open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mbabane

'S e prìomh-bhaile Dùthaich nan Suasaidh a tha ann am **Mbabane**. Anns a’ bhliadhna 2003 bha mu 70,000 duine a' fuireach anns a’ bhaile fhèin. Tha e suidhichte air bruach Abhainn *Mbabane* anns na Beanntan *Mdimba*. 'S e seo an co-chomharran aige: 26° 19’ Deas agus 31° 08’ Ear. Tha Mbabane 305km air falbh bho Phretoria (Afraga-a-Deas), 490km bho Mhaseru (Leasoto) agus  150km bho Mhaputo (Mòsaimbic). Tha e suidhichte air an àirde an iar na dùthcha, aig  1,156m os cionn ìre na mara.

Dh’fhàs am baile nas motha, nuair a dh’imrich an t-ionad rianachail bho Manzini gu Mbabane ann an 1902. Tha mèinnean cudthromach le stàin agus iarann faisg air a’ bhaile. Tha roinn na turasachd gu math làidir cuideachd. Tha am *Waterford-KaMhlaba United World College* suidhichte ann am Mbabane.

## Bailtean Co-cheangailte
* Fort Worth (Texas)
* Taipei

## Ceanglaichean A-mach
*Prìomh-bhailtean na h-Afraga

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga a Deas
Bloemfontein

'S e prìomh-bhaile breithneachail Afraga a Deas a tha ann an **Bloemfontein**. Ach tha dà phrìomh-bhaile eile ann: Cape Town (reachdail) agus Pretoria (riochdail).

Thàinig an t-ainm Bloemfontein bhon cànan Afrikaans agus Duitseis: "Bloem ontsprong". Tha sin a' ciallachadh fuaran nan flùraichean. Tha far-ainm eile air: Baile nan Ròsan.

Tha Bloemfontein suidhichte ann am meadhan na dùthcha anns an *Highveld*. Tha an fharsaingeachd rèidh le beanntan beaga (*koppies* san Afrikaans) an-siud agus an-seo. 'S e seo an co-chomharran aige: 29° 6’ Deas agus 26° 13’ Ear. Tha mu 369,568 duine a’ fuireach anns a’ bhaile fhèin.

Chaidh Bloemfontein a stèidheachadh le Henry Douglas Warden à Breatainn anns a' bhliadhna 1846. 

Rugadh an sgrìobhadair J. R. R. Tolkien an seo air an 3mh latha den Fhaoilteach, 1892, ach dh’fhàg an teaghlach aige Afraga a Deas ann an 1896, nuair a chaochail athair Tolkien.

Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga a Deas
Roinn-seòrsa:Bailtean
Pretoria

'S e prìomh-bhaile riochdail Afraga a Deas a tha ann am **Pretoria**. Ach tha dà phrìomh-bhaile eile ann: Cape Town (reachdail) agus Bloemfontein (breithneachail). Tha Pretoria suidhichte mu 50 cilemeatair san taobh tuath Johannesburg anns an earra-thuath Afraga a Deas. Tha ruith-bheanntan *Magaliesberg* timcheall air a’ bhaile. Tha Pretoria 412km bho Mhaseru (Leasoto), 1,175km bho Windhoek (Namibia) 921km bho Harare (Zimbabwe), 253km bho Ghaborone (Botsuana), 305km bho Mbabane (Dùthaich nan Suasaidh), agus 444km bho Maputo (Mòsaimbic). Tha e suidhichte ann an ceann a tuath na dùthcha, aig 1,335m os cionn ìre na mara.

Chaidh Pretoria a stèidheachadh anns a’ bhliadhna 1855 le Marthinus Pretorius. Thaghadh esan an t-ainm airson urram a thoirt don athair aige: Andries Pretorius a bha na ghaisgeach nàiseanta. Bhon 1ad an Cèitean 1860 bha Pretoria na phrìomh-bhaile Poblachd Afraga a Deas neo (ZAR). Nuair a dh’atharraich Poblachd Afraga a Deas gu Afraga a Deas ann an 1961, bha Pretoria na phrìomh-bhaile riochdachail. Bha mì-chliù air a' bhaile mar: “Prìomh-bhaile Apartheid (sgaradh-cinnidh). Ach dh’atharraich sin aig an àm nuair a bha Nelson Mandela na chiad cheann-suidhe dhubh. Bha esan a’ fuireach anns na *Union Buildings* ann am Pretoria. Tha an riaghaltas Afraga a Deas ag obair an seo. Tha an togalach na laighe air *Meintjies Kop*. 'S e an còigeamh baile as motha na dùthcha a tha' ann Pretoria.

## Foghlam
'S e aon de na bailtean as cudthromaiche ri taobh foghlam a tha ann am Pretoria.
Tha mòran oilthighean ann:
* *University of Pretoria*, an t-oilthigh as motha na dùthcha,
* *Tshwane University of Technology*, oilthigh teicneòlas
* *University of South Africa*, ainm goirid: UNISA, an t-oilthigh as motha a tha a’ dèanamh foghlam aig astar.

## Daoine Ainmeil
* Michael Levitt (1947): Ceimigear

## Bailtean Co-cheangailte
*  Amman 
*  Baku 
*  Bethlehem
*  Delft
*  Johannesburg 
*  Kyiv 
*  Tehran
*  Taipei
*  Washington, D.C.

## Dealbhan

File:Voortrekker Monument.jpg|Càrn-chuimhne nan *Voortrekker* ann am'
File:Uniegebou.jpg|Foirgnimh an Aontais
File:Pretoria CBD1.jpg|Pretoria 
File:Old Arts Faculty Building, University of Pretoria.jpg|Ollscoil Pretoria


## Ceanglaichean A-mach
* Prìomh-bhailtean na h-Afraga

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga a Deas
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean
Roinn-seòrsa:Bailtean
Cape Verde

'S e dùthaich eileanach a tha ann an **Cape Verde**, no **Ceap Verde** (Portagailis: *Cabo Verde*, IPA: 'kabu 'veɾdɨ)). Tha i suidhichte anns a' Chuan Siar 'san taobh an iar Afraga.

Thàinig an t-ainm Cape Verde bho *Cap Vert* ann an Seanagal, an t-àite as fhaide siar de tìr-mòr Afraga. 

Ràinig seòladairean às a' Phortagail air an eilean ann an 1460. Bhon uair sin bha Cape Verde pàirt den Ìmpireachd na Portagaile. Anns a’ bhliadhna 1975 fhuair iad neo-eisimeileachd.

Sgrìobh Charles Darwin anns an leabhar aige *The Voyage of the Beagle* tuairisgeul math  mun chruinn-eòlais Cape Verde agus na beathaichean agus na flùraichean a bha rim faicinn air an eilean.

Tha Cape Verde a’ gabhail a-steach deich eileanan mòra agus ochd eileanan beaga.
Seo an fheadhainn as cudthromaiche:
* Barlavento (buidheann 'san taobh tuath)
** Santo Antão
** São Vicente
** Santa Luzia
** São Nicolau
** Sal
** Boa Vista
* Sotavento, (buidheann 'san taobh a deas)
** Maio
** Santiago
** Fogo
** Brava
## Gailearaidh

Image:Cv-map.png|Mapa: Cape Verde
Image:Mindelo portogrande.jpg|Porto Grande, port-mara ann am Mindelo, São Vicente
Image:Praia aerialview.jpg|Praia, Santiago 
Image:Pecheurs tarrafal.jpg|Iasgair ann an  Tarrafal, Santiago
Image:Sea-salt-minemaio.jpg|Pàirce salainn, Eilean Maio 
Image:Santo Antao 01.jpg| Eilean Santo Antão
Image:Sao Vicente.jpg| Baile Mindelo, São Vicente
Image:Old postcard SaoVicente2.jpg|Cairt-phuist à São Vicente 


## Iomraidhean



Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga-an-Iar
Praia

'S e prìomh-bhaile Cape Verde a tha ann am **Praia**, (Portagailis: tràigh). Anns a’ bhliadhna 2005 bha 113,664 duine a’ fuireach anns a’ bhaile fhèin. Tha Praia  653km bho Dhakar (Seanagal), 763km bho Bhanjul (A' Ghaimbia) agus 1,223km bho Chonakry (Gini). Tha e suidhichte ann an ceann a deas na dùthcha, aig 5m os cionn ìre na mara.

