open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Buachaille

Bidh **buachaillean** a’ coimhead as dèidh cruidh. Mar as àbhaist 's ann dhan chlas-obrach a bhuinneas a' mhòr-chuid dhe na greusaichean, leis gur e ciùird a th' annta.

* Cìobair
* Dròbhair
* Gille-cruidh

## Buachaillean Ainmeil
*Mohammed (mu 570 - 632)
*Donnchadh Peutan (1886 - 1964)

Roinn-seòrsa:Àiteachas
Roinn-seòrsa:Dreuchdan
Prothaid

Tha **prothaid** na buannachd airgid neo tairbhe. Nuair a reicear stuth airson prìs nas àirde na cheannaicheadh e, nithear prothaid. Tha prothaid gu math connspaideach, a chionn 's gu bheil e cudromach do dhuine, ach aig an aon àm, cruthaichidh e at-airgid (inflation).

* Calpachas
* Karl Marx
* Adam Smith

Roinn-seòrsa:eaconomachd
Bucall

Tha **bucall** na innleachd a dhùineas crios, bann, bròg ⁊c.

Roinn-seòrsa:Àirneis
Roinn-seòrsa:Aodach
Feòladair

Tha **feòladair** neo **bùidsear** na dhuine a tha a’ reic feòla, agus a’ marbhadh beathaichean air a shon. Tha iad a’ reic pàidhean 7c cuideachd.  Mar as àbhaist 's ann dhan chlas-obrach a bhuinneas a' mhòr-chuid dhe na feòladairean, leis gur e ciùird a th' annta. A dh'aindeoin sin, a cuid dhaibh ann a bhuinneas dhan a' bhùirdeasachd, ma bhios companaidh aca.

## Feòladairean Ainmeil
*George Dickie (1912–1951)

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Biadh
Roinn-seòrsa:Feòil
Roinn-seòrsa:Dreuchdan
Buillean

Tha **buileann** neo **lofa** na aran anns a’ chumadh san deach fhuineadh.

Roinn-seòrsa:Còcaireachd
Roinn-seòrsa:Biadh
Buain

Se an t-àm a bhuaineas tu an t-arbhar ⁊c a tha ann am **buain.** Aig an àm seo, tha mòran dannsaichean, agus traidiseanan ri fhaighinn, air sgàth 's gun robh e cho cudromach do muinntir na linntean a chaidh.

Roinn-seòrsa:àiteachas
Builgean

*Is dòcha tha thu lorg [[builgean-thalmhainn]]*

Tha **builgean** na bhàlla tana trìd-shoilleir de lionn air a lionadh le àile neo gas.

Roinn-seòrsa:eòlas-nàdair
Buinneach

Tha **buinneach**, **an spùt** neo **spùt dubh** galar a bheir ort a bhith a’ cac ro thric, air sgàth gu bheil an cac fhèin na lionn.

Roinn-seòrsa:Slàinte
Bumpair

Tha **bumpair** na phàirt den chàr. Tha bumpairean mu bheulaibh is mu chùlaibh a’ chàr, agus tha iad ga dìonadh bho cron. Gu tric, cuirear sticearan orra, gu h-àraid sticearan ag ràdh dè’n stàit a tha an càr às, mar “GB” airson Breatann, “CH” air an t-Eilbheis agus “PL” air Pòlainn.
 
Roinn-seòrsa:càraichean
Bun-craoibhe

'S e am pàirt den craoibhe a tha a' maireadh an dèidh do leagail a tha ann am **bun-craoibhe**, no **stoc**.

'S urrainn do stocan ùr-fhàs. Ann am preasarlach no preas-choille tha an coilltear a' leagail cuid de na stocan do fiodha agus a' leigeil stocan eile ag ùr-fhàs.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Craobhan
Plucan

*Is dòcha tha thu lorg [[cnag-dealain]] neo [[pluc]]*

'S e **plucan** a tha air rudeigin a thèid a-steach ann am mullach botail, crogain, 7c neo toll mar ann an amar-ionnlaid gus a dhùnadh.

Roinn-seòrsa:Àirneis
Cnag-dealain

Tha **cnag-dealain** neo **plucan** na pìos leis an cuirear uèir dealain a-steach ann am bun-dealain.

Roinn-seòrsa:teicneòlas
Bus

*Is docha tha thu lorg [[beul]], [[gruaidh]] neo [[bathais]]*

Tha **bus** na charbad mòr san siubhail daoine air rathaidean. Bidh aon neo dà-ùrlair ann.

Is ann à “omnibus” neo “autobus” a tha “bus”.

* Bus-treòrachaidh (guided bus)
* Bus-tùrais (tour bus)
* Càr
* Carbad
* Còidse
* Tram
* Trèana

Roinn-seòrsa:Trafaig
68

*Is dòcha gu bheil thu a' lorg [[1968]]*

## Tachartasan
* 8 an t-Iuchar Ghabh an Seanadh Ròmanach ri Galba mar Impire.

## Breithean

## Bàsan

Roinn-seòrsa:60an
536

**536** 

## Tachartasan
* 8 an t-Iuchar: Chaidh an Naomh Silbherius a thaghadh mar a' chiad Pàpa. 

## Breithean

## Bàsan

Roinn-seòrsa:530an
793

**DCCXCIII**

## Tachartasan
* 8 an t-Iuchar: An creach Lochlannach aig Lindisfarne
*Chaidh Frankfurt, A' Ghearmailt a chlàradh airson a' chiad turas.

## Breithean

## Bàsan

Roinn-seòrsa:790an
Bun-dealain

Tha **bun-dealain** na innleachd san tèid cnag-dealain. Mar is àbhaist, tha iad sna  ballaichean, neo bùird. Ann am Breatann, tha trì tuill ann, ach sa mhòrchuid de dhùthchannan eile, tha dìreach dà ann.

Roinn-seòrsa:teicneòlas
1949

**MCMXLIX**

## Tachartasan
* 8 an t-Iuchar: Chaidh *[[1984 (leabhar)|1984]]* le George Orwell a chuir a mach.
* Bhuannaich William Faulkner an Duais Nobel ann an Litreachas.
* Bonn prìomh-bhaile na Gearmailt.
* Cur às do Thràilleachd ann an Cubhait
* Taisgealadh bercelium

## Breithean
* 30 am Faoilleach -Peter Agre, ann an Northfield (Minnesota). Bith-eòlaiche às na Stàitean Aonaichte.
* 11 an Gearran - Axel Munthe, ann an Stockholm. Sgrìobhadair às An t-Suain.
* 4 am Màrt - Volodymyr Ivasyuk, ann an Kitsman. Bàrd, lighiche, seinneadair agus sgrìobhaiche òrain Ucràineach/Sobhiatach.
* 6 an Giblean - Janet Ågren, ann an Landskrona. Actair às An t-Suain.
* 8 an Giblean - Ailig MacFhearghais, ann an Lios Uillt. Neach-poileataigs à dh'Alba.
* 26 an Cèitean - Jeremy Corbyn, ann an Chippenham. Neach-poileataigs à Sasainn.
* 18 an t-Ògmhios - Lech Kaczyński, ann an Warsaw. Neach-poileataigs às A' Phòlainn.
* 15 an t-Iuchar - Carl Bildt, ann an Halmstad. Neach-poileataigs às An t-Suain.
* 19 an t-Iuchar - Kgalema Motlanthe, ann am Boksburg. Neach-poileataigs à Afraga a Deas.
* 27 an t-Iuchar - Ruaraidh Dòmhnallach, ann an Dòrnach. Ceòladair  à dh'Alba.
* 23 an t-Sultain - Bruce Springsteen, ann an Long Branch (Jersey Nuadh). Ceòladair às na Stàitean Aonaichte.
* 1 an Dùbhlachd - Pablo Escobar, ann an Envigado. Ceannard luchd-reic nan drogaichean à Coloimbia.

## Bàsan
* 30 am Màrt - Friedrich Bergius, ann am Buenos Aires. Ceimigear às A'Ghearmailt.
* 5 an Cèitean - Maurice Maeterlinck, ann an Nice. Sgrìobhadair às A'Bheilg.
* 10 an t-Ògmhios - Sigrid Undset, ann an Lillehammer. Sgrìobhadair às An Danmhairg.
* 16 an t-Iuchar - Fedir Drobitko, ann an Okhtyrka. Neach-ciùil, ball còisire agus stiùiriche-ciùil Ucràineach/Sobhiatach a chluicheadh a' bhandura/kobza.
* Aonghas Caimbeul, Bàrd Gàidhealach à Alba.

Roinn-seòrsa:1940an
1916

'S e bliadhna-leum a bha ann an **1916** (**MCMXVI**). 

