open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Teicheadh nan Iarla

An dèidh Chath Chionn tSáile ann an 1601, thill cinn-feadhna nan Gàidheal gu Cúige Uladh, ach thug iad gèill do na Sasanaich ann an 1603. Bha Aodh Mór Ó Néill, iarla Thír Eoghain, agus Aodh Rua Ó Dónaill nan ceannardan Gàidhleach ri linn Cogadh nan Naoi Bliadhna. Sa bhliadhna 1607, sheòl triùr dhaibh, Aodh Ó Néill, Ruairí Ó Domhnaill agus Cúchonnacht Mag Uidhir, a-mach à Cuan Suillí Móire aig Ráth Maoláin chun na deòiridh. Chaidh Ó Dónaill chun na Spáinne an t-àite far a chaochail e. Leis an tìreachas bheirte buaireadh agus cràidh air na Gàidheil, agus bhathar dhen bheachd gun toireadh daoine an Leas-rìgh ionnsaigh orra. Le sin, cho-dhùin Ó Néill agus Ruairí Ó Domhnaill, fear-ionlaid Aoidh Ruaidh, gun teicheadh iad às an dùthaich aca mu dheireadh thall. ‘S e Cúchonnacht Mag Uidhir agus Tiarna Fhear Manach a chuir an turas air dòigh. Thàinig soitheach bhon a' Bhreatainn Bhige gu Loch Suilí air an àirde an iar-thuatha na dùthcha, agus thug e air bòrd chun na Spàinne iad. ‘S e Teicheadh nan Iarla (Gaeilge: Imeacht na nIarlaí) a chanas air na thachair an oidhche ud sin. Chaidh iad an uair sin chun na Roimhe, an t-àite far a dh’eug Ó Néill ann an 1616. Shiubhaladh na h-uaislean Gàidhleach air feadh a’ thìr-mhòir, gu h-àraidh anns na dùthchannan Caitligeach na h-Eorpa, mar Frainge agus An Spàinn.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Cogadh
Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Èirinn
Gob an Choire

‘S e baile beag agus port air an àirde an iar-thuath Chontae Mhaigh Eo sa Chúige Chonnacht ann an Èirinn a th’ann an **Gob an Choire** neo **Gob a’ Choire**. Tha e suidhichte air Oileán Acla, air taobh Shear an Eilein. Ceanglaidh an Drochaid Mhícheál Mhic Dháibhéid Gob an Choire agus Acaill gu Leth-eilean Chorráin agus tìr-mòr Chontae Mhaigh Eo. Tha Taigh-cùirte an eilein ann an Gob an Choire, faisg air stèisean na Polis (Gaeilge: Garda) dìreach ri beulaibh na drochaid, air an rathad thall chun an eilein. Chan eil mòran chraoibh ri fhaicinn ann an Acaill, ach ann an Coille Ghleann Dairbhre faisg air Gob an Choire. Tha Gob an Choire 245km air falbh bho Chorcaigh, 58km bho Ghaillimh agus 252km bho Bhaile Átha Cliath, prìomh-bhaile na dùthcha.

## Eachraidh
A-rèir beul-aithris na sgìre, bha dìreach aon ad foirmeil air an eilean o chionn fhada, a bha aig a h-uile duine. Chrochte an t-ad air cabar  air choireigin ann an Gob an Choire is chleachdadh a h-uile duine e nuair a thigeadh iad thar a’ chaolais chun a’ bhaile mhòir. Chuireadh iad an t-ad air ais air a’ chabair nuair a thilleadh iad dhachaigh.

Thogadh a’ chiad droichead eadar Eilean Acla agus Maigh Eo sa bhliadhna 1887. Thugadh Droichead Mhícheál Mhic Dháibhéid oirre, gus urram a chur air an ar sin a bhuineadh do Lìg Nàiseanta Fearrann na h-Èireann (Gaeilge: Conradh na Talún). Seachd bliadhna an a dèidh, sa bhliadhna 1894, ràinig an t-iarnrathad Chathair na Mart - Baile Uí Fhiacháin gus a’ bhaile. Mar thoradh na leasachaidhean sin bha Acaill na bu ruigsinniche, ach bha trioblaid na lùib cuideachd. B’ fheudar cuirp ìobairteach na tubaiste ri linn a’ chiad thurais air an loighne-rèile chun an eilein à Chuan Mó a thoirt a-mach às a’ mhuir. Bhàthaich 32 duine. Sa bhliadhna 1937 chaochail deichear daoine óga an eilein ann an teine sa shabhal ann an Cathair Cheann Tulaich thall an Alba. Bha iad air a bhith ag obair air a’ bhuntàta an siud. Thugadh na cuirp air ais dhachaigh air an loighne eadar Cathair na Mart agus Gob an Choire, an turas-rèile mu dheireadh a rinneadh air a chuid seo dhen iarnrathad a-riamh.

Bha na sgrìobhadairean Graham Greene agus Heinrich Böll uabhasach dèigheil air an eilean agus am baile.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Èireann
Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Clach-ghainmhich Thoirbheartanach

Tha **clach-ghainmhich Thoirbheartanach** na clach ghrùideach ghainmhich. Chaidh a' chlach a chruthachadh anns an linn *Proterozoic*, mu 1.200 is 544 millean bliadhna sa chaidh. Bha grùid à Graonlainn air a toirt a-steach tarsainn Alba le seann aibhnichean, gu h-àraidh air oir shiaraich an tìr-mhòir is pàirt den Eilean Sgitheanach agus air a chòmhdachadh an gneiss a bha ann roimhe sin. Air sgàth gluasadan *tectonic* tha cuid de na clachan nan laighe fon mhuir a-nis, agus feadhainn eile a' nochdadh mar bheinn.

Tha i gu math cumanta air oirthir an iar-thuath na Alba, gu h-àraid ann an Gallaibh, chìthear deagh eisimpleirean ann an Asaint agus ann an Ros agus Cromba. Rud beag nas deasaiche tha i ri faicinn anns a' Chomraich, ann an Ratharsair is na h-Eileanan Cròlainneach, ann an Rùm, Sòdhaigh agus ann an Sgalpaigh an t-Sratha. 

Canar gun tàinig an t-ainm seo bho Loch Thoirbheartain; cleachd James Nicol e airson a' chiad turais airson na cloiche-gainmhich sònraichte seo.

## Dealbhan

File:Torridonian Sandstone.jpg|Clach-ghainmhich Thoirbheartanach
File:Suilven1.JPG|Sula Bheinn
File:Slioch from Loch Maree.jpg|Sleaghach
File:The Old Man of Stoer - geograph.org.uk - 37648.jpg|Bodach Stòrr
File:Horns of Alligin.jpg|Beinn Àilleagan


Roinn-seòrsa:Eòlas-talmhainn
Lios Mór (Èirinn)

'S e baile beag air an àirde an iar Chontae Phort Láirge, Cúige Mumhan, Èirinn a th'ann an Lios Mór. (Seann Ghàidhlig: Les Mór Mo Chutu). Tha e suidhichte ri taobh na h-Aibhne Mhóir, 47km air falbh bho Chorcaigh, 145km bho Ghaillimh agus 175km bho Bhaile Átha Cliath, prìomh-bhaile na dùthcha. Tha 1,240 duine a’ fuireach anns a’bhaile fhèin agus mu thimcheall air an dùthaich. Chaidh am baile a stèidheachadh anns an 7mh Linn leis an Naomh Mo Chutu mac Fínaill.

## Daoine Ainmeil
*Raibeart Ò Baoghail: (1627 – 1691) Neach-saidheans.

## Bailtean Co-cheangailte
* Lismore (Astràilia)

## Ceanglaichean A-mach
*Eaglais Chaitligeach

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Èireann
Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Béal Átha Fearnáin

‘S e baile beag ann an ceann a tuath Chontae Ros Comáin sa Chúige Chonnacht air an àirde an iar na h-Èireann a th' ann am **Béal Átha Fearnáin**. Tha e suidhichte aig 53m os cionn ìre na mara,  ri taobh na h-Aibhne Feorais,  118km air falbh bho Dhoire, 105km bho Ghaillimh agus 152km bho Bhaile Átha Cliath, prìomh-bhaile na dùthcha. Chaochail an Clàrsair ainmeil Toirdhealbhach Ó Cearbhalláin an seo ann an 1738. Chan eil ach 182 duine a’ fuireach an seo.

