open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cuaraidh Penrhyn

'S e creag sglèata a th' ann an **Cuaraidh Penrhyn** (Cuimris: *Chwarel y Penrhyn*; Beurla: *Penrhyn Slate Quarry*) faisg air Bethesda ann an ceann a thuath na Cuimrigh. Aig deireadh an 19mh linn b' e sin a' chreag sglèata a bu mhotha a bh' ann air feadh an t-saoghail, bha an sloc a bu mhotha gu bhith mìle (1.6 km) a dh'fhad is cho ìosail ri 1.200 troigh (370 meatair). Bha gu bhith 3.000 creagadair ag obair ann. Aig toiseach an 20mh linn sin nochd cuaraidhean na bu mhotha anns an t-Sìona, an Spàinnt is anns na Stàitean Aonaichte. Ged nach eil ach gu bhith 200 luchd-obrach ann a nis tha Penrhyn fhathast na creag sglèata as motha ann am Breatainn.
 
Chaidh a' chreag sglèata a leasachadh anns na 1770an le Richard Pennant, Baran Penrhyn, ged a tha coltas ann gun do tòisich buain sglèatan aig ìre bheag ion-dùthchail  an seo fada roimhe sin.  Cha deach bun-structar giùlain a chruthachadh mus an robh Pennant an sàs ann. Bhon uair sin chaidh na sglèatan a thoirt bhon chuaraidh gu port-mara ann am Port Penrhyn leis a' *Phenrhyn Quarry Railway* a chaidh a thogail ann an 1798, aon de an loidhnichean rathad-iarainn a bu tràithe a bh' ann. Anns an 19mh linn b' iad Cuaraidh Penrhyn is cuaraidh Dinorwic an fheadhainn a bu chudromaiche ann an gnìomhachas sglèata na Cuimrigh.

Air sgath 's na tachartasan ann am Penrhyn bha iad cliùiteach ann an eachdraidh Gluasad Làbarach Breatannach. Bha an luchd-obrach ag iarradh pàigheadh  na b' fheàrr is àite-obrach na bu sàbhailte. Chaidh iad air staic airson a' chiad turais ann an 1896 fhad 's aon mhios deug. Thòisich an dàrna stailc san 22mh dhen t-Samhain 1900 agus mhair i fad trì bliadhna. Dh'fhàs "*The Great Strike of Penrhyn*" ainmeil mar stailc as faide ann an eachdraidh gnìomhachas na Rìoghachd Aonaichte. Mar a b' fhaide a bha an staic a' dol b' ann a bu lugha dh'fhàs earbsachd an luchd ceannachd ann an gnìomhachais sglèata ann an Cuimrigh a thuath. Chaill mìltean den luchd-obrach na cosnaidhean aca. 

Eadar 1964 is 2007 bha an cuaraidh aig Alfred McAlpine PLC. Ann an 2007 chaidh a cheannachd airson 31 millean £ le Kevin Lagan, neach-gnìomhachais à Èirinn aig a bheil an *Lagan Group*. Bhon àm sin tha ainm ùr aige: "Welsh Slate Ltd". 'S iad Kevin Lagan agus a' mhac aige, Peter stiùirichean a' chompanaidh. Tha an Welsh Slate Ltd. a' gabhail a-steach cuaraidh Oakeley ann am Blaenau Ffestiniog, cuaraidh Cwt Y Bugail  agus cuaraidh Pen Yr Orsedd cuideachd.

## Iomraidhean

* 

## Ceanglaichean a-mach

* Eachdraidh is dealbhan
* “The Penrhyn Slate Quarry,” ann an  *Saturday Magazine*, No. 12, 8mh an t-Sultain  1832, td. 93.
* The Penrhyn Slate Quarries in North Wales circa 1858, ann an *The Illustrated London News*, Vol. XXXII, No. 913, Di-Sathairne, 17mh an Giblean, 1858, td. 392-393.

Roinn-seòrsa:Gwynedd
Àrnais

'S e baile ann an ceann a tuath Ratharsair a th' ann an **Àrnais** (Beurla: *Arnish*).

Rugadh Calum MacLeòid ann an Àrnais a Deas.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Ratharsair
Canàl an Aonaidh

Tha **Canàl an Aonaidh** ann an Alba. Tha e a' dol eadar Dùn Èideann agus an Eaglais Bhreac.
Tha e ceangailte ri Glaschu tro Canàl Foirthe agus Cluaidh.

## De tha air a' chanal
* Dùn Èideann an Iar
* Rathach
* Srath Bhroc
* Winchburgh
* Gleann Iucha
* Poll Mhonadh
* An Eaglais Bhreac
* Cuibhle na h-Eaglaise Brice
* Tha Balla Antonine faisg air.
* Abhainn Amain

Tha binnean-mèinne agus amar-uisge ri fhaicinn air an rathad cuideachd.

Roinn-seòrsa:Canàlan na h-Alba
Canàl Foirthe agus Cluaidh

Tha **[[Canàl]] [[Foirthe]] agus [[Cluaidh]]** ann an Alba. Tha e a' dol eadar Linne Foirthe agus Linne Chluaidh tron Gleann Meadhonach.

Tha e ceangailte ri Dùn Eideann tro Canàl an Aonaidh.

## De tha air a' chanàl
* Linne Chluaidh agus bun Abhainn Chluaidh
* Glaschu
* Cille Phadraig Ur
* Bruach Chluaidh
* Cathair Cheann Tulach
* Cill Saidhe
* Drochaid Bhuinne
* Cuibhle na h-Eaglaise Brice
* Eich-uisge ann an Eaglais Bhreac (The Kelpies)
* An Eaglais Bhreac
* Inbhir Ghrainnse
* Linne Foirthe
Tha am Balla Antonine agus Comar nan Allt faisg air cuideachd.

Roinn-seòrsa:Canàlan na h-Alba
Canàl Cailleanach

Tha **Canàl Cailleanach** ann an Alba. Tha e a' dol eadar Linne Mhoireibh agus an Linne Dhubh (is an Linne Latharnach), tro Ghleann na h-Albann, a' cleachdach Abhainn Nis, Loch Nis, Loch Dochfour is Loch Lochaidh.

## Ainmean sa Ghàidhlig
* Amar-Uisge/Seòlaid a' Ghlinne Mhòir
* Sligh'-Uisge na h-Alba
* (An) Canàl Cailleannach

## Dè tha air a' chanal
* Inbhir Nis
* Abhainn Nis
* Loch Nis
* Cille Chuimein
* Loch Lochaidh
* An Linne Dhubh agus An Gearastan

Tha caistealan, an t-Eilean Dubh, am Monadh Liath agus Beinn Nibheis rim faicinn air an rathad cuideachd.

Roinn-seòrsa:Canàlan na h-Alba
Henry Whyte (Fionn)

B' e sgrìobhadair Gàidhlig agus neach-iomairt a bh' ann an **Henry 'Fionn' Whyte', **no **Eanraig MacGhille-bhàin** (1853- 28 An Dùbhlachd 1913). Bha e 'n sàs gu mòr ann an Còmhstrì an Fhearainn. Rugadh e ann an Eilean Èisdeal an Earra-Ghàidheal. Sgrìobh e iomadach colbh-beachd agus artaigil a bha a' rannsachadh chuspairean poilitigeach. Bha na h-artaigilean aige a' nochdadh gu tric ann an *Oban Times* no ann an iris *An Gaidheal*, agus anns na h-irisean aig Ruaraidh Arascain is Mhàirr, leithid *[[Guth na Bliadhna]]*, *Alba*, agus *An Sgeulaiche*. Dh'eadar-theangaich esan, no 's dòcha a bhràthair, Iain, Achd nan Croitearan bho Bheurla gu Gàidhlig. B' e a bhràthair Iain Whyte, no Iain Bàn Òg, sgrìobhadair agus eadar-theangaiche Gàidhlig cuideachd.  

