open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Guga

Buinidh an **guga** do dh'àl an t-sùlaire. Ann an Earra-Ghàidheal, bhathar a' toirt an fhacail "amhsan" air, agus ann an sgìrean eile, 's e "Caraid nan Gàidheal" a chanadh ris.

Bha an guga ag abachadh aig an aon àm ris an eòrna. 

Tha e na chleachdadh aig muinntir Nis bho linn Oisein a bhith a' dol a dh'eilean Shùlaisgeir, le sgothan fosgailte, a dh'iarraidh ghugannan. Tha iad ris an cleachdadh seo fhathast. 

Bhiodh na Nisich a' fuireach 7 latha no 8 air Eilean Shùlaisgeir bho chionn còrr is 400 bliadhna, agus a' toirt air ais leotha làn an eathair de dh'eòin 's de dh'itean.

Tha **Sùla Sgeir** no (Sùlaisgeir), suas ri 40 mìle tuath 's an ear-thuath air Rubha Robhanais, Leòdhas. Tha e leth-mhìle bho cheann gu ceann, agus 200 troigh os cionn na mara. 

Chan eil bàgh ann anns an gabh eathar tìr, mar sin, 's ann suas aodann na creige aig ìochdar geodhaidh a tha na h-eathraichean air an tarraing.

## Dealbhan

Faidhle:Boreray Coastal View - geograph.org.uk - 1379935.jpg
Faidhle:Spectacular Stac Lee - geograph.org.uk - 1379930.jpg
Faidhle:Sula Sgeir from the South West - geograph.org.uk - 91386.jpg
Faidhle:Gannets around Sulasgeir - geograph.org.uk - 1034244.jpg
Faidhle:Heather Isle M collecting Guga hunters - geograph.org.uk - 1035311.jpg
Faidhle:Lighthouse and Cairn on Sulasgeir - geograph.org.uk - 1036122.jpg
Faidhle:Sula Sgeir gannets 2008 - geograph.org.uk - 1032134.jpg
Faidhle:Albino Guga - geograph.org.uk - 1040736.jpg
Faidhle:MaoriBayGannets.21.JPG
Faidhle:An Australasian Gannet tries to rouse its chick.jpg


## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2016-08-09: Coltas fallain air àireamh nan guganan

Roinn-seòrsa:Eilean Leòdhais
Roinn-seòrsa:Biadh
Roinn-seòrsa:Eun-mara
Roinn-seòrsa:Eun feòil-itheach
Monty Don

'S e craoladair is sgrìobhaiche a tha ann am **Monty Don**. Tha e air a nochdadh air Gardener's World air BBC2.  Tha e cliùiteach mar sgrìobhadair gàirnealachd agus mar ghàirnealair.  Tha e air a bhith na neach-aithris aig An Observer o 1994. Tha tuathanas beag aige ann an Siorrachd Hereford far a bheil e a' fàs glasraichean gu nàdarrach, agus a' cur air dòigh a phrionnsabalan a thaobh fàs gun cheimigean. Rugadh e ann am Berlin ann an 1955 agus tha e pòsta aig Sarah Don.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Gàirnealachd
Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
An Observer

'S e pàipear-naidheachd Shasannach a tha anns **an Observer**. Bidh e ann gach Là na Sàbaid. Tha e air a fhoillseachadh ann am Manchester. Mar An Guardian tha e na phàirt dhen  Guardian Media Group. 

## Ceanglaichean a-muigh
*Làrach-lìn aig an Observer

Roinn-seòrsa:Pàipearan-naidheachd às an Rìoghachd Aonaichte
Sùlaisgeir

:*Is docha tha sibh a' lorg [[Sùlaisgeir, Arcaibh]]*

Tha **Sùlaisgeir** neo **Sùla-Sgeir** na eilean beag fàsach 40 mìle gu tuath air Leòdhas anns a' Chuan Siar. 'S e fear dhe na eileanan as iomallaiche ann an Alba. Tha e cliùiteach airson an uamhas de ghuga a tha beò ann. Gu tradaiseanta, tha muinntir Nis a' tadhal air Sùlaisgeir gach bliadhna airson guga a ghlacadh airson biadh.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileanan na h-Alba
Bile na Gàidhlig

Faodaidh **Bile na Gàidhlig** ciallachadh:

* **[[Bile na Gàidhlig 2002]]**, a thug Mìcheal Ruiseal a-steach gu Pàrlamaid na h-Alba air 13 an t-Samhain 2002 agus a thuit nuair a thàinig seisean na Pàrlamaide gu chrìch ann an 2003
* **[[Bile na Gàidhlig 2004]]**, a thug Peter Peacock a-steach dhan Phàrlamaid air 27 an t-Sultain 2004 agus a thàinig gu buill ann an Achd na Gàidhlig 2005

Roinn-seòrsa:Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Poileataigs na h-Alba
Perry Mason

Fear-lagha ficseanal, cluichte le Raymond Burr,  chluich è Ironside cuideachd.  Chaochail è ann an 1994.  Cha do chaill Mgr Clachair ach aon chuis lagha a-riamh, bhuannaich e airson a' mhòr-chuid.

Mason
Raymond Burr

B' e cleasaiche ainmeil a bha ann an **Raymond Burr**. Rugadh e sa bhliadhna 1917 ann an Canada agus chaochail e sa 12mh An t-Sultain, 1993 ann an California, Na Stàitean Aonaichte le aillse stamaig.

Fhuair e cliù mar Perry Clachair, am fear-lagha mìorbhaileach, agus Ironside, am fear-poileis ann an cathair-cuibhle anns na sreathan air an robh na h-ainmean sin fhèin.  Chluich e na pàirtean seo da thuras, Perry Clachair ann an da shreath fhada aig deireadh nan 50an agus bho 1985 gu 1993, nuair a chaochail e.  Chaidh a chiad shreath de **Ironside** a dhèanamh ann an 1967.  Thill e don phàirt ann an 1993 airson prògram sònraichte.

Tha rionnag aig Burr air Sraid na Cliù ann an Hollywood.

Roinn-seòrsa:Daoine à Canada
Roinn-seòrsa:Cleasaichean
Ogsaidean

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **ogsaidean**, no **àile-bheathail** le samhla **O** agus àireamh atamach 8. Tha e na ghas aig teothachd is brùthadh àbhaisteach. Tha ogsaidean na ghas meadhanach iom-obrachail is tha e air leth cudromach airson beatha air an t-Saoghal. Tha ogsaidean sna chòigeamh phàirt de àile na talmhainn. Tha 13 iosatòpaichean aig ogsaidean ach chan eil ach trì, 16O, an t-iosatòp as cumanta, 17O agus 18O seasmhach.

Tha dà chruth cumanta de dh'ogsaidean ann, ogsaidean dà-atamach, agus òson. Tha òson cudromach o chionn 's gu bheil am filleadh òson gar dìon an aghaidh rèididheachd ultra-bhìolait.

## Taisgealadh
Ann an 1772 lorg Carl Wilhelm Scheele gas lasanta ùr nuair a theasaich e mearcair ogsaid.

## Cleachdadh
Cleachdar ogsaidean ann an leigheas far a bheil e a' cuideachadh euslaintich anailich.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Neo-mheatailtean
Funky Chicken

'S e stoidhle Dannsaidh a bha mòr anns na 60an a tha ann am **Funky Chicken**. Bha James Brown glè mheasail air, ’s e ag èigheachd a-mach “*Do the Funky Chicken!” * aig a chuirmean-ciùil. B' e stoidhle a bh' ann a bhith a’ sèideadh do ghàirdeanan mar sgiathan circe agus a’ crathadh do thòin cuideachd. 'S ann à seo a thàinig an abairt “Crath d' iteag-earbaill!”

Roinn-seòrsa:Ceòl
Roinn-seòrsa:Dannsa
James Brown

B' e seinneadair Aimeireaganach a bha ann an **James Brown**.

