open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ùir

'S e an talamh a tha ann an **ùir**, sam bi luibhean a’ fàs.

Is iomadh seòrsa ùir a tha ri fhaighinn, a-rèir cia mheud uisge, grian agus teas a tha aca, agus dè seòrsa cloiche a tha fodha.

Roinn-seòrsa:Eòlas-talmhainn
Ball-lìn

Tha **Ball-lìn** (“netball”) na chluich a tha coltach ri ball-basgaid airson mnathan. Se cluich a tha anns am bi daoine a’ feuchainn ri bàlla a thilgeil tro chearcall a bhios air a cheangal deich troighean os cionn an ùrlair.

Lin
3 am Faoilleach

'S e **3 am Faoilleach** an treas latha dhen bhliadhna  a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 362 latha (363 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan
* 1959 - Ghabhadh Alasca a-steach mar 49mh stàit de na Stàitean Aonaichte.

## Breithean

* 106 RC - Cicero, Poileatagach agus feallsanaiche Ròmanach (bàs: 43 RC)
* 1883 - Clement Attlee, Prìomh-mhinistear Bhreatainn (bàs: 1967).
* 1892 - J. R. R. Tolkien, sgrìobhaiche
* 1956 - Mel Gibson, actair Aimearaganach/Astràilianach.
* 1962 - Gavin Hastings, cluicheadair rugbaidh
* 1969 - Michael Schumacher, dràibhear Gearmailteach.
* 1942 - László Sólyom, ann am Pécs. Fear-poileataigs às an Ungair.
* 1963 - Stewart Hosie, ann an Dùn Dè. Neach-poileataigs Albannach.

## Bàsan
* 722 - Ban-ìompaire Gemmei à Iapan (rug: 661).
* 1322 - Rìgh Philip V na Frainge (rug. 1293).
* 1875 - Pierre Larousse, deasaiche Frangach (rug. 1817).
* 1903 - Alois Hitler, Athair Adolf Hitler (rug. 1837).
* 1923 - Jaroslav Hasek, Sgrìobhadair-nobhail Teiceach (rug. 1883).
* 1959 - Edwin Muir, sgrìobhadair is eadar-theangaiche Albannach.

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
4 am Faoilleach

'S e **4 am Faoilleach** an ceathramh latha dhen bhliadhna  a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 361 latha (362 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

*1896, inbhe stàite do dh'Utah.

## Breithean
* 1643 &ndash; Isaac Newton, neach-feallsanachd nàdar agus matamataig Sasannach. 
* 1792 - Johan August Arfwedson, ann an Skagerholms bruk. Ceimigear às an t-Suain.
* 1904 - Murchadh MacMhathain no "Cailleach an Deucoin" ann an ceann a deas nan Loch air Eilean Leòdhais.
* 1945 - Richard Schrock, ann am Berne (Indiana). Ceimigear às na Stàitean Aonaichte.

## Bàsan

* 1941 - Henri Bergson, ann am Paris. Sgrìobhadair agus feallsanaiche às an Fhraing.
* 1960 - Albert Camus, ann an Villeblevin. Sgrìobhadair às an Fhraing.
* 1965 - T. S. Eliot, ann an Lunnainn. Sgrìobhadair agus bàrd.
* 2011 - Gerry Rafferty, seinneadair Albannach.

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
5 am Faoilleach

'S e **5 am Faoilleach** an còigeamh latha dhen bhliadhna  a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 360 latha (361 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

## Breithean
* 1846 - Rudolf Christoph Eucken, sgrìobhadair Gearmailteach.
* 1938 - Juan Carlos Alfonso Víctor María de Borbón y Borbón-Dos Sicilias, san Roimh. Rìgh na Spàinne.
* 1975 - Bradley Cooper, cleasaiche à Philadelphia sna Stàitean Aonaichte.

## Bàsan
* 1981 - Harold Clayton Urey ann an Walkerton, Indiana. Ceimigear a bhuannaich an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 1934.

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
6 am Faoilleach

'S e **6 am Faoilleach** an siathamh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 359 latha (360 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

* 1759, phòs George Washington a’ bhanntrach Martha Dandridge Custis.
* 1912, inbhe stàite do Mheagsago Nuadh.

## Breithean
* 1367 &ndash; Rìgh Richard II na Sasainn 

## Bàsan
* 1872 - Manuel María Mallarino, ann am Bogotá. Fear-poileataigs à Coloimbia.

## Fèillean
* Tha an ceann-latha a' ciallachadh "Nollaig bheag" ann an Èirinn.
* Fèill an Taisbeanaidh

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
7 am Faoilleach

'S e **7 am Faoilleach** an seachdamh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 358 latha (359 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

* 1566 - Taghadh Phàpa Pius V, ann an Cathair na Bhatacain.
* 1610 &ndash; Galileo Galilei a' chiad duine a lorg ceithir de na gealaich aig Iupatair.

## Breithean
* 1502 - Ugo Boncompagni, ann am Bologna. Pàp bho 1572 gu ruige 1585.
* 1800 - Millard Fillmore, 13mh Ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte. 
* 1971 - Jeremy Renner, actair Aimeireaganach.
* 1941 - John E. Walker, ceimigear à Sasainn.

## Bàsan
* 1655 - Giovanni Battista Pamphilj (neo Pamphili), san Ròimh.  Pàp bho 1644 gu ruige 1655.
* 1742 - Seumas Greumach, a' chiad Dhiùc a' Mhonaidh Roise, ann an Lunnainn. Neach-poileataigs à Alba.
* 1998 - Vladimir Prelog ann an Zürich. Ceimigear.

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
8 am Faoilleach

'S e **8 am Faoilleach** an t-ochdamh latha dhen bhliadhna  a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 357 latha (358 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

## Breithean
* 1787 -  Iain MacGilleEathain (Bàrd Thighearna Cholla), bàrd Ghàidhlig.
* 1823 - Alfred Russel Wallace,  neach-eòlas-nàdair, bith-eòlaiche, neach-cruinn-eòlas is neach-rannsachaidh às a' Chuimrigh.
* 1935 - Elvis Presley, ann an Tupelo (Mississipi), seinneadair Aimeireaganach.
* 1942 - Stephen Hawking, fiosaigiche is matamataigear.

## Bàsan
* 1324 &ndash; Marco Polo, neach-malairt Eadailteach. 
* 1642 - Galileo Galilei, ann am Firenze. Fear-saidheans às an Eadailt.
* 1997 - Melvin Calvin ann am Berkeley (Calafòrnia). Ceimigear  a bhuannaich  an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 1961.

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
Éideard Dwelly

'S e **Éideard Dwelly** (2 Gearran 1864, Twickenham–25 Faoilleach 1939) a rinn am faclair a bu chudromaiche sa Ghàidhlig - *Faclair Gàidhlig gu Beurla le dealbhan*. Chlò-bhuail, cheangail, agus chruinnich e e, agus rinn e na dealbhan cuideachd. Thàinig am faclair a-mach ann 1911. 'S e Sasannach a bha ann bho thùs, ach shiubhail e leis an arm a dh’Alba, far an do chuir e an t-ainm “Eòghann Dòmhnallach” air fhèin. 'S e obair luachmhor a rinn e, ach cha do ghabh e a-riamh an duais a b' fhiach e air a shon.

