open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Melgar

‘S e baile beag ann an Tolima, Coloimbia, a th’ann Melgar. Tha e suidhichte aig 323m os cionn ìre na mara 98km air falbh bho Bhogotá agus 96km bho Ibagué, prìomh-bhaile na roinne. ‘ S e baile le cìomaid gu math teth a th’ann agus tha teodhachd meadhanach dhe 28˚ aige, rè na bliadhna. Chaidh am baile a steidheachadh ann an 1872.

## Sluagh a' bhaile
Tha  32,774 nan tàmh anns a' bhaile fa leth, ach chan eil ach 5,945 dhuibh a’ fuireach thall anns na sgìrean dùthchasail am broinn crìochan a' bhaile. Tha fearann na dùthcha sin ga roinn eadar na bailtean (Spàinntis: municipios) agus le sin tha gach clachan agus croit fo stiùireadh baile air choireigin. Air adhbharan trioblaidean poiliteagach air an dùthaich, tha a' mhòr-chuid dhe na daoine anns gach uile baile a-nis a' fuireach anns na bailtean fhèin, is na daoine a' fàgail na sgìrean dùthchasail. 

Taobh chinnidh, ' s e daoine geala agus mestizos a th'ann a' mhòr-chuid dhe na daoine ann an Melgar. Tha 0.1% dhe Tùsanaich agus 3.4% dhe daoine le freumhan ann an Afraga.  ' S urrainn dhan 91.4% dhe na daoine ann an Melgar leughadh agus sgrìobhadh. A tuilleadh air sin, chan eil fòn aig an taigh aig 38.4% dhe na dachannan.

## Fèisean
Thathar a’ cumail am iomadach seòrsa dhe fhèis ann an Melgar.  Chithear fèilltean  caitligeach, leis gur e dùthaich le mòr-chuid chaitligeach a th’ann fhathast,  fèisean na stàite agus tachartasan ionadail a sheallas cho làidir ‘s a tha beairteas cultarail na dùthcha.

* Fèis an Neo-eisimeileachd: 20mh An t-Iuchar.
* Fèille an Naoimh Peadar: 29mh An t-Ògmhios gu 2 an t-Iuchar.
* Fèille an Naoimh Antoin à Assisi: 4mh an Dàmhair.

## Daoine Ainmeil

Chaochail Gustavo Rojas Pinilla (1900 – 1975) an seo.

## Ceanglaichean A-mach
An t-sìde ann an Melgar

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Coloimbia
Inírida

'S e prìomh-bhaile na roinne Guainía, ann an Coloimbia,   a th'ann **Inírida** neo **Puerto Inirída** anns na làithean a dh'fhalbh.  Tha e suidhichte air an àirde an ear na dùthcha ri taobh inbhir na h-aibhnichean Inírida agua Guaviare, 600km air falbh bho Villavicencio. Tha àirde meadhanach dhe 100m os cionn ìre na mara aige. ‘S e baile le gnàth-shìde theth  a th’ann le teodhachd meadhanach dhe 25˚, rè na bliadhna. Chaidh am baile a stèidheachadh gu h-oifigeil ann an 1974.

## Freumhan an ainm
'S e ainm Tùsanach a th'ann Inirída. Tha am facal a' ciallachadh Guacamaya (seòrsa dhe flùr) a chithear ri taobh na h-aibhnichean anns an sgìre. Chuir Alexander Von Humboldt an t-ainm sin dhan inbhir a cheanglas na h-aibhnichean Orinoco, Atabapo agus Guaviare far a bheil am baile an latha an-diugh.

## Sluagh a' bhaile
Ged a tha  17,866 nan tàmh anns a' bhaile, chan eil ach  7,046 dhuibh a' fuireach anns na sgìrean dùthchasail am broinn crìochan a' bhaile. Tha fearann na dùthcha sin ga roinn eadar na bailtean (Spàinntis: *municipios*) agus le sin tha gach clachan agus croit fo stiùireadh baile air choireigin. Air adhbharan trioblaidean poilitigeach air an dùthaich, tha a' mhòr-chuid dhe na daoine anns gach uile baile a-nis a' fuireach anns na bailtean fhèin, is na daoine a' fàgail na sgìrean dùthchasail. 

Taobh chinnidh, ' s e Tùsanaich a th'ann a' mhòr-chuid dhe na daoine ann an Inírida: ‘S e Tùsanaich a th’ann an 60.3%, 38.5% dhe daoine geala/mestizos agus tha 1.2% dhe daoine le freumhan ann an Afraga.  ' S urrainn dhan 80.6% dhe na daoine ann an Inírida leughadh agus sgrìobhadh. A tuilleadh air sin, tha fòn aig an taigh aig 18.5% dhe na dachannan.

## Fèisean
Thathar a’ cumail am iomadach seòrsa dhe fhèis ann an Inírida. Chithear fèilltean Caitligeach, leis gur e dùthaich le mòr-chuid Chaitligeach a th’ann fhathast,  fèisean na stàite agus tachartasan ionadail a sheallas cho làidir ‘s a tha beairteas cultarail na dùthcha.

* Fèis an Neo-eisimeileachd: 20mh An t-Iuchar.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* An t-sìde ann an Inírida

 

Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Coloimbia
Ocaña

‘S e baile meadhanach ann an Norte de Santander, Coloimbia, a th' ann Ocaña. Tha e suidhichte aig 1,202m os cionn ìre na mara aig astar dhe 203km bho Chúcuta. 'S e baile le gnàth-shìde uabhasach blàth a th' ann agus tha teodhachd mheadhanach dhe 22˚ aige. 'S e Ocaña an 52mh baile as motha na dùthcha. Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1570.

## Freumhan an Ainm
'S e ainm Spàinnteach a th' ann an Ocaña. Tha baile leis an aon ainm faisg air Toledo, mu dheas Madrid.

## Sluagh a' bhaile
Ged a tha  90,517 nan tàmh anns a' bhaile fa leth, chan eil ach 11,690 a’ fuireach thall anns na sgìrean dùthchasail am broinn crìochan a' bhaile. Tha fearann na dùthcha sin ga roinn eadar na bailtean (Spàinntis: municipios) agus le sin tha gach clachan agus croit fo stiùireadh baile air choireigin. Air adhbharan trioblaidean poilitigeach air an dùthaich, tha a' mhòr-chuid dhe na daoine anns gach uile baile a-nis a' fuireach anns na bailtean fhèin, is na daoine a' fàgail na sgìrean dùthchasail. 

Taobh chinnidh, 's e daoine geala/mestizos a th' ann a' mhòr-chuid dhe na daoine ann an Ocaña, ach tha 10.4% dhe daoine le freumhan ann an Afraga. 'S urrainn dhan 85.12% dhe na daoine ann an Ocaña leughadh agus sgrìobhadh. A tuilleadh air sin, chan eil fòn aig an taigh aig 38.9% dhe na dachannan.

## Fèisean
Thathar a’ cumail am iomadach seòrsa dhe fhèis ann an Ocaña.  Chithear fèilltean  caitligeach, leis gur e dùthaich le mòr-chuid Chaitligeach a th' ann fhathast,  fèisean na stàite agus tachartasan ionadail a sheallas cho làidir 's a tha beairteas cultarail na dùthcha.

* Fèis an Neo-eisimeileachd: 20mh An t-Iuchar.

## Bailtean Co-cheangailte
*  Ocaña (An Spàinn)
*   Ocana (An Fhraing)
*   Popayán (Coloimbia)
*   San Andrés (Coloimbia)

## Iomraidhean

## Ceanglaichean A-mach
An t-sìde ann an Ocaña

Roinn-seòrsa:Aimearaga a Deas
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Coloimbia
Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Santiago de Veraguas

‘S e prìomh-bhaile na roinne Veraguas ann am Panama a th’ ann an **Santiago de Veraguas**, neo gu sìmplidh **Santiago**. Tha am baile suidhichte ann am meadhan na dùthcha. ‘S e fear dhe na bailtean as sine ann am Panama.

## Daoine Ainmeil

Rugadh José de Obaldía an seo ann an 1806.