Tha Praia suidhichte air an eilean Santiago anns a’ Chuan Siar san taobh an iar Seanagal. 'S e seo an co-chomharran aige: 14° 55’ Tuath agus 23°31' Iar. Tha port-mara aige agus am port-adhair eadar-nàiseanta *Francisco Mendes International Airport* cuideachd. 'S e am baile as motha ann an Cape Verde a tha ann am Praia. 'S teas meadhan gnìomhachail le as-mhalairt cofaidh agus measan tropaigeach a th’ ann, tha gnìomhachas-iasgaich a’ dol ann cuideachd. 

## Daoine Ainmeil
*Jorge Barbosa: (1902 – 1971) Sgrìobhadair.
*António Pedro da Costa: (1909 – 1966) Dealbhadair.
*Arménio Adroaldo Vieira e Silva: (1941 – ) Bàrd, Fear-naidheachd.
*Dany Silva: (1961 – ) Ceòladair.

## Bailtean Co-cheangailte

## Dealbhan

File:Praia1x2.jpg|Clach-chuimhe do Dhiogo Gomes
File:Praia-Santiago.jpg|Tràigh Praia Mar
File:Praia Cityhall.jpg|Talla a’ bhaile
File:Praia plaza.jpg|Ceàrnag ann am Praia


## Ceanglaichean A-mach
* Prìomh-bhailtean na h-Afraga
* http://www.cmpraia.cv
* Instituto Superior de Educação
* Jean Piaget Oilthigh Cape Verde

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga-an-Iar
Roinn-seòrsa:Bailtean
Ouagadougou

'S e prìomh-bhaile Bhuircina Fhaso a tha ann an **Ouagadougou**, ainm goirid: *Ouaga*.   Anns a' bhliadhna 2006 bha 1,181,702 duine   a’ fuireach anns a’ bhaile fhèin. Mar sin dheth 's e am baile as motha a tha anns an dùthaich seo.
Tha Ouagadougou suidhichte air àrd-thìr ann am meadhan na dùthcha. Tha Ouagadougou  772km air falbh bho Accra (Gàna), 756km bho Lomé (Togo), 742km bho Yamoussoukro (Costa Ìbhri), 414km bho Niamey (Niger), 703km bho Bhamako (Mali) agus 798km bho Cotonou Benin). Tha e suidhichte ann an cridhe na dùthcha, aig 307m os cionn ìre na mara.

'S e teas meadhan malairteach 's gnìomhachail  a th' ann.
Bha an *Ouagadougou grand market*, aon de na blàr-fèillean as motha air feadh  Afraga-an-Iar,  suidhichte an seo cuideachd. Ach chaidh an losgadh ann am 2003 agus tha e dùinte fhathast.

Tha port-adhair eadar-nàiseanta ann ris an chanar *Ouagadougou Airport*. Tha rathad-iarainn ann an  Ouagadougou cuideachd, tha am baile  ceangailte le Abidjan ann an  Costa Ìbhri agus Kaya ann an taobh tuath Burkina Faso. Tha rathad mòr ann gu Niamey, prìomh-bhaile Nìgeir.
## Bailtean Co-cheangailte
* Kumasi 
* Cubhait
* Leuze-en-Hainhault
* Llansawel
* Olst-Wijhe
* Quebec (Còrdadh cho-obrachaidh)
* San Miniato 
* Taipei
* Torino

## Ceanglaichean A-mach
* Prìomh-bhailtean na h-Afraga

## Iomraidhean


## Dealbhan

File:ouagadougou place nations unies.JPG|Ouagadougou, meadhan a' bhaile
File:ouagadougou suburb.jpg|Rathad anns an ear-dheas Ouagadougou
File: Aerialview ouaga.png|Ouagadougou bhon adhar
File:Cathedrale-Ouagadougou.JPG|Cathair-eaglais a’ bhaile
File:Mittelholzer-ouagadougou.jpg|Am baile o shean


Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga-an-Iar
Roinn-seòrsa:Bailtean
Nouakchott

'S e prìomh-bhaile Moratainia a tha ann an 
**Nouakchott** (Arabais: نواكشوط ). Tha an t-ainm a' ciallachadh: "àite na gaoithe". 'S e am baile as motha na dùthcha a tha ann cuideachd agus aon de na bailtean as motha ann am Fàsach Sahara.B' e baile iasgaich a bha ann gu 1958. Ach chaidh a thaghadh mar prìomh-bhaile air sgàth 's gu bheil am baile suidhichte ann an àite math airson malairt agus air sgàth 's gu bheil an t-sìde math mar as trice. Tha e suidhichte air an taobh an iar fasach Sahara, aig a’ Chuan Siar. Tha Nouakchott 1,033km air falbh bho El Aaiún (Sathara an Iar), 409km bho Dhakar (Seanagal), 2,789km bho Algiers (Aildiria) agus 1,054km bho Bhamako (Màili). Tha e suidhichte air an àirde an iar na dùthcha, aig 7m os cionn ìre na mara.
 
'S e teas meadhan malairteach a th' ann. Chaidh am port-mara a dh’fhosgladh anns a’ bhliadhna 1986. Tha Nouakchott ceangailte le rathad mòr tro Boutilimit agus Kiffa gu Néma a tha mu 1100 cilemeatair air falbh . Tha am port-adhair *Nouakchott International Airport* faisg air a’ bhaile. Tha an t-aonar oilthigh ann am Moratainia suidhichte ann an Nouakchott, 's e *Université de Nouakchott* an t-ainm a tha air. Dh’fhosgail e anns a’ bhliadhna 1981.

Àitichean inntinneach ann an Nouakchott:

* *Musée Nationale de Nouakchott*, taigh-tasgaidh.
* *Nouakchott Silver Market*
* *Bibliothèque Nationale*, leabharlann nàiseanta.
* *National Archives*

## Bailtean Co-cheangailte
*  Amman
*  Dakar
*  Madrid 
*  Tucson Arizona

## Dealbhan

File:Fish market nouakchott mauritania.JPG|Margadh-eisg air an tràigh ann an Nouakchott
File:Mauritania-Nouakchott.png|Suidheachadh Nouakchott ann am Moratainia
File:Nouakchott-mosquee.jpg|Mosg araibianach
File:Nouakchott-marche.jpg|Margadh ann an Nouakchott
File:Nouakchott SandDunesEncroaching.jpg|Dùn-gainmhich aig oir a' bhaile


## Ceanglaichean A-mach
* Prìomh-bhailtean na h-Afraga
* Lexicorient: Nouakchott
* Life in Nouakchott
* NASA Image

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga-an-Iar
Roinn-seòrsa:Bailtean
Bissau

'S e prìomh-bhaile Ghini-Bissau a tha ann am **Bissau**. Anns a’ bhliadhna 2004 bha 355,000 duine a’ fuireach anns a' bhaile fhèin. Tha am baile suidhichte air bruach an Abhainn Geba faisg air a' Chuan Siar. 'S e seo an co-chomharran aige: 11°52' Tuath agus 15°36' Iar. 'S e am baile as motha den dùthaich cuideachd. Tha Bissau  208km air falbh bho Bhanjul (A' Ghaimbia), 331km bho Chonakry (Gini), agus 375km bho Dhakar (Seanagal).  Tha e suidhichte air an àirde an iar na dùthcha, aig  ìre na mara.Anns a’ bhliadhna 1687 chaidh Bissau a stèidheachadh leis a' Phortagail mar dùn agus àite-malairt. Bha e na prìomh-bhaile *Portuguese Guinea* ann an 1942 agus an uair sin aig Gini-Bissau nuair a d’fhuair an dùthaich neo-eisimeileachd anns a’ bhliadhna 1974. Tha Bissau cliùiteach airson na h-àrd-fhèille aige.

## Daoine Ainmeil
*Luís Cabral: (1931 – 2009) A’ chiad ceann-suidhe na dùthcha.
*João Bernardo Vieira: (1939 – 2009) Neach-poileataigs.
*Veríssimo Correia Seabra: (1947 – 2004) Seanailear.
*José Carlos Schwarz: (1949 – 1977) Bàrd, Ceòladair.

