open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Imre Kertész

'S e sgrìobhadair às an Ungair a tha ann an **Imre Kertész** (IPA: [imrɛ ˈkɛrteːs]). Rugadh e 9mh an t-Sultain, 1929 ann am Budapest. 'S e Iùdhach a th'ann agus mhair e beò anns na campaichean Uile-losgadh. Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Litreachas anns a' bhliadhna 2002. 

## An Obair aige
Seo liosta de chuid de na leabraichean aige a chaidh a dh'eadar-theangachadh gu Beurla:

* *Fatelessness* / eadar-theangaich le Tim Wilkinson. New York: Knopf, 2004.
* *Fateless* / eadar-theangaich le Christopher C. Wilson and Katharina M. Wilson: Northwestern University Press, 1992.–Uniform title: ISBN 0810110490
* *Kaddish for an Unborn Child* / eadar-theangaich le Tim Wilkinson: Vintage, 2004. ISBN 1400078628
* *Kaddish for a child not born* / eadar-theangaich le Christopher C. Wilson is Katharina M. Wilson.–Evanston, Ill. : Hydra Books, 1997.–Uniform title: ISBN 0810111616
* *Liquidation* / transeadar-theangaich le Tim Wilkinson: Knopf, 2004. ISBN 1400041538
* *Detective Story* / eadar-theangaich le Tim Wilkinson: Harvill Secker, 2008. ISBN 1846551838
* *The Pathseeker* / eadar-theangaich le Tim Wilkinson: Melville House, 2008. ISBN 978-1-933633-53-4

## Aistean co-cheangailte
* Duais Nobel
* Duais Nobel ann an Litreachas

## Iomraidhean


## Ceanglaichean A-mach

Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Litreachas
Roinn-seòrsa:Daoine às an Ungair
Roinn-seòrsa:Iùdhachd
Wyoming

'S e tè de na Stàitean Aonaichte a tha ann an **Wyoming**. Tha i suidhichte ann am meadhan na dùthcha anns na Beanntainn Creagach. Tha 563,626 duine a' fuireach anns an stàite. Mar sin 's e Wyoming an stàit as lugha a-rèir farsaingeachd a tha anns na Stàitean Aonaichte. Tha e air a bhith na stàit bho 10 an t-Iuchar 1890. Tha Cheyenne na prìomh-bhaile.

## Bailtean eile
***[[Cheyenne, Wyoming|Cheyenne]]**  59,466
*  Casper  55,316
*  Laramie 30,816
*  Gillette 29,087
*  Rock Springs 23,036

## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas na stàite

## Iomraidhean


*Roinn-seòrsa:Stàitean de na Stàitean Aonaichte‎
*Roinn-seòrsa:Na Stàitean Aonaichte‎
Utah

'S e tè de na Stàitean Aonaichte a tha ann an ** Utah **. Tha i suidhichte san àirde an iar na dùthcha. Tha 2,763,885 duine a' fuireach anns an stàite. Tha Salt Lake City na prìomh-bhaile. Tha mu 58 % de na h-inbhich ag ràdh gu bheil iad ann an Eaglais Iosd Chriost de Naomhan an Latha an Diugh. Tha sin a' toirt buaidh làidir air doigh-beatha agus cultar na stàite. Tha e air a bhith na stàit bho 4 am Faoilleach 1896. 

## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas na stàite

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Stàitean de na Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Utah
J. M. Coetzee

'S e sgrìobhadair agus eòlaiche-cànain à Afraga a Deas a tha ann** John Maxwell Coetzee** (IPA: /kʊtˈsiː/). Rugadh e ann an Cape Town ann an 1940. Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Litreachas ann an 2003. Tha e a-nis a' fuireach ann an Astràilia.

## Iomraidhean


Coetzee, John Maxwell
Coetzee, John Maxwell
Coetzee, John Maxwell
Coetzee, John Maxwell
Roinn-seòrsa:Cànanaichean
Wisconsin

'S e tè de na Stàitean Aonaichte a tha ann an ** Wisconsin **. Tha i suidhichte san àirde a tuath na dùthcha. Tha 5,686,986 duine a' fuireach anns an stàite. Tha e air a bhith na stàit bho 29 an Cèitean 1848.   Tha Madison na prìomh-bhaile ach 's e Milwaukee am baile as motha a tha ann an Wisconsin.
## Daoine Ainmeil
*Herbert Simon
*Thomas A. Steitz
*Frank Lloyd Wright
## Bailtean Eile
*  Appleton 
*  Eau Claire 
*  Green Bay
*  Kenosha
*  Madison
*  Milwaukee
*  Racine

## Ceanglaichean A-mach
*Riaghaltas na stàite

## Iomraidhean


*Roinn-seòrsa:Stàitean de na Stàitean Aonaichte‎
*Roinn-seòrsa:Na Stàitean Aonaichte‎
Virginia an Iar

'S e tè de na Stàitean Aonaichte a tha ann an ** Virginia an Iar** (Beurla: West Virginia). Tha i suidhichte san àirde an ear na dùthcha. Tha 1,852,992 duine a' fuireach anns an stàite. Tha Charleston na prìomh-bhaile agus am baile as motha a tha ann an Virginia an Iar. Tha e air a bhith na stàit bho 20 an t-Ògmhios 1863. 
## Daoine Ainmeil
*John Nash
## Ceanglaichean A-mach
* Riaghaltas na stàite

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Stàitean de na Stàitean Aonaichte‎
Roinn-seòrsa:Virginia an Iar
Jersey Nuadh

'S e tè de na Stàitean Aonaichte a tha ann an** Deàrsaidh Nuadh** (Beurla: *New Jersey*). Tha i suidhichte san àirde an earra-thuath na dùthcha. Tha 8,791,894 duine a' fuireach anns an stàite. Tha Trenton na prìomh-bhaile ach 's e Newark am baile as motha a tha ann an Jersey Nuadh. Bha i na h-àite cudthromach anns an Ar-a-mach Ameireaganach. Chaidh Na Sopranos a chlàradh an seo. Tha e air a bhith na stàit bho 17 an Dùbhlachd 1787.

## Bailtean eile
* Cresskill
* Glen Ridge
* Englewood
* Long Branch
* Salem

## Daoine ainmeil às an stàit
* Buzz Aldrin
* Bruce Springsteen
* Wyclef Jean
* James Sie

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas na stàite

Roinn-seòrsa:Stàitean de na Stàitean Aonaichte‎
Roinn-seòrsa:Jersey Nuadh‎
Eabhraig Nuadh (stàit)

: *Faic [[Eabhraig Nuadh (baile)]] airson a' bhaile-mhòir.*
'S e tè de na Stàitean Aonaichte a tha ann an ** Eabhraig Nuadh** (Beurla: *New York*). Tha i suidhichte san àirde an earra-thuath na dùthcha. Tha 19,378,102 duine a' fuireach anns an stàite.. Tha Albany na prìomh-bhaile ach 's e Baile Eabhraig Nuadh am baile as motha a tha ann an Eabhraig Nuadh. Tha e air a bhith na stàit bho 26 an t-Iuchar 1788. 

## Bailtean Eile
* Albany
* Buffalo
* Eabhraig Nuadh
* Fairport
* Harrison
* Ithaca
* Peekskill
* Rochester
* Syracuse
* Yonkers

## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas na stàite

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Stàitean de na Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Eabhraig Nuadh (stàit)
Georgia (stàit)

'S e tè de na Stàitean Aonaichte a tha ann an **Georgia**. Tha i suidhichte san àirde an ear-dheas na dùthcha. Tha an Cuan Siar ear air. Tha 9,687,653 duine a' fuireach anns an stàite. Tha Atlanta na prìomh-bhaile. Tha e air a bhith na stàit bho 2 an t-Iuchar 1788.  