## Òrain
* 'An Cluinn Thu Mi, Mo Nighean Donn'
* 'An Rìbhinn Àlainn'
* 'An Rìbhinn Donn'
* 'Caisteal a' Ghlinne'
* 'Dh'fhalbh mo Leannan Fhèin'
* 'Dhealaich Mise Nochd Rim Leannan'
* 'Fuadach nan Gàidheal'
* 'Mo Ghille Dubh'
## Clàr-leabhraichean

* Whyte, Henry (deas.) 1881. *The Celtic Garland*. Glasgow: Archibald Sinclair.
* 'Fionn' 1885. ''The Celtic Lyre: A Collection of Gaelic Songs with English Translations. Part I'' (Edinburgh: Maclachlan & Stewart)
:* Ath-chlò-bhualadh 1888
* 'Fionn' 1891. ''The Celtic Lyre: A Collection of Gaelic Songs with English Translations. Part II'' (Edinburgh: John Grant)
* 'Fionn' 1886. ''The Celtic Lyre: A Collection of Gaelic Songs with English Translations. Part III'' (Edinburgh: Maclachlan & Stewart)
:* Ath-chlò-bhualadh 1894 (Edinburgh: John Grant)
* 'Fionn' 1898. ''The Celtic Lyre: A Collection of Gaelic Songs with English Translations. Part IV'' (Edinburgh: John Grant)
* Whyte, Henry (deas.) 1898. *Leabhar na ceilidh: sgeulachdan ait' agus dàin aighearach le Fionn (Glaschu; Dùn Èideann; An t-Òban: G. Mac na Ceàrdadh; E. Mac'IlleBhàin; I. Grannd; T. MacLeòid; E. Dòmhnullach; T. Boyd)*

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-muigh
* BBC Alba Bliadhna nan Òran: Eanraig MacGilleBhàin
* 'Eanraig MacIlleBhàin,' ''Pròiseact Arascain'' (Oilthigh Ghlaschu)
* iomradh-bàis ann an Celtic Review

Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig
Whyte, Henry
An t-Urramach Gilleasbuig Farcharson

Bha an **t-Urramach Gilleasbuig Farcharson** neo **MacFhearchair** (1801–1878) na mhinistear agus na bhàrd Gàidhlig. (Beurla: *Rev. Archibald Farquharson*) 

## Beatha
'S ann à Siorrachd Pheairt a rugadh e. Chuir e seachad a bheatha ann an Tiriodh mar mhinistear. 

Thuirt an t-Urramach Dòmhnall MacGillEathain mu a dheidhinn:
::He was one of the greatest enthusiasts that ever lived for the fostering of a knowledge of the Gaelic language.

## Obair Sgrìobhaidh
Sgrìobh e leabhran beag anns an naoidheamh linn deug ag argumaid gun robh còir aig na Gàidheil foghlam sgoile fhaighinn anns an Gàidhlig anns a' chiad dol a-mach aig an sgoil. Bha e cuideachd dhen bheachd gun robh còir aig Albannaich le Beurla Ghallda foghlam fhaighinn anns a’ chànan sin anns a' chiad dol a-mach cuideachd.

Sgrìobh e laoidhean, no bàrdachd chràbhach, cuideachd.

## Iomraidhean


## Clàr-leabhraichean

* Farquharson, Archibald. 1868. *An address to Highlanders respecting their native Gaelic : showing its and the broad Scotch's superiority over the artificial English for the family and the social circle, and also for lyric poetry.* (Edinburgh: Glasgow: Oban: Inverness: Stornoway: Maclachlan and Stewart; W. Love; J. Miller; J. Noble; Macpherson) ri fhaighinn aig NLS 
* Farcharson, Gilleasbuig. 1866. *Laoidhean le Gilleasbuig Farcharson* (Glascho [Glaschu]: Gilleasbuig Mac-na-Ceardadh) ri fhaighinn aig NLS 
* Farcharson, Gilleasbuig. 1870. *Laoidhean shioin le Gilleasbuig Farcharson.* (Glasgow: A. Sinclair) ri fhaighinn aig NLS 

## Ceanglaichean a-muigh
* Donald E. Meek, Warrack Lecture, 'Preaching in the Scottish Highlands', 4 Giblean 2013.

Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig
Farcharson, Gilleasbuig
Fulangas Naomh Mata

'S e **Fulangas Naomh Mata** (Gearmailtis: *Matthäuspassion*)
pìos-ciùil sgrìobhte le Johann Sebastian Bach ann an 1727 a dh'
aithriseas bàs Ìosa mar a chaidh innse leis an t-Soisgeulair Mata
anns a' Bhìoball.

'S e obair do chòisir, òranaichean aon-neach, agus foireann-ciùil
a th' ann, a bhitheas a' cleachdadh nan ionnsramaidean-ciùil
ailt-fhidheall, beus-fhidheall, prò-bheus, duiseal,
torm-fheadan, òbo, agus organ.

Tha ceithir àiriathan ann, gach fear airson òranaiche
aon-neach difirte.

Ged a tha mòran ga measail a-nise mar a' phìos-ciùil as fheàrr do
chòisir a chaidh a sgrìobhadh riamh, bha e air a dhìochuimhneachadh
airson mòran bliadhnachan, gus an d' fhuair an ceòl-sgrìobhaiche,
Felix Mendelssohn, lorg air ann an 1829.

## Ceanglaichean a-mach
*Fulangas Naomh Mata (Flash) Helmuth Rilling

Roinn-seòrsa:Ceòl
Iain Mac an Sporain

Tha an Dr **Iain Mac an Sporain** (Beurla *John Purser*) (1942) ʼna sgrìobhadair, sgrìobhaiche-ciùil agus neach-rannsachaidh ciùil.  Rugadh e ann an Glaschu ann an 1942, agus tha e aʼ fuireach a-nis air an Droighnean faisg air Ealaghol san Eilean Sgitheanach far a bheil tuathanas aige.

An leabhar *Scotland's Music*, (1992 le tionndadh nuadh ann an 2007) a sgrìobh e, tha e ʼna leabhar-eòlais cudromach air eachdraidh aʼ chiùil bho Linn an Umha chun an latha an-diugh.  Lean e air sin le sreath de 30 phrògraman air BBC Radio Scotland fon aon ainm.

Thug e seachad Òraid an t-Sabhail aig Sabhal Mòr Ostaig ann an 1994.  Rinn e cùrsa aig aʼ cholaiste bho 1999 gu 2001 agus ionnsaich e aʼ Ghàidhlig gu fileantachd.  Bʼ esan aʼ chiad stiùiriche air aʼ cheum BA Gàidhlig agus Ceòl aig Sabhal Mòr Ostaig.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Scottish Music Center: John Purser, sgeul-beatha
* SMO: Dr Iain Mac aʼ Sporain, rannsaiche

Mac an Sporain, Iain
Roinn-seòrsa:Òraidichean an t-Sabhail
Roinn-seòrsa:Sabhal Mòr Ostaig
Auskerry

'S e eilean ann an Arcaibh a tha ann an **Auskerry**. Tha e suidhichte mu còig cilemeatair deas air Stronsaigh. Tha e cho mòr ri 85 ha (210 acair) agus gu ìre mhòr tha e rèidh is feurach. 'S e 18 m (59 troigh) an àite as àirde. 

'S e ainm Lochlannais a th' ann an Auskerry, thàinig e bho *Østr sker* a bhios a' ciallachadh "sgeir an ear". 

Tha taigh-solais aig ceann a deas an eilean, air an rubha Baa Taing.  Chaidh a thogail eadar 1865 is 1867 agus tha e mu 34 m de dh'àird os cion na mara. Chaidh an taigh solais a chur air liosta togalaichean an roinn-seòrsa B ann an 1971.  Anns na 1960an dh'atharraidh siostam an taigh-solais gu fhèin-obrachail agus bhon uair sin cha robh duine sam bith a' fuireach air an eilean. Chaidh an eilean a reic ann an 1973/74 do dhithis fear, a bhios a' fuireach ann còmhla ris an teaghlach aca. Ann an 2001 bha coignear a' fuireach ann an Auskerry  agus ann an 2011 dìreach ceathrar.

Tha tursachan is tobhtaichean a' sealltainn, gun robh daoine a' fuireach ann an Auskerry o chionn fada. 
Tha tursa ann am meadhan an eilean agus fear eile san iar an eilein. Tha càrn chlachan loisgte ann am meadhan an eilein  agus tha tobhtaichean eaglaise meadhan-aoisiche  an seo cuideachd. 
 
Tha geodha fon taigh-solais air a bheil t-ainm *Hunters Geo*.  Bha e ainmichte a measg nan sealgairean gus ròin glas a shealg. Thàinig na ròin ghlas an seo san fhoghar airson breith. Canar "*Selkies*" riutha anns na h-eileanan Arcaibh. 
 