## Tachartasan
* 24 An Giblean - Ar-a-mach na Càisge
* 1 an t-Iuchar - a' chiad latha de Bhlàr an Somme (a bha a' mairsinn gus 18 an t-Sultain); chaochail gu bhith 20,000 saighdearan den Airm Bhreatannaich, a bu mhotha san eachdaraidh an Airm.
* 7 an Dùbhlachd - Thòisich David Lloyd George mar phrìomh-mhinistear na Rìoghachd Aonaichte (gu 1922)
* Bhuannaich Carl Gustaf Verner von Heidenstam an Duais Nobel ann an Litreachas.
* 16 an Dùbhlachd - Chaidh Framsóknarflokkurinn a stèidheachadh ann an Reykjavík (Innis Tìle).
* Chaidh Alþýðuflokkurinn a stèidheachadh ann an Reykjavík (Innis Tìle).

## Breithean
* 10 am Faoilleach - Sune Bergström, ann an Stockholm. Fear-saidheans às An t-Suain.
* 12 am Faoilleach - P. W. Botha, ann am Paul Roux. Neach-poileataigs à Afraga a Deas.
* 11 am Màrt - Arailt MacUilleim, ann an Huddersfield. Neach-poileataigs à Sasainn.
* 11 am Màrt - Edward Heath, ann an Huddersfield. Neach-poileataigs à Sasainn.
* 26 am Màrt - Christian B. Anfinsen, ann am Monessen (Pennsylvania). Ceimigear às na Stàitean Aonaichte.
* 11 an Cèitean - Camilo José Cela, ann am Padrón. Sgrìobhadair às An Spàinn.
* 28 an Cèitean – Ivan Franko, ann an Lviv. Bàrd, eadar-theangair, sgrìobhadair, eaconamaiche agus neach-iomairt poileataigeach Ucràineach.
* 15 an t-Ògmhios - Herbert Simon, ann am Milwaukee. Eaconamaiche às na Stàitean Aonaichte.
* 18 an t-Ògmhios - Julio César Turbay Ayala, ann am Bogotá. Neach-poileataigs à Coloimbia.
* 8 an t-Iuchar - Francis Crick, ann an Weston Favell. Eòlaiche-Bith à Sasainn.
* 12 an t-Iuchar - Lyudmila Pavlichenko, ann am Bila Tserkva. Snaidhpear agus eachdraiche Ucràineach/Sobhiatach.
* 6 an Dùbhlachd - Kristján Eldjárn, ann an Tjörn í Svarfaðardal. Neach-poileataigs à Innis Tìle.

## Bàsan
* 20 an Gearran - Klas Pontus Arnoldson, ann an Stockholm. Neach-aithris agus neach-poileataigs às An t-Suain.
* 14 an t-Sultain - José Echegaray y Eizaguirre, ann am Madrid. Sgrìobhadair às An Spàinn.
* 23 an t-Iuchar - Sir William Ramsay, ann an High Wycombe. Ceimigear à dh'Alba.
* 15 an t-Samhain - Henryk Sienkiewicz, ann an Vevey. Sgrìobhadair às A' Phòlainn.

Roinn-seòrsa:1910an
1976

'S e bliadhna-leum a bha ann an **1976** (**MCMLXXVI**).

## Tachartasan
* Bhuannaich Saul Bellow an Duais Nobel ann an Litreachas.
* Chaidh Almere (Na Tìrean Ìsle) a stèidheachadh.
* Taisgealadh bohrium (eileamaid 107) ann an Dubna.
* Achd Chroitearachd ann an Albainn anns an d’fhuair na croitearan cothrom a' chroit aca a cheannach eadhon an aghaidh miann nan uachdarain.
*Chleamhnaich an Institiud Foghlam na h-Alba ris an STUC.

## Breithean
* 1 an Gearran - Katrín Jakobsdóttir, ann an Reykjavík. neach-poileataigs à Innis Tìle.
* 15 an Gearran - John Lamont, neach-poileataigs à Alba.
* 10 am Faoilleach - Ian Poulter, cluicheadair goilf.
* 5 an Giblean - Henrik Stenson, cluicheadair goilf à Gothenburg, an t-Suain.
* 10 an Lùnastal - Ian Murray, neach-poileataigs Pàrtaidh Làbarach na h-Alba.
* 26 an Lùnastal - Dòmhnall Camshron, neach-poileataigs Albannach.
* 5 an t-Sultain - Carice van Houten, ann an Leiderdorp. Actair às na Tìrean Ìsle.
* 27 an t-Sultain - Francesco Totti, san Ròimh. Cluicheadair ball-coise às an Eadailt.

## Bàsan
* 26 am Faoilleach - Hermann Jónasson, ann an Reykjavík. Neach-poileataigs à Innis Tìle.
* 14 an Giblean - Mariano Ospina Pérez, ann am Bogotá. Neach-poileataigs à Coloimbia.
* 26 an Cèitean - Martin Heidegger, ann am Freiburg im Breisgau. Feallsanaich às A' Ghearmailt.
* 11 an t-Iuchar - León de Greiff, ann am Bogotá. Bàrd à Coloimbia. 
* 25 an Lùnasdal - Eyvind Johnson, ann an Stockholm. Sgrìobhadair às an t-Suain.
* 5 an Dàmhair - Lars Onsager, ann an Coral Gables (Florida). Ceimigear.
* 30 an Dàmhair - Gustav Hertz, ann am Berlin an Ear. Fiosaigiche às a' Ghearmailt.
* 9 an t-Sultain - Mao Zedong, ann am Beijing. Neach-poileataigs à Sìona.
* 26 an t-Sultain - Leopold Ruzicka, ann am Mammern. Ceimigear à Croàisia.

Roinn-seòrsa:1970an
1977

**MCMLXXVII**

## Tachartasan
* Bhuannaich Vicente Aleixandre an Duais Nobel ann an Litreachas.
* 27 an t-Ògmhios - Fhuair Diobutaidh a chuid neo-eisimeileachd bhon An Fhraing.
* 13 an Cèitean - Thill Dolores Ibárruri dhan Spàinn.
*Chleamhnaich an Institiud Foghlam na h-Alba ris an TUC.

## Breithean
* 2 am Faoilleach - Oleksiy Pavlenko, ann an Uman. Neach-malairt agus neach-poileataigs às An Ucràin.
* 3 am Faoilleach - Sigmar Vilhjálmsson, ann an Egilsstaðir. Craoladair à Innis Tìle.
* 2 an Gearran - Shakira,  ann am Barranquilla. Ceòladair à Coloimbia.
* 16 an Gearran - Sandra van Nieuwland, ann an Delft. Seinneadair às Na Tìrean Ìsle.
* 1 an t-Ògmhios - Jón Jósep Snæbjörnsson, ann an Akureyri. Actair agus ceòladair à Innis Tìle.
* 8 an t-Iuchar - Kanye West, ceòladair Aimeireaganach.
* 8 an t-Iuchar - Tânia Calil Padis Campos, ann an São Paulo. Actair à Braisil.
* 22 an t-Iuchar - Alex Cole-Hamilton, neach-poileataigs Albannach.
* 30 an t-Iuchar - Derek Mackay, neach-poileataigs Albannach. 
* 3 an t-Sultain - Daniel Johnson, neach-poileataigs Albannach.
* 21 an t-Samhain - Jón Þór "Jónsi" Birgisson, ann an Reykjavík. Ceòladair à Innis Tìle.

## Bàsan
* 14 am Faoilleach - Anthony Eden, Prìomh-mhinistear Bhreatainn
* 16 an Lùnasdal - Elvis Presley, seinneadair Aimeireaganach
* 25 an Dùbhlachd - Charlie Chaplin, ann an Vevey. Actair à Sasainn.

Roinn-seòrsa:1970an
218

**218** 

## Tachartasan

## Breithean
* Gallienus, Impire na Roimhe

## Bàsan
* 8 an t-Iuchar: Macrinus, Impire na Ròimhe

Roinn-seòrsa:210an
1505

## Tachartasan
* Chaidh Bun-Reachd a sgrìobhadh anns a' Cho-fhlaitheas na Pòlainn - Liotàinia.
* Chaidh Nokia (Suòmaidh) a chlàradh airson a' chiad turas.
* Chaidh  am baile Pencaitland na bhorgh bharanachd.

## Breithean
*Andrés de Vandelvira, ann an Alcaraz. Ailtire às An Spàinn.

## Bàsan
* 8 an t-Iuchar: Hongzhi, Impire Siona

Roinn-seòrsa:1500an
Bùth

Is e a tha ann am **bùth** ionad far am bith ceannaiche a reic a bhathair ri luchd cleachdaidh a tha gan iarraidh a shàsaich na feuman aca fhèin. Tuigear gur e neach-malairt a tha anns an ceannaiche. Bithidh esan a' cosnadh a bheòshlaint eadar ceannaich agus reic. Bithidh esan a' ceannaich bathair "anns an tomad", aig prìs saor. Bithidh esan a reic gach aonad de bathar aig prìs daor. Their sinn "ràth" ris an difir eadar cosgais an ceannaich agus prìs an reic. Is e a tha ann am *bathar-bhòrd*, bòrd fada a tha sìnte thar an ùrlar, eadar doras a' bheulaibh agus na bathair as luachmhor a tha air an cumail air sgeilpichean aig cùlaibh a' bhùth. Canar neach-bùtha ri cudeigin a tha a' cumail agus a' ruith bùtha. 
  