Roinn-seòrsa:Panama
Roinn-seòrsa:Bailtean
Fómeque

'S e baile beag ann an Cundinamarca, Coloimbia, a th' ann **Fómeque**. Tha e suidhichte dìreach ann am meadhan na dùthcha aig 1,895m os cionn ìre na mara 56km air falbh bho Bhogotá. 'S e baile le gnàth-shìde caran fuar a th' ann am Fómeque, agus tha teodhachd meadhanach dhe 18˚ aige. Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1543.

## Sluagh a' bhaile
Tha  12,157 nan tàmh anns a' bhaile fa leth, ach tha a’ mhòr-chuid dhuibh, 8,056, a’ fuireach thall anns na sgìrean dùthchasail am broinn crìochan a' bhaile. Tha fearann na dùthcha sin ga roinn eadar na bailtean (Spàinntis: municipios) agus le sin tha gach clachan agus croit fo stiùireadh baile air choireigin. Air adhbharan trioblaidean poilitigeach air an dùthaich, tha a' mhòr-chuid dhe na daoine anns gach uile baile a-nis a' fuireach anns na bailtean fhèin, is na daoine a' fàgail na sgìrean dùthchasail. Le sin, ‘s e pàtran àireimh-shluaigh gu math traidiseanta a th' ann an seo.

Taobh chinnidh, 's e daoine geala/mestizos a th' ann a' mhòr-chuid dhe na daoine ann an Fómeque, ach tha 24.12% dhe daoine le freumhan ann an Afraga. 'S urrainn dhan 91.5% dhe na daoine ann an Fómeque leughadh agus sgrìobhadh. A tuilleadh air sin, chan eil fòn aig an taigh aig 20.4% dhe na dachannan.

## Fèisean
Thathar a’ cumail am iomadach seòrsa dhe fhèis ann am Fómeque. Chithear fèilltean  caitligeach, leis gur e dùthaich le mòr-chuid Chaitligeach a th' ann fhathast,  fèisean na stàite agus tachartasan ionadail a sheallas cho làidir 's tha beairteas cultarail na dùthcha.

* Fèis na Neo-eisimeileachd: 20mh An t-Iuchar.

## Daoine Ainmeil
José Eusebio Otálora (1826 - 1885): Ceann-suidhe na dùthcha eadar 1882 agus 1884.

Miguel Abadía Méndez (1867 - 1947): Ceann-suidhe na dùthcha eadar 1926 agus 1930.

## Iomraidhean

## Ceanglaichean A-mach
An t-sìde ann am Fómeque
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Coloimbia
Barbacoas (Nariño)

'S e baile beag ann an Nariño, Coloimbia, a th’ann am **Barbacoas**. Tha e suidhichte aig 36m os cionn ìre na mara agus 236km air falbh bho Phasto, prìomh-bhaile na roinne. 'S e baile le gnàth-shìde theth a th' ann agus tha teodhachd mheadhanach dhe 26˚ aige, rè na bliadhna. Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1600.

## Freumhan an Ainm
'S ann às na Barbacoas, tuath Tùsanach a bha nan tàmh anns an sgìre seo o shin,a thàinig ainm a' bhaile.

## Sluagh a' bhaile
Tha  30,270 nan tàmh anns a' bhaile fa leth, ach tha a’ mhòr-chuid dhuibh, 18,668 dhuibh a’ fuireach thall anns na sgìrean dùthchasail am broinn crìochan a' bhaile. Tha fearann na dùthcha sin ga roinn eadar na bailtean (Spàinntis: *municipios*) agus le sin tha gach clachan agus croit fo stiùireadh baile air choireigin. Air adhbharan trioblaidean poileataigeach air an dùthaich, tha a' mhòr-chuid dhe na daoine anns gach uile baile a-nis a' fuireach anns na bailtean fhèin, is na daoine a' fàgail na sgìrean dùthchasail. Ach ‘ s e baile agus sgìre traidiseanta dùthchasail a th’ann Barbacoas fhathast.

Taobh chinnidh, 's e daoine Afro-Coloimbianach a th'ann a' mhòr-chuid dhe na daoine ann am Barbacoas: 15.1% dhe Tùsanaich, 6.7% dhe daoine geala/mestizos agus 78.3% dhe daoine le freumhan ann an Afraga.  ' S urrainn dhan 61% dhe na daoine ann an Barbacoas leughadh agus sgrìobhadh. A tuilleadh air sin, chan eil fòn aig an taigh aig 10% dhe na dachannan.

## Fèisean
Thathar a’ cumail am iomadach seòrsa dhe fhèis ann am Barbacoas. Chithear fèilltean Caitligeach, leis gur e dùthaich le mòr-chuid Chaitligeach a th’ann fhathast,  fèisean na stàite agus tachartasan ionadail a sheallas cho làidir ‘s tha beairteas cultarail na dùthcha.

* Fèis an Neo-eisimeileachd: 20mh An t-Iuchar.

## Iomraidhean

## Ceanglaichean a-mach
* An t-sìde ann an Barbacoas

Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Coloimbia
Nóvita (Chocó)

'S e baile beag ann an Chocó, Coloimbia, a th' ann **Nóvita**.  Tha e suidhichte air an àirde an iar na dùthcha eadar Oirthir a’ Chuain Sèimh agus Beanntan na h-Andes, 132km air falbh bho Quibdó, prìomh-bhaile na roinne. Tha àirde mheadhanach dhe 70m os cionn ìre na mara aige. 'S e baile le gnàth-shìde theth a th' ann le teodhachd meadhanach dhe 28˚, rè na bliadhna. Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1709.

## Sluagh a' bhaile
Ged a tha  7,867 nan tàmh anns a' bhaile, tha a’ mhòr-chuid dhuibh,  5,306, a' fuireach thall anns na sgìrean dùthchasail am broinn crìochan a' bhaile. Tha fearann na dùthcha sin ga roinn eadar na bailtean (Spàinntis: municipios) agus le sin tha gach clachan agus croit fo stiùireadh baile air choireigin. Air adhbharan trioblaidean poilitigeach air an dùthaich, tha a' mhòr-chuid dhe na daoine anns gach uile baile a-nis a' fuireach anns na bailtean fhèin, is na daoine a' fàgail na sgìrean dùthchasail. Le sin, 's e pàtran àireimh-sluaigh gu math traidiseanta a th' ann an Nóvita fhathast.

Taobh chinnidh, 's e daoine le freumhan ann an Afraga a th' ann a’ mhòr-chuid dhe (93.5%) dhe na daoine ann an Nóvita, ach tha 5.5% dhe Tùsanaich agus 1% dhe daoine geala/mestizos cuideachd.  'S urrainn dhan 60% dhe na daoine ann an Nóvita leughadh agus sgrìobhadh. A tuilleadh air sin, chan eil fòn aig ach 7% dhe na dachannan.

## Fèisean
Thathar a’ cumail am iomadach seòrsa dhe fhèis ann an Nóvita. Chithear fèilltean caitligeach, leis gur e dùthaich le mòr-chuid Chaitligeach a th' ann fhathast,  fèisean na stàite agus tachartasan ionadail a sheallas cho làidir ‘s a tha beairteas cultarail na dùthcha.

* Fèis an Neo-eisimeileachd: 20mh An t-Iuchar.

## Daoine ainmeil
* Carlos Holguín (1832 – 1894): Ceann-suidhe na dùthcha eadar 1888 agus 1892.

## Ceanglaichean a-mach
* An t-sìde ann an Nóvita

## Iomraidhean



Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Coloimbia
Robert Mallet

B' e creag-eòlaiche, innleadair is seismeòlach Èireannach a bh' ann an **Robert Mallet** (1810–1881).

Rugadh e ann am Baile Àtha Cliath is dh'ionnsaich e saidheans nàdarra aig Colaiste na Trianaide mus do thoisich e ag obair aig taigh-leaghaidh athar. Chaidh a thaghadh mar bhall Acadamh Rìoghail na h-Èireann nuair a bha e ach 22.
Canar "Athair Seismeolais" ris, airson nan deuchainnean a rinn e air tràigh Cill-aine ann an Contae Atha Cliatha, far an do chleachd e urchair phùdair dubh a dhearbh luaths tuinn-bualaidh an gaineamhaich. Nas anmoiche, chaidh e dhan Eadailt as dèidh na crith-thalmhainn a leig Naples ann an 1857, far an do rinn e rannsachadh air a' chron a rinn a' crith-thalmhainn sin. Thionnsgail e am facal Beurla *seismology*, a chur air eòlas nan crithean-talmhainn.

