open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hèacla

'S e beinn anns na h-Eileanan Siar, Alba a th' ann an **Hèacla** (Beurla: *Hecla*). Nochdaidh e cuideachd air na mapaichean fon ainm **Shecla**.

## Suidheachadh
Tha e suidhichte aig ceann a deas an eilean Mhiùghalaigh. Tha Hèacla 219m (718 troigh) de dh'àirde. A rèir an "*Database of British and Irish hills*" rinneadh an t-ath-sgrùdadh mu dheireadh a thaobh àirde na beinne san 20 am Faoilleach 2012. Air mullach na beinne chan eil dad sònraichte ri fhaicinn a bhios a' sealltainn a' phuing as àirde. Tha an àirde rinneach de 38m a' sgaradh Hèacla bho na beanntan eile. 'S e Càrnan a mhàthair-mhullaich, tha e na laighe  iar-thuath air Hèacla.

Tha Hèacla na laighe ann an àite iomallach, mar sin chan eil slighe ann a leanas gu mullach na beinne. Aig cas na beinne tha seann fheannagan rim faicinn gus an latha an-diugh.

## Iomraidhean


## Dealbhan

Southern Mingulay - geograph.org.uk - 233503.jpg |Sealladh tairis air Caolas Bheàrnaraigh air Hèacla. Tha mullach na beinne fo cheò.


## Ceanglaichean a-mach
*Dealbhan aig geograph.org

Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Beanntan ann am Miùghalaigh
Tom a' Reithean

'S e beinn anns na h-Eileanan Siar, Alba a th' ann an **Tom a' Reithean**.

## Suidheachadh
Tha e suidhichte ann an ceann a tuath an eilean Mhiùghalaigh. Tha Cnoc Mhic-a-Phì air an deas. Tha Tom a' Reithean 150m (492 troigh) de dh'àirde. A rèir an "*Database of British and Irish hills*" rinneadh an t-ath-sgrùdadh mu dheireadh a thaobh àirde na beinne san 20 am Faoilleach 2012. Tha an àirde rinneach de 37m a' sgaradh Tom a' Reithean bho na beanntan eile agus 's e Carnan a mhàthair-mhullaich. 

Air mullach na beinne chan eil dad sònraichte ri fhaicinn a bhios a' sealltainn a' phuing as àirde.  Tha Tom a' Reithean na laighe ann an àite iomallach, mar sin chan eil slighe ann a leanas gu mullach na beinne. Gheibhear deagh shealladh bho mhullach Tom a' Reithean thairis air Caolas Mhiùghalaigh gu Barraigh is Uibhist a Deas.

## Iomraidhean


## Dealbhan

Red Boy stac, west coast of Mingulay - geograph.org.uk - 200350.jpg|Na Gilleachan Ruadha


## Ceanglaichean a-mach
*Dealbhan aig geograph.org

Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Beanntan ann am Miùghalaigh
Guarsaigh Mòr

'S e beinn anns na h-Eileanan Siar, Alba a th' ann an **Guarsaigh Mòr**.

## Suidheachadh
Tha e suidhichte aig ceann an iar-thuath an eilean Mhiùghalaigh tuath air Sloc Chiasaigeo. Tha Guarsaigh Mòr 112m (367 troigh) de dh'àirde. A rèir an "*Database of British and Irish hills*" rinneadh an t-ath-sgrùdadh mu dheireadh a thaobh àirde na beinne san 20 am Faoilleach 2012. Air mullach na beinne chan eil dad sònraichte ann a bhios a' sealltainn a' phuing as àirde. Tha an àirde rinneach de 30m a' sgaradh Guarsaigh Mòr bho na beanntan eile agus 's e Càrnan a mhàthair-mhullaich. 

Tha Guarsaigh Mòr na laighe ann an àite iomallach, mar sin chan eil slighe ann a leanas gu mullach na beinne. Air taobh an iar na beinne tha am mullach a' briseadh sìos don mhuir, chithear creagan àrda an seo. Gu cumanta tha gearraidhean-glasa (Laideann: *uria aalge*) is coltraichean (Laideann: *alca torda*) a' neadachadh an seo.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Dealbhan aig geograph.org

Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Beanntan ann am Miùghalaigh
Mendelevium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann am **mendelevium** le samhla **Md** agus àireamh atamach 101. 'S e actanach agus meatailt rèidio-bheò a tha ann. 'S e an aidheon +3 as cudromaiche ann an ceimigeachd de mhendelevium ach tha an cor ogsaideachaidh II ann cuideachd.

Rinneadh caractarachd ri 16 iosatòpaichean de mhendelevium. 'S e 258Md, le leth-bheatha 51 laithean, as seasmhaiche.
## Eachdraidh
Ann an 1955 rinn Albert Ghiorso, Glenn T. Seaborg, Gregory R. Choppin, Bernard G. Harvey, agus Stanley G. Thompson seachd ataman deug de mhendelevium leis an greiseadar-mhìrean aig an Oilthigh Berkeley.
Bhuail iad ataman einsteinium-253 le niùclasan helium agus rinn iad mendelevium-256, le leth-bheatha 1.27 uairean a thìde.

Dh'ainmich iad air Dmitri Mendeleev e, air sgàth 's gum b' e a' chiad eileamaid san dàra ceud eileamaidean.
## Cleachdadh

Tha mendelevium rèidio-bheò agus glè thearc, mar sin chan eil cleachdaidhean ann air a shon.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Actanach
Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meatailt
Gaor Bheinn

’S e beinn ann am Frìth Loch Eil air a’ Ghàidhealtachd a th’ ann an **Gaor Bheinn**, *Beurla*: **Gulvain**. Tha e 987m de dh’àirde agus ’s e Beinn Rothaich iomallach a th’ ann. Tha e suidhichte eadar eadar Loch Airceig agus Loch Eil. Tha a druim a' ruith bhon deas dhan tuath agus tha dà mhullach air. Ged a tha trigpoint air mullach a deas na beinne, 's e mullach a tuath am mullach as àirde.  

Tha ceum a' leantainn bhon rathad A830 eadar An Gearasdan agus Malaig tro Ghleann na Fionnlighe gu bonn na beinne. Mar as trice bithear an uair sin a' dìreadh air an druim chun nam mullach, agus a' tilleadh san aon dòigh. Dh'fhaodadh cuideachd a cheangal le Bràigh nan Uamhachan agus Streap agus a' tilleadh bho sin a Ghleann Fhionghain. Chan eil ceumannan ann ach anns na glinn, agus bithear a' dìreadh agus a' cromadh air leathadan cas, feurach.

Bho mhullach Gaor Bheinn gheibhear seallaidhean air beanntan Chnòideirt, Loch Cuaich, Loch Abar agus Àird Gobhair. 

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

* Gaor Bheinn aig munromagic.com (Beurla) 
* Gaor Bheinn aig walkhighlands.co.uk (Beurla)

Roinn-seòrsa:Beanntan Rothaich
Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Am Meall

'S e beinn anns na h-Eileanan Siar, Alba a th' anns **A' Mheall**.

## Suidheachadh
Tha e suidhichte ann an ceann an ear ann eilean Bhatarsaigh. Tha am Meall 101m (331 troigh) de dh'àirde. agus mar sin S' e sin a' bheinn as àirde air an eilean. A rèir an "*Database of British and Irish hills*" rinneadh an t-ath-sgrùdadh mu dheireadh a thaobh àirde na beinne san 27 an t-Samhain 2011. Air mullach na beinne chithear càrn a bhios a' sealltainn a' phuing as àirde. Tha an àirde rinneach de 96m a' sgaradh am Meall bho na beanntan eile agus 's e Theiseabhal Mòr a mhàthair-mhullaich. 'S e HuMP a th' ann. 