* feòladair
* fuineadair
* margaid

Roinn-seòrsa:Eaconomachd
Bucas (craobh)

Tha **bucas** (*Buxus*) na sheòrsa craoibh bhig.

## Dealbhan

Buxus sempervirens.jpg
Boxwood and beech relict forest canopy, Epiphytes, Mezmay, Russia.jpg 
Boxwood (Buxus sempervirens) relict forest, Epiphytes, Mezmay, Russia.jpg 
Boxwood (Buxus) and Beech (Fagus) forest, Epiphytes, Mezmay, Russia.jpg


Roinn-seòrsa:Craobhan
Uachdaran

*Is dòcha gu bheil thu a' lorg [[uachtaran]]*

Tha **uachdaran** na dhuine dom buin fearann, neo fhear glè chudromach.

* Croitear
* Duine-uasal
* fear-taic
* Fuadach nan Gàidheal
* Morair
* Taigh nam Morairean

Roinn-seòrsa:dreuchdan
Roinn-seòrsa:poileataigs
Duine-uasal

Tha **duine-uasal** na dhuine a bhuineas do theaghlach cudromach. Tha ciall eile aige: fear a tha gu math modhail is onarach.

* Fear-taic
* Morair
* Taigh nam Morairean
* Uachdaran

## Ceanglaichean a-mach
* “Duniwassal” air Wikipedia sa Bheurla

Roinn-seòrsa:Uaislean
Roinn-seòrsa:Tiotalan
Bocanach

Tha **bocanach** na bheathach coltach ri fiadh beag , a gheibhear ann an Afraga agus anns an Aisia

* antalop

Roinn-seòrsa:Bó
Roinn-seòrsa:Mamalan
632

**632** 

## Tachartasan

## Breithean

## Bàsan
* 8 an t-Ògmhios: Am Fàidh Muhammad ibn Abdullah, neach a stèidhich an creideamh Ioslam

Roinn-seòrsa:630an
Blobhsa

Is cruth lèine sonraichte ri boireannan a tha ann am **blobhsa**. Coltach ri leine is e ball-aodach a tha ann.

Roinn-seòrsa:aodach
Stamh

Tha **stamh** (Laideann: *Laminaria digitata*) na sheòrsa feamainn dubh air a bheil duilleagan fada leathann. 'S e duilleag an staimh a tha ann am bàrr-staimh, leis am bithear a' dèanamh ceilp.

Thathas a' cantainn stamh ri casan nan diofar seòrsa feamainn. 'S e cas na feamnach a th' anns an stamh, agus theirear *bàrr* no liadhag ris an duilleig mhòir a tha a' fàs air an stamh.

'S e stamh a' chas air a bheil an liadhag a' fàs.

## Iomraidhean



Roinn-seòrsa:Feamainn
Carbad-adhair

Tha **carbad-adhair** neo **soitheach-adhair** na inneal a thèid air iteig.

Chruthaich na bràithrean Montgolfier na chiad bailiùnaichean anns an robh daoine a' siubhal tron adhair ann an 1783. Ghiùlain a' chiad bailiùn caora, tunnag agus coileach ach bha a' chiad bailiùn le paidhleatan anns an Sultain 1783 agus e a' dol 5 mìltean ann an 25 mionaidean. B' e Jean-Pierre Blanchard agus John Jeffries na chiad daoine a chaidh thar Caolas Shasainn ann an 1785.

Bha a' chiad iteal le cumhachd ann an Alba ann an 1909 nuair a chaidh na bràithrean Harold agus Frank Barnwell à Sruighlea aig àirde de 4 m airson 80 m. Seo sia bliadhnaichean ann dèidh do bhràithrean Wright ann an Ameireaga.

Tha plèanaichean le motaran dealanach air a bhith ag iteal eadar eileanan ann an Arcaibh, mar eisimpleir Westray agus Papa Westray ach tha beachd air àrd-oifigear Loganair a tha a' solar na seirbheisean adhair ann an Arcaibh, gum bi haidridean nas prataigiche airson Arcaibh air sgàth 's gum feumaidh comas a dol a dh'Obar Dheathain a bhith aig a h-uile plèan.

Cheannaich Loganair ochd turboprops bho chompanaidh ATR ann an 2022 an àite na Saab 340an a bha ann an seirbheis airson a' companaidh airson 23 bliadhna.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Giùlan
Carbad

Is iomadh ciall a tha aig **carbad**
* carbad
** càr
** carbad-adhair
** carbad-eiridinn
** carbad-motair
** carbad-smuid (carbad rathad-iarainn)
** carbad-smàlaidh
** carbad-speura
* peirceall
Peirceall

Tha **peirceall**, **carbad** neo **giall** na roinn as ìsle na h-aghaidhe. Se aon den dà chnàmh a bhios a’ cumail na fiaclan.

Roinn-seòrsa:corp
Uainfheoil

'S e feòil à uain a tha ann an **uainfheoil**. Nì Alba is Sealainn Nuadh pàirt mhòr den margaid eadar-nàiseanta. Mar is trice, ithear i le sabhs meannt.

Roinn-seòrsa:Feòil
Ionmhas

Tha **ulaidh** neo **ionmhas** rudeigin prìseil neo luachmhòr, mar seudan neo airgead. Tha iad fo thalamh, neo anns na taighean-tasgaidh gu tric.

Roinn-seòrsa:Àrc-eòlas
Luibhean-luaisgein

Tha **luibhean luaisgein** (Beurla: *phytoplankton*) nan seòrsa mheanbhean-bheò a tha a’ dèanamh solas fann, gu h-àraid san oidhche.

Roinn-seòrsa:beathaichean
Roinn-seòrsa:luibhean
Hydra (beathach)

*Is docha tha thu lorg [[each-uisge]] neo [[nathair-mara]]*

Tha **hydra** na sheòrsa beathach glè bheag a tha mar luibh. Tha e a’ fuireach fo uisge, agus tha “stoc” aige agus greimichean aig ceann eile.

Roinn-seòrsa:Beathaichean
Lugaidh

Tha **lugaidh** na sheòrsa cnuimh a tha a’ fuireach fo ghainmheach na mara, gu h-àraid air an tràigh. Ithidh mòran eòin iad, agus chaidh iad a’ cleachdadh ann an iasgadh.

Roinn-seòrsa:Cnuimh
1544

'S e bliadhna-leum a bha ann an **1544** (**MDXLIV**). 

## Tachartasan
* 15 an t-Iuchar: Blàr na Lèine faisg air Loch Lòchaidh
* Chaidh Tocaima (Coloimbia) a steidheachadh.
* Blàr na Lèine

## Breithean
	
## Bàsan

Roinn-seòrsa:1540an
630

**630** 

## Tachartasan
* 1 am Faoilleach: Chaidh Muhammad le arm gu Mecca gus a cheannsaich.

## Breithean

## Bàsan

Roinn-seòrsa:630an
1651

'S e bliadhna AD a bha ann an **1651** (**MDCLI**). 

## Tachartasan
* 1 am Faoilleach: Shuidh Teàrlach II air an cathair-rìgh aig Alba.
* 20 an Cèitean- Blàr Inbhir Cèitein
* Thàinig Cogadh Sìobhalta Shasainn gu crìoch. (toiseach 1642)

## Breithean

## Bàsan

Roinn-seòrsa:1650an
Reul-bhad

Tha **reul-bhad** na còmhlan de reultan. Ged a tha iad a’ coimhead mar a tha iad faisg air a chèile bhon planaid againne, mar is trice, chan eil iad faisge air a chèile idir. Is urrainn do reul aig taobh eile den speur againn a bhith nas fhaisge ri reul eile, na reultan a tha nan nàbaidhean san aon reul-bhad.

## Reulbhadan

### [[Casan na grèine]] (Zodiac)

Tha an dà chuid nan ainmean Gàidhlig agus ainmean a chleachdas anns a' Bheurla, a tha ann an saidheans eadar-nàiseanta (a'chuid as motha a'tighinn bho Greugais, Laidinn, agus Arabais) air an clàrachadh an seo. Chanar **crios-nèimhe** no **grian-chrios** riutha cuideachd.