## Bailtean Co-cheangailte
* Águeda
* Brasília
* Dakar
* Lisbon
* Moura
* Praia
* Sintra
* Taipei

## Dealbhan

File:Bissau geba.png|An Abhainn *Geba*, Bissau air a cùlaibh
File:GW-Bissau.png|Suidheachadh Bissau ann an Gini-Bissau
File:Bissau pensao central.jpg|Sean thogalach
File:Bissau monument.jpg|Càrn-cuimhne


## Ceanglaichean A-mach
*Prìomh-bhailtean na h-Afraga

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga an Iar
Roinn-seòrsa:Bailtean
Niamey

'S e prìomh-bhaile Nìgeir a tha ann an 
**Niamey**. 'S e am baile as motha den dùthaich cuideachd. Tha e suidhichte air bruach Abhainn Niger. Tha Niamey 798km air falbh bho Chotonou (Benin), 2,586km bho Algiers (Aildiria), 769km bho Abuja (Nìgeiria), 2,439km bho Tripoli (Libia), 414km bho Ouagadougou (Burkina Faso), 1,100km bho Bhamako (Màili) agus 1,411km bho N'Djamena (An t-Siad). Tha e suidhichte air an àirde an iar na dùthcha, aig 210m os cionn ìre na mara. Chaidh am baile a stèidheachadh anns an 18mh linn. Cha e robh e uabhasach mòr gus an do thòisich na Fraingis Niamey a cleachdadh mar àite-malairt. Dh’fhas an àireamh-shluaigh bho 3,000 ann an 1930 gu 30,000 (1960) agus a-nis mu 800,000 anns a’ bhaile gu lèir.

Àitichean cudthromach: 
* *Niger National Museum*, Taigh tasgaidh a’ sealltainn cnàmhan dinosaur agus an *Tree of Ténéré*.
* *National School of Administration*
* Oilthigh Abdou Moumouni Niamey
* *Centre numérique de Niamey*

Tha an *Diori Hamani International Airport* suidhichte deas air an Abhainn Niger.
## Bailtean Co-cheangailte
*  Dakar 

## Dealbhan

File:NE-Niamey.png|Niamey air a' mhapa
File: Mittelholzer-niamey.jpg|Am baile o shean
File:Niamey Niger.png|Oifisean


## Ceanglaichean A-mach
* Prìomh-bhailtean na h-Afraga
* Niger Assemblee Nationale  Duilleag oifigeal
* Mission of Niger to the United Nations Duilleag oifigeil nan Duthchannan Aonaichte
* BBC News Country Profile - ''Niger''
* CIA World Factbook - ''Niger''

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga-an-Iar
Roinn-seòrsa:Bailtean
Windhoek

'S e prìomh-bhaile Naimibia a tha ann an **Windhoek**,(IPA: /ˈvɪntˌhʊk/). Tha e suidhichte air taobh tuath *Khomas Highlands*, air an àirde an iar na dùthcha, aig  1,687m os cionn ìre na mara. 'S e àite-malairt cudhtromach a th’ ann, gu h-àraidh le craiceannan-caoraich. Tha Windhoek  1,581km air falbh bho Luanda (Angola), 1,420km bho Lusaka (Saimbia), 928km bho Ghaborone (Botsuana) agus 1,175km bho Phretoria (Afraga-a-Deas). 

Anns na 1850mh thòisich Captain Jan Jonker Afrikaner air a bhith a' fuireach faisg air aon de na tobraichean le uisge teth,  an t-àite far a bheil *Klein-Windhoek* (Windhoek beag) an-diugh. Ach canar gur ann aig an 18mh an Dàmhair 1890, nuair a chaidh am baile fhèin a stèidheachadh. Thòisich Von François an dùn *Alte Feste* (Seann Dùn) a thogail. Nuair a dh’ fàs Naimibia neo-eisimeileachd bho Afraga a Deas anns a’ bhliadhna 1990, chaidh an riaghaltas a stèidheachadh anseo.

Tha dà phort-adhair aige:
* *Eros Airport* airson pleanaichean beaga
* *Windhoek Hosea Kutako International Airport*, 42 cilemeatair 'san ear air Windhoek.

## Bailtean Co-cheangailte
* Berlin
* Brazzaville
* Richmond (Virginia)
* Shanghai

## Dealbhan

Image:Windhoek aerial.jpg|Meadhan a' bhaile Windhoek 

Image:Windhoek-Skyline.jpg|Windhoek 

Image:Gare de Windhoek.jpeg|Steisean
Image:Windhuk, Christuskirche.jpg|Eaglais 
Image:Parlament_Windhuk.JPG|Àite-fuireach na pàrlamaid


## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga a Deas
An Talla Mòr

'S e seòmar mòr anns an t-seann cheàrnaig aig Sabhal Mòr Ostaig a th' anns **an Talla Mhòr** agus b' àbhaist seòmar bìdh agus cidsin a bhith innte. Thathar ga cleachdadh an-diugh airson chèilidhean, chuirmean-ciùil agus phàrtaidhean.

Thèid mòran air iomrall agus canaidh iad "an Talla Mhòr" ris ann am Beurla, mar 's gur ann tric a nochdas an t-ainm anns an tuiseal thabhartach, m.e. "Tha an dannsa anns an Talla Mhòr."

Bha an Talla Mòr aig Sir Iain Noble.

## Eachdraidh
Nuair a thog am Màidsear Ailean MacDhòmhnaillchaidh an seann togalach aig Sabhal Mòr Ostaig timcheall air a’ bhliadhna 1827, bha e air raon raon cruidh a dhèanamh den fhearann agus de na monaidhean timcheall air Ostaig, agus tha e coltach gur ann airson fodar a stòradh dhan gheamhradh a bha an Talla Mór, agus gur ann airson beagan gaoithe bhith a’ séideadh troimhe a bha na h-uinneagan móra, gus am fodar a chumail tioram.

## Iomraidhean


 

Roinn-seòrsa:An t-Eilean Sgitheanach
Roinn-seòrsa:Sabhal Mòr Ostaig
Banjul

'S e prìomh-bhaile na Gaimbia a tha ann am **Banjul**. Tha e suidhichte air Eilean  *St Mary*, far a bheil an Abhainn Ghaimbia a' sruthadh don Chuan Siar. Tha am baile ceangailte ris an tìr 'sa tuath le bàtaichean aiseig agus 'sa deas le drochaid. Tha Banjul  167km air falbh bho Dhakar (Seanagal), 208km bho Bhissau (Gini-Bissau), 522km bho Nouakchott (Moratainia agus 538km bho Conakry (Gini). 'S e seo an co-chomharran aige: 13° 28' Tuath agus 16° 36' Iar. Tha e suidhichte air an àirde an iar na dùthcha, aig 5m os cionn ìre na mara.

Anns a’ bhliadhna 2003 bha dìreach 34,828 duine a' fuireach anns a’ bhaile fhèin, ach bha 523,589 duine a’ fuireach anns an fharsaingeachd gu lèir.  Chaidh Banjul a stèidheachadh leis na Breatannaich anns a’ bhliadhna 1816 mar àite-malairt. Aig an àm sin b' e *Bathurst* an t-ainm a bha air airson urram a thoirt do Henry Bathurst, 3mh Iarla Bhathurst. Tha port-adhair eadar-nàiseanta  aige:* Banjul International Airport*. Tha Banjul suidhichte aig an *Trans-West African Coastal Highway*, mar sin dheth tha e ceangailte ri Dakar agus Bissau.

## Daoine Ainmeil
*Edward Francis Small: (1891 – 1958) Ceannard aonaidhean-ciùird.
*Lenrie Peters: (1932 – 2009) Bàrd, Dotair, Sgrìobhadair.
*Julia Dolly Joiner: (1956 –) Tè-poileataigs.
*Ebou Dibba: (1943 – 2000) Sgrìobhadair.

