open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Freihung

'S e baile beag  agus sgìre faisg air Nürnberg, ann an ceann a deas na Gearmailt a th' ann am **Freihung**. Tha e suidhichte eadar nan Aibhnichean Altbach agus Ringelmühlbach, aig 428m os cionn ìre na mara, anns an sgìre Amberg-Sulzbach, san stàit (Gearmailtis: *Land*) A' Bhaidhearn. Tha 2,503 duine a' fuireach ann.

## Eachdraidh
Chaidh am baile a chlàradh airson a' chiad turais ann an 1427 agus fhuair e cead margaidh a chumail ann an 1569.

## Daoine ainmeil
* Johannes Stark (1874–1957), neach gràin-Iùdhaich, Nàsach agus fiosaigiche a bhuannaich an Duais Nobel ann am Fiosaigs ann an 1919.

## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas na Roinne

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean anns A' Ghearmailt
Lauingen

'S e baile faisg air Ulm, ann an ceann a deas na Gearmailt a th' ann an **Lauingen**. Tha e suidhichte ri taobh  na h-Aibhne Danube, aig 439m os cionn ìre na mara, anns an sgìre Dillingen an der Donau, san stàit (Gearmailtis: *Land*) A' Bhaidhearn. Tha 11,068 duine a' fuireach ann.

## Eachdraidh
B' e an treubh Ghearmailteach *Alemanni* a ghabh os làimh na sgìre san 6mh Linn. Chaidh abaid a thogail an seo ann an 1150. B' e prìomh-bhaile Herzogtum Pfalz-Neuburg a bh' ann an Lauingen eadar 1505 agus 1808. Ghabh am baile ris an Ath-Leasachadh Phròstanach ann an 1542, fon Iarla Ottheinrich. Bha feachdan Arm na Suaine air an gearastanachadh an seo bho 1632 gu ruige 1634, tro Chogadh nan 30 Bliadhna. Thug plèanaichean cogaidh ionnsaigh air a' bhaile ann an 1941 agus chaill naoinear am beatha, probhaist Alfred Dolles nam measg. Bha campa-prìosain Nàsach ann an Lauingen bho 1944 gu ruige 1945 air an robh *KZ-Außenlager Lauingen*, a bha fo sgàil KZ Dachau. Bha mu 3,000 prìosanaich ann agus iad seo ag obair mar thràillean ann an taigh-gnìomhachais a bhuinneadh dhan chompanaidh * Ködel & Böhm*. Chaidh Pàirc Lùtha a thogail an seo ann an 2010, a tha a' solaradh 26.98 m kWh dhe dealain ath-nuadhachail gach bliadhna do 7,500 taighean.

## Daoine ainmeil
* Albertus Magnus (1193 - 1280), Feallsanaiche.

## Bailtean Co-cheangailte
*  Marzahn-Hellersdorf
*  Segré
*  Treviglio

## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas na Roinne

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean anns A' Ghearmailt
Bad Homburg vor der Höhe

'S e baile faisg air Darmstadt, ann an cridhe na Gearmailt a th' ann am **Bad Homburg vor der Höhe** (IPA: *ˈbaːt ˈhɔmbʊʁk*). Tha e suidhichte ri taobh na h-Aibhne Eschbach, aig 194m os cionn ìre na mara, anns an sgìre Hochtaunuskreis, san stàit (Gearmailtis: *Land*) Hessen. Tha 54,092 duine a' fuireach ann. 'S e fear dhe na bailtean as beairtiche na na Gearmailt 's a th' ann.

## Eachdraidh
Chaidh am baile a chlàradh airson a' chiad turais ann an 782 mar *Villa Tidenheim* ach cha do nochd an t-ainm *Homburg* ach ann an 1180, leis gur e fear air an robh *Ortwin von Hohenberch* a thog caisteal san àite. Tha badeigin ann am meadhan a' bhaile air a bheil *Dietigheim* an-diugh. Bha clò-bhualadair Eabhra ann an Homburg, fo stiùir Seligmann ben Hirz, eadar 1710 agus 1713. B' e prìomh-bhaile Hessen-Homburg bho 1622 gu ruige 1866 a bh' ann am Bad Homburg vor der Höhe, nuair a bha e air aonachadh leis A' Phruis. Thog Ceusair Uilleam II lùchairt samhraidh an seo ann an 1888 agus chuireadh *Bad* ris an ainm ann an 1912. Chaochail an ceimigear Paul Ehrlich an seo ann an 1915. Ghabh saighdearan nan Stàitean Aonaichte os làimh am baile air 30 am Màrt 1945.

## Daoine ainmeil
* Reinhard Genzel (1952), Fiosaigiche.
## Bailtean Co-cheangailte
*  Bad Mondorf
*  Cabourg
*  Chur
*  Dubrovnik
*  Exeter
*  Greiz
*  Mariánské Lázně
*  Mayrhofen
*  Peterhof/Петергоф
*  Terracina

## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas na Roinne

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean anns A' Ghearmailt
Hessen-Homburg

B’ e dùthaich bheag ann an cridhe na Gearmailt, taobh a-staigh Ìmpireachd Naomh na Ròimhe, a mhair bho 1622 gu ruige 1866 a bh’ anns an **Iarlachd Hessen-Homburg** (Gearmailtis: *Landgrafschaft Hessen-Homburg*, IPA: *zaksən maɪnɪŋən*). B’ e Homburg vor der Höhe a bh’ ann prìomh-bhaile na dùthcha. Bha an stait bheag seo air a cuairteachadh le Frankfurt, Hessen agus Nassau. Chaidh an Iarlachd a chruthachadh ann an 1622 nuair a sgaradh oighreachdan an Iarla Hessen-Darmstadt ann an dà leth. Bha e air aonachadh leis A' Phruis ann an 1866.

## Ceannardan na Stàite
# Friedrich I (1622 - 1638)
# Wilhelm Christoph (1648 - 1669)
# Georg Christian (1669 - 1671)
# Friedrich II (1680 - 1708)
# Friedrich III (1708 - 1746)
# Friedrich IV (1746 - 1751)
# Friedrich V (1751 - 1815)
# Friedrich VI (1820 - 1829)
# Ludwig (1829 - 1839)
# Philipp (1839 - 1846)
# Gustav (1846 - 1848)
# Ferdinand (1848 - 1866)

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Nàsachd

'S e beachd-smuainealas, ideòlas agus gluasad poilitigeach a nochd anns A' Ghearmailt eadar An Cogadh Mòr agus An Dàrna Cogadh, a tha uabhasach fhèin dlùth air Faisisteachas a th' ann an **Nàsachd** air neo **Sòisealas Nàiseanta** (Gearmailtis *Nationalsozialismus*). B' ann fo stiùir Adolf Hitler anns na 30an agus na 40an a gabh am Pàrtaidh Nàsach (ainm slàn: *Pàrtaidh Sòisealach Nàiseanta nan Luchd-obrach Gearmailteach, *Gearmailtis: *Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei*) os làimh Riaghaltas na Gearmailt agus a rinn iad fìor dhroch sgrios air an Roinn Eòrpa leis an ideòlas eucoireach mì-mhoralta aca. 

## Ain-Sheimitigeachas
Ghabhadh Nàsach ris a' bhun-smuain nan Aryanach mun sgrìobhadh am feallsanaiche Johann Gottfried Herder, a chanadh gur ann à in-imrich Innd-Ayranaich a thàinig daoine na Roinn-Eòrpa, is iad seo an fheadhainn a bha nan tàmh sna h-Innseachan agus Ioràn (Ayraan) o shin. Bhathar a' creidsinn gu robh cànain agus cultair nan Aryanach na b' fhèarr na cultair ″parasaiteach″ nan Seimitigeach. B' e fìor dhroch naidheachd airson Iùdhaich na Roinn-Eòrpa a bh' ann, o chionn's gu do lean sin, ann an dealachadh, gu Uile-losgadh nan Iùdhach.