## Bheatha
Nuar a bha Dwelly fhathast san sgoil, thòisich ùidh mhòr a bhith aige ann an Gàidhlig agus ann am pìobaireachd. Ghabh e dha na London Scottish Volunteers, agus mar seo, bha cothrom aige a bhith a' cluiche na pìoba. Ann an 1890s, dh'atharraich e ainm, oir bha Eòghan MacDhòmnaill nas fhreagarraiche airson a' phìobaire. Dh'fhàg e Sasainn agus ghluais e a dh'Alba. Phòs e boireannach aig an robh Gàidhlig, Màiri NicDhùghaill. Aig an àm seo, thòisich e obair air am faclair Gàidhlig ùr. 

Thill an teaghlach a Shasainn a-rithist, agus bha iad a' fuireach ann am Skeete, ann an sgìre Kent, agus ann an Herne Bay.

## Am faclair
Tha am faclair a sgrìobh Dwelly ann an clò fhathast. Tha 1034 duilleagan ann agus iomadh dealbh. Tha e soilleir ris an leughadair gur e obair uabhasach mhòr a tha anns an fhaclair a rinn Dwelly. Ann an ro-ràdh an fhaclair sgrìobh Dwelly gun robh e taingeil don Rìgh airson a chuideachadh agus bha e taingeil cuideachd do a bhean. Nuair a bha Am Faclair deiseil, thòisich e obair air sloinneadh, *Dwelly's Parish Records*.  

## Faic cuideachd
* Faclairean Gàidhlig

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Am Faclair Beag - tionndadh air loidhne dhen fhaclair aig Dwelly

Roinn-seòrsa:Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Sgoilearan na Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
2 am Faoilleach

'S e **2 am Faoilleach** an dàrna latha dhen bhliadhna  a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 363 latha (364 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

* 1872 - Cuirear Brigham Young fo ghreim airson ioma-phòsadh. Bha 25 mnathan aige.
* 1950 - Bha àireamh luchd-frithealaidh a b' àirde aig C.B. Hibernian an aghaidh C.B. Cridhe Mheadhan-Lodainn.

## Breithean
* 1882 - Ivar Kamke, ann an Stockholm. Neach-ealain às an t-Suain.
* 1905 - Michael Tippett, co-ghleusaiche Sasannach (bàs: 1998). 
* 1960 - Gòrdan Dòmhnallach, neach-poileataigs à Alba.
* 1972 - Rodney MacDonald, neach-poileataigs agus ceòladair Canadach.

## Bàsan

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
9 am Faoilleach

'S e **9 am Faoilleach** an naoidheamh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 356 latha (357 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

* 1788, inbhe stàite do Chonnecticut.

## Breithean
* 1554 - Alessandro Ludovisi, ann am Bologna. Pàp bho 1621 gu ruige 1623.
* 1869 - Richard Abegg, ann an Danzig. Ceimigear às a' Ghearmailt.
* 1920 - Clive Dunn, actair à Sasainn.
* 1944 - Jimmy Page, cluicheadair giotàir ann an Led Zeppelin.
* 1980 - Sergio García, cluicheadair goilf às an Spàinn.

## Bàsan
* 1514 &ndash; Anna na Breatainn Bheag.
* 1779 - Joseph Ignatz Sadler ann an Olmütz. ‎Peantair ainmeil à Morabhia.
* 1885 - Mariano Ospina Rodríguez, ann an Santa Marta. Fear-poileataigs à Coloimbia.
* 1901 - Santos Acosta Castillo, ann am Bogotá. Fear-poileataigs à Coloimbia.
* 1998 - Kenichi Fukui, ann an Kyoto. Ceimigear.

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
11 am Faoilleach

'S e **11 am Faoilleach** an 11na latha dhen bhliadhna  a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 354 latha (355 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

*  1982 - Fhuair Cantàbria fèin-riaghlach.

## Breithean
* 1934 - Jean Chrétien, Prìomh-mhinistear Chanada.
* 1815 - Iain MacDhòmhnaill, ciad prìomhair Chanada.

## Bàsan
* 1929 - Elfrida Andrée, ann an Göteborg. Sgrìobhadair-ciùil às an t-Suain.
* 2013 - Robert Kee, craoladair mun Dàrna Cogadh is Èirinn.
* 2015 - Anita Ekberg, ann an Rocca di Papa. Actair às an t-Suain.
* 2017 - Canon Kenyon Wright, diadhach agus neach-iomairt

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
10 am Faoilleach

'S e **10 am Faoilleach** an deicheamh latha dhen bhliadhna  a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 355 latha (356 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

* Bhuannaich Claude Simon an Duais Nobel ann an Litreachas.

## Breithean
* 1880 - Manuel Azaña Díaz, ann an Alcalá de Henares. Neach-poileataigs às an Spàinn.
* 1938 - Donald Knuth, ann am Milwaukee. Eòlaiche Coimpiutair às na Stàitean Aonaichte.
* 1976 - Ian Poulter, cluicheadair goilf.
* 1997 - Lord Alexander R. Todd, ann an Glaschu. Ceimigear à dh'Alba.

## Bàsan
* 1778 - Carl Linnaeus, rannsachair bith-eòlas ann an Uppsala, an t-Suain.
* 1951 - Sinclair Lewis, san Roimh. Sgrìobhadair às na Stàitean Aonaichte.
* 1957 - Gabriela Mistral, ann an Hempstead. Bàrd às an t-Sile.
* 1985 - Heinrich Böll, ann an Kreuzau. Sgrìobhadair Gearmailteach.

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
25 am Faoilleach

'S e **25 am Faoilleach** an 25mh latha dhen bhliadhna  a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 340 latha (341 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

## Breithean
* 1477 &ndash; Anna na Breatainn Bige.
* 1759 - Raibeart Burns, ann an Allmhaigh. Bàrd à Alba.
* 1874 - Somerset Maugham, ann am Paris. Sgrìobhadair à Sasainn.
* 1918 - Ilya Prigogine, ann am Mosgo. Ceimigear às an Ruis.
* 1982 - Veronica Scopelliti, san Ròimh. Seinneadair às an Eadailt.

## Bàsan

* 1939 - Edward Dwelly. Eòlaiche na Gàidhlig à Sasainn.

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
24 am Faoilleach

'S e **24 am Faoilleach** an 24mh latha dhen bhliadhna  a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 341 latha (342 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

* 1998 - Cha do mhair Carlos Lemos Simmonds ach naoi latha (bho 12 am Faoilleach 1998) mar cheann-suidhe Choloimbia.

## Breithean
* 1712 - Friedrich II na Prùise, ann am Berlin.
* 1917 - Ernest Borgnine, ann an Hamden. Actair às na Stàitean Aonaichte.
* 1941 - Dan Shechtman, ceimigear à Iosrael a bhuannaich an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 2011.

## Bàsan
* 1965 - Winston Churchill, Prìomh-mhinistear Bhreatainn (rug. 1874)

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
23 am Faoilleach

'S e **23 am Faoilleach** an 23mh latha dhen bhliadhna  a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 342 latha (343 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

* 1368: Stèidhich Hongwu Rìgh-shliochd nam Ming agus chaidh e na ìmpire na Sìne
* 1846: Cur às do Thràilleachd ann an Tuinisia.

## Breithean

* 1783 - Stendhal, sgrìobhadair às an Fhraing.
* 1876 - Otto Paul Hermann Diels, ann an Hamburg. Ceimigear às a' Ghearmailt.
* 1903 - Jorge Eliecer Gaitán, ann an Cucunubá. Fear-poileataigs à Coloimbia.
* 1915 - Sir Arthur Lewis, ann an Castries. Eaconamaiche à Naomh Lùisia.
* 1930 - Derek Walcott, ann an Castries. Bàrd à Naomh Lùisia.
* 1944 – Rutger Hauer ann am Breukelen. Cleasaiche às na Tìrean Ìsle.
* 1954 - Viktor Yushchenko, ann an Khoruzhivka. Fear-poileataigs às an Ucràin.

