open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Muppets Anocht

'S e **Muppets Anocht** am prògram as fheàrr air TG4 leis na creutairean air bheil Na Muppets bho Bùth-Obrach Henson. Tha e miorbhaileach o' chionns chan eil ach na muppets a' bruidhinn sa Ghaeilge - Bidh na h-aoighean ainmeil mar Rick Moranis agus Martin Short a' bruidhinn sa Bheurla. Bidh cuid ag ràdh gu bheil seo gòrach ach tha e a' dèanamh Muppets Anocht mar fior thachartas so-fhireachail.

Roinn-seòrsa:Na Muppets
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Ameireaganach bho na 1990an
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean a thòisich ann an 1996
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean a thàinig gu crìch ann an 1998
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Ameireaganach
Toirsgian

Tha **toirsgian** na inneal sònraichte ri buann na mòna, bho aghaidh dìreach. Tha a chruth beagan coltach ri spaid fada seang uidheamaichte le lann beag  ri taobh faobhar a phrìomh luinn. Tha an lann bheag coltach ri sgian, mu 150mm a dh'fhaid, 50mm an doimhne agus 4mm a thiughaid suidhichte ceart ceàrnag ris a' phrìomh lann.  Mar sin, nuair a ghearrar fàd mòna far aghaidh a' bhruthaich bithidh an lann beag a' saoradh taobh an fhaid bhon bhruaich.

Mun tèid buann na mòna, rusgar am bruthaich le ceapa-mhara, neo (mar is tric an-diugh) le spaid.

Tha an dearbh inneal a' dol fo ainm tairisgeir (Leodhas), traisgeir (Eileanan Deas), tusker (Sealltainn) agus iarainn-mona (An t-Eilean Sgitheanach). 

Roinn-seòrsa:Acfhainn
Roinn-seòrsa:Àiteachas
Na Muppets

'S e caractaran pupaid comadaidh Ameireaganach a th' anns ***na Muppets*** a chaidh a chruthachadh le Jim Henson ann an 1955.

## Na Priomh Muppets

Kermit

Bean Phiggy

Gonzo

Fozzie am Mathan

Rizzo an Radan

## Fiolmaichean leis na Muppets

## [[Sraid Shesame]]

## [[Creag Fhraggail]]


Roinn-seòrsa:TBh
Cabar

Tha **tilgeil a'chabair** na cho-fharpais Albannach tràidiseanta far am bi co-fharpaisich a' tigeil crann mòr.

Gus an cabar a thigeil, feumaidh an tilgeir a làmhan a phasgadh ri chèile anns a' chiad dol-a-mach.  Thèid an cabar a-nis a sheasamh gu dìreach leis a'bhun ann an làmh an paisgte an tilgeir.  A'cumail a'chabair gu dìreach (rud gu math doirbh a dhèanamh gun a bhith a' call còmhnardas), ruithidh an tilgeir air adhart is tilgidh e an cabar san adhar far a char e bun gu barr tro 180° is laighidh e air a'cheann a b'abhaist a bhith aig a'bharr.  Air sgàth is gu bheil astar-uilinn fhathast air a'chabar, thathar an dòchas gun tuit an ceann a b'abhaist a bhith aig a'bhun air adhart, air falbh bhon tilgeir. 

Chan e astar a th'ann an amas an tilgeidh idir, is e a'dèanamh cinnteach gun tuit an cabar gu dìreach air beulaibh an tilgeir as dèidh dha a laighe a th'ann.  Bidhidh tilgeadh glan a'ciallachadh gu bheil an cabar a' laighe leis a'bhàrr as fhaisge air an tilgeir agus am bun a'tomhadh air falbh gu buileach bho'n tilgeir.  Mura bi an tilgeadh glan, tha an tilgeadh ga chomharrachadh mar gum biodh an cabar na làmh air aodann chleoic.  Tha na comharraidhean as fheàrr ri fhaotainn na fhaisge air 12:00, mar eisimpleir tha 11.30f nas fheàrr na 2.00m.  Ma thuiteas cabar air ais chun an tilgeir, is e uilinn a rinn an cabar an uair a bha e a'seasamh gu dìreach a tha a'cunntadh.  Mar eismpleir, tha 87°, gu bhith tutieam, nas fhearr na 75°,

Tha cabar traidiseanta mu 16-20 troighean air fad agus tha e mu 80-130 punnd.  Tha am meud is gu h-àraidh am fad a'ciallachadh gum feum neart mhòr a bhith agaibh dìreach gu a sheasamh gu dìreach, agus tha feum airson barrachd nas motha airson a thilgeil.  Airson co-fharpaisean beaga, bidh iad a' cleachdadh cabar as aotroime.

Tha an spòrs seo a' buntainn ris a' Ghàidhealtachd ann an Alba agus bi e a'nochdadh gu tric aig Geammanan Gaidhealach

## Ceangalan a'muigh
* Riaghailtean

Roinn-seòrsa:spòrs
Gonzo (Muppet)

'Se **Gonzo** far-ainm a bha air Hunter S. Thompson. Is e creutair neònach às na speuran a tha ann an **Gonzo**. Thug e 'mìorbhaileach' air fhèin mar far-ainm.  Tha e an-còmhnaidh ri cleasan le canonan is cearcan.  Tha e na dheagh charaid do Rizzo an Radan. Anns a' Mhuppet Christmas Carol, chluich Gonzo Charles Dickens mar neach-aithris.

Roinn-seòrsa:Na Muppets
Roinn-seòrsa:Caractaran
Charles Dickens

'S e ùghdar is beachdair sòisealta Sasannach a bha ann an **Charles John Huffam Dickens** (/ˈtʃɑrlz ˈdɪkɪnz/). Rugadh e ann am Portsmouth air an 7mh an Gearran 1812 agus chaochail e air an 9mh an t-Ògmhios 1870 ann an Higham, Kent.

Sgrìobh e nobhailean leithid: 

* The Adventures of Oliver Twist
* David Copperfield

Sgrìobh e cuid de na nobhailean as ainmeile a chaidh sgrìobhadh anns an naoidheamh linn deug.  Cuimhnichidh tòrr dhaoine caractaran aige le blàths is bruidhnidh man deidhinn mar gum b’ eadh iad gu dearbh beò.  Bha e glè ainmeil nuair a bha e fhathast beò.  A-nis tha an cliù aige an-còmhnaidh glè àrd.  Chaidh na nobhailean is na sgeulachdan goirid aige a leughadh le mòran dhaoine le tlachdmhor air feadh an t-saoghail 
Chaidh athair a thilgeil anns a’ phrìosan air sàilleibh nam fiachan aige. Cha b’ urrainn dha na fiachan seo a phàigheadh.  Air sgàth gann airgid (cha robh am foghlam saor an asgaidh anns na làithean sin), cha b’ urrainn do Charles Dickens a dh’fhuirich na sgoilear. Dh’fhalbh e an sgoil dà latha às dèidh an dàrna cola breith deug aige, thòisich e na neach-obrach anns a factaraidh.  Bha aige ri bileagan a’ cur air crogan lìomh bhrògan.  Bha iad a cleachdadh an raon-fiosrachaidh aige ann an nobhailean. Mar eisimpleir tha an nobhail “Little Dorrit” a-mach air an cuspair daoine glacte ann am prìosan fèichnearan.  Thog a h-uile nobhailean aige a thogail fianais an aghaidh  rudan ana-ceartas anns an t-sòisealtas; rudan a’ cur cnap-starra air an t-slighe dhaoine onaraich ach gun chumhachd.
  
Gu tric nam biodh daoine air an bualadh ri ana-ceartas is bochdanas bhiodh iad a’ dol fodha.  Uaireannan thèid suidheachadh seo gan brosnachadh a’ strì an aghaidh an dàin agus uaireannan bhiodh iad soirbheachail.  Bha Charles Dickens glè shoirbheachail a dh’aindeoin an òige aige doirbh.  Thug an nobhaileag bheag Lazarillo de Tormes buaidh uabhasach fhèin làidir airsan.

