open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Both Cheit

'S e baile ann an Alba meadhanach a tha ann am **Both Cheit** (Beurla: **Bathgate**). 'S ann an Lodainn an Iar a tha e. Tha an M8 a' dol seachad a' bhaile.  Tha na bailtean Armadal, Blackburn, an t-Allt Bàn, Gleann Iucha agus Baile Dhunlèibhe faisg air a' bhaile.

## Foghlam
An-dràsta, tha ceithir bun-sgoiltean anns a' bhaile fhèin: Windyknowe, Simpsons, St. Mary's agus Balbardie. Tha dà bhun-sgoiltean eile ann an Boghall ('s e iomall-bhaile Bhathgate a th' ann am Boghall): St. Columbus agus Boghall Primary. Chan eil ach aon àrd-sgoil anns a' Bhaile: Bathgate Academy, ach tha àrd-sgoil chaitligeach, St. Kentigern's Academy, ann am Blackburn. Mar as àbhaist, bidh sgoilearan a chaidh a St. Mary's a' faighinn bus a St. Kentigern's. 

Chaidh an Old Academy a thogail ann an 1831. Fhuair am baile an t-airgead bho John Newlands. Nuair a chaochail Newlands ann an Diameuga, dh'fhàg e mòran airgid don bhaile anns an tiomnadh aige airson sgoil saor a thogail. Aig an àm sin, cha robh sgoil saor anns a' bhaile.  Gach bliadhna, bidh fèis mhòr anns a' bhaile far am bi muinntir Bhathgate a' cùimhneachdainn cò às a thàinig the Old Academy. 'S e Bathgate Procession agus John Newlands Festival an t-ainm a th' air an fhèis mhòir. 

## Bathgate Procession agus John Newland Festival
Tachraidh Bathgate Procession agus John Newland Festival a' chiad Disathairne san Òg-mhios.

Thòisich an tachartas seo mar phairèid latha an stèidheadair air 17mh den Ghiblean 1844. Air an latha siud, choisich sgoilearan na t-seann acadamaidh bhon acadamaidh fhèin chun Eaglais Àrd air an latha sin gach bliadhna. Bha an latha siud na latha-saor air sgàth 's gun do shaoil na urrasairean Newland gur e co-latha breith Newland a th' anns an latha siud. 

## Freumh an ainm
A rèir John Garth Wilkinson 's ann bhon Bhreatnais a tha an t-ainm "Bathgate"; tha e a' ciallachadh *<nowiki/>'Baedd coed*' sa Chuimris (coille nan torc).  Fad 's a tha an t-ainm a' nochdadh air mapa Roy Pedersen mar 'Both Cheit' sa Ghàidhlig tha Ainmean-Àite na h-Alba agus "Map-balla Alba" a' gabhail ris an ainm Beurla.

## Daoine ainmeil
* James Young Simpson
* Alexander Marjoribanks
* John Newland
* Dario Franchitti
* Bernard Gallacher

## Bailtean co-cheangailte
*  Cran-Gevrier, An Fhraing

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Banbh

*Is urrainn do "Bhanbh"/"Bhanbha" a' ciallachadh [[Èirinn|Èireann]] sa bhàrdachd*

'S e baile ann an ear-thuath na h-Alba a tha ann am **Banbh**  (Beurla: *Banff*).

Tha e ann an Comhairle Shiorrachd Obar Dheathain (Siorrachd Bhanbh ro 1975).   Tha e mu 45 mìltean (73 km) san àird a tuath air Obar Dheathain. Tha e suidhichte aig beul Abhainn Dubh-Éireann agus air cladach Bàgh Bhanbh. 

Ann an 2001 bha 3,991 duine a' fuireach an seo. 
## Giùlan
Tha e na laighe air an A98.

## Àitichean
* Duff House 
* Banff Golf Course

## Daoine ainmeil
* George Duff (1764-1805), oifigear a’ Chabhlaich Rìoghail
* James Milne Wilson (1812-1880), prìomhair Eilean Thasman
* William Brodie (1815-1881), cruth-ealantair
* William Bankier (1870-1949), fuirbhidh
* Richard Gordon (1947-2009), sgrìobhadair
* Sandi Thom (1981- ), seinneadair

## Iomraidhean


## Dealbhan

Duff House - geograph.org.uk - 1248697.jpg|Duff House
Banff Beach and bay - geograph.org.uk - 1060976.jpg|Tràigh
Banff Church - geograph.org.uk - 1249014.jpg|Eaglais paraiste


## Ceanglaichean a-mach

* Duff House
 
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Siorrachd Bhanbh
Roinn-seòrsa:Comhairle Shiorrachd Obar Dheathain
Breichin

'S e baile ann an Aonghas ann an Alba an ear a tha ann am **Breichinn**  (litreachaidhean eile: **Breichinn** neo **Brichin**, Beurla: *Brechin*).

Ann an 2020 bha 7230 duine a' fuireach an seo.
## Daoine ainmeil
* Thomas Guthrie, neach-iomairt
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Siorrachd Aonghais
Cùl Choinnich agus Port Seton

'S e baile ann an Alba meadhonach a tha ann an **Cùl Choinnich agus Port Seton** (Beurla: *Cockenzie agus Port Seton*). Tha e faisg air Baile nam Feusgan agus Dùn Èideann, agus tha e ann an Lodainn an Ear. 

Ann an 2001 bha 5,499 duine a' fuireach an seo agus 5501 ann an 2011.

Bha ionad-chumachd mòr an seo gus an do dhì-choimiseanaich Scottish Power e.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Lodainn an Ear
Dail Chèith

'S e baile ann an Alba mheadhanach a tha ann an **Dail Chè** neo **Dail Chèith**. Tha e faisg air Peighinn na Cuthaige, agus 's e prìomh-bhaile Comhairle Lodainn Mheadhanaich a tha ann. Tha mòran dhaoine an seo ag obair ann an Dùn Èideann.