## Ceanglaichean A-mach
*Riaghaltas na stàite

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Stàitean de na Stàitean Aonaichte‎
Roinn-seòrsa:Georgia (stàit)
Hampshire Nuadh

'S e tè de na Stàitean Aonaichte a tha ann an ** Hampshire Nuadh**. Tha i suidhichte san àirde an ear-thuath na dùthcha ann an Sasainn Nuadh. Tha 1,316,470 duine a' fuireach anns an stàite.. Tha Concord na prìomh-bhaile ach 's e Manchester am baile as motha a tha ann an Hampshire Nuadh. Tha e air a bhith na stàit bho 21 an t-Ògmhios 1788. 

## Bailtean eile
* Concord
* Dover
* Manchester
* Nashua
## Daoine Ainmeil
*Kyle Carey

## Ceanglaichean A-mach
* Riaghaltas na stàite

## Iomraidhean



Faidhle:New hampshire in autumn.jpg
Faidhle:Nashua NH Main Street 53.jpg
Faidhle:JericoLake.JPG


*Roinn-seòrsa:Stàitean de na Stàitean Aonaichte‎
*Roinn-seòrsa:Na Stàitean Aonaichte‎
**
Astràilia

Is e dùthaich a tha ann an **Astràilia** (**Co-fhlaitheas Astràilia** gu h-oifigeil), a' gabhail a-steach tìr-mòr Astràilia, an t-Eilean Thasman, agus iomadh eilean eile. A chionn 's gun deach a sgaradh bho na mòr-thìrean eile milleanan de bhliadhnaichean air ais, gheibhear flòra agus fauna ann an Astràilia a tha ao-choltach ri flòra agus fauna à àitichean eile air feadh na saoghail. Tha riaghaltas feadarail aig Astràilia, is tha an dùthaich air a bhriseadh suas na stàitean is roinnean. Is e Canberra prìomh-bhaile Astràilia, agus is e Sidni am baile as motha.

## Riaghaltas agus poilitigs
### Stàitean agus roinnean
# Australian Capital Territory (Canberra)
# A' Chuimrigh Nuadh a Deas (Sidni)
# Bhictòria (Meall Bùirne)
# Tìr na Banrigh (Brisban)
# Astràilia a Deas (Adelaide)
# Astràilia an Iar (Peairt)
# Eilean Thasman (Hobart)
# An Ranntair a Tuath (Dàrain)

### Roinnean eile
* Jervis Bay Territory
* Eilean Norfolk
* Eilean na Nollaig
* Cocos and Keeling Islands
* Coral Sea Islands Territory
* Eilean Heard is Eileanan MhicDhòmhnaill
* Australian Antarctic Territory

## Daoine ainmeil
* Lachlann MacGuaire
* Ghil'ad Zuckermann

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* A brief history of Gaelic in Australia and New Zealand *(sa Bheurla)*

Roinn-seòrsa:Mòr-roinnean
Roinn-seòrsa:Mòr-thìrean
*
Ontario

'S e mòr-roinn Chanèidianach a tha ann an **Ontario**.  Canar “Canada Àrd” agus “Canada Uachdarach” rithe cuideachd anns a’ Ghàidhlig. Tha i suidhichte ann am meadhan Chanada. ’S e Toronto prìomh-bhaile Ontario agus am baile as motha. Tha Ottawa, prìomh-bhaile Chanada, suidhichte ann an Ontario cuideachd.

## Bailtean
* Dunwich Township
* Ottawa
* Toronto

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Canada
Québec

'S e tè de mhòr-roinnean Chanada a tha ann an **Québec** (uaireannan sgrìobhte mar *Cuibeic*, **Ceibeag** no *Cuebec* sa Ghàidhlig). Tha i suidhichte eadar Ontario agus Brunsuig Nuadh. Tha pàirt dhi a' buntainn ri Labrador cuideachd.
Tha Québec na prìomh-bhaile.

'S e Fraingis prìomh chànan na mòr-roinne.

'S e François Legault (CAQ) na cheann riaghaltas na mòr-roinne.

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2021-01-14: An Gàidheal Quebecach mu dheireadh air bàsachadh

Roinn-seòrsa:Canada
Alba Nuadh

'S e tè de na mòr-roinnean Chanèidianach a tha ann an **Alba Nuadh** (Laideann is Beurla: *Nova Scotia*) neo **Alba Ùr**, aig a bheil ceangal sònraichte le Alba fhèin. Tha i suidhichte san àirde an ear na dùthcha. 

Tha Halifax na prìomh-bhaile.

## Àiteachan
* Antigonis
* Bhictoria
* Ceap Breatainn
* Siorrachd Mainisdear (Guysborough county)
* Piogto
* Yarmouth

## Cruinn-eòlas na h-Alba Nuaidh
*Annapolis Valley
*Cape Breton Island
*Eastern Shore (Nova Scotia)
*Halifax, Nova Scotia
*Industrial Cape Breton
*Musquodoboit Valley
*North Shore (Nova Scotia)
*Southern Nova Scotia
*Strait of Canso

Abhnaichean: Abhainn Abrams, Abhainn Annapolis, Abhainn Aspy, Abhainn Bhadaig, Abhainn a' Bhradain, Abhainn Medway, Abhainn Musquodoboit, Abhainn Naomh Mhoire, Abhainn Philip, Abhainn Sackville, Abhainn St. Croix, Abhainn Tidnish, Abhainn Tusket.

## Ceanglaichean a-mach

* A' Ghàidhlig ann an Albainn Nuaidh
* BBC Naidheachdan 2021-02-08: Prìomhaire ùr ann an Alba Nuadh *(aithris-bhideo 4:09)*
* Goireasan Gàidhlig bho Albainn Nuaidh – liosta aig Sionainn Nic a’ Mhaoilein

*
Roinn-seòrsa:Canada
Mòr-roinnean Chanada

Tha **mòr-roinnean Chanada** a' gabhail a-steach na deich mòr-roinnean agus na trì "*territories*" a tha ann an Canada. 'S e an cùmhachd a tha aig na mòr-roinnean an diofar as motha eadar mòr-roinn agus *territory* Chanèidianach. Fhuair iad an cùmhachd aca dìreach bho ban-rìgh tron Constitution Act, 1867. Tha na *territories* fo smachd riaghaltas Chanada fhèin. 

Seo sin na mòr-roinnean:Alberta, Columbia Bhreatannach, Manitoba, Brunswick Nuadh, An Talamh Ùr is Labrador, Alba Nuadh, Ontario, Eilean a' Phrionnsa, Quebec, agus Saskatchewan. 
'S e Northwest Territories, Nunavut agus Yukon na trì territories a tha ann an Canada.

## Liosta nam Mòr-roinnean Chanada
Seo liosta de Mhòr-roinnean Chanada a tha a' sealltainn ainm na roinne, giorradan phuist agus giorradan eile, am prìomh-bhaile agus am baile as motha den mòr-roinn. Tha fiosrachadh eachdraidheil ag ràdh cùin a chaidh an roinn còmhla ri Canada. 
Cuideachd tha àireamhean ann mun fharsaingeachd gu lèir agus cia mheud duine a tha a' fuireach anns an roinn seo. 

## Liosta nan ''Territories''
Seo liosta de na trì *territories* a tha ann an Canada: 

## Iomradh


Roinn-seòrsa:Canada
Brunswick Nuadh

'S e aon de na mòr-roinnean Chanèidianach a tha ann am **Brunswick Nuadh** (Beurla: *New Brunswick*; Fraingis: *Nouveau Brunswick*). Tha i suidhichte san àirde an ear na dùthcha.

Tha Fredericton na prìomh-bhaile ach 's e Saint John am baile as motha a tha ann.

Roinn-seòrsa:Canada
Manitoba

'S e aon de na mòr-roinnean Chanèidianach a tha ann am **Manitoba**. Tha i suidhichte ann am meadhan na dùthcha. Tha Winnipeg na prìomh-bhaile.

