open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alasdair III na h-Alba

B' e **Alasdair III** (4 an t-Sultain 1241–19 am Màrt 1286) na Rìgh na h-Alba eadar 1249 is 1286. B' e rìgh làidir a bh' ann an Alasdair agus bha àm air an cathrach-rìoghal mar bu trice glè sìtheil. Aig an àm seo bha buaidh làidir Ceilteach ann an Alba fhathast agus ceangal ri Sasainn oir bha nighean rìgh Shasainn – Èideard I – am bana-phrionnsa Mairead, aig Alasdair mar bhean.

'Se rìgh cho cumhachdach 'sa lorgadh tu aig àm no àite sam bith ann an eachdraidh a bh' ann an Èideard I. Bha e mur tha air ionnsaigh a thoirt air Èirinn agus a' Chuimrigh leis a Chuimrigh a nis mar aon de na roinnean aig Sasainn. Thoisich cùisean a fàs nas miosa an deidh do bean agus mic Alasdair bàsachadh ann an tìde ghoirid. Bha seo a fàgail Rìgh na h-Alba as aonais mac a leanadh e agus e dà fhichead sa còig bliadhna a dh'aois.

Dh'ionnsaigh e an t-Eilean Sgitheanach ann an 1262 is shabaid a fheachdan ri feachdan Nirribhidh faisg air an Leargaidh Ghallda ann an 1264. Chaochail Rìgh Nirribhidh, Haakon, ann am Baile na h-Eaglaise sa gheamhradh is dh'aontaich a mhac, Rìgh Magnus, ri Alasdair, anns a' Chùmhnant Pheairt, gun deach na h-Eileanan Siar is Eilean Mhanainn nam pàirtean na h-Alba.

Phòs e a rithist aig Abaid Jedburgh ri nighean òg brèagha den ainm Yolande de Dreux. Air an dara latha deug den Mhàirt 1286 bhàsaich Rìgh Alasdair. Bha e air tilleadh bho Caisteal Dhùn Èideann gu Ceann Gronna far an robh a mhnaoi. Ged a bha na h-uaislean is thriathan a bha còmhla ris aig iarraidh air fuireach gu fàsadh an aimsir nas fheàrr sa mhaidinn chan èisdeadh e rubha. Chaill e a chompanaich san dorchadas agus an ath mhaidinn lorg iad a chorp aig bonn bearraidh. Dh'fhàg seo Alba gun rìgh agus rinn Èideard a h-uile oidhirp smachd fhaighinn air Alba agus is ann mar seo a thoisich linn de chreach agus sabaid eadar an dà rìoghachd.

## Iomraidhean

## Aistean co-cheangailte
* Rìghrean na h-Alba

Roinn-seòrsa:Rìghrean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
Trainspotting (Leabhar)

'S e **Trainspotting** a' chiad nobhail a sgrìobh Irvine Welsh, sgrìobhadair à Dùn Eideann.

Chaidh a chluich le Eòghann MacGriogair ann am Fiolm an Leabhair, Trainspotting,

'S e Renton am prìomh charactar anns an nobhail.

## Caractaran Eile

*Begbie
*Spud
*Diane
*Sick Boy
*Tommy
*Mother Superior

Roinn-seòrsa:Litreachas na Beurla
Irvine Welsh

'S e ùghdar, sgrìobhadair agus neach-taice do Hibernian a th' ann an **Irvine Welsh**. Chaidh an nobhail aige ann an 1993 ''Trainspotting'' a dhèanamh na fhilm den aon ainm.

## Leabhar-chlàr
*''Trainspotting''
*''The Acid House''
*''Marabou Stork Nightmares''
*''Filth''
*''Porno''

Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Albannach
Sasannaich

'S e **Sasannach** fear no tè a tha beò ann an neo aig a bheil ceangal ri Sasainn.

Roinn-seòrsa:Sasainn
Seann-Lochlannais

'S e  **Seann-Lochlannais** an seann chànan a bh' aig na Lochlannaich agus a bha air a bhruidhinn ann am pàirtean de dh'Alba, Sasainn, Èirinn agus air feadh Nirribhidh, an Danmhairg agus an t-Suain anns na meadhan aoisean. 'S ann bhon chànan aosda seo a thàinig na cànain a tha air am bruidhinn san latha an diugh anns na dùthchannan Lochlannach ud. B' ann ann an Seann-Lochlannais a chaidh an Landnámabók agus na sàgaichean a sgrìobhadh.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Cànain Ghearmaineach
Lunnainn

'S e **Lunnainn** am prìomh-bhaile na Rìoghachd Aonaichte agus Sasainn. Tha e suidhichte anns an ear-dheas de Shasainn air an Abhainn Thames agus tha daoine air a bhith fuireach ann airson corr air dà mhìle bliadhna le mu 7 millean 'sa bhaile fhèin an diugh agus mu 6 millean eile mu chuairt air. 'S e Lunnainn aon de na bailtean is motha agus is ainmeil 'san t-saoghal. 'S e prìomh-bhaile ionmhasail na Roinn-Eòrpa a th' ann agus thèid iomadach cànan, dualchas, dream agus buidheann creideamh a lorg ann.

Tha iomadh taighean-tasgaidh ainmeil ann an Lunnainn: An Taigh-tasgaidh Breatunnach, Taigh-tasgaidh Eachdraidh Nàdurrach, Taigh-tasgaidh Victoria agus Albert, Taigh-tasgaidh Chogaidh an Ìompaireachd agus barrachd.

## Bailtean Co-cheangailte
*  Algiers
*  Asunción (Paraguaidh)
*  Berlin
*  Eabhraig Nuadh
*  Warsaw

## Eachdraidh Ghoirid

Stèidhich na Ròmanaich baile den ainm Londinium air an Abhainn Thames mun 50mh bliadhna. An dèidh do na Ròmanaich Breatainn fhàgail bha am baile falamh airson ùine. Mun 9mh Linn thoisich daoine a tilleadh agus dh'fhàs e gus an e am baile is motha ann an Sasainn. Bha an dùthaich gu mòr an sàs gnothach tràilleachd thar a' Chuain Shiar eadar an 16mh Linn agus an 19mh Linn.

## Daoine ainmeil
* William Blake: (1757–1827). Bàrd.
* C. Aubrey Smith: (1863–1948). Actair.
* Sir Cyril Norman Hinshelwood: (1897–1967). Ceimigear.
* David Niven: (1910–1983) Actair.
* Herbert C. Brown: 1912–2004. Ceimigear.
* Patrick White: (1912–1990). Sgrìobhadair.
* Alec Guinness: (1914–2000. Actair.
* Peter Ustinov: (1921–2004). Actair.
* Harold Pinter: (1930–2005). Sgrìobhadair.
* Tim Berners-Lee: (1955). Eòlaiche-choimpiutair.
* Sid Vicious: (1957–1979). Ceòladair.
* Nick Griffin: (1959). Neach-poileataigs.
* David Cameron: (1966). Neach-poileataigs.

## Aistidhean co-cheangailte

* Prìomh-bhailtean
* Pàrlamaid an Rìoghachd Aonaichte
* Sasainn
* Oilthigh Lunnainn
* an Rìoghachd Aonaichte
* Impireachd Breatainn

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Lunnainn
Roinn-seòrsa:Làraichean àirseachail air Sasainn
Prìomh-bhailtean na Roinn-Eòrpa
Roinn-seòrsa:Bailtean Sasannach
Lunnainn
Roinn-seòrsa:Sasainn
Roinn-seòrsa:Bailtean
Prìomh-bhailtean

## an Rìoghachd Aonaichte
* Prìomh-bhaile : Lunnainn
Prìomh-bhailtean na dùthchannan roinneil:
* Alba: Dùn Èideann
* Sasainn: Lunnainn
* a' Chuimrigh: Caerdydd
* Èirinn a Tuath: Beul Feirste

