open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sgath (Sgeulachd)

Tha **Sgath-Sgeulachd** na seòrsa sgeulachd luchd-dìoghrasach, a' toirt dealbh air càraidean co-sheòrsach eadar caractaran nam Meadhanan Follaiseachd, gu tric ann an tuairisgeulan fosgailte, agus glè thric a-mach na h-oibre riaghailteach a' bhuin.  Tha 'n t-ainm ag èirigh suas às a' chleachdadh na sgath caractar ann an abairtean mar 'Kirk/Spock' a thoirt dealbh air na sgeulan.  Tha ('Kirk/Spock' air smaoineachadh gu tuathail a bhith a' chiad seòrsa na sgath-sgeulachd, a' ciad nochdadh 'san 1970 'sna h-irisleabhraichean luchd-dìoghrasach *[[Star Trek]]* (Turas nan Reul).

## Seallaibh cuideachd
*Yaoi
*Sh&#333;nen-ai
*Sgeulachd Dhaoine Fìora
*Miann-gràdhach 'san fhicsean saidheansail
*Sgeulach-sgèithe

## Ceanglaichean a-muigh
*Cùirtean na Sgath-sgeulachd *Comman nan tuath na sgath-sgeulachd*
*An Duilleag na Sgath Tionnsgnadh de Stòr-dàta Stòr-dàta nan làrach-lìn co-cheangailte ri sgath-sgeulachd rèidh le luchd-dìoghrasachd
*An Leabhar-latha na Rannsachaidh Sgath-sgeulachd (obair ann an adhartas) *Rabhadh: Cuspairean Soilleire*
*Aiste air Sgath-sgeul Franz Ferdinand/Morrissey
*Inbhir Ceathramh *Buidheann co-oibreachadh càirdeil ri Sgath air chur sa' chruinne-cè an Star Trek.*

Roinn-seòrsa:Sgeulachd luchd-dìoghrasach
Roinn-seòrsa:Litreachas LCDT 
Roinn-seòrsa:Sgath-sgeulachd
Dà-ghnèitheachd

Tha **Dà-ghnèitheachd** 'na suidheachadh-miann cliùiteach le by tàladh mothachail, gràdh suirgheil, agus miann air fireannaich is boireannaich. 'S i coimeas ri co-ghnèitheachd, comhair-mhiannachd, làn-mhiannachd agus gun-mhiannachd.

## Faic cuideachd
* LCDT
* Frida Kahlo
* Lucía Etxebarría

## Iomraidhean
* Bryant, Wayne M.. *Caractaran Dà-mhiannach 'sna Filmean: Às Anais ri Zee*. Haworth Rannsachaidhean nam Co-sheòrsach & Leasbach, 1997. ISBN 1-56023-894-1

Roinn-seòrsa:LCDT
Roinn-seòrsa:Suidheachadh-miann
Roinn-seòrsa:Suidheachadh-miann is fèineachd
Yossi & Jagger

Tha ***Yossi & Jagger*** (Eabhra: **יוסי וג'אגר**) na film 2002 Israelach air sheòladh le Eytan Fox, mu dà saighdeir, Yossi agus Lior (a bheil ainmichte "Jagger", seach tha 'n tarraingeachd neach-iomraiteach aige) a bheil ann an gaol agus a bheil aig a' chrìoch Israel is Lebanon a tha a' feuchainn a lorgadh cuid shìth agus solas às a' ghnàth-chùrsa lathail chogaidh 'nan suirghe somalta. Chan eil iad a' creidsinn gu h-àraidh anns na h-adhbharan a bheil iad ann, mar sin a' meudachadh na draghan.

Tha ùidh nas motha na beagan aig ban-shaighdear, Yaeli, air Lior, ged chan eil fhios aige air. Tha i a' leigeil seach Ofir, saighdear eile, air Lior. Tha Ofir ann am gaol le Yaeli agus tha e gu faoin air fheuchainn ag ràdh thuice nach eil ùidh àraidh aig Lior oirre (Theireadh Lior an càil sin ceudna gu soilleir ri Ofir nas fhadalaiche 'san fhilm).

Tha 'n còrnaileir ann a' stiùireadh ionnsaigh sa' mheadhan-oidhche, a bheil Yossi a' fuathachadh seach an làn-ghealach, and agus seach tha 'n t-eagal aige air an sàbhailteachd Lior. Gu brònach, tha Lior ciùrrte gu bàsmhor air an oidhche uamhasach, bàsachadh 's na gàirdeanan a leannain, a bheil urrach a-mhàin an uair sin a rèiteachadh a ghaol air.

Aig a' chuirm-ollanachd aig an taigh nam pàrant Lior, their Yaeli a' bhlos Lior, ach chan urrainn dhi 'n t-òran b' fheàrr leis ainmeachadh— a 's urrainn do Yossi.

*Faicibh cuideachd:* An Clàr nam Filmean Timcheall Co-Sheòrsachd

## Ceanglaichean a-mach
*IMDB entry

Yossi & Jagger
Yossi & Jagger
Bod

Tha am **bod** no **slat** na bhall-bodhaig cleamhnais air an taobh a-muigh fhireannach agus, ann am mamalan, am ball-bodhaig mùin air an taobh a-muigh nam fireannach. Tha e co-ionnan ris a' bhrillean ann am boireannaich, seach fàsaidh e às a' chruth cheudna.

----

Roinn-seòrsa:Co-rian ginidh
Roinn-seòrsa:Bodhaig
Roinn-seòrsa:Gràisgealachd
Maighdeann-ròin

Tha na **maighdeannan-ròin** (Beurla: *selkies* *silkies* no *selchies*) 'nan creutairean uirsgeulach san eòlas-uirsgeul na h-Èireann agus na h-Alba a 's urrainn dhaibh chruth-atharrachadh o ròin ann am mac an duine. Thòisich an fionnsgeul gu soilleir ann an Arcaibh, far a tha "selkie" gu soirbh am facal Arcach air "ròn".

Tha maighdeannan-ròin urrach a dh'fhàs daoine le cur air imrich am bèin-ròin, agus 's urrainn dhaibh ris an dealbh ròin thilleadh le cur am bèin air ais umpa. Am bitheantas tha sgeulan timcheall maighdeannan-ròn 'na sgeulan brònach suirghe: tuitidh duine agus maighdeann-ròin ann an gaol, ach an dèidh ùine fàsaidh a' mhaighdeann-ròin neo-fhoisneach, a' socrachadh ri thilleadh dhan mhuir. Uaireannan cha bhi fhios aig duine a bheil a leannan 'na maighdeann-ròin, agus dùisgidh gan lorgadh air falbh. Uairean eile falaichidh an duine an bian na maighdinn-ròin, mar sin gam bocadh an tilleadh dhan riochd ròin. 

Tha *The Great Silkie of Sule Skerry* 'na òran tradaiseanta ainmeil à Arcaibh mu mhaighdeann-ròin agus tha iad an teis-mheadhan an fhilm The Secret of Roan Inish cuideachd.

## Ceanglaichean a-mach
* The Selkie Folk
* A Home for Selkies le Beileag Winegarner

Roinn-seòrsa:Eòlas uirsgeulachd
Eòlas uirsgeulachd
Roinn-seòrsa:Miotas-eòlas
Aillse

'S e **aillse** galar a dh'fhàsas sa chorp. Is urrainn a dh’aillse a bhith àiteigin san corp - san fhuil (bànachadh-fala), na clachan, craiceann, cìochan, stamag, beul 7c. Anns an latha a tha ann, gabhaidh i a leigheas ma mhothaicheadh dhi tràth gu leòr, gu h-àraidh le réidio-theiripe, ceimeo-theiripe no le oparèisean. Mar eisimpleir le aillse na guthlaige, mur eil réidio-theiripe no ceimeo-theiripe ag obrachadh, faodaidh na dotairean a' ghuthlag a chur a-mach.

Sa chumantas, chan urrainn do dh'aillse a bhith ga h-aiseag, seach trì seòrsachan: aillse drùiseil conail, galar tùmoir aodainn aig diabhlan Tasmanach, agus seòrsa de dh'aillse aig a' bhreallaich.

## Luchd-rannsachaidh ainmeil
* Harald zur Hausen
* Charles Brenton Huggins
* Sidney Farber

## Iomraidhean

## Ceanglaichean a-muigh

* Aillse air làrach-lìn Seirbheis Nàiseanta na Slàinte
* Macmillan Cancer Support, carthannas a ghabhas taic do dhaoine le aillse

Roinn-seòrsa:Tinneasan
*
Fuil

Tha **fuil** 'na brìgh sruthadh socraichte le lionn-fala (silteach) agus ceallan (ceallan dearga fala, ceallan geala fala, cuinnean). 