'S e Wab Kinew (NDP) na cheann riaghaltas na mòr-roinne.

Roinn-seòrsa:Canada
An Talamh Ùr is Labrador

'S e tè de mhòr-roinnean Chanada a tha ann an **Talamh Ùr is Labrador**  neo 
**Talamh an Èisg is Labrador** . Tha e suidhichte ann an àirde an ear na dùthcha. Tha e a' gabhail a-steach an eilein An Talamh Ùr agus Labrador a tha suidhichte air tìr-mòr Chanada.

Tha Baile Naoimh Eòin na prìomh-bhaile.

'S e John Hogan (Lib.) na cheann riaghaltas na mòr-roinne.

## Iomradh


Roinn-seòrsa:Canada
Saskatchewan

'S e aon de na mòr-roinnean Chanada a tha ann an **Saskatchewan**. Tha i suidhichte ann am meadhan na dùthcha. 'S e Regina am prìomh-bhaile, ach 's e Saskatoon am baile as motha a tha ann an Saskatchewan.

Roinn-seòrsa:Canada
An Talamh Ùr

'S e eilean a tha ann **An Talamh Ùr** (ainmean eile: **Talamh an Èisg** no **Eilean an Truisg;** Fraingis: *Terre-Neuve*; Gaeilge: *Talamh an Éisc*; no *Newfoundland* sa Bheurla.) Tha e pàirt den mòr-roinn Chanadach An Talamh Ùr is Labrador.  

'S e eilean mòr air an oirthir ear-thuath ann an Canada. 'S e *[[Baile Naoimh Eòin, an Talamh Ùr|St. John's]]*  ainm prìomh bhaile an eilein. 

Tha mu 500,000 neach a' fuireach anns an Talamh Ùr agus aig aon àm bha pàirt mòr den eilean Gàidhealach le in-imrichean a' tighinn bho Èirinn agus mar sin tha ainm mion sa Ghaeilge againn airson an eilein.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Oilthigh Memorial
* Làrach-lìn Turasachd Oifigeil

Roinn-seòrsa:Canada
Eilean Eòin

Tha **Eilean Eòin** neo **Eilean a' Phrionnsa**  (Beurla: *Prince Edward Island*) na mòr-roinn Chanèidianach ri taobh Alba Nuaidh. 

'S e *Eilean a' Phrionnsa* cruth goirid ainm an àite-sa a bha cumanta am measg luchd na Gàidhlig air an Eilean-sa: 'Eilean a' Phrionnsa Ìomhair' sa chruth fhada; canaidh cuid ann an Alba Nuaidh **Eilean Eòin** ris mar eadar-theangachadh air *Saint John's Island*, ainm an eilein aig deireadh na 18mh linne is ainm a bha na eadar-theangachadh e fhèin air an Fhraingis *Île Saint Jean*; chanadh tùsanaich an àite, na Mi'kmaq, *abegweit* no *epikwit* ris: 'air a thulgadh air na tuinn' ann am Mi'kmaq. 

O chionn còrr is deich bliadhna air ais, fhuair muinntir Eilean a' Phrionnsa drochaid a tha a' ceangal an eilein ri tìr-mòr Chanada. Tha Baile Sheàrlot na phrìomh-bhaile.

Bha coimhearsnachd làidir de luchd-labhairt na Gàidhlig ann bho dheireadh na 18mh linne suas gu meadhan na 20mh linne. Ged a tha an cànan fhèin air sìoladh às bhon uair sin, tha fhathast coimhearsnachdan Gàidhealach rim faotainn air feadh an eilein 's gu h-àraidh ann an ceann an ear 's an ear-dheas an eilein eadar Na h-Eileanan fiodh (Wood Islands), far am faighear am bàt'-aiseig a-null gu tìr-mòr Alba Nuaidh, is Drochaid Mhòntagu: a' gabhail a-staigh àiteachan 'Gàidhealach' far am b' àbhaist a' Ghàidhlig a bhith air a bruidhinn mar 'Am Bruach Àrd' (no 'High Bank'), 'Sgonnsair' (no 'West Caledonia'), 'An Tuirc' (no 'Lewes'), 'Gleann Uilleim' ('Glenwilliam'), 'Gleann Mhàrtainn' ('Glenmartin'), 'Drochaid an Livingstonaich' (no 'Murray River'),'Uige' ('Uigg') 's mar sin air adhart. 

A thuilleadh air na coimhearsnachdan Gàidhealach, tha coimhearsnachd ann de luchd-labhairt na Fraingis, no 'les Acadiens', (mar a chanas iad riutha fhèin ann am Fraingis), is iad sin air a bhith ann bho dheireadh na 17mh linne ged a thug am fuadach a dh'fhuiling iad ann an 1755 ('le Grand Dérangement') crathadh mòr orra. Cuideachd tha tùsanaich an eilein, na Mi'kmaq fhathast a' fuireach ann an caochladh àiteachan a leithid Eilean Lennox shuas air oirthir a tuath an eilein. A bharrachd air na Mi'kmaq, na h-Acadianaich is na Gàidheil, bha is tha gu h-eachdraidheil coimhearsnachdan de mhuinntir na h-Èireann, de mhuinntir Shasainn agus coimhearsnachd bheag de mhuinntir Leabanon a rinn imrich an tùs gnothaich a-null gu ruige Eilean a' Phrionnsa a-mach à Impireachd nan Otomanach aig deireadh na 19mh linne.

Tha buidheann de luchd-taic is luchd-ionnsachaidh na Gàidhlig a' sìor fhàs nas pailte san eilean san latha againn fhìn, 'Comann Gàidhlig Eilean a' Phrionnsa', is iad a' ruith chlasaichean Gàidhlig feadh na bliadhna ann am Baile Sheàrlot is ann an àiteachan eile.

## Iomradh


Roinn-seòrsa:Canada
A' Chuimrigh Nuadh a Deas

'S e aon dhe na Stàitean Astràilianach a tha ann sa **Chuimrigh Nuadh a Deas** agus 's e am fear leis an t-sluagh as motha a th' ann. 'Se Sydney am prìomh-bhaile agus sin am baile as motha san dùthaich gu lèir a th' ann.

Roinn-seòrsa:Stàitean agus fearainn Astràilia
Astràilia an Iar

'S e tè de na Stàitean Astràilianach a th' ann an **Astràlia an Iar** (Beurla: "Western Australia"), agus 's e an tè as iomallaiche a th' ann cuideachd.

Prìomh-bhaile: Peairt

Roinn-seòrsa:Stàitean agus fearainn Astràilia
Stàitean agus fearainn Astràilia

**Stàitean agus fearainnean a-staigh**

# A' Chuimrigh Nuadh a Deas (Sydney)
# An Ranntair a Tuath (Darwin)
# Astràilia a Deas (Adelaide)
# Astràilia an Iar (Peairt)
# Bhictòria (Melbourne)
# Eilean Thasman (Hobart)
# Ranntair Ceanna-bhaile Astràilia (Canberra)
# Tìr na Bànrigh (Brisbane)

**Fearainn eile**
* Eilean Heard is Eileanan MhicDhòmhnaill
* Eilean na Nollaig, Astràilia
* Eilean Norfolk
* Na h-Eileanan Chocos agus Keeling
* Ranntair Antartaigeach Astràilia
* Ranntair Eileanan na Mara Gròmaiche
* Ranntair Bàgh Jervis

Roinn-seòrsa:Astràilia
Sydney

*Is docha gu bheil thu lorg [[Shidni, Alba Nuadh|Baile Shidni]] (Sydney, [[Alba Nuadh]])*

Tha **Sydney** na phrìomh-bhaile A' Chuimrigh Nuadh a Deas. Tha port-mara aige. 'S e **Sydney** am baile as motha ann an Astràilia. Tha e glè ainmeil airson na h-acarsaid mòire aige, an Taigh Opera, agus an drochaid mhòr ri taobh. 'S e fear de na bailtean mòra as sine a tha ann an Astràlia. Tha Botany Bay mar fo-bhaile dhe a-nis far an robh seann cholonaidh-prìosain Breatannach. Fuirichidh mu 4.3 millean duine ann an Sydney. Tha An Caisteal Nuadh (*Newcastle*) na bhaile-mòr dìreach tuath air Sydney.