## an Roinn Eòrpa
**[[an t-Aonadh Eorpach]]**:

**1957**
* a' Bheilg : a' Bhruiseal
* a' Fhraing : Paras
* a' Ghearmailt : Berlin
* an Eadailt : an Ròimh
* Lucsamburg : Lucsamburg (baile)
* na Tìrean Ìsle : Amsterdam
**1973**
* Poblachd na h-Éireann : Baile Átha Cliath
* an Danmhairg : Copenhagen
* an Rìoghachd Aonaichte : Lunnainn
**1981**
* a' Ghrèig : an Àithne
**1986**
* an Spàinn : Madrid
* a' Phortagail : Lisbon
**1995**
* an t-Suain : Stockholm
* an Ostair : Vienna
* Suòmaidh : Helsinki
**2004**
* Sipreis : Nicosia
* Poblach nan Seacach : Prague
* an Eastòinia : Tallinn
* an Ungair : Budapest
* an Laitbhe : Riga
* Liotuàinia : Vilnius
* Malta : Valletta
* a' Phòlainn : Warsaw
* Slobhaigia : Bratislava
* Sloibhìnia : Ljubljana
**2007**
* Bulgàiria : Sofia
* Romàinia : Bucharest

## Dùthchannan eile Eòrpach
* Nirribhidh : Oslo

* an Ùcrain : Kyiv

* a' Bhealaruis : Minsk

* an Ruis : Mosgo

* Moldàibhia : Kishinev

* an Tuirc : Ankara

* Masadoinia : Skopje

* Albàinia : Tirana

* Seirbia : Belgrade

* Bosna agus Heartsagobhana : Sarajevo

* Croàisia : Zagreb

* an Eilbheis : Berne

* Innis Tìle : Reykajvik

## Afraga
## Àisia

**an Ear:**

* Iapan : Tokyo

* Sìona : Beijing

**a Deas:**

* Na h-Innseachan : New Delhi

* Pacastan : Islamabad

* Bangladesh : Dhaka

* Bhutan : Thimphu

* Maldives : Malé

* Nepal : Kathmandu

* Sri Lanka : Colombo

## Ameireaga a Tuath
* na Stàitean Aonaichte : Washington D.C
* Canada : Ottawa

## Ameireaga a Deas

## Roinn a' Chuain Shèimh
* Astràilia : Canberra

* Sealainn Nuadh : Wellington

* Fìdi : Suva

* Samoa : Apia

Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean
Roinn-seòrsa:Eòlas-cruinne sluagh-iùlach
Prìomh Lìog na h-Alba

'S e **Prìomh Lìog na h-Alba** (, roimhe seo ) am prìomh roinn de bhall-coise na h-Alba. Canar **Prìomh Lìog [[William Hill]]** ris an-dràsta airson adhbharan urrasachd. Tha e na phàirt de Lìog Ball-coise Proifeasanta na h-Alba.

Bidh sgiobaidhean san lìog a' farpais ann an Cupa na h-Alba agus Cupa Lìog na h-Alba. Tha cothrom aig na sgiobaidhean as àirde a bhith airidh air ball-coise Eòrpach, Lìog nan Curaidhean UEFA, Lìog Europa UEFA agus Lìog na Co-labhairt UEFA.

'S iad Celtic na curaidhean a th' ann an-dràsta, an dèidh dhaibh seusan 2023–24 a bhuannachadh.

## Clubaichean
Bidh na 12 clubaichean a leanas a' cluich ann am Prìomh Lìog na h-Alba bhon t-seusan 2024–25.

## Faic cuideachd
* Lìogan Ball-coise Proifeiseanta na h-Alba
** Farpais Lìog na h-Alba
** Lìog a h-Aon na h-Alba
** Lìog a Dhà na h-Alba

## Ceangal a-muigh
* Duilleag oifigeil
* SPL BBC Duilleag
* Duilleag neo-oifigeil

## Notaichean

Roinn-seòrsa:Ball-coise
Roinn-seòrsa:Ball-coise Albannach
Ainsley Harriott

'S e còcaire Sasannach ainmeil a tha ann an **Ainsley Harriott**  (Northampton, 28 an Gearran, 1957). Tha e na cho-ogha ri Iain Wright, an cluicheadair ball-coise ainmeil.  Tha e na shàr-ìomhaigh airson daoine dubha an sàs ann an còcaireachd. Bidh e a' nochdadh air a' phrògram Tbh: Can't Cook, Won't Cook.

Roinn-seòrsa:TBh

Roinn-seòrsa:Còcaireachd
Roinn-seòrsa:Daoine à Sasainn
Ian Wright

'S e cluicheadair Ball-coise is craoladair a tha ann an **Ian Wright**.  Chluich e airson Crystal Palace agus Arsenal, far a bheil cliù aige mar an duine a fhuair an àireamh de thadhail as motha a-riamh ann an eachdraidh Arsenal..  Nochd e airson Celtic ann an 1999-2000 nuair a bha e na bhodach.  Tha na Ceiltich den bheachd gur e fear de na cluicheadairean gun fheum a chluich airson an sgioba a-riamh.

Bidh e a-nis a' nochdadh air prògraman sgriosail air an eadar-lìn, no a' leigeil air gur Sasainn a th' anns an sgioba ball-coise a bha a-riamh a' coiseachd na mòintich.

Tha e na oide ris a' chluicheadair òg aig Chelsea, Shaun Wright-Phillips.

## Ceanglaichean a-mach
https://web.archive.org/web/20050718075433/http://www.100greatblackbritons.com/bios/ian_wright.html

Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Roinn-seòrsa:Ball-coise
Roinn-seòrsa:TBh
Pop

'Se seòrsa ceòl a th' ann am 'pop'. Tha an t-ainm a tighean bhon facal Beurla 'popular' agus cha b' àbhaist dha bhith ciallachadh càil ach ceòl ris am bitheadh an t-sluagh mhòr ag èisteachd. A-nis 'se seòrsa ceòl neo-eisimeileachd a th' ann còmhla ri feadhainn mar Rock, Jazz, Punk agus gu leòr eile.
## Aistean co-cheangailte
*
* Vera Brezhneva
* Robbie Williams
* na Beatles
* Juanes
* Elvis Presley
* Bing Crosby 
* Frank Sinatra
* Spice Girls
* Michael Jackson
* Justin Bieber
*Rihanna
*Katy Perry

Roinn-seòrsa:Ceòl
Cupa Lìog na h-Alba

‘Se Cupa Lìog co-fharpais ball-coise airson buill Prìomh Lìog na h-Alba agus Lìog na h-Alba. Tha a’ cho-fharpais coltach ri Cupa na h-Alba; tha dòigh *knock-out* aige. Thòisich e ann an 1947 nuair a bhuannaich Rangers an aghaidh Obar Dheathain anns a` chiad cuairt deireannach. `S e Rangers a tha an-dràsta nam buadhairean, an dèidh dhaibh an gnothach a dhèanamh air Tobar na Màthar.

## Cuairtean dheireannach

**Bliadhan**
**Buadhaiche**
**An dàrna**
**Sgor**

1947RangersObar Dheathain4-0

1948Fìobh an EarAn Eaglais Bhreac4-1(An dèidh ath-chluich)

1949RangersRaith Rovers2-0

1950Fìobh an EarDùn Phàrlain3-0

1951Tobar na MàtharHibernian3-0

1952Dùn DèaghRangers3-2

1953Dùn DèaghCill Mhearnaig2-0

1954Fìobh an EarPartick Thistle3-2

1955HeartsTobar na Màthar4-2

1956Obar DheathainSt Mirren2-1

1957CelticPartick Thistle3-0

1958CelticRangers7-1

1959HeartsPartick Thistle5-1

1960HeartsThird Lanark2-1

1961RangersCill Mhearnaig2-0

1962RangersHearts3-1(An dèidh ath-chluich)

1963HeartsCill Mhearnaig1-0

1964RangersGreenock Morton5-0

1965RangersCeltic2-1

1966CelticRangers2-1

1967CelticRangers1-0

1968CelticDùn Dèagh5-3

1969CelticHibernian6-3

1970CelticSt Johnstone1-0

1971RangersCeltic1-0

1972Partick ThistleCeltic4-1

1973HibernianCeltic2-1

1974Dùn DèaghCeltic1-0

1975CelticHibernian6-3

1976RangersCeltic1-0

1977Obar DheathainCeltic2-1(An dèidh ùine a chòrr)

1978RangersCeltic2-1(An dèidh ùine a chòrr)