Tha 'n dreuchd mhòr na fala ri chòmhnadh beathachadh (mar àile-bheathail agus glùcos) dhan raonan prìomhaile a' chuirp agus a chur tailean fuighill air imrich (mar dhà-ogsaid gualain agus searbhag bainneach).

Roinn-seòrsa:Eòlas-bòdhaig
Fialaidheachd

Tha **fiadhlaidheachd** 'na cuairt shluagh-iùlach fàilteachadh iomadh bheachdan-smuainealas eachdraidheile 'gus an là an-diugh a bheil a' tagradh dìon nan saorsa air leth an t-adhbhar an riaghaltais. Tha i am bitheantas airson a' chòir an dealachaidh às na beachdan gnàthach no luchd-cheannsal seasmhach ann am cuspairean sluagh-iùlach no cràbhach. Tha luchd-fialaidh 'nan daoine a bheil gam faicinn fhèin ri airson saorsa às na dualchasan... agus às a' chlaon-bhàigh a bheil bitheanta.

## Seallaibh cuideachd
*Air-letheachd an t-Eòlas-dòigh
*Fialaidheachd Dualchasach
*Fialaidheachas
*Fialaidheachd na Fèille
*Ùr-fialaidheachd
*Nuadh-fialaidheachd
*Òrdugh-fialaidheachd
*F-bheag fialaidheach
*Fialaidheachd comannach

*Lachasachd

Roinn-seòrsa:Fialaidheachd
Roinn-seòrsa:Beachdan-smuain sluagh-iùlach
Roinn-seòrsa:Ceartas comannach
Roinn-seòrsa:Feallsanachd comannach
Faighean

Tha 'n **faighean** (cuideachd "duille", "geobag" no "truiteach" ) 'na fheadan a' leantainn às a' mhachlag dhan taobh a-mach a' chuirp 'san t-sineach bhoireannach, no dhan raon caolanach, fualach agus dham ghineadan 'san eòin bhoireannaich agus roinn snàigeanan bhoireannaich. Tha faighean aig biastagan agus creutairean eile gun chnàimh-droma, agus tha 'n faighean a' chuid togalach-uidhe an fheadain nan uighean.

Air na h-adhbharan na bothaige, 's urrainn do faighean co-chur sam bith a bhith a bheil a' riarachadh ri faighean, mar an faighean a' chuisle. Tha eisimpleir eile 'n faighean snàthainneanach mun fèithean-lùthaidh.

## Faigheanan daonna
Tha 'n faighean 'na fhearan lùbach lùthmhor mu 100 mm fada 'gus 25 mm sa' chroislin a bheil a' ceangal a' phit a-muigh dham mhuineal na machlaig a-staigh. Ma tha a bhean a' seasamh dìreach, tomhaidh na pìoba an fhaighein ri rathad suas-far cùl, cruthachadh ceàrn beagan nas motha na 90 puingean leis a' mhachlag. Tha 'n beul an fhaighein aig an crìoch chùl na pite, air chùl an beul an fhualaire. Tha 'n ròmag thairis an fhaighean. Tha 'n leth a-staigh an fhaighein bàn-dhearg mar is trice, mar na sgannan ronnach 'san leth a-staigh nan sineach.

(Sa' bhruidhinn cumanta, tha 'n facal "faighean" air chleachdadh gu mì-choltach a thoirt iomradh air a' phit no dham chrobhall bhoireannach am bitheantas; a' bruidhinn gu cruaidh, tha 'n faighean togalach àraid 'san leth a-staigh agus tha a' phit a-mach a-mhàin. A' cantainn ris a' phit an faighean dlùth an dàimh a chantainn ris a' bheul an sgòrnan.)

## Seallaibh cuideachd
* Brillean
* Pit
* Bod
* Breall
* Bilean mòra
* Bilean beaga

## Ceanglaichean a-mach
* Uile rud timcheall m'Fhaighean
* Pit, às an sealbhachdruidheachd.com
* An-Brillean.com
* Vagina Institute

Roinn-seòrsa:Co-rian ginidh
Roinn-seòrsa:Lèigheòlas bhan
Roinn-seòrsa:Bodhaig
Roinn-seòrsa:Gràisgealachd
Lèineag is sgiort

Tha **sgiort** ball-aodaich bhean, air chruthachadh mar pìoban no bidean a bheil dèanta a chrochadh às a' bhalg-meadhain a phealladh na casan. Eu-coltach drathas, chan eil sgiorta air leth. Tha **lèineag** (cuideachd **casag mhòr**, **gùn**) ball-aodaich socraichte de sgiorta le aodach-cuim ceangailte no le aodach-cuim feagairt, a' toirt a' bhrìgh de ball-aodaich aon-mìr. 

Ais as soirbhe, 's thèid do sgiorta brat made dèanta de aon mìr aodaich (sarong, pareo), ach th' a' mhòr-chuid nan sgiort ceartaichte dham chorp aig a' bhalg-meadhain agus nas iomlaine fodha, leis an iomlanachd air chur an aithne tro of gathan, fighean, clàran, agus dòighean eile an fhuaigheil. Tha sgiortan agus lèineagan nuadh dèanta gu h-àabhaisteach às aodachan aotrom ri leth-trom, mar dainim, snàth-clòimhe, no poplain. Tha lèinean air chur fo sgiortan agus lèineagan dèanta às aodachan finealta leantainn a thoirt comas dhan aodach a chrochadh nas fheàrr. 

'S urrainn dhan lìn-fàitheim nan sgiort agus lèineagan a bhirh cho h-àrd ris an sliasaid uarach no cho iosal ris an làr, earbsadh às na saobh-smuainean nam modh agus a' bheusachd no a' chiall air leth an neach anns an aodach. 

Chuir roinn nam mnàthan na buidhne-àirde Nan Linntean Meadhanach umpa fhèin lèineagan gun robh as motha na 3 meatair 'san tarsannan aig a' bhonn. Aig a' chrìoch eile, bha na sgiortan beaga an deicheid den 1960 'na ballan-aodaich ghanna a faodaidh an fon-aodach chòmhdachadh cha mhòr nuair suidheachadh.

## Seallaibh cuideachd

* aodach
* briathrachas an aodaich
* casag mhòr
* casag
* blobhs
* sgiort bheag
* sgiort-chearcaill

## Ceanglaichean a-mach
Stylopedia -- faclair nam mion-chunntas na modha

ciallan RùrachAodach nam facal na obair-aodaich agus an t-aodaich

Aodach
Modh
The Lord of the Rings (leabhar)

'S e sreath ainmeil leabhraichean air a sgrìobhadh le J.R.R. Tolkien a tha ann an **Lord of the Rings** (**Tighearna nam Fàinneachan**).  Chaidh na leabhraichean fhoillseachadh eadar  1954 is 1955. Stèidhichte air na leabhraichean, rinn Peadar Jackson sreath fhiolmaichean eadar 2001 is  2003.

Buinidh ainm na sgeòil às an Tighearna Dhorcha Sauron à Mordor, an prìomh-nàthair na h-oibre, a chruthaich Riaghailt nam Fàinneachan. Mar sin, 's e "Thighearna nam Fàinneachan" fhar-ainm. Nas tràithe, bha Sauron na shearbhanta dhen Tighearna Dhorcha  Morgoth (Melkor), mar aithrisidh *[[An Silmarillion]]* le Tolkien, eachdraidh a' Mheadhan-thalmhainn.