## Beatha phearsanta
Phòs e Catherine Hogarth, nighean George Hogarth, a dheasaich "Sketches by Boz", cruinneachadh pìosan a sgrìobh Dickens anns na pàipearan-naidheachd, ann an 1836, is rug i deichnear chloinne. Dhealaich iad ann an 1858. Bha e a' gaolaireachd còmhla ri Ellen Terry a bha na cleasaiche.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Sasannach
Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Sgarbh an sgùmain

'S e eun-mara a tha ann an **sgarbh an sgùmain** (Beurla: *shag*). 'S e *Phalacrocorax aristotelis* an t-ainm Laideann air agus canar òrag ri sgarbh an sgùmain òg.

## Iomraidhean
 

Roinn-seòrsa:Eòin
Roinn-seòrsa:Eun-mara
Hare Krishna

Creideamh dream às Na h-Innseachan far am bi na daoine-adhraidh a' bearradh an cinn le faobhar gus an dèanamh maol. Bidh iad ag èigheachd 'gouranga'. Bha George Harrison, cluicheadair giotàir sna Beatles air a ghlacadh gu h-araidh leis a' chreideamh seo

Roinn-seòrsa:Creideamh
Poll a' Ghrùthain

Tha **Poll a' Ghrùthain** no **Baile Lèir** na mòr-bhaile ann an iar-thuath na Sasainn. Tha e suidhichte air bruach a tuath  Abhainn Mhersey, agus 's e cathair agus port-mara a tha innte. 'S e 444,500 àireamh-sluaigh a' bhaile. Chuirear *Learpholl* air a' chathair anns an nua-Ghaeilge, agus *Lerpwl* sa Chuimris.

'S e eadar-theangachadh bhon ainm Beurla *Liverpool* a tha ann am Poll a' Ghrùthain, ach is ann bho Gaeilge aig linn nan Lochlannach "leifir poll" a thàinig an t-ainm sin bho thùs. Tha an t-ainm a' comharrachadh lon a chaidh don mhuir eadar bruaichean polltach. Ruith am "poll"  suas gu ceann far a bheil James Street a' tòiseachadh san latha an diugh. Mhair am poll gu toiseach an 19mh linn, nuair a chaidh saibhearachadh air. 

## Eachdraidh
Theirear gun deach a’ chathair a stéidheachadh ann an 1207 nuair a bhail Rìgh Iain cairt oirre.  Chuirte saighdearan gu h-Éirinn bhon chala ach bu bheag leasachadh a rinneadh air a’ chathair fhéin gu ceann iomadh linn.  Cha robh ach mu 500 duine a’ fuireach ann am Poll a' Ghrùthain gu meadhan an 16mh Linn. Mu cheud gu leth bliadhna às dheidh sin, ge-tà, rinneadh parraist de Pholl a' Ghrùthain le Achd Pàrlamaid agus thòisich fàs na cathrach. Dh'fhàs a cuid malairt ri Éirinn agus ri na h-Innseachan an Iar agus rinneadh prothaid mhór bho thràilleas.

Bho 1750 air adhart, b’ e Poll a' Ghrùthain am port san Roinn-Eòrpa a bu mhotha an sàs ann am malairt nan tràillean.  Dh'fhàs a’ chathair gu mòr air malairt trì-oisinneach: airm, prìosanaich agus bathar cotain a-null a dh’ Afraga, tràillean a thoirt tarsainn bho Afraga gu Aimeireaga a Tuath agus gu Meadhan-Aimeireaga, agus cotan, tombaca agus siucair a-nall bho phlanntaichean Aimeireaga.  Mu thoiseach an 19mh Linn bha 40% de mhalairt an t-Saoghail a’ dol tro Pholl a’ Ghrùthain.  Thòisich sluagh à Éirinn a’ tighinn a dh’fhuireach sa chathair nuair a bha gort ann an Éirinn sna 1840an, agus ann an cunntas-sluaigh 1851 b’ ann à Éirinn a bha a’ cheathreamh chuid den t-sluagh.

B' ann rè an 19mh linn a thogadh toglaichean móra a' bhaile. Lean fàs a' bhaile san 20mh linn agus e a' tarraing in-imrichean à tìrean na h-Eòrpa, Cuimrich, Albannaich agus Èireannaich gu h-àraidh. Bha a bharrachd air 850,000 duine sa chathair ann an 1930. Rinneadh lom-sgrios air Poll a' Ghrùthain rè am "Blitz", ionnsaigh bomaichean na Gearmailte.

Thàinig mall air malairt a' phuirt agus air gnìomhachasan tradaiseanta Poll a' Ghrùthain ré na 1970an. Bha stailcean agus aimhreitean sa chathair sna 1980an agus mhothaich muinntir Poll a' Ghrùthain nach robh cothrom na féinne á fháil aca bhon riaghaltas aig Mairead Thatcher. Tha an còmhlan-ciùil Motörhead à Poll a' Ghrùthain cuideachd.

## Daoine ainmeil
* John Horton Conway
* George Harrison
* Paul McCartney 
* John Lennon
* Ringo Starr

## Bailtean co-cheangailte
* Asunción
* Baile Átha Cliath
* Köln
* Odesa
* Shanghai

## Iomraidhean



Roinn-seòrsa:Bailtean Sasannach
Roinn-seòrsa:Sasainn
John Lennon

B' e **John Lennon** (9 an Dàmhair 1940 - 8 an Dùbhlachd 1980) cluicheadair giotàir is seinneadair anns The Beatles.

Ann an 1980, chaidh a mharbhadh le gunna ann an Eabhraig Nuadh.

Roinn-seòrsa:Na Beatles
Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Paul McCartney

'S e neach-ciùil, seinneadair, cluicheadair piàna is cluicheadair beus anns The Beatles a tha ann an **Sir James Paul McCartney**, MBE (Gaeilge: Mac Cartaine). Rugadh e ann am Poll a' Ghrùthain (Beurla: Liverpool), 18 an t-Ògmhios 1942. Bha e cuideachd ann an còmhlan eile, Wings, as deidh dha The Beatles a sgaradh. 'S iad *Yesterday* (1965) agus *Mull of Kintyre* (1977) na h-òrain as ainmeile a sgrìobh Paul McCartney. 'S e Maol Chinn Tìre (Earra-Ghàidheal) susbaint an òrain *Mull of Kintyre*. Tha an *High Park Farm*, suidhichte air an leth-eilean, aig McCartney bho 1966 a-mach. 'S e MBE (Member of the Order of the British Empire) a tha ann am Paul McCartney o chionn 1965 agus rinneadh ridir dheth ann an 1997.

## Dealbhan

Faidhle:Beatles ad 1965 just the beatles crop.jpg|The Beatles, 1965
Faidhle:Linda McCartney and husband Paul 1976.jpg|Linda agus Paul McCartney, 1976
Faidhle:Paul McCartney Arms.svg|Gearradh-arm aig Sir Paul McCartney, 2001


Roinn-seòrsa:Na Beatles
Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil
Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Roinn-seòrsa:Seinneadairean
George Harrison

B' e cluicheadair giotàir is seinneadair anns na Beatles a bha ann an **George Harrison**. Bha buaidh làidir aig creideamh nan Innseachan air. Chaochail e le aillse ann an 2001.

Roinn-seòrsa:Na Beatles
Harrison, George
Harrison, George
Ringo Starr

'S e neach-ciùil Sasainneach a th' ann an **Ringo Starr**. B' e **Richard Starkey Jr** an t-ainm a thugadh air nuair a rugadh e air 7 an t-Iuchar 1940 ann an Liverpool, Sasainn. Bhiodh Starr a' cluich nan drumaichean anns na Beatles is sheinn e bho àm gu àm cuideachd. Bha e na fhear-aithris airson an t-sreath Tomas, An t-Einnsean Tanca.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Na Beatles
Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil
Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Tomas, An t-Einnsean Tanca

Sgeulachdan chloinne mu dheidhinn carbad-smùide leis An Urr. W. Awdry. Air a eadar-theangachadh gu Gàidhlig le Catrìona Dunn, agus air a fhoillseachadh le Acair ann an 1993.