1979RangersObar Dheathain2-1

1980Dùn Dèagh AonaichteObar Dheathain3-0

1981Dùn Dèagh AonaichteDùn Dèagh3-0

1982RangersDùn Dèagh Aonaichte2-1

1983CelticRangers2-1

1984RangersCeltic3-2(An dèidh ùine a chòrr)

1985RangersDùn Dèagh Aonaichte1-0

1986Obar DheathainHibernian3-0

1987RangersCeltic2-1

1988RangersObar Dheathain3-3(An dèidh ùine a chòrr, bhuannaich Rangers 5-3 le pens)

1989RangersObar Dheadhain3-2

1990Obar DheathainRangers2-1(An dèidh ùine a chòrr)

1991RangersCeltic2-1(An dèidh ùine a chòrr)

1992HibernianDùn Phàrlain2-0

1993RangersObar Dheathain2-1(An dèidh ùine a chòrr)

1994RangersHibernian2-1

1995Raith RoversCeltic2-2(An dèidh ùine a chòrr, bhuannaich Raith Rovers 6-5 le pens)

1996Obar DheathainDùn Dèagh2-0

1997RangersHearts4-3

1998CelticDùn Dèagh Aonaichte3-0

1999RangersSt Johnstone2-1

2000CelticObar Dheathain2-0

2001CelticCill Mhearnaig3-0

2002RangersInbhir Air Aonaichte4-0

2003RangersCeltic2-1

2004LivingstonHibernian2-0

2005RangersTobar na Màthar5-1

2006CelticDùn Phàrlain3-0

2007HibernianCill Mhearnaig5-1

2008RangersDùn Dèagh Aonaichte3-2


### Clàr le Sgioban

Roinn-seòrsa:Ball-coise
Roinn-seòrsa:Ball-coise Albannach
A' Bheurla Ghallda

'S e cànan Tiùtonach a th' anns **a' Bheurla Ghallda** no **Albais** (anns a chainnt fhèin: *Scots* san latha an-diugh agus *Inglis* gu h-eachdraidheil) a tha air a bhruidhinn air a' Ghalldachd is ann an Arcaibh agus Sealtainn ann an Alba, agus ann an Ulaidh an Èirinn. 

## Eachdraidh a' Chànain

'S e a' Bheurla Ghallda an cànan a bh' aca ann an Lodainn (agus an t-seann rìoghachd Shasannach Northumbria, anns an robh Lodainn mus d' fhuair na Gàidheil smachd oirre) agus 's e a chur às den Ghàidhlig air Galldachd na h-Alba. Aig aon àm, bha a' Bheurla Ghallda ga cleachdadh mar prìomh-chànan Alba: 's i bhiodh air a cleachdadh mar cànan oifigeil na Rìghrean agus am Pàrlamaid. An dèidh do dh'Alba aonachadh le Sasainn ann an 1707 ge-tà, chaidh crìonadh a dhèanamh oirre, agus tha Beurla air a h-àite a ghabhail mar prìomh-chànan na h-Alba. Tha tòrr bàrdachd ainmeil air a sgrìobhadh sa chànan agus 's e Raibeart Burns am bàrd as ainmeile a rinn obair innte.

'S e 'Inglis' a bh' aig na Goill air an cànan an toiseach, ach mun 15mh-16mh linn thoisich iad a gabhail 'Scottis' air, ged is e seo an t-ainm a bh' aca air Gàidhlig aig an àm. 'S e 'Erse' no 'Irish' a ghabh iad air Gàidhlig na àite.

Ged as e *Beurla Ghallda* no *Beurla na Galltachd* a theirear gu h-eachdraidheil rithe, thathar a' toirt *Albais* oirre gu h-oifigeil sa Ghàidhlig bho chaidh Pàrlamaid na h-Alba ath-stèidheachadh.

## Prìomh Dhualchainntean
Faodar Albais a roinn na prìomh dhualchainntean mar na leanas: Albais Eileanach, Albais a Tuath, Albais Meadhan na h-Alba, Albais Ceann a Deas na h-Alba.

## Aistean co-cheangailte
* Raibeart Burns
* Gàidhlig
* Gall
* Cànan
* Beurla
* Alba

## Ceanglaichean a-mach
* An Wikipedia 'sa Bheurla Gallda
* Scots Language Centre
* “The Dialect of the Southern Counties of Scotland” (1873) - leabhar comasach le James A.H. Murray *(WebArchive)*
* BBC Naidheachdan 2019-11-19: Sùil air Mion-Chànain: Albais is Doric *(aithris-bhideo 2:55)*
* 

## Iomraidhean


*
Beurla Ghallda
Beurla Ghallda
Na Goill

*Is docha gu bheil thu a' lorg [[gall]]*

Tha diofar ciallan aig am facal no an t-ainm **Gall** aig ìre atharraichte de dh'eachdraidh. Tha e an còmhnaidh air a chleachdadh ri neach, air a no le sluagh 'Goill', nach eil Gàidhealach. Aig aon àm 's e gall an t-ainm a bh' aig na Gàidheil ri na Lochlannaich agus mar sin 's e Innse Gall a th' againn fhathast air na h-Eileanan an Iar oir b' àbhaist gun robh iad uile fo smachd an t-sluagh ud fiù 's ged a bhitheadh Innse Gaidheal nas fìor mar ainm san latha an diugh. Anns na linntean an dèidh do na Gàidheil cumhachd fhaighinn air na Lochlannaich an Alba thoisich Gall bhith air a chleachdadh airson na h-Albannaich a bhitheadh a bruidhinn an t-seòrsa Beurla ris an canar A' Bheurla Ghallda agus 's e a' Ghalldachd a bha againn air am pàirt de dh'Alba far an lorgadh tu iad.

## Aistean co-cheangailte
* Gàidheal
* a' Ghalldachd
* Na h-Innse Gall
* Gàidhealtachd
* Seann-Lochlannach
* Eachdraidh Cànain ann an Alba

Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
Caerdydd

'S e **Caerdydd** ('sa Chuimris agus *Cardiff* 'sa Bheurla) na phrìomh-bhaile agus am baile as motha a th' anns a' Chuimrigh. Tha e suidhichte air an còrsa deas a' Chuimrigh. 'S e baile beag a bh' ann ron an 19mh linn nuair a dh'fhàs e cudthromach le tighean dèanadachd agus leis am baile air a chleachdadh mar phort mhòr airson gual. Fhuair Caerdydd inbhe mar chathair-bhaile ann an 1905 agus chaidh a dhèanamh na phrìomh-bhaile a' Chuimrigh ann an 1955. Bha sluagh de  ann an Cardiff aig a ’chunntas-sluaigh mu dheireadh, agus tha seo ga fhàgail mar an 16mh baile is motha anns an Rìoghachd Aonaichte.

## Bailtean co-cheangailte
*  Hordaland
* Luhansk
*  Nantes
*  Stuttgart
*  Xiamen

## Aistean co-cheangailte
* Prìomh-Bhailtean
* A' Chuimrigh

Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Roinn-seòrsa:Prìomh-Bhailtean na Roinn Eorpa
Prìomh-bhaile

Is ann am **prìomh-bhaile** a gheibhear pàrlamaid no luchd-riaghlaidh dùthcha, air neo riaghaltas. Tha e na cheann-bhaile, a tha an eisimeil sgìre (m.e. Inbhir Nis), dùthaich neo nàisean (m.e. Dùn Èideann), stàit (m.e. Lunnainn), neo fiu’s Aonadh (m.e. am Bruiseal).
## Aistean co-cheangailte
* Prìomh-Bhailtean
* Baile
** Àrd-bhaile
** Baile mòr
* Clachan
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Roinn-seòrsa:Cruinn-eòlas
C.B. Celtic

*Is docha gu bheil thu a coimhead airson [[Ceilteach]]*

'S e Celtic aon de na sgioban ball-coise is motha anns an t-saoghal agus, còmhla ri Rangers, 'siad an dà sgioba is motha ann am Breatainn. Chaidh Celtic a stèidheachadh anns a' bhliadhna 1888 fo mannach ris an canar Bràthair Wilfrid airson airgid a chosnadh a dh'aodach cleachdadh airson an t-sluagh bochd ann an Glaschu a chuideachadh. Tha còmhstri mòr, ainmeil eadar Celtic agus Rangers agus tha gu leòr den bheachd nach eil geama nas motha no nas fiadhaich 'san t-saoghal na an geama eatarra, an 'Old Firm derby'.

