open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vera Lynn

'S e seinneadair a th’ ann am **Vera Lynn** (1917-2020) is bha an far-ainm *The Forces' Sweetheart* (leannan nam feachd) oirre anns an Dàrna Cogadh. Nuair a ruig i ceud bliadhna a dh’aois ann an 2017, chaidh a co-là breith a chomharradh nuair an deach dealbh a h-aodann ’s i òg a cruthachadh le solais air Bearradh Geal Dover air an oidhche sin.

## Beatha na h-òigridh

Rugadh i ann an 1917 ann an East Ham, Lunnainn an Ear, 20 dhen Màirt 1917 is bha an t-ainm Vera Margaret Welch oirre. Thòisich i a’ seinn air an àrd-ùrlar nuair a bha i seachd bliadhna a dh’aois.  Sheinn i air ann rèidio a chiad thuras ann an 1935. Thagh i an t-ainm “Lynn” airson an obair aice na seinneadair proifeiseanta.

## Obair

Anns an Dàrna Cogadh bha prògram rèidio is bha i a’ craoladh airson an armailt Breatannach a bha a’ sabaid thall thairis.  Rinn i tòrr turasan thall thairis cuideachd airson a bhith a’ seinn air an làrach airson an fheachd Bhreatannaich.
 
Bha tòrr dhaoine measail oirre air feadh a’ chùrsa-obrach aice. Bha i anns na “charts” gu tric.
  
Tha “We’ll Meet Again”, “The White Cliffs of Dover”, “A Nightingale Sang in Berkeley Square” agus “There’ll Always be an England” am measg nan òrain aice as ainmeile.

Thàinig CD ùr a-mach ann am Màirt 2017 le cuid de na h-òrain aice, trì là ron a co-là breith, agus dòchas ann gum briseadh e clàr nan curaidh airson an duine as sinne (fhathast beò) aig a bheil albam am measg an fhichead albam as motha reic.  Agus cò aig a bhiodh an clàr a bhiodh i a’ briseadh ach aig Vera Lynn fhèin.  Bhuannaich i an clàr seo, a’ chiad thuras, ann an 2014 leis an albam “National Treasure – Ultimate Collection”. Bha i 97 bliadhna a dh’aois aig an àm sin.

Thuirt i gum b’ fhearr leotha cuimhnicheadh an guth aice nuair a bha i òg.  Ach, thuirt i cuideachd gu bheil i glè thoilichte 100 bliadhna a dh’aois a ruigsinn agus gur e 'an incredible adventure of song, dance and friendship' a th' ann.

Chaochail i ann an 2020 is i 103 bliadhna a dh'aois.

## Iomraidhean



Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Roinn-seòrsa:Seinneadairean
An t-Eilean Dubh

'S e leth-eilean ann an Rois an Ear a tha san **Eilean Dubh** (Beurla: *the Black Isle*), ear-thuath air a' Mhanachainn agus air a' Bhlàr Dhubh. Ged-tà, chan eil an t-Eilean Dubh *dubh*: 's e Eilean Dubhthaich an t-ainm slàn a bh' air, air an naomh Duthac. Chaidh sin a ghiorrachadh gu Eilean Dubh agus thàinig a' Bheurla *Black Isle* às a sin. Bha ainmean eile roimhe sin air an roinn seo: **An Àird Mheadhanach** agus **Eadar Dhà Dhàil**.  

## Suidheachadh
Tha an leth-eilean 20 km a dh'fhaid agus tha a' mhuir cha mhòr ga chuartachadh, Caolas Chrombaigh air an taobh a tuath, Linne Mhoireibh san ear-dheas agus Linne Fharair air an taobh a deas. Tha talamh 8 km a leud ga cheangal ris a' chuid eile de tìr-mór na h-Albann. Chan eil na crìochan seo eadar an leth-eilean is tìr-mòr na h-Alba san taobh an iar cho soilleir. San iar-thuath leanaidh a' chrìoch  Abhainn Chonainn a tha a' ruith eadar Inbhir Pheofharain air tìr-mòr agus Drochaid Sguideil mar chiad bhaile den Eilean Dubh. San taobh an iar-dheas tha cuid den bheachd gur e leas-abhainn Abhainn nam Manach a tha a' sgaradh a' Mhanachainn air tìr-mòr agus am Blàr Dubh air an Eilean Dubh. Tha feadhainn eile a' coimhead air Abhainn nam Manach fèin mar chrìoch, agus mar sin a' gabhail a-steach a' Mhanachainn mar phàirt den Eilean Dubh cuideachd.

## Àitichean
Tha na bailtean a leanas air an Eilean Dubh: ann an taobh an ear tha am Blàr Dubh, an Todhar, Drochaid Sguideil agus a' Mhanachainn ann, ann an taobh an ear-dheas tha Poll Lochaidh, Abhach, Ros Maircnidh agus a' Chananaich faisg air a' chosta agus anns an iar aig ceann an leth-eilein tha Cromba ann.

Tha Camas Uadail air a chosta thuath 'na sgìre ghléidhteachas nàdair, agus tha eaglais eachdraidheil ann, Eaglais Chille Mhìcheil, a chaidh a chàireadh ann an 2017.

## Eaconamaidh

B' àbhaist iasgachd a bhith na roinn eaconamaidh cudromach, gu h-àraidh sgadain agus gearra-sgadain. Tha coilltearachd agus tuathanasachd cumanta anns an Eilean Dubh. Bidh an fhèill-àiteachais "*The Black Isle Show*", ann gach bliadhna anns an Lùnasdal. Tha roinn na turasachd na gnìomhachas cudromach cuideachd. Tha taigh-staile "Glen Ord" anns a' Bhlàr Dhubh a chaidh a stèidheachadh ann an 1838. Gheibhear leann fàs-bheartach ionadail anns an taigh-grùide *Black Isle Brewery Ltd*.. Tha e san iar dheas air Poll Lochaidh faisg air Allangrange Mains.

## Cànanan
Tha seann chlàraidhean a' sealltainn gun robh a' Ghàidhlig ga bruidhinn anns an roinn seo. Gheibhear eisimpleir bho Pharaiste Knockbain far an robh a' Ghàidhlig aig 171 neach a-mach à 1866 duine a bha a' fuireach an seo ann an 1881.

Bha dualchainnt sònraichte de dh'Albais ga bruidhinn air an Eilean Dubh cuideachd a bha cumanta a-measg nan iasgairean. Ged-tà, chaochail am fear mu dheireadh aig an robh an cànain, Bobby Hogg, anns an Dàmhair 2012 agus mar sin chaidh an cànain a bith. 

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

* Black Isle Info (Beurla)

*
Camas Uadail

'S e bàgh a tha ann an **Camas Uadail** (Beurla: *Udale Bay*), air chosta a tuath an Eilein Duibh, air Caolas Chrombaigh. Gheibhear deagh sealladh bhon an seo thairis air Linne Chrombaidh gu Inbhir Ghòrdain agus Beinn Uais. Tha e 'na sgìre gléidhteachas nàdair.  Tha eaglais eachdraidheil ann, Eaglais Chille Mhìcheil, a chaidh a chàradh ann an 2017.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* 
* BBC Naidheachdan 2017-01-30: Obair càraidh cha mhòr deiseil air Eaglais Chille Mhìcheil *(aithris-bhideo 2:32)*
* SeaBoardGàidhlig 2012-04: Eaglais Chille Mhìcheil

Roinn-seòrsa:An t-Eilean Dubh
Badmantan

'S e spòrs a tha ann am **Badmantan** far an buailear caile-circein a-null 's a-nall tarsainn air lìon le racaid.  Mar as trice tha aon neach air gach taobh, air neo dithis air gach taobh.  Cluichear a-muigh e gu neo-fhoirmeil, ach 's ann a-stigh a chluichear na geumaichean foirmeil.

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2017-01-30: Sgillean Badminton ga theagasg le Dan Travers an Uibhist *(aithris-bhideo 1:45)*

Roinn-seòrsa:Spòrs
Jūdō

'S spòrs a tha ann an **jūdō**, seòrsa sabaid ealanta eadar dithis.  Chaidh a chruthachadh san Iapan ann an 1882 le Jigoro Kano (嘉納治五郎).

