open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
A' Chairtbheil

Is e dùthaich anns an Roinn-Eòrpa an Ear neo ann an Àisia an Iar a tha sa **Chairtbheil** neo **Seòirsia**  neo **Grusia**  neo **Georgia**. Tha an Ruis ann an taobh tuath, Asarbaidean san iar agus ann an taobh a deas tha an Tuirc agus Airmeinia. Mar sin tha a' Chairtbheil eadar na Roinn-Eòrpa agus Àisia.

Tha eachdraidh na dùthcha inntinneach, a chionn ’s gun robh daoine a’ fuireach anns an àite seo gun stad bho 2000 ro Chrìosda. Aig an àm sin bha rìoghachd Colchis agus Iberia ann, a bha a’ leantainn do rìoghachd a' Chairtbheil anns na Meadhan-Aoisean.
An dèidh 1922 bha iad pàirt den Aonadh Sobhiat. Ann an 1991 nuair a bhris an Aonach Sobhiat às a chèile, stèidhich a' Chairtbheil an dùthaich aca fhèin a-rithist mar stàit neo-eisimeileach.

Tha Tbilisi na prìomh-bhaile.

Tha An Abchas agus Osàidea a Deas a 'tagradh neo-eisimeileachd bho a' Chairtbheil.

Rugadh Iosif Stalin sa Chairtbheil.

## Dealbhan

Faidhle:Shatili_village,_Georgia.jpg||Baile Shatili, a chaidh a thogail anns na Meadhan-Aoisean, ann an Khevsureti
Faidhle:Georgia, Khevi, Suatisi Valley - Village Suatisi.jpg|Gruisia, taobh an iar


## Faic cuideachd
* Chichilak'i

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Ceann-suidhe
* Riaghaltas
* Pàrlamaid
* Open Directory Project
* Dictionary of Georgian National Biography
* Georgian Historical Monuments Gallery
* Ionad Turasachd
* Fiosrachadh mu Georgia (english, german, russian, georgian)

*
Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:An Roinn-Eòrpa
Roinn-seòrsa:Dùthchannan ann an Àisia
Roinn-seòrsa:Àisia an Iar-Dheas
Georgia

Is urrainn do **Georgia** a' ciallachadh -

* Gruisia (Seòirsia (dùthaich))
* Seòirsia (stàit) (Aimearaga)
* Seòirsia-a-Deas is na h-Eileanan Shandwich-a-Deas
Oilthigh Leipzig

Is e an dàrna oilthigh as sine anns a' Ghearmailt a tha ann an **Oilthigh Leipzig ** ( *Universität Leipzig* ‘ sa Ghearmailtis, *University of Leipzig* ‘sa Bheurla)
Tha e ann an Leipzig ann an Sagsainn anns an earra-dheas na Gearmailt. 
 
Chaidh a stèidheachadh ann an 1409 agus bha e ag obair bhon uair sin gun stad. Mar a b’ abhaist aig an àm ud bha iad a' teagasg eòlas-lagha, eòlas-leighis, eòlas-diadhachd agus feallsanachd. 

An diugh tha barrachd air 150 ionaid ann agus 190 cuspair eadar-dhealaichte airson na h-oileanaich.

## Daoine cudthromach ann an Oilthigh Leipzig
* Peter Debye, (1884–1966), neach nàdar-fheallsanachd, fhuair e Duais Nobel Ceimigeachd ann an 1936
* Wilhelm Ostwald, (1853–1932), fhuair e Duais Nobel Ceimigeachd
* Johann Wolfgang von Goethe, (1749–1832), bàrd agus sgrìobhadair ainmeil anns a’ Ghearmailt
* Erich Kästner, (1899–1974), sgrìobhadair ainmeil anns a’ Ghearmailt, 
* Gotthold Ephraim Lessing, (1646–1716), neach-feallsanach agus sgrìobhadair ainmeil anns a’ Ghearmailt
* Angela Merkel, (1954) seannsalair na Gearmailt
* Thomas Müntzer, (1490–1525), Sagart aig àm an Ath-Leasachaidh, a thòisich ùpraid mhòr 
* Friedrich Nietzsche, (1844–1900), neach-feallsanach
* Robert Schumann, (1813–1883) neach-ciùil
* Richard Wagner, (1813–1883) neach-ciùil
* Friedrich Bergius, (1884–1949), a fhuair an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 1931.
* Lucrețiu Pătrășcanu, (1900–1954)

## Dealbhan

Augusteum Leipzig um 1890.jpg|Oilthigh agus Eaglais 1890
Uniriese.jpg|Oilthigh Leipzig


## Ceanglaichean a-muigh
* University of Leipzig Website 
* ''Leipziger Universitätsverlag'' Publishing House

Roinn-seòrsa:Oilthighean
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Cathair na Bhatacain

Is e dùthaich bheag neo stàit-chathrach anns an Eadailt ann an taobh deas na h-Eòrpa a tha ann an  **Cathair na Bhatacain**, **A' Bhatacan** neo **Stàit na Bhatacain** (Ainm oifigeil: *Status Civitatis Vaticanae* san Laideann/*Stàit Cathair na Bhatacain*). Tha i suidhichte taobh a-staigh Cathair na Ròimhe. Is e an dùthaich neo-eisimeileach as lugha san t-Saoghal. Is e am Pàp àrd-Easbaig na Ròimhe, mar sin dheth, 's e ceannard na h-eaglaise Caitligich a th' ann cuideachd. Is e am Pap ceannard na stàite gu sìorraidh. (Monarcachd thaghach cheannasach).

## Iomradh


## Ceanglaichean a-muigh

* The Holy See — Làrach oifigeil na Bhatacain
** Làrach oifigeil Cathair na Bhatacain
** Stèisean rèidio na Bhatacain
** Tbh na Bhatacain
* Map Mionaideach Cathair na Bhatacain
* Duilleag Cathair na Bhatacain aig Leabhar Mòr-eòlais Bhritannica 
* Eachdraidh Cathair na Bhatacain: Prìomh Sgrìobhainnean
* stpetersbasilica.org An stòras as motha airson Naomh Phàdraig anns a' Bhatacain
* Làrach UNESCO
* Tasglann Dhìomhair na Bhatacain
* Ballachan na Ròimhe
* Làrach Dhualchas an t-Saoghail

Roinn-seòrsa:An Roinn-Eòrpa
Roinn-seòrsa:Creideamh
Maorach

'S e **Maorach** neo **iasg sligeach** beathach gun chnàmh-droma, aig a bheil slige chruaidh, bhon mhuir.

Is e stòras bìdh a th 'ann am maorach agus teirm iasgaich airson neo-dhruim-altachain uisgeach a tha a' giùlan cnàmhlaich a-muigh air a chleachdadh mar bhiadh, a' gabhail a-steach diofar ghnèithean de mhoileasgan, phròisean, crosgagan agus coineanan-mara. Ged a tha a 'mhòr-chuid de mhaoraich air am buain bho àrainnean uisge saillte, gheibhear cuid de sheòrsachan ann am fìor-uisge. A bharrachd air an sin, thèid beagan ghnèithean de chrùbagan ithte, mar eisimpleir *Cardisoma guanhumi* anns an Roinn Charaibeach.
## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2016-10-04: Ainmean Gàidhlig do shligean-mara *(aithris-bhideo 2:08)*
* AC&D 2021 - Òraid 3 - Ainmhidhean neo-dhruim-altachan a’ chladaich ’s na mara - le Ruairidh MacIllEathain *(bhideo 58:07)*

Roinn-seòrsa:Maorach
Guernsey

Is e eisimeileachd a' Chrùin  aig an Rìoghachd Aonaichte anns an Roinn-Eòrpa a tha ann am **Bàillidhneachd Gheàrnsaidh** (Beurla: *Bailiwick of Guernsey*, Fraingis: *Bailliage de Guernesey*).
Is e eilean a tha ann an **Geàrnsaidh** agus tha e na laighe mu 48 cilemeatair air falbh bhon Fhraing neo 121 cilemeatair bho Weymouth / Sasainn. Tha St Peter Port na prìomh-bhaile. Tha Geàrnsaidh cliùiteach airson seòrsa bhò sònraichte ris an canar *Guernsey Cattle*.

