open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Inneal-siubhail

Ann an co-theacsa de rathad-iarainn is e a tha ann an **inneal-siubhail**, inneal-tarruinn dealbhaichte a tharruinn trèanaichean de uaganan (carabadan-bathair).  

Anns an fharsainneachd, tha trèanaichean-bathair nas troma na trèanaichean airson siubhalaich agus cha ruith iad cho luath. Cho tràth ri meadhan nan 1830'n thòisich innleadairean rathad-iarainn a dhealbh  innlean-tarruinn gu sònraichte airson trachdadh bhathair. Fhreagair innlean le siolandairean mora, cuibhlichean beaga agus caraidean cuibhle-iomain cho-cheangailte ri trachdadh-bhathair. 

Is ann mar sin a bha inneal-bathair "clasaigeach" na Breatuinn uidheamaichte le sia cuibhle co-cheangailte, nach eil ach 5 troigh neo 5 troigh agus 3 oirlich thairis. Bha clasaichean J37 & J39 den Rathad-Iarainn Breatuinn a' Thuath na deagh eisimpleirean den seòrsa inneal seo.

Tha na h-innealan dealan-deiseil Clas 66 agus Clas 70 de English Welsh & Scottish Railways na h-eisimpleirean de innlean-bathair s'an latha an diugh.

Roinn-seòrsa:Rathad-iarainn
Baile nan Damh

'S e baile anns na Crìochan a tha ann an **Baile nan Damh** (Beurla: *Oxton*). Tha e suidhichte 5 mìltean gu tuath air Labhdair agus 19 mìltean gu deas air 
Dail Chè agus Dùn Èideann air a' mhòr rathaid A68. Tha e ann an Siorrachd Bhearaig, aon de na  Siorrachdan traidiseanta a bha ann an Alba. 'S e seo na co-chomharran aige: 55° 46′ 19.92″Tuath agus  2° 48′ 11.88″  Iar. 

## Ceanglaichean a-mach
* 

Roinn-seòrsa:Siorrachd Bhearaig
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Ogsatanais

'S e cànan Innd-Eòrpach a tha ann an **Ogsatanais**. Canar **lenga d'òc** rithe san chànan fhèin no **langue d'oc** ann am Fraingis. 'S e mion-chànan a th' ann, tha e ga bruidhinn ann an Aquitaine, Auvergne, Languedoc-Roussillon, Limousin, Midi-Pyrénées agus anns a' Phrovence san àirde a deas na Frainge. Ach tha an cànan ri cluinntinn cuideachd ann an roinnean den Spàinn, den Eadailt is de Mhonaco. Tha an cànan glè choltach ri Catalanais.

Tha iomadh dual-chainntean de dh'Ogsatanais ann: Auvergnat, Gascon (an lùib Aranese), Languedocien, Limousin, Provençal, agus Vivaro-Alpine.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Cànain Ròmansach
Roinn-seòrsa:An Fhraing
Dryburgh

'S e baile beag anns na Crìochan a tha ann an **Dryburgh**. Tha e suidhichte air bruach Abhainn Thuaidh ear air Baile Ur Chille Bhoisil.
'S e seo na co-chomharran aige: 55° 34′ 47.64″  Tuath agus  2° 39′ 1.08″ Iar. 

Tha tobhtaichean de dh'abaid ainmeil deas  air a' bhaile, an *Dryburgh Abbey*, a chaidh a thogail ann an 1150. Tha Sir Walter Scott agus Douglas Haig adhlaicte ann an seo. Gu tuath a' bhaile tha clach-cuimhneachan Uilleam Uallas ann.

## Ceanglaichean a-mach
* 

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle nan Crìochan
Lilliesleaf

'S e baile anns na Crìochan a tha ann an **Lilliesleaf**. Tha e suidhichte 7 mìltean air àird an ear-dheas Salcraig. 

Tha timcheall air 301 duine a' fuireach an seo.

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle nan Crìochan
Liotuànais

’S e cànan Innd-Eòrpach a tha ann an **Liotuànais** (lietuvių kalba).

Tha i na cànan oifigeil ann an Liotuàinia, far a bheil i ga bruidhinn le 2,960,000 duine. Tha i aig nas motha na 3 millean duine gu lèir air feadh an t-saoghail.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Cànain Bhaltach
Dùthaich

'S e tìr no sgìre a tha ann an **dùthaich**, mar eisimpleir an Dùthaich MhicAoidh ann an iar-thuath na Gàidhealtachd, no tìr nas motha mar Alba.

O thùs bha am facal a' ciallachadh "oighreachd" no "dìleab".

## Iomraidhean


*
Kirk Yetholm

'S e clachan anns na Crìochan a tha ann an **Kirk Yetholm**. Tha e suidhichte mu 8 mìltean ear-dheas air Cealsach is mu mhìle air falbh bho chrìoch Shasainn. Tha Town Yetholm leth-mhìle thairis air an allt *Bowmont Water*.

Ann an 2001 bha 591 duine a' fuireach ann an Yetholm gu lèir.

Chaidh an eaglais aige ainmeachadh airson a' chiad uair anns an 13mh linn.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle nan Crìochan
Clovenfords

'S e baile beag anns na Crìochan a tha ann an **Clovenfords**.

Tha e suidhichte mu mhìle tuath air Caddonfoot, far a bheil dìreach trì taighean.

'S e seo na co-chomharran aige: 55° 37′ 8.06″ Tuath agus  2° 52′ 58″ Iar. 

## Ceanglaichean a-mach
* 

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle nan Crìochan
Baile a' Chaisteil Nuadh

'S e baile anns na Crìochan a tha ann an **Baile a' Chaisteil Nuadh** (Beurla: *Newcastleton* no *Copshaw Holm*). Tha e suidhichte faisg air na crìochan eadar Sasainn is Alba.  Ann an  2001 bha 772 duine a' fuireach an seo. Chaidh am baile a thogail anns na 1790an nuair a b' fheudar do na daoine a ghluasad air falbh bhon sheann baile Old Castleton aig àm nam Fuadaichean. 
Tha an Hermitage Castle faisg air a' bhaile, a chaidh a thogail timcheall air 1240. Canar gun tàinig an t-ainm aige bho Fhraingis *l'armitage* (Taigh nam freiceadan) ach bha far-ainm aige mar * 'the guardhouse of the bloodiest valley in Britain' *. Tha e fo chùram Àrainneachd Eachdraidheil Alba an-diugh. 

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Làrach-lìn Newcastleton

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle nan Crìochan
Monzón

'S e baile beag anns an Spàinn a tha ann am **Monzón**. Tha e suidhichte anns a' cheàrn Aragon air àird an ear-thuath na Spàinne. 
## Daoine ainmeil à Monzón
* Ignacio de Luzán (1702-1754)
* Joaquín Costa y Martínez (1849-1911)
* Javier Moracho (1957- )
* Conchita Martínez (1972- )
* Eliseo Martín (1973- )
## Baile-cèile

Roinn-seòrsa:An Spàinn
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Bailtean na Spàinne
Reidius

Is e **reidius** an t-ainm airson an astar eadar cearcall agus a **lar**. Is feart do cearcall sam bith gu bheil luach cunbhalach air an reidius aige.

Is **lar** ainm airson **puing meadhanach**.

Seo reidius dhen chearcall leis a' chearcall-thomhas *C*:

: r = \frac{C}{2\pi}.