***Goistidh a' Chiùil-anaim, Bràthair-anaim àireamh a h-aon, Mgr. Dynamite, An Duine as Dìcheallaiche anns na Gniomhachasan-taisbeanaidh, James Brown!***

Leis an abairt seo, tha James Brown air a mholadh airson corr is da fhichead bliadhna, mar chruthadair den stoighle ciùil air a bheil func, tha deagh chliù aig Brown mar fhear de na luchd-ciùil as cudromaiche anns an fhicheadamh linn.

Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil
Roinn-seòrsa:Seinneadairean
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Func

'S e stoidhle-ciùil a tha ann am **Func**. Thàinig e à R'n'B aig toiseach nan 60an, gu h-àraidh le James Brown agus Sly Stone. Anns na 70an, thoisich George Clinton ag atharrachadh func gu mòr le Pàrlamaid agus Funkadelic, a' toirt a-steach stoidhle ùr, air a thug e P-Func. Ach bha iomadach chòmhlan ann a' cur a-mach fonn air fhonn, bho Curtis Mayfield gu Na Commodores agus Earth, Wind and Fire.

Dh'fhulaing func gu mòr le disco ach anns na 80an, thog Prince a cheann, a' toirt spionnadh gu func. Chaidh func ath-bhreith ann an dòigh le rap, nuair a thoisich na DJs a' goid samplaichean bho sheann chlàran func, tha Dr. Dre na dheagh eisimpleir de rappair a rinn seo gu soirbheachail.

## Daoine
*Natalie Papazoglu

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Modhan-ciùil
Roinn-seòrsa:Ceòl
Dr. Dre

'S e rapair is riochdaire-ciùil ainmeil a tha ann an **Dr. Dre** (Fìor ainm: *Andre Romelle Young*, Los Angeles, 18 an Gearran 1965). Bha e na bhall anns an World Class Wreckin' Cru agus N.W.A. agus tha e air da chlàir a chur a-mach leis fhèin, The Chronic ann an 1992 agus 2001 ann an 1999. Lorg e Eminem cuideachd agus riochdaich e a' chiad chlàr aige, The Slim Shady Lp ann an 1999. Chruthaich e stoidhle ùr le bhith a' tarraing air seann chlàran aig George Clinton, ag atharrachadh a' chiùil bho P-Funk gu G-Funk. Chaidh gangsta rap a thoirt air an stoidhle seo, o chionn 's gun robh e a' moladh dòigh-beatha air a ghlacadh le gunnaichean, boireannaich is airgead. Tha e a-nis air a dhreuchd a leigeil dheth mar rapair, a' briseadh cridhean a luchd-leantainn a bha an dùil a threasamh clàr Detox. Tha e air ghealltainn ge-tà gun cum e air a' riochdachadh chlàran aig rapairean eile. Tha e air 50 Cent, Ice Cube, Eve agus fiù 's Na Rolling Stones a riochdachadh. Tha an rapair Warren G na leth-bhràthair do Dre.
## Ceangal a-mach
* Dr. Dre Fans
*Dr Dre air Twitter
## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
N.W.A.

'S e **N.W.A.** (*Niggaz Wit Attitudes*) còmhlan-ciùil rap a thoisich an Compton, California ann an 1986.

## Buill

* Dr. Dre
* DJ Yella
* Ice Cube
* Eazy-E
* MC Ren

N.W.A.
Hollywood Walk of Fame

Dà shlighe ann an Hollywood, Los Angeles far a bheil sreath fada de rionnagan uamh agus terrazzo a' comharrachadh saothair dhaoine anns na gnìomhachasan fhèisteas, fiolm, reidio, ceol is mar sin air adhart. Tha na streathan nan ruith fad dà mhìle ann am meadhan Hollywood air Vine Avenue (tuath gu deas) agus Hollywood Boulevard (ear gu iar). Air sgath 's gu bheil a' mhòr-chuid den luchd-turais a' tadhal air pìos beag den Walk of Fame, aig Hollywood Boulevard agus Highland Avenue, bidh na rionnagan nas ùire rim faicinn an sin.

Fiù 's tha rionnag aig da chù, Rin Tin Tin agus Lassie.

Làrach-lìn Sraid na Cliù

Roinn-seòrsa:Hollywood
Lassie

'S e cù ficseanail a tha ann an **Lassie**. Bha agus tha e a' nochdadh ann am mòran leabhraichean is filmeachean. Canar gur esan  an cù as ainmeile air feadh an t-Saoghail.
  
Sgrìobh Eric Knight, sgrìobhadair Breatannach/Aimearaganach,  'a chiad sgeulachd mu Lassie. Chaidh an sgeulachd goirid leis an tiotal: "*Lassie Come-Home*" fhoillseachadh anns an *Saturday Evening Post*  anns a'  bhliadhna 1938.

Roinn-seòrsa:Film
Roinn-seòrsa:Nobhailean cloinne
Na Rolling Stones

Comhlan-ciuil Roc Sasannach. Tha iad air a bhith a' dol o chionn corr is 40 bliadhna a-nis. 'S e sar-iomhaigh den t-seinneadair-roc a th' ann am Mick Jagger. Tha moran bhall air a bhith aca ach tha Jagger agus an cluicheadair giotair, Keith Richards air a bhith ann bhon toisich.

## Buill

* Mick Jagger
* Keith Richards
* Charlie Watts
* Brian Jones
* Iain Stiubhart
* Bill Wyman
* Mick Taylor
* Ronnie Wood

## EPs Breatannach

The Rolling Stones (1964)

Five By Five (1964) 
 
got LIVE if you want it! (1965) 

----

## Claran

## Breatainn (1964 - 1967)

The Rolling Stones (1964)
 
The Rolling Stones No. 2 (1965) 

Out of Our Heads (1965)
  
Aftermath (1966)
 
Big Hits (High Tide and Green Grass) (1966) 

Between the Buttons (1967) 

## Ameiriga (1964 - 1967)

England's Newest Hit Makers (1964) 

12 X 5 (1964)
 
The Rolling Stones, Now! (1965)
  
Out of Our Heads (1965)
 
December's Children (And Everybody's) (1965)
 
Big Hits (High Tide and Green Grass) (1966)
  
Aftermath (1966)
 
Got Live If You Want It! (1966) 
 
Between the Buttons (1967)
 
Flowers (1967) 

## 1967 is air adhart

Their Satanic Majesties Request (1967) 

Beggars Banquet (1968) 

Through The Past, Darkly (Big Hits Vol. 2) (1969)
 
Let It Bleed (1969) 

'Get Yer Ya-Ya's Out!' The Rolling Stones in Concert (1970) 

Sticky Fingers (1971)
 
Exile on Main St. (1972) 

Goats Head Soup (1973)
 
It's Only Rock'n Roll (1974)

Made in the Shade (1975)
 
Black and Blue (1976)
 
Love You Live (1977) 
 
Some Girls (1978) 

Emotional Rescue (1980) 

Sucking in the Seventies (1981)
 
Tattoo You (1981)
 
"Still Life" (American Concert 1981) (1982) 

Undercover (1983)
 
Rewind (1971-1984) (1984) 

Dirty Work (1986)
 
Steel Wheels (1989)
 
Flashpoint (1991)
 
Jump Back: The Best of The Rolling Stones (1993)
 
Voodoo Lounge (1994) 

Stripped (1995) 

Bridges to Babylon (1997) 

No Security (1998)
 
Forty Licks (2002) 

Live Licks (2004) 

A Bigger Bang (2005) 

Rarities 1971-2003 (2005)

Blue & Lonesome (2016)

Hackney Diamonds (2023)
Rolling Stones, Na
Mick Jagger

'S e seinneadair leis na Rolling Stones a tha ann am **Mick Jagger**.

Rugadh e ann an Dartford ann an 1943. Stèidhich e na Rolling Stones còmhla ri Keith Richards is Brian Jones air a' ghiotàir, Bill Wyman air a' bheus is Charlie Watts air na drumaichean. Sgaoil iad an ciad albam, *The Rolling Stones* ann an 1964 is tha iad fhathast gnìomhach. Nochd e sna filmichean *Performance* agus *Ned Kelly*, mar Ned Kelly, am fògrach Astràilianach, ann an 1970.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil
Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Roinn-seòrsa:Seinneadairean
Brian Jones

Cluicheadair giotàir leis Na Rolling Stones.  Bhàthaich e ann an amar-snàimh ann an 1969.  Bha buaidh làidir aige air ceòl a' chòmhlain.
## iomraidhean


Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil
Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Bathar-cruaidh

Is e **bathar-cruaidh** na pàirtean cruthach aig coimpiutair (an coimeas ris a' bhathar-bog). 'S iad na pàirtean as cudromaiche am prìomh ghnìomh-inneal, a' chuimhne agus am smachd dàta mach/steach.