## Ceanglaichean A-mach
*Eaglais Chaitligeach na sgìre

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean_na_h-Èireann
Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Clach

Ann an eòlas-talmhainn canar **clach** ri gràinnean mèinnireach a tha ceangailte rin chèile gu nàdurra ann an staid chruaidh. Tha rùsg na talmhainn air a dhèanamh à cloich. 

Sa chumantas thèid clachan a' seòrsachadh a rèir a' cho-dhèanamh cheimigich is mèinnirich aca, a rèir structar nam mìrein aca agus a rèir a' phròiseis anns an deach iad a chruthachadh.

## Seòrsaichean

Seo na trì prìomh roinnean-seòrsa de chlachan:
* Clach theinnteach: Chaidh iad a chruthachadh le magma no làbha a bha air am fàs fuar. Canar clach Phlutonach ris an fheadhainn far an robh fuarachadh magma a' tachairt am broinn na talmhainn agus clach bholcànach ris an t-seòrsa a chaidh a chruthachadh à làbha air bàrr an talmhainn.

* Clach chruth-atharrachail: Bha robh cruth na cloiche tùsanaich ag atharrachadh fo bhuaidh teas àrd is fo bhrùthadh no tro phròiseas *tectonic*.

* Clach ghrùideach: Chaidh iad a chruthachadh le tasgaidhean de stuth air bàrr na talmhainn a bha air a gluasad gu àite eile le uisge, gaoith, deidh no eigh-shruth. Bha gràinnean mèinnireach agus/no mìrean fàs-bheartach a' tuiteam air a' bhonn agus a' càrnadh.

'S e *petrology* an rannsachadh saidheansail air na clachan, tha e na phàirt riatanach de eòlas-talmhainn.

## Cleachdadh

Bha agus tha buaidh mhòr air cleachdadh nan clachan air leasachadh cultarail agus teicneòlach nan daoine. 

Ann an Linn na Cloiche (eadar 2.6 millean is 7 mìle bliadhna RC) thòisicheadh clachan a chleachdadh mar innealan. Lorgadh an fheadhainn a bu shine anns an roinn far a bheil an Aetiòp an-diugh, tha iad eadar 2 is 3 millean bliadhna a dh'aois.

Anns na seann làithean chaidh togalaichean a thogail le clachan a-mhàin, an-diugh chithear clachan gu math tric am broinn an taighe mar làr, mar staidhir no anns a' chidsin, no taobh a-muigh air na rathaidean. Thèid an cleachdadh airson clach-chuimhneachain no mar bun-stuth ann an ealain cuideachd. 

Ann an eachdraidh bha mèinnearachd nan clachan cudromach airson adhartas a thoirt do na daoine. Bho Linn an Iarainn a-mach bhathar a' feuchainn meatailt fhaighinn às na clachan. An toiseach chaidh teine a chleachdadh, ach dh'fhàs sin gu gnìomhachas cudromach. Chithear mar eisimpleir tobhtaichean de mhèinnearachd iarainn ann an Ratharsair, a chuir ri eaconomaidh an eilein aig deireadh an 19mh linn. Lorgar daoimeanan, gual is mòran rudan eile anns na clachan eadar-dhealaichte air feadh an t-saoghail a dh'fhiach airson mhèinnearachd.

Air a' Ghàidhealtachd chaidh clachan a chleachdadh airson taighean no feansaichean a thogail gu h-àraid anns na h-àitichean far an robh fiodh gann. Chithear cuideachd mòran chlachan Chruithneach a bhios a' toirt iomradh mu eachdraidh nan tuineachaidhean. Tha Clach a' Charraidh ann an Seannduaig na deagh eisimpleir de chloich Chruithnich Clas II. 

## Faic cuideachd
* Clach cuid fir

## Ceanglaichean a-mach
*Ìnnse Gall, Cruth-tìre air a dhealbh le clach-eòlas

Roinn-seòrsa:Eòlas-talmhainn
Gaillimh

'S e baile mòr (Gaeilge: Cathair na Gaillimhe) agus port cudromach air an àirde an iar Chontae na Gaillimhe, sa Chúige Chonnacht, Èirinn a th'ann an **Gaillimh** neo **Cathair na Gaillimhe**. A bharrachd air sin ‘s e am baile as motha agus prìomh-bhaile na roinne a th’ann cuideachd. Tha Gaillimh suidhichte 157km air falbh bho Chorcaigh, 223km bho Dhoire agus 186km bho Bhaile Átha Cliath, prìomh-bhaile na dùthcha. Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1124 leis an Rìgh Toirdhealbhach Mór Ó Conchobhair (Seann Ghàidhlig: Tairrdelbach Ua Conchobair) air Inbhir Abhainn na Gaillimhe, faisg air Loch Coirib, fon ainm Dún Bhun na Gaillimhe. ‘S e an treas baile as motha na Poblachd agus an ceithreamh baile as motha na h-Èireann air fad a th’ann an Gaillimh co-dhiù. Fhuair am baile am far-ainm aige, Baile nan Treubh (Gaeilge: Cathair na dTreabh), ri linn nan Normanach o chionns gum beireadh 14 teaghlach malartach buaidh làidir air Gaillimh fad iomadh linn gus a lagaich Oliver Cromwell an cuid chumhachd.  

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Èireann
Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2016-01-14: Inbhe dhà-chànanach do Ghaillimh
* BBC Naidheachdan 2016-03-07: Inbhe ùr dha Gaillimh *(aithris bhideo 2:32)*
Beannchar (Èirinn)

'S e baile meadhannach agus port ann an ceann a deas Chontae an Dúin, ann an Èirinn a Tuath a th'ann am **Beannachar** (Seann ainmean Beannachor Mór agus Inbhir Beag). Tha e suidhichte aig ìre na mara, ris an taobh a deas Loch Laoigh, 112km air falbh bho Doire, 19km bho Bheul Feirste, 269km bho Ghaillimh, 359km bho Chorcaigh  agus 152km bho Bhaile Átha Cliath, prìomh-bhaile na dùthcha. Chaidh am baile a stèidheachadh mu 555 leis an Naomh Comgall.

## Daoine Ainmeil
*Daibhidh Trimble (1944)

## Bailtean Co-cheangailte
* Bregenz (An Ostair)
* Virginia Beach (Virginia)
* Prüm (A' Ghearmailt)

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Èireann
Roinn-seòrsa:Èirinn a Tuath
Tuaim

'S e baile beag ann an ceann a tuath Chontae na Gaillimhe, sa Chúige Chonnacht, air an àirde an iar na h-Èireann a th' ann am **Tuaim** (Seann Ghàidhlig: Tuaim Dá Ghualann). Tha e suidhichte aig 45m os cionn ìre na mara,  ri taobh na h-Aibhne Nanny,  193km air falbh bho Dhoire, 30km bho Ghaillimh, 181km bho Chorcaigh agus 173km bho Bhaile Átha Cliath, prìomh-bhaile na dùthcha. Tha 8,242 duine a’ fuireach an seo. Gu h-inntinneach, tha dà chathair-eaglais sa bhaile, tè Chaitligeach agus tè eile a bhuineas don Eaglais Easbaigeach.
## Eachdraidh
Ann an 1613 thug an rìgh Seumas VI cead dhan bhaile agus dhan sgìre dithis bhall a thaghadh do Phàrlamaid na h-Èireann. Chuireadh às dhan phàrlamaid sin ann an 1800. Ann an 1920, chaidh talla a' bhaile a losgadh le daoine *Constáblacht Ríoga na hÉireann* an dèidh dhan IRA ionnsaigh a thoirt orra, mar phàirt a' chogaidh.

## Daoine Ainmeil
* Tairrdelbach Ua Conchobair (1088 – 1156) Rìgh Chonnachta agus Àrd Rìgh na h-Èireann.
* Seán Ó Maolalaidh (1419 – 1480) Ceann-fheadhna.
* Anndra Mac Aodhagáin (1810 – 1863) Ailtire Thuama.
* Padraig Ó Ceallaigh (1822 – 1864) Seinealair ri linn a’ chogaidh sìobhalta sna Stàitean Aonaichte.