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2017-02-01: Tè òg às a' Ghàidhealtachd le amasan Oilimpigeach *(aithris-bhideo: 2:09)*

Roinn-seòrsa:Spòrs
John McCain

Tha **John Sidney McCain III** na riochdaire Arizona ann an Seanadh nan Stàitean Aonaichte. 

## Cogadh Bhiet-Nam
Bha McCain na phaidhleat anns a' Chogadh Bhiet-Nam agus leònadh e ann an tubaist; bha e na chiomach còig bliadhna fo chreòtachd ùghdarras Bhiet-Nam a Tuath. Bha e na mhac àrd-mharaiche, mar sin thairgeadh fuasgail tràth. Dhiùlt e, a dh'aindeoin an droch-làimhseachadh, oir a bha an aghaidh còd onaire oifigeirean nan ciomach. (Cha toigh leotha gu bheil am fosgladh 'propaganda' airson daoine sam bith.)

Fhuair e seachd bonn-cuimhne deug, fiù *Silver Star*, treasamh bonn-cuimhne as àirde ann an armailteach nan Stàitean Aonaichte.

Dh'fhanaid Donald Trump a sheirbheis san arm: "'S fheàrr leam duine nach do ghlacadh a-riamh."

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Cogadh Bhiet-Nam

Thachair an **Cogadh Bhiet-Nam** (no **An Dàrna Cogadh Indochine**) eadar 1955 agus 1975. B' iad Bhiet-Nam a Deas agus Bhiet-Nam a Tuath a bha sabaid an aghaidh a chèile. A bharrachd orra, ged-tà, ghabh dùthchannan eile pàirt den chogadh air an dà thaobh. Mar thoradh air sin, canar gur e cogadh *proxy* a bh' ann le dùthchannan calpach (*capitalist*) air taobh Bhiet-Nam a Deas agus dùthchannan comannach (*communist*) air taobh Bhiet-Nam a Tuath. Bha a' chòmhstrì na phàirt dhen Chogadh Fhuar eadar na Stàitean Aonaichte agus an Aonadh Sobhiat.

## Duine ainmeil
### Às na Stàitean Aonaichte
*John McCain
### Às Bhiet-Nam a Tuath
*Ho Chi Minh, air a dh'ainmeicheadh baile Ho Chi Minh

## Sgrìodhaidhean mu a dheidhinn ann an Gàidhlig
* MacLeòid, Dòmhnall Iain. 'Beachd air Cogadh Vietnam' ann an *Gairm* Àir. 57, An Geamhradh 1966, dd. 10-14.
* Paul, Alistair. Cogadh agus Ceòl am Bhiet-Nam ann an Dàna, danamag.org. 11mh dhen Mhàrt, 2017.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:An Cogadh Fuar
Roinn-seòrsa:Cogadh
Barpa Langais

Tha **Barpa Langais** 'na chàrn seòmarach à Linn Ùr na Cloiche ann an Uibhist a Tuath. Tha e mu 72 troigh troimhe, mu 18 troigh a dh'àirde agus mu 5,000 mìle bliadhna a dh'aois. Tha dà leac anabarrachd mòr sa mhullach agus tè eile os an cionn.

Tha an doras a-steach an an taobh sear. Ged a tha cuid dhen bharpa air tuiteam, ruigear aon seòmar dheth fhathast. Bha an t-àrsaiche Erskine Beveridge dhen bheachd gu bheil co-dhiù aon seòmar eile ann, 's dòcha trì dhiubh uile gu lèir. Rinn an Dr Beveridge tochladh rannsachaidh ann ron bhliadhna 1911, an dà chuid am broinn a' bharpa agus mun cuairt air agus fhuaras fianais air tòrraidhean loisgidh agus obair-chriadha (feadhainn le pàtranan orra), luaithre fiodha, cnàmhan loisgte, ceann-saighde de chlach-theine, sgrìoban agus pìos talca le toll troimhe.

Tha Barpa Langais aig NF838657 ().  Ruigear e a' coiseachd on A867 mu 5 mìltean san ear-dheas air Loch nam Madadh.  Air neo o Thaigh-òsta Langais, le ceum a-null gu tursachan Phoball Fhinn agus an uairsin cuairt Bheinn  Langais agus a-null gu Barpa Langais.

## Faic cuideachd
* Cladh Hàlainn - làrach à Linn an Umha ann an Uibhist a Deas
## Tùsan

Roinn-seòrsa:Na h-Eileanan Siar
Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Uibhist a Tuath
Naomh Bhaileintin

B' e naomh Ròmanach bhon 3mh Linn a bha ann an **Naomh Bhaileintin**.

Chuir na h-ùghdarrasan gu bàs e air sgàth 's gur e Crìostaidh a bh’ ann.  Mar seo, b' e martarach a bh’ ann. Bhàsaich e air 14 an Gearran 273 AD. Chaidh a thìodhlacadh ann an cladh faisg air Via Flamina is Ponte Milvio ann an ceann a tuath na Ròimhe. Chan eil tòrr fiosrachaidh a bharrachd ann agus air sgàth seo, chuir an Eaglais Chaitligeach e a-mach às a’ Mhìosachan Oifigeil ann an 1969. 'S urrainn do cho-thionalan Caitligeach a chomharrachadh air 14mh an Gearran mur h-eil comharrachadh nas cudromaiche a’ tuiteam air an latha seo.
 
A-rèir na h-Eaglaise Caitligich 's e naomh a’ ghaoil chùirteil (seòrsa de ghaol foirmeil) a th’ ann. Am measg a shamhlaidhean, tha eòin, ròsan agus easbaig còmhla ri clann thinn.  Tha na h-eaglaisean Anglach, Lùtaireach is Baisteach ga chomharrachadh cuideachd.  Anns an eaglais Ortadogsaich thèid dithis eile a chomharrachadh mar naomh Bhaileintin is air dà latha diofraichte.  Anns na dùthchannan far a bheil an Eaglais Ortadogsach làidir, 's e latha neo-eaglaiseach a th’ anns an 14mh dhen Ghearran nuair a tha iad a’ comharrachadh Naomh Bhaileintin is an gaol aca. Thàinig an tradaisean seo bho Eòrpa an Iar agus Aimeireaga. Ann an Romàinia 's e 24mh an Gearran a th’ anns an latha tradaiseanta nuair a thèid an gaol is an t-earrach a chomharrachadh. 'S e latha Dragobete a th’ air.

Chan eil tòrr fios le fianais cheart againn mu dheidhinn cò dìreach a bh' ann am Bhaileintin, ach tha sgeulachd no dhà ann. Canar gun robh e a’ leigeas nighean dhall agus gun tàinig a fradharc air ais. Thathar ag ràdh gun do phòs e daoine Crìostail gu dìomhair.  Nam biodh duine pòsta, chan fhaodadh fhastadh na shaighdear anns an armailt Ròmanach. Bha an t-Ìmpire feargach. Chuir e Bhaileintin anns a’ phrìosan. Chaidh Bhaileintin dì-cheannachadh.

## Latha Naomh Bhaileintin
Mhair tòrr gnàthasan cultarail ann am Breatainn bhon an ceathramh linn deug gus an latha an-diugh. Tha cuid den na h-eòlaiche ag ràdh gum b' e Geoffrey Chaucer ùghdar nan gnàthasan sin, gu sònraichte bhon an leabhar aige *Parlement of Foules*. 'S ann bhon an àm seo a thàinig an ceangal eadar Naomh Bhaileintin is an gaol romansach.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Crìosdaidheachd
Siorrachd Pheairt a Deas agus Siorrachd Cheann Rois (sgìre Phàrlamaid na h-Alba)

'S e sgìre Phàrlamaid na h-Alba a tha ann an **Siorrachd Pheairt a Deas agus Siorrachd Cheann Rois** (Beurla: *Perthshire South and Kinross-shire*).

Chruthaicheadh i ann an 2011 o phàirtean de dh'Ochail agus Peairt, far an robh Ròsanna Choineagan na BPA. Tha Peairt agus Ceann Rois fhèin, Uachdar Àrdair agus Craoibh san sgìre seo.