## Bailtean Co-cheangailte
* Dakar
* Freetown
* Grimsby
* Milano
* Newark (Eabhraig Nuadh)
* Oostende
* Taipei
* Tuskegee (Alabama)

## Dealbhan

File:Banjultown1.JPG|Sràid ann am Banjul
File:Banjul King Fahad Mosque.jpg|Am mosg
File:Banjul SPOT 1045.jpg|Banjul bhon fhànais
File:Gambia Banjul 0012.jpg|Sràid ann am Banjul


## Ceanglaichean A-mach
*Prìomh-bhailtean na h-Afraga
*WOW-Gambia Naideachdan agus Fiosrachadh
*Gambia Site  le eachdraidh Bhanjul
*Naidheachdan às a' Ghaimbia

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga-an-Iar
Roinn-seòrsa:Bailtean
Conakry

'S e prìomh-bhaile Ghini a tha ann an 
**Conakry** neo **Konakry** (Cànan Maninka: Kɔnakiri). Tha e suidhichte air an Eilean *Tombo* anns a’ Chuan Siar. Ach tha e a’ gabhail a-steach an *Kaloum Peninsula* a-nis cuideachd, o chionn 's gun do dh’fhas am baile nas motha. Mar sin chan urrainnear a ràdh le cinnt cia mheud daoine a’ tha a’ fuireach an seo. Tha an U.S. Bureau of African Affairs ag ràdh gu bheil mu dhà mhillean duine ann.  'S e am baile as motha den dùthaich a tha ann cuideachd. 
'S e seo an co-chomharran aige: 9° 30’ 33” Tuath agus 13° 42’ 44” Iar. Tha Conakry  538km air falbh bho Bhanjul (A' Ghaimbia), 714km bho Bhamako (Màili), 990km bho Nouakchott (Moratainia agus 705km bho Dhakar (Seanagal). Tha e suidhichte air an àirde an iar na dùthcha, aig  336m os cionn ìre na mara.

Chaidh am baile a stèidheachadh anns a’ bhliadhna 1887. Bho 1904 bha e na phrìomh-bhaile *French Guinea*. 'S e teas meadhan malairteach a tha ann. 'S e am port as motha den dùthaich a tha ann an Conakry, tha iad a’ cuir alman agus bananas gu thìr eile.

Tha còig ceàrnan anns a' bhaile an-diugh:
 
* *Kaloum*, meadhan a’ bhaile 
* *Dixinn*, a’ gabhail a-steach an Oilthigh Chonakry agus mòran ambasaidean
* *Ratoma*, cliùiteach airson dòigh-bheatha san oidhche 
* *Matam* 
* *Matoto*, far a bheil am port-adhair Gbessia *Airport*. 

## Àitichean inntinneach
* *Guinea National Museum*, Taigh tasgaidh nàiseanta 
* *Guinea Palais du Peuple* (Luchairt na daoine)
* *Conakry Grand Mosque*, Mosg a chaidh a thogail le Sekou Toure 
* *Iles de Los*, eilean faisg air a’ bhaile

## Bailtean Co-cheangailte
* Cleveland (Ohio)
* Freetown

## Dealbhan

Faidhle:Conakry.jpg|Conakry
Faidhle:Conakry-palaisdupeuple.JPG|Guinea Palais du Peuple
Faidhle:Guinea.png|Suidheachadh Conakry ann an Gini


## Ceanglaichean A-mach
*Prìomh-bhailtean na h-Afraga
*http://www.guineeconakry.info/: Fiosrachadh Conakry
*Duilleag oifigeil turasachd
*l’Université Kofi Annan de Guinée (UNIKAG) Oilthigh Chonakry

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga-an-Iar
Roinn-seòrsa:Bailtean
313

**313** 

## Tachartasan
*  Chuir às Constaintin, Impire na Ròimhe na laghan a thoirmisg an creideamh Crìosdachd.

## Breithean

## Bàsan

Roinn-seòrsa:310an
William Blake

B' e bàrd agus peantair Sasunnach a bha ann an **William Blake** (Lunnainn: 28 an t-Samhain 1757 - 12 an Lùnasdal 1827). 

## Dealbhan

Faidhle:Finsbury bunhill blake 1.jpg|Tuama ann an Lunnainn
Faidhle:William Blake 003.jpg|*The Great Red Dragon and the Woman Clothed in the Sun*
Faidhle:Jerusalem Plate 100.jpg|Clòdh-chlàr 100 *Ierusalem*


Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Sasannach
Roinn-seòrsa:Bàird
Roinn-seòrsa:Ealain
Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Comhairle Treinte

B' e comhairle nan easbaig caitligeach a bha ann an **Comhairle Treinte** a ruith eadar 1545 agus 1563. Chuir a' chomhairle ath-nuadhachadh na h-eaglais an gnìomh. B' e am Pàpa Pòl III a stèidhich a' chomhairle gus an eaglais a dhìon an aghaidh Mhàrtainn Lùtair agus an Ath-Leasachaidh. 

## Iomradhean


Roinn-seòrsa:Creideamh
Bamako

'S e prìomh-bhaile Màili a tha ann am **Bamako**. Tha e suidhichte air bruach an Abhainn Niger ann an iar-dheas na dùthcha. 'S e seo an co-chomharran aige: 12° 39’ Tuath agus 8° 0’ Iar . Tha Bamako  714km air falbh bho Chonakry (Gini), 442km bho Yamoussoukro (Costa Ìbhri), 1,100km bho Niamey (Niger) agus 1,011km bho Thiombuctu. Tha e suidhichte ann am meadhan na dùthcha, aig 350m os cionn ìre na mara.

Anns a’ bhliadhna 2006 bha 1,690,471 duine a’ fuireach anns a’ bhaile fhèin. Mar sin dheth 's e am baile as motha den dùthaich a tha ann. Canar gur e Bamako am baile a dh’fhàsas as luaithe a-rèir àireamh-shluaigh a tha ann an Afraga.'S e teas meadhan malairteach a th’ ann agus tha port aige. Tha gnìomhachas aodaich, meatailt agus iasgaich gu math làidir. Thàinig an t-ainm *Bamako* às a' chanan *Bambara*, tha e a' ciallachadh "Boglach Chrogaill 
.

## Àitichean inntinneach
Seo cuid de na h-àitichean inntinneach a tha ann am Bamako:

* *Bibliothèque Nationale du Mali*, Leabharlann nàiseanta Mali
* *Tour BCEAO*
* *[[Mosg]] Mòr Bhamako* 
* *Musée nationale du Mali*, Taigh-tasgaidh nàiseanta Mhali.
* *Bamako Zoo*, gàradh bheathaichean
* *Bamako Botanical Gardens*, lios luibheach
* *Pont du Roi Fahd*, far a bheil am port-adhair eadar-nàiseanta *Senou International Airport*. Tha an rathad-iarainn *Dakar-Niger Railway* (eadar Koulikoro, Màili agus Dakar, Seanagal) ann cuideachd.

## Daoine Ainmeil
*Sako: (1946 -) Seanachaidh (Griot).
*Amadou Bagayoko: (1954 -) Seinneadair dall.
*Miriam Doumbia: (1958 -) Bana-sheinneadair dhall.
*Toumani Diabate: (1965 -) Seanachaidh (Griot).

## Bailtean Co-cheangailte
* Angers
* Bobo Dioulasso
* Dakar
* Leipzig
* Rochester (Eabhraig Nuadh)
*  São Paulo

## Dealbhan

File:Bamakolooking north from the old bridge.jpg|Bamako

File: Bamako00672.jpg|Meadhan a’ bhaile
File: Tour d'Afrique - Bamako.jpg|Tùr Afraga
File: Marcherose2.jpg|Am baile o shean


## Ceanglaichean A-mach
*Prìomh-bhailtean na h-Afraga
*Dealbhan mu Bhamako 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga an Iar
Roinn-seòrsa:Bailtean
Cotonou

'S e **Cotonou** am baile as motha a tha ann am Beinin. Anns a bhliadhna 2006 bha 761,137 duine a’ fuireach anns a' bhaile fhèin. Tha Cotonou suidhichte anns an ear-dheas na dùthcha eadar an Cuan Siar agus an Loch Nokoué. 'S e seo an co-chomharran aige: 6° 22' Tuath agus 2° 26' Ear.  Tha Cotonou  25km air falbh bho Phorto Novo, 136km bho Lomé (Togo), 639km bho Abuja (Nìgeiria, 798km bho Niamey (Niger) agus 798km bho Ouagadougou (Burkina Faso). Tha e suidhichte ann an ceann a deas na dùthcha, aig 53m os cionn ìre na mara.