Bha am baile Eòrasdail na laighe iar-dheas air a' Mheall, ach chan eil ach tobhtaichean air fhàgail san latha an diugh.

## Iomraidhean


## Dealbhan

Am Meall-Geograph-3968046-by-Douglas-Law-.jpg| Mullach na beinne 


## Ceanglaichean a-mach
*Dealbhan aig geograph.org

Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Beanntan ann am Barraigh
Roinn-seòrsa:HuMP
Nobelium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **nobelium** le samhla **No** agus àireamh atamach 102. 'S e actanach agus meatailt rèidio-bheò a tha ann. Tha an aidheon +2 as cudromaiche sa' cheimigeachd de nobelium ach tha aidheonan +3 ann cuideachd.

Rinneadh caractarachd ri 12 iosatòpaichean de nobelium. Tha 259No, le leth-bheatha 58 mionaidean, as seasmhaiche, ach tha 255No (leth-bheatha 3.1 mionaidean) as fhasa a dhèanamh.
## Eachdraidh
Ann an 1966 rinn an Co-institiud airson rannsachadh niùclasach ann an Dubna san Ruis 254No.
Ach ann an 1957 smaoinich sgioba aig an Institiud Nobel gun robh iad eileamaid le àireamh atamach 102 a dhèanamh agus dh'ainmich iad e nobelium. Tha e fhathast an t-ainm oifigeil.

## Cleachdadh

Tha nobelium rèidio-bheò agus glè thearc, mar sin chan eil cleachdaidhean ann air a shon.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Actanach
Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meatailt
Lawrencium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann am **lawrencium** le samhla **Lr** agus àireamh atamach 101. 'S e actanach agus meatailt rèidio-bheò a tha ann. Tha an aidheon +3 as cudromaiche sa' cheimigeachd de lawrencium.

Rinneadh caractarachd ri 12 iosatòpaichean de lawrencium. Tha 266Lr, le leth-bheatha 11 uairean, as seasmhaiche ach tha 260Lr (leth-bheatha 2.7 mionaidean) as fhasa a dhèanamh.
## Eachdraidh

Thagair sgiobachain aig Berkeley ann an agus ann an Dubna gun do lorg iad eileamaid le àireamh atamach 103 ach chuir comataidh IUPAC roimhpe gum bu e an sgioba Berkeley an do lorg lawrencium ann an 1971. Dh'ainmich iad e air Ernest Lawrence a thionnsgail an saighclotron, seòrsa de ghreasadair-mhìrean.

## Cleachdadh

Tha lawrencium rèidio-bheò agus glè thearc, mar sin chan eil cleachdaidhean ann air a shon.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Actanach
Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meatailt
Màiri Anna Chaimbeul

B' e sgrìobhadair dealbhan-cluiche a bh' ann am **Màiri Anna Chaimbeul**. Mus do phòs i, b' e a h-ainm Màiri A. NicFhionghuin. Rugadh i ann am Baile a' Mhuilinn ann an Tiriodh ach dh'imrich a teaghlach dhan Chruairtean nuair a bha i glè òg. Dh'fhàg i an t-eilean is bha i 'na tidsear ann an Glaschu fad iomadh bliadhna mus do thill i a Thiriodh.

## Dealbhan-chluiche
* n.d. *Airgiod Siùsaidh* (Glasgow: Alex. MacLaren & Sons) 
* c.1916 *Beitidh* (Glaschu: A. MacLaren) 
* 1927? *Pòsadh Seònaid* (Glasgow: Alex. MacLaren & Sons) 
* c.1930 *Ri Guaillibh a Chèile* (Glasgow: Alex. MacLaren & Sons) 

## Ceanglaichean a-mach
* 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Dràma na Gàidhlig
Màiri Anna Chaimbeul
Darmstadtium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann am **darmstadtium** le samhla **Ds** agus àireamh atamach 110.

'S e meatailt trastach glè rèidio-bheò agus fuadain a tha ann.

Rinneadh caractarachd ri 7 iosatòpaichean de dharmstadtium.
## Eachdraidh
Ann an 1994 rinn Peter Armbruster agus Gottfried Münzenberg, anns an sgioba aig Sigurd Hofmann aig an Comann airson Rannsachadh nan Aidheon Trom ann an Darmstadt ataman roentgenium. Bhuail iad niùclasan luaidhe-208 le niùclasan niceal-62 agus rinn iad 269Ds, agus niùclasan luaidhe-208 le niùclasan niceal-64 agus rinneadh 271Ds.

Dh'ainmich iad e air Darmstadt, far a bheil an obair-lann.
## Cleachdadh
Tha darmstadtium glè thearc agus chan eil cleachdaidhean ann.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Meatailt
Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Beinn Chliaid

'S e beinn anns na h-Eileanan Siar, Alba a th' ann am **Beinn Chliaid** (Beurla: *Ben Cliad*). Nochdaidh e cuideachd air cuid de na mapaichean mar **Beinn Cleit**.

## Suidheachadh
Tha e suidhichte ann ceann a tuath an eilean Bharraigh. Tha Beinn Eireabhal air an ear agus Grianan sa deas. Cuideachd sa deas tha an A888 a' dol seachad air Beinn Chliaid agus tha am baile Cliaid suidhichte iar air a' bheinn. Ged a tha slighean beaga timcheall air Beinn Chliaid, chan eil slighe ann a leanas gu mullach na beinne. 

Tha Beinn Chliaid 206m (676 troigh) de dh'àirde. Air mullach na beinne chithear càrn beag air creag  a bhios a' sealltainn a' phuing as àirde.  A rèir an "*Database of British and Irish hills*" rinneadh an t-ath-sgrùdadh mu dheireadh a thaobh àirde na beinne san 28  an Damhair 2001. Tha an àirde rinneach de 159m a' sgaradh Beinn Chliaid bho na beanntan eile. 'S e Marilyn a th' ann.  
 
## Freumh an ainm
A-rèir Mhic an Tàilleir dh’fhaodadh an t-ainm Cliaid a' tighinn bhon fhacal Lochlannais: *klettr* a tha a' ciallachad "creag". 

## Iomraidhean


## Dealbhan

Beinn Chliaid-Geograph-3982791-by-Douglas-Law-.jpg| Mullach na beinne 


## Faic cuideachd
* Liosta nam beann ann am Barraigh

## Ceanglaichean a-mach
*Dealbhan aig geograph.org

Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Beanntan ann am Barraigh
Roinn-seòrsa:Marilyn
Beinn Mhàrtainn

'S e beinn anns na h-Eileanan Siar, Alba a th' ann am **Beinn Mhàrtainn** (Beurla: *Ben Mhartainn*).

## Suidheachadh
Tha e suidhichte ann an iar-thuath an eilean Bharraigh. Tha Grianan air an ear agus Beinn Chliaid air an tuath. Tha Beinn Mhàrtainn na laighe eadar an dà bhaile, Borgh sa deas agus Allathasdal sa tuath agus tha an rathad A888 a' dol seachad air a' bheinn san iar. 

Tha Beinn Mhàrtainn 244m (801 troigh) de dh'àirde. A rèir an "*Database of British and Irish hills*" rinneadh an t-ath-sgrùdadh mu dheireadh a thaobh àirde na beinne san 21 an Dubhlachd 2012. Air mullach na beinne chithear clach air mòine  a bhios a' sealltainn a' phuing as àirde.   Tha an àirde rinneach de 110m a' sgaradh Beinn Mhàrtainn bho na beanntan eile agus 's e Sheabhal a mhàthair-mhullaich. 'S e HuMP a th' ann.  