Tha Stèisean Bhruach Easg, air an Loidhne Waverley, ann an Dail Chèith.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Lodainn Mheadanach
An Daingneach

'S e baile ann an Alba mheadhanach a tha anns **an Daingneach** (Beurla: *Denny*). Tha e faisg air an Eaglais Bhrice.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle na h-Eaglaise Brice
Dùn Bhlàthain

'S e baile ann an Alba meadhanach a tha ann an **Dùn Bhlàthain** (Beurla: *Dunblane*). Tha e suidhichte ann an Comhairle Shruighlea agus tha e faisg air Sruighlea.

## Daoine ainmeil
Rugadh an cluicheadair-cneutaig Andy Moireach agus an seinneadair Dougie MacLean an seo.

## Eachdraidh
Tha am baile ainmeil airson muirt a thachair anns a' bhun-sgoil 13 am Màrt 1996. Chaidh 16 clann agus inbheach a mharbhadh le fear, Tomas Watt Hamilton, a mhuirt e fhèin às dèidh sin.

Tha àrd-eaglais mhòr an seo, Àrd-eaglais Dhùn Bhlàthain. Chuireadh beingidhean na còisire agus sgàil *reredos* anns an àrd-eaglais ann an 1914. B' e Robert Lorimer a dhealbhaich beingidhean na còisire. 'S e cuimneachan air an Easbaig Robert Leighton a th' anns an sgàil *reredos*. Stèidhichte Leighton an Leabharlann Leighton ann an 1684 nuair a dh'fhàg e a chuid leabhraichean is làmh-sgrìobhainnean dhan àrd-eaglais.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle Shruighlea
Gleann Iucha

'S e baile ann an Alba meadhonach a tha ann an **Gleann Iucha** (Beurla: *Linlithgow*; Beurla Gallta: *Lithgae*). Tha e ann an Lodainn an Iar.

Tha lùchairt ainmeil an seo. Thog Seumas I doras-mòr ann an 1424. Eadar 1488 is 1513 chuir Seumas IV crìoch air an cùirt-lios ceàrnagach. Ath-thogadh an sgiath a tuath eadar 1618 agus 1624.

Rugadh is thogadh Ailig Salmond ann an Gleann Iucha.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Lodainn an Iar
Cille Chùithbeirt

‘S e baile beag agus port air an oirthir faisg air Caisteal Dhùghlais, air an àirde an iar-dheas na h-Alba a th’ ann an **Cille Chùithbeirt**. Tha e suidhichte aig 65m os cionn ìre na mara, ann an cridhe na roinne Dùn Phris is Gall-Ghàidhealaibh (Siorrachd Chille Chùithbeirt ro 1975), eadar Baile Ùr nan Stiùbhartach agus Dail Bheithe, aig inbhir na h-aibhne Uisge Dhè. Tha e 40km air falbh bho Dhùn Phris, 112km bho Glaschu, 64km bhon An t-Sròn Reamhar  agus  135km bho Dhùn Èideann, prìomh-bhaile na dùthcha. Tha 3,447 duine a' fuireach anns a' bhaile agus 's e Beurla a th' ann a’ chiad chànain aig a' mhòr-chuid dhe na daoine ann an Cille Chùithbeirt, ged an robh Gàidhlig fhathast beò ro 1700. Tha eaconomaidh a' bhaile gu math crochte air àiteachas, turasachd agus iasgach. B' àbhaist dha a bhith na bhaile-siorrachd.

## Eachdraidh
Tha baile air a bhith ann an seo iomadach linn ron 12mh Linn nuair a stèidheachaidh abaid, a chaidh atharrachadh gu eaglais san 16mh Linn. Chaidh a chlàradh airson a' chiad turas ann an 1291 mar *Kirkcutbrithe*. Fhuair Cille Chùithbeirt a chuid chòirichean bhon Righ Seumas II ann an 1453 ach do thogadh toll-bùtha is crois a' mhargaidh agus gus 1625. Chaidh am baile a chuairteachadh leis na Sasannaich ann an 1547, ach cha do ghèill muinntir a' bhaile idir. Thog Tòmas MacGilleFhaolain caisteal ri taobh a' chidhe ann an 1570, a chaidh a choileanadh  mu dheireadh thall ann an 1585. Tha beul-aithris a' cumail a' dol gun do chuireadh gu bàs bana-bhuidseach à Baile MhicIllFhaolain an seo, tè air an robh Eilispidh NicEòghain, ann an 1698 agus gun do thìodhlacadh i taobh a-muigh na cille an seo. Bha luchd-ealaine mar Edward Atkinson Hornel agus George Henry, a bhuineadh dhan bhuidhinn ealain na Balaich à Glaschu, nan thàmh an seo bho mu 1880 gu ruige mu 1910, rud a thugadh cliù dhan bhaile air sàilleabh an chuid obrach san sgìre. Bha ceannard na bhuidhne, James Paterson, a' fuireach faisg air làimhe anns a' Mhòine Naomh cuideachd. Stèidheachadh loidhne-rèile eadar Dùn Phris agus Cille Chùithbeirt ann an 1864 ach dhùineadh an seirbheis ann an 1965. Chaidh sealladh neo dhà às an fhilm *Wickerman* fhilmeadh an seo ann an 1973.

## Tachartasan
Bidh mòran dhe fhèis a' gabhail àite tron bhliadhna san sgìre: Fèis Chiùil Wickerman san Iuchar ann an Dùn Droighnein, Fèis Chiùil Jazz san Ògmhios agus Fèis Òrain sa Chèitean. A bharrachd air sin, tha iomadach ghnìomhachas ann cuideachd: taighean-seinnse agus gallaraidhean-ealaine.

