open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
An Roinn-Eòrpa

Is mòr-thìr an **Roinn-Eòrpa,** aon de na seachd tìrean mòra, agus e na pàirt Siar de Euràisia. Tha i air a dealachadh bho Àisia le crìoch thraidiseanta a tha air a cumadh leis na Beanntan Uralach 'san Ruis, am Bosphorus 'san Tuirc agus bho Afraga leis a' Mhuir Meadhanach. Tha an an Cuan Siar air taobh an Iar na Roinn-Eòrpa. Tha mu leth-cheud dhùthaich 'san Roinn-Eòrpa.

* Faic cuideachd: An t-Aonadh Eòrpach

## Bunachas

Anns an Eòlas-sgeulachd na Greug, bha Europa 'na ban-phrionnsa Fhèniseach a bha air a goid air falbh le Zeus, agus e ann an dreach tarbh, 's gun tug e do dh'eilean Chrèat i, far an do rug i Minos. 

## Stàitean agus Dùthchannan
Chan eil stàitean na **Roinn-Eòrpa** ceangailte ri chèile le cruinn-eòlas a-mhàin: dh'fhàs iad gu bhith ceangailte ann eachdraidh cuideachd, a bharrachd air ceanglaichean eile tha ann, m.e.: cultar, gniomhachas, poileataigs, lagha.

Is e seo liosta nan stàitean agus dùthchannan na Roinn-Eòrpa a chleachdar aig na Dùthchannan Aonaichte. Ach tha liostaichean eile ann. Mar sin s' urrainn do na stàitean neo na h-àireamhan a bhith eadar-dhealaichte.

## Iomraidhean


Eòrpa
*
Bò

'S e gnè bèiste tuathanaich a tha anns na **crodh**. Is **bò** a' gnè bhoireann agus 's e **tarbh** a' ghnè fhireann. Canar laogh ri crodh òg, eadar la breith agus Oidhche Shamhna. Mar a tha an sean-fhacal ag ràdh: *"Oidhche Shamhna theirear gamhna ris na laoigh."* 

Cumar crodh airson an da chuid airson feòil agus airson bainne. Tha e measaichte gun robh crodh na bun-stèidh don eaconomaidh Gàidhealach sìos dhan 18mh linn. 

## Dealbhan

Faidhle:HighlandCow.01.jpg|*[[Bò Ghàidhealach]]*
Faidhle:Abbildzüchtung Bos primigenius Rheinauer Wald.JPG
Faidhle:Aberdeen-Angus Cattle - geograph.org.uk - 563174.jpg
Faidhle:Angus cattle.jpg
Faidhle:AyrshireCattle1.JPG
Faidhle:Beef Shorthorn calf.jpg
Faidhle:Belted Galloway cow J4.jpg
Faidhle:Calf cradle.JPG
Faidhle:Cattle near Hagdale - geograph.org.uk - 1738887.jpg
Faidhle:Da morgannwgbach.jpg
Faidhle:Galloway.jpg
Faidhle:Luing cattle - geograph.org.uk - 389320.jpg
Faidhle:Maler der Grabkammer des Menna 012.jpg
Faidhle:Murray Greys 03.JPG
Faidhle:Red angus cows oregon.jpg
Faidhle:Red Angus Heifer.jpg
Faidhle:Texas Longhorn cow.jpg
Faidhle:White Park.jpg
Faidhle:
Faidhle:
Faidhle:
Faidhle:
Faidhle:


Roinn-seòrsa:Bó
Roinn-seòrsa:Mamalan
Broc

Tha am **broc** na shineach dubh, liath agus geal, a tha feòil-itheach. Tha e anns an teaghladh Mustelidae. Is e *Meles meles* an seòrsa a gheibhear ann an Albainn.

Tha srianan geala air a cheann. Bidh iad a’ dèanamh dachaigh fo thalamh. Theirear “tùitean” neo “srianach” ris cuideachd.

## Rangachadh
* **Teaghladh Mustelidae**
** Fo-theaghlach Lutrinae: Dòbhran
** **Fo-theaghlach Melinae**
*** Indonesian or Javan Stink Badger (Teledu), *Mydaus javanensis*
*** Palawan Stink Badger, *Mydaus marchei*
*** Hog Badger, *Arctonyx collaris*
*** Burmese Ferret Badger, *Melogale personata* 
*** Oriental Ferret Badger, *Melogale orientalis* 
*** Chinese Ferret Badger, *Melogale moschata* 
*** Everett's Ferret Badger, *Melogale everetti*
*** Eurasian Badger, *Meles meles*
** **Subfamily Mellivorinae**
*** Ratel or Honey Badger, *Mellivora capensis*
** **Fo-theaghlach Taxidinae**:
*** American Badger, *Taxidea taxus*
** Fo-theaghlach Mustelinae: weasels, martens, polecats is allies

## Ceanglaichean a-muigh
* The Badger Trust (formerly the National Federation of Badger Groups)
* Badgerland - The Definitive On-Line Guide to Badgers (Meles meles) in the UK
* Steve Jackson's Badger Pages
* The Virtual Badger Sett (Taxidea, North American Badgers)
* Badgers in Spain

Roinn-seòrsa:Neasan
Roinn-seòrsa:Mamalan
Feòrag

Tha an **fheòrag** ’na mamal agus ’na creimiche (iolra: feòragan).
* feòrag-ghlas (*Sciurus carolinensis*)
* feòrag-ruadh (*Sciurus vulgaris*)
* feòrag-thalmhainn

## Dealbhan

Lightmatter wild squirrel.jpg|thumb|Feòrag-ghlas ag ithe cnò
Eichhörnchen auf Schnee.jpg|thumb|Feòrag-ruadh (*Sciurus vulgaris*)


## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2015-08-25: Cuideachadh dha feòragan ruadha
* BBC Naidheachdan 2017-02-24: Cogadh na Feòraige Lèith

Roinn-seòrsa:Creimiche
Roinn-seòrsa:Mamalan
Mamal

* aardvark	
* alpaca 
* apa
* asal
* dòbhran (biast-dhùbh)
* bò
* broc
* cat
* cù
* coineanach no rabaid
* damh
* each-mara (mamal)
* fiadh
* feòrag
* ialtag 
* los-leathann 
* madadh-allaidh no faol
* mathan
* muc
* oilbheint
* sionnach
* tìgear
* wombat

----
* urial
* wildebeest
* yak
* zebra

*
Pèist

'S e seòrsa beathach a tha ann an **pèist** (cuideachd **snàigean** no **snàigeach**; Beurla: *reptile*).

Cluichidh pèistean pàirt cudromach ann an àrainneachd nan roinnean tropaigeach agus fo-thropaigeach; sna coilltean-uisge agus fàsaichean. Coltach ri beathaichean eile, 's e call nan dachaighean an cunnart as motha fa chomhair pèistean. 

Gheibhear craiceann tiugh le lannan air pèist.

## Snàigean
* alligator
* anaconda
* boa
* còbra
* crogall 
* Leòmhann-làir
* turtur
* tyrannosaurus

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Stòr-dàta nam pèistean (en)

Roinn-seòrsa:Beathaichean
*
Saidheans cognatach

'S e rannsachadh timcheall ciamar a nì daoine an smuaintean agus mar a bheir breithneachadh ri an smuaintean a tha ann an **eòlaidheachd na tuigse** (no **saidheans cognatach**).

Tha e ceangailte ri eòlas-inntinn agus saidheans coimpiutair.
Dh'ainmich Christopher Longuet-Higgins e saidheans cognatach agus tha Oilthigh Dhùn Èideann cudromach anns an saidheans seo fhathast.

Roinn-seòrsa:Eòlas-inntinn
Coineanach

Tha **coineanach** (neo **rabaid**) (iolra: coineanaich; rabaidean) na sheòrsa sineach beag, ann an teaghlach Leporidae. Tha cluasan fada aca, agus ithidh iad feur. Tha iad cumanta ann an iomadh àite, ach rinn iad sgrios mòr ann an Astràilia nuair a chuir na h-Eòrpaich fear no dha ann.