## Iomraidhean


## Dealbhan

Beinn Mhàrtainn-Geograph-3982143-by-Douglas-Law-.jpg| Mullach na beinne 


## Faic cuideachd
* Liosta nam beann ann am Barraigh

## Ceanglaichean a-mach
*Dealbhan aig geograph.org

Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Beanntan ann am Barraigh
Roinn-seòrsa:HuMP
Beinn Eòlaigearraidh Mhòr

'S e beinn anns na h-Eileanan Siar, Alba a th' ann am **Beinn Eòlaigearraidh Mhòr**. Nochdaidh e air cuid mhapaichean mar **Beinn Eòlaigearraidh** (Beurla: *Ben Eoligarry*) cuideachd.

## Suidheachadh
Tha e suidhichte aig ceann a tuath an eilean Bharraigh faisg air a' bhaile Eòlaigearraidh. Tha Beinn Eòlaigearraidh Mhòr 105m (344 troigh) de dh'àirde. A rèir an "*Database of British and Irish hills*" rinneadh an t-ath-sgrùdadh mu dheireadh a thaobh àirde na beinne san 08 an t-Ògmhios 2009. Air mullach na beinne chithear càrn air creag a bhios a' sealltainn a' phuing as àirde.   Tha an àirde rinneach de 102m a' sgaradh Beinn Eòlaigearraidh Mhòr bho na beanntan eile agus 's e Beinn Chliad a mhàthair-mhullaich. 'S e HuMP a th' ann.  

Deas air a' bheinn tha Sgoil Eòlaigearraidh na laighe aig cois na beinne.

## Freumh an ainm
Tha Borgström den bheachd gu bheil an t-ainm a' gabhail a-steach an fhacail Lochlannach "gardhr".  A-rèir Mhic an Tàilleir tha an t-ainm Eòlaigearraidh a' ciallachadh "achadh contrain".

## Iomraidhean


## Dealbhan

Sgoil Eòlaigearraidh-Geograph-2068957-by-Gordon-Hatton.jpg| Sgoil Eòlaigearraidh leis a' bheinn air a cùlaibh.


## Faic cuideachd
* Liosta nam beann ann am Barraigh

## Ceanglaichean a-mach
*Dealbhan aig geograph.org

Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Beanntan ann am Barraigh
Roinn-seòrsa:HuMP
P. T. Barnum

B' e **Phineas Taylor Barnum** (Bethel, Connecticut, 5 an t-Iuchar, 1810–Bridgeport, Connecticut, 7 an Giblean, 1891) sealbhadair siorcais agus neach-tionnsgain Aimearaganach. Stèidhich e an t-siorcas Barnum & Bailey.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Max Planck

B' e fiosagaiche às a' Ghearmailt a bha ann am **Max Planck**.

Tha e ainmeil airson an obair aige air am buaidh dealan-solais, rèididheachd corp dubh agus meacanaigs cuantamach.

## Beatha

Rugadh e ann an Kiel ach ghluais a theaghlach gu Mhünchen ann an 1867. Rannsachaidh e aig Oilthigh Bherlin fo Hermann von Helmholtz agus Karl Weierstrass agus sgrìobh e an tràchdas aige an sin.

An dèidh don *Habilitation* aige, ghluais e dhan Oilthigh Kiel agus ann an 1889 chaidh e na ollamh aig an Oilthigh Bherlin far an do dh'obraich e gu 1912, nuair a thug Erwin Schrödinger na iar-theachdaiche aige.

Bha e pòsta aig Marie Merck bho 1887 gu 1909, nuair a chaochail i, agus aig Marga von Hoesslin ann an 1911.

## Urraman

Bhuannaich e an Duais Nobel ann am Fiosaigs ann an 1918 airson taisgealadh a' cunbhalachan Planck.

Dh'ainmicheadh an Institiud Kaiser Wilhelm air Max Planck ann an 1946.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann am Fiosaigs
Roinn-seòrsa:Luchd-saidheans
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Roentgenium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann am **roentgenium** le samhla **Rg** agus àireamh atamach 111.

'S e meatailt trastach glè rèidio-bheò agus fuadain a tha ann.

Rinneadh caractarachd ri 7 iosatòpaichean de roentgenium. Tha 282Rg, le leth-bheatha 2.1 mionaidean, as seasmhaiche.

## Eachdraidh
Ann an 1994 rinn an sgioba Sigurd Hofmann aig an Comann airson Rannsachadh nan Aidheon Trom ann an Darmstadt ataman roentgenium. Bhuail iad niùclasan biosmat-209 le niùclasan niceal-64 agus rinn iad 272Rg.

Chaidh iad ainmicheadh air Wilhelm Röntgen, neach-saidheans a lorg gathan-X.
## Cleachdadh
Tha roentgenium glè thearc agus chan eil cleachdaidhean ann.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Meatailt
Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meatailtean trastach
Pieter Zeeman

B' e fiosaigiche às na Tìrean Ìsle a bha ann am **Pieter Zeeman**.

Tha e ainmeil airson am buaidh Zeeman, far a bheil raon magnaiteach a' toirt buaidh air speactram.

## Beatha

Rugadh e ann an Schouwen-Duiveland anns na Tìrean Ìsle agus bha e na oileanach aig  Oilthigh Leiden far an do sgrìobh e a thràchdas air am buaidh Kerr fo Heike Kamerlingh Onnes agus Hendrik Lorentz

Ghluais e do Amsterdam ann an 1890 agus ann an 1900 chaidh e na ollamh aig an Oilthigh Amsterdam far an do dh'obraich e air magnaiteachd.

## Urraman

Bhuannaich e an Duais Nobel ann am Fiosaigs ann an 1902 còmhla ri Hendrik Lorentz airson an obair air magnaiteachd. Dh'ainmicheadh cruinn-shlocan agus gu neo-oifigeil beinn air a bheil Zeeman Mons, air a' Ghealaich air.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Luchd-saidheans
Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann am Fiosaigs
Roinn-seòrsa:Daoine às na Tìrean Ìsle
Meitnerium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann am **meitnerium** le samhla **Mt** agus àireamh atamach 109.

'S e meatailt trastach glè rèidio-bheò agus fuadain a tha ann.

Rinneadh caractarachd ri 8 iosatòpaichean de mheitnerium. Tha 278Mt, le leth-bheatha 7.6 diogan, as seasmhaiche.
## Eachdraidh
Ann an 1982 rinn Peter Armbruster agus Gottfried Münzenberg aig an Comann airson Rannsachadh nan Aidheon Trom ann an Darmstadt atam de mheitnerium. Bhuail iad niùclasan de bhiosmat-209 le niùclasan de iarann-58 agus rinn iad 266Mt.

Dh'ainmich iad e air Lise Meitner, fiosaigiche às a' Ghearmailt.
## Cleachdadh
Tha meitnerium glè thearc agus chan eil cleachdaidhean ann.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Meatailt
Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Rubha Thairbeirt

ʼS e **Rubha Thairbeirt** no **Rubha an Tairbeirt** an rubha a tha aig beul Chaolas Dhòrnaich ann an Ros an Ear.

## Ceanglaichean a-mach
* Slighe Chaluim Chille: Rubha an Tairbeirt
** Ionad an Tairbeirt Port MoChalmaig
** Baile a’ Chnuic
** Seannduaig
** Clach an Neig
** Creag Phàdraig
** Làraich Chlachan Cruithneach Eile Tuath air Inbhir Nis

Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Roinn-seòrsa:Siorrachd Rois
Rutherfordium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **rutherfordium** le samhla **Rf** agus àireamh atamach 104.