## Gnè
Cha robh ideòlas Nàsach airson Boireann-dhligheachas idir agus bhathar ag iarraidh nach biodh am boireannach ach aig an taigh agus beò-leatromach. Mar a thuirt an sluagh-ghairm aca: *Kinder, Küche, Kirche* (*Clann, Cidsin, Eaglais*). Bha casg-breith mì-laghail fo Hitler agus cha robh e idir cho furasta casgadh-gineamhainn fhaighinn do Ghearmailtich ach gu math furasta do mhion-chuidean.

## Clas Sòisealta
Dhiùilteadh nàsachd bun-smuaintean Marxach mu còmhstri eadar clasaichean sòisealta. A rèir Karl Marx, bidh còmhstri ann eadar a' Bhùirdeasachd agus am Mòr-shluagh an-còmhnaidh. Mholadh nàsachd an dà chuid calpairean Gearmailteach agus luchd-obrach leis gu robh iad seo uile deatamach dhan *Volksgemeinschaft* (Gàidhlig: *Coimhearsnachd nan Daoine*). Anns an Volksgemeinschaft, bhiodh clasaichean sòisealta fhathast ann, ach às aonais chòmhstri eatorra. Thug Friedrich Nietzsche buaidh uabhasach fhèin làidir air Hitler agus chuir esan an gnìomh am bun-smuain *übermensch* do chalpairean soirbheachail.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Cogadh
Roinn-seòrsa:Feallsanachd
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Pàrtaidh Nàsach

B' e partaidh poileatagach às A' Ghearmailt a bha a' gabhail ri poilitigs faisisteach uabhasach fhèin cruaidh air an robh Sòisealas Nàiseanta air neo Nàsachd 's a bh' ann an **Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei** (Gàidhlig: *Pàrtaidh Sòisealach Nàiseanta nan Luchd-obrach Gearmailteach*, ainm gorid *Pàrtaidh Nàsach*, giorrachadh *NSDAP*). Chreideadh na Nàsaich cuideachd ann an Gràin-cinnidh, Ain-iùdhachd, Armailteachas, Thar-ghearmailteas agus Ain-Cho-mhaoineas. Chaidh am pàrtaidh a stèidheachadh ann am München air 24 an Gearran 1920 le Anton Drexler agus bha e air a sgaoileadh an dèidh a' Chogaidh air 10 an Dàmhair 1945. Theab Adolf Hitler agus Pàrtaidh Nàsach an Riaghaltas a ghabhail os làimh ann an 1923 ann an cur-fodha stàite air an robh an Hitlerputsch, nach robh soirbheachail a thaobh armachd ach  a bha feumail dha a thaobh chleas-follaisidh leis gu do nochd an t-ideòlas Nàsach anns na meadhannan. Ann an Taghadh Nàiseanta ann an 1933, fhuair Pàrtaidh Nàsach 288 a-mach à 674 san Reichstag (pàrlamaid). Cha robh ach mu 60 buill a' phàirtidh ann an 1920 ach dh'fhàsadh a bhallrachd gu ruige mu 8.5 muillean ann an 1945.

## Taghaidhean dhan Reichstag
B' ann ann an 1933 a bha na Nàsaich na bu shoirbheachaile.

## Buidhnean
*Gestapo
*Schutzstaffel

## Buill a' Phàirtidh
*Friedrich Bergius
*Martin Bormann
*Adolf Butenandt
*Adolf Eichmann
*Hans Frank
*Franz Joseph Emil Fischer
*Joseph Goebbels
*Hermann Göring
*Martin Heidegger
*Reinhard Heydrich
*Heinrich Himmler
*Philipp Lenard
*Erich Ludendorff
*Josef Mengele
*Ernst Röhm
*Ernst Rowohlt
*Max Erwin von Scheubner-Richter
*Johannes Stark
*Martin Gottfried Weiß
*Georg Wittig

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Poileataigs
Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Reichstag

'S e an toglach far a bheil seanadh reachdail na Gearmailt 's a th' anns an **Reichstag**. Chaidh a stèidheachadh aig an toiseach ann an 1894.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Poileataigs
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Anna na Danmhairg

Bha **Anna na Danmhairg** (Skanderborg, 12 Dùbhlachd 1574 - Lunnainn, 2 Màrt 1619) na bean aig Rìgh Seumas VI & I agus Co-bhanntachd Banrigh Rìoghachd na h-Alba bho 1589 gus na bhàsaich i, agus cuideachd Rìoghachd Shasainn is na Rìoghachd na h-Èireann bho 1603.

An dàrna nighean aig Rìgh Frederick II às an Danmhairg agus Sofia à Mecklenburg-Güstrow, phòs Anna Seumas aig aois ceithir bliadhna deug. Bha triùir chloinne aca a thàinig beò bho leanabas, nam measg an Rìgh Teàrlach I. san àm ri teachd. Tha i air sealltainn gu bheil i na banrigh neo-eisimeileach agus deònach poilitigs faicsinneach na h-Alba a chleachdadh anns a ’chòmhstri aice ri Seumas mu chùram a’ Phrionnsa Eanraig Frederick agus làimhseachadh a charaid Beatriz Ruthven. A rèir coltais, bha gaol aig Hannah air an rìgh aig toiseach a ’phòsaidh aca, ach mean air mhean dh’fhalbh an cupall iad fhèin agus mu dheireadh bha iad a ’fuireach air leth, a dh’aindeoin ìre de spèis agus spèis a thoirt dha chèile

Roinn-seòrsa:Daoine às an Danmhairg
Meßkirch

'S e baile eachdraidheil faisg air Ulm, ann an ceann a deas na Gearmailt a th' ann am **Meßkirch** (Schwäbisch: *Mässkirch*, IPA: *ˈmɛskɪʁç*). Tha e suidhichte ri taobh na h-Aibhne Ringgenbach, eadar Abhainn Danube agus Loch Konstanz, aig 616m os cionn ìre na mara, anns an sgìre Landkreis Sigmaringen, san stàit (Gearmailtis: *Land*) Baden-Württemberg. Tha 8,428 duine a' fuireach ann.

## Eachdraidh
B' e an treubh Ghearmailteach *Alemanni* a ghabh os làimh na sgìre san 6mh Linn ach cha b' ann ach ann an 965 nuair a chaidh an t-ainm fhèin a chlàradh airson a' chiad turais mar *Messankilche*. Chuir feachdan na Frainge ruaig air Arm na h-Ostair an seo aig Blàr Mheßkirsch, a thachair air 4 an Cèitean agus 5 an Cèitean 1800. Thug plèanaichean cogaidh Aimearaganach agus Breatannach ionnsaigh air stèisean rèile a' bhaile air 22 an Gearran 1945 agus chaill 35 am beatha. Ghabh saighdearan na Frainge os làimh Meßkirch air 22 an Giblean 1945 agus dh' fhuirich iad san sgìre gu ruige deireadh a' Chogaidh Fuaire.

## Daoine ainmeil
* Martin Heidegger (1889–1976), Feallsanaiche.

## Litreachas
* *Chronik der Grafen von Zimmern* (1559 – 1566) le Froben Christoph von Zimmern

## Sgìrean
Seo, mar a leanas, liosta nam bailtean beaga agus clachain a tha fo sgàil Mheßkirch:

♯'S ann tro Dietershofen, an uair sin Ringgenbach, a shtruthas An Ringgenbach, mus tèid e dhan Ablach, air an taobh sear Leitishofen.
  
†Tha Heudorf suidhichte air an Slighe Bharoc na Swabia.
 
‡B' ann ann am Menningen-Leitishofen a bha stèisean rèile air an loighne eadar Radolfzell agus Mengen.