Tha seachd gèineasan san teaghlach seo, air a bheil an t-ainm "coineanach":
* Coineanach Eòrpach (*Oryctolagus cuniculus*, ri fhaighinn an an Alba)
* *Cottontail* (gèineas *Sylvilagus*; 13 spèiseasan),
* Coineanach Anami (*Pentalagus furnessi*, spèiseas ann an cunnart ann an eilean Amami Oshima, an Iapan). 

Tha iomadh seòrsa eile ann, agus tha iad, còmhla ri *pikas* agus maighich, anns an òrdugh *Lagomorpha*.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2015-09-09: Nisich a' dol an tòir air na rabaidean
* BBC Naidheachdan 2016-07-21: Còrr air 1,000 rabaid air an spadadh ann an Nis
* BBC Naidheachdan 2016-07-21: Sgeama spadaidh nan coineanach *(aithris-bhideo 1:47)*

Roinn-seòrsa:Creimiche
Roinn-seòrsa:Mamalan
Dòbhran

Tha **dòbhran donn** no **dobhar-chù** na shineach feòil-itheach beag a tha a' fuireach san t-uisge (an dà chuid bùrn is sàl) agus air tìr. Tha iad nam ball den teaghlach mòr is farsaing Mustelidae, aig a bheil am feocallan, am broc agus an easag. Tha 13 seòrsaichean ann, ann an 7 gèineasan, air feadh an t-Saoghail.

Canar **biast-dubh** ris an dòbhran donn ann an cuid a dh'àiteachan air a' Ghàidhealtachd, far a bheil e gu math cumanta.

Tha an t-ainm Beinn Dòbhrain fear den beanntan ainmeil na h-Alba.

Roinn-seòrsa:Neasan
Roinn-seòrsa:Mamalan
Live 8

Sreath de chuirmean-ciuil mòra a chaidh an cur air doigh gus aire a thoirt air trioblaidean an teasamh saoghail.  Chaidh e air adhart an comann le Cuir Bochdainn Air Culaibh.

Chaidh consairtean a chumail air an aon latha ann an Lunnainn, Philadelphia, Toronto, Tokyo, Berlin, Paris, An Ròimh agus Mosgo.

Chaidh an consairt mu dheireadh a chluich aig Achadh Mhoireach ann an Dùn Eideann trì laithean as an deidh.

Roinn-seòrsa:ceòl
Dath na gruaige

Tha mòran chaochlaidhean aig duine daonna ann an **dath na gruaige** agus  dèanamh na gruaige.

Hair color is the result of pigmentation due to the presence of the chemicals of mealainin. An bitheantas, le tuilleadh mealainin, bidh an dath na gruaige nas duirche. 

Am bitheantas, atharraichidh an dath na gruaige nam daoine-cloinne agus nan inbheachan à buidhe bàn ri dubh dìomhair. Tha an sgaoileadh dùthchasach nan dathan air a chaochladh gu h-eachdraidheil leis na h-àiteachan eòlas-cruinneil. Mar eisimpleir, tha dubh-dhonn agus dubh a' buadhachadh air an Ear Mheadhanach, Aimearaga a Tuath, agus Roinn-Eòrpa mu Dheas, agus tha dathan fiù is nas duirche a' tachairt air an Àisia an Ear, Àisia a Deas, cho math ri Afraga sna Criosan agus air Aimearaga Mheadhanach; tha nas cumainte donn nas soilleire air an Roinn-Eòrpa Mheadhanach, bàn/fionn 'san Roinn-Eòrpa, agus ruadh air Èireann agus Breatainn Mhòr.

Gabhaidh ainmean air na dathan na gruaige dhaonna a-staigh:
* donn, seòclaid, caineal, ciar, finic, dorcha, dubh, an fithich, 
* bàn, fionn, gainmheil, buidhe, bàn-ruadh, an òir, mil, cruithneachd, buidhe-shoilleir, 
* ruadh, geanm-chnò, dearg, teineach, caineal, buidhe-dhonn, buidhe-ruadh, cabhach-ruadh, dubh-dhonn, dubh-ruadh, òr-bhuidhe, ruadh-bhuidhe	
* airgead, geal, liath, clach-èiteig, sneachdail.

Atharraichidh daoine an dath na gruaige ri dathan nach tachair gu nàdarra.

## Buaidhean an fàis aosda air dath na gruaige
Tachraidh atharrachadh gu nàdarra mar as trice nuair fàsaidh daoine nas aosta, mar as trice a' tionndadh am gruag à an dath nàdarra ri liath, agus an uair sin ri geal.

## Cuir lèigheile a' toirt buaidh air dath na gruaige
Tha a' ghealachd 'na mì-ghnàthas ginteil nuair chan eil dath air lorgadh 'sna sùilean no sa' ghruag dhaoine-daonna, a' dèanamh bàn-ghorm na sùilean agus geal a' ghruag.

## Gruag àirseachail
'S urrainn dhan dath na gruaige aig mamaidhean no daoine air ollanachadh atharrachadh thar tràthan mòra.

## Seallaibh cuideachd
* Dath nan sùilean

## Iomraidhean
* 

## Ceanglaichean a-mach
*Gruag àirseachail

Roinn-seòrsa:Fiamh daonna
Galla

Tha **galla** 'na cù boireann no an boireannach nam beathaichean eile an teaghlaich mhadrach. Sa' chleachdadh choitcheann, tha gu tric air chleachdadh an facal *galla* ann am ciall an riochd-bhriathar a bharrachd a thàmailteachadh cuideigin, gu sònraichte bean mar as trice, no a thoirt dealbh air bean a tha aingeach, ceannsgalach, sàthach, agus/no an-tlachdmhor. Faodaidh e air chleachdadh a bhith a thoirt iomradhair fireannach boireannta.

Roinn-seòrsa:Gràisgealachd
Mil

Tha **mil** 'na lionn mhilis is bhìtheanach air churthachadh le seilleanan agus le frìdean eile bhon sile nam blàthan.

'S mil nas mìlse na siùcar agus tha buaidhean dreachmhora stuth-duileolach air fuine aig mil. Tha blas sònraichte aig mil gun treòraich roinn nan daoine a bhith nas fheàrr air mil thar siùcar agus milsichean eile. 

Cha mhill mil lionnach. Do bhrìgh a co-chruinneachadh an t-siùcair, marbhaidh i bitheagan le lobhadh-lionna-fala. Cha dh'fhàs beoghail innte beirm nàdarra air sgèith do bhrìgh tha ro-ìseal an stuth na taiseachd. Caochailidh à 14% ri 18% an stuth na taiseachd mil nàdarra, amh. Cho fada ri mairidh an stuth na taiseachd fodha 18%, cha shìolaich ann am mil gu bhith fàs-bheairt sam bith ri meudan cudthromach.

Socraichidh na buinn am blàith na meala an rannsachadh nam poileanan agus nam pòran ann am mil amh (eòlas-meala). Do bhrìgh giùlainidh seilleanan dealanachd shocrach, agus is urrainn dhaibh bloighean eile tarraing, 's urrainn do na dòighean ceudna an eòlais-meala air chleachdadh a bhith ann an rannsachaidhean tìreile raon nam bloighean gath-bheòthalach, duslach, no truailleadh nam bloighean.

Tha poileanachadh buaidh shònraichte nam seilleanan a' cruinneachadh sile a dhèanamh mil, gur brìgheil ris na lusan bòrcadh.

## Seallaibh cuideachd
* Mil na Bangladesh
* Mil na Suòmaidhe
* Glùcos
* Sruthadh na meala
* Clàr nam geinealagan
* Clàr nan dòighean
* Clàr nan lusan-meala
* sile
* Mil na Philippines

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2017-02-03: Mil Bharraigh

Roinn-seòrsa:Biadh
Roinn-seòrsa:Spìosradh
Bàn-dhearg

'S e dath dèanta le measgachadh geal agus dearg a tha ann an **bàn-dhearg** neo *pinc*. Tha mòran dhathan ann air leth an datha.

