open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bae Colwyn

'S e baile ann am Bwrdeistref Sirol Conwy, a' Chuimrigh a tha ann am **Bae Colwyn** (Beurla: *Colwyn Bay*).  Ann an 2001 bha 9,742 duine a' fuireach an seo. Tha am baile suidhichte air a' chosta san àirde a tuath na Cuimrigh. Tha am prìomh-rathad A55 a' ruith tron bhaile mar a tha a Rathad-iarainn Oir-thìr Tuath na Cuimrigh.

A-rèir an cunntas-sluaigh ann an 2001 bha Cuimris aig 20% de mhuinntir a' bhaile. Tha na ceudan as àirde a-measg nan daoine òga eadar 10 is 14 bliadhna a dh'aois. Tha Cuimris aig 38% dhiubh. 
Tha sgoil ann le foghlam tro mheadhan na Cuimris, *Ysgol Bod-Alaw*.

## Daoine ainmeil
Rugadh Terry Jones, ball dhen bhuidheann "*Monty Python*" ann am Bae Colwyn. 

Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Llandudno

'S e baile ann am Bwrdeistref Sirol Conwy, a' Chuimrigh a tha ann an **Llandudno** (Cille Tudno). Tha an cille fhèin, a chaidh air togail, neo ath-thogail 's na meadhan aoisean, suidhichte air slèibh tuathail a' Ghogairth.  Is prìomh-bhaile Glan Conwy a tha anns a' bhaile a tha suidhichte air machair eadar tìr-mhòr na Cuimrigh agus an leth-eilean *Y Gogarth*. Ann an 2001 bha 15,000 duine a' fuireach an seo.

Tha Slighe Costa na Cuimrigh a' dol tron bhaile.

## Eachdraidh a' bhaile
Ged a bha tuineachaidhean anns an àite seo bho Linn an Uamha bha a' chiad tùs sgrìobhte a' nochdadh ann an 1284. Bha mainear ann aig an àm ud a bha a' gabhail a-steach trì bailtean: *Y Gogarth* anns an iar-dheas, *Y Cyngreawdr* anns an tuath agus *Yn Wyddfid* san àirde an ear-dheas. Ann an 1840 chaidh eaglais ùr a thogail agus an uair sin dh'fhàs Llandudno nas motha. Bha muinntir a' baile ag obair ann am mèinnearachd no ann an àiteachas no bhathar ag iasgach.

Aig àm Bhioctoria chaidh am baile a chleachdadh airson saor-làithean a chur seachad. Dh'fhosgail rathad-iarainn an seo ann an 1858. An-diugh tha Llandudno na àite làithean-saora as motha anns a' Chuimrigh a tha suidhichte ri taobh na mara. Tha mòran togalaichean brèagha ann,m.e.: an taigh-cluiche *Venue Cymru* no cidhe Llandudno. 

## Bailtean Co-cheangailte
* Wormhout

Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Llandrillo-yn-Rhos

'S e baile anns an t-Bwrdeistref Sirol Conwy, a' Chuimrigh a tha ann an **Llandrillo-yn-Rhos** (Beurla: *Rhos-on-Sea*).  Ann an 2001 bha 7,110 duine a' fuireach an seo.

Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Loch Aic

Is e **Loch Aic** loch ann an Earra-Ghàidheal, tuath air Dùn Omhain.  Tha e seachd mìle a dh' fhad, agus is iad Loch Aic agus Loch Laomainn an aon àrainn nàdarra aig seòrsa pollaig, 's e sin *Coregonus clupeoides*.

Roinn-seòrsa:Lochan na h-Alba
Muireann Nic Amhlaoibh

Is e seinneadair agus ban-Ghaidheal, as Gaeltacht Corca Dhuibhne, Contae Ciarrai, Eireann a tha ann am **Muireann Nic Amhlaoibh**. Tha i a' seinn aig an còmhlan-ciùil tradaiseanta Danú. Rugadh i ann an Inis Oírr, an t-eilean as lugha de na h-Eileanan Arann
(Gaeilge: *Oileáin Árann*) ann an 1978.  

## Clàran

* Morning Star/Réalt na Maidine (2002)
* Daybreak/Fáinne an Lae (2006)
* Dual (2008 - còmhla ri Julie Fowlis)
* Ar Uair Bhig an Lae: Small Hours (2012)

### Còmhla ri Danú

* The Road Less Travelled (2003)
* Up In The Air (2004)
* When All Is Said and Done  (2005)
* One Night Stand (Danú DVD) (2005)
* Seanchas (2010)

## Ceanglaichean a-mach
* Làrach-lìn Muireann Nic Amhlaoibh
* Làrach-lìn Danú

Roinn-seòrsa:Gàidheil
Nic Amhlaoibh, Muireann
Nic Amhlaoibh, Muireann
Stèisean Ghobhal Luimnigh

Is e gobhal Iarnroid, ann an Contae Tiobraid Arainn, mu fhichead mìle gu deas bho Chathair Luimnigh a tha ann an **Gabhal Luimnigh**. Tha an gobhal - còmhla le stèisean mòr agus baile beag - suidhichte far a bheil an Iarnrod eadar Baile Átha Cliath agus Corcaigh a' dèanamh crasgadh còmhnard leis an Iarnrod eadar Port Láirge agus Luimneach.

## Eagar

Tha eagar an stèisean, nach deach atharrachadh gu mòr bho na 1850an caran neònach, le aon àrd-làr fada airson trèanaichean a tha nan siubhal suas gu Baile Átha Cliatha agus sìos gu Corcaigh. Thig trèanaichean air an sgrìob eadar Port Láirge agus Luimnigh a-steach air taobh eile an àrd-làr seo. Air barrachd, is fheudar do na trèanaichean bho Phort Láirge a chur ais mus am faigh iad a-steach air an stèisean, agus feumaidh trèanaichean gu Port Láirge a chur air ais a fhàgail an stèisean.

Chaidh togalach an stèisein a thogail ann an 1848 còmhla ri taighean airson luchd-obrach rèile.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Èirinn
Roinn-seòrsa:Stèiseanan
Roinn-seòrsa:Giùlan
Ysbyty Ifan

'S e baile ann am Bwrdeistref Sirol Conwy sa Chuimrigh a tha ann an **Ysbyty Ifan**.  Ann an 2001 bha 221 duine a' fuireach an seo.

Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Druim Uachdar

Is e **Druim Uachdar** no **Druim Uachdair**  am bealach thar Druim Albainn, eadar Athall agus Bàideanach an dà chuid seann sgìrean Gaidhealach. Mhair Gàidhlig Athaill ri na 1960'n agus tha fhathast Gaidheal tùsanach beò anns a' Bhàideanach. Tha am prìomh-rathad A9, Prìomh Rathad Iarainn na Gàidhealtachd, agus prìomh loidhne dhealain Beauly-Denny sìnte troimhe. Tha àirde an rathad iarainn aig mullach Druim Uachdair 453m (1485 troigh) os cionn barr na mara, agus seo am prìomh-rathad iarainn as àirde anns na h-eileanan Ceilteach. Tha mullach an A9 beagan meatair nas àirde na an rathad-iarainn.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Toll dubh

Is e a tha ann an **toll dubh** roinn 'sa spàs-àm far a bheil an grabhataidh cho làidir is nach urrainn don t-solas fhéin èirigh às.

