Meanbh-chuileag

Tha **a' mheanbh-chuileag** (*Culicoides impunctatus*) (Albais: *Hielan Midgie*) 'na ghnè de mheanbh-fhrìde itealaich agus fuil-shùgach dhen teaghlach Ceratopogonidae. Gheibhear iad eadar Èirinn is Breatann san iar agus an an t-Sìn san ear. 'S e plàigh a th' annta ann an sùilean na mòrchuid, aig a bheil droch-bhuaidh air turasachd agus àiteachas.

## Ainmean
'S e meanbh-chuileag an t-ainm as trice a chluinnear ach tha ainmean eile orra a-rèir dual-chainnt is sgìre, a' gabhail a-staigh na leanas:
* cuileag-mheanbh
* cuileag-mhìn
* gath-dubh
* meara-chuileag (Cataibh)
* mil-chuileag
* mion-chuileag (Earra Ghàidheal)

Tha am facal *cuileag* a' tighinn on t-Seann-Ghaeilge *cuil* aig an robh an aon chiall, leis an iar-leasachan *-ag* a chomharraicheas rud beag bìodach agus *meanbh* mar ro-leasachan (on t-Seann-Ghaeilge *menb* "beag bìodach") aig an toiseach. Tha am facal *cuil* a' tighinn on fhreum Innd-Eòrpach *ḱul "gath" agus leis a sin, tha dàimh aige ri faclan mar
**cylionen* ("cuileag" ann am Cuimris)
**kelyonenn* ("cuileag" sa Chòrnais)
**kelien* ("cuileag" ann am Breatnais)
**culex* ("mosgaid" ann an Laideann)
Agus, stèidhichte air *culex*, *culícido* "co-cheangailte ri cuileagan" san Spàinntis.

'S e *míoltóg* an t-ainm air sa Ghaeilge, on t-Seann-Ghaeilge *míltóg*, 's e sin *míl(ta)* "beathach ìochdarach" agus *-óg* "-ag" - *mialtag* sa Ghàidlig fhèin. Ann an Gaelg, 's e *myn-whaillag* "mion-chuileag" (*myn* + *quaillag*) no *quilleen* "cuileag" ('s e sin, "cuil(eag) bheag").

## Tuairisgeul

'S e a' mheanbh-chuileag am measg na feadhainn as lugha san t-saoghal 's chan eil tè inbheach ach mu 1.5mm a dh'fhaid. Tha sgiathan na meanbh-chuileige breac (rud a dh'adhbharaich an t-ainm Laideann aca (*punctatus* "dotagach") ach chan eil iad gu feum airson a' mheanbh-chuileag eadar-dhealachadh o fheadhainn eile ach fo ghloine-amhairc Tha iad 1.4mm a leud is na sgiathan làn-sgaoilte aca.

A chionn 's gu bheil e cho doirbh an sgaradh a dhèanamh eadar a' mheanbh-chuileag is feadhainn dlùth an dàimh dhi mar *[[Culicoides cubitalis]]*, 's e anailis rDNA an gleus as cumanta a chleachdar air a shon sin. Tha 37 gnè de mheanbh-chuileagan ann an Alba ach 's e *Culicoides impunctatus* an tè a nì ionnsaigh air daoine as trice.

Chaidh a' chiad tuairisgeul saidheansail oirre a dhèanamh ann an 1920 leis an fhrìde-eòlaiche Bheilgeach Maurice Emile Marie Goetghebuer san leabhar aige *Ceratopogoninae de Belgique* ach tha teaghlach nam meanbh-chuileagan air a bhith mun cuairt fad ùine mhòr is feadhainn faisg an dàimh dha *Culicoides impunctatus* air an lorg ann an òmar a tha mu 120 millean bliadhna a dh'aois san Leabanon.