Roinn-seòrsa:Matamataig
Mary Mallon

Bha **Mary Mallon** (An Chorr Chríochach an t-Sultainn 23, 1869 – an t-Samhain 11, 1938), cuideachd àitheanta ri **Typhoid Mary**, 'na ciad neach 'sna Stàitean Aonaichte a bheirsinn an ionnanachd neach-giùlain slàinte an fhiabhrais bhric. Air feadh a dreuchd mar chòcaire sa' cheàrnaidh Eabhraig Nuadh, tha 53 luchd àitheanta a bhith air chur fo tinneas troimhpe, is bhàsaich trì nan luchd seo as a' ghalar. Tha a suaicheantas ann an cuid airson a diùltaidh dhealasaich a pàirte fhèin 'san sgaoilteadh a' ghalair, còmhla le a diùltadh a stadadh a h-obair mar còcaire. Bha i air chur gu danarra air leth dà uair air North Brother Island le ùghdarrasan slàinte fhollaisich agus bhàsaich i air an eilean. 'S e comasach gun rugadh i leis a' ghalar, oir bha a màthair tinn leis an fiabhras bhreac fad a leatromachd.

## Ceanglaichean a-mach

* "Dinner with Typhoid Mary," Long Island History
* A more detailed profile of Typhoid Mary
* PBS NOVA site: "The Most Dangerous Woman in America"
* www.snopes.com about Typhoid Mary

Roinn-seòrsa:Slàinte
Roinn-seòrsa:Daoine à Èirinn
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
An Todhar

*Is dòcha gu bheil sibh a' lorg [[Todhar]].*

Is e baile beag ann an Ros an Ear a tha anns **an Todhar** (Beurla: *Tore*) . A rèir Iain Mac an Tàilleir 's e "**An Tòrr**" an t-ainm a tha air a' bhaile fad 's a tha Watson ag ainmeachadh "**Tòrr**" agus "An Todhar". Tha am baile suidhichte air an Eilean Dubh mu 7 mìle iar-thuath air Inbhir Nis agus mu 5 mìle (8 km) ear-thuath air a' Bhlàr Dhubh.  

Tha cearcall-rathaid mòr anns a' bhaile, far a bheil na rathaidean  A832  agus A835 a' dealachadh bhon A9. Tha e a' sgaradh a' bhaile le talla a' bhaile agus leis an sgoil air an dàrna taobh agus an stèisean-seirbheise air an taobh eile. Ann an 1961 bha 64 duine a' fuireach an seo.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Tore Gazetteer for Scotland

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:An t-Eilean Dubh
Montehermoso

'S e baile anns an sgìre Cáceres ann an Extremadura, (An Spàinn) a tha ann am **Montehermoso**. Tha 5799 duine a' fuireach an-seo.

Roinn-seòrsa:An Spàinn
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Bailtean na Spàinne
Newstead

'S e baile anns na Crìochan a tha ann an **Newstead**. Tha e suidhichte ear air Maolros ann an gleann  Abhainn Thuaidh.
Ann an  2001 bha 256 duine a' fuireach an seo.
'S e seo na co-chomharran aige: 55° 35′ 52.8″ Tuath agus  2° 41′ 30.84″ Iar. 

Tha seann drochaid rathad-iarainn ann an 
Leaderfoot, a tha faisg air a' bhaile. Chaidh an drochaid a thogail ann an 1865. 

## Ceanglaichean a-mach
* 

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle nan Crìochan
Stow

'S e baile anns na Crìochan a tha ann an **Stow**, ainm fada: **The Stow of Wedale**.
Tha e suidhichte 7 mìltean gu tuath air a' Gheal Àth air a' mhòr-rathaid A7 agus air an loidhne Waverley.

Ann an 2020 bha 700 duine a' fuireach an seo.

Canar gun robh eaglais ann bhon 6mh linn. Chaidh an eaglais a tha ri faicinn an-diugh a thogail anns an 14 linn.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Undiscovered Scotland: Stow
*Ordnance Gazetteer of Scotland 
*Killochyett: Stow of Wedale
*A History of Stow Church
*Dealbhan mu Stow

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle nan Crìochan
Stichill

'S e baile anns na Crìochan a tha ann an **Stichill**.

Tha e suidhichte 2 mhìle gu tuath air Cealsach mu 5 mìltean air falbh bho chrìochan Shasainn aig Coldstream. 'S e seo na co-chomharran aige: 55° 38′ 20.36″Tuath agus  2° 27′ 29.05″ Iar. 

## Ceanglaichean a-mach
* 

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle nan Crìochan
Mirante do Vale

'S e **Mirante do Vale** an toglach as àirde ann am São Paulo, Braisil. Tha e 170 meatair (558 troigh)a dh'àird.
Chaidh a thogail ann an 1959 is 1960.

## Faic cuideachd
* Braisil

Roinn-seòrsa:Braisil
Teàrlach V, Iompaire Naomh Ròmanach

B' e Ìompaire Naomh Ròmanach eadar 1530 is 1558 a bha ann an **Teàrlach V** (Gent, 24 an Gearran 1500 – Cuacos de Yuste, An Spàinn, 21 an t-Sultain 1558). 'S e Teàrlach I na Spàinne (Spàinntis: *Carlos I de España*) an t-ainm an tugadh airsan anns an Spàinn fhèin. 'S e mac Felipe agus Juana agus ogha Ferdinand II na h-Aragon agus Isabella I na Castilla a bh' ann (ri taobh a mhàthar). Dh'oighrich e na Tìrean Ìsle ann an 1506 agus chaidh e na riaghladair na Castilla agus na h-Aragon ann an 1516. Bhuannaich e an taghadh airson Ìompaire Naomh Ròmanach ann an 1519 an aghaidh François I na Frainge agus shabaid e ceithir cogaidhean an aghaidh na Frainge gu ruige 1544 nuair a shoidhnich iad an Cumhnant Crépy. Ghairm e a' Mhòr-dhàil Worms, a dhìt Màrtainn Lùtair, ann an 1521, a' Mhòr-dhàil Speyer ann an 1529 agus a' Mhòr-dhàil Augsburg ann an 1530. Shabaid e an aghaidh na Lùtairich eadar 1547 agus 1555, nuair a shoidhnich iad an Cumhnant Augsburg. Leig e a dhreuchd suas ann an 1556 is dh'imrich e do mhanachainn ann an Yuste, an Spàinne, far an do chaochail e ann an 1558.

## Tiotalan eile

* Rìgh nan Burgaindianach (1506–1555)
* Rìgh na Spàinne agus Crùn na Castilla (1516–1556)
* Rìgh Napoli agus Sisilea (1516–1554)
* Àrd-diùc na h-Ostaire (1519–1521)
* Rìgh na Gearmailte (1519–1558)

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine às an Spàinn
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Bheilg
Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Quemuenchatocha

B' e **Quemuenchatocha** an Rìgh (neo zaque) mu dheireadh ach aon air Hunza (Tunja, Coloimbia an latha an-diugh), is fear-ionlaid Mhichuá.  Chaochail e ann an 1538 ann an Ramiriquí.

'S e nàmhaid na zipa (Rìghrean an Tuath) Nemequene agus Tisquesusa a bh’ ann. Bharganaich e còrdadh na Sìthe le Tisquesusa ann an 1537 tro eadraiginn an t-sagairt Sugamuxi an dèidh corra bhliadhna dhe cogadh bràthair-mortmhor am broinn co-chaidreachas nam Muisca. B' fheudar dhàsan a chuid iomhais a shàbhladh gu cabhaigeach nuair a fhuair e a-mach mu dheidhinn ruighinn nan ceannsaiche Spàinnteach. An uair sin chuir e air dòigh polasaidhean gu math smachdail air a dhaoine, a dh'adhbharaich staing an Riaghaltais aige. Chaidh an t-Seanalair Gonzalo Jiménez de Quesada chun an t-seòmair aige, agus leis gun do thoisich còmhstri nuair a bheannaich an t-Seanalair e, ghlac an ceann-feachdan Antonio Díaz Cardoso e, is ghoid e e air falbh a dh'aindeoin an ùpraid mhòr a dh'adhbharaich sin a-measg na Tùsanaich a bha an làthair. Bha an Zaque glè aosda aig an àm sin (2na an Lùnasdal 1537), is s' dòcha gun chuir an aimhreit às dhàsan, leis do bhàsaich an ceann corra mhìos. Leig e an dreuchd is fhuair Aquiminzaque, mac a' bhàthar, an crùn dìreach mus do chaochail am bodach.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean A-mach
*Muyskkubun
*Cultura Muisca
*Nemosto
*Muisca Culture

Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Daoine à Coloimbia
Bellshill

'S e baile ann an Siorrachd Lannraig a Tuath a tha ann am **Bellshill**. Tha e suidhichte 2 mhìle tuath air Tobar na Màthar.