Chaidh na sgeulachdan a chraoladh air BBC Alba fo thiotal Tomas is a Threud.

Roinn-seòrsa:Nobhailean cloinne
Gàidhlig Mhanainn

'S e am foirm Gàidhlig Mhanainn a tha ann **[[Gàidhlig]] aig [[Eilean Mhanainn]]** (*y Ghailck*, neo *yn Ghaelg*).

## Eiseimpleir

Seo pìos sa Ghaelg air cat Manainneach. Mar a chì sinn, tha an dòigh-litreachadh shònraichte aice, coltach ris a' Bheurla le buaidh beag den Chuimris. Bidh *Sostnagh* a' ciallachadh "Sasannach", agus *sorçh* "seòrsa":

:Ta'n chayt Manninagh sorçh dy chayt veih Ellan Vannin. Ta kayteen beg er. T'eh enmyssit "stubbin" ec sleih ennagh, as ayns yn Vaarle t'eh enmyssit "cabbit" ny keayrtyn (kyntagh rish e chosoylaght da chooneeyn). Haink dolley e chayteen dy ve roish 1700, lurg lhehlys jeanatagh er yn ellan veg. Jiu, ta kiyt Manninagh cadjin dy jarroo raad elley.

:Ayns beeal-arrish Sostnagh, ta'n chayteen beg echey currit gys lhie cummaltagh yn Ellan, t'er arraghey ny chayteenyn dys couyral çhiass. Myr shen, yinnagh dorrysyn dooney ny s'tappee er y chiyt dy jinnagh ad goll stiagh, as cha jinnagh ram çhiass scapail voue.

## Faclair

**Clàr:** 
*Gà* - Gàidhlig, *Gae* - Gàidhlig na h-Èireann

### Coimeas

Gu tric, tha *sg* (Gà) co-ionnan ri *st* (GMh). Mar eisimpleir: *ushtey* (uisge), *eeast* (iasg), *fastyr* (feasgar). 

Tha -*ich* (Gà) co-ionnan ri *ee* (GMh): *doillee* (duilich), *gee* (ith), *Jedoonee* (Didòmhnaich). 

Tha -*aid* (Gà) co-ionnan ri *ee* no *ey* (GMh): carrey (caraid), oonlee (ionnlaid). 

Tha bàthadh ag obair gu diofrach. Mar eisimpleir: *ta mee* (tha mi), ach *t'ou* (tha thu), *t'eh* (tha e), *t'ee* (tha i), *t'ad* (tha iad), *nee'm* (nì mi).  

Tràth caithte: *renn mi fakin* (s.s. rinn mi faicinn = chunnaic mi). 

Tràth teachdail: *nee'm fakin* (s.s. nì mi faicinn = chì mi).

### Àireamhan

## Artagailean eile
* Ned Maddrell
* Yn Cheshaght Ghailckagh

## Ceanglaichean a-mach
* Fiosrachadh mun chànan
* Fiosrachadh mun chànan air isle-of-man.com
* Faclair air loidhne
* Abairtean Manannais-Seapanais
* Leasanan air loidhne le fuaim
* Culture Vannin
* Multidict *(faclairean)*
* Clilstore *(clàraidhean le teacsa, ceangailte ri faclairean)*
* BBC Naidheachdan 2019-11-21: Sùil air Mion-Chànain: Gàidhlig Mhanainn *(aithris bhideo 2:43)*
* BBC Naidheachdan 2022-01-03: Gluasad dòchasach an Gàidhlig Mhanainn *(cunntas-sluaigh)*
* 

Roinn-seòrsa:Cànain Ghàidhealach
*
Roinn-seòrsa:Eilean Mhanainn
Roinn-seòrsa:Cànain Ghoidhealach
Navajo (cànan)

'S e **Diné bizaad** (Navajo) an cànan dùthchasach aig an treubh Navajo.

Chaidh a chleachdadh le feachdan nan Stàitean Aonaichte anns an Dàrna Cogadh, mar chànan dìomhair airson conaltradh, a dhèanamh cinnteach nach tuigeadh na Iapanaich dé bha tachairt.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Cànain dùthchasail Aimeireaganach
Duais Nobel airson Sìthe

A rèir an tiomnaidh Alfred Nobel 's e duais "airson na an do rinn a' chuid as motha no as fheàrr airson bràithreachais eadar nàiseanan, airson cur às no lùghdachadh na arm 'nan seasamh agus airson an cumail agus brosnachadh nam mòr-dhàlaichean sìthe" an a tha anns an **Duais Nobel airson Sìthe**.

## Liosta nam buannaichean

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Duais Nobel
*
Daibhidh Trimble

B' e ceannard a' Phartaidh Aonaidh Uladh, Èirinn a Tuath, agus prìomh-mhinistear Èireann a Tuath a tha ann an **Daibhidh Trimble** (Beannchar, 1944).

Bhuannaich e an Duais Nobel airson Sìthe ann an 2002 còmhla ri John Hume. Chaidh e na bhall Pàrtaidh Tòraidheach nuair a chaidh e na bhall Taigh nam Morairean ann an 2007.

## Ceanglaichean a-mach
* They Work for You: Lord Trimble, former MP, former MLA

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Duais Nobel airson Sìthe
Roinn-seòrsa:Daoine à Èirinn a Tuath
Sionnach

Tha an **sionnach** (iolra: sionnaich) 'na shineach ann an teaghlach nan con, (Laideann: *Vulpes vulpes*). Theirear am **madadh-ruadh** ris agus ann an sgeulachdan à beul-aithris, canar **Gille-nan-car** ris cuideachd. Tha a dhath donn, a bheul biorach, a chluasan àrd agus dìreach, agus earball fada dosach, agus breac. 'S e 'cuilean sionnaich' a chanas ri sionnach òg.

## Àite-còmhnaidh
Tha an toll sam bheil e a' gabhail còmhnaidh am bitheanta fon talamh no ann an sgeirean chreag.

## Beathachadh
'S e is biadh dhan t-sionnach, a' mhaigheach, an coinean, cearcan agus eunlaith de gach seòrsa. Ithidh e mar an ceudna faimh, radanan, agus luchan; agus tha e ro dhèidheil air ùbhlan agus air gach gnè meas.

## Gnàthachadh
Chan fhàg an sionnach a gharadh gu feasgar; agus an sin thèid e a-mach air feadh nan coilltean agus an fhearainn airson cobhartaich, agus fanaidh e a-muigh gu madainn. Ged a tha e ro dhìobhalach am measg eunlaith agus uan, tha e a' dèanamh feum mòr le bhith a' cur às do iomadh creutair millteach agus gràineil. Ann an Iapan, measar mar Dhiadhachd an fhogharaidh e, beathach a tha a' dìon bàrr an ruis.

Tha an sionnach ro innleachdach a chum breith air a chobhartach, agus chum a nàimhdean a sheachnadh. Tha seo cho aithnichte do gach neach is gun abrar mar ghnàth-fhacal ri duine carach agus cuilbheartach, "Gum bheil e cho seòlta ris an t-sionnach." 'S iomadh sgeul a dh'innsear mu thimcheall an t-sionnaich agus mu thimcheall nan innleachdan a tha e a' gnàthachadh a mhealladh a nàimhdean.

Ann an iomadh àite den domhain, tha an sionnach a' toirt mòr-shùgradh agus aighear do luchd-seilg. Chasgadh ruaig an t-sionnaich ann an Alba ann an 2002, agus ann an Sasann 's a' Chuimrigh air Gearran 18, 2005. Roimhe sin ann an Sasann, bhiodh na sealgairean a' marcachd an dèidh an t-sionnaich, agus ga ruagadh le madaidhean; ach is tric a sgìthicheas e na coin, na h-eich agus na sealgairean; agus faodaidh e bhith, an dèidh dhaibh a leantainn car leth-cheud mìle, gun toir e an car asta mu dheireadh - gun ruig e ionad falach èiginn, agus gun tèarainn e a bheatha.