## Faic cuideachd
* Bathar-bog Gàidhlig
* Bathar-cruaidh

Roinn-seòrsa:Coimpiutaireachd
Roinn-seòrsa:Teicneòlas
The Chronic

A' chiad chlàr le Dr. Dre, a bha na bhall de N.W.A. roimhe sin. Thàinig e a-mach ann an 1992 agus bha e ainmeil airson nan òran,Nuthin But a G-Thang, Fuck wit' Dre Day (And Everybody Celebrating) agus Let Me Ride.

Tha 'Chronic' na sheòrsa de Chanaib gu math làidir le corr is 50 ceudad dheth mar THC, tha e gu math pailt a-measg nan duine dubha ann am Baile nan Aingeal. Bidh Cypress Hill a' toirt iomradh air 'Chronich' air an clàran cuideachd.

Roinn-seòrsa:Ceòl
Canaib

Tha **canaib**, **cainb**, **pot** neo **hàis** (Laideann: *Cannabis sativa*; Beurla: "cannabis", "hash(ish)", "grass"; Spàinntis: "marijuana") na droga bog. Mar is trice, smocaidh daoine e, agus 's e pairt inntrigeil den creideamh Rastafarianach. Tha e fhathast mi-laghail ann an Alba, ach tha stri mòr eadar-nàiseanta airson *decriminalisation*.

Roinn-seòrsa:Luibhean
Bathar-bog

Tha **bathar-bog** na prògraman agus an dàta a th' ann an cuimhne coimpiutair. Faodaidh seo a chur an aghaidh *[[bathar-cruaidh]]*.

Gu tric, cha bhi daoine a' beachdachadh gur e bathar-bog a th' ann an dàta idir (an aghaidh nam prògram), ach dh'fhoillsich am beachdair ainmeil, John von Neumann, ris an linn 40, gum faod an dà chuid dàta agus prògraman a thasgadh anns an aon seòrsa cuimhne. B' e seo beachd *an coimpiutair prògram-taisgte*, agus atharrachadh mòr aig an àm. Bithidh a h-uile coimpiutair dèanta leis an ailtireachd sin an diugh.

Cuideachd, faodaidh prògram a dh'oibreachadh air prògram eile. An uair a ghabhas prògram, prògram eile mar dàta, canaidh sinn gur e *meata-prògram* a th' ann.

Mar a chumas e a ghabhail dreuchdan ùra air, tha bathar-bog a' fàs nas cudromaiche ann an cha mhòr a h-uile roinn an t-saoghail nuadh, agus tha leasachadh bathar-bog air fàs ri gnìomhachas cudromach.

## Faic cuideachd
* Bathar-bog Gàidhlig
* Bathar-cruaidh

Roinn-seòrsa:Coimpiutaireachd
Haidridean

S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **haidridean** le samhla **H** agus àireamh atamach 1.

'S e gas dà-atamach aig an teothachd sheòmair a tha ann. 'S e an atam as aotruime agus as lugha a tha ann an atam haidridein. Tha trì iosatòpaichean cumanta de haidridean, 1H (seasmhach), 2H no deuterium (seasmhach) agus 3H no tritium le leth-bheatha 4500 làithean.

## Taisgealadh

Ann an 1671 dh'ainmich Henry Cavendish an gas a tha an iom-obrachadh eadar meatailtean agus searbhag "adhar lasanta".
Ann an 1783 dh'ainmich Antoine Lavoisier an gas sin "hydrogène" o chionn 's gu bheil haidridean a' cinneasachadh uisge nuair a tha i a' losgadh.

## Reul-eòlas

Anns an tràchdas aice, dhearbhaich Cecilia Payne-Gaposchkin gu bheil a' Ghrian agus na reultan eile dèanta de haidridein.

## Cleachdadh

Tha am pròiseas Haber a' cruthachadh amòinia airson stuth-mathachaidh is stuth-spreadhaidh à haidridean agus naitridean.
Chleachdadh haidridean ann an longan-adhair ach tha e ro spreadhach. An dèidh don spreadhaidh an luing-adhair *Hindenburg* ann an 1937 tha longan-adhair a' cleachdadh helium.

Cleachdar deuterium ann an readhactaran niùclasach agus ann an speactromachd.

Cleachdar tritium airson solasachadh ann an uaireadairean agus soidhnichean.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Neo-mheatailtean
Prògram (coimpiutair)

include &lt;stdio.h&gt;
int main(void)
{

puts("Hello world!"); 
return 0; 

} 


Cod prògram coimpiutair, sgrìobhte anns a' chànan C


Is e **prògram** leanmhainn òrduighean a thuigeas coimpiutair.
Bithidh prògram sgrìobhte ann an cainnt foirmeil,
ris an abrar cànan prògramaidh, agus rùnaichte a thoirt gnìomh
àraidh gu buil.

Faodaidh prògram bhith eadar-oibreach no a dh'àireamhadh dreachd a
dàta air a chur a-steach. Faodaidh, no chan fhaod, prògram
crìochnachadh.

## Faic cuideachd
* CSS

Roinn-seòrsa:Coimpiutaireachd
Fàsach

Is e **fàsach** cearn an t-saoghail nach fhaigh mòran uisge agus, air
an aobhar sin, fairsaingeachd anns nach bi mòran beatha a' tighinn beò.
Ge tà, gheibhear eugsamhlachd luibhean is ainmhidhean ann a tha
àraidhichte ri beatha anns an fhàsach.

Faodaidh fàsaichean a ghnethaichear leis an t-suidheachadh
chruinn-eòlasach agus an t-sìde, mar a leanas: gaothannan-malairt, sgàil
uisge, domhan-leud meadhanach, oirthireach, monsùn, agus pòlair.

Uaireannan tha àilean‎ ann, àite le uisge gu leòr far a bheil daoine a' fuireach ann an fhàsach.

## Fasach an t-saoghail

* Fàsach Sahara ann an Afraga-a-tuath. Am fear as motha as deidh Antarctica.
* Fàsach Kalahari ann an Afraga, taobh-a-deas.
* Fàsach Namib ann an Afraga, taobh-a-deas.
* Fàsach Atacama ann an Tìli
* Fàsach La Guajira ann an Colombia-a-tuath agus cuid den Venezuela.
* Mojave, Great Basin, Sonoran, agus Fàsach Chihuahuanach
* Fàsach Patagonianach
* Fàsach Gobi na Mongolia; Fàsach Taklamakan ann an Sìona.
* Fàsaich Kara Kum ann am Meadhon-Aisia.
* Kyzyl Kum - Kazakhstan agus Uzbekistan.

### Astràilia
* Fàsach Gibson - Meadhon Astrailia
* Great Sandy Desert – Astrailia-an-Iar-Dheas
* Great Victoria Desert - Meadhon Astrailia
* Simpson Desert – Meadhon Astrailia
* Tanami Desert – Astrailia-a-tuath
* Little Sahara - Kangaroo Island, Astrailia-a-Deas

## Faic cuideachd
* Liosta nam fàsaichean a rèir farsaingeachd

*
Roinn-seòrsa:Tìr-eòlas
Roinn-seòrsa:Cruinn-eòlas
Raibeart Burns

Is e **Raibeart Burns** (Allmhaigh, 25 am Faoilleach 1759 - Dùn Phris, 21 an t-Iuchar 1796), no *Rabbie Burns* anns a' Bheurla Ghallda, bàrd Albannach anabarrach mòr-chòrdte, agus bàrd nàiseanta na h-Alba. Sgrìobh Burns a' chuid as motha de'n bhàrdachd aige ann am Beurla Gallda. Rugadh e ann an Allmhaigh, ann an Siorrachd Àir. Bha e na mhac coiteir, agus aon de seachdnar cloinne. Thogadh Burns ann am bochdainn agus fhuair e a theachd-an-tìr mar treabhaiche, obair gu math cruaidh a chur ris a' bhàs tràth aige (le tinneas-cridhe loidhnicheadh) ann an 1796.