Aquarius - Fear-giùlain Uisge

Aries - An Reithe no An Rùd (Leòdhas)

Cancer - Am Partan no A' Chrùbag

Capricorn - An Gobhar

Gemini - Càraid

Leo - An Leomhann

Libra - Am Meidh

Pisces - Na h-Iasgan

Sagittarius - An Saighdear no Am Boghadair

Scorpio - An Sgairp no An Nathair-nimhe

Taurus - An Tarbh (reul-bhad)

Virgo - A' Mhaighdean (reul-bhad) no An Òigh

### Fir Eile
Hydra - An Nathair-nimhe

Orion - An t-Sealgair Mòr, Rìgh Meangan

Ursa Major - An Crann-Arain, An Long

Ursa Minor - Ceata Cam, Drag-bhod

Roinn-seòrsa:Reul-eòlas
*
Meanbh-bheò

Tha **meanbh-bheò**, **gròtham**, **planctan** (iolra: planctanan), **plancton** no **bathar-cana** (Beurla: *plankton*) na beathach neo luibh glè bheag a tha a’ fuireach aig mullach na mara.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Beathaichean
Roinn-seòrsa:Luibhean
1887

**MDCCCLXXXVII**

## Tachartasan
* 1 am Faoilleach: Bàn-Rìgh Bhictoria a-nis Ban-ìompaire na h-Innseachan
* Chaidh Dabeiba agus El Rosal (Coloimbia) a stèidheachadh.
* Chaidh Boksburg (Afraga a Deas) a stèidheachadh.
* Chaidh Banes, baile beag ann an Cùba, a stèidheachadh.

## Breithean
* 12 an Cèitean - Elek Köblös, ann an Sáromberke. Ceannard a' Phàirtidh Chomunnaich Romàinia.
* 15 an Cèitean - Edwin Muir, ann an Deerness. Sgrìobhadair is eadar-theangaiche à Alba. 
* 31 an Cèitean - Saint-John Perse, sgrìobhadair às an Fhraing.
* 23 an t-Ògmhios - Ernst Rowohlt, ann am Bremen. Deasaiche às a' Ghearmailt.
* 9 an t-Iuchar - Dòmhnall Ruadh Chorùna, ann an Uibhist a Tuath. Bàrd à Alba.
* 22 an t-Iuchar - Gustav Hertz, ann an Hamburg. Fiosaigiche às a' Ghearmailt.
* 12 an Lùnastal - Erwin Schrödinger, ann am Vienna. Fhiosaigiche às an Ostair.
* 6 an Dàmhair - Le Corbusier, ailtire às an Eilbheis.
* 13 an t-Sultain - Leopold Ružička, ann an Vukovar. Ceimigear à Croàisia.
* 19 an t-Samhain - James Batcheller Sumner, ceimigear às na Stàitean Aonaichte.
* 28 an t-Samhain - Ernst Röhm, ann am München. Nàsach às a' Ghearmailt.
*Anna Arnott, seinneadair Gàidhlig à Cille Mhoire.

## Bàsan

Roinn-seòrsa:1880an
1818

**MDCCCXVIII**

## Tachartasan
*15 an Giblean - Lagh Frangach a chuir as do mhalairt nan daoine dubha.
* 3 an Dùbhlachd - inbhe stàite do Illinois.
* Chaidh am baile Flint, Michigan a stèidheachadh.
* Chaidh Oilthigh Bhonn a stèidheachadh ann am Bonn.

## Breithean
* 5 an Cèitean - Karl Marx ann an Trier.
* 30 an t-Iuchar - Emily Brontë, sgrìobhadair Sasannach.
* 28 an Dùbhlachd - Carl Remigius Fresenius, ceimigear Gearmailteach ann am Frankfurt.

## Bàsan
* 8 an Dùbhlachd - Johan Gottlieb Gahn, ceimigear às an t-Suain.

Roinn-seòrsa:1810an
Dùghlais

Tha **Dùghlais **(Gaelg: *Doolish;* Seann-Ghàidhlig: *Duboglassio*, Beurla: *Douglas*) na prìomh-bhaile aig Eilean Mhanainn. Chaidh am baile a chlàradh airson a' chiad turas ann an 1192.

Chaidh e na chathair-bhaile airson Iùbalaidh Phlatanaim a' Bhànrigh ann an 2022.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eilean Mhanainn
Roinn-seòrsa:Bailtean
Balley Chashtal

Tha **Balley Chastal** (Baile a' Chaisteil, Beurla: "Castletown") na bhaile air taobh an ear-dheas Eilean Mhanainn.

Bha e na phrìomh-bhaile gu 1874, nuair a ghluas Tinwaal (Tinbheal) gu Doolish

* 

Roinn-seòrsa:Eilean Mhanainn
Purt Çhiarn

Tha **Purt Çhiarn** (Beurla: "Port Erin") na bhaile bheag Mhanainn faisg air Purt le Moirrey. 

Roinn-seòrsa:Eilean Mhanainn
Laksaa

Is baile beag suidhichte air taobh sear Ellan Vannin (Mhanainn) a tha ann an **Laksaa**. Tha cala bheag aig a' bhaile, a bha uaireigin as-portadh luaidh agus sinc o meinnichean ann an Glen Laksaa. Tha Rathad Iarainn Dealanachd Mhanainneachd a ruith tro a' bhaile, agus is ann an Laksaa a tha bun-steisean Raad-Yiarn Snaiull (Rathad-iarainn Snaiuil) a ruitheas gu mullach Snaiuil, beinn 2,063 troighean 's an aird, agus an aite b'airde air an eilean.
Tha am baile ainmeil airson cuibhle-uisge mòr don ainm "An Leadaidh Isabella" neo Cuibhle Laksaa. Dhealbh innleadair don ainm Robert Casement an Roth-uisge seo, air an deach togail ann an 1854. Is i an cuibhle-uisge bu mhor 'san t-saoghal a tha anns an Leadaidh Isabella. Cuibhle cul-stealla a tha innte. Tha tras-tomhais de 72 troighibh oirre agus tha a bucaidean 6 troighean anns an leathad. Cuibhle taosgaidh a tha innte, air an robh dleasdanas a thogail uisge as na trannsaichean b'isle de na meinnean ceithreamh mile nas fhada suas a' ghlinne. 

Roinn-seòrsa:Eilean Mhanainn
Port na h-Innse

Tha **Port na h-Innse**(Gaelg: *Purt ny hInshey;* Beurla: *Peek*) na bhaile ann an Eilean Mhanainn

Roinn-seòrsa:Eilean Mhanainn
Eòlas-comainn

Is e meur de na saidheansan sòisealta a tha ann an **eòlas-comainn** no **sòiseòlas** no **sòiseo-eòlas**. Is e gnìomh do sgoilearan-comainn a thuigsinn ciamar a bhitheas coimhearsnachdan ag obair. Stèidheachadh Eòlas-comainn mu mheadhan an 19mh linn. Thòiseach i mar meur de sgoil-eaconamais, agus tha dlùth-cheangailean aige ri daonn-eòlas agus teòirig poileataigeachd. B' e Auguste Comte a bha anns a' chiad duine a thug an t-ainm *sociologie* do dh'eòlas seo. Ann an Alba bha Patrick Geddes cudromach aig toiseach am 20mh linn.

Bha Vilfredo Pareto, Karl Marx agus Friedrich Engels a' measg na feallsanaich a stèidhich bun corpus litreachais do eòlas-comainn. Tha e cudthromach ri aithneachadh nach eil ceangal eadar Eòlas-comainn agus an creideamh poilitigeach stèidhichte air teòirig poilteataigeachd de Marx don b' ainm Co-mhaoineas.

## Sòiseo-eòlaichean ainmeil
* Émile Durkheim
* Pyotr Kropotkin
* Lucrețiu Pătrășcanu

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eòlas
*
Balley Keeil Eoin

’S e **Balley Keeil Eoin** (Baile Cill Eòin) baile beag Eilean Mhanainn. Tha Bunscoill Ghaelgagh ann.

’S e Cronk Keeil Eoin (Cnoc Cill Eòin) an àite tùsail Tinwaal (Tinbheil) agus bidh Tinwaal a’ toirt gu buill achdan le Aonta Rìoghal air Laa Tinwaal (Là Tinbheil) air 5 an t-Iuchar air a’ Chnoc fhèin fhathast.

Bha Laa Tinwaal air Là Fhèill Eòin gus an do dh’atharraich am mìosachan, oir tha 5 Iuch. ionann ri Là Fhèill Eòin sa mhìosachan Iulianach

Roinn-seòrsa:Eilean Mhanainn
Creneash

'S e baile ann an Mhanainn a th'ann an **Creneash** (Beurla: Cregneash, Creneash, Cregneish), eadar Purt le Moirrey is Purt Chiarn. Is ann à Creneash a bha Ned Maddrell, agus 's e Gaidhealteachd Eileain Mhannainn a bh'ann roimhe e bhas anns a'bhliadhna 1974.