## Leabhraichean
* *[[The Fellowship of the Ring (leabhar)|The Fellowship of the Ring]]*
* *[[The Two Towers (leabhar)|The Two Towers]]*
* *[[The Return of the King (leabhar)|The Return of the King]]*

## Ceanglaichean a-muigh
* An Leabhar Mòr-Eòlais an Arda - Làrach-lìn na h-ùmhlachd Mhark Fisher dhan obraichean Tholkien
* An Beulach Tolkien
* An Beulach nam Cruinniche Tholkien
* An Comann Wiki Tholkien
* TheOneRing.net - Air dealbhadh le 'gus dhan luchd-dìoghrasach J.R.R. Tolkien
* An Comhairle Elrond - naidheachd is sgoilearachd
* An t-Àite dhan Luch-Dìoghlasach An Tighearna Nam Fàinnean - Comann Tholkien
* Clàr-leabhraichean Tholkien
* Buin sgrìobhaidh an Tighearna Nam Fàinnean aig sgrìobhaidhean-naomha.com; a' gabhail a-staigh sgrìobhaidhean iomlana na Kalevala, Sgeulachdan Lochlannach, Cuimreach Mabinoginen agus An Boiteag Ouroboros.
* Iùl ri eagrain nan leabhar le J.J.R. Tolkien ri fhaighinn an-dràsda 'san Stàidean Aonaichte
* An Làrach-lìn a' Chomainn Tholkien: lìonmhorachd nan rannsachadh 's cungaidh air Tolkien.
* An Làrach-lìn Tholkien imisg tha cruinneachadh leathann nan aiste sgeigeach sgoilearach ar na h-obraichean Tholkien aig an làrach-lìn seo.
* An Leabharlann na Moria: Làrach-lìn na sgeulachd luchd-dìoghrasach, gabhail a-staigh sgath sgeulachd agus ealain

Roinn-seòrsa:Leabhraichean
Roinn-seòrsa:Ùirsgeulan
An Comann Eadar-Cheilteach

Se **An Comann Eadar-Cheilteach** a tha air an "Celtic League" sa Ghàidhlig. B'àbhaist dha "an Comann Ceilteach" agus "An Caidreachas Ceilteach" a bhith air.

## Ceangailtean a-muigh

* Celtic League Website
* Celtic League, American branch   
* Celtic League, International Site   
* Celtic League, Scottish Branch

Roinn-seòrsa:An Comann Eadar-Cheilteach
Secret Garden

:*Air an ùr-sgeulachd [[Frangag Hodgson Burnett|Fhrangaig Hodgson Burnett]] seallaibh *'An Rùnach Gàradh**.''

'S e dìsead [[Eireann]]ach-[[Lochlann]]ach a th'ann an **Secret Garden** (**Gàradh Rùnach*') a bheil a' cluich [[Ceòl nua-linn|Ceòl nua-innealach]], air thuigsinn cuideachd le roinn ri [[ceòl]] [[Nua-clasaigeachd|Nua-clasaigeach]].

Tha e a' cur cudthrom air an fhidhleir Eireannach, [[Fionnuala Sherry]], agus an cumadair-ciùil/neach-piana, [[Rolf Løvland]]. Tha Secret Garden bàrrachd na 3 clàran-ciùil muillean air reic agus bhuannaich iad sa' [[Ràiteachas Eurovision nan Òrain]] 'san [[1995]], leis an dèanamh-ciùil Nocturne (*Ceòl-oidhche*). B'e 'n ciad àm is aon a bheil dèanamh-ciùil innealach an Ràiteachas Eurovision nan Òrain air bhuanneachadh.

Lean am buaidh aig an Eurovision a' bhuaidh am ciad clàr-ciùil "Songs from a Secret Garden" ("Òrain às Gàradh Rùnach"). Reic e muillean amhlaidhean mun saoghal, a' fàs platinum 'san Lochlann agus sa' Chòiria, òr 'san Èireann, Hong Kong agus Nua Sealann agus a' fuireach dhà bliadhna anns na cairtean-iùil a' Chlàir-sanais [[Nua-linn]] 'san 1996 agus 1997. Chuimsich [[Bairbre Streisand]] "Heartstrings" ("Faireachdainn-chridhe") às a' chlàr-ciùil seo ris an òran "I've Dreamed Of You" ("Bhruadair Mi Dhìot") air a clàr-ciùil [[Gaol Mar Ar Gaol]]. Chleachd i cuideachd "Faireachdainn-chridhe" 'na pòsadh ri [[Seumas Brolin]]. 

Lean an clàr-ciùil "White Stones" ("Clachan Bàna") 'san 1997 cuideachd dèanamh na prìomh-deich air na cairtean-iùil a' Chlàir-sanais Nua-linn. "Dawn of a New Century" ("Mochthràth Linn Nuadh") 'san 1999, "Dreamcatcher" ("Giùlanair-aislinge") 'san 2001 agus mheal "Once In a Red Moon" ("Aon Uair Ann am Gealach Dheirg") buaidh mun saoghal cuideachd gabhail a-staigh ruigheachd na prìomh-deich air a' Chlàir-sanais. 

Chlàr [[Josh Groban]] an t-òran "You Raise Me Up" ("Dh'àrdaich Thu Mi Suas") air a [[Nas dlùithe (clàr-ciùil Josh Groban)|Nas dlùithe]] na bliadhna 2003 agus bha e fuasgailte ris a' chlàr-ciùil bhig. Ràinig an clàr-ciùil an bàrr na [[Billboard 200]] agus ràinig an t-òran an bàrr nam cairtean-iùil inbheach co-aimsireach. Sheinn e aig a' [[Cuach Bharraichte XXXVIII|Chuach Bharraichte XXXVIII]] ri ùmhlachd ris an sgioba na [[NASA]] a bhàsaich 'san [[Tubaist na Spàlaig-Fhànais Cholumbia]].

Secret Garden has released a special "Secretgarden - Best Of" album for its tour of Australia and New Zealand in 2004. It reached the top of the Australian New Age charts and the ARIA top 50 album charts.

== Clàran-ciùil ==
Na clàran-ciùil Ghàradh Rùnach (gu h-eachdraidheach):

* *Songs from a Secret Garden* (*Òrain às Gàradh Rùnach*) ([[1996]])
* *White stones* (*Clachan Bàna*) ([[1997]])
* *Fairytales* (*Fionnsgeulan*) ([[1998]])
* *Dawn of a New Century* (*Mochthràth Linn Nuadh*) ([[1999]])
* *Dreamcatcher (album)* (*Giùlanair-aislinge*) ([[2001]])
* *Once in a Red Moon* (*Aon Uair Ann am Gealach Dheirg*) ([[2002]])
* *Dreamcatcher: Best Of* (*Giùlanair-aislinge: Fheàrr dhe*) ([[2004]], Australia)
* *Earthsongs* (*Òrain-Thalmhainn'') (2005)

## Ceanglaichean a-mach
* An làrach-lìn oifigeach

Roinn-seòrsa:Ceòl
Secret Garden
Secret Garden
Secret Garden
Comann Camanachd Bhaile Ùr an t-Slèibhe

'S e **Comann Camanachd Bhaile Ùr an t-Slèibhe** an sgioba as soirbhicheil ann an eachdraidh na camanachd. Tha e suidhichte ann am Baile Ùr an t-Slèibh. 

Bidh iad a' cluich aig an Eilean. Stèidhicheadh an sgioba ann an 1890.

## Duaisean
Bhuannaich iad Cupa na Camanachd anns a' Ghearastan ann an 2016.

## Ceangal a-mach
* BBC Naidheachdan 2015-12-01: Duais ùr mar chuimhne air “Prionnsa na h-Iomain”
* BBC Naidheachdan 2016-10-03: An t-seachdamh tiotal aig a' Bhail' Ùr

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Camanachd
Roinn-seòrsa:Sgiobaidhean iomain
Comann Camanachd Chinn a' Ghiuthsaich

'S e **Comann Camanachd Chinn a' Ghiuthsaich** an sgioba iomain as soirbheachaile anns an linn as uir. Chaidh an comann a stèidheachadh ann an 1893. Tha iad air an lìg nàiseanta a ghlèidheadh gach bliadhna o chionn fichead bliadhna.
## Duaisean
Bhuannaich iad Cupa na Camanachd ann an 1896, 1900, 1902, 1903, 1914, 1921, 1961, 1984, 1987, 1988, 1989, 1991, 1993, 1995, 1997, 1998, 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2006 agus 2014.
## Ceanglaichean a-mach
*Comann Camanachd Chinn a' Ghiuthsaich (Beurla)
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Camanachd
Roinn-seòrsa:Sgiobaidhean iomain
Neach-seinn sàthadh

Tha **guth-sàthadh** (às an Eadailtis *spinto* ("air shàthadh")) 'na fhacal air chleadadh ri chomharrachadh guth-seinn deatamach liriceach (neach-seinn àirde no neach-seinn cruaidh gu h-àraidh) a bheil urrach a bhith "air shàthadh" ri dìridhean cleasach. Tha eisimpleirean nam mnàthan-seinn àirde sàthadh Cairistìona Aguilera, Ceallaigh Nic a' Chlèirich agus Vanessa Amorosi.