## Ri Fhaicinn
*Taigh Bhroughton

## Iomraidhean
15.Post Office In Kirkcudbright
Hours of Operation
16.Post Office

Roinn-seòrsa:Alba
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle Dhùn Phris is Ghall-Ghàidhealaibh
Baile nam Frisealach

'S e baile ann an ear-thuath na h-Alba a tha anns **A' Bhruaich**  neo **Baile nam Frisealach** (Beurla: *Fraserburgh*; Beurla Ghallda: *The Broch*).
 
Tha e ann an Comhairle Shiorrachd Obar Dheathain (Siorrachd Obar Dheathain ro 1975). Tha e mu 40 mìltean (64 km) san àird a tuath air Obar Dheathain.

Ann an 2001 bha 12,454 duine a' fuireach an seo. 

## Giùlan

Tha e na laighe air an A98 agus an A90. Dh'fhosgail Rèile Formartine is Bùchainn stèisean-rèile le trì àrd-ùrlaran ann ann an 1865 ach chaidh an loidhne a dhùnadh ann an 1965.

## Àitichean
* Museum of Scottish Lighthouses
* Fraserburgh Heritage Centre
* Fraserburgh Golf Club

## Daoine ainmeil
* Rugadh am faightear Crois Bhioctoria Charles Alfred Jarvis an seo 29 am Màrt 1881
* Steve Fairnie (1951-1993), ceòladair 

## Bailtean Co-cheangailte
*  Bressuire

## Dealbhan

Fishy business in Fraserburgh - geograph.org.uk - 402506.jpg |Arcasaid
Museum of Scottish Lighthouses entrance - geograph.org.uk - 526686.jpg|Taigh-tasgaidh nan taighean-solais na h-Alba
Fraserburgh Beach - geograph.org.uk - 235028.jpg | Tràigh


## Ceanglaichean a-mach

*The Fraserburgh Herald, pàipear naidheachd ionadail

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Siorrachd Obar Dheathain
Roinn-seòrsa:Comhairle Shiorrachd Obar Dheathain
An Geal Àth

'S e baile ann an Alba a Deas a tha ann **An Geal Àth**, **Gealabh** neo **Gala** (Beurla: *Galashiels*). Tha e air an Abhainn Tuaidh.

Thogadh e mar bhorgh bharanachd ann an 1599.

Ann an 2020 bha 15,490 duine a' fuireach an seo.
Tha e fo smachd Comhairle nan Crìochan.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Làrach-lìn oifigeil a' bhaile

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle nan Crìochan
Esperanto

'S e **Esperanto** an cànan fuadain as ainmeile agus as soirbheachaile de na h-uile a chaidh an cruthachadh (Volapük, Ido, Interlingua, Novial, ⁊c.) air son conaltradh eadar na pobaill den talamh a dhèanamh nas fhasa.

## Eachdraidh
Chuireadh air bog e leis an Dr. Ludwick Lazurus Zamenhof, lighiche Pòlainneach, ann an 1887, agus an diugh cha mhòr nach eil dùthaich sam bith air an talamh far nach eil luchd-labhairt Esperanto. Sa mhòr-chuid de na tìrean chan eil na h-Esperantaich pailt, ach tha Esperanto làidir ann am Braisil agus àireamh ait' eile. Is ann air faclan cumanta cànanan na h-Eòrpa (gu h-àraidh nan cànan Laideannach) a tha faclair Esperanto stèidhichte, ach tha Esperanto fada nas fhasa a dh'ionnsachadh na teanga sam bi eile, a chionn ‘s nach eil gnìomhairean neo-riaghailteach, mura-bhith no gnàthasan-cainnt mì-sheaghach innte. Thèid aig duine tùrail sam bith Esperanto a thogail ann an deicheamh den ùine a tha e ag iarraidh airson, can, Fraingis no Gearmailtis a dh'ionnsachadh.

## Litreachas agus eadar-theangaichean
Tha a’ chànan seo saidhbhir ann an litreachas eadar-theangaichte agus tùsail. Gheibhear eadar-theangaidhean Esperanto de dh'iomadach leabhar cudthromach: am Bìoball, an Coràn, am Bhagavad Gita, obraichean Shakespeare, Goethe, Dante, Cervantes, ⁊c. Tha eadar-theangaidhean de litreachas Esperanto ann an cànanan eile – mar eisimpleir an duan fada *La infana raso* (An Cinneadh Leanabail) leis a' bhàrd Esperantach Albannach Uilleam Auld (1924-2006), a chaidh fhoillseachadh anns a' Ghàidhlig, còmhla ri àireamh eadar-theangaidhean eile, air duilleagan-lìn an *Association of Esperantophone Writers* (*Esperantlingva verkista asocio*)https://web.archive.org/web/20231206104758/http://www.everk.it/. Thatar a' measadh *La infana raso* mar sàr-obair an litreachais ann an Esperanto, agus air bhunait na h-oibre seo, chuireadh ainm Auld air adhart mar tagraiche air son Duais Nobel ann an Litreachais ann an 1998.

## Breithneachadh
Chan eil Esperanto gun breithneachadh, math is dona. Mar eisimpleir, bha mòran argumaidean san eachdraidh, agus thàinig cànain ùra eadar-nàiseanta as, mar "Ido" agus "Interlingua".

Am measg na beachdan an aghaidh:
* Theirear nach eil Esperanto eadar-nàiseanta idir, ach cànan Eòrpach le gràmar is faclan Eòrpach ann.
* Chan eil riaghaltas sam bith, neo na Nàiseanan Aonaichte ga cleachdadh.
* Tha cuid ag ràdh gu bheil cànan Klingon aig àireamh as àirde.