'S e meatailt trastach glè rèidio-bheò agus fuadain a tha ann. Tha an cor ogsaidicheadh IV cudromach sa' cheimigeachd de rutherfordium, mar eisimpleir sna co-thàthaidhean rutherfordium clòraid (RfCl4), rutherfordium fluaraid (RfF4) agus rutherfordium ogsaiclòraid (RfOCl2).

Rinneadh caractarachd ri 15 iosatòpaichean de rutherfordium. Tha 263Rf, le leth-bheatha 11 mionaidean, as seasmhaiche.
## Eachdraidh
'S dòcha gun do rinn an sgioba aig an Co-institiud airson Rannsachadh Niùclasach rutherfordium ann an 1964 nuair a bhuail iad plutonium-242 le aidheonan neon-22. Mhol iad an t-ainm *kurchatovium*, air Igor V. Kurchatov, fiosaigiche às an Ruis.
Ann an 1969 rinn an sgioba aig an Oilthigh Bherkeley ataman rutherfordium-257 nuair a bhuail iad calafòrnium-249 le aidheonan carbon-12.
Dh'ainmich an sgioba Ameireaganach e air Ernest Rutherford, fiosaigiche a thionnsgail à Sealainn Nuadh, agus ann an 1997 dh'aontaich e seo len sgioba Ruiseanach.

## Cleachdadh
Tha rutherfordium glè thearc agus chan eil cleachdaidhean ann.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Meatailt
Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meatailtean trastach
Dubnium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **dubnium** le samhla **Db** agus àireamh atamach 105.

'S e meatailt trastach glè rèidio-bheò agus fuadain a tha ann. Tha an cor ogsaidicheadh V cudromach sa' cheimigeachd de rutherfordium, mar eisimpleir sna co-thàthaidhean dubnium bromaid.

Rinneadh caractarachd ri 13 ioso-topaichean de dhubnium. Tha 268Db, le leth-bheatha 29 uairean, as seasmhaiche.
## Eachdraidh
Thagair sgioba aig an Co-institiud airson Rannsachadh Niùclasach ann an 1968 gun do rinn iad eileamaid 105 nuair a bhuail iad ameireagium-243 le aidheonan neon-22. Dh'ainmich iad an eileamaid *nielsbohrium* air Niels Bohr, fiosagaiche às an Danmhairg.
Thagair sgioba Albert Ghiorso ann am Berkeley ann an aon bliadhna gun do rinn iadsan an eileamaid nuair a bhuail iad calafòrnium-249 le aidheonan naitridein-15 agus dh'ainmich iad e air Otto Hahn, fiosaigiche às a' Ghearmailt.
Ann an 1997 dh'ainmich IUPAC e air Dubna, far a bheil an Co-institiud airson Rannsachadh Niùclasach.
## Cleachdadh
Tha dubnium glè thearc agus chan eil cleachdaidhean ann.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Meatailt
Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meatailtean trastach
Seaborgium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **seaborgium** le samhla **Sg** agus àireamh atamach 106.

'S e meatailt trastach glè rèidio-bheò agus fuadain a tha ann. Tha an cor ogsaidicheadh VI cudromach sa' cheimigeachd de sheaborgium, mar eisimpleir ann an seaborgium ogsaiclòraid, SgO2Cl2.

Rinneadh caractarachd ri 12 iosatòpaichean de sheaborgium. Tha 271Sg, le leth-bheatha 2.4 mionaidean, as seasmhaiche.
## Eachdraidh
Thagair sgioba aig an Co-institiud airson Rannsachadh Niùclasach ann an 1974 gun do rinn iad eileamaid 106 nuair a bhuail iad luaidhe-207 le aidheonan cròmium-54.
Thagair sgioba Albert Ghiorso ann am Berkeley ann an aon bliadhna gun do rinn iadsan an eileamaid nuair a bhuail iad calafòrnium-249 le aidheonan ogsaidein-18 
agus dh'ainmich iad e air Glenn Seaborg. Tha an t-ainm seo oifigeil a-nis.

## Cleachdadh
Tha seaborgium glè thearc agus chan eil cleachdaidhean ann.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Meatailt
Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meatailtean trastach
Hendrik Lorentz

B' e fiosaigiche às na Tìrean Ìsle a bha ann an **Hendrik Lorentz**.

Tha e ainmeil airson an sgaoileadh Lorentz, an cruth-atharrachadh Lorentz, am forsa Lorentz agus an co-aontar Lorentz–Lorenz ann am fiosaigs.

## Beatha

Rugadh e ann an Arnhem anns na Tìrean Ìsle agus bha e na oileanach aig an Oilthigh Leiden far an do sgrìobh e a thràchdas, "Teòirig ath-thilgeadh solais agus solas-bhriseadh" fo Pieter Rijke.

Ann an 1877 chaidh e na ollamh aig an Oilthigh Leiden far an do dh'obraich e air dealan-mhagnaiteachd agus teòirig na dàimheachd gu 1912. Thog Albert Einstein teòirig shònraichte na dàimheachd air an obair Lorentz agus chleachd e, mar eisimpleir, an cruth-atharrachadh aige.

Bha e pòsta aig Aletta Kaiser agus bha a nighean aca, Geertruida na Haas-Lorentz na fiosaigiche cuideachd.

## Urraman

Bhuannaich e an Duais Nobel ann am Fiosaigs ann an 1902 còmhla ri Pieter Zeeman airson an obair air magnaiteachd. Dh'ainmicheadh cruinn-shlocan air a' Ghealaich air ann an 1970.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Luchd-saidheans
Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann am Fiosaigs
Roinn-seòrsa:Daoine às na Tìrean Ìsle
Bridgeport, Connecticut

'S e ** Bridgeport** am baile as motha a tha ann an Connecticut. Tha e suidhichte san àird a deas na stàite. Anns a’ bhliadhna 2006 bha 137,912 duine a’ fuireach an seo. 

## Eachdraidh
Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1821.

## Daoine Ainmeil
* Robert Mitchum, actair, (1917-1997)
* P. T. Barnum, preasantair shiorcais

## Ceanglaichean A-mach
* www.hartford.gov

Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Connecticut
Bohrium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann am **bohrium** le samhla **Bh** agus àireamh atamach 107.

'S e meatailt trastach glè rèidio-bheò agus fuadain a tha ann. Tha an cor ogsaidicheadh VII cudromach sa' cheimigeachd de bhohrium. Chan eil ach aon co-thàthaidh bhohrium fhathast, bohrium ogsaiclòraid, BhO3Cl.

Rinneadh caractarachd ri 11 iosatòpaichean de bohrium. Tha 270Bh, le leth-bheatha 3.8 mionaidean, as seasmhaiche.
## Eachdraidh
Ann an 1976  rinn sgioba Yuri Oganessian aig an Co-institiud airson Rannsachadh Niùclasach còig ataman de dh'eileamaid 106, bohrium-262, nuair a bhuail iad biosmat-209 le niùclasan cròmium-54. Ann an 1997 chaidh ainmicheadh air Niels Bohr, fiosaigiche às an Danmhairg.

## Cleachdadh
Tha bohrium glè thearc agus chan eil cleachdaidhean ann.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Meatailt
Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meatailtean trastach
Liosta nam beann ann am Barraigh

Seo liosta de na beanntan as àirde ann an Eilean Bharraigh. 

Air sgàth 's gu bheil àirde nam beann ag atharrachadh tro ùine, thathar gam measach bho àm gu àm agus chaidh na tomhasan a chruinneachadh air an liosta a tha ri fhaighinn air an làrach-lìn "*Database of British and Irish hills*". Chaidh na h-àireamhan anns an liosta seo a chur ri chèile a rèir an luchdadh a-nuas 8 an Lùnastal 2014.