Am measg na bàrdachd agus nan òran as ainmeile aige, gheibhear òrain gaoil (*Green Grow the Rashes O' *, *Ye Banks and Braes*), dàin aithriseach (*Tam O'Shanter*, a sgrìobh e ann an Dùn Sgoir), òrain nàiseantach (*[[Brosnachadh Bhruis]]* (*Scots Wha Hae*)), òrain sòisealach (*A Man's a Man for A That*), dàin a bheir iomradh air a bheatha air an dùthaich (*To a Mouse*), agus òran eadar-nàiseanta na bliadhna ùire, An Tìm a bh' ann o chian (*Auld Lang Syne*). Air sgàth na bàrdachd sòisealaich aige, tha e na ghaisgeach do mhòran dhaoine air feadh an t-saoghail. Bha Burns gu math deidheil air cuideachd nam boireannach agus bha iomadh companach as pòsadh agus leanabh dìolain aige. An diugh, bithidh Albannaich a' moladh a chuimhne gach Faoilteach 25mh aig *suipearan Burns*. Tha ìomhaighean air togail an urram dha air feadh an t-saoghail (mar eisimpleir, ann an San Francisco, New York, agus Vancouver). Sheinneadh an t-òran *A Man's a Man* aig fuasgladh na Pàrlamaid Albannach ann an 1999.

Sgrìobh Burns an dàn ainmeil *The Deil's awa' wi' the Exciseman* (Gàidhlig: Tha an diabhal air falbh leis a' ghàidsear) an Inbhir Anainn ann an 1792, nuair a bha esan fhèin na ghàidsear.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:A' Bheurla Ghallda
Roinn-seòrsa:Bàird Albannach
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle Dhùn Phris is Gall-Ghaidhealaibh
Mean-fhàs

Bheir **Mean-fhàs** (cuideachd **gnè-fhàs**) tuairisgeul air cùrsa atharrachaidh troimh tìde, gu h-àraid na h-atharrachaidhean ginteil ann am fàs-beairtean troimh na ginealaichean.

Smaoinich Jean-Baptiste Lamarck gun d' fhuair an ath-ghinealach cuid de na h-atharrachaidhean a thachair anns a' ghinealach mu dheireadh.
B' e Charles Darwin a mhol gun do dh'obraicheadh mean-fhàs tro thaghaidh nàdarra. Tha seo a' ciallachadh gun do mhaireadh na fàs-bheairtean as freagarraiche airson nan àrainneachd fhèin. Chaidh an teòirig seo a mhìneachadh ann an dà phàipeir le Darwin fhèin agus Alfred Russel Wallace aig a' Chomainn Linnéach ann an Lunnainn ann an 1858. Ged a sgrìobh Darwin mu dhèidhinn fichead bliadhna air ais cha do dh'fhoillsich e i is b' e iongnadh leis dè sgrìobh Wallace. Dh'aontaich iad an obair a phreasantaigeadh còmhla, ach aig an àm siud bha Darwin tinn is Wallace anns na h-Eileanan Mholucca.

Lorg Gregor Mendel, a bha na mhanach anns an Ostair, fianais dè bha a' dol tro na ginealaichean nuair a rannsaich e briodadh nam peasraichean eadar 1856 is 1863.

B' e Thomas Hunt Morgan a chruthaich eòlas-gintinneachd mar shaidheans nuair a rannsaich e cuileagan-measach is bhriod e mìltean de chuileagan. Lorg e mùthadh gine nuair a rugadh cuileag le sùilean geala an àite sùilean dearga ach b' urrainn do chuileag seo briodadh le cuileagan eile. Cha b' e seòrsa ùr a bh' ann, dìreach mùthadh.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bith-eòlas
*
Yr Wyddfa

Is e **Yr Wyddfa** (*an uaigh* ann an Cuimris) a' bheinn as àirde anns a' Chuimrigh. Tha e 1,065m a dh'àirde.

Tha Yr Wyddfa suidhichte  ann an Eryri. 'S e sin an roinn tradaiseanta timcheall oirre ann an ceann a tuath na Cuimrigh. 'S e pàirc nàiseanta a th' ann; a' chiad phàirc nàiseanta a chaidh a chur air bhonn anns a' Chuimrigh ann an 1951 agus tha i cho mòr ri 838 mìle ceàrnach (2,170 km2).

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2021-04-29: A’ Chuimris air uachdar *(deasbad mun ainm)*

Roinn-seòrsa:A' Chuimrigh
Roinn-seòrsa:Beanntan
Na Tròiseachan

Tha **Na Tròiseachan** (no **Na Tròisichean**) na cheàrn am meadhan na h-Alba. Tha iad ainmichte airson bòidhchead nàdurrach nam beann is nan gleann is nan loch. Is e facal àrsaidh a th' anns na *tròiseachan*, a' ciallachadh nan àite-coise (a-rèir choltais eadar Loch Ath-chrathaigh agus Loch Ceiteirein). O chionn 's gu bheil Na Tròiseachan cho faisg air Glaschu is Sruighlea, tha iad nan ceann-uidhe coitcheanta. B' e a chiad phàirc nàiseanta Albannach
*[[Pàirc Nàiseanta Loch Laomainn agus nan Tròisichean|Loch Laomainn is nan Tròisichean]]*. Is e a' bheinn as motha anns na Tròiseachan Beinn Lidi (no Lididh). Is iad na lochannan Loch Ceiteirein, Drongaidh, Ath-Chrathaigh, Ard, Bheannchair. Ged a tha an ceàrn ainmeil airson a bhòidhchead nàdurrach, tha iomadh baile ann cuideachd, a' gabhail a-staigh Calasraid, Obar Phuill, Srath Eadhair, agus Both Chuidir. Tha uaigh an fhear-cùirn ainmeil, Raibeart Ruadh MacGriogair, ann am
Both Chuidir.

## Faic Cuideachd
* A' Bheinn Mheanbh

Roinn-seòrsa:Cruinn-eòlas na h-Alba
Earra-ghaidheal Meadhanach

Tha **Earra-Ghàidheal Meadhanach** na cheàrn Earra-Ghàidheal a deas, eadar Cinn Tìre mu dheas agus Latharna mu thuath. Tha Loch Fìne do'n ear agus Caolas Diùra do'n iar. Tha iomadh làrach cudromach ann an eachdraidh agus cultur nan Gaidheal ann an Earra-Ghàidheal Meadhanach, mar Gleann Chill Mhàrtainn agus Dùn Athad.

Is e Cnapadal am pàirt deas.

Tha Ceann Loch Gilb agus Inbhir Aora am measg nam baile.

Roinn-seòrsa:Alba
Linn na Deighe

Tha **Linn na Deighe** (no **linn-eighe**) na chuairt fad-ùine an uair a thuiteas teòthachd an reathreim gus am meudaich na raointean-deighe.

## Ceanglaichean a-mach
BBC Naidheachdan 2020-01-09: Fianais ann an Toirbheartain gur dòcha gun robh linn-deighe eile ann *(o chionn 1800 millean bliadhna)*

Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Taigh

'S e **taigh** àite a thogas duine no daoine airson còmhnaidh. Mar is àbhaist tha ballaichean mun cuairt le mullach air an taigh.

* Balla
* Doras
* Seòmar
* Uinneag

## Ceanglaichean a-mach

Roinn-seòrsa:Taighean
Roinn-seòrsa:Ailtireachd
Hiort

Tha na h-eileanan ris an canar **Hiort**, a’ chuid as iomallaiche a dh'Alba, 41 mìle (68 cilemeatair) an iar air Beinn na Faoghla ann an Innse Gall na h-Alba. Tha na h-eileanan seo, len cuid bhearraidhean is stacan, air àite sìolachaidh cho cudromach ’s a tha air ceann an iar thuath na Roinn Eòrpa airson eòin-mhara. Nuair a dh’fhàg na daoine ann an 1930, thàinig eachdraidh iongantach air tighinn beò gu crìch.