## Tuilleadh leughadh
* MacAoidh, Garbhan *Esperanto - Cànain an Dòchais* (an trì pàirtean an) *Gairm*, Àir. 134, 135, 136 (1986).
* Màthair-adhbhair an fhiosrachaidh: Cumann Esperanto na hÉireann, Tulach Mhór.
* Prìomh làrach airson luchd-ionnsachaidh Esperanto

Roinn-seòrsa:Cànain chruthaichte
Cill Rìmhinn

'S e baile ann an Alba an ear (Fìobha) sa tha ann an **Cill Rìmhinn** (Beurla: *St Andrews*). 'S e baile gu math aosda a tha ann, ainmeil airson an oilthigh aige, agus mar "dhachaigh a' ghoilf". Chaidh Aonghas I a thiodhlaic an seo. Chaidh Oilthigh Chill Rìmhinn a chur air bhonn an-seo ann an 1411.

## Daoine Ainmeil
*Eideard Brocklebank - 1942. Neach-poileataigs.
*Scott Barrie - (1962). Neach-poileataigs.

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Fìobha
Hamhaig

'S e baile ann an Alba a Deas a tha ann an **Hamhaig** (Beurla: *Hawick*). Tha e anns na Crìochan.

Ann an 2020 bha 13,620 duine a' fuireach an seo.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Comhairle nan Crìochan
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Na Pùballan

'S e baile ann an Alba-a-deas a tha anns **Na Pùballan**  (Beurla: *Peebles*). Tha e anns na Crìochan air Abhainn Thuaidh.

Ann an 2020 bha 9000 duine a' fuireach an seo.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Comhairle nan Crìochan
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Mofad

‘S e baile beag dùthchasail faisg air Beattock, air an àirde an iar-dheas na h-Alba a tha anns **a' Mhagh Fada** neo **Mofad** (Beurla: *Moffat*). Tha e suidhichte aig 121m os cionn ìre na mara, air an àirde an ear Dhùin Phris is Gall-Ghaidhealaibh (Siorrachd Dhùn Phris ro 1975), eadar Cuingealach agus Hamhaig, ri taobh na h-Aibhne Anainn. Tha e 218km air falbh bho Obar Dheathain, 78km bho Ghlaschu, 31km bho Dhùn Phrìs agus 71km bho Dhùn Èideann, prìomh-bhaile na dùthchas. 'S e Beurla agus Beurla Ghallda th' ann an dà chànan aig a’ mhòr-chuid dhuibh anns a' Mhagh Fada.  Tha eaconomaidh a' bhaile gu math crochte air àiteachas, turasachd agus coilltearachd. A bharrachd air sin, tha an t-àite làn seirbheisean dhen a h-uile sheòrsa. Taobh fhoghlaim, tha bun sgoil agus àrd sgoil ann. Ann an  2011 bha 2,135 duine a' fuireach an seo. Tha an t-Slighe Dhail Anainn air a bhith a' dol tron bhaile bho 2009

## Freumhan an Ainm
A rèir  eòlaichean fhreumh-fhaclachd, tha a h-uile coltas ann gur ann às a' Ghàidhlig fhèin a tha ainm a' bhaile na "Am Magh Fada". Nochd a' Ghàidhlig ann an ceann a deas na h-Alba anns an 7mh Linn agus bha an cànan fhathast làidir ann an Siorrachd Dhùn Phrìs fhèin anns an 14mh Linn. A bharrachd air sin, tha cruth na tìre a' toirt cuideam dhan teòiridh seo.

## Eachdraidh
Chaidh am baile a chlàradh airson a' chiad turais ann an 1296 mar *Moffete*. A-rèir carragh-chuimhne a' bhaile, fhuair 80 duine à Mofad bàs sa Chogadh Mòr agus ceithrear duine eile san Dàrna Cogadh.

## Bailtean Co-cheangailte
*  Montreuil-sur-Ille (A' Bhreatainn Bheag)

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*An Aimsir ann am Mofad

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle Dhùn Phris is Ghall-Ghàidhealaibh
Roinn-seòrsa:Siorrachd Dhùn Phris
An t-Seann Chathair

'S e baile beag ann an  Dùn Phris is Gall-Ghaidhealaibh a tha anns **An t-Seann Chathair**. Tha e faisg air A' Mhagh Fhada agus taobh-a-tuath Dùn Phrìs. 'S e seo na co-chomharran aige: 55° 22′ 4.55″ Tuath agus  3° 55′ 28.67″ Iar. Ann an  2001 bha 2,028 duine a' fuireach an seo. 
 Tha an t-Slighe Àrd a Deas air a bhith a' dol tron bhaile bho 1984.

## Eachdraidh
A-rèir carragh-chuimhne a' bhaile, fhuair 78 duine às an t-Sean Chathair bàs sa Chogadh Mòr agus ceithir duine deug eile san Dàrna Cogadh. Bha e na Bhorgh Rìoghail le dleastanasan riaghlaidh eadar 1855 agus 1930, nuair a chuireadh às dhan t-siostam.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* 

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle Dhùn Phris is Gall-Ghaidhealaibh
Glasag

'S i **glasag**, no **leatas cuain** (Ulva Lactuca), aon sheòrsa feamainn a bhathas, agus a thathas ag ithe amh. Gheibhear air feadh an t-saoghail i. 

Gabhaidh ithe mar sin fhèin, air neo ann am brot no sùgh. Tha tòrr iarann ann an glasag. Tha an seòrsa **Enteromorpha Intestinalis** càirdeach rithe, agus tha e math airson a bhith ga frithigeadh ann an ola. 

'S i glasag an seòrsa Albannach anns am bheil an tomhas as àirde de bhiotamain C. Dh' fhiosraicheadh bho chionn ghoirid gun robh an co-thàth, poilisacoraideach, (polysacchoride), a' nochdadh buaidhean antivìorasach nuair a chaidh as-tharraing às an fheamainn air a leth. Bha e a' lùghdachadh ràtaichean fri-fhillteach ann an iomadh seòrsa vìoras cinne-daonna, 's eun dhen chnatan-mhòr.