## Bailtean Co-cheangailte
* Straubing (A' Ghearmailt)

## Ceanglaichean A-mach
*Eaglais Chaitligeach na sgìre
*Eaglais Easbaigeach na sgìre

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Èireann
Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Jessica Ennis

'S e luth-chleasaiche Sasannach a tha ann an **Jessica Ennis** CBE (Sheffield, 28 am Faoilleach, 1986). Tha ceatharnach bhuinne Heptahlon na h-Olympics aig Ennis.  

Roinn-seòrsa:Luth-chleasaichean
An Obair

'S e baile beag ann an Contae na Mí, air an àirde an ear-thuath na h-Èireann a th' ann **An Obair**. Tha e suidhichte eadar Loch na Coille Báine agus Loch Breacáin, aig 66m os cionn ìre na mara, 136km air falbh bho Dhoire, 100m bho Bheul-Feirste agus 64km bho Bhaile Átha Cliath, prìomh-bhaile na dùthcha. Tha 625 duine a' fuireach anns a' bhaile.
## Eachdraidh
Fhuair am baile ainm anns na meadhan aoisean nuair thog na Nòrmannaich  seòrsa dhe caisteal an seo: b' e obair mhòr a bh' ann sin. Bha am baile suidhichte ann an àite cudromach air an rathad eadar Droichead Átha agus iomadh sgìre dhùthchail taobh a-staigh na h-Èireann.

## Daoine Ainmeil
*Toirdhealbhach Ó Cearbhalláin: (1670 – 1738) Clarsair.
## Ceanglaichean A-mach
*Eaglais Chaitligeach	

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:An Roinn-Eòrpa
Roinn-seòrsa:Èirinn
Ráth Maoláin

‘S e baile beag agus port sa Chontae Dhún na nGall ann an ceann a tuath na h-Èireann a th’ ann an **Ráth Maoláin**. Tha e suidhichte ri taobh na Loch Súilí air an Leth-eilean Fanaid aig ìre na mara, 18km air falbh bho Dhoire, 225km bho Ghaillimh, 117m bho Bheul-Feirste agus 213km bho Bhaile Átha Cliath, prìomh-bhaile na dùthcha. Theich Aodh Mór Ó Néill, Ruairí Ó Dónaill agus na daoine aca chun na Spàinne air bàta a-mach à Ràth Maoláin ann an 1607, tacharas air a bheil Teicheadh nan Iarla (Gaeilge: Imeacht na nIarlaí).  A bharrachd air sin, anns an 18mh Linn chum na Sasannaich an Reubaltach Wolf Tone fo bhruid ann an Ráth Maoláin cuideachd. Tha dìreach 469 duine a’ fuireach an seo.

## Daoine Ainmeil
*Iain Mac Anndais: (1925 – 2005) Ceann-suidhe an Eilein Mhanainn
*Mary McAlister: (1896 – 1976) Nurs agus Neach-Poileataigs Albannach.

## Ceanglaichean A-mach
*Eaglais a’ Bhaile (Caitligeach)

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Èireann
Caisleán an Bharraigh

‘S e baile meadhanach ann an Contae Mhaigh Eo, sa Chúige Chonnacht an Èirinn a th’ann an **Caisleán an Bharraigh**. Tha e suidhichte eadar Loch Cuilinn agus Loch Chaisleán an Bharraigh, ann am meadhan na Siorramachd (Gaeilge: Contae), 224km air falbh bho Chorcaigh, 66km bho Ghaillimh agus 209km bho Bhaile Átha Cliath, prìomh-bhaile na dùthcha.  Tha 11,891 duine a’ fuireach an seo.

## Eachdraidh
Chaidh am baile agus an caisteal a stèidheachadh ann an 1235 le ridire Normanach air an robh De Barra agus fhuair am baile a chuid chòirichean bhon Rìgh Seumas VI ann an 1613. Chuir na Gàidheil agus feachdan na Frainge ruaig air Arm na Breatainne ri linn Ar-a-mach na Frainge agus Ar-a-mach Comann nan Èirinneach Aonaichte (Gaeilge: Cumann na nÉireannach Aontaithe), ann an 1798. Bha am buaidh a thugadh air Gearrasdan nan Gall cho làidir is iad nan ruith air falbh cho luath aig peilear dearg am beatha mar eich, gun tugadh Rèisean Chaisleán an Bharraigh air a’ Chath siud. Chaidh Lìg Nàiseanta Fearann na h-Èireann (Gaeilge: Conradh na Talún) a chuir air dòigh anns a’ bhaile air an 21 an Dàmhair 1879, le Mícheál Mac Dáibhéid, a bhuineadh don tSráid, baile beag eile sa sgìre. Dh’fhàs am baile na bu mhotha fad na 90an is toiseach na 21mh Linn le cuideachd bho luchd-poileataigs-ionadail, gu h-àraidh bho Éanna Ó Coinnigh, a tha na Taoiseach an latha an-diugh.

## Daoine Ainmeil
*Cathal Ó hEochaidh: (1925 – 2006), Taoiseach na h-Èireann trì tursan.
*Éanna Ó Coinnigh: (1951): Taoiseach na h-Èireann an latha an-diugh.

## Bailtean Co-cheangailte
* Ancona (An Eadailt)
* Auray (A' Ghearmailt)
* Baile Méanach (Èirinn)
* Höchstadt (A' Ghearmailt)
* Peekskill (Eabhraig Nuadh)

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Èirinn
Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Gaoth Dobhair

‘S e baile beag Gàidhealach agus port sa Chontae Dhún na nGall ann an ceann a tuath na h-Èireann a th’ ann an **Gaoth Dobhair**. Tha e suidhichte aig Inbhir na h-Aibhne Chroithí, faisg air Loch na Cuinge aig 48m os cionn ìre na mara, 137km air falbh bho Dhoire, 205km bho Ghaillimh, 156m bho Bheul-Feirste agus 230km bho Bhaile Átha Cliath, prìomh-bhaile na dùthcha. Tha 4,065 duine a’ fuireach an seo.

## Daoine Ainmeil
* Pádraig "Mhícheál Airt" Ó Domhnaill: (1835 – 1883) Reubaltach. 
* Máire Ní Bhraonáin: (1952) Ceòladair.
* Eithne Ní Bhraonáin (Enya): (1961) Ceòladair.
* Mairéad Ní Mhaonaigh: (1959) Ceoladair.
* Breandán de Gallaí: (1969) Dannsair.

## Ceanglaichean A-mach
* Eaglais a’ Bhaile (Caitligeach)
*Gaoth Dobhair air an Internet 

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Èireann
Caisteal Dhùn Bhreatainn

'S e **Caisteal Dhùn Bhreatainn** caisteal aosda a tha na laighe aig Dùn Breatann, os cionn comar Linne Chluaidh agus Uisge Leamhna air carraig mhòir air a tha **Ail Chluaidh**. Bha tuineachadh air a' charraig bho Linn an Iarainn. Bhon 5mh gu 9mh linn, bha an caisteal na chathair Rìoghachd Srath Chluaidh, agus bha e cudromach mar àite ro-innleachdail gu àm an Dàrna Cogaidh, ged a bha an cuideam aige a' beagachadh uidh air n-uidh. Tha e an-diugh fosgailte do luchd-turais.

## Ceanglaichean a-mach
* Caisteal Dhùn Bhreatainn aig làrach-lìn Alba Aosmhor (*Beurla*)

Dùn Bhreatainn
An Chorr Chríochach

'S e baile meadhanach faisg air Tulaigh Óg ann an Contae Thír Eoghain, ann an Èirinn a Tuath a th'ann sa **Chorr Chríochach** (Beurla: *Cookstown*). Tha e suidhichte 53km air falbh bho Doire, 53km bho Bheul Feirste agus 149km bho Bhaile Átha Cliath, prìomh-bhaile na dùthcha. Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1620 le Gall bho thairis ri linn Planntachadh na h-Èireann (Gaeilge: Plandálacha na hÉireann), dìreach deichead an dèidh Teicheadh nan Iarla. Mhill na Goill an sgìre air fad an dèidh ar-a-mach nan Gàidheal ann an 1641.

