Miùghalaigh

'S e **Miughalaigh**, cuideachd **Miùghalaigh**  neo **Miùghlaigh**, an dàrna eilean as motha de na h-Eileanan Bharraigh. Tha e suidhichte mu 12 mìle (19 km) deas air Barraigh. 'S e ainm Lochlannach a th' ann am Miùghalaigh, is dòcha gu bheil e a' ciallachadh "*main hill island*"  no "*narrow hill island*".

## Cruth na tìre
Tha e cho mòr ri 640 ha (2.5 sq mi). Chaidh an t-eilean a chruthachadh à gneiss le beagan eibhir no clach-ghràin an siud is an seo. Air taobh an ear an eilean, timcheall air bàigh Mhiughalaigh chithear criadh-chlach cuideachd. Tha a' chuid as motha den eilean còmhdaichte le mòine, no ùir thana shearbhagach le creagan rùisgte.
'S e Càrnan (273 m) a' bheinn as àirde air an eilean, tha e suidhichte ann an taobh an iar an eilean. Le 219 m a dh'àirde 's e Hèacla an dàrna bheinn as motha ann am Miùghalaigh, tha e na laighe aig ceann a deas an eilean. Aig ceann a tuath Miùghalaigh tha Cnoc Mhic-a-Phì (224 m), an treas beinn as àirde, agus Tom a' Reithean ann. 

Tha Miùghalaigh ainmeil air sgàth 's na h-eòin a tha a' fuireach an seo. Gu cumanta tha gearraidhean-glasa (Laideann: *uria aalge*) is coltraichean (Laideann: *alca torda*) a' neadachadh anns na creagan àrda ann an Guarsaigh Mòr.

## Dualchas
Tha Miughalaigh aithnichte air t-sàilleabh dualchas muinntir an àite - beairteas òrain, sgeulachdan agus beul-aithris - ann an Gàidhlig.  Cluinnear eisimpleirean gu leòr ann an clàraidhean Thobair an Dualchais (Sgoil Eòlais na h-Alba).  'S ann à Miughalaigh a bha mathair Nan Eachainn Fhionnlaigh à Bhatarsaigh.

## Beatha nan Daoine
Bha daoine a' fuireach ann am Miughalaigh gus an do dh'fhàg an fheadhainn mu dheireadh e eadar 1907 agus 1912.  Tha ceangail làidir eadar muinntir an àite agus Raiders Bhatarsaigh. Bha buaidh mhòr aig a' mhùir agus aig a' chladach air dòigh-beatha muinntir Mhiughalaigh. 'S e Gàidhlig a bh' aig na daoine. Tro iasgach is eile bha ceangail aca ri Èirinn.  B' e an creideamh Caitligeach a bh' aca.  

## Bailtean

Tha tràigh làn gainmheach ann an taobh an ear Mhiùghalaigh a tha a' sìor ghluasad nas fhaide a-steach air an tìr. B' àbhaist baile Mhiùghalaigh a bhith an seo, ach ann an 1912 dh'fhalbh na daoine às an eilean. Chithear fhathast tobhtaichean nan taighean, taigh an t-sagairt, an eaglais, an sgoil agus na h-achannan is an cladh. Chaidh sgoil ùr a thogail ann an 1881. Ann an 1884 bha 32 sgoilearan chlàraichte san sgoil, ach ann an 1910 cha robh ach naoinear ann agus chaidh an sgoil a dhùnadh anns a' Ghiblean 1910. Chaidh taigh an t-sagairt le seipeal beag a thogail ann an 1898. 

Bhon bhliadhna 2000 a-mach tha an t-eilean aig Urras Nàiseanta na h-Alba.

## Beathaichean agus Lusan
Tha àireamh beag de Guinea Pigs air nochdadh air an eilean o choinn goirid ach cha tèid am faicinn gu tric. Bidh feadhainn ag ràdh  gur e rònagan a th' annta, le gaoirt fada orra 's dòcha gus am freagarraich iad don àrainneachd ùr aca.

## Iomraidhean

* Buxton, Ben. (1995) *Mingulay: An Island and Its People*. (Edinburgh: Birlinn) ISBN 1-874744-24-6
* Darling, F. Fraser & Boyd, J.M. (1969) *Natural History in the Highlands and Islands*. (London: Bloomsbury) ISBN 1-870630-98-X
* Martin, Martin (1703) *[https://web.archive.org/web/20070313003106/http://www.appins.org/martin.htm A Description of the Western Isles of Scotland including A Voyage to St. Kilda]* Leughte 8 October 2008.
* Murray, W.H. (1973) *The Islands of Western Scotland*. (London: Eyre Methuen) SBN 413303802
* Neat, Timothy (2000) *When I was Young: Voices from Lost Communities in Scotland - The Islands.* (Edinburgh: Birlinn) ISBN 1-84158-039-2
* Haswell-Smith, Hamish. (2004) *The Scottish Islands*. (Edinburgh: Canongate) ISBN 1-84195-454-3
* Storey, Lisa. (2008) *Muinntir Mhiughalaigh*. (Inverness: CLAR) ISBN 978-1-900901-14-7

## Ceanglaichean a-mach

Roinn-seòrsa:Na h-Eileanan Siar