Tha i ann an crìch ri 
Fìobh an Ear Thuath,
Fìobh Meadhanach agus Gleann Rathais,
Cowdenbeath,
Dùn Phàrlain,
Siorrachd Chlach Mhanann agus Dùn Bhlàthain,
Sruighlea, agus
Siorrachd Pheairt a Tuath.

## Buill-phàrlamaid

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Poileataigs na h-Alba
Roinn-seòrsa:Sgìrean Phàrlamaid na h-Alba
Spéilearachd-dheighe

'S e spòrs a tha ann an **spéileireachd** far am bithear a' spéileadh air deigh le brògan-spéilidh.  Mar as trice anns na farpaisean tha ceòl ann, agus tha na spéileadairean ag amas air sgilean agus cleasan a thaisbeanadh, fhad's a tha iad a' cumail tìm ris a' cheòl mar a tha ann an dannsa.  Ann an cuid de dh'fharpaisean tha dà spéileadair, mar as trice boireannach agus fireannach a' spéileadh còmhla, agus ann am farpaisean eile tha na spéileadairean a' spéileadh 'nan aonar.

Ann an farpaisean eile, chan eil cleasachd ann idir, agus chan eilear ag amas ach air astar agus luaths.

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2017-02-10: Sgioba na Gàidhealtachd a' falbh gu farpais speileireachd dèigh co-thìmichte na h-Alba *(aithris-bhideo 2:30)*

Roinn-seòrsa:Spòrs
Valparaiso

'S e baile-mòr ann am Sile a tha ann an **Valparaíso**.
## Bailtean Co-cheangailte
* Mersin
## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:An t-Sile
Roinn-seòrsa:Bailtean
Ian Blackford

'S e neach-poileataigs à Alba a tha ann an **Ian Blackford** BP.

Dh'obraich e mar bhancair calpa agus dh'iomair e airson seirbheisean adhair a thilleadh don Eilean Sgitheanach mus do thaghadh e mar BhP airson Ros, An t-Eilean Sgitheanach agus Loch Abar ann an 2015.
Tha e na bhall Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba. Chaidh e a thaghadh mar cheannard a' bhuidheann SNP anns a' Phàrlamaid Westminster 's Kirsty Blackman mar leas-cheannard an dèidh don taghadh coitcheann 2017 nuair a chaill Aonghas Robasdan an seat aige. Leig e ann an Dùbhlachd 2022 a dhreuchd suas mar cheannard a' Phàrtaidh aig Westminster.
Sheas e sìos cuideachd mar bhall-phàrlamaid aig an taghadh coitcheann ann an 2024.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* They Work for You: Ian Blackford MP

Roinn-seòrsa:Buill Pàrlamaid Westminster
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Roinn-seòrsa:Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba
Roinn-seòrsa:Poileataigs na h-Alba
Seann-Ghàidhlig

B' e **Seann-Ghàidhlig** (Beurla: *Old Irish/Old Gaelic*, Gàidhlig na h-Èireann: *An tSean-Ghaeilge*) an cànan Ceilteach a bha 'ga chleachdadh an dà chuid ann an Alba agus Èirinn ron 13mh linn. Às dèidh sin, chleachdadh a' Gàidhlig Chlasaigeach mar chànan litreachaidh anns an dà thaobh Sruth na Maoile, agus Gàidhlig na h-Èireann, Gàidhlig Mhanainn, agus Gàidhlig mar chànanan làitheil. 

## Teacsaichean ann an Seann-Ghàidhlig
* Táin Bó Cúailnge/ Irish Sagas Online [ https://iso.ucc.ie/Tain-cualnge/Tain-cualnge-text.html]
* Lebor Gabála Érenn

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Cànain Ghàidhealach
Roinn-seòrsa:Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Cànain Ghoidhealach
Fìobh Meadhanach agus Gleann Rathais (sgìre Phàrlamaid na h-Alba)

'S e sgìre Phàrlamaid na h-Alba a tha ann am **Fìobh Meadhanach agus Gleann Rathais** (Beurla: *Mid Fife and Glenrothes*).

Chruthaicheadh i ann an 2011 o phàirtean de Fìobh Meadhanach. Tha Gleann Rathais fhèin, Ceannachaidh, An Leargach agus Inbhir Lìobhann san sgìre seo.

Tha i ann an crìch ri 
Fìobh an Ear Thuath,
Cair Chaladain,
Cowdenbeath, agus
Siorrachd Pheairt a Deas agus Siorrachd Cheann Rois.

## Buill-phàrlamaid

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Poileataigs na h-Alba
Roinn-seòrsa:Sgìrean Phàrlamaid na h-Alba
Roinn-seòrsa:Fìobha
Cill Mhaoininn

'S e baile beag anns an Neuk an Ear Fhìobha, faisg air Eanstair, a tha ann an **Cill Mhaoininn** (Beurla: *St Monans* no *St Monance*). Chaidh e na bhorgh ann an 1596. Chaidh caisteal, Newark Castle, a thogadh 1 km iar air Cill Mhaoininn. Bha stèisean-rèile ann air an loidhne eadar Luacharas agus Snaidhm Thornton, ach dh'fhosgail e 9 an t-Sultain 1965 còmhla ris an loidhne eadar Cill Rìmhinn agus Inbhir Lìobhann.
Chaidh an eaglais shuaicheanta a stèidheachadh ann an 1307 agus dh'ath-thogadh e ann an 1828. Tha dà bhàta dealbhaichte a' crochadh ris a' mhullach-seòmair.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Fìobha
Cair Chaladain (sgìre Phàrlamaid na h-Alba)

'S e sgìre Phàrlamaid na h-Alba a tha ann an **Cair Chaladain** (Beurla: *Kirkcaldy*).

Chruthaicheadh i ann an 1997 on sgìre Phàrlamaid Westminster agus chaidh an crìochan a mhùthadh ann an 2011.
Tha Cair Chaladain fhèin, an t-Eilean Loisgte, Ceann Gronn, an Dìseart, Buckhaven agus Meadhchill san sgìre seo.

Tha i ann an crìch ri 
Fìobh Meadhanach agus Gleann Rathais agus
Cowdenbeath.

## Buill-phàrlamaid

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Poileataigs na h-Alba
Roinn-seòrsa:Sgìrean Phàrlamaid na h-Alba
Roinn-seòrsa:Fìobha
Leann nam biast

Tha **leann nam biast** (Beurla: *beastie beer*, *wee beastie* no *dregs beer*) ’na dheoch bhrachte Albannach a tha air a dhèanamh de bheirm, uisge agus trèicil agus/no siorap agus/no siùcar. Chan eil e cho cumanta an-diugh ’s a bhiodh roimhe ach bha e gu math cumanta air feadh na Gàidhealtachd is nan eileanan aig àm.

## Ainmean
Bha diofar ainmean air a-rèir sgìre, a’ gabhail a-staigh:
* leann nan grìosagan (Leòdhas)
* leum nam biast (Uibhist)
* leann nam biastagan
* leann-deasgainn
* leann-trèicil
* leann nam biastagan (Uibhist)

Tha cuid dhe na h-ainmean ag ainmeachadh biastagan a chionn ’s gun robh coltas air an leann mar gun robh biastagan beaga a’ gluasad mun cuairt sa bhotal nuair a bhathar ’ga ghrùdadh.

## Ceimigeachd
A bharrachd air uisge agus adhbhar siùcair air choireigin, mar is trice trèicil no deasgainn à taigh-staile uisge-beatha, ’s e rud air a bheil plannt leanna-dhinnsear a nì leann dheth. Chan e lus a tha sa phlannt leanna-dhinnsear ach measgachadh dhen fhungas *[[Saccharomyces florentinus]]* (*S. pyriformis* roimhe) agus am baicteir *[[Lactobacillus hilgardii]]* (air an robh *Brevibacterium vermiforme* roimhe),  a nì SCOBY còmhla, ach uaireannan cleachdar beirm fuineadair àbhaisteach cuideachd.

Cha tèid a tharraing idir (sin as adhbhar nach eil e an aghaidh an lagha a dhèanamh ann an Alba) agus nuair a bhios e deiseil gus òl, cha bhi ach eadar 1.5% agus 2% a dh’alcol ann.

Bheireadh seo mu thrì seachdainean.