A thaobh mean-fhàs, 's iad na h-Algae ghorma (*Chlorophyta*) as cudthromaiche, agus tha a' ghlasag na pàirt den chòmhlan seo. Tha a' mhòr-chuid dhiubh beò ann an uisge, ach tha a' ghlasag na pàirt den 13% a tha beò ann an sàl. 

## Àiteachadh

Ann an Iapan, a-rèir aithrisean, thathar a' togail agus a' buain seòrsaichean ghlasag ris an canar **Aosa** (アオサ）bho chionn 1930 ann an Linne Ise (伊勢湾）agus Linne Mikawa (三河湾).　Tha àiteach Aosa feumach air bàgh, caol, caolas no camas sèimh socair, far am bheil tomhas an t-salainn san t-sàl rud beag nas lugha.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Feamainn
Roinn-seòrsa:Biadh
Co-thàthadh

'S e susbaint a th' ann an **co-thàthadh** far am bheil dà, no corra eileamaid, air a cheangal gu ceimigeach ri chèile le cuideam ann an co-chum suidhichte.

'S ann de mhoileciuilean, mar uisge no glucòs, no aidheonan, mar shalann, a tha co-thàthaidhean.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ceimigeachd
Slòcan

'S e seòrsa feamainn dhearg a th' ann an **slòcan**  (Laideann: *Porphyra umbilicalis*, ainmean Gàidhlig eile: *slabhagan*/*slabhacan*/*slabhgan*/*slabhcan* no *lòcan*, Cuimris: *lawr*/*lawfr*, Beurla: *laver*) a tha tana, mìn. Tha e a' fàs air creagan a tha car còmhnard.

Thathas ga phunndadh 's ga bhruich le ìm no geir eile gus stuth slamanach a dhèanamh. Bhite ga ghabhail le uinneanan no leigisean. Bhiodh iasgairean Ghallaibh ga ghabhail le aran-coirce. 

Ann an Leòdhas, bhite ga thoirt a-steach an taigh, agus ga thaomadh mu spògan a' chlobha, no ni eile a b' urrainn dhaibh a chumail a-steach dhan teine, no ris an teine, airson nàdar bloigh bruich no slaopadh a dhèanamh air. Bhathas ga ithe mar sin.

A bharrachd air mar bhiadh, bha na Gàidheil ga cleachdadh mar leigheas do theanntachd-cuim cruidh, agus mar fhuar-lite airson sgochadh.

Thathas a' reic slòcan anns a chruth shlamanach seo anns a' Chuimrigh. Bidh daoine ga chòmhdachadh le mìn-choirce, 's ga fhrithigeadh, ach am faigh iad seòrsa bonnach còmhnard, aran-slòcan. Bithear gu tric ga ghabhail le hama. 

Tha slòcan càirdeach ri nori (*Porphyra Tenera*), seòrsa feamainn a thathas a' gabhail ann an Iapan, Coirea agus An t-Sìn.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Feamainn
Roinn-seòrsa:Biadh
Fìleam

A thaobh bith-eòlais, tha **fìleam** anns an dàrna rang de rangachadh clasgaigeach ('s e sin gun a bhith a' cleachdadh astair ginteil) nam fàs-bheairtean (ainmhidhean is luibhean). 
'S e **Phylum** an t-ainm a th'air san Laideann. 

Tha ainm nam fìleaman a' crìochnachadh le **-phyta** aig luibhean is algae, 's le **-mycota** aig balgan-buachair.

Roinn-seòrsa:Bith-eòlas
Saint Etienne (còmhlan)

Is e còmhlan ciùil dannsa à Croydan, Sasainn, a tha ann an **Saint Etienne**.

Tha iad air an dèanamh an àrd de Sarah Cracknell, Bob Stanley agus Pete Wiggs. 

## Claran

**Foxbase Alpha* (1991)
**So Tough* (1993)
**Tiger Bay* (1994)
**Good Humor* (1998)
**Sound of Water* (2000)
**Finisterne* (2002)
**Tales From Turnpkie House* (2005))

Roinn-seòrsa:Ceòl
Poblachd na Sìne

: *Saoil an robh thu a' lorg eilean [[Tai-Bhàn (eilean)|Tai-bhàn]].*
: *Na bi a' measgachadh le [[Sluagh-Phoblachd na Sìne]]*.
: *Airson ciall eile, faic: [[Sìona]]*

'S e dùthaich eileanach ann an Àisia a tha ann an **Poblachd na Sìne**, (Beurla: *Republic of China*, ainm goirid: ROC). 'S e sin na seann ainmean aice: **Taidh-Bhàn**  neo **Formòsa**. Tha a' Phoblachd seo a’ gabhail a-steach na h-eileanan Taidh-Bhàn (Formósa), Pescadores, Kinmen agus Matsu.

## Iomraidhean


## Ceangal a-mach
* Duilleig oifigeil ceann-suidhe Poblachd na Sìne

## Aistean cho-ceangailte
* Sluagh-Phoblachd na Sìne
* Roinn Rianachdail Shònraichte Sluagh-Phoblachd na Sìne
* Tìr-mòr na Sìne
* Sìona
* Hong Cong
* Macau
* Tai-Bhàn (eilean)

Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Àisia
Roinn-seòrsa:Dùthchannan ann an Àisia
Roinn-seòrsa:Àisia an Ear
Roinn-seòrsa:Sìona
Sìona

* Sìona (roinn chultarach), an roinn thraidiseanta
* Sìona, dùthaich, (People's Republic of China)  faic: Sluagh-Phoblachd na Sìne
* Taiwan/Tai-Bhàn  (Republic of China), faic:  Poblachd na Sìne 
* Tai-Bhàn (eilean)
* Roinn Rianachdail Shònraichte Sluagh-Phoblachd na Sìne
* Tìr-mòr na Sìne

## Aistean cho-ceangailte
* Hong Cong
* Macau
Duileasg

'S e **duileasg** (*palmaria palmata*) fear de na feamainnean dearga. Tha e dosrach goirid meanbh, ach tha e a' fàs gu math fada shìos a' chladaich. Mar seo, chan fhaighear ach le tràigh mhòr e.

