open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tràth caithte

Tha an **Tràth caithte** (Beurla ‘’past tense’’) a sheallas dè thachair neo a bha a’ tacradh.

Tha dà sheòrsa cudromach anns a’ Ghàidhlig:
* Tràth neo-choileanta (imperfect)
* Tràth coileanta (perfect)

Agus tràth caithte simplidh. Obrachar an tràth cumhach mar tràth caithte uaireannan.

Ged a tha tràth caithte aig na cànanan Eòrpach, gheibhear mòran cànanan, gu h-àraid ann an Aisia aig nach eil fear, m.e. Sìonais.

Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
Tràth làthaireach

Tha an “tràth làthaireach” (Beurla ‘’present tense’’) a sheallas dè tha a’ tacradh. Chan eil fior tràth làthaireach aig gnìomhairean na Gàidhlig (no sa Ghaelg Mhannain) ach “bi” (tha, bheil, is) agus “saoileam” (“saoilidh mi”), ged a chleachdar “chì” san dòigh seo, agus tha tràth làthaireach aig an Ghaeilge mar a bha aig sean-Ghàidhlig na h-Alba.

Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
Tràth teachdail

'S e an “Tràth teachdail” (Beurla ‘’future tense’’) a sheallas de bhios a’ tacradh. 

* Tràth teachdail coileanta, (“future perfect”) m.e., “Bidh sin air tiormachadh”
* Tràth teachdail simplidh (“simple future”)
* Tràth teachdail le “rach”, mar gnìomhair-cuideachaidh m.e. “Tha i a’ dol a sheinn”.

Ged a tha tràth teachdail aig na cànanan Eòrpach, gheibhear mòran cànanan, gu h-àraid ann an Aisia aig nach eil fear, m.e. Sìonais. Ann an Iapanais, cleachdar tràth làthaireach mar tràth teachdail.

Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
Deisciobal

Tha an t-ainm **deisciobal** air fear den dà fhear dheug a lean Ìosa Chrìost an toiseach (neo anns na Creideamhan eile, mar Buddachas). Bha Iùdas Iscariot na dheisciobal Ìosa cuideachd bho thùs; bha e na thasgaidhe (Eòin 12:5-6, 13:29), agus cha robh e gun earbsa gus an reic e Ìosa. Air sgath sin, tha dusan ann, mar a bha dà treubh dheug aig Iosrael.

Bha samhladh traidiseanta aig gach fear-

* Peadar (Siomon Peadar)– Iasg neo iuchair
* Eòin *Boanerges* – Cailis còmhla ri nathair
* Philip – Crosgag neo bachall
* Sìm/Siomon *zealotes*- Sabh
* Aindreas/Anndra – “X”; bràthair Shiomon Peadar
* Tòmas – slat-thomhais neo sleagh
* Pàrtholan – Sgian “flaying”
* Iùd – Lann neo pìc-catha/ailbheirt
* Seumas Mòr *Boanerges*, mac Sebedee – Ad an deòrach
* Seumas Òg, mac Alphaeus – cuaille
* Mata - Sporan
* Matthias - Lann

Nochdar Tadh (Thaddaeus) neo Lebbaeus Thaddaeus air cuid de na liostaichean, ach ann an Soisgeul a-rèir Lùcas (6:16), nochdar “Iùdas mac Seumas”. Sgrìobh Eòin (14.22) air “Iùdas nach e Iùdas Iscariot”.

Tha ainmean fior-Ghreugach aig dithis, Aindreas bràthair Pheadair, agus Philip (Φιλιππός, Phillipos – gràdhaiche-each); tha ainmean Seimeach san fhoirm Greugach aig ceathrar – Pàrtholan (Bar Tholmai), Mata, Tòmas 7 Tadh (Thaddaeus). Dh’atharraich Peadar bho ainm Iùdhach – Siomon (Symeon) ri ainm Greugach “Petros” (Πετρός, clach), neo Peadar.

## Bana-dheisicobal
Sgrìobh Soisgeul Lùcas air trì bana-dheisicobail

* Moire, Magdelen (Lùcas 8:2, 24:10) 
* Moire, piuthar Martha (Lùcas 11) 
* Moire, màthair Sheumais (Lùcas 24:10)

Bha smuain aig na Gnostics, a tha air ais anns *The Da Vinci Code* msa, gur e Moire Magdalen an deisciobal as fheàrr le Ìosa, agus a bharrachd air sin, bha iad pòsda. Tha sin gu math connspaideach, ach tha an aon smuain aig na Mormonaich.

## Deisciobail eile
Sgrìobh Soisgeul Lùcas air mion-charactaran a-leantainn, mar deisciobail:

* Siomon am Pharisee (Lùcas 4:36-50) 
* Ioanna, Bean Chuza (Lùcas 8:3, Luke 24:10) 
* Susanna (Lùcas 8:3) 
* Cleopas (Lùcas 24:18) 
* Eòsaph na Arimathea (Lùcas 23:50-54) 

Roinn-seòrsa:Creideamh
AC

Giorrachadh de “As dèidh Chrìost” (AD – “Anno Domini”), air a chleachdadh le bliadhna air a cunntadh bho cheann-bliadhna Ìosa. Aontachaidh fir-eachdraidh a-nis, nan robh Ìosa na dhuine eachdraidheil, is cinnteach nach robh an latha-breith ann an 1 AC, ach eadar 5 RC agus 5 AC. Cha robh 0 AC/RC ann.

Cha toil le cuid siostam ainmeachaidh seo, ged a tha e bunaichte air beatha Chrìost, 's fheàrr leotha “BCE” (Before Common Era - Roimh Linn Cumanta) agus CE “(Common Era - Linn Cumanta). Chan eil iad soilleir dè an ciall a tha aig am facal “cumanta” an seo, neo carson a tha iad a’ cleachdadh siostam Crìosdaidh fhathast..

Tha AC a’ ciallachadh “alternating current” (dealanach) cuideachd, mar ann an AC/DC.

Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Creideamh
An Àirc

Is **An Àirc** am bàta san deach Noah, agus a theaghlach, às an Tuil. A-rèir Leabhar Genesis anns a’ Bhìoball, 's e long mhòr a bha ann, agus chuir Noah beathach boireann is beathach fireann den gach gnè air. Creididh cuid gu bheil an Àirc fhathast air Beinn Ararat ann an Cabhcas, ach cuid eile gur e dìreach sgeul a tha ann.

* Àirc Cùmhnant

Roinn-seòrsa:Creideamh
Àirneis

'S e bùird, leapannan, cathraichean, is preasan msaa agus nithean eile, a tha ann an **àirneis**, a ghabhas gluasad, air am bidh feum agaibh anns an taigh, neo ‘s docha gàrraidhean. Bidh ceithir (uaireannan trì) casan air gach pìos àirneis, agus tha iad dèanta le fiodh, meatailt, plastaig neo leathar gu h-àbhaisteach. Bidh sibh nur suidhe, neo nur cadal air cuid – leapannan , agus cathraichean/sòfa, a’ cur stuth air/ann cuid eile - bùird is preasan.

## Faic cuideachd
* Mothtan

*



File:Vrba postelja.jpg|
File:Lundia-hylly.jpg|
File:Table set by tapiovaara.jpg|
File:VOLTAIRE Seat.jpg|
File:A_brown_sofa_(2005-03-03).jpg|
File:Hocker (fcm).jpg|
File:Salemer Münster Musikerzimmer Notenschrank.jpg|
File:Vedel childrens furniture gh.jpg|
Aiseag

'S e **ionad** a tha ann an **aiseag** far am bith bàta a' giùlain daoine, càraichean, beathaichean is nithean eile, thairis air abhainn, no cuan cumhang. Chanar “bàta-aiseig” ri bàta sònraichte ri aiseag. Rè na deicheadan deireannach den 20mh linn, chuireadh bàtaichean an gnìomh a thoirt seirbhis do na h-eileanan Albannaich a tha ruith (mar a tha aiseag) eadar dà phort a-mhàin (mar eisimpleir Ulapul agus Steòrnabhagh) cleachdar na facail "aiseag" agus "bàt-aiseig" airson na seirbhisean seo cuideachd.

Ann an Alba, air sgath gu bheil ceudan de dh' eileanan ann, agus caolas gu leòr, tha mòran aiseagan ann, m.e. air Sruth na Maoile eadar Alba is Èirinn, eadar na h-Innse Gall, Arcaibh, Sealltainn agus/neo mòr-thir na h-Alba, agus eadar Alba is Na Tìrean Ìsle (Ros Saidhe is Zeebrugge ⁊c. B' àbhaist dha aiseag a dhol eadar Àrd Rosain is Dùghlais an Eilean Mhanainn.

Gheibhear aiseagan ainmeil eadar Sasainn-a-deas agus an Fhraing (neo Breatainn Bheag), Eilean-a-Tuath is Eilean-a-Deas ann an Sealainn Nuadh, eadar Kowloon is Eilean Hong Kong (a chleachd mìltean gach latha), Èirinn is a' Chuimrigh, an Spàinn is Maroco agus thairis abhainn farsaing mar am Mississipi, Volga, Danube agus Yangtse.

## Faic cuideachd
* Caledonian Mac a' Bhriuthainn
* BBC Naidheachdan 2017-01-05: Sùil air an obair a thèid a dhèanamh air bàtaichean-aiseig gach bliadhna *(aithris-bhideo 3:09)*

Roinn-seòrsa:Uisge
Roinn-seòrsa:Trafaig
Roinn-seòrsa:Bàtaichean
Iasg

'S e beathach a bhios an còmhnaidh ann an uisge, a tha ann an **iasg**, ach thig cuid a-mach an uisge airson ùine bheag, m.e. *mudskippers* neo *flying fish*. 'S e “cearbach muc-mhara” (*whale shark*) am fear as motha, ach tha cuid a tha nas lugha na duilleag-ti. Tha iad ri fhaighinn ann am bùrn, lochan, is muir eadar mullach is grunn is domhainne (Clais Mariannas, m.e.). Cha bhi glasraichearan ag ithe iasg idir.
## Faic cuideachd
* Mial-teanga
* Maorach
* Sgait

## Ceanglaichean a-mach
* Forbes (1905), <i>Gaelic Names of Beasts (Mammalia), Birds, Fishes, Insects, Reptiles, etc</i> *(WebArchive)*
** Gàidhlig-Beurla
** Beurla-Gàidhlig

Roinn-seòrsa:Iasg
Làmh

’S e roinn na bodhaig aig ceann shìos a’ ghàirdein a th’ ann an **làmh** neo **cròg**. Tha a dhà dhiubh aig gach duine àbhaisteach, agus tha ceithir meuran is òrdag air gach tè.

## Cultar is eachdraidh
* Làmh Dhè – Sin tadhal ball-coise mì-laghail ainmeil a rinn Diego Maradona an Argentianach an aghaidh Sgioba Shasainn. Thubhairt Maradona nach e làmh aige, ach “làmh Dhè”. 

* Crìth-làimh – Sin mar a tha daoine san t-saoghal an iar. Tha teòiridh ann gun do thòisich na Mithraich an traidisean.
* Deàrnadaireachd

Roinn-seòrsa:Corp
Bradan

S' e iasg mòr ion-ithe le feòil bhàn-dheirg a tha ann am **bradan**. Tha iad coltach ri breac agus ann an teaghlach Salmonidae. Is toil le mòran iasgairean bradan, o chionn is sàr-gheam iad.

Tha ochd seòrsan bratan fiadhaich anns an Cuan Sèimh a tuath agus aon anns an Cuan Siar. Thogadh iad ann an tuathanasan-éisg ann an Sealainn Nuadh is an Cuan Siar.

## Iomraidhean

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2015-11-27: Salar air stèidh sheasmhach *(aithris bhideo air gnìomhachas bradan smocte an Uibhist a Deas)*
* BBC Naidheachdan 2017-02-14: Tha gnìomhachas àrach bhradan na h-Alba fo uallach mu bhuaidh nam mialan-mara *(aithris-bhideo 3:07)*
* BBC Naidheachdan 2018-11-27: Moladh gun mhaill a chur air fàs thuathan bhradan

Roinn-seòrsa:Iasg
Pocanach

Tha **pocanaich** (Beurla: "marsupial") nan sìneach aig a bheil poca airson clann a thogail. 'S e an cangaru am pocanach as ainmeile; as dèidh sia seachdainnean, thèid cangaru òg bhon uchd gu poca, airson cìoch a shughadh. Nuair a tha e nas sine, fàgaidh e am poca, ach tillidh e dhan cìoch gu bliadhna a dh’aois.

Thathar 334 seòrsaichean pocanaich, agus 200 a tha tusaich ann an Astrailia, agus na h-eileanan faisg air. Tha cuid ann an Aimearaga-a-deas, agus aon seòrsa, an Opossum Virginianach ann an Aimearaga a-tuath. Tha a' mhorcuid caran slaodach, ach is urrainn do cangaru a dhol cho luath ri 31 mile gach uair (50 cilemeatair gach uair).

## Beathaichean pocanach
* Diabhal Tasmanianach
* Tìgear Tasmanianach (marbh)
* Possum
* Wallaby
* Wombat

Roinn-seòrsa:Pocanach
Roinn-seòrsa:Mamalan
Aiseal

Is e **aiseal** an crann tro mheadhan chuibhle, agus air am bi a' chuibhle a’ tionndadh. Bidh cuibhle aig gach ceann, ach cha bidh a bharrachd air dà air gach aiseal. Tha daoine air aiseal a chleachdadh bhon latha a chruthachadh cuibhle fhèin. Bha aisealan air carbadan nan Ròmanach, seann-Cheilteach is Sìneach, no fiu 's na Seann-Èiphiteach.

Roinn-seòrsa:Giùlan
Aisean

B’e **aisean** neo **oisean** fear de na cnàmhan cam os cionn a’ mheadhan. 

A-rèir ùirsgeul ann an Leabhar Genesis (2), thug Dia an aisean aig Adhamh, agus chleachd e airson Eubha a chruthachadh.

Roinn-seòrsa:Corp
Aiseirigh

Tha **'aiseirigh** (Beurla “resurrection”) a’ ciallachadh gu bheil rud neo duine a’ tighinn beò a-rithist. Tha dà eiseimpleir ainmeil sa Bhioball: Iosa fhèin, as dèidh tri làithean marbh, agus Lasarus, a thig air ais còmhla ri cuideachadh Iosa.

B’àbhaist do fhir a ghoid coirp marbha, mar Burke is Hare, agus chuir daoine an t-ainm “Resurrection Men” orra.

Tha ath-bheothachadh (renaissance) agus ath-bhreith (rebirth/reincarnation), caran eadar-dhealaichte.

## Tuilleadh leughadh
* Jean-Marc Rouvière, *Le silence de Lazare*, Desclée De Brouwer, Paris 1996
* Oscar Cullmann, *Immortality of the Soul or Resurrection of the Dead?* (1955) (*[https://web.archive.org/web/20000129104231/http://www.geocities.com/pastorkeith/cullmann.html available online]*)
* Nikolai Fyodorovich Fyodorov. *Philosophy of Physical Resurrection* (1906).
* N.T. Wright. *The Resurrection of the Son of God*.

Roinn-seòrsa:Creideamh
Aisling

B’ e **aisling** neo **bruadar** rudeigin a chì neo a smaoinicheas duine, gu h-àraid na chadal. Uaireannan, tha aislingean gu math neònach, neo annasach, agus chan eil daoine gan tuigsinn gu math. Rinn Sigmund Freud seòrsa oidhirp, còmhla ri Carl Jung, msa, ach tha na freagairtean aige gu math connspaideach, agus chan eil a h-uile duine ag aontachadh ris.
Anns an Leabhar Genesis 37-48, nuair a tha aisling neònach aig a’ Pharaoh, chlàraich Eòsaph e.

## Ceangailtean a-muigh
* Dreams : the intelligent universe Describes how dreams are constructed from parallel universes
* for Research in Archetypal Symbolism'' An archive of mythological, ritualistic, and symbolic images from all over the world and from all epochs of human history
* Valasearch Dreams Describes dreams in ancient history, facts about dreams, quotes, dream recall, and dream interpretation.
* Maljonic's Dreams Dream diary with dream dictionary and dream message board
* The Epistemology of Descartes (fulltext) Classic philosophy on the difference between the real and the dream world
* Dreams and the Vedanta-sutra (Vedic/Hindu tradition)
* Newsweek Article exploring dreams
* The Dream Explorer Online resource and community for dreamers and lucid dreamers.