Ged as e Porto-Novo am prìomh-bhaile na dùthcha, tha mòran togalaichean pàrlamaideach agus seirbheisean dioplòmasach ann. Mar sin canar gur e Cotonou *de facto* am prìomh-bhaile a tha ann am Beinin. 'S e an *Autonomous Port of Cotonou* am port mara as cudthromaiche den dùthaich. Tha am port-adhair nàiseanta *Cadjehoun Airport* agus rathad-iarainn (gu Parakou) ann an Cotonou cuideachd.

## Àitichean inntinneach
* *Cotonou Friendship Stadium*
* *Cotonou Cathedral*, Àrd-eaglais Chotonou
* *Cotonou Central Mosque*, Mosg
* *Dantokpa Market*, blàr-fèille cho mòr ri 20 heactair 
* *Oilthigh Nàiseanta Bhenin*

## Bailtean Co-cheangailte
* Atlanta (Georgia)
* Créteil.
* Lagos
* Rosny-sous-Bois.
* Salvador
* Taipei

## Gnàth-shìde
Tha gnàth-shìde thioram- fliuch teth tropaigeach ann an Cotonou le dà ràith fliuch (An Giblean – An t-Iuchar, An t-Sultain – An Dàmhair) is dà ràith tioram. Tha a’ ghaoth leis an canar Harmattan ann bhon An Dùbhlachd gu ruige Am Faoilleach. Mar as àbhaist bidh an teodhachd bhliadhnail bho 25&nbsp;°C gu 30&nbsp;°C, gun atharrachaidhean mòra ann, fad a’ bhliadhna. Bidh 800mm gu 1,200m dhe uisge a’ tuiteam air a’ bhaile gach bliadhna.



## Dealbhan

File:Azee.jpg|Cotonou
File:Cotonou Port.jpg|Port-mara Chotonou
File:BJ-Cotonou.png|Suidheachadh Chotonou ann am Beinin


## Ceanglaichean A-mach
*Prìomh-bhailtean na h-Afraga

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga-an-Iar
Roinn-seòrsa:Bailtean
Porto-Novo

'S e prìomh-bhaile Bheinin a tha ann an **Porto-Novo**, ainm eile: **Hogbonou** neo **Adjacé**. Tha e suidhichte ann an ear-dheas na dùthcha aig an Gulf of Guinea, aig 40m os cionn ìre na mara. Mar sin dheth tha port-mara cudthromach aige. 'S e seo an co-chomharran aige: 6° 28' Tuath agus 2° 36' Ear.  Tha Porto Novo  25km air falbh bho Chontonou, 131km bho Lomé (Togo), 614km bho Abuja (Nìgeiria), 784km bho Niamey (Niger) agus 796km bho Ouagadougou (Burkina Faso).

'S e an dàrna bhaile as motha a tha ann am Beinin. 'S e Cotonou am baile as motha agus as cudthromaiche a tha ann, o choinn's gu bheil an riaghaltas an sin. Canar gun deach Porto-Novo a stèidheachadh anns an 16mh linn leis an rìgh *Te-Agdanlin* à Allada. Thàinig ainm a' bhaile às a' chànan Portagailis, tha e a’ ciallachadh “port ùr”. Chaidh Porto-Novo a chleachdadh mar àite-malairt le tràillean.

## Àitichean inntinneach

* *Porto Novo Museum of Ethnography*, Taigh tasgaidh dualchas le mòran fiosrachaidh mu eachdraidh a’ bhaile agus eachdraidh Bheinin.
* *Luchairt King Toffa*, 's e taigh-tasgaidh a tha ann an-diugh, a’ sealltainn dòigh-bheatha nan rìghrean Afraganach.
* *Jardin Place Jean Bayol* àite le clach-chuimhne den ciad rìgh Porto-Novo.
* *Da Silva Museum*, taigh tasgaidh a tha a’ sealltainn eachdraidh Bheinin agus dòigh-bheatha nan* Afro-Brazilians*, a thàinig air ais gu Porto-Novo.
* *Palais de Gouverneur*, lùchairt luchd-riaghlaidh.

## Ceanglaichean A-mach
* Prìomh-bhailtean na h-Afraga
* Duilleag oifigeil tùrasachd ann am Porto-Novo
* Duilleag oifigeil Porto-Novo bhon Riaghaltas Bheinin
* Porto-Novo - Wikivoyage

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga an Iar
Roinn-seòrsa:Bailtean
Sathara an Iar

'S e dùthaich fo smachd Mharoco 'san iar-dheas Afraga a tha ann an **Sathara an Iar**, , ainm eile: 
**Sahàra an Iar** neo **an Sahara Siar**
(Beurla: *Western Sahara*, Arabais: **الصحراء الغربية**, eadar-litreachad: al-Ṣaḥrā' al-Gharbīyah; Spàinntis: **Sahara Occidental**). 

Tha crìochan aice 'sa tuath le Maroco, san earra thuath le Aildiria  agus 'san earra-dheas le Moratainia. Tha e suidhichte aig a’ Chuan Siar. Tha an cuid as motha den dùthaich a’ gabhail a-steach fàsach.
'S e El Aaiún am prìomh-bhaile aice.

Tha Sathara an Iar air liosta nan Dùthchannan Aonaichte a-mach o na 1960an. Roimhe sin bha Sathara an Iar na colonaidh Spàinnteach agus an uair sin (1975-76) pàirt de Mharoco. Tha iad ag iarraidh neo-eisimeileachd.

## Eachdraidh
Chaidh Sathara an Iar na mhòr-roinn na Spàinnte ann an 1934. Thagair Maroco e aig neo-eisimeileachd ann an 1957 agus fhuair na Marocanaich Sathara an Iar an sàs às an Spàinn ann an 1975 agus an t-Seanalair Franco a' bàsachadh. Shabaid Fronta Polisario an aghaidh Maroco gu ruige 1991 nuair a stiùirich an DA fois-losgaidh. Rinn Maroco còrdadh air reifreann air neo-eisimeileachd ach cha robh reifreann sam bith bho 1991.

## Gailearaidh

Flag of Western Sahara.svg|Bratach
Wi-map.png|Mapa: Sathara an Iar


## Iomraidhean



Roinn-seòrsa:Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga a Tuath
Gregor Mendel

B' e manach às an Ostair a bha ann an **Gregor Johann Mendel** (Heinzendorf, 20 an t-Iuchar 1822–Brno, 6 am Faoilleach 1884). B' e esan a’ chiad duine a thoirt cunntas saidheansail air na gineachan, no air “na factaran”, mar a thug e fhèin orra. Thaisbean Mendel, gur e tro na gineachan sin, gum bheirear cuid de fheartan an athar neo na màthar air a' chlann.

## Dealbhan

Faidhle:Coat of arms of Gregor Mendel.svg|Gearradh-arm Aba Ghregoir Mhendel
Faidhle:MendelHouse.jpg|Àite-breith Mhendel ann an Heinzendorf/Hyncice 
Faidhle:Mendelian inheritance 1 2 1.png|Dìleab Mendeleach 1 2 1

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bith-eòlas
Roinn-seòrsa:Daoine às an Ostair
Roinn-seòrsa:Mean-fhàs
Bloc Party

Is e **Bloc Party** còmhlan roc à Lunnainn a chruthaich ann an 2003. 

Tha iad air an dèanamh an àrd de Kele Okereke, Russell Lissack, Gordon Moakes agus Matt Tong.

Roinn-seòrsa:Ceòl
Roinn-seòrsa:Còmhlain roc
Iarnród Éireann

Is e a tha ann an **Iarnród Éireann**, rathad-iarainn nàiseanta de Phoblachd na h-Èireann. Chaidh a stèidheachadh mar companaidh-obrachaidh de Córas Iompair Éireann, còmhla le Bús Éireann agus Bús Átha Cliath ann an 1986.  