Ann an 2001 bha 20,705 duine a' fuireach an seo. 

Tha a' chiad tùs dhen tuineachadh anns an àite seo a' nochdadh air mapa le Timothy Pont, foillsichte ann an 1654. B' e Belmill an t-ainm a bha air. Bha dìreach cuid taighean ann a bha aig Maighstir Bell, fear aig an robh a' chlach-thochailt a bha deas air a' bhaile. Ach nuair a dhùin an clach-thochailt, dh'fhàg muinntir a' bhaile cuideachd agus chaidh tuineachadh ùr a chur air bhonn faisg air ris an canar Crossgates. 

Ann an 1810 dh'atharraich an t-ainm seo gu Bellshill.

## Daoine ainmeil
* David MacMillan, ceimigear

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Siorrachd Lannraig
Zaque

'S e tiotal urramach rìoghail airson rìghrean na sgìrean mu thuath ann an Dùthaich nam Muisca a bh'ann an **Zaque**. Bha am prìomh-bhaile aig Hunza, far a bheil Tunja a-nis. Bha an dùthaich aca far a bheil na roinnean Cundinamarca, Santander agus Boyacá, ann an Coloimbia an latha an-diugh. Thathar dhen gu robh an dioplòmasaidh glè chudromach ann am beatha poiliteageach nan Zaque. 'S e an Zaque Quemuenchatocha a bha os cionn an Riaghaltais nuair a ràinig Gonzalo Jiménez de Quesada. 'S e cultar uabhasach adhartach, s' dòcha aig mar na bhuidhnean adhartach ann am Pearu agus Meagsago a bh'ann.

## Zaque à Hunza

*Goranchacha: Steidhiche e prìomh-bhaile nan Zaque ann an Tunja.
*Hunzahúa: Leig e ainm dha Hunza.
*Michuá (¿? -1490): Zaque dhe Hunza. 
*Quemuenchatocha (1490 - 1537): Bha e na Zhaque nuair a ràinig na ceannsaichean Spàinnteach.
*Aquiminzaque (1537- 1541): An Zaque mu dheireadh.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean A-mach
*Muyskkubun
*Cultura Muisca
*Nemosto
*Muisca Culture

Roinn-seòrsa:Aimearaga a Deas
Roinn-seòrsa:Coloimbia
Roinn-seòrsa:eachdraidh
Aquiminzaque

'S e an Rìgh  (neo zaque) mu dheireadh air  Hunza (Tunja, Coloimbia an latha an-diugh) bho 1537 a bh' ann **Aquiminzaque**. Phòs e Gámeza, nighean Ghanza, ceann-feadhna ann an Samacá. Chaochail e ann an 1541. 

'S e mac bhràthar Quemuenchatocha, an Zaque roimh làimhe, a bh’ ann. Bha e na Riaghladair gu math sgileil bho thoiseach tòisichidh an riaghlaidh aige. Chuir ionnsaighean nan ceannsaiche Spàinnteach air an dùthaich aige agus le sin an Riaghaltas aige bun os cionn. Aig an toiseach cho-obraich e leis na Spàinntich, is fiù ’s thionndaidh e gu bhith na chaitligeach. Ach nuair a mhothaich cho cruaidh s' a bhiodh buaidh nan Spàinnteach air na Muisca dh'èirigh e suas nan aghaidh ann an ar-a-mach a chaidh a  chur sìos le Hernán Pérez de Quesada agus an ceann  greiseag chaidh e a chur gu bàs tro chur dheth a' chinn ann an Tunja. 

Chuir bàs Aquiminzaque crìoch air Co-nasgadh nam Muisca.

 

## Iomraidhean


## Ceanglaichean A-mach
*Muyskkubun
*Cultura Muisca
*Nemosto
*Muisca Culture

Roinn-seòrsa:Coloimbia
Roinn-seòrsa:Daoine à Coloimbia
Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Meicuchuca

B' e **Meicuchuca** (1450 - 1470) a' chiad Zipa dhe Bacatá (Bogotá). 'S e fear dhe na ciad Riaghladairean Tùsanach a nochdas ann am beul-aithris nan Muisca air a bheil fìor fhiosrachadh eachdraidheil earbsach. Lean Saguamanchica e mar Zhipa. Nochdaidh gu tric anns a' mhiotas air sàilleabh na gnothaichean-gaoil a fhuaradh e le mnathan àlainn nach do bhuineadh dhan chinneadh aige, is le sin dhìochuimhneachadh e a chuid mhnathan, mar a b' àbhaist.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean A-mach
*Muyskkubun

Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Daoine à Coloimbia
Zipa

'S e tiotal urramach airson Rìghrean tìrean mu dheas Dùthaich nam Muisca a bh'ann an **Zipa**. Bha an dùthaich sin suidhichte far a bheil tìr àrd torach eadar na roinnean dhe Cundinamarca agus Boyacá ann an Coloimbia an latha an-diugh. Bha am prìomh-bhaile  Bacatá, (Bogotá), suidhichte anns an sgìre ris an canar Comhnardan dhe Bogotá (Spàinntis: Sábana de Bogotá).

'S e tiotal oighreachdail a bh'ann an Zipa, ach cha leanadh sin an lìn athaireil gu dlùth. Thaghadh fear-ionlaid bho am broinn an teaghlaich rìoghail aig bàs an righ, anns a' chumanntas mac-peathar mhòr an righ nach maireann, neo fiu's am fear a bha na b'aosda na esan fhèin.

Bha Tisquesusa na Zhipa nuair a ràinig a' chiad duine às an Roinn Eòrpa, an ceannsaiche Gonzalo Jiménez de Quesada.

## Zipa à Bacatá
 
*Meicuchuca (1450 - 1470) A' chiad Zipa dhe Bacatá, 
*Saguamanchica (1470 - 1490) An darna Zipa dhe Bacatá, 
*Nemequene (1490 - 1514) An treas zipa dhe Bacatá, 
*Tisquesusa (1514 - 1537) An ceithreamh Zipa dhe Bacatá, bha esan os cionn an Riaghaltais nuair a ràinig na ceannsaichean Spàinnteach. Mharbh na saighdearan aig Gonzalo Jiménez de Quesada e. 
*Sagipa neo Zaquezazipa (1537- an Lùnasdal 1538): Còigeamh agus fear mu dheireadh dhe na Zipa ann am Bacatá. Chaidh e a chur gu bàs la Jiménez de Quesada.

## Iomraidhean
* Velandia, R. *Enciclopedia Histórica de Cundinamarca.* Tomo I Volumen I. Ace Editorial Didacticos & Cia.
## Ceanglaichean A-mach
*Muyskkubun

Roinn-seòrsa:Aimearaga a Deas
Roinn-seòrsa:Coloimbia
Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Camas Neachdain

'S e baile ann an Siorrachd Lannraig a Tuath faisg air Tobar na Màthar a tha ann an **Camas Neachdain**. Tha e suidhichte mu 15 mìltean ear-dheas air Glaschu.

'S iad sin na roinnean as cudromaiche ann an Camas Neachdain: Cambusnethan, Coltness, Craigneuk, Gowkthrapple, Greenhead, Wishawhill, Netherton, Pather is Waterloo. 