## Bàsan
* 1806 - William Pitt Beag, Prìomh-mhinistear Bhreatainn.
* 1989 - Salvador Dalí, neach-ealain.

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
20 am Faoilleach

'S e **20 am Faoilleach** am ficheadamh latha dhen bhliadhna  a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 345 latha (346 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan
* 1936 - Eideard VIII na rìgh anns an Rìoghachd Aonaichte. 
* 1981 – Chaidh Ronald Reagan a thaghadh mar cheann-suidhe nan Stàitean Aonaichte (gus 20 am Faoilleach, 1989].
* 2009 - Tha Barack Obama na cheann-suidhe nan Stàitean Aonaichte.

## Breithean
* 1873 - Johannes Vilhelm Jensen, ann am Farsø.
* 1920 - Bertram Schmiterlöw, ann an Karlskrona. Neach-ealain às an t-Suain.
* 1930 - Buzz Aldrin, speuradair Aimeireaganach.

## Bàsan
* 1889 - Bartolomé Calvo, ann an Quito. Neach-poileataigs à Coloimbia.
* 1936 - Seòras V, rìgh anns an Rìoghachd Aonaichte.
* 1993 - Audrey Hepburn, ann an Tolochenaz. Actair à Sasainn.

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
19 am Faoilleach

'S e **19 am Faoilleach** an 19mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 346 latha (347 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

## Breithean
* 1736 - James Watt, innleadair Albannach à Grianaig.
* 1878 - Henri Victor Regnault, ann an Aachen. Ceimigear Frangach.
* 1950 - Rhona Brankin, BPA.
* 1912 - Leonid Kantorovich, eaconamaiche às an Ruis.

## Bàsan
* 1969 - Jan Palach, oileanach às an t-Seic-Slòbhac a dh'ìobair e fhèin mar fianais phoileataigeach.

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
18 am Faoilleach

'S e **18 am Faoilleach** an 18mh latha dhen bhliadhna  a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 347 latha (348 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

* 1535 - Chaidh Lima, phrìomh-bhaile Phearu, a stèidheachadh.
* 1898 - Fhuair Tulsa (Oklahoma) inbhe oifigeil.

## Breithean
* 1904 - Cary Grant, ann am Bristol. Actair à Sasainn.
* 1953 - Dag Malmberg, ann an Gävle. Actair agus riochdaire nam filmichean às an t-Suain.
* 1955 - Kevin Costner, actair Aimeireaganach.

## Bàsan
* 1995 - Adolf Butenandt, bith-cheimigear Gearmailteach
* 1936 - Rudyard Kipling, ann an Lunnainn. Sgrìobhadair à Sasainn.
* 1946 - Pieter Stoop, ann am Breda. Peantair às na Tìrean Ìsle.
* 1982 - Huang Sianfan, seannaiche às an t-Sìona.

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
16 am Faoilleach

'S e **16 am Faoilleach** an 16mh latha dhen bhliadhna  a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 349 latha (350 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

1862 - B’ fheudar dhà Leonardo Canal González a dhol na fhògarrach gu Pearù nuair a chaidh còrdadh na Sìthe a dhearbhadh ann an Coloimbia le Riaghaltas reubaltach.

## Breithean
* 1901 - Fulgencio Batista Zaldívar, ann am Banes. Saighdear agus deachdaire à Cùba.

## Bàsan
* 1952 - Knut Hamsun, ann an Grimstad. Sgrìobhadair à Nirribhidh.
* 1964 - Fernando González, ùghdair agus feallsanaiche à Coloimbia.

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
22 am Faoilleach

'S e **22 am Faoilleach** an 22na latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 343 latha (344 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

* 1852 - Stoirm mhòr aig Taigh-solais Àird nam Murchan.

## Breithean
* 1928 - Pòl MacAonghais, ann an Gurraig. Sgrìobhadair.
* 1936 - Alan J Heeger, ann an Sioux City. Ceimigear às na Stàitean Aonaichte.

## Bàsan
* 1901 - Chaochail Ban-rìgh Bhictoria.
* 1914 - Giuseppe Melchiorre Sarto, ann an Cathair na Bhatacain. Pàp.
* 1922 - Giacomo della Chiesa, ann an Cathair na Bhatacain. Pàp bho 1914 gu 1922.

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
21 am Faoilleach

'S e **21 am Faoilleach** an 21na latha dhen bhliadhna  a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 344 latha (345 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

## Breithean
* 1959 - Alex McLeish, cluicheadair ball-coise

## Bàsan
* 1924 - Vladimir Lenin ann an Gorki. Fear-poileataigs às an Ruis. 
* 1950 - George Orwell ann an Lunnainn. Sgrìobhadair à Sasainn.
* 1997 - Còirnealair Parker, ann an Las Vegas. Manaidsear ciùil às na Tìrean Ìsle.

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
15 am Faoilleach

'S e **15 am Faoilleach** an 15mh latha dhen bhliadhna  a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 350 latha (351 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

## Breithean
* 1895 - Artturi Ilmari Virtanen, ceimigear à Suòmaidh.
* 1918 - Gamal Abdel Nasser, ann an Alexandria. Neach-poileataigs às an Èipheit.
* 1929 – Martin Luther King, ann an Atlanta. Fear-iomairt às na Stàitean Aonaichte.
* 1947 - Martin Chalfie, ann an Chicago. Bith-eòlaiche às na Stàitean Aonaichte.
* 1962 - Coinneach Mac an Tòisich, neach-poileataigs Albannach.
* 1964 - Jackie Baillie, ann an Hong Cong. Tè-poileataigs à Alba.
## Bàsan

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
13 am Faoilleach

'S e **13 am Faoilleach** an 13as latha dhen bhliadhna  a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 352 latha (353 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

* 1830 - Fhuair a' Bheiniseala a chuid neo-eisimeileachd bho Choloimbia.

## Breithean
* 1960 - Eric Betzig,  ann an Ann Arbor, Michigan, fiosagaiche a bhuannaich an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 2014 còmhla ri William Moerner is Stefan Hell.

## Bàsan
* 614 - Chaochail Naomh Mungan, pàtran-naomh Ghlaschu.

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
12 am Faoilleach

'S e **12 am Faoilleach** 12na latha dhen bhliadhna  a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 353 latha (354 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

* 1998 - Cha do mhair Carlos Lemos Simmonds ach naoi latha (gu 24 am Faoilleach 1998) mar cheann-suidhe Choloimbia.
* 2010 - Crith-thalmhainn Haiti, dh'eug corr is 200,000 duine ann am Port-au-Prince.

## Breithean
* 1916 - P. W. Botha, ann am Paul Roux. Fear-poileataigs à Afraga a Deas.
* 1959 - Per Gessle, ann an Halmstad. Ceòladair às an t-Suain.

## Bàsan
* 1834 – William Grenville, 1d Baran Grenville, Prìomh Mhinistear na Rìoghachd Aonaichte (rug. 1759)
* 2020 – Roger Scruton, feallsanaiche

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
14 am Faoilleach

'S e **14 am Faoilleach** 14mh latha dhen bhliadhna  a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 351 latha (352 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

## Breithean

## Bàsan
* 1942 - Porfirio Barba Jacob, ùghdair à Coloimbia 
* 1957 - Humphrey Bogart, actair Aimeireaganach
* 1977 - Anthony Eden, Prìomh-mhinistear Bhreatainn
* 2013 - Conrad Bain, ann an Liverbridge. Actair à Canada.