## Urraman
Chaidh a thaghadh mar cheann-suidhe Comann Gheòlasach na h-Èireann ann an 1846 is bhuannaich e am Bonn Coineagan à Acadamh Rìoghail na h-Èireann is Bonn Wollaston à Comann Rìoghail na Geòlais.

## Ceanglaichean a-mach
* Eachdraidh-bheatha Robert Mallet aig Oilthigh Vienna

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Innleadaireachd
Roinn-seòrsa:Eòlaichean agus Innleachdairean
Roinn-seòrsa:Daoine à Èirinn
Campamento (Antioquia)

‘S e baile beag ann an Antioquia, Coloimbia, a th' ann Campamento. Tha e suidhichte aig 1,700m os cionn ìre na mara agus 149m air falbh bho Mhedellín. 'S e baile le gnàth-shìde theth a th' ann agus tha teodhachd mheadhanach dhe 24˚ aige, rè na bliadhna. Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1827.

## Eachdraidh

Thàinig na ciad thìrean gus an àite far a bheil Campamento ann an 1827, leis an t-Sagart José Antonio Palacios Izaza os an cionn. An ceann ochd bliadhna chaidh am baile a stèidheachadh gu h-oifigeil leis  a’ Cheann-suidhe Juan de Dios Aranzazu (1798 – 1845), nuair a bha e fhathast na Riaghladair ann an Antioquia. A bharrachd air Campamento, stèidhich esan 5 bailtean eile ann an Antioquia: Liborina, Ebéjico, Entrerríos, Girardota agus Cocorná. A tuilleadh air sin, thug e fearann mar thabhartas airson am baile Aranzazu ann an Caldas a stèidheachadh cuideachd.

## Sluagh a' bhaile
Tha  9,688 nan tàmh anns a' bhaile fa leth, ach tha a’ mhòr-chuid dhuibh, 7,238, a’ fuireach thall anns na sgìrean dùthchasail am broinn crìochan a' bhaile. Tha fearann na dùthcha sin ga roinn eadar na bailtean (Spàinntis: municipios) agus le sin tha gach clachan agus croit fo stiùireadh baile air choireigin. Air adhbharan trioblaidean poilitigeach air an dùthaich, tha a' mhòr-chuid dhe na daoine anns gach uile baile a-nis a' fuireach anns na bailtean fhèin, is na daoine a' fàgail na sgìrean dùthchasail. Le sin, ‘s e pàtran àireimh-shluaigh uabhasach traidiseanta a th' ann.

## Fèisean
Thathar a’ cumail am iomadach seòrsa dhe fhèis ann an Campamento. Chithear fèilltean  caitligeach, leis gur e dùthaich le mòr-chuid Chaitligeach a th' ann fhathast,  fèisean na stàite agus tachartasan ionadail a sheallas cho làidir ‘s tha beairteas cultarail na dùthcha.

* Fèis an Neo-eisimeileachd: 20mh An t-Iuchar.
* Fèis Neo-eisimeileachd na roinne: 11mh an Lùnasdal.

## Iomraidhean

## Ceanglaichean A-mach
An t-sìde ann an Campamento

Roinn-seòrsa:Antioquia
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Coloimbia
Frìd

'S e **bodach-sìthe** beag a th' ann am **Frìd**. 

Tha e a' còmhnaidh ann an còsan nan creag agus anns na bruaichean air a' Ghàidhealtachd. Tha e a' tighinn beò air an aon lòn ri sluagh an t-saoghail; mar sin, tha e an eisimeil dhaoine airson theachd-an-tìr.

Bhite a' fàgail spruilleach bìdh dha air cnoc an gorma.

Roinn-seòrsa:Miotas-eòlas
Fideal

'S usp a bh' ann am **Fideal**, a' tàmh ann an lochan fìor-uisge sam faighear dialtagan àrda, garbha agus feur fada, dòmhail a' fàs.

Bidh e a' ribeadh creutair sam bith a chailleas a chasan san doimhne air chor is nach faigh a bheò às.

Bhiodh am Fideal ag eunach air duine sam bith a bhiodh a' tathaich an ionaid.

## Ainm-àite

Tha loch ann faisg air Loch Ma Ruibhe air a bheil an t-ainm "Loch na Fideil".

Roinn-seòrsa:Miotas-eòlas
Cairbire

'S e teachdaire a bh' ann an **Cairbire** a bha a' giùlan spioradan nam flath a thuit san àrach na charbad a-null do Fhlath Innis.

Bhiodh e a' siubhal le dian luaths gu ionad fhèin.

Roinn-seòrsa:Miotas-eòlas
Baobh

Bha **Baobh** coltach ri Fuath, ach ann an riochd bhoireannach. Bha iad coltach ris a' bhampair ach bha biodag aca airson fuil dhaoine a thraoghadh.

Roinn-seòrsa:Miotas-eòlas
La Palma

*Is dòcha gu bheil sibh a' lorg:*

* La Palma, eilean Spàinnteach agus aon de na h-Eileanan Canàrach
* La Palma, baile beag ann an Cundinamarca, Coloimbia

*Neo is dòcha:*

*Las Palmas de Gran Canaria, prìomh-bhaile nan Eileanan Canàrach.

be-x-old:Пальма (выспа)
Cailleach nan Gàg

'S e fìor bhòcan a bha ann an **Cailleach nan Gàg**, a bhiodh pàrantan a' maoidheadh air feadhainn bheaga a bhiodh a' cur an umhail do am màthair a bhith gan nighe.

Thoireadh i air gàgan goirt a bhith a' fàs air craiceann cloinne bige a chuireadh an aghaidh an glanadh gu riaghailteach.

An ath-uair a thigeadh i, bhiodh sgian gheur na làimh gu bhith a' sgrìobadh 's a' gearradh nan gàgan air falbh.

Roinn-seòrsa:Miotas-eòlas
Eigir

B' e **Eigir** aon de na dèe mhara aig an robh uachdaranachd air pàirt den chuain. 

Thàinig e gu bhith na dhia nan troichean agus nan spìocairean ann an saobh-chràbhadh nan Gàidheal.

Roinn-seòrsa:Miotas-eòlas
Guayaquil

‘S e baile mòr ann an Eacuador agus prìomh-bhaile na roinne Guayas a th' ann **Guayaquil** neo **Santiago de Guayaquil**. ‘S e am baile as motha na dùthcha agus an 109mh baile as motha na cruinne a th' ann. Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1547.

## Bailtean Co-cheangailte
* Houston (Texas)

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Eacuador
El Callao

‘S e baile mòr ann am Pearu a th’ann **El Callao**. Chaidh am baile a steidheachadh ann an 1635.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Aimearaga a Deas
Nowy Dwór Królewski

S' e **Nowy Dwór Królewski** (IPA: **ˈnɔvɨ ˈdvur kruˈlɛfski**, Latbhais: Novi Dvura Krulevska, Gearmailtis: Königlich Neudorf, neo bho 1942 gu 1945 Königsneudorf) clachan anns a' Phòlainn an ear-dheas, eadar Chełmno is Toruń. Tha e na phrìomh-bhaile den *gmina* ann an *voivodship* Toruń, agus bha 170 daoine a' fuireach an seo ann an 1996, 190 an latha an-diugh.  Tha Nowy Dwór Królewski 49km air falbh bho Lublin, 269km bho Kraków, 407km bho Gdańsk agus 140km bho Warsaw, prìomh-bhaile na dùthcha.

