open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ar-a-mach na Frainge

B' e **Ar-a-mach na Frainge** (1789–1799) an tachartas poileataigeach na bu mhò agus na bu bhuadhmhoire a thachairt san Roinn Eòrpa san 18mh Linn agus san 19mh Linn. Mar thorradh an ar-a-maich, thug a' Bhùirdeasachd thairis air a' chumhachd eaconomach agus san Riaghaltas san Fhraing, an àite na Clèire agus na h-Iar-fhaitheachd. Thathar dhen bheachd gur e modal airson atharraidhean poileataigeach air feadh an t-saoghail a th' ann fad còrr is dà cheud bhliadhna. Thug na sgrìobh grunn sgrìobhadair ri linn an t-Soillseachaidh, mar Thomas Paine agus Voltaire buaidh mhòr air na daoine ron an ar-a-mach cuideachd.

Aig deireadh an 18mh Linn bha Rìoghachd na Frainge, mar a’ mhòr-chuid dhe na dùthchannan air feadh na Roinne Eòrpa, fo bhuaidh Dheichdearachd air an robh An t-Seann Rèisim (Fraingis: *L’Ancien Régime*). Air sàilleabh sin, b’e co-chomann Sòisealta uabhasach roinnte a bh’ ann, far an robh cumhachd gun chrìoch aig an Rìgh, a bha dhen bheachd gur e toil an Tighearna a chuir e na àite agus ga chumadh na àite. B' e pribhileid agus cuid-seilbhe a bha aig cnap na cùise agus cha robh còirichean aig duine sam bith ach a' Chlèir agus na h-uachdarain. Chan fhaodadh dhan Rìgh droch shuidheachadh na dùthcha a cheartachadh an dèidh Cogadh nan Seachd Bhliadhna neo fiù 's piseach a thoirt air an eaconomaidh a bha ann an droch staing.

Thoisich an t-Ar-a-mach ann an 1789 nuair a sheas cruinneachadh nàiseanta an aghaidh an Rìgh. Stèidheachadh Pàrlamaid agus ghairmeadh còirichean sìobhalta agus bhotaidh ach thoisich ar-a-mach sna sràidean agus thug na daoine bochd ionnsaigh air a' Bastille, seann phrìosan ann am Paris.

Mhair sin gu ruige 1792 nuair a dh'fhàs cùisean na bu mhiosa. Bha an t-eaconomaidh air fàs na bu laige agus na bu chugallaiche. Ghairmeadh poblachd a chaidh an teaghlach rìoghail a chuir an greim. Bha na daoine bochd air cuidhteas faighinn daoine beairteach agus sagartan. Fiù 's chuireadh an Rìgh gu bàs tro Dhìcheannachadh. Ann an 1795 thug an *Directoire*, comataidh riaghalaidh na dùthcha, thairis air an riaghaltas ach bha an t-suidheachadh fhathast gu math cugallach agus mu dheireadh thall chuireadh Napoleon Bonaparte crìoch air an ar-a-mach ann an 1799 nuair a thug e thairis air an Riaghaltas.

## Daoine ainmeil
* Charlotte Corday
* Georges Danton
* Jean-Paul Marat
* Maximilien Robespierre
* Louis Antoine de Saint-Just

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:An Fhraing
Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Eachdraidh na Frainge
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Dreag

’S e a tha ann an **dreag** ach pìos beag de stuth chreagach no meatailteach a tha aʼ falbh san fhànas eadar na planaidean.  A thaobh meudachd, faodaidh iad a bhith cho beag ri gràinnean, no suas ri 1m tarsainn.  Nuair a thig rud den t-seòrsa seo a-steach dhan àile timcheall air an Talamh aig astar is dòcha barrachd is 20km/s, fàsaidh e teth agus fàgaidh e stiall solais às a dhéidh a chithear air an oidhche.

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2015-03-17: Dreag mhòr os cionn na Gàidhealtachd
* BBC Naidheachdan 2016-03-01: Annas san adhar *(aithris bhideo 1:54)*

Roinn-seòrsa:Reul-eòlas
Cruit-rotha

'S e inneal-ciùil teudach a th' ann an **cruit-rotha**, a tha coltach ri fìdheall aig a bheil cuibhle a bhios a' suathadh nan teud, pàirt dhiubh gu cunbhalach, agus feadhainn eile dìreach nuair a bhios an cluicheadair a' brùthadh nam putan airson port a chluich. Mar sin nì e fuaim coltach ri ceòl na pìoba.

Chaidh an ionnsramaid-ciùil seo a cruthachadh sna meadhan-aoisean anns an Roinn-Eòrpa no anns an Ear Mheadhanach, ach dh'fhàs i fèillmhor gu h-àraid aig àm an Ath-bheòthachaidh. Tha e fhathast cumanta ann an ceòl traidiseanta Ogsatanach, Catalanach, Frangach is Sàirdaineach, agus gabhaidh e pàirt sna còmhlanan-ciùil traidiseanta ann an Galicia is san Ungair san latha an-diugh.

Roinn-seòrsa:Innealan-ciùil
Ar-a-mach na Gearmailt

B' e sreath thachartasan phoileataigich air feadh na dùthcha aig deireadh a' Chogaidh Mhòir ann an  1918 a mhair gu ruige Am Màrt 1919 a chuir crìoch air Monarcachd anns A' Ghearmailt agus a chuir poblachd le Bun-reachd deamocratach na h-àite a bh' ann **Ar-a-mach na Gearmailte** (Gearmailtis: *Novemberrevolution*).

Bha freumhan an ar-a-maich ann an suidheachadh poileataigeach agus sòisealta na Gearmailte ron a' Chogadh: air an dàrna thaobh bha cruaidh fheum air deamocrasaidh am broinn Bun-reachd Ìmpireachd na Gearmailt agus air an taobh eile chan fhaodadh do cheannardan na dùthcha a ghabhail ri atharraidhean a bheireadh piseach air an t-suidheachadh sin. Thoisich an t-Ar-a-mach nuair a dhiùlt maraichean a ghabhail ri òrdughan a' Chabhlaich airson batal cruaidh a leantainn an aghaidh Luingeas Bhreatainn: Sgaoil an t-ar-a-mach gu math luath air feadh na dùthcha, bho phuirt mar Wilhelmshaven agus Kiel, agus an ceann greis chaidh Poblachd a ghairm air 9 an t-Samhain 1918, an dèidh dhan Cheusair a dreuchd a leigeil dheth. Chaochail e thall thairis. Dh'aonaich buidheann 120 luchd-ealain, air an robh *Novembergruppe*  (Gàidhlig: Buidheann na Samhna), leis an ar-a-mach cuideachd, a' toirt cuideam agus pròis dha.

Anns an Fhaoilleach 1919, b' fheudar dhan phoblachd ùr seasamh an aghaidh nan Spartacach, a bha airson rèigim Comunnach a chur air dòigh, coltach ris an Riaghaltas ùr thall san Ruis, a chaidh a stèidheachadh ann an 1917. An uair sin, cho-dhùin ceannardan a' Phàirtidh Shòisealta Dheamocrataich (SPD), a bha air a bhith a' stiùireadh an ar-a-maich bho toiseach an latha ann an 1918, gun cuireadh iad ruaig air na Spartacaich, a' tachadh an ar-a-maich. An àite cumhachd a thoirt bho na h-uachdarain, thoisich an SPD ri còradaidhean a rèiteachadh: le sin, dh'aonaich iad ri oifigearan an Airm agus chuir iad feachdan neo-fhoirmeil an sàs air an robh *Freikorps* (Gàidhlig: Feachdan Saora), làn dhaoine na làimhe deise.