Dh'fhàg an còigeamh Iarla Bhòid Hiort aig Urras Nàiseanta na h-Alba mar dhìleab ann an 1957. Chaidh a chomharrachadh san aon bhliadhna mar Thèarmann Nàdair Nàiseanta le Glèidhteachas Nàdair (NàdarAlba a-nis). Dìreach mus do chaochail e, dh’aontaich Iarla Bhòid pìos beag fearainn a thoirt air mhàl do Mhinistreachd an Dìon mar stèisean-lorgaidh ràdair airson raon nan urchraichean ann am Beinn na Faoghla ann an Innse Gall.(Chaidh an aonta màil ùrachadh ann an 1976 airson 25 bliadhna eile.)
__NOTOC__

An-diugh, tha na trì buidhnean seo, Urras Nàiseanta na h-Alba, NàdarAlba agus Ministreachd an Dìon, ag obair ann an co-bhanntachd gus prògram glèidhteachais agus rannsachaidh a leudachadh air na h-eileanan airson a bhith cinnteach gun tèid Làrach Dhualchas na Cruinne a chumail gu math agus a dhìon.

Chaidh Hiort a chomharrachadh iomadh uair aig ìre eadar-nàiseanta airson dualchas agus nàdar air leth.

An dèidh don RAF an t-eilean a' gabhail os làimh ann an 1957, bha Seumas A. MacAoidh na oifigeach-fhoghluim airson a rèiseamaid. Bha e thall air Hiort agus chunnaic e cia mar a bha beatha nam balach a bha an urra ris nan rocaidean an sin. Sgrìobh e alt toil-inntinneach leis an tiotal *Hiort an Diugh* a chaidh fhoillseachadh ann an *GAIRM* Leabhar VIII, 1959-60. Rinn e luaidh air alt eile le Tim Weir mu Hiort, a thàinig a-mach ann an *Gairm* an Earraich,1958.

## Ionad fiosrachaidh
Tha planaichean ann ionad fiosrachaidh mu dheidhinn Hiort a thogail ann am Mangurstadh ann an Ùig Leòdhais.

## Sgrìobhaidhean mu Hiort
Sgrìobh Màrtainn MacGilleMhàrtainn mun chuairt a rinn e do Hiort ann an 1697 anns an leabhar *A Late Voyage to St Kilda*.  Chaidh an leabhar fhoillseachadh ann an 1698.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Hiort - Urras Nàiseanta na h-Alba Làrach Dhualchas na Cruinne
* Eachdraidh Hiort bho GRD Stòr-dàta
* BBC Naidheachdan 2013-11-20: Adhartas do dh’Ionad Hiort
* BBC Naidheachdan 2014-07-01: Ialtag air fhaicinn ann an Hiort
* BBC Naidheachdan 2015-01-16: Leabhar-là Hiort a’ dol air-loidhne
* BBC Naidheachdan 2015-02-26: Planaichean ionad Hiort gam foillseachadh
* BBC Naidheachdan 2015-08-17: Sgioba snàmh Hiort air na Hearadh a ruighinn
* BBC Naidheachdan 2016-04-07: Dh’eug an Hiortach mu dheireadh
* BBC Naidheachdan 2016-10-28: Leasachadh ann an Hiort
* BBC Naidheachdan 2016-12-29: Cunntas as sine air sluagh Hiort ga lorg

Roinn-seòrsa:Hiort
Roinn-seòrsa:Eileanan na h-Alba
Uisge-beatha

Is e **uisge-beatha** spiorad dibhe làidir a tha air a dhèanamh le gràn. Gu h-àbhaisteach, tha uisge-beatha à Alba neo Èirinn, is ann à Aimearaga a tha bourbon. Tha uisge-beatha, mar is àbhaist, buidhe is trìd-shoilleir.

Gu tradaiseanta, tha uisge-beatha air tarraing à *[[braich]]*, 's e sin eòrna a th' air brachadh. Às dèidh sin, thèid a thiormachadh os cionn teine mhòine, a chuireas blas so-aithnichte ris an deoch.

Is e an ath cheum a leaghadh na bracha tiormaichte ann an uisge a dhèanamh *brailis* (ris an abrar, cuideachd, *dile* no *mir*). Sin, cuirear beirm gus an toiseach am brachadh a dhèanamh *caochan*.

Thèid an caochan a tharraing dà no trì uair ann am poit-staile. (Às dèidh ceithir tarraing, is e uisge beatha baoghal a bhitheas ann).

## Uisge-beatha na h-Alba
'S e deoch nàiseanta na h-Alba a tha ann an uisge-beatha. Tha uisge-beatha air a dhèanamh ann an Alba o chionn barrachd air mìle bliadhna, air tighinn o thùs bho Èirinn gu Dail Riada.

Dhèanadh na Gàidheil uisge-beatha dhaibh fhèin ann am poit-dhubh, ach nise, is e gnìomhachas mòr a th' ann, agus bithidh grùdairean proifeasanta a' dèanamh uisge-beatha ann an taighean-staile airson buidhnean mòra.

## Roinnean Uisge-beatha ann an Alba
Faodaidh na braichean Albannach a dhealaichear ann an seachd roinnean cruinn-eòlasach: Ìle, a' Ghaidhealtachd, Srath Spè, a' Ghalltachd, na h-Eileanan Siar, agus Ceann Loch Chille Chiarain.

Seo cuid de na taighean-staile ainmeil:
* Talisker
* Laphroaig

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2016-05-18: Ìsleachadh air ìrean reic uisge beatha *(aithris-bhideo 2:01)*
* BBC Naidheachdan 2016-09-16: Barrachd às-mhalairt uisge bheatha
* BBC Naidheachdan 2016-12-13: Inbhe shònraichte do sheann staile

Roinn-seòrsa:Deoch làidir
Roinn-seòrsa:Alcol
Làrach Dualchas na Cruinne

'S e buidheann airson dualchas na cruinne a dhìon a tha ann an **Làrach Dualchas na Cruinne**.

## Ann an Alba

* Balla Antonine
* Cridhe Linn Ùr na Cloiche ann an Arcaibh
* Seana-bhaile agus Baile Ùr Dhùn Èideann
* Drochaid Foirthe
* Hiort
* Lannraig Nuadh

## Liosta Làrach Dhualchas na Cruinne
* Liosta Làrach Dhualchas na Cruinne ann an Afraga
* Liosta Làrach Dhualchas na Cruinne ann an Àisia is Astràilia
* Liosta Làrach Dhualchas na Cruinne ann an Roinn Eòrpa
* Liosta Làrach Dhualchas na Cruinne anns na Aimeireagaidhean
* Liosta Làrach Dhualchas na Cruinne ann an cunnart

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Làrach Dhualchas na Cruinne aig UNESCO - Làrach-lìn oifigeil

Roinn-seòrsa:Cruinn-eòlas
Urras Nàiseanta na h-Alba

## Làraichean aig Urras Nàiseanta na h-Alba
*Allt a' Bhonnaich, làrach aig Blàr Allt a' Bhonnaich
*Beinn Labhair, beann, 1214 m (3984 tr.) 
*Bothan Eòghann Mac a' Mhuilleir, bothan tughta den 17mh linn a bha leis an sgrìobhadair is talamh-eòlaiche 
*Caisteal Chrathais, caisteal beag de 16mh linn
*Caisteal Chreag Mhàirr, epitome of 17th century Scottish baronial castle
*Cùil Lodair, làrach aig Blàr Chùil Lodair
*Culzean Castle, Caisteal Raibeart MacÀdhaimh den 18mh linn 
*Fara (*Fair Isle*), eilean beag eadar Arcaibh is Sealltainn
*Gàradh Inbhir Iùbh, gàradh luibheach mòr
*Gàradh Bhranklyn, gàradh taigheach ann am Peairt
*Gleann Comhann, làrach aig Casgradh Ghleann Comhann
*Hiort, innis-mhuir gun sluagh anns a' Chuan Siar a tuath.
*Miùghalaigh, eilean gu deas air Barraigh.
*Tir Ghladstone (*Gladstone’s Land*) , seann-teanamant den 17mh linn ann an Dùn Èideann
* Taigh "*Greenbank Gardens*" ann an Caldwell