## Bailtean Co-cheangailte
* Hennef
* Svetlyj
* Sarny
* Velka nad Velickou

## Dealbhan

File:Mapa Nowego Dworu Królewskiego.PNG|Mapa Nowy Dwór Królewski
File:Koniec Nowego Dworu Królewskiego.JPG|Deireadh a’ chlachain
File:Pałac w Nowym Dworze Królewskim.JPG|Seann lùchairt
File: Park w Nowym Dworze Królewskim.JPG|An clachan as t-samhradh


## Ceanglaichean A-mach
*Riaghaltas na Roinne
*Comhairle na Sgìre

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:A' Phòlainn
Roinn-seòrsa:Bailtean
Baile Shidni, Alba Nuadh

'S e bhaile na mòr-roinn Alba Nuadh a tha ann an **Shidni** (Beurla: “*Sydney*”). Anns a’ bhliadhna 2001 bha 24,115 duine a’ fuireach anns an bhaile. 

Chaidh am baile a stèidheachadh san 1785.

Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Alba Nuadh
Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Eilean Cheap Bhreatainn
Inbhir Nis, Alba Nuadh

ʼS e baile ann an Alba Nuadh ann an Canada a tha ann an **Inbhir Nis** (Beurla: “*Inverness*”) neo **An Sithean**. Anns a’ bhliadhna 2006 bha 2,496 duine a’ fuireach anns aʼ bhaile.  Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1904.

Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Alba Nuadh
Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Eilean Cheap Bhreatainn
Roinn-seòrsa:Eilean Cheap Bhreatainn
Darrell Dexter

'S e neach-poileataigs Canadach a th' ann an **Darrell Dexter** (rugadh 10 an t-Sultain, 1957).
Rugadh e ann an Halifax, Alba Nuadh agus sgrùdaich e na lagh agus foghlam aig Oilthigh Dalhousie agus 
naidheachdas aig Oilthigh King's College.  Chaidh e a thaghadh mar prìomhair na Alba Nuadh ann an 9mh an t-Ògmhios, 2009. Chaill e an seat aige agus an NDP an taghadh ann an 2013.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Alba Nuadh
Roinn-seòrsa:Daoine à Canada
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Badaig, Alba Nuadh

'S e bhaile na mòr-roinn Alba Nuadh, Canada a tha ann an **Badaig** (Beurla: “*Baddeck*”). Anns a’ bhliadhna 2001 bha 907 duine a’ fuireach anns an bhaile. 

Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Alba Nuadh
Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Eilean Cheap Bhreatainn
Goranchacha

B’ e mac na grèine *Xué* agus nighean a’ Chinn-fheadhna Gachetá a bh’ann an **Goranchacha**. Thathar ag ràdh gu robh e mar smàrag mhòr, ach tha feadhainn eile dhen bheachd gu robh e coltach ri Chía ann am Miotas nam Muisca. Nuair a bha e 24 bliadhna a dh'aois, thoisich e a dhol mun cuairt air feadh Dùthaich nam Muisca is e a’ sgaoileadh a cuid theagaisg aig Bochica. Le sin dh’fhàs e a bhith na fhiosaiche, airson a chuid ath-leasachaidhean creideimh a rinn e.

An latha a bha seo, fhuair e fios gun do leig ceann-fheadhna ann an Ramiriquí càin air fear-leanmhainn aige. Chaidh e dìreach gus a’ bhaile sin, prìomh-bhaile nan zaque aig an àm, airson an connspaidiche a chur gu bàs. Ghabh e an Rìoghachd os làimhe, chuir e deachdaireachd air dòigh agus steidhich e a phrìomh-bhaile ann an Hunza (Tunja an latha an-diugh). Thog e Teampall na Grèine an siud is dh’òrdaich e caismeachd gus athair urramachadh. 

Tha am beul-aithris a’ mìneachadh gu robh  tòrr shearbhanta aige agus bha earball  bheathaich air fear dhuibh, Chacha. Bha Goranchacha cho earbsach air Chacha, ach aon latha thuirt esan gun tagradh mòran rudan fuathmhor is le sin dh’fhalbhadh e airson corra bhialdhna. Dh’fhàg e am baile, dhùin Goranchacha callaid a’ bhaile agus cha robh sgeul nas motha air Chacha a-chaoidh.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean A-mach
*Muyskkubun
*Cultura Muisca
*Nemosto
*Muisca Culture

Roinn-seòrsa:Dualchas
Roinn-seòrsa:Coloimbia
Roinn-seòrsa:Miotas-eòlas
Hunzahúa

‘S e fear dhe na cinn-fheadhna Muisca ainmeil, neo (Zaque), a bh’ ann **Hunzahúa.** Nuair a bha esan os cionn na  rìoghachd, b’ urrainn dhàsan an cumhachd a mheadhanachadh ann an  Hunza (Tunja an latha an-diugh). Fiù ’s leig e ainm dhan bhaile, leis cho cudromach ‘s a bha e. Dh’aontaich e creideamhan agus cànan nam Muisca. Bha am fearann bho Chicamocha gu Sutagaos fo bhuaidh Hunzahúa.

Nochdaidh e gu tric ann am miotas a’ bhaile. Tha am beul-aithris a' mìneachadh dhuinn gu robh gaol aige air a' phiuthair Noncetá, ach am peacadh-collaidh toirmisgte ann an lagh nam Muisca. Theich an dithis còmhla, a-rèir am miotas, agus tionndaidh iad gu clachan ann an uamh mar pheannas airson an eucoir a rinn iad.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean A-mach
*Muyskkubun 
*Cultura Muisca
*Nemosto
*Muisca Culture

Roinn-seòrsa:Dualchas
Roinn-seòrsa:Daoine à Coloimbia
Nathalia Dill

'S e actair à Braisil a tha ann an **Nathalia Goyannes Dill Orrico**. Rugadh i ann an Rio de Janeiro, 24 am Màrt 1986.

## Iomraidhean
 

Roinn-seòrsa:Daoine à Braisil
Roinn-seòrsa:Cleasaichean
Rheinland-Pfalz

Is e stàit Ghearmailteach a tha ann an **Rheinland-Pfalz**. Tha Mainz na prìomh-bhaile. Mu thimcheall tha An Fhraing agus na stàitean Ghearmailteach Nordrhein-Westfalen, Hessen, Baden-Württemberg, agus Saarland.

## Bailtean Eile
*Idar-Oberstein
*Mainz
*Neuwied
*Trier
*Worms

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Chocontá (Cundinamarca)

'S e baile beag ann an Cundinamarca, Coloimbia, a th’ann **Chocontá** neo **Santiago de Chocontá**. Tha e suidhichte ann am meadhan na dùthcha aig 2,655m os cionn ìre na mara agus dìreach 75km air falbh bho Bhogotá, prìomh-bhaile na dùthcha. 'S e baile le gnàth-shìde caran fuar a th' ann agus tha teodhachd mheadhanach dhe 13˚ aige, rè na bliadhna. Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1538.

## Freumhan an Ainm
Mar a b'àbhaist ann an Aimearaga, chaidh ainmean-àite a chruthachadh le freumhan anns na creideamhan nan Spàinnteach: m.e. Sante Fe de Bogotá, San Bonifacio de Ibagué agus San Juan de Pasto. Mar sin, fhuair am baile an t-ainm aige oir tha Naomh Seumas, neo *Santiago* ann an Spàinntis uabhasach cudromach ann An Spàinn.  Tha na h-ùghdarrasan ionadail dhen bheachd gur e ainm Chibcha a th'ann Chocontá, mar as àbhaist ann an Cundinamarca. Tha e a' ciallachadh *Treabhadh a’ Chaidreamhaich Math*.

## Sluagh a' bhaile
Tha  19,512 nan tàmh anns a' bhaile fa leth, ach tha a’ mhòr-chuid dhuibh, neo 10,292, a’ fuireach thall anns na sgìrean dùthchasail am broinn crìochan a' bhaile. Tha fearann na dùthcha sin ga roinn eadar na bailtean (Spàinntis: municipios) agus le sin tha gach clachan agus croit fo stiùireadh baile air choireigin. Air adhbharan trioblaidean poiliteagach air an dùthaich, tha a' mhòr-chuid dhe na daoine anns gach uile baile a-nis a' fuireach anns na bailtean fhèin, is na daoine a' fàgail na sgìrean dùthchasail. Le sin. ‘s e pàtran àireimh-shluaigh traidiseanta a th’ann fhathast ann an Chocontá.

