open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aberdaugleddau

Tha am baile **Aberdaugleddau** ann an Sir Benfro, a' Chuimrigh. Tha e 81.9 mi (131.8 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 211.5 mi (340.4 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 13308 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 1191 (8.9%); rugadh 83% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.

Tha Slighe Costa Sir Benfro a' dol tron bhaile.
## Bailtean Co-cheangailte
* Uman
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sir Benfro
Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Aberedw

Tha am baile **Aberedw** ann am Powys, a' Chuimrigh. Tha e 44.5 mi (71.6 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 143.6 mi (231.1 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 223 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 25 (11.2%); rugadh 51% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Powys
Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Aberffraw

Tha am baile **Aberffraw** ann an Ynys Môn, a' Chuimrigh. Tha e 130.1 mi (209.4 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 216.8 mi (348.9 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 606 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 409 (67.5%); rugadh 72% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.

Tha am frith-rathad astair Slighe Cladach Ynys Môn (Cuimris: *Llwybr Arfordirol Ynys Môn*; Beurla: *Anglesey Coastal Path*) a' dol tro Aberffraw. Tha an cas-cheum mu 124 mìle (200 km) de dh'fhaid agus a' leantainn iomall-fairge Ynys Môn.  Tha e na phàirt de Shlighe Costa na Cuimrigh, cas-cheum mu 870 mìle (1,400 km) de dh'fhaid. 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ynys Môn
Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Abergele

Tha am baile **Abergele** ann an Conwy, a' Chuimrigh. Tha e 125.8 mi (202.4 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 190.4 mi (306.4 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 10279 daoine a' fuireach ann agus bha Cuimris aig 2014 (19.6%);  rugadh 48% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Conwy
Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Abergwili

Tha am baile **Abergwili** ann an Sir Gaerfyrddin, a' Chuimrigh. Tha e 53.9 mi (86.7 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 179.1 mi (288.2 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 1571 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 887 (56.5%); rugadh 76% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sir Gaerfyrddin
Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Brecon

* Aberhonddu, am baile.
* Brycheiniog, an roinn.
* Sir Frycheiniog, siorrachd
* Bannau Brycheiniog, beinntean

## Cleachdaidhean eile
* Breichin, ann an Alba.
Cailleach an Deucoin

Rugadh **Murchadh MacMhathain** air an 4mh là den Fhaoilleach 1904, aig 25 Grabhar ann an ceann a deas nan Loch air Eilean Leòdhais. 'S e dibhearsanaiche Gàidhlig ainmeil a bh’ ann, a bhiodh a’ nochdadh sna tallaichean baile ann an riochd boireannaich, **Cailleach an Deucoin**.

Dh'imrich e do Chanada ann an 1925 is dh'obair e an siud agus ann an Detroit. Thill e do dh'Alba ann an 1937 is dh'obair e anns na gàrraidhean-shoithichean ann an Glaschu rè an Dàrna Cogaidh mus do thill e a Ghrabhair far an do dh'obair e air a' chroit, mar bhreabadair agus mar dhibhearsanaiche.

Bhàsaich Murchadh gu h-obann aig a dhachaigh ann an 1983.

## Ceanglaichean a-mach
* Cailleach an Deucoin ann an Talla Bhaile Steòrnabhaigh, consairt uaireigin 's na 70an (Youtube, fuaim a-mhàin)
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Roinn-seòrsa:Daoine air a bheil ainm air nòs Gàidhealach
Roinn-seòrsa:Gàidheil
Cilâ

Tha am baile **Cilâ** ann an Abertawe, a' Chuimrigh. Tha e 37.2 mi (59.9 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 167.0 mi (268.8 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 5607 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 478 (8.5%); rugadh 67% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Abertawe
Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Abertyleri

Tha am baile **Abertyleri** ann am Blaenau Gwent, a' Chuimrigh. Tha e 17.3&nbsp;mi (27.8 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 129.8&nbsp;mi (209.0 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 11171 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 801 (7.2%); rugadh 93% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Blaenau Gwent
Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Dinas Powys

Tha am baile **Dinas Powys** ann am Bro Morgannwg, a' Chuimrigh. Tha e 3.6&nbsp;mi (5.8 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 132.9&nbsp;mi (213.8 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 7286 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 723 (9.9%); rugadh 80% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bro Morgannwg
Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Adamsdown

Tha am baile **Adamsdown** ann an Caerdydd, a' Chuimrigh. Tha e .6&nbsp;mi (1.0 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 130.5&nbsp;mi (210.0 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 9949 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 838 (8.4%); rugadh 56% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Caerdydd
Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Trowbridge

'S e sgìre air taobh an ear Caerdydd a th' ann an **Trowbridge** ann an a' Chuimrigh. Tha e 4.3&nbsp;mi (7.0 cilemeatair) bho mheadhan Caerdydd, agus 127.7&nbsp;mi (205.5 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 15,225 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 1221 (8.0%); rugadh 85% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Caerdydd
Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Abertawe

Tha am baile **Abertawe** (Cuimris: [abɛrˈtʰawɛ], Beurla: *Swansea* ['swɒnzi]) anns a' Chuimrigh. Tha an t-ainm Cuimris a' ciallachadh "Inbhir Tawe" ('s e **Tawe** ainm na h-aibhne a tha a' ruigsinn na mara ann an Abertawe). Tha an t-ainm Beurla a' ciallachadh "Eilean Svein", ged-tà. 'S e Abertawe an dàrna baile as motha anns a' Chuimrigh agus an 26mh baile as motha anns an Rìoghachd Aonaichte.

'S e aon de na h-Ùghdarrasan ionadail th' ann an Abertawe cuideachd. Mar gach àite anns a' Chuimrigh, tha dà ainm oifigeil aig an sgìre, 's e **Dinas a Sir Abertawe** a tha e anns a' Chuimris, agus 's e **City and County of Swansea** gu h-oifigeil ris anns a' Bheurla. 
Ann an 2011 bha 239,000 duine a' fuireach anns an siorrachd seo. Mar sin 'S e Abertawe san dàrna àite a rèir àireamh-sluaigh anns a' Chuimrigh an dèidh Caerdydd.

Tha Bàgh Caswell  (Cuimris: *Bae Caswel*) faisg air Abertawe. Tha am bàgh suidhichte san ear-dheas air leth-eilean ris an canar *Penrhyn Gŵyr* sa Chruimris, no *Gower Peninsula* sa Bheurla. Tha tràigh le gainmheach ann agus fhuair e inbhe *Blue Flag* gu tric. Tha Comhairle Baile Abertawe a' solarachadh seirbhisean luchd-teasairginn  ann am Bàgh Caswell a h-uile latha dhen t-seachdain eadar an Cèitean is an t-Sultain. Bho 1972 a-mach 's e Ionad de Shuim Shònraichte Shaidheansail (ISSS) na Cuimrigh a th' ann am Bàgh Caswell.