Is e  Geàrnsaidh an t-ainm air an eilean as motha. Ach tha eileanan beaga eile ann, feadhainn far a bheil daoine a’ fuireach cuideachd: 
* Àldarnaigh
* Sarc
* Herm
* Jethou 
* Brecqhou
* Lihou

Eileanan gun daoine:
* Burhou
* Ortac
* Les Casquets 
* Crevichon 
* Les Houmets

Còmhla ri Deàrsaidh canar Eileanan a' Chaolais riutha.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

* States of Guernsey - official government site
* VisitGuernsey/ Turasachd ann an Guernsey 
* BBC Guernsey 
* This Is Guernsey - Fiosrachadh agus naidheachdan anns an *Guernsey Press and Star*
* The Guille-Allès Library - Leabharlan poblach
* Map  Guernsey


guernsey sm02.png|Map  Bailiwick of Guernsey
Little_chapel,_Guernsey_(1993).jpg|*Little Chapel* ann an  Guernsey


Roinn-seòrsa:An Roinn-Eòrpa
Roinn-seòrsa:Na h-Eileanan Breatannach
Roinn-seòrsa:Eileanan a' Chaolais
Roinn-seòrsa:An Rìoghachd Aonaichte
Babsk

S' e clachan ann am meadhan na Pòlainn a tha ann am **Babsk** (IPA: **Bapsk**, Liotuànais: Babskas, Latbhais: Babska). Tha e suidhichte eadar Warszawa is Łódź, air abhainn, ann an roinn (Pòlais: Województwo) Łódź. 

Tha Babsk 166km air falbh bho Lublin, 197km bho Kraków, 301km bho Gdańsk agus 64km bho Warsaw, prìomh-bhaile na dùthcha.

Ann an 2012, bha 593 duine a' fuireach ann. 

## Ceanglaichean a-mach
*Comhairle na Sgìre
*Riaghaltas na Roinne
*Babsk (Pòlais)
*Map

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na Pòlainn
Baile nam Feusgan

'S e baile air taobh ear Dùn Èideann a tha ann am **Baile nam Feusgan** (Beurla: *Musselburgh*) neo **Baile nam Fiasgan**. Bha 19,990 daoine a' fuireach ann am Baile nam Feusgan ann an 2001 agus 19,475 ann an 2011.

Tha Oilthigh Bànrigh Mairead ann, faisg air an stèisean-rèile a tha air Loidhne na h-Oirthire an Ear eadar Wallyford agus Stèisean Waverley. Tha pàirc-rèis ann ach chaill e an cead aige ann an 2017.

## Eachdraidh

Bha tòrr bàtaichean a' dol a-mach à Baile nam Feusgan airson iasgach.

## Daoine ainmeil
* Iain Moireach, sgrìobhadair
* Susan Deacon, neach-poileataigs Albannach
* Rhona Camshron, comaig

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Lodainn an Ear
Henry David Thoreau

B' e sgrìobhadair agus feallsanaiche a bha ann an **Henry David Thoreau** (1817 – 1862). Bha e às na Stàitean Aonaichte. Tha e ainmeil airson na leabhraichean *[[Walden]]* agus *[[Civil Disobedience]]*.

## Ceangal a-muigh
* 

Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Aimeireaganach
Roinn-seòrsa:Feallsanaich Aimeireaganach
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Auckland Grammar School

'S e a th' ann an Auckland Grammar School an aon àrd-sgoil do ghillean a-mhàin ann an Auckland, Sealainn Nuadh. Tha gan teagaisg ìrean 9 gu 13. Tha corra sgoilearan à sgìrean fad' às a tha a' fuireach anns an togalach ri thaobh an sgoil fhèin. Le còrr as 2400 sgoilearan a tha a' dol ann, 's tè de na sgoiltean as motha ann an Sealainn Nuadh.

Chaidh an sgoil a stèidheachadh ann an 1868.

Am measg nan daoine ainmeil a chaidh dhan sgoil, tha an cluicheadair Russell Crowe.

Roinn-seòrsa:Sealainn Nuadh
Glamaig

'S e beinn anns na Beanntan Dearga anns an Eilean Sgitheanach a tha ann an **Glamaig**. Tha a' bheinn air taobh a deas Loch Sligeachain. Tha cruth na beinne mar dà sgùrr cas le druim seang eadarra. Cumar rèis bhliadhnail bhon taigh-sheinnse aig Sligeachan suas Sgùrr Mhàiri, an sgurr searach. Is e An Coileach an t-ainm air an sgurr siarach: Tha ceann siarach na beinn leth-sgurrachd agus stiallaichte, a' toirt coltas slige coilich ris.

## Ceanglaichean a-mach
* 

Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:An t-Eilean Sgitheanach
Morsgail

'S e oighreachd ann an Uig a tha ann am **Morsgail**. 'S urrainn dhut a choiseachd gu Ceann Loch Reasort bho Morsgail.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eilean Leòdhais
Fir-thàileisg Leòdhais

Chaidh **Fir-thàileisg Leòdhais** a lorg ann an Ùig ann an 1831. Tha na pìosan rim faicinn ann an dà àite: Taigh-tasgaidh Bhreatainn agus Taigh-tasgaidh Nàiseanta na h-Alba.

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2020-01-13: Fir-thàilisg Leòdhais is na ‘Berserkers’ *(aithris-bhideo: 2:39)*

Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Eilean Leòdhais
J. R. R. Tolkien

'S e sgrìobhadair Sasannach a bha ann an **John Ronald Reuel Tolkien** (3 am Faoilleach 1892 – 2 an t-Sultain, 1973). Choisinn J. R. R. Tolkien cliùiteachd dha fhèin mar ùghdar nan leabhraichean *[[The Hobbit]]* agus *[[The Lord of the Rings (leabhar)|Lord of the Rings]]*. Bha e cuideachd na phroifeasair aig Oilthigh Oxford a' teagasg seann Bheurla eadar 1925 agus 1945 agus litreachas bho 1945 gu 1959.

## Ceanglaichean A-mach
* Stòras Tolkien

## Aistean co-cheangailte
* Hobat
* Hobat (Meadhan-thalmhainn)

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Tolkien
Roinn-seòrsa:Afraga a Deas
Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Sasannach
Kyiv

Tha **Coighìbh** (Ucràinis: Київ [ˈkɪjiu̯]) na phrìomh-baile agus am baile as motha anns an Ucràin. Tha e na laighe ri taobh na h-aibhne *Dnepr* (Ucràinis: Dnipro/Дніпро). Tha e suidhichte 594km air falbh bho Horodok.

## Eachdraidh
Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 482. B' ann ann an Kyiv far an d' fhuair am peantair Emmanuel Mané-Katz pàirt dhen fhoghlam aige ann an ealain. Ann an 1991, thàinig Kyiv gu bhith na phàirt de nàisean neo-eisimeileach na h-Ucràine agus prìomh-bhaile na dùthcha. B' ann ann an Kyiv san *Oilthigh Nàiseanta Dìon na h-Ucràine Ivan Chernyakhovskyi* (Ucràinis Національний університет оборони України імені Івана Черняховського) a fhuair Valerii Zaluzhnyi bonn òir airson saighdearachd.

## Eòlas-sluaigh
A rèir a' Chunntais-shluaigh a rinneadh ann an 2001, 's e Ucràinis a tha a' mhòr-chuid nan daoine ann an Kyiv a' bruidhinn (72.15%), ged a tha mion-chuid ann le Ruisis (25.27%).

## Daoine Ainmeil
*Mikhail Bulgakov (1891 - 1940). Sgrìobhadair.
*Zuzanna Ginczanka (1915 - 1968). Bàrd.
*Kostiantyn Skorokhod (1921 - 1991). Snìomhadair Ciùil.
*Milla Jovovich (1975): Cleasaiche.

## Bailtean Co-cheangailte
*  Almaty 
*  Chicago (Illinois)
*  Hof van Twente
*  Leipzig
*  München
*  Pretoria
*  Vilnius

## Aistean co-cheangailte
* Prìomh-Bhailtean

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:An Ucràin
Roinn-seòrsa:Prìomh-Bhailtean na Roinn Eorpa
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Bailtean anns An Ucràin
Bucharest

Tha **Bucharest** (IPA: bu.kuˈreʃtʲ) na phrìomh-bhaile agus am baile as motha ann an Romàinia. Is *"Little Paris"* neo *"Paris of the East"* am far-ainm a th' air. Chaidh Bucharest a stèidheachadh anns a' bhliadhna 1459. Tha e suidhichte air bruaich na h-aibhne "Dâmboviţa".