Taobh chinnidh, ' s e daoine geala/mestizos a th'ann a' mhòr-chuid dhe na daoine ann am Chocontá, ach tha 14.3% dhe daoine le freumhan ann an Afraga.  ' S urrainn dhan 91.1% dhe na daoine ann am Chocontá leughadh agus sgrìobhadh. A tuilleadh air sin, tha fòn aig an taigh aig 16% dhe na dachannan.

## Fèisean
Thathar a’ cumail am iomadach seòrsa dhe fhèis ann an Chocontá. Chithear fèilltean  caitligeach, leis gur e dùthaich le mòr-chuid chaitligeach a th’ann fhathast,  fèisean na stàite agus tachartasan ionadail a sheallas cho làidir ‘s tha beairteas cultarail na dùthcha.

* Fèis an Neo-eisimeileachd: 20mh An t-Iuchar.
*A' Chàisg.
*Latha Steidheachadh a' Bhaile: 7mh latha dhen Dàmhair.

## Daoine Ainmeil
Chaochail Michuá agus Saguamanchica an seo ann an 1490.

## Iomraidhean

## Ceanglaichean A-mach
*An t-sìde ann an Chocontá (Bogotá)

Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Coloimbia
Lech Wałęsa

'S e neach-poileataigs Pòlais a tha ann an **Lech Wałęsa** (fuaimneachadh Pòlais /ˈlɛx vaˈwɛ̃sa/; air a rugadh 29 an t-Sultain 1943) ann am Popowo. B' e aon den luchd-stèidheachaidh de Solidarność, a' chiad aonadh-ciùird neo-eisimeileach anns a' bhloc Shobhietach. Fhuair e Duais Nobel na Sìthe ann an 1983. Eadar 1990-95 bha e na cheann-suidhe den Phòlainn.

Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Luchd-poileataigs Eòrpach
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Phòlainn
Roinn-seòrsa:Duais Nobel airson Sìthe
Stephen Harper

'S e neach-poileataigs ann an Canada a th' ann an **Stephen Joseph Harper**, PC, MP (rug. 30 an Giblean, 1959).

Rugadh e ann an Toronto agus sgrùdaich e na eaconomachd aig Oilthigh Calgary. Chaidh a thaghadh mar Phrìomh-mhinistear Chanada ann an 2006.
Chaill e an taghadh coitcheann ann an 2015 do Justin Trudeau
agus dh'fhàg e poileataigs ann an 2016.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine à Canada
Roinn-seòrsa:Prìomh-mhinistearan Chanada
Dàibhidh Camshron

'S e neach-poileataigs a tha ann an **Dàibhidh Camshron** (Beurla: *David William Donald Cameron*).

Rugadh e 9 an Dàmhair, 1966 ann an Lunnainn, Sasainn. Bha e na Phrìomhaire na Rìoghachd Aonaichte. Bha e a' riochdachadh Witney ann am pàrlamaid na Rìoghachd Aonaichte, agus bha e na cheannard Pàrtaidh nan Tòraidhean eadar 2008 agus 2016. Choisinn e dreuchd a' Phrìomh-mhinisteir às dèidh taghadh coitcheann 6 Chèitein 2010. Cha do choisinn am Pàrtaidh Tòraidheach mòr-chuid de na cathairean anns an taghadh sin agus tha e na cheannard air Riaghaltas stèidhichte air co-bhanntachd eadar am Pàrtaidh aigesan agus am Pàrtaidh Libearalach Deamocratach a tha fo cheannas Nicholas Clegg. Chruthaich e riaghaltas ùr gun na Lib Deamaich nuair a bhuannaich na Tòraidhean mòr-chuid san taghadh coitcheann 2015.

An dèidh dha an Reifreann mu bhallrachd Bhreatainn san Aonadh Eòrpach 2016 a caill, dh'ainmich e gun toir e a dhreuchd mar phrìomhaire suas nuair a thagaidh a cho-arba. Dh'ainmich e san Sultain 2016 gun toir e a dhreuchd mar Bhall Phàrlamaid suas.

Thill e do chaibineat riaghaltas na Rìoghachd Aonaichte ann an 2023 mar Rùnaire nan Dùthchannan Cèin fo Rishi Sunak an dèidh do Shunak Suella Braverman, Rùnaire na Dùthcha, a chur à dreuchd.

## Connspaid
Fhuair Camshron prothaid à maoin far-cladach Blairmore a chruthaich athair.

## Ceanglaichean a-mach

* 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ceannardan nan Tòraidheach
Roinn-seòrsa:Daoine à Sasainn
Roinn-seòrsa:Prìomh-mhinistearan na Rìoghachd Aonaichte
Maol Chaluim II na h-Alba

B' e Rìgh na h-Alba eadar an 1005 agus an 1034 a bha ann am **Máel Coluim mac Cináeda**. Chaochail e 25 an t-Samhain 1034.

## Aistidhean co-cheangailte
* Rìghrean na h-Alba

Roinn-seòrsa:Rìghrean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
Maol Chaluim I na h-Alba

B' e Rìgh na h-Alba eadar 943 agus 954 a bha ann am **Máel Coluim mac Domnaill**.  Bha e na mhac Dòmhnall II na h-Alba.

## Aistidhean Co-cheangailte
* Rìghrean na h-Alba

Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Dòmhnall I na h-Alba

B' e Rìgh na h-Alba eadar an 858 agus an 862 a bha ann an **Dòmhnall mac Ailpein**.  Bha e na bhràthair Coinneach I na h-Alba.  Chaochail e 13 an Giblean 862.

## Aistidhean Co-cheangailte
* Rìghrean na h-Alba

Roinn-seòrsa:Rìghrean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Coinneach III na h-Alba

B' e Rìgh na h-Alba eadar an 997 agus an 1005 a bha ann an **Cináed mac Duib**. Bha e na mhac Dubh na h-Alba.  Chaochail e am Màrt 1005.

## Aistidhean Co-Cheangailte
* Rìghrean na h-Alba

Roinn-seòrsa:Rìghrean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Donnchadh I na h-Alba

B' e Rìgh na h-Alba eadar an 1034 agus an 1040 a bha ann an **Donnchadh mac Crìonain**. Bha e na mhac Crínán, abaid na Dùn Chailleann agus Bethóc, nighean Maol Chaluim II, Rìgh na h-Alba. Chaochail e 14 an Lùnasdal 1040.

## Aistidhean Co-cheangailte
* Rìghrean na h-Alba

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Rìghrean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Còiseam I na h-Alba

B' e Rìgh na h-Alba eadar an 862 agus an 877 a bha ann an **Constantín mac Cináeda**.  Bha e na mhac Coinneach I mac Ailpein.  

## Aistidhean Co-Cheangailte
* Rìghrean na h-Alba

Roinn-seòrsa:Rìghrean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Bòrd MhicLeòid

'S e **Bòrd MhicLeòid** an t-ainm a thathar a' gabhail air mullach Healabhal Mhòr a tha mu choinneamh Caisteal Dhùn Bheagain, ann an Diùranais, san Eilean Sgitheanach.

Tha an t-ainm seo a' buntainn ri sgeulachd ann am beul-aithris an eilein. Ged 's e Bùird MhicLeòid a thathar a' gabhail air an dà chuid Healabhal Mhòr agus Healabhal Bheag anns a' Bheurla a-nis, chan eil an sgeulachd Ghàidhlig fhèin a' toirt iomradh ach air mullach Healabhal Mhòr mar an t-àite ris an canar Bòrd MhicLeòid.

## Bun an ainm

A rèir beul-aithris, chaidh Alasdair Crotach, triath Dhùn Bheagain turas gu cùirt Rìgh Seumas an Còigeamh. Thug Alasdair sùil mun cuairt air greadhnachas na bùlc lùchairt. "A bheil coinnlearan cho gasta sin agad fhèin, a Leòdaich?" ars' aon de na flathan. Fhreagair Alasdair "Tha sin agam agus nas fheàrr." 

Thachair gun do chuala an Rìgh freagairt MhicLeòid, agus thuirt e. "Thèid do chumail ri d' fhacal. Thig mise gad thadhal air an t-samhradh seo tighinn."