Thàinig an t-Ar-a-mach gu crìoch nuair a ghabh an dùthaich ri Bun-reachd na Poblachd Weimar air  11 an Lùnasdal 1919 ann an Weimar.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Weimar

‘S e baile meadhanach faisg air Erfurt, air an àirde an ear-dheas na Gearmailte a th’ ann am **Weimar**. Tha e suidhichte aig 208m os cionn ìre na mara, ri taobh na h-aibhne Ilm, am broinne na stàite Thüringen. Tha am baile 54km air falbh bho Ghera, 210km bho Frankfurt, 113km bho Chemnitz agus 234km bho Bherlin. Tha 63,315 duine a' fuireach ann. 

## Eachdraidh
B' e prìomh-bhaile na Diùcachd Sagsainn-Weimar-Eisenach a bh' ann bho 1809 gu ruige 1918. Chaochail Johann Wolfgang von Goethe an seo ann an 1832. Chaidh Poblachd Weimar ainmeachadh o chionns gu do chuir air dòigh bun-reachd ùr an seo ann an 1920.

## Daoine Ainmeil

## Bailtean Co-cheangailte
*Trier

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Riaghaltas Thüringen

Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Bailtean anns A' Ghearmailt
Maoile Lunndaidh

'S e beinn ann am Frìth Achadh na Seileach air a’ Ghàidhealtachd a th’ ann am **Maoile Lunndaidh**. Tha e 1,007 m de dh’àirde agus ’s e Beinn Rothaich a th' ann. Tha e suidhichte ann an àite iomallach eadar Gleann Carann agus Loch Monar. Tha an t-ainm a' ciallachadh beinn mhaol fhliuch.

Gus a' bheinn seo a shreap, bithear mar as trice a' a' tòiseachadh aig a' Chreag ann an Gleann Carann. Ged nach e ach aon bheinn a th' ann, bheir a' chuairt eadar 8 is 11 uairean a thìde, air sgàth 's gu bheil i cho fad air falbh bhon rathad.

Bhon mhullach gheibhear seallaidhean air Loch Monar, Bidean a' Choire Sheasgaich, Lurg Mhòr, Srath Carann, Loch Carrann agus Toirbheartan.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

* Maoile Lunndaidh air Munromagic

Roinn-seòrsa:Beanntan Rothaich
Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Moruisg

'S e beinn ann an Gleann Carann air a’ Ghàidhealtachd a th’ ann am **Moruisg**. Tha e 928 m de dh’àirde agus ’s e Beinn Rothaich a th' ann. Tha e suidhichte eadar Gleann Carann agus Loch Monar. 

Gus a' bheinn seo a shreap, bithear mar as trice a' a' tòiseachadh ann an Gleann Carann faisg air Loch Sgamhain. Bidh cuid ga cheangal le Sgùrr nan Ceannaichean, ged nach e Beinn Rothaich a th' ann.

Bhon mhullach gheibhear seallaidhean air Srath Carann, Loch Carrann, Toirbheartan, Loch Monar agus Srath Conain.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

* Moruisg air Munromagic

Roinn-seòrsa:Beanntan Rothaich
Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Wilhelmshaven

‘S e baile meadhanach agus port uabhasach cudromach faisg air Aurich agus  Bremerhaven, air an àirde an iar-thuath na Gearmailte a th’ ann am **Wilhelmshaven** (IPA: *vɪlhɛlmsˈhaːfən*). Tha e suidhichte aig dìreach 2m os cionn ìre na mara, ri taobh a’ Bhàigh Jade (Gearmailtis: Jadebusen), am broinne na stàite Sagsainn Ìosail. Tha am baile 43km air falbh bho Oldenburg, 123km bho Hamburg, 67km bho Bhremen agus 371km bho Bherlin. Tha 75,728 duine a' fuireach ann. ‘S e an aon phort le uisge gu math domhainn anns a’ Ghearmailt air  fad a th’ ann am Wilhelmshaven agus an aon Bhunait a' Chabhlaich a th' aca cuideachd.

## Eachdraidh
Thogadh caisteal air an robh *Schloß Siebethsburg* an seo ro 1353. Bha an t-àite seo làn spùinneadairean a bheireadh ionnsaigh air bàtaichean na Lìoga Hansa agus ann an 1433  mhill an lìog Siebethsburg. Ann an 1853 chuir Riaghaltasan na Pruise agus na Diùcachd Oldenburg ainmean gu Còrdadh Jade (Gearmailtis: *Jade-Vertrag*), a thug 3.13km² dhe talamh ri taobh Bàgh Jade dhan Phruis. Bha Rìoghachd na Pruise feumach air bunait a' chabhalaich le uisge domhainn airson an luingeis ùire a bhathar a' cruthachadh. Ann an 1869 thug A' Phruis seilbh air an àite agus chuireadh Wilhemshaven air, o chionns gur e Wilhelm I a bha na cheusair aig an àm. An ceann bliadhna ann an 1871, dìreach an dèidh Cogadh Franco-Pruiseanach, stèidheachadh gàrradh-shoithichean an seo, air an robh *Kaiserliche Werft Wilhelmshaven*. 'S dòcha gur e an *Admiral Graf Spee* an soitheach na b' ainmeile a chaidh a chur air sàil an seo, a thachair ann an 1936. Thoisich Ar-a-mach na Gearmailt an seo agus ann an Kiel ann an 1918. Chaidh Wilhelmshaven agus baile beag eile air an robh Rüstringe a thoirt ri chèile fon aon chomhairle ann an 1932. Eadar 1938 agus 1945 bha campa-obrach/mairbh ann air iomall a' bhaile. B' e Neuengamme an t-ainm a bha air agus chaill còrr is leth chiad mhìle duine am beatha an seo. B' e targaid armailte chudromach a bh' ann Wilhemshaven agus le sin chaidh ⅔ a' bhaile agus a' phuirt a mhilleadh gu tùr ri linn bomaidearachdan. Thàinig an cogadh gu crìoch airson Wilhelmshaven air 5 an Cèitean 1945 nuair a ghèill na bha de fheachdan an làthair dhan t-Seanailear Stanisław Maczek agus a' chiad Rèiseamaid Thancaichean na  Pòlainne (Pòlais: *Pierwsza Dywizja Pancera*). A bharrachd air saighdearan, bha còrr is dà cheud bhàta-cogaidh anns a' phort.

## Bailtean Co-cheangailte
* Bydgoszcz
* Dùn Phàrlain
* Norfolk (Bhirginia)
* Vichy

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Sagsainn Ìosail

Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Bailtean anns A' Ghearmailt
Bocholt

‘S e baile meadhanach faisg air Arnhem, air an àirde iar na Gearmailte a th’ ann am **Bocholt** (Platdüütsche: *Bokelt*). Tha e suidhichte ri taobh nan crìochan leis  Na Tìrean Ìsle, aig 25m os cionn ìre na mara, ri taobh na h-aibhne *Bocholter Aa* agus Loch *Bocholtersee*, am broinne na stàite Nordrhein-Westfalen. Tha am baile 180km air falbh bho Oldenburg, 151km bho Rahden, 69km bho Dhüsseldorf agus 469km bho Bherlin. Tha 70,856 duine a' fuireach ann. 

## Eachdraidh
Chaidh Bocholt a chlàradh mar *Bohholz* airson a' chiad turais sna 8mh Linn/9mh Linn sna *Annales regni Francorum*. B' e prìomh-bhaile Prionnsalachd Salm-Salm a bh' ann bho 1739 gu ruige 1813.