* **Bean-seinn àirde sàthadh** (*Jugendlich-dramatisch* 'san Ghearmailtis): Guth àirde liriceach le meud làidir an lùiths bean-seinn àirde cumhachdach. Sometimes the term *lirico-drammatico* is used. Seach tha càileachd liriceach is cumhachdach aca, tha mnàthan-seinn àirde sàthadh  fregarrach ri seòrsachadh leathann nan riochdan, à Micaela sa' *[[Carmen|Charmen]]* thar Mimi 'san *[[La Bohème]]*, a bheil 'nam ban-ghaisich nas so-ghointe, ri ban-ghaisgich làidire, fad-fhulangach Verdi mar Leonora no Aida, mar eisimpleir.
* **Fear-seinn cruaidh sàthadh**: An samhail fireannach dham bhean-seinn àirde sàthadh. Tha eisimpleirean à Rodolfo 'san *[[La Boheme]]* thar Alfredo 'san *[[La Traviata]]*, a bheil 'nam gaisgich nas caoimhe, suas ri Mario Cavaradossi 'san *[[Tosca]]* agus Ramedes 'san *[[Aida]]*, a bheil 'nam gaisgich nas làidire.

Roinn-seòrsa:Seinn
Roinn-seòrsa:Guth
Roinn-seòrsa:Ceòl
Fuath-bìdh

Tha **Fuath-bìdh** 'na galar-ithe comharraichte le dìth-bìdhidhe toillteach agus spàirn a' ghnìomhachaidh. Tha Fuath-bìdh 'na ghalar deacair, gabhail a-staigh iomasgladh an t-eòlais-inntinn, eòlais-comainn agus beò-eòlais.

Roinn-seòrsa:Tinneasan
Aonghus

:*Air cleachdaidhean eile Aonghuis Òg, seallaibh [[Aonghus Òg]].*

'San Eòlas-ur-sgeulachd na h-Eirinn, bha **Aengus** (**Áengus**, **Óengus**, **Angus**) àitheanta cuideachd ri **Aonghus Òg** , **Mac ind Óg** no **Mac Óg** 'na bhall nan Tuatha Dè Danann agus is mathaid 'na dhia a' ghaoil, òige 'gus maise. Tha e air ràdh gun robh ceithir eòin samhlachadh pògan itealachadh mu a cheann.  Bha an Deagh-Dia agus Boann 'na phàrantan.  Tha e air ràdh a mhair e aig a' Bhrú na Bóinne ri taobh na h-aibhne Bhòinn.

Bha suirghe aig an Deagh-Dia le Boann, a' bhean Nechtain. Air chor a fhalach an suirghe, rinn an Deagh-Dia an ghrian seas sàmhach air naoi mìos; therefore, bha Aonghus air thorrachadh, air thoirt gu ìre 'gus air bhreith ann an aon là. Bha Elcmar 'na oid'-altrum.

Nuair thàinig e gu inbhe dh'arbhartaich Aonghus an Deadh-Dia a dhachaigh, an *Brú na Bóinne*. Ràinig e 'n dèidh do phàirtich an Deagh-Dia a thìr am measg a chlann, agus cha robh ann càil fàgail ri Aonghus, mar sin dh'fhaighnich Aonghus athair nam b'fhaodainn e sa' *Bhrú* mhaireann air là 'gus oidhche, 'gus dh'aontaich an Deagh-Dia. Seach chan eil an alt neo-chinnteach aig Gaeilge 'gus Gàidhlig, b'urrainn do "là 'gus oidhche" chiallachadh "aon là 'gus aon oidhche" no "là 'gus oidhche", a còmhdaichidh h-uil' àm, agus mar sin ghabh Aonghus sealbh na *Brú* gu buan.

Thuit Aonghus ann am gaol le rìbhinn a chunnaic e 'na aislingean.  Rannsaich a mhàthair, Boann, Eireann fad bliadhna iomlan.  An nuair sin rinn athair, an Deagh-Dia, an rud ceudna.  Fa dheòidh, lorg Rìgh Bodb Dearg na Mumhaine i 'n dèidh do bliadhna.

Chaidh Aonghus dhan loch a' Bheòil na Nathrach Sgiathach agus lorg 150 rìbhinnean cuibhrichte ann am càraidean.  Lorg e a rìbhinn, Caer.  Air an t-Samhain 1mh, dh'atharraicheadh Caer agus na rìbhinnean eile 'steach do eala fad aon bliadhna.  Bha Aonghus air innseadh a b'fhaodainn e Caer phòsadh ma b'urrainn dha oirre cho eala chur fèineachd.  Shoirbhich Aonghus.  Dh'ath-dhealbh e fhèin a-steach do eala 'gus dh'itealaich iad air falbh, seinn ceòl àlainn a chuir uil' a luchd-èisdeachd ri cadal do trì là 'gus oidhche.

Bha Aonghus 'na oid'-altrum agus dìonadair Dhiarmuid Ua Duibhne nam Fianna.

'S dòcha tha Aonghus ceangailte dhan dia sean Ceilteach Maponos agus a mhac-samhail Cuimreach, Mabon ap Modron.

Ainmean eile: Aonghus Og, Aonghus mac Oc, Oengus mac Oc

## Luchd co-ainm

Bha **Aonghus** 'na ainm coiteanta Ghàidhlig na h-Èireann agus Ghàidhlig na h-Alba, air bhreith le caochladh de luchd eachdraidheil is seann-sgeulach, gabhail a-staigh:

*Aonghus Olmucada, Seann-sgeulach Àrd-Rìgh na h-Eirinn na linn 15mh BC
*Aonghus Ollamh, Àrd-Rìgh seann-sgeulach na h-Eirinn na linn 5mh BC
*Aonghus Tuirmech Temrach, Àrd-Rìgh seann-sgeulach na h-Eirinn na linn 4mh BC
*Aonghus mac Nadfraoch, Ciad Rìgh Crìodail na Mumhain, linn 5mh AD
*Oengus na Dalriada, Rìgh na h-Alba na linn 9mh AD

Roinn-seòrsa:Eòlas-ur-sgeulachd
Roinn-seòrsa:Tuatha Dè Danann
Egobail

'San Eòlas ur-sgeulachd na h-Èireann, bha **Egobail** 'na dhaltan Mhanannan mac Lìr agus an t-athair Àine.

Egobail
Egobail
Egobail
Deirdre

:Tha *[[Deirdre Barlow]] 'na prìomh-charactar air an [[lìn telebhisean]] Bhreatannach, [[An t-Sràid a' Chrùnaidh]]*.

Tha **Deirdre**, no **Derdriu**, 'na bana-ghaisgeach air thoiseach truagh 'san Eòlas ùr-sgeulachd na h-Èireann.  Tha a sgeulachd cuid na Cuairt na h-Uladh.

Bha Deirdre 'na nighean Fhedlimid mac Daill. Nuair bha i air bhreith, dh'fhàisnich Cathbad an draoidh a bhitheadh i fìor-àlainn, ach bheireadh i na bàsan nam gaisgeach ainmeile na h-Uladh. Shocraich Conchobhar, rìgh na h-Uladh, ga h-àrach i ann an dealachadh, 'gus ga pòsadh nuair bha i aig aois chuimseach. Ge-tà, dh'fhàs Deirdre 'steach do rìbhinn àlainn, ged aonarach, agus choinnich i, ghabh gaol mòr air, agus ruith air falbh le Naoise, laoch, sealgair, is seinneadair òg brèagha, com-pàirtichte le a bhràithrean, Ardan agus Ainle. Theich iad dhan dh'Alba, ach ge be air bith càite thàinig iad dh'fheuchadh 'n rìgh dùthchail a mharbhadh Naoise 'gus a bhràithrean is mar sin gabh Deirdre. Ri ùine thàinig iad gu stad aig eilean cian, far lorg na fir Chonchobhair iad.

Chuir e Fearghus mac Róich dhaibh le fios de seòladh sàbhailte dhachaigh. Bha Deirdre mì-earbsach dhiubh agus dh'fheuch i a thoirt rabhadh Naoise 'gus a bhràithrean, ach cha do chreid iad i agus chaidh i leotha gu h-aindeonach. Air an tilleadh dhan dh'Eamhain Mhacha bha Fearghas air thoirt ionnsaigh agus thug Conchobhar àithne a mharbhadh Naoise 'gus a bhràithrean 's mar sin b' urrainn dha Deirdre phòsadh, ma le spàirn. Bha Fergus air a shàrachadh leis a' bhrath seo a ghealladh, 'gus chaidh e 'steach do fògradh sa' Chonnacht, agus chog e 'n aghaidh an Ulaidh airson Ailill agus Medb 'san Táin Bó Cúailnge. 