Chaidh an clàr a dhathachadh a rèir nan liostaichean a chaidh a chruinneachadh le daoine no buidheann eadar-dhealaichte.
'S e seòrsa beinn ann am Breatainn a tha ann am Marilyn. Feumaidh 150 meatair (492 troigh) de dh'àirde rinneadh a bhith oirre air a' char as lugha agus is coma mun àirde gu lèir neo feartan eile. Chaidh iad  a chruinneachadh ann an liosta le Alan Dawson.

Gheibhear liosta nas farsainge le àirde rinneach nas ìsle. Tha an cruinneachadh *More Relative Hills of Britain* a' ghabhail a-steach na HuMPs, beanntan aig a bheil 100 meatair de dh'àirde rinneadh air a' char as lugha.

## Liosta

## Iomraidhean


*
Copernicium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **copernicium** le samhla **Cn** agus àireamh atamach 112.

'S e meatailt trastach glè rèidio-bheò agus fuadain a tha ann. Tha rannsachaidhean air a' chumhachd-thàlaidh eadar ataman de chopernicium agus uachdar de dh'òr a thomhas agus leig iad ris gu bheil copernicium coltach ri mhearcair.

Rinneadh caractarachd ri 6 iosatòpaichean de chopernicium. Tha 285Cn, le leth-bheatha 29 diogan, as seasmhaiche.
## Eachdraidh
Ann an 1996 rinn an sgioba Sigurd Hofmann aig an Comann airson Rannsachadh nan Aidheon Trom ann an Darmstadt atam de chopernicium. Bhuail iad niùclasan luaidhe-208 le niùclasan sinc-70 agus rinn iad 277Cn.

Dh'ainmich iad e air Nicolaus Copernicus, reuladair às a' Phòlainn.

## Cleachdadh
Tha copernicium glè thearc agus chan eil cleachdaidhean ann.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Meatailt
Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meatailtean trastach
Flerovium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann am **flerovium** le samhla **Fl** agus àireamh atamach 114.

'S e meatailt glè rèidio-bheò agus fuadain a tha ann. Tha rannsachaidhean air a' chumhachd-thàlaidh eadar ataman de fhlerovium agus uachdar de dh'òr a thomhas agus leig iad ris gu bheil flerovium coltach ri mhearcair. Mhol na ùghdaran gur e "meatailtean bheòthail", seòrsa ùr de eileamaidean, a tha ann an copernicium agus flerovium.

Rinneadh caractarachd ri 6 ioso-topaichean de fhlerovium. Tha 289Fl, le leth-bheatha 2.6 diogan, as seasmhaiche.
## Eachdraidh
Ann an 1998 rinn an sgioba Yuri Oganessian aig an Co-instititud airson Rannsachadh Niùclasach ann an Dubna atam de fhlerovium. Bhuail iad niùclasan plutonium-244 le niùclasan calcium-48 agus rinn iad 289Fl.
Dh'ainmich iad e air an Deuchainn-lann Flerov airson Iom-obraichean Niùclasach, a dh'ainmicheadh air Georgi Fliorov, fiosagaiche às an Ruis.

## Cleachdadh
Tha flerovium glè thearc agus chan eil cleachdaidhean ann.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Meatailt
Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Livermorium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **livermorium** le samhla **Lv** agus àireamh atamach 116.

'S e meatailt glè rèidio-bheò agus fuadain a tha ann.  Rinneadh caractarachd ri 4 ioso-topaichean de livermorium. Tha 293Lv, le leth-bheatha 53 ms, as seasmhaiche. Tha na h-ioso-topaichean de livermorium ro ghearr-shaoghalach airson ceimigeachd a dhèanamh rithe.
## Eachdraidh
Ann an 2004 rinn an sgioba Yuri Oganessian aig an Co-instititud airson Rannsachadh Niùclasach ann an Dubna ataman de livermorium. Bhuail iad niùclasan curium-245 le niùclasan calcium-48 agus rinn iad 290Lv agus 291Lv.
Dh'ainmicheadh e air an Deuchainn-lann Nàiseanta Lawrence Livermore ann an Calafòrnia.
## Cleachdadh
Tha livermorium glè thearc agus chan eil cleachdaidhean ann.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Meatailt
Roinn-seòrsa:Eileamaidean
William Moerner

'S e fiosaigiche às na Stàitean Aonaichte a tha ann am **William Moerner**.

Tha e ainmeil airson an obair aige le fluaraiseachd agus maicreasgopaidh.

## Beatha
Rugadh e ann am Pleasanton ann an Calafòrnia. Bha e na oileanaich aig an Oilthigh Washington ann an St Louis agus sgrìobh e an tràchdas aige ann an Oilthigh Chornell fo Albert J. Sievers III.

Dh'obair e ann an Ionad Rannsachaidh Almaden IBM o 1981 gu 1995 nuair a chaidh e na ollamh aig an Oilthigh Chalafòrnia, San Diego. Dh'imrich e agus a sgioba aige do dh'Oilthigh Stanford ann an 1998.

## Urraman
Ann an 2008 bhuannaich e an Duais Wolf ann an Ceimigeachd còmhla ri Allen J. Bard.
Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 2014 còmhla ri Stefan Hell agus Eric Betzig.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Ceimigeachd
Roinn-seòrsa:Luchd-saidheans
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Stefan Hell

'S e fiosaigiche à Romàinia a tha ann **Stefan Hell**.(Arad, 23 an Dùbhlachd 1962). Tha e ainmeil airson an obair aige ann am maicreosgopaidh co-fhòcasach.

## Beatha
Rugadh e annan sgìre air a bheil am Banat. Nuair a bha e 16 dh'imrich a theaghlach do Ludwigshafen anns a' Ghearmailt agus chaidh e na oileanach aig an Oilthigh Heidelberg. Sgrìobh e an tràchdas aige, "Ìomaigheachd meanbh-structaran trìd-shoilleir ann am maicreosgop co-fhòcasach" aig an aon oilthigh, fo Siegfried Hunklinger. An-sin dh'obraich e ann an EMBL ann an Heidelberg, aig an Oilthigh Thurku agus chaidh e na ollamh ann an Oilthigh Heidelberg ann an 2003.

## Urraman
Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 2014 còmhla ri William Moerner agus Eric Betzig.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Ceimigeachd
Roinn-seòrsa:Luchd-saidheans
Roinn-seòrsa:Daoine à Romàinia
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Romàinia
Eric Betzig

'S e fiosaigiche às na Stàitean Aonaichte a tha ann an **Eric Betzig**.

Tha e ainmeil airson an obair aige ann am maicreosgopaidh co-fhòcasach.

## Beatha

Rugadh e ann an Ann Arbor ann am Michigan agus dh'ionnsaich e fiosaigs aig an Institiud Calafòrnia Teicneolais. Sgrìobh e an tràchdas aige, "Maicreosgopaidh sganaidh radharcach anns an raon fagas" fo Aaron Lewis is Michael Isaacson, ann an Oilthigh Chornell.

An dèidh don tràchdas aige dh'obraich e aig Bell Labs. An sin dh'obraich e airson an companaidh aig athair, agus ann an 2006 ghluais e don Campas Rannsachaidh Janelia Farm ann an Ashburn, Virginia.

## Urraman
Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 2014 còmhla ri William Moerner is Stefan Hell.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Ceimigeachd
Roinn-seòrsa:Luchd-saidheans
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
HuMP

'S e beinn ann am Breatainn a th' ann an **HuMP** aig a bheil 100 meatair de dh'àirde rinneadh air a' char as lugha. 