Roinn-seòrsa:Eilean Mhanainn
1603

**MDCIII**

## Tachartasan
* 24 am Màrt - Chaidh Seumas VI na h-Alba a chrùnadh mar Rìgh Seumas I Shasainn. Canar "aontachadh nan crùintean" ri seo.

## Breithean
* Abel Tasman, ann an Lutjegast. Maraiche agus Fear-malairt às Na Tìrean Ìsle.

## Bàsan
* Gráinne Mhaol (Gráinne Ní Mháille)
* Ealasaid Tudor, Ban-Righinn Shasuinn.
*22 an Dùbhlachd - Mehmed III, ann an Istanbul. Treas ceannard deug Impireachd nan Otomanach.
Roinn-seòrsa:1600an
1945

**MCMXLV**

## Tachartasan
* an Gearran - Co-labhairt Yalta.
*10 an Dàmhair: chaidh am Pàrtaidh Nàsach a sgaoileadh.
* 24 an Dàmhair - Chaidh na Dùthchannan Aonaichte a stèidheachadh.  
* Crìoch an Dàrna Cogaidh agus tòiseachadh a' Chogaidh Fhuair
* Chaidh La Unión (Coloimbia) a stèidheachadh.
* Bhuannaich Gabriela Mistral an Duais Nobel ann an Litreachas.
*Chaidh AHO a stèidheachadh ann an Oslo (Nirribhidh).

## Breithean
* Zuzanna Ginczanka, ann an Kraków. Bàrd às A' Phòlainn.
* Mairead Anna NicAoidh, ann an Regina, Canada. Sgoilear aig Sgoil Eòlais na h-Alba.
* 4 am Faoilleach - Richard Schrock, ann am Berne (Indiana). Ceimigear às na Stàitean Aonaichte.
* 29 am Faoilleach - Tom Selleck, ann an Detroit. Actair às na Stàitean Aonaichte.
* 14 an Gearran - Hans-Adam II,  ann an Zürich. Prionnsa à Liechtenstein.
* 25 am Màrt - Þórhildur Þorleifsdóttir, ann an Ísafjörður. Actair agus neach-poileataigs à Innis Tìle.
* 25 an Giblean - Björn Ulvaeus, ann an Göteborg. Ceòladair às an t-Suain.
* 14 an Cèitean - Yochanan Vollach, ann an Kyriat Bialik. Cluicheadair Ball-coise à Iosrael.
* 30 an t-Iuchar - Patrick Modiano, sgrìobhadair às an Fhraing.
* 1 an t-Sultain - Mairead NicEoghainn, ann an Lannraig. Neach-poileataigs à Alba.
* 27 an t-Sultain - Leonid Popov, ann an Oleksandriya. Paidhleat, speuradair agus neach-poileataigs Ucràineach/Sobhietach
* 10 an Dàmhair - Rob MacGiobain, ann an Glaschu. Neach-poileataigs à Alba.
* Seumas Caimbeul, anns an Eilean Sgitheanach. Seinneadair Gàidhlig.
* 15 an t-Samhain - Anni-Frid Lyngstad, ann am Ballangen. Ceòladair à Nirribhidh.

## Bàsan

* 28 an Giblean - Benito Mussolini, ann an Giulino. Deachdaire às an Eadailt.
* 30 an Giblean - Adolf Hitler, ann am Berlin. Deachdaire às an Ostair.
* 2 am Màrt - Emily Carr, ann am Bhictoria (Columbia Bhreatannach). Peantair à Canada.
* 6 am Màrt - Hans Fischer, ann am München. Ceimigear às a' Ghearmailt.
* 26 am Màrt - David Lloyd George, ann an Llanystumdwy. Neach-poileataigs às a' Chuimrigh.
* 9 an Giblean - Dietrich Bonhoeffer, ann am Breslau. Diadhaire às a' Ghearmailt. 
* 1 an Cèitean - Joseph Goebbels, ann am Berlin. Nàsach às A' Ghearmailt.
* 3 an Cèitean - Odón de Buen y del Cos, ann am Meagsago. Fear-saidheans às An Spàinn.
* 23 an Cèitean - Heinrich Himmler, ann an Lüneburg. Nàsach  às a' Ghearmailt.
* 12 an t-Sultain - Bep Schrieke, ann an Lunnainn. Neach-poileataigs às na Tìrean Ìsle.
* 16 an t-Sultain - Jenő Janovics, ann an Cluj-Napoca. Cleasaiche, stiùiriche agus sgrìobhadair nam film às Ostair-Ungaire.
* 16 an t-Samhain - Sigurður Eggerz, ann am Borðeyri. Neach-poileataigs à Innis Tìle.
* 20 an t-Samhain - Francis William Aston, ann an Cambridge. Feallsanaiche à Sasainn.
* 6 an Dùbhlachd - Marian Alma, ann am Berlin. Cleasaiche agus seinneadair beus às A' Phòlainn. 
Roinn-seòrsa:1940an
1939

**MCMXXXIX**

## Tachartasan
* 2 am Màrt - Taghadh Phàpa Pius XII, ann an Cathair na Bhatacain.
* 28 am Màrt - Bhuain Francisco Franco, a' cur crioch air Cogadh Sìobhalta na Spàinne.
* 1 an Giblean - Chaidh Cogadh Sìobhalta na Spàinne gu crìoch agus chaidh Dàrna Poblachd na Spàinne a dhol à bhith.
* 1 an t-Sultain - an Darna Cogadh: dh'ionnsaigh a' Ghearmailt a' Pholainn, a' toiseachadh an darna cogadh ann an Eorpa.
* 29 an t-Sultain - Chaidh am bàta "RFA Birchoil" a dhol fodha faisg air Rubha Mealabhaig. 
* Bhuannaich Frans Eemil Sillanpää an Duais Nobel ann an Litreachas.
* Taisgealadh fraingium
*Thoisich co-bharganachadh naiseanta ann an siostam foghlam na h-Alba.

## Breithean
* 7 an Cèitean - Sidney Altman, ann am Montreal. Ceimigear à Quebec.
* 25 an Cèitean - Dixie Virginia Carter, ann am McLemoresville (Tennessee). Actair às na Stàitean Aonaichte.
* 13 an Giblean - Seamus Heaney, ann am Baile Eachaidh. Bàrd à Èirinn.
* 11 an t-Ògmhios - Jackie Stewart, ann am Milton of Colquhoun. Dràibhear rèis chàraichean à Alba.
* 17 an t-Ògmhios - Phil Gallie, ann am Portsmouth. Neach-poileataigs à Alba.
* 20 an Lùnasdal, - Vitaliy Seleznov, ann an Izyum. Bàrd, cleasaiche, sgrìobhadair, sgrìobhaiche-dràma agus stiùiriche tèatair às An Ucràin.
* 22 an t-Ògmhios - Ada Yonath, ann an Ierusalem. Ceimigear à Iosrael.
* 7 an t-Sultain - Seonaidh Beag Mac a' Mhaoilein, seinneadair Gàidhlig à Leòdhas
* 30 an t-Sultain - Jean-Marie Lehn, ann an Rosheim. Ceimigear às An Fhraing.
* 7 an Dàmhair - Harold Kroto, ann an Wisbech. Ceimigear à Sasainn.
* 4 an Dùbhlachd - Étienne Mourrut, Neach-poileataigs Frangach.

## Bàsan
* 28 am Faoilleach - William Butler Yeats, ann an Roquebrune-Cap-Martin. Bàrd à Èirinn.
* 25 am Faoilleach - Edward Dwelly. Eòlaiche na Gàidhlig à Sasainn.
* 4 an Gearran - Edward Sapir, ann an Newhaven (Connecticut). Cànanaiche agus corpeòlaiche às a' Phòlainn.
* 10 an Gearran - Ambrogio Ratti, ann an Cathair na Bhatacain. Pàp bho 1922 gu 1939.
* 22 an Gearran - Antonio Machado, bàrd Spàinnteach.
* 23 an t-Sultain - Sigmund Freud, teiripiche-inntinn às an Ostair.

Roinn-seòrsa:1930an
1914

**MCMXIV**

## Tachartasan
* 28 an t-Iuchar - Thòisich a' Chiad Cogadh.
* 3 an t-Sultain - Taghadh Phàpa Beinidict XV, ann an Cathair na Bhatacain.