Fearg air chur air leis a' ghràin Dheirdre ga ionnsaigh agus a bròn, chuir Conchobhar an tairgse ri Eóghan mac Durthacht, an fear a mharbh Naoise, a ghabh i fad ùine. Thug i ùthachd dhi fhèin le leigeil taic ri bho a carbad agus buaileadh a ceann an aghaidh clach.  Ann an seòrsachan nas fadalaiche na sgeulachd, bhàsaich i de bròn.

Tha dà chluich ann a tha stèidhichte air sgeulachd Dheirdre: *Deirdre* le William Butler Yeats (1907) agus J.M. Synge's *Deirdre nam Bròn* (1910).

Bha 'n LÉ Deirdre (P20), long 'san Dleasnas Luingeasach na h-Èireann (a-nis dì-bharantaichte), ainmichte 'n dèidh dhi.

## Sgrìobhaidhean
*An Fògradh nam Mac Usnach
*Deirdre nam Bròn
*Deirdre
*''Deirdre nam Bròn'' le J. M. Synge

## Seallaibh cuideachd
*Gráinne
*Eilidh na Troidhe

Roinn-seòrsa:Eòlas ùr-sgeulachd
Eòlas ùr-sgeulachd
Naoise

'San Eòlas ùr-sgeulachd na h-Èireann, bha **Naoise** (no **Noisiu**) 'na mhac-peathar Rìgh Conchobhar na h-Uladh, agus mac Usnach (no Uisliu), sa' Chuairt na h-Uladh.

Nuair bha Deirdre air bhreith, dh'fhàisnich Cathbad an draoidh a bhitheadh i àlainn, ach bheireadh i na bàsan nam gaisgeach ainmeile na h-Uladh.  Shocraich Conchobhar ga h-àrach ann an dealachadh, agus nuair bha i aig aois dhòigheil, phòsadh e i.  Ge-tà, dh'fhàs Deirdre 'steach do rìbhinn àlainn, ged aonarach, agus choinnich i, ghabh gaol mòr air, agus ruith air falbh le Naoise, laoch, sealgair, is seinneadair òg brèagha, com-pàirtichte le a bhràithrean, Àrdan agus Ainle. 

Mus a coinneachadh le Naoise:

*"Aon là, choimhid Deirdre cho mharbh a h-altrach laogh a dh'ithe. Ruith an fhuil dearg glan 'san sneachda, agus chrom neabhan sìos.

*"Nan robh ann fear cho dubh ris an neabhan sin, craiceann cho geal ris an sneachda sin, agus gruaigean cho dearg ris an fhuil sin, bu mhiann leam e phòsadh," thuirt Deirdre, ann an mar a bha 's dòcha 'n ciad nochdadh a dàrna lèirsinn.*

*"Th' ann fear den t-seòrsa," dh'fhreagair a bean-teagaisg, Leabharcham."''

Theich iad a dh'Alba, ach ge be air bith càite thàinig iad dh'fheuchadh 'n rìgh dùthchail a mharbhadh Naoise 'gus a bhràithrean is mar sin gabh Deirdre. Ri ùine thàinig iad gu stad aig eilean cian, far lorg na fir Chonchobhair iad. Chuir Conchobhar Fearghus mac Róich dhaibh le fios de seòladh sàbhailte dhachaigh. Bha Deirdre mì-earbsach dhiubh agus dh'fheuch i a thoirt rabhadh Naoise 'gus a bhràithrean, ach cha do chreid iad i agus chaidh i leotha gu h-aindeonach. Air an tilleadh dhan dh'Eamhain Mhacha bha Fearghus air thoirt ionnsaigh agus thug Conchobhar àithne a mharbhadh Naoise 'gus a bhràithrean 's mar sin b' urrainn dha Deirdre phòsadh, ma le spàirn. Bha Fergus air a shàrachadh leis a' bhrath seo a ghealladh, 'gus chaidh e 'steach do fògradh sa' Chonnacht. Thug Deirdre ùthachd dhi fhèin, no, ann an seòrsachan nas fadalaiche na sgeulachd, bhàsaich i de bròn.

## Buin

An Sgeul timcheall Deirdre

Roinn-seòrsa:Eòlas ùr-sgeulachd
Eòlas ùr-sgeulachd
Manannan mac Lir

'San Eòlas ur-sgeulachd na h-Èireann, bha **Manannan mac Lir** 'na dhia na mara 'gus na h-aimsire. Tha e mar as trice air ghabhail a-staigh ri aon nan Tuatha Dè Danann, ged b' e air uairibh air smaoineachadh ri nas sine na iad.

Bha 'n t-ainm air thoirt dha **Orbsen** no **Oirbsen**. Tha 'n t-ainm **Manannan** bunaichte às an ainm nas moiche dhan Eilean Mhanainn, agus bha 'n **mac Lir** athair-ainmeach riochd-bhriatharach agus chomharraich "mac na Mara (*Ler*)": th' athair air thoirt anns na sinnsireachdan mocha ri Allód. Chan eil e càirdeach dham charactar Lir na sgeulachd ainmeile nam Clann Lir.

Bha a bhean Fand. Riaghail e thairis na Innsean Naomha cho math ri Mag Mell, an Fodhasaoghal.

Bha mòran rudan draoidheile aig Manannan. Thug e gu Cormac mac Airt a chuach draoidheil na fìrinne; bha long aige nach robh siùil a dhìth air ainmichte "An Sguabair nan Tuinn"; shealbhaich e brat-falaich a thug dha do-fhaicsinneachd, clogaid caoireach, agus claidheamh ainmichte "Freagairiche" nach rachadh iomrall a sgiath. Shealbhaich e cuideachd each ainmichte "Enbarr na Muinge Ruithliche" a b' urrainn do thar uisge shiubhal cho furasta ris an tìr.

Dh'fhàg Manannan a bhean, Fand, agus ghabh i gaol air Cù Chulainn. Seach cha b' urrainn do duine bàsmhor agus sìthiche (bha Fand 'na Ban-righ nan Sìthiche) mhaireann còmhla gun milleadh 'n sìthiche, sgrios Manannan am cuimhne de a chèile.

Dh'àraich e dhà leanaban-altraim:
# Egobail
# Lugh

Dh'fhàisnich e cuideachd ri Bran, 'san Taisdeal Bhran, a bhitheadh laoch àrd air theàrnadh as, Mongan mac Fiachna.

'San Eilean Mhanainn, bha Manannan mac Lir air chantainn ri Mannan. Air Oidhche Leth an t-Samhraidh, chuir na luchd an tairgse feur gorm ri Mannan-beg-mac-y-Leir agus rinn ùrnaigh ri beannachdan 'san seòladaireachd agus iasgach. B' e air chreidsinn a bhith 'na dhraoidh a b' urrainn do cabhlach meallach dhèanamh às sligean pheasair air chor a mheatachadh ionnsaighich chomasach.

Thagair dualchasan nan Linntean Meadhanach gun robh ann meud nam caractar eachdraidheil àitheanta ri Manannan, a mhair aig amannan eugsamhaile. Bha aon dhiubh measraichte 'na phrionnsa Èireannach air bhith ainmichte Orbsenius a bha caithreamach air a chomasan aig seòladh an Cuan na h-Èireann ri ceannaiche.

Tha a mhac-samhail Cuimreach 'na Manawyddan ap Llyr.

Ainmean eile: Barinthus, Manannan, Manawydan, Mannan (Gaelg)

Roinn-seòrsa:Miotas-eòlas
Roinn-seòrsa:Miotas-eòlas na h-Èireann
Roinn-seòrsa:Tuatha Dè Danann
Roinn-seòrsa:Cuairt Ulaidh
Roinn-seòrsa:Diathan Ceilteach
Roinn-seòrsa:Diathan na Bàis
Roinn-seòrsa:Diathan aibhnean agus na mara
Roinn-seòrsa:Diathan na h-aimsire agus nan speuran
Àine

'San Eòlas-ur-sgeulachd na h-Eirinn, bh' **Áine** (cuideachd **Aillen**) 'na ban-dia a' ghaoil, an toraidh, a' chruidh agus na gealaich is a' ghrian.  Bha i 'na nighean Egobail, agus 'na piuthar Aillen agus/no Fennen.  Ann an roinn nan seòrsa na h-ùr-sgeulachd, tha i 'na bean Gerold Iarla; ann an seòrsachan eile, 'n àite 'bhith pòsda, dh'èignich e i, agus b'fhaodainn e air mharbhadh leatha bhith a leanas; ann an seòrsachan eile fhathast na h-ùr-sgeulachd, tha i 'na bean Mhanannain mac Lir, aon nan Tuatha Dè Danann.  Bha 'n cuirm na h-Oidhche Leth an t-Samhraidh air chumail 'na h-urram.  'San Sìorrachd na Luimnich, bha i 'na banrigh nan sìthiche.  Tha i air uairibh samhlaichte ri Danu.