## Bailtean Co-cheangailte
*  Sassenage
*  Kahoku

## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas na Roinne

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean anns A' Ghearmailt
Arad

'S e baile mòr eachdraidheil faisg air Timișoara, air an àirde an iar Romàinia a th' ann an **Arad** (IPA: *aˈrad*). Tha e suidhichte ri taobh na h-Aibhne Mureș, aig 117m os cionn ìre na mara, anns an t-siorrachd (Romàinis: *Județ*) Arad. Tha 159,074 duine a' fuireach ann. Chan ann fada air falbh o na crìochan ris an t-Sèirb agus An Ungair 's a tha Arad.

## Eachdraidh
Bhuinneadh am baile dhan Phrionnsalachd Transsilvania bho 1541 gu ruige 1699.

## Daoine ainmeil
* Stefan Hell (1962), Fiosaigiche.

## Bailtean Co-cheangailte
*  Atlit
*  Fushun
*  Givatayim
*  Gyula
*  Hódmezővásárhely
*  Patos de Minas
*  Pécs
*  Zrenjanin

## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas na Roinne

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean anns an Romàinia
Roinn-seòrsa:Romàinia
Roinn-seòrsa:Bailtean
Anton Drexler

B’ e neach poileataigs às  A' Ghearmailt a bh' ann an **Anton Drexler** (München, 13 an t-Ògmhios 1884 - Ibidem, 24 an Gearran 1942).  B' ann an sàs ann am poileataigs na làimhe deise 's a bh' ann fad a bheatha, agus bha ùidh aige ann an Ain-Sheimitigeachas agus Thar-ghearmailteas. Ann an 1919 stèidhichte e an Deutsche Arbeiterpartei (Gàidhlig: *Pàrtaidh nan Luchd-obrach Gearmailteach*), ro-ruithear an NSDAP. Chaochail e le tinneas na dighe ann an 1942. Thug e buaidh làidir air Adolf Hitler, air a mheantoradh e.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Adolf Eichmann

B' e eucoireach-cogaidh Nàsach às  A' Ghearmailt agus An Ostair a bh' ann an **Otto Adolf Eichmann** (IPA: *ˈɔtoː ˈʔaːdɔlf ˈʔaɪçman*, Solingen, 19 am Màrt 1906 - Ramla, 1 an t-Ògmhios 1962). Na oifigear meadhannach an SS fo Reinhard Heydrich, fhuair Eichmann òrdughan taobhan an Uile-losgaidh ceangailte ri logastachd fuadachadh nan Iùdhach dhan na campaichean-losgaidh a chur air chois. Rinn esan a dhìcheall. 'S ann ainmeil 's a tha Eichmann ann latha an-diugh air sgàth 's gun tug feachdan dìomhair Iosrael am bruid e o Bhuenos Aires, far a theich e an dèidh An Dàrna Cogaidh, agus thugadh breith airsan ann an taigh-chùirt ann an Ierusalem. Chuireadh gu bàs Eichmann ann am prìosan ann an Ramla, air 1 an t-Ògmhios 1962. Sgrìobh Hannah Arendt leabhar mun chùis-lagha siud, air an robh *Eichmann in Jersusalem*, a sheall cho àbhaisteach cuibheasach meadhannach 's am biodh daoine a tha a' gabhail ris an olc.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Solingen

'S e baile mòr eadar Düsseldorf agus Wuppertal, air an àirde an iar na Gearmailt a th' ann an **Solingen** (IPA: *ˈzoːlɪŋən*). Tha e suidhichte ri taobh na h-Aibhne Wupper, aig 53m os cionn ìre na mara, anns an raon gnìomhachais *Ruhrgebiet*, san stàit (Gearmailtis: *Land*) Nordrhein-Westfalen. Tha 159,193 duine a' fuireach ann.

## Eachdraidh
Chaidh Solingen a chlàradh airson a' chiad turais ann an 1067, mar *Solonchon*. Chaochail mòran leis a' Phlàigh an seo ann an 1614. Thug plèanaichean cogaidh ionnsaigh air a' bhaile ann an 1944: chaill mu 1,800 am beatha. Air 28 an Cèitean 1993, loisg ceathrar òganaich a bha a' gabhail ri beachdan nàsach taigh far an robh teaghlach às An Tuirc a' fuireach ann. Chaochail còignear san teine agus dh'adhbhraich sin sreath dhe caismeachdan air feadh na dùthcha an aghaidh gràin-cinnidh.

## Daoine ainmeil
* Adolf Eichmann (1906–1982) Nàsach.

## Bailtean Co-cheangailte
*  Aue
*  Blyth
*  Chalon-sur-Saône
*  Gouda
*  Jinotega
*  Ness Ziona
*  Thiès

## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas na Roinne

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean anns A' Ghearmailt
Reinhard Heydrich

B' e neach-poileataigs, paidhleat agus àrd-oifigear Nàsach na SS às A' Ghearmailt a bh' ann an **Reinhard Tristan Eugen Heydrich** (IPA: *ˈʁaɪnhaʁt ˈtʁɪstan ˈɔʏɡn̩ ˈhaɪdʁɪç*, Halle (Saale), 7 am Màrt 1904 - Pràg, 4 an t-Ògmhios 1942). Ghabh e anns a' Phàrtaidh Nàsach an dèidh an Hitlerputsch. B' e Heydrich fhèin a thug òrdughan do dh' Adolf Eichmann taobhan an Uile-losgaidh ceangailte ri logastachd fuadachadh nan Iùdhach dhan na campaichean-losgaidh a chur air chois.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Ramla

'S e baile mòr faisg air Tel Aviv, ann an cridhe Iosrael a th' ann an **Ramla** (Arabais: *الرملة*, Eabhra: *רַמְלָה*). Tha e suidhichte aig 80m os cionn ìre na mara, san sgìre Ramla, ann an roinn (Eabhra: מְחוֹז/Meḥoz) air a bheil מֶּרְכָּז/Merkaz (Gàidhlig: *Meadhan*). Tha 76,246 duine a' fuireach ann.

## Eachdraidh
Chaidh Ramla a stèidheachadh ann an 716 le Sulayman ibn Abd al-Malik. 'S ann às an fhacal Arabais *رمل/ramil* a tha a' ciallachadh gainmheach 's a tha an t-ainm. Bha Ramla na phrìomh-bhaile جُنْد فِلَسْطِيْن‎/Jund Filastin (Gàidhlig: *Roinn fo Armachd Palastaine*) gu ruige Cogaidhean na Croise ann an 1099. Bha na Arabaich nan mòr-cuid an seo gu ruige 1948 nuair a theich iad bho feachdan Iosrael. Chaidh an t-eucoireach Nàsach Adolf Eichmann a chrochadh sa phrìosan an seo ann an 1962.

## Daoine ainmeil
* Khayr al-Din al-Ramli (1585 – 1671) Sgoilear Ioslamach.

## Bailtean Co-cheangailte
*  Chelyabinsk
*  Daugavpils
*  Feodosia
*  Kansas City (Missouri)
*  Khashuri
*  Kielce
*  Mekelle
*  Moers
*  Vaughan (Ontario)
*  Vyborg

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Iosrael
Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Iosrael
Khayr al-Din al-Ramli

B' e sgrìobhadair, sgoilear, lagh-eòlaiche agus neach-teagaisg Ioslamach à Palastain Otomanach a bh' ann an **Khayr al-Din al-Ramli** (Arabais: *خير الدين الرملي* ainm slàn: *Khayr al-Din ibn Ahmad ibn Nur al-Din Ali ibn Zayn al-Din ibn Abd al-Wahab al-Ayubi al-Farooqui *, Ramla, 1585 - Ibidem, 1671). Tha am facal *al-Ramli* a' sealltainn gur ann à Ramla 's a bha e agus tha am facal *al-Din* a' cantainn gu robh e èolach air creideamh. B' ann ri Ioslam Sunna a bhuinneadh e agus thug e buaidh uabhasach fhèin làidir air a' ghluasad lagha Hanafi. Fhuair e a cuid foghlaim aig Al-Azhar ann an Cairo bho 1598 gu ruige 1603. Bha e cho eòlach mun lagh gun gabhadh na daoine air feadh an t-saoghail Muslamaich leis na *Fatawa* (Gàidhlig: *fuagraidhean*) a sgrìobhadh e.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Creideamh
Roinn-seòrsa:Ioslam
Roinn-seòrsa:Lagh
Josef Mengele