## Ann am beul-aithris
Tha an leann seo a’ nochdadh ann am beul-aithris an-siud ’s an-seo, mar eisimpleir ann an Òran na Curracaig le Dòmhnall Ailean Dhòmhnaill na Bainich san rann mu dheireadh:

:Chan eil bàrd sa bhaile seo
:Neo anns a’ bhaile ud shìos
:Nach cuirinn-sa mo ghealladh ris
:Gum feannainn thu gun sgian
:Tha thu searbh ri èisteachd riut
:’S cho geur ri leann nam biast
:’S b’ fhearr leam gu robh goinean riut
:Mun coinnich thu rium riamh.

## Tùsan

Roinn-seòrsa:Deoch
Roinn-seòrsa:Deoch làidir
Roinn-seòrsa:Alcol
Winnie Ewing

'S e neach-poileataigs à Alba a bha ann am **Winnie Ewing**. Tha i ainmeil air sgàth a buannaich airson nan Nàiseantach ann am frith-thaghadh Hamilton ann an 1967. Rugadh i mar Winifred Woodburn agus thogadh i ann an Glaschu agus bha i na h-oileanach aig Oilthigh Ghlaschu far an do dh'ionnsaich i lagh. Chaill i a seat ann an 1970 agus bhuannaich i Moireabh agus Inbhir Narann ann an 1974. Chaill i an seat seo ann an 1979.
Bha i na Ball-Pàrlamaid Eòrpaich airson na Gàidhealtachd agus nan Eilean eadar 1979 agus 1999 far an d'fhuair i am far-ainm *Madame Écosse* agus bha i na ball-liosta anns a' Phàrlamaid na h-Alba airson na Gàidhealtachd agus nan Eilean eadar 1999 agus 2003.

Tha a mhac, Fergus Ewing agus a nighean, Annabelle Ewing, cuideachd nan luchd-poileataigs, agus bha a bean-mhic, Mairead Ewing, cuideachd na neach-poileataigs mus do chaochail i ann an 2006. Chaochail i aig aois 93 anns an Ògmhios 2023.

## Ceanglaichean a-mach
* 
* 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ball Pàrlamaid na h-Alba
Roinn-seòrsa:Buill Pàrlamaid Westminster
Roinn-seòrsa:Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Sruighlea (sgìre Phàrlamaid na h-Alba)

'S e sgìre Phàrlamaid na h-Alba a tha ann an **Sruighlea** (Beurla: *Stirling*).

Chruthaicheadh i ann an 1999 on sgìre Phàrlamaid Westminster. Tha Sruighlea fhèin, an Dùn, Calasraid, Cill Fhinn, Taigh an Droma, a' Chrìon-Làraich agus Srath Bhlathain san sgìre seo.

Tha i ann an crìch ri 
Siorrachd Pheairt a Tuath,
Siorrachd Pheairt a Deas agus Siorrachd Cheann Rois,
Siorrachd Chlach Mhanann agus Dùn Bhlàthain,
An Eaglais Bhreac an Iar,
Comar nan Allt agus Cill Saidhe,
Srath Chelbhinn agus Bearsden,
Bruach Chluaidh agus Muileann-Gaidh,
Dùn Breatann, agus Earra-Ghàidheal agus Bòd.

## Buill-phàrlamaid

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Poileataigs na h-Alba
Roinn-seòrsa:Sgìrean Phàrlamaid na h-Alba
Tomás Patten

B' e saighdear saor-thoileach agus Gàidheal à Èirinn, a shabaid ann an Cogadh Sìobhalta na Spàinne, a bh' ann an **Tomás Patten** (Dumha Éige, Oileán Acla 1910 – Boadilla del Monte, 16 an Dùbhlachd 1936.  

Bhuineadh Patten do theaghlach uabhasach fhèin mòr agus bha 13 bràthair agus peathraichean aige. Mar a b' àbhaist san sgìre bhochd air a' Ghàidhealtachd a bha siud, b' fheudar do Phatten an dùthaich aige fhèin fhàgail agus chaidh a thall a Shasainn is e na dheugair fhathast. Chuir e seachad bliadhnaichean na fhear-obrach ann an Lunnainn is Poll a' Ghrùthain.  Ghabh e pàirt ann am Mòr-dhàil Poblachdach, buidheann Shòisealach Phoblachdach a bh' ann. Dh'fhàg Patten Sasainn san Dàmhair 1936, dìreach an dèidh toiseach a' chogaidh is chaidh e dhan Spàinn na aonar. Fhuar e ballrachd nam Bragaid Eadar-nàiseanta (Spàinntis: *Brigadas Internacionales*) an siud. Ann am Madrid, bha e anns a' Mhailisidh is e a' cuideachadh  ris a' bhaile a dhìon is feachdan nam faisisteach a' toirt ionnsaigh air. Bhathar air a' bhaile a cuairteachadh le taic bho Hitler. Aig a' cheann thall chaidh Patten a mharbhadh aig Boadilla del Monte san oidhche eadar 16/17 an Dùbhlachd 1936. B' e Patten a' chiad Ghàidheal is a' chiad Èirinneach a chaill a bheatha sa chogadh sin.

Choisrig Peadar O'Donnell an leabhar aige, Salud!, gu "*a young Achill boy*". Nochd Patten ann an òran a sgrìobh Christy Moore *Viva la Quinta Brigada* cuideachd. Thogadh carragh-chuimhne dha ann an Dumha Éige fhèin ann an 1984, bliadhnaichean an dèidh a bhàis.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Daoine à Èirinn
Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Roinn-seòrsa:An Spàinn
Roinn-seòrsa:Cogadh
Gealag-bhuachair

ʼS e eun a tha sa **ghealag-bhuachair** (Beurla: corn bunting; Ainm saidheansail: *Emberiza calandra*.  Bʼàbhaist dha bhith paillt ann an Uibhist agus Barraigh ach tha e air fàs gann le atharrachaidhean ann an dòighean àiteachais.

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2013-08-03: Gealagan buachair gann
* BBC Naidheachdan 2017-02-27: “Dual-chainntean” nan gealagan-buachair a’ dol à bith

Roinn-seòrsa:Eòin
Là na Gogaireachd

Tha **Là na Gogaireachd** air a comharrachadh gach chiad den Ghiblean. Tha daoine air a bhith a’ dèanamh phlòighean is air a bhith a sgaoileadh fhathannan ceàrr.   ’S e Gogairean a th’ air an luchd-fulaing agus air an fhealla-dhà fhèin.  Nuair a bhios an duine a rinn a’ phlòigh deiseil rithe, èighidh esan no ise ‘Is tusa an gogaireachd!’.
  
Foillsichidh cuid de na pàipearan-naidheachd is irisean sgeulaichean meallta a thèid a mhìneachadh an ath latha no aig bonn na duilleige ann an litreachan glè bheag.  Tha aon fhealla-dhà ainmeil a rinn a’ BhBC ann an 1957.  Bha iad a’ craoladh film a thug ri chreidsinn gun robh na tuathanaich anns an Eilbheis air a bhith a’ buineachadh spaghetti ùr anns na pàircean aca.  Fhuair a’ BhBC tòrr dh’iarrtasan bho dhaoine a dh’iarr lusan spaghetti a cheannach.  B’ e plòigh glè shoirbheachail a bh’ ann. Nochd cleas air Là na Gogaireachd ann am Prògram Choinnich ann an 1997 a bha ag ràdh gum faigh luchd-bruidhinn na Gàidhlig tarsainn drochaid an Eilein Sgitheanaich gun chìsean a phàigheadh.

Dh’fhàs an latha seo nòsarach anns an naoidheamh linn deug is chum e a’ dol chun an latha an-diugh. Ach chan e saor-là poblach a th’ ann ann an dùthaich sam bith. 

Ach, ’s e beachd glè aosta a th’ anns an nòs a bhith a’ cumail aon latha gach bliadhna airson phlòighean.  Bha fèis Ròmanach ann air an robh an t-ainm ‘Hilaria’.

Lorgaidh sinn a’ chiad iomradh air a’ cheangal eadar a’ chiad là den Ghiblean is na gogaireachdan anns an leabhar le Geoffrey Chaucer – The Canterbury Tales (1392).  Nas anmoiche, rinn John Aubrey iomradh air a’ chiad là den Ghiblean 1686 mar “*Fooles holy day*”.  Chaidh grunn duine a mhealladh air an latha seo ann an 1668 is air sàillibh seo, chaidh iad gu Tùr Lunnainn gus a sealltainn air nigheadaireachd nan leòmhannan. 
Bha an t-ainm ‘*Huntigowk Day*’ air an latha seo ann an Alba.  Thàinig an t-ainm seo bho “*Hunt the Gowk*”.  ’S e cuthag a th’ ann an Gowk.  Tha an t-ainm ‘Là Ruith na Cuthaige’ oirre cuideachd anns a’ Ghàidhlig. 

Tha meas air an latha seo aig daoine ann an tòrr dhùthchannan.  Anns an Fhraing, an Eadailt, a’ Bheilg, na Tìrean Ìsle is sgìrean ann an Canada is Eilbheis far a bheil Fraingis air a bruidhinn, ’s e *poisson d’ Avril* (Fraingis), *aprilvis* (Duitsis) is *pesce d’ aprile* (Eadailtis)  a th’ aca air an latha seo.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Tobar an Dualchais: Latha na Gogaireachd (2:14)*Co-cheangal eadar Latha na Gogaireachd agus ceusadh Chrìosda, nuair a chuir iad e bho Philate gu Herod*

Roinn-seòrsa:Làithean
Eilean na Deasgabhalach

'S e eilean bholcànach iomallach sa Chuan Siar a th' ann an **Eilean na Deasgabhalach** (Beurla: *Ascension Island*). The e na phàirt den Ranntair Thar Lear Bhreatainn Eilean Naomh Eilidh, Eilean na Deasgabhalach is Tristan da Cunha. 

Tha an t-eilean suidhichte 1,600 km a-mach bho chosta Afraga agus 2,250 km bho chosta Aimeireaga a Deas. 'S e meud an eilein 88 km ceàrnagach.

Chaidh an t-eilean ainmeachadh le Alfonso de Albuquerque, seòladair às a' Phortagail nuair a lorg e an t-eilean air Là na Deasghabhalach anns a' bhliadhna 1503.

Tha sluagh maireannach air a bhith a' fuireach air Eilean na Deasgabhalach bhon bhliadhna 1815 nuair a chaidh gearastan Breatannach a chur air an eilean às dèidh do Napoleon Bonaparte a bhith air a chur air fògradh ann an Eilean Naoimh Eilidh.  

## Dealbhan

Green Mountain3.JPG|Sealladh air an eilean  bho mhullach na beinne *Green Mountain*
Ascension Island Location.jpg|Suidheachadh Eilean na Deasgabhalach agus Eilean Naomh Eilidh (sa deas)


## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas Eilean na Deasgabhalach
* ''The Islander'', cuairtlitir an eilein

Roinn-seòrsa:Eileanan
Roinn-seòrsa:Ranntairean Thar Lear Bhreatainn
Alasdair mac Colla

B' e saighdear Gàidhealach de Chlann Eòin Mhòir (meur de Chlann Dòmhnaill a bha fiachail sna h-Eileanan agus ann an Èirinn) a bha ann an **Alasdair mac Colla Chiotaich MacDhòmhnaill** (c. 1610 &ndash; 13mh dhen t-Samhain 1647). Tha e ainmeil airson pàirt a ghabhail ann an Cogadh nan Trì Rìoghachdan (Beurla: War of the Three Kingdoms).

## Beul-aithris
Tha mòran sgeulachdan agus òrain mu a dhèidhinn san dà Ghàidhealtachd, Alba agus Èirinn. Nochd e ann am bàrdachd Iain Luim agus Dhiorbhail Nic a' Bhriuthainn. Rinn Iain Lom an dàn seo:

Alasdair nan Geurlann Sgaiteach,

Gheall thu 'n-dè a bhith cur às daibh;

Chuir thu 'n retreut seach an caisteal,

Seòladh glè mhath air an leantainn.

Alasdair nan geurlann guineach,

Nam biodh agad àrmainn Mhuile,

Thug thu air na dh' fhalbh dhiubh fuireach,

'S retreut air pràbar an duilisg.

Alasdair mhic Cholla Ghasta,

Làmh dheas a sgoltadh nan caisteal,

Chuir thu 'n ruaig air Ghallaibh glasa

'S ma dh'òl iad càl chuir thu àst' e.
### Alasdair mac Colla
Chaidh an t-òran luadh seo a chlàradh gu tric, mar eisimpleir:
* 1988 - Capercaillie - The Blood Is Strong
* 1996 - Clannad - Lore
* 2002 - Aneka - The Power of Scotland
* 2005 - Moya Brennan - Óró – A Live Session
* 2007 - Anna Latharna NicGillÌosa - O Mo Dhùthaich / Oh My Land
* 2008 - Éamonn Doorley, Muireann Nic Amhlaoibh, Julie Fowlis agus Ross Martin - Dual
* 2008 - Moya Brennan - Heart Strings

## Sgrìobhaidhean mu a dhèidhinn sa Ghàidhlig
* Eachdraidh a bheatha leis a' BhBC
*
*
*Litir do luchd-ionnsachaidh 35 leis a' BhBC

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Dumha Éige

'S e clachan beag  faisg air An Aisléim, san Oileán Acla, ann am Chontae Mhaigh Eo sa Chúige Chonnacht ann an Èirinn a th' ann an **Dumha Éige** (Gàidhlig: *Brugh Èige*). Tha e suidhichte ri taobh na h-Aisléime air an rathad a tha a' dol dhan Mhaoilinn, a shìneas suas gu ruige a' Chaoil. 'S ann dhan Bharanachd Buiríos Umhaill, am Baile Fearainn Dumha Éige agus a' pharraist Acaill a bhuineas Dumha Éige fhèin. Tha Scoil Acla suidhichte an seo.
## Daoine Ainmeil
*Tomás Patten (1910 - 1936)

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Contae Mhaigh Eo
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Èireann
Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Dicuil

‘S e manach Èireannach agus reul-èolaiche a bh’ ann an **Dicuil**, ged a tha fiosrachadh a dhith mun bheatha na bu tràithe aige. Chaidh e gu sgoil na lùchairt aig Louis an Cràbhach ann an Francia.  Mu 814-16 sgrìobh e *Liber de Astronomia*, seòrsa de Computus Reuleolach. Tha sin a’ gabhail a-steach coig leabhraichean, ann an rosg agus bàrdachd. Tha iomradh ann air reul-eòlas, mìosachan, ceann-latha na Càisge agus a’ Charghais, matamataigs agus rannachd. Chan eil ann a-nis ach aon làmh-sgrìobhainn ann an Valenciennes, agus aon eile ann an Tours.

Ann an 825 sgrìobh e *De mensura Orbis terrae*, no Tomhas an t-Saoghail, leabhar mu dheidhinn chruinn’-eòlais. Tha sin nas ainmeile na ‘n Computus aige. Chuir e gu feum leth-bhreac de làmh-sgrìobhainn le Theodosius II (435) air *Mensuratio Orbis.* Chleachd e cuideachd Pliny (as Sine), Isidore à Seville, agus eile. Sgrìobh e cuideachd mu dheidhinn nan eileanan faisg air Breatainn, air an robh e gu pearsanta eòlach.
Thug e cunntas air Eòrpa, Àisia, Afraga, Èipheit, Ethioipia; farsaingeachd uachdar na Talmhainn; na còig aibhnichean mòra, eileanan, na sia beanntan as àirde. Rinn e iomradh air manaich a bha air tadhail air na h-eileanan Fàro agus Innis Tìle. Thuirt e mu dheidhinn Faro gun robh manaich a’ fuireach ann fad 100 bliadhna, ach ri a linn-sa cha robh ann ach caoraich agus eòin. Mu dheidhinn Innis Tìle, thuirt e gun robh manaich a’ fuireach ann eadar an t-earrach ’s  am foghar bho chionn 30 bliadhna, ach dh’fhalbh iad le linn nan Lochlannach.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Proceedings of the Royal Irish Academy (Laideann)

Roinn-seòrsa:Èirinn
Roinn-seòrsa:Reul-eòlaichean
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Èireannach
Roinn-seòrsa:Innis Tìle
Roinn-seòrsa:Gàidheil
Roinn-seòrsa:Crìosdaidheachd
Boadilla del Monte

'S e baile meadhanach faisg air Madrid ann an cridhe na Spàinne a th’ ann am **Boadilla del Monte** (IPA: *[bo.aˈðiʎa ðel ˈmonte*). Tha e suidhichte eadar Pozuelo de Alarcón agus Brunete, aig 682m os cionn ìre na mara, shuas anns na Beanntan Guadarrama. Chan eil am baile seo ach 15km air falbh bho Mhadrid, prìomh-bhaile na Spàinne, far a bheil mòran a tha a' fuireach ann ag obair. Tha 49,762 daoine a’ fuireach ann am Boadilla del Monte, 'S e dìreach Spàinntis a tha ga bruidhinn ann am Boadilla del Monte.

## Eachdraidh
B' e na h-Arabaich a chruthaich am baile o chionn  còrr is mìle bliadhna, leis gu robh an sgìre air fad fo bhuaidh nam Muslamach gu ruige 1085. Bha am baile ann an teis-mheadhain Cogadh Sìobhalta na Spàinne agus fiù 's chaochail a' chiad Ghàidheal a chaill a bheatha sa chogadh an seo, a' dìon Mhadrid bho na Faisistich. B' e Tomás Patten an t-ainm a bh' airsan.  
 
## Iomraidhean


## Ceanglaichean A-mach
* Riaghaltas na Coimhearsnachd le Fèin-riaghlaidh

Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Bailtean na Spàinne
Roinn-seòrsa:An Spàinn
Roinn-seòrsa:An Roinn-Eòrpa
Volapük

'S e** **cànan cruthaichte a th' ann am **Volapük** a chaidh a chruthachadh ann an 1880 le Johann Martin Schleyer. Bha Schleyer na shagart Caitligeach às a' Ghearmailt. Bha e den bheachd gun robh Dia air innse dha gum bu chòir dha cànan eadar-nàiseanta a chruthachadh. Chaidh còmhdhailean Volapük a chumail ann an 1884, 1887, agus 1889. B' e amas a' chànain gum biodh comas aig daoine ann an diofar dhùthchannan a bhith a' bruidhinn ri chèile.

Ged a bha Volapük gu math mòr-chòrdte an toiseach, chaill i tòrr den luchd-leantainn aice às dèidh 1887 nuair a chaidh Esperanto a chruthachadh. Tha Esperanto nas fhasa ionnsachadh na Volapük le gràmair a tha tòrr nas sìmplidhe agus bha sin am measg nan adbharan airson crìonadh na Volapük. Tha glè bheag de luchd-labhairt aig Volapük a-nis. 

Tha a' mhòr-chuid de briathrachas na Volapük às a' Bheurla, le beagan fhaclan às a' Ghearmailtis agus às an Fhraingis. 

Tha "Vol" agus "pük" a' tighinn bho na faclan Beurla "world" agus "speech". Tha an gràmar stèidhichte air cànanan Innd-Eòrpach.

Seo eisimpleir de Volapük: *Urnaigh an Tighearna*:
    O Fat obas, kel binol in süls, paisaludomöz nem ola! 
    Kömomöd monargän ola! 
    Jenomöz vil olik, äs in sül, i su tal! 
    Bodi obsik vädeliki govolös obes adelo! 
    E pardolös obes debis obsik, 
    äs id obs aipardobs debeles obas. 
    E no obis nindukolös in tendadi; 
    sod aidalivolös obis de bas. 
    Jenosöd!


## Iomraidhean

## Làraich-lìn eile
* Cùrsa Volapük, sa Bheurla
* Gràmar na Volapük ann an Esperanto 
* Uicipeid sa Volapük

Roinn-seòrsa:Cànain
Roinn-seòrsa:Cànain chruthaichte
Tristan da Cunha

'S e eilean beag bholcanach sa Chuan Siar a Deas a th' ann an **Tristan da Cunha.**  A bharrachd air Tristan da Cuhna fhèin, tha trì eileanan eile anns a' bhuidhinn: Nightingale Island, Inaccessible Island agus Gough Island. Tha Tristan da Cuhna na phàirt den Ranntair Thar Lear Bhreatainn Eilean Naomh Eilidh, Eilean na Deasgabhalach is Tristan da Cunha. Bha 262 duine a' fuireach san eilean sa bhliadhna 2017.

Tha Tristan da Chunha suidhichte 2,816 cilemeatair a-mach bho chosta Afraga agus 3,360 cileamtair bho chosta Aimerieaga a Deas. 'S e meud an eilein 88 cileameatair ceàrnagach. 

Chaidh na h-eileanan a lorg an toiseach le Tristão da Cunha, seòladair às a' Phortagail ann an 1506. Tha sluagh maireannach air a bhith a' fuireach air an eilean bho thràth san 19mh linn agus chaidh an t-eilean a ghabhail thairis le Breatainn anns a' bhliadhna 1816 nuair a chaidh gearastan Breatannach a chur air an eilean às dèidh do Napoleon Bonaparte a bhith air a chur air fògradh ann an Eilean Naoimh Eilidh.

'S e Dùn Èideann nan Seachd Cuantan (Beurla: *Edinburgh of the Seven Seas),* an t-aon bhaile air Tristan, suidhichte air costa iar-thuath an eilein. Thathar ag ràdh gur e Tristsan an t-àite as iomallaiche san t-saoghal far a bheil daoine a' fuireach. 

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Làrach-lìn oifigeil Riaghaltas Tristan da Cunha agus Comann Tristan da Cunha

Roinn-seòrsa:Eileanan
Roinn-seòrsa:Ranntairean Thar Lear Bhreatainn
Blàr Dhùn Neachdain

B’e blàr eadar na Cruithnich fo rìgh Bridei Mac Bili, agus Northumbria fo rìgh Ecgfrith a bha ann am **Blàr Dhùn Neachdain**.  Chaidh a chur air 20 an Céitean 685. Bha buaidh mhór aig na Cruithnich agus chaidh Ecgfrith a mharbhadh.

Chan eilear cinnteach càite an cuireadh am blàr.  Bhathar a’ smaoineachadh fad linntean gur dòcha gun robh e aig Dùn Neachdain (*Dunnichen* sa Bheurla) ann an Siorrachd Aonghais, ach a-nis thathar a’ smaoineachadh gu bheil e nas coltaiche gun deach a chur aig Dùn Neachdain eile (*Dunachton* sa Bheurla) faisg air Loch Innis agus Ceann na Creige ann am Bàideanach.

Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
Ailig Dòmhnallach (craoladair)

Bʼ e craoladair ainmeil air Radio nan Gàidheal a bha ann an **Ailig Dòmhnallach**, “Ailig Hearrach” (1933(?)-2017), bràthair don chraoladair Finlay J Dòmhnallach.  Rugadh is thogadh e ann an Sgarastadh anns na Hearadh.

Bha e ainmeil na òige airson cho fut 's a bha e mar lùth-chleasaiche, agus b' e sin a thagh e mar dhreuchd, a' teagaisg lùth-chleasachd is PE anns na Hearadh an toiseach 's an uairsin ann an Inbhir Nis.  ʼS iomadh prògram a lìbhrig e air BBC Radio nan Gàidheal fad iomadh bliadhna.  Bha e gu sònraichte aithnichte air Na Dùrachdan, ach bha e an sàs ann an Aithris na Maidne cuideachd aig aon àm, agus prògraman leithid Cuireamaid Ceist is Fonn is Aria.  Chuir Ailig seachad bliadhnaichean ann an Inbhir Nis far an do thog e fhèin agus a bhean Sheila dithis mhac. Chaochail e sa Mhàirt 2017 an déidh dha bhith tinn fad greis.