Tha Celtic ainmeil airson Cupa na Roinn Eòrpa a bhuannachadh ann an 1967. 'S iad a chiad sgioba bhon an Rìoghachd Aonaichte, agus gu dearbh a chiad sgioba ann an taobh a tuath na Roinn Eòrpa, a bhuannaich an cupa. Ruig iad an geama deireannach a-rithist ann an 1971 ach chaill iad 2-1 an aghaidh Feyenoord, sgioba bhon an Òlaind. Bhon an uairsin thànaig iad faisg air grèim fhaighinn air a chupa UEFA ann an 2003 ach chaill iad ri F.C. Porto 3-2 anns an geama deireannach.

## Duaisean
Cupa na h-Eòrpa (**1**): 1967. 

Buadhaiche Alba (**55**): 1893, 1894, 1896, 1898, 1905, 1906, 1907, 1908, 1909, 1910, 1914, 1915, 1922, 1926, 1936, 1938, 1954, 1966, 1967, 1968, 1969, 1970, 1971, 1972, 1973, 1974, 1977, 1979, 1981, 1982, 1986, 1988, 1998, 2001, 2002, 2004, 2006, 2007, 2008, 2012, 20113, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020, 2022, 2024, 2025.

Cupa na h-Alba (**40**): 1892, 1899, 1900, 1904, 1907, 1908, 1911, 1912, 1914, 1923, 1925, 1927, 1931, 1933, 1937, 1951, 1954, 1965, 1967, 1969, 1971, 1972, 1974, 1975, 1977, 1980, 1985, 1988, 1989, 1995, 2001, 2004, 2005, 2007, 2011, 2013, 2017, 2018, 2019, 2020.

Cupa Lìog na h-Alba (**19**): 1957, 1958, 1966, 1967, 1968, 1969, 1970, 1975, 1983, 1998, 2000, 2001, 2006, 2009, 2015, 2017, 2018, 2019, 2020.

## Tùsan


Roinn-seòrsa:Celtic
Roinn-seòrsa:Ball-coise
Roinn-seòrsa:Sgiobannan ball-coise
Roinn-seòrsa:Ball-coise Albannach
Roinn-seòrsa:Sgiobannan ball-coise Albannach
Ì Chaluim Chille

'S e **Ì**, neo **Idhe**, fear den Innse Gall. Tha **Ì** ann an Earra-Ghaidheal ann an Alba. A-rèir cunntas-sluaigh 2011 bha 177 duine a' fuireach anns an eilean agus mar sin dh'fhàs àireamh muinntir an eilein bho 125 duine anns a' bhliadhna 2001. 

## Eachdraidh
Anns a' bhliadhna 563 thàinig bàta gu tìr Eilean Idhe. Am Broinn an currach bha imrich à Èirinn - manaich a bh' annta agus nam measg bha duine a bhiodh cho cudthromoch ann an eachdraidh na Breatainn ri neach sam bith a bha bèo sna meadhan aoisean. 'S e an eaglais a thòisich Calum Cille, ris an can a chuid mhòr do luchd-eachdraidheal an eaglais Ceilteach, a dh'iompaich taobh tuath Breatainn gu creideamh Chrìosd. Am measg nam manachainnean mòra ainmeil a bha stèidhichte fo eaglais Chaluim Chille bha leithid Lindisfarne an tuath Sasainn agus Dharù is Dhoire ann an Eirinn.
B' e I fhèin am prìomh eaglais aig na Cruithnich. Bha ceanglaichean mòra eadar na mannaich ann an I agus an teaghlach cùmhachdach o Eirinn, Clann Ui Nèill. Chan ann a mhàinn ri na dùthchannan Ceilteach a bha cùmhachd Eaglais Chaluim Chille ach cuideachd ri gall mar na Lochlannaich (an dèidh dhaibh gabhal ri Crìosd) agus na Sasannaich. Tha rìghrean bhon Nirribhidh agus Sasainn air an tioghlaigeadh air an eilean cuide ri iomadach rìgh bho Dàl Riada, Eirinn, Alba agus eile.

## Ainm an eilein
Tha **Iona**, ainm Beurla an eilein, a' tighinn bho leughadh ceàrr air "Ioua", a tha a' ciallachadh, 's dòcha, "**eilean nan craobh iubhair**". Bhon a tha ainm an eilein sa Ghàidhlig, "**Ì**", cho goirid, théid a shìneadh mar as trice gu "**Ì Chaluim Chille**" no gu "**Eilean Idhe**" ('s e tuiseal ginideach a tha ann an "Idhe").
Canar "**Idheach**" ri cuideigin à bhuinneas don eilean, agus canar cuideachd "**Ì nam ban bòidheach**" ris an eilean. *(Fiosrachadh bho Iain Mac an Tàilleir)*

## Sgrìobhaidhean mu a dheidhinn ann an Gàidhlig
* Dòmhnullach, An t-Urr. Colla, D.D. (1938). 'Eilean I'. Ann an *Am Measg nam Bodach*. Glaschu: An Comunn Gaidhealach. dd. 25–33. 

## Aistean co-cheangailte
* Alba
* Dàl Riada
* Pictavia
* Calum Cille
* An eaglais Cheilteach
* An Crèideamh Crìosdaidh
* Manaich
* Sgrios nan Lochlannaich
* Manaichean Ainmeil
* Càrn-cùl-ri-Èirinn

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*  
** 
** Abaid, Clabhstair agus Eileach
** Teampall agus Rèilig Òdhrain
** An Eaglais Dhubh
** Port nam Mairtear
** Cnoc nan Aingeal
** Port a' Churaich
** An Cobhan Cùilteach
* BBC Naidheachdan 2021-02-20: Seudraidh Eilean Ì *(aithris-bhideo 3:07)*

Roinn-seòrsa:Eileanan a-staigh
Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
*
Roinn-seòrsa:Earra-Ghàidheal agus Bòd
Iona

Mar is abhaist, tha "Iona" a' ciallachadh **Eilean Idhe** neo **[[Ì Chaluim Chille]]** ann an Alba.

## Cleachdaidhean eile
* Ainm boireannach
* Iona ann an Alba Nuadh, faic Sanndraigh, Alba Nuadh
* Iona, album a rinn The Skids
* Iona, cothrom-ciuil Criosdaidh
I

*Is docha gu bheil thu a' coimhead airson [[Ì Chaluim Chille]]*

B’ e **I** an naoidheamh litir den aibidil Laidinneach Tha seann-ainm aige sa Ghàidhlig – “Iogh”.

Roinn-seòrsa:Litrichean na Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Litrichean
An t-Aonadh Eòrpach

'S e aonadh eadar-nàiseanta a tha anns **an Aonadh Eòrpach**. Stèidhicheadh e le Cùmhnant na Ròimhe ann an 1957.

Bhuannaich e an Duais Nobel airson Sìthe ann an 2012.

## Buill

Liosta de na dùthchannan Eòrpach a tha anns an **Aonadh Eòrpach** agus a' bhliadhna a fhuair iad a-steach don aonadh.

**1957**
* a' Bheilg : a' Bhruiseal
* an Fhraing : Paras
* a' Ghearmailt : Berlin
* an Eadailt : an Ròimh
* Lucsamburg : Lucsamburg (baile)
* an Òlaind : Amsterdam
**1973**
* Poblachd na h-Éireann : Baile Átha Cliath
* an Danmhairg : Copenhagen
* an Rìoghachd Aonaichte : Lunnainn
**1981**
* a' Ghrèig : an Àithne
**1986**
* an Spàinn : Madrid
* a' Phortagail : Lisbon
**1995**
* an t-Suain : Stockholm
* an Ostair : Vienna
* Suòmaidh : Helsinki
**2004**
* Siopras : Nicosia
* An t-Seic : Prague
* An Eastòinia : Tallinn
* an Ungair : Budapest
* Laitbhia : Riga
* Liotuàinia : Vilnius
* Malta : Valletta
* a' Phòlainn : Warsaw
* Slobhaigia : Bratislava
* Sloibhìnia : Ljubljana
**2007**
* Romàinia: Bucharest
* Bulgàiria: Sofia
**2013**
* Croàisia: Zagreb
**2020**
* Dh'fhàg an Rìoghachd Aonaichte ann am Faoilteach na bliadhna.