## Abairtean mu dheidhinn Sionnaich
* *Cho seòlta ri Sionnach*.
* *Cho carach ris a' mhadadh ruadh*.
* *Caoidh an t-sionnaich air a' chaora mhairbh, nach do rug i an t-uan mun do dh' fhalbh i*.
* *Is math an latha a nì a' madadh-ruadh searmoin*.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* 
* Dwelly-d

Roinn-seòrsa:Cù
Roinn-seòrsa:Mamalan
Muc

*Sus scrofa* no *Sus domesticus*

Tha am muc 'na sineach. Tha iad tric air an cumail air an tuathanas agus air an reic airson muicfheoil, ged a tha cuid a creidheamh gu bheil e cearr muicfheoil ithe. Tha seo air sgath 's gu bheil iad a creideamh gu bheil muic salach.

## Abairtean mu dheidhinn mucan

*Cho leisg ris a' mhuc!*

Roinn-seòrsa:Muc
Roinn-seòrsa:Mamalan
Gualan

Is e eileamaid cheimigeach a tha ann an **gualan**, no **carbon** le samhla **C** agus àireamh atamach 6. 'S e an siathamh eileamaid air a' chlàr pillteach agus is e neo-mheatailt a th' ann. Is e an ceathramh eileamaid nas cumanta anns a' ghrian a tha ann an carbon.

## Cruthan

Bidh gualan a' nochdadh ann an dà dhòigh gu nàdarrach, graifit is daoimean.

Ann an daoimeanan tha a h-uile atam gualain ceangailte ri ceithir ataman eile ann an structar ceithir-shliosnach agus sin as coireach tha daoimeanan glè chruaidh. Chan eil eileagtronan saor ann agus mar sin 's e còmhdach-dealain a tha anns an daoimean. Cruaidh is gu bheil daoimean, tha graifit maoth is e co-dhèanta a fhillidhean anns a bheil a h-uile atam ceangailte ri trì ataman eile is eileagtron saor aig gach atam. 'S urrainn do na fillidhean a shleamhnachadh air muin a chèile is sin as coireach tha e maoth is 's e stuth-giùlain a tha ann air sgàth nan eileagtronan saora.

Tha e ri fhaotainn cuideachd gu innealta ann an cruth air a bheil fullerene a chaidh a lorg ann an sùith ann an 1985 aig Oilthigh Rice le Harry Kroto, Richard Smalley is Robert Curl. 'S ann a mhoileciuilean cruinn a tha na fullerenes co-dhèanta, mar as àbhaist 60 ataman.

## Eachdraidh shaidheansail
Ann an 1772, dhearbhaich Antoine Lavoisier gur an aon rud a bha ann daoimean agus gual-fhiodha. Ann an 1779, dhearbhaich Carl Wilhelm Scheele gur an aon rud a bha ann graifit agus gual-fhiodha. Ann an 1789, liostaich Antoine Lavoisier carbon mar eileamaid.

## Cleachdaidhean
Tha gualan ga chleachdadh airson lùtha, mar eisimpleir o ghual no bho ghual-fhiodha. Chan eil mòran achaidhean-guail air a' Ghàidhealtachd seach aon faisg air Machaire Shanais a dhùin ann an 1967 agus fear eile ann am Brùra a dhùin ann an 1974.

Tha tasgadh nàdarra de ghraifit ann am Borrowdale, Cumbria. Chaidh an graifit seo a chleachdadh airson caoraich a chomharradh agus molldairean mus deach gnìomhachais peansail a stèidheachadh air anns an 19mh linn.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

*  Carbon air Webelements (Beurla)

Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Neo-mheatailtean
Haile Gebrselassie

'S e gille-ruith às an Itiop a tha ann an **Haile Gebrselassie**. Rugadh e air 18 an Giblean 1973.

Bhuannaich e dà bhonn òir aig na Olympics ann an 1996 agus 2000 airson 10,000 m. Ann an 2004, thàinig e a-steach anns a' chòigeamh àite. Bhuannaich a co-thìreach, Kenenisa Bekele am bonn òir na aite. 'S e prìomh co-fharpaiseach ann an eachdraidh de ruith gu fada a th 'ann.

Tha Haile ag ràdh iomadach tursan gu bheil e ag iarraidh a bhith na cheann-suidhe na h-Itiop nas fhaide na bheatha.

## Ruitheadairean eile

*Steve Ovett
*Steve Cram
*Seb Coe
*Paul Tergat
*Ridseard Raw
*Paula Radcliffe
*John Denmark
*Liz McColgan

Roinn-seòrsa:Luth-chleasaichean
Roinn-seòrsa:Na h-Olympics
Na h-Olympics

'S e tachartas mòr ioma-spòrs a tha anns **na Geamannan Oilimpeach**. Bidh iad a' tachairt a h-uile ceithir bliadhna.

Tha trì sheòrsaichean ann: Geamannan Oilimpeach an t-Samhraidh, Geamannan Oilimpeach a' Gheamhraidh agus na Geamannan Parailimpeach.

Roinn-seòrsa:Spòrs
*
Ùig, Leòdhas

An Sgìre as iomallaiche ann an Leòdhas.

'S ann à seo a thàinig an reubaltaich ainmeil Dòmhnall Cam MacAmhlaigh, a bha an-còmhnaidh a' cur dragh air muinntir Dhùn Chàrlabhaigh.

Tha Ùig nas coltaiche ris Na Hearadh 'na chruinn-eòlas, le móran bheanntan ri fhaicinn ann, agus mòran tràighean brèagha cuideachd.  Gu dearbh, tha blas Gàidhlig diofraichte aig na Ùigich a tha nas coltaiche ri blas Hearach na blas Leòdhasach.

'S e Tràigh Ùige an tràigh as motha a th' ann, ach tha tràighean eile aig Mangarstaigh, Mealasta, Riof agus Bhaltos a tha uamhasach brèagha cuideachd.  Chaidh na Fir-thàileisg Leòdhais a lorg an seo cuideachd anns an 19mh linn.

'S e Mealsabhal a' bheinn as àirde san sgìre, ach 's e Suaineabhal an té as brèagha, a' seasamh leatha fhèin ri taobh Loch Suaineabhal, loch fada is domhainn, beagan air falbh bho na beanntan eile.

Airson bhliadhnaichean bha crann mòr rèidio ag éirigh à Àird Ùige, far an robh ionad Feachd Adhair, ach dh'fhàs e meirgeach 's a-nis chan eil ach crann beag air mullach Fhorsnabhail.

A-rèir staitistearachd ann an 2001, b' urrainn do 68% Gàidhlig a bhruidhinn.

## Iomraidhean


## Àiteachan ann an Sgìre Ùige

*Breanish
*Cliobh
*Giosla
*Loch Croistean
*Miabhaig
*Morsgail
*Timsgearraidh

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2016-01-29: Gob a' Ghallain leis a' choimhearsnachd
* BBC Naidheachdan 2021-02-11: Ceist mu choinneimh Ionad Hiort *(aithris-bhideo 2:22)*

Roinn-seòrsa:Sgìrean Eilean Leòdhais
The Beatles

B' e còmhlan-ciùil gu math ainmeil à Poll a' Ghrùthain a bha anns **The Beatles**. Bha ceathrar ann, John Lennon (G. Èir. Ó Lionáin), Paul McCartney (G. Èir. Mac Cartaine), George Harrison is Ringo Starr. Tha a' chuid is motha de dhaoine le ùidh ann an ceòl roc agus pop dham faicinn mar an còmhlain-chiùil aig an robh am buaidh is motha air ceòl an là. Tha cuideachd a' chlàrachadh aca airson a' chòmhlain-chiùil a tha air reic is motha clàran 's an t-saoghal. Tha a' chompanaidh-clàir aca a' tuairmse an àireimh a tha iad air reic a bhith faisg air aon bhillean.