## Raon
### Breatann
Gheibhear iad an dà chuid air fearann àrd agus ìseal ann an Alba agus taobh tuath na Cuimrigh 's ann as pailte a tha iad ann an iar-thuath na h-Alba eadar deireadh an earraich agus deireadh an t-samhraidh, gu sònraichte ann an àitichean taise mar bhoglaichean is coilltean. Mar is trice, ma tha mòinteach-liath (*Sphagnum spp.*), frafann (Juncus articulatus), luachair a' bhlàtha ghèir (*J. acutiflorus*), fianach-gorm (*Molinia caerulea*) no roid (*Myrica gale*) mun cuairt (lusan a tha a' comharrachadh talamh uisgeach, bidh meanbh-chuileagan ann.

Tha cuid a lusan ann nach fhaighear a' mheanbh-chuileag cho pailt mun cuairt ann, a' gabhail a-staigh raineach (*Pteridium aquilinum*) agus seòrsachan eile do chòinnteach seach mòinteach-liath.

### An corr dhen t-saoghal
Gheibhear iad cuideachd ann an àitichean freagarrach dhaibh sa chorr de Bhreatann, Lochlann agus sgìrean eile san Roinn Eòrpa, san Ruis agus taobh tuath na Sìne.

## Dòigh-bheatha

Bidh an fheadhainn bhoireann a' cruinneachadh ann an sgaothan mòra ann an coilltean is boglaichean 's e a' bìdeadh dhaoine agus is iad-san a' chuileag as lugha ann an Alba a nì sin, ged a thig a' mhòrchuid dhiubh beò air fuil cruidh, chaorach agus fhiadh. Air a' Ghàidhealtachd, 's iad crodh a bhìdeas iad as trice (38.4%), fèidh (23.0%), caoraich (9.9%) agus mac an duine (0.3%).

Nì na meanbh-chuileagan boireann inbheach bìdeadh gu math faisg air na h-ionadan sìolachaidh aca (ged a chaidh an lorg suas ri 1km air falbh uapa), agus faisg air an talamh. Is ann sa chamhanaich a thig iad a-mach gu sònraichte, ach bìdidh iad uair sam bith dhen latha ma tha e sgòthach a chionn 's gur e gainnead solais a thàlaidheas a-mach na meanbh-chuileagan boireann. Cha bhi iad cho beòthail ma bhios a' ghaoth nas luaithe na 6mph no an taisead fo 60-75%.

Togaidh iad fàileadh an cuid seilge suas ri 200m air falbh. 'S e 1-octen-3-ol, fual, phenol, acetone agus CO<sub>2</sub> a chuireas iad gu feum airson mothachadh do bheathaichean. 'S e CO2 a chuireas iad gu feum airson ionad pongail de bheathach fhiosrachadh.

Tha giallan lannach fiaclach goirid orra a dh'obraicheas cha mhòr mar shiosaran ach nach adhbharaich ach lotan gu math eu-domhain agus ri linn sin, cha dèid aca air bìdeadh tro aodach agus feumaidh iad craiceann a tha ris. Tha histamines 'nan smugaid a bhrosnaicheas sruthadh an fhala san lot agus ged a dh'adhbharaicheas sin atadh, cha bhi droch-bhuaidh aice ach air daoine aig a bheil droch-aileirgidhean 'nan aghaidh.

Mur am bris dad a-steach air meanbh-chuileag is i ri sùghadh, togaidh i mu 2µl de dh'fhala ann an 3 no 4 mionaidean. A dh'aindeoin sin, cha leag iad a leas fuil ithe a chum gintinn ciad ghinealach nan uighean. Beiridh meanbh-chuileag bhoireann eadar 30 agus 100 ugh air uachdar tais rè an t-samhraidh agus nochdaidh na larbhachan an dèidh 24 uairean a thìde. Chan eil iad ach leth-uisgeach agus bàthaidh iad ann an uisge fosgailte agus seargaidh iad gu bàs ann an talamh tioram. Ithidh iad cha mhòr rud sam bith, a' gabhail a-staigh nematodes, larbhachan eile, fungi agus lusan agus pronnas lusan. Thèid iad tro 4 ìrean larbhachd agus 's e larbha a tha san cheathramh ìre a mhaireas tron gheamhradh. Cha mhair ìre a' phùpa sa Chèitean no san Ògmhios ach latha no dhà. Ma dh'itheas an fheadhainn fhireann dad, 's ann air flùraichean a thig iad beò agus mairidh an dà dhiubh suas gun Dàmhair ann an Alba.