## Aistean co-cheangailte
* An Roinn-Eòrpa
* Reifreann mu bhallrachd Bhreatainn san Aonadh Eòrpach 2016

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2016-06-07: Breatainn agus an t-Aonadh Eòrpach *(cóig aithrisean-fuaime 5 mionaidean, 25 mionaid gu h-iomlan)*

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:An t-Aonadh Eòrpach
Roinn-seòrsa:Buidhnean eadar-nàiseanta
Roinn-seòrsa:Duais Nobel airson Sìthe
Douglas Haig

Bha **Douglas Haig** (Gàidhlig: *Dùbhghlas Haig/MacCaig*) na oileanach aig Oilthigh Ath nan Damh agus an Acadamaidh Rìohghail Armailteach ann an Sandhurst.

Ghabh e pàirt ann an Cogadh nam Boer ann an Afraga a Deas mar oifigeir-eachraidh. Bha e na cheannaird-airm airson Feachd Eiginn Bhreatainn (BEF) a' bha deiseil gus gluasad gu tìr-mòr a Roinn Eòrpa agus seasamh an aghaidh ionnsaigh Ghearmailteach. Aig toiseach a chogadh, anns an Lùnasdal 1914, bha e na leas-cheannard airson am BEF le Sir Iain French mar ceannard tarsainn air an airm gu leir.

Anns an Dùbhlachd 1915 chaidh ceannardas an t-airm slàn a thoirt dha. Stiùir e na h-ionnsaighean Breatannach aig na Blàran anns an Somme agus Passchendaele ann an 1916 agus 1917. 

Bha sgrios agus bàs mòr aig gach àite le àireamh uabhasach de shaighdearan Breatannach air an càll agus chuir mòran an còire airson am bàs air Haig oir nach robh e a' tuigsinn a chùmhachd ann an teicneolas ùr co-cheangailte ri armachd mar gunnaichean so-loisgidh agus tancaichean.

## Aistean co-cheangailte
An Cogadh Mòr

Roinn-seòrsa:An Rìoghachd Aonaichte
Roinn-seòrsa:An Cogadh Mòr
Oilthigh Oxford

'S e **Oilthigh Oxford** a' chiad oilthigh ann an Sasainn agus am fear as aosmhoire ann am Breatainn Mhòr. 'S e fear de na oilthighean as ainmeile agus as cumhachdaiche anns an t-saoghal. Tha ceanglaichean agus co-dheuchainn mòr aig Oxford ri Oilthigh Chambridge agus 's e *Oxbridge* a chuireas tòrr dhaoine air an dà oilthigh còmhla.

## Daoine ainmeil Oilthigh Oxford
Seo cuid de na daoine a fhuair foghlam anns an oilthigh neo a bha a' teagasg an seo. 
* Compton Mackenzie, ùghdair 
* J.R.R. Tolkien, sgrìobhadair
* Tony Blair, neach-poileataigs
* Guðni Thorlacius Jóhannesson, sgrìobhadair is neach-poileataigs
* John Haldane, bith-eòlaiche
* Gerhart Johann Robert Hauptmann, sgrìobhadair
* John Hicks, eaconomair
* James Mirrlees, eaconomair Albannach
* Jean Aitchison, cànanaiche
* Álvaro Uribe, ceann-suidhe Choloimbia
* Guðmundur Steingrímsson, sgrìobhadair is neach-poileataigs
* Douglas Young, ùghdair, eadar-theangaiche is neach-poileataigs
* Ghil'ad Zuckermann, cànanaiche
* John Goodenough agus Stanley Whittingham, ceimigearan

## Aistean co-cheangailte

* Oilthigh Chambridge
* Oilthighean Aosmhor

Roinn-seòrsa:Oilthighean ann an Sasainn
Old Firm

'S e **Old Firm** an t-ainm a th' aig an t-sluagh mhòr air Celtic agus Rangers air a no na geamanan eadarra. 'S e seo aon de na co-dheuchainn is mòtha agus is ainmeile a tha anns an t-saoghal.

## Aistean co-cheangailte
Ball-coise Albannach

Trioblaidean Buidheannach ann am Ball-Coise Albannach

Celtic

Rangers

Roinn-seòrsa:Ball-coise Albannach
Ned Maddrell

A-rèir coltais, b' e **Edward "Ned" Maddrell** (1877?–27 an Dùbhlachd, 1974) am fear mu dheireadh aig an robh Gàidhlig Mhanainn traidiseanta. Seo pìos còmhraidh leis a chaidh air clàradh ann an 1948:

:Dooyrt "Ballooilley" rish:
::Thuirt "Ballooilley" ris:
:"Vel ny partanyn snaue, Joe?"
::"Bheil na partanan a' snàmh, Joe?"
:"Cha nel monney, cha nel monney," dooyrt Joe. "T'ad feer ghoan."
::"Chan eil moran, chan eil moran," thuirt Joe. "Tha iad fior gann

## Iomraidhean



## Ceangailtean a-muigh
* Audio samples of Celtic languages, including recordings of Maddrell speaking Manx
* 

Roinn-seòrsa:Daoine à Eilean Mhanainn
Roinn-seòrsa:Gaelg
Seumas VI na h-Alba is Seumas I Shasainn

B' e Rìgh na h-Alba bho 24 an Iuchar 1567 gu 27 Mairt 1625 agus Rìgh Sasainn bho 24 am Màrt 1603 a bha ann an **Seumas VI Alba agus I Shasainn**. Rugadh e 19 an t-Ògmhios 1566 ann an Caisteal Dhùn Èideann, Alba, a' chiad-gin mic dha mhàthair, a' Bhan-rìgh Màiri.

Fhuair e seilbh air crùn Alba, mas fhìor, is gun e ach bliadhna a dh'aois, nuair a rinneadh cùl-mhutaireachd le cuid de dh'àrd-uaislean Alba agus chaidh a mhàthair a chuir an greim leotha (aig a cheann thall, chaidh a toirt seachad dha na Sasannaich).

Na òige, bha làn chumhachd aig iomadach tànaistear a ghabh stiùir na dùthcha. Ach aig aois 17, chuir Seumas roimhe gun rìoghaicheadh e fhèin, agus fhuair e cuidhteas na tànaistearan.

B'e Seumas VI a' chiad rìgh a-riamh a shuidh air rìgh-chathair Alba agus Sasainn còmhla; shealbhaich e crùn Shasainn ann an 1603 nuair a chaochail a' bhànrigh Ealasaid I, co-ogha a mhàthar, gun sliochd. 'S e Aonadh nan Crùintean a chanar ri seo. Nuair a shealbhaich e an coron Sasannach, dh'fhàg e Alba is cha do thill. Bha e cuideachd na Rìgh Èireann.

Fhuair Seumas oideachadh math na òige, agus bha e fhèin na sgoilear ainmichte. Fo làimh-riaghaidh, lean na "làithean geal" dhen litreachas Beurla, comharraichte le ùghdaran mar William Shakespeare, John Donne is Francis Bacon. Chaidh am frith-ainm "an t-amadan as glice a th' anns a' Chrìosdaidheachd" a bhuileachadh air.

Fo riaghladh, chaidh a' chiad thuineachadh Sasannach ann an Ameireaga a Tuath a stèidheachadh - "Baile Sheumais" no Jamestown (1607).

Nuair a shiubhail e, shealbhaich a mhac a bu shine a mhair beò, Teàrlach, oir bha a chiad-ghin mic, am Prionnsa Eanraig, air caochladh gun e ach aois ochd-deug.