## Bailtean co-cheangailte
*  Firenze
*  Guangzhou
*  Nagoya
*  Portsmouth
*  San Francisco
*  Wellington

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Astràilia
Brisbane

'S e baile ann an Astràilia a tha ann am **Brisbane**. 'S e prìomh-bhaile Queensland.
## Bailtean Co-cheangailte
*  Abu Dhabi

## Ceangal a-mach
* Duilleag oifigeil - Brisbane 
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Astràilia
Tìr na Bànrigh

'S e tè dhe na stàitean Astràilianach a th' ann an **Tìr na Bànrigh**. 'S e Brisbane prìomh-bhaile na stàite. 

## Footnotes

Roinn-seòrsa:Stàitean agus fearainn Astràilia
Eilean Thasman

Tha **Eilean Thasman** na eilean mòr agus tha e na fhear dhe na Stàitean Astràilianach. 'Se Hobart Prìomh-bhaile na stàite agus chaidh ainmeachadh air Abel Tasman (1603 - 1659), maraiche agus fear-malairt às na Tìrean Ìsle.

Roinn-seòrsa:Stàitean agus fearainn Astràilia
Peairt, Astràilia

Tha **Peairt** na phrìomh-bhaile Astràilia an Iar. Bha 1.5 millean duine a' fuireach ann am Peairt anns an Ògmhios 2005. Cuirear Peairt air bun ann an 1829.

## Bailtean co-cheangailte
*  San Diego (Calafòrnia)
*  Houston (Texas)

## Daoine ainmeil
Rugadh am fèistear agus dealbhadair Rolf Harris ann am Peairt san 30 am Màrt 1930.

## Iomraidhean


## Faic cuideachd
* Peairt

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Astràilia
John A. Costello

B' e taoiseach na h-Èireann a bha ann an **John Aloysius Costello** (Gaeilge: *Seán A. Mac Coisdealbha*). 

Rugadh e san 20 an t-Ògmhios 1891 ann am Baile Átha Cliath agus chaochail e san 5mh, am Faoilleach 1976. 

Bha e na bhall den phàrtaidh Fine Gael agus bha e na thaoiseach eadar 1948–1951 agus 1954–1957. Dh'adhlaiceadh e ann an Gráinseach an Déin.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine à Èirinn
Roinn-seòrsa:Taoisigh na h-Èireann
Seán Lemass

B' e taoiseach na h-Èireann a bha ann an ** Seán Francis Lemass**.

Rugadh e san 15mh, an t-Iuchar 1899 ann am Baile Átha Cliath agus chaochail e san 15mh, an t-Iuchar 1971. 

Bha e na bhall den phàrtaidh Fianna Fáil agus 
bha e na thaoiseach eadar 1959 is 1966.

Roinn-seòrsa:Daoine à Èirinn
Roinn-seòrsa:Taoisigh na h-Èireann
Liam MacCosgair

B' e riochdaire dioplòmasach agus neach-poileataigs à Èrinn a bha ann an **Liam MacCosgair** (Gaeilge: * Liam Mac Coscair*). Bha e na thaoiseach na h-Èireann. Rugadh e san 13mh, an Giblean 1920 ann am Baile Átha Cliath. Tha e na bhall den phàrtaidh Fine Gael agus bha e na thaoiseach eadar 1973 is 1977.

Roinn-seòrsa:Daoine à Èirinn
Roinn-seòrsa:Taoisigh na h-Èireann
Éamon de Valera

B' e **Éamon de Valera** a' chiad taoiseach na h-Èireann agus riochdaire dioplòmasach. Rugadh e san 14mh an Dàmhair 1882 ann an New York agus chaochail e san 29mh an Lùnasdal 1975 ann am Baile Átha Cliath. Bha e na bhall den phàrtaidh Fianna Fáil agus bha e na thaoiseach eadar 1937 is 1948; eadar 1951 is 1954 agus a-rithist eadar 1957 is 1959. Bha e na cheann-suidhe eadar 1959 is 1973.

Roinn-seòrsa:Daoine à Èirinn
Roinn-seòrsa:Taoisigh na h-Èireann
Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Jack Lynch

B' e taoiseach Phoblachd na h-Èireann a bha ann an ** John Mary "Jack" Lynch** (Gaeilge: *Seán Ó Loinsigh*). 

Rugadh e san 15 an Lùnasdal 1917 anns an tSeann Dhún, Corcaigh,  agus chaochail e san 20 an Dàmhair 1999 ann an Donnybrook, Baile Átha Cliath. Bha e na bhall den phàrtaidh Fianna Fáil agus bha e na thaoiseach eadar  1966 is 1973 agus eadar 1977 is 1979.

Roinn-seòrsa:Daoine à Èirinn
Roinn-seòrsa:Taoisigh na h-Èireann
Bertie Ahern

B' e taoiseach na h-Èireann a tha ann an **Patrick Bartholomew "Bertie" Ahern** (Gaeilge: *Pádraig Parthalán Ó hEachthairn *). Rugadh e san 12 na, an t-Sultain  1951 ann am Baile Átha Cliath. Tha e na bhall den phàrtaidh Fianna Fáil agus bha e na thaoiseach eadar 1997 agus 2008.

Roinn-seòrsa:Daoine à Èirinn
Roinn-seòrsa:Taoisigh na h-Èireann
Seán de Briotún

B' e taoiseach Phoblachd na h-Èireann agus riochdaire dioplòmasach a tha ann an ** John Gerard Bruton   ** (Gaeilge: *Seán de Briotún*). Rugadh e san 18mh, an Cèitean 1947 ann an Dún Búinne, Contae na Mí. Tha e na bhall den phàrtaidh Fine Gael agus bha e na thaoiseach eadar 1994 is 1997.

Roinn-seòrsa:Daoine à Èirinn
Roinn-seòrsa:Taoisigh na h-Èireann
Fine Gael

'S e partaidh poileatagach ann am Poblachd na h-Èireann a tha ann am **Fine Gael**.

## Eachdraidh agus Feallsanachd

Chaidh am pàrtaidh air stèidheachadh leis an Seanaireal Eoin Duffy, de Oglach na h-Èireann (Arm Saor-stàit na h-Èireann), as deidh esan air crìochnachadh túras-rothaire Eòrpa aig deireadh na 1920an. Bha Pàrtaidhean Faiseaich a' nochdadh air feadh Eòrpa aig an ám agus bha ìomhaigh dearbhach de tìr-graidh adhartach aig an gluasad. Stèidhich Duffy Eagaireachd de Fir nan Leine Gorma, mac-shamhla de na dubh-leintaich aig Mussolini.
Is ann as an eagaireachd sin a chaidh stèidhicheadh air Fine Gael (Sloighne nan Gaidheal). Tha fèin-dearbhadh cinnidh soillear an ainm a' Phartaidh chun latha an diugh.

Tuigsear, gu tanaig Fine Gael a bhi dlùth-cheangailte le na daoine a dh'aontach leis an "Treataidh" de 1921, agus a bha air taobh na Saor-Stait (An aghaidh na Poblanaich, a chaidh fo cheannardas Éamon de Valera) rè an cogadh sìobhalta de 1921-22. 