## Daoine ainmeil
* Carwyn Jones, neach poileataigs  agus Prìomh-mhinistear na Cuimrigh.
 
## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

* City and County of Swansea Council
* Swansea City Centre

Roinn-seòrsa:Abertawe
Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Argoed

Tha am baile **Argoed** ann an Caerffili, a' Chuimrigh. Tha e 14.7&nbsp;mi (23.7 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 132.1&nbsp;mi (212.6 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 2652 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 290 (10.9%); rugadh 95% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Caerffili
Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Caerffili

Tha am baile **Caerffili** ann an Caerffili, a' Chuimrigh. Tha e 6.7&nbsp;mi (10.8 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 132.8&nbsp;mi (213.8 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 14629 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 2007 (13.7%); rugadh 87% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Caerffili
Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Allt-yr-ynn

Tha am baile **Allt-yr-ynn** ann an Casnewydd, a' Chuimrigh. Tha e 10.5&nbsp;mi (16.9 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 123.8&nbsp;mi (199.3 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 8476 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 828 (9.8%); rugadh 76% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Casnewydd
Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Baglan

Tha am baile **Baglan** ann an Castell-nedd Port Talbot, a' Chuimrigh. Tha e 28.7&nbsp;mi (46.3 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 158.1&nbsp;mi (254.5 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 6627 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 557 (8.4%); rugadh 92% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Castell-nedd Port Talbot
Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Port Talbot

Tha am baile **Port Talbot** ann an Castell-nedd Port Talbot, a' Chuimrigh. Tha e 27.1&nbsp;mi (43.6 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 157.0&nbsp;mi (252.6 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 5457 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 518 (9.5%); rugadh 88% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.

Tha Slighe Costa na Cuimrigh a' dol tron bhaile.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Castell-nedd Port Talbot
Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Beulah

Tha am baile **Beulah** ann an Ceredigion, a' Chuimrigh. Tha e 70.3&nbsp;mi (113.1 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 190.9&nbsp;mi (307.2 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 1591 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 841 (52.9%); rugadh 57% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ceredigion
Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Betws yn Rhos

Tha am baile **Betws yn Rhos** ann an Conwy, a' Chuimrigh. Tha e 123.6&nbsp;mi (199.0 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 190.7&nbsp;mi (306.9 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 1020 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 473 (46.4%); rugadh 66% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Conwy
Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Betws-y-Coed

Tha am baile **Betws-y-Coed** ann an Conwy, a' Chuimrigh. Tha e 114.4&nbsp;mi (184.1 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 189.9&nbsp;mi (305.6 cilemeatair) bho Lunnainn. Tha Betws-y-Coed suidhichte  ann an Eryri, roinn tradaiseanta timcheall air a' bheinn Yr Wyddfa is  pàirc nàiseanta ann an ceann a tuath na Cuimrigh. 'S e sin a' chiad phàirc nàiseanta a chaidh a chur air bhonn anns a' Chuimrigh ann an  1951 agus tha i cho mòr ri  838 mìle ceàrnach (2,170 km2).

A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 542 daoine a' fuireach ans a' bhaile seo, agus bha Cuimris aig 252 (46.5%). Rugadh 59% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Conwy
Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Aber

Tha am baile **Aber** ann an Gwynedd, a' Chuimrigh. Tha e 126.3&nbsp;mi (203.2 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 202.9&nbsp;mi (326.5 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 233 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 113 (48.5%); rugadh 61% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Gwynedd
Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Bedlinog

Tha am baile **Bedlinog** ann am Merthyr Tudful, a' Chuimrigh. Tha e 16.4&nbsp;mi (26.4 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 137.2&nbsp;mi (220.8 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 3178 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 306 (9.6%); rugadh 92% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Merthyr Tudful
Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Bracla

Tha am baile **Bracla** ann am Pen-y-Bont ar Ogwr, a' Chuimrigh. Tha e 16.6&nbsp;mi (26.8 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 147.6&nbsp;mi (237.5 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 11276 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 1126 (10.0%); rugadh 79% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Pen-y-Bont ar Ogwr
Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Bausley gyda Chrugion

Tha am baile **Bausley gyda Chrugion** ann am Powys, a' Chuimrigh. Tha e 86.6&nbsp;mi (139.4 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 148.5&nbsp;mi (239.0 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 690 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 54 (7.8%); rugadh 17% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Powys
Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Cwm-bach

Tha am baile **Cwm-bach** ann an Rhondda Cynon Taf, a' Chuimrigh. Tha e 18.6&nbsp;mi (29.9 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 141.6&nbsp;mi (227.9 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 4229 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 448 (10.6%); rugadh 93% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Rhondda Cynon Taf
Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Amroth

Tha am baile **Amroth** ann an Sir Benfro, a' Chuimrigh. Tha e 66.1&nbsp;mi (106.4 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 195.1&nbsp;mi (313.9 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 1205 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 140 (11.6%); rugadh 53% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.

Tha Slighe Costa Sir Benfro a' toiseachadh/a' criochnachadh ann an Amroth.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sir Benfro
Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Johnston

*Airson "Johnstone" ann an Siorrachd Rinn Friù, thall gu [[Baile Iain]]*

Tha am baile **Johnston** ann an Sir Benfro, a' Chuimrigh. Tha e 80.4&nbsp;mi (129.4 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 209.5&nbsp;mi (337.1 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 1866 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 196 (10.5%); rugadh 76% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sir Benfro
Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Bodelwyddan

Tha am baile **Bodelwyddan** ann an Sir Ddinbych, a' Chuimrigh. Tha e 124.3&nbsp;mi (200.1 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 187.3&nbsp;mi (301.4 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 2064 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 369 (17.9%); rugadh 60% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sir Ddinbych
Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Brynbuga

Tha am baile **Brynbuga** ann an Sir Fynwy, a' Chuimrigh. Tha e 19.3&nbsp;mi (31.1 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 119.8&nbsp;mi (192.8 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 2766 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 271 (9.8%); rugadh 66% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.

## Daoine ainmeil
Rugadh Alfred Russel Wallace an seo ann an 8 am Faoilleach 1823. 'S e neach-eòlas-nàdair, bith-eòlaiche, neach-cruinn-eòlas, neach-rannsachaidh a bha ann. Bha an obair aig Wallace a' brosnachadh Charles Darwin airson a leabhar *Origin of the Species* a chur an clò ann an 1858.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sir Fynwy
Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Cas-gwent

Tha am baile **Cas-gwent** ann an Sir Fynwy, a' Chuimrigh. Tha e 24.1&nbsp;mi (38.8 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 109.8&nbsp;mi (176.7 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 11880 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 1099 (9.3%); rugadh 52% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.

Tha Slighe Costa na Cuimrigh a' tòiseachadh/crìochnachadh ann an Cas-gwent.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sir Fynwy
Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Bronwydd

Tha am baile **Bronwydd** ann an Sir Gaerfyrddin, a' Chuimrigh. Tha e 56.1&nbsp;mi (90.3 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 180.6&nbsp;mi (290.6 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 554 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 309 (55.8%); rugadh 73% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sir Gaerfyrddin
Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Bagillt

Tha am baile **Bagillt** ann an Sir y Fflint, a' Chuimrigh. Tha e 123.3&nbsp;mi (198.4 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 176.5&nbsp;mi (284.0 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 3980 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 516 (13.0%); rugadh 71% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sir y Fflint
Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Abersychan

Tha am baile **Abersychan** ann an Torfaen, a' Chuimrigh. Tha e 17.5&nbsp;mi (28.2 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 126.8&nbsp;mi (204.0 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 6794 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 776 (11.4%); rugadh 91% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Torfaen
Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Acton

Tha am baile **Acton** ann an Wrecsam, a' Chuimrigh. Tha e 109.4&nbsp;mi (176.0 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 161.4&nbsp;mi (259.7 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 13064 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 1490 (11.4%); rugadh 75% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Wrecsam
Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Amlwch

Tha am baile **Amlwch** ann an Ynys Môn, a' Chuimrigh. Tha e 142.1&nbsp;mi (228.7 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 220.9&nbsp;mi (355.5 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 3658 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 2234 (61.1%); rugadh 67% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.

