open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pàipear-naidheachd

Tha **pàipear-naidheachd** na phasgan de dhuilleagan pàipeir le iomraidhean, altan, sanasan-reic, a thèid a dh'fhoillseachadh gach là, seachdain neo mìos.

## Gàidhlig ann am pàipearan-naidheachd
Nochdaidh duilleag Gàidhlig gach Disathairne anns The Scotsman. Tha colbh seachdaineil le Aonghas Pàdraig Caimbeul anns an West Highland Free Press (Am Pàipear Beag). Gheibhear an  *Litir do Luchd-Ionnsachaidh* le Ruairidh MacIlleathain gach seachdain agus nochdaidh naidheachdan ann an Gàidhlig an-dràsta is a-rithist cuideachd.

## Faic cuideachd
* Mercuris Caledonius
* An Observer
* An Herald
* Am Pàipear Beag
* An Gàidheal Ùr
* The National

## Ceanglaichean a-mach
The Scotsman - aistean Ghàidhlig air-loidhne

*
Roinn-seòrsa:Meadhanan
Bùirdeiseach

Bha **bùirdeiseach** na bhall de comhairle-riaghlaidh baile. Ann an Sasainn is a' Chuimrigh, b' àbhaist do *alderman* a bhith air.

Roinn-seòrsa:poileataigs
1745

**MDCCXLV**

## Tachartasan
* 21 an t-Sultain - Blàr Sliabh a' Chlamhain
* 20 an Dùbhlachd - Chuir Prionnsa Teàrlach Stiùbhart oidhche seachad ann an taigh ann an Inbhir Anainn air an t-slighe air ais a dh'Alba.
* Bliadhna Theàrlaich
* Chaidh am baile Inbhir Aora a stèidheachadh.

## Breithean
* 19 an Lùnastal - Johan Gottlieb Gahn, ceimigear às an t-Suain

## Bàsan
* 18 am Màrt - Robert Walpole, Prìomh-mhinistear na Breatainn Mhòr

Roinn-seòrsa:1740an
1746

**MDCCXLVI**

## Tachartasan

* 16 an Giblean - Blàr Chùil Lodair
* Taisgealadh sinc

## Breithean
*30 am Màrt - Francisco Goya, ann am Fuendetodos. Peantair às An Spàinn.

## Bàsan

Roinn-seòrsa:1740an
Alexandrine

Se seòrsa bàrdachd a tha ann an **Alexandrine**. Tha dùsan siola san t-sreath; tè goirid is fada mu seach.

Roinn-seòrsa:bàrdachd
Coimheatailt

Tha **dall-sgìomh**, **disbheagadh** neo **laghdachadh** na mheatailt truaillidh, (mar is trice) an òr neo an airgid.

* Pràis
* Stàilinn
* Umha

Roinn-seòrsa:Meatailt
Caidreabhas

Tha **caidreabhas** na cho-cheangal a' dèanamh cleamhnas ri dhùthaich an càirdeas, neo dèan cordadh comhraidh eadar stàitean neo riaghaltasan.

Roinn-seòrsa:poileataigs
Tosgair

Tha **tosgair **no tosgaire na teachdaire rìgh neo riaghaltais gu rìgh neo riaghaltais eile, neo fear-ionaid rìgh neo riaghaltais aig cùirt eile.

* caidreabhas

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:poileataigs
Dà-bheathach

'S e **dà-bheathach** no **muir-thìreach** (iolra:*muir-thìrich*) (clàs: *amphibia*) a tha air beathach a tha beò an uisge (bùrn neo sàl) agus air tìr. Ged a tha cuid de mamalan 7c "dà-bheathach", chan eil iad nan fìor dà-bheathaichean.

## Eiseimpleirean
* Dearc-luachrach (dà-bheathach)
* Losgann
* Mial-mhàgag

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Dà-bheathaich
Cion-faireachdain

Se stuth ga marbhadh faireachdain ann an **cion-faireachdain** (Beurla: *anaesthetic*), is neach fo lanns an lighiche (mar is trice)

Roinn-seòrsa:Leighis
Aqua fortis

Bha **aqua fortis** (Laideann: "uisge làidir") na uisge teinntidh (uirsgeulach), a leaghas gach meatailt ach òr agus *[[platina]]*

Roinn-seòrsa:Ùirsgeulan
Deuchainn-lann

Tha **deuchainn-lann** neo **amar-rannsachaidh** na taigh-foghlaim, àite, neo seòmar, sa bheil rannsachadh air a dhèanamh air air proiseactan saidheans, m.e. cungaidhean ⁊c.

Roinn-seòrsa:Foghlam
Roinn-seòrsa:Eòlas
Roinn-seòrsa:Ailtireachd
Druim an t-saoghail

Se *zenith* a tha ann an **druim an t-saoghail**. Se am bad dhen adhar dìreach os cionn neach, neo am fìor-mhullach/an inbhe as àirde, soirbheachaidh neo sonais.

Roinn-seòrsa:Reul-eòlas
Neo-làthaireach

Mar is àbhaist, tha **neo-làthaireach** a' bruidhinn mu dheidhinn uachdaran, a tha air falbh bho dhùthaich airson ùine mhòr. Tha neo-làthairich a' toirt mal gun mòran obrach a nì iadsan fhèin.

Roinn-seòrsa:poileataigs
Acadamh

Bho thùs, se **acadamh** a bha air an lìos anns am biodh Plato a' teagasg. San latha an diugh, se sgoil àrd, neo àrd-sgoil, colaiste neo oilthigh, neo comann litreachais.

Roinn-seòrsa:foghlam
Cros-dhàn

'S e seòrsa dàn a th' ann an **cros-dhàn** neo **tarsnachan** (*acrostic*) air a dhèanamh air chor is gun dèan a' chiad litir anns gach sreath suas aon fhacal neo barrachd.

Nochd eisimpleir le Màiri Nic Ealair anns ''A' Ghàidheal'' leis an tiotal 'Rann-Callainn do'n Ghàidheal'  far a bheil ciad litrichean nan sreath a' dèanamh nam facal, 'An latha chi 's nach fhaic, a Ghaidheil'. Thòisich an dàn leis an t-sreath seo:

**A**n latha chi 's nach fhaic, a Ghaidheil,

**N**a h-uile la 'measg chairdean baigheil,

**L**an do shonas cliùmhor, buadhmhor,

**A**g ùrachadh d' oige gu snuadhmhor;

**T**ional meala as na bruachan —

**H**-uile 'meas tha 'n gleann 's an cruachan;

**A**' tighinn le d' mhaileid gu loinneil

## Iomraidhean
:
  Roinn-seòrsa:Bàrdachd
Apocruiphia

Tha an **Apocruiphia** na cruinneachadh de leabhraichean, mar sgrìobturan, aig nach eil fìos cò a sgrìobh iad, agus a tha gun ùghdarras sna eaglaisean Pròstanach.

Roinn-seòrsa:Bìoball
Fo-sgrìobhadh

Is e dòigh airson pàipearan-naidheachd, irisean amsaa fhaighinn gun a bhith gan ceannach ball air ball.

Roinn-seòrsa:litreachas
Riaghladaireachd

'S e luchd-comhairle an rìgh neo riaghaltais, luchd-riaghlaidh, neo stiùiridh na rìoghachd a tha ann **riaghladaireachd/riaghailteachd/riaghladh** ⁊c neo **rianachas/rianachd**.
Roinn-seòrsa:poileataigs
Àrd-mharaiche

Tha **àrd-mharaiche** na cheannard cabhlaich. 
## Àrd-mharaichean ainmeil
* Thomas Cochrane
* Horatio Nelson
* Alfred von Tirpitz
* Karl Dönitz
* Miklós Horthy
* Sir John Ross CB
* Cristoforo Colombo
* Francis Drake
* Seumas VII Alba is II Shasainn
* Vasco da Gama
* Pedro Alvarez Cabral
* Michiel de Ruyter
Roinn-seòrsa:Cogadh
Roinn-seòrsa:Dreuchdan
Inbheach

Tha **inbheach** na neach teach gu làn-aois, neo làn-fhàs. Tha am mìneachadh a' crochadh air far a bheil thu: sa RA, se 18 bliadhna a dh'aois, mar is àbhaist, ach is urrainn dhuit a' gabhail fèis laghail, neo pòsadh aig 16 bliadhna a dh'aois. Ann am bar-mitzvah ann an Iùdhachas, se 13 bliadhna a dh'aois.