## Daoine ainmeil
* Samuel Curran, fiosaigiche
* Michael Moore, rùnaire Stàite na h-Alba eadar 2010 agus 2013
* Deborah Orr, sgrìobhaiche
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Michuá

'S e an Rìgh (neo Zaque) mu dheireadh ach dithis air Hunza (Tunja, Coloimbia an latha an-diugh) a bh' ann **Michuá**.

'S e nàmhaid Saguamanchica, Righ an Tuath (neo Zipa) a bh' ann, air sàilleabh ionnsaigh tìrean a' chinn-feadhna (Taino:cacique) dhe Ubaté. Chaill e agus chuir iad gu bàs e, an dèidh cogadh a mhair sia bliadhna deug. Lean mac a' bhràthar Quemuenchatocha e. Canaidh tobraichean eachdraidheil eile gun do dhìon e an ceann-feadhna dhe Guatavita an aghaidh an Zipa. Rinn e iomairtean armachd an aghaidh an Zipa fad 16 bliadhna. Chaochail Michuá agus  Saguamanchica ann an cath an aghaidh an Zipa ann an 1490 ann an Chocontá.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean A-mach
*Muyskkubun
*Cultura Muisca
*Nemosto
*Muisca Culture

Roinn-seòrsa:Dualchas
Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Daoine à Coloimbia
Sugamuxi

B' e **Sugamuxi** (a chaochail ann an 1539) riaghladair Co-chaidreachas nam Muisca (neo Iraca) ann an Tìr nan Chibcha. Tha an t-ainm sin a’ ciallachadh "Am Fear air Falach" agus ‘s e fear-ionaid Nompanim a bh’ann, ged gur e ùghdarras nas dhiadhiadh na sìobhalta a bh’ann. Bha e na caidreabhach an Zaque ann an strì an aghaidh an Zipa Nemequene. Ach nuair a bhàsaich an Zipa, cha do chuir e taic gu Quemuenchatocha is bha e dìreach airson còrdadh na sìthe fhaighinn. Le sin, B’ urrainn dhàsan sgur-cogaidh dhe fichead mìosan (dà bhliadhna) a lorg eadar na cinn-feadhna comhstrìtheach sin. 

Ràinig na Spàinntich fhad ‘s a bha an sgur-cogaidh ann fhathast. Thoisich iadsan le buaidh a thoirt air na tìrean a bha aig an Zipa is an uair rinn sin iad an gnothach air an Zaque, Tundama agus Sugamuxi cuideachd. Thathar an dùil nach robh ach iargail bheag neo dhà ann. Rinn neart armachd nan Spàinn an gnothach orra gun dragh. Ann an 1539, nuair a bha iad ga shìreadh, chuir na Spàinntich lasair ris an Teampall beartach ann an Sogamoso gun fhiosda, is le sin rinn iad droch mhilleadh air a chuid ionmhais. Chaochail Sugamuxi an ceann greiseag mar "Don Alonso", an t-ainm bàistidh ùr aige.

## Ceanglaichean A-mach
* Noticias de la provincia de Sugamuxi en Excelsio Sogamoso (Spàinntis)
* Los Señores Muiscas (Spàinntis)

Roinn-seòrsa:Aimearaga a Deas
Roinn-seòrsa:Coloimbia
Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Daoine à Coloimbia
Baile an Easbaig

'S e baile ann an Siorrachd Rinn Friù a tha ann am **Baile an Easbaig** (Beurla: *Bishopton*). Tha e suidhichte iar air Arascain air a' mhòr- rathaid A8. 'S e seo na co-chomharran aige: 55° 54′ 30.17″ Tuath agus 4° 30′ 18.65″ Iar. 

Ann an 2001 bha 5,157 duine a' fuireach an seo. 

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* 
* Làrach-lìn Baile an Easbaig

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle Shiorrachd Rinn Friù
Bridge of Weir

'S e baile ann an Siorrachd Rinn Friù a tha ann am **Bridge of Weir**. Tha e suidhichte ann an Srath Ghriobhaidh air an abhainn Gryffe. 'S e seo na co-chomharran aige: 55° 51′ 23.44″ Tuath agus 4° 34′ 39.6″ Iar. 

Ann an 2001 bha 4,635 duine a' fuireach ann.  Ach tha mòran dhiubh ag obair ann an Glaschu agus Pàislig.

Tha gnìomhachas leathair cudromach don bhaile. Tha a' chompanaidh chàraichean Lincoln às na Stàitean Aonaichte a' cleachdadh leathar à Bridge of Weir anns na càraichean *Continental line* aca.

Tha dà raon goilf ann am Bridge of Weir, an Old Course Ranfurly Golf Club agus an Ranfurly Castle Golf Club.

Tha aon sgoil anns a' bhaile, Bridge of Weir Primary. Thèid sgoilearan dhan àrd-sgoil Gryffe High School ann an Houston.

Tha grunn eaglaisean anns a' bhaile:
* Freeland Church
* St Machar's Ranfurly
* St Mary's Episcopal Church
* Hope Hall 

## Eachdraidh
'S e baile an ìre mhath ùr a th' ann: chaidh an t-ainm 'Bridge of Weir' a chleachdadh airson a' chiad uair anns an 18mh linn. Mus deach am baile a thogail ged-tà, bha tuathanasan beaga ann.

B' àbhaist rathad-iarainn am baile a cheangal le Grianaig. Chuireadh an rathad-iarainn air bhog an toiseach air 20 An t-Ògmhios 1864. Dhùin an rathad-iarainn air 10 Am Faoilleach 1983.
Tha slighe an rathad-iarainn a-nis na frith-rathad do bhaidhsagalan agus luchd-coiseachd mar phàirt dhen 'National Cycle Network 75', Cluaidh gu Foirthe.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* 
* Comhairle Coimhearsnachd Bridge of Weir

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle Shiorrachd Rinn Friù
Achadh an t-Sruthain

'S e baile ann an Siorrachd Rinn Friù a tha ann an **Achadh an t-Sruthain** (Beurla: *Brookfield*). Tha e suidhichte tuath air an A761 eadar Bridge of Weir agus Baile Iain. 

Chaidh am baile a thogail anns an 19mh linn. An-diugh tha timcheall air 200 taigh ann. Is dòcha gur e Achadh an t-Sruthain am baile as lugha ann an Siorrachd Rinn Friù.

Chaidh Merchiston House, taigh-dùthcha ann an Achadh an t-Sruthain, na ospadal ann an 1948 ach chaidh a sgriosadh ann an 1986 airson ospadal ùr, an deach a sgriosadh ann an 2013, a thogail.
 
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle Siorrachd Rinn Friù
Roinn-seòrsa:Paraiste Cill Bhearchain
Roinn-seòrsa:Siorrachd Rinn Friù
Crosslee

'S e baile beag ann an Siorrachd Rinn Friù a tha ann an **Crosslee**. Tha e suidhichte air bruach Abhainn Ghriobhaidh (*River Gryffe*) anns an sgìre *Houston and Killellan*. Tha Houston air àird an iar-thuath dheth agus tha Craigends san ear dheth. 'S e seo na co-chomharran aige: 55° 51′ 37.9″ Tuath agus  4° 32′ 25.9″ Iar. 

Chaidh am baile a thogail timcheall air muileann chotain a dh'fhosgail ann an 1793. 

## Ceanglaichean a-mach
* 

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle Shiorrachd Rinn Friù
Achadh na Feàrna

'S e baile ann an Siorrachd Rinn Friù a tha ann an **Achadh na Feàrna** neo **Ach na Feàrna** (Beurla: *Elderslie*). Tha am baile suidhichte eadar Pàislig is Baile Iain.

## Eachdraidh
Bha tuineachadh an seo bho linn na h-ailbhinn, lorg arc-eòlaichean cupa is fàinne às an àm ud deas air a' bhaile. Canar cuid cuideachd gun do rugadh Uilleam Uallas ann an Achadh na Feàrna is carragh-chuimhne ann an làrach sin.