Chaidh a' chiad dealbh às an ionad timcheall air toll dubh a thogail ann an 2019.
## Urraman
Tha Rainer Weiss, Kip Thorne, Barry Barish, Roger Penrose, Andrea Ghez agus Reinhard Genzel air Duaisean Nobel airson Fiosaigs a bhuannachadh airson na rinn iad air tuill dhubha.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Reul-eòlas
Kemper

'S e prìomh-bhaile na *department* Penn-ar-Bed anns a' Bhreatainn Bhig anns an Fhraing a tha ann an **Kemper** (Frangais: *Quimper*). Ann an 1999, bha 63,238 daoine a' fuireach ann.
## Bailtean Co-cheangailte
* Luimneach

## Ceanglaichean a-mach
* Duilleag oifigeil Kemper (Frangais)

Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Bhreatainn Bheag
Roinn-seòrsa:Bailtean na Frainge
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:An Fhraing
Eaconamaidh na h-Éireann

Nuair a fhuair na 26 siorrachd de Saorstait na h-Éireann saorsa bho Sasunn ann an 1921, bha eaconomaidh na h-Éireann gu ìre mhòr stèidhichte air tuathanas. Suidheachadh a bha air an leasachadh tro an dara leth den 19mh linn, agus gnìomhachasan giollachaidh na h-Éireann a' fuiling an comh-fharpais le giollachadh Sasunnach.

Cho anamoch ri 1951, bha 73% de rath dùthchail na h-Éireann a' crochadh air àiteachas neo giollachadh de bathar ceangailte ri àiteachas. Re na 1950an thoisich Éireann iomairt a tharruinn im-bheisticheadh chun tìre, iomairt a bhuann leasachadh de geilleagar giollachais eadar 1960 agus 2000. 

Ro deireadh na 1990an thoisich gnìomhachasan seirbhis a dol an meud an Éireann, agus le sluagh na h-Éireann a' fàs, bha gannad de taigheadas. As deidh 2003, bha atharrachadh bun-àiteach an geilleagar na h-Éireann, agus lean fiabhras togail leis a' mhargaid airson taigheadas agus ionadan malairt ag éirigh aig luathsnach do-sheasmhach. Ranaig prìsean taigheadas sgurr ann an 2006. Roimhe 2008 bha bancaichean na h-Éireann a' sas an margaidean fiach-taigheadas nan Stàitean Aonaichte, agus nuair a thuit margaid maoinichidh nan Stàitean Aonaichte lean tuiteam gu h-obann san margaidh airson taighean, fearann agus bùithtean ann an Éireann.

Dh'aobharaich seo crìonadh an Eaconomaidh na h-Éireann, agus anns an t-Sultain de 2008, bha cunnart gun tuiteadh coras bancaireachd na dùthcha a-mach as a chéile. Thug an Riaghaltais gealladh taic de luach Eu 400,000,000,000 do luchd-sàbhalaidh le airgead aig na bancaichean agus thoisichan riaghaltas agus ùghdarrasan ionadail a ghearradh turasdailean de seirbhisich poballach, poileasaidh a lean iomadh gnìomhachasan prìobhaideachd anns a' bhad. 

Cha mhòr nach deach Éirinn banc-bhriste an Sultain 2010, agus air 28 Samhuinn 2010, dh'aontaich Minisdeirean Maoinichidh nan Stàitean 'san Aonadh Eòrpach còmhla ri Lar-banca na h-Eòrpa ri pasgan maoineachaidh do Riaghaltas na h-Éireann de Eu 85,000,000,000 aig riadh de 5.7%.

Roinn-seòrsa:Èirinn
Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Crann-sneachda

Is e a tha ann an **crann-sneachda**, pìos acfhainn airson treabhadh sneachda far rathaidean is rathaidean iarainn. 
Thàirneadh na cruinn-shneachda rathaid bu tràth le sgioba-eich. Anns an latha an-diugh giùlanar cruinn-shneachda rathaid air toiseach làraidh.

Tha cruinn sneachda nan rathad-iarainn air a bhi bobhtaichte ri toiseach inneil-tharruing, ach is e carbad fa-leth a tha 'sna cruinn-shneachda bu mhòr. Carbad sònraichte uidheamaichte le beairt tarruinn is dìonaidh àbhaisteach aig a' cheann deireannach agus an ceann-toisich an cruth soc-treabhaidh. Nuair a bhitheas crann-sneachda den seòrsa seo ag obair théid an putadh le inneal. Tha crann-sneachda den nòs seo ionadaichte aig Inbhir Nis.

Roinn-seòrsa:Inneal
Sneachd

Is e cruth uisge reòite a tha ann an **sneachd**. Bithidh sneachd uaireannan a' frasadh bho na neòil nuair a bhitheas an teothachd beagan fo ìre reòthaidh.
Is meanbh eagar de sneachd criostalan sgapta, ioma fillte, mar as tric an patran croise neo rionnaig. Chanar “bleideagan-sneachda” ri na criostalan seo. Tha bleideagan-sneachda, eu-coltach ri clachan-meallain, aotrom an coimeas leis an trast-thomhais agus tuitidh iad gu malla chun talmhainn.
Is àbhaist do theothachd an àille a bhi nas ìsle aig àirdean as motha agus airson an adhbhar seo, bithidh sneachd uaireannan a' tuiteam gu talamh tro adhair a tha os cionn ìre reòthaidh. Anns an suidheachadh seo faodaidh don sneachd a ruigsinn na talmhainn aig inbhe eadar reòthadh agus leaghadh. Chanar flin ris a' mheasgachadh de sneachd agus uisge a tha ann a seo. 
 
Ma bhitheas an sneachd a' tuiteam air fearann a tha os cionn ìre reòthaidh thèid a leaghadh- ach ma thuiteas e air talamh nas fhuara, bithidh e na laighe na staid reòite agus faodaidh dha a chruinneachadh na plaide a chuibhrigeas sgìre farsuinn. 

## Buaidh sneachd air Albann

Chan àbhaist don teothachd an Alba a' fuireach fo ìre reòthaidh airson ùine mhòr, ach air na beanntan nas arda, agus airson an adhbhar sin chan àbhaist do sneachd a' laighe fad iomadh seachdain, mar a bhitheas e an Lochlann agus 'sna beanntan Ailpeach. Airson a h-aon adhbhar, chan àbhaist do dhomhainneachd sneachda an Alba a' ruigsinn an domhainneachd de 2 neo 3 meatairean a tha cumanta an gleannaibh Nirribhidh. 

A dh'aindeoin sin, ré geamhraidh cruaidh, faodaidh do roinnean na h-Alba fhulang sneachd troma a ruigeas domhainneachd mi àbhaisteach, mar a thachair an Siorramachd Pheairt an Dùbhlachd 2010, far an robh domhainneachd de 750mm air an ruigsinn ann am pàirtean na sgìre.

## Ceanglaichean a-mach
ScotlandsNature.blog 2020-11-19: ‘Sneachd’ air Aghaidh na Tìre *- le Ruairidh MacIlleathain, mu dheidhinn sneachd ann an ainmean-àite an Albainn*

Roinn-seòrsa:Eòlas-aimsir
Balla Antonine

'S e **Balla Antonine** am balla àrsaidh Ròmanach a tha a’ sìneadh tarsainn na Albann. Tha e a' ruith eadar an Linne Chluaidh air a’ taobh an iar agus an Linne Foirthe air an taobh an ear, 63km (39 mìle) a dh' fhaide. 'S e an rud as motha a thog na Ròmanaich ann an Albainn.

Bha am balla dèanta le sgrathan agus clachan, le dùin air feadh a fhaide, eadar dhùin bheaga agus dhùin mhóra. Tha feadhainn dhiubh fo chùram Àrainneachd Eachdraidheil Alba. Mar as àbhaist tha dìg r’ a thaobh. Thòisich an t-Ìompaire Antoninus a thogail ann an 142 AD, agus fad fichead bliadhna b’ e sin crìoch a tuath na h-Ìompaireachd Ròmanaich. Tha e anns a’ chlàr de Làraichean Dualchas na Cruinne aig UNESCO.

Is iad na dùin agus na dùin bheaga bho thaobh an iar gu taobh an ear:

:Dùn Chill Phàdraig, Dùn Tòchair, Cleddans Fortlet, Castlehill Fort, Bearsden Fort, Balmuildy Fort, Cadder Fort, Cathair Cheann Tulaich, Auchendavy Fort, Bar Hill Fort, Cruaidh (Croy) Hill Fort, Westerwood Fort, Castlecary Fort, Suidhe Beag (Seabegs), Rough Castle, Dùn na h-Eaglaise Brice, Mumrills Fort, Kinneil Fortlet, Carriden Fort.