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
17 am Faoilleach

'S e **17 am Faoilleach** an 17mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 348 latha (349 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

## Breithean
* 1504 - Michele Ghiserli, ann am Bosco Marengo. Pàp bho 1566 gu ruige 1572.
* 1820 - Anne Brontë, sgrìobhadair Sasannach. 
* 1858 - Tomás Carrasquilla, ann am Medellín. Sgrìobhadair à Coloimbia.
* 1863 - David Lloyd George prìomh-mhinistear na Rìoghachd Aonaichte
* 1883 - Compton Mackenzie, ùghdar ''Whisky Galore
* 1911 - George J. Stigler, ann an Seattle. Eaconamaiche às na Stàitean Aonaichte.
* 1942 - Muhammed Ali, ann am Louisville (Kentucky). Dòrnaire às na Stàitean Aonaichte.
* 1957 - Loreena McKennitt, ann am Morden (Manitoba). Ceòladair à Canada.

## Bàsan

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
31 am Faoilleach

'S e **31 am Faoilleach** an 31na latha dhen bhliadhna  a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 334 latha (335 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

* 1846 - Chaidh Milwaukee (na Stàitean Aonaichte) a stèidheachadh.

## Breithean
* 1762 - Lachlann MacGuaire, riaghladair New South Wales 1810-1821, "Athair Astràilia" (b. 1824)
* 1868 - Theodore William Richards, ann an Cambridge (Massachusetts). Ceimigear às na Stàitean Aonaichte.
* 1881 - Irving Langmuir, ann an Eabhraig Nuadh. Ceimigear às na Stàitean Aonaichte.
* 1886 - Alfonso López Pumarejo, ann an Honda. Fear-poileataigs à Coloimbia.
* 1930 - Paul Newman, actair Aimeireaganach.
* 1935 - Kenzaburo Oe, ann an Uchiko. Sgrìobhadair às an t-Seapan.

## Bàsan
* 1973 - Ragnar Frisch, ann an Oslo. Eaconamaiche à Nirribhidh.

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
30 am Faoilleach

'S e **30 am Faoilleach** an 30mh latha dhen bhliadhna  a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 335 latha (336 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

* 1592 - Taghadh Phàpa Clemens VIII, ann an Cathair na Bhatacain.

## Breithean
* 1927 - Olof Palme, ann an Stockholm. Fear-poileataigs às an t-Suain.
* 1949 - Peter Agre, ann an Northfield (Minnesota). Bith-eòlaiche às na Stàitean Aonaichte a  bhuannaich  an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 2003.
* 1930 - Gene Hackman, ann an San Bernardino (Calafòrnia). Actair às na Stàitean Aonaichte.

## Bàsan

* 1881 - Octavia Carlén, ann an Stockholm. Sgrìobhadair às an t-Suain.
* 1961 - John Duncan Fergusson. Peantair is fear de na Dathaichean Albannach.
* 2005 - Martyn Bennett, ann an Dùn Èideann.  Fear-ciùil ùr-ghnothach a mheasgaich ceòl Albannach traidiseanta agus modhannan as ùire. 
* 2011 - John Barry, ann an Eabhraig. Ceòladair à Sasainn.

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
29 am Faoilleach

'S e **29 am Faoilleach** an 29 latha dhen bhliadhna  a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 336 latha (337 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

* 1861 &ndash; Tha Kansas air a bhith na stàit.

## Breithean
* 1866 - Romain Rolland, sgrìobhadair às an Fhraing. 
* 1942 - Arnaldo Tamayo Méndez, ann am Baracoa. Paidhleat, speuradair agus neach-poileataigs à Cùba. 
* 1945 - Tom Selleck, actair Aimeireaganach.

## Bàsan
* 1861 - José María Obando, ann an El Rosal. Fear-poileataigs à Coloimbia.
* 1926 - Benjamin Neeve Peach, creag-eòlaiche ainmeil air sgàth na h-obrach aige air cumaidhean geòlasach na Gàidhealtachd.
* 1934 - Fritz Haber, ann am Basel. Ceimigear às a' Ghearmailt.

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
28 am Faoilleach

'S e **28 am Faoilleach** an 28mh latha dhen bhliadhna  a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 337 latha (338 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

* 1547 - B' e Eideard VI Rìgh na Shasainn gu 6 an t-Iuchar 1553.

## Breithean
* 1600 - Giulio Rospigliosi, ann am Pistoia. Pàpa bho 1667 gu ruige 1669.
* 1784 - George Hamilton-Gordon, Prìomh-mhinistear na Rìoghachd Aonaichte.
* 1828 - Julián Trujillo Largacha, ann am Popayán. Fear-poileataigs à Coloimbia.
* 1853 - José Julián Martí Pérez, ann an La Habana. Sgrìobhadair agus bàrd à Cùba.
* 1955 - Nicolas Sarkozy, ann am Paris. Fear-poileataigs às an Fhraing.
* 1974 - Ty Olsson, cleasaiche à Alba Nuadh.
* 1986 - Jessica Ennis, luth-chleasaiche Sasannach.
* 1993 – Will Poulter,‎ cleasaiche à Hammersmith, Lunnainn.

## Bàsan

* 1547 - Rìgh Eanraig VIII, Rìgh na Shasainn bho 21 an Giblean 1509 gu 28 am Faoilleach 1547. 
* 1621 - Camillo Borghese, ann an Cathair na Bhatacain.  Pàp bho 1605 gu ruige 1621. 
* 1859 - Frederick John Robinson, 1d Biocas Goderich, Prìomh-mhinistear na Breatainne.
* 1939 - William Butler Yeats, ann an Roquebrune-Cap-Martin. Bàrd à Èirinn.
* 1982 - Aonghas Caimbeul (Am Puilean), bàrd Gàidhlig à Leòdhas.
* 2015 - Yves Chauvin, ann an Tours. Ceimigear às an Fhraing.

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
27 am Faoilleach

'S e **27 am Faoilleach** an 27mh latha dhen bhliadhna  a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 338 latha (339 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

## Breithean

* 1756 - Wolfgang Amadeus Mozart, ann an Salzburg.
* 1859 - Ceusair Uilleam II, ann am Berlin.
* 1871 - Samuel Peploe, ann an Dùn Èideann.
* 1950 - Annabel Goldie, neach-poileataigs Albannach.

## Bàsan
* 1596 - Francis Drake, ann am Portobelo (Panama). Spùinneadair à Sasainn.
* 1901 - Giuseppe Verdi, ceòladair às an Eadailt.

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
26 am Faoilleach

'S e **26 am Faoilleach** an 26mh latha dhen bhliadhna  a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 339 latha (340 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

* 1837, inbhe stàite do Mhichigan.

## Breithean
* 1802 - Victor Hugo, ann am Besançon. Sgrìobhadair às an Fhraing.
* 1884 - Edward Sapir, cànanaiche agus corpeòlaiche. Tha an *Sapir-Whorf-Hypothesis* stèidhichte air a bhun-bheachdan.
* 1918 - Nicolae Ceaușescu, ceann-suidhe Romàinia. 
* 1955 - Eddie van Halen, ann an Nijmegen. Ceòladair às na Tìrean Ìsle.

## Bàsan

* 1848 -  Iain MacGilleEathain (Bàrd Thighearna Cholla), bàrd Ghàidhlig.
* 1991 - Bobby MacLeod, cluicheadair a' bhocsa Albannach. 
* 2014 - Iain Fearchar Rothach, neach-poileataigs na h-Alba a bhuannaich an duais Sàr Ghàidheal ann an 2011.
* 2020 - Kobe Bryant.