## Bàn-dhearg ann an gnè agus suidheachadh-miann

* Tha ceangal aig an dath bàn-dhearg leis na buill-gineamhainn an boireannaich.

* Tha fir an-diugh a' ceannach aodach bàn-dhearg, a bha gus amannan ùra air smaoineachadh toirmeasg air fir (co-dhiù air an Iar). 

* Tha cuideachd ceangailte ri fir cho-sheòrsach, leasbaichean, agus dà-mhiannaichean, gu tric anns an dealbh na trì-cheàrnaig bhàn-dhearg.

## Seallaibh cuideachd
* Clàr nan dathan

## Ceanglaichean a-mach
* Freagairtean Google – Bàn-dhearg, Carson a Tha Banail?

Roinn-seòrsa:Dathan
Còrnaich

Fuirichidh na **Còrnaich** anns a' Chòrn. 'S e nàisean Ceilteach a tha annta.

## Daoine ainmeil
* Emily Hobhouse 
* Bob Fitzsimmons 
* Richard Trevithick 
* John Couch Adams 
* Edward Boscawen 
* Humphry Davy

Roinn-seòrsa:A' Chòrn
A’ Chòrn

'S e siorrachd ann an Sasainn a th'ann **a' Chòrn** (Còrnais: *Kernow*, Beurla: *Cornwall*), tha i aig bonn Shasainn aig an taobh Iar. Tha an Caolais na Frainge aig an taobh deas den Chòrn, Devon aig an taobh ear, an Cuan na h-Èireann aig an taobh tuath, leis an Cuan Siar aig an iar. Tha a' Chòrn aon de na sia dùthchannan ceilteach, còmhla ri a' Chùimrigh, am Breatainn Bheag, Alba, Èirinn, is an Eilean Mhannainn. Tha 568,210 a' fuirich ann a' Chòrn. Tha a' Chòrn 3563 cilemeatairean mòr, agus 's e Trùru am prìomh-baile.

## Daoine ainmeil
* Antony Hewish, reul-eòlaiche agus buannaiche na Duais Nobel

## Ceanglaichean a-mach
* Comhairle na Còirne
* Tramfordh Kambronn ha Rysrudh! *(sa Ghàidhlig, mu slighe-trama a bha sa Chòrn)*

Roinn-seòrsa:An Rìoghachd Aonaichte
Roinn-seòrsa:A' Chòrn
Breatainn Mhòr

'S e **Breatainn Mhòr** (Cuimris: *Prydain Fawr*, Beurla Ghallda: *Great Breetain*, Còrnais: *Breten Veur*, Beurla: * Great Britain*) an t-ainm a tha air an eilean as motha anns na h-Eileanan Bhreatannach. Tha seo is coireach gu bheil Breatainn Bheag, dùthaich Ceilteach, ann air taobh an Iar na Frainge - 's e sin an t-àite far a bheil Breatannais ga bruidhinn. Anns a' Ghaeilge, cleachdar "Breatainn Bheag" air a' Chuimrigh.

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Eileanan
Roinn-seòrsa:An Rìoghachd Aonaichte
Roinn-seòrsa:An Roinn-Eòrpa
Ioslam

'S e creideamh a tha ann an **Ioslam** (Arabais: الإسلام) a thoisich Mohammad.

## Sgaoil Ioslaim
Anns a' chiad sia linn de dh'eachdraidh Ioslaim, 's e aon de na rudan as mothachail an strì eadar an creideamh ùr ud agus an fheadhainn eile (Crìosdaidheachd agus creideamh Soroaster ann am Peirse) a chaill torr is barrachd talamh ris ann an cogaidhean an dèidh do Mohammad agus an sluagh aige tòiseachadh air ceannairc an aghaidh na dùthchannan mun cuairt. Anns a' bhliadhna 600 bha dà Impireachd mhòr, shean agus chumhachdach gun teagamh air gach taobh den roinn ris an canar an Ear Mheadhanach san latha an-diugh; 

'S e a' chiad tè dhiubh an impireachd Roimh Earrach, ris an canar 'Byzantium' mar is tric, leis a' phrìomh-bhaile Constantinople (Istanbul anns an Tuirc san latha an-diugh). Ged a thuit an Ròimh agus an impireachd anns an Iar fo sgrios na sean Ghearmailtich, no Gotaich, bha am pàirt seo den impireachd ainmeil ud fhathast beò, làidir agus dha-rìribh cha mhòr cho cumhachdach ris an Roimh aig àm sam bith de dh'eachdraidh. Nas fhaide an ear bha Impireachd Phersia, no Iran, ris an canar an Impireachd Sassanid mar is tric. B' e seo dùthaich eile le eachdraidh a cheart cho aosd ris an Roimh agus gu dearbh tha e duilich àm sam bith a lorg an eachdraidh 'nuair nach robh an da impireachd mhòr seo a' cogadh an aghaidh a chèile. Aig an àm seo bha Afraga a Tuath, gu h-àraid an Èipheit, an talamh far a bheil an Tuirc san latha an-diugh, a' Ghrèig, taobh a deas an Eadailt agus oirthir am meadhan ear fo smachd Constantinople.

## Daoine Ainmeil
*Khayr al-Din al-Ramli (1585 - 1671)

## Ceangal a-mach
* www.islamhouse.com

## Dealbhan

File:FirstSurahKoran.jpg


## Iomraidhean



Roinn-seòrsa:Creideamh
Roinn-seòrsa:An Ear Mheadhanach
Al-Ghazali

Bha **Abu Hāmed Mohammad ibn Mohammad al-Ghazzālī** (1058 - 1111) (Arabais: ابو حامد محمد بن محمد الغزالى ), aithnichte mar **al-Ghazali**, na dhiadhair Ioslamach, fheallsanach, agus fhàidh.

## Beatha
Rugadh e ann an Tabaran, baile ann an sgìre Tus, anns a' mhòr-roinn Khorasan, Iran.

Chaidh a dhèanamh na Mhaighstear de Cholaiste Nizamiyyah an Baghdad 'sa bhliadhna 1091. Mar ceann an coimhearsnachd Muslim, bha e trang a' teagaisg agus a' toirt seachad òraidean air lagh an creideamh agus cuideachd ag argamaid an aghaidh mì-chreideamh. 

An deidh ceithir bliadhna ge-ta dh'fhàs al-Ghazali diombach agus mì-chinnteach mu chreideamh agus mu dheireadh dh'fhàg e Baghdad. Chuir e seachad dà bhliadhna air cuairt tro Shiria agus Ierusalem gu Mecca. Thill e gu Tus agus chuir e seachad a thìde a' sgrìobhadh, a gabhal pàirt ann an gnàthasan Sufi agus a' teagaisg a luchd-leanmhainn gus àm a bhàis. Sgrìobh e ann an Arabais agus Peirsis.

## Tùsan
* Griffel, Frank. (2009). *Al-Ghazālī's Philosophical Theology* (Oxford: Oxford University Press)

Roinn-seòrsa:Islam
Roinn-seòrsa:Feallsanaich Ioslamach
Atharrachadh na Gnàth-shìde

Theirear **Atharrachadh na Gnàth-shìde** no **Blàthachadh na Cruinne** no **Teasachadh na Cruinne** ris an àrdachadh ann an teas meadhanach thar uachdar na Cruinne air sgàth CO₂ agus gasaichean eile bhith a’ dol san aile bho bhith a’ losgadh gual agus òla – àrdachadh a thòisich timcheall air a’ bhliadhna 1850 agus a tha a’ sìor togail astair sna beagan bhliadhnaichean a chaidh seachad.