Is cumhang slighe de Iarnród Éireann 1605 mm. Tha prìomh oifigean a' chompanaidh aig Stèisean Uí Chonghaile, Sràid Aimien, Baile Átha Cliath agus tha na prìomh obraichean aig Innse Chaoir.

## Ceanglaichean a-mach
* Duilleag oifigeil Iarnród Éireann
* Duilleag oifigeil - Clàr trèanaichean

Roinn-seòrsa:Èirinn
Roinn-seòrsa:Trafaig
Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Kasabian

Is e còmhlan roc à Leicester, Sasainn a tha ann an **Kasabian**. Chruthaich iad ann an 1999.

Tha iad air an dèanamh an àrd le Tom Meighan, Chris Edwards, Ian Matthews agus Sergio Pizzorno.

## Clàran

* *Kasabian* (2004)
* *Empire* (2006)
* *West Ryder Pauper Lunatic Asylum* (2009)
* *Velociraptor!* (2011)
* *48:13* (2014)
* *For Crying Out Loud* (2017)
* *The Alchemist's Euphoria* (2022)
* *Happenings* (2024)

Roinn-seòrsa:Ceòl
Roinn-seòrsa:Còmhlain roc
Freetown

'S e prìomh-bhaile Siarra Leòmhann a tha ann an **Freetown**. Tha e suidhichte ann an ceàrn an iar na dùthcha  aig a' Chuan Siar.  'S e teas meadhan malairteach agus poileataigeach a tha anns a’ bhaile. Tha an treasamh port-mara nadarra as motha air feadh an t-Saoghail aig Freetown. 'S e an *Lungi International Airport* am port-adhair eadar-nàiseanta  a tha ann an Siarra Leòmhann. Tha e na laighe faisg air  baile. Tha Freetown  361km air falbh bho Mhonrovia (Libèiria), 125km bho Chonakry (Gini), 459km bho Bhissau (Gini-Bissau) agus 735km bho Bhamako (Màili). Tha e suidhichte air an àirde an iar na dùthcha, aig  77m os cionn ìre na mara.

Chaidh am baile a stèidheachadh anns a’ bhliadhna 1787 le traillean saora agus le *Black American Loyalist* às a’ Bhreatainn.
Cheannaich iad an talamh bhon *Rìgh Tom*, ceannard den cinneadh tùsail *Koya Temne*.
Ach chaidh a’ chiad tuineachadh a losgadh anns a’ bhliadhan 1789.
'Sa bhliadhna 1792 thòisich an *Sierra Leone Company* à Lunnainn air am baile a thogal a-rithist. Còmhla riutha bha traillean saora 's  daoine  à Iaimeuca ‘s à Alba Nuadh.

## Bailtean Co-cheangailte
* Banjul
* Conakry
* Gangzhou
* Hartford (Connecticut)
* Hefei
* Kansas City (Missouri)
* Kingston upon Hull
* Makeni
* New Haven (Connecticut)

## Dealbhan

File:Sierra_Leone-Mappa.gif|Suidheachadh a' bhaile ann an Siarra Leòmhann.
File:Freetown.jpg|Sealladh air Freetown 

## Ceanglaichean A-mach
*Prìomh-bhailtean na h-Afraga

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga-an-Iar
Roinn-seòrsa:Bailtean
Córas Iompair Éireann

Is e **Córas Iompair Éireann** (neo CIÉ) an siostam còmhdhail nàiseanta ann an Èirinn.

Chaidh a stèidheachadh ann an 1947, ann an 1991 chaidh a ath-cruthachadh nuair a chaidh a roinneadh eadar trì companaidhean obrachaidh fa-leth.

* Iarnród Éireann

* Bus Éireann

* Bus Átha Cliath

## Ceangal a-mach
* Duilleag oifigeil - Córas Iompair Éireann

Roinn-seòrsa:Giùlan
Roinn-seòrsa:Èirinn
Dakar

'S e prìomh-bhaile Seanagal a tha ann an **Dakar**. Tha e suidhichte air a’ Chuan Siar, air Cap Vert an rubha as fhaide siar de tìr-mór Afraga.  Tha Dakar  167km air falbh bho Bhanjul (A' Ghaimbia), 1,045km bho Bhamako (Màili), 409km bho Nouakchott (Moratainia) agus 705km bho Chonakry (Gini). Tha am baile mu 14m os cionn ìre na mara.

Anns a’ bhliadhna 2005 bha 1,030,594 duine a’ fuireach anns a’ bhaile fhèin agus mu 2.45 millean duine anns a’ bhaile gu lèir Tha Dakar cliùiteach air sgàth rèisean nan càraichean Paris-Dakar. Tha oilthigh Dakar, an *Cheikh Anta Diop University* ann. Chaidh a stèidheachadh anns a’ bhliadhna 1957. Tha port-adhair eadar-nàiseanta ann ris an canar  *Léopold Sédar Senghor International Airport*. Tha Dakar ceangailte le rathad iarainn ri Nìgeir. 

## Bailtean Co-cheangailte
* Algiers
* Baku
* Bamako
* Banjul
* Bissau
* Brazzaville
* Casablanca
* Douala
* Kinshasa
* Marseille
* Orane
* Niamey
* Nouakchott
* Praia
* Sfax
* Taipei
* Washington, D.C.

## Dealbhan

File:Dakar ngor.jpg|*N'gor*, pàirt den bhaile Dhakar
File:DakarPalaisPrés.jpg|Lùchairt a' chinn-suidhe ann an Dakar


## Ceanglaichean A-mach
*Prìomh-bhailtean na h-Afraga
*Dakarville – Duilleag oifigeil Baile Dhakar

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga-an-Iar
Roinn-seòrsa:Bailtean
Mochi

'S e bonnach no foileag rìs Seapanach a th' ann am **mochi** (餅). Tha e dèanta air rìs glaodhach a th' air a phronnadh agus cumadh a chur air.

Roinn-seòrsa:Biadh
Roinn-seòrsa:An t-Seapan
Dar es Salaam

'S e **Dar es Salaam** (Arabais:دار السلام) am baile as motha a tha ann an Tansainìa. Gus a’ bhliadhna  1996 bha e na prìomh-bhaile Thansainìa cuideachd. Le tòrr oifisean pàrlamaideach tha Dar es Salaam fhathast na theas mheadhan phoileataigeach. Tha am baile suidhichte timcheall air port-mara nadarra aig a' Chuan Innseanach. 'S e seo an co-chomharran aige: 06°48' Deas agus 39°17' Ear Tha an t-ainm a' ciallachadh *Taigh na Sìthe*, ann an Arabais.

## Bailtean Co-cheangailte
* Hamburg
* Lansing (Michigan)

## Iomradh


Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga-an-Ear
Roinn-seòrsa:Bailtean
Raibeart Ò Baoghail

Is e nàduir-fheallsanach a bha an **Raibeart Ò Baoghail** (1627–1691). Rugadh e aig Caisteal Lios Mór, Contae Phort Láirge, Èirinn. Chuireadh e gu Colaiste Eton nuair a bha e 8 bliadhna a dh'aois, agus aig 11 bliadhna a dh'aois chuireadh e air cuairt Tìr-mòr na h-Eòrpa, mus an robh e 16 bliadhna a dh'aois. Dh'fhuirich e fad ùine mhòr ann an Geneva. Air bàs athair, sheilbh e taigh faisg air Oxford, Shasuinn. 

Thug toradh a chuid oibre an càirdeas a tha eadar toirt agus brùth àile chun tomhais-lìonaidh (Lagh Úi Bhaoghail). Fhuair e a-mach nach gluais fuaim tro falamhachd. Fhuair e a-mach cuideachd gu bheil cuideam aig adhair. B'e Ó Baoghail a' chiad dhuine a dh'aithnich (an 1661) gu bheil iomadh susbaintean dèanta às bloighean de susbaintean simplidh, ris a chanar eileamaidean. B'e Ó Baoghail a' chiad eòlach mar sin a chleachd am facal "eileamaid" anns an dòigh seo. Dh'adhbharaich e a' chiad eagar reusanta de sgoil-cheimigeach agus an lùib sin chanar "Athair na Ceimigeachd" ris.