## ALBA

Ann an Alba, gheibhear as t-samhradh e. 

Tha rannan à beul-aithris ag innse seo *Cairgean earraich, Duileasg samhraidh, Gruaigean foghar, Stamh geamhraidh.*

## Feumalachd

Bha duileasg ga chleachdadh airson dath donn a dhèanamh agus ann an gnìomhachas an obair-aodaich.

## Biadh

Thathas a' cleachdadh duileasg bho chionn linntean ann an Alba. Tha cunntas ann gun robh manaich Chaluim Chille ga ithe.

'S ann an còmhnaidh as t-samhradh a bhathas ga ithe, ga glanadh san t-sàl 's ga h-ithe às a' chladach, air neo ga thoirt dhachaigh. Ged nach robh e cho pailt sin, bhite ga thoirt mar bhiadh dhan chruidh mar an ceudna. 

An dèidh nighe, tha duileasg uabhasach fhèin fallainn dhuit ma dh' itheas tu amh e,. ged a tha e rud beag duilich a chagnadh mura h-eil deagh fhiaclan agad. Gabhaidh a cleachdadh ann an saileidean, a ròstadh, grìosadh no a tiormachadh.

Nuair a bhite ri iasgach no buain na feamainn air a' chladach, bhite ag ithe duileasg amh, ga chnuasachadh airson an t-acras a chumail air falbh, agus airson fradharc a leasachadh.

Bhite a' cagnadh duileasg ann an àite tombaca. Bhite ga nighe, 's ga ghearradh na phìosan beaga, 's an uairsin ga mheasgachadh le ìm gus blas a chur air, agus mu dheireadh, ga thiormachadh.

Bhite ga bhruich ann am bainne 's ga thoirt seachad le ìm mar shoitheach fa leth.

## Leigheas

Bhathas ga cur gu feum mar leigheas ann an caochladh suidheachaidhean:-

Tha tòrr iarann innte. Mar iomadh fheamainn, tha tòrr aidhiodain ann an duileasg 's mar sin dheth, thathas a' cur duileasg gu feum ann a bhith a' làimseachadh trioblaidean an fhàireag sgiathaich. 

Tha duileasg na chliabh-sgeitheach agus na leigheas-boiteig ma ghabhas tiormaichte i an dèidh trasg. 

Bhathas a' gabhail seòrsa brot air am bheil càl duilisg gus teannachadh-innidh a làimhseachadh, agus mar ghiullachd airson galairean an stamaig agus tinneasan a' chraicinn san fharsaingeachd. Bhite ag ithe càl-duilisg gu co-dhiù nan seasgadan (1960an) ann an cuid de dh'àiteannan air a' Ghàidhealtachd. Tha rannan à beul-aithris ag innse mar cho fallainn is a tha duileasg:

*Bheir càl duilisg is càl deanntaig snuadh air gruaidh mar mhadainn shamraidh.*

## Iomraidhean



## Ceangal a-mach
* ''Palmaria palmata'' anns an "Encyclopedia of Marine Life of Britain and Ireland"

Roinn-seòrsa:Feamainn
Cairgean

'S e **an cairgean** (Chondrus Crispus) fear de na feamainnean dearga. Feumaidh e trì uisgeachan samhraidh airson fàs. Tha e a' fàs fada shìos air cladaich is creagan a' Chuain Siar san Roinn-Eòrpa agus Aimearaga a Tuath. Mar sin sin, chan fhaicear ach le tràigh mhòr mhòr e. Tha bàrr nan duilleagan aige carrach. Nuair a tha e ùr, tha e bog maothanach, uaireannan gorm-bhuidhe, no dearg, is uaireannan dubh-phurpaidh no donn purpaidh. Tha bodhaig mhaothanach aige, a tha air a dèanamh air a' phoilisacaraid, cairgeanan (55%), le 10% de phròtain is mu 15% de stuth mèinnireil. Tha e làn aidhiodain, clorofine is sulfur. Nuair a thèid a mhaothachadh ann an uisge, tha boladh na mara air, agus nuair a thèid a ghoil, nì e slamanachd air sgàth a' chealla-bhalla lìonta de phoilisacaraidean, a tha a' giùlan bho 20 gu 100 uibhir an truimead uisge aige. 

Rann: *Cairgean earraich, duileasg samhraidh, gruaigean foghair, stamh geamhraidh.*

## Buaidhean

Mar iomadh feamainn dearg eile, tha an cairgean làn tacsa, le co-thàthan mar aidhiodain is clorofine na bhroinn. Tha e coltach ri duileasg a thaobh buaidhean leigheasach math dha sheòl a' chnàmhaidh. Tha buadhan anti-slamanachd (*anti-coagulant*) aige agus tha e toirt faochadh do lotan iongarach an stamaig. 

## Mar bhiadh

Gabhaidh An Cairgean a ghlèidheadh fad mhìosan ma thèid a thiormachadh an toiseach. Fàsaidh e geal nuair a bhios e tioram. Feumaidh e bhith cho tioram ris an smàl mus tèid a ghlèidheadh. 