Tha am frith-rathad astair Slighe Cladach Ynys Môn (Cuimris: *Llwybr Arfordirol Ynys Môn*; Beurla: *Anglesey Coastal Path*) a' dol tro Amlwch.Tha an cas-cheum mu 124 mìle (200 km) de dh'fhaid agus a' leantainn iomall-fairge Ynys Môn.  Tha e na phàirt de Shlighe Costa na Cuimrigh, cas-cheum mu 870 mìle (1,400 km) de dh'fhaid. 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ynys Môn
Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Llanddaniel Fab

Tha am baile **Llanddaniel Fab** ann an Ynys Môn, a' Chuimrigh. Tha e 127.9&nbsp;mi (205.8 cilemeatair) bho Caerdydd, agus 210.1&nbsp;mi (338.1 cilemeatair) bho Lunnainn. A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2011 bha 748 daoine a' fuireach ann, agus bha Cuimris aig 470 (62.8%); rugadh 70% den t-sluagh anns a' Chuimrigh fhèin.

Faisg air a' bhaile tha Bryn Celli Ddu, làrach ro-eachdraidheil ann. 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ynys Môn
Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Ely

: *Airson a' bhaile anns a' Chuimrigh, faic [[Trelái]], is airson a' bhaile ann am Fìobha, faic [[An Ealaidh]].*

'S e cathair-bhaile beag ann an Siorrachd Chambridge a tha ann an **Ely**.

Chaidh abaid a stèidheachadh le Naomh Etheldreda, nighean Rìgh Anglia, san 7mh linn. Chaidh ath-stèidheachadh leis na Beinidictich ann an 970 is na chathair-eaglaise ann an 1109. Chaidh an sgrìn Etheldreda a sgriosadh aig àm an Ath-leasachaidh ach mhair a' chathair-eaglais.
## Daoine ainmeil
* Tha am bàrd Wendy Cope a' fuireach ann an Ely.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean Sasannach
Consairtean

Tha an **consairtean** (concertina) no **bogsa nam putan** (button box) na bhogsa-ciùil a tha a' cleachdadh putanan, balg-sèididh agus ribheidean. Tha e nas lugha na bogsaichean--ciùil eile, san fharsaingeachd.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Innealan-ciùil
Bogsa-phutan

Is e bocsa-ciuil seann nòs a tha ann am bocsa-phutain.  Bithidh clar-iuchar an fhuinne air taobh deas an innil agus uidheamaichte le aon, dha, neo tri ròdan-iuchair.  Tha gach rod-iuchair a' seinn scàla diatonachd fa-leth.

### An Mileodeon / Seann Bhocsa/ Aon Rodach
Tha an t-aon rodach an nòs bocsa-ciuil  bu sine, agus ann an Eireann theirear "seann-bhosca" ris.  

Tha bocsaichean-phutain bi-sonarachd, a ' ciallachadh gum bi gach iuchar a' seinn dà nota fa-leth- aonar dhaibh nuair a bitheas am balg-seididh  ri cuir a-mach agus an dara nota nuair a bhitheas  e a' tarruinn aille a-steachd. Mar sin ged nach eil ach 10 putan air clar-iuchair an fhuinne tha comas aig an inneal a'seinn air fad 2 octave.



Roinn-seòrsa:Innealan-ciùil
Eanraig am Maraiche

Bha **Infante Dom Henrique de Avis**, Diùc de Viseu (Porto, 4 am Màrt 1394–Sagres, 13 an t-Samhain 1460) ʼna rannsaichear mara ainmeil as a' Phortagail.  Theirear “**O Navegador**” ris sa Phortagailis, “**Eanraig am Maraiche**” sa Ghàidhlig.

## Ceanglaichean a-mach
* GRD: Eanraig am Maraiche

Roinn-seòrsa:Seòladairean agus Rannsachairean
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Phortagail
Roid

ʼS e lus le fàileadh cumhraidh a tha ann an **roid** (Beurla: *bog-myrtle*; Laidinn: *myrica gale*).  Tha e aʼ fàs ann am boglaichean.

Air sgàth an fhàilidh shònraichte cleachdar e airson biastagan beaga a chumail air falbh, mar eisimpleir air aodach-leapa neo leis na sreapadairean an aghaidh nan meanbh-chuileagan.
Chaidh a chleachdar cuideachd ann am manachainnean airson leann a dhèanamh. Bha agus tha e ga chleachdadh airson clò Hearach is coinnlean a dhathachadh.

## Dealbhan

Myrtus communis5.jpg|Myrtus communis


## Ceanglaichean a-mach
GRD: Roid *(sa Ghàidhlig)*

Roinn-seòrsa:Luibhean
Leann-ubhal

**Leann-ubhal** neo **fìon-ubhal**: Deoch làidir (neo-stailte) a rinn le ubhal. Tha leann ubhal cumanta sa iar-dheas Shasainn, Eirinn, an Fhraing agus an Spainnt a tuath.

Roinn-seòrsa:Deoch làidir
Curraidh

*Is dòcha tha thu a' lorg [[cuaraidh]] neo [[curaidh]]*

**Curraidh**: biadh spiosraichte teth a thàinig as an Aisia-a-Deas. Mar is àbhaist, tha feòil ann, ach chan eil feum air.
 
Pakistan 

Roinn-seòrsa:Biadh
Pabail

'S e baile beag ann an Rubha, Leòdhas, a th' ann am **Pabail** (Beurla: Bayble). Tha dà bhaile ann: Pabail Uarach agus Pabail Iarach. 'S e Bàgh Phabail an t-ainm a tha air a' bhàgh as fhaisge, far a bheil Eilean Phabail agus Eilean a' Chàise.

## Daoine ainmeil à Pabail
* Iain 'Hoddan' Dòmhnallach: an seanadair
* Ruaraidh MacThòmais: am bàrd
* Iain Mac a' Ghobhainn: am bàrd
* Anna Frater: am bàrd

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Eilean Leòdhais
Leaba chrochta

**Leaba chrochta**: seòrsa leabaidh a tha cumanta air sean luing, neo ann an camp, gu h-àraid sna àiteachan blath.

Roinn-seòrsa:Acfhainn
Roinn-seòrsa:àirneis
An Tart-Thìr

**An Tart-Thìr** (Laideann: *Tartaria*): sgìre neo dùthaich ann an Meadhan Àisia far an robh na Tartaraich a' fuireach.

Roinn-seòrsa:Àisia
Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Caingeiseachd

**Caingeiseachd** (Beurla: Pentecostalism): Eaglaisean ùra far a bheil iad a' seinn òran sna modhan sa latha an diugh, a' deanamh leighis spioradail, a' bruidhinn tro Spiorad Naomh 7c.

Roinn-seòrsa:Creideamh
Curran geal

**Curran geal (Pastinaca sativa)**: seòrsa glasraich a tha mar curran buidhe, ach tha blas eadar-dhealaichte aige. Tha an curran geal beagan milis cuideachd.