## Bailtean Fearainn
Tha dà bhaile fhearainn dheug sa bhaile, mar a leanas: Clár, Cuil Caochain, Cuil na Francaigh, Cuil na hAbhaill, Cuil Riach, Gort an Leamhraigh, Laigh, Magh Luan, Moin Rois, Sailean Buí agus Tulach, a bharrachd air An Chorr Chríochach fhèin.

## Daoine Ainmeil
*Máire Ni Mhealláin (1869–1938): a' chiad neach a bheirsinn ionnanachd sna Stàitean Aonaichte.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Èireann
Roinn-seòrsa:Èirinn a Tuath
Tulach Mhór

‘S e baile meadhanach ann an Contae Uíbh Fhailí, ann an cridhe na h-Èireann a th’ ann an **Tulach Mhór**. Tha e suidhichte ri taobh a’ Chanàil Mhòir, aig 73m os cionn ìre na mara, 104km air falbh bho Ghaillimh, 178m bho Bheul-Feirste agus 83km bho Bhaile Átha Cliath, prìomh-bhaile na dùthcha. Tha 11,346 duine a’ fuireach anns a’ bhaile. Bha Cath an seo eadar Feachdan Shasainn agus [saighdearan às A’ Ghearmailt ri linn Ar-a-mach na Frainge agus Ar-a-mach Comann nan Èireannach Aonaichte (Gaeilge: Cumann na nÉireannach Aontaithe), ann an 1798. Chaidh am baile a mhilleadh ann an tubaiste bailiùin 13 bliadhna ro làimhe, ann an 1785, a’ chiad tubaiste adhair na cruinne.
## Daoine ainmeil
*Garbhan MacAoidh (1929): Sgrìobhadair sa' Ghàidhlig is san Esperanto.	
*Brian Ó Comhain (1960): Taoiseach bho 2008 gu ruige 2011.

## Ceanglaichean a-mach
*Eaglais Chaitligeach	

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Èireann
Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Rúscaigh

‘S e baile beag air an àirde an ear Chontae Ros Comáin sa Chúige Chonnacht air an àirde an iar na h-Èireann a th' ann am **Rúscaigh**. Tha e suidhichte aig 68m os cionn ìre na mara,  ri taobh na h-Aibhne Shionnaine,  135km air falbh bho Dhoire, 97km bho Ghaillimh agus 123km bho Bhaile Átha Cliath, prìomh-bhaile na dùthcha. Chan eil ach 198 duine a’ fuireach an seo, agus tha am baile dìreach ri taobh crìochan Contae Liatroma agus Contae an Longfoirt.

## Daoine Ainmeil
*Micheál Ó Faoileacháin: Am fear a stèidhich an sgioba  Ball-coise Hibernian.
*Ailbhe Mac Raghnaill (1932): 8mh Taoiseach.

## Ceanglaichean A-mach
*Mapa na h-Eaglaise Chaitligeach sa sgìre
*Rooskey Community Centre

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Èireann
Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Cionn Sáile

‘S e baile air iomall Bhaile Átha Cliath, san sgìre Finne Gall, ann an ceann a tuath Chontae Átha Cliath, air an àirde an ear na h-Èireann a th’ ann an **Cionn Sáile**. Tha e suidhichte dìreach aig ìre na mara, 190m air falbh bho Dhoire, 184km bho Luimneach, 191km bho Ghaillimh, 130m bho Bheul-Feirste agus 231km bho Chorcaigh Tha 5,814 duine a’ fuireach anns a’ bhaile. Chaochail Cathal Ó hEochaidh an seo ann an 2006.

## Ceanglaichean A-mach
*Eaglais Chaitligeach	

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Baile Átha Cliath
Dún Búinne

‘S e baile air iomall Bhaile Átha Cliath, ann an ceann a deas Chontae na Mí, air an àirde an ear na h-Èireann a th’ ann an **Dún Búinne**. Tha e suidhichte ri taobh an rathaid N156, aig 75m os cionn ìre na mara, 186m air falbh bho Dhoire,  172km bho Ghaillimh, 136m bho Bheul-Feirste agus 216km bho Chorcaigh Tha 6,959 duine a’ fuireach anns a’ bhaile.
## Daoine Ainmeil
*Seán de Briotún: (1947) Taoiseach.

## Ceanglaichean A-mach
*Eaglais Chaitligeach	

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Èireann
Sligeach

‘S e baile meadhanach ann an Contae Shligigh, sa Cúige Chonnacht an Èirinn a th’ann an **Sligeach**. Tha e suidhichte ri taobh na h-Aibhne Garbhóg, eadar Bàgh Shligigh agus Loch Gile,  ann am meadhan na Siorramachd (Gaeilge: Contae), 263km air falbh bho Chorcaigh, 117km bho Ghaillimh, 111km bho Dhoire agus 180km bho Bhaile Átha Cliath, prìomh-bhaile na dùthcha.  Tha 19,452 duine a’ fuireach an seo.

## Bailtean Co-cheangailte
* Crozon (A' Bhreatainn Bheag)
* Illapel (An t-Sile)
* Kempten im Allgäu (A' Ghearmailt)
* Tallahassee (Florida)

## Ceanglaichean a-mach
*Eaglais Chaitligeach
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Èireann
Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Port Làirge

'S e baile mòr agus port cudromach air an àirde an ear Chontae Phort Láirge, Cúige Mumhan, Èirinn a th' ann am **Port Láirge**. Tha e suidhichte ri taobh Abhainn na Siúire, aig Loch Dá Chaoch (Cuan Phort Láirge) faisg air Comar an Trì Uisge (Gaeilge: Cumar na dTrí Uisce) far am bith An Fheoir agus An Bhearú a’ tighinn ri chèile. Tha am baile fhèin 103km air falbh bho Chorcaigh, 305km bho Dhoire, 172km bho Ghaillimh agus 133km bho Bhaile Átha Cliath, prìomh-bhaile na dùthcha. 'S e a’ chiad chathair a bhith ga stèidheachadh ann an Èirinn, agus an còigeamh baile as motha na dùthcha air fad a th' ann Port Láirge. Stèidhich na Lochlannaich baile beag an seo ann an 853, ach chuireadh ruaig orra ann an 902. Bha am baile an sàs ann an Caidreachas Chille Chainnigh bho 1642 gu ruige 1649.

## Bailtean Co-cheangailte
* Baile an Naoimh Eòin (Canada)
* Rochester (Eabhraig Nuadh)
* Sant Ervlan (A' Bhreatainn Bheag)

* Waterford (Conneticut)
 
## Daoine Ainmeil
* Luke Wadding (1588 – 1657) Friar agus eachdraiche.
* William Vincent Wallace (1812 – 1865) sgrìobhaiche-ciùil.
* Brendan Bowyer (1938 – 2020) Ceòladair.
* Val Doonican (1927 – 2015) Siamsóir.
* Canon Patrick Power (1862 – 1955) Eachdraiche.

## Ceanglaichean a-mach
Eaglais Chaitligeach
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Cruinn-eòlas
Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Èireann
Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Cnoc Mhuire (Contae Mhaigh Eo)

‘S e baile beag ann am meadhan Chontae Mhaigh Eo sa Chúige Chonnacht ann an Èirinn a th’ann an **Cnoc Mhuire **. Tha Cnoc Mhuire 211km air falbh bho Chorcaigh, 170km bho Dhoire, 126km bho Luimneach, 57km bho Ghaillimh agus 183km bho Bhaile Átha Cliath, prìomh-bhaile na dùthcha. Tha beul-aithris na sgìre ag ràdh gun do nochd A’ Mhaighdeann do 15 duine, seann is òg, ann an Eaglais Chnoic ann an 1879. Nuair a bha Seumas Ó hOdhrain na shagart sa pharaiste, bho 1963 gus a chaochail e sa bhliadhna 1986, leasaichte an eaglais gu mòr, thogadh port-adhair is fiù 's thadhail am Pàp Iain Pòl II dhan bhaile, ann an 1979.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Èireann
Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Daniel Rutherford

'S e ceimigear agus lusaiche Albannach a bha ann an **Daniel Rutherford** (3 Samhain 1749–15 Dùbhlachd 1819). Tha e ainmeil mar am fear a lorg naitridean.