## Bailtean Co-cheangailte
* Aurillac
* Bocholt
* Rossendale

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Riaghaltas Nordrhein-Westfalen

Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Bailtean anns A' Ghearmailt
Speuradair

'S e duine a tha ga thrèanadh a shiubhal ann am fànas a tha ann an **speuradair**. Ann an 1961 bha Yuri Gagarin às an Ruis na chiad fhear ann am fànas air Vostok 2, agus Valentina Tereshkova na ciad bhean ann an 1962 air Vostok 6. B' e Aleksey Leonov a bha anns a' chiad duine an do choisich ann am fànas taobh a-muigh fànas-long ann an 1965. Ann an Iar bha John Glenn na chiad fhear ann am fànas ann an 1962.
## Daoine Ainmeil
*Buzz Aldrin
*Neil Armstrong
*Pedro Duque Duque
*Christer Fuglesang
*Yuri Gagarin
*John Glenn
*Yang Liwei
*Claude Nicollier
*Leonid Popov
*Dumitru Prunariu
*Vladimír Remek
*Arnaldo Tamayo Méndez
*Valentina Tereshkova
*Gherman Titov

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Dreuchdan
Roinn-seòrsa:Fànas
*
Fànas-long

'S e bàta a th' ann am Fànas-long a bhios a' siubhal dhan fhànas. Tha mòran diofar dhòighean cleachdaidh aca, mar eisimpleir conaltradh, talamh sgoil-mhara, rannsachadh, agus giulan.

## Eachdraidh
B' e Sputnic am Prìomh fànas-long. Bha e fuasgailte ann beag cuairt air talamh leis an t-Aonadh Sobhiat air 4 an Dàmhair 1957. B' e fuasgail an Sputnic tòiseach linn an fhànais.

Bha an toiseach neo-American na neo-Ruis an Aluette-1 Canadeach saideal.

## Luing air an Dràsda is an Sin

### Duine ann Long
Aon trì dùthaich cleachdadh Duine ann Long, ach iomadh dùthaich dealbh aca.

### Dreagaire

#### Fànas-long aig an Sud
Liosta air dreagaire aig an sud.
* Voyager Aon
* Voyager Dà
* Pioneer 10
* Pioneer 11

#### Planaidheach
* MESSENGER
* Viking 1
* Pioneer Venus
* Galileo

#### Gealachail
* Clementine
* Luna 1
* Luna 2
* Luna 3
* Luna 9
* Luna 10
* Luna 16
* SMART-1
* Surveyor

#### Cuairt aig Talamh
* Sputnic Aon
* Explorer Aon
* Project SCORE

## Iomraidhean
Catan (cluiche)

Tha **Catan** air a reic tagha cluiche. Tha e ioma-cleasaiche cluiche air bòrd. Bha e fuasgailte anns A' Ghearmailt air 1995 le Franckh-Kosmos Verlag air an t-ainm ***Die Siedler von Catan***.

Air 2009 Catan air a reic 15 millean leth-bhreacan. Tha 30 cànain aige.

## Riaghailtean agus Cluiche
Ann Catan cluiche, tha cleasaiche a' cluich ceannsaich eilean le togalach am bailtean, am bailtean-mòra, 'us rathad. 

## Cur Ris
Tha ceithir prìomhail cur ris aig an cluiche Catan.
* Seafarers
* Knights and Cities
* Traders and Barbarians
* Explorers and Pirates

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Geamaichean
Sondershausen

‘S e baile meadhanach faisg air Göttingen ann an cridhe na Gearmailte a th’ ann an **Sondershausen**. Tha e suidhichte aig 208m os cionn ìre na mara, ri taobh na h-aibhne *Wipper* am broinne na stàite Thüringen. Tha am baile 95km air falbh bho Kassel, 45km bho Erfurt, 105km bho Leipzig agus 217km bho Bherlin. Tha 21,907 duine a' fuireach ann.

## Eachdraidh
Chaidh Sondershausen a chlàradh airson a’ chiad turais ann an 1125 mar àite a bhuineadh do dhithis easbaig, air an robh Wydego agus Remarus. Thog Gunther XL von Schwarzburg  caisteal an seo ann an 1534. Ghabh am baile ris an Ath-Leasachadh ann an 1539. Rinn teine droch mhilleadh air Sondershausen ann an 1621 agus thug a‘ phlàigh buaidh mhòr air ann an 1598, 1613 agus 1621, a bharrachd air tuiltean marbhtach a rinn cron air Sondershausen agus Thüringen air fad ann an 1613. Chuairtich feachdan na Suaine am baile ann an 1639 agus 1640 ri linn Cogadh nan Seachd Bliadhna. 
B' e prìomh-bhaile na Prionnsalachd Schwarzburg-Sondershausen a bh' ann bho 1697 gu ruige 1918. Chuir an Rìgh Friedrich Wilhelm III às A' Phruis seachad na h-oidhche an seo air 16 an Dàmhair 1806, an dèidh Chath Jena. Chaidh am mèin *Kaliwerk Glückauf* fhosgladh ann an 1893 agus an uair sin an thoisich an companaidh *Lindner und Co* dealan a dhèanamh ann an 1902. Chaidh mu 360 duine, fireannaich agus boireannaich, air an seasgachadh an aghaidh an toil ri linn nan Nàsach san ospadal anns a’ bhaile eadar 1934 agus 1944. Aig an àm ud bha gearastan an Airm ann cuideachd. Chaidh 181 duine a mharbhadh ann am bomaidearachd air taighean-gnìomhachais aig deireadh an Dàrna Cogaidh agus bha 40% nan taighean anns a' bhaile air am milleadh gu tur. B' e saighdearan às Na Stàitean Aonaichte a chuir ruaig air feachdan Adolf Hitler an seo ach, anns an Iuchar 1945, thug iad Sonderhausen, agus Thüringen air fad, suas dhan Arm Dearg, mar phàirt Chòrdadh Yalta. Chaochail dusan duine agus chaidh 22 eile air an goirteachadh ann an spreadhadh ann am mèin air an robh  ann an 1952.

## Bailtean Co-cheangailte
* Kazlų Rūda
* Rolla (Missouri)
* Pecquencourt

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Riaghaltas Thüringen

Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Bailtean anns A' Ghearmailt
Sputnic 1

Bu **Sputnic 1** (**"Спу́тник-1"** sa Ruisis, "Satellite-1' sa Beurla) an prìomh brèige talamh saideal.

Is e Sputnic 1 a' chiad shaideal fuadain na Talmhainn san t-saoghal, soitheach-fànais Sobhietach a chaidh a chuir air bhog ann an orbit air 4 dàmhair 1957 (tron Bhliadhna Geoimeatrach Eadar-Nàiseanta). Chaidh an cur air bhog bhon raon rannsachaidh Tyura-Tam air rocaid neach-giùlan Sputnik, a chaidh a chruthachadh air bunait an urchraichean ballistic eadar-roinneil R-7.

Is e ceann-latha cur Air bhog Sputnik-1 toiseach aois fànais a ' chinne-daonna, agus anns an Ruis tha e air a chomharrachadh gach bliadhna mar latha cuimhneachail De Shaighdearan Fànais. Tha plèana air uachdar Pluto air ainmeachadh às deidh a ' chiad saideal fuadain den Talamh.

Roinn-seòrsa:Fànas
Kassel

‘S e baile mòr faisg air Göttingen ann an cridhe na Gearmailte a th’ ann an **Kassel** (IPA: *kasəl*, air a sgrìobhadh *Cassel* gu ruige 1928). Tha e suidhichte aig 167m os cionn ìre na mara, ri taobh na h-aibhne *Fulda* am broinn na stàite Hessen. Tha am baile 95km air falbh bho Sondershausen, 183km bho Köln, 253km bho Leipzig agus 300km bho Bherlin. Tha 194,087 duine a' fuireach ann.

## Eachdraidh
Chaidh Kassel a chlàradh airson a’ chiad turais ann an 913 mar *Chassalla*. B' e prìomh-bhaile na Prionnsalachd-taghaidh Hesse-Kassel a bh' ann bho 1803 gu ruige 1866 a bharrachd air 1807 gu ruige 1814, nuair a bha e na phrìomh-bhaile Rìoghachd Westphalen.