Bidh muinntir Èirinn is Alba a' dèanamh mìlseag dheth, a tha coltach ri binid no blancmange. Thathas ga ghoil ann am bainne agus a' cur stuthan blasmhora eile a-steach ann mar shiùcar, faoineag, caineal, branndaidh, uisge-beatha is mar sin air aghaidh.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Feamainn
Roinn-seòrsa:Biadh
Cinn-shuidhe nan Stàitean Aonaichte

* George Washington
* John Adams
* Thomas Jefferson
* James Madison
* James Monroe
* John Quincy Adams
* Andrew Jackson
* Martin Van Buren
* William Henry Harrison
* John Tyler
* James K. Polk
* Zachary Taylor
* Millard Fillmore
* Franklin Pierce
* James Buchanan
* Abraham Lincoln
* Andrew Johnson
* Ulysses S. Grant
* Rutherford B. Hayes
* James A. Garfield
* Chester A. Arthur
* Grover Cleveland
* Benjamin Harrison
* Grover Cleveland
* William McKinley
* Theodore Roosevelt
* William Howard Taft
* Woodrow Wilson
* Warren G. Harding
* Calvin Coolidge
* Herbert Hoover
* Franklin D. Roosevelt
* Harry S. Truman
* Dwight D. Eisenhower
* John F. Kennedy
* Lyndon B. Johnson
* Richard Nixon
* Gerald Ford
* Jimmy Carter
* Ronald Reagan
* George H. W. Bush
* Bill Clinton
* George W. Bush
* Barack Obama
* Donald Trump
* Joe Biden

*
John Adams

:*Saoil am b' e am prìomhaire [[John Quincy Adams]] a bha fa-near dhut?*

B' e an dàrna cheann-suidhe nan Stàitean Aonaichte (1797 – 1801) agus riochdaire dioplòmasach a bha ann an **John Adams** (An Dàmhair 30, 1735 – an t-Iuchar 4, 1826). Stèidhich e an Acadamh Aimeireaga nan Ealan is nan Saidheans ann an 1780 còmhla ri James Bowdoin.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Cinn-shuidhe nan Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Thomas Jefferson

'S e a' phrìomh ùghdar de dh'Fhoirgheall Neo-eisimeileachd nan SA (*US Declaration of Independence*), agus nas anmoiche an treas ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte (bho 1801 gu 1809), agus riochdaire dioplòmasach a bha ann an **Thomas Jefferson** (13 an Giblean 1743 – 4 an t-Iuchar 1826).

Roinn-seòrsa:Cinn-shuidhe nan Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
James Madison

B' e an ceathramh ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte
(1809 – 1817) agus riochdaire dioplòmasach a bha ann an **James Madison** (16 Màrt 1751 – 28 an t-Ògmhios 1836).

Roinn-seòrsa:Cinn-shuidhe nan Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Mircean

'S e feamainn fhada a th' ann am **mircean** (alaria esculenta), a tha coltach ri crios.Gheibhear aig tràigh mhòr e, a chionn 's gum bi e a' fàs fada shìos ann am bonn a' chladaich. Canar **gruaigean** rithe cuideachd, ach 's e mircean a th' air ann an Leòdhas.

## Feumalachd

Bithear ga ithe amh ann an grunn àiteannan fhathast- mar Alba is Èirinn. 'S e an rud cruaidh suas a mheadhain air fhad a thathas ag ithe amh (**cas dhubh**), agus a-rèir coltais, tha e car duilich a chagnadh. Thathas a' toirt dheth na h-oirean tana (**an rùsg**), gan rùsgadh dheth air gach taobh. 

'S e seo an seòrsa feamainn Eòrpach as dlùithe ri wakame, a gheibhear ann an Iapan, Coirea agus Sìona. 'S e wakame an t-ainm Iapanais air. Canaidh "rùsg" ris na h-oirean tana, "cas dhubh" ris a' ghais, agus "duilleach" ri na buinneagan. 'S e mekabu an t-ainm a th' air buinneagan Wakame ann an Iapanais.

## Iomraidhean


## Ceangal a-mach
* F. G. Hardy & M. D. Guiry (2003). A Check-list and Atlas of the Seaweeds of Britain and Ireland ISBN 0-9527115-1-6.  

Roinn-seòrsa:Feamainn
James Monroe

B' e an còigeamh ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte (1817-1825) agus riochdaire dioplòmasach a bha ann an **Seumas Rothach** (an Giblean 28, 1758 – an t-Iuchar 4, 1831).

Roinn-seòrsa:Cinn-shuidhe nan Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
John Quincy Adams

*Saoil am b' e an ceann-suidhe [[John Adams]] a bha fa-near dhut?*

B' e siathamh ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte agus riochdaire dioplòmasach a bha ann an **John Quincy Adams** (an t-Iuchar 11, 1767 – an Gearran 23, 1848).

Roinn-seòrsa:Cinn-shuidhe nan Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Andrew Jackson

B' e an seachdamh ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte
(1829–1837) a bha ann an **Andrew Jackson** (am Mart 15, 1767 – an t-Iuchar 8, 1845).

Roinn-seòrsa:Cinn-shuidhe nan Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Martin Van Buren

B' e an ochdamh ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte(1837-1841) agus riochdaire dioplòmasach a bha ann an **Martin Van Buren** (An Dùbhlachd 5, 1782 – an t-Iuchar 24, 1862). B'e esan a' chiad prìomhaire a rugadh sna Stàitean Aonaichte, agus a' chiad nach robh bho teaghlach Sasannach/Albannach/Cuimreach neo Èireannach. B' e Duitsis a bha aige mar cànan na màthar.

Roinn-seòrsa:Cinn-shuidhe nan Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
William Henry Harrison

B' e an naoidheamh ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte (4 am Màrt, 1841–4 an Giblean, 1841) agus riochdaire dioplòmasach a bha ann an **William Henry Harrison** (9 an Gearran, 1773–4 an Giblean, 1841). Cha robh e fada san obair seo - chaochail e as dèidh 32 làithean, agus mar sin, 's e sin an teirm as giorra aig ceann-suidhe Aimeireaganach sam bith. Rugadh e ann am planntachadh anns a' choileanaidh Virginia is b' e riaghladair a bha ann athair.