## Ceanglaichean a-mach
* Balla Antonine *(pdf)* - bileag aig Àrainneachd Eachdraidheil Alba

Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
Cosgais cuairt-bheatha

Is e a tha ann **Cosgais cuairt-bheatha** an suimeadh den airgead a chosgar air goireas (acainn neo obair), ré fad a chuairt-bheatha. Tha cosgaisean cuairt-bheatha a' gabhail a-steach cosgaisean ceannaich, cosgaisean caraidh air fad a bheatha-obrachaidh agus na cosgais a bhriseadh sìos aig deireadh a bheatha. Tha an coincheap cudthromach ann an iomadh seòrsa gnìomhachas, a tha a' crochadh air acainn neo obraichean calpa, le luach susbainteach agus beatha fada. 

Tha e air tighinn a bhith aithnichte mar inneal manaidsearachd-innlichidh rè an deichead a chaidh (gu 2010) agus tha Riaghaltas an Rìoghachd Aonaichte air cuir impidh air seirbhisich phoblach a bhios ga cleachdadh nuair a bhitheas iad a' measadh luach de proiseachdan calpa.

Roinn-seòrsa:Cosgaisean
Roinn-seòrsa:Seilbheachadh bun-structair
San Jose, Calafòrnia

'S e **San Jose** (Naomh Iosaf, ann an Spàinntis), an treasa baile as motha ann an California (as dèidh Los Angeles agus San Diego) agus an deicheamh as motha anns na Stàitean Aonaichte. 'S e prìomh-bhaile na Siorramachd Santa Clara (California).

Tha e suidhichte aig ceann a deas Bagh San Francisco agus na làthair chudromach anns a' ghnìomhachas àrd-teicneòlas. 'S e suaicheantais a' bhaile *Prìomh-bhaile Gleann an t-[[Sileagan|Sileagain]]* (Capital of Silicon Valley).

Chaidh a stèidheachadh mar *El Pueblo de San José de Guadalupe* ann an 1777, a' chiad bhaile anns an tìreachadh Spàinnteach de Nueva California, agus as dèidh do neo-eisimeileachd Meagsagach, bha e anns an stàit *Alta California*. Nuair a chaidh California na stàit Ameireaganach, b' e San Jose a' chiad phrìomh-bhaile, ach dìreach airson dà bhliadhna.

## Daoine Ainmeil
* Dudley R. Herschbach (1932): Ceimigear.

Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Calafòrnia
Ruairidh MacIlleathain

Tha **Ruairidh MacIlleathain** (Beurla: *Roddy Maclean*) ’na chraoladair agus sgrìobhadair Gàidhlig aig a bheil ùidh ann an luchd-ionnsachaidh na Gàidhlig, dualchas nàdair agus an àrainneachd. Bha e ’na dheasaiche don ràitheachan *[[Cothrom (iris)|Cothrom]]* aig Clì Gàidhlig agus bidh prògraman goirid leis *Litir do Luchd-ionnsachaidh* agus *An Litir Bheag* air Radio nan Gàidheal gach seachdain.

Tha e cuideachd air cùrsaichean goirid a theagaisg aig Sabhal Mòr Ostaig.

## Clàr leabhraichean
* *The Gaelic Place Names and Heritage of Inverness* (ISBN 095489250X).

## Ceanglaichean a-mach
* An Litir Bheag BBC Alba
* Litir do Luchd-ionnsachaidh BBC Alba
*  Aistean le Ruairidh MacIlleathain anns an *[[Inverness Courier]]*.

## Iomraidhean


MacIlleathain, Ruairidh
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig
Juan Manuel Santos Calderón

'S e neach-poileataigs, neach-aithris agus eòlaiche-eaconomaidh à Coloimbia. a th’ ann **Juan Manuel Santos Calderón**. Rugadh e air an 10mh latha dhen Lùnasdal 1951 ann am Bogotá. Bha e na cheann-suidhe na dùthcha bhon an 7mh latha dhen Lùnastal 2010 gu 2018. An dèidh a bhith an sàs anns na meadhanan thòisich e ann an saoghal poilitigeach mar bhall a’ Phàirtidh Libearalach is bha e os cionn ministrealachd na Malairt Eadar-nàiseanta fo Chésar Gaviria. An uair sin leig e am Pàrtaidh Libearalach is chaidh e dha na Tòraidh fo Andrés Pastrana Arango is e na  Mhinistear a’ Mhaoineachaidh. Dh’fhàsadh e na bu treasa is na bu treasa am broinn an Riaghaltais aig Álvaro Uribe, a ghabh thairis a’ chinneas ann an 2002, Chuir e na Libearalaich ris a chùlaibh gu tur agus bha còmhla ris an fheadhainn a stèidhich Pàrtaidh an Aonaidh Nàiseanta (Spàinntis: *Partido Social de Unidad Nacional*). Chaidh e ainmeachadh mar Mhinistear an Dìona ri linne an Riaghaltais aig Uribe bhon Iuchar 2006 gu ruige Chèitein 2009.

## Teaghlach
Buinidh e do na Santos, teaghlach a tha air buaidh mhòr a thoirt  air eachdraidh na dùthcha. ‘S e am fear-naidheachd Enrique Santos Montejo, far-ainm "Calibán", a bh' ann a sheanair agus b’ e bràthair a sheanair, Eduardo Santos,  na cheann-suidhe na dùthcha eadar 1938 agus 1942, is bha e os cionn a’ pàipeir-naidheachd El Tiempo cuideachd. ‘S e co-ogha Francisco Santos Calderón, seann leas cheann-suidhe Choloimbia, a th’ann co-dhiù. Tha Santos pòsta le María Clemencia Rodríguez de Santos agus tha triùir daoine-chloinne aca, María Antonia, Martín agus Esteban.

## Foghlam
Thug Juan Manuel Santos ceum ann an eaconomaidh agus rianachd ghnothaichean aig an Oilthigh Kansas, anns na Stàitean Aonaichte. An uair sin fhuair e maighstireachd  ann an Eaconomachd agus Leasachadh Eaconamach aig an LSE ann an Lunnainn agus maighstireachd eile ann an Rianachd Phoblach aig an Oilthigh Harvard.

A bharrachd air sin, fhuair e tabhartas bhon a’ Bhuidhne Fulbright aig Sgoil Fletcher  an Lagha agus na Dioplòmasachd aig an Oilthigh Tufts, agus tabhartas eile bhon a’ Bhuidhne Nieman airson Naidheachdais aig Oilthigh Harvard. Tha e air dotaireachd Honoris Causa ann an Lagh fhaighinn cuideachd.

## Poileataigs
Ann an 2016, mu dheireadh thall, chuir na FARC agus Juan Manuel Santos Calderón—ceann-suidhe na dùthcha—ainmean gu còrdadh na Sìthe agus bhuannaich Santos Calderón Duais Nobel airson Sìthe air a shon-sa.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Duais Nobel airson Sìthe
Roinn-seòrsa:Antioquia
Roinn-seòrsa:Medellín
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Roinn-seòrsa:Daoine à Coloimbia
Cunntasachd

Is e **cunntasachd** an gnìomh agus an teicneolas a tha anns an clàradh agus suimeadh den airgead a tha a' tighinn a-steach agus a' dol a-mach de sporan gnìomhachas an lùib malairt.

Roinn-seòrsa:Eaconomachd
WikiLeaks

'S e **WikiLeaks** buidheann mheadhanan neo-phrothaid eadar-nàiseanta
a bhitheas a' clò-bhualadh sgrìobhainnean a thig bho thùsannan
neo-ainmeach is bho shnighean, agus a bhitheadh air mhodh eile
dìomhair no air an cron-sgrùdadh.