## Bailtean Co-cheangailte
* Arnstadt
* Berlin (Mitte)
* Firenze
* İzmit
* Mulhouse
* Nesterov
* Novy Urengoy
* Ramat Gan
* Rovaniemi
* Västerås
* Yaroslavl

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Riaghaltas Hessen

Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Bailtean anns A' Ghearmailt
Bückeburg

‘S e baile meadhanach faisg air Rahden air an àirde an ear-thuath na Gearmailte a th’ ann am **Bückeburg**. Tha e suidhichte aig 167m os cionn ìre na mara, faisg air *a' Mhittellandkanal* am broinn na stàite Sagsainn Ìosail. Tha am baile 48km air falbh bho Hànobhar, 207km bho Köln, 250km bho Leipzig agus 297km bho Bherlin. Tha 18,930  duine a' fuireach ann.

## Eachdraidh
Chaidh Bückeburg a chlàradh airson a’ chiad turais ann an 775. 'S ann à *Buk* (Gàidhlig: Mòinteach) a tha an t-ainm. B' e prìomh-bhaile na Diùcachd agus an dèidh 1807 na Prionnsalachd Schaumburg-Lippe a bh' ann bho 1647 gu ruige 1807.

## Bailtean Co-cheangailte
* Nieuwerkerk aan den IJssel
* Sablé-sur-Sarthe

## Daoine Ainmeil
*Fräulein Plastique (1986) Ceòladair agus seinneadair.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Riaghaltas Sagsainn Ìosail

Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Bailtean anns A' Ghearmailt
Bad Arolsen

‘S e baile meadhanach faisg air Kassel air an àirde an ear-thuath na Gearmailte a th’ ann am **Bad Arolsen** (Arolsen ro 1977). Tha e suidhichte aig 286m os cionn ìre na mara, faisg air Loch *Twistestau* am broinn na stàite Hessen. Tha am baile 121km air falbh bho Hànobhar, 152km bho Köln, 233km bho Leipzig agus 327km bho Bherlin. Tha 15,368 duine a' fuireach ann.

## Eachdraidh
Chaidh Arolsen a chlàradh airson a’ chiad turais ann an 1131. B' e prìomh-bhaile na diùcachd agus an uair sin na Prionnsalachd Waldeck-Prymont a bh' ann bho 1180 gu ruige 1918.

## Bailtean Co-cheangailte
* Bad Köstritz
* Heusden-Zolder
* Hermann (Missouri)
* Klütz

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Riaghaltas Hessen

Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Bailtean anns A' Ghearmailt
Diùcachd Sagsainn-Coburg-Saalfeld

B’ e dùthaich bheag ann an cridhe na Gearmailt a mhair bho 1699 – 1825 a bh’ anns an **Diùcachd Sagsainn-Coburg-Saalfeld** (Gearmailtis: *Herzogtum Sagsainn-Coburg-Saalfeld*). B’ e Saalfeld/Saale a bh’ ann prìomh-bhaile na dùthcha gu ruige 1776 agus an uair sin Coburg gu ruige 1825. 
Chaidh an Diùcachd a chruthachadh ann an 1681 nuair a sgaradh oighreachdan an Diùc Ernst der Fromme (Gàidhlig: Ernst Cràbhach) eadar a chuid mhic, an dèidh a bhàis. B' ann làidir an aghaidh prìomh-ghineadas a bh' ann an seann diùc agus cha robh stèidh laghail ann a thaobh phrionnsabal còirichean a' phrìomh-ghineadais anns A' Ghearmailt. 
Fhuair a mhac na b' òige, Johann Ernst, na sgìrean mu timcheall Shaalfeld agus Coburg, a bharrachd air pìosan beaga de fhearainn air feadh Shagsainn. Bha roinneadh nan oighreachdan sin gu math connspaideach agus mhair an deasbad mun chùis iomadh bliadhna. Mu dheireadh thall, cha d' fhuair Johann Ernst làn-chumhachd air Saalfeld, Grafenthal agus Probstzella. Bha Sagsainn-Coburg-Saalfeld na ball Co-chaidreachas na Rèine bho 1806 gu ruige 1813, nuair a dh' atharraich Napoleon Bonaparte structair phoileataigeach na Gearmailt, a' cur às do dh'Ìmpireachd Naomh na Ròimhe. Chuir Sagsainn-Coburg-Saalfeld agus na diùcachdan eile ann an Sagsainn 2000 saighdearan uile gu lèir do Fheachdan a' Cho-chaidreachais. Chuireadh Sagsainn-Coburg-Saalfeld agus Rìoghachd Bayern ainmean gu Còrdadh-crìche ann an 1811: fhuair Sagsainn-Coburg-Saalfeld Fürth am Berg, Hof an der Steinach, Niederfüllbach agus Triebsdorf ach thug iad Gleußen, Buch am Forst agus Herreth gu Bayern. Chaidh siostam na Diùcachd atharrachadh mòran ann an 1825 an dèidh bàs an Diùc Friedrich IV à Sagsainn-Gotha-Altenburg. Nochd stàit ùr an àite Sagsainn-Coburg-Saalfeld air an robh Sagsainn-Coburg Gotha.

## Ceannardan na Stàite
*1680 – 1729 Johann Ernst
*1729 – 1745 Christian Ernst
*1729 – 1764 Franz Josias
*1764 – 1800 Ernst Friedrich
*1800 – 1806 Franz Friedrich Anton
*1806 – 1826 Ernst Anton Karl Ludwig

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Saalfeld/Saale

‘S e baile meadhanach faisg air Rudolstadt ann an cridhe na Gearmailte a th’ ann an **Saalfeld/Saale**. Tha e suidhichte aig 235m os cionn ìre na mara, ri taobh na h-aibhne *Saale* am broinn na stàite Thüringen. Tha am baile 37km air falbh bho Weimar, 43km bho Erfurt, 57km bho Ghera agus 252km bho Bherlin. Tha 25,098 duine a' fuireach ann.

## Eachdraidh
Chaidh Saalfeld/Saale a chlàradh airson a’ chiad turais ann an 899. Bha am baile fo smachd Ezzo von Lotheringen bho 1012 gus a leig a nighean e dhan eaglais ann an 1056, fo chùram Easbaigeachd Köln. Thogadh Abaid ann an 1071 a chaidh a mhilleadh ri linn an Ath-leasachaidh ann an 1526. Thug an teaghlach uasal Schwarzburg seilbh air Saalfeld ann an 1208, ga chumail gu ruige 1359, nuair a thug an teaghlach Wettin thairis air, ga chumail gu ruige Ar-a-mach na Gearmailt ann an 1918. Fhuair Saalfeld còirichean a thaobh chìsean, mhalairt agus mhargaidhean ann an 1208, chaidh Talla a' Bhaile a thogail ann an 1359, ballachan-dìona ann an 1363, drochaid tarsainn na Saale ann an 1373 agus Taigh-cùirte ann an 1452. Thogadh Abaid eile ann an 1250, a mhair gu ruige 1534. An dèidh an Ath-Leasachaidh bha suidheachadh a' bhaile gu math cugallach agus dhèidheadh e bho theaghlach uasal gu teaghlach uasal fad còrr is ceud bliadhna: bha e fo smachd Sagsainn-Weimar bho 1572 gu ruige 1603, Sagsainn-Altenburg gu ruige 1673 agus, mu dheireadh thall, Diùcachd Sagsainn-Coburg-Saalfeld ann an 1673. B' e prìomh-bhaile na Diùcachd sin a bh' ann bho 1699 gu ruige 1735. Rinn teine droch mhilleadh air Saalfeld ann an 1517. Thug cath mòr àite an seo ann an 1806, nuair a chuir 14,000 saighdear às An Fhraing ruaig air 9,000 às A' Phruis. An dèidh cogaidhean Ar-a-mach na Frainge, thoisich malairt a' fàs na bu treasa agus na bu treasa ri linn Tionndadh Gnìomhachais fad an 19mh Linn. B' e gearrastan Arm na Gearmailt a bh' ann Saalfeld bho 1936 gu ruige 1945. Chaidh Iùdhaich a' bhaile a mharbhadh uile gu lèir ri linn an darna Cogaidh, a bharrachd air 571 duine a chaidh a sheasgachadh an aghaidh an toil cuideachd. Air 9 an Giblean 1945, chaidh 208 duine a mharbhadh ann am bombaireachd.