Roinn-seòrsa:biadh
Roinn-seòrsa:Glasraichean
Bogsa-piàna

Is e **bogsa-piàna** (piano accordion) bogsa-ciùil a tha a' cleachdadh putanan, balg-sèididh agus ribheidean.

Roinn-seòrsa:Innealan-ciùil
Uaireadair-gainmhich

**Uaireadair-gainmhich** neo **gloine uair**: Seòrsa uaireadair a chleachdas gainmheach. Tha gainmheach a' dol tron meadhan.

## Ceanglaichean a-staigh
* Uaireadair-greine
* Uaireadair-uisge

Roinn-seòrsa:àm
Roinn-seòrsa:acfhainn
Uaireadair-uisge

**Uaireadair-uisge** neo **cleoc uisge**: Seòrsa uaireadair a chleachdas uisge. Tha uisge a' dol tron meadhan. Tha iad sean-fhasanta a-nis.

## Ceanglaichean a-staigh
* Uaireadair-gainmhich
* Uaireadair-greine

Roinn-seòrsa:àm
Roinn-seòrsa:acfhainn
Ùirlios

Tha **ùirlios** neo **ùir-lios** na sheòrsa garaidh far a dh'fhàsas planntaichean anns a' bhalla.

Roinn-seòrsa:àiteachas
Roinn-seòrsa:Gàirnealachd
Uchd-èideadh

**Uchd-èideadh**: seòrsa aodaich a rinn le clò làidir, fiodh neo meatailt, a dhìonas àrmainn neo saighdear

Roinn-seòrsa:Cogadh
Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Buill-airm
Roinn-seòrsa:aodach
Iubhar

**Iubhar** (Laideann *taxus*): craobh shior-uaine le dearcan dearga puinnseanacha oirre.

Roinn-seòrsa:Craobhan
Iadh-shlat

**Iadh-shlat** neo **iath-shlat** (*lonicera*): luibh le blàthan cùbhraidh air a bhios a dìreadh.

## Ainmean eile
Seo cuid de na h-ainmean a tha air an iadh-shlat:
* caora-mheanglain
* cas-fa-chrann	
* dealbh-a’-chrainn
* deoghalag, deolag, deolagan neo deothlag	
* fàileantan	
* feineag	
* fèithlean	
* leum-chrann	
* lus na croise	
* lus-a'-chroinn
* lus-na-meala	
* uillean neo uilleann

## Dealbhan

European honeysuckle 800.jpg


Roinn-seòrsa:luibhean
Ifrinn

Ann an Crìosdaidheachd agus creideamhan eile, se **ifrinn** a tha mar àite peanais agus tortadh siorruidh airson peacaich nach eil a' tionndaidh ri Dia. Is e cuideachd an t-àite far a bheil deamhain agus an Diabhal fhèin a ’fuireach. Tha na daoine eile a' dol ri neamh no purgadair.

Roinn-seòrsa:Creideamh
Roinn-seòrsa:Crìosdaidheachd
Cnoc

Tha **cnoc** na earrann thalmhainn nas àirde na an tìr mun cuairt. Tha iad nas lugha na beanntan.

Roinn-seòrsa:eòlas-talmhainn
Roinn-seòrsa:Tìr-eòlas
Ìm

**Ìm**: biadh maoth buidhe air a dhèanamh le bàrr a' bhainne

Roinn-seòrsa:biadh
Roinn-seòrsa:bainne
Iarla

**Iarla** (Seann-Lochlannais: *Jarl*; Seann-Bheurla: *Eorla*): seòrsa uachdaran gu h-àraid a-measg na daoine Tiùtonach, m.e. na Sasannaich, neo àiteachan far a bheil buaidh làidir Lochlannach.

Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Lagh
Innis (eilean)

*Cleachdaidhean eile aig [[Innis]]*

**Innis**: eilean beag neo talamh/tìr beag a tha air cuairteachadh le uisge. Ann an sean Ghàidhlig, chleachdar air eileanan air fad, ach thàinig am facal Lochlannach a-staigh na h-àite.

## Ceanglaichean a-staigh
* Innseag, eilean glè bheag.

*
Roinn-seòrsa:Muir
Roinn-seòrsa:Tìr-eòlas
Iodhal

**Iodhal**: iomhaigh, duine neo nì don dèan daoine adhradh mar gum b'e dia a bha ann.

Roinn-seòrsa:Creideamh
Càl

**Càl** (Laideann: *Brāssica olerācea L. convar. capitāta var. sabaūda*): glasraich chruinn uaine, a dh'itheas daoine ann an sailead msa. Tha iad coltach ri leiteas, ach tha iad nas cruaidhe, agus coltach ri buinneag Bhruisealach, ach nas motha.

Roinn-seòrsa:Luibhean
Roinn-seòrsa:Glasraichean
Cadhag

**Cadhag** (*Corvus monedula*): seòrsa feannaige mòr, a tha ainmeil airson rudan a ghoid bho daoine.

## Ainmean eile
* cathag
* coc-bhran
* coileach-cathaig
* corrachan
* feannag-bheag
* feannag-Ìtheach
* parra
* parrachan
* pioghaid
* preachan
* sorachag

## Dealbhan


Faidhle:Jackdaw - up close and personal (552502080).jpg
Faidhle:Western Jackdaw.jpg
Faidhle:Corvus monedula 004.jpg
Faidhle:Vogel im Flug.jpg
Faidhle:2013 Fliegende Dohle.JPG
Faidhle:Corvus monedula map.jpg
Coloeus monedula  MHNT.ZOO.2010.11.172.3.jpg |*Coloeus monedula * 


## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eòin
Cathair

Is iomadh ciall a tha air **cathair**. Bidh mòran daoine a' creidsinn gu bheil cathair co-dhàimheil ris am facal Cuimris *caer* ach tha sin ceàrr. 'S e cair am facal ceart.

Farsaingeachd
* Àrd-bhaile neo prìomh-bhaile na sgìre, dùthaich 7c.
* baile mòr a tha cudromach sna dòighean eile.
* Cathair (ainm)
* Cathair-breitheanais
* cathair na tròcair
* cathair-eaglais, neo àrd-eaglais
* cathair-làir neo cathair-thalmhainn, luibh
* cathairiche, citizen
* neach-cathrach

### Àirneis
* Cathair suidhe, Suidheachan neo seathair, seòrsa àirneis
* Cathair-rioghail neo rìgh-chathair.
* cathair shiùdanach
* cathair-cuibhle
* cathair-ghàirdeanach neo cathair-uilne
* cathair-iomchair (sedan)
* cathair-pasgaidh (deckchair)

## Àiteachan

* Cathair na Bhatacain

* Cathair Mhòr (Cahermore)
* Eilean na Cathrach (Caher Island)
Àirc

* Àrc
* craobh-àirc
* Ciste mhòr
* Àirc-botail

## Bioball
* An Àirc, bata a rinn Noah
* Àirc Cùmhnant, ciste naomh nan Iudhaich.
Craobh-àirc

**Craobh-àirc** (Laideann: *quercus suber*): craobh, seòrsa daraich air a bheil rùsg aotrom a chleachdas daoine airson àrcan a dhèanamh.