Rugadh is thogadh e ann an Dùn Èideann agus bha e na oileanach aig an oilthigh an sin far an do dh'ionnsaich e leigheas fo William Cullen agus Joseph Black. Sgrìobh e an tràchdas aige air *De aere fixo dicto aut mephitico*. An dèidh oilthigh shiubhal e anns an Fhraing agus san Eadailt is thill e gu Dùn Èideann ann an 1775 is e ag obair mar lèigh prìobhaideach. Bha e an sàs le Colaiste Rìoghail nan Lèighean Dhùn Èideann is fhrithealaich e mar cheann-suidhe eadar 1796 is 1798. Chaidh e na ollamh luibh-eòlais aig Oilthigh Dhùn Èideann is stiùiriche Garradh Rìoghail nan Lusan ann an 1786. Chaochail e ann an Dùn Èideann.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Luibh-eòlas
Lios Tuathail

'S e baile margaidh ann an ceann a tuath Contae Chiarraí, Cúige Mumhan, Èirinn a th' ann an **Lios Tuathail** (Beurla: *Listowel*). Tha e suidhichte ri taobh na h-Aibhne na Féile, 91km air falbh bho Chorcaigh, 96km bho Ghaillimh, 63km bho Luimneach agus 238km bho Bhaile Átha Cliath, prìomh-bhaile na dùthcha. Tha 4,338 duine a’ fuireach anns a' bhaile fhèin agus 22,668 sa sgìre uile gu lèir. 

## Eachdraidh
Chaidh Lios Tuathail a chlàradh airson a’ chiad turas sa bhliadhna 1303 is an caisteal aige fo bhuaidh teaghlaich Normanach air an robh Mac Mhuiris. Chuairtich na Sasannaich an caisteal fad 28 làithean ann an 1600.  Chaidh luchd-dìonta a’ chaisteil a chur gu bàs an dèidh làimhe, fo òrdughan Charles Wilmot, ceannard nan Gall. Thug ar-a-mach nam poileas àite an seo san Ògmhios 1920, ri linn Cogadh Neo-eisimeileachd na h-Èireann (Gaeilge Cogadh na Saoirse).

## Daoine Ainmeil
*Tomás Ó Rathaile (1883 – 1953): Cànanaiche.

## Sloinnidhean cumanta ann an Lios Tuathail

Seo liosta nan sloinneadh na bu chumanta sa bhaile is sa sgìre bho Chunntas-sluaigh na h-Èireann 1901  agus 1911:

Ó Conchobhair, Ó Ciardha, Staic, Ó Murchadha, Ó  hInnreachtaigh, Ó Duilleáin, Ó Súilleabháin, Ó Cinnaolaidh, Ó Catháin, Ó Buachalla, Mac Uileagóid, Mac Gearailt,  Ó Cearmada, Ó Cróinín, Mac Grífín, Ó Conaill, Breathnach, Mac Cárthaigh, Ó Liatháin, Ó Síthigh, Ó Nualláin, De Barra, Ó Coileáin, Mac Mhuiris, Ó Dubhghaill, Ó Maoldomhnaigh, Ó hÉalaighthe, Ó Ceallaigh, Ó Gealbháin, Ó Loingsigh, MacMathúna, Ó Mordha, Ó Maoilmhichil, De Brun, Ó Dálaigh, Ó h-Airtnéada, Ó hAodha, Ó Móráin, Seoigh, Ó Briain, Mac Seóin, Ó Laochdha, Baróidigh, Ó Cearbhaill, Ó Flaithbertaigh, Ó Foghlú, De Grainbhil, Ó Ciarba, Ó Muircheartaigh, Ó Scannláin.

## Bailtean co-cheangailte
* Los Gatos, (Calafòrnia)
* Shawnee, (Kansas

A thuilleadh air sin, 's ann à Lios Tuathail an Èirinn a fhuair Listowel (Ontario, Canada) ainm.

## Ceanglaichean a-mach
*Eaglais Chaitligeach

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Èireann
Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
An Muirthead

‘S e leth-eilean ann am Chontae Mhaigh Eo sa Chúige Chonnacht ann an Èirinn a th’ anns **an Muirthead**. Tha Béal an Mhuirthead na bhaile as motha anns an leth-eilean agus cuideachd anns a' Ghaeltachd Mhaigh Eo.

Tha colaiste spòrs a-muigh a tha a' tairgsinn cùrsaichean as Gaeilge air a bheil UISCE anns an leth-eilean.

## Cruinn-eòlas

* Aird Oilì
* Ceann Iorrais, Ceann an Eanaigh, Cuan an Fhòid Duibh
* Dubhoilèan
* Fòd Dubh
* Inis Gè, Inis Gluaire, Inis Caorach
* Oileàn san Tuaidh
* Lèim Reithe

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Contae Mhaigh Eo
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Èireann
Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Tearmann Caithreach

‘S e baile beag ann am an Muirthead, Chontae Mhaigh Eo sa Chúige Chonnacht ann an Èirinn a th’ann an **Tearmann Caithreach**. 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Contae Mhaigh Eo
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Roinn-seòrsa:Èirinn
Iorras

‘S e Baranachd ann an Contae Mhaigh Eo sa Chúige Chonnacht ann an Èirinn a th’ann an **Iorras**. 

## Bailtean beag

* Àit Tì Conàin, Abhainn na nIorach, Àit an Bhaile, Allt na Brocaì 
* An Baile Úr, Baile Chruaich, Barr na Coilleadh, Barr na Trà, Bèal an Àtha Buí, Baingear, Bèal Deirg Beag, Bèal Deirg Mòr, An Bheithigh, Barr Rúscaì, Baile Chionn Leitreach, Bèal Àtha an Iomaire, An Bun Mòr Thoir, Brisce, Bèal Àtha Chomhraic, Bèal Àtha Garbhàin, Bèal Àtha Ò bhFiannaí 
* Cill Ghallagàin, Ceathrù na gCloch, Ceathrú Thaidhg, Cnoc an Ghairtèil, An Corrán Buí, Cnocán na Líne, Cill tSéadhna, Cluainte Cille, Cill Chomàin, Cnoc na Lobhar, Cruachàn, An Creagàn Beag, Conach Rèidh, Cruinnis, Caol Ghleann, Claoideach, Cnoc na Caillì, Coill Saileach 
* Doire Choirb, Doire na Maol, Dùn Ceartàin, Dumha Dhearc, Dumha Thuama, Na Doirinì,     
* Na hEachù, Eidhneach 
* Fálach
* Gaoth Sàile, Glinsce, Gleann Chuilinn Ìochtarach, Gleann Chuilinn Uachtarach, Gort Meille, Greamhchoill, An Gort Breac Thuaidh, Gleann na Muaidhe Gleann an Ghad, Gort an Chairn, Gleann Lasra, Gaobhràn, Gleann Each, Gleann Toirc Beag, Gort Liatuile, Gleann Chalraì Ìochtarach     
* An tInbhear, Idirghleann   
* An Lag Dubh Mòr, An Lag Dubh Beag, Leacht Mhurchaidh, Lèana na dTortàn, An Lèana Riabhach, Log an Leitean, An Leargain Mhòr, An Leargain Beag 
* Moing Eiriùn Thuaidh, Moing Longàin, Moing na hAlùna, Moing an Iarann  
* Port a' Chluaidh, Poll an tSòmais, Port Durlainne  
* Rinn na Sionnach, Ros Dumhach, Rath Aibhstìn  
* Srath Greadaithe, Sraith na Manrach, An Ràith, Sraith an tSeagail, Sraith Lagach Thiar, Sraith Lathaì, An Seisceann, Sraith na Plàighe, An Siàn, An Siàn Mòr 
* Tamhain na hUltaì , Tearmann, Trànn, An Tuar Glas, An Tairseachàn Mòr, An Tairseachàn Beag Thuaidh, An Tairseachàn Beag Theas, Troiste, Tamhnaigh na bPoll, An Tamhnach Mhòr

## Cruinn-eòlas

* An Abhainn Mhòr, An Abhainn Dubh, Abhainn Eidhneach
* An Bhinn Bhuì, An Bullàn Mòr, Birìn Corrach, An Bhinn Ghorm, Boc Umhach, An Bun Mòr, Barr an Dìgìn 
* An Cnoc Maol, Cnoc Leitir Cois, Cnoc na Scolb, Corrshliabh
* Gleann na Mong 
* Loch na Ceathrùn Móire, Leitir Treasc
* An Muirthead, Màm an Cheo 
* Nèifinn Bheag
* Sliabh Carr, Sruth Fada Conn, Sliabh Fìoch, Sliabh Ailp 
* Troiste, Toircshliabh