## Clàran

* Please, Please Me(1963)
* With The Beatles(1963)
* A Hard Day's Night(1964)
* Beatles For Sale(1964)
* Help!(1965)
* Rubber Soul(1965)
* Revolver(1966)
* Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band(1967)
* (clàr) The Beatles (*White Album*)(1968)
* Yellow Submarine(1969)
* Magical Mystery Tour(1969)
* Abbey Road(1969)
* Let It Be(1970)

Roinn-seòrsa:Na Beatles
Coileach-Frangach

Ged a thàinig an t-eun seo à Aimearaga a Tuath bho thus, 's e **coileach-Frangach** no **cearc-Fhrangach** a chanas na Gàidheil ris. A bharrachd air sin, se "turkey" a tha air, sa Bheurla, ged nach eil ceangail aige ris An Tuirc!

Tha coileach-Frangach air ithe gu tric aig àm na Nollaig.  Tha e math le silidh mhuileagan agus isbeanan beaga.

## Aistidhean ceangailte
* Cearc

## Dealbhan

Image:Male north american turkey supersaturated.jpg|Coileach-Frangach Aimearaganach
Image:Dindon2.JPG|Coileach-Frangach anns a' Bheilg
Image:Large_White_turkey_male.jpg|Coileach-Frangach geal


Roinn-seòrsa:Eun-taighe
Roinn-seòrsa:Feòil
A' Phloic

Galair a bha gu math cumanta a-measg chloinne ron bhanachdach MMR. Bidh am bus is an sgòrn ag at agus tha e gu math mì-thaitneach.

Tha mòran ainmean sa Ghàidhlig airson na Ploice: an t-at busach, an t-at cibhleach, a’ phluc, galar glòigeach, galar-sgòrnain, glòigeach, poc, tinneas busach, agus tinneas plocach.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Tinneasan
Cac

'S e biadh caithte na bodhaige sa tha ann an **cac** (daoine) neo **buachar** (beathaichean eile), sa bhios a' tighinn a-mach an tòn. (Tha "caochan" agus iomadh ainmean eile air cuideachd).

'S e spùt dubh a tha air nuair a tha e san sruth.

Bidh tuathanaich a' sìneadh seo air an achaidhean gus an torrachas a thoirt an àrd. 'S e todhar gu math nàdarrach a th' ann an cac agus tha e a' toirt seachd mòran bheathachadh don Pholl.

A-rèir coltais 's e cac ailbhein a th' anns a' chac as fheàrr airson torrachas.

Roinn-seòrsa:Stuth
Roinn-seòrsa:Biadh
Roinn-seòrsa:Bith-eòlas
Roinn-seòrsa:Corp-eòlas
Cian-chonaltradh

## Freumhan Cian-chonaltraidh
Air taobh cànan tha na freumhan aig cian-chonaltradh simplidh gu leòr. Tha "cian" a' ciallachadh "ag astar" agus "fàd air falbh". Is e a tha ann an "conaltradh" ach cuir teachdairean, o daoine gu daoine - nuair a bhitheas dithis a labhairt le chèile, sin conaltradh. Nuair a bhios daoine a' sgrìobhadh litir ri cuideigin agus ga chuir dha troimhe a' phuist, sin conaltradh. Nuair a bhios dithis a labhairt le chèile air an fhòn, sin conaltradh. 

Chan urrainn do dithis a' labhairt mur eil iad còmhla le chèile, ach is urrainnear litir a chur ri cuideigin iomadh mìltean air falbh, fiù 's ann an tìr eile. Is urrainn dhuit, anns a h-aon seagh a labhairt ri cuideigin a tha fada air falbh air fòn.

## Telegraf
* Dealan-spèid

## Fòn
* Fòn

## Rèidio
* Rèidio

## Bann-leathann
* Bann-leathann
* Leud-bainne

## Fònaichean-làimhe
* Fòn-làimh
* Nokia

## Telebhisean càbaill
* Telebhisean càbaill
* NTL
* Telewest

## Saidealan
* Saidealan

Roinn-seòrsa:Conaltradh
Dreagbhod

'S e reul-bhad fhollaiseach a tha anns **an Dreagbhod** (*Ursa Minor* sa Laideann).

Roinn-seòrsa:Reul-bhadan
Dreuchdan

'S e **dreuchd** a tha ann an obair a dh' ionnsaicheas cuideigin agus a ni e airson cumail beò. Uaireanan 's e Proifeasan a th' ann.

*Altram
*Actair
*Bheat
*Breabadair
*Breitheamh
*Buachaille
*Ceimigear
*Cliabhair
*Coronair
*Lighiche
*Eaconamaiche
*Feòladair
*Fleisdear
*Gruagaire
*Innleadair
*Maighstir-sgoile
*Maor-sìth
*Neach-stiùiridh
*Neach-teagaisg
*Neach-iùil
*Neach-àire
*neach-aithris
*Neach-leighis
*Neach-lagha
*Neach-Smalaidh
*Ollamh
*Peantair
*Sagart
*Saighdear
*Saor
*Sealgair
*Sàirdseant
*Stiùireadair
*Tuathanach
*Tighearna
*Urramach

*
An Eala Bhàn

'S e **An Eala Bhàn** òran gaoil le Dòmhnall Ruadh Chorùna. Chaidh a sgrìobhadh sa Chogadh Mhòr mu dheidhinn nighean air an robh e measail ann an Uibhist a Tuath.

'S e seo fear de na h-òrain as ainmeile ann an ceòl na Gàidhlig. Bhuannaich e taghadh airson 'Òran na Bliadhna' ann an 2010 ann an iomairt a rinn BBC Alba.

## Òran
Seo a' chiad rann: 

:Gur duilich leam mar tha mi
:'S mo chridhe 'n sàs aig bròn
:Bhon an uair a dh'fhàg mi
:Beanntan àrd a' cheò
:Gleanntannan a'mhànrain
:Nan loch, nam bàgh 's nan sròm
:'S an eala bhàn tha tàmh ann
:Gach latha air 'm bheil mi 'n tòir.

Chan fhaodar an t-òran slàn fhaicinn an seo oir tha e fo dlighe-sgrìobhaidh. Chithear e agus èistear ris air a sheinn le Iain MacAoidh, Gòrdan McKeeve agus Neilidh Fearghasdan air làrach-lìn Tobar an Dualchais.

## Iomraidhean


## Ceanglaidhean a-muigh
* An Eala Bhàn air Làrach-lìn Bliadhna nan Òran aig BBC Alba

Roinn-seòrsa:Òrain Ghàidhlig
Roinn-seòrsa:An Cogadh Mòr
Alison Lang

'S e sgrìobhadair Gàidhlig a th' ann an **Alison Lang**.

Sgrìobh i colbh ann an Cothrom, iris le CLI.

## Foillseachaidhean

#### Cainnt na Caileige Caillte (2009)
* cruinneachadh de sgeulachdan goirid
* air a' gheàrr-liosta airson Ciad Leabhar na Bliadhna le Comann Crann na h-Alba ann an 2009.

#### San Dùthaich Ùir (2011)
* 2011. *San dùthaich ùir*. Sandstone Press 978-1-905207-75-6
* Geàrr-iomradh: Theich pàrantan Anna às an t-seann dùthaich. San dùthaich ùir tha iad bochd, a màthair a’ dèanamh obair shuarach, a h-athair gun obair agus Marguerite, piuthar a' mhàthar, a b’ àbhaist a bhith na seinneadair opera, a-nis a’ lorg dhòighean eile a bhith a’ tighinn beò. Tha iomadh ceist aig Anna, ach tha iomadh rud nach inns a pàrantan dhi

#### Cho Snog 's a Tha Thu (2015)
* 2015. *Cho snog 's a tha thu*. Sandstone Press 978-1-910124-78-9
* Geàrr-iomradh: Eil fhios agad cò tha a’ bruidhinn riut air an eadar-lìon? Eil e gu diofar cho fad ’s a tha iad snog? Bidh Naomi a’ cur cus earbsa ann an daoine, agus anns an app a chruthaich i, Snog, a tha a’ brosnachadh modh is coibhneas air-loidhne. Tha tòrr aice ri ionnsachadh
* Nobhail anns an sreath 'Lasag' airson òigridh. Tha gearr-iomraidhean Beurla agus faclairean ann do luchd-ionnsachaidh.
* Air a' gheàrr-liosta airson Duais Dhòmhnaill Meek 2015.