## Ceangal a-mach
Urras Nàiseanta na h-Alba (sa Bheurla)

Roinn-seòrsa:Cruinn-eòlas na h-Alba
Fara, Sealtainn

:*Is dòcha gu bheil sibh a' lorg [[Fara, Arcaibh]], [[Faray]] neo [[Na h-Eileanan Fara]]*

'S e eilean beag a tha ann am **Fara** neo **Eilean nan Caorach** (Beurla: *Fair Isle*). Tha e suidhichte eadar Arcaibh is Sealtainn.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Làrach-lìn aig a' choimhearsnachd
* Fair Isle Bird Obervatory
* Raon adhair

Roinn-seòrsa:Sealtainn
Eabhraig Nuadh (baile)

'S e baile-mòr anns an stàit Eabhraig Nuadh, Na Stàitean Aonaichte a tha ann an **Eabhraig Nuadh** (Beurla: *New York*). B' e *Nieuw Amsteldam* an seann-ainm a bha air. 

## Eachdraidh
Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1624. B' ann ann an Eabhraig Nuadh far an robh Yossele Rosenblatt na hazzan nuair a dh' fhalbh e dha na Stàitean Aonaichte.

## Daoine ainmeil
* Eugene Gladstone O'Neill (1888–1953) Sgrìobhadair.
* Irving Langmuir (1881–1957): Ceimigear.
* James Cagney (1899–1986): Actair.
* Humphrey Bogart (1899–1957): Actair.
* Cesar Romero (1907–1997): Actair.
* John B. Fenn (1917–2010): Ceimigear.
* Herbert A. Hauptman: (1917–2011): Matamataigear agus Ceimigear.
* Jerome Karle (1918): Ceimigear.
* Carl Reiner (1922): Actair.
* Paul Berg (1926): Ceimigear.
* Malachi Throne (1928–2013): Actair.
* Martin Landau (1928): Actair.
* Robert De Niro (1943): Actair.
* Robert Merton: (1944): Eaconamaiche.
* Donald Trump: (1946): Fear-gnìomhachais.
* Sylvester Stallone: (1946): Actair.
* Eric Maskin: (1950): Eaconamaiche.
* Roger Y. Tsien (1952–2016): Ceimigear.
* Paul Krugman: (1953): Eaconamaiche.
* Richard Stallman: (1953): Neach-prògramaidh.
* Stefani Joanne Angelina Germanotta (1986): Seinneadair.

## Bailtean Co-cheangailte
*  Beijing
*  Budapest (Càirdeas)
*  Cairo
*  Jerusalem
*  Johannesburg
*  Lunnainn
*  Madrid
*  Santo Domingo
*  Tokyo

## Faic cuideachd
* Teine an taighe-tionnsgain Trì-cheàrnag

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Eabhraig Nuadh
The Sex Pistols

## Filmichean mu dheidhinn the Sex Pistols

* *Sex Pistols Number One* (Derek Jarman, 1976) 
* *[[Jubilee (film)|Jubilee]]* (Derek Jarman, 1978)
* *[[The Great Rock 'n' Roll Swindle]]* (Julien Temple, 1978) 
* *The Filth and The Fury* (Julien Temple, 2000) 
* *DOA* (Lech Kowalski, 1981) 
* *[[The Punk Rock Movie]]* (Don Letts, 1979) 
* *[[Sid and Nancy]]* (riar. Alex Cox, 1986).
* *[[Sid's Gang]]* (riar. Andrew Mcleigh, 1999).
* *[[24 Hour Party People]]* (Michael Winterbottom, 2002)

## Ceangailtean a-muigh (sa Bheurla)
* The Sex Pistols @ MusicWiki
* God Save The Sex Pistols
* The Filth And The Fury
* Fine Line Features : The Filth And The Fury

Sex Pistols
An Rìoghachd Aonaichte

:*UK ath-sheòlaidhean an seo.*

'S e dùthaich anns an Roinn-Eòrpa a tha anns an Rìoghachd Aonaichte.

## Eachdraidh
Bha na trì rìoghachdan fo aon mhonarcachd on bhliadhna 1603 nuair a fhuair Rìgh Seumas VI seilbh air cathair-rìgh Shasainn agus grèim air "rìoghachd" na h-Èireann an dèidh bàs bànrigh Ealasaid I de Shasainn, am monarc mu dheireadh bho theaghlach nan Tudor. 

Chaidh an stàit a stèidheachadh ann an 1707 an dèidh aonadh eadar pàrlamaid Alba agus pàrlamaid Shasainn. As dèidh Ar-a-mach nan Èireannaich Aonaichte ann an 1798, chaidh Èirinn a-steach air an aonadh pàrlamaideach - cha robh a mhòr-chuid de mhuinntir na h-Èireann taiceil ri riaghail Shasannach co-dhiù. 

Ann an 1688 chaill an Rìgh Seumas II (Seumas VII na h-Alba) a chrùn agus chaidh a nighean fhèin agus mac a pheathar as an Òlaind na àite. Rinn an fheadhainn a bha fhathast a' cur taic ris an Rìgh Seumas, na Seumasaich, trì ar-a-machan ann an 1715, 1719 is 1745 gus a chrùn a thilleadh dha. Aig crìoch a' ghnothaich, chaill mòran mhorairean Albannach na h-oighreachdan aca. 

Bha an dùthaich gu mòr an sàs ann an tràilleachd thar a' Chuain Shiar eadar an 16mh Linn agus an 19mh Linn. Thachair an t-Ar-a-mach Aimeireagach ann an 1776; ann an 1783, dh'aithnich a' Bhreatann Mhòr gun robh na Stàitean Aonaichte neo-eisimeileach.

Aig deireadh an t-seachdamh linn deug, bha an Rìoghachd Aonaichte an sàs anns na Cogaidhean Napoleon Bonaparte, gu sònraichte anns an Spàinn. 

Ann an 1921 chaidh roinneadh air Èirinn a chruthaich Saorstàit na h-Èireann (anns an robh 26 siorrachdan, no *contae*, a dh'fhàg an Rìoghachd Aonaichte) agus Èirinn a Tuath, 6 siorrachdan Ultach a dh'fhan anns an Rìoghachd Aonaichte. Ann an 1937 thilg muinntir na saorstàit dheth ùghdarras an Rìgh agus stèidhicheadh Poblachd na h-Èireann.

## Faic cuideachd
* Alba
* Sasainn
* A' Chuimrigh
* Èirinn a Tuath

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Breatainn Mhòr
Roinn-seòrsa:Aon-fhlathachdan
*
Roinn-seòrsa:An Roinn-Eòrpa
Innis Tìle

'S e eilean agus dùthaich a tha ann an **Innis Tìle**  neo **Innis Tile** aig bàrr a' Chuan Siar, agus taobh-a-tuath na Roinn-Eòrpa. 'S e Reykjavik na prìomh-bhaile. A thaobh chultair, cànan agus eachdraidh, 's ann gu Lochlann 's a tha Innis Tìle a' buinntinn. Canar Alþingi ris a' phàrlamaid nàiseanta aig Innis Tìle. 'S e Eaglais Innse Tìle an eaglais as treasa na dùthcha.