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2017-03-27: Luaidh ga dhèanamh air Ailig Dòmhnallach

Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Eaglais Chille Mhìcheil

Chaidh **Eaglais Chille Mhìcheil** a stèidheachadh anns na Meadhan Aoisean. 'S e eaglais pharaiste Chille Mhìcheil a bh' innte gu 1662, as dèidh sinn còmhla ri Cùl a Chùdainn, gus paraiste ùr Ruigh Solais a stèidheachadh. Bho 1767 dh'imrich an coitheanal dhan eaglais ùir ann an Ruigh Solais fhèin agus cha deach Cille Mhìcheil a chleachdadh ach mar àite-tìodhlacaidh no mar thrannsa-adhlacaidh, m.e. leis na teaghlaichean Seadhach-Mac Coinnich à Talla Neimheadh agus Mac an Rothaich às an Àrdach. Tha pàirtean dhen eaglais meadhan-aoiseach ann fhathast, aig ceann an iar na h-eaglaise, agus leacan meadhan-aoiseach anns a’ chladh.

Tha Eaglais Chille Mhìcheil suidhichte faisg air Camas Uadail air an Eilean Dubh. Tha an eaglais clàraichte air liosta nan togalaichean clàraichte, roinn-seòrsa B.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* 
* Foras Chille Mhìcheil
* St Michael's Church aig Canmore (Beurla)

Roinn-seòrsa:Àiteachan-adhraidh
Roinn-seòrsa:Creideamh
Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Roinn-seòrsa:Gàidhealtachd
Roinn-seòrsa:An t-Eilean Dubh
Dùn Phàrlain (sgìre Phàrlamaid na h-Alba)

'S e sgìre Phàrlamaid na h-Alba a tha ann an **Dùn Phàrlain** (Beurla: *Dunfermline*).

Chruthaicheadh i ann an 2011 o phàirtean de Dhùn Phàrlain an Ear agus Dùn Phàrlain an Iar. Tha Dùn Phàrlain fhèin, Cuileann Ros, an Sàilean agus Ceann Chàrdainn san sgìre seo.

Tha i ann an crìch ri Siorrachd Chlach Mhanann agus Dùn Bhlàthain, Cowdenbeath agus Siorrachd Pheairt a Deas agus Siorrachd Cheann Rois.

## Buill-phàrlamaid

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Poileataigs na h-Alba
Roinn-seòrsa:Sgìrean Phàrlamaid na h-Alba
Chuck Berry

B' e neach-ciùil agus seinneadair Aimeireaganach a bha ann an **Charles Edward Anderson "Chuck" Berry**.
Rugadh e san 18 an Dàmhair 1926 ann an St. Louis, Missouri agus chaochail e san 18 am Màrt 2017 ann am Wentzville, Missouri.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Seinneadairean
Julius Eastman

B' e neach-ciùil, seinneadair agus dannsair gèidh agus dubh às Na Stàitean Aonaichte a bh' ann an **Julius Eastman** (Ithaca, 27 an Dàmhair 1940 - Buffalo, 28 an Cèitean 1990). B' e ceòl ann an stoidhle minimalist a dhèanadh e. Bha a chuid obrach - a bha gu math probhail - uabhasach fhèin coltach ri na dhèanadh Steve Reich agus Philip Glass. Chaochail e le greim cridhe.
## Obair Aithnichte
**Tripod* (1960an) airson caochladh ionnsramaid 
**Piano Piece I* (1968) airson aon phiàna
**Piano Piece II* (1968) airson aon phiàna
**Piano Piece III* (1968) airson aon phiàna
**Piano Piece IV* (1968) airson aon phiàna
**Thruway* (1970) airson na còisire (is caochladh ionnsramaid eile)
**The Moon's Silent Modulation* (1970) airson dannsairean, seinneadairean agus buidheann-ciùil
**Touch Him When* (?) airson a' phiàna, 4 làmhan
**Macle* (1971) airson ghuthan is ionnsramaidean eileagtronaigeach
**Comp 1* (1971) airson aon fheadag
**Mumbaphilia* (1972) airson aon sheinneadair is dannsairean
**Wood in Time* (1972) airson meatranom 
**Stay on It* (1973) airson guthan, clàirneid, 2 shacsafon, fìdheall, piàna agus faram 
**440* (1973) airson guth, fìdheall, viola agus prò-bheus
**Femenine* (1974) airson buidheann-ciùil
**If You're So Smart, Why Aren't You Rich?* (1977) airson na fìdhle, 2 dùdag Fhrangach, 4 trombaid, 2 trombòn, tuba, piàna, 2 chlag-pìobach agus 2 bheus
**NF* (1978) airson a' phiàna
**Piece for 2 pianos* (1979)
**Evil Nigger* (1979) airson 4 piàna
**Gay Guerilla* (mu 1980) airson 4 piàna
**Crazy Nigger* (mu 1980) airson 4 piàna
**The Holy Presence of Joan d'Arc* (1981) airson deich cello
**Untitled [Prelude to The Holy Presence of Joan d'Arc]* (1981?) airson guth
**His Most Qualityless Majesty* (1983) airson a' phiàna agus guth
**Hail Mary* (1984) airson guth agus piàna
**Piano 2* (1986) airson aon phiàna
## Ceanglaichean A-muigh
*Frozen Reeds
*M.J. Leach
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Tsunami

'S e sreath de tonnan a' chuain gun gluais glè luath air adhbharachadh le crithean-talmhainn cumhachdach, spreadhaidhean cumhachachach nam beinntean-teine, no maoimean-talmhainn a tha ann an **tsunami** (no **tonn-tuile**). Tha tonn-fhad glè fhada aig na tsunamian; faodaidh iad a bhith ceudan de cilemeatair a dh'fhad. Mar as àbhaist, tòisichidh tsunamian gu h-obann. Tha na tuinn a' siubhal aig astar mòr air feadh an cuan le call lùiths glè bheag. Faodaidh iad gainmheach a thoirt air falbh às na tràighean, na craobhan a sgrios, carbadan a thilgeil is a shlaodadh, taighean a mhilleadh agus fiù' s bailtean iomlana a sgrios. Faodar tsunami bhith cuideachd air adhbhrachadh le beum o salachar-rionnag.

Gu tric, tarraingidh an sàl air ais bhon oirthir leth na h-ùine na tuinne mus ruigidh an tonn a 'faighinn a' chosta. Ma tha an caisead a 'chosta eu-domhainn, faodaidh an sàl a tharraing air ais fad ceudan de mheatairean mus thig a' chiad tonn. Fuirichidh daoine gu tric aig a' chladach mur eil fios aca air a 'chunnart.

Chan urrainn tsunami a bhith air casg. Ach, tha ann dòighean a chuideachadh a chur stad air bàsan bho tsunami. Bheir riantan-rabhaidh eadar-nàiseanta agus roinneil rabhaidhean a-mach, gu h-àraidh airson a' Chuan Sèimh, mus ruig tonnan mòra a' chladach. A chionn 's gur urrainn dhan chrith-talmhainn a bhith air faireachdainn a dh'adhbhraich an tsunami mus ruig an tonn a' chladach, 's urrainn rabhadh a bhith air thoirt ri daoine a dhol ri àiteigin sàbhailte.

Tha an tsunami as marbhtaiche air a' chlàr an tsunami a bha air 26 Dùbhlachd 2004. Chaidh a h-adhbhrachadh leis a' chrith-talmhainn. Chaidh a ràdh gu bheil meudachd 9.3 aig a' chrith-talmhainn air a' sgèile mheudachd Moment. Bha e stèidhichte anns a 'chuan dlùth ris an oirthir Sumatra, Indonesia. Thairis air 225.000 daoine, a 'chuid as motha air na cladaichean a' Chuan Innseanach, a chaochail bhon mhòr-thubaist seo. Ghluais na tuinn mhòra an tsunami gu math luath. Bha ceudan de mhìltean de dhaoine ann an Indonesia, Sri Lanca, Dùthaich nan Tàidh, Na h-Innsean, Somalia, agus dùthchannan eile, air mharbhadh no leònta leis.
Wigtown an Iar

B' e uàrd ann an Comhairle Dhùn Phris is Ghall-Ghàidhealaibh a bha ann am **Wigtown an Iar**. Chaidh e a chruthachadh ann an 2007. Chaidh uàrd ùr, Wigtown an Iar agus Meadhan Ghàidhealaibh, a chruthachadh ann an 2017.