B' e lighiche, àrd-oifigear agus eucoireach-cogaidh Nàsach na SS às A' Ghearmailt a bh' ann an **Josef Mengele** (IPA: *ˈjoːzɛf ˈmɛŋələ*, Günzburg, 16 am Màrt 1911 - Bertioga, 7 an Gearran 1979). B' e Mengele fhèin a rinn deuchainnean saidheansail air prìosanaich ann an KZ Auschwitz aig àm an Uile-losgaidh. Chanadh *Todesengel* ris (Ghàidhlig: *Aingeal a' Bhàis*), mar fhar-ainm.  B' e Mengele fhèin a thagh Éva Heyman airson a' bhàis. Theich e gu Aimearaga a Deas an dèidh a' Cogaidh. Chuir e seachad bliadhnaichean a' fuireach mu timcheall air Buenos Aires agus an uair sin ghluais e gu Paraguaidh ann an 1959 agus, mu deireadh thall, gu Braisil ann an 1960. Chaochail e ann an tubaiste snàimh ann an 1979. 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Günzburg

'S e baile meadhannach eadar Lauingen agus Ulm, ann an ceann a deas na Gearmailt a th' ann an **Günzburg** (Spàinntis: *Gunzburgo*). Tha e suidhichte ri taobh  na h-Aibhne Danube, aig 465m os cionn ìre na mara, anns an sgìre Günzburg fhèin, san stàit (Gearmailtis: *Land*) A' Bhaidhearn. Tha 20,958  duine a' fuireach ann.

## Eachdraidh
'S ann à *Gontia*, ban-dia Cheilteach, s' a tha ainm a' bhaile. B' e an treubh Ghearmailteach *Alemanni* a ghabh os làimh na sgìre san 6mh Linn. Chaidh am baile a chlàradh airson a' chiad turais ann an 1065 mar *Gunceburch*. Aig deireadh na 15mh Linn chuireadh a' choimhearsnachd Iùdhach às Ulm agus ghluais a' mhòr-chuid dhuibh gu Günzburg. Bha mu 5,000 croitear casgairte ann an 1525 faisg air Günzburg aig àm Cogadh nan Croitear Gearmailteach (Gearmailtis: *Deutscher Bauernkrieg*). Thug Chogadh nan 30 Bliadhna buaidh uabhasach làidir air Günzburg, ach chaill a' mhòr-chuid am beatha. Thug feachdan na Frainge ionnsaigh air Arm na h-Ostaire an seo air 9 an Dàmhair 1805: ghèill mu 1,000 saighdear Ostaireach. Mar phàirt Còrdadh an Sìthe Phressburg, ghabh Rìoghachd Bayern os làimh a' bhaile ann an 1806. B' ann anns an sgìre seo 's a leasaicheadh am Messerschmitt Me 262, eadar 1941 agus 1942. Thug plèanaichean cogaidh ionnsaigh air a' bhaile sa Ghiblean 1945: rinneadh droch sgrios agus milleadh air an t-stèisean rèile agus an caisteal.

## Daoine ainmeil
* Josef Mengele (1911–1979), Nàsach.

## Bailtean co-cheangailte
*  Neustadt in Sachsen
*  Lannion
*  Šternberk

## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas na Roinne

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean anns A' Ghearmailt
Bertioga

'S e baile meadhannach faisg air São Paulo, ann an ceann a deas Bhraisil a th' ann am **Bertioga** (ainm slàn: *Município da Estância Balneária de Bertioga*). Tha e suidhichte ri taobh  na h-Aibhne Itapanhaú, aig 8m os cionn ìre na mara, anns an sgìre *Baixada Santista*, san stàit (Portagailis: estado) São Paulo. Tha 64,723  duine a' fuireach ann. 'S ann air turasachd 's a tha eaconomaidh a' bhaile stèidhichte.

## Eachdraidh
'S ann à *piratyoca* - a tha a' ciallachadh *Taigh an Èisg Gil* air neo *buriquioca* a tha a' ciallachadh *Taigh a' Mhuncaidh* ann an Tupi - 's a tha an t-ainm. Bhuinneadh Bertioga gu Santos gu ruige 1991. Chaochail an Nàsach Josef Mengele ann an tubaiste snàimh an seo ann an 1979.

## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas na Roinne

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Braisil
Martin Gottfried Weiß

B' e eucoireach-cogaidh nàsach às A' Ghearmailt a bh' ann am **Martin Gottfried Weiß** (Weiden in der Oberpfalz, 3 an t-Ògmhios 1905 - Landsberg am Lech, 29 an Cèitean 1946). Rugadh agus thogadh Weiß ann am baile beag sa Bhaidhearn agus bhuinneadh e do theaghlach clas-obrach Caitligeach - dh'obair athair air na trèanaichean. Rinn e trèanadh ann an innleadaireachd a dèidh na sgoile agus chuir e seachad trì bliadhna ag obair às leth chompanaidh dealain. Ghabh e sa Phàrtaidh Nàsach ann an 1926 an dèidh an Hitlerputsch agus, air ceann sreatha, san SS. Thoisich e ann an KZ Dachau ann an 1933 agus fhuair e àrdachadh gu ceannard KZ Neuengamme ann an 1940. An ceann dà bhliadhna, ann an 1942, bha e air ais ann an KZ Dachau far an robh e gu ruige 1943, nuair a chaidh ainmeachadh ceanard KZ Majdanek. Fhad's a bha e an sàs anns na campaichean, chuireadh iomadh doine gu bàs, ciorramaich agus Iùdhaich nam measg. Bha Weiß air a dhìteadh an dèidh a' Chogaidh agus chaidh a chrochadh air 29 an Cèitean 1946 airson an uilc a rinn e.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Cogadh
Hans Frank

B' e neach-lagha neach-poileataigs agus eucoireach-cogaidh Nàsach às A' Ghearmailt a bh' ann an **Hans Michael Frank** (Karlsruhe, 23 an Cèitean 1900 - Nürnberg, 16 an Dàmhair 1946). Rugadh agus thogadh Franks ann an Karlsruhe agus bhuinneadh e do theaghlach bùirdeasach Caitligeach - bha athair na neach-lagha agus bha seanair na bhancair. Fhuair e a chuid foghlaim aig Oilthigh Mhünchen agus Oilthigh Kiel. Bha e na bhall an DAP - ro-ruithear a' Phàirtidh Nàsach - agus bha e an sàs ann an Hitlerputsch ann an 1923. B' e neach-lagha pearsanta Adolf Hitler a bh' ann am Franks. Chaidh ainmeachadh Riaghladair-Coitcheann na Pòlainne - fo smachd na Gearmailte - ann an 1939 agus le sin b' e Franks fhèin a os cionn ceithir campaichean-losgaidh. Chuir e air dòigh siostam ceannairceachd na stàite, murt, tràilleachd agus uile-losgadh. Bha Franks air a dhìteadh an dèidh a' Chogaidh agus chaidh a chrochadh air 16 an Dàmhair 1946 airson an uilc a rinn e.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Wuppertal

'S e baile mòr gnìomhachail faisg air Düsseldorf air an àirde an iar na Gearmailt a th' ann an **Wuppertal** (IPA: *ˈvʊpɐtaːl*). Tha e suidhichte ri taobh na h-Aibhne Wupper, aig 160 m os cionn ìre na mara, anns an raon gnìomhachais *Ruhrgebiet*, san stàit (Gearmailtis: *Land*) Nordrhein-Westfalen. Tha 355,004 duine a' fuireach ann.