## Aistean co-cheangailte
* Rìghrean na h-Alba
* Rìghrean Shasainn
* Rìghrean na h-Èireann

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Rìghrean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Seumas V Alba

Bha **Seumas V** na Rìgh na h-Alba eadar 1513, nuair nach robh e ach aon bliadhna a dh'aois is chaochail athair sa' Bhlàr Flodden, is 1542. Rìoghail tànaistearan an àite Sheumais gu ruige 1528.
Chuir e am Pròstanach Patrick Hamilton gu bàs ann an 1528. Phòs e Madeleine de Valois, nighean Rìgh na Frainge, ann an 1537 ach chaochail i as dèidh sia mìosan, is phòs e Marie de Guise ann an 1538.
Lunn Eanraig VIII air Alba ann an 1542 is chaill Alba am Blàr Solway Moss. Chaochail Seumas ann an Lùchairt Falkland san Dùbhlachd 1542.

## Gàidhlig

Tha cuid a' cumail a-mach gur e athair Sheumais, Seumas IV an rìgh mu dheireadh na h-Albann a bha fileanta sa Ghàidhlig. Tha fios againn gun robh Gàidhlig aige bho fhianais Pedro Ayala, an tosgair Spàinnteach - uime sin, ’s e Seumas am fear mu dheireadh air a bheil cinnt againne, ged a tha cuid eile ag ràdh gun do bhruidhinn Seumas V i.

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Bliadhna nan Òran: Òran Mòr Sgoirebreac

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Rìghrean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Aonadh nan Crùintean

An dèidh do Ealasaid I, Ban-Rìgh Shasainn, bàsachadh gun sliochd, chaidh a crùn is a slat rìoghail a bhuileachadh air Rìgh Seumas VI Alba anns a' bhliadhna 1603, agus 's e Seumas I Shasainn a bh' ann san an uair sin. Bho sin air adhart 's e Rìghrean Breatainn Mòr a bha a' riaghladh. 'S e **Aonadh nan Crùintean** a their an luchd-eachdraidh ris an tachartas seo, agus beagan còrr is ceud bliadhna às a dhèidh rinneadh Aonadh nam Pàrlamaid eadar riaghaltas Alba is Sasainn agus chaidh an Rìoghachd Aonaichte a stèidheachadh.

Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
Roinn-seòrsa:An Rìoghachd Aonaichte
An Herald

’Se pàipear-naidheachd *broadsheet* Beurla a th’ anns ***An Herald***. Thathar ga fhoillseachadh Diluain gu Disathairne gach seachdain ann an Glaschu.

Is è aon de na pàipearan-naidheachd Beurla as sine anns an t-saoghal. Chaidh am pàipear fhoillseachadh an toiseach ann an 1783 leis an t-ainm *Glasgow Advertiser*. B’ e Iain Mennons a’ chiad deasaiche.

Chaidh ainm atharrachadh gu *Herald and Advertiser* ann an 1802, agus an déidh sin gu *Glasgow Herald* ann an 1805. Chaidh e làitheil ann an 1859. Ghluais am pàipear do thogalach Theàrlaich Rennie Mac an Tòisich air Sràid Mitchell ann an 1868. ’Se an *Taigh-solais* a tha san togalach sin a-nis, an t-Ionad Albannach airson Ailtearachd, Dealbhadh agus am Baile.

Cheannaich Sir Eòghann Friseal am pàipear ann an 1964 agus an sin, ghabh Tiny Rowland seilbh air ann an 1979 le Lonrho PLC.

Ghluais am pàipear do oifigean ùra air Sràid Albion ann an 1980. Bha iad air an dhealbhadh coltach ris an togalach *Black Lubyanka* aig an *Daily Express* ann an Lunnainn.

Dh’atharraich Eòghann Friseal ainm a’ phàipear gu *The Herald* anns a’ Ghearran 1992. Cheannaich na manaidsearan (leis an ainm Caledonian Newspapers) e anns a’ Chéitean 1992. Cheannaich Scottish Television e an sin ann an 1996, agus dh’ atharraich an t-ainm acasan gu Scottish Media Group an déidh dhaibh seilbh fhaighinn air a’ phàipear.

Chaidh dreach a’ phàipear ùrachadh anns a’ Chéitean 1998 agus chaidh pàipear peathar Dòmhnaich, an *[[Sunday Herald]]*, a stéidheachadh ann an 1999.

’Se Newsquest (pàirt de Ghannett) an seilbheadair a-nis; cheannaich iad e bhon Scottish Media Group ann an 2003 airson £216m an dèidh reic conasach.

Tha barrachd leughadairean aige na aig broadsheet nàiseanta sam bith eile ann an Albainn. ‘Se Marcas Dùghlas-Home an deasaiche an-dràsta, mac-bràthar Sir Alasdair Dùghlas-Home.

## Ceangal a-mach
* Làrach-lìn oifigeil

Roinn-seòrsa:Pàipearan-naidheachd às an Rìoghachd Aonaichte
Clì Gàidhlig

B’ e **Clì Gàidhlig** (a bha air ainmeachadh *[[Comann an Luchd-Ionnsachaidh]]* o thùs ann an 1984) buidheann a tha a' brosnachadh na Gàidhlig a-measg luchd-ionnsachaidh.

Bha iad a' cumail chùrsaichean còmhnaidh tron Alba agus a' foillseachadh an ràitheachan dà-chànanach *[[Cothrom]]*.

B’ e Domhnall Iain Mac an t-Saoir an stiùiriche a bh’ aca fad iomadh bliadhna.

Aig coinneimh shònraichte den bhallrachd air 2016-11-14 chaidh co-dhùnadh a dhèanamh an comunn a dhùnadh sìos, seach nach robh dòigh ann cumail a’ dol an déidh don chomunn maoineachadh bho Bhòrd na Gàidhlig a chall.

## Fiosrachadh

### Seòladh

Clì Gàidhlig, Seòmraichean 1-4, Taigh Rèile na Gàidhealtachd, Sràid na h-Acadamaidh, Inbhir Nis IV1 1LE, Alba

### Bòrd-stiùiridh
Cathraiche: Pam Talbot
Iar-chathraiche: Ridseard MacBhàtair
Buill: Aonghas MacNeacail, Seumas Whannel, Eòin Lincoln, Eilidh Ros, Fionnlagh Hickey, Gillian Cockwill

### Luchd-obrach
Stiùiriche: Domhnall Iain Mac an t-Saoir
Rianaire Oifis: Màiri C NicIll'innein
Manaidsear Chùrsaichean: Seonag NicAnndrais
Rianaire Ùlpan: Mechthild Ghreumach
Deasaiche Chothrom: Ruairidh MacIlleathain
Aithris CD: Ceiteag NicGriogair, Domhnall MacGhilleathain, Ellen Jack
Clàradh CD: Lewis Recordings
Clò-bhualadh: J Thompson Colour Printers

## Ceanglaichean a-mach
* Làrach-lìn Chlì
* BBC Naidheachdan 2016-02-16: Clì Gàidhlig a' sguir den cuid obrach
* Clì Gàidhlig a' dol à bith

Roinn-seòrsa:Gàidhlig
Johann Sebastian Bach

'S e cumadair-ciùil Gearmailteach a bh' ann an **Johann Sebastian Bach**. Rugadh e ann an Eisenach air am 21mh latha den Mhàrt, 1685, ann an teaghlach làn luchd-ciùil. Sgrìobh e a chuid mhòr den cheòl aige airson na h-eaglaise ach chan eil sgeul air mòran dhiubh. A bharrachd air sin sgrìobh e ceòl airson na h-ionnsramaidean fìdheall, beus-fhìdheall, organ, cruit-chòrda agus clabhchòrd. Airson orcastra, mar eisimpleir, tha e na ùghdar de na sia concerti ainmeil Brandenburg. Phòs è dà thuras agus bha mu fhichead chlann aige - le feadhainn aca nan neach-ciùil cuideachd. Bhàsaich e air an 28mh latha den t-Iuchar 1750 ann an Leipzig. Ged a bhàsaich e mun cuairt air dà cheud 'sa caogad bliadhna tha an ceòl aige cho cumhachdach agus coiteanta 'san latha an-diugh 'sa bha e a-riamh. Cha robh e ro ainmeil nuair a bha e beò ach 's e aon de na ùghdaran ciùil as iomraiteach san t-saoghal a th' ann a-nis.