Coltach ri Fianna Fáil (Feachd na Fàil), am pàrtaidh Poblanach a stèidhich De Valera, tha freumhan Fine Gael ann an Sinn Féin, cha mhòr nach do choisinn gach cathair Eireannach 's an taghadh coitcheann de 1919. Tha e cudthromach ri aithneachadh gun do sheas am Pàrtaidh Làbarach, pàrtaidh Seamus O Connghaile, ris an taobh airson an taghadh coitcheann de 1919, taghadh a bha an suil na h-Èireannaich na de facto referendum air neo-eisimileas.   

Anns an latha an diugh, is e pàrtaidh Deamocratach den mheadhan-dheas a tha anns an Fine Gael.

Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Fianna Fáil

'S e pàrtaidh ann am Poblachd na h-Èireann a tha ann am **Fianna Fáil** (Gàidhlig: Mic an Dàn). Stèidhicheadh am Pàrtaidh ann an 1933 le Éamonn De Valera. Tha freumhan a' Phàrtaidh anns an taobh den "Seann" Sinn Fein a rinn an ar a-mach an aghaidh Saor-stàit na h-Èireann a dh'aobharaich cogadh sìobhalta na h-Èireann ann an 1921-22. Tha am pàrtaidh a' cumail a-mach gur e am "pàrtaidh poblanachd" a tha ann.

## Ceannardan

Is e Éamon de Valera an ceannard a mhair an t-àm is faide.

* Éamon de Valera, 1926-1959
* Seán Lemass 1959-1966
* Seán Ó Loingsigh 1966-1979
* Cathal Ó hEochaidh 1979-1992
* Ailbhe Mac Raghnaill 1992-1994
* Parthalán Ó hEachthairn 1994-2008
* Brian Ó Comhain 2008-anois

Roinn-seòrsa:Èirinn
Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Emil Abderhalden

B' e bith-cheimigear agus beò-eòlaiche Eilbheiseach a bh' ann an **Emil Abderhalden**.

Rugadh e ann an Oberuzwill sa Chanton Naomh Gallen) san Eilbheis.

Fhuair Emil Abderhalden foghlam ann an leigheas aig Oilthigh Bhasel agus choisinn e PhD ann an 1902. An uairsin, chaidh e dhan obair-lann aig Emil Fischer agus dh'obair e aig Oilthigh Bherlin. An 1911, ghluais e gu Oilthigh Halle far a theagasg e beò-eòlas ann an sgoil an leigheis. 

Ri linn a' Chiad Chogadh, stèidhich e ospadal chloinne agus lorg e dòigh airson clann a' fulang le dìth beathachaidh a chur dhan Eilbheis. 
An dèidh a' chogaidh, thill e dhan rannsachadh beò-eòlach.
As dèidh an Dàrna Chogaidh, thill e dhan Eilbheis agus dh'obair e aig Oilthigh Zürich. Chaochail e an sin nuair a bha e 73.

Gu mì-fhortanaich bha an obair aige air beartan mealltach agus dhearbhaich Leonor Michaelis seo.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine às an Eilbheis
Roinn-seòrsa:Luchd-saidheans
Cathal Ó hEochaidh

B' e taoiseach na h-Èireann a bha ann an **Cathal Séamas Ó hEochaidh **(Beurla: *Charles James "Charlie" Haughey*). Rugadh e san 16 an t-Sultain  1925 ann an Caisleán an Bharraigh, Contae Mhaigh Eo  agus chaochail e san 13 an t-Ògmhios 2006 ann an Cionn Sáile.

Bha e na bhall den phàrtaidh Fianna Fáil agus 
bha e na thaoiseach eadar  1979 is 1981; ‘sa bhliadhna 1982  agus  eadar 1987 is 1992.

Roinn-seòrsa:Daoine à Èirinn
Roinn-seòrsa:Taoisigh na h-Èireann
Gearóid Mac Gearailt

B' e taoiseach na h-Èireann agus riochdaire dioplòmasach a bh'ann an ** Garret FitzGerald ** (Gaeilge: *Gearóid Mac Gearailt *). Rugadh e san 9mh, an Gearran 1926 ann am Baile Átha Cliath. Bha e na bhall den phàrtaidh Fine Gael agus na thaoiseach eadar 1981 is 1982 agus eadar 1982 is 1987. Chaochail e san 19mh Bealltainn 2011.

Roinn-seòrsa:Daoine à Èirinn
Roinn-seòrsa:Taoisigh na h-Èireann
Richard Abegg

B' e fiosaigiche agus ceimigear às a' Ghearmailt a bha ann an **Richard Abegg**, (Danzig, 9 am Faoilleach 1869 - Tessin, 3 an Giblean 1910).

Dh'ionnsaich e ceimigeachd fo August Wilhelm von Hofmann aig Oilthigh Bherlin agus fhuair e an *Habilitation* aige fo Walther Nernst aig Oilthigh Göttingen ann an 1894. Theagaisg e ceimigeachd aig Oilthigh Bhreslau. Sgrìobh Clara Immerwahr agus Otto Sackur na tràchdasan aca fodha.
Chaochail e ann an tubaist bailiùin agus chaidh fonndas ainmicheadh air.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ceimigearan às a' Ghearmailt
Arthur Aikin

B' e creag-eòlaiche agus ceimigear à Sasainn a bha ann an **Arthur Aikin**, (1773-1854).

Dh'ionnsaich e ceimigeachd agus mèinnearachd fo Joseph Priestley agus dh'fhoillsich e leabharan còmhla ris a bhràthair, Charles Rochemont Aikin.

Chaidh e na chiad ionmhasair a' Chomann Ceimigeach ann an 1841 agus bha e na dharna cheann-suidhe an dèidh do Thomas Graham eadar 1843 agus 1845.

## Foillseachain
* Journal of a Trip through North Wales and Part of Shropshire, 1797.
* A Dictionary of Chemistry and Mineralogy, 1807
* A Manual of Mineralogy, 1814.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Cinn-suidhe a' Chomainn Cheimigeach
Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Neil Bartlett

'B e ceimigear Aimeirigeanach a rugadh ann an Sasainn a bha ann **Neil Bartlett**.

Fhuair e an dotaireachd aige aig Colaiste a' Righ ann an Durham. Ann an 1958 chaidh e ag obair aig Oilthigh Columbia Bhreatannaich (UBC) ann an Canada. 'S ann ann an seo a lorg e rud iongantach nuair a chuir e ri chèile a' chiad co-thàthadh de gas uasal. Rinn  e a' chiad cho-thàthadh senoin ann an 1962. Ron an seo bha daoine den bheachd nach b' urrainn dha na buill aig am buidheann seo frith-ghluasad agus mar seo bha iad an toiseach a' dol fon ainm "gasaichean tàmhach".

Bartlett, Neil
Bartlett, Neil
Claude Louis Berthollet

**Claude Louis Berthollet**, (1748-1822), Ceimigear Frangach.

Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Daoine às an Fhraing
Jöns Jacob Berzelius

B' e ceimigear às an t-Suain a bha ann an **Jöns Jacob Berzelius**.

Canadh e "athair na cheimigeachd san t-Suain" agus tha e ainmeil airson an taisgealadh de shileacon, shelenium, thorium is cerium.

## Beatha
Rugadh e ann am Väversunda san t-Suain a deas. Bha e na oileanach ann an Oilthigh Uppsala far an do dh'ionnsaich e leigheas agus ann an 1807 chaidh e na ollamh aig an Karolinska Institutet.

Lorg e na h-eileamaidean sileacon, selenium, torium is cerium. Chaidh bhanadium agus litium a lorg anns a deuchainn-lann rannsachaidh. Dh'ainmich Berzelius an tachartas "catailis". Thionnsgail e cuideachd samhlaichean mar H agus O do eileamaidean cheimigeach.

Dh'obraich e còmhla ri an neach-cuideachaidh aige, Anna Sundström, gus an do phòs e Elisabeth Poppius ann an 1836.