## Eachdraidh
Chaidh Wuppertal a chruthachadh ann an 1929 nuair a dh' aontachadh Beyenburg, Barmen, Cronenberg, Elberfeld, Langerfeld, Ronsdorf agus Vohwinkel ann an aon bhaile. Aig an toiseach-tòisichidh chanadh *Barmen-Elberfeld* ris, ach bhot muinntir an àite airson ainm ùr - Wuppertal - a tha a' ciallachadh Gleann Wupper. Chaidh na coimhearsnachd sin uile a chlàradh airson a' chiad turais anns na meadhan aoisean, mar a leanas: Cronenberg (1050), Barmen (1070), Elberfeld (1161), Ronsdorf (1246), Beyenburg (1298), Langerfeld (1304), agus Vohwinkel (1356). Bhuinneadh cha mhor a h-uile gin dhiubh do dh' Àrd-diùcachd Bherg. Thogadh campa-prìosain tràth an seo, air an robh KZ Kemna, a bha ag obrachadh eadar 1933 agus 1934. B' e àite far a phrìosanachadh daoine a bha an aghaidh Nàsachd. Sheas cuid a dhaoine na Gearmailt an aghaidh Adolf Hitler an seo ann an 1934, nuair a chuir buidheann de Crìosdaidhean ainmean dhan *Barmer Theologische Erklärung* (Gàidhlig: *Foirgheall Diadhaireach Bharmen*), a thuirt nach b' urrainn do Chrìosdaidhean a ghabhail ri Nàsachd idir.

## Daoine ainmeil
* Friedrich Engels (1820–1895) Neach-teòiridh poileataigeach, feallsanaiche agus sgrìobhadair.
* Friedrich Bayer (1825–1880) Neach-stèidhichidh Bayer AG.
* Pina Bausch (1940–2009) Dannsair.

## Bailtean co-cheangailte
*  Beersheba
*  Košice
*  Legnica
*  Matagalpa
*  Saint-Étienne
*  Schwerin
*  South Tyneside
*  Tempelhof-Schöneberg

## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas na Roinne

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean anns A' Ghearmailt
Weiden in der Oberpfalz

'S e baile meadhannach faisg air Nürnberg, ann an ceann a deas na Gearmailt a th' ann am **Weiden in der Oberpfalz** (ainm goirid: *Weiden i.d.OPf.*, Baidhearais: *Weidn in da Owapfalz*). Tha e suidhichte ri taobh  na h-Aibhne Waldnaab, aig 397m os cionn ìre na mara, san stàit (Gearmailtis: *Land*) A' Bhaidhearn. Tha 42,535 duine a' fuireach ann.

## Eachdraidh
'S ann à *wida*, a tha a' ciallachadh Seileach anns a' Ghàidhlig, s' a tha ainm a' bhaile. Chaidh am baile a chlàradh airson a' chiad turais ann an 1241. Thug Chogadh nan 30 Bliadhna agus a' Phlàigh buaidh uabhasach làidir air Weiden in der Oberpfalz. Eadar 1940 agus 1945 bha campa prìosanaich cogaidh ann, far a phrìosanachadh saighdearan às An Fhraing agus An t-Aonadh Sobhiatach. Thug plèanaichean cogaidh ionnsaigh air a' bhaile sa Ghiblean 1945: chaochail 60 daoine am beatha.

## Daoine ainmeil
* Martin Gottfried Weiß (1905–1946), Nàsach.

## Bailtean Co-cheangailte
*  Annaberg-Buchholz
*  Issy-les-Moulineaux
*  Macerata
*  Mariánské Lázně
*  Weiden am See

## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas na Roinne

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean anns A' Ghearmailt
Hermann Göring

B' e paidhleat, neach-poileataigs agus eucoireach-cogaidh Nàsach às A' Ghearmailt a bh' ann an **Hermann Wilhelm Göring** (Rosenheim, 12 am Faoilleach 1893 - Nürnberg, 15 an Dàmhair 1946). Rugadh agus thogadh Göring ann an Rosenheim agus bhuinneadh e do theaghlach bùirdeasach - bha athair na riochdaire dioplòmasach a dh' obair ann ann Naimibia agus Haiti. Fhuair e a chuid foghlaim aig Oilthigh Mhünchen. Bha e na bhall a' Phàirtidh Nàsach on toiseach-toisichidh agus bha e an sàs ann an Hitlerputsch ann an 1923. B' e Göring a stèidhich an Gestapo. An dàrna fhear na bu chumhachaile san Treas Reich an dèidh Adolf Hitler fhèin, b’ e Göring a bha os cionn na Luftwaffe gu ruige deireadh a’ Chogaidh agus, ann an 1940, chaidh ainmeachadh na Reichsmarschall agus feachdan na Gearmailte air fad fodha. Bha e air a dhìteadh airson an uilc a rinn e an dèidh a' Chogaidh ach chuir e às dha fhèin air 15 an Dàmhair 1946.

## Ceanglaichean a-muigh
*Dìteadh Ghöring ann an Nürnberg

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Rosenheim

'S e baile mòr eadar München agus Salzburg, ann an ceann a deas na Gearmailt a th' ann an **Rosenheim**. Tha e suidhichte ri taobh na h-Aibhne Inn, aig 447m os cionn ìre na mara, anns an sgìre Oberbayern, san stàit (Gearmailtis: *Land*) A' Bhaidhearn. Tha 63,591 duine a' fuireach ann. 'S e àite cudromach a thaobh chòmhdhalach eadar-nàiseanta 's a th' ann air sgàth 's gu bheil e leth-shligheach eadar bailtean mòr anns A' Ghearmailt, An Eadailt agus An Ostair.

## Eachdraidh
'S ann à *Rosen* (Gàidhlig: *ròsan*), agus *heim* (Gàidhlig: *dhachaidh*) s' a tha ainm a' bhaile. 
Chaidh am baile a chlàradh airson a' chiad turais ann an 1234. Thug Chogadh nan 30 Bliadhna buaidh uabhasach làidir agus A' phlàigh a bhuail am baile ann an 1634 air Rosenheim, agus rinn teine sgrios agus milleadh air a' mhargaidh ann an 1641. B' ann làidir 's a bha Nàsachd an seo agus stèidheachadh meur a' Pàirtidh Nàsaich ann an 1920, a rinn droch sgrios dhan choimhearsnachd bheag Iùdhach a bha na tàmh sa bhaile agus fhuair cuid dhuibh bàs san Uile-losgadh. Chaochail an ceòladair Aimearganach Ray Manzarek le aillse an seo ann an 2013. B' esan a chluicheadh a' phiàno anns na 60an leis *The Doors*.

## Daoine ainmeil
* Hermann Göring (1893–1946), Nàsach.

## Bailtean Co-cheangailte
*  Briançon
*  Greiz
*  Ichikawa
*  Lazise

## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas na Roinne

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean anns A' Ghearmailt
Schutzstaffel

B' e buidheann phoiliteagach, phoileasail phrìosanail, thèarainte fo armachd anns A' Ghearmailt Nàsach a bh' anns na **Schutzstaffel** (IPA: *ˈʃʊtsˌʃtafəl*, Gàidhlig: *Sguadranan Dìona*, ainm goirid: *SS*, rùn-sgrìobhadh: *ᛋᛋ *). Bha na SS fo stiùir Adolf Hitler agus am Pàrtaidh Nàsach agus leanadh iad ideòlas Nàsach. Bha na SS air an roinneadh ann an dà fho-bhuidheann:

*Allgemeine SS (SS Coitcheann): Poileas na SS.
*Waffen SS (SS fo armachd): Feachdan armachd na SS.