Roinn-seòrsa:Bruadar
Roinn-seòrsa:Cadal
Roinn-seòrsa:Saidhg-eòlas
Ceimigear

B’ e **ceimigear** eòlaiche ann an ceimigeachd. Gheibhear mòran ceimigearan ainmeil, m.e Marie Curie.

## Faic cuideachd
*Ceimigearan Ainmeil
*Duais Nobel ann an Ceimigeachd

*
Roinn-seòrsa:Dreuchdan
Àite coise

B’e **àite-coise** earrann rathaid le stiallan geala oirre airson luchd-coiseachd a dhol tarsainn.

Tha ceithir seòrsaichean ann an RA:
* Pegasus Crossing (each)
* Pelican Crossing
* Puffin Crossing
* Toucan Crossing
* Zebra Crossing

Far a bheil clann-sgoile a’ dol tarsainn an rathaid, bidh fear- neo tè-lollipop ann.

Roinn-seòrsa:Trafaig
Aitheamh

B’e aitheamh aonad sia troighean, air a chleachdadh gus doimhne uisge a thomhas.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Tomhaisean
Roinn-seòrsa:Aonadan tomhais
Ailbhean

'S e mamal a tha ann an **ailbhean**, **ealbhain** no **oilbhean** (Beurla: *elephant*). 'S e beathach uabhasach mòr le sròin fhada agus cluasan mòra air.

'S e an t-ailbhean am biast-talmhainn as motha air feadh an t-saoghail. Tha da sheòrsa ann, Ailbhean Afraganach (*Loxodonta africana* & *Loxodonta cyclotis*) agus Ailbhean Innseanach (*Elephas maximus indicus*, *Elephas maximus maximus*, *Elephas maximus sumatranus* & *Elephas maximus borneensis*).

Chaidh an sealg gu mòr airson deud ach chaidh bacadh a chur air sin aig toiseach nan 1990an.

## Dealbhan

Faidhle:IndianElephant.jpg|*[[Elephas maximus indicus]]*
Faidhle:Elephas maximus indicus -Periyar National Park -India-8.jpg|*Elephas maximus indicus*
Faidhle:Nisargadhama Elephants.jpg|*Elephas maximus indicus*
Faidhle:Eléphant-Uda Walawe National Park (1).JPG|*[[Elephas maximus maximus]]*
Faidhle:Elephant range.jpg|*Elephas maximus maximus*
Faidhle:Sumatran elephant Ragunan Zoo 2.JPG|*[[Elephas maximus sumatranus]]*
Faidhle:Sumatra elephants Ragunan Zoo.JPG|*Elephas maximus sumatranus*
Faidhle:Borneo-elephant-PLoS Biology.jpg|*[[Elephas maximus borneensis]]*
Faidhle:Borneoelephants.jpg|*Elephas maximus borneensis*
Faidhle:Loxodonta africana (Serengeti, 2009).jpg|*[[Loxodonta africana]]*
Faidhle:Chobe River Front, Botswana (2624684981).jpg|*Loxodonta africana*
Faidhle:AElephantMom2113.jpg|*Loxodonta africana*
Faidhle:African Elephant distribution map without borders.svg|*Loxodonta africana*
Faidhle:Forest elephant group 1 (6841415460).jpg|*[[Loxodonta cyclotis]]*
Faidhle:Loxodontacyclotis.jpg|*Loxodonta cyclotis*
Faidhle:Loxodonta-cyclotis-map.png|*Loxodonta cyclotis*
Faidhle:Elephant in Nagarhole.jpg
Faidhle:Elephant family.jpg|
Faidhle:Elephants Chester Zoo.jpg
Faidhle:Three elephant's curly kisses.jpg
Faidhle:Ming Jung CNG cut.jpg


Roinn-seòrsa:Ailbhean
Roinn-seòrsa:Mamalan
Alcol

'S e co-thàthadh anns a bheil buidheann hàighdragsaidh (–OH) ceangailte ri atam sàthaichte de charbon a tha ann ann **alcol**.

## Eatanol
Mar as trice tha alcol a ciallachadh eatanol, C2H5OH no deoch làidir anns a bheil eatanol is e a chruthachadh le brachadh. Tha alcol air cleachdadh ann an leighis. Tha e toirmisgte ann an Ioslam, agus cuid de eaglaisean Crìostail, agus fiù ’s na Mormonaich.

## Iomraidhean


*
Roinn-seòrsa:Ceimigeachd
Aibidil

B’ e **aibidil** no **aibideil** buidheann de chomharraidhean, leis an canar litrichean, air an sgrìobhadh, a tha a' samhlachadh fuaimean ann an cànanan.

Bidh Gàidhlig air a sgrìobhadh leis an aibidil Laidinneach.
 
## Eisimpleirean
* Aibidil Arabach
* Aibidil Cirillach
* Aibidil Eabhra
* Aibidil Ghreugach

Roinn-seòrsa:Aibidil
Aibidil Laidinneach

B’ e **aibidil Laidinneach** neo **aibidil Ròmanach** an aibidil as cumanta san t-saoghal. Thòisich e leis na Ròmanaich, a’ tighinn à freumhan ann am Muir Meadhan-Tìre-an-Ear.

A, B, C, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z
a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, w, x, y, z

## Litrichean sònraichte
* Þ, þ - Thorn (Angla-Sagsais, Fàrothais, Innis-Tìlis, Seann-Lochlannais)
* ß – Es-zet (Gearmailtis)
* Ð – Eth (Angla-Sagsais, Fàrothais, Innis-Tìlis, Sean-Lochlannais)
* Œ, œ
* Æ, æ
* ə – Schwa, mar ann an *cas*'a*'n*.

* "Mullach" no circumflex – ^ - air a chleachdadh ann an Fhraingis agus Cuimris.
* Cedilla - ç
* Háček – ˇ - air a chleachdadh air connragan agus "e" ann an Seacais.
* Macron - ¯
* Sràc gheur - ´ - air a chleachdadh ann an Gaeilge.
* Sràc mhall (no fada) – ` - air a chleachdadh anns a' Ghàidhlig 
* Tilde – ~ - air a chleachdadh air fuaimreag ann am Portagailis, agus air “n” ann an Spàinntis
* Umlaut – ¨ - air a chleachdadh air fuaimreagan anns a’ Ghearmailtis, na cànanan Lochlannach 7c.

Laidinneach
Aibidil Ghreugach

B’e **aibidil Ghreugach** an aibideil as cumanta san t-saoghal. Thòisich e leis na Greugaich, a’ tighinn à freumhan ann am Muir Meadhan-Tìre an Ear leis na Phoenecians.

## Ceanglaichean a-muigh
 Greek Unicode Issues

Greugach
*
Kurów

S' e **Kurów** (Liotuànais: Kuruvas, Latbhais: Kurova) clachan anns a' Phòlainn an ear-dheas, eadar Puławy is Lublin, air Abhainn Kurówka faisg air Końskowola. Tha e na phrìomh-bhaile den *gmina* ann an *voivodship* Lublin, agus tha 2782 daoine ann (ann an 2006).  Tha Kurów 29km air falbh bho Lublin, 229km bho Kraków, 406km bho Gdańsk agus 127km bho Warsaw, prìomh-bhaile na dùthcha. Chaidh am baile a chlàradh airson a' chiad turas ann an 1185.

## Daoine Ainmeil
*Wojciech Jaruzelski: (1923) Saighdear, Ceann-suidhe na dùthcha 1981 – 1990.
*Jacek Janczarski: (1945 – 2000), Sgrìobhadair Nobhailean agus Drama.
 
## Dealbhan

File: Kur2DSC 0283.JPG|Eaglais
File: Plan Kurowa 2010.png|Mapa a’ bhaile
File: POL lubelskie kurow o002.JPG|Sealladh air a’ bhaile
File: Pomnik ofiar egzekucji w Kurowie w 1944.JPG|Càrn-chuimhne


## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:A' Phòlainn
Roinn-seòrsa:Bailtean
Aibidil Cirileach

Tha an aibidil Cirillach air a chleachadh ann an taobh an ear an Roinn-Eòrpa, gu h-àraid An Ruis. Gu tric, bidh cànanan Slàbhach ga chleachdadh, m.e. Bulgàiris, Ruiseis, Searbais ach bidh cuid eile sa sean-Impire Ruiseanach ga chleachdadh cuideachd, m.e. Mongòlais, Yakuts 7c. Chaidh a dhealbhachadh ann an Thessaloniki.