## Urraman
Bhuannaich e an Bonn-cuimhne Copley ann an 1836 còmhla ri Francis Kiernan. Chaidh pàirc ann an Stockholm ainmicheadh air.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Suain
Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Luchd-saidheans
Joseph Black

Bha **Joseph Black** (16 an Giblean 1728–6 an Dùbhlachd 1799) ’na lighiche agus ceimigear Albannach, ainmeil airson an rannsachaidh a rinn e air teas, air magnesium, agus air dà-ogsaid gualain. Bha e ’na ollamh aig Oilthighean Ghlaschu agus Dhùn Èideann. Lean an rannsachadh aige air teas, gu h-àraid soilleireachadh a' bhun-bheachd *teas falaichte* gu leasachadh teòiric na teas-dhinimigeachd agus, cuideachd, leasachadh an inneal-smùide le James Watt. Bha Black càirdeil ri Watt agus mhaoinich Black an obair tràth aig Watt. Cuideachd, bha Black càirdeil ri buill eile 
an t-Soillseachaidh Albannaich, leithid David Hume agus Adam Smith. Chaochail e ann an 1799 agus chaidh a thìodhlacadh ann an Cladh nam Manach Liadh ann an Dùn Èideann.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Seann Oileanaich Oilthigh Ghlaschu
Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Johannes Brønsted

B' e ceimigear-fisiceach (*physical chemist*) Danmhairgeach a bha ann an **Johannes Nicolaus Brønsted** (IPA: **joˈhanˀəs ˈneɡ̊olɑʊ̯ˀs ˈb̥ʁɶnsd̥ɛð**, Varde, 26 an Gearran, 1879 - Copenhagen, 17 an Dùbhlachd 1947). Fhuair e ceum ann an innleadaireachd ceimigeach ann an 1899 agus PhD ann an 1908 bho Oilthigh Copenhagen. 'Sa bhad bha e air a thaghadh mar proifeasair de cheimigeachd neo-fhàs-bheairteach agus fiosaigeach.
Tha e ainmeil airson na h-obrach aige air teòiridh nan searbhagan is nam bunan a lorg cuideachd gu neo-eisimeileach Martin Lowry ann an Sasainn.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Daoine às an Danmhairg
Henri Braconnot

**Henri Braconnot** (1780-1855), Ceimigear Frangach.

Roinn-seòrsa:Ceimigearan 
Roinn-seòrsa:Daoine às an Fhraing
Johan August Arfwedson

B' e ceimigear às an t-Suain a bha ann an **Johan August Arfwedson** (Laxå, 4 am Faoilleach 1792–Eskilstuna, 28 an Dàmhair 1841). Tha e ainmeil airson an taisgealadh de litium aige. 

## Beatha
Rugadh e ann an Skaraborgs Län san t-Suain a deas, agus bha e na oileanach ann an Oilthigh Uppsala far an do dh'ionnsaich e lagh agus mèinnear-eòlas.
Ann an 1817, nuair a bha e ag obair ann an deuchainn-lann rannsachaidh Jöns Jacob Berzelius, lorg e eileamaid ùr, litium. Taghadh e mar bhall an Acadamaidh Rìoghail Saidheansan na Suaine ann an 1821 agus mhair e ann an oighreachd aige far an do thog e deuchainn-lann ceimigeach gus an do chaochail e ann an 1841. Bha e na mhac-bràthar Karl Kristoffer Arfwedson, neach-gnìomhachais agus stèidheadair Tottie & Arfwedson, às-mhalartair mòr de dh'iarainn agus na sheanair Karl David Arfwedson, neach-gnìomhachais agus sgrìobhadair. Dh'ainmicheadh mèinnear às a' Ghraonlainn, arfvedsonaid, air.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ceimigearan 
Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Suain
Svante Arrhenius

B' e ceimigear às  An t-Suain a bha ann an **Svante Arrhenius** (Vik 1859–Stockholm 1927).
Bha e na oileanach aig Oilthigh Uppsala eadar 1876 agus 1881 nuair a dh'imrich e dhan Oilthigh Stockholm agus chuir e crìoch air a theusais, *Recherches sur la conductibilité galvanique des électrolytes* ann an 1884, anns an do lorg e gun nuair a sgaoileas salainn ann an uisge, bhriseas iad agus chruthaicheas iad aidheonan. Chaidh e na òraidiche aig Oilthigh Uppsala ann an 1884 agus shiubhal e do Riga, Würzburg, Graz agus do dh'Amsterdam. Chaidh e na ollamh aig Oilthigh Stockholm ann an 1895 agus ceannard an Institiud Nobel airson Ceimigeachd Fhiosaigeach ann an 1905.

Rinn e a chiad òraid riamh mu atharrachadh na gnàth-shìde aig Comann Fiosaigeach na Suaine ann an Stockholm ann an 1895 mun buaidh gualan dà-ogsaid san adhair air teòthachd air an talamh, anns an do dh'àireamhaich e buaidh meudachadh is lùghdachadh gualan dà-ogsaid san adhair air an Artaig is co-chruinne CO2 san adhair aig àm Linn na Deighe. Thug e taic don teòiridh Panspermia, a chaidh a chruthachadh le Anaxagoras is chaidh a leasachadh le Hermann Richter, gun do thàinig beatha à planaidean eile, ann an òraid ann an 1908.
## Urraman
Chaidh a cho-aontar a tha ceangal reat iom-obrachaidh do theòthachd ainmicheadh air.
Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 1903 airson an obrach aige mu leactroilisis.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Suain
Robert Bunsen

B' e ceimigear agus fiosaigiche Gearmailteach a bha ann an **Robert Wilhelm Bunsen**, (Göttingen 1811–Heidelberg 1899).

Lorg e caesium agus ruibidium còmhla ri Gustav Kirchhoff agus thionnsgail e còmhla ri a neach-cuideachaidh Peter Desaga an lasadair Bhunsen.

Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Ceimigearan Gearmailteach
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Georg Ludwig Carius

B'e ceimigear às a' Ghearmailt a bha ann an **Georg Ludwig Carius**, (1829-1875). Tha e ainmeil airson an tiùib Carius.

Rugadh e ann am Barbis sa' Rìoghachd Hannover agus bha e na oileanach aig Oilthigh Ghöttingen. Chaidh e na ollamh aig Oilthigh Mharburg ann an 1860.

Cleachdar an tìub Carius ann an anailis eileamaideach. Rach an t-sampla a bhlàthachadh ann an tiùb trom, an tiùb Carius, còmhla ri searbhag naitreach. Tha seo a' cruthachadh ogsaid airson gach eileamaid san sampla agus rach gach ogsaid a chuideamachadh.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ceimigearan Gearmailteach
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Heinrich Caro

**Heinrich Caro**, (Poznań: 1834 - 1910), Ceimigear Gearmailteach

Roinn-seòrsa:Ceimigearan Gearmailteach
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Wallace Carothers

B' e ceimigear às na Stàitean Aonaichte a bha ann an **Wallace Carothers** (Burlington, Iowa, 27 an Giblean 1896–Philadelphia, 29 an Giblean 1937). Tha e ainmeil airson taisgealadh an naidhlein.

Rugadh e ann an 1896 is thogadh e ann an Des Moines, Iowa. Bha e na oileanach aig Colaiste Tarkio ann am Missouri agus aig Oilthigh Illinois far an do dh'ionnsaich e ceimigeachd. Bha e ag obair mar neach-teagaisg aig Oilthigh Harvard nuair an do fhastaich DuPont, a bha a' togail sgioba mòr luchd-saidheans, e ann an 1928. Thòisich e ag obair air poilimearan. Lorg a sgioba neoprene ann an 1930 is naidhlean ann an 1936.