#### An Aisling (2016)

Sgrìobhaidhean cuideachd ann an 
* The Scotsman 
* Gath
* The Sandstone Review
* *An Claigeann aig Damien Hirst 2*

## Ceanglaichean a-mach
* Làrach-lìn oifigeil

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig
Lang, Alison
Tenzin Gyatso

Rugadh *Tenzin Gyatso*, an 14mh **Dalai Lama** air 6mh Iuchar 1935 ann an Takster ann an ear-thuath Tibet. 

Ceannard Spioradail nam Budach Tibeiteach agus an ceathramh ath-fheòilich deug de Bhuddha a' Cho-fhulangais. Tha e air a bhith na fhògarraich anns na h-Innseachan o 1959 nuair a dhiùlt e Aonta nan Seachd Puingean leis na Sìnich, a bha air Tibet a ghabhail os làimh ann an 1950. Bha còir aig an Aonta seo còirichean nan Tibeiteach a dhìon ach cha do chum na Sìnich leis idir.

Tha e a-nis a' siubhal an t-saoghail gun tàmh, a' coinneachadh ri ceannardan is daoine mòra mar phàirt de dh'oidhirp airson Tibet a shaoradh bho smachd nan Sìneach. Bhuannaich e an Duais Nobel airson Sìth ann an 1989. Labhair e aig an S.E.C.C. ann an Glaschu ann an 2004.

Roinn-seòrsa:Budhachas
Roinn-seòrsa:Creideamh
Roinn-seòrsa:Daoine à Tibeit
An Dara Sealladh

'S e an comas a bhith a' faicinn thachartasan san àm ri teachd a th' anns **an dara shealladh** neo **an dà shealladh**.  Ged tha e coltach gu bheil an comas seo aig mòran dhaoine air feadh an t-saoghail, gu h-àraidh ann an Tibet agus cultaran shamanach eile, tha an dara shealladh na rud cudromach ann an cultar nan Gaidheal.  Tha uamhas de sgeulachdan air a' Ghàidhealtachd mu dheidhinn tachartasan air a chaidh iomradh a thoirt fada mus do thachair iad.

## Cultar Spioradail

Bhiodh an dara shealladh ag obair ann an iomadach dòighean, uaireannan bhiodh am fàidh, an duine no an tè aig an robh an dara shealladh, a' faicinn samhla, mar chiste-laighe, no solais dìomhair fad air falbh air a' mhòinteach, nach gabhadh lorg.  (Tha deagh eisimpleir de seo ri faotainn anns an òran Runrig, Cnoc na Fèille) Aig amannan eile, bhiodh na fàidhean fhèin a' toirt iomradh air na tachartasan fhèin, mar a rinn Coinneach Odhar nuair a rinn e iomradh air Seòlaid a' Ghlinne Mhòir, corr is da cheud bliadhna mus deach a thogail.  Thuirt e gum biodh luing a' seòladh seachad air Tom na h-Iubhraich aon latha.

## Cumhachd Mhòr
Bha cumhachd mhòr aig daoine leis an dara shealladh, agus airson a' mhòr-chuid, bhiodh iad a' toirt sgeul air droch thachartasan, mar bhàs dhuine.  Thathar a' ràdh gum b' urrainn dha fàidh innse nuair a chaochladh cuideigin 'sa bhaile.  Tha mòran dhaoine fhathast a' creidsinn anns an dara shealladh mar Fergie Dòmhnallach, an cluicheadair bocsa Mùideartach ainmeil.

Roinn-seòrsa:Alba
Roinn-seòrsa:Fàisneachd
Cnoc na Fèille

Òran glè thaitneach le Runrig, còmhlan-ciùil Ceilteach às an Eilean Sgitheanach.  'S ann mu dheidhinn tachartas neònach ann an Uibhist a Tuath, nuair a chunnaic cuid de dhaoine, gu h-àraidh cuid leis an dara shealladh no an dà-shealladh mar a chanar ann an Uibhist, solais a' siubhail faisg air Cnoc na Fèille.  'S e deagh oidhirp a th' anns an òran seo airson òran luaidh a dhèanamh ann an dòigh ùr, nuadh.

## Faclan

Gun dragh gun d' chuir e an t-eagal oirnn

Solas Cnoc na Fèille

Hogainn o ro ho ro illean ho ro eile.

Bha feadhainn ann a chunnaic e

'S càch ag innse nam breugan

Hogainn o ro ho ro illean ho ro eile.

Ach muinntir an dà-shealladh

Chitheadh iadsan co-dhiù e

Hogainn o ro ho ro illean ho ro eile.

Tha lach is gèadh is curracag

Nan caraidean air a' mhachaire

Hogainn o ro ho ro illean ho ro eile.

Tha feannag air a crochadh suas

Ceangailte le ròpa

Hogainn o ro ho ro illean ho ro eile.

Tha coineanach sa ghainmheach

Na sheasamh, abair urchaire

Hogainn o ro ho ro illean ho ro eile.

-
**Seist**
Hogainn o, hogainn o, ho ro ho ro illean

Hogainn o, ho ro illean, hogainn o horainn o.

Roinn-seòrsa:Ceòl
Roinn-seòrsa:Òrain Ghàidhlig
Comhachag

'S e eun anns an òrdugh **Strigiformes** a tha anns a' **chomhachag** no **cailleach-oidhche**.

Bidh a' chomhachag na dùisg tron oidhche , agus bidh i a' nochdadh gu tric ann am beul na h-oidhche is anns a' chamhanaich. Bidh iad a' cur dòigh air fasgadh rè an latha, ann an spiris shàmhach agus gan nighe fhèin, ach chìthear uaireannan iad air iteig ris an latha gheal. Bidh iad a' sealg eòin eile agus luchagan. 

## Beul-aithris

Bidh a' chomhachag a' nochdadh gu tric ann am beul-aithris. Mar eisimpleir, anns an ràdh seo: 

*Tha mi nas eòlaich' air coille na bhith fo eagal na caillich'-oidhche*.

## Iomraidhean


## Dealbhan

Faidhle:Barn Owl in Norfolk.jpg
Faidhle:Flickr - Rainbirder - Barn Owl (Tyto alba).jpg
Faidhle:Tyto alba Barn Owl in Tanzania 5114 Nevit.jpg
Faidhle:Flying owl.jpg
Faidhle:Kerkuil André.JPG
Faidhle:Barn Owl West Acre 2.jpg
Faidhle:Schleiereule-Tyto alba-World.png
Faidhle:Chouette crâne (2).jpg


Roinn-seòrsa:Eòin-chreachaidh
Roinn-seòrsa:Eun feòil-itheach
Martyn Bennett

B' e **Martyn Bennett** fear-ciùil ùr-ghnothach a mheasgaich ceòl Albannach traidiseanta agus modhannan as ùire. 'S e bh' ann ach fear de na luchd-ciùil Albannach as cudromaiche ri a linn-sa.  Rugadh e air an 17mh an Gearran 1971, ann am Baile Naoimh Eòin, An Talamh Ùr, Canada. B' e mac an t-seinneadair Gàidhlig is eòlaiche ainmeil, Mairead Bennett, às an Eilean Sgitheanach. An uair a bha e 6 bliadhna de dh'aois, thàinig iad ri Ceann a' Ghiùthsaich, Alba, far an deach a thogail a-measg beartas de dhualchas na h-Alba, an dà chuid Gaidhealach is Gallta, a thug buaidh mhòr air a cheòl. Rinn e ceòl clasaigeach aig an RSAMD ann an Glaschu, far an do choinnich e ris a bhean, Kirsten, a' ceumnachadh ann an 1994.