Ged a chaidh Wikileaks a stèidheachadh, a-rèir na buidhne fhèin, le
luchd-dèanadais chòireachean-dhaonna Sìneach, 's e an Astràiliach Julian Assange am fear-labhairt agus an riochdaire as ainmeile.

Fhuair Wikileaks ainm is cliù eadar-nàiseanta as dèidh dhith
clo-bhualadh (28 Samhainn 2010)  mòran contraltraidh dìomhair Ameireaganach
bho thosgaireachdean air feadh an t-saoghail. Am
measg eile, dh' fhoillsich seo gun robh an riaghaltas Breatannach a' strì
airson fuasglaidh Al Megrahi, am 
Bomair Logarbaidh, ged a bha iad a' dubh-chàineadh an
riaghaltais Albannaich aig an àm airson an fhuasglaidh iochdmhoir.

Cuideachd, dh' fhoillsich Wikileaks liosta de làraich a bha cudromach
do thèarainteachd Ameireaganach, a' gabhail a-steach
companaidh Albannach a bhitheas a' dèanamh co-phàirtean do
longan-fo-mhuir niùclasach Ameireaganach.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eadar-lìon
Germinal (nobhail)

'S e nobhail Fraingis air a sgrìobhadh ann an stoidhl air a bheil nàdarras leis an ùghdar Émile Zola, a chaidh a chlò-bhualadh ann an 1885 's a th' ann an **Germinal**.  Thathar a' beachdachadh
gur e an annas-làimh aig Zola. 'S e an treas leabhar deug anns an t-sreath *Les Rougon-Macquart* - Nana nam measg - 's a th'ann. Tha an sgeulachd mu dheidhinn na beatha truagh is na bochdainn aig coimhearsnachd de mhèinneadairean anns an Fhraing mu thuath, stailc mhì-shealbhach far am feuch na mèinneadairean a leasachadh an suidheachadh, agus iarbhail na stailc. Anns an nobhail, bithidh Zola a' toirt luaidh air teoiricean ginteil a mhìneachadh gnìomhan a' phrìomh-charactar, Étienne Lantier. Tha tiotal an leabhair, *Germinal*, a' toirt iomradh air mìos an earraich anns a' mhìosachan Frangach poblachdail, mìos a tha a' samhlachadh ath-ùrachaidh agus, mar sin, dòchas airson àm as fheàrr ri teachd.

## Ceanglaichean a-mach

* Germinal air Wikisource (Fraingis)
* Germinal air an eadar-lìn(Fraingis)
*''Germinal'', eadar-theangachadh gu Beurla le Havelock Ellis (1894) 

Roinn-seòrsa:Leabhraichean
Roinn-seòrsa:An Fhraing
Roinn-seòrsa:Nobhailean
Brabhsair-lìn

'S e bathar-bog a tha ann am **brabhsair-lìn** a bheir cothrom dhut rudan a lorg 's fhaicinn air an eadar-lìon. Ged a bhios daoine 'gan cleachdadh gus an t-eadar-lìon a bhrabhsadh, gabhaibh an cleachdadh cuideachd gus eadra-lìontan a bhrabhsadh.

## Eachdraidh
Nochd na ciad bhrabhsairean-lìon anns na 1980an agus 's e Netscape aon dhe na brabhsairean as sine a tha ann fhathast.

## Co-fharpais nam brabhsair

Tha iomadh brabhsair ann agus tha co-fharpais mhòr ann eatarra. Tha an roinn as motha aig 5 dhiubh an-diugh: Internet Explorer, Firefox, Google Chrome, Safari agus Opera.

## Brabhsairean agus a' Ghàidhlig
Tha dà bhrabhsair ri fhaighinn sa Ghàidhlig an-dràsta fhèin 's pròiseactan eadar-theangachaidh leis a' choimhearnsachd aca: Mozilla Firefox agus Opera.

'S e Opera a' chiad bhrabhsair a bha ri fhaighinn sa Ghàidhlig, eadar tionndadh 5.12 a chaidh a sgaoileadh ann an 2000 gu 6.06 ann an 2001. Bha beàrn ann an uair sin far nach robh brabhsair sam bith ri fhaighinn nach robh a thionndadh air dheireadh chàch. Thàinig tionndadh Gàidhlig de Firefox 3.6 a-mach an uairsin ann an 2010 agus gu goirid 'na dhèidh tionndadh ùraichte de dh'Opera 11 agus Firefox 4.0 22 dhen Mhàrt 2011. Tha Internet Explorer, am brabhsair aig Microsoft, air a bhith ri làimh a-mach o 11 dhen Dùbhlachd 2012 air siostaman Windows 8 ri linn pacaid cànain na Gàidhlig.

## Ceanglaichean dhan taobh a-muigh
* Firefox sa Ghàidhlig
* Opera sa Ghàidhlig

## Tùsan


Roinn-seòrsa:Brabhsair-lìn
Cnò-mheannt

'S e sìol de na craobhan den ghnè *Myristica* a tha ann an **cnò-mheannt**.
Cleachdar na sìl tiormaichte mar spìosradh airson còcaireachd is  bèicearachd.

Tha cnò-mheannt a' fàs anns na *Banda Islands* anns an Innd-Innse, 
anns na *Penang Island* ann am Malaidhsia agus ann an Kerala, sgìre ann an àirde a deas nan Innseachan. Tha e cumanta anns a' Chairibìan cuideachd, gu h-àraidh ann an Greanada, far a bheil e a' nochdadh air bratach na dùthcha.

Tha seòrsaichean de chnò-mheannt eile ann, m.e.: tha *M. argentea* a' fàs ann an Gini-Nuadh is *M. malabarica* a' fàs anns na h-Innseachan.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Spìosradh
Roinn-seòrsa:Craobhan
Dinnsear

'S e freumh den lus *Zingiber officinale* a tha ann an **dinnsear**. Tha e anns an teaghlach *Zingiberaceae*, far a bheil càrdamon is curcuma ann cuideachd.

Cleachdar e mar spìosradh no ìoc-shlàint. Ann an cainnt na Beurla chithear ann an cuid de dh'ainmean gu bheil dinnsear ann am biadh sònraichte, m.e:  *Ginger beer* (leann-ràcadail) no *Gingerbread* (aran-cridhe).

Thòisich àiteachas dinnseir ann an Àisia a Deas agus an uair sin sgaoil e bhon an seo gu Afraga a Deas is a' Chairibìan  

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Dinnsear ann an leighis (Beurla)
* Dinnsear ann an "The Encyclopedia of Spices" (Beurla)
* Medicinal uses of ginger (Beurla)

Roinn-seòrsa:Spìosradh
Roinn-seòrsa:Luibhean
A' Phruis

B' e **a' Phruis** (Gearmailtis: *Preußen*; Laideann: *Borussia*, *Prutenia*; Làitbhianis: *Prūsija*; Liotuànais: *Prūsija*; Pòlais: *Prusy*; Seann Phruisis: *Prūsa*) stàit neo-eisimeileachd ann am meadhan na Roinn Eòrpa far a bheil a' Phòlainn, a’ Ghearmailt agus Kalingrad, sgìre Ruiseanach ri taobh na Mara Bhaltaich an latha an-diugh. Bha a' mhòr-chuid de dh'fhearann na Pruise suidhichte eadar na h-aibhnichean Vistula agus Nemen. 