## Eachdraidh
B' ann air 31 an Lùnasdal 1944 a thuit am baile gu feachdan an Aonaidh Sobhiataich. 
## Bailtean Co-cheangailte
*  Amman
*  An Àithne
*  Ankara
*  Atlanta (Georgia)
*  Beijing
*  Chișinău
*  Istanbul
*  Lagos
*  Manila
*  Montreal
*  Rio de Janeiro
*  São Paulo
*  Tirana

## Daoine Ainmeil
*Mircea Vulcănescu (1904 - 1952)

## Aistean co-cheangailte
* Prìomh-Bhailtean

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Prìomh-Bhailtean na Roinn Eorpa
Roinn-seòrsa:Romàinia
Mosgo

'S e **Mosgo** neo **Moscobha** am prìomh-bhaile agus am baile as motha anns an Ruis. Tha e suidhichte air bruaich na h-aibhne *"Moskva"* anns an roinn Eòrpach dhen Ruis. 'S e Mosgo am baile as motha anns an Roinn-Eòrpa cuideachd. Tha am baile cliùiteach airson nan eaglaisean brèagha, m.e.; *Cathair-eaglais Naoimh Bhasil* agus *Cathair-eaglais Ìosa Chrìost an slànaigheir*. Tha prìomh-athair Mhoscobha, a tha na cheannard Eaglais Ortadogsach na Ruise aig an aon àm, a' fuireach anns a' *Manachainn Dhanilov*. Tha an *Kremlin* an seo, far a bheil ceann-suidhe na Ruis a' fuireach. 

## Eachdraidh
Bha prìomh-oifisean a' Cho-aonta Warszawa suidhichte an seo eadar 1955 agus 1991.

## Bailtean co-cheangailte
*  Algiers
*  Alanya
*  Almaty
*  Berlin (air dàil)
*  Brno
*  Chicago (Illinois)
*  Donetsk
*  Nursultan
*  Tunis
*  Vilnius
*  Qusqu

## Daoine Ainmeil
* Fyodor Dostoyevsky (1821 - 1881): Sgrìobhadair.
* Pyotr Kropotkin (1842 - 1921): Rèabhlaideach.
* Boris Pasternak (1890 - 1965): Sgrìobhadair.
* Henry Dieckhoff (1869 - 1950): Manach agus Cànanaiche.
* Paul Karrer (1889 - 1971): Ceimigear.
* Leonid Hurwicz (1917 - 2008): Eaconamaiche.
* Ilya Prigogine (1918 -2003): Ceimigear.

## Ann an Leabhraichean
*Anna Karenina
*Cridhe Coin
*Vojna i mir

## Aistean co-cheangailte
* Prìomh-Bhailtean

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Comann Gàidhlig Mhosgo

Roinn-seòrsa:An Ruis
Roinn-seòrsa:Prìomh-Bhailtean na Roinn Eorpa
Roinn-seòrsa:Bailtean
Bratislava

Tha ** Bratislava ** na phrìomh-bhaile agus am baile as motha anns an Slòbhac.

## Eachdraidh
Bhuineadh am baile dhan Ostair-Ungaire bho 1867 gu ruige 1918. B' ann ann am Bratislava far an robh Yossele Rosenblatt na hazzan on a dh' fhalbh e dha na Stàitean Aonaichte.

## Bailtean Co-cheangailte
*  Bremen
*  Brno
*  Cleveland (Ohio) 
*  Kraków
*  Strasbourg
* Thessaloniki
*  Turku
*  Vilnius
*  Ulm

## Aistean co-cheangailte
* Prìomh-Bhailtean

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Prìomh-Bhailtean na Roinn Eorpa
Roinn-seòrsa:An t-Slòbhac
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean
Tallinn

Tha ** Tallinn ** na phrìomh-bhaile agus am baile as motha ann an Eastòinia. Tha e suidhichte aig a' Mhuir Baltach -  ri taobh a' Chamais Shuòmaidh. Tha Tallinn 529km air falbh bho Vilnius (Liotuàinia), 905km bho Mhosgo (An Ruis), 279km bho Riga (An Laitbhe) agus 1041km bho Bherlin (A' Ghearmailt). Taobh a-staigh na dùthcha, tha e 165km air falbh bho Tartu, 118km bho Phärnu, 196km bho Narva, 144km bho Kohtla-Järve agus 129km bho Viljandi.

## Bailtean Co-cheangailte
*  Annapolis (Maryland)
*  Białystok
*  Dartford
*  Gdańsk
*  Gdynia
*  Gent
*  Göteborg
*  Groningen
*  Kiel
*  Kotka
*  Łomża
*  Los Gatos (Calafòrnia)
*  Malmö
*  Mosgo
*  Portland (Oregon)
*  Riga
*  Sankt Peterburg
*  Schwerin
*  Venezia
*  Vilnius

## Aistean co-cheangailte
* Prìomh-Bhailtean
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Prìomh-Bhailtean na Roinn Eorpa
Roinn-seòrsa:Eastòinia
Roinn-seòrsa:Bailtean
Mariehamn

Tha ** Mariehamn ** na phrìomh-bhaile agus am baile as motha ann an Åland.
Tha an darna leth de na daoine às an eilean a’ fuireach an seo.
## Bailtean Co-cheangailte
* Kópavogur
* Kragerø
* Kuresaare
* Lomonosov
* Slagelse
* Tórshavn
* Valkeakoski
* Visby

## Aistean co-cheangailte
* Prìomh-Bhailtean

Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Prìomh-Bhailtean na Roinn Eorpa
Roinn-seòrsa:Suòmaidh
St. Peter Port

Tha ** Saint Peter Port ** na phrìomh-bhaile agus am baile as motha ann an Guernsey.
Is e *St. Peter Port Harbour* am port as cudthromaiche anns an eilean. 

Eadar 1856 gu 1870 bha Victor Hugo a' fuireach ann an St. Peter Port ann an *Hauteville House*. Is taigh-tasgaidh a th' ann an-diugh.

Bha eilean beag eile ann, far a bheil Castle Cornet, ach an diugh tha cabhsair ann.

Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Eileanan a' Chaolais
Riga

Tha ** Riga ** (Latvian: Rīga) na phrìomh-bhaile agus am baile as motha anns an Laitbhe. Tha e na laighe air bruaich na h-aibhne *Daugava*, ri taobh a' Chamais Riga, aig a' Mhuir Bhaltaich. Tha Riga 529km air falbh bho Vilnius (Liotuàinia), 870km bho Mhosgo (An Ruis), 279km bho Tallinn (Eastòinia) agus 844km bho Bherlin (A' Ghearmailt). Tha meadhan a' baile dìonta leis an UNESCO airson ailtireachd cliùiteach anns an stoidhle Art Nouveau.

## Daoine Ainmeil
*Max Erwin von Scheubner-Richter (1884 - 1923): Neach-teòiridh Nàsach.
* Rugadh Wilhelm Ostwald a fhuair Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an Riga.

## Bailtean Co-cheangailte
*  Astana
*  Bremen
*  Dallas (Texas) 
*  Tartu
*  Vilnius
*  Warsaw

## Ceangail a-muigh
* Virtual tour of old Riga

## Aistean co-cheangailte
* Prìomh-Bhailtean

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Prìomh-Bhailtean na Roinn Eorpa
Saint Helier

Tha **Saint Helier** na prìomh-bhaile agus am baile as motha ann an Jersey.

## Aistean co-cheangailte
* Prìomh-Bhailtean

## Bailtean co-cheangailte
*  Funchal

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Prìomh-Bhailtean na Roinn Eorpa
Roinn-seòrsa:Eileanan a' Chaolais
Roinn-seòrsa:Bailtean
Cuibhle-uisge

Is e Inneal a chruthaicheas cumhachd bho uisge a thuiteas oirre neo a shruthas foidhpe a tha anns a' **cuibhle-uisge**.

Roinn-seòrsa:Eòlas-nàdair
Roinn-seòrsa:Inneal
Andorra la Vella

'S e ** Andorra la Vella** am prìomh-bhaile ann an Andorra. Tha e na laighe ann am meadhan na dùthcha, 1,023 meatair os cionn na mara. Mar sin dheth 's e am prìomh-baile as àirde air feadh na Roinn-Eòrpa.