## Dealbhan

Faidhle:Leipzig Thomaskirche Chor mit Bachgrab.jpg|Eaglais Thomais (Leipzig) le uaigh Bhaich
Faidhle:Bachsiegel.svg|Seula
Faidhle:BWV 244 Titelblatt.svg|Prìomh dhuilleag Pais Mhata


Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Ludwig van Beethoven

'S e neach-ciùil Gearmailteach a bh' ann an **Ludwig van Beethoven**. Chaidh a bhreith ann an 1770 ann am Bonn agus ann an 1792 ghluais e gu Vienna far an do dh'fhuirich e fad a bheatha. Bhàsaich e air an 26mh den Mhart, 1827. Sgrìobh e ceòl 'clasaiceach' airson a' phiàna agus orcastra. 'S e na pìosan as ainmeil a th' aige na 5mh agus 9mh siomphonaidhean, agus pìosan airson a' phiàna 'Für Elise' agus an t-sonata 'Moonlight'. Tha a mhòr chuid den bheachd gur è aon de na ceòladairean mòra ann an eachdraidh a th' ann. Nuair a bha e òg b' e cluicheadair piàna ealanta a bh' ann agus bha e coitcheanta le na h-uaislean agus daoine cumhachdach ann an Vienna.

Anns a' bhliadhna 1801 thòisich e an claisneachd aige a chaill agus dh'fhàs e na bu mhiosa gus, mu dheireadh, bha e bodhar ann an 1817. Ged nach b' urrainn dha pàirt a ghabhail ann an coinneamhan-ciùil tuilleadh bha e fhathast a' sgrìobhadh ceòl agus 's ann anns na bliadhnaichean seo a dh'ùghdar e na pìosan as ainmeil aige.

Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Oilthighean Aosmhor

Mar is àbhaist 's e oilthighean a' chaidh a stèidheachadh anns na Meadhan-aoisean a' bhios daoine a' bruidhinn mu dheidhinn nuair a chanas iad gu bheil iad aosmhor. Tha sia seann oilthighean bho na Meadhan Aoisean anns na h-Eileanan Breatannach agus feadhainn eile air feadh an Roinn Eòrpa agus pàirtean eile den t-saoghal.

## Sasainn

*Oilthigh Oxford 1249 (ach bha sgoilearan 'sa bhaile bhon 11mh linn)

*Oilthigh Chambridge 1284

## Alba

*Oilthigh Chill Rìmhinn 1411

*Oilthigh Ghlaschu 1451

*Oilthigh Obar Dheathain 1494

*Oilthigh Dhùn Èideann 1583

## Éirinn

*Oilthigh Bhaile Àtha Cliath 1592

## An Fhraing

*Oilthigh Paris 'La Sorbonne' 1257 (ach bha sgoilearan ag obair 'sa bhaile bhon 11mh linn)

*Oilthigh Toulouse 1229

*Oilthigh Montpellier 1289

*Oilthigh Avignon 1303

*Oilthigh Orleans 1306

*Oilthigh Cahors 1332

*Oilthigh Angers 1337

*Oilthigh Grenoble 1339

## An Eadailt

*Oilthigh Bhologna 1158 (air a no 1088 tha feadhainn a smaoineachadh)

*Oilthigh Modena 1175

*Oilthigh Vicenza 1204

*Oilthigh Arezzo 1215

*Oilthigh Padua 1222

*Oilthigh Napoli 1224

*Oilthigh Siena 1240

*Oilthigh Piacenza 1248

*Oilthigh Macerata 1290

*Oilthigh Ròimh La Sapienza 1303

*Oilthigh Perugia 1308

*Oilthigh Treviso 1318

*Oilthigh Pisa 1338

*Oilthigh Firenze 1349

*Oilthigh Ferrara 1391

*Oilthigh Fermo 1398

## An Spàinn

*Oilthigh Palencia 1212

*Oilthigh Salamanca 1218

*Oilthigh Valencia 1245

*Oilthigh Valladolid 1250

*Oilthigh Sevilla 1254

*Oilthigh Lleida 1300 

*Oilthigh Barcelona 1450

## A' Phortagail

*Oilthigh Coimbra 1290

*Oilthigh Lisbon 1290

## Poblachd na Seice

*Oilthigh Teàrlach ann am Pràg 1348

## A' Phòlainn

*Oilthigh Jagiellonian ann an Krakow 1364

## An Ostair

*Oilthigh Vienna 1365

## An Ungair

Oilthigh Pecs 1367

## A' Ghearmailt

*Oilthigh Erfurt 1379

*Oilthigh Heidelberg 1385

*Oilthigh Chologne 1388

*Oilthigh Leipzig 1409

*Oilthigh Rostock 1419

*Oilthigh Tübingen 1477

*Oilthigh Halle-Wittenberg 1502

## Coloimbia

*Oilthigh Shanto Tomás 1580
*Oilthigh Shanto Bartolomé 1604
*Oilthigh an Rosario 1653

## A' Chròthais

*Oilthigh Zadar 1396

## A' Bheilg

*Oilthigh Leuven 1425

## Aistean Co-Cheangailte
*Oilthighean Sasannach
*Oilthighean Albannach
*Oilthighean ann an Èirinn
*Oilthighean anns na Stàitean Aonaichte
*Oilthighean ann an Canada

Roinn-seòrsa:Oilthighean
CSS

'S e **Cascading Style Sheets** an t-ainm fada airson **CSS**. Tha CSS air a chleachdadh airson coltas ceart a chur air duilleagan Eadarlìon mar a chithear ann am brabhsair iad.  Tha HTML aʼ cur cnàimheach air duilleag-lìn, ach tha CSS aʼ cur dreach oirre.

Roinn-seòrsa:Coimpiutaireachd
Wolfgang Amadeus Mozart

Bha **Wolfgang Amadeus Mozart** (27 am Faoilleach 1756 – 5 an Dùbhlachd 1791) ’na cho-ghleusaiche sa linn chlasaigeach, às an Ostair. Sgrìobh e barrachd air 600 pìosan obrach agus tha fèill mhòr air an obair aige fhathast. Bha e pòsta agus mhair dithis mhac dha beò. Chaochail e nuair a bha e 35 bliadhna a dh'aois agus tha miotas air a bhàs an-diugh. Tha an ceòl aig Mozart gu math ainmeil agus buadhmhor.

## Beath-eachdraidh
### Bliadhnaichean tràth
Rugadh Mozart ann an Getreidegasse 9, Salzburg, san Ostair a rèir ainm na dùthcha sa là an-diugh. B' e Leopold agus Anna Maria Perti Mozart a phàrantan. Bha piuthar na bu shine aige, Maria Anna (1751-1829), Nannerl a far-ainm. Bhaisteadh Mozart ann an Cathair-eaglais an Naoimh Rupert an là as dèidh a bhreith. B’ e *Johannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus Mozart* an t-ainm slàn a bh' air.

Bha athair à Augsburg. B' e Kapellmeister (maighstir-ciùil) ann an orcastra-cùirt a bh' ann airson Àrd-easbaig Salzburg. B' e co-ghleusaiche  agus tidsear a bh' annsan cuideachd.

Thòisich a phiuthar air a’ phiàno ionnsachadh nuair a bha i 7, agus bha Mozart 3 bliadhna a dh'aois aig an àm. Choimhead Mozart air na leasanan. Thuirt a phiuthar:

::Gu tric, chuir e seachad mòran ùine air a' chlabhier, a' cluich treasan [...] agus ghabh e tlachd às an fhuaim [...] Anns a' cheathramh bliadhna aige thòisich a athair, mar gheama, a theagaisg beagan minuet agus pìosan eile dha air a' chlabhier [...] B' urrainn dha an cluich gun mhearachd agus le maothalachd mhòr, agus tìm a chumail gu math. [...] Aig 5 bliadhna a dh'aois bha e a' sgrìobhadh phìosan beaga mu thràth agus sgrìobh a athair sìos iad.

Tha na pìosan sin ann an *Nannerl Notenbuch* (leabhar-nòta aig Nannerl).

Nuair a dh’aithnich a athair comas a mhic, sguir e fhèin air ceòl a sgrìobhadh. B’ e Leopold an aon tidsear a bh’ aig Mozart. Theagaisg e ceòl, cànain, agus cuspairean sgoilearach eile dhan chloinn.