Anns a' chiad dol a-mach cha robh iad an sàs ach anns A' Ghearmailt ach mean air mhean shìn iadsan air feadh na Roinn-Eòrpa far an robh làimh an uachdair aig na Nàsaich aig àm An Dàrna Cogaidh. Aig an toiseach-tòisichidh cha b' ann ach buidheann geàird bheag de bhuill an NSDAP air an robh Saal-Schutz (Gàidhlig: *Dìona-talla*), a dhèanadh obair tèarainteachd aig coinneamhan a' Phàirtidh ann am München. Ach, air 4 an Giblean 1925, gabh Heinrich Himmler os làimh iad agus leasaich e iad agus chuir e ainm ùr orrasa. Fo stiùir Himmler (1929 - 1945) an àite na buidheann bheag dh' fhàs iad seo a bhith a-measg nan buidhnean na bu chuthachaile sa Ghearmailt Nàsach. Bho 1929 gus an tàinig Nàsachd sìos ann an 1945, b' e na SS  a bh' anns a' bhuidheann na bu chudromaiche a bha an urra ri tèarainteachd, rannsachadh agus uath anns A' Ghearmailt agus na Roinn-Eòrpa a bha fo sgàil na Swastika. Bha na SS nabh mhiosa na càch tron Uile-losgadh, is iad ri murt agus tràilleachd den h-uile sèorsa.

## Buill na SS
*Martin Bormann
*Adolf Eichmann
*Günter Grass
*Reinhard Heydrich
*Josef Mengele
*Martin Gottfried Weiß

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Poileataigs
Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Cogadh
Heinrich Himmler

B' e eòlaiche-àiteachais agus neach-poileataigs Nàsach às A' Ghearmailt a bh' ann an **Heinrich Luitpold Himmler** (IPA: *ˈhaɪnʁɪç ˈluːɪtˌpɔlt ˈhɪmlɐ*, München, 7 an Dàmhair 1900 - Lüneburg, 23 an Cèitean 1945). Rugadh agus thogadh Himmler ann am  München agus bhuinneadh e do theaghlach bùirdeasach Caitligeach - bha athair na neach-teagaisg a dh' oidich am Prionnsa Heinrich às A' Bhaidhearn. Fhuair e a chuid foghlaim aig Oilthigh Teicnigeach Mhünchen. Ghabh e ann am Pàrtaidh Nàsach ann an 1923 agus bha e an sàs ann an Hitlerputsch. B' e Himmler a stèidhich na Schutzstaffel ann an 1925 agus ghabh e os làimh an Gestapo ann an 1934. Stèidhich e Einsatzgruppen  agus thog e campaichean-losgaidh. Bha e a-measg nan daoine na bu chumhachaile san Treas Reich an dèidh Adolf Hitler fhèin. Bha e air a ghlacadh le feachdan Breatannach aig deireadh a' Chogaidh ach chuir e às dha fhèin air 7 an Dàmhair 1945.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Hitlerputsch

B' e  cur-fodha stàite a thachair ann am München ann an 1923 nach robh soirbheachail a bh' ann an **Hitlerputsch** air neo **Cur-fodha stàite Talla Leanna/Cur-fodha stàite Mhünchen**. B' ann fo stiùir Adolf Hitler, Erich Ludendorff agus ball eile na *Kampfbund* (Gàidhlig: *Lìg na Strìthe*) a thachair an cur-fodha stàite seo eadar 8 an t-Samhain agus 9 an t-Samhain 1923. Theab a' ghràisg seo an Riaghaltas a ghabhail os làimh. Thug iad ionnsaigh air Poblachd Weimar ann am München an àite Bherlin - prìomh-bhaile na dùthcha - air sgàth 's gur ann anns A' Bhaidhearn 's a bha am Pàrtaidh Nàsach na bu treasa aig an àm. Rinn mu 2,000 nàsach air Carragh-chuimhne  air a bheil am *Feldherrnhalle* (Gàidhlig: *Talla an t-Seanaileir*), ann am meadhan a' bhaile, ach sheas na Poileis nan aghaidh. Fhuair 16 Nàsaich agus ceathrar oifigearan-poileis bàs san aimhreit agus ainneart a lean sin. Bha Hitler, Frank agus Göring air an leòn. Theich Hitler gu similidh meatach ach chaidh a chur an grèim an ceann sreatha agus bha e air a dhìteadh airson traoidhtearachd. Ged nach robh an Hitlerputch soirbheachail a thaobh armachd, b' ann feumail do Nàsachd san fhad-ùine 's a bha e o chionn's gun deach beachdan Hitler a chraoladh anns na meadhannan air feadh an t-saoghail fad mìosan. Mhair a' chùis-lagha an aghaidh Hitler 24 latha, is luchd-aithris na tìre a' cluinntinn ris agus a' cur sa chlò  anns na pàipearan-naidheachd na canadh esan fad an t-suibhail. Fhuair Hitler binn-prìosain fada, ach cha do chur e seachad ach naoi mìos fo ghlais is iuchair. Sgrìobh e an droch leabhar *Mein Kampf* (Gàidhlig: *Mo Strì*) fhad 's a bha e fo ghlasaibh.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Poileataigs
Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Oilthigh Würzburg

'S e oilthigh ann am Würzburg (A' Bhaidhearn) a tha ann an *Julius-Maximilians-Universität Würzburg*, ainm goirid sa Ghearmailtis: **Universität Würzburg** (Gàidhlig: *Oilthigh Würzburg*). Chaidh a stèidheachadh ann an 1407, a dhùnadh ann an 1415 agus a dh' fhosgadh a-rithist ann an 1582. B' e oilthigh Caitligeach a bh' ann aig an toiseach-tòisichidh.

## Oileanaich
* Lothar Meyer (1830–1895): Ceimigear.
* Wilhelm Conrad Röntgen (1845–1934): Fiosaigiche.
* Walther Hermann Nernst (1864-1941): Ceimigear.
* Hans von Euler-Chelpin (1873–1964): Ceimigear.
* Joseph Goebbels (1897–1945): Nàsach.
* Hartmut Michel (1948): Ceimigear.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Oilthighean
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Joseph Goebbels

B' e sgrìobhadair, neach-aithris neach-poileataigs agus eucoireach-cogaidh Nàsach às A' Ghearmailt a bh' ann am **Paul Joseph Goebbels ** (IPA: *ˈpaʊ̯l ˈjoːzɛf ˈɡœbl̩s*, Rheydt, 29 an Dàmhair 1897 - Berlin, 1 an Cèitean 1945). Rugadh agus thogadh Goebbels ann an Rheydt - a tha na phàirt Mönchengladbach san Ruhrgebiet an latha an-diugh - agus bhuinneadh e do theaghlach clas-obrach Caitligeach - bha athair na chlàrc ann an taigh-gnìomhachais. Bha e na ghrìochaire nuair a bha e na phàisd agus ciorramach fad a bheatha. Fhuair e a chuid foghlaim aig Oilthigh Mhünchen, Oilthigh Bhonn, Oilthigh Fhreiburg agus Oilthigh Würzburg. Mu dheireadh thall rinn e dotaireachd ann ann litreachas aig Oilthigh Heidelberg ann an 1921. Bha a theaghlach ag iarraidh gum biodh e na shagart ach cha do ghabh e anns an Eaglais Chaitligeach idir. Ghabh e ann am Pàrtaidh Nàsach ann an 1924, beagan an dèidh an Hitlerputsch agus a'chùis-lagha a lean sin: dhrùidh Hitler airsan. Chaidh a thaghadh dhan Reichstag ann an 1928. B' e Goebbels a bha an sàs ann an iomairtean propaganda airson Nàsachd agus rinn e iomairt an aghaidh na h-Eaglaise. Bha e a-measg nan daoine na bu chumhachaile san Treas Reich an dèidh Adolf Hitler fhèin. Aig deireadh a' Chogaidh ach chuir e às dha fhèin agus a theaghlach air 1 an Cèitean 1945 is feachdan an Aonaidh Sobhiataich a' dùnadh a-steach air Berlin.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Gestapo