## Seall cuideachd
* Deugaire
* Leanabh
* Naoidhean
* Pàiste

Roinn-seòrsa:Bith-eòlas
Roinn-seòrsa:Inbheachd
Aidmheint

Tha **Aidmheint** (bhon Laideann *Adventus*, sc. *Redemptoris*, "teachd an t-Slànaighear") na fhèis na h-eaglaise a' tòiseachadh air an 4mh Didòmhnaich ron Nollaig. Lasar a' chiad coinneil air an fhleasg-aidmheint air an latha sin, 2 choinneil air an ath Dhidòmhnaich agus mar sin air adhart chun na Nollaige. Anns na h-eaglaisean ceart-creideamhach, tòisichidh i air 15 an t-Samhain.

Gheibhear mìosachan aidmheint far am fosglar uinneag gach latha bho 1 An Dùbhlachd chun na Nollaige, agus lorgae dealbh, teòclaid no rudan beaga eile nam broinn.

Roinn-seòrsa:Creideamh
Leas-abhainn

Tha **leas-abhainn** na allt, neo abhainn, a tha ruith a-steach an abhainn eile. Far a bheil iad a' ceangail, seo comar, neo uaireannan inbhir.

Roinn-seòrsa:Tìr-eòlas
Roinn-seòrsa:Uisge
Bailiùn-adhair teth

Tha **bailiùn-adhair teth** na shoitheach-adhair san cruth bhailiùin. Se inneal dìridh agus seòlaidh sna speuran.

* blimp
* heileacoptair
* itealan
* long-adhair
* zeppelin

Roinn-seòrsa:Soithich-adhair
Bàislig

:*Is docha tha thu lorg [[Pàislig]]*.

Tha **bàislig** (basilica) na eaglais mhòr, neo eaglais àrd-easbaig. Is ann bhon Laideann a thàinig am facal Gàidhlig “bàislig” agus am facal Beurla “basilica”, agus thug na Ròmanaich e bhon Ghreugais *Basiliké Stoà*, a’ ciallachadh *[[Stoa]]* rìoghail. Tha am facal fhèin ro-Chrìosdaidh, agus bha bàisligean air a thogail anns a' Ghrèig ann an 2 linn RC, mar togalaich poballach. San latha an diugh, feumaidh am Pàpa a ràdh cò na h-eaglaisean a tha nam bàisligean.

Tha ainm a’ bhaile Pàislig a’ tighinn bhon fhreumh seo, tro chànan Breatannach.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Àiteachan-adhraidh
Dìcheannachadh

Tha **dìcheannachadh** nuair a' toirt cuideigin an ceann dheth, mar is trice le claidheamh, tuagh neo guillotine. San Ar-a-mach na Frainge, chaidh mòran dhuine gan dìcheannachadh. Tha e a' tachairt fhathast ann an Saud-Aràibia, mar peannsachadh-lagha.

## Daoine ainmeil a bha dhìcheannachadh
* Eòin am Bàisteach
* Oilbhear Cromball
* Walter Raleigh
* Marie Antoinette 
* Liùthas XVI na Frainge
* Georges Danton
* Maximilien Robespierre
* Kenneth Bigley

Roinn-seòrsa:Lagh
Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Carabhan

Tha **carabhan** na charbad-mòr airson luchd-turais, neo buidheann luchd-siubhail san àirde an ear.

Roinn-seòrsa:Giùlan
Roinn-seòrsa:Trafaig
Comar

'S e **comar**, coinneachadh dà uisge, agus 's e **comaraich** a theirear ris an fhearann a tha eadar na h-uisgeachan; mar a tha a' Chomaraich (eadar Loch Carann agus Loch Toradain); a' Chomaraich (ann an Siorrachd Pheairt); Comar nan Allt; Magh Comair (eadar Lòchaidh agus Spiathanaidh ann an Loch Abar).

Tha am facal sean **obar** leis an aon chiallachadh a' nochdadh ann an ainmean-àite mar Obar Challdair, Obar Thairbh, Obar Dheathain etc.

'S e **inbhir**, am fearann còmhnard a tha shìos mu obar aibhne; mar a tha an t-Inbhir, Inbhir Air, Inbhir Nis, Inbhir Lòchaidh, Inbhir Snàthaid 7 msa.

## Faic cuideachd
* Leas-abhainn
* Linne (muir)

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Uisge
Roinn-seòrsa:Tìr-eòlas
Coronair

Tha **coronair** na cheann cùirte gu rannsachadh aobhar bàis obann (An Rìoghachd Aonaichte & Èirinn).
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Dreuchdan
Roinn-seòrsa:Lagh
Roinn-seòrsa:Slàinte
Preastabhaig

'S e frith-bhaile Inbhir Àir a tha ann am **Preastabhaig** neo **Prestwick**, ann an Siorrachd Inbhir Àir-a-Deas. Tha e ainmeil airson a' phort-adhair aige. Tha an t-ainm à Sean-Lochlannais, agus tha e a' ciallachadh "Camas an t-Sagairt". Tha e faisg air Inbhir Air agus An t-Sròn agus 30 mìltean bho Glaschu.

Gabh Raibeart I na h-Alba agus Seumas VI Alba is I Shasainn siubhal tro Phreastabhaig agus An t-Sròn. Bha Raibeart leigheas de luibhre aig Preastabhaig.

## Bailtean co-cheangailte
* Vandalia (Ohio)

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Bailtean Siorrachd Inbhir Àir
Roinn-seòrsa:Comhairle Shiorrachd Àir a Deas
Rùp

Tha **rùp** neo **ròp** na reic fhollaiseach. Se reic-tairgse a tha ann, agus mar is trice, tha iad ga chumail ann an talla mhòr, aig a bheil an t-ainm fèill-ròpa. Gu tric, tha buill-sheanndachd air reic san dòigh seo.

Roinn-seòrsa:Eaconomachd
Tsar

Is **Tsar** (Bulgàiris/Searbais цар, Ruisis царь, gu tric, "Czar", "Tzar" sa Bheurla), teirm Slàbhach air aon-flathach.

B'e tiotal oifigeil aig an riaghaladair sna staitean a leanntainn

* Bulgàiria an 913–1018, an 1185-1422 agus an 1908–1946 
* Searbia an 1346–1371 
* An Ruis bho mu 1480 (neo 1547) gu 1721 (as deidh 1721 agus gu 1917, bha an tiotal ga chleachdadh sna dùthchannan a bha neo-eiseimleach, mar Polainn neo Gruisia)

## Tiotalan sa Teaghlach rioghail na Ruis

* Tsaritsa (царица), (neo "tsarina" sa Bheurla), bana-iompaire (neo bean an iompaire).
* Tsesarevich (Цесаревич) ("Mac an tsair"), mac a tha na oighre
* Tsarevich (царевич), mac eile
* Tsarevna (царевна), nighean, neo ban-ogha an tsar neo tsaritsa, gu h-oifigeil "Velikaya Kniaginya (Великая Княгиня)", Ard-bana-diuc, neo ard-bana-phrionnsa. 
* Tsesarevna (Цесаревна) bean an iompaire

Roinn-seòrsa:eachdraidh
Roinn-seòrsa:poileataigs
Roinn-seòrsa:an Ruis
Basalt

'S e seòrsa chloiche a tha ann am **basalt**. 'S e clach a bha fo chumhachd teas mòr. Mar is àbhaist, tha e dubh, neo dorch.

Roinn-seòrsa:Eòlas-talmhainn
Atlas

*Is docha gu bheil thu a' lorg [[Atlas (uirsgeul)]] neo [[Beanntan Atlas]]*

Tha **atlas** na leabhar chlàr-dùthcha, neo dealbhan dhùthchannan, neo cruth na tìre.

Roinn-seòrsa:Cruinn-eòlas
1996

'S e bliadhna-leum a bha ann an **1996** (**MCMXCVI**).

## Tachartasan
* 13 am Màrt - Thachair muirt ann am bun-sgoil Dhùn Bhlàthain
* Thill Clach Sgàin air ais a dh' Alba
* Bhuannaich Wisława Szymborska an Duais Nobel ann an Litreachas.
* Chaidh inbhe làrach-dualchais na cruinne a thoirt do Chuimhneachan-sìthe Hiroshima leis an UNESCO.

## Breithean

## Bàsan
* 18 am Màrt - Odysseas Elytis, ann am Baile na h-Àithne. Sgrìobhadair às a' Ghrèig.
* 13 an Giblean - George Mackay Brown, sgrìobhadair à Arcaibh.
* 15 an t-Ògmhios - Ella Fitzgerald, ann am Beverly Hill, Calafòrnia. Seinneadair Aimeireaganach.
* 1 an Lùnasdal - Tadeus Reichstein, ann am Basel. Ceimigear.
* 24 an t-Sultain - Pavlo Sudoplatov, ann am Mosgo. Sgrìobhadair, eadar-theangair, saighdear, foill-mhortair agus neach-brathaidh Ucràineach/Sobhiatach.
* 26 an t-Sultain - Geoffrey Wilkinson, Ceimigear à Sasainn.
* 11 an Dàmhair - William Vickrey, eaconamaiche à Canada.
* 24 an t-Samhain - Somhairle MacGill-Eain.