## Eachdraidh
Thug a' Phruis thairis Co-fhlaitheas na Pòlainn - Liotàinia fad an 18mh Linn, ann an co-bhann leis An Ostair agus An Ruis. Dh’fhàs a’ Phruis na bu chumhachdaiche is na bu chumhachdaiche beag air bheag aig ìre na Roinn Eòrpa ro 1871 nuair a chaidh A’ Ghearmailt a stèidheachadh mar aon dùthaich. ‘S e Königsberg a bh' ann a' chiad phrìomh-bhaile na Pruise, ach thaghadh Berlin mar phrìomh-bhaile ùr ann an 1701, o chionn 's gu robh e dìreach ann an meadhan na dùthcha. A bharrachd air sin, 's e a’ Phruis an dùthaich a fhuair an adhartas teicneòlais na bu motha anns an Roinn Eòrpa fad an 19mh linn. B’ e dùthaich neo-eisimeileachd a bh' anns a’ Phruis bhon 17mh linn gu ruige 1871 nuair a ghabh Rìgh na Pruise thairis A’ Ghearmailt air fad, an dèidh buaidh a thoirt air An Danmhairg ann an Dàrna Cogadh Schlwesig ann an 1864 agus rinn iad a' chùis an aghaidh na h-Ostair ann an 1866 agus mu dheireadh thall chuir ruaig a chur air na Frangaich anns a’ Chogadh Frangach-Pruisianach ann an 1870 agus 1871. Bha prìomh mhinistear na Pruise, Otto von Bismarck an sàs anns an iomairt gus A’ Ghearmailt a chur ris a chèile fo stiùireadh na Pruise airson Dàrna Reich (Gàidhlig: Rìoghachd) nan Gearmailteach a stèidheachadh is bha e na phrìomhair na Gearmailte an dèidh sin cuideachd. Le sin, chaidh a’ Phruis à bith mar stàit ann an 1871, ged an do lean e gu ruige 1947 mar roinn. Ann an 1853 chuir Riaghaltasan na Pruise agus na Diùcachd Oldenburg ainmean gu Còrdadh Jade (Gearmailtis: *Jade-Vertrag*), a thug 3.13km² dhe talamh ri taobh Bàgh Jade dhan Phruis, far a bheil Wilhelmshaven an-diugh.
## Daoine Ainmeil
*Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770 - 1831)

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:An Roinn-Eòrpa
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Càrdamon

Canar **Càrdamon** ri cuid de na lusan de na gèineasan *Elettaria* agus *Amomum*. Tha iad anns an teaghlach *Zingiberaceae*, far a bheil dinnsear is curcuma ann cuideachd.

Cleachdar càrdamon mar spìosradh ann am biadh is deoch, gu h-àraidh ann am biadh Àisianach is Arabach. Tha e na phàirt den "*Masala*", spìosradh cudromach do bhiadh Innseanach. Anns an Roinn Eòrpa bidh na bèicearan ga chur ri Lebkuchen agus Spekulatius.

Thàinig an t-ainm *cardamom* bhon fhacal Laideann "cardamomum", a thàinig bho Ghreugais "καρδάμωμον" (*kardamomon*).

## Gèineasan

Tha dà ghèineas cudromach ann:
* ***Elettaria*** ris an canar càrdamom no càrdamom uaine cuideachd. Tha àiteachas den t-seòrsa seo sgaoilte eadar na h-Innseachan is Sri Lanca agus Tài-lann is Malaidhsia.
* ***Amomum*** ris an canar càrdamom dubh (沙仁) no càrdamom donn cuideachd. Tha e a' fàs ann an Àisia agus Astràilia. 
Chithear diofar eadar an dà sheòrsa anns na maingeagan, tha an fheadhainn den ghèineas *Elettaria* uaine, ach maingeagan *Amomum* nas motha agus donn.

Thèid *Amomum* a chleachdadh ann an leigheas tradaiseanta Sìonach.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Luibhean
Roinn-seòrsa:Spìosradh
Clo-mheas

'S e **clo-mheas** a' chlòmh thiormaichte den chraobh *Syzygium aromaticum* (ainm eile *Eugenia aromaticum*).

Tha na craobhan mu 8 is 12 meatair a dh' àird. An toiseach tha na clòimhean bàn, an uair sin fàsaidh iad uaine agus ma bhios iad dearg bidh iad deiseil airson buineadh.

Bho thùs thàinig na craobhan à Indonesia ach tha àiteachas anns an Innd-Innse, Madagascar, Zanzibar, Pagastàn is Sri Lanca an-diugh. Tha iad a' fás anns na h-Innseachan cuideachd far a bheil an t-ainm *Lavang* orra.

Thàinig an t-ainm Beurla *cloves* agus an t-ainm Frangach *clou* bhon fhacal Laideann *clavus* a tha a' ciallachadh 'tarrag'.

Tha clo-mheas gu math cumanta ann am biadh Innseanach, còmhla ri spìosradh eile tha e ann an *garam masala*, ann an deas nan Innseachan cleachdar e ann am biadh ris an canar *biryani*. Tha e na chunghais cudromach ann an 
leigheas Ayurveda agus ann an leigheas tradaiseanta Sìonach.

Roinn-seòrsa:Spìosradh
Roinn-seòrsa:Craobhan
Dearbhair-litreachaidh

'S e seòrsa de bhathar-bog a tha ann an **dearbhair-litreachaidh** (*spellchecker* sa Bheurla) a chomharraicheas faclan air a bheil litreachadh cearr. Gheibhear iad mar phàirt de bhathar-bog eile (mar eisimpleir am broinn Microsoft Office) no mar phrògraman fa leth no mar thuilleadain a chuirear ri prògram. Tha grunn dhiubh ann airson na Gàidhlig a-nis.

## Ceanglaichean dhan taobh a-muigh
*An Dearbhair le LTS Scotland airson MS Office
*[An Dearbhair Beag leis an Fhaclair Bheag airson [LibreOffice] agus OpenOffice]
*An Dearbhair Beag leis an Fhaclair Bheag airson Firefox/Thunderbird

Roinn-seòrsa:Coimpiutaireachd
Spekulatius

'S e briosgaidean sònraichte a tha ann an **Spekulatius** a tha gu math cumanta aig àm na Nollaige. 

Gu tradaiseanta tha iad às an Òlaind, às a' Bheilg agus às an sgìre North Rhine-Westphalia anns a' Ghearmailt. Canar *Spekulatius* sa Gearmailtis, *speculaas* ([spekyˈlaːs]) san Duitsis, no *spéculoo* san Fraingis. Chan eilear cinnteach co às a thàinig an t-ainm. Is dòcha gu bheil *speculaas* ceangailte leis an fhacal Laideann: "*speculum*" (sgàthan) air sgàth 's na dealbhan a th' orra, no leis an fhacal Dhuitseach: "*Specerij*"  a tha a' ciallachadh spìosrach.
Ann an 1870 bha Antonie Deplée, bèicear à Hasselt, baile anns a' Bheilg, ag iarraidh cead airson nam briosgaidean aige. B' e na  "Hasselt speculaas": "*une espèce de pain d'amandes connu sous le nom de spéculation*" (Seòrsa aran à min à almon ris an canar spéculation). 
 
'S e seòrsa aran-cridhe a th' annta, tha iad tana, cnapach, caran donn agus tha dealbhan orra air am beulaibh. Mar is àbhaist tha iad a' dèanamh le  min, siùcar donn, ìm agus spìosraich sònraichte. 'S iad na spìosraich a thèid a chleachdadh gu cumanta: caineal, cnò-mheannt, clo-mheas, dinnsear, càrdamon agus piobar geal. Uaireannan cuirear pìosan almoin air a chùlaibh.

## Faic cuideachd
* Lebkuchen

Roinn-seòrsa:Biadh
Roinn-seòrsa:Nollaig
Gath (cuibhle)

Ann an saorsainneachd cuibhle, tha  **gath** a' seasamh airson fear de na buill cuibhle a tha nan sgapadh a-mach bhon chìoch chun an roithlein.

Roinn-seòrsa:Teicneòlas
Coireaman

'S e lus tha ann an **coireaman**  no **lus a' choire** (Laideann: *Coriandrum sativum*). Tha e a' fàs ann an Eòrpa a deas, ann an Afraga a tuath agus anns an iar-dheas Àisia. Tha e mu leth-mheatair a dh’ àird.