Thàinig an Rìgh a rèir fhacail. Rinn Alasdair ullachadh air mullach Helebheal mu choinneamh a' Chaisteil. Nuair a thugadh an Righ gu mullach na beinne, bha cuirm sgaoilte agus b' iad na coinnlearan an dà Bhuandaiche dheug gach fear le leus laiste de fhreumh giuthais na làimh chlì, agus claidheamh na làimh dheis.

"Sin mo choinnlearan a-nis," ars' Alasdair ris na flathan, "agus tha iad deas gus mo Rìgh a dhìon air muir no air tìr."

'S ann mar chuimhneachan air a' chuirm rìoghail sin air mullach na beinne a theirear **Bòrd MhicLeòid** ris a' bheinn gus an latha an-diugh.

## Iomraidhean



Roinn-seòrsa:An t-Eilean Sgitheanach
Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Còiseam II na h-Alba

B' e Rìgh na h-Alba eadar an 900 agus an 943 a bha ann an **Còiseam II na h-Alba** no **Còiseam mac Aoidh**. Bha e na mhac Áed mac Cináeda, Rìgh na Cruithnich.

## Aistidhean Co-Cheangailte
* Rìghrean na h-Alba

Roinn-seòrsa:Rìghrean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Otto I, Impire Naomh Ròmanach

B' e Rìgh na Gearmailt (bho 936) agus Impire Naomh Ròmanach (bho 962 gu a caochladh) a bha ann an **Otto I Mòr** (Wallhausen, 23 an t-Samhain 912–Memleben, 7 an Cèitean 973). Bha e na mhac Eanraig I Eunadair agus Matilda à Ringelheim.

Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Rìghrean na Gearmailte
Sgarbh

'S e eun-mara a th' anns an **sgarbh** *Phalacrocorax carbo*. 

Canar cuideachd **ballaire** no **ballaire a' bhòthain** ris, agus tha ainmean leithid: **cailleach-dhubh** no **fitheach mara** air, ach 's e sgarbh an t-ainm as cumanta san latha a th' ann. 

'S e sgarbh òg a th' ann an **sgaireag**, ach dh'fhaodar sgaireag a thoirt air faoileag òg cuideachd.

Tha an sgarbh gu math coltach ri sgarbh an sgùmain *Phalacrocorax aristotelis*.

## Sealg an sgairbh
Bhathar a' sealg agus ag ithe an sgairbh, 's a' dèanamh feum dheth ann an diofar dhòighean san t-seann aimsir.

Tha cunntas ga thoirt le Eachann MacDhùghaill ann an 1938 air mar a bhathar a' glacadh nan sgarbh ann an Colla: 

: "Bhiodh na bodaich a chunna mise a' dol do chreag-nan-eun an uair a bha iad òg, is a' deanamh "biùmh-lamhach" mu'n d'thubhairt iad féin e, air na sgairbh. Is iomadh sgeul a bha aca air a bhi a' dìreadh na Stalla Duibhe an Sùl-ghorm, seadh, agus air an t-sraighlich mhi-nàdurra bhiodh iad ag cluinntinn am mullach a mhill ud, far an do thogadh an taigh-solais a tha air an diugh 'nar linn féin. Bha iad ag ràdh gu'm biodh na sgairbh, an ám dol a laighe anns a' chreig, a' fàgail aon air faire is an còrr dhiubh a' pasgadh an cinn fo'n sgroib.
: An uair a rachadh na bodaich—gillean lùthmhor anns an ám ud—air tìr air a' chreig, a' cheud rud a dhèanadh iad, b'e an sùil fhaotainn air sgarbh-na-h-aire. Bhiodh esan daonnan air binnein na b' àirde na an còrr, agus b' e faotainn chuige mu'n toireadh e gorc-rabhadh [goir-rabhadh] as, ris an robh obair na h-oidhche uile gu léir an crochadh. An uair a gheibhteadh esan as an rathad, cha robh ach gabhail do'n chòrr as an leth-oir gus am biodh feumalachd gach teaghlaich a bhiodh ri roinn do na sgairbh fhaotainn air a sholar gu pailt is gu tomadach."  

## Còcaireachd an sgairbh
Air a' phrògram 'Blasad', thug Fergie Dòmhnallach iomradh air mar a dh'itheadh iad sgarbh ann am Muideart:

:"'S e delicacy (mì-shoilleir) a bh' ann an sgarbh. Tha cuimhne agamsa an dòigh a bh' againn air. Bha sinn ga thilgeil leis a' ghunna. Bhiodh mar seachd no ochd agaibh a' falbh air a' bhàta, 'fhios agad. Thigeadh tu air tìr le 'load' math dhiubh. Agus bha thu ga fhàgail airson seachdain tha mi smaoineachainn agus bha thu a' toirt a chraiceann dheth. Agus mo mhàthair, bha i a' cur tuirneap na bhroinn agus - soup - a bha i dèanadh. Barley. Tuirneap. Agus nuair a bha e air a bhruich, bha i ga thogail agus ga thoirt às a chèile agus - air a' frying pan le uinneanan agus buntàta. Is, 's e a bha math. 'S e blas aice fhèin cha robh ... tha (meall?) de dhaoine, dh'abair iad, 'tha blas iasg air', ach cha robh sinn a' faireachdainn sin idir." 

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

* Dualchas Nàdair na h-Alba - Faclan Nàdair

Roinn-seòrsa:Eòin
İstiklâl Marşı

'S e **İstiklâl Marşı** (Caismeachd na Saorsa) an Laoidh Nàiseanta na Tuirce bhon 12 am Màrt 1921 a-mach.

Chaidh an teacsa a sgrìobhadh leis a' bhàrd Mehmet Akif Ersoy agus am fonn le Zeki Üngör.

## Ceanglaichean a-mach
* Teacsa an laoidh (Turcais; Faidle PDF; 71 kB)
* Mìneachadh dhen teasca (Turcais; Faidle PDF; 168 kB)

Roinn-seòrsa:Laoidhean nàiseanta
Roinn-seòrsa:An Tuirc
Mainz

'S e prìomh-bhaile na stàit Ghearmailteach Rheinland-Pfalz a tha ann am **Mainz** (Frangais: *Mayence*). Tha Mainz suidhichte air bruach ceàrr an abhainn Rhein. Sa 2008, bha 197,623 daoine a' fuireach ann. Tha Mainz faisg air Darmstadt agus Frankfurt.

## Eachdraidh
Chaidh am baile a stèidheachadh san 13 RC leis na Ròmanaich mar *Moguntiacum*. Chaidh an cathair-eaglais (*Mainzer Dom*) a thogail le Àrd-easbaig Willigis bho 975 (neo 976) gu 1009.

## Daoine ainmeil
* Rabanus Maurus († 856) Àrd-easbaig Mainz
* Johannes Gutenberg (c. 1398-1468) Innleachdair an clàr-bualaidh

## Bailtean Co-cheangailte
*  Baku
*  Dijon
*  Erfurt 
*  Haifa
*  Louisville
*  Rodeneck
*  València
*  Zagreb
*  Watford

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean anns A' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Còmhla-bhigein

'S e ribe a th' ann an **còmhla-bhigein** a bhathar a' cleachdadh airson gobhlain-gaoithe agus eunlaith beaga eile a mharbhadh.

Chuireadh fras coirce no eòrna air an làr, agus shuidhicheadh còmhla air ceithir stoban beaga; bhiodh stob aig gach oisean dhi. Nuair a thionaileadh na h-eòin fon chòmhla, rachadh fear de na stuib a tharraing air falbh. Thuiteadh an còmhla agus mharbhadh na h-eòin.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eòin
Dà-theangachas

Ma tha dà chànan rin cluinntinn ann an coimhearsnachd, sgìre no dùthaich, bruidhnear air **dà-theangachas**. 
A-rèir Joshua Fishman tha dùthaich no coimhearsnachd dà-theangach, ma tha dà chànan gam bruidhinn ann an diofar roinnean, m.e. Beurla anns an roinn phoblach (riaghaltas, oileas, sgoil) agus Gàidhlig anns an roinn phrìomhaideach. Tha suidheachadh dà-theangach nas cumanta anns an t-saoghal na tha suidheachadh dà-chànanach. Chan eil na cànanan co-ionnan a thaobh inbhe agus mar as àbhaist tha aon chànan àrd (mar as àbhaist mòr-chànan) agus aon chànan ìosal (mion-chànan). Thathar a' roinn dà-theangachas ann an dà-theangachas sealach agus dà-theangachas seasmhach.