Roinn-seòrsa:1990an
1999

**MCMXCIX**

## Tachartasan
* 6 an Gearran - Chaidh Vinstrihreyfingin - grænt framboð a stèidheachadh ann an Reykjavík (Innis Tìle).
* 1 an t-Iuchar - Chaidh Pàrlamaid na h-Alba ath-nuadhaichte fhosgladh; bha cuid a bu mhotha de chumhachdan aig Oifis na h-Alba a' thoirt thairis do Riaghaltas na h-Alba.  Bha a' chiad taghadh ann am Pàrlamaid na h-Alba ann.
* 31 an Dàmhair - Thòisich TeleG stèisean TBh ann an Alba.
* Bhuannaich Günter Grass an Duais Nobel ann an Litreachas.
* Bhuannaich Ahmed H. Zewail an Duais Nobel ann an Ceimigeachd.
* Chaidh *The Match* fhilmeadh ann an Straiton (Alba).

## Breithean
* 30 an t-Iuchar - Joey King, actair Aimeireaganach à Los Angeles.

## Bàsan
* 5 an Gearran - Wassily Leontief, ann an Eabhraig Nuadh (baile). Eaconamaiche às An Ruis.
* 3 am Màrt - Gerhard Herzberg, ann an Ottawa. Ceimigear.
* 17 an Cèitean - Iain MacNeacail (An Sgiobair) seinneadair, sgeulaiche agus bàrd Albannach.
* 26 an t-Iuchar - Trygve Haavelmo, ann an Oslo. Eaconamaiche à Nirribhidh.
* 1 an Dàmhair - Lena Zavaroni, seinneadair à Alba.
* 20 an Dàmhair - Jack Lynch, san tSeann Dhún (Contae Chorcaí). Neach-poileataigs à Èirinn.

Roinn-seòrsa:1990an
1005

**MV**

## Tachartasan
*Ar-a-mach ann an Szczecin an aghaidh Rìoghachd na A' Phòlainn.

## Breithean
* Rìgh MacBheatha na h-Alba

## Bàsan
* Coinneach III na h-Alba,  Rìgh na h-Alba (mhurt Calum II e)

Roinn-seòrsa:1000an
1040

'S e bliadhna-leum a bha ann an **1040** (**MXL**). 

## Tachartasan
* Chaidh Groningen (Na Tìrean Ìsle) a chlàradh airson a' chiad turas.

## Breithean

## Bàsan
* Mhurt MacBeatha Donnchadh.

Roinn-seòrsa:1040an
1045

**MXLV**

## Tachartasan

## Breithean

## Bàsan
* 7 an Gearran &ndash; Impire Go-Suzaku na Seapan (rug. 1009)
* Radbot, Count na Habsburg (rug. 985)

  
Roinn-seòrsa:1040an
1057

**MLVII**
## Tachartasan

## Breithean

## Bàsan
* 15 an Lùnasdal - MacBheatha, rìgh na h-Alba

Roinn-seòrsa:1050an
1295

**MCCXCV**

## Tachartasan
* 23 an Dàmhair – Chaidh fo-sgrìobhaidhean a chur ri ciad chùmhnant an t-seann-chaidreachais (*Auld Alliance*) eadar Alba agus an Fhraing ann am Paris.
*Chaidh Pardubice (An t-Seic) a chlàradh airson a' chiad turais.

## Breithean
	
## Bàsan

Roinn-seòrsa:1290an
1296

'S e bliadhna-leum a bha ann an **1296** (**MCCXCVI**). 

## Tachartasan
* Ghoid Eideard I an Lia Fail
* Chaidh Am Magh Fada a chlàradh airson a' chiad turais mar *Moffete*.

## Breithean
	
## Bàsan
* Iain Bailiol, Rìgh na h-Alba

Roinn-seòrsa:1290an
84

**84**

## Tachartasan
* Chruinnich na treubhan na h-Alba fo Calgacus, agus shabaid iad leis na Ròmanaich

## Breithean

## Bàsan

Roinn-seòrsa:80an
597

**DXCVII**

## Tachartasan

## Breithean

## Bàsan
* 9 an t-Ògmhios &ndash; Naomh Calum Cille, ann an I Chaluim Chille, Alba.

Roinn-seòrsa:590an
1411

**MCDXI**

## Tachartasan
* Bha Oilthigh Chill Rimhinn a chur air bun.
* 24 an t-Iuchar - Cath Gairbheach eadar Dòmhnall, Triath nan Eilean agus Alasdair Stiùbhart, Iarla Mhàirr
* Blàr na Pàirce
## Breithean

## Bàsan

Roinn-seòrsa:1410an
1451

**MCDLI**

## Tachartasan
* Bha Oilthigh Ghlaschu a chur air bun.

## Breithean

## Bàsan
*3 an Gearran - Murad II, ann an Erdine. Siathamh Bey Impireachd nan Otomanach.
Roinn-seòrsa:1450an
1460

'S e bliadhna-leum a bha ann an **1460** (**MCDLX**). 

## Tachartasan
*Chaidh oilthigh a stèidheachadh ann am Basel, An Eilbheis.

## Breithean
	
## Bàsan
* 3 an Lùnastal - Seumas II na h-Alba, le canon air spreadhadh ann an Rosbrog.
* 13 an t-Samhain - Eanraig am Maraiche, rannsaichear mara as a' Phortagail.

Roinn-seòrsa:1460an
1494

**MCDXCIV**

## Thachair
* Chuireadh Oilthigh Obar Dheathain air bhonn.

## Rugadh
*6 an t-Samhain - Süleyman I, ann an Trabzon. Deicheamh cheannard Impireachd nan Otomanach.

## Chaochail

Roinn-seòrsa:1490an
1582

**MDLXXXII**

## Tachartasan
* Bha Oilthigh Dhùn Èideann a chur air bun.
* Chaidh oilthigh a stèidheachadh ann am Fribourg (An Eilbheis).
* 5 an Dàmhair gu 15 an Dàmhair – Cha robh na làithean seo ann anns an Eadailt, anns a' Phòlainn, anns a' Phortagail agus anns an Spàinn. An uair sin chaidh am Mìosachan Griogarach gu buil an seo.

## Breithean

## Bàsan
* 28 an t-Sultain - Seòras Bochanan, sgoilear, eadar-theangaiche agus neach-eachdraidh Albannach.

Roinn-seòrsa:1580an
Sgaoileadh-cumhachd

Tha **sgaoileadh-cumhachd** (*devolution*) nuair a chuirear dleasdanas mar fhiachaibh air neach/buidheann/coimhearsnachd eile.

Roinn-seòrsa:poileataigs
Deachdaire

Tha **deachdaire** na àrd-uachdaran, neo riaghaladair rioghachd/stàit (mar a chì e fhèin iomchaidh), neo riaghladh aon neach ceannsalach, gun a bhidh an comhairle neach air bith. Thòisich teirm an *dictator* (*dictator rei gerendae causa*) leis na Ròmanaich, far an robh iad ga chleachdadh mar tiotal air riaghladair sa chogadh. 'S e Iulius Ceusair a ghoid cumhachd bhon t-seanadh na Ròimhe, agus a dh'atharraich an ciall gus an ciall againne sa latha an diugh. Sgrìobh Hannah Arendt (1906 - 1975, Neach-teòiridh poileataigeach, feallsanaiche agus sgrìobhadair  Gearmailteach-Aimearaganach) mòran mu dheidhinn Deachdairearn.