## Eachdraidh
'S ann à *Thūlē* (Laideann) agus *Θούλη* Greugais, an t-ainm a chleachdadh o shin airson an tìr a bha gu tuath air an Roinn-Eòrpa a tha an t-ainm Gàidhleach.  'S e an Landnámabók a th'anns an tobar as sìne a th'ann a bheir fiosachadh dhuinn mun dòigh anns an tug na Lochlannaich seilbh air an dùthaich. Anns a' chiad chaibideil dhen Landnámabók tha e sgrìobhte gun duirt Bede, am manach agus seanachaidh, gu robh Innis Tìle sia latha fo sheòl  gu tuath air Breatainn:

*Í aldarfarsbók þeirri, er Beda prestur heilagur gerði, er getið eylands þess er Thile heitir og á bókum er sagt, að liggi sex dægra sigling í norður frá Bretlandi*

(San t-seann leabhar aca, a bheannaich an sagart Bede, far a nochdas an t-eilean is san leabhar tha e ag ràdh gu bheil Innis Tìle na laighe sia latha fo sheòl gu tuath air Breatainn)

Tha fianais ann gur e manaich Gàidhleach à Alba agus Èirinn a bh' anns a' chiad choimhearnachd air an eilean a tha seo. A bharrachd air an Landnámabók, 's e na sàgaichean (Innis Tìlis: saga/sögur) a tha a' toirt dhuinn iomadh fiosrachadh mu ghabhail na tìre agus an seòrsa sòisealachd a bh' ann o shin.

B' ann ann an 999 a ghabh an dùthaich ri Crìosdaidheachd, pròiseas air a bheil Kristnitakan, air neo Togail Chrìosd sa Ghàidhlig.

## Tir-eòlas

Tha àrd-thìr ann am meadhan na dùthcha ris an canar *Hálendi* neo Beanntan Innis Tìle. Fhuair an Eileamaid cheimigeach Tuilium ainm às an dùthaich seo.

## Roinnean
'S ann ann an ochd roinnean a tha Innis Tìle air a sgarradh airson adhbharan staitistigeil, ged a thathar a' riaghladh na dùthcha aig ìre ionadan cathrach (Innis Tìlis: *Sveitarfélag*). Cithear, mar a leanas, liosta nan roinnean agus an uiread dhaoine a tha a' fuireach ann, a bharrachd air farsaingeachd na tìre:

## Bailtean Mòra
Seo liosta nan deich bailtean as motha san dùthaich.
* Reykjavík
* Kópavogur
* Hafnarfjörður
* Akureyri
* Garðabær
* Mosfellsbær
* Akranes
* Selfoss
* Ísafjörður
* Sauðárkrókur

## Litreachas
'S ann làidir 's a tha traidisean sgrìobhaidh ann an Innis Tìle. Bhuannaich Halldór Laxness an Duais Nobel ann an Litreachas anns a' bhliadhna 1955 agus bidh rudeigin mar aon duine thar 10 a sgrìobhas leabhar.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas Innis Tìle
* Iceland Review (naidheachd làitheil) 

Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:An Roinn-Eòrpa
*
Carraig Uí Leighin

'S e baile meadhanach ann ana tha ann an Contae Chorcaí, Cúige Mumhan (Èirinn) a th'ann **Carraig Uí Leighin**,  faisg air Corcaigh fhèin. Tha e suidhichte ann am meadhan na siorramachd (Gaeilge: Contae) ri taobh Abhainn na Baoi, 17m os cionn ìre na mara, 96km bho Luimneach, 168km Ghaillimh, 361km bho Dhoire  agus 223km bho Bhaile Átha Cliath, prìomh-bhaile na dùthcha. Tha e làn taighean ùra agus daoine òga.

## Bailtean Co-cheangailte
* Guidel

## Ceangalaichean a-mach
* Carrigaline.org

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Èirinn
Cloich na Coillte

Tha **Clanna Chaoilte** neo **Cloich na Coillte** (Beurla: *Clonakilty*) 'na bhaile ann an Contae Chorcaí ann an Èirinn. Tha e suidhichte ri taobh Bàgh Chloich na Coillte, 40km air falbh bho Chorcaigh, 184km bho Ghaillimh, 117km bho Luimneach, 389km bho Dhoire  agus 260km bho Bhaile Átha Cliath, prìomh-bhaile na dùthcha. Is sluagh a' bhaile mu deidhinn 4,000 daoine.

## Daoine Ainmeil
*Mícheál Ó Coileáin (1890 - 1922)

## Bailtean Co-cheangailte
* Châtaulin

## Ceanglaichean a-muigh
* Clonakilty.net

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Èireann
Oi Polloi

Thòisich **Oi Polloi** ann an Dùn Eideann ann an 1981 agus bha Ruairidh na sheinneadair bho thùs, ach tro na bliadhnaichean, dh’atharraich na ceòladairean eile cho tric ‘s gu bheil faisg air ceud duine ann a-nis a bha anns a’ chòmhlan aig aon àm. Sheinn iad sa Bheurla aig an toiseach, ach dh’ionnsaich Ruairidh Gàidhlig gu fileanta agus seinnidh iad sa Bheurla agus sa Ghàidhlig a-nis.

Chlàraich iad na dusanan de chlàraidhean, theipichean agus CDan gus nach urrainn do Ruairidh cuimhneachadh cia mheud dhuibh a bh’ ann agus bidh iad air turas tron Roinn Eòrpa uair no trì gach bhliadhna.  Tha iad cho ainmeil ann an saoghal a' phunc, agus tha e iongantach nach eil iad nas ainmeil anns an fharsaingeachd, ach tha iad gu math làidir mun fheallsanachd DIY agus cumaidh seo fon talamh iad gu ìre mhòr. Cha gabh iad idir ris na companaidhean-ciùil mòra.

Ann an 2013, rinn iad co-obrachadh ainmeil còmhla ri CLÀR, am foillsichear Gàidhlig neo-eisimeileach, gus an leabhar ficsean-saidheans Air Cuan Dubh Drilseach le Tim Armstrong (bho Mill a h-Uile Rud),  a chur air bhog aig tachartas mì-laghail air a’ chabhsair tron latha taobh a-muigh Elvis Shakespeare air  Ceum Lìte an Dùn Èideann,  agus air a bhàta The Cruz air a’ chidhe ann an Lìte air an oidhche. Aig an dà thachartas seo, b' e orain ann an Gàidhlig air fad a bh'aig Oi Polloi: cha robh aon òran Beurla aca.  

## Discography
### 7″ EPan

**[[Resist The Atomic Menace]]* 1986 (agus 1994)
**[[Outrage (album)|Outrage]]* 1988
**[[Omnicide (album|Omnicide]]* 1991 (Words of Warning Records)
**[[Guilty (1993 album)|Guilty]]* (Ruptured Ambitions records) 1993
**[[Oi Polloi / Blownapart Bastards]]* (Split) 1994
**[[Oi Polloi - s/t]]* (Nikt Nic Nie Wie)
**[[Bare Faced Hypocrisy Sells Records]] The Anti-[[Chumawamba]] EP w/[[Riot/Clone]], [[The Bus Station Loonies]], Anxiety Society, The Chineapple Punks, Love Chips and Peas, and [[Wat Tyler]] [[1998]] ([[Ruptured Ambitions Records]])
**THC* (Campary Rec.) [[1998]]
**Let The Boots Do The Talking* (Ruptured Ambitions) [[1999]]
**Carson?* (Nikt Nic Nie Wie) [[2003]]
**Ceòl Gàidhlig mar Sgian nad Amhaich (compilation with Mill a h-uile rud, Atomgevitter and Nad Aislingean) (Problem Records) 2005

### 12″ LPan

**[[Skins 'N' Punks Volume Two]]* (Split w Betrayed) 1986
**[[Unlimited Genocide]]* (Split w A.O.A.) 1986
**[[Mad As...]]* (Split w Toxic Ephex) 1987
**[[Unite And Win]]* (Oi! Records) 1987
**[[In Defence Of Our Earth]]* (Words Of Warning Records) 1990
**[[You've Heard It All Before]]* Track on The Crass Covers Compilation album (Ruptured Ambitions Records) 1993
**[[Fight Back!]]* (Re-Release Of Old Split Material) 
**[[Total Anarchoi]]* (Live/Studio Collection - CD/LP) 1996
**[[Fuaim Catha]]* (Skuld Records) 1999
**[[Outraged By The System]]* (Step-1 Music) 2002

## Tùsan


## Ceangail-a-muigh
*Làrach-lìn oifigeil
*An dà chòmhlan 'punc' a tha a' seinn sa Ghàidhlig — *The Scotsman*

Roinn-seòrsa:Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil
Roinn-seòrsa:Ceòladairean le Gàidhlig
John Paul Jones