## Bailtean Co-cheangailte
* Kulmbach
* Samaipata
* Solokov
* Stains
* Zalewo

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Riaghaltas Thüringen

Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Bailtean anns A' Ghearmailt
Fir Chlis

ʼS e iongantas nàdarra a thʼ anns na **Fir Chlis** - solais a chithear uaireannan san adhar air oidhche dhorcha sna sgìrean fada mu thuath no fada mu dheas air an Talamh.

ʼS ann aig domhan-leud nas àirde na 65° as tric a chithear na Fir Chlis. Ach ann an Albainn chithear uaireannan iad anns na sgìrean as fhaide tuath, agus caran tric ann an Arcaibh is Sealtainn. Chan urrainn fàisneachd a dhèanamh air taisbeanaidhean na Fir Chlis, ach tha iad a' nochdadh ann an cuairtean, tric a’ ruighinn bàrr a h-uile 11 bliadhna no mar sin.

ʼS e a tha gan adhbhrachadh, moileciuilean gasa (ogsaidean is naitridean) fo spionnadh mhìrean dealain sgaoilte ann am fànais le na brùchdaidhean lùtha bhon ghrèin a tha aʼ tachairt bho àm gu àm.

B' e Anders Jonas Ångström a' chiad duine a rannsaich speactram nam Fear Chlis agus dhearbhaich e gum b' ann diofraichte a bha e agus speactram na grèine.

## Ceanglaichean a-mach
* Na Fir Chlis - duilleag Ghàidhlig le Steve Carter
* BBC: Naidheachdan: 2015-03-18: Na Fir Chlis
* AuroraWatch UK
* SpaceWeather.com

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Aimsir-fhànais
Sìldeag

’S e baile ann an Siorrachd Rois an Iar a tha ann an **Sìldeag** (Beurla: *Shieldaig* no *Sheildaig*). Thàinig an t-ainm bhon ainm Lochlannais "Síld-vík" a tha a' ciallachadh bàgh sgadain .

Thogadh Sìldeag airson seòladairean a ‘thogail’ is a thrèanadh gus sabaid an aghaidh Napoleon. Thòisich an togail ann an 1810, ach chaill Napoleon aig Waterloo, mar sin cha deach iarraidh air gaisgich Shìldeig a dhol a shabaid idir, agus thionndaich am baile ’na bhaile iasgaich.

Tha a' chuid as motha den bhaile, timcheall air *Mary Street* na raoin-ghlèidhteachais.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Toirbheartan agus Sìldeag - duilleag Ghàidhlig le Steve Carter
* BBC Naidheachdan 2016-04-15: Pròiseact ainmean àite Shìldeig is Thoirbheartan *(aithris bhideo 2:04)*
* BBC Naidheachdan 2016-05-11: Sgoth Shìldeig *(aithris-bhideo 2:00)*
* BBC Naidheachdan 2016-08-15: Sgoth Shìldeig *(aithris-bhideo 2:27)*
* BBC Naidheachdan 2018-11-04: Bùth Nanny's 100 bliadhn' a dh' aois *(aithris-bhideo 2:17)*
* BBC Naidheachdan 2019-01-19: Dòchas mu phlana Shìldeig

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Siorrachd Rois
Coburg

‘S e baile meadhanach faisg air Saalfeld/Saale ann an cridhe na Gearmailte a th’ ann an **Saalfeld/Saale**. Tha e suidhichte aig 292m os cionn ìre na mara, ri taobh na h-aibhne *Itz* am broinn na stàite Bayern. Tha am baile 84km air falbh bho Weimar, 80km bho Erfurt, 90km bho Nürnberg agus 304km bho Bherlin. Tha 40,994 duine a' fuireach ann.

## Eachdraidh
Chaidh Coburg a chlàradh airson a’ chiad turais ann an 1056, ged a bha tuinneachadh eile ann ro shin, air an robh Trufalistat. B' e prìomh-bhaile na Diùcachd Sagsainn-Coburg-Saalfeld a bh' ann bho 1735 gu ruige 1826 agus na Diùcachd Sagsainn-Coburg agus Gotha gu ruige Ar-a-mach na Gearmailt ann an 1918.

## Bailtean Co-cheangailte
* Cobourg
* Gais
* Garden City
* Isle of Wight
* Niort
* Oudenaarde

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Riaghaltas Bayern

Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Bailtean anns A' Ghearmailt
Liathach

'S e beinn ann an Toirbheartan air a’ Ghàidhealtachd a th’ ann an **Liathach**. Tha mu shia mullaich aige, agus tha dà dhiubh, **Spidean a' Choire Lèith** (1055 m) agus **Mullach an Rathain** (1023m), nam Beanntan Rothaich. Tha e san tuath de Ghleann Toirbheartan. 'S e Clach-ghainmhich Thoirbheartanach a th' anns a' chreig, agus chithear na striopan a tha e a' cruthachadh bho astar. 'S e comharra sònraichte do bheanntan Thoirbheartan a th' ann.

Mar as trice bithear a' dèanamh air a' bheinn seo bhon rathad A896 agus a' tòiseachadh san ear, a' coiseachd dhan iar. Tha am pàirt eadar an dà mhullach sin gu tric caol agus cas, agus tha iomadh binnean ri streap air an t-slighe. 

Bhon mhullach gheibhear seallaidhean air leth air Beinn Eighe, Beinn Àilleagain, An t-Eilean Sgitheanach, A' Chomraich, agus na h-Eileanan Siar.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

* Spidean a' Choire Lèith air Munromagic

Roinn-seòrsa:Beanntan Rothaich
Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Isle Madame

'S e eilean Canèideanach ann an iar-dheas Cheap Bhreatainn a th' ann an **Isle Madame**.

Tha 4,300 duine a' fuireach ann.. Tha e anns a' mhòr-chuid sluagh air Acadia, oir mòr sluagh à Massachusettes.

## Iomraidhean


*
*
Roinn-seòrsa:Canada
Diùcachd Sagsainn-Coburg agus Gotha

B’ e dùthaich bheag ann an cridhe na Gearmailt a mhair bho 1826 gu ruige 1918 a bh’ anns an **Diùcachd Sagsainn-Coburg agus Gotha** (Gearmailtis: *Herzogtum Sachsen-Coburg und Gotha*). B’ e Coburg a bh’ ann prìomh-bhaile na dùthcha. Chaidh an Diùcachd a chruthachadh ann an 1826 tro Chòrdadh Hildburghausen, a dh'atharraich nan diùcachdan ann an Sagsainn an dèidh bàs Friedrich IV
à Saxe-Gotha-Altenburg gun chlann. Thug Ar-a-mach na Gearmailt  buaidh mhòr air Sagsainn-Coburg agus Gotha agus leig an diùc Carl Eduard dheth an crùn, a' sgaradh na diùcachd ann an dà leth: Chaidh Coburg a thoirt a-steach gu Bayern agus Gotha gu Thüringen. 

## Ceannardan na Stàite
*Ernst I. 1826 - 1844
*Ernst II. 1844 - 1893
*Alfred 1893 - 1900
*Prionnsa Ernst II. zu Hohenlohe-Langenburg, na  1900 - 1905
*Carl Eduard 1905 - 1918

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Beinn Eighe

'S e beinn mhòr no aonach ann an Toirbheartan air a’ Ghàidhealtachd a th’ ann am **Beinn Eighe**. Tha druim fada aige, a tha a' sìneadh bhon iar dhan ear le trì dromannan a' sìneadh bhuaithe dhan tuath. Tha mu ochd mullaich aige, agus tha dà dhiubh nam Beanntan Rothaich: **Ruadh Stac mòr** (1010m) agus **Spidean Coire nan Clach** (993m). Tha e san tuath de Ghleann Toirbheartan eadar baile Thoirbheartan agus Ceann Loch Iù. Tha e mar phàirt de Thèarmann Nàdair Beinn Eighe. Tha an t-ainm a' toirt iomradh air an inneal eighe.