Ged a rinn e ceòl clasaigeach mar cheum, thill e gu ceòl Albannach, a' cluich na fìdhle is na pìoba mòire agus thòisich e ag aonachadh seo le ceòl dannsa de leithid eile (air a bheil Rave no House).  Thàinig a chiad chlàr, air ainmeachadh leis fhèin, a-mach ann an 1996.  Bha seo an deagh àm, an uair a bha Runrig agus Capercallie a' fàs sgìth is sean.  Ach 's e an dàrna clàr aige *[[Bothy Culture]]* a bha na chlach-mhìle ann an ceòl "tradaiseanta" Albannach.  A' tarraing air iomadach dhòighean is chultaran, 's e Hallaig le Somhairle MacGill-Eain  a' leughadh a chuid bhàrdachd fhèin a th' anns an òran as mìorbhailiche, ach tha e doirbh port lag a lorg air a' chlàr.

B' e *Hardland* an treasa clàr aige.

Dh'imrich e gu Muile ann an 1999 agus chùm e air ag aonachadh nan diofar dhòighean ri chèile gu ann *[[Glen Lyon]]* agus le *[[Grit]]* a thàinig a-mach ann an 2003.  Chaochail Martyn Bennett ann an Dùn Èideann air an 30mh latha den Fhaoilleach 2005 as deidh tinneas fada le aillse.  Dh'fhàg e a bhean chòir, Kirsten agus a mhàthair, Mairead.

Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil
Roinn-seòrsa:Daoine à Canada
Roinn-seòrsa:Alba
Spot

Prògram chloinne mu dheidhinn cuilean beag 'Spot' agus a bheatha.  Tha Spot càirdeil ri chèile le moran bheathaichean eile mar mhuncaidh agus chrogaill.
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Breatannach bho na 1980an
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean a thòisich ann an 1987
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Breatannach bho na 1990an
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Breatannach bho na 2000an
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean a thàinig gu crìch ann an 2000
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Breatannach
Roinn-seòrsa:BBC
Roinn-seòrsa:Litreachas
Creag Dunain

B' e taigh-eiridinn do dhaoine le tinneasan-inntinn ann an Inbhir Nis a bha ann an **Creag Dunain**.  Chaidh a dhùnadh ann an 2001 agus shiubhal a ghnothaichean gu New Craigs.

Roinn-seòrsa:Alba
A' Chaitheamh

'S e tinneas nan sgamhan a tha anns **a' Chaitheamh**. Bidh fulangaiche a' casadaich is a' cur a-mach fala. B' àbhaist dha a bhith gu math pailt ri linn Bhictoria agus fiù 's gu'n Dàrna Cogadh. Bha mòran àiteachan air a' Ghaidhealtachd agus ann an àrainneachdan glan eile far am faigheadh na fulangaich leighis le bhith a' gabhail anail ghlan.

Anns a' bhliadhna 1882 fhuair Robert Koch a-mach mu fhàth na caitheimh (Laideann: *Mycobacterium tuberculosis*).

## Ceanglaichean a-mach
* Comhairle do Luchd na Caitheimh - giorrachadh Gàidhlig sa leabhar *“Consumption: Its cause, prevention and cure”*, Ceap Breatainn, 1912

Roinn-seòrsa:Tinneasan
Prìomh-mhinistearan na h-Alba

## Prìomh-mhinistearan

## Leas-phrìomh-mhinistearan
{| class="wikitable sortable"
|- 
! Leas-phrìomh-mhinistear
!A-mach o
!Gu
! colspan="2" | Pàrtaidh
|- 
|Seumas Uallas
|1999
|2005
| bgcolor="#faa61a" |
|Pàrtaidh Libearal Deamocratach na h-Alba

|- 
|Nicol MacSteaphain
|2005
|2007
| bgcolor="#faa61a" |
| Pàrtaidh Libearal Deamocratach na h-Alba

|- 
|Nicola Sturgeon
|2007
|2014
| bgcolor="#FFF95D" |
| Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba

|- 
|Iain MacShuibhne
|2014
| 2023
| bgcolor="#FFF95D" |
| Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba
|- 
|Seòna Robasdan
| 2023
| 2024
| bgcolor="#FFF95D" |
| Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba
|

|-
|Ceit Fhoirbeis
| 2024
| --
| bgcolor="#FFF95D" |
| Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba
|-

Roinn-seòrsa:Prìomh-Mhinistearan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
Lord of the Rings (film)

Tri fiolmaichean steidhichte air an leabhar Lord of the Rings(*Tighearna nam Fainne*) le JRR Tolkien. Chaidh an stiùireadh le Peter Jackson(Peadair MacIain) agus chaidh a chlàradh ann an Seallain Nuadh ann an 1999. Thainig a' chiad fhiolm The Fellowship of the Ring(*Caidreachas nam Fainne*) a-mach anns an Dubhlachd 2001, le The Two Towers(*An Da Thùr*) a' tighinn a-mach ann an 2002 agus Return of the King(*Tilleadh an Righ*) a'nochdadh ann an 2003. Bhuannaich Tilleadh an Righ 11 duaisean acadamaidh ann an 2004.

## Sgeulachd
Corr is tri fichead bliadhna as deidh nan tachartasan anns The Hobbit(Na Hàbad), tha an tighearna dorch, Sauron ag eirigh agus a' sireadh An Aon Fhainne a ghoid Bilbo bho Uamh Gollum. Feumaidh a cho-ogha òg, Frodo Baggins a chur às dhan Fhainne aig Bealach Bheinn Luain 

## Muinntir Sgioba
* Frodo - Elijah Wood 
* Gandalf - Ian McKellen 
* Aragorn - Viggo Mortensen 
* Sam - Sean Astin 
* Merry - Dominic Monaghan 
* Pippin - Billy Boyd 
* Legolas - Orlando Bloom 
* Gimli/Gutha Treebeard - John Rhys-Davies 
* Boromir - Sean Bean 
* Faramir - David Wenham 
* Denethor - John Noble 
* Saruman - Christopher Lee 
* Isildur - Harry Sinclair 
* Bilbo - Ian Holm 
* Elrond - Hugo Weaving 
* Galadriel - Cate Blanchett 
* Celeborn - Marton Csokas 
* Gil-Galad - Mark Ferguson 
* Arwen - Liv Tyler 
* Haldir - Craig Parker 
* Gollum - Andy Serkis 
* Theoden - Bernard Hill 
* Eomer - Karl Urban 
* Eowyn - Miranda Otto 
* Gamling - Bruce Hopkins 
* Grimbold - Bruce Phillips 
* Wormtongue - Brad Dourif 
* Witchking/Gothmog/Lurtz - Lawrence Makoare 
* Beul Sauron - Bruce Spence 

Roinn-seòrsa:Film
Tormod MacGill-Eain

'S e neach-ciùil, pìobaire, bàrd, sgeulaiche, ùghdar, cleasaiche, craoladair agus "stand-up" a bh' ann an **Tormod MacGill-Eain** (Beurla: *Norman MacLean*; 1936–2017).  

Anns aʼ bhliadhna 1967, choisinn e an dà chuid Crùn na Bàrdachd agus Bonn Òir a' Chomuinn Ghaidhealaich aig aʼ Mhòd Nàiseanta, an aon duine riamh a rinn sin. Bha prògram telebhisean aige fhéin, air an robh *Tormod air an Telly*, far an do rinn e spòrs is fealla-dhà agus tha e gu math ainmeil air feadh nan Gàidheal is na Gàidhealtachd.

## Beatha
Rugadh e ann an 1936 ann an Glaschu do theaghlach eileanach ann an Glaschu. Thogadh e còmhla ri càirdean ann an Grìminis, Beinn na Faoghla, anns an t-Srathan, aig Ceann Loch Airceig ann an Loch Abar, far an robh bràthair a sheanmhar na chìobair, agus an uairsin ann an Uibhist. 

Às dèidh foghlaim oilthigh, chaidh e a theagasg ann an Glaschu agus anns an Òban. Bha e cuideachd a' dol air feadh na dùthcha mar sheinneadair 's fear-ciùil pàirt-ùine. 