Chaidh an liosta a chruinneachadh le Mark Jackson le a bhith a' cleachdadh mòran tùsan eadar-dhealaichte. Chaidh an liosta fhoillseachadh air loidhne ann an 2010 fon ainm *More Relative Hills of Britain*.  Uile gu lèir tha gu bhith 3,000 HuMPs ann am Breatainn.

## Iomraidhean


*
Hassium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **hassium** le samhla **Hs** agus àireamh atamach 108.

'S e meatailt trastach glè rèidio-bheò agus fuadain a tha ann. Tha an cor ogsaidicheadh VIII cudromach sa' cheimigeachd de hassium. Chan eil ach dà cho-thàthaidh hassium fhathast, hassium ogsaid, HsO4 agus sodium hassaid Na2[HsO4(OH)2].

Rinneadh caractarachd ri 12 iosatòpaichean de hassium. Tha 269Hs, le leth-bheatha 10 diogan, as seasmhaiche.
## Eachdraidh
Ann an 1984 rinn sgioba Peter Armbruster agus Gottfried Münzenberg aig an Insitiud airson Rannsachadh Aidhon Trom ann an Darmstadt trì ataman hassium-265 nuair a bhuail iad luaidhe-208 le niùclasan iarann-58. Dh'ainmich iad e air *Hassia*, ainm Laideann airson Hessen, far a bheil Darmstadt.
## Cleachdadh
Tha hassium glè thearc agus chan eil cleachdaidhean ann.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Meatailt
Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meatailtean trastach
Caisteal Inbhir Aora

ʼS e taigh-dùthcha faisg air Inbhir Aora air bruach Loch Fìne a tha ann an **Caisteal Inbhir Aora**.  Buinidh an togalach don 18mh Linn, ach bha dachaigh an sin aig Diùcan Earra-Ghàidheal, cinn-cinnidh Chlann Caimbeul, bhon 17mh Linn chun an latha an-diugh.

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2015-09-27: Pàipearan Earra-Ghàidheal *(aithris fuaime)*

Inbhir Aora
Sheffield

'S e baile ann an Siorrachd Eabhraig a Deas ann an Sasainn a tha ann an **Sheffield**.  Tha an t-ainm a' tighinn bhon abhainn *Sheaf* a tha a' ruithe tron bhaile.

Tha dà cheud gu leth de phàircichean, gàrraidhean agus coilltean anns a' bhaile.  Tha barrachd chraobhan ann na tha de dhaoine!

## Eachdraidh
Anns na 1740an chaidh dà phròiseas a thionnsgladh ann an Sheffield: *Sheffield plate* agus stàilinn mhòlltaichte.

Ann an 1743 thionnsgail Thomas Boulsover (1705-1788) dòigh-obrach gus duilleag thana airgid a cho-leaghadh ri unga copair gus pleatadh airgid a dhèanamh.  Chaidh seo ainmeachadh *Sheffield plate*.  Chaidh a chleachdadh gus bathar taigheadais a dhèanamh, leithid miasan frithealaidh, sgianan, forcaichean, spàinean, treidhean, pigidhean, coinnlearan agus putain.  Chaidh saothrachadh an airgid agus a’ bhathair phleataichte am meud cho mór agus gun deach an *Sheffield Assay Office* a stéidheachadh sa bhliadhna 1773.

B’ e Benjamin Huntsman (1704-1776) a’ chiad duine san Roinn Eòrpa a thionnsgail pròiseas gnìomhachasail airson stàilinn mhòlltaichte a dhèanamh, anns na 1740an, às dèidh dha torr bhliadhnaichean de dheuchainnean a dhèanamh ann an dìomhaireachd ann an Handsworth.   Ceud bliadhna às dèidh toirt a-steach a’ phròiseis, mheudaich saothrachadh na stàilinne ann an Sheffield bho dà cheud tonne sa bhliadhna gu ochdad mìle tonne, cha mhòr an dàrna cuid de shaothrachadh na Roinn-Eòrpa gu lèir. Chaochail am peantair David Payne an seo ann an 1894.

## Foghlam
Tha dà oilthigh ann an Sheffield, Oilthigh Sheffield agus Oilthigh Sheffield Hallam. Bha còig buannaichean na Duais Nobel, Lord Florey, Hans Krebs agus Richard J. Roberts (Leigheas), agus George Porter is Sir Harold Kroto (Ceimigeachd), nan ollamhan no oileanaich ann an Oilthigh Sheffield.

## Bailtean Co-cheangailte
*  Donetsk

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean Sasannach
Roinn-seòrsa:Sasainn
Roinn-seòrsa:Siorrachd Eabhraig
Boson

'S e seòrsa de mhìrean bunaiteach a tha ann am **boson**.

Leig Satyendra Nath Bose, fiosagaiche às na h-Innseachan, ris gur urrainn do bhosonan, mar eisimpleir fotonan, an aon ìre de lùths a chòmnaidh. Cha urrainn do fhermionan, mar eisimpleir protonan agus eileagtronan, an aon ìre de lùths a chòmhnaidh mur eil diofar feartan fiosagach, mar eisimpleir toinneadh, aca.

Tha fotonan a' còmhnaigh an aon ìre de lùths ann an gathan leusair, agus tha ataman de helium a' còmhnaidh an aon ìre de lùths ann an os-lionnan.

Dh'ainmich Paul Dirac na mìrean seo air Bose. Tha bosonan a' leantainn stadastaig Bose–Einstein.

## Faic cuideachd
* Fermion

Roinn-seòrsa:Eòlas-nàdair
Henri Becquerel

B' e fiosaigiche às an Fhraing a bha ann an **Henri Becquerel**. Tha e ainmeil airson a thaisgealadh rèidhidheachd bheò.
## Beatha

Rugadh e ann am Paris agus chaidh e na oileanach aig an École polytechnique ann an 1872. Rannsaich e buaidh na raointean magnaiteach air solas, pòlarachd solais agus caoir-bianag ach fhuair e an dotaireachd aige ann an 1888 airson a theusais mu dheidhinn sùghachd sholais aig criostalan neo-iosatròpach.

Ann an 1896 lorg e rèidhidheachd bheò nuair a rannsaich e fluaraiseachd ann an salainn de uranium. Dhearbhaich e gu bheil an rèidhidheachd seo a' tighinn à gach salann de uranium, gur urrainn dhuibh gasaichean idheonachadh agus gur urrainn do raointean magnaiteach an slighean ath-threòrachadh agus mar-sin rinn e sgaradh eadar na gathan seo agus gathan-X.

## Urraman
Ann an 1903 bhuannaich e an Duais Nobel ann am Fiosaigs còmhla ri Marie Curie agus Pierre Curie. Taghadh e mar bhall Acadamaidh nan Saidheansan ann an 1889, aon bliadhna an dèidh don dotaireachd aige. Dh'ainmicheadh aonad rèidhidheachd le samhla Bq is cruinn-shlocan air a' Ghealaich agus Cuirg air.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine às an Fhraing
Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann am Fiosaigs
Roinn-seòrsa:Luchd-saidheans
Marilyn (beinn)

'S e beinn ann am Breatainn a th' ann am **Marilyn** aig a bheil 150 meatair (492 troigh) de dh'àirde-rinneadh air a' char as lugha agus is coma mun àirde gu lèir neo feartan eile. 

Ann an 2015 tha 1,556 Marilyns ann am Breatainn:  1,217 ann an Alba, 176 ann an Sasainn, 158 anns a' Chuimrigh agus còig air Eilean Mhanainn. A bharrachd air sin tha 454 Marilyns ann an Èirinn. Chaidh an liosta a chruinneachadh le Alan Dawson agus sin esan  a tha a' toirt cùram air an liosta.

