Ath-bheothachadh Cànain

Ann an **Atharrachadh Cànain**  tha cànan sluaigh ag atharrachadh gu cànan eile. Bidh sin a' tachairt gu h-àraidh bho mhion-chànanan gu mòr-chànanan ann an dùthchannan far a bheil mion-chultar agus mòr-chultar a' fuireach. 
Gu tric tòisichidh Atharrachadh Cànan le dà-theangachas ann an aon ghinealach, agus air adhbharan poilitigeach agus inbhe cha chuir an ginealach sin am mion-chànan air adhart ris an ath ghinealach. Aig deireadh na cùise bidh sin a' leantainn gu bàs cànain.

'S e **Ath-bheothachadh Cànain** oidhirp le daoine, coimhearsnachdan, pàrtaidhean poilitigeach no buidhnean cultarail bacadh a chur air crìonadh cànain.
Tha diofar ann eadar oidhirpean bhon bhonn suas (*bottom-up*), far a bheil a' choimhearsnachd, na daoine fa-leth a' feuchainn ri an cànan aca ath-bheothachadh agus oidhirpean a-nuas (*top-down*) far a bheil an riaghaltas a' stiùireadh nan oidhirpean. 

Tha cànanaichean eadar dà bharail air a' cheist an gabh rudeigin a dhèanamh an aghaidh atharrachadh cànain no an e pròiseas nàdarrach a th' ann. Tha Joshua Fishman gu làidir den bheachd gun gabh cànanan a tha ann an cunnart sàbhaladh. Tha e a' sealltainn sin anns an leabhar aige *Can Threatened Languages be saved*.

'S e Eabhra an aon chànan a chaidh ath-bheothachadh gu soirbheachail, leis gur e cànan marbh a bh’ ann roimhe, a’ riaghladh air ginealach ùr de luchd-labhairt dùthchasach a chruthachadh gun luchd-labhairt dùthchasach sam bith roimhe mar eisimpleirean anns an 20mh linn.

## Sgèile Ceumnaichte Crìonaidh eadar Ginealaichean (Joshua Fishman)
Chaidh an Sgèile Ceumnaichte Crìonaidh eadar Ginealaichean a chruthachadh le Joshua Fishman gus pròiseas Tionndadh Atharrachadh Cànain a shealltainn.
Anns a' chainnte aige 's e X-ais am mion-chànan, agus Y-ais am Mòr-chànan. X-aich agus Y-aich luchd-labhairt nan cànanan sin.
 
*1. X-ais ga cleachdadh ann am foghlam, obair, mòr-mheadhanan is riaghaltas aig ìrean àrda agus nàiseanta.
*2. Seirbheisean riaghaltais is mhòr-mheadhanan ann an X-ais aig ìre ionadail is sgìreil.
*3. X-ais ga cleachdadh ann an ionadan obrach (taobh a-muigh na coimhearsnachd) far a bheil X-aich is Y-aich ag obair còmhla.
*4a. Sgoiltean air leth bhon fheadhainn Y-ach, fo smachd luchd X-ais gu ìre mhòr.
*4b. Sgoiltean poblach do chlann X-ach, a' teagasg gu ìre ann an X-ais, ach fo smachd Y-ais.

II. TAC a' dol seachad air dà-theangachas (às dèidh a stèidheachaidh)
 
*5. Ionnsaichidh daoine leughadh is sgrìobhadh ann an X-ais air taobh a-muigh siostam oifigeil an fhoghlaim.
*6. Clann ag ionnsachadh 's a' cleachdadh X-ais anns an dachaigh/teaghlach/choimhearsnachd.
*7. Conaltradh cultarach a' tachairt ann an X-ais am measg sheann daoine sa choimhearsnachd.
*8. Ag ath-chruthachadh X-ais agus inbhich ag ionnsachadh X-ais mar dhàrna cànan.

I. TAC a' feuchainn ri dà-theangachas a stèidheachadh 
(ma tha tuigse fheallsanachail ro làimh ann)

## Factaran a chuireas cànan air adhart (David Crystal)
Anns an leabhar ''Language Death'' bruidhnidh David Crystal mu dheidhinn sia factaran a dh'fhaodadh cuideachadh le ath-bheothachadh soirbheachail:
*feumaidh na daoine an cliù àrdachadh
*feumar beartas na coimhearsnachd àrdachadh an coimeas leis a’ mhòr-chultar
*fàirdeachadh neirt poilitigich is poblaich
*mion-chànan na phàirt ann am foghlam
*sgrìobhadh sìos a’ chànain
*cleachdadh  teicneòlas  fiosrachaidh airson conaltraidh, ionnsachaidh agus àrdachadh inbhe phoblaich

## Tùsan


## Leabhraichean
* Crystal, D. (2000). *Language Death*. Cambridge : Cambridge University Press. (ISBN 0-521-65321-5) (417.7)
* Fishman, J. A. (1991). *Reversing language Shift: Theory and Practice of Assistance to Threatened Languages*. Clevedon : Multilingual Matters. https://web.archive.org/web/20070927040628/http://www.multilingual-matters.com/multi/display.asp?isb=1853591211
* Fishman, J. A. (ed.) (2001). *Can Threatened Languages Be Saved? Reversing Language Shift, Revisited: A 21st Century Perspective*. Clevedon : Multilingual Matters. https://web.archive.org/web/20070312030054/http://www.multilingual-matters.com/multi/display.asp?K=182668406918122&search_field_01=author&search_field_02=editor&search_text_03=Can%20threatened%20languages%20be%20saved&search_field_03=title&search_field_04=vx_isbn&=&search_field_05=keyword%2Cfulltext&sort=sort_title&m=1&dc=2
* Grenoble, L. A. and Whaley, L. J. (1998). *Endangered Languages: Language Loss and Community Response*. Cambridge University Press. (ISBN 0-521-59712-9)
* Nettle, D. and Romaine, S. (2000). *Vanishing Voices*. Oxford University Press. (ISBN 0-19-515246-8)
* Reyhner, J. (ed.) (1999). *Revitalizing indigenous languages*. Flagstaff, AZ : Northern Arizona University, Center for Excellence in Education. (ISBN 0-9670554-0-7)
* 
* 
* Zuckermann, Ghil‘ad (2020). ''Revivalistics: From the Genesis of Israeli to Language Reclamation in Australia and Beyond'', Oxford University Press. ISBN 9780199812790 / ISBN 9780199812776

Roinn-seòrsa:Cànanachas