## Galaran
Faodaidh gun dèid galaran gabhaltach a ghluasad do shealg nam meanbh-chuileagan is iad a' sùghadh fuil, mar eisimpleir *[[Haemoproteus belopolskyi]]* a dh'adhbharaicheas galaran ann an eòin

Bidh iad cuideachd a' giùlan galar epizooticeach fuil-ruitheach nam fèidh (EHD) agus bìoras na teanga ghorm a bhuaileas air ainmhidheach ath-chagnach.

## Buaidh na h-aimsire is shealgairean

Chan eil cus fiosrachaidh mu bhuaidh shealgairean air a' mheanbh-chuileag. Ge-tà, an dèidh geamhraidh 2010 ann an Alba a bha air leth fuar, cha do rinn a' mheanbh-chuileag ach fàs oir is a-rèir coltais cha robh droch-bhuaidh air an àireamh-san aig an fhuachd air a' Ghàidhealtachd ach leis gun do dh'fhulaing na sealgairean aca-san, mar ialtagan is eòin, dh'fhàs an àireamh gu mòr as t-samhradh 2010.

Tha teòirig ann a tha ag ràdh gun robh àireamh nam meanbh-chuileagan fada nas lugha nuair a bha Alba còmhdaichte le craobhan fhathast is uiread an uisge san talamh nas ìsle agus gum mìnicheadh seo gainnead de bheathaichean a dh'itheas meanbh-chuileagan gu sònraichte. Chan ith ialtagan agus eòin mar cheileirichean (*Phylloscopus spp.*) agus ainleagan-dubha (*Apus apus*) ach àireamh bheag dhiubh agus ged a ghlacas driùchdan (genus *Drosera*) agus am mòthan (*Pinguicula vulgaris*) meanbh-chuileagan, chan eil buaidh fhollaiseach aca uile air an àireamh-se.

A bharrachd air sin, tha luchd-rannsachaidh san Eilean Sgitheanach agus ann an Earra Ghàidheal air dà ghnè de dh'fhìneag dhearg a lorg (*Parafeiderium stuarti* agus *Centrotrombidium blackwellae*) aig a bheil larbhachan a tha 'nam faoighichean 's a' tighinn beò air meanbh-chuileagan inbheachd.

## Dìon
Tha ola eucalyptus 'ga cleachdadh mar dhìon on mheabh-chuileag.

A bharrachd air sin, tha buaidh air stuthan a tha fàileadh dhiubh a sgaoileas 1-octen-3-ol no co-thàthaidhean phenol eile no acetone agus CO2. Feumaidh co-dhiù 200ml/mion de CO2 a bhith 'gan sgaoileadh mus bi buaidh agus 's iad ribean fàilidh a sgaoileas 1-Octen-3-ol, fual bà agus CO2 no acetone, fual bà agus CO2 an fheadhainn as èifeachdaiche.

## Ann an cultar is cànan
Tha ìomhaigheag na meanbh-chuileige a' nochdadh gu tric ann an cultar is cànan eadar Èirinn is Alba.
### Ainmean-àite

Tha aon àite ann an Alba a tha air ainmeachadh air a' mheanbh-chuileag sa Ghàidhlig fhèin, Camas nam Meanbh-chuileag, tuath air Àird Lusa air Diùra agus a-rèir beul-aithris, chaidh cuideigin a cheangal ri post ann airson 's gun itheadh na meanbh-chuileagan gu bàs e no i.

Sa chorr dhen dùthcha, tha grunn ainmean-àite Beurla a tha a' toirt iomradh orra mar *Midge Hall* on t-Seann-Bheurla *mycg* + * halh* "oisean mheanbh-chuileagan" ann an Lancashire, *Midgham* (on t-Seann-Bheurla *mycg* + *hām* "tuineachadh mheanbh-chuileagan") ann an Berkshire agus *Midgley* (on t-Seann-Bheurla *mycg* + *lēah* "coille mheanbh-chuileagan) ann an Yorkshire.

Ann an Èirinn, Gleann na Míoltóige ann an Ros Comáin agus Tamhnaigh na Míoltóige ("tamhnach na meanbh-chuileige") ann am Maigh Eo a' toirt iomradh orra.

## Beul-aithris is gnàthasan-cainnt
Tha iad cuideachd a' nochdadh ann an grunn ghnàthasan-cainnte, mar is trice a' riochdachadh rudeigin a tha uamhasach fhèin pailt no beag:
* *dèan pronnadh nam meanbh-chuileag* (buail gu dona gus am bi an rud bog maoth)
* *a' sìoladh/marbhadh nam meanbh-chuileag* (obair nach gabh crìochnachadh)
* *cho rèidh 's gun òladh meanbh-chuileag deoch dheth* (uisge a tha air leth sàmhach rèidh)
* *cho pailt ri meanbh-chuileagan as t-fhoghar* (uamhasach pailt)
* *na meanbh-chuileagan ort!* (a mhaoidheadh droch-fhortan air cuideigin)
* *ola chas easgann, bainne cìch circe 's geir mheanbh-chuileag, air am measgadh ann an adharc muice, a shuathadh ri smig le ite cait* (rud nach eil am bith idir idir)

Tha amaladh-cainnte ann, *Seachd tursan gun a dhol air iomrall timcheall earball mheanbh-chuileige* - feumaidh tu a chanail seachd uairean ann an aon anail.

Tha am facal ga chleachdadh gu tric san àireamh shingilte sa Ghàidhlig, ged a tha na milleanan dhiubh ann, m.e. *tha a' chuileag dona a-nochd*, coltach ri *tha am buntàta math am bliadhna*.

### Bàrdachd
Tha iad a' nochdadh ann am bàrdachd air uairibh, can sa phìos tràth seo le Donnchadh Bàn air a bheil *Òran an t-Samhraidh*:

Bidh am minnein ùrar meanbh-bhallach,
Gnos tioram air a ghnùis bu sgeinmeile;
Gu mireanach, lùghor, anmadail,
Ri slinnean na h-earb an guailleachan.
Bu chlis feadh phreas mu anmoch iad,
Gu tric fo iochd nam meanbh-chuileag,
Gu sgrìdeil, gibeach, gearr-mhàsach,
An sliochd d' an ainm na ruadhagan.

Sgrìobh Dubhghlas de hÍde dàn ann an Gaeilge mu dhamhan-allaidh agus meanbh-chuileag san 19mh linn a tha gu math ainmeil ann an Èirinn:

### San Albais
Tha i a' nochdadh san Albair mar *midge* agus mar mheanbhair *midgie* agus a' riochdachadh an dà chuid na cuileige agus rudeigin no cuideigin a tha beag leibideach. A bharrachd air sin, tha a h-ìomhaigheag a' nochdadh ann am faclan mar *midge-merchant* "marsanta de rudan beaga" agus *midge's knee-buckle* "rud a tha do-chreidsinneach beag.

Tha lus, am mìn-fheur (Holcus lanatus), ainmichte orra cuideachd: *midge grass*.

## Tùsan
* Hendry, George. *Midges in Scotland* 4th Edition, Mercat Press, Edinburgh, 2003 ISBN 1-84183-062-3

## Faic cuideachd
* Meanbh-chuileag (buidheann)

## Ceanglaichean a-mach
* APS Midge Forecast Ro-aithris nam meanbh-chuileagan ann an Alba
* Institute of Animal Health Culicoides impunctatus
* Geama brabhsair a' BhBC: A' casg nan Cuileagan
* Geama brabhsair a' BhBC: A' casg nan Cuileagan 2
* BBC Naidheachdan 2017-03-01: Aʼ mheanbh-chuileag nach bìd *(Chironomus vallenduuki)*
* BBC Naidheachdan 2018-06-05: Meanbh-chuileag dol am meud?

Roinn-seòrsa:Meanbh-fhrìdean