## Dealbhan

KorkeichePortugal1994.jpg|thumb|right|300px|Craobh-àirc anns a' Phortagail
Quercus suber MHNT.BOT.2021.17.19.jpg|thumb|*Quercus suber*


Roinn-seòrsa:Craobhan
Aiteann

: *Airson seadh eile, faic [[conasg]] (Ulex europaeus).*

Tha an t-**Aiteann** (Laideann: *Juniperus communis*) na chraobh shior-uaine le dearcan puinnseanach oirre.

Chaidh An Tom Aiteann ainmicheadh air.

## Ainmean eile
* Iubhar creige, neo iubhar beinne (fir.)
* Staoineag
* Staoin (boir.)
* Faiteal (fir.)
* Aiteann-coitcheann (fir.)
* Bior-leacainn (fir.)
* Sineabhar (fir.)

## Dealbhan

Juniperus communis cones.jpg|Geug air a bheil dearcan
JuniperusCommunisAlpina.jpg|*Juniperus communis* subsp. *alpina*, ann an Vitosha, Bulgàiria]]


## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Craobhan
Caorunn

: *Is docha tha thu a' lorg [[caorann]]*.

'S e sineabhar à dh'Alba a tha ann an **Caorunn**.

Dh'ainmicheadh e air caorann.
Rach e a dhèanamh san taigh-staile Balmenach ann an Crombail.

## Iomraidhean

 
Roinn-seòrsa:Deoch làidir
Caorann

:*Is docha gu bheil thu a' lorg [[caorunn]] neo [[Caorainn]]*

**Caorann** (Laideann: *Sorbus aucuparia*) neo **luis**: craobh is dearcan beaga dearga oirre.

Thathar ag ràdh gu bheil a’ chraobh seo a’ cumail nam bana-bhuiteach air falbh.

## Dealbhan

Rowan tree 20081002b.jpg|right|thumb|300px|Caorann Eòrpach (Sorbus aucuparia)


## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-staigh
* Beinn a' Chaorainn, ainm air iomadh beinn ann an Albainn.

Roinn-seòrsa:Craobhan
Calltainn

Tha **calltainn** (ainm saidheansail: *Corylus avellana* L.) na chraoibh bhig air a bheil cnothan a dhitheas daoine.

Cuirear an t-ainm nas sine, "coll", air an treas litir, c, den seann aibidil Gàidhealach.

## Dealbhan

Hazelnuts.jpg|Cnòthan-challtainn


## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Craobhan
Critheann

**Critheann**, (Laideann: *Populus tremula*) **teanga na mnà** neo **eabhadh**: craobh le duilleagan oirre a bhios air chrith gu cumanta sna teaghlach *populus*.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Craobhan
Cuileann

**Cuileann** (Laideann: *Ilex aquifolium*): craobh shior-uaine le duilleagan gathach oirre, agus dearcan dearg.

## Ainmean-àite
* Ath a' Chuilinn
* Càrn a' Chuilinn
* Cuileann Ros
* Inbhir Cuilinn
* Loch Cuilinn
* Magh Cuilinn
* Ruigh a' Chuilinn

## Dealbhan

Ilex-aquifolium (Europaeische Stechpalme-1).jpg|Cuileann Eòrpach, (*[[Ilex aquifolium]]*) duilleagan is dearcan


## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Craobhan
Roinn-seòrsa:Luibhean
Racine, Wisconsin

'S e baile ann am Wisconsin, sna Stàitean Aonaichte, a th' ann an **Racine**. Anns a’ bhliadhna 2010 bha 78,860 duine a’ fuireach an seo. Tha e suidhichte aig 188m os cionn ìre na mara,

## Eachdraidh eile
Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1699.

## Daoine Ainmeil
* Ellen Corby, actair, (1911-1999)

## Bailtean Co-cheangailte
* Aalborg, An Danmhairg
* Bluefields, Niocaragua
* Fortaleza, Braisil
* Montélimar, An Fhraing
* Ōiso, An t-Seapan
* Zapotlanejo, Meagsago

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* www.cityofracine.org

Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Wisconsin
Randolph County, Arkansas

Tha ** Randolph County ** ann an Arkansas. 'S e ** [[Pocahontas, Arkansas|Pocahontas]]** am prìomh-bhaile.

Anns a' bhliadhna 2010, bha 17,969 daoine a' fuireach ann.

Chan fhaodar deoch-làidir a reic ann. 

## Eachdraidh
Chaidh a stèidheachadh air 29 an Dàmhair 1835.

Tha an t-ainm a' tighinn bho John Randolph. B' e fear-poilitigs, *senator*, bho Virginia a bh' ann. Bha e cudromach ann an obair an *congress* nuair a bhathar a' ceannach pàirt mhòr dhen dùthaich, Louisiana, on Fhraing. Bha Randolph County na phàirt de Louisiana aig an àm. 

## Cruinn-eòlas

### Sgìrean ri thaobh
*Oregon County, Missouri  (iar-thuath)
*Ripley County, Missouri   (ear-thuath)
*Clay County  (ear)
*Greene County  (ear-dheas)
*Lawrence County  (deas)
*Sharp County  (iar)

## Iomraidhean


## External links

*Comann Gnìomhachas Randolph County
*Comann Turasachd Randolph County

Roinn-seòrsa:Arkansas
Gairbheal

**Gairbheal**, **cuillear**, **tochailt**,  neo **tochladh** ("Cuaraidh"): àite air uachdar na thalmhainn, far a bheil duine a' cladhachadh stuth, mar clachan ⁊c airson togalaich, rathaidean ⁊c.

## Ceanglaichean a-mach
* Mèinn fhosgailte, a tha coltach ri gairbheal.

Roinn-seòrsa:Obair
Ruadhan

**Ruadhan**, **rudhan** neo **rùdhan**

* caorann (craobh
* rubha beag (ceann tìre)
* rùdhan-na-mòna

## Faic cuideachd
* ruadhag
Gorman

**Gorman**:

* Gorman (cuileag), cuileag air a bheil ton gorm.
* goirmean-searradh (luibh)
* Mac Gormáin, sloinneadh Eireannach "Gorman" sa Bheurla.

## Faic cuideachd
* Gormag
Dubhan

**Dubhan**, **dubhanach** ⁊c

* brandubhan
* ceann-dubhan, seòrsa faoileige
* ceàrd-dubhan
* Dubh
* dubhan, a' ghearr-fhiacail air biastan neo spòg
* dubhan ceann-còsach (luibh)
* dubhan nan caorach (sheep's bit)
* dubhan-deiridh speil neo reil air càrn-slaoid
* dubhan-guaille neo dubhan-toisich
* dubhan-iasgaich airson iasgaich
* dubhanntachd
* sùith

## Faic cuideachd
* Dubhag
Dubhag

**Dubhag**:

* ainteas-dubhaige
* clach na sùla (an "ubhal")
* clach san dubhaig
* dubhaigeann

## Ainmean
* Drochaid Dubhaig
* Meall Dubhaig

## Faic cuideachd
* Dubhan
Fang (eun)

**Fang**, **feichid**, **preachan**: eun a tha ag ithe beathaichean marbh. Tha 	sgòrnan fada maol air.

Roinn-seòrsa:Eun-ablaich
Bac

**Bac**:

* Bac na mona
* Bacach
* Bac air bata
* Bac na mara, sgeir
* bac na h-achlaise
* bac na staidhre
* bac-dìle
* bac-fiacail
* bac-làmh (handcuff)
* bacan
*udabac

## Ainmean
*Am Bac
*Am Bac Bàn
*Am Bac Mòr
*Bac an Eich
*Callbacaidh
*Heillsbacaidh
*Na Bacannan
Am Baile Meadhanach, Alba Nuadh

Tha **Am Baile Meadhanach** (Middleton) ann an Siorrachd Annapolis, Alba Nuadh.

Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Alba Nuadh
Amherst, Alba Nuadh

Tha **Amherst** (Micmac: Nemcheboogwek; Fraingeis: Les Planches) ann an Siorrachd Chumberland, Alba Nuadh.

Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Alba Nuadh
Parrsboro, Alba Nuadh

Tha **Parrsboro** (Micmac: Awokum) ann an Siorrachd Chumberland, Alba Nuadh. Chaidh am baile air stèidheachadh ann an 1670.

Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Alba Nuadh
Iain MacLachlainn (An Lighiche)

B' e bàrd Gàidhlig a bh' ann an **Iain MacLachlainn** (1804-1874) (‘An Lighiche’ no ‘An Dotair Ruadh’; Beurla: Dr John MacLachlan). 

## A Bheatha
Rugadh e ann an 1804 ann an Rathuaithe sa Mhorbhairne. Fhuair e foghlam ann an Oilthigh Ghlaschu agus dh'ionnsaich e dreuchd na dotaireachd. Bha e ag obair fad greis mar lighiche ann an Glaschu, ach a' mhòr-chuid de bheatha air ais anns a' Mhorbhairne, far an do rugadh agus thogadh e. A rèir choltais, 's e dotair gu math dìcheallach a bh' ann, air an robh spèis mhòr aig muinntir an àite. Cha robh a bheatha pearsanta furasta, ge-tà: fhuair e gealladh pòsaidh dà uair, ach chaochail gach boireannach ro na bainnsean. Bhàsaich Iain fhèin ann an Tobair Mhoire, Muile, ann an 1874.

Sgrìobh Somhairle MacGill-Eain an dàn mu a dheidhinn, "An Dotair MacLachlainn", agus nochd an dàn seo ann an leabhar *Caoir Gheal Leumraich*. Tha MacGill-Eain a' toirt iomradh air Iain MacLachlainn ann an aiste "The Poetry of the Clearances" (*Ris a' Bhruthaich*, Steòrnabhagh: Acair, 1985).

## A Bhàrdachd
Sgrìobh An Lighiche MacLachlainn iomadh òran binn gaoil agus tha feadhainn air an seinn fhathast san latha an-diugh, ach a rèir MacGill-Eain, 's ann mar bhàrd nam Fuadaichean a bha e as cudromaiche.
* 'Don Chuthaig'
* 'Gur Moch Rinn Mi Dùsgadh'
* 'Och Nan Och, 'S Mi So Am Ònar'
* 'Seo Nam Shìneadh air an t-Sliabh'
* 'Tha Mi Tinn 'S Mo Chridhe Fo Leòn'

## Iomraidhean

## Ceanglaichean a-muigh
* Bliadhna nan Òran: Iain MacLachlainn
* Pròiseact Chaluim MhicGilleathain: Dr John MacLachlan
* Gillies, H. C., 1880, ''The Gaelic Songs of the Late Dr. MacLachlan, Rahoy'' (Glasgow: Archibald Sinclair). (leabhar air loidhne, saor 's an-asgaidh)

Iain MacLachlainn
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Iain MacLachlainn
Hawaii (eilean)

Tha **Hawaii**  ann an Hawaii. Se eilean agus siorrachd Hawaii a th'ann. Se Hilo na prìomh-bhaile.

'S e an eilean as motha ann an Hawaii fhein, agus an eilean as motha a tha anns na Staitean Aonaichte. Tha e suidhichte air taobh an ear na h-eileanan.

Tha Hawaii cho mòr ri 10,433 cilemeatair ceàrnagach agus mar sin 's e Hawaii an 76mh eilean as motha air feadh an t-Saoghail.

Anns a' bhliadhna 2000 bha timcheall air 148,677 duine a’ fuireach air an eilean fhèin, tha Hilo am baile as motha a tha ann. 

## Bailtean
*Ainaloa
*Captain Cook
*Eden Roc
*Fern Acres
*Fern Forest
*Halaula
*Hawaiian Acres
*Hawaiian Beaches
*Hawaiian Ocean View
*Hawaiian Paradise Park
*Hawi
*Hilo
*Holualoa
*Honalo
*Honaunau-Napoopoo
*Honokaa
*Honomu
*Kahaluu-Keauhou
*Kailua
*Kalaoa
*Kapaau
*Keaau
*Kealakekua
*Keokea
*Kukuihaele
*Kurtistown
*Laupahoehoe
*Leilani Estates
*Mountain View
*Naalehu
*Nanawale Estates
*Orchidlands Estates
*Paauilo
*Pahala
*Pahoa
*Papaikou
*Pepeekeo
*Paukaa
*Puako
*Volcano
*Waikoloa Village
*Waimea
*Wainaku

Roinn-seòrsa:Hawaii
Fàisneachd

**Fàisneachd** neo **Fàistinneachd**: a' gabhail, neo oidhirp a' gabhail fiosrachaidh mu rudan agus àm ri teachd, tro dòighean neo-saidheansail neo draoidheachd.

## Fàisneachd sa Bhioball
Tha Criosdaidheachd, Iùdhachd agus Ioslam gu math na aghaidh.

Seo Lebhiticus Caibideil XIX, rann 26:
:"*Cha mhò a ghnàthaicheas sibh druidheachd, no sheallas sibh air amannaibh.*"

Agus Deuteronomi caibideil XVIII:
:"*Chan fhaighear ur measg neachd air bith a bheir air a mhac, no air a nighean dol troimh an teine, no a ghnàthaicheas fiosachd, no speuradair, no fear-fàistinneachd, no a ghnàthaicheas droch innleachdan.

:"*No seunadair, no neach a dh'fhiosraicheas leannan-sith, no druidh, no neach a dh'iarras eòlas o na mairbh.

:"*Oir is gràineileachd don Tighearn' iadsan uile a ni na nithe sin; agus airson nan gràineileachd sin, tha'n Tighearna do Dhia gam fuadachadh a mach romhad.*"

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Fàisneachd
Speuradaireachd

*Is dòcha tha thu lorg [[reul-eòlas]] (astronomy)*

**Speuradaireachd**: fàisneachd a chleachdas reultan agus planaidean.

## Speuradaireachd a-rèir an fhaclair
### Speuradaireachd
A-rèir Richard Cox  ' s e speuradaireachd
* a' rannsachadh mar a dh’fhaodadh buaidh a bhith aig planaidean agus reultan air ar beatha.

### Reul-eòlas
A-rèir Richard Cox  's e reul-eòlas
* an t-eòlas mu dheidhinn na grèine, na gealaich, nam planaidean, agus nan reultan.
 
Tha e cudthromach iomsgaradh soilleir a dhèanamh eadar reul-eòlas a tha na saidheans, agus speuradaireachd. Tha mòran daoine ann nach tuig an difir eadar reul-eòlas agus speuradaireachd (fiosachd a-rèir suidheachadh nam planaidean agus nan reultan). Is fìor saidheans an reul-eòlas, ach is geaslanachd agus baoth-chreideamh an speuradaireachd. Is ann ro chumanta mì-thuigse mu dheidhinn an dà chuspair seo fhathast.