Chaidh factaraidh bhratan-ùrlair a stèidhicheadh sna 1850an. Cheannaich Arthur Stoddard am factaraidh agus dh'ainmich e Glenpatrick Carpet Mills e.
Stèidhich e A F Stoddard & Co, is bha Stoddard International air nas fhaide. Rinn am factaraidh bratan-ùrlair agus rugaichean is thog an companaidh taighean airson a luchd-obrach. Rinn an companaidh na bratan-ùrlair airson banais Bana-phrionnsa Ealasaid ann an 1948 agus cheannaich e companaidhean bhratan-ùrlair eile ann an Sruighlea, Pàislig agus Bonnyrigg. Ann an 2002 dhùn Stoddard International an t-ionad is chuir saothrachadh ann an aon ionad ann an Cille Mheàrnaig.

## Daoine ainmeil
*Deòrsa Mac Iain Dheòrsa (1915–1984) Bàrd agus eadar-theangair.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle Siorrachd Rinn Friù
Roinn-seòrsa:Siorrachd Rinn Friù
Roinn-seòrsa:Paraiste Phàislig
Coloimbia Mhòr

'S e **Coloimbia Mhòr** (Spàinntis: La Gran Colombia) ainm eachdraidheil airson Stàit uabhasach mòr crìochnaichte a chaidh a chruthachadh ann an 1821 leis a' Cho-chruinneachadh Cúcuta. Chaidh an t-ainm **Poblachd na Coloimbia** (Spàinntis: República de Colombia) a thoirt air an dùthaich ùr. Thathar a' cleachdadh an t-ainm Coloimbia Mhòr ann an dòigh eachdraidheil airson sgaradh a dhèanamh eadar Coloimbia o shean agus Coloimbia   an latha an-diugh. 

Cha robh a' Phoblachd sin ann, gu laghail, ach eadar 1821 agus 1831, agus chaidh e a stèidheachadh air aonadh na seann roinnean Spàinnteach dhe Leas-Rìoghachd Ghranada Ùire, Caipteineachd Choitcheann na Bheiniseala agus Ceannas Quito, a bharrachd air an Roinn Shaor Guayaquil. Bha tìrean am broinn na Stàite a tha a-nis ann an dùthchannan mar Choloimbia, A' Bheiniseala, Eacuador agus Panama a bharrachd air sgìrean beaga dhe Costa Rica, Pearu, Braisil, Guiana agus Niocaragua.

Chaidh Stàit ùr a mholadh aig a' Cho-chruinneachadh Angostura ann an (1819),  ach cha do deach sin a chur air bhog gu ruige a' Cho-Chruinneachaidh ann an Cúcuta, far an do deach Bun-reachd a sgrìobhadh.

Chaill Coloimbia Mhòr a-mach à chèile aig deireadh na 1820an agus toiseach na 1830an air sàilleibh eadar-dhealachaidhean do-rèiteachail mòra aig ìre poilitigeach taobh feadaraileachd agus meadhanachadh an Riaghaltais, a bharrachd air frionas roinneil eadar sluaghan eadar-dhealaichte am broinn na Poblachd. 'S e Poblachd Ghranada Ùire a bha air an dùthaich na bu lugha ùr.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Aimearaga a Deas
Roinn-seòrsa:Braisil
Roinn-seòrsa:Coloimbia
Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Comann Ìosaid

S e òrdugh creidimh am broinn na h-Eaglaise Caitligeach a th’ ann an **Comann Ìosaid ** (Laideann: *Societas Iesu*). Chaidh An Comann Ìosaid a stèidheachadh leis na Spàinntich Naomh Ignacio de Loyola, Naomh Francisco Javier, Pedro Fabro Cràbhach, Diego Laynez, Alfonso Salmerón, Nicolás de Bobadilla agus Simón Rodrigues ann an 1534, ann am Paris, san Fhraing. Tha faisg air 19,000 buill a’ chomainn ann, sagartan, luchd-ionnsachaidh agus manaich. Le sin, ‘s e an òrdugh creidimh fireannach nas motha na h-Eaglaise Caitligeach aig ìre eadar-nàiseanta an latha an-diugh.

## Fiosrachadh mun Chomann
Bho thùs tha na h-**Ìosaidean**, ris an canar buill a’ Chomainn mar as tric, air a bhith an sàs ann an soisgeulachd an t-Saoghail, dìon an cuid chreideimh, agus iad ag obair an aghaidh a’ Phròstanachais, (Stiùir iad an Ana Atharrachadh Creideimh). Tha iad air a bhith ag obair ann an seirbheis a’ Phàip. ‘Se prìomh amas a’ Chomainn «*coileantachd chrìostail, phearsanta agus do chàch, a lorg airson glòir agus seirbheis [[Dia|Dhè]]*». 'Se ball a' chomainn a th' ann am Pàpa Frangan I.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:An Spàinn
Roinn-seòrsa:Creideamh
Roinn-seòrsa:Crìosdaidheachd
Stàitean Aonaichte Choloimbia

B' e poblachd fheadarail a bh' ann na **Stàitean Aonaichte Choloimbia** far a bheil dà stàit ann an latha an diugh: Coloimbia agus Panama. Lean an stàit sin Co-chaidreachas Ghranada ann an 1863 agus thug Poblachd Choloimbia an àite aige ann an 1886.

## Eachdraidh

Chaidh an t-ainm **Stàitean Aonaichte Choloimbia** a chur air bhog airson an dùthaich ùr, na bu lugha, a thug àite an t-seann Cho-chaidreachas Ghranada ann an 1863, tro Bhun-reachd Rionegro.

Ann an 1885, an dèidh sreath dhe chogaidhean sìobhalta, rinn am Pàrtaidh Tòraidh an gnothach air a chuid nàimhdean anns a' Pàrtaidh Libearalach Choloimbia, le Rafael Núñez os a chionn. Ghairm iad Bun-reachd ùr na mheadhanach agus le sin chaidh sin na Stàitean Aonaichte Choloimbia à bhith. Thoisich Poblachd Choloimbia an uair sin.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Aimearaga a Deas
Roinn-seòrsa:Coloimbia
Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Cille Pheadair

'S e baile ann an Siorrachd Rinn Friù a tha ann an **Cille Pheadair** (Beurla: *Houston*).
Tha e suidhichte ann an Gleann Ghriobhaidh mu 6 mìltean air àird an iar-thuath Phàislig. 

'S e Cille Pheadair am baile as motha anns an sgìre *Houston and Killellan* a tha a' gabhail a-steach Crosslee agus cuid bailtean beaga eile. 

Anns an 16mh linn bha caisteal agus eaglais an seo. Thàinig ainm a' bhaile bhon eaglais ud a bha ainmichte a-rèir Naomh Peadar. Chaidh am baile mar a tha e ri fhaicinn an-diugh a thogail anns an 18mh linn.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Làrach-lìn Cille Pheadair
* Eachdraidh na sgìre

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle Shiorrachd Rinn Friù
Aiseag Rinn Friù

Is e aiseag thar Abhainn Chluaidh eadar Eochair air bruach a tuath agus Rinn Friù air bruach a deas a tha ann an **Aiseag Rinn Friù**. Stèidhicheadh aiseag an seo anns an 16mh linn. Anns an latha an-diugh, is ann le Clydelink a tha an aiseag, agus bithidh na bàtaichean-aiseig aca "Renfrew Rose" is "Yoker" a' dol thairis corr is fichead turas gach latha. Gu mi fhoighidinneach, on deach fhosgail air tunail rathaid aig Innis Bhàn anns na 1930'n agus Drochaid a' Chluaidh aig Arasgain ri na 1970'n tha trafaig an aiseig air crìonadh, chun ìre gu bheil an SPTE a' toirt taic airgid nas àirde na £3 airson gach siubhlach a chleachdas an aiseag.