## Deachdairean ainmeil
*Ion Antonescu
* Gheorghe Gheorghiu-Dej
* Kim Il-sung ann an Coirea a Tuath
* Kim Jong-un ann an Coirea a Tuath
* François Duvalier anns an Haiti
* Fulgencio Batista Zaldívar ann an Cùba
* Fidel Castro ann an Cùba
* Vladimir Putin anns an Ruis
* Hideki Tōjō anns an Iapan
* Hirohito anns an Iapan
* Lee Kuan Yew ann an Singeapòr
* Francisco Franco anns an Spàinn
* António de Oliveira Salazar anns a' Phortagail
* Muammar al-Gaddafi ann an Libia
* Adolf Hitler anns a' Ghearmailt
* Mussolini anns an Eadailt
* Pol Pot ann an Cambuidea
* Isaias Afewerki anns an Eartra 
* Robert Mugabe anns an Siombabue
*  Idi Amin anns an Uganda
* Augusto Pinochet anns an t-Sile
* Stalin anns An t-Aonadh Sobhiatach 
* Nicolás Maduro anns a' Bheiniseala
* Alfredo Stroessner ann an Paraguaidh
* Mao Tse-Tung ann an Sluagh-phoblachd na Sìne
* Ngô Đình Diệm ann an Bhiet-Nam a Deas

## Faic cuideachd
*Co-mhaoineas
*Faisisteachas

Roinn-seòrsa:Poileataigs
Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Driuchaidean

Tha **driuchaidean** neo **cronachan** (*exorcism*) nuair a tha deamhan neo droch-spiorad air fògradh, neo fuadachadh, neo nuair a chuirear spiorad fo gheasaibh.

Roinn-seòrsa:Creideamh
Factoraidh

Tha **factoraidh** (no **taigh-tionnsgain**, **taigh-ceàirde**, no **taigh-gnìomhachais**) na taigh/togalach-dhèantaichean, ionad luchd-gnothaich, neo taigh-ceàirde. Tha am facal a' tighinn à Beurla far an robh e "manufactory" bho thùs.

Roinn-seòrsa:Obair
Roinn-seòrsa:Ailtireachd
Fleisdear

Tha **leistear** neo **fleisdear** na fhear a dhèanamh shaighead. Is ann à freumh seo a tha an sloinneadh “Fletcher” (Mac a’ Fhleisdeir). Mar as àbhaist 's ann dhan chlas-obrach a bhuinneas a' mhòr-chuid dhe na fleisdearean, leis gur e ciùird a th' annta. A dh'aindeoin sin, a cuid dhaibh ann a bhuinneas dhan a' bhùirdeasachd, ma bhios companaidh aca.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:dreuchdan
Diadhachas

Tha **neach-diadhachais** na fhear a tha meas Dhè a-mhàin mar Chruithear.

## Luchd-diadhachais ainmeil
* Thomas Jefferson
* Voltaire

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Deism

Roinn-seòrsa:Creideamh
Roinn-seòrsa:Feallsanachd
1559

**MDLIX**

## Tachartasan
* Shearmonaich Iain Knox ann am Peairt, a-rèir cuid, seo toisich an Ath-Leasachadh an Alba.
* 25 an Dùbhlachd – Taghadh Phius IV, ann an Cathair na Bhatacain.
*Chaidh Oilthigh Geneva a stèidheachadh, le Jean Calvin.

## Breithean

## Bàsan

Roinn-seòrsa:1550an
Deamocrasaidh

Tha **deamacrosaidh**, **sluagh-fhlaitheas** no **daonfhlaitheachd** a’ ciallachadh nuair a tha sluagh air an riaghladh leis an t-sluagh. Mar is àbhaist, bidh taghaidhean ann, agus tha bhòta aig a’ mhòrchuid de dhuine.

Bha deamocrosaidhean aig na Sean-Lochlannaich, agus na Sean-Greugaich.

## Artagailean eile
* Deachdaire
* Poblachd (co-fhlaitheachd)
* Prìomhaire
* Prìomh-mhinistear
* Rìgh

Roinn-seòrsa:Poileataigs
Reggae

Tha **reggae** na sheòrsa ciùil a thòisich sna dùthchannan Caraibeach, agus a bhuineas air Rastafarachd, agus eachdraidh na daoine dubha gu tric. 

## Còmhlan-ciùil reggae ainmeil
* Bob Marley and the Wailers
* UB40

## Artagailean eile
* Ragga
* Rock steady
* Ska

Roinn-seòrsa:Modhan-ciùil
Reul

Tha **reul** 'na chruinne mòr dealrach de phlasma, 'ga chumail còmhla le comas iom-tharraing. 'S e a' Ghrian an reul as fhaisge air an Talmhainn.

Chithear reultan eile o uachdar na Talamhainn cuideachd air an oidhche mur eil rudan mar neòil ann agus tha coltas puingean beaga dealrach orra leis an astar a tha eadar sinne 's iadsan. Bhathar a' cruinneachadh nam buidhnean as cudromaiche de reultan ann an reul-bhadan gu eachdraidheil agus thugadh ainmean air an fheadhainn as fhollaisiche.

## Liosta nan reultan

Aldebaran - Aibhseag

Antares - Sgleodhag

Arcturus & Spica - Siarag ⁊ Searag

Bellatrix & Kappa Orionis - Fadag Ard ⁊ Fadag Iosal 

Betelgeuse - Spor Dearg 

Castor & Pollux - Gaolag ⁊ Gradhag

Deneb & Altair - Leisgeag Àrd ⁊ Leisgeag Iosal 

Hercules - Ceilteach (Iorcall)

Polaris - a' Bharr-reult, an Reul-iuil, a' Chailin

Rigel - Spor Liath 

Sirius - Reul an Iuchair

Spica - Falachag

## Faic cuideachd
* Reul-eòlas

Roinn-seòrsa:Reul-eòlas
Roinn-seòrsa:Speuradaireachd
Mòr-thìr

Tha dà chiall aig **mòr-thìr**:

* Mòr-roinn (*continent*), mar An Roinn-Eòrpa ⁊c
* Tìr-mòr (*mainland*)
Eoràisia

Tha **Eoràisia** ("Eurasia") na *portmanteau* de "Europe" is "Asia", agus a' ciallachadh an Roinn-Eòrpa, agus Àisia còmhla ri chèile.

Roinn-seòrsa:Mòr-roinnean
Aimearaga a Tuath

'S e **Aimearaga a Tuath** mòr-roinn, aon de seachdnar, agus pàirt na h-Aimearagan. Tha i air a dhealachadh bho Aimearaga a Deas tro tairbeart caol, mu thimcheall Panama is Colombia. Tha an Cuan Siar gu taobh an ear agus an Cuan Sèimh air an taobh-a-siar. A bharrachd, tha an Cuan Argtach mu thuath, le Bàgh Hudson a' dol a-staigh, agus a' Mhuir Charaibeach air an earra-dheas.

## Dùthchannan ann an Aimearaga a Tuath
### Fìor-thuath
* Bermuda
* Canada
* Graonlainn (connspaideach, cuiridh cuid ann an Roinn Eòrpa e, airson aobharan poileatagach)
* Meagsago
* Na Stàitean Aonaichte
* St Pierre et Miquelon (leis a' Fhraing)

### Aimearaga Mheadhanach
Seo taghadh de na dùthchannan ann, airson fir eile, faic Aimearaga Mheadhanach. Tha Meagsago còmhla gu tric.

* Guatamala
* Niocaragua
* Panama

### Muir Cairibianach
Seo taghadh den dùthchannan ann, airson liosta gu lèir, faic an Roinn Charaibeach. Tha na h-eileanan Greater Antilles agus na Lesser Antilles nan laighe anns a' Mhuir Chraibeach. Tha dùthchannan air an oirthir a tuath de Aimearaga a Deas còmhla gu tric.

* Cùba
* Guadelope (colonaidh aig an Fhraing)
* Haiti
* Puerto Rico (colonaidh aig na Stàitean Aonaichte)
* Iaimeuca
* Trianaid agus Tobago

## Aistidhean eile
* Na h-Aimearagan

Roinn-seòrsa:Na h-Aimearagan
*
Aimearaga a Deas

'S e mòr-roinn a th' ann an **Aimearaga a Deas** , aon de na seachd mòr-roinnean, agus 's e pàirt de na h-Aimearagan. Tha an Cuan Siar air taobh an ear, agus an Cuan Sèimh air an taobh an iar, agus tha am Muir Caraibeach air an oirthir a tuath. Ged a tha Aimearaga Mheadhanach ann an Aimearaga a Tuath, san fhirinn, gu tric tha e cruinnichte le Aimearaga a Deas air sgàth gu bheil iad ann an Aimearaga Laideannach còmhla. 

'S e Spàinntis a tha aig a' mhòrchuid ann an Aimearaga a Deas, ach tha Braisil a' cleachdadh Portagailis (a tha gu math càirdeil ris), agus gheibhear cànanan eile ann: cànanan Eòrpach mar Beurla, Fraingis is Duitseis, agus mòran cànanan tùsach. Ged a tha an àireamh de chànanan tùsach gu math àrd, chan eil ach dà neo trì aig a bheil mòran luchd-bruidhinn ann fhathast - Quechua (cànan Incach) is Guaranaidh (cànan oifigeil ann am Paraguaidh, agus làidir) 

Roinn-seòrsa:Mòr-roinnean
*
Na h-Aimearagan

Tha **na h-Aimearagan** (Beurla: *The Americas; [[Spàinntis]]:* *América*) nan Saoghal Ùr, leis a' Chuan Siar air taobh-an-ear, agus an Cuan Sèimh air an taobh-an-iar. Tha dà mhòr-roinn ann: Aimearaga a Tuath is Aimearaga a Deas, ach is tric a chì thu roinnean eile mar, Aimearaga-Laideannach, Aimearaga Mheadhanach ⁊c.