## Bunachas
Às an fhacal na Gaeilge *ain*, tha 'n t-ainm seo a' nochdadh 'bhith bunaichte às an Tùs-Ceilteach **Agnā*. Tha 'n t-ainm ciallachadh an smuain de "deàrrsadh dian," a b' urrainn ainm eile 'bhith air bhith do Rosmerta agus a mìnichidh na ceanglaichean dèanta gu tric le Aoibhell (q.v. https://web.archive.org/web/20060114133008/http://www.wales.ac.uk/documents/external/cawcs/pcl-moe.pdf https://web.archive.org/web/20110514141136/http://www.wales.ac.uk/documents/external/cawcs/MoE-PCl.pdf http://www.indo-european.nl/cgi-bin/query.cgi?root=leiden&basename=%5Cdata%5Cie%5Cceltic). 
Tha 'n dealbh Ròimheach-Breatannach an t-ainme Tùs-Ceilteach seo coltach a bheil **Agna* air bhith (q.v. http://people.pwf.cam.ac.uk/dwew2/diachrony.pdf http://journals.cambridge.org/article_S0022226702001706 http://www.britannica.com/eb/article?tocId=74849&query=available%20name&ct= http://www.britannica.com/eb/article?tocId=74843&query=ogham&ct=).

## Ionannachdan?
Ma tha 'n beachd-smuain ceart a bheil Àine gu dearbh riochd-samhlachadh de ‘leus deàlrach’, ceadaichidh sin neach a dhealbhadh ionannachdan le luchd dhen t-seòrsa ri Rosmerta agus Aoibhell.

## Clàr-leabhraichean
*Ellis, Peadar Berresford, *Dictionary of Celtic Mythology*(Oxford Paperback Reference), Oxford University Press, (1994): ISBN 0195089618
*MacKillop, Seumas. *Dictionary of Celtic Mythology*. Oxford: Oxford University Press, 1998. ISBN 0192801201.
*Wood, Sìleasag, *The Celts: Life, Myth, and Art*, Thorsons Publishers (2002): ISBN 0007640595

## Ceanglaichean a-mach
*Diathan Ceilteach agus am Companaich
*Roinn nan prìomh-Dhia Ceilteach
*Tùs-Ceilteach &mdash; Faclair na Beurla

Roinn-seòrsa:Eòlas-ur-sgeulachd
Roinn-seòrsa:Tuatha Dè Danann
Iain MacCormaig

B' e ùghdar Gàidhlig Muileach a bh' ann an **Iain MacCormaig**.

A thuilleadh air an nobhail *[[Dùn Aluinn]]* a sgrìobhadh, chuir **Iain MacCormaig** leabhar eile ri chèile fon ainm "John MacCormick" air a bheil *The island of Mull - An t-eilean [[Muile]]: a guide to the island*.

Bha na sgrìobhaidhean aige - bàrdachd, rosg, aistean, agus dràma - a' nochdadh gu tric anns na h-irisean aig Ruaraidh Arascain is Mhàirr: *[[Guth na Bliadhna]]*, *Alba*, *An Sgeulaiche*, agus *An Ròsarnach*. 

Bhuannaich e duaisean aig a' Mhòd Nàiseanta airson a chuid sgeulachdan.

Chleachd Iain diofar litreachan airson a ainm tron a bheatha: MacCormaig, Mac Cormaic is MacCarmaig.

## Sgrìobhaidhean

### Nobhailean
* *[[Dùn Aluinn]]*

### Sgeulachdan goirid
* Mac Cormaic, Iain. (1912) 'Oighre 'n Dùin-bhàin' ann an *Uirsgeulan Gàidhealach: leis an do choisneadh duaisean aig Mòid a' Chomuinn Ghàidhealach* (Struibhle [Stirling]: Aonghas Mac Aoidh [Eneas MacKay]), d.20-33.

### Bàrdachd
* Mac Cormaic, Iain, F.S.A. (Scot.) 1927. 'Tuireadh an t-saoidh', ann an *Guthan o na Beanntaibh / Voices from the Hills* deas. le John MacDonald (Glaschu: An Comunn Gàidhealach), d.15-16.

### Ann am Beurla
* *The island of Mull - An t-eilean [[Muile]]: a guide to the island*

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

* 'Iain MacCormaig,' ''Pròiseact Arascain'' (Oilthigh Ghlaschu)

Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Muile
Coinneach I na h-Alba

'S e rìgh Albannach a bha ann an **Coinneach I na h-Alba** (no **Coinneach Cruaidh MacAilpein** no **An Ferbasach**).

## Sinnsireachd
Phòs seanair Choinnich, Eoch (air a neo *Achaius* ann an Laideann), bana-phrionnsa Chruithneach den ainm Unguia – nighean Rìgh nan Cruithneach Unguis. Mar seo bha ceangal aig Alpean agus a mhac, Coinneach, ri teaghlach rìoghail nan Cruithneach. Rugadh Coinneach ann an 810.
 
Ged a bha càirdeas eadar Rìgh nan Sgaothaich (air a neo Gàidheal neo *[[Scoti]]* san Laideann) agus Rìghrean nan Cruithneach, cha robh a mhòr-shluagh Cruithneach no na h-uaislean aca deònach an leigeil a-steach mar tighearna. Nuair a chaidh na Lochlannaich is na Cruithnich a chogadh an aghaidh a-chèile, chaisg Coinneach a làmh an àite a dhol a chuideachadh nan Cruithneach – seo ged a bha fios aige gum biodh dùil aig na Lochlannaich cumhachd fhaighinn air dùthaich nan Gàidheal (ris an canar Dail Riata) an dèidh dhaibh sgrios a dhèanamh air arm agus uaislean nan Cruithneach.

Thuit Rìgh nan Cruithneach – Uen – agus a bhràthair Bran a chogadh na Lochlannach agus còmhla riutha bha mòr-bhàs ann am measg nan uaislean is tighearnan Cruithneach eile.

Sheas Coinneach a-steach do dhùthaich nam Cruithneach cho luatha sa b' urrainn dha oir bha dùil aige a ghlèidheadh mar pàirt den rìoghachd aige fhèin.

Bha neach eile ann, de’n ainm Ured, a ghlac an t-slat rìoghail. Chan eil fhios an robh Ured agus Coinneach fàisg air a-chèile mar a bha an rìgh aosd Cruithneach agus mac Alpein ach ma bha (agus chan eil cinnt sam bith gun robh càirdeas eadar an dithis) cha robh iad ro mheasail air a chèile.

Mar a thachair, thagh na h-uaislean Cruithneach a bha air fhàgail MacAilpein agus chaidh an cumhachd rìoghail a spìonadh a làmh Ured agus a thoirt do Choinneach sa bhliadhna 843.

Agus 's ann mar seo a thàinig an dà rìoghachd – Dail Riada agus Pictavia mar a chanar ann an Laideann – ri chèile agus thòisich eachdraidh ar dùthcha fhèin, Alba. Chaochail e ann an 858.

## Aistean co-cheangailte ris
* Rìghrean na h-Alba

Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Roinn-seòrsa:Rìghrean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
Pictavia

Seann rìoghachd Cruithneach. Chaidh aonadh a chur air bonn eadar an dùthaich Cruithneach agus rìoghachd nan Gàidheal den ainm Dal Riada airson Alba a stèidheachadh fo Rìgh Coinneach mac Alpin anns a bhliadhna 843.

## Ainm an rìoghachd:Ainm an sìorrachd san latha an diuth
Bha seachd seann rìoghachdan aig na Cruithnich:

* **Cait** : Gallaibh agus Cataibh (is docha Arcaibh is Sealltainn cuideachd)
* **Ce** : Màrr agus Buchan
* **Circinn**  : Aonghas agus A' Mhaoirne 
* **Fib**  : Fiobha agus Ceann Rois 
* **Fidach** : Moraibh agus Rois
*  **Fotla** : Athall (Athfhotla) agus Gobharaidh
* **Fortriu** : Srath Èireann agus Tèadhaich

Tha arc-eolaiche a nis a smuaintean gun robh rìoghachd Cruithneach air Arcaibh cuideachd.

Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
Dail Riata

B' e seann rìoghachd Gàidhealach a bha ann an **Dail Riata** (gu tric "Dalriada" neo "Dalriata" sa Bheurla). Chaidh a stèidheachadh air an aon talamh ri siorrachd Earra-Ghaidheal an latha an diugh. Chaidh aonadh a chur air bonn eadar an dùthaich seo agus rìoghachd nan Cruithneach den ainm Pictavia fo Coinneach mac Ailpein, Rìgh nan Gàidheal, anns a' bhliadhna 843.

## Na Gàidheil a fàgail Èirinn
Anns an an ceathramh linn tha na seanachaidh agus luchd eachdraidh an dùil gun d'thànaig dream mhòr de dhaoine Ceilteach gu taobh an iar na h-Alba bho rìoghachd ann an ceann a tuath Èirinn den ainm Dail Riata. 'S iad na Gàidheil a bha seo agus 's iad a stèidhich rìoghachd Dail Riata ann an Earra-Ghaidheal agus ,an ceann còir air ceithir linn eile, a sheas le na Cruithnich fo aon rìgh airson an dùthaich ùr den ainm Alba a bhonn-shuidhicheadh.

Tha e coltach gun dàinig na h-Albannaich a dh'Alba ann an trì buidhnean bheag fo thriùir cheann-feadhna. 'S e Fearghas, Latharna agus Aonghas a bh' air na trì cheannardan ud agus ghabh iad sealbh air Ceann Tìre, Latharna agus Eilean Ìle leis an luchd-leanmhuinn aca.
Cha robh cus trioblaid a' feitheamh dhaibh oir bha beag shluaigh a' fuireach air taobh siar na h-Alba aig an àm ud agus tha sinn an dùil gun robh na Cruithnich dòchasach cuideachadh fhaighinn bho na h-Albannaich an aghaidh na naimhdean aca gu deas.
Chaidh Fearghas a chrùnadh ‘na Ard-Rìgh agus bha an dithis eile, Latharna agus Aonghas, nan àrd-rìghrean thairis air an fhearann air an do ghabh iad sealbh.

## Creideamh
Bha na h-Albannaich a' cumail gu creideamh Chrìosd man àm a ghluais iad a dh'Alba agus an Naomh Pàdraig air an Impireachd ann an Èirinn. 'S ann bho rìghrean Dhail Riada a dh'fhàs Eilean Idhe gu bhith na chridhe airson an creideamh agus eaglais Chrìosdaidh ann an taobh a tuath Breatainn. Bha è ainmeil airson na manaich aige mar Naomh Calum Cille agus bhiodh rìghrean bho iomadach dùthaich air an tìodhlaiceadh ann. Bha an eilean gu math ainmeil airson foghlam, na sgrìobhaidhean sgoileireal agus an ealan aig Abaid Idhe.

## Rìghrean

* Fearghas, 495-501
* Domangart I, 501-507
* Comgall, 507-538
* Gabhran, 538-558
* Conall, 558-574
* Aedan, 574-608
* Eochaid, 608-629
* Connad, 629
* Domnal, 629-642
* Ferchar, 642-650
* Dunchad, 650-654
* Conall II, 650-660
* Domangart II, 660-673
* Maelduin, 673-688
* Domnall, 688-695
* Ferchar II, 695-697
* Eochaid II, 697
* Ainbcellach, 697-698
* Fiannamail, 698-700
* Selbach, 700-723
* Dungal, 723-726
* Eochaid III, 726-733
* Alpin, 733
* Muiredach, 733-736
* Eogan, 736-739
* Aed, 739-778
* Fergus II, 778-781
* Eochaid IV, 781
* Constantine, 781-820
* Oengus, 820-834
* Drust, 834-837
* Eoganan, 837-839
* Alpin II, 839-841
* Coinneach, 841-843

'S e Coinneach mac Ailpein an Rìgh mu dheireadh aig Dail Riada oir chaidh an Rìoghachd ùr Alba a stèidheachadh ann an 843 leis fhèin mar Rìgh.

## Aistean co-cheangailte
* Eilean I
* Rìghrean na h-Alba

Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
Scoti

B' e treubh ann an Èirinn agus sam pàirt a tuath den Bhreatainn a bha na **Scoti** no **Scotti**.

Sgrìobh an t-eachdraiche Ròmanach, Ammianus Marcellinus, umpa anns an *Gestarum Rerum* aige.

Tha an ainm Beurla (agus Beurla Ghallda) de dh'Alba a' dol asta.

## Faic cuideachd
* Dail Riata
* Gàidheal

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
Aymer de Valence

B' e **Aymer de Valence**, 2na Earl de Pembroke (c. 1275 - 23 an t-Ògmhios 1324) ceann-airm Sassanach a bhuannaich an aghaidh Raibeart Brus ann am Blàr Meithinnidh.

Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
Eachdraidh Shasainn

Bha Sasainn (Beurla: *England*) na rìoghachd neo-eisimileachd gus an 18mh linn. Tha i suidhichte ann am Breatainn a Deas agus 's e an dùthaich as motha anns na h-eileanan Breatannach. Air 1 Cèitean 1707 chaidh Rìoghachd Shasainn aonachadh le Rìoghachd na h-Alba agus chaidh an Rìoghachd Aonaichte a chruthachadh, ged a bha an dà dhùthaich ann an aonachadh pearsanta bho 1603.

Roinn-seòrsa:Sasainn
Na Cruithnich

'S e seann sluagh a bha beò ann an taobh tuath Bhreatainn a bh' anns **na Cruithnich** (Beurla: *Picts*). Còmhla ris na Gàidheal stèidhich iad rìoghachd Alba fo Choinneach Mac Alpin anns a' bhliadhna 843. Is e 'Picts' an t-ainm a bh' aig na Ròmanaich air na Cruithnich agus Pictavia a bh' aca air an rìoghachd Chruithnich.

## Ceanglaichean a-mach
* 
* 
* 

Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
Oilthigh Ghlaschu

'S e **Oilthigh Ghlaschu** an oilthigh as motha ann an Glaschu agus an dara tè as motha ann an Alba gu lèir as dèidh Oilthigh Dhùn Èideann. Chaidh Oilthigh Ghlaschu a stèidheachadh anns a' bhliadhna 1451 fo Rìgh Seumas II agus an Easbaig Uilleam Turnbull le cead bho Pàp Nicholas II. Chan eil ach aon oilthigh ann an Alba a tha nas aosda na Oilthigh Ghlaschu. 'S e seo Cill Rìmhinn, agus chan eil ach dà eile nas sine ann am Breatainn agus 's iad Oxford agus Cambridge.

Tha sgioba iomain fìor mhath aig an oilthigh cuideachd.

## Ollamhan na Ceiltis

* Aonghas MacMhathain
* Ruaraidh MacThòmais: 1921&ndash;2012 *(aig Oilthigh Ghlaschu: 1949&ndash;1956, 1963&ndash;)*
* Dòmhnall MacAmhlaigh
* Cathair Ó Dochartaigh
* Roibeard Ó Maolalaigh

## Daoine ainmeil
* Anna Latharna NicGillÌosa, seinneadair agus sgrìobhadair Gàidhlig
* Aonghas Dubh MacNeacail, bàrd Gàidhlig
* Francis Hutcheson, feallsanaiche
* Gershom Carmichael, feallsanaiche
* Jimmy Reid: 1932&ndash;2010

## Aistidhean co-cheangailte
* Sean Oileanaich Glaschu
* Oilthighean Aosmhor
* Comunn Oiseanach Oilthigh Ghlaschu

## Ceanglaichean a-mach
* Oilthigh Ghlaschu
* Sgeul na Gàidhlig aig Oilthigh Ghlaschu
* Sgioba Iomain Oilthigh Ghlaschu
* BBC Naidheachdan 2017-03-03: Là na Gàidhlig aig Oilthigh Ghlaschu

*
Glaschu
Roinn-seòrsa:Oilthighean Albannach
Roinn-seòrsa:Glaschu
Fergus Mòr Mac Earca

B' e **Fergus Mòr Mac Earca** no **Fergus Mór mac Eirc** ( ? - c.501) a' chiad rìgh Dail Riata an Alba.

Bidh feadhainn a' toirt an tiotal *"Athair na h-Alba"* dha agus gu mearachdach a' bruidhinn mu dheidhinn mar a' chiad Rìgh aig Alba an àite Cináed mac Ailpín (Coinneach mac Ailpin).

Anns an darna leth dhen 5mh linn, b' e Rìgh Dal Riata an Èirinn a bh' ann. Ghluais e a dh' Alba c.500 agus stèidhich e Dail Riata an Alba.