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
Bàgh

*Saoil an robh thu a' lorg [[càmas]]*

Tha **bàgh** neo **camas** na àite far an crom an cladach a-steach, anns a’ mhuir, loch neo abhainn. Gu tric tha cruth de bròg-eich neo “u”. 

## Ciall
Tha an ciall aig "bàgh" agus "camas" coltach, ach tha camas a’ ciallachadh fear cam.

Sa Ghaeilge, tha cuan a’ ciallachadh "camais".

Roinn-seòrsa:Tìr-eòlas
Roinn-seòrsa:Muir
Clachan

Tha am facal **clachan** a' ciallachadh baile-beag far a bheil eaglais. Far a bheil baile don ainm **Clachan**, tha seo a' comharrachadh an àite far a bheil eaglais na sgìre. 
Uaireannan chanar "Na Clachan" neo "Na h-Ulpagan" ri àite far an robh teampuill pàganach anns a' cheud linn (an linn mus an d’thàinig an soisgeul gu Alba). 

Tha am facal Gallta "village" co-ionnan ri "clachan", agus am facal Beurla "hamlet" co-ionnan ri "baile fearainn". 

## Artaigilean co-cheangailte
* Baile
** Baile mòr
** Àrd-bhaile
** Prìomh-bhaile

Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Cruinn-eòlas
Roinn-seòrsa:Tuineachadh
Gille-cruidh

'S e **balach-cruidh** neo **gille-cruidh** (Beurla: **cowboy**) a thèid air muin eich timcheall air tuathanas mòr ann an Astràilia, Canada agus gu h-àraid ann an Aimearagaidh a’ coimhead an dèidh cruidh. Tha cultar mòr ceangailte leis a’ ghille-cruidh, m.e. rodeo, tuath-cheòl (*country and western*) agus an Siar-sgeul (*Western*) sa litreachas agus film.

Roinn-seòrsa:Àiteachas
Roinn-seòrsa:Na Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Dreuchdan
Bàrr a' bhainne

Tha **bàrr** neo **uachdar** na earrann as làidire den bhainne. Nuair a chaidh a bhàrr a thoirt às, cuirear an t-ainm “bainne lom” air a’ bhainne air fhàgail.

Roinn-seòrsa:Bainne
Bàrr (cnoc)

Tha **bàrr** na sheòrsa cnuic aig a bheil mullach gu math còmhnard, mar blàr. Tha iad gu math cumanta ann an Alba-an-iar-dheas, far a bhios ainmean "Barr", "Barr Hill" 7c gu tric ann.

Roinn-seòrsa:Tìr-eòlas
Basgaid

Tha **basgaid** neo **bascaid** a’ ciallachadh soithich sir a dhèanamh le stiallan cuilce, meatailt neo fiodha.

* Ball-basgaid is ball-lìn – geamaichean air a chluich le basgaid.
* basgaid-sgudail

Roinn-seòrsa:acfhainn
Bata

*Is docha tha thu a’ lorg [[Bàta]]*

Tha **bata** neo **maide** na bhioran a tha caol agus fada. Cleachdar airson taice a thoirt dhuit nuair a bhios tu a’ coiseachd, ann an iomadh cluich far a bheil an t-ainm “caman” a' cur air gu tric.

Roinn-seòrsa:Acfhainn
Roinn-seòrsa:Spòrs
Bàta

Tha **bàta** na innleachd air a togail airson fleòdraidh agus siubhail air uisge.

## Bàtaichean
* bàt’ aiseig
* Bàirdse – bàta na h-aibhne.
* Bàrc
* Bàta-ràmh
* Bàta-teasairginn
* Birlinn
* Currach
** Currach Cuimreach (Cuimreis: “Corwgl”/Beurla: “coracle”)
** Kayak
* Eathar
* Long – bàta mòr

## Ceanglaichean a-mach
* Pìosan de bhàta *(agallamh bhideo 2:19 ri Uilleam Stiùbhart, neach-togail bhàtaichean fiodha)*

*
Bàta-foluaimein

Tha **bàta-foluaimein** ’na bhàta far a bheil slige a’ bhàta a’ suidhe, chan an dìreach san uisge air air cuisean gaoithe a thathas a’ séideadh bho bhonn a’ bhàta.  Leis a sin, faodaidh e falbh gu math luath, agus falbhaidh e air eabar agus sneachda a bharrachd air uisge.

Roinn-seòrsa:bàtaichean
Batan

'S e bioran goirid a tha ann am **batan**. Cleachdar e gu tric gus luchd-ciùil a stiùireadh neo mar comharradh-diolanais ann an gearradh-arm. Tha conjurer a’ cleachdadh bioran mar batan cuideachd.

Roinn-seòrsa:Acfhainn
Roinn-seòrsa:Ceòl
Bataraidh

Tha **bataraidh** na innleachd airson dealan a thasgadh agus a sholaradh. Tha bataraidhean sa chàraichean ⁊c, agus ann an iomadh meudan. Bidh dà “phòl” air.

Roinn-seòrsa:acfhainn
Bàta-ràmh

Tha **bàta-ràmh** a’ gluasad le bhith a’ cleachdadh ràimh. Gu h-àbhaisteach, tha iad beag sa latha an diugh, mar currach ach ann an eachdraidh, bha iad fada nas motha mar birlinn, neo long-fada aig na Sean-Lochlannaich, neo na Ròmanaich.

Cleachdar airson iasgach air lochan, neo aibhnichean, neo bàta nas motha a’ ruigsinn.

Roinn-seòrsa:bàtaichean
Bàta-smùid

Tha **bàta-smùid** air a h-iomain le innealan stoithe. 

Rè an 19mh linn b' e bàtaichean-smùid a th' ann am modh-shiubhail cudthromach an roinntean mòr de Astràilia, agus Aimearaga a Tuath, gu sònraichte air Abhainn Mhississipi. 

Chan eil ach aon bhàta-smùid na mara air fagail ann an Alba – Sin am *Waverley*, air Linne Chluaidh.

Roinn-seòrsa:Bàtaichean
Roinn-seòrsa:Mòdh Ghiùlain
Bàta-siùil

Tha **bàta-siùil** air a h-iomain leis a’ ghaoith a’ sèideadh air neo seachad air seòl.

Mar bàta-ràmh, gu h-àbhaisteach, tha iad nas lugha sa latha an diugh. Sheòl Columbus air long-siùil gu Aimearaga agus Ferdinand Magalhaens mu thimcheall an t-saoghail.

Roinn-seòrsa:Bàtaichean
Bàta-tumaidh

Is e seòrsa long, uidheamaichte a dhol fodha agus an uairsin a sheòl fo bharr na mara, a tha ann am **bàta-aigeil**, **bàta-tumaidh** neo **bàta-fo-mhuir**. Cleachdar airson obair leis a’ chabhlach neo rannsachadh saidheansail.

Se na h-Aimeireaganaich a rinn a’ chiad fear, agus a-nis is urrainn do bàta-tumaidh niùclasach a’ siubhail fon mhuir airson mìosan a thìde. Tha bunait a' Chabhlaich Rìoghail ainmeil is connspaideach ann am Faslann far am bi na bàtaichean-aigeil niùclasach Trident gan cumail.

Tha taigh-tasgaidh bàtaichean-aigeil ann am Baile Eilidh.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bàtaichean
Bàthadh

Tha **bàthadh** na sheòrsa bàis nuair a tha cuideigin a’ marbhadh ann an uisge neo lionnach. Stadaidh an t-uisge analachadh an duine. Nuair a thèid bàta fodha, 's e bàthadh an cunnart as cumanta.