Roinn-seòrsa:Mòr-roinnean
Ceilteach

Tha **Ceilteach** na fhear/bhoireannach aig a bheil ceangal làidir ri dualchas no cànan Ceilteach. Tha am briathar fhèin caran connspaideach, agus tha argamaidean gu leòr ann, mar a bheil "Ceiltich" an latha an-diugh nan Ceiltich idir. An robh Ceiltich riamh ann. Tha an argamaid as treasa gu bheil na dùthchannan aig a bheil cànan beò tùsach Ceilteach, nam fìor dhùthchannan Ceilteach. Airson tuilleadh fiosrachaidh, faic "Ceiltich ùra".

*
Roinn-seòrsa:Cinealan Mhòr
Eòlas-bodhaige

'S e saidheans structar a' chuirp a tha ann an **eòlas-bodhaige**, no **corp-eòlas**, no **anatomachd**.

'S e saidheans obrachaidh a' chuirp a tha ann am beò-eòlas.

## Eachdraidh

Bha Galen na chorp-eòlaiche ainmeil san dàrna linn. Sgrìobh Andreas Vesalius a' chiad leabhar eòlais-bhodhaige nuadh ann an 1543.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Corp
Roinn-seòrsa:Eòlas leighis
Còcaireachd

Is e **còcaireachd** deasachadh bidh. Is iomadh dòighean is urrainn dhuit còcaireachd: praidheadh, bruich, fuineadh ⁊c. Canar còcaire ris an neach a tha an sàs ann an còcaireachd.

## Còcairean Ainmeil

* Ainslie MacOighrig
* Antonio Carluccio
* Nick Narainn

## Prògraman còcaireachd

* Haggis Agus

*
Roinn-seòrsa:Biadh
Dealbh-sgrìobhadh

Tha dòighean sgrìobhaidh a tha a chleachdadh dealbhan cumanta san eachdraidh. Tha caractairean Sìonach a' tighinn bho dealbh-sgrìobhadh.

Roinn-seòrsa:Aibidil
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadh
Himnusz

'S e **Himnusz** an laoidh nàiseanta a tha aig an Ungair.

* Na faclan sa Bheurla

## Na faclan ann an [[Ungairis]]
Isten, áldd meg a magyart

Jó kedvvel, bőséggel,

Nyújts feléje védő kart,

Ha küzd ellenséggel;

Bal sors akit régen tép,

Hozz rá víg esztendőt,

Megbűnhődte már e nép

A múltat s jövendőt!

Őseinket felhozád

Kárpát szent bércére,

Általad nyert szép hazát

Bendegúznak vére.

S merre zúgnak habjai

Tiszának, Dunának,

Árpád hős magzatjai

Felvirágozának.

Értünk Kunság mezein

Ért kalászt lengettél,

Tokaj szőlővesszein

Nektárt csepegtettél.

Zászlónk gyakran plántálád

Vad török sáncára,

S nyögte Mátyás bús hadát

Bécsnek büszke vára.

Hajh, de bűneink miatt

Gyúlt harag kebledben,

S elsújtád villámidat

Dörgő fellegedben,

Most rabló mongol nyilát

Zúgattad felettünk,

Majd töröktől rabigát

Vállainkra vettünk.

Hányszor zengett ajkain

Ozman vad népének

Vert hadunk csonthalmain

Győzedelmi ének!

Hányszor támadt tenfiad

Szép hazám, kebledre,

S lettél magzatod miatt

Magzatod hamvvedre!

Bújt az üldözött, s felé

Kard nyúlt barlangjában,

Szerte nézett s nem lelé

Honját e hazában,

Bércre hág és völgybe száll,

Bú s kétség mellette,

Vérözön lábainál,

S lángtenger fölette.

Vár állott, most kőhalom,

Kedv s öröm röpkedtek,

Halálhörgés, siralom

Zajlik már helyettek.

S ah, szabadság nem virul

A holtnak véréből,

Kínzó rabság könnye hull

Árvák hő szeméből!

Szánd meg Isten a magyart

Kit vészek hányának,

Nyújts feléje védő kart

Tengerén kínjának.

Bal sors akit régen tép,

Hozz rá víg esztendőt,

Megbűnhődte már e nép

A múltat s jövendőt!

Roinn-seòrsa:Laoidhean nàiseanta
*
2003

**MMIII**

## Tachartasan
* 1 an Cèitean - an Dàrna Thaghadh Albannach
* An t-Sultain: Thòisich Uicipeid na Gàidhlig.
* Chaidh Achd Ath-leasachaidh Fearainn (Alba) 2003 a stèidheachadh
* Bhuannaich J.M. Coetzee an Duais Nobel ann an Litreachas.
* Bhuannaich Augusto Roa Bastos am Bonn-Cuimhne José Martí ann an Cuba.
* Chaidh Saalburg-Ebersdorf (A' Ghearmailt) a chruthachadh tro aonadh Saalburg agus Ebersdorf.

## Breithean

## Bàsan

* 28 an Cèitean - Ilya Prigogine, anns a' Bhruiseal. Ceimigear.
* 29 an t-Ògmhios - Katharine Hepburn, ann an Old Saybrook, Connecticut. Cleasaiche às na Stàitean Aonaichte.
* 30 an t-Iuchar -Carlos Lemos Simmonds, ann am Bogotá. Neach-poileataigs à Coloimbia.
* 3 an Lùnasdal - Charles Bronson, ann an Los Angeles. Actair às na Stàitean Aonaichte.
* 25 an t-Sultain - Franco Modigliani, eaconamaiche Eadailteach-Aimerigeanach.
* 25 an t-Sultain - Chaochail Eideard Said ann an Eabhraig Nuadh.
* 12 an Dàmhair - Johnny Cash, seinneadair Aimeireaganach.
* 19 an Dàmhair - Roy Wentworth, PhD air dualchainntean.
* Dòmhnall Alasdair Dòmhnallach, sgrìobhaiche agus bàrd à Garrabost, Eilean Leòdhais.

Roinn-seòrsa:21mh linn
Bunscoill Ghaelgagh

Se bun-sgoil Gaelg an Eilean Mhanainn a th'ann am Balley Keeill Eoin. Tha 70 clann sgoile ann. 

## Ceanglaichean a-mach
* Bunscoill Ghaelgagh

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eilean Mhanainn
Roinn-seòrsa:Gaelg
Roinn-seòrsa:Foghlam
Yn Cheshaght Ghailckagh

Bha **Yn Cheshaght Ghailckagh** (neo "Çhesaght" ⁊c) na chur air bun ann an 1899. Tha an t-ainm a' ciallachadh "an comann Gàidhealach" ann an Gaelg. Tha e a' strì airson suidheachadh Gàidhlig Mhanainn a leasachadh.

## Ceangailtean a-muigh
* 
Roinn-seòrsa:Eilean Mhanainn
Roinn-seòrsa:Gaelg
Mial

Tha **mial** na frìde bheag a bhios beò air ainmhidhean agus luibhean. Se faoighiche a tha innte.

Uaireannan, cuirear an t-ainm "mial" air gartan.

Roinn-seòrsa:beathaichean
Cnuimh

Tha **cnuimh** na h-ainm farsaingeach air ainmhidhean a tha caol agus fada, agus aig nach eil casan sam bith (is gu tric, gun cnàmh-droma). San seann-làithean, bha nathraichean nan "cnuimh", ach chan eil an cleachdadh seo cho cumanta an diugh. Cleachdar airson an t-àl seòrsa cuileig, deala 7c.

## Ainmhidhean air a tha "cnuimh"

* bèist-dà-lionn
* boiteag
* caiteas
* cnuimh-gheal
* cnuimh-shìoda
* cnuimh-thalmhainn
* daolag rèidh
* lugaidh
* nathair

Roinn-seòrsa:Cnuimh
Coille

Tha **coille** na h-àite far a bheil mòran chraobh a' fàs còmhla.

## Alba
Tha coilltean ann an Alba an urra ri Coilltearachd na h-Alba a chaidh a chruthachadh ann an 2019. Tha Plana Gàidhlig aice.