## Tùsan
* Haswell-Smith, Hamish (2008): *The Scottish Islands*,  Dùn Èideann, Canongate. td 363-364;ISBN 9781847672773

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

* Taigh-solais Auskerry aig Northern Lighthouse Board (Beurla)

Roinn-seòrsa:Arcaibh
Burray

*Is dòcha gu bheil sibh a' lorg [[Burra, Sealltainn]]*

'S e eilean ann an Arcaibh a th' ann am **Burray** (Lochlannais/Nornais: *Borgarey*). Ann an 2011 bha  409 duine a' fuireach anns an eilean.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Arcaibh
Colbh Iadaigh

'S e eilean ann an Arcaibh a th' ann an **Colbh Iadaigh** (Beurla: **Calf of Eday** ; Lochlannais/Nornais: *Kalfr*). Tha e faisg air Iadaigh. Ann an 2011 cha robh duine sam bith a' fuireach anns an eilean.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Arcaibh
Iadaigh

'S e eilean ann an Arcaibh a tha ann an **Iadaigh** (Lochlannais: Eid-øy, Beurla: *Eday*). Tha Iadaigh cho mòr ri 2,745 ha agus ann an 2011 bha 160 daoine a' fuireach air an eilean.

## Cruth na tìre
Tha seann chlach-ghainmhich dearg cumanta ann an Iadaigh, ach mar is trice tha e còmhdaichte le mòine. Ann an tuath an eilein tha torr bheanntan ann, leithid: Red Head (70m), a' bheinn as fhaide gu tuath,  Vinquoy Hill (76m), Greenybrae Hill (56m), Stennie Hill (66m) agus Fersness Hill (89m) san iar-thuath. Mar is trice cleachdar na beanntan airson cùl-cinn nan caora.

Tha dìreach an talamh aig ceann a deas an eilean torrach gu leòr airson àiteachais. 'S e Ward Hill (102m, 335 troigh) a' bheinn as àirde ann an Iadaigh.  Tha e suidhichte ann an deas an eilein.

## Àireamh-shluaigh

Tha an clàr a leanas a' sealltainn ciamar a dh'atharraich àireamh muinntir an eilein tro na linntean.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

*Visit Eday, làrach-lìn oifigeil (Beurla)
*Eday Partnership, pròiseactan na coimhearsnachd (Beurla)

Roinn-seòrsa:Arcaibh
Egilsay

'S e eilean ann an Arcaibh a th' ann an **Egilsay** (Lochlannais/Nornais: Egilsey). Ann an 2011 bha 26 duine a' fuireach anns an eilean.

Tha eaglais mòr air, agus canar cuid gun thug e an ainm bhuaithe. Biodh sin mì-àbhaisteach ann an Arcaibh, ach tha an eilean faisg air Kili Holm, aig a bheil ainm Ceilteach cuideachd, 's dòcha.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Arcaibh
Fara, Arcaibh

*Is dòcha gu bheil sibh a' lorg [[Fara, Sealltainn]] neo [[Faray]]*

'S e eilean ann an Arcaibh a tha ann am **Fara** (Lochlannais/Nornais: Færey). Chan eil duine sam bith a' fuireach ann o chionn na 1960an.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Arcaibh
Faray

*Is dòcha gu bheil sibh a' lorg [[Fara, Arcaibh]], neo [[Fara, Sealltainn]]*

'S e eilean ann an Arcaibh a tha ann am **Faray** (Beurla: "Faray", neo bho shean "Pharay" neo "North Pharay"; Lochlannais/Nornais: Færey). Bho chionn 1947 chan eil duine sam bith a' fuireach ann. 

Roinn-seòrsa:Arcaibh
Flotta

'S e eilean ann an Arcaibh a th' ann am **Flotta** (Lochlannais/Nornais: *Flottey*, "eilean còmhnard/rèidh"). 
Ann an 2011 bha 80 daoine a' fuireach ann.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Arcaibh
Gairsay

'S e eilean ann an Arcaibh a th' ann an **Gairsay** (Beurla bho shean "Gairsa"; Lochlannais: *Gáreksøy*, Eilean Gárekr). 

## Cruth na tìre
Tha Gairsay mu dà mhìle (3.2 km) air fad is mu mhìle air leud (1.6 km). Tha e cho mòr ri 240 ha2.
Tha seann chlach-ghainmhich dhearg cumanta ann am Gairsay a tha còmhdaichte le mòine is  ùir torraich. Tha eòin eadar-dhealaichte a' neadachadh anns an fhraoich, gu h-àraidh làmhraigean (*stercorarius skua*). 

'S e Ward of Gairsay a' bheinn as àirde ann an Gairsay. Tha e 102m (335 troigh) de dh'àirde agus tha e suidhichte ann am meadhan an eilein. Tha taobh an ear-dheas an eilean nas ìsle, dìreach mu 20 m a dh'àirde. Air costa a deas Gairsay chithear trì eileanan beaga, Holm of Rendall, Holm of Boray agus Grass Holm, agus sgeirean cuideachd, leithid Seal Skerry is Taing Skerry. Tha eilean eile, Sweyn Holm, na laighe san àirde an ear-thuath Gairsay.

## Àireamh-shluaigh
Chaidh an eilean a cheannachd le Val agus David McGill ann an 1971 airson fuireach an seo.
Ann an 2011 bha triùir a' fuireach anns an eilean.  Anns a' chlàr a leanas chithear mar a dh'atharraich àireamh muinntir an eilein tro na linntean.

## Dealbhan

Millburnbaygairsay.jpg|Ceann a deas an eilein
Holm of Rendall - geograph.org.uk - 237989.jpg | Holm of Rendall
Derelict Farm, Gairsay.jpg|Tobhtaichean air Gairsay


## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

* Gazetteer for Scotland - Gairsay
* A vision of Britain - Gairsay

Roinn-seòrsa:Arcaibh
Graemsay

*Is dòcha gu bheil sibh a' lorg [[Griomasaigh (soilleireachadh)]]*

'S e eilean ann an Arcaibh a tha ann an  **Graemsay**, ann an Caolas Scapa. Ann an 2011 bha 28 daoine a' fuireach an seo.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Arcaibh
Hòigh

'S e  **Hòigh**  (Beurla: *Hoy*; Lochlannais: Há-øy, "eilean àrd" ) an dàrna eilean as motha ann an Arcaibh. Ann an 2011 bha 419 daoine a' fuireach an seo.

## Cruth na tìre
Tha Ward Hill suidhichte aig ceann a tuath an eilein eadar Moaness agus Rackwick. Le 481m (1578 troigh) de dh'àirde 's e Ward Hill a' bheinn as àirde ann an Arcaibh.

## Fiadh-bheatha
Ged nach eil mòran craobhan dùthchasail rim faicinn ann an Hòigh, tha caorainn, calltainn (*Corylus avellana*), crithinn, beithean (*Betula pubescens*) is seilich (*Salix atrocinera*) a' fàs fhathast air na leargaidhean Ward Hill agus Cuilags.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* 

Roinn-seòrsa:Arcaibh
Hunda

'S e eilean ann an Arcaibh a tha ann an  **Hunda** (Lochlannais/Nornais: *Hunðey*). Ann an 2011 cha robh duine sam bith a' fuireach anns an eilean.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Arcaibh
Mòr-thìr, Arcaibh

Tha **Mòr Thìr** neo **Tìr Mòr** (Beurla: *Mainland*; Lochlannais/Nornais: *Megenland*/*Hrossey* (eilean nan eich)) ann an Arcaibh. Ann an 2011 bha 17,162 duine a' fuireach air an eilean.

## Bailtean
* Bàgh na h-Eaglaise
* Stromness
* Finstown
* Birsay

## Beanntan
Le 275m de dh'àirde 's e Mid Hill a' bheinn as àirde ann am Mòr-thìr Arcaibh. Rud beag sa deas air Mid Hill tha Ward Hill ann; le 269m de dh'àirde 's e  sin an dàrna beinn as àirde air an eilean. Nas fhaide gu deas tha Gruf Hill (189m) is  Hill of Midland (158m) ann.

'S e Wideford Hill (225 m) an treas beinn as àirde, tha e suidhichte iar air Kirkwall. Faisg air Kirkwall chithear cuideachd na beanntan Keelylang Hill (221 m) agus Gaitnip Hill (101m),  ach  nas faide gu deas, aig ceann a deas Mòr-thìr Arcaibh, chan eil beanntan àrda ann. Gu ìre mhòr tha na trì beanntan mòra seo còmhdaichte le mòine.