Tha a' chiad tùs mu choireaman a' sealltainn gun robh an lus air a chleachdadh ann an Iosrael  mu 6000 bliadhna RC .
Tha an t-ainm a' nochdadh ann an Greugais mar  κορίαννον (*koriannon*) agus dh'atharraich e an uair sin gu Laideann *coriandrum*.
B' e "coriandre" a chantadh ris an anns an t-seann Fhraingis.

Thèid gach pàirt den lus a ithe, ach mar is trice cleachdar na duilleagan agus an sìol. Tha e na spìosradh ann an còcaireachd Àisianach, gu h-àraidh ann am biadh Innseanach is Sìonach. Cleachdar e ann am Meagsago (ann an *salsa* is *guacamole*), Aimearaga-Laideannach is  Afraga  cuideachd.

'S e slàn-lus a tha ann an coireaman air sgàth 's gu bheil e a' gabhail a-steach ana-ocsadant.

## Iomraidhean


## Dealbhan

File:Coriandrum sativum 003.JPG|Blàth coireaman
File:Cilantro-alsterdrache.jpg|Duilleagan coireaman
File:Koriandersamen.jpg|Sìol coireaman


Roinn-seòrsa:Luibhean
Roinn-seòrsa:Spìosradh
Cearcall

Is e cruth geomatrach a tha ann an **cearcall**. Tha cearcall coltach ri fàinne, ach gun tiughad, théid a riochdachadh le loidhne a chromas gu cunbhalach mus an còinneach e le a phuing tòiseachaidh. Is feart chearcaill sam bith, gum bith gach puing air a chuairt-loidhne aig a h-aon astar bho puing stéidhichte. Chanar **lar a' chearcaill** ris a' phuing seo agus an reidius ris an astar eadar lar agus cuairt-loidhne. Tha e soilleir gu bheil an reidius co-ionnan ris an leth-phàirt de trast-thomhais a' chearcaill.

Tha cruth chearcall coltach ri cruth cearcall air bith eile, agus do bhrìgh sin, tha e soilleir gum bith an riochd eadar trast-thomhais chearcaill agus fad cuairt-loidhne a' chearcall na cunbhalach coitcheann. 

Far a bheil an litir *T* a' riochdachadh fad an trast-thomhais agus an litir *C* a' riochdachadh fad a' chuairt-loidhne is fìor gu bheil 

**C/T=Cunbhalach Coitcheann**

Tha an Cunbhalach coitcheann seo comharraichte leis an litir Greugais π ( "pi")

Mar sin: **π = C/T**

Cha lorgar Dearbhadh Deireannach air luach **π**, ach tomhaisear e a bhith dlùth ri **22/7** neo **3.142**. 

## Feartan chearcaill

### Foirmle airson cuairt loidhne

O chionn 's gu bheil π = *C*/T* 

: *C* = π*T*

Ach, far a bheil *r* a riochdachadh reidius a' chearcaill, o chionn 's gu bheil *T* = 2*r*

: Cuairt-Loidhne = 2 × π × reidius

Sgrìobhta gu àbhaisteach: *C* = 2π*r*

=== Foirmula airson farsaingeachd ===

Tha π a' nochdadh a-rithist anns an fhoirmle airson farsaingeachd de chearcall. Tomhaisear farsaingeachd an aonadan ceàrnach, stéidhichte air tomhais fad, tha gach aonad ceàrnach a' riochdadh farsaingeachd de raon a bhitheadh aonad farsaingeachd cho fad agus cho leatha ri tomhais an fhad a' cuibhrigeadh. Nan robh ceàrnach le taobh *T* aonadan 's an fhad sgrìobhta air raon, bhiodh farsaingeachd a' cheàrnaich = *T* x T* tomhaiste an aonadan cheàrnach.

Far a bheil an litir *A* a riochdachadh farsaingeachd chearcaill, reiteachar tomhais an fharsaingeachd leis an fhoirmle:

: farsaingeachd = π × reidius × reidius 

neo, *A* = π*r*2.

## Ceanglaichean a-mach
* 

Roinn-seòrsa:Matamataig
Loch Tahoe

'S e **Loch Tahoe** loch mòr fìor-uisge anns a' mhonadh 
Sierra Nevada air a' chrìoch eadar California agus Nevada anns na
Stàitean Aonaichte.

'S e an loch ailpeach as motha ann an Ameireaga a Tuath agus an dara loch as doimhne sna SA.
'S e *Tahoe* a chanar cuideachd ris an fhairseangachd mun cuairt air
an loch.

Tha Tahoe ainmeil airson bòichead nam beann mun cuairt air an loch, agus
tha e na cheann-uidhe chudromach do luchd-turais, gu h-àraid taing
a sgìtheachadh anns a' gheamhradh.  Cuideachd, air a' chliathach
Nevada gheibhear cèarrachas ann an ionadan-cèarrachais mòr.

O thùs, 's e an treubh Washoe a dh'fhuirich anns an àrainn, agus tha
cuid de na h-ainmean anns an fharsaingeachd a' tighinn bho' n chànan
aca, a' gabhail a-steach *Tahoe* fhèin, a thàinig bho' n Washoe
*Da-ow-a-ga*, a tha a' ciallachadh *oir an loch*.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Lochan
Roinn-seòrsa:Na Stàitean Aonaichte
Clann Chamshron

'S e **Clann Chamshron** aon de na cinnidhean as sìne ann an Alba, le fearann dualchasach ann an Loch Abar.

## Meuran
'S e prìomh mheur a' chinnidh Loch Iall, agus is iad na fineachan eile Eireachd (le prìomh-athair *Eòghann Camshron*), Na Cluainean, Gleann Nibheis, agus Am Fasadh Feàrna.

Tha caochladh bheachdan air tùs a' chinnidh. 'S e aon bheachd gun do tàinig an sliochd bho bhall Theaghlagh Rìoghail an Danmhairg, fear le sròn cam agus, mar sin, leis an leth-ainm *Cam-shròn*; 's e beachd eile gun do tàinig an sliochd à Fìobh agus gun d' fhuair iad an sloinneadh bho ainm sgìre an sin.

Anns na meadhan-aoisean, dh' aonaich na Camshronaich le trì cinnidhean eile, 's e sin MacMhàrtainn à Leitir Fhionnlaigh, MacGhillOnfhaidh às an t-Sròin agus MacShomairle à Gleann Nibheis.

## Ceann-cinnidh
'Se ainm traidiseanta a' ceann-feadhna *Mac Dhòmhnaill Dhuibh* (an t-ainm air tighinn bho' n t-sinnsear *Dòmhnall Dubh* (rugadh 1400), a' chiad cheann-feadhna air a bheilear cinnteach), no *Loch Iall* (bho' n loch a tha faisg air cathair a' chinnidh, Caisteal Achadh na Cairigh), a tha fhathast na àite-fuirich do Loch Iall.

O thùs, b' e Tòrr a' Chaisteil cathair a' chinnidh. Chaidh a leagail le Eòghann Dubh Camshron, a thog Caisteal Achadh na Cairigh ann an 1655. Chaidh Achadh na Cairigh a lasadh leis na Hanoverians. Chaidh 'ath-thogadh le Dòmhnall Camshron ann an 1802.

## Eachdraidh a' chinnidh
B' e sluagh-ghairm a' chinnidh *Chlanna nan con thigibh a seo is gheibh sibh feòil*, agus am facal-suaicheantais *Aonaibh Ri Chèile*.

Coltach ris a' mhòr-chuid de chinneadhan Gàidhealach, bha Clann Chamshron an sàs ann am mòran cathannan troimh na linntean, mòran dhiubh an aghaidh an nàimhdean Clann an Tòisich.  Gidheadh, shabaid iad leis a' chinneadh sin an aghaidh Clann Dòmhnaill aig Blàr Inbhir Lochaidh ann an 1431.