Tha dà-theangachas **sealach** nas cumanta, gu h-àraidh far a bheil mion-chànanan an sàs. Tha seo ri fhaicinn nuair a tha atharrachadh-cànain a’ tachairt, gu h-àraidh nuair a tha am pròiseas aig toiseach gnothaich. Tha dà-theangachas a’ nochdadh mar cheum bho aon-chànanas anns an t-seann chànan gu aon-chànanas anns a’ chànan ùr. 

Tha dà-theangachas **seasmhach** ri fhaicinn ann an grunn dhùthchannan, ach chan eil e ro chumanta. Eisimpleirean: an Eilbheis (Schwyzerdütsch, Hochdeutsch), na dùthchannan Arabach (Arabais na dùthcha, Arabais Chlasaigeach). 

## Tùsan


Roinn-seòrsa:Cànanachas
Iain A. MacDhòmhnaill

Dh'obair **Iain A. MacDhòmhnaill** (1920–1980) (Beurla: John ('Jake') A. Macdonald) ann am foghlam Gàidhlig. Sgrìobh agus dheasaich e mòran theacsaichean cuideachd.

## Beatha
'S e a shloinneadh Iain Sheòruis Mhóir. Rugadh e ann an Camas Tianabhaig, An t-Eilean Sgitheanach.

## Obair
B'e Ceannard Roinn na Gàidhlig aig a' cholaiste Cnoc Iòrdain, Glaschu a bha ann suas gu 1978. Bha e air a' chomataidh a sgrìobh a' chiad aithisg ann an 1980 air Gnàthachas Litreachaidh na Gàidhlig no GOC.

Sgrìobh e cùrsa do luchd-ionnsachaidh a nochd ann an *[[Gairm]]* leis an tiotal 'A New Course in Gaelic'. 

Dheasaich Iain A. MacDhòmhnaill an leabhar *Crìochan Ùra : Trusadh de rosg is de Bhàrdachd o’n ràitheachan Gairm* a chaidh fhoillseachadh le *Gairm* ann an 1958.

### Clàr-leabhraichean
* MacDhòmhnaill, Iain A. (1980). 'Blar a’ Chumhaing agus Cor nan Croitearan 1882-1883', ann an *Oighreachd agus Gabhaltas*, deas. Dòmhnall MacAmhlaigh. Obar-Dheadhan: Roinn an Fhoghlaim Cheiltich Oilthigh Obar-Dheadhan.  dd. 12-22. (mu ‘Bhlàr a’ Bhràighe’ mar as aithnichear sa Bheurla a-nis) 

#### Deasaiche
* MacDhòmhnaill, Iain A. (deas.) (1958) *Crìochan Ùra : Trusadh de rosg is de Bhàrdachd o’n ràitheachan Gairm, air a chur ri chèile* (Glaschu: Gairm)
* Grannd, D. (1971) *Tìr an Aigh: taghadh de na sgrìobhaidhean aig Dòmhnall Grannd* Iain A. MacDhòmhnaill (deas.) (Glaschu: Gairm)

### Sgrìobhaidhean mu a dheidhinn
* 'An Aithne Dhuibh...?' *Gairm* 12, 1955, d.315.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Sgitheanaich
MacDhòmhnaill, Iain A.
Lüneburger Heide

Eadar Hamburg, Bremen agus Hànobhar tha an **Lüneburger Heide** (Beurla: *Lüneburg Heath*) ann. Is e sin an dreach-tìre fhraoich as motha ann an Èorpa Meadhanach. Tha e ainmichte a-rèir am baile Lüneburg, a tha suidhichte taobh a tuath dheth. An-diugh 's e pàirc nàiseanta a th' ann, air sgàth' s gu bheil mòran lusan agus beathaichean ainneamh ann. Tha nas motha na 4 millean luchd-turais gach bliadhna a' tadhail dhan Lüneburger Heide, mar sin 's e àite cudromach do dh'eaconomaidh Niedersachsen. 

## Eachdraidh an àite
 

Aig àm Neolithic bha mòran chraobhan a' fàs ann an Lüneburger Heide. Ach cha eil an talamh an seo torach idir, tha an cuid as motha gu math gainmheil. Aig an àm ud bha tuathanaich a' gluasad bho àite gu àite eile, gus a bhith beò às an talamh neo-thorach. Mar sin bha a' fhàgail àitichean fosgailte am measg nan coilltean. far an do thòisich fraoch a' fhas, gu-h-àraidh *Common Heather* (*Calluna vulgaris*). 

Ach bho 1000 a-mach thòisich tuathanaich a' fuireach ann an aon àite a-mhàin. Dh'atharraich iad an dòigh obrach aca. Thug iad ceann an talamh air falbh agus chuir iad e dhan stabail-chaoraich airson greiseig agus an uair sin air ais anns na pàircean mar stuth-mathachaidh. O chionn gun robh an ceann an talamh air falbh, thàinig fraoch geal an àite. Le sin dh'fhàs an talamh geur agus cha eil dad eile a fhàs an seo.

Tro na linntean bha caoirich sònraichte air a thoirt gu bhith ris an canar "*Heidschnucken*". 'S e caoraich beaga a tha' annta a tha glè gheiteanach. Tha an fheòil aca glè bhlasda, ach chan eil a’ chlòimh aca math gu leòr airson fhighe, cleachdar i dìreach airson brat-ùrlair.

## Cruth na tìre

'S e am *Wilseder Berg* (Beinn Wilsede) a' bheinn as àrda, tha i 169,2 m a dh'àrd. Tha beanntan beaga eile ann, m.e. *Falkenberg* (150 m), *Ahrberg* (145 m), *Hakenberg* (143 m), *Hoher Mechtin* (142 m), is am *Pampower Berg* (140 m). Tha an abhainn *Wümme* a' toiseachadh air am Wilseder Berg, agus tha an *Lachte* a' struthadh tron deas dhen Lüneburger Heide.

## Àitichean inntinneach

Is e baile beag a tha ann an Hösseringen. Bha e air a chruthachadh mar baile-tasgaidh a tha a' toirt seachad mòran fiosrachdaich mun doigh-beatha ann an Lüneburger Heide.

Chithear cromleacan ann an earra-dheas *Fallingbostel*, baile beag, ris an canar "*Oldendorfer Totenstatt*" agus "*Sieben Steinhäuser*" (Seachd Taighean-chloiche). Chaidh an togail ann an 2500 RC. Timcheall an Lüneburger Heide 
tha eaglaisean agus manachainn samhlachail ann, cuid dhiubh le taisbeanadh far am faicear seann rudan ealanta eachdraidheil, m.e. dealbhan brat-urlàr agus grèiseadaireachd às an àìte fhèin.

Ann am Walsrode chaidh Hermann Löns, bàrd ainmeil a sgrìobh mòran bardachd mun Lüneburger Heide, air a thiodhlaicadh.

## Dealbhan


File:Lüneburger Heide 096.jpg|Fraoch ann an Lüneburger Heide
File:Dat ole Hus 003.jpg|Taigh-tasgaidh ann an Wilsede
File:Heide.JPG|Sealladh faisg air Wilsede
File:Wilseder Berg 005.jpg|Wilseder Berg 


## Ceanglaichean a-mach

* Pàirc nàiseanta Lüneburger Heide (Gearmailtis)
* Ionad ''Naturschutzpark Lüneburger Heide'' (Gearmailtis)
* Dealbhan (Beurla)

Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Ostfriesische Inseln

Tha na **Ostfriesische Inseln** (Eileanan Frìosach an Ear; Beurla: *East Frisian Islands*)  suidhichte anns a’ Chuan a Tuath. Tha iad eadar còig agus deich cilemeatair air falbh bho chladach Sagsainn Ìosail. Tha seachd eileanan ann, far a bheil daoine a’ fuireach. Is e Borkum le 32 km² an t-eilean as motha, agus is e Baltrum le 6 km² am fear as lugha. Tha iad agus a' mhuir timcheall orra nam pàirt dhen phàirc-nàiseanta *Lower Saxony Wadden Sea National Park*.