Tha Costa Hill (151 m) suidhichte aig ceann a tuath an eilein. Timcheall air Costa Hill tha Vinquin Hill (100 m), Hundland Hill (106m), Kirbuster Hill (102m) agus Glower (102m).  Gu ìre mhòir tha iad nas ìsle, tha feur a' fàs orra.

Aig ceann an iar an eilean, faisg air a' chosta, bho thuath gu deas chun a' bhaile Stromness thathar a' dol seachad air Vestra Fiold (129 m),  Hill of Miffia (158 m),  Merranblo (146 m) agus Hill of Lynedardy (136 m). Tha feur a' fàs orra cuideachd agus thèid an cleachdadh airson sprèidh a thogail.

Aig ceann an iar-thuath an eilein, eadar Kirkwall is Costa Head tha  mòran beann ann. Air an t-slighe bhon iar-thuath chun an ear-dheas chithear Mid Hill (193 m), Greeny Hill‎ (153m), Muckle Billia Fiold (196 m), Kame of Corrigall (182 m),  Milldoe - Mid Tooin (224 m),  Hammars Hill (165 m), Enyas Hill (141 m),  Ward of Redland (209 m) agus Hill of Heddle  (135m). Mar is trice tha iad còmhdaichte le mòine, cleachdar cuid dhiubh airson buan na mòine no airson caorach a thogail.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Arcaibh
Rinneansaigh

'S e eilean ann an Arcaibh a tha ann an **Rinneansaigh** (Beurla: North Ronaldsay; Lochlannais/Nornais: Rinnansey, "eilean Ninian"). Ann an 2011 bha 72 daoine a' fuireach an seo.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Arcaibh
Papa Westray

'S e eilean ann an Arcaibh a tha ann am **Papa Westray** (Lochlannais/Nornais: *Papey (hin) Meiri*). Ann an 2011 bha 90 daoine a' fuireach an seo.

Tha plèanaichean le motaran dealanach air a bhith ag iteal eadar eileanan ann an Arcaibh, mar eisimpleir Westray agus Papa Westray.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Arcaibh
Romhsaigh

'S e eilean ann an Arcaibh a th' ann an **Robhsaigh**  neo **Romhsaigh**  (Lochlannais: Hrólfs-øy (Eilean Hrolf); Beurla: *Rousay*). Tha e suidhichte san ear-thuath air Mòr-thìr, Arcaibh. Tha na h-eileanan Egilsay san ear agus Wyre san ear-dheas. Ann an 2011 bha 216 daoine a' fuireach an seo.

## Cruth na tìre
Tha Robhsaigh cho mòr ri 4860 ha. Tha seann chlach-ghainmhich dearg cumanta ann an Robhsaigh.

Le 250 m de dh'àirde 's e Blotchnie Fiold a' bheinn as àirde air an eilean. Tha e suidhichte aig ceann an ear-dheas an eilean anns an *Trumland Nature Reserve*, raon a fo chùram Comann Rìoghail Dìon nan Eun. Beagan nas fhaide chun an iar-thuath, ann am meadhan an eilean, tha a' bheinn Twelve Hours Tower (210 m) ann agus tha an "Suso Burn" eatarra. San ear-thuath  air Blotchnie Fiold, air an taobh eile den t-Suso Burn chithear Kierfea Hill (235 m) agus nas fhaide gu tuath  Faraclett Head (107m). Tha na beanntan san iar Robhsaigh nas ìsle, tha Brae of Moan san iar-thuath an eilean mu 122 m de dh'àirde. Tha Ward Hill (198m) suidhichte aig ceann an iar-dheas an eilean.

## Bailtean
* Banks, Arcaibh

## Àireamh-shluaigh
Mar a chithear anns a' chlàr a leanas dh'atharraich àireamh muinntir an eilein tro na linntean.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Arcaibh
Sanndaigh, Arcaibh

'S e eilean ann an Arcaibh a tha ann an **Sanndaigh** (Beurla: *Sanday*; Lochlannais/Nornais: Sandey). Ann an 2011 bha 494 duine a' fuireach an seo.

## Daoine
* Peter Maxwell Davies

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Arcaibh
Raghnallsaigh

*Is dòcha gu bheil sibh a' lorg [[Rinneansaigh]] (North Ronaldsay)*

'S e eilean ann an Arcaibh a tha ann an **Raghnallsaigh** neo **Raghnallsaigh a Deas** (Beurla: *South Ronaldsay*; Lochlannais: Rognvaldsey "eilean Raghnaill"). Tha e cho mòr ri 4,980 ha (19.2 mìle cheàrnagach ) agus mar 's e Raghnallsaigh an ceathramh eilean as motha ann an Arcaibh an dèidh Mòr-thìr Arcaibh, Hòigh agus Sanndaigh.

Ann an 2011 bha 909 duine a' fuireach an seo agus 550 ann an St Margaret's Hope, an tuineachadh nas cudromaiche ann an Raghnallsaigh agus an treas tuineachadh as motha ann an Arcaibh.

Tha rathad A961 air na Bacaidhean Churchill a' ceangal Raghnallsaigh don Mhòr-thìr agus seirbheis aiseig a' ceangal an eilean do Chataibh, faisg air Taigh Iain Ghròt.

'S e Ward Hill a ' bheinn as àirde anns an eilean, tha e suidhichte ann am meadhan Raghnallsaigh. Tha e 119m (390 troigh) de dh'àirde.  Tha rathaid ann a leanas chun an stèisean rèidio a tha faisg air mullach na beinne.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* 
* South Ronaldsay child abuse scandal

Roinn-seòrsa:Arcaibh
Swona

'S e eilean ann an Arcaibh a tha ann an **Swona** (Lochlannais/Nornais: *Svíney*; *Swefney*, eilean nam muc). Tha e aig beul Caol Scapa sa' Chaol Arcach. Bha an t-eilean àitichte ro 1974 ach tha crodh ann fhathast. Chaidh an crodh, a dh'fhàs ath-fhiadhaichte, aithnichte mar shìolach sònraichte ann an 1999. Chaidh solas air tùr air a dhèanamh de dh'iarann mòlltaichte a thogail ann an 1906 is chaidh tùr de choncrait a chur an àite ann an 1983.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Arcaibh
Bheastraigh

'S e eilean ann an Arcaibh a tha ann am **Bheastraigh** neo **Ueastraigh** (Beurla: *Westray*; Lochlannais: *vestr-øy*, "eilean an iar"). Tha Bheastraigh cho mòr ri 47 km² agus mar sin 's e sin an siathamh eilean as motha anns na h-eileanan Arcaibh. 

## Cruth na tìre
Tha seann chlach-ghainmhich dearg cumanta ann am Bheastraigh a tha còmhdaichte le ùir torraich. Tha talamh bochd le mòine gann  air an eilean 
'S e Fitty Hill (169m; 554 troigh) a' bheinn as àirde ann am Bheastraigh, suidhichte ann an taobh an iar an eilean. nas fhaide chun an iar-thuath, eadar Noup Head is Pierowall chithear  North Hill (104m) agus Couters Hill (108m). Tha cruth na tire ann an iar is an iar-dheas Bheastraigh rèidh.

## Eaconamaidh
Ann an 2011 bha 588 duine a' fuireach an seo. 'S e Pierowall am baile as motha ann am Bheastraigh. 'S e iasgach, tuathanas-èisg, crodh na gnìomhairean as cudromaiche airson muinntir an eilean. Gheibhear teachd a-steach a bharrachd le turasachd. 
 
Tha crann-gaoithe anns an eilean agus tha e a' maoineachadh an Urrais Leasachaidh Bheastraigh. Chuireadh an t-Urras air bhonn ann an 1998.

## Eile

Ann an 2009 lorgadh dealbh nuadh-chreagach à clach-ghainmhich ann am Bheastraigh. Dh'ainmicheadh e *The Westray Wife*, no "A' Chailleach Bheastraigh."

Tha plèanaichean le motaran dealanach air a bhith ag iteal eadar Bheastraigh agus Papa Westray.