Tha tòrr connspaid ann mu rìoghachadh oir chan eil mòran fhios air fhàgail againn bhon linn anns an robh e beò. Ann an sgrìobhaidhean nan Ceithir Mhaistir, thathar ag ràdh gur e mac Muredach mac Eogan mac Niall Noigíallach, Àrd Rìgh na h-Èirinn, a bh' ann. Ach, tha an t-ainm aige a' seaghaicheadh gur e mac Erc, Rìgh Dál Riata a bh' ann ach b 'urrainn gur e Erc an aon duine ri Muredach. Bha a bhràthair, Muircheartach, a bha na Àrd Rìgh na h-Èirinn eadar 504 is 527.

Bha e aig ceann ionnsaigh gu Alba a thoirt taic don sheanair aige, Aonghas Muircheartach Loarn - rìgh Dail Riata - a bha fo smachd nan Cruithneach. Rinn Fearghas agus a còignear bhràithrean a chùis air na Cruithnich agus mar sin bhuannaich iad saorsachd Dhail Riata. Bhàsaich an rìgh goirid an dèidh sin agus chaidh Fearghas a thaghadh mar an rìgh ùr. Tha fionnsgeul ann gur e Fearghas a thug an Lia-Fàil gu Alba bho Èirinn .

Chaochail e c.501 agus b' e a mhac, Domangart, rìgh Dail Riata as a dhèidh.

## Iomraidhean


## Aistean co-cheangailte
* Dail Riata
* Pictavia
* Alba
* Eirinn

Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
Roinn-seòrsa:Rìghrean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Gerard Butler

'S e cleasaiche à Alba a th' ann an Gerard Butler (Pàislig, 13 an t-Samhain 1969)

## Clar Fiolm
* Dracula 2000
* Dear Frankie

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Roinn-seòrsa:Seann Oileanaich Oilthigh Ghlaschu
Roinn-seòrsa:Cleasaichean nam film
C.B. Hibernian

Tha **Hibernian** (no **Hibs**) na sgioba ball-coise ann an Dùn Èideann. Stèidhicheadh an club ann an 1875. Tha Hibs a’ cluich ann an lann-cluiche Sràid na Càisge (Easter Road 'sa Bheurla) ann an Lìte. ‘S e Alan Stubbs am manaidsear aca an-dràsta.

Tha Hearts, club ball-coise eile ann an Dùn Èideann, na chlub còmhstritheach mòr aca.

## Duaisean

Buadhaiche Alba: 1903, 1948, 1951, 1952 
Cupa na h-Alba: 1887, 1902, 2016  
Cupa Lìog: 1973, 1992, 2007 

## Tùsan


Roinn-seòrsa:Ball-coise
Roinn-seòrsa:Sgiobannan ball-coise
Roinn-seòrsa:Ball-coise Albannach
Roinn-seòrsa:Sgiobannan ball-coise Albannach
C.B. Cridhe Mheadhan-Lodainn

'S e sgioba ball-coise a th' ann an **Cridhe Mheadhan-Lodainn** no **Hearts** mar a chanas riutha nas trice. Bidh iad a' cluich aig raon-cluiche Tynecastle.

Anns an seusan a b' fhearr a bh' aca airson bliadhnachan, 2005/2006, bhuannaich iad Cupa na h-Alba an aghaidh Gretna agus ghlèidh iad an dara àite anns an SPL air thoiseach air Rangers - a' chiad turas a tha sgioba air crìochnachadh eadar an "Old Firm" airson barrachd air deich bliadhna - agus mar sin tha cothrom aca cluich anns an Champions League, no Cupa na Roinn-Eòrpa, an aghaidh na sgiobannan is ainmeil agus cumhachdach anns an t-saoghal.

## Duaisean
Buadhaiche Alba : 1895, 1897, 1958, 1960 

Cupa na h-Alba : 1891, 1896, 1901, 1906, 
1956, 1998, 2006, 2012

Cupa Lìog na h-Alba : 1955, 1959, 1960, 1963

## Tùsan


Roinn-seòrsa:Ball-coise
Roinn-seòrsa:Sgiobannan ball-coise
Roinn-seòrsa:Ball-coise Albannach
Roinn-seòrsa:Sgiobannan ball-coise Albannach
Cupa na h-Alba (Ball-coise)

An cuach ball-coise as sine ann am bith. 'S e Cupa Chomunn Ball-coise na h-Alba a tha air gu oifigeil.

## 1874 - 1899

1874 Queen's Park

1875 Queen's Park 

1876 Queen's Park

1877 Vale of Leven

1878 Vale of Leven

1879 Vale of Leven

1880 Queen's Park

1881 Queen's Park

1882 Queen's Park

1883 Dùn Bhreatainn

1884 Queen's Park

1885 Renton

1886 Queen's Park

1887 Hibernian

1888 Renton 

1889 Third Lanark 

1890 Queen's Park

1891 Hearts

1892 Celtic

1893 Queen's Park

1894 Rangers

1895 St Bernards

1896 Mheadhan-Lodiann

1897 Rangers

1898 Rangers

1899 Celtic

## Bho thoiseach an fhicheadamh linn gus an Cogadh Mòr

1900 Celtic

1901 Hearts 

1902 Hibernian

1903 Rangers

1904 Celtic 

1905 Third Lanark

1906 Hearts 

1907 Celtic

1908 Celtic

1909 Gun Bhuannachadh

1910 Dùn Deagh

1911 Celtic

1912 Celtic

1913 An Eagalais Bhreac

1914 Celtic

An Cogadh Mòr : Cha robh Co-fharpais ann

## Eadar an Dà Chogadh

1920 Cille Mhearnaig

1921 Partick Thistle

1922 Morton

1923 Celtic

1924 Airdrie

1925 Celtic

1926 St Mirren

1927 Celtic 

1928 Rangers

1929 Cille Mhearnaig

1930 Rangers

1931 Celtic 

1932 Rangers

1933 Celtic

1934 Rangers

1935 Rangers

1936 Rangers

1937 Celtic 

1938 East Fife

1939 Ball-coise

An Darna Chogadh Mòr : Cha robh Co-fharpais ann

## As deidh a' Chogaidh gu 1959

1947 Obar Dheathain

1948 Rangers

1949 Rangers

1950 Rangers

1951 Celtic

1952 Tobar na Mathar

1953 Rangers

1954 Celtic

1955 Cluaidh

1956 Mheadhan-Lodiann

1957 An Eaglais Bhreac

1958 Cluaidh

1959 St Mirren

## 1960 - 1979
 
1960 Rangers

1961 Dùn Phàrlain Athletic 

1962 Rangers

1963 Rangers

1964 Rangers

1965 Celtic

1966 Rangers

1967 Celtic

1968 Dùn Phàrlain Athletic

1969 Celtic 

1970 Obar Dheathain

1971 Celtic

1972 Celtic

1973 Rangers

1974 Celtic

1975 Celtic 

1976 Rangers

1977 Celtic

1978 Rangers 

1979 Rangers

## 1980 - 1999

1980 Celtic 

1981 Rangers 

1982 Obar Dheathain

1983 Obar Dheathain

1984 Obar Dheathain

1985 Celtic 

1986 Obar Dheathain

1987 St Mirren

1988 Celtic

1989 Celtic 

1990 Obar Dheathain

1991 Tobar na Mathar

1992 Rangers 

1993 Rangers

1994 Dùn Dèagh Aonaichte

1995 Celtic

1996 Rangers

1997 Cille Mhearnaig

1998 Mheadhan-Lodiann

1999 Rangers

## 2000 gus latha an-diugh

2000 Rangers

2001 Celtic

2002 Rangers

2003 Rangers 

2004 Celtic

2005 Rangers

2006 Mheadhan-Lodiann

2007 Celtic

2008 Rangers

Roinn-seòrsa:Ball-coise
Roinn-seòrsa:Ball-coise Albannach
Renton (Ball-coise)

Ath-stiùireadh do Renton (Trainspotting).

Bha **Renton** nan Sgioba ball-coise a bha gu math soirbheachail nuair a thòisich ball-coise a bhith ga chluich ann an Alba structar foirmeil.  Ged bha iad glè mhath ann an Cupa na h-Alba, agus bhuannaich iad e dà thuras, strì iad le ball-coise lìge, agus leig iad dheth am ballrachd ann an 1897.  Chluich iad an geama mu dheireadh ann an Cupa na h-Alba ann an 1921.

Roinn-seòrsa:Sgiobannan ball-coise Albannach