## Litrichean cumanta
* А, а = A
* Б, б = B
* В, в = V (bh, mh)
* Г, г = G
* Д, д = D
* Е, е = Ye, ie
* Ж, ж = Zh
* З, з = Z
* И, и = Ì
* Й, й = I
* К, к = K
* Л, л = L
* М, м = M
* Н, н = N
* О, о = O
* П, п = P
* Р, р = R
* С, с = S
* Т, т = T
* У, у = U
* Ф, ф = F, PH
* Х, х = Ch (kh)
* Ц, ц = Ts
* Ч, ч = Ch (mar "watch", "t" mar "àite")
* Ш, ш = Sh (mar "wash", "s" mar "gluais")
* Щ, щ = Shch (mar "freSH CHeese")
* Ъ, ъ = -
* Ы, ы = U
* Ь, ь = -
* Э, э = E
* Ю, ю = Iù, Yu
* Я, я =

## Litrichean eile
* Ђ, ђ
* Ѓ, ѓ
* Є, є
* Ѕ, ѕ
* Љ, љ
* Ћ, ћ
* Џ, џ
* Ө, ө

## Ceangailtean a-muigh
* Microsoft Transliteration Utility v1.0 (TU) (Free)  Free offline tool for transliterating one natural language script to another. Eg. LatinCyrillic text. 
* Cyrillic Transliteration for Microsoft Office (Free)  Free online LatinCyrillic text conversion service for Office Research pane
* Converter from Latin "Translit" into Cyrillics
* Bulgarian Online Transliterator
* Cyrillic alphabet at omniglot.com
* A Survey of The Use of Modern Cyrillic Script, including the complete required repertoire of graphic characters, by J. W. van Wingen.
* Minority Languages of Russia on the Net, a list of resources.
* Bulgarian Cyrillic Alphabet audio
* Information on Cyrillic transliteration and the handwritten script form of Cyrillic.
* Unicode Code Charts "Cyrillic" (PDF)
* Unicode Code Charts "Cyrillic Supplement" (PDF)
* The Cyrillic Charset Soup, Roman Czyborra’s overview and history of Cyrillic charsets.
* Kazakh Online Transliterator, also allows viewing of Kazakh Cyrillic web pages in Latin characters.
* Universal Cyrillic decoder, an online program that may help recovering unreadable Cyrillic texts with wrong character encodings.

Cirileach
Roinn-seòrsa:An Ruis
Roinn-seòrsa:An Ucràin
Aibidil Eabhra

Tha **aibideil Eabhra** air a cleachdadh airson Eabhra is Iùdais. Bha e bho thùs aibidil Aramais.

*
Roinn-seòrsa:Aibidil
Altair

'S e **altair** am bòrd aig ceann a-staigh eaglais neo teampuill. Mar is trice, bidh crois a’ seasamh air altairean Criosdaidh.

## Ceanglaichean a-muigh
*Altars (in Scripture) a' tarraing às an  *Catholic Encyclopedia*
*Setting Up a Puja Altar
*An essay on a Hindu Home Altar

Roinn-seòrsa:Creideamh
Roinn-seòrsa:Àirneis
Roinn-seòrsa:Crìosdaidheachd
Amar-snàmh

B' e **amar-snàimh** àite uisge gus snàmh ann. Cleachdar ann an Olympics, Uisge-polo 7c.

Roinn-seòrsa:Spòrs
Carbad-eiridinn

Is e seòrsa carbaid a tha ann an **carbad eiridinn** (Beurla: *ambulance*; "ambulans") gus daoine tinn neo leònta a ghiùlan, gu h-àraid chun taigh-eiridinn. Tha iad, gu h-àbhaisteach, geal le buidhe “flourescent” neo dearg air. B’e “ambulans Naomh Aindreas” a tha againne ann an Alba, gus “ambulans Naomh Eòin” ann an Sasainn. Ruithidh an Crois Dearg ambulansan anns na dùthchannan far a bheil cogaidhean a’ tachairt.

Roinn-seòrsa:Slàinte
Roinn-seòrsa:Trafaig
Àbhainn

Is e **àmhainn** neo **àbhainn** àite dùinte san tèid nithean a bhruich neo a theasachadh. Cleachdaidh cuid dealanach, is feadhainn eile gas, fiodh, moine neo gual.



File:Toaster oven.jpg
File:Lehmbackofen.jpg
File:Tatakua.jpg
File:PompeiiOven.JPG


  

Roinn-seòrsa:Còcaireachd
Roinn-seòrsa:Acfhainn
Anainn

'S e oir mullach taighe a tha ann an **anainn**  a bhios a' stobadh a-mach bho mhullach nam balla.

Roinn-seòrsa:Ailtireachd
Analachadh

Is e **analachadh** a’ leigeil agus a’ tarraing anail. Ni beathaichean is lùsan e gus a chumail beò. Tarraingidh iad O<sub>2</sub> a-staigh, agus cuiridh iad CO2 a-mach (ni lùsan an calg-dhireach, nuair a tha dorchadas ann).

Roinn-seòrsa:Bith-eòlas
Roinn-seòrsa:Corp
Anam

A-rèir feadhainn, b' e **anam** an roinn de dhuine, neo uaireannan beathaichean, a tha do-fhaicsinneach, agus a-rèir feadhainn, a mhaireas beò an dèidh dha bàsachadh. Tha an creideamh seo na mheadhon Crìosdaidheachd, Islam, fiù ’s Buddhachd.

## Aistean co-cheangailte
* Spiorad

Roinn-seòrsa:Creideamh
Spiorad

B’e **spiorad** anam neo taibhse. Se pàirt den trianaid Criosdaidh a tha ann an Spiorad Naomh

Tha spiorad a’ ciallachadh misneach cuideachd.

Roinn-seòrsa:Creideamh
Anarag

B’e **anarag** seacaid thiugh bhlàth air a bheil cochall.

Air sgàth nach eil iad fasanta, cuirear an t-ainm “anarag” air feadhainn nach eil fasanta, neo a’ leantainn cur-seachadan neo-fhasanta mar train spotters agus Trekkies.

Roinn-seòrsa:aodach
Amhach

’S e **amhach** no **muineal** roinn na bodhaig a cheanglas an ceann ri na guailnean, eadar smugaid is an broinn. Tarraingear anail tron amhach, agus chleachdar mòran dòighean bàs, neo fèin-murt, tachdadh neo rud mar sin, m.e. crochadh. Cuiridh mòran mnathan, seud 7c air amhaich aca. Uaireannan sgòrnan.

Roinn-seòrsa:Corp
Amar-ionnlaid

B’e **amar-ionnlaid** (Beurla: “bath”) soitheach mòr sam bi thu gad nighe fhèin ann an uisge. Chaidh iad air nan dèanamh le meatailt neo plastaig.

Roinn-seòrsa:àirneis
Anart

B’e **anart** stuth air a dhèanamh à lìon, air a chleachdadh airson aodach-leapa, tubhailtean-bùird 7c a dhèanamh

* anart grinn - fine linen
* anart bùird - aodach-bùird
* anart gealaichte - bleached linen
* anart glas - dowlass
* anart canaich - fustian
* anart bàis

Roinn-seòrsa:aodach
Coimpiutair

Tha **coimpiutair** (Beurla: *computer*) na inneal a nì tomhasan, a dh’fhuasglas ceistean 7c, gu luath agus air a cheann fhèin. Tha an t-ainm **àireamhadair** neo **[[àireamhair]]** air cuideachd, ach cleachdar an t-ainm seo airson *calculator*. 

Leanaidh iad stiùiridhean foirmeil ris an abrar prògraman.

Gheibhear na prògraman, còmhla ris an dàta air an obraich iad,  anns a'bhathar-bog. Is e am bathar-cruaidh an inneal fhèin.

Roinn-seòrsa:Coimpiutaireachd
Aodach

B’e **aodach** neo **trusgan** nìthean a chuireas fear no tè orra airson na coirp a chòmhdachadh; neo stuth air fhighe à clòimh, canach, naidhlean 7c; clò.