B' e feachd poileis oifigeil Nàsach a bha an sàs anns gach uile dùthaich air a cheansachadh le air neo fo smachd A' Ghearmailt Nàsach a bh' ann an **Geheime Staatspolizei** (Gàidhlig: *Poileas Dìomhair na Stàite*, ainm goirid: *Gestapo*, IPA: *ɡəˈʃtaːpo*). Chaidh an Gestapo a chruthachadh air 26 an Giblean 1933 le Hermann Göring. Dh'aonaich e na feachdan dìomhair a bh' anns dùthaich mar-thà ann an aon bhuidheann, ach a-nis fo stiùir nan Nàsach. Air 20 an Giblean 1934, thàinig an Gestapo fo smachd ceannard an SS, Heinrich Himmler, a chaidh ainmeachadh ceannard Poileas na Gearmailt le Adolf Hitler ann an 1936. Le sin, b' e feachd nàiseanta a bh' ann an Gestapo, seach seirbheis roinneil no ionadail àbhaisteach. A barrachd air sin, b' ann fo sgàil na Sicherheitspolizei (Gàidhlig: *Poileas-tèarainteachd*, ainm goirid: *SiPo*). An dèidh 27 an t-Sultain 1939, b' e an Reichssicherheitshauptamt (Gàidhlig: *Prìomh-oifis Tèarainteachd na Rìoghachd*, ainm goirid: *RSHA*) a rianaicheadh an Gestapo, fon ainm Amt 4 na RSHA. mar cho-bhuidheann na Sicherheitsdienst (Gàidhlig: *Serbheis Tèarainteachd*). Ghabh an Gestapo pàirt cudromach ann an Uile-losgadh tron Dàrna Chogadh. An dèidh a' chogaidh bha an Gestapo air a sheòrsachadh mar bhuidheann eucoireach airson an uilc a rinn iad.

## Ìobairtean na Gestapo
*Aonaidhean-ciùird
*Co-ghnèithich
*Eaglaisean
*Iùdhaich
*Luchd-dùbhlain
*Oileanaich

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Poileataigs
Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Cogadh
Oilthigh Fhreiburg

'S e oilthigh ann am Freiburg im Breisgau (Baden-Württemberg) a tha ann an *Albert-Ludwigs-Universität Freiburg*, ainm goirid sa Ghearmailtis: **Universität Freiburg** (Gàidhlig: *Oilthigh Fhreiburg*). Chaidh a stèidheachadh ann an 1457 le Albrecht VI. B' e oilthigh Caitligeach a bh' ann aig an toiseach-tòisichidh.

## Oileanaich
* Franz Joseph Emil Fischer (1852 - 1932): Ceimigear.
* Paul Ehrlich (1854 - 1919): Ceimigear.
* Adolf Windaus (1876 - 1959): Ceimigear.
* Hermann Staudinger (1881 - 1967): Ceimigear.
* George de Hevesy (1885 - 1966): Ceimigear.
* Martin Heidegger (1889 - 1976): Feallsanaiche Nàsach.
* Joseph Goebbels (1897 - 1945): Nàsach.
* Hannah Arendt (1906 - 1975): Feallsanaiche
* Emmanuel Levinas (1906 - 1995): Feallsanaiche.
* Joachim Frank (1940): Bith-fhiosaiche.
* Mario J. Molina (1943 - 2020): Ceimigear.
* Reinhard Genzel (1952): Fiosaiche.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Oilthighean
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Lüneburg

'S e baile mòr eachdraidheil faisg air Hamburg anns an Lüneburger Heide, ann an ceann a tuath na Gearmailt a th' ann an **Lüneburg** (ainm fada: *Hansestadt Lüneburg*, IPA: *ˈhanzəʃtat ˈlyːnəbʊɐ̯k*, Plattdeutsch: *Lümborg*). Tha e suidhichte ri taobh na h-Aibhne Ilmenau, aig 17m os cionn ìre na mara, anns an sgìre Lüneburg fhèin, san stàit (Gearmailtis: *Land*) Sagsainn Ìosail. Tha 75,301 duine a' fuireach ann.  Tha eaconomaidh a' bhaile crochte air turasachd.

## Eachdraidh
Chaidh am baile a chlàradh airson a' chiad turais ann an 956 mar Luniburc. Anns na meadhan aoisean bha am baile an sàs ann an lìog malairt Hansa o chionn's gu robhar a' reic salann à Lüneburg air feadh na Roinn-Eòrpa. B' e prìomh-bhaile Fürstentum Lüneburg bho 1267 gu ruige 1269. Ghabh Kurfürstentum Hannover os làimh a' bhaile ann an 1708 agus ann an 1807 Rìoghachd Westphalen, ann an 1810 An Fhraing ann an 1814 Rìoghachd Hanover agus ann an 1866 A' Phruis. Chuireadh gu bàs mu 300 duine-cloinne an seo aig àm na Gearmailt Nàsaich mar phàirt prògram-muirt nan Nàsach. Chaochail an Nàsach Heinrich Himmler an seo aig deireadh a' Chogaidh.

## Daoine ainmeil
* Johann-Georg Ebeling (1620 - 1676), Sgrìobhaiche-ciùil.

## Bailtean Co-cheangailte
*  Clamart
*  Ivrea
*  Köthen
*  Naruto
*  Scunthorpe
*  Tartu
*  Viborg

## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas na Roinne

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean anns A' Ghearmailt
Erich Ludendorff

B' e saighdear, neach-teòiridh armailteach agus neach-poileataigs Nàsach às A' Ghearmailt a bh' ann an **Erich Friedrich Wilhelm Ludendorff** (Ludendorff, 9 an Giblean 1865 - München, 20 an Dùbhlachd 1937). Rugadh agus thogadh e ann am baile beag air an robh Ludendorff - Kruszewnia  sa sa Phòlainn a-nis - agus bhuinneadh e do theaghlach Pròstanach iar-fhlaitheach - bha athair na *Junker*. Fhuair e a chuid foghlaim aig dà acadamaidh armailteach: an *Kadettenschule* ann am Plön agus an *Hauptkadettenschule* ann an  Groß-Lichterfelde (Berlin). Ghabh e pàirt ann an dealbhachadh *a' Plana Schlieffen*, airson ionnsaigh a thoirt air An Fhraing agus bhuannaich e dà bhatail sa Chogadh Mhòr, aig Liège agus Tannenberg. Bha e na bhall a' Phàirtidh Nàsach on toiseach-toisichidh agus bha e an sàs ann an Hitlerputsch ann an 1923. Sheas e airson ceann-suidhe na Gearmailt an aghaidh Hindenburg ann an 1925 ach cha d' fhuair e ach 1.1% nam bhòtaichean. Bha fuath is gràin aige air Saor-chlachairean, Iùdhaich agus Caitligich, gu seachd-àraidh Luchd a' Comainn Iosaid. Chaochail e le aillse ann an 1937.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Kruszewnia

'S e baile beag a tha a' bunntainn do Shwarzędz, eadar Poznań agus Bydgoszcz, air an àidre an iar na Pòlainn a th' ann an **Kruszewnia** (IPA: *kruˈʂɛvɲa*, Gearmailtis: *Ludendorff*). Tha e suidhichte ri taobh na h-Aibhne Kopel, aig 85m os cionn ìre na mara, anns an sgìre Powiat Poznański, san roinn (Pòlais: *Województwo*) Wielkopolska. Chan eil ach 433 duine a' fuireach ann. 'S e àite gu math dùthchail 's a th' ann.

## Eachdraidh
'S ann à *gruszewnią*, san fhacal airson beitheach. Bhuinneadh e dhan pharraiste Siekierki Wielkie mu 1580. Ghabh A' Phruis os làimh na sgìre ann an 1793 agus thuit  Kruszewnia fo sgàil teaghlach Pròstanach Junker air an robh Ludendorff. Thogadh an lùchairt anns an 19mh Linn. Chaidh am baile a thoirt air ais gus A' Phòlainn an dèidh A' Chogaidh Mhòir.