## Eachdraidh

* Achadh Cèide

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Contae Mhaigh Eo
Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Roinn-seòrsa:Èirinn
Sgoil Ghàidhlig an Àrd-Bhaile

'S e pàirt riatanach fèineachd na h-Alba Nuaidh a th' ann an Gàidhlig. 'S i cànan aig a bheil dìleab beartach, a' gabhail a-steach naidheachdan, bàrdachd, òrain, agus litreachas. Tha ceangal aig na ceudan mìltean de mhuinntir na h-Alba Nuaidh agus aig na milleanan de mhuinntir Chanada ri cultar nan Gàidheal tron shinnsearachd aca. 'S e rùn '''Sgoil Ghàidhlig an Àrd-Bhaile''' (The Gaelic Language Society of Halifax) a bhith ag àrach agus a' gabhail cùram air a' cheangal seo tro thairgsinn chùrsaichean Ghàidhlig ùr-ghnàthaichte, tron a bhith a' cur air dòigh tachartasan a bhios a' comharrachadh cultar nan Gàidheal, agus a' tabhann coimhearsnachd airson luchd-bruidhinn na Gàidhlig ann an sgìre Halafacs.

## Ceanglaichean a-mach
* Sgoil Ghàidhlig an Àrd-bhaile

Roinn-seòrsa:Gàidhlig
Andy Williams

B'e seinneadair Aimeireaganach a bha ann an **Howard Anndra 'Andy' Williams** (Lake Wall, Iowa 3 an Dùbhlachd 1927 - Branson, Missouri 25 an t-Sultain 2012).

Roinn-seòrsa:Bàsan 2012
Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
An Ascaill

'S e baile beag  faisg air Gob an Choire, san Oileán Acla, ann am Chontae Mhaigh Eo sa Chúige Chonnacht ann an Èirinn a th' ann an **an Ascaill**.  
## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Contae Mhaigh Eo
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Èireann
Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Achadh Ghobhair

‘S e baile beag, baile fearainn agus parraist eaglaiseil ann an Chontae Mhaigh Eo sa Chúige Chonnacht ann an Èirinn a th' ann an **Achadh Ghobhair**.  
## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Contae Mhaigh Eo
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Èireann
Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Contae Chorcaí

'S e siorramachd (Gaeilge: Contae) ann am Poblachd na h-Èireann a tha ann an **Contae Chorcaí** (tuiseal ainmneach: **Corcaigh**, Laideann: Comitatus Corcagiensis). Tha e suidhichte air an àirde an iar-dheas na dùthcha, ann an Còigeamh Mumhan. Tha 519,032 duine a' fuireach san t-siorramachd fad 7,460km², an siorramachd as motha na dùthcha a thaobh fharsaingeachd agus an treas a thaobh àireamh-sluaigh. Tha crìochan aig Contae Chorcaí le Ciarraí, Luimneach, Port Láirge agus Tiobraid Árann. Bha 854,118 nan tàmh sa chontae ann an 1841, ron a' Ghorta Mhòir. 'S e An Cnoc Buí (703m) a th'ann a' beinn as àirde na siorramachd.

## Sgìrean Ionadail
Tha 21 baranachdan  (Gaeilge: barúntacht) am broinn an Chorcaí:  Baróidigh, Barraigh Mhóra, Beanntraí, Béarra, Cairbrigh Thoir (an Roinn Thoir), Cairbrigh Thoir (an Roinn Thiar), Ciarraí Cuirche, Cineál Aodha, Cineál mBéice, Cionn tSáile, Condúnaigh agus Clann Ghiobúin, Cúrsaigh, Dúiche Ealla, Mainistir Fhear Maí, Múscraí Thiar, Múscraí Thoir, Orbhraí agus An Choill Mhór, Uí Bhána agus Barraigh Rua, Uí Mhic Coille agus Corcaigh fhèin.  A bharrachd air sin, tha 249 parraistean (air an sgaradh eadar ceithir sgìreachdan-easpaig: Ciarraí, Cluain, Corcaigh agus Ros, Port Láirge agus Lios Mór) agus 5,580 bailtean fearainn sa chontae.

## Bailtean
* Carraig Thuathail
* Carraig Uí Leighin
* Cionn tSáile
* Cloich na Coillte
* Corcaigh
* Droichead na Bandan

## Daoine Ainmeil
* Mícheál Ó Coileáin
* Seán Ó Loinsigh (1917 - 1999) Taoiseach.
* Seán Ó Riada, cumadair-ciùil Èireannach.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Roinn-seòrsa:Èirinn
Contae Chiarraí

'S e siorramachd (Gaeilge: Contae) ann am Poblachd na h-Èireann a tha ann an **Contae Chiarraí** (tuiseal ainmneach: **Ciarraí**, Laideann: Comitatus Kerriensis). Tha e suidhichte air an àirde an iar-dheas na dùthcha, ann an Còigeamh Mumhan. Tha 154,502 duine a' fuireach san t-siorramachd fad 4,701km², an còigeamh siorramachd as motha na dùthcha a thaobh fharsaingeachd agus an 13mh a thaobh àireamh-sluaigh. Tha crìochan aig Contae Chiarraí le Luimneach, agus Corcaigh. Bha 293,880 nan tàmh sa chontae ann an 1841, ron a' Ghorta Mhòir. Tha Corrán Tuathail (1032m), a' bheinn as àirde ann an Èirinn agus an Dún Mór, an t-àite as fhaide air an àirde an iar na dúthcha, sa chontae. Chaidh Contae Chiarraí a chruthachadh ann an 1233.

## Sgìrean Ionadail
Tha naoi baranachdan  (Gaeilge: barúntacht) am broinn an Chiarraí:  Clann Mhuiris, Corca Dhuibhne, Dún Ciaráin Theas, Dún Ciaráin Thuaidh, Gleann na Ruachtaí, Maigh gCoinchinn, Oireacht Uí Chonchúir, Triúcha an Aicme agus Uíbh Ráthach.  A bharrachd air sin, tha 86 parraistean (a' mhòr-chuid ann an sgìreachd-easpaig Chiarraí, agus baile fearainn ann an Luimneach) agus 2,756 bailtean fearainn sa chontae.

## Bailtean
* Lios Tuathail
* Trá Lí

## Daoine Ainmeil
*Tomás Ó Rathaile (1883 – 1953): Cànanaiche.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Roinn-seòrsa:Èirinn
Contae na Gaillimhe

'S e siorramachd (Gaeilge: Contae) ann am Poblachd na h-Èireann a tha ann an **Contae na Gaillimhe** (tuiseal ainmneach: **Gaillimh**,  Laideann: *Comitatus Gallivensis*). Tha e suidhichte air an àirde an iar na dùthcha, ann an Còigeamh Chonnacht. Tha 450,198 duine a' fuireach san t-siorramachd fad 5,940km², an dàrna shiorramachd as motha na dùthcha a thaobh fharsaingeachd agus an siathamh a thaobh àireamh-sluaigh. Tha crìochan aig Contae na Gaillimhe le An Clár, Uíbh Fhailí, Ros Comáin, Maigh Eo agus Tiobraid Árann. Bha 854,118 nan tàmh sa chontae ann an 1841, ron a' Ghorta Mhòir. 'S e Binn Bhán (725m) a th' anns a' beinn as àirde na siorramachd.
## Eachdraidh
Chaidh an Contae a stèidheachadh ann an 1569 le Ealasaid I. Thuit àireamh-shluaigh na siorrachd ann an −26.9% aig àm na Gorta Mòire. Bha Conradh na Talún gu math gnìomhach an seo an deireadh an 19mh Linn.
## Sgìrean Ionadail
Tha seachd baranachdan  deug (Gaeilge: barúntacht) am broinn na Gaillimhe: Baile Chláir, Baile na hInse, Baile Locha Riach, 
Béal Átha Mó, Baile Átha an Rí, Cill Chonaill, Cill Liatháin, Cill Tartan, Cluain Mhac nEoghain, Dún Coillín, Dún Mór, Liatroim, An Longfort, Maigh Cuillin, An Ros, Tigh Dachoinne agus Gaillimh fhèin. A bharrachd air sin, tha 120 parraistean (ann an trì sgìreachdan-easpaig: Tuaim, Cluain Fearta agus Gaillimh) agus 4,556 bailtean fearainn sa chontae.