Mar as trice bithear a' dèanamh air a' bheinn seo bhon rathad A896 agus a' coiseachd air cùlaibh Liathaich a Choire Mhic Fhearchair. Bidh seo tarraingeach fiù 's do dhaoine nach eil ag amas air na mullaichean. Tha  balla creige ainmeil anns a' choire, an *Triple Buttress*, a tha tarraingeach do  luchd-streap. Leanaidh ceum aig ceann a' choire suas dhan druim. Leanar an druim gu Ruadh Stac Mòr, a' tilleadh agus a' leantainn an droma gu Spidean Coire nan Clach. Bidh a' mhòrchuid dìreach airson na Beanntan Rothaich a' streap, agus cromaidh iad an uair sin gu dìreach air ais dhan rathad.. Ge-tà, tha e tarraingeach an druim air fad a' leantainn dhan iar.

Tha Beinn Eighe diofraichte bho na beanntan Toirbheartanach timcheall oirre leis gu bheil clach-quarz Cambrach air na mullaichean aige, a tha a' coimhead soilleir geal. 

Bhon mhullach gheibhear seallaidhean air leth air Liathach, Beinn Àilleagain, Loch Ma-ruibhe, Slìoch, Na Fanaichean, An Teallach agus beanntan Achadh an Iasgair. 

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

* Beinn Eighe air Munromagic
* BBC Naidheachdan 2013-03-12: 70 bliadhna bho thubaist Bheinn Eighe *(tubaist plèana ann an 1951)*

Roinn-seòrsa:Beanntan Rothaich
Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Creag nan Damh

’S e beinn ann an Cinn Tàile air a’ Ghàidhealtachd a th’ ann an **Creag nan Damh**. Tha e 918m de dh’àirde agus ’s e a' Bheinn Rothaich a th' ann. Tha e suidhichte eadar Loch Cluanaidh agus Loch Dubhthaich air taobh dheis Gleann Seile. 

Tha an t-ainm a' toirt iomradh air fèidh a tha pailt anns an sgìre. 

Gheibhear dhan mhullach bhon rathad A87 aig Eas nan Arm no 3km nas fhaide dhan iar. Bidh cuid ga cheangal le Sgùrr Beag, Sgùrr an Lochain agus Sgùrr an Doire Leathainn air neo fiù 's leis na beanntan eile air an druim seo, ach bheir seo 9-11 uairean a thìde 

Bhon mhullach gheibhear seallaidhean air beanntan Chinn Tàile, Gleann Seile agus Chnòideirt.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

Roinn-seòrsa:Beanntan Rothaich
Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Diùcachd Sagsainn-Hildburghausen

B’ e dùthaich bheag ann an cridhe na Gearmailt a mhair bho 1680 gu ruige 1826 a bh’ anns an **Diùcachd Sagsainn-Hildburghausen** (Gearmailtis: *Herzogtum Sachsen-Hildburghausen*). B’ e Heldburg a bh’ ann prìomh-bhaile na dùthcha ro 1684 agus an uair sin Hildburghausen gu ruige 1826. Chaidh an Diùcachd a chruthachadh ann an 1680 nuair a sgaradh oighreachdan an Diùc Ernst der Fromme (Gàidhlig: Ernst Cràbhach) eadar a chuid mhic, an dèidh a bhàis. B' ann làidir an aghaidh prìomh-ghineadas a bh' ann an seann diùc agus cha robh stèidh laghail ann a thaobh phrionnsabal còirichean a' phrìomh-ghineadais anns A' Ghearmailt. Fhuair siathamh mac an diùc, Ernst, an sgìre mu timcheall Hildeburghausean fhèin, a bharrachd air Eisfeld, Heldburg, Schalkau agus Veilsdorf. Chaidh piseach a thoirt air oighreachdan a bhuineadh dhan diùcachd ann an  1714, nuair a dh' iomlaideadh Schalkau airson pìosa fearainn air feadh Sagsainn. Bha Sagsainn-Hildburghausen na ball Co-chaidreachas na Rèine bho 1806 gu ruige 1813, nuair a dh' atharraich Napoleon Bonaparte structair phoileataigeach na Gearmailt, a' cur às do dh' Ìmpireachd Naomh na Ròimhe. Chuir Sagsainn-Hildburghausen agus na diùcachdan eile ann an Sagsainn 2000 saighdearan uile gu lèir do Fheachdan a' Cho-chaidreachais. Chaidh an Diùcachd a chruthachadh ann an 1826 tro Chòrdadh Hildburghausen, a dh'atharraich nan diùcachdan ann an Sagsainn an dèidh bàs Friedrich IV à Diùcachd Sagsainn-Altenburg gun chlann. 

## Ceannardan na Stàite
*1680 – 1715 Ernst (1655 – 1715)
*1715 – 1724 Ernst Friedrich I. (1681 – 1724)
*1724 – 1745 Ernst Friedrich II. (1707 – 1745)
*1745 – 1780 Ernst Friedrich III. Carl (1727 – 1780)
*1780 – 1826 Friedrich (1763 – 1834)

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Hildburghausen

‘S e baile meadhanach faisg air Coburg ann an cridhe na Gearmailte a th’ ann an **Hildburghausen**. Tha e suidhichte aig 381m os cionn ìre na mara, ri taobh na h-aibhne *Werra* am broinn na stàite Thüringen. Tha am baile 74km air falbh bho Weimar, 64km bho Erfurt, 114km bho Nürnberg agus 298km bho Bherlin. Tha 11,746 duine a' fuireach ann.

## Eachdraidh
Chaidh Hildburghausen a chlàradh airson a' chiad turais ann an 1234 mar *Hilteburgehusin* ann an t-seann Ghearmailtis agus mar *Villa Hilperti* ann an Laideann. Chaidh eaglais a thogail ann an 1286, Talla a' Bhaile ann an 1314 agus fhuair e a chuid chòirichean a thaobh mhalairt agus chìsean ann an 1324. Ràinig na ciad Iùdhaich ann an 1331. Chan e coimhearsnachd mhòr a bh' ann a-riamh agus aig a' char na bu mhò bha 130 nan tàmh sa bhaile san 19mh Linn ach dìreach 30 ann an 1933. Thog fear air an robh Simon Levi Sionagog ann an 1811 ach thug na Nàsaich air na Iùdhaich ga reic. Thoisich An  t-Ath-Leasachadh a-measg na coimhearsnachd Crìosdaidh ann an 1524 agus ghabh iad ris uile gu lèir ann an 1528. Thogadh sgoil ann an 1541. Eadar 1618 agus 1648 thuit àireamh-sluaigh a' bhaile bho 2,500 gu dìreach 700 air sàilleabh gu robh am baile gu math bochd an dèidh Cogadh nan 30 Bliadhna, bha an t-eaconomaidh ann an droch staing, bha am baile air a mhilleadh, bha an t-acras ann agus, a bharrachd air sin, chaochail mòran leis a' phlaigh. B' e prìomh-bhaile na Diùcachd Sagsainn-Hildburghausen a bh' ann bho 1680 gu ruige 1826, nuair a chaidh e a thoirt a-steach gu Sagsainn-Meiningen. Bha oifis na Biografisches Institut suidhichte an seo eadar 1828 agus 1874. Chaidh rèile a thogail ann an 1858 eadar Eisenach, Meiningen, Hildburghausen agus Coburg. Chaidh am baile a thoirt a-steach gu Thüringen ann an 1920, an dèidh Ar-a-mach na Gearmailt.  Bho 1934 agus 1940 bha 522 fireannaich agus 458 boireannaich air an seasgachadh an aghaidh an toil mar phàirt phrògram air a chur  air dòigh leis na Nàsaich agus chaidh iomadh duine a bha san taigh-caothaich a mharbhadh mar phàirt phrògram Nàsach eile, air an robh Aktion T4. Air  7 an Giblean 1945 chaidh an taigh-gruide a mhilleadh rè bomadaireachd agus chaidh an caisteal a leigeil na thobht. Bha na bha air fhàgail dhen chaisteal a leagadh eadar 1949 agus 1950.