Chuir e làmh air a bheatha fhèin ann an 1937.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Henry Cavendish

B' e ceimigear agus fiosagaiche à Sasainn a bha ann an **Henry Cavendish**. Tha e ainmeil airson na deuchainne aige, dlùths na talmhainn a thomhas. Rugadh e ann an Nice 10 an Dàmhair 1731 is chaochail e ann an Lunnainn 10 am Màrt 1810.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Henrik Carl Peter Dam

B' e bith-cheimigear Danmhairgeach a bha ann an **Henrik Carl Peter Dam**.

Tha e ainmeil airson an Duais Nobel ann an Leigheas fhaighinn ann an 1943 còmhla ri Edward Doisy. Bhuannaich e e airson na h-obrach aige air fuileachadh agus beòthaman K.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Daoine às an Danmhairg
Humphry Davy

B' e ceimigear agus creag-eòlaiche Sasannach a bha ann an **Humphry Davy**, (Penzance, a’ Chòrn, 1778–Geneva, an Eilbheis, 1829). Tha e ainmeil airson a rannsachadh ceimigeach agus lampa sàbhailteachd airson mèinnearan.

Bha e na sgoilear aig an sgoil-ghràmair ann an Truro agus dh'obraich e ann am Pennsans mar phreantas ri poitigeir.

## Bristol

An dèidh sin ghluais e do Bhristol far an do lorg e na buaidhean N2O no gas gàireach. Thachair e ri na bàird Robert Southey agus Samuel Taylor Coleridge agus dheasaich e an dàrna eagran de *Lyrical Ballads* le William Wordsworth.

## Lunnainn

Dh'obair e mar leas-òraidiche agus ann an sin mar stiùiriche aig an Institiud Rìoghail ann an Lunnainn eadar 1801 agus 1825.
B' e fear de na chiad rannsaichean a chleachd am bataraidh a dh'innlich Alessandro Volta ann an 1800 airson na ceimigeachd.
Lorg e bòron, sodium is potasium agus dh'ainmich e clòrain.
Chaidh e na fhrith-bharan ann an 1818 agus dh'fhrithealaich e mar cheann-suidhe a' Chomainn Rìoghail eadar 1825 agus 1828.
Chaochail e 29 an Cèitean 1829 ann an Geneva.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Chòrn
Peter Debye

B' e **Petrus Josephus Wilhelmus Debije** (Maastricht 24 am Màrt 1884  -  Ithaca Eabhraig Nuadh 2 an t-Samhain 1966) Ceimigear às  Na Tìrean Ìsle. Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 1936.

## Aistean Co-cheangailte
*Duais Nobel
*Duais Nobel ann an Ceimigeachd

## Ceanglaichean A-mach

## Iomraidhean


Debije, Petrus
Debije, Petrus
Debije, Petrus
Edward Doisy

B' e bith-cheimigear às na Stàitean Aonaichte a bha ann an **Edward Doisy**.

Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Leigheas ann an 1943 còmhla ri Henrik Dam.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Davorin Dolar

'S e ceimigear à Sloibhìnia a th’ ann an **Davorin Dolar** (1921 - 2005).

## Aistean Co-cheangailte

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Daoine à Sloibhìnia
Seumas Mac an Deòir

B' e ceimigear a dh'Alba a bha ann an **Seumas Mac an Deòir** (Beurla: *James Dewar*) (1842–1923). Tha e ainmeil airson a' shearraige-falamhachd.

Bha e na cheann-suidhe a' Chomainn Cheimigeach eadar 1897 agus 1899.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ridirean
Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Cinn-shuidhe a' Chomainn Cheimigeach
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Pierre Curie

B' e fiosaigiche às an Fhraing a bha ann am **Pierre Curie**, (1859–1906). Tha e ainmeil airson an obrach aige air rèididheachd bheò còmhla ri Marie Curie.

Rugadh e ann am Paris far a bheil athair na dhotair-teaghlaich. Choilean e a chiad ceum ann am fiosaigs ann an 1878 is dh'obair e mar neach-teagaisg sna deuchainn-lannan aig a' Shorbonne. Rannsaich e criostalagrafachd cuide ris a bhràthair Jacques Curie is lorg iad *piezoelectricity*. Lorg e cuideachd am Puing Curie, an tèothachd aig a bheil feartan magnaiteach an stuth atharrachadh. Rinn e tràchdas mu dheidhinn magnaiteachd fo Gabriel Lippmann. Chaidh e na ollamh is phòs e Marie ann an 1895.

## Urraman
Bhuannaich e an Duais Nobel ann am Fiosaigs agus an Bonn-Cuimhne Davy còmhla ri Marie Curie, a' bhean aige, ann an 1903, airson an taisgealadh polonium is radium. Dh'ainmicheadh curium orra agus am puing Curie, far a bheil na feartan magnaiteach de stuth a' mùthadh, air.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann am Fiosaigs
Roinn-seòrsa:Luchd-saidheans
Roinn-seòrsa:Daoine às an Fhraing
John Dalton

B' e John Dalton, (Eaglesfield, 1766 - Manchester, 1844) Ceimigear ainmeil à Sasainn.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Jean Baptiste Dumas

B' e ceimigear  Frangach a bh' ann **Jean Baptiste Dumas** (14 an t-Iuchar 1800 - 10 an Giblean 1884). 

Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Daoine às an Fhraing
Richard August Carl Emil Erlenmeyer

**Richard August Carl Emil Erlenmeyer**, ainm goirid: Emil Erlenmayer, (1825-1909), Ceimigear Gearmailteach.

Roinn-seòrsa:Ceimigearan Gearmailteach
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Arthur Eichengrün

B' e ceimigear às a' Ghearmailt a bha ann an **Arthur Eichengrün**, (1867-1949).

Tha e ainmeil airson drugaichean mar Iodoformin und Protargol agus an dì-ghalarach Autan. Thagair an co-obraiche aige aig Bayer, Felix Hoffmann, aspirin a thionnsgail, ach tha fianais ann gun do thionnsgail Eichengrün e.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ceimigearan Gearmailteach
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Paul Ehrlich

B' e ceimigear às a' Ghearmailt a bha ann am **Paul Ehrlich**, (Strehlen, 14 am Màrt 1854–Bad Homburg vor der Höhe, 20 an Lùnasdal 1915).

Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Leigheas
Hans von Euler-Chelpin

B' e ceimigear às a’ Ghearmailt a bha ann an **Hans Karl August Simon von Euler-Chelpin** (Augsburg, 15 an Gearran 1873–Stockholm, 6 an t-Samhain 1964) . Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 1929 còmhla ri Arthur Harden airson na h-obrach aca air brachadh. Phòs e Astrid Cleve (nighean Per Teodor Cleve) ann an 1902. Bhuannaich am mac Ulf von Euler an Duais Nobel ann an Leigheas ann an 1970.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Suain
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Carl Remigius Fresenius

Bha **Carl Remigius Fresenius** (Frankfurt 28 an Dùbhlachd 1818–Wiesbaden 11 an t-Iuchar 1897), na cheimigear Gearmailteach agus athair Wilhelm Fresenius.

Rugadh e ann am Frankfurt. As deidh obair aig lèigheadaireachd sa bhaile seo, dh'inntrig e Oilthigh Bhonn ann an 1840, agus bliadhna as dèidh sin, chaidh e a dh'Oilthigh Giessen, far an do chuidich e Justus von Liebig is sgrìobh e a theusais fodha. Stèidhich e institiud ann an Wiesbaden ann an 1848 agus iris ceimigeachd anailiseach, *Zeitschrift für Analytische Chemie* (nas fhaide *Fresenius' Zeitschrift für Analytische Chemie*, nise *Analytical and Bioanalytical Chemistry*), ann an 1862.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Wilhelm Fresenius

**Wilhelm Fresenius**, mac Carl, Ceimigear Gearmailteach, (1913 ann am Berlin - 2004 ann am Wiesbaden (Hesse))

Roinn-seòrsa:Ceimigearan Gearmailteach
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Alexander Naumovich Frumkin

B' e ceimigear-dealanach (*electrochemist*) às an Ruis a bha ann an **Aleksandr Naumovich Frumkin** (Ruisis: Алекса́ндр Нау́мович Фру́мкин) (1895-1976). Rugadh Frumkin ann an Chişinău a bha aig an àm pàirt dhen Impireachd Ruiseanach. 'S e prìomh-bhaile Moldòbha an-diugh. 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Luchd-saidheans Ruiseanach
Roinn-seòrsa:Iùdhaich
Roinn-seòrsa:Daoine à Moldàibhia
Thomas Graham

B' e ceimigear Albannach à Glaschu a bha ann an **Thomas Graham** (Tomas Greumach, 1805 -1869).