Bha **John Paul Jones** (fìor ainm: *John Baldwin*, Sidcup, 3 am Faoilleach 1946) na shàr-chluicheadair ceòlmhor aig Led Zeppelin. Gu h-àbhaisteach, chluicheadh e an giotàr beus ach bha e sgileil air iomadach ionnstramaid eile.  As déidh do Led Zeppelin sgaradh, fhuair e cliù mar riochdaire sgoinneil don leithid de R.E.M. agus Na Butthole Surfers.  Tha e air dà chlàr a chlàradh leis fhèin, Zooma agus The Thunderthief.
## Ceanglaichean A-muigh
*Rolling Stone
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil
Mill a h-Uile Rud

'S e còmhlan-ciùil punc à Seattle, ann an Aimearaga, a th' ann am **Mill a h-Uile Rud** a chaidh air bhog ann an 2003. Tha triùir anns a’ chòmhlan; Tim Armstrong (guth agus giotàr), Sgrios (guth agus giotàr beus) agus Sìne (na drumaichean). Rugadh màthair Shìne ann am Beinn na Faoghla ach bha Sìne fhèin air a togail eadar a' Ghalltachd agus na Stàitean Aonaichte. Thòisich Sìne agus Tim ag ionnsachadh na Gàidhlig nuair a bha iad a’ fuireach ann an Dùn Èideann agus às dèidh dhaibh tachairt ri puncairean Gàidhlig eile mar Ruairidh à Oi Polloi.  
## Òrain
Tha na h-òrain aca mu dheidhinn feise mar as trice, gu math coltach, ann an dòigh, ris a’ bhàrdachd aig Alasdair Mac Mhaighstir Alasdair, Iain Lom agus a leithid.  Dh'fhoillsich iad CD, Ceàrr, ann an 2004 agus tha òrain aca air dà chlàr cruinneachaidh le Oi Polloi, Nad Aislingean agus Atomgevitter. Tha na òrain aca air fad 'sa Ghàidhlig.

Tha iad dubh an aghaidh mòran dhen phunc “Cheilteach” a tha, nam beachd-san, a’ reic droch ìomhaigh dhe na Gàidheil mar mhisgearan gòrach.  Cuideachd tha iad gu math làidir mu dheidhinn cleachdadh na Gàidhlig, chan ann anns na h-òrain a-mhàin, ach cuideachd air na CDan, air an làrach-lìn aca, air an àrd ùrlair agus am measg à chèile gu làitheil.

Le *Ceàrr*, rinn iad a' chiad CD a-riamh a bha uile de dh'òrain ùra Gàidhlig.  (B' e *Play Gaelic* aig Runrig a' chiad CD ròc ann an Gàidhlig, ach bha grunn òran tradaiseanta am measg nan òran ùra, agus b' e an clàr vinyl, *Carson?*, aig Oi Polloi a' chiad clàr punc uile gu lèir ann an Gàidhlig.  B' e *Ar Ceòl, Ar Cànan, Ar-A-Mach* aig Oi Polloi a' chiad CD a bha uile de dh'òrain ùra Gàidhlig agus e cuideachd de dh'fhaide LP.)  Cuideachd, rinn iad a' chiad làrach-lìn còmhlain a-riamh a bha ann an Gàidhlig a-mhàin.
## Turasan
Chaidh iad air turasan air feadh nan Stàitean Aonaichte agus cuideachd ann an Alba agus anns an Roinn Eòrpa.  Chluich iad ann an Steòrnabhagh, Dùn Èideann agus Glaschu.  Chluich iad cuirm-chiùil bheò air Rapal air BBC Radio nan Gàidheal agus bha prògram mu an deidhinn air a sgaoileadh anns an t-sreath, Ealtainn. 

## Clàran

*2004: *Ceàrr* (Clàran Droch-Shùil)
*2005: *Ceòl Gàidhlig mar Sgian nad Amhaich* ("Steòrnabhagh"; aon òran air clàr-cruinneachaidh)
*2006: *Gàidhlig na Lasair* ("Steòrnabhagh, Òran Sabaid Sabhal Mòr Ostaig agus Crath do Thòn"; trì òrain air CD-cruinneachaidh)

## Cuirmean

## Ceanglaichean a-muigh

*aiste air punc Gàidhlig anns *[[The Scotsman]]* 
*aiste air Mill a h-Uile Rud anns *The Scotsman* 
*2mh aiste air Mill a h-Uile Rud anns *The Scotsman* 
*3mh aiste air Mill a h-Uile Rud anns *The Scotsman* 
*4mh aiste air Mill a h-Uile Rud anns *The Scotsman* 

Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil
Roinn-seòrsa:Ceòladairean le Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Còmhlanan-ciùil
Ronnie Wood

'S e cluicheadair a' ghiotàir a th' ann an **Ronnie Wood** (Lunnainn, 1 an t-Ògmhios 1947). Thòisich e a' cluich còmhla ris Na Faces agus cuideachd a' toirt taic do Rod Stewart nuair a bha e a' seinn leis fhèin. Ghabh e leis Na Rolling Stones ann an 1976 nuair a dhealaich Na Faces agus tha e fhathast a' cluich leotha an-diugh.

Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil
Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Leasbach dhatha-bhilean

'S e leasbach (gu dualchasach) bheanail a th' ann an leasbach dhaith-bhilean. 'S e facal de truaill-chainnte a nochd 'san deichead 1990. 'S urrainn dhi ri leasbach beanail sam bith air chleachdadh a bhith, ach 's e mar as trice glèidhte ri mnathan beanaile gu bheil air tharraing ri mnathan beanaile eile, seach càirdeas de "Feachdaire agus gruagach".

'Sna filmean Ameireaganach, tha leasbaichean riochdaichte gu tric a-rèir ris an dlùth-chlòdh na leasbaich dhatha-bhilean, a bhith nas sàbhailte gu sluagh-iùlach agus a bhith nas tarraingiche gu miann ri fir-choimhid. Riochdaichidh an lìn an bocsa-deilbh (telebhisean), *[[An Facal L]]* gu lèir nam prìomh-charactaran leasbach mar seo.

'S urrainn dhi cuideachd a ciallachadh neach nach eil gu fìor 'nan leasbach ach gabhaidh air a bhith, air mòran adhbharan mar siùrsachd. 'S urrainn dham dh'fhacal air boireannaich dhà-mhiannach air chleachdadh a bhith.

Air uairibh, tha air chur fèineachd nan leasbach dhatha-bhilean air mnathan an sàs leis a' chomann cluiche shuidheachaidhean na h-Aristasia. Cuiridh Aristasianaich umpa fhèin nòsan beanail an aodaich, gu tric a' cuimhneachadh na deicheadan de 1920-1950, agus suidhichidh iad fhèin ri "fìrinn eile" far a tha na dà seòrsa *tè-bhàn* agus *tè-chiar*. Th' an comann na h-Aristasian air chur an cèill air a bhith cho "chan eil cho mòran feachdaire agus gruagach ri gruagach agus nas gruagaiche".

## Faic cuideachd
*Leasbach neodrach

## Ceanglaichean a-mach
* Còmhradh timcheall leasbaich dhatha-bhilean ann am filmean Fhemm Magazine
* An Duilleag Leasbaich Dhatha-Bhilean

Leasbach dhatha-bhilean 
Leasbach dhatha-bhilean
Roinn-seòrsa:LCDT-Truaill-chainnte
Roinn-seòrsa:LCDT-faclan
Jason Bonham

**Jason Bonham** R. 15 Iuchair 1966

An aon mhac aig John Bonham, dromadair leis a' chòmhlan-ciùil Led Zeppelin. 'S e sàr-dhromadair a th' ann an Jason fhèin agus tha luchd-leantainn Zeppelin an-còmhnaidh an dòchas gun tig e còmhla leis an triùir eile a bha ann an Led Zeppelin le athair airson ath-aonadh. Chluich Jason le Led Zeppelin aig an aontachadh gu Talla Cliù Rock Agus Roll ann an 1996.

Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil
Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte