open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aithris Lighthill

B' e aithris a choimiseanaich an Comhairle-rannsachaidh Saidheans leis an tiotal *Artificial Intelligence: A General Survey* ('Tuigse Inntealta: Suirbhidh Choitcheann') a bha anns an **Aithris Lighthill**. Lean an aithris eas-aonta eadar na luchd-rannsachaidh anns an Roinn Tuigse is Lèirsinn Inneil aig Oilthigh Dhùn Èideann is chaidh James Lighthill a choimiseanachadh an aithris a sgrìobhadh. Ged nach e eòlaiche ann an tuigse inntealta ach ann am meacanaigs stuth sruthach a bh' ann, bha e na charaid do Christopher Longuet-Higgins a stiùir buidheann rannsachaidh aig Oilthigh Dhùn Èideann.

Ged nach e beachd phearsanta a bh' ann a rèir Lighthill fhèin, bha buaidh mhòr air rannsachadh ann an tuigse inntealta anns an Rìoghachd Aonaichte. Mhol e obair ann am fèin-obrachas (roinn-seòrsa A a rèir na h-aithrise) agus ann am modaileadh cuairt nan lèithean (roinn-seòrsa C) ach dh'ailisich e  obair ann an robotaireachd, pròiseasadh cànain nàdarra agus ann an reusanachadh (roinn-seòrsa B), is e eadhon a' sgrìobhadh mu *past disappointments* ('brisidhean-dùil san àm a dh'fhalbh').

Dh'fhoillsich an Comhairle-rannsachaidh Saidheans an t-suirbhidh còmhla ri freagairtean o Christopher Longuet-Higgins, Stuart Sutherland aig Oilthigh Shussex, a mhol gum bu chòir oileanach tuigse inntealta ionnsachaidh anns na Stàitean Aonaichte, Roger Needham agus Donald Michie, a dh'ailisich an suirbhidh, a sheòrsachadh rannsachaidh, agus dhìomol Lighthill air sgàth 's nach do chuir e comhairle ri eòlaichean às na Stàitean Aonaichte.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Coimpiutaireachd
Lena Zavaroni

B' e seinneadair à Alba a bha ann an **Lena Zavaroni**.

Rugadh i ann am Baile Bhòid far an robh cafaidh aig athair agus thogadh i an sin mus deach i ann an *Opportunity Knocks*, farpais thàlantan air an telebhisein. Dh'imrich i gu Lunnainn far an do dh'fhuirich i gun a teaghlach ach còmhla ri a manaidsearan. Dh'ionnsaich i aig an sgoil Italia Conti ballet. Dh'fhulaing i anorexia air feadh a cùrsa-beatha air telebhisein agus air an àrd-ùrlar. Chaochail i ann an 1999.

## Ficsean
Sgrìobh Andrew O'Hagan nobhail, *Personality*, anns an robh bana-ghaisgeach suidhichte air Zavaroni.

## Iomraidhean



Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil Albannach
Dul Dreagain

’S e oighreachd 40 km² ann an Gleann Mhoireasdan a tha ann an **Dul Dreagain** (Beurla *Dundreggan*).  Cheannaich am buidheann *Trees for Life (Scotland)* an oighreachd ann an 2008, agus tha iad an dòchas a “ath-fhiadhachadh” le bhith a’ toirt air ais choilltean nàdarra mar a bha uaireigin ann an Albainn, le beartas de lusan agus de bheathaichean.

## Ceanglaichean a-mach
* Trees for Life (Scotland)
* Wikimedia Commons: Dundreggan Forest
* BBC Naidheachdan 2019-12-31: Ionad ùr san amharc faisg air Loch Nis

Roinn-seòrsa:Ath-fhiadhachadh
Baile Ùr Sgìre Innis

'S e baile ann am Bàideanach a tha ann am **Baile Ùr Sgìre Innis** (Beurla: *Insh*).

## Daoine ainmeil
* Bha Alasdair MacGilleBhàin na sgoilear aig an sgoil co-thional.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Comhachag-bhàn

'S e eun anns an teaghlach Tytonidae a th' anns a' **chomhachag-bhàn** (*Tyto alba*) neo **chomhachag**. 

Chithear iad air feadh an t-saoghail, ach anns na fàsaichean, àitichean tuath air an Himalaya, a' mhòr-chuid dha na h-Innd-Innse, agus eileanan shònraichte anns a' Chuan Sèimh.

Roinn-seòrsa:Eòin-chreachaidh
Roinn-seòrsa:Eun feòil-itheach
Mairead Fay Sheathach

B' e **Mairead Fay Sheathach** neach-clàraidh na beul-aithris Gàidhlig agus dealbhair-camara.

Rugadh i ann an Pennsylvania, Na Stàitean Aonaichte, agus ghluais i gu Alba nuair a bha i 11 bliadhna a dh'aois.

Is ann aig an sgoil ann am Baile Eilidh a thòisich ùidh ann an cànan agus cultar nan Gaidheal, nuair a chuala i Marsaili NicUalraig Fhriseal a' gabhail òrain Gàidhlig.

Anns na 1920an, bha i a' fuireach ann an Loch Baghasdail, Uibhist a Deas, far an do rinn i càirdeas ris na peathraichean, Màiri agus Peigi NicRath. Chruinnich i mòran sgeulachdan agus òrain bhuapa, agus mu deireadh chaidh seo a chlò-bhualadh ann an *Folksongs and Folklore of South Uist*.

Cuideachd, ghabh i mòran dealbhan-camara air feadh Uibhist a Deas, gu h-àraid air obair nam boireannach. Thàinig Iain Latharna Caimbeul gu Uibhist airson cuideachadh le leabhar a bha e a' sgrìobhadh, is mu dheireadh, phòs iad.

Às dèidh dhaibh pòsadh, ghluais iad gu Barraigh, far an do dh'fhuireach iad gus an do cheannaich iad Eilean Chanaigh ann an 1938.

Shiubhal i anns a' Ghearasdan ann an 2004. Bha i 101 bliadhna a dh'aois.

## Ceanglaichean a-mach
* 
* 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Baile Theàrlaich

'S e baile anns an Eilean Dubh a tha ann am **Baile Theàrlaich** (Beurla: *Charleston* neo *Charlestown*).

'S e baile dealbhaichte a chaidh a dhealbhadh le Teàrlach MacCoinnich à Cùl Challaidh ann an 1812.

## Iomraidhean
 

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:An t-Eilean Dubh
Gartmorn Dam

'S e stòr-amar ann an Siorrachd Chlach Mhanann a tha ann an **Gartmorn Dam**.

Chaidh a chruthachadh le einnseanairean a dh'obraich airson an siathamh Iarla Mhàrr. B' e cumhachd airson a mhèinnean ann an Sauchie a dhrèanadh a bha an t-adhbhar dha. Thog iad dama aig Forestmill. An-dràsta 's e ISSS a th' ann.

Ro 1710 shruth uisge bhon Allt Bhrothaidh ann ach mhol George Sorocold, einnseanair à Derbyshire, gum bu chòir an stòr-amar uisge bhon Abhainn Duibhe Dubh a chleachdadh. Chleachd gnìomhachasan ann an Alamhagh uisge bhon stòr-amar airson cumhachd agus cheannaich am borgh Alamhagh an stòr-amar ann an 1891.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Lochan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Siorrachd Chlach Mhanann
Gun dearbhadh

Is e **Gun Dearbhadh** (*Not proven* sa Bheurla) binn a dh'fhaodadh cùirt ann an Alba toirt a-mach. Fo lagh na h-Alba, tha trì binnean ri làimh aig an luchd-breithe; Ciontach, Neo-chiontach agus Gun Dearbhadh. Mar sin dheth, dh'fhaodadh deuchainnean eucoireach crìochnachadh le aon de trì breithean: breith dìtidh (*ciontach*), air neo aon de dhà bhreith saorachaidh (*gun dearbhadh*, *neo-chiontach*).

Ma bheirear breith Gun Dearbhadh, is e beachd na cùirte nach do dh'fhoghain an fhianais a chaidh a chur air adhart leis a' phrocadair airson ciont a dhearbhadh; ach, tha eas-aonta ann mu neo-chiontachd an neach a tha fo chasaid.

Is ionann, a-rèiste, buil nam breithean Gun Dearbhadh agus Neo-chiontach fon lagh, ged a dh'fhaodadh neo-chiontachd an neach-dhìona a bhith fo amharas ann am beachd a' mhòr-shluaigh fhathast, oir thathar a' saoilsinn gum faodadh e bhith ciontach ach nach robh gu leòr de dh'fhianais air a cruinneachadh leis a' phrocadair.

Gheibhear eisimpleir den bhuil seo bhon 19mh linn ann an Glaschu leis a' bhreith *gun dearbhadh* a chaidh a thoirt ann an cùis na mnà-uasail Madeleine Nic a' Ghobhainn a bha fo chasaid muirt. Bha beachd coitcheann ann gun robh i ciontach.

Roinn-seòrsa:Lagh na h-Alba
Coille Tentsmuir

Tha Coille Tentsmuir suidhichte ann an taobh an ear-thuath Fìobha. Mus deach a ceannach le Coimisean na Coilltearachd sna 1920an, cha b' e coille a bh' ann ach dùintean gainmhich agus blàr mòintich. Gheibhear giuthas Albannach agus giuthas Còrsach sa mhòr-chuid dhen choille an-diugh, agus is ann le Coilltearachd is Fearann Alba a tha i fhathast.   

Tha an t-ainm Kinshaldy clàraichte ron ainm Tentsmuir. 

## Ri leughadh cuideachd

* Tèarmann Nàdair Nàiseanta Tentsmuir

## Iomraidhean (Beurla)

* 

Roinn-seòrsa:Coilltean
Roinn-seòrsa:Fìobha
Bannan (Sreath Tbh)

'S e sreath Tbh Gàidhlig a tha ann am ***Bannan*** () a bhios Young Films a lèirigeadh agus a bhios BBC Alba a' craoladh. 

Tha an t-sreath mu dheidhinn tilleadh Mhàiri NicDhòmhnaill gu h-eilean Chamus, eilean anns a' Ghàidhealtachd far an deach i a togail, à Glaschu, agus mar a tha i a’ dèiligeadh ris an dràma teaghlaich a thug oirre falbh ochd bliadhna roimhe sin. 

Chaidh a ’chiad sreath a chraoladh ann an 2014 agus tha seachd sreathan slàn eile air a bhith ann bhon uairsin. Chaidh a chuir an cèill gum bi an t-seachdamh sreath an sreath mu dheireadh agus thèid an eapasod mu dheireadh a chraoladh air Là na Bliadhn' Ùire 2022. 

### Cleasaichean
Debbie NicAoidh - Màiri NicDhòmhnaill 

Dòl Eoin MacFhionnagain - Alasdair 

Iain MacRath - Tormod MacDhòmhnaill 

Ali Mac Gille Fhinnein - Iain 

Alastair MacAoidh - Donneil MacRae 

Màiri Mhoireasdan - Iseabail 

Ellen NicDhòmhnaill - Ciorstaidh 

Colin Collier - Cailean 

Ange NicAoidh - Sarah Jane 

Màiri NicIllinnein- Isla 

Calum MacFhionghain - Uncail Roddy 

## Reifreansan
Roinn-seòrsa:BBC
Roinn-seòrsa:Gàidhlig



## Ceangal a-muigh
*
Bernadette O'Rourke

Tha **Bernadette O'Rourke** na cànanaiche Èireannach às an Clár, ann an Èirinn. Tha i na h-àrd-ollamh na cànanachas sòisealta aig Oilthigh Ghlaschu.  Tha i a ’dèanamh rannsachadh air   'new-speakers' no 'neophones'  de mhion-chànanan, i.e. daoine aig nach eil an cànan bho thùs, gu sònraichte ann an cùisean Gaeilge, Gàidhlig agus Gailìsise, ach cànanan Eòrpaiche eile cuideachd. Tha ùidh aig Bernadette O'Rourke anns a’ cheist mu neo-ainm riaghaltasan aon-chànanach, gu sònraichte an smachd a th’ aig a' Bheurla san Rìoghachd Aonaichte agus an ath-neartachadh aige ann an co-theacsa Brexit  .

## Leabhar-chlàr

* 2020 (le John Walsh) : *New Speakers of Irish in the Global Context.* *New Revival?* Routledge.  ()
* 2011 *Galician and Irish in the European Context: Attitudes Towards Weak and Strong Minority Languages.* Palgrave Macmillan.  ()

## Iomraidhean


## Faic cuideachd

### Artaigilean co-cheangailte

* mion-chànan 
* aon-chànanas agus ioma-chànanas 

### Ceanglaichean a-mach

* (en) Bernadette O'Rourke Oilthigh Ghlaschu. Air a thogail 28mh den Lùnastal 2020.

Roinn-seòrsa:Oilthigh Ghlaschu
Roinn-seòrsa:Daoine à Èirinn
Roinn-seòrsa:Galicia
An t-Urramach Alasdair Stiùbhart (Nether Lochaber)

B' e **An t-Urramach Alasdair Stiùbhart** (1829-1901; Beurla: *Reverend Alexander Stewart*), no *Nether Lochaber*, beul-aithrisiche na Gàidhlig agus ministear ann an Eaglais na h-Alba.

Rugadh e ann am Beinn na Faoghla ann an 1829, ged a bha na Stiùbhartaich às an Apainn am measg nan sinnsearan aige. Nuair a bha e òg, ghluais a theaghlach don Oban, is chaidh e don sgoil an sin, agus cuideachd ann an Cille Mhìcheil (Siorrachd Pheairt). Chaidh e gu Oilthigh Cill Rìmhinn ann an 1843.

As dhèidh dha òrdachadh mar mhinistear ann an 1851, bha e ag obair mar chuidiche ann an eaglaisean Gàidhlig anns an Oban agus ann am Pàislig, mas d' fhuair e am parraist Baile a' Chaolais a Tuath agus Àird Ghobhar (*Nether Lochaber*) dhà fhèin. Bhitheadh e a' searmonachadh anns an dà àite, gach Didòmhnaich mu seach.

Fad mòran bhliadhnachan, sgrìobhadh e colbh anns an Inverness Courier air cuspairean Gaidhleach, a' cleachdadh far-ainm *Nether Lochaber*. Mu dheireadh, chaidh na h-aistean seo a' chruinneachadh ann an dà leabhar, *Nether Lochaber: The Natural History, Legends and Folk-lore of the West Highlands* (1883) agus * 'Twixt Ben Nevis and Glencoe: The Natural History, Legends and Folk-lore of the West Highlands* (1885).

Air sgàth a chliù air cuspairean eachdraidheil, is ann dha a thàinig cìobair nuair a bha e air bràiste àrsaidh a lorg air Beinn a' Bheithir (Beurla: *Ben Vare Brooch*), deas air Loch Lìobhann. Dh'aithnich am ministear cho cudromach is a bha a' bhràiste seo agus chuir e reic na bràiste an greim don Museum of the Society of Antiquaries ann an Dùn Èideann (nise, Taigh-tasgaidh Nàiseanta na h-Alba).

Cuideachd, bha an t-Urr. Stiùbhart na cheann-suidhe Comann nan Stiùbhartach, agus ball-stèidheadair A' Chomunn Ghàidhleach agus a' Mhòid Ionadail anns an Òban.

Shiubhal e ann an 1901, agus thàinig sluagh mhòr don tìodhlacadh aige ann an Omhanaich. Tha an uaigh aige ann an Cladh Creag Mhòr, Baile a' Chaolais a Tuath.

Chaidh cuimhneachan dha a thogail ann an Corran (Crois Ceilteach, air a phàigheadh le tagradh poblach), eadar an dà àite far am bitheadh e a' searmonachadh. Bha an crois gluaiste don Chladh Innis na Birlinn ann an 1955 air sgàth obair leudachadh an rathaid.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Alasdair Camshron (North Argyll)

B'e **Alasdair Camshron** (Beurla: Alastair 'Sandy' Cameron) beul-aithrisiche, eachdraiche ionadail, agus ùghdar air cuspairean Gaidhleach.

Rugadh e an 1896 ann am Bun Allt Eachain eadar Sròn an t-Sìthein agus Àth Tharracail, ann an Suaineart, is chaidh e don sgoil anns An t-Sàilean.

Ged nach robh mòran foghluim foirmeil aige, agus esan a' dèanamh obair-ghlèidhidh rathaid do Chomhairle Earra-ghaidheal, bha ùidh mhòr aige agus bha e gu math eòlach air a h-uile cuspair a bha a buntainn ris an tìr dùthchasach aige — Muideart, Suaineart, Àird nam Murchan, agus A' Mhorbhairne.

Troimh na bliadhnachan, sgrìobh e mòran aistean agus litreachan anns The Oban Times, le far-ainm *North Argyll*. A bharrachd air sin, sgrìobh e aistean anns The Gael (iris A'Chomuinn Ghàidhealaich), Transactions of the Gaelic Society of Inverness, Gairm, agus The Scots Magazine.

'S e seanchaidh Chlann Camshron a bh' ann, bha am bàrdachd Gàidhlig aige air a chlo-bhualadh leis an School of Scottish Studies, agus sgrìobh e caibideal anns an Third Statistical Account of Scotland (air Sròn an t-Sìthein) [2].

Cuideachd, sgrìobh e còig leabhraichean:

* St Finan's Isle, Eilean Fhianain - its Story, 1948
* The Floating Church of Strontian, 1953
* Loch Sunartside Memories, From Kilchoan to Salen with Some Reminiscences, 1955
* Annals and Recollections of Sunart, 1961
* Our Greatest Highland Drover, John Cameron, "Corrychoillie", 1961

Chaidh na coilionaidhean uile seo aithneachadh le ballrachd onarach anns an Society of Antiquaries of Scotland, agus ceum onarach Oilthigh Dhùn Èideann ann an 1969.

Shiubhal e san Oban ann an 1973, agus chaidh a thiodhlacadh ann an Sròn an t-Sìthein.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Palermo FC

Tha **Palermo Football Club** na sgioba ball-coise Eadailteach à Palermo. chaidh am  a stèidheachadh ann an 1900. Tha e stèidhichte ann am Palermo

Tha Palermo an-dràsta a ’cluich ann an Serie C (seusan 2020/2021).
A ’chompanaidh, a chaidh a stèidheachadh ann an 1900. is e a ’chiad chluba anns a’ Cheann a Deas agus an siathamh dùthaich airson àrd-ìre am measg nan clubaichean eile a tha fhathast ag obair.

Choilean an sgioba na toraidhean spòrs as fheàrr aca anns na 2000n, nuair a dhùin iad trì eagranan de chupa Serie A sa 5mh àite (dhà dhiubh ann an sreath) agus a rinn iad gu ìrean slaodadh Cupa UEFA 2005-2006. Choisinn e Cupa Eadailtis Serie C ann an 1992-1993 air a ’bhòrd naidheachd aige.

A thaobh geallaidhean cupa na h-Eòrpa, tha còig taisbeanaidhean Cupa UEFA / Lìog Europa aig a ’chlub. Ann an rangachadh sìorraidh na farpais mu dheireadh seo, tha Palermo san 221mh àite, mar thoradh air an 11mh àite am measg sgiobaidhean na h-Eadailt. Ghabh e cuideachd an 51mh àite ann an rangachadh UEFA ann an 2007. A rèir an rangachadh a chaidh a dhealbhadh gach mìos leis an IFFHS, ge-tà, b ’e an 19mh àite an rangachadh as àirde a chaidh a choileanadh a-riamh, air a choileanadh an dà chuid sa Ghearran agus san Ògmhios 2006; a rèir rangachadh eile den aon bhuidheann, tha a’ chompanaidh rosanero aig 121mh. àite nan sgiobaidhean as fheàrr san t-saoghal a ’beachdachadh air an ùine bho 1 Faoilleach 1991 gu 31 Dùbhlachd 2009.

## Duaisean
Farpaisean nàiseanta
Farpais Wings Cupa Serie B Eadailteach: 5
1931-1932, 1947-1948, 1967-1968, 2003-2004, 2013-2014
Cockade Cupa LegaPro Eadailteach. Serie Cupa na h-Eadailt C: 1
1992-1993

Roinn-seòrsa:Ball-coise
Roinn-seòrsa:Sgiobannan ball-coise
Roinn-seòrsa:Ball-coise Eadailteach
Suaineart

Is e **Suaineart** sgìre Loch Abar, air taobh a tuath Loch Suaineart. Tha Àird Ghobhar air taobh a tuath is ear-thuath, a' Mhorbhairne air taobh a deas (taobh eil Loch Suaineart), Àird nam Murchan air taobh an iar, agus Mùideart air taobh an iar-thuath (taobh eil Loch Seile).

Tha clachain anns an sgìre a' gabhail a-staigh Sròn an t-Sìthein agus An Sàilean.

Roinn-seòrsa:Loch Abar
Àird Ghobhar

Is e **Àird Ghobhar** sgìre Loch Abar, air taobh an iar na Linne Dhuibh (an aghaidh a' Ghearasdain). Tha Mùideart air taobh an iar (taobh eile Loch Seile), Suaineart air taobh a deas is an iar-dheas, a' Mhorbhairne air taobh a deas, agus Loch Iall air taobh a tuath.

Tha clachain anns an sgìre a' gabhail a-staigh Blàthaich, Dubh-Uisge, Sròn a' Chreagain, agus An Corran.

Tha Aiseag a' Chorrain a' dol eadar An Corran agus an A82, am prìomh-rathad eadar Glaschu agus An Gearasdan.

Roinn-seòrsa:Loch Abar
Gertrude Elion

B' e bhior-eòlaiche às na Stàitean Aonaichte a bha ann an **Gertrude Elion**. Bha i ainmeil airson acyclovir, cungaidh-leighis an aghaidh teine-dè neo *herpes zoster*.

Rugadh i ann am Manhattan 1918 is dh'ionnsaich i ceimigeachd aig Hunter College. Dh'obraich i mar cheimigear airson Johnson & Johnson agus an-sin Burroughs Welcome far an do leasaich i acyclovir. Bhuannaich i an Duais Nobel ann an Leigheas ann an 1988 còmhla ri James W. Black agus George H. Hitchings. Chaochail i a dh'aois 81 ann an 1999.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Universidade Federal de Goiás

S' e **Oilthigh Goiás** (**Universidade Federal de Goiás**, **UFG**), stèidhichte ann an 1960, an oilthigh as motha ann an Goiás (Braisil).
## Iomraidhean

## Ceanglaichean a-mach
* Universidade Federal de Goiás

Goiás
An Linne Dhubh

Is i **An Linne Dhubh** loch mara eadar an Linne Sheileach san deas, agus Loch Iall, san iar-thuath. Is iad crìochan na linne dà chaolas: gheibhear an clachan An Caol ainm bho Chaolas na h-Annaid, a dhealaicheas na Linne Dhuibh bho Loch Iall, agus aig a' cheann eile, tha Aiseag a' Chorrain a' ruith thairis air Caolas a' Chorrain, far a bheil an Linne Sheileach a' tòiseachadh. Tha an linne a' dealachadh Àird Ghobhar air taobh an iar, bhon Ghearasdan, air taobh an ear.

Tha Abhainn Lochaidh a' sruthadh a-steach don linne aig Inbhir Lochaidh, tuath air a' Ghearasdan. Tha an Canàl Cailleanach a' ceangal na linne gu Loch Lochaidh.

Tha an t-eilean Lios Mòr aig ceann deas na Linne Sheileach far am bi i a' ruigsinn an Linne Latharna agus a' mhuir.

Roinn-seòrsa:Linntean na h-Alba
An Caol

'S e baile beag faisg air a' Ghearasdain a tha anns **a' Chaol** (Beurla: *Caol*).

Tha Comann Camanachd Chill Mhàillidh a' cluich anns a' Chaol, is tha Sgoil Ghàidhlig Loch Abar sa bhaile cuideachd.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Loch Abar
Roinn-seòrsa:Sgìre Chill Mhàilidh
Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Roinn-seòrsa:Siorrachd Inbhir Nis
Rob Alasdair MacFhraing

B' e **Rob Alasdair MacFhraing** FRSE FRSAMD (Beurla: *Robert Alexander Rankin*) matamataigear Albannach, ceòladair, agus fear-labhairt na Gàidhlig.

Rugadh e ann an Siorrachd Baile na h-Uige ann an 1915, agus chaidh e don sgoil ann am Fettes, ann an Dùn Èideann. Chnuasaich e matamataig aig Oilthigh Chambridge.

B' e prìomh cheann-adhbhair rannsaichaidh aige teoric nan àireamh.

Àm An Dàrna Cogadh, bha e ag obair air teoric gluasad rocaidean anns A' Chuimrigh.
Ann an 1954 fhuair e dreuchd mar ollamh matamataig aig Oilthigh Ghlaschu. Bha e na cheannard na roinn matamataig fad cha mhòr trichead bliadhna. Leig e dheth a dhreuchd ann an 1982 agus às dhèidh sin bha dreuchd *emeritus* aige gus na 90an. Shiubhal e ann an 2001.

Bha ùidh mhòr aige ann an cuspairean Gàidhlig. Sgrìobh e paipear matamataig 
anns a' Ghàidhlig *Àireamh Muinntir Fhinn is Dhubhain, agus Sgeul Iosephuis is an Dà Fhichead Iudhaich* (Beurla: *The numbering of Fionn's and Dubhan's men and the story of Josephus and the 40 Jews*) a chaidh a' chlo-bhualadh ann am Proceedings of the Royal Irish Academy, agus bha e na cheann-suidh onorach Comann Gàidhlig Ghlaschu, agus iar-ceann-suidhe Comann Litreachas Gàidhlig na h-Alba.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
André Sogliuzzo

'S e cleasaiche à Eabhraig Nuadh, Eabhraig Nuadh sna Stàitean Aonaichte a tha ann am **André Sogliuzzo** (Rugadh e 10 an Lùnastal 1966).

## Iomraidhean
Pedophile

Tha **pedophilia** na eas-òrdugh inntinn anns a bheil inbheach no deugaire nas sine a’ faireachdainn tàladh gnèitheasach do chloinn nach do ràinig inbhidheachd. Ged nach e eucoir a th’ anns an eas-òrdugh inntinn-inntinn seo fhèin, nuair a thachras dàimh ghnèitheasach le leanabh, thathas den bheachd gu bheil e mar sin.

## Seall cuideachd
* Mì-rian inntinn
* Drabasdachd ri cloinn
* Pederasty
* Ebephilia
* Ephebophilia
* *[[Lolita (nobhail)|Lolita]]*
Pàirc Nàiseanta a' Mhonaidh Ruaidh

Is e **Pàirc Nàiseanta a' Mhonaidh Ruaidh** an dara pàirc nàiseanta Albannach, a chaidh a stèidheachadh ann an 2003.

Tha a mhòr-chuid den phàirc anns a' Mhonadh Ruadh ach tha na Gleanntan Aonghais, Am Monadh Liath, Srath Spè, agus pàirtean Oir Dhè is Oir Dheathain taobh a-staigh crìochan na pàirc cuideachd.

Tha tùsan trì aibhneachan mòra anns a' phàirc: an Spè anns a' Mhonadh Liadh, agus Uisge Dhè is An Deathan anns a' Mhonadh Ruadh. 

Anns a' pàirc gheibhear na bailtean An Aghaidh Mhòr, Bràigh Mhàrr, Ceann a' Ghiùthsaich, Baile Ùr an t-Slèibh, agus Tom an t-Sabhail.

Roinn-seòrsa:Pàircean Nàiseanta na h-Alba
Rìgh-shliochd Dhùn Chailleann (1034–1286)

'S e samhla bhon t-seanchas tha ann an Rìgh-shliochd Dhùn Chailleann (Gàidhlig na h-Èireann: *Ríshliocht Dhún Cailleann*) 
a’sealltainn leantainneachd shoilleir righrean na hAlba bho 1034 gu
1040 agus bho 1058 gu 1286. Canar “Rìgh-shliochd Cheann Mòr" no "Clann
Mhic Giolla Caluim" riutha cuideachd.
James Sie

'S e cleasaiche à Summit, Jersey Nuadh sna Stàitean Aonaichte a tha ann am **James Sie** (Rugadh e 18 an Dùbhlachd 1962).

## Iomraidhean
Chuy Bravo

'S e cleasaiche à Tangancícuaro, Michoacán sna Stàitean Aonaichte a tha ann am **Jesús Melgoza** (Rugadh e 7 an Dùbhlachd 1956).

## Iomraidhean
Margaret Ferrier

'S e neach-poileataigs à Alba a tha ann am **Margaret Ferrier** BP.

Thogadh i ann an King's Park, Glaschu agus dh'fhuirich i ann am Mallorca nuair a bha i òg. Dh'obraich i mar manaidsear reic mus do thaghadh i mar BhP airson an Ruaidh-Ghlinn agus Hamilton an Iar ann an 2015. Chaill i an seat ann an 2017 agus bhuannaich i a-rithist e ann an 2019.

Leig i a' chuip suas anns an Dàmhair 2020 as dèidh dhi a shiubhal eadar an Ruadh-Ghleann agus Lunnainn le COVID-19. Fhuair i binn 270 uair de thìde a dh'obair coimhearsnachd cuideachd.

Mhol Comataidh Inbhean aig Taigh nan Cumantan gum bu chòir dha Phàrlamaid iad a chur à dreuchd airson 30 là. Seo àm gu leòr airson ath-chuinge ais-ghairme agus frith-thaghadh anns an Ruadh Ghleann. Shoidhnig 11,896 daoine anns an sgìre, seo 15% agus barrachd air an 10% a tha gu leòr airson ais-ghairme, an ath-chuinge agus chaill i an seat aice anns an Lùnastal 2023. Bhuannaich Michael Shanks às na Làbarach am frith-thaghadh.

## Ceanglaichean a-mach
* 
* 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Buill Pàrlamaid Westminster
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Roinn-seòrsa:Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba
Roger Penrose

'S e matamataigear à Sasainn a tha ann an **Roger Penrose**. Rugadh e ann an Colchester 8 an Lùnastal 1931 ach chuir a theaghlach an cogadh seachad ann an Canada. Thill iad gu Sasainn agus dh'ionnsaich e matamataig aig Colaiste Oilthigh Lunnainn is sgrìobh e a thràchdas aig Oilthigh Chambridge far an do dh'obraich e air ailseabra loidhneach. Mhìnich e mùiteach nas coitchinne airson meatragsan. Dh'obraich e an sin aig Colaiste Bhedford Lunnainn agus a-rithist ann an Cambridge. Ann an 1959 chuir e dà bhliadhna seachad anns na Stàitean Aonaichte is sgrìobh e aistean mu theòirig choitcheann na dàimheachd. Chaidh e na ollamh Rouse Ball aig Oilthigh Oxford ann an 1973. Lorg e pàtran leacach, am pàtran leacach Penrose, nach e ath-thriallach ach a lìonas spàs. Tha e cuideachd an sàs ann an saidheans poblach, mar eisimpleir ann an leabhraichean mar *The Emperor's New Mind* (1989) is *Shadows of the Mind* (1994).

## Connspaid
Dh'iarr Penrose agus a chompanaidh Pentaplex òrdugh-bacaidh an aghaidh Kimberley-Clark air sgàth 's gun do chleachd iad am pàtran leacach Penrose airson pàipear an taighe-bhig.

## Urraman
Chaidh a thaghadh mar bhall dhen Comann Rìoghail ann an 1972 is chaidh na ridire ann an 1994.
Bhuannaich e an Duais Nobel ann am Fiosaigs ann an 2020 còmhla ri Andrea Ghez agus Reinhard Genzel airson na h-obrach aca air tuill-dhubha.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine à Sasainn
Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann am Fiosaigs
Emmanuelle Charpentier

'S e bith-eòlaiche às an Fhraing a tha ann an **Emmanuelle Charpentier**.

Rugadh i ann an Juvisy-sur-Orge ann an 1968. Dh'ionnsaich i bith-eòlas, meanbh bhith-eòlas, bith-cheimigeachd agus gintinneachd aig Oilthigh Pierre agus Marie Curie ann am Paris is an-sin sgrìobh i a tràchdas aig an Institiud Pasteur. Rinn i postdocs ann an Eabhraig Nuadh agus Vienna far an do sgrìobh i a Habilitation agus Umeå anns an Suain. Chaidh i na h-ollamh ann an Hannover 2013 is stiùiriche an Institiud Max Planck airson Bith-eòlas na Galar-ghabhalach ann am Berlin ann an 2015.

Tha i ainmeil air sgàth 's gun do chruthaich i agus Jennifer Doudna an dòigh CRISPR airson gineachan a dheasachadh is iad an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 2020 a' bhuannachadh. An-dràsta tha i ag obair aig an Aonad Max Planck airson galar-dùsgaichean ann am Berlin.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine às an Fhraing
Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Ceimigeachd
Jennifer Doudna

'S e bith-eòlaiche is neach-tionnsgain às na Stàitean Aonaichte a tha ann an **Jennifer Doudna**.

Thogadh i ann an Hawaii. Tha i ainmeil air sgàth 's gun do chruthaich i agus Emmanuelle Charpentier an dòigh CRISPR airson gineachan a dheasachadh is iad an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 2020 a' bhuannachadh. An-dràsta tha i na h-ollamh aig Oilthigh Chalafòrnia Bherkeley. Chaidh a thaghadh mar bhall thar lear dhen Comann Rìoghail ann an 2016.

Stèidhich i agus co-obraichean Caribou Biosciences, companaidh dhan do thoir Berkeley agus Oilthigh Vienna còirichean seilbheachd innleachdail mu dheidhinn CRISPR.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Ceimigeachd
Louise Glück

'S e bàrd às na Stàitean Aonaichte a tha ann an **Louise Glück**.

Rugadh i ann an Eabhraig Nuadh ann an 1943 is thogadh i ann an Long Island. Bha i na h-oileanach aig Colaiste Sarah Lawrence agus Oilthigh Cholumbia. Dh'fhoillsich i a' chiad cruinneachadh bàrdachd aice, *Firstborn* ('Ciad-ghin') ann an 1968 is bhuannaich i an Duais Pulitzer airson *The Wild Iris* (An t-Siolastar Fiadhaich) ann an 1992.

## Urraman
Chaidh i na bàrr-bhàrd dhe na Stàitean Aonaichte ann an 2013 is bhuannaich i an Duais Nobel ann an Litreachas ann an 2020. Tha i na sgrìobhaiche air mhuinntireas aig Oilthigh Yale.

## Leabhraichean
* *Firstborn* ('Ciad-ghin', 1968)
* *The Garden* ('An Gàrradh', 1976)
* *Ararat* (1990)
* *The Wild Iris* ('An t-Siolastar Fiadhaich', 1992)
* *Vita Nova* (1999)
* *Averno* (2006)
* *Faithful and Virtuous Night* ('Oidhche Dìleas is Bheusach', 2014)

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bàird
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Litreachas
Andrea Ghez

'S e reuladair às na Stàitean Aonaichte a tha ann an **Andrea Ghez**.

Dh'ionnsaich i fiosaigs aig MIT agus sgrìobh i a tràchdas aig Caltech. Tha i na h-ollamh Fiosaigs is Reul-eòlais aig UCLA. Tha i a' cleachdadh ìomhaigheachd dùmhlachd-bhreacaidh àrd airson cruthachadh nan reultan is tuill dhubha rannsachadh. Lorg i toll dubh uabhasach aig meadhan-phuing a' reul-chriosa. Bhuannaich i an Duais Nobel ann am Fiosaigs 2020 còmhla ri Roger Penrose is Reinhard Genzel airson an taisgealaidh seo.

## Foillseachaidhean
* 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann am Fiosaigs
Roinn-seòrsa:Reul-eòlaichean
Am Monadh Liath

Is e **Am Monadh Liath** monadh Albannach, a' sìneadh iar-dheas gu ear-thuath eadar Loch Nis (taobh iar-thuath) agus am Monadh Ruadh is Srath Spè (taobh ear-dheas). Tha Màm Choire Ghearraig aig ceann iar-dheas a' mhonaidh.

Tha pàirt a' mhonaidh ann am Pàirc Nàiseanta a' Mhonaidh Ruaidh. Tha màthair-uisge na h-aibhne Spè anns a' mhonadh, aig Loch Spè. Is i a' bheinn as àirde anns a' mhonadh Càrn Dearg.

Roinn-seòrsa:Cruinn-eòlas na h-Alba
Srath Spè

Is e **Srath Spè** ainm traidiseanta air an fharsaingeachd faisg air srath na h-aibhne Spè. Tha Srath Spè a' toirt a-steach nam bailtean Dail Chuinnidh, An Aghaidh Mhòr, Baile nan Granndach ann am Bàideanach, agus Baile Bhainidh agus Obar Lobhair ann am Moireabh.

Tha an srath ainmeil airson uisge-beatha, le mòran taighean-staile ann, agus bithidh e a' toirt ainm gu aon de na prìomh roinntean-seòrsa uisge-beatha (Beurla: *Speyside*).

Roinn-seòrsa:Cruinn-eòlas na h-Alba
Roinn-seòrsa:Alba
Reinhard Genzel

'S e reul-eòlaiche, reul-fhiosaigiche agus fiosaigiche às a' Ghearmailt a tha ann an **Reinhard Genzel** (Bad Homburg vor der Höhe, 24 am Màrt 1952). Bha e na oileanach aig Oilthigh Bhonn. Sgrìobh e tràchdas aig an Institiud Max Planck airson Rèidio-reul-eòlas agus chaidh e na ollamh aig UC Bherkeley ann an 1985. Thill e dhan Ghearmailt mar stiùiriche am MPI airson Fiosaigs Neo-thalmhaidh an ath-bhliadhna. Bhuannaich e an Duais Nobel ann am Fiosaigs còmhla ri Andrea Ghez agus ris a' mhatamataigear Roger Penrose ann an 2020 airson an obrach aige air tuill dhubha.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann am Fiosaigs
Taigh Shambellie

'S e taigh agus oighreachd faisg air An Abaid Ùr ann an Siorrachd Chille Chùithbeirt a tha ann an **Taigh Shambellie**. An dèidh an t-Ath-Leasachaidh fhuair na Stiùbhartaich am fearann a bha aig an abaid timcheall air an Abaid Ùr is thog Teàrlach Stiùbhart muileann-snaoisein air an oighreachd. Dh'fhast Uilleam Stiùbhart David Bryce mar ailtire ann an 1854 is thog e Taigh Shambellie. Ro-mheas Bryce eadar £2700 is £2800 airson an togalaich ach dhiùlt an Stiùbhartach seo a phàigheadh. Thog Bryce togalach nas lugha le stuthan nas cunnaraiche. Aig dheireadh cosg an taigh £3000 is dh'fheum e luchd-lagha a phàigheadh an dèidh do chasaid le Bryce. Dh'obraich am peantair Francis Cadell aig Taigh Shambellie agus b' e Ted Stiùbhart à Shambellie a bha na neach-cùraim tiomnaidh aige. Dh'fhuirich na Stiùbhartaich anns an taigh gu ruige 1977 nuair a chaidh taigh-tasgaidh aodaich a stèidhicheadh ann. Chaidh an taigh-tasgaidh a dhùnadh ann an 2013. 'S ann le urras air a bheil *Shambellie House Trust* a tha an taigh an latha an-diugh is iad airson tachartasan cruthachail a chumail ann.

## Iomraidhean



Roinn-seòrsa:Taighean
Roinn-seòrsa:Siorrachd Chille Chùithbeirt
Roinn-seòrsa:Comhairle Dhùn Phris is Ghall-Ghàidhealaibh
Seann-Chaidreachas

'S e caidreachas a chaidh a chruthachadh eadar rìoghachdan na Frainge agus na h-Alba an aghaidh rìoghachd na Sasainn a tha anns an t-**Seann-Chaidreachas** (Fraingis: *Vieille Alliance*; Beurla Ghallda: *Auld Alliance* no *Ald Allyance*). Chomharraich an caidreachas agus na leudachaidhean aige dàimhean eadar Alba agus an Fraing bho 1295 gu ruige an latha an-diugh. 

Tha an caidreachas a' faighinn a thùs ann an 1165, nuair a chuir Uilleam Garbh ambasaid gu Louis VII na Fhrainge (*Louis VII le Jeune*), ach is e a’ chiad chlàr sgrìobhte an cùmhnant a chaidh a shoidhnigeadh ann am Paris air 23mh Dàmhair 1295 eadar riochdairean Jean Baliol agus Philippe <abbr>IV</abbr> na Fhrainge (*Philippe le Bel)*. Chaidh a dhaingneachadh air 23mh Gearran 1296 le Pàrlamaid na h-Alba. Tha an caidreachas ag ràdh nan toireadh Sasainn ionnsaigh air aon de na pàirtean, gun toireadh an tè eile ionnsaigh air Sasainn.

## Ceanglaichean a-muigh
* Auld Alliance - Le lien Franco-Ecossais - Association Loi 1901
* The Auld Alliance

## Tùsan


Roinn-seòrsa:Alba
Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
Iain Duncanson

B' e craoladair is neach-naidheachd Albannach a bha ann an **Iain Duncanson** (Beurla: *John Duncanson*, 14 an Giblean 1940–25 an Dàmhair 2020).

Rugadh e ann am Preastabhaig. Dh'obraich e airson a' BhBC agus cuideachd airson companaidhean ITV mus do thòisich e aig Grampian ann an 1979.
Bha Duncanson na phreasantair air North Tonight air Telebhisean Grampian air feadh nan 1980an is nan 1990an.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Craoladairean
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Micheál Ó hAirtnéide

B' e fiaclair agus bàrd Èireannach a bh’ ann an **Micheál Ó hAirtnéide** (Beurla: ***Michael Hartnett*** ), (rugadh 18 Sultain 1941 agus a chaochail 13 Dàmhair 1999 ) na a rinn a chuid obrach ann an Gaeilge agus Beurla.

## Sgeul-beatha
Rugadh e ann an Cromadh ann an Siorrachd Luimneach agus chaidh a thogail anns an Caisleán Nua Thiar ann an taigh a shinn-seanmhair air an dùthaich. Thuirt e gun cuala e a sheanmhair a’ bruidhinn  Gàidhlig còmhla ri a caraidean san àite sin. Cho luath ‘s a chuir e crìoch air an Teisteanas Fàgail aige, chaidh e air fògradh ann an Lunnainn .
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Èireannach
Joe Biden

Is e **Joe Biden** ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte às dèidh dha an taghadh 2020 a bhuannachadh mar an tagraiche Deamocratach agus Kamala Harris na tagraiche airson iar-cheann-suidhe. Air 20mh am Faoilleach, 2021, Latha a' Choisrigidh, chaidh e na 46mh cheann-suidhe na dùthcha.

Rugadh Biden ann an Scranton, Pennsylvania 20mh an t-Samhainn, 1942, agus chaidh a thaghadh don t-Seanadh ann an 1972 airson Delaware. Bha e na iar-cheann-suidhe anns an riaghaltas Bharack Obama bho 2009 gu 2017.

A thaobh poileasaidhean, troimh na bliadhnachan, tha ùidh air a bhith aige ann an dìon na h-àrainneachd, dìon luchd-caitheimh, cunntachalachd riaghaltais, agus eadar-nàiseantachd.

Fad nam bliadhnachan a bha e san t-Seanadh, ghabhadh e an trèana eadar Washington, D.C. agus an dachaidh aige ann an Delaware, gus am b' urrainn dha bhith leis an teaghlach aige - turas 90 mionaidean gach rathad. Ach bha cùisean muladach anns a' bheatha aige - chaidh a bhean agus nighean a mharbhadh ann an tubaist càr ann an 1972, agus shiubhail a mhac le aillse na h-eanchainn ann an 2015. Dh'ath-phòs e ann an 1977 Jill Jacobs, a bha na tidsear.

'S e Caitligeach a th' ann am Biden, agus esan an dara ceann-suidhe Caitligeach às dèidh Kennedy. 'S ann à Èirinn a bha na sinnsearan aige.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Clach nam Breatann

'S e **Clach nam Breatann** clach mhòr a bha a' comharrachadh na crìche eadar Dail Riata, Alt Clut (rìoghachd àrsaidh Srath Chluaidh), agus Dùthaich nan Cruithneach.

Tha a' chlach ann fhathast, air bràigh ann an Gleann Falach, eadar a' Chrìon Làraich agus Inbhir Àirnein. Tha clach eile ann an Comhghall air a bheil Clach nam Breatannach.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
Eit

Is e **eit** no **èiteag** seòrsa clach mèinnearach air a cho-dhèanamh le sileacon agus ogsaidean.

Gheibhear e ann am mòran chruthan, bho chriostalan luachmhor gu clachan geala cumanta.

'S e leug a' Chùirn Ghuirm (Beurla: *Cairngorm quartz*, no dìreach *Cairngorm*) clach-lèig nàiseanta na h-Alba.

## Iomraidhean



Roinn-seòrsa:Cruinn-eòlas
B. R. Ambedkar

B' e neach-lagha eaconamaiche, neach-poileataigs agus leasaichear sòisealta às na h-Innseachan a bha ann am **Bhimrao Ramji Ambedkar** (14 Giblean 1891–6 Dùbhlachd 1956).

Bhrosnaich e Iomairt Budachas Dalit agus rinn e iomairt an aghaidh leth-bhreith shòisealta an aghaidh na Dalits. Thug e taic cuideachd do chòraichean bhoireannach agus luchd-obrach. Bha na chiad Mhinistear Lagh is Ceartas an dèidh do neo-eisimeileachd agus ailtire Bun-stèidh na h-Innseachan. Tha e cuideachd aithnichte leis an ainm **Dr. Babasaheb Ambedkar**.

Ann an 1956, thòisich e dùsgadh mòr am measg nan Dalits, ag iompachadh 600,000 neach-taic gu Budachas. A-rèir nam Budach Navayana 's e bodhisattva agus am Maitreya a tha ann an Ambedkar.

Ann an 1990, chaidh am Bharat Ratna, an duais shìobhalta as àirde anns na h-Innseachan, a thoirt do dh'Ambedkar an dèidh bàis. Tha dìleab Ambedkar a' toirt a-steach grunn chuimhneachain agus dhealbhan ann an cultar mòr-chòrdte. Thug dìleab Ambedkar mar leasaichear sòisio-poilitigeach buaidh mhòr air na h-Innseachan anns an latha an-diugh.
 
Chaidh Ambedkar a bhòtadh “an t-Innseanach as motha” (the greatest Indian) ann an 2012 le cunntas-bheachd a chuir History TV18 agus CNN IBN air dòigh.

Tha Ambedkar Jayanti (co-là-breith Ambedkar) na fhèis bhliadhnail air a chomharrachadh air 14 Giblean. Chan ann a-mhàin anns na h-Innseachan, mar shaor-là poblach, ach air feadh an t-saoghail a tha e a chomharrachadh. Chomharraich na Dùthchannan Aonaichte Ambedkar Jayanti ann an 2016, 2017 agus 2018.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine às na h-Innseachan
Iona Fyfe

'S e seinneadair à Hunndaidh a tha ann an **Iona Fyfe**.

Tha i ainmeil airson seinn ann an Albais. An dèidh do cheum aig a' Chonservatoire Rìoghail na h-Alba, sgaoil i a' chiad EP, *East* ann an 2016. Bhuannaich i duais airson neach-labhairt Albais òg na bliadhna ann an 2019 agus neach-gnìomh na bliadhna ann an 2020.
## Clàran
* *East* ('Ear', 2016)
* *Away From My Window* ('Air Falbh o'n Uinneag', 2018)
* *Dark Turn of Mind* ('Cruth Dorcha na h-Inntinn'. 2019)
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil
Amy Callaghan

'S e neach-poileataigs à Alba a tha ann an **Amy Callaghan**.

An dèidh dhi melanoma fhulang nuair a bha ise aois 17 dh'ionnsaich i poileataigs aig Oilthigh Shrath Chluaidh.
Bhuannaich i Siorrachd Dhùn Breatainn an Ear bho Jo Swinson ann an 2019.
Fhuair i ruith-fala agus chuir i ceithir mìosan san ospadal ann an 2020.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Roinn-seòrsa:Poileataigs na h-Alba
Christine Jardine

'S e neach-poileataigs à Alba a tha ann an **Christine Jardine**.

Bha i na neach-naidheachd agus theagaisg i naidheachdas aig Oilthigh na h-Alba an Iar.

Sheas i airson Gòrdan ann an 2015 agus chaidh a thaghadh ann an 2017 airson Dùn Èideann an Iar. Tha i na neach-labhairt Lib Deamach air Malairt Eadar-nàiseanta, Brexit agus an Ionmhas.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Roinn-seòrsa:Poileataigs na h-Alba
John Nicolson

'S e neach-poileataigs à Alba a tha ann an **John Nicolson**.

Sgrìobh e òraidean airson seanadair anns na Stàitean Aonaichte agus bha e na neach-aithris air a' BhBC aig àm nan sabaidean 9/11 ann an Eabhraig Nuadh.

Riochdaich e Siorrachd Dhùn Breatainn an Ear eadar 2015 is 2017 is e na neach-labhairt SNP airson cultair, na meadhanan agus spòrs. Chaill e an seat aige agus bhuannaich e Ochail agus Siorrachd Pheairt a Deas ann an 2019 is e na neach-labhairt SNP airson cùisean didseatach, cultair, na meadhanan agus spòrs.
Sheas e airson sgìre ùr, Alamhagh agus Inbhir Ghrainnse, ann an 2024 ach bha e anns an dàrna àite an dèidh do Bhrian Leishman bho na Làbaraich agus dh'fhàg e am pàrlamaid a-rithist.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Roinn-seòrsa:Poileataigs na h-Alba
Hamish MacAonghais (sreapadair)

’S e sreapadair agus neach-teasargainn ainmeil a bha san **Dr Hamish MacAonghais** (1930–2020). Rugadh e sa bhaile Taigh an Rathaid ann an Siorrachd Chille Chùithbeirt air 7 an Iuchair 1930, agus chaochail san dachaigh aige ann an Gleann Comhann air 22 an t-Samhain 2020.

Bha e ainmeil mar shreapadair – shreap e am Matterhorn anns na h-Ailpeannan nuair bha e dìreach 16 – ach bha e a cheart cho ainmeil mar fear-teasargainn nam beann. Stèidhich e sgiobannan teasargainn beinne agus sgrìobh e leabhraichean mu shreapadaireachd. Bha e a’ fuireach fad ioma bliadhna ann an Gleann Comhann.

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2020-11-23 https://www.bbc.co.uk/naidheachdan/55041633

MacAonghais, Hamish
Míkmaq

’S e muinntir, no sluagh, thùsanach ann an taobh an ear Chanada a tha sa **Mhíkmaq** *(Mi'kmaq, Mi'gmaq, Micmac, Mic-Mac, Miꞌkmaw, Miꞌgmaw, Lnu, Migomach)*.  Tha iad a’ fuireach gu h-àraid ann an Alba Nuadh, Ceap Breatainn, Eilean Eòin, Brunswick Nuadh, an ear Cheibeag, agus pàirtean de Na Stàitean Aonaichte. 'S e ciad-nàisean a th' ann na Migomaich, agus tha iad a bhith a' fuireach ann an Migomatachd o chionn faisg air deich-bliadhna-mìle.  

Tha trì-migomach-coimhearsnachdan-deug ann an Alba Nuadh fhathast, agus barrachd comhearsnachdan anns na mòr-roinntean Canadach eile.Tha an cànan traidiseanta aca Migomis, ach o chionn colonachadh bruidhinnidh iad Beurla cuideach. Tha lùghdachadh ann an cànan cuspair cudromach ri na Migomaich, coltach ri an lùghdachadh cànan ris na Gàidheil.

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2020-11-25: Còraichean nam Mi'kmaw
* The Mi'kmaq air larach-lìn CBU
* OLAC resources in and about the Mi'kmaq language
* Mi'kmaq air larach-lìn Leabhar-eòlais Chanada
* Is the bus alive? Depends where you are: A brief primer on the Mi'kmaw language

Roinn-seòrsa:Canada
Bile Margaidh A-staigh na Rìoghachd Aonaichte

'S e bile a chaidh san Taigh nan Cumanta le amas bacaidhean malairt eadar na dùthchannan anns an Rìoghachd Aonaichte a bhacadh anns a' **Bhile Margaidh A-staigh na Rìoghachd Aonaichte** (Beurla: *United Kingdom Internal Market Bill*).

Bhiodh a' Bhile riaghailtean ùra anns na dùthchannan a riaghlachadh agus Oifis airson a' Mhargaidh A-staigh a chruthachadh. Ach bheireadh i cuideachd 
cumhachdan do Riaghaltas Westminster maoinean leasachaidh roinneil a chosg ann an Alba, anns a' Chuimrigh agus ann an Èirinn a Tuath, is an cùmhnant eadar-nàiseanta leis an Aonadh Eòrpach a bhriseadh ma bhios eas-aonta eadar an riaghaltas ann an Westminster agus an Aonadh Eòrpach mu malairt eadar Èirinn a Tuath agus a nàbaidhean.

Chaidh e san Taigh nan Cumantan 9 Sultain 2020 is san Taigh nam Morairean anns an Dàmhair. 

## Càineadh

Cha tug Pàrlamaid na h-Alba cead dhi. Thuirt Mìcheal Ruiseal gun tolladh a' Bhile tiomnadh chumhachdan do dh'Alba is gum briseadh e lagha eadar-nàiseanta. Thug a h-uile duine a bha na prìomhaire agus iad fhathast beò slaic dha. Leig Sir Jonathan Jones, rùnaire maireannach aig an roinn laghail dhen Riaghaltas Westminster, a dhreuchd suas is e a' togail fianais an aghaidh na Bile.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Poileataigs
Jan Morris

B' e sgrìobhaiche agus neach-aithris à Sasainn a bha ann an **Jan Morris**.

Rugadh Morris mar James Morris ann an Somerset 2 Dàmhair 1926 agus bha e na sgoilear ann an Oxford agus Lancing. Dh'obraich e airson am Western Daily Press ann am Bristol is chaidh e san Arm nuair a dh'fhrithealaich e mar oifigear fàisneise. An sin dh'ionnsaich e Beurla aig Oilthigh Oxford agus dheasaich e *Cherwell*. Phòs e Elizabeth Tuckniss ann an 1949.

Dh'obraich e airson The Times, is e ag aithris air Hillary agus Norgay a' sreap Everest, agus airson The Guardian. Dh'fhoillsich e a' chiad leabhar, *Coast to Coast* ('Cladach gu Cladach') ann an 1956 agus *Venice* ann an 1960. Fhuair Morris ath-bhuileachadh gnè ann an Casablanca ann an 1974 agus dh'fheum i a bean Elizabeth sgaradh o chèile. Dh'fhuirich iad ann an Llanystumdwy anns a' Chuimrigh agus chaidh iad sa' chom-pàirteachas sìobhalta ann an 2008. Chaochail i ann an 2020.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine à Sasainn
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Sasannach
Francisco de Zurbarán

B' e peantair às an Spàinn a bha ann am **Francisco de Zurbarán,** (Fuente de Cantos, Badajoz, 7 Samhain, 1598–Madrid, 27 Lùnastal, 1664) is e gnìomhail ann an Aois an Òir. Rugadh is thogadh e ann am Fuente de Cantos. Dh'ionnsaich e dealbhachd ann an Sevilla agus chaidh e na pheantair oifigeil a' bhaile ann an 1629. Bha buaidh mhòr aig Caravaggio is a chearcall air agus bha Diego Velázquez na charaid dha. Pheant e dealbhan miotas-eòlasach anns an lùchairt ùr aig Filip II na Spàinne is chaochail e anns a' bhochdainn ann am Madrid ann an 1664. Thug e buaidh uabhasach làidir air Bartolomé Esteban Murillo.



## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine às an Spàinn
Roinn-seòrsa:Luchd-ealain
Eala dhubh

'S e eun mòr dubh à Astràilia a tha ann an **eala dhubh** (Laideann: *Cygnus atratus*).

## Ealaidhean dubha agus Alba
Nochd a' chiad eala dhubh anns an Rìoghachd Aonaichte ann an 1791 ach cha do shìolaich iad ro 1902, agus chan eil i fhathast air liosta nan eòin aig a bheil sluagh fèin-sheasmhach sa Rioghachd Aonaichte.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eòin
Hugh Miller (creag-eòlaiche)

B’ creag-eòlaiche ainmeil a bha ann an **Hugh Miller** (no *Uisdean Mac a’ Mhuilleir* sa Ghàidhlig), 1802–1856.  Bha e ainmeil cuideachd mar bhall den Eaglais Shaor agus mar sgrìobhadair.  Rugadh e ann an Cromba san Eilean Dubh air 10 an Dàmhair 1902, agus bhàsaich e ann am Portobello air 24 an Dùbhlachd 1856.

Ged nach robh Gàidhlig aig Hugh Miller, oir b’ e Albais a bha aig muinntir bhaile Chrombaidh, cha robh am baile ach beagan mhìltean bho sgìre far an robh Gàidhlig aig an t-sluagh aig an àm, agus sgrìobh e an cunntas seo de ùrnaigh feasgair ann an sgeul a bheatha sa leabhar My Schools and Schoolmasters:

:*“...The concluding evening prayer was one of great solemnity and unction.  I was unacquainted with the language in which it was couched; but it was impossible to avoid being struck, notwithstanding, with its wrestling earnestness and fervour.  The man who poured it forth evidently believed there was an unseen ear open to it, and an all-seeing presence in the place, before whom every secret thought lay exposed.  The entire scene was a deeply impressive one”*

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2020-12-10: Gràin-cinnidh an obair Ùisdein Mhic a' Mhuilleir

Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
John Buchan

B' e **John Buchan, 1ad Bharan Tweedsmuir** ùghdar agus fear-poileataigs Albannach, a bha na riaghladair Chanada bho 1935 gu 1940.

Rugadh e ann am Peairt ann an 1875, mac ministear Eaglais na h-Alba agus thogadh e ann an Cathair Challdainn. Chaidh e gu Oilthigh Ghlaschu agus Oilthigh Oxford agus às dhèidh ceumnachadh fhuair e dreachd mar sheòltaire neo dioplomat ann an Afraga a Deas.

A bharrachd air dioplòmasachd agus poileataigs, 's e ùghdar soirbheachail a bh' ann, gu h-àraid leis an sreath de leabhraichean Richard Hannay, am measg dhiubh *The 39 Steps* agus *Greenmantle*.

Chaidh e thaghadh mar BhP airson Oilthighean na h-Alba ann an 1927.
Shiubhail e ann an Canada ann an 1940 nuair a bha e na àrd-riaghladair na dùthcha. Chaidh e na àrd-riaghladair ann an 1935 agus, aig an aon àm, Baran Tweedsmuir à Elsfield ann an Siorrachd Oxford.

## Bàrdachd
Mhol Ùisdean MacDhiarmaid na dàin a sgrìobh e anns an Albais, mar eisimpleir *Fisher Jamie* agus *The South Countrie*.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Albannach
An Pollach

Is e clachan **am Pollach** (no **Pollagh** sa Beurla). Tha e suidhichte air Oileán Acla, Contae Mhaigh Eo, eadar Dumha Acha agus An Caol. 

Tha traidisean làidir agus fada aig Acaill de chòmhlain phìoban agus tha còmhlan-pìoba aig am Pollach. Air Latha Naomh Pàdraig, bidh na còmhlain a ’cruinneachadh aig madainn aig am Achill Head Hotel sa bhaile agus a’ caismeachd air ais dha na bailtean aca fhèin.

Tha dà ionad meidigeach ann am Pollach agus Gob a' Choire, ceithir dotairean meidigeach làn-ùine agus dà bhanaltram Slàinte Poblach a ’còmhdach na sgìre.

## Tùsan

Roinn-seòrsa:Èirinn
Adam Sutherland (fìdhlear)

'S e fìdhlear à Earagaidh, faisg air Loch Nis, ann an Alba a tha ann an **Adam Sutherland**.

Chluich e còmhla ri iomadh còmhlan, Croft No.5, na Peatbog Faeries agus an Treacherous Orchestra nam measg. Sgrìobhaidh e fuinn cuideachd agus ann an 2017 bhuannaich e Sgrìobhaiche-ciùil na Bliadhna aig Na Trads.

## Clàran

### Na aonar

* 2013 - *Squall*
* 2018 - *Some Other Land*

### Clàr aona-òran

* 2020 - *Fatma's Waltz*

Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil
## Leabhraichean
Leabhraichean ciùil

* *What a Story a Pair of Boots Could Tell*
* *The Errogie Collection – Volume 1 – Tune Book*

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

* Làrach-lìn oifigeil
* air Bandcamp
* air Facebook
Cairt-làir

’S e lus beag a tha ann an **cairt-làir** (Beurla: tormentil) (Laideann: Potentilla erecta) air am bi flùraichean brèagha buidhe a’ nochdadh eadar tràth san earrach agus deireadh an fhoghair.

Tha an t-ainm “cairt-làir” a’ cur an céill gun robhas a’ cleachdadh stuth bho a fhreumhaichean (rìosoman) airson lìn agus leathair  a chartadh, agus chan ionann ri cairt (rusg) nan craobhan, gun robh e a’ fàs air an làr.

Tha tòrr ainmean eile air sa Ghàidhlig. Seo cuid aca: 
barra-braonain,
bàrr braonan nan con,
barra-braonain,
braonan,
braonan a' mhadaidh-ruaidh,
braonan-bachlaig,
braonan-fraoich,
brisgean,
cairt-leamhna,
corrachan-mhill a’ choin,
dìthean-cartach,
eamhan,
leamhnach,
leanartach,
neamhanan,
neamhargan an fhraoich

## Dealbhan

Potentilla erecta - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-248.jpg


## Ceanglaichean a-mach
* ScotlandsNature.blog 2020-12-11 Cairt-làir – lus beag le cliù mòr - le Ruairidh MacIlleathain

Roinn-seòrsa:Luibhean