## Breithean
* 31 am Màrt - Octavio Paz, ann am Meagsago. Sgrìobhadair à Meagsago.
* 2 an Giblean - Alec Guinness, ann an Lunnainn. Actair à Sasainn.
* 19 an Cèitean - Max Ferdinand Perutz, ann an Vienna. Ceimigear às an Ostair.
* 7 an t-Ògmhios - Boris Levitan, ann am Berdiansk. Matamataigear agus neach-teagaisg oilthigh Ucràineach/Sobhiatach.
* 21 an t-Ògmhios - William Vickrey, ann an Victoria, Columbia Bhreatannach. Eaconamaiche à Canada.
* 15 an t-Iuchar - Gavin Maxwell ‎anns an Eilreig. Sgrìobhadair à Alba.
* 28 an Dàmhair - Richard Synge, faisg air Poll a' Ghruthain. Ceimigear is bith-cheimigear à Sasainn a bhuannaich an Duais Nobel còmhla ri Archer Martin.
* Kitty NicLeòid, seinneadair Gàidhlig.

## Bàsan
* 22 am Faoilleach - Giuseppe Melchiorre Sarto, ann an Cathair na Bhatacain.
* 19 am Màrt - Ștefan Gheorghiu, ann am Bucharest. Ceannard aonaidh-ciùird à Romàinia.
* 25 am Màrt - Frédéric Mistral, ann am Maillane. Sgrìobhadair às An Fhraing.  
* 2 an Giblean - Paul Johann Ludwig von Heyse, Sgrìobhadair às A' Ghearmailt.
* 20 an Lùnasdal - Giuseppe Sarto, ann an Cathair na Bhatacain. Pàp bho 1903 gu 1914.
* 24 an Dùbhlachd - John Muir, ann an Los Angeles, eòlaiche agus rannsachair nàdair.
* 25 an Dùbhlachd - Dòmhnall MacFhionghain ann an Colbhasa. Sgoilear Ceiltis, sgrìobhadair Gàidhlig, agus cruinneachair de leabhraichean Gàidhlig. 

Roinn-seòrsa:1910an
1918

**MCMXVIII**

## Tachartasan
* 26 an Cèitean - Fhuair A' Chairtbheil a chuid neo-eisimeileachd bhon an Ruis.
* 28 an Dàmhair - Chaidh An t-Seic-Slòbhac a chruthachadh.
* 29 an Dàmhair - Chaidh Iùgoslaibhia a chruthachadh.
* 1 an t-Samhain - chaidh Sluagh-phoblachd na h-Ucràine an Iar a chruthachadh.
* 9 an t-Samhain - An dèidh Ar-a-mach na Gearmailt ‎leig Ceusair Uilleam II a dreuchd dheth.
* 11 an t-Samhain - Thàinig a' Chiad Cogadh gu crìoch.
* 11 an t-Samhain - Fhuair a' Phòlainn a chuid neo-eisimeileachd bhon Ruis.
* 17 an t-Samhain - Chaidh Pàrtaidh Comannach na Grèige a stèidheachadh ann am Piraeus.
* 18 an t-Samhain - Fhuair an Laitbhe ‎neo-eisimeileachd bhon Ruis is Ghearmailt.
* Chaidh Katowice a chur ris a' Phòlainn.
* Chaidh Oilthigh Bifröst a stèidheachadh ann an Reykjavík (Innis Tìle).

## Breithean
* 15 am Faoilleach - Gamal Abdel Nasser, ann an Alexandria. Neach-poileataigs às an Èipheit.
* 25 am Faoilleach - Ilya Prigogine, ann am Mosgo. Ceimigear às an Ruis.
* 26 am Faoilleach - Nicolae Ceaușescu, ann an Scornicești. Neach-poileataigs à Romàinia.
* 26 am Faoilleach - Iosif Gikhman, ann an Uman. Matamataigear às An Ucràin.
* 11 an Gearran - Moisei Uritsky, ann am Petrograd. Neach-poileataigs agus rèabhlaideach Ucràineach/Sobhiatach.
* 5 am Màrt - James Tobin, ann an Champaign (Illinois). Eaconamaiche às na Stàitean Aonaichte.
* 20 an Giblean - Kai Siegbahn, ann an Lund. Eòlaiche-fiosaig às an t-Suain.
* 22 an Giblean - Donald J. Cram, ann an Chester (Vermont). Ceimigear às na Stàitean Aonaichte.
* 18 an t-Ògmhios - Franco Modigliani, san Roimh. Eaconamaiche Eadailteach-Aimerigeanach.
* 18 an t-Ògmhios - Jerome Karle, ann an Eabhraig Nuadh. Ceimigear às na Stàitean Aonaichte.
* 14 an t-Iuchar - Ingmar Bergman, ann an Uppsala. Riochdaire nam Film às an t-Suain.
* 18 an t-Iuchar - Nelson Mandela, ann am Mvezo. Neach-poileataigs agus stàitire à Afraga a Deas.
* 31 an t-Iuchar - Paul D. Boyer, ann am Provo (Texas). Ceimigear às na Stàitean Aonaichte.
* 13 an Lùnastal - Frederick Sanger, ann an Rendcomb. Ceimigear à Sasainn.
* 26 an Lùnastal - Katherine Johnson, ann an White Sulphur Springs. Matamataigear.
* 4 an Dàmhair - Kenichi Fukui, ann an Nara. Ceimigear às an t-Seapan.
* 8 an Dàmhair - Jens C. Skou, ann an Lemvig. Ceimigear às an Danmhairg.
* 8 an t-Sultain - Derek H. R. Barton, ann an Gravesend. Ceimigear à Sasainn.
* 26 an t-Sultain - Ólafur Jóhann Sigurðsson, ann an Garðabær. Sgrìobhadair à Innis Tìle.
* 27 an t-Sultain - Martin Ryle, ann am Brighton, reuladair à Sasainn.
* 10 an t-Samhain - Ernst Otto Fischer, ann am München. Ceimigear às a' Ghearmailt.
* 11 an Dùbhlachd - Aleksandr Solženicyn, ann an Kislovodsk. Sgrìobhadair às an Ruis.
* 25 an Dùbhlachd - Anwar El Sadat, ann an El Monufia. Neach-poileataigs às an Èipheit.

## Bàsan
* 28 an Giblean - Gavrilo Princip, ann an Terezín. Fear-iomairt às An t-Sèirb.
* 20 an t-Samhain - John Bauer, ann an Loch Vättern. Neach-ealain às An t-Suain.

Roinn-seòrsa:1910an
1492

'S e bliadhna-leum a bha ann an **1492** (**MCDXCII**). 

## Tachartasan
* 2 am Faoilleach - Crìoch an Reconquista
* 3 an Lùnasdal - Thoisich Cristoforo Colombo air a' Chuan Siar.
* Thoisich Aois an Òir san Spàinn.

## Breithean
	
## Bàsan

Roinn-seòrsa:1490an
1788

'S e bliadhna-leum a bha ann an **1788** (**MDCCLXXXVIII**).

## Tachartasan
* 9 am Faoilleach, inbhe stàite do Chonnecticut.
* 6 an Gearran, inbhe stàite do Mhassachusetts.
* 28 an Giblean, inbhe stàite do Mharyland.
* 23 an Cèitean, inbhe stàite do Charolina a Deas.
* 21 an t-Ògmhios, inbhe stàite do Hampshire Nuadh.
* Chaidh Amagá (Coloimbia) a stèidheachadh.
* 2 an t-Iuchar, inbhe stàite do Seòirsia.
* 26 an t-Iuchar, inbhe stàite do dh' Eabhraig Nuadh.

## Breithean
* 5 an Gearran - Robert Peel, prìomh-mhinistear na Rìoghachd Aonaichte
* 24 an Dàmhair - Rafael Urdaneta, ann am Maracaibo. Saighdear agus neach-poileataigs à Coloimbia/A' Bheiniseala.
* Sacagawea

## Bàsan
* 1 an Dàmhair - Chaidh Deucon Uilleam Brothaidh air crochadh.

Roinn-seòrsa:1780an
1997

**MCMXCVII** 

## Tachartasan
* 1 an t-Sultain - as deidh reifreann, thaghadh na h-Albannaich pàrlamaid ùr
* 18 an t-Sultain - as deidh reifreann, thaghadh na h-Cuimrich comhdail ùr
*Bhuannaich Dario Fo an Duais Nobel ann an Litreachas.
*Chaidh Ùghdarras Teisteanasan na h-Alba a stèidheachadh.