## Daoine ainmeil
* Erich Ludendorff (1865–1947), Nàsach. 

## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas na Roinne

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean anns A' Phòlainn
Roinn-seòrsa:A' Phòlainn
Roinn-seòrsa:Bailtean
Ernst Röhm

B' e saighdear nàsach às A' Ghearmailt a bh' ann an **Ernst Julius Günther Röhm** (München, 28 an t-Samhain 1887 - Ibidem, 1 an t-Iuchar 1934). Rugadh agus thogadh Röhm anns A' Bhaidhearn agus bhuinneadh e do theaghlach clas-obrach Caitligeach - dh'obair athair air na trèanaichean. bha e na shaighdear sa Chogadh Mhòr, chaidh ardachadh gu fo-cheannard agus chaidh a leòn aig Verdun. Ghabh e sa Phàrtaidh Nàsach ann an 1920 agus bha e an sàs anns an Hitlerputsch. Ann an 1928 chaidh e thall thairis gu Boilibhia far an robh e na chomhairleach armailteach ann an Cogadh Chaco, ach thug Hitler airsan thilleadh dhachaidh an an 1930. Rinneadh murt air ann an 1934 air òrdughan Hitler, mar phàirt iomairt air an robh Nacht der langen Messer (Gàidhlig: *Oidhche nan Sgianan Fada*) - gus an fheadhainn a bha an aghaidh Hitler sa Phàrtaidh Nàsach - gu seachd-àraidh an Sturmabteilung a stèidhich Röhm fhèin ann an 1921 - a sgìursadh.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Cogadh
Martin Bormann

B' e eòlaiche-àiteachas agus eucoireach-cogaidh nàsach às A' Ghearmailt a bh' ann am **Martin Ludwig Bormann** (Wegeleben, 17 an t-Ògmhios 1900 - Berlin, 2 an Cèitean 1945). Rugadh agus thogadh Bormann ann an Sagsainn-Anhalt agus bhuinneadh e do theaghlach clas-obrach Lutharach - bha athair na phosta, ach chaochail e nuair a bha Bormann na phàisd. Dh' ionnsaich e àiteachas sa cholaiste agus fhuair e obair mar mhanaidear-tuathanais ann an oighreachd ann am Mecklenburg-Vorpommern, far a thòisich e ris na *Freikorps*. Ann an 1923 chaidh Bormann dhìteadh gu bliadhna sa prìosan air sgàth 's gun do chuidich a charaid Rudolf Höss ri murt a dhèanamh air Walther Kadow. Ghabh e sa Phàrtaidh Nàsach ann an 1927 agus san Schutzstaffel ann an 1937 agus bha e na rùnaire pearsanta do Hermann Hess bho 1933 gu ruige 1941. Ghabh Bormann pàirt ann an iomairt an aghaidh na h-eaglaise agus Crìosdaidheachd air an robh *Kirchenkampf* (Gàidhlig: *Strì na h-Eaglaise*) agus b' e esan fhèin a dhùin eaglaisean, abaidean agus sgoiltean air feadh na dùthcha. Bha fuath is gràin aige air Iùdhaich agus Slàbhaich agus fhuair iad fìor dhroch làimhseachadh bhuaithe. Chuir e às dha fhèin air 2 an Cèitean 1945 agus feachdan an Aonaidh Sobhiataich a' dùnadh a-steach air Berlin.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Cogadh
Oilthigh Bhonn

'S e oilthigh ann am Bonn (Nordrhein-Westfalen) a tha ann an *Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn*, ainm goirid sa Ghearmailtis: **Universität Bonn** (Gàidhlig: *Oilthigh Bhonn*). Chaidh a stèidheachadh ann an 1818 le Friedrich Wilhelm III. B' e oilthigh Pròstanach a bh' ann aig an toiseach-tòisichidh. 'S e an t-oilthigh as motha na Gearmailt 's a th' ann.

## Oileanaich
* Karl Marx (1818 - 1883): Feallsanaiche.
* Carl Remigius Fresenius (1818 - 1897): Ceimigear.
* Friedrich August Kekulé von Stradonitz (1829 - 1896):Ceimigear.
* Paul Johann Ludwig von Heyse (1830 - 1914): Sgrìobhadair.
* Friedrich Nietzsche (1844 - 1900): Feallsanaiche.
* Jacobus Henricus van't Hoff (1852 - 1911): Ceimigear.
* Franz Joseph Emil Fischer (1852 - 1932): Ceimigear.
* Ceusair Uilleam II (1859 - 1932): Ìmpire.
* Luigi Pirandello (1867 - 1941): Sgrìobhadair.
* Joseph Goebbels (1897 - 1945): Nàsach.
* Aonghas MacMhathain (1912 - 1962): Sgoilear na Gàidhlig.
* Reinhard Genzel (1952): Fiosaiche.
* Michael Klevenhaus (1961): Sgrìobhadair.
* Guðni Thorlacius Jóhannesson (1968): Eachdraiche.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Oilthighean
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Wegeleben

'S e baile beag eadar Göttingen agus Magdeburg, ann an cridhe na Gearmailt a th' ann am **Wegeleben** (*ˈveːɡəˌleːbm̩*). Tha e suidhichte ri taobh na h-Aibhne Bode, aig 98m os cionn ìre na mara, anns an sgìre Harz, san stàit (Gearmailtis: *Land*) Sagsainn-Anhalt. Tha 2,474 duine a' fuireach ann. 

## Daoine ainmeil
* Martin Bormann (1900–194), Nàsach. 

## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas na Roinne

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean anns A' Ghearmailt
Ion Antonescu

B' e saighdear, neach-poileataigs, riochdaire dioplòmasach, deachdaire Faisisteach agus eucoireach-cogaidh à Romàinia a bh' ann an **Ion Victor Antonescu** (IPA: *i'on antoˈnesku*, Pitești, 15 an t-Ògmhios 1882 - Jilava, 1 an t-Ògmhios 1946). Bhuinneadh e do theaghlach Ortodogsach iar-fhlaitheach armailteach - bha athair na oifigear san arm roimh. Dhealaich a phàrantan nuair a bha e na phàisd agus phòs athair ri tè Iùdhach air an robh Frieda Kuppermann. Fhuair e a chuid foghlaim aig acadamaidhean armailteach ann an Craiova, Târgoviște agus san Fraing. Dh'fhulaingeadh Antonescu leis a' bhreac-Fhrangach fad a bheatha. Bha e an sàs ann an iomairt an airm an aghaidh *Ar-a-mach Luchd na Tuatha* ann an 1909 agus thug esan ionnsaigh air Sòisealaich ann an Galați. B' e Antonescu a dhealbhaich plana-dìona Bhucharest aig àm A' Chogaidh Mhòir an an 1916. Bha fuath is gràin aige air Iùdhaich agus Daoine Rroma agus fhuair iad seo fìor dhroch làimhseachadh bhuaithe fhad 's a bha esan os cionn an Riaghaltais. Dh' fhosgaladh campaichean-losgaidh agus dhèanadh murt orra, fiù's mus dh'iarr Hitler air Romàinia gun gabhadh iad ri Uile-losgadh Nàsach nan Iùdhach agus nan Rroma. Thuirt Hannah Arendt gu robh Antonescu a-riamh ceum air adhart air Hitler. Aig deireadh An Dàrna Chogaidh chaidh a dhìteadh agus a chur gu bàs ann an Jilava air an t-Ògmhios 1946 airson an uilc a rinn e.

## Ceanglaichean a-muigh
*Cur gu bàs Antonescu

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Daoine à Romàinia
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Roinn-seòrsa:Romàinia
Roinn-seòrsa:Cogadh