Anns a' Bheurla, tha na faclan "astronomy" agus "astrology" coltach ri chèile, agus is tric na h-àmannan a tha reul-eòlaiche gan eadar-dhealaicheadh. Aig aon àm, leis an fhirinn innse, b'e reul-eòlas agus speuradaireachd an aon rud, ach tha sin fada falbh.

## Speuradaireachd agus Crios Greine

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Fàisneachd
Roinn-seòrsa:Speuradaireachd
Tomad

'S e **tomad** am feart aig ball fiosaigeach a bheir dha
aghaidheachd gu luathachadh le forsa, agus làidireachd a
thàladh iom-tharraingeach ri buill eile.

'S e an cileagram a tha anns an t-aonad SI airson tomaid.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Uireadan
Roinn-seòrsa:Eòlas-nàdair
Robert Garioch

B' e **Robert Garioch Sutherland** (9 an Cèitean 1909–26 an Giblean 1981) bàrd agus eadar-theangachair Albannach, cliùiteach airson na h-obrach cudromaich aige (le William Soutar agus Sidney Goodsir Smith) ann an ath-bheòthachadh na Beurla Ghallta ann am meadhan an fhicheadamh linn.

## Bàrdachd

Am measg nam buadhannan litreachail air, bha Robert Fergusson agus am bàrd dualchainnt Eadailtis Giuseppe Gioachino Belli.
Rugadh Garioch ann an Dùn Èideann agus chaidh e gu Oilthigh Dhùn Èideann. Bidh Dùn Èideann a' nochdadh gu tric san obair aige. Lean e an obair ath-bheòthachadh a thoisich Ùisdean MacDhiarmaid, ged nach robh e daonnan a' gabhail leis a' chùrsa chànanach a stiùir MacDhiarmaid fhèin.
Dh'eadar-theangaich e bhon Laideann dà dhealbh-chluich aig Seòras Bochanan, a bharrachd air litreachas Pindar is Hesiod.
Dh'fhoillsich e cruinneachadh bàrdachd còmhla le Somhairle MacGill-Eain, *Seventeen Poems for Sixpence*, ann an 1940.

## Beatha
Dh'obair e mar thidsear, agus bha e na neach-sanais rè an Dàrna Cogadh. San 60an leig e a dhreuchd dhìot mar thidsear is thòisich e ag obair aig Sgoil Eòlais na h-Alba ann an Dùn Èideann is chaochail e ann an 1981.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Albannach
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Cibo Matto

'S e còmhlan-ciùil Seapanach-Aimeirigeach a th' ann an **Cibo Matto**, stèidhte ann an New York ann an 1994.

'S e measgachadh jazz, hip-hop, trip-hop, bossa nova, ceòl
afragach agus ròc seapanach a tha sa cheòl aca. O thus,
's e biadh a bha prìomh chuspair ann am mòran nan òran aca.

Tha ainm a' chòmhlain, a th' air tighinn bho abh-chluich drabasta
Eadailteach, a' ciallachadh "biadh craicte" ann an Eadailtis.

Roinn-seòrsa:Còmhlanan-ciùil‎
Cumberland County, Maine

Tha ** Cumberland County ** ann an Maine, sna Stàitean Aonaichte.
'S e **[[Portland, Maine|Portland]]** am prìomh-bhaile.

A rèir cunntas-sluaigh nan Stàitean Aonaichte ann an 2010, bha 281,674 daoine a' fuireachd ann.

## Eachdraidh
Chaidh a stèidheachadh ann an 1760 o fearainn a bha roimhe na phàirt de York County, Massachusetts.  Chaidh ainmeanachadh as dèidh Uilleam, Diùc Cumberland, am mac a b' òige aig Deòras II, Rìgh Bhreatainn is Èireann.

## Cruinn-eòlas
### Sgìrean ri a thaobh
*Androscoggin County, Maine – tuath
*Oxford County, Maine – iar-thuath
*Sagadahoc County, Maine – ear-thuath
*York County, Maine – iar-dheas

### Coimhearsnachdan
*Baldwin
*Bridgton
*Brunswick
*Cape Elizabeth
*Casco
*Chebeague Island
*Cumberland
*Falmouth
*Freeport
*Frye Island
*Gorham
*Gray
*Harpswell
*Harrison
*Long Island
*Naples
*New Gloucester
*North Yarmouth
*Portland (county seat)
*Pownal
*Raymond
*Scarborough
*Sebago
*South Portland
*Standish
*Westbrook
*Windham
*Yarmouth

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

*Ùghdarras Ionadail Cumberland County
*Cumberland County air Maine.gov
*Liosta Leughaidh mu Casco Bay

Roinn-seòrsa:Maine
Dòmhnall Mac na Ceàrdaich

B' e bàrd Gàidhlig a bh' ann an **Dòmhnall Mac na Ceàrdaich** (5 an Dùbhlachd 1885 - 1932) (Beurla: *Donald Sinclair*). 

Rugadh e air 5 Dùbhlachd 1885 ann am Barraigh. Bha e ag obair mar iasgair airson greiseig còmhla ri athair, agus as dèidh sin, chaidh e a Dhùn Èideann far an do dh'ionnsaich e dreuchd, agus chuir e seachad iomadh bliadhna ann am Manchester. Bha e a' sgrìobhadh dhealbhan-chluiche cuideachd, mar eisimpleir Dòmhnall nan Trioblaid agus Suirighe Raghnaill Mhaoil. Chaochail e ann an 1932 nuair a bha e fhathast gu math òg. 

Ann an 2014, chaidh cruinneachadh de a shaothair fhoillseachadh: nam measg bàrdachd, òrain, dealbhan-clùiche, aistean, sgeulachdan agus eadar-theangachaidhean.

## A Bhàrdachd
**Là nan seachd Sìon *- dàn fada a chaidh fhoillseachadh ann an iris Guth na Bliadhna eadar 1915 is 1916
**Slighe nan seann Seun*
* 'Fàilte do Bharraigh'

## Foillseachaidhean

* Mac-na-Ceardach, Dòmhnall. 1927. 'Dealachadh nan Rathad', ann an *Guthan o na Beanntaibh / Voices from the Hills* deas. le John MacDonald (Glaschu: An Comunn Gàidhealach), d.17-22.
* Mac na Ceàrdach, Dòmhnall. 2014. *D.M.N.C.: Sgrìobhaidhean Dhòmhnaill Mhic na Ceàrdaich*  (Inbhir Nis: Clàr) ISBN: 978-1-900901-78-9

## Sgrìobhaidhean acadaimigeach

* MacLeòid, Aonghas. "Forgetting Donald Sinlair 1885-1932: the Passage Between Celtic Revival and Scottish Renaissance." Scottish Language 37: 2018. 

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* BBC Alba Bliadhna nan Òran: Dòmhnall Mac na Ceàrdaich

Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig
Mac na Ceardaich, Domhnall
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig
Calum Ros

Tha **Calum Ros** (Beurla: Calum Ross) (1934-) ʼna sheinneadair Ghàidhlig.