Cha do phòs e riamh. Chaochail e ann an Lunnainn an 1691 nuair a bha e 64 bliadhna dh'aois.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Daoine à Èirinn
Roinn-seòrsa:Luchd-saidheans
Dlighe Úi Bhaoghail

Is Dlighe-aile a tha ann an **Dlighe Úi Bhaoghail**, aithnichte agus daingnichte leis an Eireannach Raibeart Ó Baoghail (1627-1691)(q.v. Ó Baoghail, Raibeart ).

***Airson tomad cunbhalach de aile, air a ghleidheadh aig teasad cunbhalach, bithidh toirt an aile an riochd-aichill ris a' bhrùthachd a tha air.***

Neo, an cruth co-ionnanais:

B.T = k

Far a bheil

Neo is urrainear sgrìobhadh

B1.T1 = B2.T2

Far a bheil B1 agus T1 na luachan air B agus T a roimhe atharrachadh agus B2 agus T2 na luachan air na feartan seo as deidh laimhe.

## Uidheam Dearbhaidh

## Ceangailean
Lagh Gay-Lussac

Is e cuspair **Lagh Gay-Lussac** an càirdeas eadar am bruthadh air agus an Meudachd (Tomhais-Lìonaidh) de thomad ghais. Chaidh a fhoillseachadh ann an 1808.

## Lagh Gay-Lussac

Bruthachd/Toirt = Cunbhalas

Roinn-seòrsa:Eòlas-nàdair
Cath na Bòinne

'S ann  aig **Cath na Bòinne** a cheannsaich an arm aig Uilleam "Elector à Hànobhar" an t-arm aig Seumas VII Righ na h-Albann ann an Èirinn 1d latha dhen Iuchar 1690 . Choinnich an dà arm aig Gleann an Rí, gleannan a tha tuath air Brù na Bòinne, beagan mìltean iar air Droichead Átha. Theich Seumas a’ Chàic tro Chionn tSàile an dèidh a' Chatha. Thàinig riaghladh nan Stiùbhartach gu crìoch buileach le Cath na Bòinne ach a dàinig cùis nan Seumasach gu crìoch buileach ro Latha Chùil Lodair ann an 1746.

Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Cogadh
Roinn-seòrsa:Èirinn
Dango

'S e a th' ann an Dango (団子 ach putagan Seapanach dèanta air *mochiko* (flùr rìs) （餅粉. Tha ceangal aige ri mochi. Bithear ga thoirt seachad le teatha uaine mar as trice.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Biadh
Roinn-seòrsa:An t-Seapan
Hernán Crespo

'S e cluicheadair ball-coise a tha ann an **Hernán Crespo**. Rugadh e air an 5mh latha den Iuchar, 1975, ann an Argentina.

Roinn-seòrsa:Cluicheadairean Ball-coise
Roinn-seòrsa:Daoine às an Argantain
Tunna

## Tunna (metreachd)

Is e aonad cuideam co-ionnan ri mile cilogram (1,000 Kg) a tha anns an **Tunna**. Toimheasar bathair tomadach coltach ri gual neo coirce (air an reic le tuathanaich) mar eisimplirean, leis an tunna. 

## Tunna Fàda
An Eorpa anns an latha an diugh, is e an luach metreachd de 1000 Kg a tha "tunna" a' ciallachadh. Tha an cuideam seo glè dluth (ged nach eil e co-ionnan) ris an Tunna Fada, de 2,240 lb. a bha Breatuinn agus na duthchanan ceangailte dhi a' cleachdadh a roimhe na 1970'n. Geds a chaidh Gniomhacasan Naiseanta (na Breatuinn) gu tomhaisean metreachd gu luath as deidh 1968 bha an roinn priobhaideach torr nas fadalach agus bha cuid dhaibh ag obair anns an seann tomhais sios ri na 1990'n. Nuair a bhitheas tomhais eagnaidh cudthromach (aig inbhe tunnaichean) tha e riatanach a dhearbh de seorsa tunna a tha agad. Anns a' Bheurla cleachdar da litreachadh: "Ton" airson an tunna fada agus "Tonne" airson an tunna metreachd. 

## Tunna Goirid
Cleachdar an tunna goirid de 2,000 lb anns na Staitean Aonaichte.

## Tunna Lionaidh
Measaichear meud luinge leis an tunna-lionaidh, a tha co-ionnan ri 100 troigh ^3.

Measaichear cuideam de cuid bathar le tomhais-lionaidh, mar eisimplir fiodha "cruinne". Chan eil e soirbh a chuir crann air Biorsamaid, ach tha e nas fhasa a thomhais meud de cnap fiodh. Measar tunna fiodh a bhi co-ionnan ri 40 troighe^3 .

Roinn-seòrsa:Cuideam
Roinn-seòrsa:Aonadan tomhais
El Aaiún

'S e am baile as motha ann an Sathara an Iar a tha ann an **El-Aaiún**, Arabais: لعيون, *al-`ayūn*, ainm eile: Laâyoune. Tha an t-ainm araibianach a’ ciallachadh: an t-earrach. Tha am baile suidhichte san earra-thuath na dùthcha. 'S e seo an co-chomharran aige:
27° 9’ 13" Tuath agus 13° 12’ 12" Iar . Anns a’ bhliadhna 2006 bha 188,084 duine  a’ fuireach anns a’ bhaile fhèin.

Tha am baile suidhichte faisg air a' Chuan Siar. Tha dà pàirt anns a' bhaile: an seann bhaile agus am baile ùr. Air an taobh tuath a' bhaile tha an Abhainn *Saguia el Hamra* (eadar-theangachadh: *Abhainn dearg*) a' ruith. Cha bhi an abhainn làn ach ma bhios an t-uisge ann. 'S e *El Aaiun Hassan I* an t-ainm air a' phort-adhair, tha e suidhichte deas air a' bhaile. 

Tha El Aaiún  1,441km air falbh bho Dhakar (Senegal), 1,885km bho Algiers (Aildiria), 1,033km bho Nouakchott (Mauritania), 995km bho Rabat (Maroco), agus 318km bho Shanta Cruz (An Spàinn). Bhon bhliadhna 1976 tha am baile fo smachd Mharoco.

## Bailtean Co-cheangailte
* Almería
* Avilés
* Caracas
* Lorca
* Málaga
* Montevideo
* Sorrento

## Dealbhan

File:El Aaiún 13.22342W 27.14668N.png|El Aaiún air bruach an Abhainn *Saguia el Hamra*
File:Wi-map.png|Suideachadh El Aaiún


## Iomraidhean


## Ceanglaichean A-mach
*Prìomh-bhailtean na h-Afraga
*Fiosrachadh ann an Lexicorient
*Fiosrachadh ann an Travel-Images

Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga a Tuath
Yamoussoukro

'S e prìomh-bhaile Costa Ìbhri a tha ann an **Yamoussoukro** bhon Mhàirt 1983. Tha 200,659 duine a’ fuireach anns a' bhaile fhèin. (1ad am Faoilteach 2005). Tha Yamoussoukro 612km air falbh bho Mhonrovia (Liberia), 442km bho Bhamako (Màili), 472km bho Ouagadougou (Burkina Faso), 557km bho Accra (Gàna) agus 975km bho Chonakry (Gini).

## Cruinn-eòlas
Tha Yamoussoukro suidhichte ann am meadhan na dùthcha aig 219m os cionn ìre na mara, mu 230 cilemeatair taobh tuath Abidjan, an seann phrìomh-bhaile. 'S e seo an co-chomharran aige: 6° 48′ 24" Tuath agus 5° 16′ 22" Iar

## Duine ainmeil às a' bhaile
'S e baile breith Félix Houphouët-Boigny, ciad cheann-suidhe Chosta Ìbhri, a tha ann an Yamoussoukro.

## Fiach fhaicinn

Chaidh am "Basilique de Notre-Dame de la Paix" air a togal le Félix Houphouët-Boigny. 'S e àrd-eaglais coltach ris an àrd-eaglais Naomh Phàdraig ann an Cathair na Bhatacain, ach 's e an eaglais as motha a tha ann air feadh a' chreideamh Chrisdeanach.