## Faic cuideachd
* Coille-uisge
* Craobhlann

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Craobhan
Duilleag

*Saoil an robh thu a' lorg [[pàipear]]?*

Tha **duilleag** na h-earrann luibh neo craoibh a' fàs à taobh gaise a tha mar is trice uaine (gorm) agus rèidh.

Roinn-seòrsa:Luibhean
Freumh

Tha **freumh** na earrann de luibh, chraoibh ⁊c a tha a' fàs fo thalamh, neo aig bun na luibh.

* balgan

Roinn-seòrsa:Luibhean
Cuibhle

Tha **cuibhle** neo **roth** na inneal cruinn a bhios a' tionndadh air aiseil.

Bha na cuibhlichean as sine, à Mesopotamia timcheall air 3500 RC, airson criadhadaireachd. An dèidh sin chaidh cuibhlichean a chleachdadh ann an carbadan agus barachan-cuibhle.

Tha cuibhle mhòr faisg air An Eaglais Bhreac a tha a' ceangal Canàl an Aonaidh ri Canàl Fhoirthe is Chluaidh. Tha e 35 meatair a dh'àirde is chaidh fhosgladh ann an 2002.

## Iomraidhean

## Faic cuideachd
* Cuibhle-uisge

Roinn-seòrsa:Giùlan
Roinn-seòrsa:Inneal
1900

'S e bliadhna chumanta a bha ann an 1900 (**MCM**).

## Tachartasan
* Taisgealadh radoin

## Breithean
* 12 am Màrt - Gustavo Rojas Pinilla, ann an Tunja. Saighdear à Coloimbia.
* 13 am Màrt - Giorgos Seferis, ann an Urla. Ùghdair às A' Ghrèig.
* 19 am Màrt - Frédéric Joliot-Curie, ann am Paris. Ùghdair às An Fhraing.
* 27 an Giblean - Carme Ballester i Llasat, ann am Barcelona. Tè-iomairt à Catalòinia.
* 10 an Cèitean - Cecilia Payne-Gaposchkin, neach-saidheans agus reuladair (ch.1979) 
* 23 an Cèitean - Hans Frank, ann an Karlsruhe. Neach-lagha agus neach-poileataigs Nàsach às A' Ghearmailt.
* 17 an t-Ògmhios - Martin Bormann ann am Wegeleben. Eòlaiche-àiteachais Nàsach às A' Ghearmailt.
* 10 an t-Iuchar - Raquel Liberman, ann am Berdychiv. Neach-iomairt feimineach Ucràineach/Pòlach.
* 29 an t-Iuchar - Eyvind Johnson, ann am Boden. Ùghdair às An t-Suain.
* 7 an Dàmhair - Heinrich Himmler, ann am München. Nàsach.
* 30 an Dàmhair - Ragnar Granit, ann an Riihimäki. Fear-saidheans à Suòmaidh.
* 4 an t-Samhain Lucrețiu Pătrășcanu, ann am Bacău. Neach-lagha agus neach-poileataigs à Romàinia.
* 3 an Dùbhlachd - Richard Kuhn, ann an Vienna. Ceimigear às A' Ghearmailt.

## Bàsan
* 9 an Gearran - William Ewart Lockhart, ann an Lunnainn. Peantair à Alba.
* 5 an Lùnasdal - Santiago Pérez de Manosalbas, ann am Paris. Neach-poileataigs à Coloimbia.
* 30 an t-Sultain - Oscar Wilde, ann am Paris. Ùghdair à Èirinn.
* 4 an Dùbhlachd - Aquileo Parra Gómez, ann am Pacho. Neach-poileataigs à Coloimbia.

Roinn-seòrsa:1900an
Loch

Tha **loch** na h-àite mòr uisge no sàil. Tha lochan uisge ann a tha air an cuairteachadh le tìr, m.e.: Loch Laomainn, agus tha lochan mara ann, m.e.: Loch Obha.

## Lochan ann an Alba
*Loch Bhraoin
*Loch Ceiteirein
*Loch Innis MoCholmaig
*Loch Laomainn
*Loch Obha

## Ceanglaichean a-mach
* 
* 

Roinn-seòrsa:Tìr-eòlas
Roinn-seòrsa:Uisge
*
1900an

*Is dòcha gu bheil thu a' lorg [[20mh Linn]]*

* 1900 
* 1901 
* 1902 
* 1903 
* 1904 
* 1905 
* 1906 
* 1907 
* 1908
* 1909

Roinn-seòrsa:20mh linn
*
1903

**MCMIII**

## Tachartasan
*Bhuannaich Bjornstjerne Martinus Bjornson an Duais Nobel ann an Litreachas.
* 4 an Lùnasdal - Taghadh Phàpa Pius X, ann an Cathair na Bhatacain.
* 3 an t-Samhain - Neo-eisimeileachd Phanama bho Choloimbia.
* 17 an Dùbhlachd - Chruthaich na bràithrean Wright a' chiad phlèana a bh' ann a-riamh

## Breithean

* 23 am Faoilleach - Jorge Eliecer Gaitán, ann an Cucunubá. Neach-poileataigs à Coloimbia.
* 26 an Gearran - Giulio Natta, ann an Imperia. Ceimigear às An Eadailt
* 24 am Màrt - Adolf Butenandt, ann am Bremerhaven. Ceimigear às A' Ghearmailt.
* 12 an Giblean - Jan Tinbergen, ann an Den Haag. Eaconamaiche às Na Tìrean Ìsle.
* 27 an Giblean - Nikos Zachariadis, ann an Adrianopolis. Ceannard Pàrtaidh Comannach na Grèige.
* 15 an t-Ògmhios - Victor Brauner, ann am Piatra Neamț. Peantair agus dealbhadair à Romàinia.
* 25 an t-Ògmhios - George Orwell, ann am Motihari. Ùghdair à Sasainn.
* 6 an t-Iuchar - Hugo Theorell, ann an Linköping. Ceimeagair às An t-Suain.
* 2 an t-Iuchar - Ailig Dùghlas-Home, ann an Lunnainn. Neach-poileataigs à Sasainn.
* 27 an t-Samhain - Lars Onsager, ann an Oslo. Ceimigear à Nirribhidh.
* 3 an Dàmhair - Charles J. Pedersen, ann am Busan. Ceimigear às na Stàitean Aonaichte.
* 9 an Dàmhair - Aonghas Caimbeul (Am Puilean), ann an Nis, Leòdhas. Bàrd Gàidhlig.
* 30 an Dàmhair - Iain MacNeacail (An Sgiobair), seinneadair, sgeulaiche agus bàrd às an Eilean Sgitheanach.
* Dòmhnall Grannd, sgrìobhadair Gàidhlig

## Bàsan
* 3 am Faoilleach - Alois Hitler, Athair Adolf Hitler (rug. 1837)
* 20 an t-Iuchar - Vicenzo Pecci, ann an Cathair na Bhatacain. Pàp bho 1878 gu 1903.
* 22 an Lùnasdal - Robert Gascoyne-Cecil, ann an Hatfield. Neach-poileataigs à Sasainn.
* 1 an t-Samhain - Theodor Mommsen, ann am Berlin. Ùghdair às A' Ghearmailt.

Roinn-seòrsa:1900an
1904

'S e bliadhna-leum a bha ann an **1904** (**MCMIV**).
 
## Tachartasan
* 16 an t-Samhain - Chaidh am baile Grytviken ann an Sheòirsea a Deas a stèidheachadh‎.
* Bhuannaich Frédéric Mistral agus José Echegaray y Eizaguirre an Duais Nobel ann an Litreachas.

## Breithean
* 4 am Faoilleach - Murchadh MacMhathain no "Cailleach an Deucoin" ann an ceann a deas nan Loch air Eilean Leòdhais.
* 18 am Faoilleach - Cary Grant, ann am Bristol. Actair à Sasainn.
* 4 am Màrt - Carlos Vieco Ortiz, ann am Medellín. Neach-ciùil à Coloimbia. 
* 8 an Giblean - John Hicks, ann an Warwick. Eaconamaiche à Sasainn.
* 6 an Cèitean - Harry Martinson, ann an Jämshög. Ùghdair às an t-Suain.
* 11 an Cèitean - Salvador Dalí, ann am Figueres. Neach-ealain à Catalòinia.
* 5 an t-Ògmhios - Fedir Drobitko, ann an Trostianets. Neach-ciùil, ball còisire agus stiùiriche-ciùil Ucràineach/Sobhiatach a chluicheadh a' bhandura/kobza.
* 15 an t-Ògmhios - Tormod MacLeòid (Am Bàrd Bochd)‎, bàrd Gàidhlig às an Rubha, Leòdhas.
* 12 an t-Iuchar - Pablo Neruda, ann am Parral. Bàrd às an t-Sile. 
* 19 an t-Iuchar - Vera Schmiterlöw, ann am Varberg. Actair às An t-Suain.
* 16 an Lùnasdal - Wendell Meredith Stanley, ann an Ridgeville. Ceimigear às na Stàitean Aonaichte.
* 14 an t-Samhain - Art Hodes, ann am Mykolaiv. Neach-ciùil, deasaiche agus neach-teagaisg Ucràineach/Aimearganach.
* 26 an Dàmhair - Igor Gorin, ann an Horodok. Seinneadair agus neach-teagaisg ciùil Aimearaganach-Ucràineach.
* 25 an Dùbhlachd - Gerhard Herzberg, ann an Hamburg. Ceimigear às a' Ghearmailt.