Chan eil bailtean mòra eile ann an Andorra. 
## Bailtean Co-cheangailte
*  Sant Pols de Mar
*  Šid
*  Valls
## Aistean co-cheangailte
* Prìomh-Bhailtean

Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean
Roinn-seòrsa:Prìomh-Bhailtean na Roinn Eorpa
Roinn-seòrsa:Andorra
Roinn-seòrsa:Bailtean
Toirt air falbh

'S e **toirt air falbh** an t-obrachadh matamataigeach a bheir àireamh air falbh bho àireimh eile gus an diofar eatarra fhàgail. 'S e fear de na ceithir obrachaidhean bunaiteach àireamhachd a th' innte agus tha i na h-**obrachadh mùiteach** ri cur-ris.

Ma tha dà àireimh air an cur-ris airson an t-suim aca dhèanamh, dhealaicheadh **toirt air falbh** àireamh bhon t-suim gus an diofar a dh' fhàgail.
::2 + 3 = 5	
::5 – 2 = 3

Ma chuirear na h-àireamhan nàdarra air loidhne (loidhne àireamh), 's e ceum gu deas a th' ann an *cur-ris* agus ceum gu clì a th' ann an *toirt air falbh*.

Chionn 's gun sìn an loidhne seo gu eicrioch air an làimh dheis, tha e freagarrach do chur-ris àireimh sam bith. Chan eil seo idir fìor do *thoirt air falbh* ach an sìn an loidhne gu eicrioch air an làimh chlì cuideachd. Airson sin a dhèanamh, tha feum air neoni agus na h-àireamhan àicheil.

'S e loidhne nan slàn-àireamhan a th' anns an loidhne, air a bheil na h-àireamhan nàdarra, neoni agus na h-àireamhan àicheil. 

Mar a th' ann an cur-ris, 's e obrachadh càraideach air na slàn-àireamhan a th' ann an *toirt air falbh* ach thoir an aire nach eil toirt air falbh co-iomlaideach no co-thiomsach.

::*a* – *b* ≠ *b* – *a*
::(*a* – *b*) – *c* ≠ *a* – (*b* – *c*)

'S ann **anti-cho-iomlaideach** a tha toirt air falbh. 'S e sin ri ràdh nan iomlaideadh na h-àireamhan, bhiodh buil an obrachaidh àicheil:

::*a* – *b* = *c*
::*b* – *a* = –*c*

Chionn 's nach eil toirt air falbh co-iomlaideach no co-thiomsach, tha e cumanta ann am matamataig air toirt air falbh a bheachdachadh mar gum biodh e cur-ris le àireamhan àicheil:

::*a* + (–*b*) = –*b* + *a*
::(*a* + (–*b*)) + (–*c*) = *a* + ((–*b*) + (–*c*)) 

Faic cuideachd: Àireamhan àicheil is neo-àicheil.

Roinn-seòrsa:Àireamhachd
Vilnius

Tha ** Vilnius ** (IPA: vilɲus, Polais: **Wilno**) na phrìomh-bhaile agus am baile as motha ann an Liotuàinia. Tha Vilnius 529km air falbh bho Tallinn (Eastòinia), 905km bho Mhosgo (An Ruis), 263km bho Riga (An Laitbhe) agus 805km bho Bherlin (A' Ghearmailt). B' ann ann am Vilnius far an d' fhuair am peantair Emmanuel Mané-Katz pàirt dhen fhoghlam aige ann an ealain.

## Daoine Ainmeil
* Jogaila

## Bailtean Co-cheangailte

## Aistean co-cheangailte
* Prìomh-Bhailtean

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Prìomh-Bhailtean na Roinn Eorpa
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Liotuàinia
Valletta

Tha ** Valletta ** na phrìomh-bhaile ann am Malta. Is e Valletta am prìomh-bhaile as lugha anns an Aonadh Eòrpach. Tha Valletta 401km air falbh bho Thunis (Tuinisia), 690km bhon An Roimh (An Eadailt), 267km bho Phalermo (An Eadailt) agus 1,031km bho Algiers Aildiria). Tha am baile gu lèir dhìonta mar dualchas na cruinne leis an UNESCO.

## Bailtean Co-cheangailte
*  Vilnius

## Aistean co-cheangailte
* Prìomh-Bhailtean

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Prìomh-Bhailtean na Roinn Eòrpa
Roinn-seòrsa:An Roinn-Eòrpa
Roinn-seòrsa:Bailtean
Sarajevo

'S e prìomh-bhaile Bosna agus Heartsagobhana a tha ann an ** Sarajevo** agus 's e am baile as motha den dùthaich.
Tha e na laighe ann am meadhan na dùthcha air bruach Abhainn *Miljacka*. Canar gun do thòisich an Cogadh Mòr‎ air an 28mh latha den Ogmhìos, 1914 ann an Sarajevo, nuair a chaidh Ard-Diùc Ferdinand na h-Ostair-Ungaire a mharbhadh le Gavrilo Princip.
## Eachdraidh
Bhuineadh am baile dhan Ostair-Ungaire bho 1867 gu ruige 1918.
## Daoine ainmeil
* Vladimir Prelog: (23 an t-Iuchar 1906 - 7 am Faoilleach 1998), Ceimigear.

## Bailtean co-cheangailte
*  Amsterdam
*  Astana
*  Barcelona
* Bursa
*  Cairo
*  Dayton (Ohio) 
*  Dubrovnik
*  Konya
*  Ljubljana
*  Lillehammer
*  Magdeburg
*  Salt Lake City (Utah)
*  Skopje
*  Tripoli 
*  Zagreb

## Aistean co-cheangailte
* Prìomh-Bhailtean

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Prìomh-Bhailtean na Roinn Eorpa
Biadh meadhan-latha

Thathas a` cantainn biadh meadhan-latha no **biadh-nòin** ris an tràth-bìdh seo. Tha ainmean mar lòn, loindse, diathad air an cleachdadh cuideachd, a-rèir dè seorsa tràth a thathas a` gabhail. Faodaidh “diathad” a bhith a` ciallachadh “dìnnear” no “biadh an fheasgair”, air a bheil **“biadh feasgair”** cuideachd. Mar an ceudna, gheibhear “biadh na maidne” no **“biadh madainn”**.

B`e biadh meadhan-latha an tràth-bìdh a bu mhotha san latha air feadh Alba aig aon àm; agus mar sin dheth, bhathas a` cantainn diathad air ann an cuid a cheàrnaidhean, mar Siorrachd Rois an Iar. Tha biadh meadhan-latha fhathast na thràth-bìdh as motha aig mòran daoine, gu h-àraid daoine aosta, agus teaghlaichean tuathanaich air a' Ghàidhealtachd `s ann an ceàrnaidhean dùthchail eile na h-Alba. 

Anns an latha a tha ann, tha tuilleadh daoine a` gabhail biadh beag aotrom mar cheapairean, no sailead, no ge b`e dè a th`ann; gu h-àraid anns na bailtean mòra far nach eil an t-uabhas tìde aig daoine, teaghlaichean no luchd-obrach, tràth mòr a ghabhail. Chan eil rian nach bi còrr is còrr daoine ann an Alba a` gabhail biadh beag aotrom mar sin, na tha a` gabhail biadh mòr, air sgàth astar luath am beatha làitheil.

Buinidh am facal “lòn” do linn nan Gàidheal bho shean, far nach robh ach aon tràth san latha. Thathas ga cleachdadh uaireannan airson biadh meadhan-latha, mar eisimpleir: air a' chlàr-bìdh ann an taigh-còcaire na colaiste Sabhal Mòr Ostaig san Eilean Sgitheanaich.

Tha am facal “loindse” a` tighinn bhon Bheurla, “lunch”.

Roinn-seòrsa:Biadh
Ljubljana

Tha ** Ljubljana** (IPA: ljuˈbljʌna) na phrìomh-bhaile agus am baile as motha ann an Sloibhìnia. Anns a' Ghearmailtis canar *Laibach* ris agus 'san Eadailtis *Lubiana*.

## Eachdraidh
Bhuineadh am baile dhan Ostair-Ungaire bho 1867 gu ruige 1918.
## Daoine Ainmeil
* Fritz Pregl (1869 - 1930)

## Bailtean Co-cheangailte
*  Chemnitz
*  Cleveland (Ohio) 
*  Graz
*  Rijeka
*  Valkenburg ann de Geul
*  Vilnius
*  Wiesbaden

## Aistean co-cheangailte
* Prìomh-Bhailtean

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Prìomh-Bhailtean na Roinn Eorpa
Roinn-seòrsa:Sloibhìnia
Chișinău

Tha ** Chișinău** neo Кишинэу 'sa cànan aca fèin (IPA: ki.ʃi.'nəw) na phrìomh-bhaile agus am baile as motha ann am Moldàibhia. B' àbhaist ainm eile a bhith air: "Kishinev". 
Tha e na laighe ann am meadhan na dùthcha ri taobh an Abhainn "Bîc". 