Anns a' bhliadhna maoineachais 2009-2010 bha gainnead de £2,500,000 anns a' sporan aig a SPTE agus tha am beachd a' nochdadh gum b' fheudar don aiseag a sgurr, ach tha an seirbheis fhathast ann.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

* 

Roinn-seòrsa:Giùlan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Glaschu
Mississippi (abhainn)

Is i an abhainn as motha anns na Stàitean Aonaichte a tha anns a' **Mhississippi**. Tha i ag èirigh 's na Beanntan Creagach agus a' tighinn gu sàl aig Baton Rouge air Chuan a' Meagsago.

Roinn-seòrsa:Aibhnichean
Howwood

'S e baile ann an Siorrachd Rinn Friù a tha ann an **Howwood**. Tha e suidhichte eadar Baile Eòin is Lochwinnoch air an A737. Tha Pàislig faisg air. 'S e seo na co-chomharran aige: 55° 48′ 42.9″ Tuath agus  4° 33′ 46.18″ Iar. 

Ann an  2001 bha 1,502 duine a' fuireach an seo. 

Tha na tobhtaichean de dh' *Elliston Castle* faisg air a ' bhaile.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* 
*Howwood

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle Shiorrachd Rinn Friù
Co-chruinneachadh dhe Rionegro

‘S e co-chruinneachadh bun-reachdail nàiseanta ann an Coloimbia a bh’ann Co-chruinneachadh dhe Rionegro. Thoisich e ann an Rionegro, Antioquia, Coloimbia 3 an Gearran 1863.

Chuir an Co-chruinneachadh dhe Rionegro crìoch gus a’ Cho-chaidreachas Ghranada, nuair a chaidh Bun-Reachd ùr na nàisein 8 an Cèitean 1863 a chur air dòigh. Chaidh ainm na dùthcha atharrachadh gu Stàitean Aonaichte Choloimbia (a mhair gu ruige 1884). A bharrachd air sin, rèitich an Co-chruinneachadh sin dleastanasan agus comasan ùra dha Stàitean na dùthcha agus dha cinn-suidhe na stàitean.

Bha eagal air na Libearalaich gum biodh cus cumhachd aig Tomás Cipriano de Mosquera, ceann-suidhe na dùthcha, agus le sin bha iad airson bun-reachd ùr a chur air bhog airson bhacaidhean a chur gu dreuchd a’ chinn-suidhe agus airson draghan poiliteagach a sheachnadh, mar a fhuair iad leis na Tòraidhean. Dhìon na Libearalaich raidigeach riaghaltas feadarail a bheireadh fèin-riaghladh dha na roinnean agus na sgìrean, gun Arm Nàiseanta, far gum biodh còirichean bunaiteach agus saorsa aig a h-uile duine, is a h-uile càil stèidhichte anns an fhoghlam agus air a’ mhargaidh fhosgailte, gun riasladh na h-Eaglaise anns an Riaghaltas.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Antioquia
Roinn-seòrsa:Coloimbia
Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Cogadh nan Àrdanach

‘S e a’ chiad chòmhstri sìobhalta a thachair ann an Coloimbia neo-eisimeileach a bh’ann **Cogadh nan Àrdanach** (Spàinntis: La Guerra de los Supremos) neo **'Cogadh nan Taighean-Cràbhaidh**' (Spàinntis: La Guerra de los Conventos). Mhair an cogadh trì bliadhna (1839 – 1842) agus thoisich e air adhbharan creideimh. Thug an Riaghaltas aig José Ignacio de Márquez Barreto lagh gu buil, airson na taighean-cràbhaidh leis na bu lugha na ochdnar cailleagan dubha nan tàmh a dhùnadh. Chaidh an ar-a-mach sin, a thoisich ceannardan na h-Eaglaise, a chleachdadh leis na Cinn-feadhan ann an ceann a deas na dùthcha (*Na h-Àrdanaich*) airson dùbhlan a dheànamh an aghaidh an Riaghaltais aig Márquez Barreto.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Aimearaga a Deas
Roinn-seòrsa:Cogadh
Roinn-seòrsa:Coloimbia
Roinn-seòrsa:Creideamh
Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Saighdear

‘S e fear neo tè a tha an sàs anns na feachdan armachd neo buidheann eile dhen sheòrsa th' ann **saighdear**. Tha feadhainn ann a thaghas an dreuchd sin gu saor-thoileach ach tha feadhainn eile a tha nan saighdearan o chionn 's gur e dleastanas nasgach anns an dùthaich aca. Thoir ùghdarrasan na stàite trèanadh agus acfhainn dhuibh airson na dùthcha a dhìon. Sgaraidh na feachdan armachd ann an caochladh bhuidhne, neo rèisimeidean, mar eisimpleir saighdear-coise, saighdear-mara, saighdear-tochlaidh neo saighdear-eachdraidh, etc).

‘S ann às an t-seann fhacal Ghàidhlig **saiget** (saighead) a thàinig am facal saighdear.‘S ann às an fhacal Laideann solidus (tuarasdal) a tha am facal airson saighdear anns a’ mhòr-chuid dhe na cànanan anns an Roinn Eòrpa: Soldato (Eadailtis agus Esperanto), Soldat (Catalanais, Danmhairgis, Frangais, Gearmailtis, Nirribhis agus Suainis), Soldado (Portagailis agus Spàinntis).

Chan e làmh-chòmhraig a th' ann gach saighdear co-dhiù. Ged a gheibh a h-uile saighdear trèanadh bunaiteach fo armaibh, tha feadhainn ann a nì dreuchdan agus seirbheisean eile am broinn an Airm a bharrachd air a bhith dìreach a’ sabaid, mar eisimpleir gnothaichean clèireachail, solarachd, innleadaireachd, sgrùdadh neo trèanadh.

## Faic cuideachd
*Snaidhpear

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Cogadh
Roinn-seòrsa:Dreuchdan
Funza

'S e fear dhe na 116 bailtean ann an  Cundinamarca, Coloimbia. Tha e suidhichte anns an sgìre Sabana Occidente aig 24km bho Bhogotá. Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1600.

Tha am facal Funza a’ ciallachadh fireannach neartmhor is 's e facal Tùsanach a th' ann. Tha am baile am broinn a’ Cheàrn chathaireil Bhogotá, a-rèir a’ chunntas-sluaigh 2005. 'S e Funza an 68mh baile as motha na dùthcha.

## Sluagh a' bhaile
Ged a tha  61,380 nan tàmh anns a' bhaile, chan eil ach 4,270 dhuibh a' fuireach anns na sgìrean dùthchasail am broinn crìochan a' bhaile. Tha fearann na dùthcha sin ga roinn eadar na bailtean (Spàinntis: municipios) agus le sin tha gach clachan agus croit fo stiùireadh baile air choireigin. Air adhbharan trioblaidean poilitigeach air an dùthaich, tha a' mhòr-chuid dhe na daoine anns gach uile baile a-nis a' fuireach anns na bailtean fhèin, is na daoine a' fàgail na sgìrean dùthchasail. 'S e am baile leis an dlùths taobh àireimh-sluaigh as motha anns an dùthaich.

Taobh chinnidh, 's e daoine geala a th' ann a' mhòr-chuid dhe na daoine ann an Funza (is mòran dhuibh mestizos), tha 0.2% dhe Tùsanaich agus tha 0.7% dhe daoine le freumhan ann an Afraga. 'S urrainn dhan 95% dhe na daoine ann an Funza leughadh agus sgrìobhadh. A tuilleadh air sin, tha fòn aig an taigh aig 64.2% dhe na dachannan.