## Bailtean
* Áth Cinn
* Gaillimh
* Tuaim

## Daoine Ainmeil
* Tairrdelbach Ua Conchobair (1088–1156) Rìgh Chonnachta agus Àrd Rìgh na h-Èireann.
* Seán Ó Maolalaidh (1419–1480) Ceann-fheadhna.
* Anndra Mac Aodhagáin (1810–1863) Ailtire Thuama.
* Pádraig Ó Ceallaigh (1822–1864) Seinealair ri linn a’ chogaidh sìobhalta sna Stàitean Aonaichte.

## Iomraidhean


*
Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Roinn-seòrsa:Èirinn
Plota an Bhairèadaigh Thoir

‘S e baile beag ann am an Muirthead, Chontae Mhaigh Eo sa Chúige Chonnacht ann an Èirinn a th’ann an **Plota an Bhairèadaigh Thoir**. 

Roinn-seòrsa:Contae Mhaigh Eo
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Èireann
Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Roinn-seòrsa:Èirinn
Contae Shligigh

'S e siorrachd (Gaeilge: Contae) ann am Poblachd na h-Èireann a tha ann an **Contae Shligigh** (tuiseal ainmneach: **Sligeach**, Laideann: Comitatus Slegensis). Tha e suidhichte air an àirde an iar-thuath na dùthcha, ann an Còigeamh Chonnacht. Tha 65,393 duine a' fuireach san t-siorramachd fad 1,796km², an 23mh siorramachd as motha na dùthcha a thaobh fharsaingeachd agus an 25mh a thaobh àireamh-sluaigh. Tha crìochan aig Contae Shligigh le Maigh Eo, Ros Comáin agus Liatroim. Bha 181,002 nan tàmh sa chontae ann an 1841, ron a' Ghorta Mhòir. 'S e Trosc Mór (675m) a th'ann a' beinn as àirde na siorramachd.

## Sgìrean Ionadail
Tha sia baranachdan (Gaeilge: barúntacht) am broinn Shligigh: Cairbre, An Corrann, Cúil Ó bhFinn, Luíne, Tír Oirill agus Tír Fhiachrach (1 agus 2). A bharrachd air sin, tha 41 parraistean (ann an còig sgìreachdan-easpaig: Ardach, Cill Ala, Achadh Conaire, Cill Mhór agus Ail Finn) agus 1,325 bailtean fearainn sa chontae.

## Bailtean

* Achadh Conaire, Áth an Chláir
* Baile an Mhóta, Baile Easa Dara, Baile Idir dhá Abhainn, Béal Átha an Trí Liag, Béal Átha na gCarraigíní, Béal Trá, Béal Átha an Trí Liag, Baile an Tóchair, Bun an Fheadáin, Baile an Fharraigh, 
* Cill Ghlas, Cliafuine, Cluain na Cúile, Cnoc na hIora, Cúil Áine, Cúil Mhuine, Carraig Beannchar, Ceathrú Hobac Theas, An Cillín Dubh, Cill Mac Taidhg
* Droim Chliabh, An Droim Mór Thiar
* Eachrois
* Fearann Uí Chearnaigh
* Ghráinseach, Goirtín, An Ghaobhach
* Iascaigh, Inis Crabhann
* Leathros
* Mainistir Réadáin, Mullach Mór
* Ros, Ráth Chormaic, Rath Breacháin
* Scrín, Sligeach
* Tobar an Choire, Tuar Loistreáin

## Cruinn-eòlas

* Slí Shligeach
* Cnoc na Riabh
* Inis Muirígh
* Loch Gile
* Bá Dhún na nGall

## Cultar

* Mainistir Shligigh
* Lios an tSeagail
* An Cheathrú Mhór
* Caisleán Bhaile an Mhóta

## Comhairle

* Comhairle Chontae Shligigh
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Contae Shligigh
Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Roinn-seòrsa:Èirinn
Contae Ros Comáin

'S e siorramachd (Gaeilge: Contae) ann am Poblachd na h-Èireann a tha ann an **Contae Ros Comáin** (Laideann: Comitatus Roscomensis). Tha e suidhichte air an àirde an iar na dùthcha, ann an Còigeamh Chonnacht. Tha 64,065 duine a' fuireach san t-siorramachd fad 2,463km², an 11mh siorramachd as motha na dùthcha a thaobh fharsaingeachd agus an còigeamh as lugha a thaobh àireamh-sluaigh. Tha crìochan aig Contae Ros Comáin le Uíbh Failí, Gaillimh,  Iarmhí, Maigh Eo, Sligeach, Liatroim agus Longfort. Bha  253,589 nan tàmh sa chontae ann an 1841, ron a' Ghorta Mhòir. 'S Sliabh an Choire (410m) a th'ann a' beinn as àirde na siorramachd.

## Sgìrean Ionadail
Tha naoi baranachdan (Gaeilge: barúntacht) am broinn Ros Comáin: Átha Luain, Baile an Tobair Theas, Baile an Tobair Thuaidh, Béal Átha Mó, An Caisleán Riabhach, Dún Gar, Maigh Charnáin, Mainistir na Búille agus Ros Comáin fhèin. A bharrachd air sin, tha 60 parraistean (ann an còig sgìreachdan-easpaig: Ardach, Tuaim, Achadh Conaire, Cluain Fearta agus Ail Finn) agus 2,060 bailtean fearainn sa chontae.

## Bailtean
* Béal Átha Fearnáin
* Rúscaigh

## Daoine Ainmeil
*Dubhghlas de hÍde (1860 – 1949): Ollamh Gàidhleach agus Uchtarán.
*Micheál Ó Faoileacháin: Am fear a stèidhich an sgioba  Ball-coise Hibernian.
*Ailbhe Mac Raghnaill (1932): 8mh Taoiseach.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Roinn-seòrsa:Èirinn
Contae Liatroma

'S e siorramachd (Gaeilge: Contae) ann am Poblachd na h-Èireann a tha ann an **Contae Liatroma** (tuiseal ainmneach: **Liatroim**, Laideann: Comitatus Letrimensis). Tha e suidhichte air an àirde an iar-thuath na dùthcha, ann an Còigeamh Chonnacht. Tha 31,798 duine a' fuireach san t-siorramachd fad 1,525km², an 25mh siorramachd as motha na dùthcha a thaobh fharsaingeachd agus an 26mh a thaobh àireamh-sluaigh. Tha crìochan aig Contae Liatroma le Muineachán, Sligeach, An Longfort, Fear Manach, Dún na nGall agus Ros Comáin. Bha 155,297 nan tàmh sa chontae ann an 1841, ron a' Ghorta Mhòir. 'S e Trosc Mór (675m) a th'ann a' beinn as àirde na siorramachd.

## Sgìrean Ionadail
Tha còig baranachdan  (Gaeilge: barúntacht) am broinn Liatroma: Carraig Álainn, Droim Dhá Thiar, Maothail, Ros Clochair, agus Liatroim fhèin. A bharrachd air sin, tha 17 parraistean (ann an dà sgìreachd-easpaig: Ardach agus Cill Mhór) agus 2,060 bailtean fearainn sa chontae.

## Bailtean
* Barr na Cúile
* Cora Droma Rúisc

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Roinn-seòrsa:Èirinn
Contae Phort Láirge

'S e siorramachd (Gaeilge: Contae) ann am Poblachd na h-Èireann a th'ann an **Contae Phort Láirge** (tuiseal ainmneach: **Port Láirge**). Tha e suidhichte ann an ceann a deas na dùthcha, ann an Còigeamh Mumhan. Tha 113,795 duine a' fuireach san t-siorramachd fad 1,838km², an 22mh siorramachd as motha na dùthcha a thaobh fharsaingeachd agus an 20mh a thaobh àireamh-sluaigh. Tha crìochan aig Contae Phort Láirge le Corcaigh, Cill Chainnigh, Loch Garman agus Tiobraid Árann. Bha 172,971 nan tàmh sa chontae ann an 1841, ron a' Ghorta Mhòir. 'S e Cnoc Mhaoldomhnaigh (794m) a th'ann a' beinn as àirde na siorramachd.