Shabaid na Camshronaich fo Eòghann Camshron aig Blàr Coille Chnagaidh ann an 1689.

Ri linn Cogaidhean an Neo-eisimeileachd anns a' cheathramh linn deug, thathar a' creidsinn gun do shabaid Clann Chamshron air taobh Rìgh Raibeart am Brus an aghaidh nan Sasannach. Cuideachd, bha Clann Chamshron air taobh nan Seumasaich aig Prestonpans, Blàr na h-Eaglaise Brice (1746), agus Blàr Chùil Lodair. As dèidh Chùil Lodair, ghabh an ceann-feadhna, Dòmhnall Camshron, *Gentle Lochiel*, tèarmann anns an Fhraing, far an do chaochail e ann an 1748.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*MacCoinnich, Iain, *[https://archive.org/details/eachdraidhaphrio00mack Eachdraidh a' Phrionnsa, no Bliadhna Theàrlaich]*, Thornton agus Collie (Dùn Èideann, 1845 - agus iomadach tionndadh às a dhèidh)
*Association Scotland
*Clann Chamshron air an eadar-lìn

Roinn-seòrsa:Alba
Roinn-seòrsa:Cinnidhean
Gath

*Is dòcha gu bheil sibh a' lorg*:

* Gath (iris):  Iris anns a' Ghàidhlig 
* Gath na grèine: sreath solais
* Gath (cuibhle): pàirt den chuibhle
* gath: facal eile airson reidius neo "leth-tharsuinn".
Lebkuchen

'S e briosgaidean sònraichte a tha ann an **Lebkuchen**. 'S e seòrsa de dh'aran-cridhe a th' annta a tha gu math cumanta aig àm na Nollaige.

Chaidh a' chiad  Lebkuchen a chruthachadh le manaich anns na Meadhan-Aoisean ann am Franconia, a' Ghearmailt, anns an 13mh linn. Nochd tùsan mu Lebkuchen ann an Ulm ann an 1296 agus ann an Nürnberg (Nuremberg) ann an 1395. 

## An t-ainm

Chan eilear cinnteach cò às a thàinig an t-ainm Lebkuchen. Canaidh cuid gun tàinig e bhon fhacal Laideann: *libum* a tha a' ciallachadh 'aran rèidh', ach canaidh feadhainn eile gun tàinig e bhon fhacal Ghearmanach *Laib* (buileann arain).  A rèir beul-aithris tha an t-ainm ceangailte ri *Leben* (facal Gearmailteach airson beatha), *Leib* (bodhaig) no *Leibspeise* (roghainn bìdh). 

Air taobh an ear na Gearmailt tha an t-ainm *Pfefferkuchen* (cèic piobair) nas cumanta. Nochd an t-ainm seo anns na Meadhan Aoisean nuair a chleachdadh am facal piobar airson a h-uile spìosrach às na dùthchannan meadhan-earach Àisia.  Tha an t-ainm seo ceangailte ris na spìosraidh sònraichte a th’ annta. 

Uaireannan canar *Honigkuchen* (cèic meala) ris cuideachd, ainm a tha a' toirt fianais mun chungaidh as cudromaiche.

## Na cungaidhean

Anns na sgìrean eadar-dhealaichte chithear diofar anns na dòighean bèicearachd agus anns na cungaidhean a th' annta a rèir nan tradaiseanan ionadail. 

Mar is trice 's e mil aon de na cungaidhean as cudromaiche airson blàs milis fhaighinn agus cleachdar caineal, clo-mheas, ainis, rud beag càrdamon, lus a' choire, dinnsear, piobar geal agus cnò-mheannt mar spìosrach. Chan eilear a' cleachdadh mòran min agus tha seòrsaichean ann (m.e.: Nürnberger Lebkuchen) gun min. Cha tèid beirm a' cleachdadh idir, cuirear potais  no *Salt of Hartshorn* na h-àite.

Uaireannan cuirear almon, cnòthan is measan tiormaichte riutha agus thèid an sgeadachadh le seòclaid.

Seo eisimpleir mu na cungaidhean sònraichte a tha ann an Honigkuchen (cèic meala):
* feumaidh barrachd na 50% mil a bhith annta  
* spìosrach: 
**45% caineal
**20% ainis
**20% pimenta 
**10% clo-mheas
**5%  coireaman 
**beagan dinnsear

Mar is trice tha Lebkuchen caran bog, ach tha seòrsa eile ann a tha nas cruaidhe. Cleachdar e airson 'cridhe' a dhèanamh le ainmean orra à siùcar, no airson taighean beaga a thogail a tha ceangailte ris an sgeulachd *Hansel and Gretel*.

## Iomraidhean


## Faic cuideachd

* Spekulatius

Roinn-seòrsa:Biadh
Roinn-seòrsa:Nollaig
Leas-Rìoghachd Ghranada Ùire

B’ e **Leas-Rìoghachd Ghranada Ùire**, **Leas-Rìoghachd Shantafé** neo **Leas-Rìoghachd na Rìoghachd Ùire Ghranada** colonaidh Spàinnteach thall ann an Aimearaga, am broinn Iompaireachd na Spàinne. Chuireadh an colonaidh sin air dòigh beag air bheag eadar 1717–1723, 1739–1810 agus 1816–1819, nuair a bha làmh-an-uachdair aig na Spàinntich ann an Aimearaga air fad. ‘S e an Rìgh Felipe V  a bha os cionn a’ gnothaich, a thòisich ann an 1717 mar phàirt dhe na polasaidhean ùra aig na  Borbón, ged an do chuir iad crìoch air sin ann an 1723, air adhbharan  taobh airgid. Thòisich an sgeama sin a-rithist ann an 1739  gus an do rinn ar-a-mach an neo-eisimeileachd a’ chùis ann an 1810, nuair a dh’fhàg na Borbón an gnothach gu tur. Chuir an Rìgh Spàinnteach Fernando VII ruaig air na reubaltaich ann an  1815, gus an do bhuannaich na reubaltaich iomairt chruaidh, is le sin chaill na Spàinntich an colonaidh sin mu dheireadh thall, ann an 1819. 

Bha prìomh-bhaile na Leas Rìoghachd ann an Santa Fe, neo Bogotá ris an canar e an latha an-diugh. Fhuair an dùthaich seula a’ bhaile cuideachd. ‘S e prìomh-bhaile Choloimbia a th’ann  Bogotá gus na làithean againne, leis an aon seula fhathast. Bha na dùthchannan ris an canar Coloimbia, Panama, Eacuador agus A' Bheiniseala an latha an-diugh uile na bhroinn. 'S e colonaidh mu làr a bh'ann an Leas-Rìoghachd sin, rud a dh'adhbharaich trioblaid dha na Spàinntich an siud, mu dheireadh thall.
Lean Coloimbia Mhòr an dèidh an neo-eisimeileachd.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Aimearaga a Deas
Roinn-seòrsa:Braisil
Roinn-seòrsa:Coloimbia
Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Cothrom (iris)

B' e **Cothrom** an t-ainm air an iris ràitheil dà-theangachadh a bh' aig Comann an Luchd-Ionnsachaidh. B' e Ruairidh MacIlleathain a bha na fhear-dheasachaidh.

Roinn-seòrsa:Irisean Gàidhlig
Co-chaidreachas Ghranada

‘S e Poblachd fheadarail eadar dà stàit nar làithean fhèin (Coloimbia agus Panama) a bh’ann An **Co-chaidreachas Ghranada**. Tha an stàit sin suidhichte, aig ìre eachdraidh Choloimbia, eadar Poblachd Ghranada Ùire (1858) agus na Stàitean Aonaichte Choloimbia (1863).