## Breithean

## Bàsan

* 8 am Faoilleach - Melvin Calvin ann am Berkeley (Calafòrnia). Ceimigear  a bhuannaich  an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 1961.
* 10 am Faoilleach - Lord Alexander R. Todd, ann an Glaschu. Ceimigear à dh'Alba.
* 21 am Faoilleach - Còirnealair Parker, ann an Las Vegas. Manaidsear ciùil às na Tìrean Ìsle.
* 2 an Cèitean - Paulo Freire, ann an São Paulo. Neach-teagaisg, sgrìobhadair, neach-lagha, eaconamaiche agus feallsanaiche à Braisil.
* 20 an Cèitean - Virgilio Barco Vargas, eaconomaiche, innleadair agus neach-poileataigs à Coloimbia.
* 10 an t-Ògmhios - Nikolai Tikhonov, ann an Kharkiv. Innleadair agus neach-poileataigs Ucràineach/Sobhiatach.
* 1 an t-Iuchar - Robert Mitchum ann an Santa Barbara. Cleasaiche às na Stàitean Aonaichte. 
* 2 an t-Iuchar - James Stewart, ann am Beverley Hills. Actair às na Stàitean Aonaichte.
* 21 an Lùnastal - Misael Pastrana Borrero, ann am Bogotá. Neach-poileataigs à Coloimbia.
* 23 an Lùnastal - John Cowdery Kendrew, ann an Àth nan Damh. Ceimigear à Sasainn.  
* 9 an t-Sultain - Burgess Meredith, Cleasaiche às na Stàitean Aonaichte.
* 24 an Dùbhlachd - Toshiro Mifune, actair Seapanach.
* Theo l'Herminez, ann an Tilburg. Peantair às na Tìrean Ìsle.
* 29 an Dùbhlachd - Corneliu Baba, ann an Craiova. Peantair à Romàinia.
Roinn-seòrsa:1990an
1979

**MCMLXXIX**

## Tachartasan
* 1 am Màrt - Thaghagh na h-Albannaich sgaoileadh-cumhachd, ach stad Westminster e.
* 18 an t-Sultain - Chaidh Catalòinia a stèidheachadh.
* Bhuannaich Odysseas Elytis an Duais Nobel ann an Litreachas.
* Chaidh Jura a stèidheachadh.

## Breithean
* 21 an Giblean - James McAvoy, actair Albannach.
* 21 an Cèitean - Jamie Hepburn, ann an Glaschu. Neach-poileataigs Albannach.
* 11 an t-Iuchar- Halldóra Mogensen, ann an Reykjavík. Neach-poileataigs à Innis Tìle.
* 30 an t-Iuchar - Graeme McDowell, ann am Port Rois, Contae Aontroma, Èirinn a Tuath. Cluicheadair goilf.
* 21 an Dàmhair - Fernanda Erlanger Rodrigues, ann an Rio de Janeiro. Actair à Braisil.

## Bàsan
* 2 an Gearran - Sid Vicious, ann an Eabhraig Nuadh. Ceòladair à Sasainn. 
* 7 an Gearran - Josef Mengele, ann am Bertioga. Nàsach às A' Ghearmailt.
* 24 an Giblean - Volodymyr Ivasyuk, ann an Lviv. Bàrd, lighiche, seinneadair agus sgrìobhaiche òrain Ucràineach/Sobhiatach.
* 11 an t-Ògmhios - John Wayne, ann an Los Angeles. Actair às na Stàitean Aonaichte.
* 8 an t-Iuchar - Robert Burns Woodward, ann an Cambridge, Massachusetts. Ceimigear às na Stàitean Aonaichte. 
* 3 an Lùnasdal - Bertil Ohlin, ann an Stockholm. Eaconamaiche às an t-Suain.
* 13 an t-Sultain - Carlos Vieco Ortiz, ann am Medellín. Ceòladair à Coloimbia.
* 30 an Dàmhair - Peter Krasnow, ann an Los Angeles. Dealbhadair grafaigeach, peantair agus cruth-ealantair dathaiche, eas-chruthach Ucràineach/Aimearaganach.
* 7 an Dùbhlachd - Cecilia Payne-Gaposchkin, neach-saidheans agus reuladair (rug.1900) 

Roinn-seòrsa:1970an
1982

**MCMLXXXII**

## Tachartasan
* 11 am Faoilleach - Fhuair Cantàbria fèin-riaghlach.
* Bhuannaich Gabriel José García Márquez an Duais Nobel ann an Litreachas.
* Chaidh Eygelshoven (Na Tìrean Ìsle) a cho-aonadh le Kerkrade.
* Chaidh *[[Der Mauerspringer]]*, a sgrìobh Peter Schneider, fhoillseachadh ann an Darmstadt, A'Ghearmailt.

## Breithean
* 1 am Faoilleach - Fatma Toptaş, ann am Mersin. Cleasaiche às An Tuirc.
* 25 am Faoilleach - Veronica Scopelliti, san Ròimh. Seinneadair às an Eadailt.
* 3 an Gearran - Vera Brezhneva, ann an Dniprodzerzhynsk. Cleasaiche agus seinneadair às An Ucràin.
* 8 am Màrt - Marjorie Estiano, actair à Braisil.
* 2 an t-Iuchar - Yolka, ann an Uzhhorod. Cleasaiche, seinneadair agus sgrìobhaiche òrain Ucràineach.
* 30 an t-Samhain - Elisha Cuthbert, ann an Calgary. Bana-chleasaiche Chanadianach.

## Bàsan
* 18 am Faoilleach – Huang Sianfan, seannaiche à Sìona.
* 28 am Faoilleach – Aonghas Caimbeul (Am Puilean), bàrd Gàidhlig à Leòdhas.
* 26 an Dàmhair - Igor Gorin, ann an Tucson. Seinneadair agus neach-teagaisg ciùil Aimearaganach-Ucràineach.
* 28 am Màrt – William Francis Giauque, ann am Berkeley, Calafòrnia.  Ceimigear à Canada a bhuannaich an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 1949.
* 15 an Lùnasdal – Hugo Theorell, ann an Stockholm. Ceimeagair às An t-Suain.
* 29 an Lùnasdal – Ingrid Bergman, ban-actair Suaineach
* 13 an t-Sultain - Kristján Eldjárn, ann an Cleveland, Ohio. Neach-poileataigs à Innis Tìle.
* 4 an Dàmhair – Glenn Gould, ceòladair à Canada.
* 5 an Dàmhair – Séamus Ennis, ceòladair, seinneadair agus cruinniche-ciùil Èireannach. 
* 7 an t-Samhain – Murchadh MacPhàrlain - *Bàrd Mhealaboist*, bàrd Albannach.
* 10 an t-Samhain - Leonid Brezhnev, ann an Zarechye. Saighdear, innleadair agus neach-poileataigs Ucràineach/Sobhiatach
Roinn-seòrsa:1980an
1917

**MCMXVII**

## Tachartasan
* 17 an Dàmhair  - Chaidh am Pàrtaidh Co-obrachail ‎a stèidheachadh.
* Bhuannaich Karl Adolph Gjellerup agus Henrik Pontoppidan an Duais Nobel ann an Litreachas.
* Chaidh Forbes a stèidheachadh.

## Breithean
* 24 am Faoilleach - Ernest Borgnine, ann an Hamden. Actair às na Stàitean Aonaichte.
* 10 an Gearran - Musine Kokalari, ann an Adana. Sgrìobhadair à Albàinia/An Tuirc.
* 14 an Gearran - Herbert A. Hauptman, ann an Eabhraig Nuadh. Ceimigear às na Stàitean Aonaichte.
* 23 am Màrt - Zuzanna Ginczanka, ann an Kyiv. Bàrd às A' Phòlainn.
* 24 am Màrt - John Cowdery Kendrew, ann an Àth nan Damh. Ceimigear à Sasainn.
* 2 an Giblean - Ella Fitzgerald, ann an Newport News, Bhirginia. Seinneadair Aimeireaganach.
* 10 an Giblean - Robert Burns Woodward, ann am Boston. Ceimigear às na Stàitean Aonaichte.
* 29 an Cèitean - John F. Kennedy, neach-poileataigs às na Stàitean Aonaichte.
* 1 an t-Ògmhios - William S. Knowles, ann an Taunton (Massachusetts). Ceimigear às na Stàitean Aonaichte.
* 13 an t-Ògmhios - Augusto Roa Bastos, ann an Asunción. Sgrìobhadair à Paraguaidh.
* 15 an t-Ògmhios - John B. Fenn, ann an Eabhraig Nuadh. Ceimigear às na Stàitean Aonaichte.
* 6 an Lùnastal- Robert Mitchum, cleasaiche à Connecticut, na Stàitean Aonaichte.
* 15 an Lùnasdal - Seán Ó Loinsigh, san tSeann Dhún (Contae Chorcaí). Neach-poileataigs à Èirinn.
* 15 an Lùnasdal - Martin Ljung, ann an Luleå. Actair às An t-Suain.
* 21 an Lùnasdal - Leonid Hurwicz, ann am Mosgo. Eaconamaiche às a' Phòlainn.
* 7 an t-Sultain - John Warcup Cornforth, ann an Sydney. Ceimigear à dh'Astràilia.
* 11 an t-Sultain - Ferdinand Marcos, neach-poileataigs agus ceann-suidhe nan Eilean Filipineach.
* 12 an t-Sultain - Raymond Burr, ann an New Westminister (Columbia Bhreatannach). Actair à Canada.
* 21 an Dùbhlachd - Heinrich Böll, ann an Köln. Sgrìobhadair às a' Ghearmailt.