## Bàsan
* 11 an Gearran - Vladimir Vasilevich Markovnikov, ann an Sankt Peterburg. Ceimigear às An Ruis.
* 1 an Cèitean - Antonín Dvořák, ann am Pràg. Neach-ciùil às An t-Seic.

Roinn-seòrsa:1900an
1905

**MCMV**

## Tachartasan
* Thòisicheadh air *[[Black Water Reservoir]]* a thogail.
* Bhuannaich Henryk Sienkiewicz an Duais Nobel ann an Litreachas.
* Bhuannaich Johann Friedrich Wilhelm Adolf von Baeyer an Duais Nobel ann an Ceimigeachd.
* Chuireadh às do dh' Aonadh Nirribhidh agus An t-Suain.
*Chaidh Sgoil Mhalairt Innise Tìle a stèidheachadh ann an Reykjavík (Innis Tìle).
* Thog an t-ailtire Arthur Nelissen an Taigh Nelissen ann am Forest, sa Bheilg.

## Breithean
* 2 am Faoilleach - Michael Tippett, co-ghleusaiche Sasannach.
* 29 an t-Iuchar - Dag Hammarskjöld, ann an Jönköping. Riochdaire dioplòmasach às an t-Suain.
* 7 an Gearran - Ulf von Euler, ann an Stockholm. Fear-saidheans às An t-Suain.
* 14 an Cèitean - Nikolai Tikhonov, ann an Kharkiv. Innleadair agus neach-poileataigs Ucràineach/Sobhiatach.
* 24 an Cèitean - Mihail Šolohov, ann an Veshenskaya. Ùghdair às An Ruis.
* 21 an t-Ògmhios - Jean-Paul Sartre, Sgrìobhadair is feallsanaiche às An Fhraing.
* 25 an t-Iuchar - Elias Canetti, ann an Rousse. Ùghdair à Bulgàiria.
* 5 an Lùnasdal - Wassily Leontief, ann am München. Eaconamaiche às An Ruis.
* 5 an t-Sultain - Arthur Koestler, sgrìobhadair agus neach-naidheachd Ungaireach.
* 18 an t-Sultain - Greta Garbo, ann an Stockholm. Actair às An t-Suain.
* 14 an Dùbhlachd - Vasily Grossman, ann am Berdychiv. Neach-aithris agus sgrìobhadair Ucràineach/Sobhiatach.

## Bàsan

* 18 an t-Ògmhios - Per Teodor Cleve, ceimigear, mèinn-eòlaiche is bith-eòlaiche às an t-Suain.
* 8 an Dàmhair -  Maighstir Ailean, bàrd is fear-cruinneachaidh beul-aithris

Roinn-seòrsa:1900an
1906

**MCMVI**

## Tachartasan
* Bhuannaich Giosuè Carducci an Duais Nobel ann an Litreachas.
* Bhuannaich Henri Moissan an Duais Nobel ann an Ceimigeachd.
* Chaidh El Cerrito (Calafòrnia) a stèidheachadh.
* Chaidh Gary (Indiana) a stèidheachadh.

## Breithean
* 10 am Faoilleach - Grigore Moisil, ann an Tulcea. Matamataigear à Romàinia.
* 15 am Faoilleach - Aristoteles Onassis, ann an Smyrna. Fear-gnothaich às A' Ghrèig/An Tuirc/An Argantain.
* 4 an Gearran - Dietrich Bonhoeffer, ann am Breslau. Diadhaire às A' Ghearmailt.
* 13 an Giblean - Samuel Beckett, ann am Baile Átha Cliath. Ùghdair à Èirinn.
* 19 am Màrt - Adolf Eichmann, ann an Solingen. Nàsach às A' Ghearmailt.
* 28 an t-Ògmhios - Maria Goeppert-Mayer, ann an Kattowitz. Fiosagaiche às a' Ghearmailt.
* 3 an t-Iuchar - Alberto Lleras Camargo, ann am Bogotá. Neach-poileataigs à Coloimbia.
* 23 an t-Iuchar - Vladimir Prelog, ann an Sarajevo. Ceimigear à Bosna
* 6 an t-Sultain - Luis F. Leloir, ann am Paris. Ceimigear às An Argantain.
* 1 an Dàmhair - Iain Latharna Caimbeul, ann an Earra-Ghàidheal. Neach-clàraidh à dh'Alba.
* 16 an Dàmhair - Hannah Arendt, ann an Hànobhar. Neach-teòiridh poileataigeach, feallsanaiche agus sgrìobhadair Gearmailteach-Aimearaganach
* 18 an t-Samhain - Corneliu Baba, ann an Craiova. Peantair à Romàinia.
* 19 an Dùbhlachd - Leonid Brezhnev, ann an Kamianske. Saighdear, innleadair agus neach-poileataigs Ucràineach/Sobhiatach.

## Bàsan
* 10 an Gearran - Pierre Curie ann am Paris. Fiosaigiche Frangach.

Roinn-seòrsa:1900an
1907

**MCMVII**

## Tachartasan
*29 an t-Ògmhios, chaidh Sjálfstæðisflokkurinn (eachdraidheil) ann am Þingvellir, Innis Tìle.
*Bhuannaich Rudyard Kipling an Duais Nobel ann an Litreachas.
*16 an t-Samhain, inbhe stàite do dh' Oklahoma.
*Cur às do Thràilleachd eadar-afraganach ann an Kenya.
* Taisgealadh lutetium.

## Breithean

* 13 an Gearran - Shimshon Unichman, ann an Lutsk. Neach-poileataigs agus lighiche à Iosrael.
* 15 an Gearran - Cesar Romero, cleasaiche às na Stàitean Aonaichte.
* 4 am Màrt - Volodymyr Veksler, ann an Zhytomyr. Fiosaigiche agus fiosaigiche niùclasach Ucràineach/Sobhiatach.
* 12 an Cèitean - Katharine Hepburn, ann an Hartford. Cleasaiche às na Stàitean Aonaichte.
* 22 an Cèitean - Laurence Olivier, ann an Dorking. Actair à Sasainn.
* 26 an Cèitean - John Wayne, ann an Winterset. Actair às na Stàitean Aonaichte.
* 23 an t-Ògmhios - James Meade, ann an Swanage. Eaconamaiche à Sasainn.
* 6 an t-Iuchar - Frida Kahlo, ann an Coyoacán. Peantair à Meagsago.
* 7 an t-Iuchar - Pavlo Sudoplatov, ann am Melitopol. Sgrìobhadair, eadar-theangair, saighdear, foill-mhortair agus neach-brathaidh Ucràineach/Sobhiatach.
* 16 an t-Samhain - Burgess Meredith, Cleasaiche às na Stàitean Aonaichte.
* 18 an t-Sultain - Edwin Mattison McMillan, ann an Redondo Beach. Ceimigear às na Stàitean Aonaichte.
* 2 an Dàmhair - Lord Alexander R. Todd, ann an Glaschu. Ceimigear à Alba.
* 8 an Dàmhair - Polina Osipenko, ann an Osypenko. Paidhleat Ucràineach/Sobhiatach.

## Bàsan
* 2 an Gearran - Dmitri Mendeleev, ann an Verkhnie Aremzyani. Ceimigear às an Ruis.
* 16 an Gearran - Giosuè Carducci, ann am Bologna. Sgrìobhadair às an Eadailt.
* 20 an Gearran - Henri Moissan, ann am Paris. Ceimigear às an Fhraing.
* 4 an Giblean -  Alasdair MacGilleBhàin, cànanaiche  à Balguish ann am Bàideanach.
* 14 an t-Iuchar - William Henry Perkin ann an Lunnainn. ‎Ceimigear à Sasainn.
* 6 an t-Sultain - Sully Prudhomme, ann an Châtenay-Malabry. Sgrìobhadair às an Fhraing.
* 23 an Dùbhlachd - Jules Janssen, ann am Meudon. B' e reuladair às an Fhraing a bha ann.