'S e th' ann an **dàrnacha bàthadh** ach bàs a thachras nuair a tha cuideigin a theab a bhàthadh an uair sin a' bàsachadh ri linn atharrachaidhean ceimigeach no bith-eòlach anns na sgamhain.

## Tubaistean Bhàthaidh Ainmeil

* Dol fodha na h-Iolaire

## Iomraidhean

* Fios aig WHO (en)

Roinn-seòrsa:Snàmh
Roinn-seòrsa:Adhbharan bàis
Bàta-sàbhalaidh

Tha **bàta-teasairginn/teasraiginn** neo **bàta-sàbhalaidh** air an cur air muir gus daoine a shàbhaladh aig muir. Ann am Breatainn, stiùirear iad le saor-thoilich o Bhuidheann Rìoghail Nàiseanta nam Bàta Teasairginn, an RNLI. Tha iad gu h-àbhaisteach san dath orains leis an RNLI.

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2017-09-27: Coinneamh phoblach ga cumail ann an Càrlabhagh *(bhideo 1:45)*
* Am Baile: Eachdraidh nam bàtaichean-teasairginn
** Bàtaichean-teasairginn
** Bàta-teasairginn ann am Prìomh Shràid Cheann Loch Chille Chiarain, 1898
* 

Roinn-seòrsa:Bàtaichean
Bathais

Tha **bathais** na roinn na bodhaig. Tha e air an aghaidh os cionn nam mala. Se clàr-aodainn neo maoil a tha air cuideachd. 

A bharrachd, tha bathais a’ ciallachadh àite rèidh cas air beann neo creag.

Roinn-seòrsa:Corp
Beach-lann

Tha **beach-lann** neo **sgeap** na shoitheach anns am bi seilleanan a’ fuireach. Cleachdar “ìc” mar ainm frèama, agus seo a tha mil a’ solaradh. Thèid beach-lann a dhèanamh le fiodh a-nis, mar bogsa neo cèis, ach b’ àbhaist dhaibh gan dèanamh le ròpa.

Roinn-seòrsa:Acfhainn
Roinn-seòrsa:Àiteachas
Bealach

'S e **bealach** — beum, bearradh sgòr no eag ann am monadh. Thig am facal a-steach dhan Bheurla Gallda mar “balloch”, agus tha e cumanta sa ainmean-àite mar sin.

## Bealaich ainmeil
* Bealach Druim Uachdar, faisg air Dail Chuinnidh.
* Bealach Khyber

Roinn-seòrsa:Tìr-eòlas
Bealaidh

Tha **bealaidh** na phreas. Tha e coltach ri conasg agus air a tha blàthan buidhe (uaireannan blàthan geal, ruadh ⁊c, ach sin seòrsaichean garaidh). Sa Bheurla, cuirear an t-ainm “broom” air, a’ ciallachadh “sguab” air sgàth gun robh meangan bealaidh air a chleachdadh mar sin.

Roinn-seòrsa:Luibhean
Bealltainn

'S e aon de na seann-fhèisean Gàidhealach a tha ann am **Bealltainn** (Seann-litreachadh: **Bealltuinn**). Faighear ann an Èirinn, agus Eilean Mhanainn. 'S e a’ chiad là den Mhàigh. Tha e ceangailte le deagh-aimsir, agus uime sin, bha far-ainm “là buidhe Bealltainn” air.  Is ann à solas na grèine a tha an teirm “buidhe”, agus tha e a’ bruidhinn air làithean soilleir grianach.

Tha “May Day” a tha a’ tachairt air an aon latha, caran eadar-dhealaichte. Ged a bha an t-sean “May Day” mar Bealltainn, a-nis, 's e fèis na luchd-obraich, a bha mòr anns an Aonadh Sobhiat 7c.

Roinn-seòrsa:Fèisean
Bean-bainnse

Tha **bean-bainnse** na boireannach a tha a’ pòsadh, nuair a phòsas e. Gu h-àbhaisteach, tha an aodach as breagha aig bean-bainnse, mar dreasa geal, fada. Is ise a chaith an suim as motha cuideachd.

* Banais

Roinn-seòrsa:Boireannaich
Roinn-seòrsa:Bainnsean
Uachdar

Tha iomadh ciall aig **uachdar**, saoil an robh thu a' lorg na leanas?

* Bàrr a’ bhainne
* Uachdar (talamh)
* Uachdar-fhiaclan‎

## Faic cuideachd
* Uachdaran
Barr

*Is docha tha thu lorg [[bàrr]]*

'S e ainm Gàidhlig a th' ann am **Barr**. 'S e ainm baistidh fireann a th' ann. Mar as trice chan eil cruth na Beurla air an ainm seo.

## Faic cuideachd
* Ainmean Gàidhealach

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ainmean Gàidhealach
Mòr-roinn

Tha sia **mòr-roinnean** ann, agus ceithir tìrean aig nach eil ceangal ri tìr sam bith eile. Tha Astràilia agus Antargtaga nan aonar.

## "Saoghal Aosda"
* Afraga
* An Roinn-Eòrpa
* Àisia

## "Saoghal Ùr"
* Aimearaga a Tuath
* Aimearaga a Deas

## Eile
* Antargtaga
* Astràilia
* Roinn a' Chuain Shèimh

Roinn-seòrsa:Cruinn-eòlas
Maois (Creideamh)

'S e am priomh-fhaidh den Seann Tiomnadh a tha ann am **Maois** (**מֹשֶׁה**, Eabhra **Mōšeh**, Arabais **موسى** **Mūsa**, Beurla **Moses**.

A-rèir beul-aithris sgrìobh e còig leabhraichean sa Bhìoball, agus threòraich e na h-Israelich às an Eiphit.

Tha mòran sgeulachdan mìorbhaileach ann mu dheidhinn Mhaois, m.e. theirear gun do sgap e am Muir Ruadh, agus gun do choisich Clann Israel air an talamh tioram!

Roinn-seòrsa:Creideamh
Che Guevara

Bha **Ernesto Guevara** (14 an t-Iuchar 1928 – 9 an Dàmhair 1967), neo gu tric "Che Guevara" neo "el Che", na neach-lagha Argantaineach, Marxach, poileataigeach, ceannard guerrillas agus riochdaire dioplòmasach a Cùba 7c.

Bha e na chluicheadair rugbaidh borb, agus air sgath sin, fhuair e far-ainm "Fuser" — giorrachadh "El Furibundo" (Gàidhlig: feargach) agus sloinneadh mhàthair, "Serna" (*)
 
## Leabhraichean
* Anderson, Jon Lee. *Che Guevara: A Revolutionary Life*, New York: 1997, Grove Press, td. 28. 
* Guevara, Ernesto Che, 2001, *The African Dream, The Diaries of the Revolutionary War in the Congo*, Grove Press, isbn 0802138349

## Ceanglaichean a-muigh
* Marxists.org

Roinn-seòrsa:Daoine às an Argantain
Roinn-seòrsa:Comannachd
Roinn-seòrsa:Cùba
Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Mihail Gorbačëv

'S e ceann-suidhe Sobhiatach mu dheireadh (eadar 1985-1991) a bha ann am **Mihail Gorbačëv** (Ruisis: Михаи́л Серге́евич Горбачёв, Beurla: Mikhail Gorbachev; rugadh 2 am Màrt 1931). Fhuair e an Duais Nobel airson Sìthe ann an 1990 air sàilleibh na h-obrach a rinn e airson crìoch a chur air a' Chogadh Fhuar. Ged a tha e cliùiteach ann an Siar airson *[[perestroika]]* is *[[glasnost]]*, chan eil an aon bheachd aig mòran Ruiseanaich, air sgàth is gun do chaill an Ruis cumhachd eadar-nàiseanta agus an ìmpireachd aice nuair a bha e na cheannard na dùthcha.