## Bàsan
* 14 an Gearran - Diego Lemos, ann am Funza. Neach-poileataigs à Coloimbia.
* 12 an Lùnasdal - Eduard Buchner, ann am Focșani. Ceimigear às a' Ghearmailt.
* 21 an Lùnasdal - Johann Friedrich Wilhelm Adolf von Baeyer, ann an Starnberg. Ceimigear às a' Ghearmailt.
* 8 an Dàmhair - Serhii Vasylkivsky, ann an Kharkiv. Peantair daon-eòlaiche agus neach-dealbhachaidh Ucràineach/Ruiseanach.
* 15 an Dàmhair - Mata Hari, ann an Vincennes. Tè-bhuairidh às Na Tìrean Ìsle.
* 17 an t-Samhain - Auguste Rodin, ann am Meudon. Deilbhear às An Fhraing.

Roinn-seòrsa:1910an
1314

**MCCCXIV**

## Tachartasan
*24 an t-Ògmhios - Blàr Allt a' Bhonnaich, ann an Alba.
*29 an t-Samhain - chaidh Louis X na Frainge a ghairmeadh na rìgh ann am Paris (An Fhraing).

## Breithean

## Bàsan

Roinn-seòrsa:1310an
1969

**MCMLXIX**

## Tachartasan
* 20 an t-Iuchar, 's e Neil Armstrong a' chiad duine a choisich air a' Ghealaich.
* Bhuannaich Samuel Beckett an Duais Nobel ann an Litreachas.
* Thòisich Deachdaireachd Mhuammar al-Gaddafi ann an Libia.
* Phòs Muammar al-Gaddafi ri Fatiha al-Nuri.
* Bhuannaich Odd Hassel agus Derek H. R. Barton an Duais Nobel ann an Ceimigeachd.
* Fhoillsich an sgrìobhadair Camilo José Cela an nobhail San Camilo, 1936, ann am Madrid.

## Breithean
* 3 am Faoilleach - Michael Schumacher, dràibhear F1 às A' Ghearmailt.
* 19 an Giblean - Anndra Mac a' Cheàrnaigh, ann an Calgary. Cànanaiche na Gàidhlig à Canada.
* 24 an Cèitean - Ridseard Lochhead, ann am Pàislig. Neach-poileataigs Albannach.
* 27 an t-Iuchar Dacian Cioloș, ann an Zalău. Neach-poileataigs à Romàinia.
* 13 an t-Samhain - Gerard Butler, ann am Pàislig. Actair à Alba.
* 28 an Dùbhlachd - Linus Torvalds, ann an Helsinki. Innleadair bhathar-bhog às an Fhionnlainn.

## Bàsan
* 19 am Faoilleach - Jan Palach, oileanach às an t-Seic-Slòbhac a dh'ìobair e fhèin mar fianais phoileataigeach
* 2 an Gearran - Boris Karloff, actair Sasannach (r. 1887).
* 19 am Màrt - Teodor Bordeianu, ann am Bucharest. Neach-teagaisg oilthigh, ollamh, eòlaiche-mheasain agus eòlaiche-àiteachais Ucràineach/Sobhiatach/Romàineach.
* 8 an t-Ògmhios - Viktor Petrov, ann an Kyiv. neach-saidheans, feallsnaiche agus sgrìobhadair às An Ucràin.
* 3 an t-Iuchar - Brian Jones ann an Hatfield (Sasainn). Cluicheadair-giotair leis na Rolling Stones. 
* 7 an t-Sultain - Gavin Maxwell ‎  ann an  Inbhir Nis. Sgrìobhadair à Alba.

Roinn-seòrsa:1960an
1715

**MDCCXV**

## Tachartasan
* Ar-a-mach 1715 nan Seumasach: Blàr Preston (9 - 14 an t-Samhain) agus Blàr Sliabh an t-Siorraim (13 an t-Samhain)
*Chaidh Karlsruhe (A' Ghearmailt) a stèidheachadh.

## Breithean
	
## Bàsan

Roinn-seòrsa:1710an
2006

**MMVI**

## Tachartasan
* 7 an t-Iuchar - Chuir ceithir Bhreatannach Muisleamach bomaichean nan smàl air trèanaichean agus bus ann an Lunnainn - a marbhadh iad fhèin agus 52 neach eile.
* 30 an t-Samhain - Chaidh a’ chuid as motha de dh’fhearann Uibhist a Deas, Beinn na Faoghla agus Éirisgeigh a cheannachd le Stòras Uibhist.
* 18 an Dùbhlachd - A' chiad taghadh anns na h-Iomaratan Arabach Aonaichte.
* Chuirear Reiseamaid Rìoghail na h-Alba air bun, a tha air dhèanamh leis na sean-reiseamaidean Albannach.
* Bhuannaich Orhan Pamuk an Duais Nobel ann an Litreachas.

## Breithean

## Bàsan
* 25 am Màrt - Deogracias Fonseca, ann am Florida. Neach-poileataigs à Coloimbia.
* 14 an Cèitean - Robert Bruce Merrifield, ann an Cresskill. Ceimigear às na Stàitean Aonaichte.
* 13 an t-Ògmhios - Cathal Ó hEochaidh, ann an Cionn Sáile. Neach-poileataigs agus Taoiseach à Èirinn.
* 16 an Lùnasdal - Alfredo Stroessner, saighdear à Paraguaidh.
* 30 an Lùnastal - Naguib Mahfouz, sgrìobhadair às an Èipheit.
* 31 an Dàmhair - P. W. Botha, ann am Wildernis. Neach-poileataigs à Afraga a Deas.
* 1 an t-Samhain - William Styron, ann am Martha's Vineyard, Massachusetts. Sgrìobhadair às na Stàitean Aonaichte.
* 16 an t-Samhain - Milton Friedman, eaconamaiche às na Stàitean Aonaichte. 
* 25 an Dùbhlachd - James Brown, ann an Atlanta. Ceòladair às na Stàitean Aonaichte.

Roinn-seòrsa:21mh linn
2000

'S e bliadhna-leum a bha ann an **2000** (**MM**). 2001 a bha a-rèir cuid, bliadhna sa 20mh linn, agus cuid eile sa 21mh linn

## Tachartasan
* 5 an Cèitean - Chaidh Samfylkingin a stèidheachadh ann an Reykjavík (Innis Tìle).
* 5 an Dàmhair - Dh'fhàg am Prìomhaire Slobodan Milošević as deidh trioblaid air feadh Serbia.
* Bhuannaich Gao Xingjian an Duais Nobel ann an Litreachas.
* Phàigh Muammar al-Gaddafi (Libia) airgead-dìolaidh do theaghlaichean an fheadhainn a bhàsaich anns an ionnsaigh air Lockerbie.

## Breithean

## Bàsan

* 5 am Màrt - Dòmhnall Aonghais Bhàin, bàrd Gàidhlig à Uibhist a Deas.
* 7 an Cèitean - Kitty NicLeòid, seinneadair Gàidhlig.
* 3 an t-Ògmhios - Merton Miller, eaconamaiche às na Stàitean Aonaichte.
* 5 an Lùnasdal - Alec Guinness, ann am Midhurst. Actair à Sasainn.
* 9 an Lùnasdal - John Harsanyi, eaconamaiche às An Ungair.
*20 an t-Sultain - Gherman Titov, ann am Moscobha. Paidhleat, speuradair agus neach-poileataigs às An Aonadh Sobhiat.
* 4 an Dàmhair - Michael Smith, ann an Vancouver. Ceimigear à Canada.
* 11 an Dàmhair - Dòmhnall Mac an Deòir, neach-poileataigs Albannach.

Roinn-seòrsa:2000an
Roinn-seòrsa:20mh linn
Roinn-seòrsa:21mh linn
2001

**MMI**

## Tachartasan
*14 an Lùnastal - Chaidh Pàrtaidh a' Cheartais agus Leasachadh a stèidheachadh ann an Ankara (An Tuirc).
* Bhuannaich V.S. Naipaul an Duais Nobel ann an Litreachas.
* 9/11 Ionnsaighean ceannaircich an aghaidh Ionad Malairt an t-Saoghal anns Na Stàitean Aonaichte

## Breithean

## Bàsan
* 27 an t-Ògmhios - Jack Lemmon, actair às na Stàitean Aonaichte. 
* 11 an t-Iuchar - Herman Brood, ann an Amsterdam. Actair, bàrd, peantair agus Seinneadair às na Tìrean Ìsle.
* 10 an t-Samhain - Ken Kesey, ùghdar Aimeireaganach.

Roinn-seòrsa:21mh linn
Roinn-seòrsa:2000an