Chaidh an t-ainm "Marilyn" a thàthadh mar ainm geur-bhriathrach gus iomsgaradh a dhèanamh eadar Beinn Rothaich no *Munro* sa Bheurla agus *[[Marilyn Monroe|(Marilyn) Monroe]].*

'S e cur-seachad a th' ann do luchd-coiseachd agus luchd-streap a bhith a' dìreadh uiread de na Marilyns is a ghabhas 
agus a' cumail clàr air an adhartas. Canar "peak bagging" air a' chuir-seachad sin. San 13 an Dàmhair 2014 b' e Rob Woodall a' chiad duine a shreap a h-uile Marilyn ann am Breatainn air fad.  B' e Eddie Dealtry an dàrna fear a rinn sin.

Tha liosta nam Marilyns a' gabail a-steach 221 Corbetts agus 223 Grahams cuideachd air sgàth 's gu bheil an àirde rinneach aca àird gu leòr.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Marilyn News Centre - Naidheachdan mu atharrachaidhean air liosta nam beann

*
Niels Bohr

B' e fiosagaiche às an Danmhairg a bha ann **Niels Hendrik David Bohr**.

Tha e ainmeil airson a mhodail an ataim agus am mìneachadh Copenhagen am meacanaigs cuantamach.

## Beatha

B' e ollamh beò-eòlais a bha ann an athair aige, Christian Bohr. Bha e na oileanach ann an Oilthigh Chopenhagen agus sgrìobh e an tràchdas aige an sin fo Christian Christiansen.

Stèidhich e an Institiud airson Fiosaigs Teòiridheach mar pàirt den Oilthigh Chopenhagen ann an 1921. 'S e an Institiud Niels Bohr a tha ann, a-nis.

Rè an Dàrna Chogaidh chaidh e do Bhreatainn agus dh'obair e ann am pròiseact am boma atamach a thogail.

## Ann an litreachas

Sgrìobh Michael Frayn an dealbh-chluich *Copenhagen* mu dheidhinn coinneachadh eadar Bohr agus Werner Heisenberg rè an Dàrna Chogaidh t-Saoghal. 

## Urraman
Bhuannaich e an Duais Nobel ann am Fiosaigs ann an 1922. Dh'ainmicheadh an eileamaid bohrium air.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann am Fiosaigs
Roinn-seòrsa:Luchd-saidheans
Roinn-seòrsa:Daoine às an Danmhairg
Johannes Stark

B' e fiosaigiche às a' Ghearmailt a bha ann an **Johannes Stark** (IPA: *joˈhanəs ʃtaʁk*, Freihung, 15 an Giblean 1874 - Traunstein 21 an t-Ògmhios 1957). Tha e ainmeil airson a thaisgealadh na bhuaidh Stark, far a bheil raon eileagtraig a' toirt buaidh air speactram, agus an taic aige do Nàsaich.

## Beatha

Rugadh e ann am Freihung ann am Bayern agus bha e na oileanach ann an Oilthigh Mhünchen, far an do sgrìobh e an tràchdas aige, "Rannsachadh mu feartan fiosaigeach, air leth radharcach, sùith" fo Eugen von Lommel.

Chaidh e na òraidiche aig an Oilthigh Ghöttingen ann an 1900, na ollamh ann an Hànobhar ann an 1906 mar sin Aachen ann an 1909, Greifswald ann an 1917 agus Würzburg ann an 1920. Chaidh e na cheann-suidhe na Institiud Fiosaigeach-Teicnigeach Impireil ann an 1933. 

B' e Nàsach daingeann a bha ann. Sgrìobh e leabhraichean a' toirt taic don Nàsaich agus còmhla ri Philipp Lenard sàraich e Werner Heisenberg agus dh'ainmich iad dàimheachd "Fiosaigs Iùdhach". Chuir e à dreuchd anti-Nàsaich mar Mhax von Laue agus Iùdhaich nuair a dh'obair e aig an Institiud Fiosaigeach-Teicnigeach Impireil.

An dèidh don cogadh chaidh binn-prìosain de 4 bliadhna air airson eucoir cogaidh. Ghabh Werner Heisenberg, Max von Laue agus Arnold Sommerfeld fianais an aghaidh Stark.

## Urraman
Bhuannaich e an Duais Nobel ann am Fiosaigs ann an 1919.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann am Fiosaigs
Roinn-seòrsa:Luchd-saidheans
Sùilebheinn

58.115, -5.13707

ʼS e té de na beanntan as annasaiche ann an Albainn a tha ann an **Sùilebheinn** (Beurla: *Suilven*), oir tha i ag éirich dìreach a-mach as aʼ mhòintich ann an sgìre iomlaich.

## Ceanglaichean a-mach
* geograph.org.uk
* BBC Alba Naidheachdan: 2015-10-06

Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
An Gleann Mór

ʼS e a tha sa **Ghleann Mhòr** (Beurla: *Great Glen*) no **Gleann Albainn** (Beurla: *Glen Albyn*) ach gleann mór dìreach farsaing a tha aʼ ruith 100 km (62 mìle) bho thaobh gu taobh na h-Albann, bho Inbhir Nis air Linne Mhoireibh san ear-thuath dhan Ghearasdan aig ceann na Linne Duibhe san ear-dheas.

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Alba Naidheachdan 2015-10-05: Slighe baidhsagail a' Ghlinne Mhòir deiseil

Roinn-seòrsa:Gleanntan
Maria Goeppert-Mayer

B' e fiosagaiche às a' Ghearmailt a bha ann am **Maria Goeppert-Mayer**.

Tha i ainmeil airson am modail sligeach an niùclais atamach.

## Beatha

Rugadh Maria Goeppert ann an Kattowitz (a-nis sa' Phòlainn) agus dh'imrich an teaghlach aice do Ghöttingen nuair a bha i 4 bliadhna dh'aois. Bha i na h-oileanaich aig an Oilthigh Ghöttingen agus sgrìobh i an tràchdas aice, "Mu phròiseasan bunaiteach le dà leuman cuantamach" fo Mhax Born.

Phòs i Joseph Edward Mayer, fiosagaiche eile, agus dh'imrich iad do na Stàitean Aonaichte ann an 1930. Theagaisg i gun phàigh ann an Oilthigh Johns Hopkins agus Oilthigh Cholumbia. Ri linn an Dàrna Cogadh dh'obraich i air am boma atamach agus ann an 1960 chaidh i na h-ollamh aig an Oilthigh Chalafòrnia.

## Urraman
Bhuannaich i an Duais Nobel ann am Fiosaigs ann an 1963 còmhla ri Eugene Wigner agus J. Hans D. Jensen.
Dh'ainmicheadh sràidean ann am Braunschweig agus Lübeck agus cruinn-shloc air Bhèineas oirre.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann am Fiosaigs
Roinn-seòrsa:Luchd-saidheans
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Svetlana Alexievich

'S e sgrìobhadair às a' Bhealaruis a tha ann an **Svetlana Alexandrovna Alexievich**. Tha i ainmeil airson a' co-chruinneachaidhean aithrise fianaise on seann Aonadh Sobhiat.
## Beatha
Rugadh i san Ucràin ach dh'fhàs i mòr sa' Bhealaruis. Bha i na h-oileanach aig an Oilthigh Stàite na Bhealaruis agus chaidh i na neach-naidheachd. Dh'fhoillsich i a' chiad leabhar aice, "У войны не женское лицо" ('Aodann neo-bhanail na chogaidh') ann an 1985. Tha i a' dèanamh ceudan de agallamhan airson a h-uile leabhar, eadar-dhuilleagaichte le a h-aithrisean.
## Urraman
Bhuannaich i an Duais Nobel ann an Litreachas ann an 2015 airson "a sgrìobhaidhean ioma-ghuthach, carragh-chuimhne do mhisneach agus fulang anns an t-àm againn".
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Litreachas
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Bhealaruis
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean
Tomas Lindahl

'S e ceimigear às an t-Suain a tha ann an **Tomas Lindahl**. Tha e ainmeil airson an obair aige mu dheidhinn càiridh na DNA. Tha a' ghrinn-obair seo glè chudromach san tuigse de dh'aillse.