## Sgìrean Ionadail
Tha naoi baranachdan (Gaeilge: barúntacht) am broinn an Phort Láirge:  Cill Choilchín, Cois Abha Móire agus Cois Bhríde, Na Déise laistigh den Drom, Na Déise lasmuigh den Drom, An Ghailltír, Gleann na hUidhre, An Trian Méanach, Uachtar Tíre agus Port Láirge fhèin. A bharrachd air sin, tha 73 parraistean (anns an sgìreachd-easpaig Phort Láirge agus Lios Mór) agus 1,658 bailtean fearainn sa chontae.

## Bailtean
* Lios Mór
* Port Láirge

## Daoine Ainmeil
* Raibeart Ò Baoghail

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Roinn-seòrsa:Èirinn
Inis Gè

'S e eilean faisg air an Muirthead, Chontae Mhaigh Eo sa Chúige Chonnacht ann an Èirinn a th' ann an **Inis Gè**. 

Roinn-seòrsa:Contae Mhaigh Eo
Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Roinn-seòrsa:Èirinn
Contae Fhear Manach

'S e siorramachd (Gaeilge: Contae) ann am Èirinn a Tuath a tha ann an **Contae Fhear Manach**, (tuiseal ainmneach: **Fear Mananch**). Tha e suidhichte ann an ceann a tuath na dùthcha, ann an Còigeamh Uladh. Tha 54,200 duine a' fuireach san t-siorramachd fad 1,691km², an 25mh siorramachd as motha na dùthcha a thaobh fharsaingeachd agus an 27mh a thaobh àireamh-shluaigh. Tha crìochan aig Contae Fhear Manach le Dún na nGall, Tír Eoghain, Muineachán, An Cabhán agus Liatroim. Bha 156,481 nan tàmh sa chontae ann an 1841, ron a' Ghorta Mhòir. 'S e Binn Chuilceagh (665m) a th' ann a' beinn as àirde na siorramachd. Chaidh Comhairle Chontae Fhear Manach a bhristeadh suas ann an 1973 is ùghdarrasan ionadail na bu lugha a chur na àite.

## Sgìrean Ionadail
Tha ochd baranachdan  (Gaeilge: barúntacht) am broinn Fhear Manach: Clann Amhlaoibh, Clann Cheallaigh, Cnoc Ninnidh, An Chúil, Lorg, An Machaire Buí, An Machaire Steafánach agus Tír Cheannada. A bharrachd air sin, tha 22 parraistean (ann an dà sgìreachd-easpaig: Cill Mhór agus Clochair) agus 2,162 bailtean fearainn sa chontae.

## Bailtean

* Achadh Lon 
* Baile an Irbhinigh, Béal Átha na Mallacht, Béal Cú, Béal Liche 
* Cill Chéile Dé, Cill Náile, An Cheis 
* Daimhinis, Doire Ó gConaíle, Droim Scine 
* Eadarnaidh 
* An Garastún 
* Lios na Scéithe , Lios Béal Átha 
* Mullach na Seangáin 
* Paiteagó 
* Ros Liath

Roinn-seòrsa:Contae Fhear Manach
Roinn-seòrsa:Èirinn a Tuath
Roinn-seòrsa:Èirinn
Roinn-seòrsa:Uladh
## Iomraidhean
Contae Uíbh Fhailí

'S e siorramachd (Gaeilge: Contae) ann am Poblachd na h-Èireann a tha ann an **Contae Uíbh Fhailí** (Laideann: Comitatus Offaliensis). Tha e suidhichte ann an teas-mheadhan na dùthcha, ann an Còigeamh Laighean. Tha 76,687 duine a' fuireach san t-siorramachd fad 1,998km², an 18mh siorramachd as motha na dùthcha a thaobh fharsaingeachd agus an 22mh a thaobh àireamh-sluaigh. Tha crìochan aig Contae Uíbh Fhailí le Cill Dara, Gaillimh,  Iarmhí, Laois, An Mhí, Ros Comáin, Tiobraid Árann. Bha 176,857 nan tàmh sa chontae ann an 1841, ron a' Ghorta Mhòir. 'S e Ard Èireann (527m) a th'ann a' beinn as àirde na siorramachd.

## Sgìrean Ionadail
Tha dà bharanachd dheug (Gaeilge: barúntacht) am broinn Uíbh Fhailí: Baile Átha Buí, Baile an Bhairínigh, Baile an Bhriotaigh, Baile an Chúlaígh, Baile Mhic Comhainn, Cill Chuairsí, Cluain Leisc, An Daingean Íochtarach, An Daingean Uachtarach, An Eaglais, Garraí an Chaisleáin agus  Géisill. A bharrachd air sin, tha 51 parraistean (ann an còig sgìreachdan-easpaig: An Mhí, Osraí, Ardach-Cluain Mhic Nóis, Cill Ala agus Cill Dara-Leithghlinne) agus 1,194 bailtean fearainn sa chontae.

## Bailtean
* Cluain Mhic Nóis
* Tulach Mhór

## Daoine Ainmeil
*Brian Ó Comhain: (1960) Taoiseach bho 2008 gu ruige 2011.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Roinn-seòrsa:Èirinn
Contae Laoise

'S e siorramachd (Gaeilge: Contae) ann am Poblachd na h-Èireann a tha ann an **Contae Laoise** (tuiseal ainmneach: **Laois**, Laideann: Comitatus Licensis). Tha e suidhichte ann an teas-mheadhan na dùthcha, ann an Còigeamh Laighean. Tha 80,559 duine a' fuireach san t-siorramachd fad 1,720km², an 22 siorramachd as motha na dùthcha a thaobh fharsaingeachd agus an 23 a thaobh àireamh-sluaigh. Tha crìochan aig Contae Laoise le Tiobraid Árann, Uíbh Fhailí, Cill Dara, Ceatharlach agus Cill Chainnigh. Bha 153,930 nan tàmh sa chontae ann an 1841, ron a' Ghorta Mhòir. 'S e Ard Èireann (527m) a th'ann a' beinn as àirde na siorramachd. Chaidh Contae Laoise a chruthachadh ann an 1556.

## Sgìrean Ionadail
Tha aon baranachd  deug (Gaeilge: barúntacht) am broinn na Laoise: Baile Ádaim, Clann Donnchadha, Clár Maí Locha, Cuileannach, Port Laoise Thiar, Port Laoise Thoir, Port na hInse, Sliabh Mairge, An Sráidbhaile, Tigh na hInse agus An Choill Uachtarach. A bharrachd air sin, tha 53 parraistean (ann an ceithir sgìreachdan-easpaig: Cill Ala, Átha Cliath, Osraí agus Cill Dara-Leithghlinne) agus 1,162 bailtean fearainn sa chontae.

## Bailtean
* Cluain na Slí
* Portlaoise

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Roinn-seòrsa:Èirinn
Contae an Longfoirt

'S e siorramachd (Gaeilge: Contae) ann am Poblachd na h-Èireann a tha ann an **Contae an Longfoirt** (tuiseal ainmneach: **An Longfort**, Laideann: Comitatus Longfordiensis). Tha e suidhichte ann an teas-mheadhan na dùthcha, ann an Còigeamh Laighean. Tha 39,000 duine a' fuireach san t-siorramachd fad 1,044km², an cethreamh siorramachd as lugha na dùthcha a thaobh fharsaingeachd agus an dàrna as lugha a thaobh àireamh-sluaigh. Tha crìochan aig Contae an Longfoirt le Muineachán, Liatroim,  Iarmhí agus Ros Comáin. Bha 115,491 nan tàmh sa chontae ann an 1841, ron a' Ghorta Mhòir. 'S e Carn Clainne Aodha (906m) a th'ann a' beinn as àirde na siorramachd.

## Sgìrean Ionadail
Tha sia baranachdan  (Gaeilge: barúntacht) am broinn Longfoirt: Ardach, Gránard, Maigh Dumha, Ráth Claon, Sruthail agus An Longfort fhèin. A bharrachd air sin, tha 26 parraistean (ann an dà sgìreachd-easpaig: An Mhí agus Ardach-Cluain Mhic Nóis) agus 944 bailtean fearainn sa chontae.

## Bailtean
* An Longford
* Teach Síní

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Roinn-seòrsa:Èirinn