Thathar an dùil ri duilgheadasan móra àiteachais ann an iomadh dùthaich agus acras agus gluasadan sluaigh, air sgàth atharrachaidhean gnàth-shìde leithid gainnead uisge, no cus uisge, no cus teasa, no cus fuachd no cus gaoithe. Chan urainnear bhith cinnteach ciamar a bhios an ghnàth-shìde ag atharrachadh anns gach sgìre fa leth. Dh’fhaodadh caochlaidean a thighinn air na mór-shruthan sàile sna cuantan móra a tha a’ toirt buaidh air an ghnàth-shìde mun timcheall.  Thathar an dùil gun déid na mìltean de spèiseasan de lusan ’s de bheòthaichean à bith nuair a dh’atharraicheas an àrainneachd anns a bheil iad beò.  Théid clàr na mara an àirde. Beagan an toiseach ach dona gu leòr gus sgrios a dhèanamh air eileanan ìseal sa Chuan Sèimh mar eisimpleir, air dùthchannan ìsle far a bheil na milleanan a’ fuireach agus air mór-bhailtean ìsle.  An uair sin móran agus dha-rìreabh sgriosail nuair a leaghas an comhdadh deighe, cileameadairean de dhoimhneachd, a tha air Graonlainn. Nuair a thòiseachas an comhdach deighe a’ leaghadh, cha ghabh stad a chur air an leaghadh sin ann an dòigh sam bith.

## Faic cuideachd
* Buaidh an taigh-ghloine
* Aonta Pharis
* Atharraichean gnàth-shìde thar nan linntean

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Bitesize: Atharrachadh na gnàth-shìde
* BBC Bitesize: Ionnsachadh airson Seasmhachd
* Gnàth-shìde - bileag-fiosrachaidh bho Riaghaltas na h-Alba *(2014)*
* Atharrachadh na Gnàth-shìde agus dualchas na h-Alba: Am fios a bu chòir a bhith agad
* Sreath shònraichte aig BBC Alba air Atharrachadh na Gnàth-shìde
** BBC Naidheachdan 2019-02-18: Atharrachadh na sìde: Dè th'ann *(bhideo 3:12)*
** BBC Naidheachdan 2019-02-19: Atharrachadh na sìde: Iomairtean *(bhideo 2:46)*
** BBC Naidheachdan 2019-02-21: Atharrachadh na sìde: Radaigeach *(bhideo 3:54)*
** BBC Naidheachdan 2019-02-22: Atharrachadh na sìde: Ola is cumhachd *(bhideo 3:14)*
* BBC Naidheachdan 2019-03-26: Buaidh na h-aimsire *(bhideo:1:55 mu phìos ealain aig Taigh Chearsabhagh)*
* BBC Naidheachdan 2019-12-03: Cunnart gum falbh an sneachd bhon Mhonadh Ruadh
* BBC Naidheachdan 2020-03-02: “Barrachd airgid” a dhìth a thaobh atharrachadh na gnàth-shìde *(a rèir Aonadh nan Tuathanach an Alba)*

Roinn-seòrsa:Eòlas-aimsir
Còrnais

'S e cànan  Innd-Eòrpach agus Ceilteach a tha anns a' **Chornais** a tha ga bruidhinn anns a' Chòrn. Tha dlùth chàirdeas eadar a' Chornais agus na cànain eile Breatannach anns an teaghlach Cheilteach; a' Chuimris agus am a’ Bhreatannais.

### Abairtean Cumanta
Tha litreachadh na faclan ann an *Chernewek Kemmyn*:

## Ceanglaichean a-mach
* Kowethas an yeth Kernewek - buidheann labhairt na Còrnaise
* 
* Wikipedia sa Chòrnais
* Faclairean Còrnais tro Multidict
* Bunadas - stòr-dàta far an rannsaichear ceanglaichean eadar faclan Còrnais agus Gàidhlig
* BBC Naidheachdan 2019-11-20: Sùil air Mion-Chànain: Còrnais *(aithris bhideo 2:44)*
* 

Roinn-seòrsa:Cànain sa' Bhreatainn Mhòr
Roinn-seòrsa:Cànain Bhriothonnach
Buaidh an taigh-ghloine

Tha an **buaidh an taigh-ghloine**, air lorgadh a-mach a' chiad le Joseph Fourier ann an 1824, agus air rannsachadh gu h-àireamhail a' chiad le Svante Arrhenius ann an 1896, 'na seòladh gum teasaich àile planaid le. 

Tha buaidhean an taigh-ghloine aig Corg, ribhinn (planaid) agus colainn speurach eile le àileachan (mar Titan), ach air sochar bheir an còrr an ailt seo iomradh air a' chùis na Talmhainn.

Sa' bhruidhinn chumanta, faodaidh an facal *buaidh an taigh-ghloine* air chleachdadh a bhith a thoirt iomradh a bharrachd air a' bhuaidh an taigh-ghloine nàdarra, a tha a' bhuaidh an taigh-ghloine gun tachair gu nàdarra air Talamh, no air a' bhuaidh àrdaichte (duine-gineach) an taigh-ghloine, gun tig gu crìoch às a' ghnìomhadh nan daoine daonna (seallaibh cuideachd blàthachadh na cruinne). Tha a' chùis shean air ghabhail ri le gu lèir; tha air ghabhail ri a' chùis leis a' chuid as motha nan eòlaichean, ged th' ann cuid chonnspaid (seallaibh beachd na h-eòlaidheachd air an atharrachadh na h-aimsire agus creidsinn nan atharrachaidhean ùra na h-aimsire).

## A' bhuaidh an taigh-ghloine nàdarra
### Seòladh
Gheibh an Talamh meud mòr na gathachd na grèine. 

Roinn-seòrsa:Eòlas-aimsir
Roinn-seòrsa:Àile
Teine

Ma bhios rudeigin a losgadh bidh **teine** ann.

Thug Michael Faraday sreath de dh'òraidean ainmeil mu cheimigeachd teine aig an Institiud Rìoghail ann an Lunnainn.

## Teintean anns an ùine bhig a dh'fhalbh
* Tùr Grenfell ann an Lunnainn (2017)
* Notre Dame ann am Paris (2019)
* Ann an Astràilia (2019/2020)
## Faic cuideachd
* Teine-èiginn

## Iomraidhean

*
Roinn-seòrsa:Eòlas-nàdair
Gainmheach

Tha **gainmheach** na clachan glè bheaga. Tha iad cumanta air cladaich, agus fàsaichean.

Roinn-seòrsa:Tìr-eòlas
Roinn-seòrsa:Fàsaichean
Ray Bradbury

B' e ùghdar Ameireaganach a bha ann an **Ray Bradbury** (22 an Lùnasdal 1920–5 an t-Ògmhios 2012). 

Rugadh e ann an Waukegan, Illinois ach dh'imrich a phàrantan do Los Angeles nuair a bha e òg. Sgrìobh e mòran làmh-sgrìobhainnean is chaidh e na sgrìobhaiche proifeasanta ann an 1943. Tha e ainmeil air sgàth 's gun do sgrìobh e leabhraichean ficsean-saidheans agus 's e na h-obraichean is cliùiteach aige na nobhailean *[[The Martian Chronicles]]*, *[[Fahrenheit 451]]* agus cruinneachadh nan sgeulachd *[[The Illustrated Man]]* (1951).

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Aimeireaganach
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Star Wars

Sreath de fiolmaichean ficsean-saidheans le George Lucas.

#Prògram I : *[[The Phantom Menace]]* (Am Bagradh Taibhseach)
#Prògram II : *[[Attack of the CLones]]* (Ionnsaigh nan Ath-Bhreac)
#Prògram III : *[[Revenge of the Sith]]* (Ioghaltas nan Sif)
#Prògram IV : *[[A New Hope]]* (Dochas Ur)
#Prògram V : *[[The Empire Strikes Back]]* (An t-Impire a' Bualadh Air- Ais)
#Prògram VI : *[[Return of the Jedi]]* (Tilleadh nan Jedi)
#Prògram VII : *[[The Force Awakens]]*

Roinn-seòrsa:Film
Òr

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **òr** le samhla **Au** agus àireamh atamach 79.

'S e meatailt a tha ann. Tha e buidhe, deàrrsach agus prìseil. Tha a fheartan coltach ri na feartan airgid agus copair.

Chaidh mòran fàinne agus airgead air a dhèanamh le òr. 'S e òr-cheàrdaichean an t-ainm a tha air na daoine a dh'obraicheas leis an òr.

## Eachdraidh

'S e meatailt uasal a tha ann an òr. Air an adhbhar sin chaidh e ga lorg san talamh mar meinnear anns an t-àm ro-eachdraidheil.