## Beatha
Rugadh e ann an Stockholm agus sgrìobh e an tràchdas aige, "Mu structar agus stèidhealachd de shearbhagan niùclasach ann an eadar-sgaoileadh" san Karolinska Institutet an-sin. Chaidh e na ollamh ann an Oilthigh Ghöteborg ann an 1978. Dh'imrich e do Shasainn ann an 1981 agus chaidh e na chiad stiùiriche na Dheuchainn-lann Clare Hall ann an 1986. Ann an 2015 chaidh i na pàirt den Institiud Crick ann an Lunnainn.

Tha e na cheannard bhuidhinn *emeritus* san Institiud Crick.

## Urraman
Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 2015 còmhla ri Paul Modrich agus Aziz Sancar.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Suain
Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Ceimigeachd
Roinn-seòrsa:Luchd-saidheans
Dòmhnall MacPhilip

**Dòmhnall MacPhilip** (Faoilleach 1926 - 2004), do Bheàrnaraigh na Hearadh.

Chuir e seachad tòrr dhe bheatha ann an Gleann Comhann. 'S e bàrd ealanta a bh' ann aig an robh comasan ciùil cuideachd agus chleachd e a chuid thàlantan airson tòrr òrain Ghàidhlig ùra a chur ri chèile.

Aig àm an Dàrna Cogaidh Mhòir, chaidh e do Chabhlach an Rìgh. A dh'aindeoin seirbheis a thug e air na h-*Atlantic Convoys*, thàinig e sàbhailte às. Bha Dòmhnall ann an obraichean eadar-dhealaichte an dèidh a' chogaidh. Thug e 25 bliadhna na mhaor-sìth an Glaschu agus thug e greis aig Oifis nan Cìsean. Bha e aig obair na h-ola ann an Àird nan Saor agus bha e ag obair ann am banca an Inbhir Nis.

## Òrain

'S e *Coill' an Fhàsaich* an t-òran as ainmeile a rinn e. Rinn BBC Radio nan Gaidheal prògram mu dheidhinn ann an 2015.   

## Foillseachaidhean

* 2008. Dòmhnall MacPhilip. *Coille an Fhàsaich: the Gaelic songs and poems of Donald MacKillop*. e-th. le Anne Lorne Gillies (2008). (Dunlop: Brìgh) ISBN 9780956087706.

## Iomraidhean

## Ceanglaichean a-muigh
* Cunntais-beatha aig Bliadhna nan Òran.

* Sàr-Òrain - Coill' an Fhàsaich. BBC Radio nan Gaidheal ("Anns a' phrògram seo cluinnear beagan mu bheatha Dhòmhnaill, na bhriathran fhèin, agus mun sgeulachd air cùlaibh an òrain bhrèagha aige air a bheil daoine fhathast cho measail.")

Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig
Tu Youyou

'S e ceimigear is neach-saidheans meadaigeach à Sìona a tha ann an **Tu Youyou** (屠呦呦, Pinyin: *túyōuyōu*). Tha i ainmeil airson an taisgealadh artemisinin no *qinghaosu* aice. 'S e cungaidh-leigheis airson mailèiria a tha ann. Bhuannaich i an Duais Nobel ann an Leigheas ann an 2015 còmhla ri William C. Campbell agus Satoshi Ōmura. Rugadh i ann an Ningbo ann an 1930 is roghnaich i leigheas ionnsachadh nuair a thàinig caitheamh rithe aig an sgoil. Bha i na h-oileanach aig Oilthigh Pheking mus do rannsaich i leigheas traidiseanta, mar eisimpleir lobelia Sìonach agus fliodh. Aig àm Aramach a' Chultair dh'obraich i air cungaidhean-leigheis an aghaidh mailèiria. Ann an 1972 lorg a sgioba gun robh artemisinin buadhach air mailèiria.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Leigheas
Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Sìn
Roinn-seòrsa:Luchd-saidheans
Roinn-seòrsa:Mailèiria
Paul Modrich

'S e ceimigear às na Stàitean Aonaichte a tha ann am **Paul Modrich**.

Tha e ainmeil airson an obair aige mu dheidhinn càiridh mì-chòrdaidhean ann an DNA.

## Beatha
Rugadh e ann am Meagsago Nuadh agus bha e na oileanach ann am MIT.
Sgrìobh e an tràchdas aige, "Structar, grinn-obair agus ròl bith-eòlasach *ligase* DNA *E. coli*", ann an 1973 ann an Oilthigh Stanford agus chaidh e na rannsaiche Institiud Meadaigeach Howard Hughes ann an 1994. Tha e cuideachd na ollamh aig Oilthigh Dhuke.

## Urraman
Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 2015 còmhla ri Tomas Lindahl agus Aziz Sancar.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Ceimigeachd
Roinn-seòrsa:Luchd-saidheans
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Aziz Sancar

'S e ceimigear às an Tuirc a tha ann an **Aziz Sancar**. Tha e ainmeil airson an obair aige mu bheirmearan a tha a' càradh DNA agus mu na gineachan a tha a' riaghlachadh cleoc na bodhaige.

## Beatha
Bha e na oileanach aig Oilthigh Istanbul agus sgrìobh e an trachdas aige, "A study on photoreactivating enzyme (DNA photolyase) of Escherichia coli" fo Chlaud Rupert ann an Oilthigh Thexas aig Dallas.

Tha e na ollamh ann an Oilthigh Charolina a Tuath aig Chapel Hill.

## Urraman
Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 2015 còmhla ri Tomas Lindahl agus Paul Modrich.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Ceimigeachd
Roinn-seòrsa:Luchd-saidheans
Roinn-seòrsa:Daoine às an Tuirc
Gustav Hertz

B' e fiosaigiche às a' Ghearmailt a bha ann an **Gustav Hertz**.

Tha e ainmeil airson na rannsachaidhean aige còmhla ri James Franck a dhearbhaich na teòiridhean chuantamach de Niels Bohr is Max Planck.

## Beatha
Fhuair e an dotaireachd aige airson an tràchdas aige mun speactram fo-dhearg de charbon dà-ogsaid an do sgrìobh e fo Mhax Planck agus Heinrich Rubens ann an Oilthigh Bherlin. Ann an 1925 chaidh e na ollamh aig Oilthigh Halle-Wittenberg agus dh'imrich e do Bherlin ann an 1928. Thàinig air toirt suas ann an 1934 air sgàth 's gum bu Iùdhach a bha ann a sheanair, agus dh'obraich e aig Siemens.

An dèidh don Dàra Cogaidh thèarainn e don Aonadh Sobhiat far an do dh'obraich e air a' mhathachadh de dh'uranium. Ann an 1954 thill e don Ghearmailt far an robh e na ollamh ann an Oilthigh Leipzig.

Bha Heinrich Hertz a bhràthair-athar.

## Urraman
Bhuannaich e an Duais Nobel ann am Fiosaigs ann an 1925 còmhla ri James Franck agus an Duais Stalin ann an 1951.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Iùdhaich
Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann am Fiosaigs
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt