open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Prìomh-Dhuilleag

**Fàilte gu [[Uicipeid]] na Gàidhlig – an [[leabhar-eòlais]] a tha fosgailte do dhuine sam bith!**

Thòisich sinn anns an t-Sultain, 2003, agus tha sinn a-nis ag obair air ****  anns a’ Ghàidhlig.


Aistidhean Matha agus na Naidheachdan · Roinnean-seòrsa · 

__NOTOC__ __NOEDITSECTION__
Poileataigs na h-Alba

'S obair nan comhairlean, nam pàrlamaidean Taigh an Ròid, Westminster agus Eòrpach, iomairtean agus athchuingean ann an Alba a tha ann am **poileataigs na h-Alba**.

## Pàrtaidhean poilitigeach

Pàrtaidhean nan suidhe ann am Pàrlamaid na h-Alba:
*Pàrtaidh Làbarach na h-Alba
*Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba (PNA)
*Pàrtaidh Tòraidheach na h-Alba
*Pàrtaidh Libearal Deamocratach na h-Alba
*Pàrtaidh Uaine na h-Alba

Tha Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba a’ riaghladh na dùthcha ann an Riaghaltas.
## Ceanglaichean a-mach
* BBC: "Deamocrasaidh ann an Alba" *(fiosrachadh airson sgoiltean ann an Albainn)*
* BBC: "Dòighean bhòtaidh -- Siostaman taghaidh ann an Alba" *(fiosrachadh airson sgoiltean ann an Albainn)*

Roinn-seòrsa:Poileataigs na h-Alba
Poilitigs

'S e gnìomhan a tha ceangailte ri riaghlachas na stàite a tha ann am **poilitigs** no **poileataigs**.

Tha an t-ainm a' dol à obair le Aristotle, *Poileataigs* (Seann-Ghreugais: *Πολιτικά*) a tha a' dèiligeadh ri baile (*πόλις*) a riaghail.
## [[Alba]]
* Poilitigs na h-Alba
** Achd na Gàidhlig 2005
** Buill-Pàrlamaid na h-Alba, 2003-2007
** Pàrlamaid na h-Alba
** Prìomh Mhinistearan na h-Alba

## [[An Roinn-Eòrpa]]
* Prìomh Mhinistearan na Rìoghachd Aonaichte
* Poilitigs ann an Èireann
** Taoisigh/Prìomh Mhinistearan na h-Èireann

## [[Astràilia]]
* Prìomh Mhinistear Astràilianach

## [[Aimearaga a Deas]]
### [[Coloimbia]]
* Cinn-suidhe Choloimbia

## [[Aimearaga a Tuath]]
### [[Na Stàitean Aonaichte]]
* Cinn-suidhe na Stàitean Aonaichte
* Poilitigs anns na Stàitean Aonaichte
## Iomraidhean


*
Cruinn-eòlas

## Dùthchannan an t-Saoghail
A h-uile dùthaich gu lèir:
* Dùthchannan an t-Saoghail 

## [[Mòr-roinn|Mòr-roinnean]]

## Afraga
* Afraga

## [[Àisia]]
* Dùthchannan ann an Àisia

## [[Ameireaga a Deas]]
* Dùthchannan Ameireaga a Deas

## [[Ameireaga a Tuath]]
* Dùthchannan Ameireaga a Tuath
* Canada
** Alba Nuadh
** Eilean a' Phrionnsa
** Talamh an Èisg
** Quebec
* Meagsago
* Na Stàitean Aonaichte

## [[Antargtaga]]

## [[Astralàisia]]
* Dùthchannan Astralàisia

## [[Roinn a' Chuain Shèimh]]
Tha Roinn a' Chuain Shèimh na laighe eadar Àisia agus Astralàisia.
* Dùthchannan ann an Roinn a' Chuain Shèimh

## [[An Roinn-Eòrpa]]
* Dùthchannan san Roinn Eòrpa

### [[Na h-Eileanan Breatannach]]
* Na Dùthchannan sna h-Eileanan Breatannach
* Alba
** Cruinn-eòlas na h-Alba
* A’ Chòrn
* A' Chuimrigh
* Èirinn a Tuath
* Èirinn (Eilean na h-Èireann)
* Guernsey
* Jersey
* Sasainn

## Faic cuideachd
* Ainmean Bailtean Eòrpach
* An t-Aonadh Eòrpach
* Dùthchannan Ceilteach

## Ceanglaichean a-mach
* Briathrachas Cruinn-eòlais sa Ghàidhlig (Ainmean-àite as motha) *(An Seotal)*

*
Spòrs

## [[Spòrs buidheann]]

* Camanachd
* Geamannan Gaidhealach
* Criogaid
* Rugbaidh
* Sligheadaireachd
* Ball-basgaid
* Ball-stèidhe (Beurla: *baseball*)
* Goilf
* Lacrosse
* Polo-uisge
* Dòrnaireachd

### Ball-coise
* Ball-coise

#### Albannach
:**Co-Fharpais**:

* Prìomh Lìog na h-Alba
* Cupa na h-Alba
* Cupa Lìog na h-Alba

:**Sgìobanan**:

* Hibernian
* Hearts
* Celtic
* Rangers
* Dùn Dèagh Aonaichte

## Eile
* Crolaidh
* Juventus

## Ceanglaichean a-mach
* BBC artaigil mu dheidhinn spòrsa *(fiosrachadh airson sgoiltean ann an Albainn)*

Roinn-seòrsa:Spòrs
Ball-coise

*Tha an aiste seo a' bruidhinn mu dheidhinn socair (soccer), airson seòrsaichean eile - faic [[Còdaichean ball-coise]]*

Is e spòrs buidheann poblach a th' ann am **ball-coise**. Gach latha, tha milleanan de dhaoine a' cluiche agus a' coimhead a' gheama. Is e buidheann riaghladh eadar-nàiseanta a' gheama *FIFA* (bho’n Fhraingis “Fédération Internationale de Football Association”) agus tha iad suidhichte ann an Zürich, An Eilbheis.

## Riaghailtean a' Gheama

Tha dà bhuidheann le aon chluicheadair deug ann am buidheann a' cluich ris a chèile agus `s e amas a' gheama am balla a chur ann an lìon a' chuspairiche aig an sgioba eile. Buannaichidh am buidheann a nì sin nas trice. Chan urrainn ach do na *neachan-bàire* làmh a chur air a' bhall.

Tha *ball-coise* (neo *football* anns a' Bheurla) glè thric a' ciallachadh diofar geamannan ann an Astràilia, Na Stàitean Aonaichte agus Poblachd na h-Èireann.

## Aistean co-cheangailte
* FIFA
* UEFA
* FA
* SFA
* Cuach na Cruinne
* Cupa na Roinn Eòrpa
* Cupa Ameireaga a' Deas
* Cupa Afraga
* Lìog na Buadhaiche Eòrpach
* Cupa UEFA
* Ball-Coise ann an Alba
* Ball-Coise ann an Sasainn

coise
Roinn-seòrsa:Còdaichean ball-coise
*
Cruinne

Tha a' **chruinne** na nì a tha cruthte mar ball. Ann an matamataic, tha a' chruinne quadric bac.
Anns an àbhaist neo-mhatamataigeach tha a' chruinne air a lìonadh.

Nas cunntasaiche, 's e seat dhen puing ann am fànas Euclidean 3-thomaid a th' ann ann an cruinne, agus tha astar *r* bhon a' phuing bunaiteach nam fànas sin.

Ann an cruinneadaireachd cho-òrdanaich, tha a' chruinne aig a bheil buillsgean aig:
(*x*0,&nbsp;*y*0,&nbsp;*z*0) agus radius *r* seat dhen puingean uile (*x*,*y*,*z*) mar seo:

:(*x* - *x*0)2 + (*y* - *y*0)2 + (*z* - *z*0)2 = *r*2

'S urrainn dhuinn na puingean a sgrìobhadh air a' chruinne le radius *r* agus buillsgean air a' bhun thaobh:

:*x* = *r* cos(φ) sin(θ) 
:*y* = *r* sin(φ) sin(θ) &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; (0 ≤ θ  x \, dx + y \, dy + z \, dz = 0.  

Tha farsaingeachd uachdar na cruinne le radius *r* air a thoirt le 4π*r*2, agus tha a tomad air a thoirt le 4π*r*3/3.

Roinn-seòrsa:Cruthan
Roinn-seòrsa:Matamataig
Saidheans

Chan ann an saidheans (sòisealta, nàdurra neo diadhachd) ach cruinneachadh fiosrachaidh air a chuir an eagar.

Mar is tric 's an latha an diugh, is e na saidheansan nàdurra a-mhain a tha daoine a' ciallachadh nuair a chanas iad "saidheans".

## Saidheans Nàdurra
Is iad na prìomh roinnean de saidheans nàdurra

* Nàdair-fheallsanchd (neo Fiosaig): A dhèiligeas leis an dòigh a bhios rudan fa-leth a' gnàthachadh air a chèile. Rinneadh cuid den fheallsanachd seo a mach o chionn cor is 2 mhìle bliadhna, ri linn nan seann Greugais- mar eisimpleir an modh a lorg dluthad stuighe, a h-uraiche am feallsanachd Archimedes. Tha uidheam obair-lann don ainm "Cnogan Eureka", fhathast ga cuimhneachdh 's an latha an diugh.
* Ceimigeachd: Saidheans nan dùil, agus an dòigh a bhios iad comh-nasgadh. Chanar *iom-obraich* ris an rud a bhios a' tachairt nuair a chuireadh dà cheimidh ri chèile agus gun cosg iad a chèile. 
* Bith-eòlas

Dèiligidh Bith-eòlas le rudan a tha beo. Chanar fàs-bheairt ri gach nì, beag neo mòr, lus neo beathaich a tha (neo a bha uaireigin) beò. Tha gach nì a tha beò a' comharraich seachd comasan, gu ìre beag neo mòr. 


 comas gluasaid 
 comas a ghabh beathachadh 
 comas ath-ghineachaidh 
 comas a chac 
 comas fàs 
 comas tharruinn aille 
 freagairt 


## Ceanglaichean a-mach
* Briathrachas saidheans sa Ghàidhlig *(An Seotal)*
* Saidheans is Soisgeul *(bhideo 5:00)* - saidheans agus creideamh

Roinn-seòrsa:Cùisean na sgoile
Roinn-seòrsa:Saidheans
Sasainn

'S e dùthaich san Roinn Eòrpa a tha ann an **Sasainn** (Beurla: *England*).

Bha i na rìoghachd neo-eisimeileach chun na 18mh linn. Tha i suidhichte ann am Breatainn a Deas agus 's e an dùthaich as motha anns na h-eileanan Breatannach. Air 26 am Màrt 1707, chaidh Rìoghachd Sasainn aonachadh le Rìoghachd na h-Alba, agus chaidh Rìoghachd Aonaichte na Breatainne Mòire a chruthachadh. 'S e an aon dùthaich a th' ann aig a bheil crìoch-tìre air Alba. 

Tha mu 50 millean duine a’ fuireach ann an Sasainn. Is e Lunnainn am prìomh-bhaile agus le sluagh de 5 millean am baile as motha 's an tìr.

Is ann bho Sasainn agus na Sasannaich a thàinig a' Bheurla.

## Bailtean mòra Sasannach

* An Caisteal Nuadh
* Bearaig a Deas
* Birmingham
* Cathair Luail
* Eabhraig
* Lunnainn
* Manchester
* Poll a' Ghrùthain

## Siorrachdan
Tha 39 siorrachdan traidiseanta ann an Sasainn:

*A' Chòrn
*Berkshire
*Bristol
*Cheshire
*Cumbria
*Devon
*Dorset
*Durham
*Eilean Wight
*Essex
*Hampshire
*Kent
*Lancashire
*Lunnainn Mòr
*Manchester Mòr
*Merseyside no Bruach Mhersey
*Midlands an Iar no Tìrean Meadhanach an Iar
*Norfolk
*Northumberland
*Riding an Ear Shiorrachd Iorc
*Rutland
*Siorrachd Bhedford
*Siorrachd Bhuckingham
*Siorrachd Chambridge
*Siorrachd Dherby
*Siorrachd Ghloucester
*Siorrachd Hereford
*Siorrachd Hertford
*Siorrachd Iorc a Deas
*Siorrachd Iorc an Iar
*Siorrachd Iorc a Tuath
*Siorrachd Leicester
*Siorrachd Lincoln
*Siorrachd Northampton
*Siorrachd Nottingham
*Siorrachd Oxford no Siorrachd Àth nan Damh
*Siorrachd Stafford
*Siorrachd Warwick
*Siorrachd Worcester
*Shropshire
*Somerset
*Suffolk
*Surrey
*Sussex an Ear
*Sussex an Iar
*Tyne and Wear
*Wiltshire

## Iomraidhean


*
Roinn-seòrsa:Aon-fhlathachdan
Roinn-seòrsa:An Roinn-Eòrpa
Bith-eòlas

'S e an saidheans na beatha agus nam fàs-bheairtean, mar eisimpleir luibhean agus ainmhidhean, a tha ann am **bith-eòlas**.

## Na Seachd Comharraidhean Beatha

Tha na seachd comharraidhean beatha aig gach nì beò. Bithidh na feartan gu lèir seo aig gach gnè fàs-bheairt. Is iad
# Cli: Comas gluasad
# Beathachadh: Gum bi rudeigin ga neartachadh 
# Ailleachadh: Gum bi iad a' tarrainn aille beatha (ocsaidean) às an aille,
# Caitheadh: i.e a' cur às an sgudal a tha air fhàgail às dèidh gabhail an neart à biadh
# Fas: Bho shìol gu craobh.
# Gineadach: Comas aig an fhàs-bheairt ri ginideach a leithid às ùr. 
# Response

## Ceallan
Is i a' chealla prìomh stèidh na beatha. Lorgar muilleanan de cheallan ann am fàs-bheairt mòr.

## Roinnean de bhith-eòlas
Anns an latha an diugh tha Bith-eòlas na cuspair ioma-fhillte. Ainmichear cuid de na mirean de bith-eòlas fodha: 
* Gintinneachd
* Bith-eòlas na mara
* Meanbh-bhith-eòlas
* Bith-eòlas na feise
* Ainmh-eòlas

## Bith-eòlaichean

Chan eil Duais Nobel airson bith-eòlais fhèin ann, ach tha bith-eòlaichean mar as trice a' buannachadh nan duaisean ann an ceimigeachd no ligheas.

## Ceanglaichean a-mach
* Comann Rìoghail Bith-eòlais
* gd.SuperBugs.online – *sa Ghàidhlig, airson sgoiltean*

*
Cànan

'S e siostam conaltraidh a th' ann an **cànan**. 

'S e cànanachas a th' air sgrùdadh saidheansail cànain.

## [[Cànanan Innd-Eòrpach]]
* Innd-Eòrpais:

### [[Cànain Ghearmaineach|Cànanan Ghearmaineach]]
* A' Bheurla Ghallda
* Beurla
* Danmhairgis
* Duitsis
* Gearmailtis
* Nirribhis
** Bokmål
** Nynorsk
* Duitsis Phennsylvania
* Seann-Lochlannais
* Innis-Tìlis
* Suainis

### [[Cànanan Ceilteach]]
* Breatannais
* Còrnais
* Cuimris
* Gàidhlig na h-Èireann
* Gàidhlig Mhanainn
* Gàidhlig
* Gallaicis
* Gallais
* Ceilt-Ìbeiris

### [[Cànanan Ròmanach]]
* Catalanais
* Eadailtis
* Fraingis
* Portagailis
* Provençal
* Romanais
* Rumantsch
* Spàinntis
* Walloon

### [[Cànanan Slàbhach]]
* Cròthaisis
* Bealaruisis
* Pòlainnis
* Ruisis
* Seacais
* Sèarbais
* Slòbhacais
* Slòbhainis
* Sòrbais
* Ucràinis

### [[Cànanan Innd-Eòrpach]] eile
* Albàinis
* Greugais
* Arminianais
* Hindi
* Laitbheis
* Liotuàinis
* Neapàlais
* Pahlavi
* Pali
* Punjabi
* Stucais

## [[Cànanan Fionn-Ungaireach]]
* Eastoinis
* Fionnlannais
* Mordvin
* Sàmais
* Ungairis

## [[Cànanan Seimitig]]
* Arabais
* Eabhra
* Maltais
* Somàilis

## [[Cànanan Sìn-Tibeatach]]
* Sìonais
* Tibetanais
## [[Cànanan Astrainesiach]]
* Innd-Innsis
* Malaidhis 
* Filipinis
* Tagalog
* Malagasais
* Bhiet-Namais
* Fìdis
* Samothais
* Tongais
* Māori

## Cànanan Eile
* Basgais
* Esperanto
* Iapanais
* Guaranaidh
* Nahuatl
* Navajo
* Nimíipuu
* Coireanais
* Passamaquoddy
* Patois Diameugach
* Quechua
* Zulu 
* Cairtbheilis 
* siSwati 
* Tàidh
* Khmer
* Papiamentu

*
Innleadaireachd

Is ann an **innleadaireachd** am proifeasan a chuireas saidheans nàdurra an gnìomh a chruthaich goireasan freagarrach ri feumalachdan dhaoine. Canar *innleadair*, *neach-innlichidh* riutha a tha a' sas ann.

Is e freumh-fhacal de innleadair *innlich*, gnìomhair a tha a' ciallachadh *a bhi cruthachadh rudan as ùr*. Tha seo an co-mheas leis an fhacal Èireannach *innealtoir* a tha stèidhichte air an fhacal "inneal".
 
A dh'aindeoin sin, is e obair nan innleadair a bhith ri dhealbhadh agus ri dhèanamh innlean agus/neo obraichean ùr a fhreagaireas ri feum an latha. Tha bunachar na proifeasan a' dol ar ais ri linn nan righ, nuair a bha "innleadair" na h-oifigear arm le eòlas a thogail obraichean dìonaidh agus ionnsaigh (meinichean mar eisimpleir), còmhla le innealan chogaidh- muilnean fùdair is an leithid. Mu deireadh an 18mh linn chruthaich Iain Smeaton, an ceann iar na Sasainn, an stoidhle "Civilian Engineer", airson a fhèin agus esan a' tairgse seirbhisean teicniuil, stèidhichte air tuigse de feallsanachd-nadurra, anns an t-saoghal sìobhalta i.e. taobh a muigh laghan an arm. Bha seo co-aimsireil le toiseach de "Car a' Mhuiltean a' Ghnìomhachas", agus lorg Smeaton agus na Luchd-Innlichidh a thànaig as an déidh fèille airson na seirbhisean aca, an cruthachadh sgeamaichean airson canalaibh agus drochaidean còmhla le rathaidean, taighean solais, muilnean-uisge agus obraichean mèinnearachd, mus an deach iad a-steach, tràth 's an 19mh linn, air innealaibh-stoith, rathaidean-iarrainn agus roimhe deireadh an linn dealanachd agus conaltradh-dhealain. Anns an 20mh linn, chuir muileannan de innleadairean an saor-bheatha a-steach ri leasaicheadh de rèidio, itealanan, agus coimpiutairean, ged 's chaidh iad air ais cuideachd ri leasachadh de innealan chogaidh cumhachd-mhor gu leòr a dhèanamh milleadh air an t-saoghail. 

Cha mhòr nach eil innleadair air dealbhadh neo air dèanamh a h-uile rud a chleachdas sinn gach latha! Carbad? Is e innleadairean a dhealbh e. Rathad? Is e innleadair a dhealbh e. Drochaid? Is e innleadair a dhealbh i. Solas dhealain? Is e innleadair a dhealbh sin, agus an uidheam gu lèir a tha cruthachadh an dealain agus h-uile sian eile a bhitheas na ruith air dealan.

Tuigsear gur e proifeasan ioma-fhillte a tha ann an innleadaireachd. Mar sin, 's an latha an diugh tha innleadaireachd roinnte eadar caochladh sgoiltean.
Is iad na prìomh roinnean den phroifeasan:
# Innleadaireachd Shìobhalta: A ghabhas a-steach obraichean a tha stèidhichte air talmhainn, mar eisimpleir rathaidean, drochaidean, obraichean uisge. Is e sructar a tha anns gach nì de na h-obraichean seo.
# Innleadaireachd Mheiciniuil: A dhèiligeas le innealaibh de gach seòrsa.Inneal Mar eisimpleir taosgairean, innealan fuaghail, tractaran, muilnean gaoithe. 
# Innleadaireachd Dhealanachd: A ghabhas a-steach uidheam de h-uile seòrsa a ruitheas air dhealain. Mar eisimpleir: muilnean-dhealain, loidhnichean dhealain, uidheam rèidio agus fònaichean-làimhe.

Roinn-seòrsa:Dreuchdan
Pàircean Nàiseanta na h-Alba

Ged a thòisich iomairt eadar-nàiseanta nam pàircean nàiseanta às dèidh brosnachadh Albannaich ainmeil, John Muir (eilthireach à Dùn Bàrr dha na Stàitean Aonaichte), cha d'fhuair Alba fhèin a' chiad **phàirc nàiseanta** gu 2002 — *[[Pàirc Nàiseanta Loch Laomainn agus nan Tròsaichean]]* (a' gabhail a-steach Na Tròiseachan, Loch Laomainn, Bràid Albainn, agus pàirt de Chòmhall a tuath).

Thàinig an dara pàirc, Pàirc Nàiseanta a' Mhonaidh Ruaidh, ann an 2003, ach bha deasbad ann an toiseach mun ainm cheart sa
Ghàidhlig. An coimeas ri Beurla, chan e *An Càrn Gorm* ach aon bheinn anns an t-sreath air a bheil an t-ainm
*Am Monadh Ruadh*.

Roinn-seòrsa:Cruinn-eòlas na h-Alba
*
Luinn

Is e **An t-Eilean Luinn** (Beurla: *Luing*) aon de na h-eileanan sglèat, ann an
Latharna, agus faisg air an Òban. Tha e suidhichte ann an  Comhairle Earra-Ghàidheal agus Bhòid.

Is iad na bailtean: Tobar Dhonnchaidh, Culapoll agus Black Mill Bay. Fhad 's a bha 212 duine a' fuireach ann an Luinn anns a' bhliadhna 2001, a rèir cunntas-sluaigh cha robh ach 195 duine a' fuireach anns an eilean ann an 2011.

A-nis, is iad na prìomh ghnìomhachasan turasachd, a' glacadh nan giomach, agus tuathanachas mhart.

Tha Luinn ainmeil airson dà rud: gnìomhachais an sglèat, agus pailteas luchd-buannachaidh aig a' Mhòd.

Bha gnìomhachais an sglèat cudromach anns an eilean, le cuaraidhean ann an Tobar Dhonnchaidh, gus an deach an cuaraidh mu dheireadh a dhùnadh ann an 1939.

Bhuannaich Nan NicAonghais bonn òir a' Mhòid ann an 1926, Sandy Brown ann an 1938, agus Hughie MacCuidhein ann an 1985.

'S e *Luinneach* a chanar ri duine a bhuineas do Luinn, no *piocach* mar far-ainm.

## Sgrìobhaidhean mun eilean ann an Gàidhlig
* NicCoinnich, Liusaidh (1938). 'Èisdeal agus Luinn', ann an *Am Measg nam Bodach*. Glaschu: An Comunn Gaidhealach. dd. 136-143.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileanan a-staigh
Roinn-seòrsa:Earra-Ghàidheal agus Bòd
Eileanan Albannach

Air sgàth na h-eachdraidh geòlasaich a bh' aig Alba (coltach ris a' bhuaidh aig Linn na Deighe a bha air Nirribhidh agus Canada), tha pailteas eileanan aice, gu h-àraid air oirthir an iar. Faodar **na h-eileanan Albannach**
a chur ann an trì grunnanan:
* Na h-Innse Gall agus Na h-Eileanan Siar (*Eilean Fada*)
* Na h-eileanan tuath: Arcaibh agus Sealtainn
* Deannag eilean air oirthir an ear agus ann an linnteachan nan aibhne mòr (An Linne Chluaidh, An Linne Foirthe agus An Linne Giùdain).

Roinn-seòrsa:Eileanan na h-Alba
Earra-Ghàidheal

Is e **Earra-Ghàidheal**, no *eàrr* ('s e sin oirthir) nan Gàidheal, an ceàrn tùsail ann an Alba far an do shuidhich na Gàidheil. Mu dheireadh, dh'fhàs an tìr-imrich seo gu bhith an rìoghachd Dail Riata. Tha mòran làthairean ro-eachdraidheil ann, mar samplair aig Dùn Athad.

Tha Earra-Ghàidheal eachdraidheil a' gabhail a-staigh Earra-Ghàidheal Meadhanach, Latharna, na leth-eileanan Cinn Tìre agus Còmhall, agus na h-eileanan (Ìle, Diùra, Colbhasa, Muile, Giogha) còmhla ri Àird nam Murchan a chaidh na phàirt de Roinn na Gàidhealtachd ann an 1974.

Is iad na bailtean cudromach An t-Òban, Inbhir Aora, Ceann Loch Gilb, Dùn Omhain, agus Ceann Loch Chille Chiarain.

## Cruinn-eòlas

* An Àird, Abhainn Urchaidh
* Beinn a' Chaolais, Beinn a' Chaisteil, Beinn Ime, A' Bheinn Bhuidhe, Beinn Mhùrlaig, Beinn Narnain, Beinn Mheadhain, Beinn an Lochain, Beinn Artair, Beinn Luibhean, Beinn Dòmhnaich, Binnein an Fhìdhleir, Beinn Bheula, Beinn Lochain, Bac Beag, Bac Mòr
* Càrn Glas, Clach Bheinn, Cruach na Beinne, Coire Bhreacain, Creiginis, Na Caoil Bhòdach, Cairn na Burgh Mòr, Cairn na Burgh Beag, A' Chrois, Beinn Chorranach, Cnoc Coinnich, Cruach nam Mult, Cruach nan Capull, Clach Bheinn, Cara, Caisteal an Stalcaire, Ceann a' Gheàrrloch, Coire Bhreacain
* Dùn da Ghaoithe, Dubh Artach, Dùn Ad, Dùnan Amhlaidh, Dùn Channuill
* Eileach an Naoimh, Eilean Mhic Chrìon, Eilean MhicAsgain, Eilean Dà Bhàrr, Eilean Dubh, Eilean Dearg
* Garbh Eileaich, Garbh Eileach, Gleann a' Chrò, Gleann Urchaidh, An Gearr Loch, Gleann Freòin
* An Linne Latharnach, An Loch Sianta, Loch Eich, Loch Eite, Loch Gilb, Loch Goill, An Linne Dhubh,  Loch Long, Lunga
* Mullach Coire a' Chuir
* Rathad Iarainn nan Eilean 
* Stob an Eas, Stob na Boine Druim-fhinn, Siùna
* Tom nan Gamhna, Tom Molach, Tir Fearghais, Treisinis, Torr-Innis, Torsa

## Ceanglaichean a-mach
* Slighe Chaluim Chille: Earra-Ghàidheal
** Dùn Ad
** Taigh-tasgaidh Chille Mhàrtainn
** Cladh Chille Mhàrtainn
** Eaglais agus Cladh na Cille
** Eaglais Chille Mhoire
** Eaglais agus Uamh Chaluim Chille, Ellary
** An Ceann a Deas
* BBC Naidheachdan 2015-09-27: Pàipearan Earra-Ghàidheal *(aithris fuaime)*
* Gàidhlig ann an Earra-Ghàidheal is Bòd *(tachartasan agus clasaichean)*

## Iomraidhean



Roinn-seòrsa:Siorrachdan na h-Alba
An Gearasdan

Is e **An Gearasdan** (*Fort William* sa Bheurla, ainmeachadh airson an Rìgh Uilleam III Shasainn is II Alba) prìomh-bhaile Loch Abar agus, còmhla ris an Òban, aon de'n dà bhaile as motha anns a' Ghàidhealtachd an Iar.

Tha e na cheann-uidhe coiteanta airson làithean-saora agus, a' tighinn an dèidh Dùn Èideann, thatar ag ràdh gur e an dara ceann-uidhe turasachd ann an Alba. Bithidh sluagh a' bhaile a' dùblachadh as t-samhradh air sgàth uidhir a luchd-turais a bhitheas a' tighinn a-steach.

## A' Ghàidhlig

Chaidh am Mòd Nàiseanta a chumail sa Ghearasdan/Loch Abar sna bliadhnaichean 1922, 1927, 1932, 1981, 1985, 1999, 2007 agus 2017.  Thòisich Sgoil Ghàidhlig Loch Abar, bun-sgoil làn-Ghàidhlig, sa bhliadhna 2015 ann an togalach ùr air Rathad Àird Dhobhair.

Bha Gàidhlig aig 726 daoine, 7.33%, ann an 2001.

## Cruinn-eòlas

Tha An Gearasdan a' gabhail a-staigh na bailtean beaga Caol, Clagan, is Inbhir Lòchaidh, agus tha e faisg air a' chlachan croitearachd Blàr mac Faoilteach, agus na bailtean beaga, Drochaid an Aonachain agus Omhanaich.

Tha am baile air an rathad A82 eadar Glaschu agus Inbhir Nis, agus cuideachd far an tòisich Rathad nan Eilean, a dh'ionnsaigh Malaig is nan eileanan.

Tha An Gearasdan ainmeil mar am baile aig cas Beinn Nibheis, am beinn as àirde ann an Alba agus, (ann am Monadh Dhruim Uachdair), ach tha mòran bheanntan eile mun cuairt air a' bhaile; mar Meall an t-Suidhe, agus am monadh mu thuath, Druim Fada.

Tha am baile air oisean dà loch &mdash; Loch Iall agus An Linne Dhubh.

## Eachdraidh

Tha An Gearasdan am meadhan dùthaich Clann Chamshron, agus chaidh an "gearasdan", no daingneach, a shuidheachadh gu tùsail a chumail nan Gaidheal fodha an dèidh an ar-a-mach Seumasach.

Bha baile beag nas tràithe ann aig Inbhir Lòchaidh, làrach a' bhlàir ainmeil, Cath Inbhir Lòchaidh.

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2015-12-07: Togail don Ghàidhlig ann an Loch Abar
* BBC Naidheachdan 2016-03-22: Cùmhnant do dh'oifisean comhairle sa 
Ghearasdan
* Obair gus tòiseachadh air leudachadh do Bhun-Sgoil Ghàidhlig Loch Abar *(Comhairle na Gàidhealtachd 2021-03-12)*
* BBC Naidheachdan 2016-07-19: Taigheadas ùr ’sa Ghearasdan *(aithris-bhideo 0:46)*
### Leughadair
* BBC Naidheachdan 2016-02-25: “Mìosan” mus bi fios mu Rio Tinto
* BBC Naidheachdan 2016-11-23: Leaghadair Loch Abair ga reic
* BBC Naidheachdan 2016-12-19: 600 cosnadh do Loch Abair
* BBC Naidheachdan 2016-12-20: Na ceudan obraichean ùra sa Ghearasdan *(aithris-bhideo 1:59)*
* BBC Naidheachdan 2017-02-13: Factaraidh ùr san amharc anns a' Ghearasdan *(aithris-bhideo 1:53)*

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Muile

'S e **Muile** an treasa eilean Albannach as motha agus an t-eilean as motha ann an Earra-Ghàidheal. Tha e suidhichte ann an Comhairle Earra-Ghàidheal agus Bhòid. A-rèir cunntas-sluaigh 2011 bha 2,800 duine a' fuireach anns an eilean agus mar sin dh'fhàs àireamh muinntir an eilein bho 2,667 duine anns a' bhliadhna 2001.

Tha Tobar Mhoire na phrìomh-bhaile air an eilean, agus is e Creag an Iubhar an dara.

Tha Muile ri thaobh nan eileanan Ì Chaluim Chille, Tiriodh, Ulbha agus Colla.

## Daoine ainmeil
*Maighread nighean Lachlainn,  bana-bhàrd.
*Iain MacCormaig, sgrìobhadair.
*Iain MacPhàidein, bàrd.
*Alasdair MacIlleBhàin, seinneadair.

## Sgrìobhaidhean mun eilean ann an Gàidhlig
* Mac'Ille Mhoire, Niall (1938). 'Muile',  ann an *Am Measg nam Bodach*. Glaschu: An Comunn Gaidhealach. dd. 50-58.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2016-05-26: Seòladairean Mhuile *(aithris-bhideo 2:09 - ag iomradh timcheall Muile airson carthanais)*
* BBC Naidheachdan 2018-10-30: Bratach Mhuile *(aithris-bhideo 02.13)*
* BBC Naidheachdan 2018-111-13: Cinn-bhliadhna Ghàidhealach am Muile

*
Roinn-seòrsa:Eileanan a-staigh
Roinn-seòrsa:Earra-Ghàidheal agus Bòd
Blàr mac Faoilteach

Tha **Blàr Mac Faoilteach** na chlachan croitearachd air an t-seann rathad cogail eadar An Gearasdan agus Ceann Loch Leamhain.

Anns an 18mh linn, bha sluagh de 800 duine a' fuireach anns a' bhaile ach, mar a thachair air feadh na Gàidhealtachd,
tha seo air crìonadh gu faisg air 50 an-diugh.

Chaidh an t-alltan, *Cìoch Innis* (no *Cìochnis*),  a shruthas faisg air a' chlachan, a chleachdadh a dhèanamh dealan-uisge don chiad solas-sràid (anns a' Ghearasdan) ann an Alba.

Ghlèidh Blàr Mac Faoilteach an Seann Bhliadhna Ùr gus na 1950an.

Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
Ceòl

= Seann Cheòl Ghaidhealach =

* Seann Nòs
* Màiri Mhór nan Òran

= Òrain Ghàidhlig =

An Eala Bhàn

= Ceòl Ùr Gaidhealach =

* Fergie Dòmhnallach
* Na h-Òganaich
* Dòtaman
* Capercaillie
* Cathy Ann Nic a' Phì
* Oi Polloi
* Mill a h-Uile Rud
* Nad Aislingean
* Runrig
* Niteworks

= Ceòl Phrìomh-shamhlach =

* Bach
* Beethoven
* Mozart

= Tachartasan Ciùil =

* Am Mòd Nàiseanta Rìoghail
* Glastonbury
* T in the Park

= Prògraman ciùil =

* 2 gu 4
* An t-Àrd Ùrlar
* Beòlach
* Caithream Ciùil
* Horo 's toil leam fhìn e
* Mìre ri Mòr
* Nochd gun Chadal
* Rapal
* Top of the Pops

= Stoidhlean Ciùil =

* Clasaigeach
* Ceòl an t-Saoghail
* Hip-hop faicibh Rap cuideachd.
* Na Guirm
* Nua-linn
* Pìobaireachd
* Pop
* Punc
* Rap
* Reggae
* Ròc
* Scà
* Teacno
* Traidiseanta
* Meatailt trom

= Innealan Ciùil =

## 'Pràis'
* Alpenhorn
* Bazooka (Ceòl)
* Cimbasso
* Conachag (Ceòl) (*Conch*)
* Còrn
* Còrn-làimhe
* Còrn Sasannach (*Cor Anglais*/*French Horn*)
* Dùdach (Ceòl) ('Coirneid' agus/neo *Bugle*)
* Euphonium
* Flugelhorn
* Nathair (Ceòl) (*Serpent*)
* Ophicleide
* Ophimonocleide
* Sacsafòn
* Sousaphone
* Tiùba
* Trombaid
* Trombon
* Trombon dùrd/Beus-trom(*Bass Trombone*)

## 'Anail' ('Woodwind')
* Bocsa
* Clàirneid
* Dòrdan (*Basun*)
* Feadag
* Fliùiteag (*Piccolo*)
* Obo
* Organ Mor
* Organ-beòil 
* Pìob Mhòr
* Torm-fheadan(*Basun*)

## Torman-ciùil
* Ailt(-fhìdheall) (*Viola*)
* Balalaica
* Banjo
* Beus-fhìdheall
* Beus-ghiotàr
* Clabhchòrd (*Clavichord*)
* Clàrsach
* Cruit
* Cruit-chòrda
* Farch-chiùil (*Lute*)
* Fìdheall
* Giotàr
* Giotàr-dealain
* Kantele
* Prò-bheus (*Double Bass*)
* Sitearn
* Tromb (*Jew's Harp* no *Clàrsach nan [[Iùdhachd|Iùdhach]]*)
* Ukelele

## Faramachd (''Percussion'')
* Beus-dhruma
* Bodhran 
* Clagan-làimhe
* Druma
* Glockenspiel
* Piana (*Piano* neo 'Òirinn-oirinn')
* Saidhleafon
* Trì-cheàrnag (ceòl)
* Tiompan (*Cymbal* neo 'Ciombal')

Roinn-seòrsa:Ceòl
Lagh

## Lagh

Is e a tha anns an **lagh** ach àlach de riaghailtean stèidhichte air feadh nàisean. Is gnìomh an lagh an inbhe a dhaingneachadh aig gach pearsa. Nì an lagh seo le ainmeachadh an dà chuid: còirichean pearsanta aig daoine anns a' choimhearsnachd agus dleasdanasan pearsanta air daoine ris a' choimhearsnachd.

Tha laghan treubhail air a bhi stéidhichte aig ìre an treubh air feadh an t-saoghal, bho toisich tìm. Ach is ann do linn na seann Greugais a thoisich feallsanaich a ghabhail beachd air nàdar nan lagh còmhla le conceapan de ceartas an cothrom le dleasdanasan nan daoine agus cumhachd nan rìghrean.

Anns an latha an-diugh tha siostam-lagh fa-leth stèidhichte aig gach dùthaich neo-eisimileach  air feadh an t-saoghal. Tha an suidheachadh seo a' leantainn air an ceart riatanach ri féin-riaghaladh a tha gach dùthaich a gléidheadh- Is buadh de dùthaich neo-eisimileach an ceart a dhèanamh laghan dhi pein.

## Roinntean Mòr den Lagh

## Lagh-eòlas
Is lagh-eòlas an roinn de feallsanachd a dhéiligeas leis an lagh.

## Lagh Siobhalta

Is Lagh Siobhalta an roinn den lagh a dhéiligeas le còirichean-sheilbh: m.e seilbh de bathair, seilbh de fearann.

## Lagh Eucoirean

Is Lagh Eucoirean an roinn den lagh a dhéiligeas le eucoir, m.e. meirle, muirt. 
Tha i a' gabhail a-steach lorg eucoirich, cuir casaidean gan aghaidh agus ma bhitheas an cuirt gan lorg ciontach, tha i a' leigeil sìos raon de peansachaidhean a tha freagarrach ris an eucoir.

## Lagh Eadar-nàiseanta

Is e a tha ann an Lagh Eadar-nàiseanta corp lagh a tha a riaghladh na càirdeasan eadar dùthchannan neo-eisimileach.

Air barrachd an sin tha roinn mor an siostam

## Lagha na h-Albainn

Chaidh gleidheadh air Lagh na h-Alba, na siostam lagh fa-leth bho lagh na Sasuinn fo Achd an Aonaidh de 1707. Is e Achd an Aonaidh, air a reachdadh le Parlamaid na h-Albainn agus le Parlamaid na Sasuinn a sguab as an da Phàrlamaid neo-eisimeileach sin agus a stèidhich an Rìoghachd Aonaichte le Pàrlamaid ann an Westminster a-mhàin.

## Daoine Ainmeil
*Khayr al-Din al-Ramli (1585 - 1671)

*
Roinn-seòrsa:poileataigs
Coimpiutaireachd

* Coimpiutair
* Prògram (coimpiutair)
* Bathar-bog
* Bathar-cruaidh
* Coimpiutaireachd sa Ghàidhlig

*
Litreachas

’S e corpas de theacsaichean sgrìobhte a th’ ann an **litreachas**, aig bun-ìre. Mar as trice, gus a bhith ga chunntadh mar theacsa *litreachasail*, feumaidh teacsa a bhith a’ cleachdadh a’ chànain sa bheil e sgrìobhte ann an dòigh neo-àbhaisteach no ealanta, no a bhith a’ buntainn ri cuspairean inntleachdail no feallsanachail.

Faodar “litreachas” a roinn a rèir a nàdair fhìrinnich (no *neo-fhicseanail*) no neo-fhìrinnich (no *fhicseanail*), no a rèir a dhòigh-sgrìobhaidh — an e rosg no bàrdachd a th’ ann — no a rèir a ghnè — m.e., nobhail, sgeulachd, dràma.

## Freumh-fhaclaireachd
’S ann às an fhacal *litir* a tha am facal *litreachas* dèante, agus ’s ann às an fhacal Laidinn *littera* (facal a’ ciallachadh *litir den aibidil*, no, anns an iolra, *litreachas*, i.e. *rudan a tha air an sgrìobhadh ann an litrichean* — cf. *letters* sa Bheurla) a tha am facal *litir*.

Anns na làithean seo, ge-tà, ’s tric a bhios am facal *litreachas* a’ comharrachadh cuideachd chleachdaidhean labhairteach agus beul-aithriseach, a bharrachd air *teacsaichean* sgrìobhte annta fhèin.

## Eachdraidh
Am measg nan teacsaichean litreachais a bu shine tha *[[Eipic de Ghilgamesh]]* à Sumer agus *[[Leabhar nam Marbh]]* às an Èipheit ('s mathaid roimhe 2000 RC) no na *[[Veda|Vedathan]]* às na h-Innseachan ('s mathaid roimhe 1000 RC). Chan eilear cinnteach dè cho seann a tha iad, oir dh'fhàs iad bho beul-aithris mus robh iad air an cur air a' phàipear. Thathar a' smaoineachadh gur ann bhon 8mh linn RC a tha *Ilias* agus *Odysseia* le Homer a thòisich litreachas Greugach is Ròmanach Clasaigeach.

Airson na linntean, cha robh fàrmhorachd litreachais ann an diofar cheàrnan den t-saoghail cothromach, leis nach robh gu leòr eadar-obrachaidh ann eadar culturan sònraichte mar cultar na Roinn-Eòrpa, cultar Arabach, Innseanach, Sìneach no Seapanach. Mar sin, 's ann doirbh tuairisgeul a thoirt air litreachas an t-saoghail san fharsaingeachd. Anns na linntean mu dheireadh thòisich na diofaran seo ri dhol à sealladh; aig an aon àm, ge-tà, bha buaidh dona ann air na cultaran agus litreachasan mion-chuid.

Aig deireadh na 20mh agus toiseach na 21mh linn thàinig atharrachaidhean eile le nochdadh mheadhanan ùra mar rèidio, telebhisean, an t-Eadar-lìon no leabhraichean eileagtronaigeach.

## Faic cuideachd

* *[[:Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean|Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean]]*
* Bàrdachd
* Beul-aithris
* Clò-bhualadh
* Dràma
* Duais Nobel ann an Litreachas
* Litreachas na h-Alba
* Rosg
* Ùr-sgeulachd

## Tùsan


## Ceanglaichean a-mach
* SCRAN: Litreachas na Gàidhlig anns an fhicheadamh linn
Eachdraidh

## Freumh-Cinnich
* Na Gàidheil
* Na Cruithnich
* Na Goill

## Daoine
* Aymer de Valence
* Raibeart Ruadh MacGriogair
* Teàrlach Eideard Stiùbhairt
## Rìghrean
* Rìghrean na h-Alba
* Fergus Mòr Mac Earca
* Coinneach I na h-Alba
* Domhnall II na h-Alba
* MacBheatha I na h-Alba
* Alasdair III na h-Alba
* Raibeart I na h-Alba
* Seumas II na h-Alba
* Seumas IV na h-Alba
* Seumas V na h-Alba
* Seumas VI
## Poileataics
* Achd an Aonaidh
* Prìomh Mhinistearan na h-Alba
* Seac McConnel
* Dòmhnall Mac an Deòir
* Eanraig Mac Gill-Iosa

## Blàr is Cogadh
* Muirt na Ceapaich
* Blàr Chùil Lodair
* Blàr mac Faoilteach

## Dùthchannan
* Alba
* Dál Riata
* Pictavia
* Galldachd

## Creideamh
* Calum Cille
* Eilean I
## Eile
* Tighearna nan Eilean
* Coinneach Odhar
* Domhnall Cam MacAmhlaigh
* Na Fuadaichean
* Na Tursachan

## Eachdraidh Eadar-Nàiseanta

## Ceanglaichean a-mach
* Eachdraidh na h-Alba, le Aonghas MacCoinnich, 1867 *- leabhar sa Ghàidhlig (WebArchive)*

*
Meadhanan na Gàidhlig

## Foillseachadh
*An Teachdaire Gaelach
*Gairm
*Gath
*COSMOnot

## Pàipearan
*Am Pàipear
*An t-Albannach
*Am Pàipear Beag

## Radio

*Radio nan Gàidheal
*Isles FM

## Telebhisean
*Seirbhis nam Meadhanan Gàidhlig
*BBC Alba
*Tele G
*TG4
## Faic cuideachd
*Prògraman Gàidhlig

Roinn-seòrsa:Meadhanan
Roinn-seòrsa:Gàidhlig
Liosta chreideamhan

## [[Buddhachd]]

* Buddha
* Bodhisattva
* Theravada
* Mahayana
* An Tìr Ghlan
* Nichiren
* Shingon
* Tendai
* Vajrayana
* Zen

## Crìosdaidheachd

* Dia
* Ìosa Chrìost 
* An Spiorad Naomh
* Pròsdanachas
* Naoimh is na h-Abstolan

### Creudan is Ùrnaighean

* Ùrnaigh an Tighearna
* Creud nan Abstol

### Fèisean, fèillean is Làithean Naomhail

* An Nollaig
* A' Chàisg
* DihAoine na Ceusta
* DiDòmhnaich Tùrnais
* Caingis
* Aidmheint
* An Carghas

### Eaglaisean

* Eaglais na h-Alba no An Eaglais Stèidhichte
* Eaglais Innse Tìle
* An Eaglais Shaor
* An Eaglais Shaor (Leantainneach)
* An Eaglais Shaor Chlèireach
* An Eaglais Chaitligeach
* Eaglais Ìosa Chrìost de Naomhan an Latha an-Diugh

## Ioslam

* Mohammad
* Allah
* Mosg
* Mecca
* Sùnni
* Sìtha
* Na Còig Colbhan
* An Haidse
* An Cuithrean
* Martarachd

## Iùdhachd
* Iùdhachd
* Rabbi
* Sionagog

* Là na Rèite no Yom Kippur
* Càisg nan Iùdhach
* Hanukka

## Creideamh Eile

* Seann Chreideamh nan Gaidheal
* Draoidheachd
* Rastafarachd
* Zoroastrianism
* Seann Chreideamh nan Greugaich
* Hare Krishna 
* Pàganachd

## Ceanglaichean a-mach
* Am Baile: Creideamh
* Briathrachas creideimh *(duilleag aig SMO)*
* Briathrachas creideimh *(An Seotal)*

*
Ealain

*Airson am baile: [[Ealain, Siorrachd Obar Dheathain]] (Ellon)*

## Ealain Gaidhealach
* Pròiseact nan Ealan
* An Leabhar Mòr
* Ealain Cheilteach-Eileanach

## Ealain Eadar-Naiseanta
* Bauhaus
* Pop Art
* Abstract expressionism
* Action painting
* Anti-realism
* Arabesque
* Art Deco
* Art Nouveau
* Arte Povera
* Arts and Crafts Movement
* Ashcan School
* Baroque (Baroc)
* Color Field
* Conceptual art
* Constructivism
* Cubism
* Dada
* De Stijl (neo *[[Neo Plasticism]]*)
* Deconstructivism
* Expressionism
* Fantastic realism
* Fauvism
* Figurative
* Fluxus
* Futurism
* Harlem Renaissance
* Impressionism
* International Gothic
* Les Nabis
* Mannerism
* Massurrealism
* Metaphysical painting
* Minimalism
* Minimalism
* Modernism
* Nua-clasaigeach
* Neo-expressionism
* Op Art
* Orphism
* Photorealism
* Pointillism
* Post-impressionism
* Postmodernism
* Primitivism
* Renaissance
* Renaissance Classicism
* Rococo
* Romanesque
* Romanticism
* Socialist realism
* Stuckism
* Suprematism
* Surrealism
* Symbolism (arts)

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2016-11-17: Monarc a’ Ghlinne ga ghlèidheadh don phoball?

Roinn-seòrsa:Ealain
Runrig

'S e **Runrig** am prìomh chòmhlan-ciùil ròc riamh a thàinig a-mach à Gàidhealtachd na h-Alba. Thòisich iad ann an 1973 mar 'The Run Rig Dance Band' anns an Eilean Sgitheanach. ’S iad Ruaraidh Dòmhnallach (giotàr is giotàr beus) agus Calum Dòmhnallach (drumaichean), dithis bhràithrean à Uibhist a Tuath agus Blair Dùghlais (bocsa) à Port Righ a bh’ anns a' chòmhlan bho thùs. Às a dhèidh seo, ghabh Donaidh Rothach ann cuideachd mar sheinneadair is chluicheadair giotàir. ’S iad Calum agus Ruaraidh Dòmhnallach sgrìobhadairean nan òran. B’ àbhaist do Dhonaidh Rothach a bhith na phrìomh-sheinneadair, ach dh’fhàg e airson cùrsa-beatha poileataigeach mì-shealbhach leis a’ Phàrtaidh Làbarach. Bha Peadar Wishart nas sealbhaiche anns an obair a bha aige leis a’ Phàrtaidh Nàiseanta.

Sheinn Bruce Guthro còmhla ris a' chòmhlan-ciùil eadar 1998 agus 2018.

## Albaman

**Play Gaelic* (1978)
**Highland Connection* (1979)
**Recovery* (1981)
**Heartland* (1985)
**The Cutter and the Clan* (1987)
**Once in a Lifetime* (1988)
**Searchlight* (1989)
**The Big Wheel* (1991)
**Amazing Things* (1993)
**Transmitting Live* (1994)
**Mara* (1995)
**Long Distance..Best of* (1996)
**Beat the Drum* (1998)
**In Search of Angels* (1999)
**Live at Celtic Connections* (2000)
**The Stamping Ground* (2001)
**Proterra* (2003)
**Day of Days - Live - the 30th anniversary concert at Stirling Castle* (2004)
**Everything You See* (2007)
**The Story* (2016)

## Ceanglaichean a-mach
* Runrig - làrach-lìn oifigeil
* Faclan nan òran Gàidhlig *(aig Fòram na Gàidhlig)*
* BBC Naidheachdan 2016-02-02: An rathad air adhart do Runrig *(aithris fuaime 3:53, agallamh le Calum Dòmhnallach)*
* BBC Naidheachdan 2016-02-10: Gu leòr ri thighinn bho Runrig ''(aithris bhideo 2:24, mu chlàr ùr gu bhith a’ tighinn a-mach]
* BBC Naidheachdan 2017-09-26: Aʼ chuirm mu dheireadh aig Runrig

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil Albannach
Roinn-seòrsa:Còmhlanan-ciùil
*
Àrainneachd

Is urrainn do dh'àrainneachd a' ciallachadh:
* Àrainneachd fhiosaigeach
* Àrainneachd nàdarra

Roinn-seòrsa:Soilleireachadh
Film

'S e sreath de dhealbhan leantainneach a th’ ann am **film**, le no às aonais fuaim, a’ cur an cèill susbaint sònraichte, air a chlàradh ann am meadhan a bheir sealladh air gluasad.

## Eisimpleirean de filmichean
* Whisky Galore
* Star Wars (Cogadh nan Rionnag)
* The Godfather
* Lord of the Rings (Tighearna nam Fàinne)
* Bana-phrionnsa Mononoke

## Cuspairean co-cheangailte
* Comann Film na Gàidhealtachd 's nan Eilean
* FilmG
* Walt Disney, riochdaire fhilm às na Stàitean Aonaichte

Roinn-seòrsa:Film
Malairt

Is e a tha ann am **malairt** an gnìomh a bhitheas a' tachairt nuair a bhios duine a' ceannachd (bathar a tha dìth orra neo seirbheisean) agus a' reic (bath a th' aca air barrachd na tha dìth orra neo seirbheisean).

Bha Adam Smith agus David Ricardo cudromach ann an eachdraidh teòiridh na mhalairt.

## Aistean co-cheangailte
* Ceannaiche
* Dlùth-chruinneas

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eaconomachd
Cultar mòr-thaitneach

## Cultar Mòr-thaitneach Gaidhealach
* Am Mod Naiseanta Rioghail
* Feis Cheilteach Innse-Gall
* Pairc Bar Ghlaschu
* Cathy Bhan
* Donnie Murdo
* Sam Smalaidh
* Calum Clachair
* Padraig Post
* Spot
* Na Daoine Beaga

## Taighean-seinnse

* Taigh-òsta na Pàirce
* The Snaffle Bit
* Islay Inn
* Lios Mòr
* Òran Mór
* O'Neill's air Sràid Sauchiehall
* Beinn Nibheis
* D.I.
* E.I.
* The Heb
* The Caley
* HS1
* Torabhaig (nach maireann)

## Ceangailtean a-mach
* https://web.archive.org/web/20041009180357/http://www.bgsu.edu/departments/popc/bkgrnd.html 
* Popular Culture Association
* Journal of Popular Culture

Roinn-seòrsa:Cultar
Roinn-seòrsa:Gàidhlig
Àiteachas

Chanar **àiteachas** ris a' gnìomhachas a tha ann am fàs barra air talamh. Chanar talamh-àiteachais ri fearann a tha freagarrach ri fàs barra. Is fàs bìdh am prìomh chuimse aig àiteachas. 

Tha **àiteachas** na bhunait do iomadh feumalachdan caochlaideach, an dà chuid biadh agus eu-biadh. Tha toraidhean eu-biadhachd coltach ri cotan, diut agus rubair, ana-cudromach an cuid tiribh, ach ann an Alba tha prìomhachas aig biadh agus chan eil mòran luach anns na toraidhean eu-biadhachd, coltach ri cloimhe agus bian no seiche.

Tha àiteachas eu-coltach ri gnìomhachasan eile ann an iomadh dòigh. Tha gnìomhacasan seirbhis a' cruthachadh thoraidhean nach eil riatanach ri beatha. Nì carbadan agus àirneis beatha nas comhfhurtail, ach faodaidh daoine a bhi beò às an aonais. Chan urrainn dhuinn a bhi beò as aonais biadh. Is ann mar sin a tha àiteachas an gnìomhachas a bu chudthromaiche air feadh an t-saoghail agus tha e a' tarraing an uimhir riaghaltasan dha fhèin. Is gann gu bheil dùthaich san t-saoghal às aonais ministearachd airson àiteachas, ged a bhitheas gach gnìomhachas eile a' tighinn còmhla fo aire aon mhinistearachd a-mhàin.

## Àiteachas agus Croitearachd

Tha àiteachas na phàirt cudthromach de chroitearachd air taobh Sear na Gaidhealtachd, mar eisimpleir anns an Eilean Ghoirid, far a bheil croitean cho mòr ri 30 acair a' gèilleadh cruithneachd, eòrna agus coirce ceart cho math 's a tha na tuathanasan air machair Siorrachd Inbhir Narann beagan mìltean dhan ear.

Chan eil mòran àiteachas-croitearachd a' dol air taobh siar na dùthcha anns an latha an diugh, far a bheil an aimsir nas fliuch nan taobh Sear agus nas fliuch an diugh na bha e o chionn fichead bliadhna. A dh'aindeoin sin, tha gairnealachd-croitearachd air tilleadh ris an Eilean Sgitheanach, Ratharsair agus Loch Aillse rè an deichead a chaidh, agus Comann/Companaidh Coimhearsnachd ga co-òrdanachadh agus ga bhrosnachadh. 

Ged nach eil mòran chroitearan ri àiteachas anns an latha an diugh, is fheudar dhuinn aithneachadh gu bheil àiteachas riatanach do chroitearachd. Às aonais àiteachas cha b' urrainn do chroitearan a bheathaich an spreidh aca tron gheamhradh. Bha croitearan ri àiteachas air feadh nan sgìrean croitearachd sìos ri na 1970an, is e ghiulan-bhathair saor, còmhla leis na beanntan-bhidhe a dh'èirich san roinn Eòrpa aig deireadh na 1970an a chuir às àiteachas-croitearachd air an taobh siar aig a' cheann thall, o chionn 's gun do dh'fhàs e nas saoire biadh-sprèidh a cheannach a-steach o sgìrean eile le aimsir agus fearann nas fhearr na bha e a bhith ga fàs aig an taigh. Tha cothrom (an 2008) gun tig a' chuibhle mun chuairt anns na beagan bliadhnachan a romhainn. 

* Croitearachd
* Caoraich
* Ùghdarras nan Croitearan
* An Fhang
* Achd nan Croitearan

*
Comainn agus eagrachaidhean na Gàidhlig

## B
*BBC Alba
*Bòrd na Gàidhlig
## C
*Colm Cille *(Iomairt Chaluim Cille)*
*Comunn na Gàidhlig
*An Comunn Gàidhealach
*Comunn Gàidhlig Inbhir Nis
*Comunn Oiseanach Oilthigh Ghlaschu
*Comhairle na Eilean Siar
*Comhairle nan Sgoiltean-Àraich
*Comhairle na Gaidhealtachd
*Comunn Eachdraidh Ùige
*Comann nam Pàrant
*Comunn na Camanachd
## F
*Fèisean nan Gàidheal
## G
*Gàidheil Òga
## R
*Riaghaltas na h-Alba
## P
*Pròiseact nan Ealan
## S
*Sabhal Mòr Ostaig
*savegaelic.org
## T
*Taigh na Gàidhlig

## Ceanglaichean a-mach
* Buidhnean Gàidhlig A-U - duilleag aig Sabhal Mòr Ostaig

Roinn-seòrsa:Buidhnean Gàidhlig
Bòrd na Gàidhlig

Is e Buidheann Phoblach Neo-Roinneil (NDPB) a tha ann am **Bòrd na Gàidhlig** a tha stèidhichte le, agus cunntachail do, Mhinistearan na h-Alba. Bidh uallach air Bòrd na Gàidhlig (Alba) airson stiùireadh iomlan is riaghladh Plana Nàiseanta na Gàidhlig. 

## Eachdraidh
Chaidh Bord na Gàidhlig a stéidheachadh ann an 2003. Tha ceann oifig a' bhùird ann an Inbhir Nis.

Chaidh Bòrd na Gàidhlig ath-stèidhicheadh aig inbhe ughdarras reachdail le Achd na Gàidhlig 2005. An lùib an ath-stéidheachaidh seo, is e Cuasai-Autonomachd Eagaireachd Riaghaltais Naiseanta (CAURN) a tha ann, le na dleasdanasan reachdail don stàit a tha tighinn an lùib na h-inbhe sin.