Tha e mi-laghail ann am Breatainn airson a bhith air an sràid gun aodach.

*
Aodann

B’e **aodann** neo **aghaidh** roinn toisich a’ chinn.

## Air aodann
* Bathais
* Beul
* Bìlean
* Cluasan
* Fala
* Leth-cheann
* Smùgaid
* Sròn
* Sùilean

Roinn-seòrsa:Corp
Nàidhlean

Se **naidhlean** stuth fear-chruthach, a tha coltach ri plastaig, a tha dèanta le ola. Cleachdar naidhlean airson aodach, cùrtannan 7c. Tha e co-dhèanta, agus glè aotrom.

Roinn-seòrsa:stuth

* polyester

Roinn-seòrsa:aodach
Aol

B’e **aol** pùdar geal air a chleachdadh ann a bhith a’ dèanamh seumant neo airson talamh a thorachadh

* aol gun bathadh - quicklime
* àth-aoil
* aol-tàthaidh

Roinn-seòrsa:Ceimigeachd
Ad

B’e **ad** ball-aodaich a chuir thu air do ceann.

## Seòrsaichean ad
* Bowler
* ceap
** ceap bìleach (Baseball cap, Wally cap neo Ned’s beret)
* Clogaidr
* Panama
* Trilby

Roinn-seòrsa:Aodach
Aol-tàthaidh

B’e **aol-tàthaidh** measgachadh de gainmhich, sheumant, agus uisge, air a chleachdadh gus clachan-chreadha a thàthadh còmhla.

Roinn-seòrsa:ailtireachd
Àth (àmhainn)

Tha **àth** 'na àmhainn shònraichte airson crèadhadaireachd, breicean, aol ⁊c a chruthachadh.

Roinn-seòrsa:Acfhainn
Aonach

B’e **aonach** seòrsa beinne neo mòinteach. Se aonach ainmeil a tha ann an Aonach Mòr faisg air Beinn Nibheis. Dh’ath-ainmich cuid “Nevis Range” air sgàth nach robh a’ Ghàidhlig freagarrach dhaibh.

Roinn-seòrsa:Beanntan
Aonadh-ciùird

'S e buidheann phoilitigeach de luchd-obrach a tha ann an **aonadh-ciùird** no **aonadh luchd-obrach** (Beurla "trade union"). Tha dà sheòrsa ann, aonaidhean-ciùird 'còmhnard' ("horizontal") airson luchd-obrach aig an aon ìre agus aonaidhean-ciùird 'dìreach' ("vertical") airson luchd-obrach san gach roinn-obrach.

Tha iad an sàs chòmhraidhean leis na ceannardan air sgàth nan luchd-obrach. Anns an Rìoghachd Aonaichte, tha ceanglaichean làidir eadar aonaidhean-ciùird agus am Pàrtaidh Làbarach. Tha a' mhòr-chuid dhen aonaidhean-ciùird ann an Alba nam buill dhen STUC (*Mòr-dhàil nan Aonaidhean-ciùird na h-Alba*, Beurla "Scottish Trades Union Congress") agus dhiubh sin ann an Sasainn is anns a' Chuimrigh nam buill dhen TUC.

'S e UNISON an t-aonadh-ciùird as motha an dà chuid anns an Rìoghachd Aonaichte agus ann an Alba. Am measg nan aonaidhean eile tha UNITE agus Institiud Foghlam na h-Alba 'S e deagh eiseimpleir iomairteachd a th' ann cuideachd.
## Alba
*Institiud Foghlam na h-Alba
*GMB
*UNITE
*UNISON
## Coloimbia
*FECODE

## Innis Tìle
*Blaðamannafélags Íslands
*Flugfreyjufélag Íslands
*Verslunarmannafélag

## Daoine ainmeil
* Keir Hardie (1856 - 1915)
* Gheorghe Gheorghiu-Dej (1901 – 1965)
* Jóhanna Sigurðardóttir (1942)
* Jeremy Corbyn (r. 1949)

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Poileataigs
Aotraman

B’e **aotraman** roinn na bodhaig a tha mar bhalg, sam bi mùn a’ cruinneachadh gus am bi e a’ tighinn a-mach. B’e aotraman fann aig cuid, agus feumaidh iad dràbhars sònraichte a chur oirre.

Roinn-seòrsa:Corp
Mùn

B’e **mùn** lionn caithte a thèid a-mach às a’ bhodhaig an dèidh dha bhith air a’ chruinneachadh san aotraman.

* amar-mùin
* Galar-mùin - “the gravel”

Roinn-seòrsa:Corp
Aparan

'S e ball-aodaich a tha ann an **aparan** neo **brat** a chaitheas tu air roinn thoisich na bodhaig. Bidh còcairean gan cleachdadh, agus tha fear annasach aig na Saor-chlachairean. Tha mòran ciall aig brat.

Roinn-seòrsa:Aodach
Abragod

’S e meas sùghmhòr dearg-bhuidhe/buidhe le cloich sa mheadhan a tha ann an **abragod** neo **apragot** (*Prunus armeniaca* neo *Armeniaca vulgaris*), (Beurla: *apricot*).

Roinn-seòrsa:Measan
Aoine

'S e **aoine** àm far nach eil duine ag ithe càil. Nì feadhainn aoine mar cleachdan-chreidimh, m.e. bha aoine aig Ìosa airson 40 làithean, agus thàinig an Diabhal dha. Thàinig "aoine" à facal Laideann *jejeunum*.

Thubhairt seann-mhallachd na Gàidhlig “Àireamh na h-aoine ort!”

Anns a’ Ghàidhlig, cleachdar aoine mar pàirt den t-ainm aig trì làithean na seachdainne:
* DiCiadain (latha na ciad aoine)
* Diardaoin (latha ead**ar d**à **aoin**e)
* DihAoine (latha na h-aoine)
## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Creideamh
Rèabhlaid

'S e **rèabhlaid** sabaid an aghaidh riaghaltais; gun a bhith a’ toirt gèill no ùmhlachd do dh’ùghdarras, gu h-àraidh do riaghaltas. Tha **aramach** agus **ar-a-mach** nan ainmean eile airson an aon rud, ach nas cumanta ma dh'fhàillich an rèabhlaid. Canar rèabhlaideach le cuideigin a tha an sàs ann an rèabhlaid.

## Faic cuideachd
* Rèabhlaid Ghlòrmhor
* Bliadhna Theàrlaich
* Rèabhlaid Ameireaganach
* Aramach na Càisge

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Poileataigs
Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Aonaran

B' e **aonaran** cuideigin a bhios a bhios a’ fuireach na aonar, agus a bhios a’ cumail air falbh bho dhaoine eile. B' e cèile-dè aonaran.

A-rèir beul-aithris dh'fhuirich aonarain anns na h-uamhan faisg air Cill Rainich ann am Fìobha. Anns an 20mh linn dh'fhuirich Jimmy Gilligan ann agus chaidh e à sealladh ann an 1939 is cuid daoine a' creideamh gur e neach-bhrathaidh a bh' ann.

## An t-aonaran ann an litreachas
* Sgrìobh Iain Mac a' Ghobhainn nobhaileag den t-ainm *An t-Aonaran*
* Ann an “Also sprach Zarathustra”, tha Zarathustra na aonaran aig toiseach an leabhair.
* Tha “Steppenwolf”, anns an nobhail den aon ainm le Hermann Hesse na sheòrsa aonaran neo-oifigeil.
* Bha Ìosa (agus cuid den fàidhean eile sa Bhìoball) na aonaran airson 40 làithean.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Creideamh
Roinn-seòrsa:Bith-eòlas
Roinn-seòrsa:Litreachas
Sràid aon-slighe

Is e **sràid aon-slighe** neo **sràid aon-rathadach** tè anns a bheil an trafaig a' dol gus an aon àird.

Roinn-seòrsa:trafaig
Àradh

B’e **àradh** inneal airson dìreadh suas neo sìos rudeigin, air a dhèanamh à dà earrann dhìrich (de dh’fhiodh, mheatailt, neo ròpa) le crainn-tharsainn eatarra.

Roinn-seòrsa:acfhainn
Aran

B’e **aran** biadh air a dhèanamh le bhith a’ fuineadh flùr uisge, agus mar is trice beirm.

Cleachdar aran ann an aifreann.

* aran-coirce - cumanta ann an Alba
* aran-slòcan - “laverbread”
* aran-eòrna
* aran-gun-beirm
* aran-milis - cèic 7c
* aran-ruis/ris
* aran-seagail neo aran dubh - cumanta ann an Roinn Eòrpa an ear.
* aran-sòda

Roinn-seòrsa:Biadh
Àrc

B’ e **àrc**, **àrcan** neo **corcas** rùsg den chraoibh-àirc; neo pìos den rùsg seo a chleachdar gus botal 7c a dhùnadh. Tha e glè aotrom, agus a tha a’ fleòdrainn.

Roinn-seòrsa:stuth
Àrc-eòlas

Is e **àrc-eòlas** no **àrsaidheachd** an roinn sgoilearachd a dhèiligeas le ro-eachdraidh. Is e a tha ann an ro-eachdraidh na linntean a roimhe na h-eachdraidhean sgrìobhta a thàinig a-nìos chun latha an diugh. Fàsaidh na cunntasan nas tana nas fhàda a shùileas an sgoilar-eachdraidh air ais agus ged 's a tha cuid sgrìobhaidhean a dhol air ais ri (3000 RC) chan ann ach mirean de notaichean, ainmean air clachan cuimhne agus an leithid. Mar sin tha torr àrc-eòlais stèidhichte air an rannsachadh (le cladhadh gu faiceallach agus a' tomhais gach feart de) seann làraichean far an robh daoine a' còmhnaidh, neo a' coinneachadh neo a' tìodhlacadh na mairbh o chionn fhada. Mar sin thèid ath-chruthachadh air eachdraidh sòisealta ar sinnsearan tràth. 'S e àrc-eòlaiche a chanar ris an neach a tha an sàs ann an àrc-eòlas.

## Àrc-eòlaichean ainmeil
* Heinrich Schliemann

## Rudan eile
* Linn na Cloiche
*Linn an Umha
* Linn an Iarainn
*Na Tursachan
* Gleann Chille Mhàrtainn
*Dùn Chàrlabhaigh, borg ann an Càrlabhagh

*
Àrdaichear

Is e  inneal a tha ann an **àrdaichear**  airson daoine neo luchd a chur sios neo suas ann an togalach.

Roinn-seòrsa:Inneal 
Roinn-seòrsa:Acfhainn
Àrd-ìre

B’e **àrd-ìre** deuchainn ann an Alba airson clann ann an àrd-sgoil a tha co-shìnte ri baccalaureat, neo A-Level.

Roinn-seòrsa:foghlam
Arspag

Is e **arspag** (*Larus marinus*) eun-mhara mòr (seòrsa faoileig) air a bheil druim dubh. (Beurla: great black-backed gull) 

## Dealbhan


Faidhle:Svartbak.jpg
Faidhle:Great black-backed gull Larus marinus first-winter.jpg
Faidhle:Great black-backed gull Larus marinus second-winter.jpg
Faidhle:Great black-backed gull Larus marinus third-winter.jpg
Faidhle:Great black-backed gull Larus marinus fourth-winter.jpg
Faidhle:Larus marinus eggs.jpg|Uighean na arspag (*Larus marinus*)
Faidhle:Larus marinus eggbreaking.jpg
Faidhle:Larus marinus nestlings.jpg|Iseagan


## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eun-mara
Roinn-seòrsa:Eun-uisge
Roinn-seòrsa:Eun feòil-itheach
Asal stiallach

’S e **asal stiallach** (Beurla: “zebra”; “seabra”) each fiadhach a tha dubh agus geal, le stiallan mòra air. Tha iad a’ fuireach ann an Afraga a-mhàin.

Roinn-seòrsa:Each
Roinn-seòrsa:Mamalan
Àrd-sheanadh

B’e **àrd-sheanadh** coinneamh mòr de bhuill Eaglais na h-Alba, neo na h-Eaglais Saoire is cuid den Eaglaisean Clèireach eile.

Roinn-seòrsa:Creideamh
Àrd-sgoil

B’e **àrd-sgoil** sgoil airson cloinne a tha mu dhà bhliadhna dheug a dh’aois gu sia deug, neo ochd deug. Roimhe, tha bun-sgoil, agus an dèidh làimhe, tha oilthigh.

* acadamh
* bun-sgoil
* oilthigh

Roinn-seòrsa:Foghlam
Arm

'S iad na feachdan armailteach uile a tha aig nàisean no dùthaich a tha ann an  **arm**. Chanar **armailt** ris na feachdan an sàs ann an sabaid sònraichte.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Poileataigs
Armachd

B’e **armachd** còmhdach mòr meatailt gus daoine, eich, carbadan neo nithean a dhìon an cogadh

Roinn-seòrsa:aodach
Asgair

B’e **ascair** neo **asgair** comharradh sgrìobhaidh (‘) a chleachdar gus sealltainn gun deach litrichean fhàgail às. Cleachdaidh tu asgair nuair a sgrìobhas tu “m’ athair” gus sealltainn gu bheil “o” air fhàgail às. Anns a’ Bheurla, cleachdar mar ginideach le “s”.

Roinn-seòrsa:Puingeachadh
Fadhail

Is e **fadhail** àite eadar dà eilean thar am faighear coiseachd neo dràibheadh aig àm muir-tràigh.

## Faic cuideachd
* Beul-àtha

Roinn-seòrsa:Trafaig
Roinn-seòrsa:Uisge
Linn an Ath-bheòthachaidh

B’e an t-**ath-bheòthachadh** linn ann an eachdraidh na h-Eòrpa, eadar na Meadhan-Aoisean agus An t-Ath-Leasachadh, nuair a bha flùrachadh den ealain, eòlas, 7c. Thòisich e anns an Eadailt.

## Faic cuideachd
* Ath-bheothachadh na h-Alba

Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Ath-bheòthachadh na h-Alba

B’ e **[[ath-bheothachadh]] na h-[[Alba]]** gluasad cultarail ann an Alba, anns a’ mheadhain den 20mh linn. Rinn sgrìobhadair Frangach an t-ainm “Renaissance Écossaise”. Bha a’ mhòr-chuid de na sgrìobhadairean, gu h-àraid, nam bàird. 

## Buill ainmeil
* Somhairle MacGill-Eain 
* Ùisdean MacDhiarmaid 
* Sydney Goodsir Mac a’ Ghobhainn 

Roinn-seòrsa:Eachdraidh 
Roinn-seòrsa:Cultar 
Roinn-seòrsa:Alba 
Roinn-seòrsa:Dualchas na h-Alba 
Roinn-seòrsa:Litreachas
Abaid

Is e **abaid** (bhon Laideann *abbatia*, a thàinig a Syriac *abba*, "athair"), grunnan thogalach far am bi manaich neo cailleachan-dubha a’ fuireach, neo comann mhanach neo chailleachan-dubha, neo fiu’s an eaglais a tha neo a bha ann an abaid. S e “aba” a tha ann an ceannard/àrd-mhanach.

## Fir ainmeil
* Abaid a' Chridhe Mìlise 
* Abaid Idhe
* Taigh an Ròid (Holyrood)
* Buckfast
* Cill Osailt

Roinn-seòrsa:Creideamh
Abhainn

'S i **abhainn**,sruth uisge a bhitheas na ruith leis na h-aonaich, ann an amar, sìos don mhuir. 'S e fuaran a tha ann an màthair-uisge aibhne. Canar odhar ri sruth aig a bheil loch mar mathair-uisge. 

Canar srath aibhne ris an talamh far am bi uisge a' cruinneachadh. Tha e coltach ri craobh. 'S e druim uisge oir neo crioch srath aibhne. Mar is trice tha e air talamh àrd. Tha tòrr de struthain bheaga a' tiginn ri chèile nan leas-aibhnichean. Canar comar neo inbhir ris an àite far a bheil dà abhainn a' coinneachadh ann an aon ruith. An uair sin tha na aibhnichean beaga a' dol nam prìomh-abhainn a tha a' dol dhan mhuir neo loch.

## Aibhnichean mòra ann an Alba
* Abhainn Chluaidh
* Abhainn Dubh (Uisge For)
* Abhainn Spè
* Abhainn Tatha

## Aibhnichean mòra eile
* Abhainn Amasoin (Aimearaga-a-deas)
* Abhainn Danuib
* Abhainn Mhagdalena (Aimearaga-a-deas)
* Abhainn Mississippi (Aimearaga a Tuath)
* Abhainn Nìl (Afraga)
* Abhainn Rèin

### Na deich aibhnichean as fhaide san t-saoghal

# An Nìl (6,690 km, An Èipheit)
# Abhainn Amasoin (6,452 km, Braisil)
# Yangtze (Chang Jiang) (6,380 km, Sluagh-phoblachd na Sìne)
# Mississippi-Abhainn Missouri (6,270 km, Na Stàitean Aonaichte)
# Abhainn Ob-Abhainn Irtysh (5,570 km, An Ruis)
# Abhainn Yenisey-Abhainn Angara (5,550 km, An Ruis)
# Huang He (5,464 km, Sluagh-phoblachd na Sìne)
# Amur (4,410 km, An Ruis)
# Abhainn Congo (4,380 km neo 4,670 km, A' Chongo agus Poblachd Dheamocratach na Congo).
# Abhainn Lena (4,260 km, An Ruis)

*
Roinn-seòrsa:Uisge
Acair (bàta)

*Ma tha thu lorg tomhas-talmhainn faic [[acair (talamh)]]



B’e *'acair''' nì trom a cheangal ri bàta le slabhraidh neo ròpa agus air a leigeil gu grunn na mara gus nach gluais am bàta.

Roinn-seòrsa:Acfhainn
Roinn-seòrsa:Bàtaichean
Acarsaid

'S e a th' ann an **acarsaid**, **cala** no **[[port]]**. 'S e sin àite far an toireadh bàta air tìr, air neo àite far an gabh eathar a tharraing a-nuas a' chladaich. 'S e àite far am bi long no eathar sam bith air acair.

## Ceangailtean a-staigh
* Còbh

Roinn-seòrsa:Muir
Roinn-seòrsa:Giùlan
Roinn-seòrsa:Bàtaichean
Acainn

S' e buill-ealainn no buill-acainn no innealan a tha ann an **acainn** no **uidheam**.

Seòrsaichean de dh'acainn:
* Acainn ealainn
* Acainn-eich
* Acainn-luinge

*
Achlais

'S e **achlais** roinn na bodhaig fo cheann shuas do ghàirdein

* Sgìan-achlais
* Achlasan Chaluim Chille = Eala bhuidhe

Roinn-seòrsa:Corp
Adag (arbhar)

B’e **adag** àireamh de sguaban arbhair air an cur còmhla.

* “An dà chuid na h-adagan agus an t-arbhar”
* “Is cho math sguab ri adaig dheth”
Acair (talamh)

Is e **acair** tomhas fearainn co-ionnan ri 20 de slabhraidh cheàrnach air neo 4,840 slat ceàrnach. Is e a tha ann an slabhraidh (neo slabhraidh-ghuinteir) aonad faid co-ionnan ri 66 troigh, neo 1/80mh mìle. Tha an slabhraidh-ghuinteir co-ionnan ri 20.117m. 

Mar sin, is meud acair do phìos fearainn ceithir cearnachd a tha mu 40m de leud agus 200m a dh'fhaid (40m x 200m). Is e a tha ann an heactair, ceàrnag fearainn a tha 100m x 100m (=10,000m2). Mar sin tha beagan nas lugha na 2.5 acair ann an heactair.

Roinn-seòrsa:Tomhas talmhainn
Achadh

'S e **achadh** pìos talmhainn, mar is tric air a chuartachadh le feansa neo callaid, airson àitich neo airson beathaichean a chumail ann. Tha “achadh-“ glè chumanta ann an ainmean na h-Alba, thig e gus a’ Bheurla mar “Ach-“ neo “Auch-”, agus uaireannan “Auchen-“.

Roinn-seòrsa:Àiteachas
Achd Pàrlamaid

'S e bile a tha air a bhith ceadachadh le phàrlamaid, agus, anns an Rìoghachd Aonaichte, aig a bheil Aonta Rìoghail, a tha ann an **Achd Pàrlamaid**.

## Faic cuideachd
* Liosta de dh'Achdan na h-Alba

## Ceanglaichean a-mach
* 
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Poileataigs 
Roinn-seòrsa:Lagh
Ainneamhag

’S e **ainneamhag** (Beurla “phoenix”) eun a loisgeas e fhèin is a bhios ag aiseirigh às an luaithre. Bidh iad beò mìle bliadhna.

Roinn-seòrsa:Eun Miotasach
Abhlan coisrigte

B’e **abhlan coisrigte** seòrsa abhlan (aran gun beirm) a chleachdas Crìosdaidhean ann an aifreann.

Roinn-seòrsa:Creideamh
Amar-mùin

B’ e **amar-mùin** peile neo poit far an chuirte mùn sna seann-làithean.

* Seann-fhacal -“Is tric a bha na longeis mhòr a’ crìonadh is na h-amair-mhùin a’ seòladh”

Roinn-seòrsa:Àirneis
Roinn-seòrsa:Acfhainn
Amar-uisge

Is e **amar-uisge** (Beurla: “aqueduct”) seòrsa drochaid air a bheil bùrn/uisge a’ gluasad. Thog na Ròmhanaich amaran-uisge mòr a tharruinn bùrn bho na beanntan ri na prìomh-chathraichean aca an taobh deas na h-Eòrpa. Tha eisimpleirean ainmeil faisg air Marseille (Am Pont du Garde) agus aig Segovia, an Spàinn.

Roinn-seòrsa:Innleadaireachd
Roinn-seòrsa:Ailtireachd
Curracag

'S e **curracag**, **[[adharcan]]** neo **[[adharcan-luachrach]]** (*[[Vanellus vanellus]]*) eun beag a tha a' fuireach air a' mhòinteach agus air a' chladach. Tha gairm annasach aige agus ite mhòr air a cheann (an *currac*).

## Dealbhan

Faidhle:Northern_Lapwing_new.jpg|Curracag Tuathach
Faidhle:Vanellus vanellus 001.JPG
Faidhle:Vanellus vanellus 004 wing.JPG
Faidhle:XN Vanellus vanellus 603.jpg
Faidhle:XN Vanellus vanellus 605.jpg
Faidhle:Keichwa 01.jpg
Faidhle:Kievitsnest (Vanellus vanellus).jpg
Faidhle:Vanellus vanellus MHNT.jpg
Faidhle:Kiebitz Pulli Nestflüchter.JPG
Faidhle:Young Vanellus vanellus.jpg


Roinn-seòrsa:Eun-grunnachaidh
Roinn-seòrsa:Eun-turais
Grùthan

'S e ball-bodhaig a tha ann an **grùthan**.

Tha iomadh gnìomhan aige:
* Tha e a' dèanamh domlas a chuireas e ann am beul a' chaolain.
* Tha e a' sìolachadh fuil bho na caolain.
* Tha e a' dèanamh grunnan-feòla plasma agus grunnan-feòla na geire.
* Tha e a' dì-phuinnseanachadh drugaichean is togsainean.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Corp
Adhaltranas

Dèanar **adhaltranas** nuair a bhios fear neo tè phòsda neo-dhìleas dha chèile le bhith a’ dèanamh feise le cuideigin eile.

'S e aon rud de na ceithir bun-adhbharan airson brisidh-phòsaidh fon Divorce Act (Scotland) 1976.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:lagh
Agh

B’e **agh** bò dà bhliadhna a dh’aois

## Sean-fhaclan agus abairtean
* "reamhar mar agh"
* "oidhche Fhèill Eòin theirear 'aighean' ris na gamhna"

Roinn-seòrsa:Bó
Roinn-seòrsa:Mamalan
Ailm

'S e craobh seargach a tha ann an **ailm** neo **leamhan** (*Ulmus campestris*). Ged a tha iad cumanta ann an Alba, thàinig galar “Dutch Elm Disease” a dh’Alba, is mòran àiteachan eile, agus a marbhas mòran dhaibh. Sgaoilear le ceardabhan beag.

Is **Ailm** an t-ainm air a'chiad litir den sean aibidil na Gaidhlig.

## Dealbhan

Mature Ulmus rubra in graveyard.jpg|Ailm ann an cladh


Roinn-seòrsa:Craobhan
Àirne

'S e meas-craobh a tha ann an **àirne** (Laideann: *prunus spinosa*). 
Thàinig an t-ainm Baile Àirneach (Balerno) ann an Dùn Èideann à seo bho thùs.