## Àireamh-shluaigh
Tha an clàr a leanas a' sealltainn ciamar a dh'atharraich àireamh muinntir an eilein tro na linntean.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Arcaibh
Wyre, Arcaibh

'S e eilean ann an Arcaibh a tha ann an **Wyre** (Lochlannais/Nornais: Vígr). Ann an 2011 bha 29 duine a' fuireach anns an eilean.

## Daoine ainmeil
Fhuair am bàrd Arcach Edwin Muir (1887–1959) àrach air Wyre.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

*Fios mun Eilean Wyre

Roinn-seòrsa:Arcaibh
Muckle Roe

Is eilean ann an taobh an iar Sealtainn faisg air Mavis Grind a tha ann am **Muckle Roe** (Lochlannais/Nornais: *Rauðøy Mikla*). Ann an 2011 bha 130 duine a' fuireach air an eilean. 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sealtainn
Noss

'S e eilean ann an Sealtainn faisg air Bressay a tha ann an **Noss** (Lochlannais/Nornais: *Nes/Nos*). Ann an 2011 cha robh duine sam bith a' fuireach anns an eilean.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sealtainn
Papa, Sealtainn

'S eilean ann an Sealtainn a tha ann am **Papa** (Beurla: *Papa*, Lochlannais/Nornais: *Papey*). Tha e faisg air Burra agus Oxna. Ann an 2011 cha robh duine sam bith a' fuireach anns an eilean.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sealtainn
Sanndaigh

Tha **Sanndaigh** neo **Sandaigh** a' ciallachadh "Eilean na Gainmhich" san Sean Lochlannais. Is iomadh eilean air a tha an ainm seo.

* Sandaigh, Cinn Tire ("Sanda Island")
* An t-Eilean Gainmhich (*Sanday*) sna h-Eileanan Tarsainn
* Sanndaigh, Arcaibh ("Sanday")
* Sanndraigh ("Sandray") sna Eilean an Iar.
* Eilean Shannda air oirthir Chataibh
* Sandoy, Na h-Eileanan Fàro
* Sandøy, Nirribhidh
Roinn-seòrsa:Eileanan na h-Alba
Trondra

'S e Scalloway Isle agus eilean ann an Sealtainn eadar a' mhòr-thìr agus West Burra a tha ann an **Trondra** (Lochlannais/Nornais: *Trondrey*).

Ann an 2011 bha 135 duine a' fuireach air an eilean. Tha dà dhrochaid a' ceangal Trondra do West Burra agus a' mhòr-thìr.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sealtainn
Unst

'S e eilean ann an Sealtainn faisg air Yell a tha ann an **Unst** (Lochlannais/Nornais: *Ömstr*). 

'S e Unst an t-eilean as fhaide tuath ann an Sealtainn, ann an Alba agus anns an Rìoghachd Aonaichte air am bi daoine a' fuireach.

B' e bunait an arm a bha ann an Saxa Vord, ach dh'fhosgail i ann an 2007 agus 's e ionad turastail agus cultarail a tha innte a-nis. 

## Daoine ainmeil
* Willa Muir (1890-1970) - sgrìobhadair agus eadar-theangaiche
* Louis Bruce (1916-2000) - fìdhlear

## Ceanglaichean
* unst.org (Beurla)
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sealtainn
Uyea, Unst

'S e eilean beag faisg air Unst ann an Sealtainn a tha ann an **Uyea** (Lochlannais/Nornais: *ve-øy*). Chan eil duine sam bith a' fuireach anns an eilean.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sealtainn
Vaila

'S e eilean ann an Sealtainn faisg air a' mhòr-thìr an iar a tha ann am **Vaila** (Lochlannais/Nornais: *Valey*). Ann an 2011 bha dithis a' fuireach air an eilean. 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sealtainn
Papa Stour

Is e eilean ann an Sealtainn a tha ann am **Papa Stour** (Lochlannais/Nornais: *Papey Stóra*). Tha e faisg air West Burrafirth ann an taobh an iar na mhòir-thìr. Ann an 2011 bha 15 duine a' fuireach air an eilean.

Tha aiseag, an *Snolda*, a' dol à West Burrafirth is tha itealadh cuideachd à Tingwall.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sealtainn
West Burra

'S e Scalloway Isle eadar Trondra agus East Burra agus eilean ann an Sealtainn a tha ann am **West Burra** (Lochlannais/Nornais: *Barrey*).

Ann an 2011 bha 776 duine a' fuireach air an eilean. 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sealtainn
Whalsay

Tha **Whalsay** (Lochlannais/Nornais: Hvalsøy) ann an taobh an ear Sealtainn. Ann an 2011 bha 1,061 duine a' fuireach air an eilean. 

## Daoine ainmeil
* Ùisdean MacDhiarmaid, a bha a' fuireach air.

## Sgrìobhaidhean mun Eilean
* 2014. Cooke, Peter. 'Songs from the Island of Whalsay, Shetland', ann an *Tobar an Dualchais: Ulaidh Nàiseanta/ Kist o Riches: A National Treasure* deas. le Chris Wright (An t-Eilean Sgitheanach: Tobar an Dualchais), d.117-122.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sealtainn
Yell

'S eilean ann an Sealtainn a tha ann an **Yell** (Beurla: *Yell*, Lochlannais/Nornais: *Jala*). Tha e faisg air Unst agus Fetlar. Ann an 2011 bha 966 duine a' fuireach air an eilean. 

Tha taigh-solais air Bagi Stack ann an Yell.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sealtainn
Bigga, Sealtainn

'S eilean ann an Sealtainn a tha ann am **Bigga** (Beurla: *Bigga*, Lochlannais/Nornais: *Bygdey*). Ann an 2011 cha robh duine sam bith a' fuireach anns an eilean.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sealtainn
Bressay

Tha **Bressay** (Lochlannais/Nornais: *Breiðey*/*Brusey* bho *breiðr* agus *Ey*, a bheireadh *[[Eilean]] Leathann* dhuinn sa Ghàidhlig) ann an Sealtainn. Tha e faisg air Learaig. Ann an 2011 bha 386 duine a' fuireach air an eilean. 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sealtainn
Fetlar

Tha **Fetlar** (Lochlannais/Nornais: Fætilar) ann an Sealtainn. Tha e faisg air Unst agus Yell. Ann an 2011 bha 61 duine a' fuireach air an eilean. 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sealtainn
Fughlaigh

Tha **Fughlaigh**, **Fobhla** neo **Fùla** (Beurla: Foula; Lochlannais/Nornais: Fuglaey) ann an Sealtainn. Ann an 2011 bha 38 duine a' fuireach air an eilean. 

## Bailtean
* Ham
* Hametown

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sealtainn
Hascosay

'S eilean eadar Fetlar agus Yell ann an Sealtainn a tha ann an **Hascosay** (Lochlannais/Nornais: *Hafskotsey*) ann an Sealtainn. Chan eil duine sam bith a' fuireach anns an eilean.

Tha e na Ionad Sònraichte Glèidhteachais cuideachd air sgàth 's gu bheil brat-bhoglach ga chòmhdachadh.  

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sealtainn
Hildasay

'S e eilean agus Scalloway Isle ann an Sealtainn a tha ann an **Hildasay** neo **Hildisay** (Lochlannais/Nornais: *Hildasey*). Mar as àbhaist, chan eil duine sam bith a' fuireach anns an eilean ach ri linn a' chorònabhìorais dh'fhuirich an neach-togail airgid Chris Lewis agus a chù Jet anns an eilean is e a' coiseachd timcheall air chosta na Rìoghachd Aonaichte.

Anns an 19mh linn bha stèisean ciùradh sgadain, cuaraidh cloiche-gràin agus loidhne rèile beag ann. 

Chaidh MV Hildasay ainmicheadh air.

## Iomraidhean



Roinn-seòrsa:Sealtainn
Linga, Muckle Roe

'S e eilean beag faisg air Muckle Roe ann an Sealtainn a tha ann an **Linga** (Lochlannais/Nornais: *Lyngey*). Chan eil duine sam bith a' fuireach anns an eilean.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sealtainn
Borðoy

Tha **Borðoy** (Dànais: *Bordø*) na eilean anns na h-Eileanan Fàro. Fuirichidh 5,002 daoine ann.