Roinn-seòrsa:Duais Nobel
Roinn-seòrsa:Daoine às an Aonadh Sobhiatach
Roinn-seòrsa:An Cogadh Fuar
Roinn-seòrsa:Co-mhaoineas
1 an Gearran

'S e **1 an Gearran** an 32na latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 333 latha (334 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan
* 1904 - Neo-eisimeileachd Innis Tìle bhon Danmhairg.
* 1993 - Tha Urras nan Croitearan Asaint na shealbhadair dhen Oighreachd Asaint a Tuath.

## Breithean
* 1901 - Clark Gable, actair Aimeireaganach
* 1952 - Roger Y. Tsien, Ceimigear Aimeireaganach

## Bàsan
* 1623 - Pàpa Griogair XV
* 1691 - Pàpa Alasdair VIII
* 1931 - Theo van Doesburg, ailtire agus peantair.
* 1944 - Piet Mondriaan, peantair.
* 1976 - Werner Heisenberg, fiosagaiche Gearmailteach.
* 2012 ‎- Wisława Szymborska, sgrìobhadair às a' Phòlainn.

## Fèillean
* Féill Brìghde
* Imbolc

Roinn-seòrsa:Làithean
3 an Gearran

'S e **3 an Gearran** an 34mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 331 latha (332 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan
* 1863 - Thoisich Co-chruinneachadh dhe Rionegro ann an Rionegro, Antioquia, Coloimbia

## Breithean

* 1809 - Felix Mendelssohn Bartholdy, neach-ciùil Gearmailteach
* 1830 - Robert Gascoyne-Cecil, Prìomh-mhinistear na Rìoghachd Aonaichte
* 1948 - Henning Mankell, ann an Stockholm. Sgrìobhadair às an t-Suain.

## Bàsan
* 1014 - Sweyn I Haraldsson, Rìgh na Danmhairg.
* 1468 - Johannes Gutenberg, innleachdair a' chlàr-bualaidh.
* 1924 - Woodrow Wilson, 28mh ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte
* 1959 - Buddy Holly, seinneadair agus sgrìobhadair Ameireaganach.
* 1988 - Werner Kissling, fear togail dhealbhan.
* 2020 - George Steiner, breithniche is feallsanaiche.

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
2 an Gearran

'S e **2 an Gearran** an 33mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 332 latha (333 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

* 1386 - Bha aonadh eadar Liotuàinia agus a' Phòlainn.
* 1831 - Taghadh Phàpa Griogair XVI, ann an Cathair na Bhatacain.
* 2011 - Fhuair Oilthigh na Gàidhealtachd agus nan Eilean inbhe oilthigh

## Breithean
* 272 - Còiseam Mòr, impire Ròmanach
* 1649 - Pietro Francesco Orsini, ann an Gravina in Puglia. Pàp (Beinidict XIII) bho 1724 gu ruige 1730.
* 1455 - Rìgh Iain na Danmhairg, Nirribhidh, agus An t-Suain (ch. 1513)
* 1700 – Johann Christoph Gottsched, sgrìobhadair Gearmailteach (bàs. 1766)
* 1864 - Edward Dwelly ann an Twickenham, eòlaiche na Gàidhlig.
* 1882 - James Joyce, sgrìobhadair Èireannach. 
* 1964 - Susan Deacon, neach-poileataigs Albannach 
* 1977 - Shakira, seinneadair Coloimbeach.

## Bàsan

* 1250 - Erik Eriksson, Rìgh na Suain (rug. 1216)
* 1769 - Carlo della Torre di Rezzonico, ann an Cathair na Bhatacain. Pàp (Clemens XIII) bho 1758 gu ruige 1769.
* 1907 - Dmitri Mendeleev, ann an Verkhnie Aremzyani. Ceimigear às an Ruis.
* 1931 - Otto Wallach, ann an Göttingen. Ceimigear às A' Ghearmailt
* 1969 - Boris Karloff, actair Sasannach (r. 1887) 
* 1970 - Bertrand Russell, feallsanaiche is matamataigear Breatannach, Duais Nobel ann an litreachas (r. 1872) 
* 1979 - Sid Vicious (r. 1957) 
* 1980 - William H. Stein, Ceimigear Aimearaganach Duais Nobel (r. 1911) 
* 1987 - Alasdair MacGill-Eain, Sgrìobhadair Albannach (r. 1922)
* 1995 - Donald Pleasence, ann an Saint-Paul-de-Vence. Actair à Sasainn.

## Fèillean
* Groundhog Day
* Candlemas
* Imbolc

Roinn-seòrsa:Làithean
4 an Gearran

'S e **4 an Gearran** an 35mh latha dhen bhliadhna  a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 330 latha (331 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

* 1794 - Cur às do thràilleachd anns a h-uile colonaidh na Frainge.
* 1859 - inbhe stàite do dh'Oregon.
* 1861 - Cogadh Catharra Ameireaganach: Chruinnich riochdairean às na stàitean Carolina a Deas, Georgia, Alabama, Mississippi agus Florida ann an coinneamh ann an Montgomery, Alabama. Roghnaich iad bun-reachd a chruthaich na Stàitean Co-fheadarail Ameireagaidh (SCA).
* 1948 - Neo-eisimeileachd Shri Lanca bhon Rìoghachd Aonaichte.

## Breithean

* 1677 - Johann Ludwig Bach, cumadair-ciùil Gearmailteach
* 1906 - Dietrich Bonhoeffer, ann am Breslau. Diadhaire às A' Ghearmailt.
* 1913 - Rosa Parks.
* 1923 - Conrad Bain, ann an Liverbridge. Actair à Canada.
* 1923 - Belisario Betancur Cuartas, fear-lagha, riochdaire dioplòmasach agus fear-poileataigs à Coloimbia.
* 1971 - Eric Garcetti.
* 1975 - Natalie Imbruglia.

## Bàsan
* 1928 - Hendrik Lorentz ann an Haarlem. ‎Fiosaigiche às na Tìrean Ìsle.
* 1939 - Edward Sapir, cànanaiche agus corpeòlaiche.
* 1983 - Karen Carpenter.
* 1987 - Liberace (Mr. Showmanship).

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
5 an Gearran

'S e **5 an Gearran** an 36mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 329 latha (330 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

* 1857 - Cur às deimhinnte do Thràilleachd ann am Meagsago.
* Meagsago- Día de la Constitución (Latha a' Bhun-reachd)
* Burundaidh - Unité nationale / Ubumwé bw'Ábarŭndi (Latha na h-Aonachd Nàiseanta)

## Breithean
* 1788 - Robert Peel, prìomh-mhinistear na Rìoghachd Aonaichte.
* 1904 - Nils Holmer cànanaiche às an t-Suain.
* 1984 - Carlos Tevez, cluicheadair ball-coise.
* 1985 - Cristiano Ronaldo, cluicheadair ball-coise.

## Bàsan
* 1947 - Hans Fallada, ann an Greifswald (a' Ghearmailt)
* 1999 - Wassily Leontief, ann an Eabhraig Nuadh. Eaconamaiche às An Ruis.
* 2015 - Val Logsdon Fitch, ann am Princeton, fiosagaiche às na Stàitean Aonaichte.

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
6 an Gearran

'S e **6 an Gearran** an 37mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 328 latha (329 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan
* 1685 - Ghabh Seumas Stiùbhart na rìgh.
* 1788 - Inbhe stàite do Mhassachusetts.
* 1922 - Taghadh Phàpa Pius XI, ann an Cathair na Bhatacain.
* 1952 - Ghabh Ealasaid II na ban-rìgh.