## Ceanglaichean a-mach
* WebElements.com – Òr (cuideachd air chleachdadh cho iomradh)
* Ionad-taisbeanaidh nan Dùil - Òr Dùthchasach
* ''Getting Gold'' leabhar 1898

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Meatailt
Roinn-seòrsa:Meatailtean trastach
Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Ceithir dùil phrìomh-shamhlach

## Na dùilean prìomh-shamhlach air a' Ghrèig
'S e na dùilean prìomh-shamhlach Grèigeach a th' anns an Teine, an Talamh, an t-Adhar, agus an t-Uisge. Riochdaichidh iad anns a' Feallsanachd Ghrèigeach, eòlaidheachd, agus eòlas-leighis na rìoghachaidhean nan co-eagar far an tha h-uile rud/neach beò agus far an tha h-uile rud/neach leis a' co-sheasamh.

* Tha teth agus searg '''Teine'''.
* Tha fuar agus searg '''Talamh'''.
* Tha teth agus fliuch '''Adhar'''.
* Tha fuar agus fliuch '''Uisge'''.

## Seallaibh cuideachd
* Clàr nam co-sgrìobhaichean

## Ceanglaichean a-mach
*Caochlaidhean nan ceithir dùil phrìomh-shamhlach

Roinn-seòrsa:Rannsachadh-ubaig
Roinn-seòrsa:Reul-eòlas
Roinn-seòrsa:Eachdraidh an nàdair-fheallsanachd
Roinn-seòrsa:Beachdan-smuain à cleachdadh na h-eòlaidheachd
Roinn-seòrsa:Eòlas-àireamh
Air ais air an Ran Dan

'S e cleas-cluich a bha seo a bha air a dhèanamh dha daoine de aois sam bith. 'S e prògram sgeidse a bha ann le cruth coltach ri prògraman nas ainmeil den t-seòrsa seo mar Little Britain. Thàinig a' chiad sreath de phrògraman a-mach air an telebhisean anns na naochadan. As dèidh an sreath seo thighinn gu crìoch, cha robh sreath eile air a dhèanamh gu 2004. Cha robh an dàra sreath seo cho mòr-chòrdte ris a' chiad agus bha gu leor daoine ann den bheachd nach robh e cho eughainn agus gun robh an àbhachdas aig a' phrògram a-nis aosta agus *cliched/hackneyed*. Ach 's ann san t-sreath seo a nochd feadhainn de na caractaran a' bhiodh is mòr-chòrdte anns an treas sreath a thàinig a-mach ann 2005. 'S e aon de na caractaran seo PC Alasdair Stiùbhairt agus fhuair e sreath phrògram dha fhèin.

Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Albannach bho na 2000an
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean a thòisich ann an 2004
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean a thàinig gu crìch ann an 2005
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Albannach
Roinn-seòrsa:BBC Alba
Roinn-seòrsa:Telebhisean Gàidhlig
Gavrilo Princip

B' e **Gavrilo Princip** (Cirilis: *Гаврило Принцип*) (25 an t-Iuchar 1894–28 an Giblean 1918) an t-Sèirbeach Bosnianach a mhurt am Prìomh-dhiùc Franz Ferdinand agus a bhean Sòfi, Ban-diùc de Hohenberg, air an 28 den t-Ògmhios 1914. 'S e an gnìomhair seo aon de na rudan a' lean gu an Cogadh Mòr.

Rugadh e ann an Obljaj san taobh an iar Bosnia. Dh'imrich e gu Sarajevo nuair a bha e 13 is don t-Sèirb ceithir bliadhna an dèidh seo. Chaidh e ann am buidheann rèabhlaideach a bha an aghaidh an Ìmpireachd Ostair-Ungaire is rinn iad plana air pearsa cudromach ìmpireil a mharbhadh. Cha deach a chur gu bàs airson muirt o chionn 's gun robh e ro òg, is chaochail e ann am prìosan ann an Theresienstadt ann an 1918.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Na Balcain
Roinn-seòrsa:An Cogadh Mòr
Dòmhnall Mac an Deòir

B' e neach-poileataigs na h-Alba a bha ann an **Dòmhnall Mac an Deòir** (no Dòmhnall Deòireach, Beurla: *Donald Dewar*). B' esan a' chiad Prìomh Ministear aig Alba.

## Eachdraidh-bheatha

Rugadh e ann an Glaschu agus chaidh e gu Acadamaidh Glaschu agus an uairsin gu Oilthigh Glaschu. 'S ann aig Oilthigh Glaschu a choinnich e Iain Smith, a bha às déidh sin 'na cheannard aig Pàrtaidh Làbarach na h-Alba, aig comunn deasbaid an oilthigh. 

Bha e na bhall de Phàrtaidh Làbarach na h-Alba agus den Phàrtaidh Làbarach Breatannach bho aois òg. Fhad 's a bha e ag obair ann an Glaschu mar neach-lagha chaidh a thaghadh 'na Bhall-Phàrlamaid airson an roinn-taghaidh Obar Dheathain a Deas, aig aois 28, anns an taghadh coitcheann 1966. Ann an 1970 dh'fhàg a bhean 's màthair an dithis cloinne e airson am fear-lagha Albannach Derry Irvine. Cha do rèitich an dithis fear a-riamh ged a bha iad còmhla anns an aon Chaibineat ann an 1997. Cha do phòs e a-rithist. Cuideachd ann an 1970 chaill e an seat aige anns an taghadh coitcheann 1970.

Thug e greis a mach a poileataigs anns na seachdadan ach thill e ann an 1978 mar Ball-Phàrlamaid ann san fhrith-thaghadh Glaschu Gart Sgadain. Dh'èirich e gu luath troimh na h-ìrean agus ann an 1984 bha e 'na bhall den chaibineat dùbhlanach.

### Pàrlamaid na h-Alba

Ann an 1997 nuair a bhuannaich am Pàrtaidh Làbarach an taghadh coitcheann rinn Tony Blair e 'na Rùnaire Stàite na h-Alba. Anns an dreuchd seo b' urrainn dha cumail air leis a' phròiseact a thòisich Iain Smith mus do bhàsaich e - Achd na h-Alba. Thòisich agus bhrosnaich e an tiomnadh chumhachdan agus ann an 1999 thàinig an obair a rinn e gu buil nuair a fhuair Alba a ciad Phàrlamaid airson 300 bliadhna, agus chaidh esan a thaghadh mar Phrìomh Mhinistear. Chaidh e cuideachd a thaghadh mar Bhall Pàrlamaid na h-Alba airson Glaschu Fearann Anna.

An obair mhór a bha e air dèanamh airson a' Phàrlamaid seo fhaighinn, thòisich e a' cur dragh air shlàinte agus bha aige ri obair-lannsa cridhe fhaighinn anns a' Chèitean 2000.

Thug e seachad Òraid an t-Sabhail ann an 2000.

### Bàs

Air 10 an Dàmhair sa bhliadhna sin bha call-fala mòr aige na cheann. Bhàsaich e an ath latha ann an Ospadail Coitcheann an Iar ann an Dùn Èideann.
Bha an tìodhlacadh aige ann an Cathair-eaglais Glaschu agus bha bròn ann nach fhaiceadh sa bhaile roimhe airson neach-poileataigs. Chaidh a chorp a losgadh agus a luaithre a sgapadh aig Ceann Loch Gilb.

Anns a' Chèitean 2002 dh'fhosgail Tony Blair ìomhaigh de Dhòmhnall Mac an Deòir aig ceann Rathaid Bhochanain ann an Glaschu.

## Ceanglaichean a-mach
* They Work for You: Donald Dewar, former MP, Glasgow Anniesland, former MSP, Glasgow Anniesland

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Prìomh-mhinistearan na h-Alba
Dewar, Donald
Roinn-seòrsa:Ball Pàrlamaid na h-Alba
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Roinn-seòrsa:Òraidichean an t-Sabhail
Lester Bangs

B' e Lester Bangs (14 Dùbhlachd 1948, Escondido – 30 Giblean 1982 Eabhraig Nuadh) sgrùdair ciùil Ameireaganach. Bha buaidh mòr aige air sgrùdairean ciùil eile agus cuideachd air ceòl. Bhàsaich e ann an 1982 nuair a thar-thomhas e air drogaichean a bha e a' gabhail airson fuachd.