## Bailtean
* Klaksvík (an darna baile as mothas ann am Faro), 
* Norðoyri
* Ánir
* Árnafjørður
* Strond
* Norðtoftir
* Depil
* Norðdepil

Roinn-seòrsa:Na h-Eileanan Fàro
Eysturoy

Tha **Eysturoy** (Dànais: *Østerø*, a' ciallachadh "eilean an ear") na eilean anns na h-Eileanan Fàro. Se an darna eilean as motha ann am Fàro. Fuirichidh 10,810 daoine ann.

Se eilean gu math garbh, agus tha Slættaratindur an beinn as airde ann am Faro air.

## Bailtean
* Fuglafjørður
* Gjógv
* Leirvik
* Runavík
* Nes

Roinn-seòrsa:Na h-Eileanan Fàro
Fugloy

Tha **Fugloy** (Dànais: Fuglø; a' ciallachadh eilean nan eoin) na eilean anns na h-Eileanan Fara. Fuirichidh 44 daoine ann.

## Bailtean
* Kirkja
* Hattarvík

## Beanntan

Roinn-seòrsa:Na h-Eileanan Fàro
Hestur

Tha **Hestur** (Dànais: Hestø, a' ciallachadh eilean nan eich) na eilean anns na h-Eileanan Fàro. Fuirichidh 34 daoine ann.

## Beanntan

Roinn-seòrsa:Na h-Eileanan Fàro
Kalsoy

Tha **Kalsoy** (Dànais: Kalsø) na eilean anns na h-Eileanan Fàro. Fuirichidh 147 daoine ann.

## Bailtean
* Húsar
* Mikladalur
* Syðradalur
* Trøllanes

Roinn-seòrsa:Na h-Eileanan Fàro
Koltur

Tha **Koltur** na eilean anns na h-Eileanan Fara. Fuirichidh dithis air.

## Baile
* Koltur, Koltur

## Beann
* Kolturshamar (478 m)

Roinn-seòrsa:Na h-Eileanan Fàro
Kunoy

Tha **Kunoy** (Dànais: Kunø, a' ciallachadh eilean nam ban) na eilean anns na h-Eileanan Fàro. Fuirichidh 134 daoine ann.

## Bailtean
* Haraldssund
* Kunoy, Kunoy
* Skarð

## Daoine
* Símun av Skarði (1872-1942), a sgriobh laoidh naiseanta.

## Beanntan

Roinn-seòrsa:Na h-Eileanan Fàro
Mykines

*Is docha tha sibh a' lorg [[Mykonos]]*

Tha **Mykines** ('s docha "muc-innis", i.e. muc-mhara bho freumh Ceilteach. Dànais: Myggenæs) na eilean anns na h-Eileanan Fàro. Fuirichidh 14 daoine ann.

Tha port-adhair Fàro an seo.

## Bailtean
* Mykines, Mykines

Roinn-seòrsa:Na h-Eileanan Fàro
Nólsoy

Tha **Nólsoy** (Dànais: Nolsø) na eilean anns na h-Eileanan Fara. Tha e 4 km bhon taobh an ear Tórshavn air Streymoy, far a bheil 40 daoine bho Nólsoy ag obair gach latha. Fuirichidh 252 daoine ann.

Roinn-seòrsa:Na h-Eileanan Fàro
Norðoyar

Tha na **Norðoyar** neo **Norðoyggjar** ("na h-eileanan a-tuath"; Dànais: Norderøerne) na h-eileanan anns na h-Eileanan Fara. 

## Na h-eileanan
* Kalsoy
* Kunoy
* Borðoy
* Viðoy
* Svínoy
* Fugloy

Roinn-seòrsa:Na h-Eileanan Fàro
Sandoy

:*Airson eilean eile, faic [[Sanndaigh]] (soilleireachadh).*

Tha **Sandoy** ("eilean na gainmhich"; Dànais: Sandø) na eilean anns na h-Eileanan Fàro.  Fuirichidh 1,494 daoine ann.

## Bailtean
* Sandur (599 daoine) 
* Skarvanes
* Skopun
* Skálavík 
* Húsavík
* Dalur

Roinn-seòrsa:Na h-Eileanan Fàro
Skúvoy

Tha **Skúvoy** neo **Skúgvoy** (Dànais: Skuø) na eilean anns na h-Eileanan Fàro.  Fuirichidh 52 daoine ann.

## Baile
* Skúvoy, Skúvoy

## Beanntan
* Knútur (Skúvoy) neo Knúkur (393 m)
* Heyggjurin Mikli (391 m)

Roinn-seòrsa:Na h-Eileanan Fàro
Stóra Dímun

Tha **Stóra Dímun** ('s docha "da mhonadh" bho freumh Ceilteach) na eilean anns na h-Eileanan Fàro. Fuirichidh 7 daoine ann.

## Beanntan
* Høgoyggj (396 m) 
* Klettarnir (308 m).

Roinn-seòrsa:Na h-Eileanan Fàro
Streymoy

Tha **Streymoy** ("eilean an sruthain", Dànais: Strømø) na eilean anns na h-Eileanan Fàro. Fuirichidh 22,400 daoine ann.

'S e an eilean as motha ann am Fàro, far a bheil am priomh-bhaile Tórshavn.

## Bailtean
* Tórshavn (12,300)
* Hoyvík (3,600)
* Argir (2,000)
* Vestmanna (1,200)
* Kollafjørður (800)

## Beanntan
* Kopsenni (789 m)

Roinn-seòrsa:Na h-Eileanan Fàro
Suðuroy

Tha **Suðuroy** ("eilean a deas"; Dànais: Suderø) na eilean anns na h-Eileanan Fàro. Fuirichidh 4678 daoine ann.

## Bailtean
* Sandvík
* Hvalba
* Froðba
* Tvøroyri
* Trongisvágur
* Øravík
* Fámjin
* Hov
* Porkeri
* Vágur
* Fámara (ath-steidhichte ann an 2010), 
* Akrar
* Lopra
* Sumba

Roinn-seòrsa:Na h-Eileanan Fàro
Vágar

*Is docha gu bheil sibh a' lorg [[Vágur]]*

Tha **Vágar** (Dànais: Vågø) na eilean anns na h-Eileanan Fara. Fuirichidh 3,063 daoine ann.

## Bailtean
* Miðvágur
* Sandavágur
* Søgvágur
* Sørvágur

### Clachan
* Gásadalur
* Bøur
* Vatnsoyrar

## Beanntan

## Lochan

### Innse agus sgeirean

* Tindhólmur
* Gáshólmur
* Skerhólmur
* Trøllkonufingur
* Dunnusdrangar
* Filpusardrangur
* Drangarnir - Lítli Drangur, Stóri Drangur

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Na h-Eileanan Fàro
Viðoy

Tha **Viðoy** ("Við" (fiodh) + "ey" (eilean); Dànais: Viderø) na eilean anns na h-Eileanan Fàro. Fuirichidh 617 daoine ann.

## Bailtean
* Hvannasund
* Viðareiði

## Beanntan

Roinn-seòrsa:Na h-Eileanan Fàro
Lítla Dímun

Tha **Lítla Dímun** ('s docha "da mhonadh", bho fhreumh Cheilteach) na eilean anns na h-Eileanan Fàro. Chan eil duine sam bith a' fuireach ann.

## Beanntan
* Slættirnir (414 m)

Roinn-seòrsa:Na h-Eileanan Fàro
Bàgh na h-Eaglaise

'S e **Bàgh na h-Eaglaise** neo **Baile na h-Eaglaise** (Beurla: *Kirkwall*; Beurla Ghallda: *Kirkwaa*; Lochlannais: *Kirkjuvagr*) am baile as motha a th' ann an Arcaibh agus na phrìomh-bhaile. Tha e air Mòr-thìr, Arcaibh.

Bha tuineachadh ann san 11mh linn ach dh'fhàs e cudromach nuair a thogadh a' chathair-eaglais san 12mh linn.
Aig an am sin bha muir bheag, *the Peerie Sea*, far a' bheil meadhan a' bhaile an-dràsta.
Chaidh e na chathair-bhaile agus na bhorgh ann an 1468AD. Chaidh lùchairt an easpaig a thogail san 12mh linn. Thog Patrick Stewart, an t-Iarla Arcaibh, lùchairt an iarla san 17mh linn.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Arcaibh
Thomas Telford

'S e innleadair Albannach a bha ann an **Thomas Telford** (1757–1834). Tha e ainmeil air sgàth 's na togalaichean agus na rathaidean a thog e. 