Airne
Airne
Amar-bàistidh

'S e **amar-baistidh** an t-àite ann an eaglais far a bheil clann gan baisteadh.

Roinn-seòrsa:Creideamh
Roinn-seòrsa:Àirneis
Cleasaiche

'S e duine a tha a' nochd ann an dealbh-chluich, film, telebhisean no rèidio mar charactar a tha ann an **actair** no **cleasaiche**.

Is urrainn do dh'actair a bhith na inbheach, pàisde, neo eadhon beathach, m.e. 's e actair a bha anns na còin a chluich *[[Lassie]]*.

## Air a' Ghàidhealtachd
Tha Fèisean nan Gàidheal a' cumail stòr-dàta de chleasaichean aig a bheil Gàidhlig.

## Cleasaichean a' Ghàidhealtachd
* Daibhidh Walker
* Aonghas Pàdraig Caimbeul
* Tony Kearney

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Dreuchdan
Roinn-seòrsa:Dràma
Adhar

'S e na chithear os cionn na talmhainn ma choimheadamaid suas a th' ann an **adhar** no **athar** nuair a bhios sinn a-muigh air tìr neo muir. 'S e Druim an t-saoghail a chanar ris an àite dhen adhar a tha dìreach os cionn neach, neo am fìor-mhullach/an inbhe as àirde, soirbheachaidh neo sonais. 'S e nadir a chanar ris an aon àite ach fon neach. Ann an Reul-eòlas, thathar dhen bheachd gur e an aon rud a th' ann an t-adhar agus a h-uile cruinne anns na speuran: 's e bun-bheachd a th' ann agus a' Ghrian, na Reul, na planaidean agus a' Ghealach an lùib. Roinnear ann an sgìrean air a bheil reul-bhad. Ann an sìde-eòlas agus gnàth-shìde, chan eil an t-adhar a' ciallachadh ach an roinn làn ghas nas dùmhaile ann an àile phlanaid.

'S ann à rèididheachd sgaoilteach, air neo eadar-obair solas na grèine leis an àile a thig dath an adhair. Ma bhios an aimsir na turadh, 's e dath liath a chithear san iarmailt, mar as àbhaist, ach nochdaidh speactram dhathan, bho orainds agus dearg aig glasadh an latha agus beul na h-oidhche. 'S ann gorm gu math dorcha 's a tha e fad na h-oidhche. Chithear a' Ghrian tron latha, mur eil sgòthan ann. Chithear a' Ghealach tron oidhche (agus tron latha cuideachd, gu ìre), na rionnagan agus, bhon àm gu àm, corra planaid san adhar. Eadar na tachartasan a chithear an adhar tha na sgòthan, am Bogha-frois, agus dol sìos/suas na grèine. Chithear dealanach nuair a bhios gailleannan ann. 

Genesis 1: “Agus rinn Dia an t-adhar…”

* àile
* Speur
## Ceanglaichean a-muigh
*UKAZY
## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Eòlas-adhair
Roinn-seòrsa:Saidheans
Adharc

'S e seòrsa de chnàmh bìorach a tha ann an **adharc** a tha a’ fàs air cinn tairbh, mhairt, chaoraich/ghobhair, rùdan 7c. Chaidh cùirn air a dhèanamh le adharcan.

* cabar

## Dealbhan

Faidhle:Frauenwinkel - Kyloe 2011-11-27 13-30-58.jpg
Faidhle:Highlands Cattle 2.JPG
Faidhle:Recrolêye coine.JPG
Faidhle:Straßburg (DerHexer) 2010-12-20 014.jpg
Faidhle:Jakthorn, tillverkat av horn från den siste uroxen i Europa, skjuten i Polen 1620 - Livrustkammaren - 69516.tif
Faidhle:Bison bonasus horn p.jpg
Faidhle:Flickr - BioDivLibrary - n300 w1150 (3).jpg
Faidhle:Capra aegagrus hircus.102 - Zoo Aquarium de Madrid.jpg
Faidhle:Goat with spiral horns.jpg
Faidhle:E - Capra aegagrus aegagrus horns.jpg
Faidhle:Goat with unusual horns.jpg
Faidhle:Kob horns.jpg
Faidhle:Life on the Farm in Alabama (8326335104).jpg
Faidhle:Three-horned Hebridean sheep (230444278).jpg
Faidhle:Gnu horns.jpg
Faidhle:Oryx Gazella Namibia horns.JPG
Faidhle:Ankole2.jpg
Faidhle:A black hebridian sheep front horns.jpg
Faidhle:Horns, MIM PHX (4554573848).jpg
Faidhle:Giraffe 1 (3309002807).jpg
Faidhle:Rhinoceros (4872071091).jpg


Roinn-seòrsa:Mamalan
Adhbrann

'S e **adhbhrann** neo **aobrann** a tha an alt aig ceann shìos na lurgainn agus os cionn na troighe.

Roinn-seòrsa:corp
Adhlaic

B’ e **adhlaic/tiodhlaic** adhlachadh. Sin far a bheil neach a chur fo thalamh.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

Roinn-seòrsa:Creideamh
Aoradh

B’e **Adhradh** neo **aoradh** moladh Dhè no dè. B’e facal Laidinn, *adoratio*, am freumh.

Roinn-seòrsa:Creideamh
Aghastar

B’e **aghastar** ball neo ròpa air a chur timcheall air ceann eich gus an gabhar os làimh e.

= Aghastaran nan Coin =
## Dealbhan

Faidhle:DogHalter wb.jpg
Faidhle:Epagneul-francais01.JPG
Faidhle:Samoyed portrait head halter.jpg
Faidhle:Spinone italiano szorstkowlosy pl.jpg

= Aghastaran nan Each =
## Dealbhan

Faidhle:OurasiCassiusClay.jpg
Faidhle:Yeguacriolla-head.jpg
Faidhle:Palimino2.JPG
Faidhle:Horse harness closeup.jpg
Faidhle:Ancient Grekk Trappings of a horses' halter- NAMA inv. Καρ..280 and 20240.JPG
Faidhle:ChestnutMorgan.jpg
Faidhle:OurasiAspirateurDHorizon.jpg
Faidhle:Palominofoal-pinkskin3.jpg
Faidhle:Frisian foal.jpg
Faidhle:Horse in halter - 1.jpg
Faidhle:GiGiAppaloosa.jpg
Faidhle:Selle francais (Princess).JPG
Faidhle:Andalusian3.jpg
Faidhle:Arabian horse head.jpg
Faidhle:Beautiful Blonde Horse Stud.jpg
Faidhle:Domaći konji.JPG
Faidhle:Friendly Horse.jpg
Faidhle:Green rope halter loop.JPG
Faidhle:960K3744.jpg
Faidhle:Asil Arabian Mare AC2008 0001.jpg
Faidhle:Shiny fewspot.jpg
Faidhle:Showhalterone.jpg
Faidhle:Polo argentinisches Halfter.JPG
Faidhle:LaMirage head.jpg


= Aghastaran Eile =
## Dealbhan

Faidhle:Highland Cattle calf.jpg
Faidhle:Hereford Bull at Great British Agricultural Show.jpg
Faidhle:Landwirtschaftliches Hauptfest Bullenkopf.jpg
Faidhle:Salon agriculture 2009 - Tete de Taureau.jpg
Faidhle:Salon agriculture 2009 - Tete de Taureau2.jpg
Faidhle:Show halter.jpg
Faidhle:Jidai Matsuri 2009 201.jpg
Faidhle:Border Leicester closeup.jpg
Faidhle:RAS judging the Border Leicesters.jpg
Faidhle:Cabalgata reis magos-Dromedarios.jpg
Faidhle:Camel in petting zoo.jpg
Faidhle:Kopf Alpaka mit Halfter.JPG
Faidhle:Reindeer in red.jpg
Faidhle:Ezel.jpg


Roinn-seòrsa:Acainn
Roinn-seòrsa:Stuth
Aghann

Is e **aghann** pana tana san tèid biadh a bhruich ann ann am blonaig neo ann am ola. Uaireannan bidh trì casan air, agus brod.

Roinn-seòrsa:Còcaireachd