## Bailtean Co-cheangailte
* Kisvárda
* Würselen

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Riaghaltas Thüringen

Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Bailtean anns A' Ghearmailt
Glenn Gould

B' e cluicheadair piàno Canèideanach anns an 20mh linn a bha ann an **Glenn Herbert Gould** (25 an t-Sultain 1932–4 an Dàmhair 1982).  Bha e ainmeil air an ath-sgrùdadh a rinn e air Johann Sebastian Bach.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine à Canada
Raspberry Pi

S' e so-ghiùlan coimpiutair air dèanamh le fear-dhèanamh, bha e cruthaichte is fuasgail air 2008. An dèigh 3 bliadhna, bha Raspberry Pi B fuasgail. Bha môr sìneadh agus cumadh fuasgail air an bliadhna.

## Cumadh

### A
B' e an prìomh cumadh aig an Raspberry pi. Tha aon CLG (Coitcheann. Leansgeul. Giùlan) aige, tha 26 GPIO aige.

### B
B' e cumadh 2 aig an Raspberry Pi. Tha 2 CLG aige, agus tha 26 GPIO aige.

### B+
S' e cumadh 1 air Raspberry Pi leansgeul 2, tha 4 CLG aige, agus tha 40 GPIO aige.

### A+
S' e cumadh 2 air Raspberry Pi leansgeul 2, Tha aon CLG aige, agus tha 40 GPIO aige.

### 2
S' e an prìomh cumadh 2. tha 4 CLG aige, agus tha 40 GPIO aige.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Coimpiutaireachd
Heldburg

‘S e baile beag faisg air Hildburghausen agus Coburg ann an cridhe na Gearmailte a th’ ann am **Bad Colberg-Heldburg**. Tha e suidhichte aig 381m os cionn ìre na mara, 80km bho Erfurt, 89km bho Weimar, 88km bho Nürnberg agus 311km bho Bherlin. Tha 2,070 duine a' fuireach ann. 
## Eachdraidh
Chaidh Heldburg a chlàradh airson a' chiad turais air 18 an Dàmhair 837 ann an duilleag Nr.507 nan Codex Eberhardi. B' e prìomh-bhaile na Diùcachd Sagsainn-Hildburghausen a bh' ann bho 1680 gu ruige 1684. Chaidh caisteal a chlàradh an seo ann an 1317, air a bheil *Veste Heldburg*, a tha suidhichte os cionn a' bhaile shuas air creag a tha 403m a dh'àirde. Chaidh àrainneachd Frangach a thogail ann an 1560 nuair a bha na diùcan nan tàmh sa chaisteal. Chaidh e leasachadh le Georg II. anns an 19mh Linn  gu bhith coltach ri Schloss Schwanstein ann am Bayern. Bha e na taigh-cùraim cloinne eadar 1954 agus 1982. Ro 1989 chitheadh na crìochan eadar an DDR agus an còrr dhen Ghearmailt bhon chaisteal. Chaidh am baile a thoirt a-steach gu Thüringen ann an 1920, an dèidh Ar-a-mach na Gearmailt. Chaidh comhairle ionadail ùr a chruthachadh ann an 1993, a' gabhail a-steach Bad-Colberg, Einöd, Gerllerhausen, Heldburg, Holzhausen, Lindenau agus Völkershausen fo aon phrobhaist.
## Iomraidhean

## Ceanglaichean a-mach
*Riaghaltas Thüringen

Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Bailtean anns A' Ghearmailt
Amòinia

'S i co-thàthadh ceimigeach gasach le foirmle NH3 a tha ann an **amòinia**.

Aig a bhrùthadh àbhaisteach tha amòinia a' goilidh aig −33.34 °C de theothachd. Tha amòinia glè sho-sgaoilte ann an uisge (47% cuideam aig 0 °C).

## Eachdraidh
Ann an 1774 rinn Joseph Priestley amòinia fìor-ghlan mar ghas agus chan e e "adhair alcaileach". Ann an 1785 dhearbhaich Claude Louis Berthollet gun robh trì pàirt haidridein airson gach pàirt naitridein ann an amòinia.

## Cleachdadh
Ann an gnìomhachas dèanar amòinia aig am pròiseas Haber.
Cleachdar e san saothrachadh stuth-mathachaidh agus chungaidhean-leighis.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eòlas-nàdair
Facal

'S e an t-uirigleadh as lugha le ciallachadh a tha ann am **facal**. Ann an Gàidhlig agus Beurla, mar as trice, sgrìobhar spàsan eadar faclan, ach chan eil ann an Sìonais no Seapanais.

## Mìrean-cainnte
*Ainmear
*Buadhair
*Gnìomhair
*Co-ghnìomhair
*Riochdair
*Roimhear
## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Cànanachas
Prionnsalachd Aschaffenburg

B’ e  dùthaich bheag neo-eisimeileachd am broinn Ìmpireachd Naomh na Ròimhe anns a’ Ghearmailt a bh’ anns an **Prionnsalachd Aschaffenburg** (Gearmailtis: *Fürstentum Aschaffenburg*) eadar 1803 agus 1810. Chaidh a' Phrionnsalachd ann an 1803 nuair a ghairm Napoleon Bonaparte ri linn atharrachadh mòr a rinn e air structair phoileataigeach na Gearmailt. Bha Aschaffenburg na ball Co-chaidreachas na Rèine eadar 1806 agus 1810. B’ e Aschaffenburg a bh' ann prìomh-bhaile na dùthcha. Dh'aonaich Karl Theodor Anton Maria von Dalberg, a bha os cionn na stàite fad an t-siubhail,  Aschaffenburg agus oighreachdan eile a bha aige ann an aon stàit, air an robh Àrd-Dhiùcachd Frankfurt.

## Ceannardan na Diùcachd
*Easbaig Karl Theodor Anton Maria von Dalberg (1803 – 1810). Bha von Dalberg cuideachd os cionn Prionnsalachd Regensburg.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Àrd-diùcachd Frankfurt

B’ e  dùthaich bheag anns a’ Ghearmailt a bh’ ann an **Àrd-diùcachd Frankfurt** (Gearmailtis: *Großherzogtum Frankfurt*, Fraingis: *Grand-duché de Francfort*) a mhair bho 1810 gu ruige 1813. Chaidh an Àrd-diùcachd a chruthachadh ann an 1810 nuair a  dh'aonaich Karl Theodor Anton Maria von Dalberg a chuid oighreachdan ann an aon stàit, Prionnsalachd Aschaffenburg agus Frankfurt nam measg. Bha Àrd-diùcachd Frankfurt na ball Co-chaidreachas na Rèine agus b’ e Aschaffenburg a bh' ann prìomh-bhaile na dùthcha. Ghabh Rìoghachd Bayern thairis air ann an 1813.