## Beatha tràth
Rugadh Thomas Telford san 9 an Lùnastal 1857 air croit ann an Glendinning, mu thrì mìle san iar air Eskdalemuir Eskdalemuir Kirk, Eisgeadal/Eskdale, gleann ann an Siorrachd Dhùn Phrìs mu 10 mìle san ear-thuath Logarbaidh. Chaochail athair, Iain Telford, san dearbh bliadhna nuair a rugadh Telford. B' e cìobair a bha ann an Iain Telford le taigh air mhàl airson na h-obrach a rinn e do dh'uachdaran na h-oighreachd, agus mar sin chaill an teaghlach an dachaigh aca an dèidh bàs athar.  Dh'fhuirich Thomas is a mhàthair còmhla ri nàbaidhean agus chaidh Thomas Telford a thogail ann am bochdainn. Thòisich e ag obair tràth sa bheatha, mar  bhuachaille no thug e cuideachadh sam bith don teaghlach far an robh iad a' fuireach. A dh'aindeoin sin chaidh e gu sgoil gu cunbhalach, dh'ionnsaich e leughadh, sgrìobhach is cunntadh, rudeigin nach robh àbhaisteach aig an àm ud.

Nuair a bha e 14 bliadhna a dh'aois dh'ionnsaich e a bhith na chlachair. An dèidh crìoch a chur air an tàilleabhachd, bha e ag obair mar chlachair-siubhail anns an sgìre timcheall air Langaim, far nach robh ach gu ìre mhòr ach taighean-tughaidh le ballaichean eabair. Tha soidhnichean rim faicinn gus an latha an diugh air cuid de na clachan ann an bogha-drochaide thairis air an abhainn Easg ann an Langaim far an robh Telford ag obair eadar 1775 is 1778.

Air sgàth 's gun robh Langaim cho beag, bha e h-uile duine eòlach air a chèile. Mar sin thachair e ri Miss Pasley, a thug cuireadh don dìlleachdan bhochd ag bha ag obair cho cruaidh. Nuair a mhothaich i gun robh ùidh aig Telford air leughadh leabhraichean, fhuair e leabhraichean bhuaipe air iasad, leithid leabhraichean Robert Burns no  John Milton 'Paradise Lost' agus bhrosnaich  sin ionnsachadh air a cheann fhèin. A bharrachd air sin thòisich Telford air bàrdachd a sgrìobhadh cuideachd.

## Dùn Èideann is Lunnainn
Ann an 1780 dh'fhàs e sgìth a bhith ag obair ann an sgìre bochd mar Langaim, mar sin chaidh e gu Dùn Èideann. Bhathar a thogail am Baile Ùr agus bha obair gu leòr ri faighinn do chlachair eòlach. Nuair a bha àm saor aige ionnsachadh mu ailtireachd is tarraing dhealbhan dha fhèin agus choisich e tron bhaile is a' coimhead gu dhlùth air na seann togalaichean mar Holyroodhouse agus Caisteal Dhùn Éideann.

Ann an 1782, nuair a bha e 25 bliadhna a dh'aois, chaidh e a Lunnainn, far an robh cosnaidhean na b' fheàrr rim faighinn le fàs gnìomhasaich. Le litir bho Miss Pasley fhuair e cosnadh le Sir William Chambers, ailtire Somerset House, Telford  ag obair air Taigh Somerset. Nuair a bha Telford ag obair an seo b' e amas: a bhith an clachair as fheàrr san àite-obrach seo.

## Obair
Dhealbhaich e na planaichean gus an drochaid Pont Grog y Borth (Beurla: *Menai Suspension Bridge*) eadar an t-eilean Ynys Môn agus tìr-mòr na Cuimrigh a thogail.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Roinn-seòrsa:Innleadaireachd
Kili Holm

'S e eilean ann an Arcaibh a tha ann an  **Kili Holm** ('s dòcha "cille" + Lochlannais *holmr* (innis)). Tha e faisg air Egilsay, eilean eile ann an Arcaibh aig a bheil ainm Ceilteach ma dh'fhaodte.  Ann an 2011 cha robh duine sam bith a' fuireach air an eilean.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Arcaibh
Fara

**Fara**:

* "Far a"
* Fara, Bloke, Slovenia
* Fara, clachan ann an Safad, Israel
* Fara, Burkina Faso, baile ann am Burkina Faso
* *Fara*, larach Shuruppak aig Tell Fa'rah, 125 mile bho Baghdad
*Fara Filiorum Petri, sgire Chieti, Abruzzo
*Fara Gera d'Adda, sgire Bergamo, Lombardy
*Fara in Sabina, sgire Rieti, Lazio
*Fara Novarese, sgire Novara, Piedmont
*Fara Olivana con Sola, sgire Bergamo, Lombardy
*Fara San Martino, sgire Chieti, Abruzzo
*Fara Vicentino, sgire Vicenza, Veneto

## Eileanan
* Fara, Arcaibh
* Fara, Sealltainn neo Eilean nan Caoraich (Fair Isle)
* Na h-Eileanan Fara neo Farach, ainm eile air Na h-Eileanan Fàro
* Faray, Arcaibh
Griomasaigh (soilleireachadh)

*Is docha gu bheil sibh a' lorg:*

* Griomasaigh ri tuath Beinn na Faodhla
* Griomasaigh, ear-dheas Beinn na Faodhla
* Graemsay, Arcaibh
* Grímsey, eilean faisg air Innis Tile.
* Grimsby, baile ann an Lincolnshire, Sasainn
* Grimsøy, tairbeart ann an Østfold, Nirribhidh

Roinn-seòrsa:Eileanan na h-Alba
Eilean Èisdeal

'S e **Eilean Èisdeal** no dìreach **Èisdeal** aon de na h-Eileanan Sglèat (còmhla ri Luinn, Eilean nam Beitheach, Saoil, agus grunn eileanan beaga eile). A rèir cunntas-sluaigh 2011 bha 59 duine a' fuireach anns an eilean. 

Thathar a' creidsinn gur e freumh-fhacal an ainm *eas* + *dal* (Lochlannais air *gleann*), ged nach eil easan no glinn air an eilean, ach a rèir mith-sgeul an eilein, 's ann a *èist thall* a thàinig an t-ainm.

## Daoine ainmeil as an eilean
*"Fionn" 
*Iain Bàn Òg

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileanan a-staigh
Cill Naomh Ghobhainn

'S e seipeal a tha ann an **Cill Naomh Ghobhainn** (Cuimris: *Eglwys Sant Gofana*; Beurla: *St. Govan's Chapel*). Tha i suidhichte mu dhà mhìle san àirde a deas air Bosherston ann an Sir Benfro ann an iar-dheas na Cuimrigh.

Chaidh a thogail ann an creag agus tha an togalach cho mòr ri 20 x 12 troigh (6.1 m × 3.7 m). Tha dìreach aon seòmar ann.  Tha na ballachan à clach-aoil. Chaidh a' chuid a bu mhotha den chill a thogail anns an 13mh linn, ged a tha pàirtean ann a tha nas sine na sin, is dòcha às an 6mh linn, nuair a bha Naomh Gobhainn, a bha na mhanach a' fuireach ann an uamh ri taobh an t-seipeil. A rèir beul-aithris tha Naomh Gobhainn tìodhlaichte fo altair na cille, a bhios ann an taobh an ear an togalaich.

Tha an doras ann an taobh a tuath agus tha beingean à clachan suidhichte aig na ballaichean ann an taobh tuath is taobh a deas an t-seipeil.  Tha coltas ann gun deach am mullach à sglèata a chur air anns na h-amannan ùra an taca ris a' chorr dhen togalaich.

Tha staidhre ann le 52 ceum bho cheann na creige chun na cille. Ach a rèir beul-aithris gheibhear àireamh eadar-dhealaichte nam biteadh a' dol sìos neo a' dol suas. 

Anns an 2 an Lùnastal 1996 chaidh an togalach a chur ri liosta nan togalaichean le ìre *Grade I*.  Tha e saor an-asgaidh thadhail air a' chill. Ach an-diugh tha an togalach air roinn *MOD's Castlemartin East Firing Range* agus mar sin bidh amannan ann far nach bi e ceadaichte coimhead air.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:A' Chuimrigh
Iom-tharraing

'S e **iom-tharraing** aon de na ceithir forsaichean bunaiteach (còmhla ri dealan-iùil-tharraing agus na forsaichean 
niùclasach làidir agus niùclasach lag) leis am bi buill fiosaigeach a' tàladh a chèile. Bithidh sinn a' mothachainn seo mar *chuideam* - an tàladh eadar buill agus a' phlanaid - agus mar a thèid buill a thuiteam sìos nuair a thèid an leigeil às.