## Fèisean
Thathar a’ cumail am iomadach seòrsa dhe fhèis ann am Funza. Chithear fèilltean  caitligeach, leis gur e dùthaich le mòr-chuid Chaitligeach a th' ann fhathast,  fèisean na stàite agus tachartasan ionadail a sheallas cho làidir 's tha beairteas cultarail na dùthcha.

* Fèis na Neo-eisimeileachd: 20mh An t-Iuchar.

## Daoine Ainmeil

Chaochail Diego Lemos an seo ann an 1908

## Turasachd

* Obair-ciùird: Clò ann an olann ùr agus crochet, slapagan cruthaichte air seann bhòtannan agus  rudan glainne.
* Seipeil an Naoimh Mhàrtainn
* Talla a' Chultair
* Àros Catama
* Àros Ramada
* Boglaichean Gualí
* Taigh-tasgaidh a’ Pharraist

## Ciamar a ruigeas tu
* Bho Bhogotá: Aig stèisean 80 an TransMilenio, thoir am bus dùthchasail. Tha busaichean dùthchasail eile rim faotainn ann an Avenida Centenario aig Avenida de Las Américas cuideachd.

* Bho Bhogotá tro Fhontibón: Thoir am bus ann an Avenida Centenario aig Avenida Boyacá.
## Iomraidhean


## Ceanglaichean A-mach

* Comhairle Fhunza
* Riaghaltas na Roinne Cundinamarca
* Dealbh saideal

Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Coloimbia
San José de David

‘S e prìomh-bhaile na roinne Chiriquí ann am Panama a th’ ann **San José de David**, neo gu sìmplidh **David**. Tha am baile suidhichte ann an àird an iar na dùthcha. ‘S e an treas baile as cudromaiche Panama an dèidh a bhaile Panama agus Colón. A bharrachd air sin, ‘s e am baile le ìre na bochdainn nas ìsle na dùthcha, far a bheil seibheisean bunaiteach mar fhìor uisge agus dealan aig gach uile teaghlach.

‘S e David am baile as cudromaiche ann an àird an iar na dùthcha, is le sin cèilidh iomadh daoine bho na roinnean mu thimcheall airsan, a bharrachd air daoine à Ciudad Nely agus Golfito ann an Costa Rica, is bailtean na crìochain eile cuideachd. Gheibh tachartasan cultarail àite an sin, mar eisimpleir opera, dealbh-cluiche, cùraim ciùil agus consartan beaga dhe còmhlain-ciùil ròc sgìreil. Le sin, thathar ag ràdh gur e prìomh-bhaile a’ chiùil ròc na dùthcha a th’ann. Tha faiseanan na daoine òga uabhasach cudromach dhan bhaile.

## Daoine Ainmeil
Chaochail José de Obaldía an seo ann an 1889.

Roinn-seòrsa:Panama
Roinn-seòrsa:Bailtean
Innis Fhionghain

'S e baile ann an Siorrachd Rinn Friù a tha ann an **Innis Fhionghain** (Beurla: *Inchinnan*).  Tha e suidhichte air a' mhòr-rathaid A8 eadar Rinn Friù is Grianaig, dìreach air àird an ear-dheas Arasgain. 'S e seo na co-chomharran aige: 55° 53′ 0" Tuath agus  4° 25′ 0″ Iar. 

Ann an  1991 bha 1,574  duine a' fuireach an seo. 

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* 
* Làraich-lìn a' bhaile

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle Shiorrachd Rinn Friù
A' Bhruach Fhada

'S e baile ann an Siorrachd Rinn Friù a tha anns **a' Bhruach Fhada** (Beurla: *Langbank*). Tha e suidhichte air bruach Abhainn Chluaidh. Tha Pàislig mu 9 mìltean air àirde an earra-dheas dheth. Gu 3 mìltean air iar tha Port Ghlaschu. Tha a' mhòr-rathaid A8 a' ruith tron bhaile. 

Tha mòran de na daoine a tha a' fuireach anns' a Bhruach Fhada ag obair ann an Glaschu.

Tha ainm a' bhaile a' nochdadh air seann mhapa às an 18mh linn mar "Longbank".

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Comhairle Coimhearsnachd Langbank 

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Paraiste Arasgain
Roinn-seòrsa:Siorrachd Rinn Friù
Roinn-seòrsa:Comhairle Siorrachd Rinn Friù
Linwood

'S e baile ann an Siorrachd Rinn Friù a tha ann an **Linwood**. Tha e suidhichte mu 14 mìltean  iar-dheas air Glaschu.

## Rootes

Tha e ainmeil airson factaraidh Rootes. Thogadh am factaraidh sna 1960an airson càr beag, an Hillman Imp, a dhèanamh. Dh'fhàs am baile o 2500 gu 15000 daoine gu luath.
Bhuannaich Chrysler am factaraidh ann an 1967. Chaidh an t-Imp mu dheireadh a dhèanamh ann an 1976 is reic Chrysler ri Peugeot–Citroën ann an 1979. Dhùn Peugeot–Citroën am factaraidh ann an 1981. Chan eil mòran fianais ann an latha an-diugh. Tha pàirc gnothaich agus pàirc bhùithtean air an làrach an-dràsta.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle Shiorrachd Rinn Friù
Loch Uinneach

'S e baile ann an Siorrachd Rinn Friù a tha ann an **Loch Uinneach** (Beurla: *Lochwinnoch*). Tha e suidhichte faisg air Loch Caisteal Semple air bruach Abhainn Caladar.

Tha ciad tùs a' bhaile a' nochdadh anns an 12a linn, ach bha tuineachadh ann roimhe sin.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Làrach-lìn Lochwinnoch

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle Shiorrachd Rinn Friù
Stàitire

‘S e fear neo tè air a bhith cliùiteach measail fad iomadh bliadhna ann am poileataigs, am broinn an Riaghaltais neo anns a’ bheatha phoblach aig ìre nàiseanta neo eadar-nàiseanta a th’ann stàitire mar as tric. ‘S e na daoine anns na meadhanan neo luchd-leantainn a chleachdas am facal sin ann an dòigh measail. Nuair a leigeas luchd-poileataics an dreuchdan, ‘s e stàitirean aosda a thoir orra. Thathar a’ tuigsinn gu bheil am facal stàitire a’ ciallachadh dòighean ceannas a dh’ aontas na daoine, a chuireas cùram air a h-uile duine is an comann-sòisealta. Thathar a’ cleachdadh am facal stàitire airson ceannard stàite neo neach-poileataics  air choireigin a sheallas gu bheil deagh sgilean chinneas aige.

## Stàitirean na Cruinne
* Johan de Witt (1625 - 1672).
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:poileataigs
Magangué

'S e baile meadhanach anns an roinn Bolivar, Coloimbia, a th’ann am **Magangué**. Tha am baile suidhichte ri taobh na h-Aibhne Mhagdalena, air oirthir an tuath na dùthcha, 240km air falbh bho Chartagena de Indias. 'S e Magangué an 53mh baile as motha na dùthcha. Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1821.

‘S e baile uabhasach teth le gnàth-shìde thropaigeach a th' ann. Tha e dìreach sgoinneil airson na làithean saora, o chionns gu bheil e stèidhichte air bruaich na  Magdalena, an abhainn as motha na dùthcha. Tha am baile suidhichte aig 49m os cionn ìre na mara agus 's e iasgach, cumail crodh agus Àiteachas a th' ann na gnìomhachasan as cudromaiche dhan bhaile. ‘S ann às an fhacal Tùsanach *Maganguey* a thàinig ainm a’ bhaile. Tha tòrr àite eachraidheil anns a’ bhaile, mar eisimpleir a’ chathair-eaglais “La Candelaria” (Spàinntis: La Catedral de la Candelaria), ri beulaibh na h-aibhne, agus Pàirce Aimearaga (Spàinntis: El Parque de Las Américas), a bharrachd air caochladh àite airson fealla-dhà mar na clubaichean, na taighean-bidhe agus rudan eile. 