## Eachdraidh
Thug gluasadan an neo-eisimeileachd air feadh na dùthcha, gu seachd àraidh fad às bho Bhogotá, buaidh làidir air an structar meadhanach a chuireadh air dòigh beag air bheag bho àm Poblachd Ghranada Ùire, an dèidh sgaoileadh Choloimbia Mòire. Ghabh am Bun-Reachd dhe 1843 ri sin. Bha an suidheachadh anns a’ Chaolas Panama uabhasach doirbh, is na daoine an siud ag iarraidh fèin-riaghladh.

‘S e na atharrachaidhean dhe 1853 a thòisich pròiseas na feadaraileachd anns an dùthaich. Chaidh a’ chiad stàit fheadarail a chur air dòigh air an 27mh latha dhen Ghearran 1855: Panama. Cha b’ fhada gun do lean Antioquia (11mh An t-Ògmhios 1856) agus Santander (13mh An Cèitean 1857). Sgrìobh còmhdhail na Poblachd lagh ùr ann an reachdas gus sgaoileadh na dùthcha a sheachnadh, air 15mh latha dhen Ògmhios 1857. Chruthaich an lagh sin sreath dhe stàitean le fèin-ùghdarras, mar a leanas: Bolívar, Boyacá, Cauca, Cundinamarca agus Magdalena. Chaidh an Stàit Tolima a stèidheachadh air an 12mh latha dhen Iuchar 1861 air na sgìrean air an àirde an iar Chundinamarca.

Chaidh co-chruinneachadh a chur air dòigh ann an 1858 ach bha làmh an uachdair aig na Tòraidhean. Thug iad Co-chaidreachas Ghranada Ùire air an dùthaich is dh’ainmich iad Tunja mar phrìomh-bhaile na Stàitean. Rinn iad sin air adhbharan samhlachail air sgàth gur e fear dhe na bailtean na bu thìr-ghràdhaiche na dùthcha a bh’ann Tunja, neo Creathail agus Taigh-oibre na Saorsa (Spàinntis: Cuna y Taller de la Libertad) mar a thuirt Simón Bolívar o shean. 

Dh’ fhàs a’ cho-chaidreachas a bhith uabhasach lag air sàilleabh còmhstri brùideil eadar na Libearalaich agus na Tòraidhean, is le sin chaill na feadarailich an cumhachd. Thug dùbhlan nam Libearalaich Raidigeach buaidh gu math làidir air beatha goirid a’ cho-chaidreachais is dh’adhbharaich sin Cogadh sìobhalta eadar 1860 agus 1862. Chaidh Santa Fe de Bogotá ainmeachadh mar phrìomh-bhaile a-rithist an dèidh sin. Chaidh Co-chaidreachas Ghranada Ùire à bhith anns an Sultain 1863 ri linne Co-chruinneachadh dhe Rionegro.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Coloimbia
Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Roinn-seòrsa:Aimearaga a Deas
Spìosradh

Tha **Spìosradh** na phàirt de lusan a tha a' cur blas no dath nas fheàrr do bhiadh no deoch sam bith. Thèid sìol, clòbhan, blàthan no rùisg a chleachdadh. Ann an còcaireachd bruidhnear mu luibhean, far an tèid pàirtean uaine nan lusan, gu h-àraidh na duilleagan, a' cur ri biadh. Cleachdar spìosradh cuideachd ann an leighis, ann an cleachdaidhean creideamh no mar cungaidh-glèidhidh.

Anns na Meadhan-Aoisean bha malairt le spìosradh glè làidir air sgàth 's gum b' iad aon de na rudan as daoire anns an Roinn Eòrpa aig an aon ud. Bha in-mhalairt bho Àisia is Afraga ann, far an do fhàs na lusan.  Eadar an 8mh is an 15mh linn bha Poblachd Venice a-mhàin a' cumail aon-mhargadh air malairt-spìosraidh leis an Ear Mheadhanach.

## Liosta an Spìosraidh

* Caineal
* Càrdamon 
* Clo-mheas
* Cnò-mheannt
* Coireaman
* Curcuma
* Dinnsear
* Peabar

Uaireannan canar spìosradh ri rudan cuideachd nach eil nan lus, m.e. salann no mil.

*
The View (còmhlan)

'S e còmhlan-ciùil à Dùn Dèagh a tha anns **The View**. 'S iad na buill Kyle Falconer (prìomh sheinneadair, giotàr, piàna, harmonica), Kieren Webster (giotàr beus, seinneadair), Peter Reilly (giotàr uchd) agus Steven Morrison (drumaichean). Tha na h-òrain aca air an sgrìobhadh le Falconer agus Webster. Dh'fhoillsich iad dà albam, *Hats Off to the Buskers* ann an 2007 agus *Which Bitch?* ann an 2009. Tha dùil gun tèid an treas albam, *The Best Lasts Forever*, fhoillseachadh sa Mhàirt 2011.

## Ceanglaichean a-muigh
* Làrach-lìn oifigeach a' chòmhlain

Roinn-seòrsa:Còmhlanan-ciùil
View, The (còmhlan)
Ferney-Voltaire

'S e baile beag Frangach faisg air na crìochan leis an Eilbheis a th’ ann am **Ferney-Voltaire**, neo Fernex o shean. Tha e suidhichte aig 422m os cionn ìre na mara, 112km air falbh bho Lyon, dìreach 7km bho Ghenève agus 406km bho Pharis, prìomh-bhaile na dùthcha. Chaidh an t-ainm sin a chur air a’ bhaile ann an 1878 mar chuimhne air Voltaire, sgrìobhadair agus feallsanaiche a bha nam tàmh an sin bho 1755. Rinn esan sàr-obair: nuair a ràinig e cha robh ach mu cheud a’ fuireach anns a’ bhaile air fad. Leasaich Voltaire na fèithean mu timcheall airson àiteachas a bhrosnachadh is thog e caisteal beag, eaglais agus mòran dhe taighean cuideachd. A bharrachd air sin, chaidh mòran luchd-ealain gu Ferney aig an àm. Le sin, bha mu 1,000 a’ fuireach an seo nuair a bhàsaich Voltaire ann an 1778. Tha 7726 daoine a' fuireach ann am Ferney-Voltaire a-nis.

## Ceanglaichean A-mach
* Riaghaltas na Roinne
* Riaghaltas na Sgìre

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na Frainge
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:An Fhraing
Curcuma

'S e freumh den lus *Zingiber officinale* a tha ann an **curcuma ** (Laideann: *Curcuma longa*) . Tha e anns an teaghlach *Zingiberaceae*, far a bheil càrdamon agus dinnsear cuideachd. Tha curcuma a' tighinn à Àisia a Deas. Tha dith air na lusan blàth eadar 20&nbsp;°C is 30&nbsp;°C fhaighinn agus mòran uisge airson fàs. Cruinnichear na freumhan gach bliadhna, gan gaoil airson cuid uairean a thìde agus an uair sin gan tiormachadh ann an àmhainn teth. Meilear iad gu pùdar a chleachdar mar spìosradh. Tha curcuma gu math cumanta ann am biadh Àisianach. Cleachdar e airson dath buidhe a chur ri aodach is pàipear agus ann an leighis *Ayurveda* cuideachd. 
Anns na Meadhan-Aoisean chanadh "cròch Innseanach" ris cuideachd, air sgàth 's gun deach a chleachdadh an àite cròch a bha fada nas daoire.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Luibhean
Roinn-seòrsa:Spìosradh
Zingiberaceae

'S e teaghlach de lusan a tha ann an **Zingiberaceae** no **teaghlach dinnseir** (*Ginger family* sa Bheurla). Tha e a' gabhail a-steach timcheall air 52 gèineasan agus nas motha na 1300 spèiseasan.

Tha iad a' fàs anns nan roinnean tropaigeach den Afraga, Àisia agus Aimearaga.

Tha mòran dhiubh nan lusan cudthromach airson leighis no mar spìosradh, m. e. dinnsear, curcuma agus càrdamon.

	

Roinn-seòrsa:Luibhean