## A' sgrìobhadh
Thòisich e a' sgrìobhadh nuair a chunnaic e sanas anns a' phàipear ceòl Rolling Stone. B' e a' chiad pìos a sgrìobh e lèirmheas air an clàr *Kick Out The Jams* leis an MC5. Bha staidhle sgrìobhadh dìreach aige. Bha e tric a' sgrìobhadh ann an dòigh blaomannach, coltach ris an naidheachdan 'Gonzo' aig Hunter S. Thompson.  
Bha e cuideachd dualtach dèanamh oilbheum ris na luchd-agallamh a bha a' bruidhinn ri. Thug an dà rud seo taisbeanas dhan obair aige. Cuideachd rinn seo air obair a chall aig Rolling Stone nuair a chuir an deasaiche Jann Wenner às a dhreuchd e airson a bhith mì-mhodhail ri na luchd-ciùil. Sgrìobh e airson na ràitheachan Rolling Stone, NME, Playboy agus Creem a' measg feadhainn eile.

## Suarachan
Tha cuid de dhaoine den bheachd gur e a dh'innlich am briathair 'punc' ann an iomradh ri ceòl.

## Nochdaidhean ann am meadhanan eile
Chluich Phillip Seymour Hoffman e anns an fhilm Almost Famous.

## Obair a tha air fhoillseachadh
* Psychotic Reactions and Carburetor Dung: The Work of a Legendary Critic, collected writings, Greil Marcus, ed. Anchor Press, 1988. (ISBN 0679720456) 
* Main Lines, Blood Feasts, and Bad Taste: A Lester Bangs Reader, collected writings, John Morthland, ed. Anchor Press, 2003. (ISBN 0375713670)

Roinn-seòrsa:Naidheachdas
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Christopher Lee

'S e cleasaiche lìonmhor cliùiteach à Sasainn a th'ann an **Christopher Frank Carandini Lee** (Lunnainn, 27 an Cèitean 1922) Tha e ainmeil airson cho fada 's a tha e air a bhith ag obair ann am filmichean agus cuideachd airson na slaoightearan a bhios e tric a cluich. 'S e am pàirt aige mar Count Dracula ann an loidhne de filmichean Hammer Horror a rinn ainmeil e agus bha pàirtean mòr aige cuideachd ann am filmichean mòr anns na seachdadan mar The Wicker Man agus The Man With The Golden Gun.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Roinn-seòrsa:Cleasaichean nam film
Phillip Seymour Hoffman

'S e cleasaiche às na Stàitean Aonaichte a tha ann am **Philip Seymour Hoffman** (Fairport, Eabhraig Nuadh 23 an t-Iuchar 1967–New York, 2 an Gearran 2014).
Dh'ionnsaich e dràma aig Sgoil-ealain Tisch is fhuair e a' chiad pìos mothachail aige ann an 1990 a' cluich fear-dìona anns a' phrògram Law & Order (Lagh agus Òrdugh). Dà bhliadhna as deidh sin fhuair e pìos mòr anns am fiolm Scent of a Woman (Fàileadh de Bhoireannach) còmhla ri Al Pacino agus Chris O'Donnell. Ann an 1998 bha pàirt aige anns The Big Lebowski agus ann an 2000 chluich e an sgrùdaire-chiùil Lester Bangs ann an Almost Famous. Fhuair e am pàirt as cliùitiche aige ann an 2005 a' cluich Truman Capote ann an Capote. Bha e air ainmeachadh airson Oscar airson seo.
Chaochail e ann an 2014 as dèidh dòs dhrugaichean ro mhòr.

## Fiolmaichean
* Scent of a Woman 1992
* My Boyfriend's Back 1993
* Money For Nothing 1993
* The Getaway 1994
* When A Man Loves A Woman 1994
* Twister 1996
* Boogie Nights 1997
* Next Stop Wonderland 1998
* The Big Lewbowski 1998
* Happiness 1998
* Patch Adams 1998
* Magnolia 1999
* The Talented Mr Ripley 1999
* Almost Famous 2000
* Red Dragon 2002
* 25th Hour 2002
* Cold Mountain 2003
* Along Came Polly 2004
* Capote 2005
* Mission Impossible III 2006

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Cleasaichean nam film
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Hunter S. Thompson

B' e **Hunter Stockton Thompson** (Lewisville, 18 an t-Iuchar 1937 - Woody Creek, 20 an Gearran 2005) ùghdair agus fear-naidheachd Aimeirigeanach. Tha e cliùiteach airson an dòigh sgrìobhaidh struidheil aige agus an leabhar a sgrìobh e, *Fear and Loathing in Las Vegas*. Tha cuid den bheachd gur e a dh'innlich an dòigh sgrìobaidh *[[Gonzo Journalism]]*. Chuir e às dha fhèin aig aois 63 nuair a loisg e gunna chun a cheann aige.

Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Aimeireaganach
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Gearmailtis

’S e cànan a tha sa **Ghearmailtis** a tha mu 100 millean ga bruidhinn, agus a' mhórchuid dhiubh, mu 80 millean, a’ fuireach anns a' Ghearmailt. Tha luchd-labhairt eile a' fuireach anns an Ostair agus anns an Eilbheis.

'Se cànan Gearmaineach, Innd-Eòrpach a th’ innte.

## Eisimpleirean

## Ceanglaichean a-mach
* Faclairean Gearmailtis-Gàidhlig tro Multidict
* Schottisch-Gälische Wörterbücher le Olaf Klöcker *(Faclairean Gàidhlig-Gearmailtis - Leabhraichean-d airson Kindle)*
* Kurzgrammatik Schottisch-Gälisch le Olaf Klöcker *(Gràmar na Gàidhlig tro mheadhan na Gearmailtis - Leabhar-d airson Kindle)*

Roinn-seòrsa:Cànain Ghearmaineach
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Gàidheil Òga

'S e **Gàidheil Òga** buidheann neo-eisimeileach a tha a' riochdachadh Ghàidheil Òga bhon t-saoghal air fad. Tha a' bhuidheann a' toirt cothrom do dhaoine òga eadar 16-30 am beachdan mu shuidheachadh na Gàidhlig a thogail gu ìre glè àrd. Tha dùil aig am buidheann a bhith a' strì gus piseach a thoirt air suidheachadh na Gàidhlig is inbhe a' chànain a thogail mar chànan a tha an-diugh cheart cho freagarrach dha daoine òga 's a bha e a-riamh. 

Chaidh a' bhuidheann a stèidheachadh aig cò-labhairt a chaidh a chumail airson Gàidheil òga le Comunn na Gàidhlig anns an Aghaidh Mhòir anns an Lùnasdal 2005. Bhathar a' beachdachadh air suidheachadh na Gàidhlig anns an fharsaingeachd agus bha gach neach a bha an làthair den bheachd gun robh cruaidh fheum air buidheann a bha a' riochdachadh dhaoine le Gàidhlig eadar aois 16-30. Chuir còignear Ghàidheil Òga a bha an làthair romhpa, a' bhuidheann seo a chur air chois gu saor thoileach.

## Ceanglaichean a-muigh
* Làrach-lìn na buidhne

Roinn-seòrsa:Buidhnean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Comann Camanachd Chaol-Ghleann

Is e sgioba iomain a tha anns a' **Chomann Chamanachd Chaol-Ghleann** (Beurla: *Col-Glen*).

Dathan: buidhe agus dubh.
Dathan Eile: donn-ruadh agus geal.
  