Tha iom-tharraing nas laige na na forsaichean bunaiteach eile, ach bithidh e ag obrachadh air astaran fada, fiù' s
neo-chrìochnach.

Mar sin, aig an ìre quantumach, bu shuarach buaidh iom-tharraing, ach aig an ìre reul-eòlais, 's e iom-tharraing am forsa as cudthromaiche.

A rèir teòirig choitcheann na dàimheachd, 's e caime fànas-tìm a chruthaicheas iom-tharraing.

Roinn-seòrsa:Fànas
Roinn-seòrsa:Saidheans
Boraraigh, Hiort

*Is docha gu bheil sibh a' lorg [[Boraraigh, Uibhist a Tuath]]*

Tha **Boraraigh** (Beurla: *Boreray*) na eilean ann an Hiort. Tha Stac an Àrmainn agus Stac Lì ri taobh.

Roinn-seòrsa:Hiort
Soaigh

*Cleachdaidhean eile aig [[Sodhaigh (soilleireachadh)]]*

Tha **Soaigh** (Beurla: *Soay*) na eilean ann an Hiort, a tha ainmeil airson caora.

## Ceanglaichean a-muigh

*Soay Sheep Society of the UK
*The Sheep of St. Kilda

Roinn-seòrsa:Hiort
Stac Leibhinis

Tha **Stac Leibhinis** (Beurla: *Levenish* neo *Stac Levenish*) na eilean ann an Hiort.

Roinn-seòrsa:Hiort
Sodhaigh (soilleireachadh)

**Sodhaigh**, **Sòdhaigh** neo **Soaigh**:

* Soaigh, Hiort (Beurla: *Soay*)
* Sòdhaigh, an t-Eilean Sgitheanach (Beurla: *Soay*)
* Sòdhaigh Mòr, na Hearadh (*Soay Mor*)
* Sòdhaigh Beag, na Hearadh, ri taobh Sòdhaigh Mòr. (*Soay Beag*)
* Soa ri taobh Idhe. (*Soa Island*)

Roinn-seòrsa:Eileanan na h-Alba
Boraraigh

**Boraraigh** (Beurla: *Boreray*):

* Boraraigh, Hiort
* Boraraigh, Uibhist a Tuath

Roinn-seòrsa:Eileanan na h-Alba
Ceardach

'S e eilean ann an Loch Laomainn a th' ann an **Ceardach** (Beurla: *Ceardach*). Chan eil duine sam bith a' fuireach an.

Roinn-seòrsa:Eileanan Loch Laomainn
Creagan Dubha

'S e sgeir ann an Loch Laomainn eadar Fraoch Eilean agus Innis Lònaig a tha ann an **Creagan Dubha**. Tha leus-rabhaidh faisg oirre.

Roinn-seòrsa:Eileanan Loch Laomainn
Fraoch Eilean, Loch Laomainn

*Cleachdaidhean eile aig [[Fraoch Eilean]]*

Tha **Fraoch Eilean** ann an Loch Laomainn. B' àbhaist dha a bhith na phriosan.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileanan Loch Laomainn
Innis Chonachain

'S e eilean ann an Loch Laomainn a th' ann an **Innis Chonachain** (Beurla: *Inchconnachan*). A rèir cunntas-sluaigh 2011 tha còignear a' fuireach anns an eilean.  Tha uallabaidh ruadh-mhuinealach a' fuireach air. 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileanan Loch Laomainn
Innis Taigh a' Mhanaich

'S e eilean ann an Loch Laomainn a th' ann an **Innis Taigh a' Mhanaich** (Beurla: *Inchtavannach*). Ann an 2011 bha 3 daoine a' fuireach ann. 

Chaochail Naomh Ceasaig an siud.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileanan Loch Laomainn
Fraoch Eilean

Seo liosta nan eileanan air a bheil an t-ainm **Eilean Fraoch** neo **Fraoch Eilean**. Mar is trice, 's ann à fraoch a tha ainmean mar sin, ach se seann-ainm nan Gaidheal a bha ann am Fráech neo Fraoch cuideachd.

Se far-ainm cumanta a tha air Leòdhas a tha ann am "Fraoch Eilean", agus se sluagh-ghairm a bha aig Clann MhicNeachdain.

## Eilean Fraoch
* Eilean Fraoch, Loch Abhaich (Loch Abhaich)
* Eilean Fraoich, Na h-Eileanan Loisgte
* Eilean Fraoch, ann am Fionn Loch ann an Ros an Iar

## Fraoch Eilean
* Fraoch Eilean, Loch Obha (Loch Obha)
* Fraoch Eilean, Loch Laomainn faisg air Lus
* Fraoch Eilean, Diùra, neo Am Fraoch Eilean faisg air Diùra
* Dà innis faisg air Luinn http://www.geo.ed.ac.uk:81/scotgaz/features/featurefirst16791.html
* Fraoch-eilean, faisg air Griomasaigh aig .
* Am Fraoch-eilean, aig Loch nan Ceall () faisg air Arasaig.

## Ceòl
* "Fraoch Eilean", ceòl-pìoba.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileanan na h-Alba
Abair-Innis

Tha **Abair-Innis** (Beurla: Aber Inch) ann an Loch Laomainn. Fuirichidh 0 daoine ann.

Roinn-seòrsa:Eileanan Loch Laomainn
Innis Mheadhran

Tha **Innis Mheadhran** (Beurla: *Inchmurrin*) ann an Loch Laomainn. 'S e sin an t-eilean as motha anns na h-Eileanan Breatannach a shuidhicheas ann am bùrn. Ann an 2011 bha ochdnar a' fuireach anns an eilean. 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileanan Loch Laomainn
Ceap-Innis

Tha **Ceap-Innis** (Beurla: Keppinch) ann an Loch Laomainn. Fuirichidh 0 daoine ann.

'S e crannag a bha ann, agus fhuair àrsairean obair-chreadha Ròmanach air.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileanan Loch Laomainn
Innis Uallais

Tha **Innis Uallais** (Beurla: Wallace's Isle) ann an Loch Laomainn. Fuirichidh 0 daoine ann.

## Ceangailtean a-staigh
* Uilleam Uallas

Roinn-seòrsa:Eileanan Loch Laomainn
Innis Cruinn

Tha **Innis Cruinn** (Beurla: Inchcruin) ann an Loch Laomainn. Fuirichidh 0 daoine ann.

Roinn-seòrsa:Eileanan Loch Laomainn
Creag Lìte

'S e eilean ann an Linn Giùdain a tha ann **Creag Lìte** (Beurla: *Craigleith*), faisg air Bearaig a Tuath. Chan eil daoine a' fuireach ann.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileanan Linne Foirthe
Roinn-seòrsa:Lodainn an Ear
Fiodra

'S e eilean ann an Linne Foirthe a tha ann **Fiodra** neo **Fiodraigh** (Beurla: *Fidra*).  Tha taigh-solais air. Chaidh an taigh-solais seo a thogail aig David Stevenson aig Thomas Stevenson. Mar an Lam agus Creag Lìte 's e basalt a tha ann an clach na h-eilein.

Canar gur e buaidh air nobhail *[[Eilean an Ionmhais]]* le Robert Louis Stevenson.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileanan Linne Foirthe
Innis Garbhach

Tha **Innis Garbhach** (Beurla: Inchgarvie) ann an Linne Foirthe, fo Drochaid Foirthe.

Roinn-seòrsa:Eileanan Linne Foirthe
Innis Cheith

Tha **Innis Cheith** neo **Innis Chè** (Beurla: Inchkeith) ann an Linne Foirthe. Fuirichidh 0 daoine ann. Is ann le Tom Farmer, am fear a chuir Kwik Fit air bun, a tha an eilean.

Roinn-seòrsa:Eileanan Linne Foirthe
Innis nam Bhiocaire

Tha **Innis nam Bhiocaire** (Beurla: Inchmickery) ann an Linne Foirthe. Fuirichidh 0 daoine ann. Tha togalaich dhen dharna cogadh air fhathast.

Roinn-seòrsa:Eileanan Linne Foirthe