## Dealbhan

File:Iv-map.png|Yamoussoukro ann an Costa Ìbhri 
File:Yamoussoukro.jpg|Sealladh air a' bhaile
## Iomraidhean


## Ceangal a-muigh
* Yamoussoukro

Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga-an-Iar
Roinn-seòrsa:Bailtean
Blàr Stalingrad

'S e strì fhuilteach eadar a' Ghearmailt agus an t-Aonadh Sòbhiatach a bh’ ann am **Blàr Stalingrad**. Ghabh e àite anns a' bhaile shòbhiatach Stalingrad, no anns an latha an-diugh Volgograd, agus mhair am blàr bho 21 an Lùnasdal, 1942 gu 2 an Gearran, 1943, mar phàirt dhen Dàrna Chogadh Mhòr.

Tha tòrr den bheachd gur e blàr Stalingrad an tachartas a dh’atharraich cùrsa a' chogaidh anns an Roinn Eòrpa agus chaidh barrachd dhaoine a mharbhadh anns a' bhlàr seo na ann am blàr sam bith eile ann an eachdraidh a' chinne-daonna le còrr is 1.5 millean a' faighinn am bàis. Bha an t-sabaid air leth borb agus chaill iomadach sìobhaltach am beatha agus sgrios ro mhòr air a dhèanamh air gach ceàrnaidh dhen sgìre mun cuairt air a' bhaile.

Roinn-seòrsa:An Dàrna Cogadh
Roinn-seòrsa:Aonadh Sobhiat
Buddy Holly

‘S e seinneadair agus sgrìobhadair Aimeireagach a bh’ ann an **Charles Hardin Holley** (7 an t-Sultain, 1936 – 3 an Gearran, 1959) a dh’fhàs ainmeil mar **Buddy Holly**.

Ged nach ro e ainmeil mar ceòladair ach airson bliadhna gu leth mus do bhàsaich è ann an spleadhadh-itealan ‘s e aon de na daoine is buadhach ann an eachdraidh ceòl ròc a bh’ ann. Dh’ionnsaich còmhlain mar na Beatles agus na Rolling Stones a lean Buddy Holly rudan ùr-ghnàthach a bha ri lorg anns an ceòl aige. Ann 2004 dh’ainmich an iris ceòl “Rolling Stone Holly aig #13 air an liosta aca de an 100 Ceòladair a b’ fheàrr ann an eachdraidh.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Seinneadairean
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Ceòl roc
Irn Bru

Is i deoch nàiseanta eile na h-Alba a tha ann an **Irn-Bru**, a rèir a' chompanaidh a tha ga dèanamh, A.G. Barr plc de Glaschu. Tha cuid firinn aca, oir cha mhòr nach i Alba a h-aon dùthaich an Eòrpa far nach eil Coca Cola a' reic uimhir nas motha 's a' bhliadhna na deoch bochd sam bith eile.

Is deoch dearsaich a tha ann an Irn Bru: an dà chuid, air taobh an t-uimhir de Dà-ogsaid gualain a th' ann agus air taobh an datha orains brèagha a tha air. Dèanta an Alba bho "girders" mar a' b' àbhaist ris an t-sanasadh aig Barr a bhagairt, a' cumail a mach an aon sar-fhilm sanasaidh gun do leig iad Drochaid na Foirthe a bheathaich am factoraidh aca. (Sguir iad an sgeul mu dheidhinn "girders" o chionn beagan bhliadhnaichean oir ged a tha 0.002% de Ferric Citrate na broinn cha tig e bho "girders" agus chan eil breugan brèagha den leithid laghail an Alba). 

Girders ann neo as, tha àite daingnichte aig Irn Bru ann an cultur na h-Alba, agus cuid math de Albannaich, seann is òg, a' cumail a-mach gu bheil e na chungaidh air leth-mhath do cheann/stamag goirt as dèidh oidhche mhòr.

Roinn-seòrsa:Deoch
Laoidh Nàiseanta

'S e òran sònraichte a th' aig gach dùthaich a th' ann an **laoidh nàiseanta**. 

## Faic cuideachd
* Flùr na h-Alba
* Brosnachadh Bhruis
* God Save the Queen

*
Roinn-seòrsa:Cruinn-eòlas
Roinn-seòrsa:Ceòl
Monrovia

'S e prìomh-bhaile Libèiria a tha ann am **Monrovia**. Anns a’ bhliadhna 2003 bha 572,000 duine a' fuireach anns a' bhaile fhèin. Mar sin dheth 's e am baile as motha den dùthaich cuideachd. Tha Monrovia suidhichte eadar a’ Chuan Siar agus an Abhainn *Mesurado*. Tha am baile na laighe timcheall air a' phort-mara aige. 'S e seo an co-chomharran aige: 6° 19’ Tuath agus 10° 48’ Iar. Tha Monrovia  361km air falbh bho Freetown (Siarra Leòmhann), 478km bho Chonakry (Gini), 753km bho Abidjan agus 612km bho Yamoussoukro (Costa Ìbhri). Tha e suidhichte air an àirde an iar-thuath na dùthcha, aig  30m os cionn ìre na mara.

Chaidh am baile a stèidheachadh anns a’ bhliadhna 1824, ach bha daoine a’ fuireach an seo roimhe sin. Chuireadh Monrovia mar ainm air a’ bhaile airson urram a chuir air James Monroe, ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte aig an àm sin. 'S e teas meadhan malairteach ‘s gnìomhachail a th’ann. Tha am *Central Bank of Liberia*, am banca as cudthromaiche den dùthaich, ann am Monrovia cuideachd. Tha bàtaichean a’ dol gu Greenville agus gu Harper. 'S e an *Roberts International Airport* am port-adhair as fhaisge, tha e mu 60 cilemeatair air falbh bhon bhaile.

## Bailtean Co-cheangailte
* Dayton Ohio
* Taipei
* Yonkers (Eabhraig Nuadh)

## Ceanglaichean A-mach
*Prìomh-bhailtean na h-Afraga
*Dealbhan mu Mhonrovia

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga-an-Iar
Roinn-seòrsa:Bailtean
Stùird

'S e tinneas a th' ann an **stùird** (Beurla: *sturdy*), no dìreach ainm a thathas a' toirt air an fhaireachdainn, far am bheil neach ann an tuaineal. Thathas a' toirt **stùird** air galar a thig air caoraich nuair a bhios uisge am broinn an cinn.

Roinn-seòrsa:Tinneasan
Teàrlach I

Ged a rugadh e ann an Alba, chaidh Teàrlach Stiùbhart a thoirt gu deas na naoidhean ann an 1603, nuair a shealbhaich athair, Seumas VI Alba, crùn Shasainn ann an Aonadh nan Crùintean. 
Bha e na ghille beag lapach, agus cha robh mòran a' cur suim ann an coimeas ri a bhràthair a bu shine, am Prionnsa Eanraig - oighre Rìgh Sheumais. Ach nuair a chaochail am Prionnsa Eanraig is gun e ach òg (1612), fhuair Teàrlach e fhèin aig teas-meadhain a' ghnothaich mar oighre nan trì duthchannan - Sasainn, Alba is Èirinn. 
Dh'fhàs e suas bhon uair sin a' làn-chreidsinn gun tugadh còraichean-riaghlaidh dha le Dia. Mar dhuine bha e caran fad às na dhòigh, agus gu pearsanta bhiodh e a-riamh a' taobhadh ris an eaglais pàpanach. Dh'fhàg siud mòran dhuilgheadasan na rathad, agus chaidh e fhèin agus a phàrlamaidean a-mach air a-chèile - Pàrlamaid Alba an toiseach, an uair sin Pàrlamaid Shasainn. Lean siud gu Cogaidhean nan trì Rìoghachdan, agus Cogadh Sìobhalta Shasainn far an robh a' bhuaidh aig Co-fhlaitheas Shasainn aig a' cheann thall. Chaidh Teàrlach a thoirt am bruid na phrìosanach, agus chaidh a chur gu bàs ann an 1647 fo òrdugh Oliver Cromwell às leth Co-fhlaitheas Shasainn.

Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
Roinn-seòrsa:Rìghrean Shasainn
Roinn-seòrsa:Rìghrean na h-Alba