Chuir e na bliadhnaichean mu dheireadh de a bheatha seachad ann an Dalabrog, Uibhist a Deas. Bha e 80 bliadhna a dh'aois nuair a chaochail e ann an 2017. 

## Obair anns na Meadhanan
B' ann anns an 1970an a choisinn e cliù anns na meadhanan leis a' phrògram *Tormod air Telly* - a' chiad phrògram comadaidh Ghàidhlig. Sa phrògram, sgrìobh e agus bha e ri cleasachd ann an sgeidsichean èibhinn, a bharrachd air a bhith a' seinn agus ag innse sgeulachdan. Thathas ag ràdh nach b' aon uair a chaidh banais a stad ach am faiceadh na bha an làthair Tormod air an telebhisean.

Bho na 1970an gus na 1990an, bha fèill mhòr aig cuirmean air feadh na dùthcha. Air an àrd-ùrlar, bhiodh e ri fealla-dhà, seinn agus ceòl. Thug e a-mach clàran de chomadaidh agus seinn.

## Sgrìobhadh
Bha e air ceithir leabhraichean a sgrìobhadh sa Ghàidhlig: *Keino*, *Cumhnantan* agus, fon tionnsgnadh Ùr-Sgeul, *Dacha mo Ghaoil* agus *Slaightearan*. Tha a' chiad fhear mu dheidhinn féis agus adhaltranas, agus an dàrna fear mu dheidhinn nam meadhanan Gàidhlig. Ann an 2009, nochd eachdraidh-beatha ann an clò, *The Leper's Bell*, sgrìobhte sa Bheurla a-mhàin.

## Ceanglaichean a-mach
*Agallamhan agus sgeulachdan aig Guthan nan Eilean

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Pìobairean
Tormod MacGill-Eain
Roinn-seòrsa:Cleasaichean
Roinn-seòrsa:Craoladairean
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Tom an t-Sabhail

'S e aon de na bailtean beaga as àirde ann an Alba a tha ann an **Tom an t-Sabhail**. Tha e na laighe aig 1160 troigh (354 m) os cionn ìre na mara ann am Moireabh. Tha Tom an t-Sabhail gu math ainmeil air sgath 's gum bi e ga ghairm air an radio gu tric nuair a tha sneachda trom ann agus thèid an rathad eadar e fhèin agus Bràigh Mharr a dhùnadh.

* 

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2016-09-06: Airgead a’ Chrannchuir do Thom an t-Sabhail
* BBC Naidheachdan 2016-10-11: Cosnaidhean ùr an Tom an t-Sabhail agus Gleann Lìobhait *(aithris-bhideo: 02:40)*
* BBC Naidheachdan 2016-10-13: Còig cosnaidhean ùra an Tom an t-Sabhail

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Siorrachd Àir

'S e tè de shiorrachdan tradaiseanta na h-Alba a tha an **Siorrachd [[Inbhir Àir]]** no **Siorrachd Àir**.

## Comhairlichean

Bha trì sgìrean traidiseanta ann an Siorrachd Àir: Coineagan, Caol agus Carraig.

Tha trì comhairlichean ann an Siorrachd Inbhir Àir:

* Comhairle Shiorrachd Àir a Deas
* Comhairle Shiorrachd Àir a Tuath
* Comhairle Shiorrachd Àir an Ear

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* www.ayrshirescotland.com Clans, Castles, Country Parks, Mansions, Golf & Accommodation.
* Ayrshire Local Gaming
* Ayrshire & Arran Tourist Board
* Ayrshire - Photo Database
* Visit Ayrshire & Arran Guide
* Place-Names of the Coalfield Communities

Roinn-seòrsa:Siorrachdan na h-Alba
*
Taigh-òsta Chlann Raghnaill

Taigh-òsta aig Fergie Dòmhnallach, an cluicheadair bocsa ainmeil, ann am Mùideart.

Roinn-seòrsa:Alba
Mùideart

Tha **Mùideart** (Beurla: *Moidart*) na sgìre iomallach anns na Garbh Crìochan ann an Loch Abar. 

## Daoine ainmeil
* Alasdair mac Mhaighstir Alasdair
* Seachdnar Mhùideart
* Fergie Dòmhnallach

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Loch Abar
George Lucas

'S e stiùiriche is riochdaire fiolm ainmeil às na Stàitean Aonaichte a th' ann an **George Lucas**.

Roinn-seòrsa:Stiùirichean Fiolm
Breac

*Cleachdaidhean eile aig [[breac (soilleireachadh)]]*

'S e seòrsa iasg a tha ann am **breac** (Laideann: *Salmo trutta trutta*)

Tha cuid as motha dhe na bhreacan a-mach sa fìor-uisge ach tha feadhainn a’ fuireach ann an uisge saillte.  Nuair a tha breac na mara a’ mealgachadh bidh iad a’ gluasad air ais dhan fhìor-uisge agus dha na h-aibhnichean eadar an t-Iuchar agus an t-Samhain far am bi gach boireannach a’ dèanamh timcheall air deich mìle uighean.  Bidh na feadhainn beaga a’ feitheamh ann gus a bheil iad eadar còig deug no fichead ciadameatairean sa còig, a’ fàs le bhith ag ithe bèisteagan.  As dèidh a bhith a’ fuireach anns na uisge saillte airson eadar leth-bhliadhna agus còig bliadhnaichean bidh iad a’ dol air ais dhan fhìor-uisge gach bliadhna airson sìolradh a dhèanamh.  Tron an t-àm a tha iad anns a’ mhuir bidh iad a’ fuireach faisg air an oirthir gu h-àraidh faisg air beòil-aibhne agus àiteachan eile far a bheil fìor-uisge a’ tighinn còmhla ri uisge saillte.  Tha e air a lorg timcheall Bhreatainn. 

‘S e iasg fada agus caol a th’ ann le craiceann airgid no donn air aig a bheil pìosan orains, uaine agus gorm.   San fharsaingeachd tha an t-iasg seo eadar da fhichead agus leth cheud ciadameatairean air fad.  Mar tòrr èisg eile bidh breac ag ithe èisg beag eile nuair a tha iad anns a’ mhuir. 
 
Tha tòrr daoine ag iasgach airson breac airson spòrs agus tha àiteachan ann far a dh’ fheumadh tu cead fhaighinn airson gan glacadh.  Tha e tòrr nas fhasa a bhith a’ faighinn breac bhon fhìor-uisge seachd air a’ mhuir agus ‘s e duais mhòr a th’ ann a bhith glacadh breac fiadh a tha a’ fuireach sa mhuir, ‘s e ròicealachd a th’ ann airson coicearachd agus ithe cuideachd.

'S e iasg làn blas a th’ ann an breac agus tha e caran olach le feòil cleiteach.  B’ urrainn dhuibh am breac a lìonadh a–steach le rudan eile, bruich, frighig anns a’ phana neo grisgean.

Roinn-seòrsa:Iasg
Buntàta

: *Airson an lusa, faic [[buntàta (lus)]]*

Tha am **buntàta** na ghlasraich freumh, gu math pailt air feadh an t-saoghail, ach tha e a' buntainn ri Aimearaga a Deas bho thùs. Is iad na Spàinntich a thug am buntàta a-steach dhan Roinn Eòrpa, as dèidh dhaibh na h-Incas a chur fo smachd. Thathar a-nis ga ithe air feadh an t-saoghail ann an iomadach dòigh. 

A-rèir beul-aithris thàinig am buntàta gu h-Éirinn sa chiad dol a-mach le seòladairean Spàinnteach a' teicheadh bho na Sasannaich as dèidh na h-ionnsaigh neo-shoirbheachail le feachd-mara na Spàinn ann an 1588. Tha an aon sgeulachd aig na Sgalpaich, ach a-rèir coltais dh'fhàg na Spàinntich sìol de leithid eile ann an siud!

### Luach biadhaidh
Is e luach neirt air buntàta goillte 323 KJ / 100g.

Roinn-seòrsa:Glasraichean