Tha an sgioba seo a' tarraing chluicheadairean bho Chaol an t-Snàimh agus Ghleann Dà Ruail.  Chaidh an sgioba inbhich à bith airson cuid bhliadhnaichean ach chaidh an ath-thòiseachadh ann an 2005.  Chaidh iad a-steach do Lìg a Deas a Dhà ann an 2006.
Tha dlùth-cheangal aca ri Kyles Athletic, an sgioba mòr ann an Taigh na Bruaich.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Camanachd
Camanachd Uibhist

'S e sgioba iomain a th' ann an Camanachd Uibhist. Bhuannaich Camanachd Uibhist Cuach a' Mhoid ann an 2005 an aghaidh Camanachd Leòdhais.
'S e sgioba òigridh a th' ann an-dràsta.

Roinn-seòrsa:Camanachd
Imre Nagy

B' e **Imre Nagy** (IPA: *imrɛ ˈnɒɟ*, 7 an t-Ògmhios, 1896, chuir gu bàs ann am Budapest 16 an t-Ògmhios, 1958) Prìomhaire Stalineach na h-Ungair air dà thuras agus na riochdaire dioplòmasach. 

Bha e ag obair mar ceàrd-glais mus deach e a' shabaid anns a' Chiad Chogadh Mòr. A sin bha e air a thoirt mar phrìosanach ann an 1915 agus thoisich e a bhith na cho-maoineach agus chaidh e a' shabaid anns an Airm Dearg. Troimh na 1930'an agus na 1940'an bha e ag obair airson an Uidheam Teàrainneachd Sobhiat agus leis a seo bha e a' faighinn oifisean anns an riaghaltas.

Stad e ag obair dhaibhsan anns na 1940'an agus thill e chun an Ungair ann an 1944. Ann an sin bha e na Mhinistear airson Àiteachas. Ann an 1953 bha e air a thaghadh mar Prìomhaire na h-Ungaire. Dà bhliadhna as deidh seo ann an 1955 thug feadhainn de na companaich aige air an oifis seo fhàgail seach gun robh e a' fàs robh libearalach. Chleachd e an tìde seo a' mach à oifis a' teagaisg.

Bha e na Phrìomhaire a rithist ann an 1956 troimh taghadh poblach fhad 's a bha an èireachadh ana-Sobhiat ann. Air an 31 den Dàmhair dh'fhoillsich e gun robh an Ungair a' dol a tharraing às bhon Còrdadh Warsaw. Air an 1 den t-Samhainn rinn e iarrtas troimhe an UN gu na cumhachdan mòr mar Breatainn agus na Stàitean Aonaichte ag innse dhaibh mu dheidhinn neo-phàirteachd an Ungair.

Nuair a rinn na Sobhiats ionnsaigh air an Ungair chuir seo stad air an èireachadh agus bha aige, còmhla ri cuid eile a bha ag obair leis, ri dhol chun an ambasaid aig Iugoslàbhia airson tèarmann. Bha e air chuir air làimh air an 22 den t-Samhain agus air thoirt gu Romàinia. Bha e an uairsin air a thoirt air ais chun Ungair. Bha e air a chrochadh agus air a chur gu bàs ann am Budapest anns an t-Òghmios 1958.

Roinn-seòrsa:Daoine às an Ungair
Roinn-seòrsa:Co-mhaoineas
Sgrùdair ciùil

Is e **sgrùdair ciùil** cuidegin a bhios ag ath-bheachdachadh ceòl, clàran agus òrain agus a' sgrìobhadh mun deidhinn.

## Daoine Ainmeil
*Joel Engel
*Neda Nezhdana

Roinn-seòrsa:Naidheachdas
Leabhar-eòlais

'S e **Leabhar-eòlais**, **Cuairt Leabhar** neo **Leabhar mòr-eòlais** leabhar fa-leth neo leabhar ioma-ròil, a tha lìonta le gearr-aistean mu iomadh cuspairean. Is amas gach cuairt-leabhar a chruinneaich am farsuinneachd de eòlas aig mac an duine. 

Nochd an coinceap de'n Chuairt Leabhar anns an Fhraing, an dà chuid, mar toradh don "Soillseadh" agus don "Chara-Mhuiltean Fhrangach" de 1789. Bha feallsanaich coltach ri Voltaire de'n bheachd gu robh freagairtean ri uile ceist aig Mac an Duine ri lorg anns na saidheansan nàdurra, air barrachd bha iadsan a' creidsinn gu robh eòlaich an latha air gabhail greim air nàdur an dùil gu lèir. B' e amas na an "Encyclopédie" a chaidh an clò ann an 1799, agus a bha maoinichte le Riaghaltas na Frainge a bhith na cuairt-leabhair a sheasadh anns an ionad a bha aig a' Bhìobuill a roimhe sin: Leabhar-Mòr de fhirinn an dùil.

Roinn-seòrsa:Foghlam
Aistidhean matha agus naidheachdan

Air an duilleag seo lorgaidh sibh eisimpleirean de na h-Aistidhean as fheàrr air an Wikipedia agus pìosan air na naidheachdan an Alba agus an t-saoghal gu mòr.
*Parkgate
*Cù
*Miguel Abadía Méndez
*Magangué
*Chepman and Myllar Press
*José Hilario López
*Pont Grog y Borth
*Gàidheal
*Portmeirion
*Farsaingeachd
*An t-Eilean Sgitheanach
*Tutankhamun
*Iain Eairdsidh MacAsgaill

Roinn-seòrsa:Cobhair
Gall

Is iomadh ciall a tha aig **gall**:

## Daoine
* France Gall (1947-2018), seinneadair às an Fhraing
* Na Goill
* Gall-òglach
* Gallaich (Gauls)

## Beathaichean is luibhean
* Eala
* Gall-chnò
* gall-ghiuthas
* Gall-luch (radan donn)
* Galla (bids, cù boireann)

## Àiteachan
* Gallaibh, siorrachd ann an taobh a tuath na h-Alba
* Gall-Ghàidhealaibh, siorrachd ann an taobh an iar-dheas a dh'Alba
* a' Chòrn ("a' Chornghall"), dùthaich Ceilteach a tha fo smachd Shasainn

## Eile
* Gall-chòrn (*Cor Anglais*)
* Gallan
Afraga a Deas

'S e dùthaich ann an ceann a deas Afraga a th' ann an **Afraga a Deas** ainm oifigeil: **Poblachd Afraga a Deas**. Tha mu 45 millean duine a' fuireach anns an dùthaich seo. Tha Afraga a Deas ri taobh Naimibia, Botsuana, Siombabue, Mòsaimbic agus Dùthaich nan Suasaidh. Tha dùthaich bheag air a chuairteachadh le Afraga a Deas, 's e Leasoto a tha oirre. B' e Nelson Mandela an duine as cliùitiche aig Afraga a Deas. Bha e na cheann-suidhe bho 1994 gu 1999.

## Bailtean
'S e Johannesburg am baile as motha a th' ann; tha trì prìomh-bhailtean aig Afraga a Deas, agus 's iad Cape Town, Pretoria agus Bloemfontein. A bharrachd air sin, tha iomadach baile eile ann, mar Mbewuleni, Mvezo, Paul Roux agus Qunu.

## Cànain
Tha aon chànan deug ann: Afraganais, Beurla, isiNdebele, Xhosa, Zulu, Swati, Setswana, Sesotho, Sesotho sa Leboa, Tshivenda agus Xitsonga. Ri linn seo, tha ainm oifigeil fa leth aig gach cànan air an dùthaich.

## Eaconomaidh
Tha sgaradh mòr ann an eaconomaidh Afraga a Deas eadar coitcheannan a' Chiad Shaoghail agus an Treasamh Saoghail. Tha na roinnean leasaichte den eaconomaidh gu math coltach ris an fheadhainn aig dùthchannan beartach, den leithid an Rìoghachd Aonaichte no Astràilia. Tha a' chuid eile nas dlùithe ris na dùthchannan bochda, mar na h-Innseachan no Pagastàn. 'S e mèinnearachd (airson a' mhòr chuid daoimean agus òr), càraichean agus urrasachd na prìomh gnìomhachasan a th' ann an Afraga a Deas.