Roinn-seòrsa:1900an
1908

'S e bliadhna-leum a bha ann an **1908** (**MCMVIII**).

## Tachartasan
*Bhuannaich Rudolf Christoph Eucken an Duais Nobel ann an Litreachas.

## Breithean
* 6 am Faoilleach - Menachem Avidom, ann an Ivano-Frankivsk. Neach-teagaisg agus ceòl-sgrìobhaiche à Iosrael.
* 13 an Gearran - Viktor Shevchenko, ann am Popasna. Ailtire Ucràineach/Sobhiatach.
* 21 am Màrt - Deogracias Fonseca, ann an Ibagué. Neach-poileataigs à Coloimbia.
* 30 an Giblean - Bjarni Benediktsson, ann an Reykjavík Neach-poileataigs à Innis Tìle.
* 12 an Giblean - Carlos Lleras Restrepo, ann am Bogotá. Neach-poileataigs à Coloimbia.
* 20 an Cèitean - James Stewart, ann an Indiana (Pennsylvania). Actair às na Stàitean Aonaichte.
* 30 an Cèitean - Hannes Alfvén, ann an Norrköping. Eòlaiche-fiosaig às An t-Suain.
* 26 an t-Ògmhios - Salvador Allende, ann an Santiago. Neach-poileataigs agus làmh-lèigh às An t-Sile.
* 17 an Dùbhlachd - Willard Frank Libby, ann an Grand Valley. Ceimigear às na Stàitean Aonaichte.
* Aonghas Caimbeul — ann an Nis. Bàrd a dh'Alba.
* Eilidh Watt — sgrìobhadair Gàidhlig

## Bàsan
* 14 an Giblean - Diego Lemos, ann am Funza. Neach-poileataigs à Coloimbia.
* 25 an Lùnastal - Henri Becquerel, fiosaigiche às an Fhraing.
* 19 an t-Sultain - José Manuel Marroquín, ann am Bogotá. Neach-poileataigs à Coloimbia.

Roinn-seòrsa:1900an
1901

**MCMI**

## Tachartasan
* Bhuannaich Sully Prudhomme a' chiad Duais Nobel ann an Litreachas.
* Chaidh La Merced (Coloimbia) a stèidheachadh.
* Chaidh Iturbe (Paraguaidh) a stèidheachadh.
* Chaidh Lawton (Oklahoma) a stèidheachadh.
* Taisgealadh eòrpium le Eugène-Anatole Demarçay

## Breithean
* 16 am Faoilleach - Fulgencio Batista Zaldívar, ann am Banes. Saighdear agus deachdaire à Cùba.
* 1 an Gearran - Clark Gable, ann an Cadiz (Ohio). actair às na Stàitean Aonaichte.
* 2 an Gearran - Valerian Pidmohylny, ann an Dnipropetrovsk (An Ucràin). Sgrìobhadair às An Ucràin.
* 15 an Gearran - Murchadh MacPhàrlain - *Bàrd Mhealaboist*, bàrd Albannach.
* 19 an Gearran - Muhammad Naguib, ann an Khartoum. Saighdear agus Neach-poileataigs às An Èipheit.
* 28 an Gearran - Linus Carl Pauling, ann am Portland. Ceimigear às na Stàitean Aonaichte.
* 18 an Cèitean - Vincent du Vigneaud, ann an Chicago. Ceimigear às na Stàitean Aonaichte.
* 30 an Giblean - Simon Kuznets, ann am Pinsk. Ceimigear às na Stàitean Aonaichte.
* 20 an Lùnasdal - Salvatore Quasimodo, ann am Modica. Ùghdair às An Eadailt.
* 8 an t-Sultain - Hendrik Verwoerd, ann an Amsterdam. Neach-poileataigs à Afraga a Deas.
* 29 an t-Sultain - Enrico Fermi, anns an Ròimh. Fiosagaiche às an Eadailt.
* 1 an t-Samhain - Gheorghe Gheorghiu-Dej, ann am Bârlad. Neach-poileataigs à Romàinia.

## Bàsan
* 9 am Faoilleach - Santos Acosta Castillo, ann am Bogotá. Neach-poileataigs à Coloimbia.
* 22 am Faoilleach -Ban-rìgh Bhictoria.
* 27 am Faoilleach - Giuseppe Verdi - ceòladair às An Eadailt.

Roinn-seòrsa:1900an
1902

**MCMII**

## Tachartasan
* 16 an Dàmhair - Chaidh Broken Arrow (Oklahoma) a stèidheachadh.
* 21 an t-Samhain - Chrìochnaich Cogadh na Mìle Làithean.
* 10 an Dùbhlachd - Bhuannaich Theodor Mommsen an Duais Nobel ann an Litreachas agus bhuannaich Svante Arrhenius an Duais Nobel ann an Ceimigeachd.
* 25 an Dùbhlachd - Chaidh Florencia (Coloimbia) a stèidheachadh.
* Rinn Friedrich Oskar Geisel actinium fìor-ghlan

## Breithean

* 31 am Faoilleach - Alva Myrdal, ann an Uppsala. Eòlaiche-comainn agus neach-poileataigs às an t-Suain.
* 16 an Gearran - Teodor Bordeianu, ann am Marșenița. Neach-teagaisg oilthigh, ollamh, eòlaiche-mheasain agus eòlaiche-àiteachais Ucràineach/Sobhiatach/Romàineach.
* 27 an Gearran - John Steinbeck, ann an Salinas (California). Ùghdair às na Stàitean Aonaichte.
* 23 an Giblean - Halldór Laxness, ann an Reykjavík. Bàrd agus sgrìobhadair à Innis Tìle.
* 19 am Màrt - Calum 'Ruadh' MacNeacail, ann an Gead an t-Sailleir. Bàrd às an Eilean Sgitheanach.
* 30 an Giblean - Theodore W. Schultz, ann an Arlington. Eaconamaiche às na Stàitean Aonaichte.
* 1 an t-Iuchar - José Luis Sert, ann am Barcelona. Ailtire à Catalòinia.
* 10 an t-Iuchar - Kurt Alder, ann an Chorzów. Ceimigear às A' Ghearmailt.
* 8 an Lùnastal - Paul Dirac, ann am Bristol. Eòlaiche-fiosaig.
* 10 an Lùnastal - Arne Wilhelm Kaurin Tiselius, ann an Stockholm. Ceimigear às An t-Suain.
* 27 an Dàmhair - Guðmundur Emil Jónsson, ann an Hafnarfjörður. Neach-poileataigs à Innis Tìle.
* 21 an t-Samhain - Isaac Bashevis Singer, ann an Leoncin. Ùghdar às na Stàitean Aonaichte.

## Bàsan
* 19 am Màrt - Manuel Antonio Sanclemente, ann am Villeta. Neach-poileataigs à Coloimbia.
* 29 an t-Sultain - Émile Zola, ann am Paris. Ùghdair às An Fhraing.
* 29 an t-Sultain - Uilleam Mac Congáil, breabadair, bàrd rannaghaill agus cleasaiche à Dùn Dè.

Roinn-seòrsa:1900an
1909

**MCMIX**

## Tachartasan
* Chaidh am Pàrtaidh Làbarach na h-Alba a stèidheachadh.
* Bhuannaich Selma Lagerlöf an Duais Nobel ann an Litreachas.
* Chaidh Paul Roux (Afraga a Deas) a stèidheachadh.
* Cur às do Thràilleachd ann an Sìona.
* Chaidh Dagua (Coloimbia) a stèidheachadh.
* Chaidh Sgoil Eaconomais Stockholm a stèidheachadh.

## Breithean
* 18 am Màrt - Sabir Yunusov, ann an Tashkent. Ceimigear às an Ruis.
* 27 an Giblean - Guillermo León Valencia, ann am Popayán. Neach-poileataigs à Coloimbia.
* 9 an Cèitean - Robert Garioch, bàrd agus eadar-theangaichear Albannach.
* 26 an t-Ògmhios - Còirnealair Parker, ann am Breda. Manaidsear ciùil às Na Tìrean Ìsle.
* 12 an Dàmhair - Carl Borgstrøm, ann an Oslo. Cànanaiche na Gàidhlig à Nirribhidh.

## Bàsan
* 5 an Lùnasdal - Miguel Antonio Caro Tovar, ann am Bogotá. Neach-poileataigs à Coloimbia.

Roinn-seòrsa:1900an