Rugadh Calum ann am Partaig ann an Glaschu air 21 Faoilleach 1934. Bha athair à Flòdaigearraidh san Eilean Sgitheanach agus a mhàthair à Ùige san Eilean Sgitheanach.  Tha e ʼna cho-ogha ri Aonghas Dubh MacNeacail am bàrd.

Tha Calum fhathast aʼ teagasg pàirt-ùine, Gàidhlig agus uaireannan òrain, ann an Conservatoire Rìoghail na h-Alba an Glaschu.

## Ceanglaichean a-muigh
* BBC: Bliadhna nan Òran: Calum Ros

Roinn-seòrsa:Seinneadairean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Seinneadairean Sgitheanach
Ros, Calum}
Conservatoire Rìoghail na h-Alba

Tha **Conservatoire Rìoghail na h-Alba** (Beurla: *Royal Conservatoire of Scotland*) ʼna sgoil ciùil ann an teas-mheadhan bhaile Ghlaschu.  Bʼ e “Acadamaidh Rìoghail Ceòl is Dràma na h-Alba” an t-ainm a bhʼ air gu ruige 1 an t-Sultain 2011.

A bharrachd air cùrsaichean ann an ceòl clasaigeach agus iomadh rud eile, tha ceum aca ann "Ceòl na h-Alba" agus ann an "Ceòl na h-Alba - pìobaireachd".  Tha Calum Ros aʼ teagasg Gàidhlig agus òrain còmhla riutha.  Tha iad ag obair còmhla ri Ionad Nàiseanta na Pìobaireachd ann an Glaschu agus ri Sabhal Mòr Ostaig san Eilean Sgitheanach.

## Ceanglaichean a-mach
* Conservatoire Rìoghail na h-Alba - làrach-lìn oifigeil

Roinn-seòrsa:ceòl
Roinn-seòrsa:Alba
Roinn-seòrsa:Colaistean
Ionad Nàiseanta na Pìobaireachd

Tha **Ionad Nàiseanta na Pìobaireachd** (Beurla: *National Piping Centre*) ann an Glaschu 'na ionad agus bunait airson seinn na pìoba, chan ann a-mhàin a' phìob mhòr ach a' phìob bheag Albannach agus aʼ phìob uileann Éireannach cuideachd, agus ionnsramaidean tradaiseanta de gach seòrsa.

Tha àitean ann airson deasachadh aonair, talla airson éisteachd ri cuirm-ciùil , agus Taigh-tasgaidh na Pìobaireachd.

Tha Conservatoire Rìoghail na h-Alba aʼ co-obrachadh ri Ionad Nàiseanta na Pìobaireachd, gu h-àraid anns aʼ chùrsa ceuma "BA Ceòl na h-Alba - Pìobaireachd".

## Ceanglaichean a-mach
* Ionad Nàiseanta na Pìobaireachd - làrach-lìn oifigeil

Roinn-seòrsa:Alba
Linne Tatha

'S e **An Linne Tatha** beul-aibhne an Uisge Tatha, a tha a' dealachadh Taobh Tatha, air taobh an ear-thuath, bho Fìobha, air taobh an ear-dheas, agus Peairt agus Ceann Rois, air taobh an iar.

Thairis air an Linne Tatha tha Drochaid-rathaid na Tatha a' ceangal am Port Nuadh ann am Fìobha ri Dùn Dè a chaidh a thogail eadar 1963 agus 1966. Bha cìsean-siubhail air an drochaid ro 2008. Tha drochaid-rèile ann cuideachd.

Nochd an Linne Tatha anns an duan Gearmailtis ainmeil "*Die Brück’ am Tay*" (Gàidhlig: *Drochaid an Tatha*) a sgrìobh Theodor Fontane ann an 1880, far a bheil triùir taibhsean a' tarraing trèana à Dùn Èideann sìos far na drochaide.
## Iomraidhean



Roinn-seòrsa:Linntean na h-Alba
Ailean Boyd

'S e ùghdar Gàidhlig a th’ ann an **Ailean Boyd**.

Dh'fhoillsich e leabhar eachdraidh air bàtaichean Mhic a' Bhriuthainn a' dèanamh cunntas air na bàtaichean ùr-nodha a thogadh do Mhac a' Bhriuthainn eadar 1928 agus 1960.

## A Bheatha
'S ann a mhuinntir Shiorrachd Àir a tha Ailean Boyd.

Dh'ionnsaich e Gàidhlig na dhuine òg à leabhraichean agus am measg nan seann daoine ann an Tiriodh.

B' àbhaist dha obair air bàtaichean-cargo. Chaidh e gu Oilthigh Ghlaschu. Bha e na thidsear cuideachd fad bhliadhnaichean ann an diofar àiteachan.  Bha e aʼ teagasg aig Sabhal Mòr Ostaig fad beagan bhliadhnaichean, gu ruige 1991.

Tha e a' fuireach ann an Griomasaigh.

## Clàr-leabhraichean
* Boyd, Ailean. (1986) *Seann Taighean Tirisdeach* (Tiriodh: Càirdean nan Taighean Tugha)
* Boyd, Ailean. (2006) *Na Nuadh Bhàtaichean: The MacBrayne Fleet 1928-1964* (Stornoway: Acair) ISBN: 0861522761

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig
Boyd, Ailean
Boyd,Ailean
An Caol Arcach

'S e caolas leathann a tha anns **a' Chaoil Arcach** (Beurla: *Pentland Firth*). Tha e eadar Arcaibh agus Gallaibh.

Tha na sruthan uabhasach làidir ann, suas gu 12 snaidhm, is tha an cuairt-shruth as cunnartaiche ann, The Swilkie, faisg air Stròma. A rèir faoinsgeulachd Tìleach, is ann anns an Swilkie far am bi Mysing, rìgh na mara, a' meileadh salainn airson na mara.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Linntean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Gallaibh
Roinn-seòrsa:Arcaibh
Linne Mhoireibh

'S e caolas neo linne a tha anns **Linne Mhoireibh**. Tha e ann an tuaisceart na h-Alba.

Faisg air Inbhir Nis, se **Caolas Mhoireibh/Moireach** neo **Linne Mhoireibh/Moireach** a th'air, agus aig an taobh eile, se An Cuan Moireach a th'air.

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2012-04-25: Cead ga iarraidh airson tuath-gaoithe an Linne Mhoireibh
* BBC Naidheachdan 2016-05-23: Tuath-gaoithe Beatrice a' dol air-adhart
* BBC Naidheachdan 2016-05-23: Dearbhadh air Beatrice *(aithris-bhideo 2:49)*
* BBC Naidheachdan 2016-11-25: Dragh mu ghluasad ola ann an Linne Mhoireibh
* BBC Naidheachdan 2016-12-12: Fianais ga togail an Inbhir Narann
* BBC Naidheachdan 2017-01-12: Iomairt mu ghluasad ola eadar bàtaichean
* BBC Naidheachdan 2017-01-12: Luchd-iomairt a' togail fianais taobh a-muigh Pàrlamaid na h-Alba (mu ghluasad ola) *(aithris-bhideo 2:06)*

Roinn-seòrsa:Linntean na h-Alba
Caolas Dhòrnaich

'S e caolas a tha anns **Caolas Dhòrnaich**. Tha e faisg air Dòrnach, eadar Cataibh agus Ros is Cromba.

Roinn-seòrsa:Linntean na h-Alba