'S ann am Magangué a tha iomadh cheòladair ainmeil mar Chico Cervantes agus Martín Madera (a bhuanaich grammy) agus tha mòran chòmhlain ciùil ann dhen a h-uile seòrsa: cumbia, vallenato, ròc, pop tropaigeach agus reggeton.
## Sluagh a' bhaile
Ged a tha  121,515 nan tàmh anns a' bhaile, chan eil ach 41,870 dhuibh a' fuireach anns na sgìrean dùthchasail am broinn crìochan a' bhaile. Tha fearrann na dùthcha sin ga roinn eadar na bailtean (Spàinntis: municipios) agus le sin tha gach clachan agus croit fo stiùireadh baile air choireigin. Air adhbharan trioblaidean poiliteagach air an dùthaich, tha a' mhòr-chuid dhe na daoine anns gach uile baile a-nis a' fuireach anns na bailtean fhèin, is na daoine a' fàgail na sgìrean dùthchasail. 'S e am baile leis an dlùths taobh àireimh-sluaigh as motha anns an dùthaich.

Taobh chinnidh, ' s e daoine geala/mestizos a th'ann a' mhòr-chuid dhe na daoine ann am Magangué, chan eil Tùsanaich ann ach tha 15.5% dhe daoine le freumhan ann an Afraga.  ' S urrainn dhan 82.3% dhe na daoine ann am Magangué leughadh agus sgrìobhadh. A tuilleadh air sin, tha fòn aig an taigh aig 15.9% dhe na dachannan.

## Fèisean
Thathar a’ cumail am iomadach seòrsa dhe fhèis ann an Magangué.  Chithear fèilltean  caitligeach, leis gur e dùthaich le mòr-chuid chaitligeach a th’ann fhathast,  fèisean na stàite agus tachartasan ionadail a sheallas cho làidir ‘s a tha beairteas cultarail na dùthcha.

* Fèis an Neo-eisimeileachd: 20mh An t-Iuchar.

## Bailtean Co-cheangailte
* Hamburg

## Iomraidhean


## Ceanglaichean A-mach
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Coloimbia
Cill Bhearchain

'S e baile ann an Siorrachd Rinn Friù a tha ann an **Cill Bhearchain** (Beurla: *Kilbarchan*).  
Tha e suidhichte faisg air Baile Eòin. 'S e seo na co-chomharran aige: 55° 50′ 10.32 Tuath agus  4° 33′ 13.32″ Iar. 

Ann an  2001 bha 3,622 duine a' fuireach an seo. 

'S e aon de na bhailtean anns an sgìre seo, far an robh mòran bhreabadairean ag obair, aig aon àm bha timcheall air 800 beart-chlò an seo.
Tha aon de na taighean seo a chaidh a thogail ann an 1723 dìonta le Urras Nàiseanta na h-Alba. 

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* 

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle Shiorrachd Rinn Friù
Mariano Ospina Rodríguez

B’ e **Mariano Ospina Rodríguez** Neach-poileataigs, neach-aithris  agus fear-lagha à Coloimbia,  a steidhich am Pàrtaidh Tòraidh Choloimbia. Bha e na cheann-suidhe na dùthcha eadar 1857 agus 1861.  Rugadh e ann an  Guasca, Cundinamarca 18 an Dàmhair 1805 agus chaochail e ann an Santa Marta, Magdalena, 9 am Faoilleach 1885. 

## Beatha

Dh’ionnsaich e eòlas-lagha aig an Colegio de Nueva Granada agus fhuair e deagh chliù rè na bliadhnachan mu dheireadh na Coloimbia Mòire o chionns gur e sàr dhìonadair agus fear-taic Francisco de Paula Santander a bh’ann; a bharrachd air sin, bha e an sàs ann an Cuilbheart an aghaidh  Bholívar, is b’ fheudar dhàsan a theich gu Antioquia, an roinn far an robh iomadh luchd-dhùbhlain an aghaidh Bholívar fo stiùireadh an t-Seanalair José María Córdova: bha Ospina fiù’s na Rùnaire an t-Seanalair fhèin. Nuair a bhàsaich Córdova ann an 1829, thoisich Ospina a chuid obrach ann an saoghal a’ poileataigs gu dearbh, mar  bhall-phàrlamaid anns an roinn ùr dhe Antioquia, far an robh e cuideachd na rùnaire a’ chaibineit agus na Riochdaire anns a’ Chòmhdhail.

‘S e fìor dheagh dhaoine a bh’ann oir dhèiligeadh ris na daoine ann an dòigh glè mheasail. ‘S e ball Buidheann nam Ministear (neo meadhanach) a bh’ann. Dh’ainmich an ceann-suidhe Pedro Alcántara Herrán e mar Rùnaire na Roinne agus na Dùthchannan Cèin ann an 1841; chleachd e an dreuchd sin airson pàirt a ghabhail ann an deasachadh a’ Bhun-Reachd dhe 1843 agus steidhich e siostam làidir an fhoghlaim anns na bun-sgoiltean agus aig ìre meadhanach anns an dùthaich. An uair sin bha e na Riaghladair ann an Antioquia.
 
Thill e chun a’ Chòmhdhail ann an 1845 agus sgrìobh esan agus José Eusebio Caro  a’ chiad prògram an Riaghaltais aig Buidheann nam Ministear (Spàinntis Sector Ministerial), ainm a bha air na Tòraidhean aig an àm (1849); thathar ag ràdh gur e steidheachadh a’ Phàirtidh Thòraidh a bh’ann an gnothach sin.

Dh’fhàs e a bhith na phrìomh cheannard nan Tòraidh rè na 1850an agus sheas e mar thagraiche a’ chinneas aig na taghaidhean ann an 1857. Fhuair e buaidh air dithis nàmhaid Libearalach, Manuel Murillo Toro agus Tomás Cipriano de Mosquera airson an teirm bho 1857 gu ruige 1861. A dh’aindeoin nach d’ fhuair e ach beagan na bu fheàrr na 40% nan bhòtaichean, chuir e air dòigh Riaghaltas smachdail a’ phàirtidh. Fhad ‘s a bha e  os cionn an Riaghaltais shabaideadh an aghaidh buaireas siostam a’ Ghranada Ùr o chionns gur e stàit meadhanachadh a bh’ann a leigeadh e do *stàitean feadarail* (Panama agus Antioquia) a bhith ann. Le sin, ghairm e co-chruinneachadh ann an 1858 airson bun-reachd na dùthcha a leasachadh, is le sin rugadh Co-chaidreachas Ghranada.

Dh’adhbharaich na atharraichean poileataigeach-shòisealta sin an Cogadh Sìobhalta dhe 1860. B’ fheudar dha Ospina a shabaid an aghaidh Tomás Cipriano de Mosquera, ach chaill e. Chaidh e a chur às an tìr ann an 1861 an dèidh an Riaghaltas agus thill e ann an 1871; chuir e seachad na bliadhnachan mu dheireadh aige an sàs anns na meadhanan agus a’ teagasg aig an oilthigh.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Roinn-seòrsa:Daoine à Coloimbia
Houston, Texas

'S e **Houston** am baile as motha ann an Texas agus an ceathramh baile as motha anns na Stàitean Aonaichte. A-rèir cunntas-sluaigh nan Stàitean ann an 2010, bha 2,099,451 duine a' fuireach ann. 

Chaidh am baile a stèidheachadh air 30 an Lùnastal 1836 faisg air bruach abhainn *Buffalo Bayou* leis na bràithrean Augustus Chapman Allen agus John Kirby Allen.

## Daoine ainmeil
Rugadh Patrick Swayze ann an Houston air 18 an Lùnastal 1952.

## Ceanglaichean a-mach
* Duilleag oifigeil Houston: houstontx.gov

Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Texas