Faclairean Gàidhlig

Tha eachdraidh nam **faclairean Gàidhlig** a' dol air ais gu toiseach na seachdamh linn deug agus b' ann aig toiseach na naoidheamh linn deug a bha foillseachadh nam faclairean aig àirde a ghnìomhachd. Cha robh uiread a dh'fhaclairean a' tighinn a-mach ann an clò a-rithist on àm sin, fiù san fhicheadamh linn. 'S e faclairean Gàidhlig gu Beurla a tha sa mhòrchuid dhiubh gu ruige seo.

## Na briathrachain
Mus robh faclairean fhèin ann, bha briathrachain ann, leabhraichean beaga a bha na b' fhaisge air liostaichean de dh'fhaclan na faclairean. Nochd a' chiad dhiubh ann an 1702 nuair a dh'fhoillsich  an t-Urr. Robert Kirk liosta de dh'fhaclan mar leasachan dhan *Scottish Historical Library* aig William Nicolson.
Bha liostaichean na bu mhotha san leabhair aig Edward Lhuyd, a' chiad duine a rinn rannsachadh blàir eadar 1699-1700, gu h-àraidh briathrachas Earra Ghàidheal is Siorrachd Inbhir Nis, ged nach deach fhoillseachadh ach greis mhath 'na dhèidh sin.

Dh'fhoillsich an Society in Scotland for Propagating Christian Knowledge leabhar air an robh *Leabhar a Theagasc Ainminnin* 40 bliadhna an dèidh sin ann an 1741, air a chruinneachadh le Alasdair mac Mhaighstir Alasdair.

Loidhne-ama
* 1702 "A Vocabulary of the Irish Dialect spoken by the Highlanders of Scotland" leis an Urr. Robert Kirk ann an *The Scottish Historical Library* le William Nicolson cruth digiteach 
* 1699-1700 rannsachadh-blàir le Edward Lhuyd
* 1741 *Leabhar a Theagasc Ainminnin / A Galick an English vocabulary*

## Faclairean
### An 18mh is 19mh linn
Cha do ràinig a' chiad fhìor fhaclair ach ann an 1780 nuair a dh'fhoillsich an t-Urr. Uilleam MacSheathain faclair air an robh *Galic and English Dictionary* ach bha cuid mhath dheth làn de dh'fhaclan Gaeilge. Ge-tà, cha b' fhada gus an do nochd an *Nuadh Fhoclair Gaidhlig agus Beurla* aig Raibeart MacPhàrlain ann an 1795. Gu pongail deich bliadhna 'na dhèidh-sa, thug Peadar MacPhàrlain a bha 'na eadar-theangaiche de stuthan cràbhach a' chiad fhaclair a-mach a bha a' dol on Ghàidhlig gun Bheurla agus an caochladh slighe, an *New English and Gaelic Vocabulary - Focalair Gaelig agus Beurla*.

Ged a stèidhich Comann Gàidhealtachd na h-Alba comataidh ann an 1806 gus faclair mòr fhoillseachadh, bha Raibeart Armstrong air thoiseach orra leis an *Gaelic Dictionary* ann an 1825, trì bliadhna mus do nochd am faclair aig a' Chomann ann an 1828 fon ainm *Dictionarium Scoto-Celticum - A Dictionary of the Gaelic Language I & II*.

Nochd grunn fhaclairean eile ri linn sin, an *Etymological Dictionary of the Gaelic Language* aig Alasdair MacGilleBhàin 'nam measg ann an 1896, an aon fhoillseachadh d' a leithid airson na Gàidhlig gu ruige seo.

A bharrachd air sin, tha àireamh de dh'fhaclairean ann on àm seo nach deach am foillseachadh fhathast, can an *Highland Gentleman's Dictionary* a chaidh a chruinneachadh mun bhliadhna 1776 's a tha san leabharlann aig Ban-Iarla Chataibh an-dràsta.

Loidhne-ama
* 1780 *Galic and English Dictionary* leis an Urr. Uilleam MacSheathain
* 1795 *Nuadh Fhoclair Gaidhlig agus Beurla* le Raibeart MacPhàrlain
* 1815 *New English and Gaelic Vocabulary - Focalair Gaelig agus Beurla* le Peadar MacPhàrlain
* 1825 *Gaelic Dictionary* le Robert Armstrong
* 1828 *Dictionarium Scoto-Celticum - A Dictionary of the Gaelic Language I & II*
* 1831 *Dictionary of the Gaelic Language* leis an Dr Tormod MacLeòid agus an Dr Daniel Mac an Deòir
* 1832 *Pronouncing Gaelic Dictionary* le Niall MacAilpein
* 1842 *Gaelic-English Dictionary* leis an Athair Eòghann MacEachainn (stèidhichte air an fhear aig MacLeòid ⁊ Mac an Deòir)
* 1845 *Pronouncing Gaelic Dictionary* le rudan a chuir Iain MacCoinnich ris

### An 20mh linn

Thòisich an fhicheadamh linn le faclair mòr - am *Faclair Gàidhlig 'us Beurla le Dealbhan* aig Eideard Dwelly. Bha pàirt dheth stèidhichte air faclairean a bh' ann roimhe ach chuir Eideard mòran susbaint ris, an dà chuid o thùsan eile 's an obair rannsachaidh aige fhèin. A dh'aindeoin aoise, 's e am faclair aig Eideard Dwelly am faclair as ùghdarrasaiche ann an saoghal na Gàidhlig fhathast. 