## Breithean
* 1665 - Ban-rìgh Anna na Breatainn Mhòr (ch. 1714)
* 1911 - Ronald Reagan, ann an Tampico (Illinois). 41mh ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte.

## Bàsan
* 1155 - Rìgh Sigurd II na Nirribhidh (rug. 1133).
* 1685 - Rìgh Teàrlach II.
* 1740 - Lorenzo Corsini (Pàpa Clemens XII), ann am Cathair na Bhatacain.
* 1804 - Joseph Priestley, ceimigear à Sasainn.
* 1872 - Santos Gutiérrez Prieto, ann am Bogotá. Neach-poileataigs à Coloimbia.
* 1952 - Seòras VI, rìgh anns an Rìoghachd Aonaichte.
* 2002 - Max Ferdinand Perutz, Ceimigear às an Ostair. 

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
9 an Gearran

'S e **9 an Gearran** an 40mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 325 latha (326 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

* 1621 - Taghadh Phàpa Griogair XV, ann an Cathair na Bhatacain.

## Breithean
* 1773 - William Henry Harrison, 9mh Ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte.
* 1926 - Garret FitzGerald, ann am Baile Átha Cliath. Taoiseach na h-Èireann
* 1940 - J. M. Coetzee, ann an Cape Town. Sgrìobhadair à Afraga a Deas.
* 1943 - Joseph Stiglitz, ann an Gary (Indiana). Eaconamaiche às na Stàitean Aonaichte.

## Bàsan
* 11 an t-Samhain - Fyodor Dostoyevsky, ann an Sankt Peterburg. Sgrìobhadair às an Ruis.
* 1910 - Jacques Monod, ann am Paris. Ceimigear às an Fhraing.
* 2001 - Herbert Simon, eaconamaiche às na Stàitean Aonaichte.

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
10 an Gearran

'S e **10 an Gearran** an 41mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 324 latha (325 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

* 1567 - Murt Eanraig Stiùbhairt, Morair Darnley
* 1840 - Phòs Ban-rìgh Bhictoria prionnsa Ailbeart Saxe-Coburg-Gotha.

## Breithean
* 1702 - Carlo Marchionni, ailtire Eadailteach  (bàs. 1786)
* 1840 - Per Teodor Cleve, ceimigear, mèinn-eòlaiche is bith-eòlaiche às an t-Suain.
* 1890 - Boris Pasternak, ann am Mosgo. Sgrìobhadair às An Ruis.

## Bàsan
* 1162 - Rìgh Baldwin III na h-Ierusalem (rug. 1130)
* 1567 - Eanraig Stiùbhairt, Morair Darnley
* 1829 - Annibale Francesco Clemente Melchiore Girolamo Nicola Sermattei della Genga, ann an Cathair na Bhatacain. Pàp (Leo XII) bho 1823 gu 1829.
* 1906 - Pierre Curie ann am Paris. Fiosaigiche Frangach. 
* 1923 - Wilhelm Conrad Röntgen, fiosaigiche Gearmailteach.
* 1939 - Ambrogio Ratti, ann an Cathair na Bhatacain. Pàp (Pius XI) bho 1922 gu 1939.

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
11 an Gearran

'S e **11 an Gearran** an 42mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich  (43mh ann am bliadhna-leum). Tha 323 latha air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

* 660 RC - Latha Bun-stèidheachaidh Nàiseanta anns an Iapan
* 1990 - Dh'fhàg Nelson Mandela am prìosan ann an Afraga a Deas.

## Breithean
* 1535 - Niccolò Sfondrati (Pàpa Griogair XIV), ann an Somma Lombardo. Pàp eadar 1590 agus 1591.
* 1773 - Jerónimo de Mendoza Galavís, ann am Bogotá. Neach-poileataigs à Coloimbia.
* 1893 - Nan Shepherd, sgrìobhadair, bàrd agus òraidiche Albannach.
* 1926 - Leslie Nielsen, ann an Regina, Canada. Cleasaiche.
* 1992 - Taylor Lautner. Cleasaiche às na Stàitean Aonaichte.

## Bàsan
* 1904 - Vladimir Vasilevich Markovnikov, ann an Sankt Peterburg. Ceimigear às an Ruis.
* 1949 - Axel Munthe, ann an Stockholm. Sgrìobhadair às an t-Suain.
* 1963 - Sylvia Plath, ùghdar agus bàrd Ameireaganach.
* 1978 - Harry Martinson, ann an Stockholm. Sgrìobhadair às an t-Suain.

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
12 an Gearran

'S e **12 an Gearran** an 43mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich  (44mh ann am bliadhna-leum). Tha 322 latha air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

## Breithean
* 1074 - Rìgh Conrad na Gearmailt agus na h-Eadailt (bàs. 1101)
* 1704 - Charles Pinot Duclos, sgrìobhadair Frangach (bàs. 1772)
* 1809 - Abraham Lincoln, 16mh ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte.
* 1809 - Charles Darwin, ann an Shrewsbury. Fear-saidheans à Sasainn.
* 1984 - Alexandra Dahlström ann an Gävle. Actair às an t-Suain.

## Bàsan
* 1804 - Immanuel Kant, ann an Königsberg. Feallsanaiche às a’ Phrùis.

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
13 an Gearran

'S e **13 an Gearran** an 44mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 321 latha (322 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

## Breithean
* 1599 - Fabio Chigi (Pàpa Alasdair VII), ann an Siena. Pàp bho 1665 gu ruige 1667.
* 1685 - Georg Friedrich Händel, ceòl-sgrìobhaiche Gearmailteach
* 1974 - Robbie Williams, seinneadair Sasannach.

## Bàsan
* 858 - Coinneach Mac Ailpein, Rìgh nan Gaidheal, Rìgh nan Cruithneach
* 1883 - Richard Wagner, neach-ciùil Gearmailteach

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean
14 an Gearran

'S e **14 an Gearran** an 45mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 320 latha (321 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

* 1009 - Chaidh Liotuàinia a chlàradh airson a' chiad turais.
* 1859 - Inbhe stàite do dh'Oregon.
* 1912 - Inbhe stàite do dh'Arizona.

## Breithean
* 1602 - Francesco Cavalli, neach-ciùil eadailteach (ch. 1676).
* 1917 - Herbert A. Hauptman, ann an Eabhraig Nuadh. Ceimigear às na Stàitean Aonaichte.
* 1945 - Hans-Adam II, Prionnsa Liechtenstein.
* 1967 - Mark Rutte, fear-poileataigs Duidseach.
* 1970 - Simon Pegg, cleasaiche à Sasainn.

## Bàsan
* 1917 - Diego Lemos, saighdear agus fear-poileataigs à Coloimbia.

## Fèillean
* Là nam Pòg (Là Naomh Bhaileintin) 

Roinn-seòrsa:Làithean
8 an Gearran

'S e **8 an Gearran** an 39mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 326 latha (327 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

## Breithean
* 1677 - Jacques Cassini, Reuladair Frangach (ch. 1756)
* 1925 - Jack Lemmon, Actair às na Stàitean Aonaichte. (ch. 2001)

## Bàsan
* 1587 - Màiri I, Ban-rìgh na h-Alba (rugadh 1542)
* 1975 - Sir Robert Robinson, Ceimigear a bhuannaich an Duais Nobel.
* 1998 - Halldór Laxness, sgrìobhadair à Innis Tìle.

## Fèillean

Roinn-seòrsa:Làithean