## Bailtean Co-cheangailte
*  Alba Iulia
*  Grenoble
*  Iași
*  Odesa
*  Pitești
*  Sacramento (Calafòrnia)

## Iomraidhean


## Aistean co-cheangailte
* Prìomh-Bhailtean

Roinn-seòrsa:Prìomh-Bhailtean na Roinn Eorpa
Roinn-seòrsa:Moldàibhia
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean
C.B. Dhùn Dèagh

`S e club ball-coise proifeiseanta suidhichte ann am Baile Dhùn Dèagh, Alba a th’ ann an Club Ball-coise Dùn Dèagh. Tha am far-ainm **The Dees** air a’ chlub agus tha iad a` cluich san lann-cluich Pàirc Dens. `S e ghorm an dath a th`air an lèine-dhachaigh aca.

Tha Dùn Dèagh an-dràsta a’ cluich ann an Ciad Roinn na h-Alba, air dhaibh tuiteam à Prìomh Lìog na h-Alba ann an 2005. Tha iad fo stiùir Alex Rae, a tha cuideachd na chluicheadair anns an sgioba. Chaidh Rae a chur anns an dreuchd air 24 Cèitean, 2006 nuair a bha Alan Kernaghan air a chur a-mach às. Dh`fhairtlich orra an dà bhliadhna gus an àm seo fhaighinn air ais anns a` phrìomh lìog, bhon a chrìochnaich iad ann an 7mh àite an 2005-2006 agus 3mh àite an 2006-2007. 

Tha e na annas do mheud na cathrach, Dùn Dèagh, gu bheil e an comas dha dà àrd-sgioba ball-coise proifeiseanta a ghiùlan: CB Dùn Dèagh agus Dùn Dèagh Aonaichte. Tha an dà sgioba nan còmhstritheach làidir ris a chèile agus tha na lannan-cluiche aca mar uidhe corra cheud slat eadar a chèile.

Roinn-seòrsa:Ball-coise
Roinn-seòrsa:Sgiobannan ball-coise
Roinn-seòrsa:Ball-coise Albannach
Roinn-seòrsa:Sgiobannan ball-coise Albannach
Tórshavn

Tha ** Tórshavn ** (IPA: tʰɔuʂhaun), ainm goirid: *Havn*, na phrìomh-bhaile agus am baile as motha anns na h-Eileanan Fàro. Tha ainm a’ bhaile a’ ciallachadh: *Thor's Harbour*. Anns an fhionn-sgeul tha Thor na Dhia de tàirneanach agus dealanach.
## Bailtean Co-cheangailte
*  Asker
*  Birkerød
*  Eslöv
*  Garðabær
*  Mariehamn
*  Pietarsaari
*  Reykjavík

## Aistean co-cheangailte
* Prìomh-Bhailtean

Roinn-seòrsa:Prìomh-Bhailtean na Roinn Eorpa
Roinn-seòrsa:An Danmhairg
Roinn-seòrsa:Bailtean
Toradh Cartesach

Air ainmeachadh air René Descartes, am matamataigear Frangach, 's e an **toradh Cartesach** dà sheata **A** agus **B**, an seata **C** anns am bi a h-uile paidhir òrdaichte nan eileamaidean de **A** agus **B**. Tha **toradh Cartesach** air a sgrìobhadh: **C** = **A** × **B**, agus ma tha **A** = { *a*, *b* } agus **B** = { 1, 2, 3 }, 's e **A** × **B** = { (*a*, 1), (*a*, 2), (*a*, 3), (*b*, 1), (*b*, 2), (*b*, 3) }. Mar as coitchinne, 's e an **toradh Cartesach**:

::**A** × **B** = { (*a*, *b*) : *a* ∈ **A**, *b* ∈ **B** }

Mas ann crìochach an àireamh nan eileamaidean anns an dà sheata (.i. ma tha àireamh chuingealaichte dhiubh), 's urrainnear an **toradh Cartesach** a' riochdachadh le clàr anns am bi eileamaidean an dara àlaich nan sreathan agus eileamaidean an àlaich eile nan colbhan agus 's e ceallan a' chlàir nam paidhrichean òrdaichte. 

'S e am plèana co-chomharrach an **toradh Cartesach** ℝ × ℝ, agus 's e ℝ seata nam fìor-àireamhan. Canaidh sinn co-chomharran Cartesach ri paidhrichean àireamhan (*x*, *y*) a riochdaicheas puingean air a’ phlèana, far a bheil:

::ℝ × ℝ = { (*x*, *y*) : *x*, *y* ∈ ℝ }

Tha na feartan a leanas aig an **toradh Cartesach**, do sheataichean sam bith **A**, **B**, **C** agus **D**:

::**A** × ∅ = ∅
::(**A** × **B**) ∩ (**C** × **D**) = (**A** ∩ **C**) × (**B** ∩ **D**)
::(**A** × **B**)' = (**A**' × **B**') ∪ (**A**' × **B**) ∪ (**A** × **B**')

far a bheil ∅ a' riochdachadh an t-seata bhàin agus **A**' a' riochdachadh co-phàirt an àlaich **A**, a thaobh seata air choreigin na h-uileachd.

'S urrainnear **toradh Cartesach** a' leudachadh do dh'iomadh àlaich:

::**A**1 × **A**2 × ... × **A**n = { (*a*1, *a*2, ..., *a*n) : *a*1 ∈ **A**1 , *a*2 ∈ **A**2, ..., *a*n ∈ **A**n }

Mar eisimpleir, tha an spàs trì-sheallach, le axes fìor-àireamhan *x*, *y* agus *z*, na **thoradh Cartesach**:

::ℝ × ℝ × ℝ = { (*x*, *y*, *z*) : *x*, *y*, *z* ∈ ℝ }

agus (*x*, *y*, *z*) nan co-chomharran Cartesach.

Far a bheil seata a th' ann an **A**, faodar an toradh Cartesach **A** × **A** a sgrìobhadh **A**2, **A** × **A** × **A** a sgrìobhadh **A**3, agus mar sin air adhart.

Roinn-seòrsa:Ailseabra
Craig Levein

‘S e manaidsear ball-coise a th’ ann an Craig Levein aig an àm seo, a rugadh ann an Dùn Phàrlain air 22 Dàmhair, 1964; b’ e cluicheadair Albannach ball-coise proifeiseanta a bh’ ann roimhe. Tha Levein an-dràsta aig stiùir club Prìomh Lìog na h-Alba, Dùn Dèagh Aonaichte. Bha e a’ cluich do Chùl Dùn Beithe agus Heart Meadhan-Lodainn, agus choisinn e 16 capaichean a’ cluich do sgioba nàiseanta ball-coise na h-Alba.

Bha Levein na oileanach aig Àrd-sgoil Inbhir Chèitinn, far an robh e anns an sgioba ball-coise còmhla ri cluicheadair eadar-nàiseanta Albannach eile ri teachd, Gordon Durie. Bha e na chluicheadair do Dhalgety Bay, Leven Royals agus Inbhir Chèitinn-fo-aois-16 aig toiseach an cùrsa-obrach bhall-coise aige. Leig e bhuaithe ball-coise bliadhna aig aois 15, ge-tà, a` tilleadh thuige nuair a dh’iarr a bhràthair air a thighinn gu seiseanan-trèanaidh club-òigridh, Lochore Welfare, far an robh e fhèin. Chuir Levein ainm ri cùmhnant aig Lochore agus an dèidh dha deuchainnean fhaighinn aig diofar àrd-chlubaichean, ghabh e ann an sgioba Cùl Dùn Beithe mu dheireadh thall ann an 1981.

Roinn-seòrsa:Ball-coise
Roinn-seòrsa:Ball-coise Albannach
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Otto von Bismarck

B’ e neach poileataics agus riochdaire dioplòmasach Gearmailteach a bha ann an **Otto Eduard Leopold von Bismarck-Schönhausen** anns an 19mh linn. Tha e iomraiteach ann an Aonachadh na Gearmailt (Gearmailtis: Deutsche Reichsgründung). Is e sin gum b' esan a dh' innlich cruthachadh Stàit na Gearmailt mar a tha i an-diugh. Nuair a chaidh ìmpireachd na Gearmailt a stèidheachadh, b' esan a' chiad seansalair.

Rugadh Otto von Bismarck-Schönhausen san 1 an Giblean 1815 ann an Schönhausen, faisg air Stendal, ann an Sagsainn-Anhalt; chaidh àrach ann am Pommern anns A' Phruis. Thug e a-mach ceum ann an eòlas-lagha ann am Berlin. An toiseach, bha e ag obair san Àiteachas air an tuathanas aige ann an Schönhausen, ach chaidh e an sàs ann an saoghal nam poileataics ann an 1848. B' e prìomh-mhinistear na Pruise a bh' ann bho 1862 gu 1890. Chaidh aig Bismarck air na stàitean beaga neo-eisimeilean ann an taobh tuath na Gearmailt a chur ri chèile, a' cruthachadh *Co-chaidreamh Gearmailt a Tuath* (Gearmailtis: *Norddeutscher Bund*) agus a' Phruis mar an stàit a bu chudthromaiche. 

Rinn e cumhnantan os ìseal leis na stàitean beaga ann an taobh a deas na Gearmailt cuideachd. Bhuannaich a' Phruis ann an Cogadh na Frainge' s na Pruis (1870 –1871), agus bhris iad cumhachd na Frainge anns an Roinn Eòrpa. An dèidh sin, dh'aonaich *Co-chaidreamh Gearmailt a Tuath* agus stàitean beaga eile ri chèile gus *Impireachd na Gearmailt* (1871-1918) (sa Bheurla: *German Empire*, `sa Ghearmailtis: *Deutsches Kaiserreich*) a stèidheachadh leis a' Phruis mar phrìomh stàit.
Bha Uilleam I na ceusar agus bha Bismarck na chiad seansalair (1871 - 1890). 

Am broinn Àrd-Rioghachd na Gearmailt chuir e pòsadh catharra, àrachas-slàinte, àrachas-tubaist agus àrachas-peinnsean air bhonn. 
A thaobh poileasaidhean cèin, chùm e na stàitean Eòrpach ann an deagh chothrom poileataigeach Ann an 1847 phòs e Johanna von Puttkamer agus bha dithis mhac aca, Herbert agus Uilleam.

Eadar 1862 agus 1888 bha Bismarck ag obair còmhla ri Uilleam I. Ach, ann an 1888, thàinig an Ceusair Uilleam II gu cumhachd, fear a bha 40 bliadhna na b' òige na Bismarck. Mar bu dual dha, bha beachdan ùra agus dòighean eile aig Uilleam II. Mar sin dheth, chaill Bismarck an dreuchd aige ann an 1890, o chionn ’s gun do dh’iarr e air an ìmpire, Uilleam II, na dleastanasan poileataigeach aige a choileanadh na aonar.
 
Chaochail Bismarck 30 an t-Iuchar 1898 ann an Friedrichsruh faisg air Hamburg. Chaidh tìodhlachadh ann an-sin cuideachd.

## Ceangal a-muigh
* Bismarcks Memoirs
* Taigh-tasgaidh Bhismarck

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Cairo

'S e prìomh-bhaile na h-Èiphit a th' ann an **Cairo**. Le torr is 15 millean de dhaoine a tha a' fuireach ann, tha Cairo na sheachdamh baile as motha anns an t-Saoghail. Tha Cairo suidhichte air an Abhainn Nile, faisg air a sgagas an Nile ann an dà shruth. Tha Cairo 1,740km air falbh bho Tripoli (Libia), 1,613km bho Khartoum (Sudan), 494km bho Amman (Iòrdan agus 612km bho Damascus (Siria). Tha e suidhichte ann am meadhan na dùthcha, aig 21m os cionn ìre na mara.

## Eachdraidh
Chaochail Maimonides, am feallsanaiche Iùdhach ainmeil, ann an Cairo ann an 1204. Fhuair Khayr al-Din al-Ramli a cuid foghlaim aig Al-Azhar an seo bho 1598 gu ruige 1603.

## Daoine Ainmeil
* Naguib Mahfouz: (1911 – 2006) Sgrìobhadair.
* Mohamed Al-Baradei: (1942 -) Àrd oifigear na Nàiseanan Aonaichte 1992 – 1996.
* Yasser Arafat: (1929 – 2004) Ceannard nam Palastainianach 1996 – 2004.
* Boutros Boutros-Ghali: (1922 -) Ceannard na Nàiseanan Aonaichte 1992 – 1996.
* Dorothy Crowfoot Hodgkin: (1910 – 1994) Ceimigear.

## Bailtean Co-cheangailte

## Dealbhan

File:Cairo Citadel2.jpg|Citadel ann an Cairo
File:Egypt-region-map-cities.gif|Mapa na dùthcha
 

## Ceanglaichean A-mach
* Prìomh-bhailtean na h-Afraga
* The Cairo Page: Dealbhan agus fiosrachadh mu Chairo
* Eaglaisean anns an stoidhle "Coptic" ann an Cairo 
* Fiosrachadh Chairo airson luchd-turas
* Cairo Travel Photos Dealbhan à Cairo, foillsichte le "Creative Commons License"

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga a Tuath
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:An Èipheit
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean
Nile

'S e an abhainn as fhaide anns an t-saoghal a th' anns an abhainn **Nìl**. Tha i a' ruith gu tuath bho Loch Bhictoria dhan Mhuir Mheanach-thìreach.

Roinn-seòrsa:Afraga a Tuath
Roinn-seòrsa:Aibhnichean
Àrd-thìr

'S e ceàrn de thìr àrd a th' ann an **àrd-thìr** ann an geo-eòlas agus eòlas na cruinne a tha, mar is àbhaist, gu ìre mhòr còmhnard, rèidh, dùthchail. 

## Gineachas

'S e ceàrn mhòr de thìr àrd a tha gu ìre mhòr còmhnard a th' ann an àrd-thìr. Tha e sgaraichte bhon talamh mun cuairt air le leòidean casa (mar ann an Tibeat), no ri càrnadh grùid, no ri co-mheasgachadh dhen dà chuid (mar an Altiplano Andean).

Bidh àrd-thìrean gan cruthachadh nuair a bhios tìr còmhnard air a thogail le tectonic-beòthaileachd, agus an uairsin air a chreimeadh leis a' ghaoth no leis an uisge.

Tha àrd-thìrean a' còmhdachadh mu 45 sa cheud de uachdar na cruinne. 

## Eisimpleirean

'S e Chang Tang ann an Tibeat,air a bheil "mullach an t-saoghail", an t-àrd-thìr as motha agus as àirde sa chruinne agus thathas a' cruthachadh fhathast e, air sgàth mar a bhios na pleataichean tectonaich Innseanach is Eòraisianach an aghaidh a chèile. 

'S e Altiplano Andianach an dàrna fear as motha 's as àirde air an liosta, aig 3600-4000 meatairean a dh' àirde, suidhichte taobh a-staigh na Meadhan-Andianaich agus a' gabhail a-steach Loch Titicaca.

## Àrd-thìrean Cuanach

Thathas a' cleachdadh *àrd-thìr* gus dealbh a thoirt air cruitheachdan geo-eòlasach fon t-sàl. Tha cuid de àrd-thìrean fon t-sàl, leithid an t-àrd-thìr Seychelles, nan spealgan de rùsg mòr-thìreach a tha nan laighe sgaraichte bho mòr-thìrean. Tha iadsan co-fhreagarrach ri sgeilpean mhòr-thìreach; tha cuid eile leithid Àrd-thìr Java Ontong, nan roinnean mhòr theinntidh, air an dèanamh à tuiltean-bhasailt.

## Àrd-thìrean geàrrta

'S e àrd-thìr gu mòr air a chreimeadh a th' ann an àrd-thìr geàrrta. Tha na h-àrdachaidhean nas sìne ud air an creimeadh le geòdhachan agus aibhnichean gus faochadh cas car coltach ri beanntan a chruthachadh.
Thathas a' cantainn "beanntan" ri iomadach ceàrn de Àrd-thìr Allegheny agus Àrd-thìr Cumberland, a tha aig oir an iar Beanntan Appalachianach ann an taobh an ear Aimeireaga a Tuath, ged 's e àrd-thìrean geàrrta a th' annta ann an da-rìreabh. 'S urrainnear a bhith a' seasamh air "beinn" àrd agus fainear a thoirt gur ann aig an aon àirde 's a tha na mullaichean uile eile; rud a tha a' riochdachadh an còmhnard bho thùs mun deach a thogail.

Àrd-thìr
Na Beanntan Creagach

'S e sreath de bheanntan àrda a tha anns na **Beanntan Creagach** (*Rocky Mountains* ann am Beurla). Tha iad a' ruith bho thuath gu deas anns a' cheann an iar Ameireagaidh a Tuath. Tha iad a' tòiseachadh ann am fìor cheann a tuath Columbia Bhreatannach agus tha iad a' ruith gu deas gu ruige New Mexico. Tha iad còrr is 3,000 mìle (4,800 km) a dh'fhaide. Anns na Stàitean Aonaichte, tha iad cho àrd ri 14,440 troigh neo 4,401 meatair os cionn na mara. Ann an Canada, tha iad cho àrd ri 12,972 troigh neo 3,954 meatair os cionn na mara.

Roinn-seòrsa:Na Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Canada
Roinn-seòrsa:Beanntan
Laidin

'S e buidheann de mhion-chànain a bhruidhneas anns na glinn ann an Eadailt a Tuath. Tha i ga bruidhinn le timcheall air 30.000 duine, ged a tha dà-chànanas ann an Tirol a Deas agus dà-theangachas gu math cumanta, gu h-àraid ann an Trentino is Veneto. Gu ìre tha an cànain dìonta ann an cuid de na sgìrean (Tirol a Deas is Trentino) mar chànan sgoile no mar chànan seirbheisean riaghaltais.
 
 

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Duilleag aig Ethnologue

Roinn-seòrsa:Cànain Ròmansach
Los Angeles

Ann an Calafòrnia, 's e **Los Angeles** (Spàinntis: /los ˈaŋxeles/) am baile leis an àireamh as motha de dhaoine agus an dàrna baile anns na Stàitean Aonaichte gu lèir le 3,849,378 a bha a' fuireach ann ann an 2006. Anns an sgìre Los Angeles, bha suas gu 13.3 millean duine a' fuireach ann sa bhliadhna sin. Chaidh Los Angeles a stèidheachadh ann an 1781 leis na Spàinntich. Bha an sgìre seo na pàirt den dùthaich Meagsago eadar 1821 is 1848. Tha baile eile, air a bheil Beverley Hills, air a chuairteachadh air gach taobh le Los Angeles.

## Daoine ainmeil
* Dustin Hoffman (1937). Actair.
* Dr. Dre (1965). Rapair.
*Snoop Dogg (1971). Rapair.
*Billie Eilish (2001). Seinneadair agus sgrìobhadair òrain.
* Tobey Maguire (1975). Actair. 
* Chris Pine (1980). Actair.
*Jake Gyllenhaal (1980). Actair.
* Andrew Garfield (1983). Actair.
* Joey King (1999). Actair.

## Bailtean Co-cheangailte
*  Berlin
*  Bordeaux
*  Kaunas
*  Lusaka

## Gailearaidh

Flag of Los Angeles, California.svg|Bratach
Seal of Los Angeles.svg|Seula
LA County Incorporated Areas Los Angeles highlighted.svg|Mapa
Faidhle:LosAngeles06.jpg|Los Angeles

## Ceanglaichean a-mach
* Duilleag oifigeil Los Angeles

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Calafòrnia
Zagreb

Tha ** Zagreb ** (IPA: ˈzɑːgreb ) na phrìomh-bhaile agus am baile as motha ann an Croàisia.
## Bailtean Co-cheangailte
*  Cluj-Napoca
*  Mainz
*  Kraków
*  Lisbon
*  Pittsburg (Pennsylvania)

## Eachdraidh
Bhuineadh am baile dhan Ostair-Ungaire bho 1867 gu ruige 1918.
## Aistean co-cheangailte
* Prìomh-Bhailtean

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Croàisia
Roinn-seòrsa:Prìomh-Bhailtean na Roinn Eorpa
Roinn-seòrsa:Bailtean
Eddie MacThòmais

B' e cathraiche club ball-coise Albannach, Dùn Dèagh Aonaichte, a bh' ann an **Eddie MacThòmais**. Bha e cuideachd na phearsa iomraiteach ann an gnìomhachas mion-reic na h-Alba. Rugadh e ann an Glaschu 16 an t-Iuchar 1940 agus chaochail e air ann an Dùn Dèagh san 15 an Dàmhair, 2008 le aillse.

## Ceanglaichean a-mach
*Fiosrachadh bhon BBC news

Roinn-seòrsa:Ball-coise Albannach
Skopje

Tha ** Skopje ** na phrìomh-bhaile agus am baile as motha ann am Masadoinia. Tha e na laighe air bruach Abhainn
*Vardar* aig cois Beinn *Vodno*. Tha am baile 78km air falbh bho Phrishtina.

## Bailtean Co-cheangailte
*  Adana 
*  Craiova 
*  Manisa 
*  Nürnberg
*  Pittsburgh (Pennsylvania)

## Aistean co-cheangailte
* Prìomh-Bhailtean

Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Prìomh-Bhailtean na Roinn Eorpa
Clannad

Ged nach eil Gaeilge na h-Eirinn aig Clannad, air a bha Moya Brennan gle mheasail 's a dhiult e nuair a bha iad og ann am Gaoth Dobhair, Tir Chonaill/Dùn nan Gall.

## Buill Clannad
*Moya Brennan (Máire Ní Bhraonáin)
*Ciarán Ó Braonáin
*Noel Ó Dúgáin
*Pádraig Ó Dúgáin
*Pól Ó Braonáin

### Ex-Buill Clannad
*Enya (Eithne Ní Bhraonáin)

## Claran le Clannad
* 1973 &mdash; *[[Clannad (album)|Clannad]] (The Pretty Maid)* 
* 1975 &mdash; *[[Clannad 2]]* 
* 1976 &mdash; *[[Dúlamán]]* 
* 1979 &mdash; *[[Clannad in Concert]]* [beò]
* 1980 &mdash; *[[Crann Úll]]*
* 1982 &mdash; *[[Fuaim]]*
* 1983 &mdash; *[[Magical Ring]]*
* 1984 &mdash; *[[Legend (Robin of Sherwood soundtrack)|*Legend*]]* 
* 1985 &mdash; *[[Macalla]]*
* 1987 &mdash; *[[Sirius (album)|Sirius]]* 
* 1988 &mdash; *[[Atlantic Realm]]*
* 1989 &mdash; *[[Past Present]]* 
* 1990 &mdash; *[[The Collection (Clannad album)|The Collection]]* 
* 1989 &mdash; *[[The Angel and the Soldier Boy]]* 
* 1990 &mdash; *[[Anam (album)|Anam]]* 
* 1993 &mdash; *[[Banba (album)|Banba]]* 
* 1994 &mdash; *[[Themes]]*
* 1996 &mdash; *[[Lore (album)|Lore]]*
* 1996 &mdash; **'
* 1997 &mdash; ''[[Landmarks (album)|Landmarks]]''
* 1998 &mdash; ''[[An Díolaim (album)|An Díolaim]]'' 
* 2003 &mdash; ''[[The Best Of: In A Lifetime]]''
* 2005 &mdash; **' [beò]

Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil
Podgorica

Tha ** Podgorica ** (IPA: ˈpɔdgɔˌriʦa) na phrìomh-bhaile agus am baile as motha anns a' Mhonadh Neagrach. Eadar 1946 agus 1992 bha ainm eile air: *Titograd*. Tha am baile 157km air falbh bho Phrishtina.

## Bailtean Co-cheangailte
*  Belgrade
*  Baile Átha Cliath
*  Los Angeles
*  Mosgo
*  Skopje
*  Stockholm
*  Tirana
*  Yerevan
*  Zagreb

## Aistean co-cheangailte
* Prìomh-Bhailtean

Roinn-seòrsa:Prìomh-Bhailtean na Roinn Eorpa
Roinn-seòrsa:Bailtean
Fawlty Towers

'S e sreath de phrògraman èibhinn a tha ann am **Fawlty Towers** a chaidh a dhèanamh leis a' BhBC anns na 1970an.

Chaidh an dusan prògram san t-sreath a sgrìobhadh le dithis de na prìomh chleasaichean, John Cleese agus Connie Booth.