## Cathraichean

* 2002 - 2005 Donnchadh MacFheargais
* 2006 - 2008 Mata MacÌomhair
* 2008 - 2009 *[[Art MacCormaig]]*  (eadar-amail)
* 2009 - 2012 Art MacCormaig
* 2012 - 2013 *[[Ealasaid Nic an t-Saoir]]* (eadar-amail)
* 2013-2014 Iain Caimbeul
* 2014 - 2015 Ailean Dòmhnallach (eadar-amail)
* 2015- 2018 Ailean Dòmhnallach
*2018 - Màiri T. NicAonghais (eadar-amail)

## Ceannardan
* 2000 - 2015-03 Iain Aonghais MhicAoidh
* 2015-03 - 2015-06 Iain Caimbeul
* 2016-06 - Seona NicIllInnein

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Làrach-lìn a' Bhùird
* BBC Naidheachdan 2015-03-11: Ro-innleachd ùr bho Bhòrd na Gàidhlig
* BBC Naidheachdan 2016-03-09: Dreuchd ùr aig BnaG *(Stiùiriche Foghlaim na Gàidhlig)*
* BBC Naidheachdan 2016-06-07: Linn ùr aig Bòrd na Gàidhlig *(le agallamhan-bhideo 3:58+4:21)*
* BBC Naidheachdan 2019-12-17: Dragh gun toir suidheachadh Bhòrd na Gàidhlig buaidh air inbhe a' chànain
* BBC Naidheachdan 2020-12-17: Bòrd a’ cur an aghaidh gluasaid

Roinn-seòrsa:Buidhnean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Gàidhlig
Foghlam

Is e gnìomh a tha ann an **fhoghlam**. An gnìomh a tha ann an ionnsachadh le amas a thogail comas-inntinn. Air feadh an t-Saoghal is ann air pàrantan a tha am prìomh dhleasdanas foghlam a thoirt do’n cuid cloinne. Ann an iomadh cultur, cuirear clann ri sgoiltean airson foghlam fhoirmeil ann an leughadh, sgrìobhadh agus àireamhachd.

Ann an tìrean bochda 's an treas domhain chan fhaigh h-uile pàiste cothrom air a' bhun-fhoghlam a tha ann leughadh, sgrìobhadh agus àireamhachd ach ann an tìrean beartaich cuirear dleasdanas laghail air pàrantaibh a chuir an clann aca dhan sgoile. Ann an Alba (mar eisimpleir de dùthaich a bhuineas don chiad domhain), is fheadar do clann eadar 5 agus 16 bliadhnaichean a dh'aois a bhi ann an fhoghlam làn-tìde. Is ann leis an stàit fhéin a tha an cuid as motha de sgoiltean an Alba, tha iad maoinichte a-mach à cìsean na dùthcha agus chanar "sgoiltean poblach" riutha. 

## Alba
Tha da rang de sgoil anns an t-siostam Albannach an-dràsta, bun-sgoiltean a bhitheas ag foghlam clann air fad na 7 bliadhnaichean eadar 5 agus 12 bliadhna dh'aois agus àrd-sgoiltean a bhitheas ri foghlam clann eadar 12 agus 18 bliadhna dh'aois, ged a tha e ceadaichte do dh’òigridh cùl a chur ri foghlam na sgoile aig aois 16. Leanaidh clann air feadh Alba clàr-oideachaidh coitcheann 5-14, bho chòig bliadhna dh'aois gu ceithir-deug, cuairt-fhoghlaim a leanas a-steach dhan àrd-sgoil. Aig toiseach na treas bliadhna àrd-sgoile feumaidh na sgoilearan 8 cuspairean fa-leth a roghainn, a bhitheas iad a' leantainn chun na h-Ìre Choitcheann. Feumaidh an roghainn pearsanta gabhail-steach Matamataig, Beurla, aon saidheans, aon chùrsa teicniuil agus cànan eile. Suidhidh na sgoilearan deuchainn airson barantas nàiseanta aig an Ìre Choitcheann aig deireadh na 4mh bliadhna (aois 16). As déidh deuchainn na h-Ìre Coitcheann, roghnaichear suas ri 5 cuspair airson cùrsa chun Àrd-ìre. Is e deuchainn *matriculation* airson inntrigeadh do chùrsaichean  oilthigh a tha 's an Àrd-ìre. Suidhear an Àrd-ìre aig 17 bliadhna dh'aois agus b'e seo an aois aig am biodh oileanaich Albannach gu traidiseanta ag inntrigeadh oilthigh. Anns an latha an diugh, is àbhaist do sgoilearan a' fantainn 's an Àrd-sgoil bliadhna eile, a ghabhail tuilleadh chùrsaichean Àrd-ìre neo lìonadh a-mach an cuid fhoghlam le cuspairean nach do rinn iad aig ìre choitcheann 's a' chiad dol a-mach, neo a' leantainn cùrsa nas adhartaiche ris an chanar "Sàr-àrd-ìre". Tha teagamhan mu deidhinn luach an chùrsa seo mu dheireadh o chionn 's gu bheil a h-inbhe gu ìre mhòir co-ionnan leis a' chiad bliadhna de sgrùdadh oilthigh.  

## Faic cuideachd
* Foghlam tro Mheadhan na Gàidhlig
* Trèanadh teagaisg

Roinn-seòrsa:Foghlam
Am Mòd Nàiseanta Rìoghail

'S e **am Mòd Nàiseanta Rìoghail** am prìomh thachartas cultarach ann an saoghal na Gàidhlig, a rèir An Comunn Gàidhealach, am buidheann a chuir am Mòd air bhonn ann an 1874.

B'e tachartas farpaiseach neo-dhreuchdail, do dh'òigridh agus inbhich, a th'anns a Mhòd. Tha farsaingeachd de cho-fharpaisean ann, m. e.: co-fharpaisean beul-aithris, seinn 's an t-seann nòs,
òrain Gàidhlig is còisirean Gàidhlig, ceòl traidiseanta, co-fharpaisean ionnstramaidean, a' gabhail a-steach fìdheall, a' Phìob Mhòr, clàrsach amsaa.
Bidh co-fharpaisean ann air litreachas, leughadh bàrdachd no a' Bhìobaill cuideachd.

Bidh iomain agus ball-coise ann cuideachd agus bidh prògram eadar dhealaichte ann gach bliadhna, air Iomall a' Mhòid, le ceòl, bùthan-obrach agus òraidean. 
Bidh na co-fharpaisean a' tarraing mòran dhaoine chun a' Mhòid. Mar is trice bidh na h-àireamhan gu math àrd, gu h-àraid ann am farpaisean na cloinne.

Leis an t-sianal ùr bidh am Mòd ri fhaicinn air BBC Alba.

## Ionadan

## Farpaisean móra
* Dràma
* Crùn na Bàrdachd
* Bonn Òir a' Chomuinn Ghaidhealaich
* Farpais an t-Seann Nòis
* Cuach Cuimhneachan Mairead NicDhonnchaidh
* Sgiath MhicShimidh agus Thulaich Bhàrdainn

## Faic cuideachd
* Còisirean Gàidhlig
* An Comunn Gàidhealach Ameireaganach

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Am Mòd (Gàidhlig)
* Am Mòd: Ionadan gach bliadhna

Roinn-seòrsa:Alba
Roinn-seòrsa:Gàidhlig
*
Agnostachd

Tha **agnostachd** 'na bheachd nach gabh fhiosrachadh a bheil dia ann gus nach eil.

An neo-làthaireachd de "gnosis" no eòlas. An creideamh feallsanta nach eil eòlas de Dhia comasach idir air sgàth de na bacadhan ann-fèin ‘s do-cheannsachail den inntinn daonna. Mar as trice tha e a’ cur an aire a’ bhrìgh de bhith "às aonais eòlas " air rudeigin. A-rèir feadhainn ‘agnostican’, chan eil e ach ag ràdh a tha an eòlas beag 's bacte. Faodaidh bi duine “air nach eil fios " air ge be dia ann no às gun creideamh mu dheidhinn dia agus uime sin na ain-diadhach. Ach, tha cuid eile daoine ann a bhios a’ toirt creideas do dhia ‘do-aithnichte’ agus air an adhbhar sin faodaidh bith, gu cubhaidh , a’ faighinn an t-ainm agnostics cuir orra cuideachd. Seo fear de na adhbharan carson a tha iomadh ain-diadhach a’ seachnadh cur gu feum am facal agnostic a thoir dealbh air am beachd-smaointean. Uaireannan, mura bheir duine tuilleadh mìneachaidhean air am beachdan, misnichidh cur gu feum am facal agnostic a’ troimh chèile. 
Chaidh am facal a cruthachadh le T.H. Huxley timcheall air a’ bhliadhna 1870 agus bha e esan a bha, a dh’aindeoin na fìrinn nach robh esan an cruthadair dem bun-bheachd, a ghaisgeach as ainmeile san dàrna leth den linn 19mh. 

## Daoine Ainmeil
* Somerset Maugham
* Frederick Sanger
* José Luis Rodríguez Zapatero

Roinn-seòrsa:1911 Breatannach
Roinn-seòrsa:Creideamh