## Ceannardan na Diùcachd
*Easbaig Karl Theodor Anton Maria von Dalberg (1810 – 1813).

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Diùcachd Sagsainn-Gotha-Altenburg

B’ e dùthaich bheag ann an cridhe na Gearmailt a mhair bho 1680 – 1826 a bh’ anns an **Diùcachd Sagsainn-Gotha-Altenburg** (Gearmailtis: *Herzogtum Sachsen-Gotha-Altenburg*). B’ e Gotha a bh’ ann prìomh-bhaile na dùthcha. 
Chaidh an Diùcachd a chruthachadh ann an 1680 nuair a sgaradh oighreachdan an Diùc Ernst der Fromme (Gàidhlig: Ernst Cràbhach) eadar a chuid mhic, an dèidh a bhàis. B' ann làidir an aghaidh prìomh-ghineadas a bh' ann an seann diùc agus cha robh stèidh laghail ann a thaobh phrionnsabal còirichean a' phrìomh-ghineadais anns A' Ghearmailt. Le sin, bha roinneadh nan oighreachdan sin gu math connspaideach agus mhair an deasbad mun chùis iomadh bliadhna. Fhuair Ernst, na sgìrean mu timcheall Gotha agus Altenburg, an oighreachd na bu mhò. Bha Sagsainn-Gotha-Altenburg na ball Co-chaidreachas na Rèine bho 1806 gu ruige 1813, nuair a dh' atharraich Napoleon Bonaparte structair phoileataigeach na Gearmailt, a' cur às do dh' Ìmpireachd Naomh na Ròimhe. Chuir Sagsainn-Gotha-Altenburg agus na diùcachdan eile ann an Sagsainn 2000 saighdearan uile gu lèir do Fheachdan a' Cho-chaidreachais. Chaidh siostam na Diùcachd atharrachadh mòran ann an 1825, an dèidh bàs an Diùc Friedrich IV gun chlann. a' roinneadh na Diùcachd eadar Sagsainn-Meiningen agus Sagsainn-Hildburghausen a bha air an leasachadh agus Diùcachd Sagsainn-Altenburg a chaidh a stèidheachadh.

## Ceannardan na Stàite
*Ernst I. von Sachsen Gotha (1601 – 1675), 1640 – 1675
*Friedrich I. (1646 – 1691), 1675 – 1691
*Friedrich II. (1676 – 1732), 1691 – 1732
*Friedrich III. (1699 – 1772), 1732 – 1772
*Ernst II. Ludwig (1745 – 1804), 1772 – 1804
*August (1772 – 1822), 1804 – 1822
*Friedrich IV. (1774 – 1825), 1822 – 1825

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Gotha

‘S e baile meadhanach faisg air Eisenach agus Erfurt ann an cridhe na Gearmailte a th’ ann an **Gotha** (IPA: *ɡoːtaː*). Tha e suidhichte aig 300m os cionn ìre na mara, 122km bho Altenburg, 44km bho Weimar, 169km bho Nürnberg agus 256km bho Bherlin. Tha 44,325 duine a' fuireach ann. 

## Eachdraidh
Chaidh Gotha a chlàradh airson a' chiad turais air 25 an Dàmhair 775 mar Villa Gotaha, ann an sgrìobhainn aig Teàrlach Mòr. Tha *Villa* a' ciallachadh taigh ann an Laideann agus tha *gotaha* a' ciallachadh deagh uisgeachan ann an t-seann Ghearmailtis. Chan eil Gotha idir faisg air abhainn agus chuireadh sin bacadh air malairt, a bharrachd air duilgheadasan a thaobh solar uisge. Le sin, thogadh canal ann an 1369, a' toirt uisgeachan nan aibhnichean Hörsel agus Apfelstädt às na coilltean a tha còrr is 25km bho Ghotha. Thug sin piseach air eaconomaidh na sgìre. Chaidh abaid a thogail an seo ann an 1251, ach chaidh a leigeil bàn ri linn an Ath Leasachaidh ann an 1525. Thoisich An t-Ath Leasachadh an seo ann an 1515 nuair a shearmonaich Martin Luther anns a' bhaile. Eadar 1572 agus 1680 bha Gotha na phàirt Sachsen-Coburg. Rinn Cogadh nan 30 Bliadhna droch bhuaidh air a' bhaile. B' e prìomh-bhaile na Diùcachd Sagsainn-Gotha-Altenburg a bh' ann bho 1680 gu ruige 1826. Chaidh a' chiad Almanach de Gotha fhoillseachadh an seo ann an 1763. Chaidh am baile a thoirt a-steach gu Thüringen ann an 1920, an dèidh Ar-a-mach na Gearmailt.

## Bailtean Co-cheangailte
* Gastonia
* Kielce
* Martin
* Romilly-sur-Seine
* Salzgitter

## Iomraidhean

## Ceanglaichean a-mach
*Riaghaltas Thüringen

Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Bailtean anns A' Ghearmailt
Toledo, Ohio

'S e baile ann am Ohio, sna Stàitean Aonaichte, a th' ann an **Toledo**.  Anns a’ bhliadhna 2010 bha 287,208 duine a’ fuireach an seo. Tha e suidhichte aig 187m os cionn ìre na mara,

## Eachdraidh
Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1833.

## Daoine Ainmeil
* Gloria Steinem: (1934), sgrìobhadair, neach-iomairt.

## Bailtean Co-cheangailte
*  Delmenhorst, A' Ghearmailt
*  Londrina, Braisil
*  Poznań, A' Phòlainn
*  Szeged, An Ungair
*  Tanga, Tansainìa
*  Toledo, An Spàinn
*  Toyohashi, An t-Seapan
*  Qinhuangdao, An t-Sìn
*  Hyderabad, Pagastàn
*  Coimbatore, Na h-Innseachan

## Ceanglaichean a-mach
* www.toledo.oh.gov

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Ohio
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Ohio
Roinn-seòrsa:Na Stàitean Aonaichte
Pàpa Bonifatius IX

B' e Pàpa Eadailteach a bha ann am **Bonifatius IX** (Laideann Pàpa Bonifatius P.P. IX, Napoli, mu 1350 - Cathair na Bhatacain, 1 an Dàmhair 1404. B' e *Pietro Tomacelli* an t-ainm a bh' air bho thùs. Chaidh a thaghadh air an 2 an t-Samhain 1389 mar phàpa an dèidh bàs Urbanus VI. 'S e an 203mh fear a bh'ann. Bhuineadh e do theaghalach uachdaranach ach bochd à Casanaro ann an ceann a deas na h-Eadailt. B' esan a thug esan cead dhan easbaig Johann von Egloffstein airson oilthigh a thogail ann an Würzburg. Bha e dìreach 39 bliadhna a dh'aois nuair a chaidh a chrùnadh agus thuirteadh nach robh e idir comasach neo sgileil neo fiù ’s eòlach air diadhaireachd. Sgrìobh Dietrich à Nieheim mu dheidhinn:  *nesciens scribere etiam male cantabat* (Cha b' urrainn dha leughadh, cuideachd sheinneadh e gu dona).

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Creideamh
Roinn-seòrsa:Daoine às an Eadailt
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Tùr Eiffel

S' e tùr iarann air an Champ de Mars ann Paris, A' Fhraing. Tha an t-ainm aige à Gustave Eiffel, bha e an prìomh innleadair.
NàdarAlba

ʼS e buidheann Riaghaltais leathach neo-eisimeileach a tha ann an **NàdarAlba** no **Buidheann Nàdair na h-Alba** (Beurla: *NatureScot*; seann ainm Gàidhlig: **Dualchas Nàdair na h-Alba**).  ʼS e dìleab nàdarra na dùthcha an cùram a thʼ aige.  Tha e aʼ toirt comhairle do Riaghaltas na h-Alba, agus ag obair mar ghnìomhaiche an Riaghaltais ann a bhith aʼ cur air dòigh pàircean nàiseanta agus sgìrean gléidhteachais.

Tha oifisean aige ann an iomadh cheàrnaidh de tìr-mór na h-Albann agus cuideachd a-muigh sna h-eileannan.  Ann an 2003/2004 chaidh aʼ phrìomh-oifis aca a ghluasad bho Dhùn Éideann gu Inbhir Nis.

Tha tòrr fiosrachaidh sa Ghàidhlig air an làraich-lìn aig Buidheann Nàdair na h-Alba, agus tòrr leabharannan agus postairean sa Ghàidhlig.

## Ceanglaichean a-mach
* NàdarAlba - làrach-lìn
** Gàidhlig
* Faclan Nàdair – faclair Gàidhlig

Roinn-seòrsa:Buidhnean ann an Alba
Roinn-seòrsa:Nàdar