Nochd iomadh faclair na bu lugha na sin an dèidh an fhaclair aig Dwelly.

Loidhne-ama
* 1901 *Illustrated Gaelic English Dictionary* le Edward Dwelly (cuid dheth stèidhichte air an fhear aig MacLeòid ⁊ Mac an Deòir)
* 1912 *Am Briathrachan Beag* le Calum MacPhàrlain
* 1925 *Gaelic Dictionary* le Calum MacGilleFhinnein
* 1932 *Pronouncing Dictionary of Scottish Gaelic* le Henry Cyril Dieckhoff
* 1958 *Gaelic Words and Expressions from South Uist and Eriskay* leis an Urr. Ailean MacDhòmhnaill
* 1979 *Abair Facail*, a pocket-dictionary le Iain MacDhòmhnaill agus Raghnall Renton
* 1981 *The New English-Gaelic Dictionary* le Ruaraidh MacThòmais
* 1991 *Appendix to Dwelly's Gaelic-English Dictionary* le Dùghlas Clyne (deasaiche)
* 1991 *Brìgh nam Facal*, faclair sgoile leis an Ollamh Richard Cox
* 1993 *The Modern Gaelic-English Dictionary* le Robert C. Owen
* 1998 *Gaelic-English English-Gaelic Dictionary*, faclair pòcaid le Dougal Bochanan

### A' 21d linn
Cha do nochd faclairean mòra an dèidh an fhaclair aig Dwelly gu toiseach na ciad linn ar fhichead nuair a nochd am faclair mòr *Gaelic English Dictionary* le Colin Mark ann an 2003.

B' e am Faclair Beag a' chiad fhaclair mòr a tha a' dol an dà chuid on Ghàidhlig gun Bheurla agus on Bheurla gun Ghàidhlig. 'S e faclair air loidhne le Michael Bauer agus Uilleam MacDhonnchaidh a th' ann agus chaidh fhoillseachadh ann an dà cheum. Dh'fhoillsich iad tionndadh digiteach dhen fhaclair aig Dwelly an toiseach tràth ann an 2009 agus beagan as dèidh sin leis an fhaclair ùr as a bheil barrachd air 40,000 innteart a-nis.

Loidhne-ama
* 2001 *The Essential English-Gaelic Dictionary* le Aonghas MacBhatair
* 2003 *Gaelic English Dictionary* le Colin Mark
* 2004 *Gaelic Dictionary (Teach Yourself)* le Iain MacDhòmhnaill ⁊ Boyd Robastan
* 2009 *Dwelly-d* agus *Am Faclair Beag*, faclairean air loidhne le Michael Bauer agus Uilleam MacDhonnchaidh
* 2011 *Faclair na Sgoile* le Stòrlann. ISBN: 9781907054037
::- ùrachadh de Brìgh nam Facal le Cox.

## Faclairean sònraichte
A bharrachd air foillseachaidhean mu ainmean-àite, tha faclairean air cuspairean sònraichte glè ghann fhathast agus a' chuid mhòr dhiubh ag amas air an nàdar no briathrachas rianachd. Bha *An Stòr-dàta Briathrachais* 'na eisgeachd 's e a' cruinneachadh briathrachas teicnigeach o iomadh raon 's air fhoillseachadh le Sabhal Mòr Ostaig.

### Faclair eachdraidheil
Chan eil faclair eachdraidheil ann fhathast, ged a tha Roinn na Ceiltis aig Oilthigh Ghlaschu air obair a dhèanamh air fear o chionn fhada 's air a bheil *Faclair na Gàidhlig*. 

Loidhne-ama
* 1883 *The Gaelic Names of Plants* le Iain Camshron
* 1890 *The Gaelic Names of Diseases and Diseased States* le Camshron MacGilleÌosa
* 1905 *Gaelic Names of Beasts, Birds, Fishes, Insects, Reptiles etc.* le Alasdair Forbais
* 1989 *Gaelic Names for Flowers and Plants* le Dùghlas Clyne
* 1993 *An Stòr-dàta Briathrachais*
* 1999 *Ainmean Gàidhlig Lusan - Gaelic Names of Plants* le Joan Clark agus Iain MacDhòmhnaill
* 2001 *Faclair na Pàrlamaid*
* 2011 *Dictionary for Local Government - Scottish Gaelic and English*, faclair air loidhne le Comhairle nan Eilean Siar

## Ceanglaichean a-muigh
* Faclairean Gàidhlig - duilleag aig Sabhal Mòr Ostaig
* Faclairean Gàidhlig air loidhne tro Multidict

**Faclairean fa leth air loidhne**
* Am Faclair Beag
* An Stòr-dàta Briathrachais Gàidhlig
* Tionndadh de Dwelly a ghabhas a rannsachadh
* Am Briathrachan Beag le Calum MacPhàrlain
* Faclair airson Riaghaltas Ionadail

**WebArchive** (ìomhaighean de dhuilleagan)
* Tionndadh digiteach dhen Dictionarium Scoto-Celticum Vol I
* Tionndadh digiteach dhen Dictionarium Scoto-Celticum Vol II
* Tionndadh digiteach dhen fhaclair aig Dwelly

**Pròiseact**
* Faclair na Gàidhlig

## Tùsan

Roinn-seòrsa:Leabhraichean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Litreachas na Gàidhlig