Ann an 2013 dh'fhalbh Roberta Tuckfield am buidheann Tòraidheach còmhla ri 9 comhairlichean eile.
## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Comhairle Dhùn Phris is Ghall-Ghàidhealaibh
Meadhan Ghall-Ghàidhealaibh

'S e uàrd ann an Comhairle Dhùn Phris is Ghall-Ghàidhealaibh a tha ann am **Meadhan Ghall-Ghàidhealaibh** (Beurla: *Mid Galloway*). Chaidh e a chruthachadh ann an 2007.

Thaghadh trì comhairlichean ann an 2012:

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Comhairle Dhùn Phris is Ghall-Ghàidhealaibh
Gleann an t-Sruthail

'S e baile beag ann an Comhairle Dhùn Phris is Ghall-Ghàidhealaibh a tha ann an **Gleann an t-Sruthail** (Beurla: *Glentrool*).

Ann an 1307 shabaid na h-Albannaich fo Raibeart Brus an aghaidh nan Sasannaich faisg air Gleann an t-Sruthail.
Tha tuama sianar de Cùmhnantaich an deach a mharbhadh ann an 1685 nuair a ghabh iad pàirt ann an seirbheis sa' choille faisg air.

## Faic cuideachd
* Loch an t-Sruthail

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Comhairle Dhùn Phris is Ghall-Ghàidhealaibh
Frits Zernike

B' e eòlaiche-fiosaig às na Tìrean Ìsle a bh'ann am **Frederik Frits Zernike** (IPA: *freːdərɪk frɪts ˈzɛrnikə*, Amsterdam 16 an t-Iuchar 1888 - Amersfoort 10 am Màrt 1966).

## Beatha
B' e luchd-teagaisg mhatmataig a bh' ann a phàrantan, Carl Frederick August Zernike (1859 - 1922) agus Antje Dieperink (1859 - 1929). Bha a phiuthar Anne Zernike (1887 - 1972) a' chiad mhinistear bhoireann san eaglais agus bha a phiuthar eile Elisabeth Zernike (1891 - 1982) na sgrìobhadair. A thuilleadh air sin, bha a bhràthair Johannes Zernike (1901 - 1988) na cheimeagair.

Thug e ceum ann an ceimigeachd, matamataig agus fiosaig aig Oilthigh Amsterdam ann an 1912. Bhuannaich e duaisean airson a chuid obrach air opaileasans ann an gasaichean agus an uair sin chuir e seachad dà bhliadhna ag obair fo Jacobus Cornelius Kapteyn (1851 - 1922)  aig Oilthigh Ghroningen. Aig àm an dàrna cogaidh b' e na Gearmailtich a chleachd an rannsachadh aige anns a' chogadh.

Phòs e dà thuras: a' chiad turas ann an 1930 aig an tidsear Theodora Willemina van Bommel van Vloten (1887 - 1945) agus an uair sin ann an 1954 aig Lena Baanders (1886 - 1975). Bha duine-cloinne aige: N. N. Zernike agus Frits Zernike. Bhuannaich Gerardus 't Hooft, mac a pheathar, an Duais Nobel ann am Fiosaigs ann an 1999 cuideachd.

## Urraman
Bhuannaich e an Duais Nobel ann am Fiosaigs ann an 1953 airson a chuid obrach air maicreasgopachd ìrean-iomsgarach. Dh'ainmich sgire an oilthigh ann an Groningen an a dhèidh (Zernike Campus) a bharrachd air cruinn-shloc air a Ghealaich agus astaroid (11779 Zernike).
## Iomraidhean
 

Roinn-seòrsa:Luchd-saidheans
Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann am Fiosaigs
Roinn-seòrsa:Daoine às na Tìrean Ìsle
Dòmhnall Iain MacLeòid

'S e sgrìobhadair, neach-deasachaidh agus neach-naidheachd Gàidhlig a th' ann an **Dòmhnall Iain MacLeòid** (1943-). Rugadh e ann an  Àird Àsaig anns na Hearadh. Rinn e PhD aig Oilthigh Ghlaschu ann an 1969 air *Twentieth Century Gaelic literature: a description, comprising critical study and a comprehensive bibliography*. Bha e na cho-fhear-deasachaidh aig Gairm còmhla ri Ruaraidh MacThòmais. Bha e na òraidiche aig Roinn na Ceiltis, Oilthigh Ghlaschu. 

## Leabhar-chlàr
* *Dorcha tro Ghlainne: taghadh de sgeulachdan-goirid* (Gairm, Glaschu, 1970), deasaichte
* *Dualchas an Aghaidh nan Creag: The Gaelic Revival 1890-2020* (Clò-beag, Inbhir Nis, 2011)

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Tobar an Dualchais
* Dealbh aig Oilthigh Ghlaschu

Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Gerardus 't Hooft

'S e eòlaiche-fiosaig às na Tìrean Ìsle a th' ann an **Gerardus 't Hooft** (IPA: *ɣeːrɑrt ət ˈɦoːft*, Den Helder 5 an t-Iuchar 1946).

## Beatha
B' e innleadair-mara a bh' ann athair agus uidh làidir aig a mhàthair ann am fiosaig, rud a tha a' ruith san fhuil. Tha e posta aig Albertha Anje Schik agus tha triuir clann-nighean aca. Bhuannaich Frits Zernike, bràthair a' mhàthar, an Duais Nobel ann am Fiosaigs ann an 1953 cuideachd.

Thug e ceum ann am fiosaig, aig Oilthigh Utrecht ann an 1969, far an robh bràthair athar na ollamh. Thòisich e dotaireachd an aon bhliadhna air teòiridhean Yang-Mills fo Martinus Veltman  agus dh'fhoillsich e torraidhean  a chuid rannsachaidh ann an 1971. Chuir e seachad corra bhliadhna thall thairis is e na rannsachair aig CERN ann an Geneva agus an uair sin aig Oilthigh Harvard. Thill e gu Utrecht ann an 1978, an uair sin na ollamh aig dìreach 38 bliadhna a dh'aois.

## Urraman
Bhuannaich e an Duais Nobel ann am Fiosaigs còmhla ri Martinus Veltman ann an 1999 airson an cuid obrach air structar cuantam nan eadar-obraichean eileagtronaiceach lag. 
## Iomraidhean
 

Roinn-seòrsa:Luchd-saidheans
Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann am Fiosaigs
Roinn-seòrsa:Daoine às na Tìrean Ìsle
Johannes Diderik van der Waals

B' e neach-teagaisg agus eòlaiche-fiosaig às na Tìrean Ìsle a bh' ann am **Johannes Diderik van der Waals** (IPA: *joːˈɦɑnəz ˈdidəˌrɪk fɑn dɛr ˈʋaːls*, Leiden, 23 an t-Samhain 1837 - Amsterdam, 8 am Màrt 1923).

## Beatha
Rugadh e ann an teaghlach macanta bochd agus b' e saor a bh' ann athair, Jacobus van der Waals.  Phòs van der Waals aig a bhean Anna Magdalena Smit (1847 - 1881) ann an 1865 agus rug i triùir clann-nighean agus mac dha aca. Bha a nighean  Jacqueline Elisabeth van der Waals (1868 - 1922) na bàrd agus bha a mhac Johannes Diderik van der Waals (1873 - 1971) na eòlaiche-fiosaig cuideachd. Tha ogha, Christopher D. Vanderwal, na ollamh ann an ceimigeachd aig Oilthigh Chalifornia.

Thoisich e fiosaig ionnsachadh aig Oilthigh Leiden ann an 1862 agus thug e ceum an seo ann an 1865. Fhuair e a dhotaireachd ann an  1873, nuair a bha e 36, leis gu robh e na thidsear an siud an seo ann an Deventer agus Den Haag. Rinn e torr rannsachadh gus a leugh James Clerk Maxwell a chuid obrach. Ghluais e gu Amsterdam, far an robh e na ollamh ann am fiosaig san oilthigh bho 1877 gu ruige 1908. B' e a mhac fhèin a bha na neach-ionaid.

## Urraman
Bhuannaich e an Duais Nobel ann am Fiosaigs ann an 1910 airson a chuid obrach air co-aontaran stàite ann an gasaichean.
## Iomraidhean
 

Roinn-seòrsa:Luchd-saidheans
Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann am Fiosaigs
Roinn-seòrsa:Daoine às na Tìrean Ìsle