Tha an sreath stèidhichte ann an taigh-òsta ann an Torquay ann an ceann a deas Shasainn.

Roinn-seòrsa:film
Belgrade

Tha ** Belgrade** na phrìomh-bhaile agus am baile as motha ann an Seirbia. Tha am baile 243km air falbh bho Phrishtina.
## Eachdraidh
An dèidh A' Chogaidh Mhòir bha Belgrade na phrìomh-bhaile Iùgoslaibhia bho 1918 gu ruige 1992. 
## Bailtean Co-cheangailte
*  Chicago
*  Coventry
*  Tripoli
*  Tunis

## Aistean co-cheangailte
* Prìomh-Bhailtean

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Prìomh-Bhailtean na Roinn Eorpa
Roinn-seòrsa:Bailtean
Milkshake

*IS dòcha gu bheil thu a' lorg [[reòiteag uachdair]]/[[uachdair reòite]]/[[reòiteag]]?*

'S e cop bhainne milis maistrichte, reòite no fuaraichte, a bh' air fhàgail a-muigh fo fhuachd 's fo reòthadh, a th' ann an **Milkshake**.

Roinn-seòrsa:Bainne
Roinn-seòrsa:Deoch
Astana

'S e **Astana** prìomh-bhaile Chasachstàin.
Chaidh a stèidhicheadh ann an 1830 mar Akmoly, bha Akmolinsk air eadar 1832 is 1961, nuair a bha Tselinograd air, gu ruige 1992 nuair a chaidh ath-ainmicheadh mar Akmola, agus mar Astana ann an 1997 nuair a ghluais an cumhachd poileataigeach bho Almaty gu Astana.

Chaidh am baile ath-ainmicheadh ann an 2019 air Nursultan Nazarbayev a leig a dhreuchd mar cheann-suidhe Chasachstàn suas anns a' Mhàirt ach thill Astana mar ainm ann an 2022.

## Bailtean co-cheangailte

## Aistean co-cheangailte
* Prìomh-Bhailtean
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Àisia
Roinn-seòrsa:Casachstàn
Roinn-seòrsa:Meadhan Àisia
Baku

Tha ** Baku** (Asarbaideanais: Bakı) na phrìomh-bhaile agus am baile as motha ann an Azerbaijan. Tha meadhan a' bhaile le *Shirvanshah's Palace* agus *Maiden Tower* dìonta leis an UNESCO.

## Bailtean Co-cheangailte
*  Dakar
*  Donetsk
*  Houston (Texas)
*  İzmir
*  Konya
*  Mainz
*  Pretoria

## Aistean co-cheangailte
* Prìomh-Bhailtean
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Àisia
Roinn-seòrsa:Àisia an Iar-Dheas
Roinn-seòrsa:Asarbaideàn
Vaduz

Tha ** Vaduz ** na phrìomh-bhaile ann an Liechtenstein. Tha Vaduz  77km air falbh bho Zürich (An Eilbheis), 627km bhon An Roimh (An Eadailt), 527km bho Vienna (An Ostair) agus 660km bho Bherlin A' Ghearmailt).

## Aistean co-cheangailte
* Prìomh-Bhailtean

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Prìomh-Bhailtean na Roinn Eorpa
Roinn-seòrsa:An Roinn-Eòrpa
Roinn-seòrsa:Liechtenstein
Roinn-seòrsa:Bailtean
Tbilisi

Is e ** Tbilisi** (IPA:[ˌtbiˈliːsi]) am prìomh-bhaile agus am baile as motha ann an Gruisia. Chaidh a stèidheachadh anns an 5mh linn. Tha e suidhichte ri taobh na h-aibhne *Kura* agus tha 1,093,000 duine a’ fuireach an-seo. Rinn am peantair Emmanuel Mané-Katz taisbeanadh ann an Kharkiv ron Chogadh Mhòr.

## Bailtean Co-cheangailte
*  Astana
*  Atlanta (Georgia) 
* Kharkiv 
*  Kraków
*  Lagos
*  Lviv
*  Saarbrücken

## Aistean co-cheangailte
* Prìomh-Bhailtean

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Àisia
Roinn-seòrsa:Prìomh-Bhailtean na Roinn Eorpa
Roinn-seòrsa:Àisia-an-Iar-Dheas
Roinn-seòrsa:Bailtean
San Marino (baile)

*Is dòcha gu bheil sibh a' lorg na dùthcha [[San Marino]].*

Is e  **Baile San Marino** neo *Città di San Marino * am prìomh-bhaile  San Marino, ach is e Dogana am baile as motha anns an dùthaich seo.
## Bailtean Co-cheangailte
* San Leo
## Aistean co-cheangailte
* Prìomh-Bhailtean

Roinn-seòrsa:Prìomh-Bhailtean na Roinn Eorpa
Roinn-seòrsa:Bailtean
An Àithne

Is e  **An Àithne** no **Baile na h-Àithne** am prìomh-bhaile agus am baile as motha anns a' Ghrèig. Tha An Àithne làn eachdraidh, is e àite–breith Socrates, Pericles agus luchd-feallsanach  eile a th’ ann. Tha an *Acropolis*  agus an *Daphni Monastery* faisg air dìonta leis an UNESCO. Tha e suidhichte ri taobh na Mara Àigeanaich.
## Bailtean Co-cheangailte

## Aistean co-cheangailte
* Prìomh-Bhailtean
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:A' Ghrèig
Roinn-seòrsa:Prìomh-Bhailtean na Roinn Eorpa
Roinn-seòrsa:Bailtean
Biadh Seapanach

## Dòigh-ithe nan Seapanach
Bhon a thòisich dòigh-beatha a' mhòr-shluaigh air atharrachadh gu mòr fada dhen 1950an, thugadh a' bhuaidh sin air dòigh-ithe nan Seapanach cuideachd.

Ron dàrna cogadh, bhiodh a h-uile Seapanach a' gabhail rìs mar bhunait, le iasg 's glasraich ùra, brot miso agus picealan eugsamhail an cois. An dèidh a' chogaidh, b' e aran a thàinig a-steach gu lònaichean-sgoile agus thug sin buaidh air cleachdaidhean dòigh-ithe a' mhòr-shluaigh san fharsaingeachd. Bidh daoine an-diugh ag ithe tuilleadh fheòil, uighean agus bathar bainne.

Tha trì tràth san latha am bitheantas agus 's e biadh-feasgair an tràth as motha mar as trice. Bhon a tha an dùthaich a' soirbheachadh cho mòr, tha caochladh seòrsachan bìdh ri fhaighinn agus fiù 's anns an dachaigh fhèin, thathar a' cheart cho buailteach biadh Sìneach no à Dùthchannan an Iar fhaicinn air a' bhòrd ri biadh na Seapaine fhèin.

Leis cho saor is a tha e a dhol a-mach a dh'ithe, 's ann a bhios mòran daoine a' dèanamh sin fhèin a h-uile latha, seach na bhith deasachadh bìdh aig an dachaigh. Gheibhear a h-uile seòrsa bìdh a-muigh: biadh Seapanach mar Sushi, Tempura, Udon, Soba agus Nimono; a thuilleadh air biadh Eadailteach, Sìneach, Coireanach, Tài, agus iomadh bhiadh eadar-nàiseanta eile.

Roinn-seòrsa:Biadh
Roinn-seòrsa:An t-Seapan
Ankara

'S e baile, sgìreachd bhaile (Turcais: *Büyükşehir Belediyesi*) agus prìomh-bhaile na Tuirce a th' ann an  **Ankara** (IPA: *aŋkaɾa*, Greugais: *Ἄγκυρα*, Laideann: *Ancyra*, seann-ainm: *Angora*) . 'S e an dàrna baile as motha den dùthaich an dèidh Istanbul. Tha Ankara suidhichte eadar Amasya agus Istanbul.
## Eachdraidh
Chaidh Pàrtaidh a' Cheartais agus Leasachadh a stèidheachadh an seo ann an 2001.
## Bailtean Co-cheangailte
*  Ashgabat
*  Astana
*  Khartoum
*  Kinshasa
*  Mogadishu
*  Rabat
*  Prishtina
## Daoine Ainmeil
*Funda Arar (1975)

## Iomraidhean


## Aistean co-cheangailte
* Prìomh-Bhailtean

Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:An Tuirc
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Àisia
Roinn-seòrsa:Prìomh-Bhailtean na Roinn Eorpa
Roinn-seòrsa:Bailtean anns an Tuirc