Tha aiseagan a' ruith chun nan eileanan mòra, chan eil iad ceangailte le drochaid gu tìr-mòr. Ach ma bhios a' mhuir air falbh 's urrainnear a' coiseachd bho thìr-mòr gu Norderney, Baltrum, Langeoog, Spiekeroog is  Wangerooge. Ann an cuid as motha de na h-eileanan tha càraichean toirmisgte, ach ann an Borkum agus Norderney. Chan eil càr ach aig na dotairean agus an luchd-smàlaidh. Tha fiù an luchd-sgudail ag obair le carbad-eich. 

Tha gnìomhachas turasachd gu math làidir anns na h-eileanan. Gu tradaiseanta bha agus tha muinntir an àite ag obair mar iasgairean. 

Chaidh a' chiad taigh-solais le dealain anns a' Ghearmailt a thogail ann am Borkum ann an 1889.

Seo na h-eileanan far a bheil daoine a' fuireach, bhon iar chun an ear: 
#Borkum
#Juist
#Norderney
#Baltrum
#Langeoog
#Spiekeroog
#Wangerooge

Tha còig eileanan beaga ann gun daoine:

#Kachelotplate
#Lütje Hörn
#Memmert
#Minsener Oog
#Mellum 
#Großer Knechtsand

## Ceanglaichean a-mach
* Pàirc-nàiseanta ''Niedersächsisches Wattenmeer'' (Gearmailtis)
* Cruinn-eòlas Oilthigh Stuttgart - Fiosrachadh mu eachdraidh cruinn-eòlas nan eileanan (Faidhle PDF - 3,93 MB)(Gearmailtis)

Roinn-seòrsa:Eileanan
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Caisteal Cheatharlach

Is e caisteal Normanaich aig a' Cheatharlach, prìomh-bhaile Contae Cheatharlach, Coigeamh na Laighinne, Eire a tha ann an **Caisteal Cheatharlach**. Chaidh a thogail eadar 1207 is 1213 le William Marshall.

## Ceanglaichean a-mach

* Eachdraidh ghoirid a' chaisteil
Eag-eòlas

Is e **eag-eòlas** (Beurla: *ecology*) an saidheans a rannsachas na h-eadar-oibrichean eadar rudan beòthail agus am farsaingeachd. Tha am facal cruthaichte a-mach à οἶκος, facal Greugais airson "taigh", agus am facal Gàidhlig "eòlas". Chan ionnan eaco-eòlas leis an àrainneachd, neo idir le àrainneachdas.

## Buidhnean Eigeòlais

* Cairdean an t-Saoghail
* Sìth Uaine

## Iomairtean Eigeòlach

* Hanna Mhòr
* Joy Bheag

Roinn-seòrsa:Eòlas
Roinn-seòrsa:Eòlas-nàdair
Gràmar

Is e sgrùdadh de dh'eagar chànain agus an dàimh eadar mìrean chànain a tha ann an **gràmar**.

Tha gràmaran ann aig a h-uile ìre de chànain:
* Co-chàradh: ciamar a tha faclan a' dol còmhla ann an labhairtean agus ann an seantansan
* Cruth-eòlas no morf-eòlas: ciamar a thogas an neach-labhairt faclan

## Faic cuideachd
* Gràmar na Gàidhlig

Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
Cailein T. MacCoinnich

Bha **Cailein T. (Tormod) MacCoinnich** (1917–1994) na mhinistear agus na sgrìobhadair Gàidhlig.  Choisinn e Crùn na Bàrdachd aig An Comunn Gàidhealach ann an 1952.

## Beatha agus obair

Rugadh MacCoinnich ann an 1917. 'S ann à Tarasaigh, Na Hearadh a bh' ann.

Sgrìobh e sgeulachdan, naidheachdan agus bàrdachd, le buaidh o bheul-aithris na chuid roisg agus bàrdachd.  Sgrìobh e sgeulachdan air iomadh cuspair, ach thill e gu math tric do bheul-aithris, sci-fi agus cùisean os-nàdarra. 

Rinn e eadar-theangachaidhean air bàrdachd Bhurns.

Rinn e ceum ann an Ealain agus Diadhachd ann an Oilthigh Chill Rìmhinn, a' ceumnachadh ann an 1944.  'S e ministear ann an Eaglais na h-Alba a bh' ann, an toiseach ann Togh Mòr, Uibhist a Deas (1947-55), Kilwinning Erskine (1955-75), Kirkhill (1975-82) agus Càirnis, Uibhist a Tuath (1982-85).  An dèidh sin bha e na *locum* (ministear eadar-amail) ann an caochladh eaglaisean gus an do leig e a dhreuchd ann an da-rìreadh ann an 1991. 

## Leabhar-chlàr
### Rosg
Seo liosta dhe na sgrìobhaidhean aig Cailean T. MacCoinnich:
*MacCoinnich, Cailein T. (1956) 'An Sgathan', *Gairm* 18: cuideachd ann an (1985)  *Eadar Peann is Pàipear* Dòmhnall Iain MacIomhair (deas.)  Glaschu: Gairm, d.191-199.
*MacCoinnich, Cailein T. (1959) 'Am Priosan Saile', *Gairm* 27: cuideachd ann an (1985)  *Eadar Peann is Pàipear* Dòmhnall Iain MacIomhair (deas.)  Glaschu: Gairm, d.117-122.
*MacCoinnich, Cailein T. (1966) 'An Coigreach', *Rosg nan Eilean*: cuideachd ann an (1985)  *Eadar Peann is Pàipear* Dòmhnall Iain MacIomhair (deas.)  Glaschu: Gairm, d.63-65.
*MacCoinnich, Cailein T. (1967) 'Crudha Eich', *Gairm* 59: cuideachd ann an (1985)  *Eadar Peann is Pàipear* Dòmhnall Iain MacIomhair (deas.)  Glaschu: Gairm, d.95-101.
*MacCoinnich, Cailein T. (1969) *Oirthir tìm* Glaschu: Gairm, 1969
** Sgeulachdan goirid
** 'An t-Eilean': cuideachd ann an (1985)  *Eadar Peann is Pàipear* Dòmhnall Iain MacIomhair (deas.)  Glaschu: Gairm, d.155-160.
*MacCoinnich, Cailein T. (1971) *Mar sgeul a dh'innseas neach* Glasgow W2 : Roinn nan Cànanan Ceilteach, Oilthigh Ghlaschu
** 'An Tiodhlac Nollaig': cuideachd ann an (1985)  *Eadar Peann is Pàipear* Dòmhnall Iain MacIomhair (deas.)  Glaschu: Gairm, d.108-112.
** 'Deireadh an t-Saoghail': cuideachd ann an (1985)  *Eadar Peann is Pàipear* Dòmhnall Iain MacIomhair (deas.)  Glaschu: Gairm, d.145-149.
*MacCoinnich, Cailein T. (1971) *A' leth eile* Glaschu: Roinn nan Cànanan Ceilteach, Oilthigh Ghlaschu
** nobhail
*MacCoinnich, Cailein T. (1973) *Nach Neònach Sin* Glaschu: Roinn nan Cànanan Ceilteach, Oilthigh Ghlaschu
*MacCoinnich, Cailein T. (1977-78) 'Aiseal a' Cheaird', *Gairm* 101 An Geamhradh 1977-78, 42-59.

### Bàrdachd
* ‘Mealladh’ ann an Iain A. MacDhòmhnaill (deas.) (1958) *Crìochan Ùra : Trusadh de rosg is de Bhàrdachd o’n ràitheachan Gairm, air a chur ri chèile*  Glaschu: Gairm, d.27

## Iomraidhean


## Tuilleadh Leughaidh
* Meek, D. 1983. 'Ath-sgrùdadh: Cailean T. MacCoinnich', *Gairm* 123.
* Black, R. *An Tuil* d.777-79.

Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Hearaich
MacCoinnich, Cailein T.