## Feachdan armaichte

'S e na feachdan armaichte as treasa ann an Ceann a Deas Afraga a tha aig Afraga a Deas. Tha e a' cosg barrachd air feachdan armaichte na nàbaidh sam bith aige agus ri linn seo 's e an teicneòlas as adhartaiche a tha anns an roinn aige.
B' àbhaist airm niùclasach a bhith aig Afraga a Deas ach chaidh an cur à feum ann an 1993.

## Duilgheadasan le HIV

Tha mòran dhaoine ann an Afraga a Deas a' fulang le HIV agus AIDS. Tha an suidheachadh gu math èiginneach le còrr is fichead às a' cheud anns an t-sluagh a' fulang leatha.

## Spòrs

'S e criogaid, rugbaidh agus ball-coise nan spòrsachan as motha ann an Afraga a Deas. Nuair a bha Apartheid ann, bha bacadh air sgioban spòrs à Afraga a Deas.

## Ainmean eile

Tha 11 chànan oifigeil eile aig Afraga a Deas. 
* **Republiek van Suid-Afrika** (Afrikaans)
* **Republic of South Africa** (Beurla)
* **IRiphabliki yeSewula Afrika** (IsiNdebele)
* **IRiphabliki yaseMzantsi Afrika** (IsiXhosa)
* **IRiphabliki yaseNingizimu Afrika** (IsiZulu)
* **Rephaboliki ya Afrika-Borwa** (Sepedi)
* **Rephaboliki ya Afrika Borwa** (Sesotho)
* **Rephaboliki ya Aforika Borwa** (Setswana)
* **IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika** (SiSwati)
* **Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe** (Tshivenda)
* **Riphabliki ra Afrika Dzonga** (Xitsonga)

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-muigh
* Riaghaltas Afraga a Deas
* Afraga a Deas anns na naidheachdan

*
Ìosa Crìosd

R. Bethlehem, mu 4 R.C. B.

A-rèir na Crìosdaidhean se "Mac Dhè. Slànaighear. Mac an Duine." a tha ann, ach se figear gu math connspaideach a tha ann, gu h-àraid a-measg nan Iùdhach.

'Se Ìosa an Iùdhach bho Nasaret a thòisich an creideamh Crìosdaidh le na thuirt e is na theagaisg e. Tha e cuideachd air ainmeachadh mar "Ìosa Crìosd" no dìreach "Crìosd". Tha an t-ainm Ìosa a tighean bhon ainm Eabhra "Yeshua" a tha tighean bho "Yehovah-shua" a ciallachadh "Glèidhidh Dia." Tha am facal Crìosd a tighean 'on facal Greugais "Khristós" (Χριστός) a ciallachadh "an neach coisrigeadh." Tha am facal Eabhra "Moshiach", no Mesiah 'sa Ghàidhlig agus 'sa Bheurla, a ciallachadh an aon rud ris an Greugais Khristós.

'S ann anns an Tiomnadh Nuadh 'sa Bhìoball a lorgas sinn na sgeulachdan mu Ìosa. Cha do sgrìobh duine mu dheidhinn nuair a bha e beò agus mar sin chan eil sinn cho eòlach air a bheatha 'sa bhitheadh sinn an dòchas.

Tha am Bìoball ag ràdh gun robh Ìosa beò ann an àm Impireachd an Roimh anns an dùthaich far a bheil Israel an diugh. Chaidh a' bhreith fhad 's a bha a mhàthair agus athair a fuireach ann an sabhal seach nach robh rum anns na taighean-òsda. Tha latha Nollaig againn mar latha-saor airson seo a chuimhneachadh.

Nuair a dh'fhàs Ìosa na inbheach thoisich e a siubhal mun dùthaich a teagaisg agus an innis sgeulachdan. Bha e a teagaisg gum bu chòir do dhaoine gaol a thoirt do Dhia agus cuideachadh a thoirt do chèile.

Bha gu leòr ag ràdh gum b' urrainn dha mìorbhail a dhèanamh mar uisge a thionndadh gu fìon, slàinte a thoirt air ais do dhaoine tinn agus fiù beatha thoirt air ais do feadhainn a bhàsaich.

Nuair a dh'fhàs Ìosa ainmeil chaidh e gu Ierusalem. An sin thionndaidh na sagartan cumhachdach Iùdhach na aghaidh agus chaidh a mharbhadh le na Ròmanaich air A' Chrois.

## Ceanglaichean a-mach
* [//www.youtube.com/watch?v=KgW1dA60wqQ Ìosa: film a réir Soisgeil Lùcais] - film 2 uair a thìde anns a’ Ghàidhlig air Youtube.

Roinn-seòrsa:Creideamh
Roinn-seòrsa:Crìosdaidheachd
Roinn-seòrsa:Iùdhaich
Roinn-seòrsa:Iùdhachd
Uicipeid

Tha **Uicipeid** /ˈuçkʲɪpetʲ/ 'na làrach mòr-eòlais ioma-chànanach a tha an asgaidh. Chaidh a thòiseachadh le Jimmy Wales anns a' bhliadhna 2001. Ann an *uicipeidean* bidh iomadh neach ag obair ri chèile airson leabhar mòr-eòlais a sgrìobhadh ann an iomadh cànan. Tha a h-uile duilleag . Tha Uicipeidean ann an 295 cànanan a-nis. Tha Uicipeidean Bheurla, Cebuano, Shuainis, Ghearmailtis, Dhuitsis, is Fhraingis nan Uicipeidean as motha (air rian àireamh dhuilleagan.) Tha Uicipeidean Bheurla, Ruisis, Sheapanais, Spàinntis, is Fhraingis nan Uicipeidean leis a tha àireamh tadhalt as motha.

Ann an Dùbhlachd 2016, bha na h-uicipeidean ann an còigeamh ràgh na h-uile làrach lìn de àireamh tadhalt air feadh an t-saoghal.

Thòisich Uicipeid na Gàidhlig anns an t-Sultain, 2003.

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Bunaiteach
1707

## Tachartasan
* Le Achd an Aonaidh chaidh "Rìoghachd Aonaichte na Breatainne Mòire" a stèidheachadh.
* Chaidh an t-Arm Bhreatannach a stèidheachadh.

## Breithean
* 13 an Cèitean - Carl Linnaeus, rannsachair bith-eòlas ann an Råshult (An t-Suain).

## Bàsan

Roinn-seòrsa:1700an
Frank Zappa

B' e neach-ciùil Aimeireaganach a bha ann an **Frank Vincent Zappa** (Baltimore, 21 an Dùbhlachd 1940 - 4 an Dùbhlachd 1993). Bha an obair aige uabhasach roghainneach agus rèis an obair aige cuid den na modhan ciùil co-aoiseach mar ròc, jazz, blues, ceòl folk agus ceòl dealain a-measg fheadhainn eile.

## Rèis Cùrsa
Bha a' chiad chlàr aige *[[Freak Out!]]* air fhoillseachadh ann an 1966. Bha seo air a dhèanamh leis a' chòmhlan anns an robh e *The Mothers Of Invention*. Dh' ainmich Paul McCartney aig na Beatles an clàr seo mar aon de na dhà, còmhla ris an clàr *[[Pet Sounds]]* aig The Beach Boys, aig an robh is motha buaidh air a' chlàr ainmeil aca fhèin *[[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]]*. Gu h-ìoranta ge-tà bha Frank Zappa fhèin uabhasach breitheach dha na Beatles airson dèanamh a chlàr seo. Bha e den bheachd gun robh iad a' toirt brìogh den gluasad psychedelic a bha a' dol air adhart aig an àm airson airgead a dhèanamh. Os cionn seo dh' fhoillsich The Mothers Of Invention clàr den ainm *We're Only In It For The Money* le cobhair a bha na sgeig-aithris den cobhair ainmeil aig Sgt. Pepper's..... Tarsainn a rèis cùrsa aige dh' fhoillsich e 60 clàr, gus an do bhàsaich e ann an 1993 den aillse. Bha cuide den tìde aige roimh' n uair sin air a bhith ann an obair orcastra.

## Abairtean
"*Most rock journalism is people who can't write, interviewing people who can't talk, for people who can't read*." A' càineadh sgrùdairean ciùil.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Seinneadairean