## Na h-Oparan
* *Die Schuldigkeit des ersten Gebots* (Dleastanas na ciad àithne)
* *Apollo et Hyacinthus* 		
* *Bastien und Bastienne*
* *La finta semplice*
* *Mitridate, re di Ponto*
* *Ascanio in Alba*
* *Il sogno di Scipione*
* *Lucio Silla*
* *La finta giardiniera* (dà atharrachadh)
* *Il re pastore*
* *Zaide*
* *Idomeneo* (dà atharrachadh)
* *Die Entführung aus dem Serail* 
* *L'oca del Cairo*
* *Lo sposo deluso*
* *Der Schauspieldirektor* (Stiùiriche an taigh-cluich)
* *Le nozze di Figaro*
* *Don Giovanni* (dà atharrachadh)
* *Così fan tutte*
* *Die Zauberflöte* (An duiseal-dhraoidheachd)
* *La clemenza di Tito*
  

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil
Roinn-seòrsa:Daoine às an Ostair
Francis Drake

'S e seòladair, àrd-mharaiche agus rannsachair Sasannach a bh' ann am **Francis Drake** (1540 gu 28mh den Faoilleach 1596.) Is e a chiad Sasannach a sheòl mu chuairt an t-saoghail. Mar duais airson seo chaidh a dhèanamh na ridire le Bànrigh Ealasaid I aig Sasainn. Bha e na leas-cheannard aig an cabhlach Sasannach a bhuannaich blàr ainmeil ann an 1588 an aghaidh a' chabhlach mhòr Spàinnteach ris an canar 'Spanish Armada' ann am Beurla.

Roinn-seòrsa:Seòladairean Sasannach
Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Archimedes

B' e feallsanach Greugach agus neach-matamataig gu math cumhachdach a bha ann an **Archimedes**. Rugadh agus thogadh e ann an Sisilidh.

'S e am beachd as ainmeile aige gum b' urrainn e an t-saoghal a ghluasad nam biodh luamhan fada gu leòr agus àite daingeann airson seasaidh aige.
Bha smuain ainmeil eile aige an dèidh don rìgh innse dha gun robh dùil aige gun robh fear a' goid airgead air agus nach e òr slàn a bha anns an crùn aige. Chleachd Archimedes gluasad bùrn ri cuideam an òr a mheasadh airson sealltainn gun robh airgead air a mheasgachadh leis an òr ged a bha an rìgh air pàigheadh airson òr na aonar. Às dèidh dha smaoineachadh air an dòigh airson seo a shealltainn, leum Archimedes a-mach às an amar aige agus ruith e tron bhaile ag èigheach 'Eureka (εὕρηκα)!'

Tha Archimedes cuideachd ainmeil airson tòiseachadh am bun-rannsachadh staitistearachd agus inneal uisgeachaidh ris an canar 'Sgriubha Archimedeis.'

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eòlaichean agus Innleachdairean
Roinn-seòrsa:Feallsanaich Ghrèigeach
Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Seann-Ghrèig
Cristoforo Colombo

'Se fear-malairt bhon Eadailt a bh' ann an **Cristoforo Colombo** (Portagailis: *Cristóvão Colombo*, Spàinntis: *Cristóbal Colón*, Bheurla *Christopher Columbus*, Genova/Calonge 31 an Dàmhair 1451  - Valladolid 20 an Cèitean 1506). Tha e ainmeil airson Aimearaga a lorg ged a tha fhios againn a-nis nach e a chiad fhear bhon Roinn Eòrpa a lorg e; mar eisimpleir tha e coltach gun do ruig buidheann Lochlannaich agus ron a sin buidheann manaich bho Èirinn agus Alba Aimearaga a Tuath mu mìle bliadhna roimhe. Sheòl Columbus tarsainn air an Cuan Siar agus e an dòchas slighe nas goirid a lorg gu na h-Innseachan agus dùil aige òr agus spìosraich thoirt air ais dhan Rìgh agus am Bànrigh san Spàinn. Lorg e Ameireaga far an robh dùil aige muir a lorg. Ann an 2012 dh'fhoillsich an sagart Jaume Aymar i Ragolta teòiridh a chanadh gur ann à Calonge ann an Catalòinia 's a bha Cristoforo Colombo.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Seòladairean agus Rannsachairean
Roinn-seòrsa:Daoine às an Eadailt
Roinn-seòrsa:An Spàinn
Isaac Newton

'Se neach-feallsanachd nàdar agus matamataigear a bh’ anns an ridire **Isaac Newton** (4 am Faoilleach, 1643–31 am Màrt, 1727.) Tha e gu math ainmeil airson an obair aige air laghan co-cheangailte ri eòlas-fradhairc, tarraing na talmhainn agus calculas.

Rugadh e 25 Dùbhlachd 1642 anns a' Mhìosachan Iulianach ann an Lincolnshire is thogadh e aig àm a' Chogaidh Sìobhalta Shasainn. An dèidh don Ath-stéidheachadh Theàrlaich II chaidh e na oileanach aig Oilthigh Chambridge ann an 1662. Dh'obair e air eòlas-fradhairc agus reul-eòlas dhachaigh ann an Woolsthorpe agus an oilthigh ga dhùnadh air sgàth na plàighe duibhe. Thill e a Chambridge mar bhall Colaiste na Trianaide is chaidh e na àrd-ollamh ann an 1669. Dh'fhoillsich e am *Principia* ann an 1687.

## Poileataigs
Chaidh a thaghadh a riochdaich Oilthigh Chambridge ann am Pàrlamaid ann an 1689 an dèidh don Ar-a-mach Glòrmhor is a-rithist ann an 1701. Chaidh e na Mhaighstear an Taigh-cùinnidh Rìoghail ann an 1699 is na cheann-suidhe a' Chomainn Rìoghail ann an 1703.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Luchd-saidheans
Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Galileo Galilei

'S e reuladair agus neach-smaoin ainmeil a bh' ann an **Galileo** (Pisa, 15 an Gearran 1564–Firenze, 8 am Faoilleach 1642). Thog e prosbaig agus gloinn-amhairc gus am b' urrainn dha coimhead ri na rionnagan agus planaidean eile. Is e a chiad duine a lorg ceithir de na gealaich aig Iupatair agus smaoinich e air toir de na laghan ann an nàdar-feallsanachd. Bha e cuideachd ball dhen Accademia dei Lincei, a' chiad comann saidheansail.

Seach gun robh Galileo den beachd gur e a' ghrian a bha na meadhan an Slighe Chloinn Uisnich an àite an t-saoghal chuir an eaglais Caitligeach e an sàs agus bha iad a maoidheadh a mharbhadh. Gheall e gun do dh'atharraich e creideamhan ach dìreach airson a bheatha a shàbhaladh. Chùm an eaglais e fo smachd agus anns an taigh aige airson a chòir den beatha aige.

Ged 's a tha Galileo comharraichte an latha an diugh airson a h-obair an feallsanachd-nàdurra, bha e cuideachd, mar a bha an cuid bu mhòr de Ollamhan Caitligeach na linn, na h-Ollamh-Dhiadhaidh. Thog e, an lùib a chuid rannsachaidh an saidheans-nàdurra, ceist cudthromach mu deidhinn an càirdeas eadar firinn spioradail agus firinn an saoghal nàdurra. B' anns a cheist seo "An e gu bheil fìrinnean spioradail agus nàdurra neo-eisimeileach: fìrinnean spioradail a bhuannachd do saoghal spioradail a-mhàin agus fìrinnean nàdurra a bhuannachd do an duil nàdurra a-mhàin *neo* An e gu bheil fìrinnean spioradail agus fìrinnean nàdurra còmhla na roinnean de an aon firinn?" Tha an ceist seo na h-aobhar connspaid aig cuid eadhan dhan latha an diugh. Thàinig Galileo fhèin ris a cho-dhùnadh gu robh fìrinnean spioradail agus nàdurra co-cheangailte o chionn 's nach urrainn do firinn cuir an aghaidh firinn. 

## Iomraidhean

* Ùghdarras do Para 3: Reuladair a' Phaip, aiste anns an "Tablet" bl. 2005

## Ceangal a-mach
* Galileo Galilei

Roinn-seòrsa:Eòlaichean agus Innleachdairean
Roinn-seòrsa:Daoine às an Eadailt
Roinn-seòrsa:Reul-eòlas