Bha e na chiad cheann-suidhe a' Chomainn Cheimigeach o 1841 gu 1843 agus a-rithist, an dèidh do Arthur Aikin, eadar 1845 agus 1847.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Cinn-shuidhe a' Chomainn Cheimigich 
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Johan Gadolin

**Johan Gadolin**, (Turku, 5 an t-Ògmhios 1760 – Mynämäki, 15 an Lùnastal 1852), creag-eòlaiche agus Ceimigear Fionnach. Chaidh i gu Oilthigh Helsinki, a bha ann an Turku aig an àm agus an uair sin gu Oilthigh Uppsala. B' e esan a lorg Itrium, ann an 1790.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Daoine à Suòmaidh
Ljubo Golič

B' e ceimigear agus criostal-eòlaiche à Sloibhìnia a bha ann an **Ljubo Golic**.

Rugadh e ann an 1932 is chaochail e ann an 2007. Chleachd e a' chiad inneal gathan-X airson criostal-eòlas ann an Iùgoslaibhia ann an 1974.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Daoine à Sloibhìnia
Michael Faraday

'S e neach-feallsanachd agus Ceimigear Sasannach a bh' ann am **Michael Faraday**, FRS (22 an t-Sultain 1791–25 an Lùnastal 1867).

Thug e sreath de dh'òraidean ainmeil mu cheimigeachd teine aig an Institiud Rìoghail ann an Lunnainn.

Chaidh am Faraday Society agus na h-irisean aige ainmicheadh air. Cuideachd 's e aonad stòr-dealain a tha anns an fharad. 'S e an teàirrds aig aon mhòl de dh'eileagtronan a tha anns a' chunbhalachain Faraday.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Franz Joseph Emil Fischer

B'e ceimigear Gearmailteach a bha ann an **Franz Fischer** (1852-1932). Ghabhadh e ri Nàsachd.

Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Ceimigearan Gearmailteach
Dušan Hadži

B' e ceimigear Sloibhìnianach a bh' ann an **Dušan Hadži**.

Rugadh e ann an Ljubljana ann an 1921. Dh'ionnsaich e leigheas, ceimigeachd agus fiosaig aig Oilthigh Ljubljana far an do rannsaich e ceimigeachd guail le speactrosgopachd fho-dhearg.
Dh'obair e an sin ann am Paris agus ann an Cambridge, far an do rannsaich e tàthaidhean haidridein. Thill e gu Sloibhìnia ann an 1953 far an do mhair e gu 1960 is e ag obair ann am Pitsburgh còmhla ri Foil Miller airson bliadhna. Ann an 1982 leig e a dhreuchd suas agus dh'obair e an sin airson Lek, companaidh chungaidhean-leighis.
Chaochail e ann an 2019.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Daoine à Sloibhìnia
Robert Havemann

'S e ceimigear a bha ann an **Robert Havemann**, (1910-1982). 

Leugh e Ceimigeachd ann am Berlin agus München bho 1929 gu 1933, agus nas fhadalaiche, fhuair e dotaireachd a Kaiser Wilhelm Institut.

## Faic cuideachd
* Robert Havemann air an làrach-lìn Yad Vashem

Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt an Ear
Charles Hatchett

B' e ceimigear à Sasainn a bha ann an **Charles Hatchett**, (1765-1847).

Tha e ainmeil air sgàth 's gun lorg e niobium.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
John Scott Haldane

B' e bith-cheimigear Breatannach a bha ann an **John Scott Haldane**, (1860-1936). Rugadh e ann an Dùn Èideann, Alba. 
Bha e a' teagasg aig Oilthigh Ghlaschu agus aig Oilthigh Oxford.

B' e neach-saidheans J. B. S. Haldane agus sgrìobhadair Naomi Mitchison a bha anns a' chloinn aige.

Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Jaroslav Heyrovský

B' e ceimigear às An Seic a bha ann an **Jaroslav Heyrovský** (IPA: **ˈjaroslaf ˈɦɛjrofskiː** Pràg) 20 an Dùbhlachd 1890–Cambridge 27 am Màrt 1967). Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 1959 airson obrach ann am pòlaragrafachd, dòigh ùr ann an ceimigeachd anailiseach.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Ceimigeachd
Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Seic
Friedrich Hoffmann

Bha **Friedrich Hoffmann**, (1660 - 1742), na fear-leighis Ghearmailteach. Is iomadh cuspairean a sgrìobh e air - Ceimigeachd, leighis na cloinne, aimsir 7c, agus dh'innlich e mòran drugaichean ùra. Theagaisg e, agus dh'obraich e mar proifeasair aig Halle (Saale) ann an Sagsainn-Anhalt bho 1693. Sgrìobh leabhar air buidseachd *Dissertation de Potentia Diaboli*, a dh'oileanach aige, Gottfried Büching.

Roinn-seòrsa:Ceimigearan Gearmailteach
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Christopher Kelk Ingold

B' e ceimigear Sasannach a bha ann an Sir **Christopher Kelk Ingold** (1893-1970).

Rugadh e ann am Forest Gate, Lunnainn agus thogadh e ann an Eilean Wight. Dh'ionnsaich e ceimigeachd ann an Southampton.
Sgrìobh e an tràchdas aige aig Colaisde Ìmpireil Lunnainn fo Jocelyn Thorpe. Aig Colaiste Oilthigh Lunnainn rannsaich e grinnean-obair nan iom-obraichean fàs-bheairteach agus sgrìobh e na riaghailtean Cahn–Ingold–Prelog còmhla ri Robert Cahn is Vladimir Prelog. Bha e na Cheannard Ceimigeachd aig Colaiste Oilthigh Lunnainn eadar 1937 agus 1961.
## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Ceimigearan 
Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Karl Wilhelm Gottlob Kastner

**Karl Wilhelm Gottlob Kastner** (Gryfice, 31 an Dàmhair 1783 - Erlangen, 13 an t-Iuchar 1857), Ceimigear Gearmailteach. Bha e a' teagaisg ann an Oilthigh Heidelberg. 

Roinn-seòrsa:Ceimigearan Gearmailteach
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Frédéric Joliot-Curie

B' e ceimigear Frangach a bha ann am **Frederic Joliot-Curie** (Paris, 19 am Màrt 1900 - Ibidem, 14 an Lùnastal 1958). Fhuair e an Duais Nobel ann an Ceimigeachd anns a' bhliadhna 1935 còmhla ris a' bhean aige, 
Irène Joliot-Curie. Bha e dìreach 35 bliadhna a dh'aois nuair a choisinn e an duais sin, am fear na b' òige a bhuannaich a-riamh i.

## Aistean Co-cheangailte
*Irène Joliot-Curie
*Duais Nobel
*Duais Nobel ann an Ceimigeachd

## Ceanglaichean a-mach

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Daoine às an Fhraing
Adolph Wilhelm Hermann Kolbe

B' e ceimigear às a' Ghearmailt a bha ann an **Hermann Kolbe**.

Roinn-seòrsa:Ceimigearan às a' Ghearmailt