Chaidh e san arm is shabaid e an aghaidh nan tùsanach. Chaidh e na riaghladair Ranntair nan Innseanach ann an 1800 is e a' dèanamh cùmhnantan leth-bhreitheach leis na tùsanaich. Fhuair e far-ainm "Old Tip" nuair a thug e buaidh air cho-bhann tùsanach aig Blàr Old Tippecanoe ann an 1811. Ann am blàr an aghaidh nam Breatannach is nan tùsanach ann an 1813 chaochail Tecumseh is chaidh Harrison na ghaisgeach nàiseanta.

Bha e na sheanadair anns a' mhòr-dhàil nàiseanta gu ruige 1819 is bha e na sheanadair ann an Ohio san 1820an. Sheas e mar thagraiche airson a' cheannais an aghaidh Martin Van Buren, a bhuannaich an taghadh, ann an 1836 agus a-rithist ann an 1840 nuair a bhuannaich e. Rinn e òraid aig in-shealbhachadh gun ad, gun còta, dh'fhàs e tinn is chaochail e an ath-mhìos. B' e a' chiad cheann-suidhe nan Stàitean Aonaichte a bhàsaich ann an dreuchd. Chaidh Benjamin Harrison, ogha Harrison, cuideachd na cheann-suidhe ann an 1899.

Chaidh a thìodhlacadh ann an North Bend, Ohio air Mount Nebo.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Cinn-shuidhe nan Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Zachary Taylor

B' e an dàrna ceann-suidhe deug nan Stàitean Aonaichte (5 am Màrt 1849 – 9 an t-Iuchar 1850) a bha ann an **Zachary Taylor** (24 an t-Samhain 1784 –  9 an t-Iuchar 1850)

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-muigh
* Eachdraidh Beatha Zachary Taylor air Làrach-lìn a' White House (en)

Roinn-seòrsa:Cinn-shuidhe nan Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Millard Fillmore

B' e an treasamh ceann-suidhe deug nan Stàitean Aonaichte a bha ann am **Millard Fillmore** (7 am Faoilleach 1800 – 8 am Màrt 1874).

Bha e na Cheann-suidhe eadar 10 an t-Iuchar 1850 - 3 am Màrt 1853.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-muigh
* Eachdraidh Beatha Millard Fillmore air Làrach-lìn a' White House (en)

Roinn-seòrsa:Cinn-shuidhe nan Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Franklin Pierce

B' e an 14mh ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte (eadar 4 am Màrt 1853 - 3 am Màrt 1857) a bha ann am **Franklin Pierce** (23 an t-Samhain 1804 – 8 an Dàmhair 1869).

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-muigh
* Eachdraidh Beatha Franklin Pierce air Làrach-lìn a' White House (en)

Roinn-seòrsa:Cinn-shuidhe nan Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Abraham Lincoln

'S e an siathamh ceann-suidhe deug nan Stàitean Aonaichte a bha ann an **Abraham Lincoln** (Siorrachd Hardin, Kentucky 12 an Gearran, 1809–15 an Giblean, 1865). Dh'fhàg e dìleas mhòr às a dhèidh mar ceann-suidhe a shàbhail na Stàitean Aonaichte o sgaradh a dh'adhbhraich an Cogadh Catharra Ameireaganach agus bha e cliùiteach cuideachd mar dheagh òraidiche. B' esan a' chiad cheann-suidhe nan SA a chaidh a mhuirt. 'S e John Wilkes Booth a chuir às dha.

Rugadh e ann an Kentucky is thogadh e ann an Kentucky is Indiana. Dh'imrich e do New Salem, Illinois, far an deach a thaghadh e do sheanadh Illinois ann an 1834. Chaidh e na cheannard nan Cuigseach is dh'iomairt e is buill seanaidh eile gus prìomh-bhaile na stàite a ghluasad o Vandalia gu Springfield. Leig e a sheat suas ann an 1841 agus dh'obair e mar neach-lagha gu 1847 nuair an deach a thaghadh mar bhall Mhòr-dhàil, ach thill e gu lagha ann an 1849.

Thill e do phoileataigs an dèidh an Achd Kansas–Nebraska, an do rinn tràilleachd laghail tuath air 36° 30′ san ranntair Cheannachd Louisiana, ann an 1854 is bha e an sàs anns an iomairt an aghaidh tràilleachd. Bhuannaich e taghadh a' chinn-suidhe mar thagraiche Poblachdach ann an 1860. Dh'fhàg seachd stàitean san taobh a deas ro èideadh is thòisich an Cogadh Catharra Ameireaganach.

Rinn e an òraid ainmeil aig Gettysburg ann a 1863 is chaidh ath-thaghadh ann an 1864. Chaidh e a mharbhadh le John Wilkes Booth air 15 an Giblean 1865.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Cinn-shuidhe nan Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Andrew Johnson

B' e an seachdamh ceann-suidhe deug nan Stàitean Aonaichte (1865–1869), a bha ann an **Andrew Johnson/Anndra MacIain** (An Dùbhlachd 29, 1808 – an t-Iuchar 31, 1875).

Roinn-seòrsa:Cinn-shuidhe nan Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Ulysses S. Grant

B'e an ochdamh ceann-suidhe deug nan Stàitean Aonaichte (An Giblean 27, 1822 – an t-Iuchar 23, 1885) a bha ann an **Ulysses S. Grannd** (1869–1877). Bha e na sheanailear ainmeil cuideachd.

Roinn-seòrsa:Cinn-shuidhe nan Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
James K. Polk

B' e an t-aonamh ceann-suidhe deug nan Stàitean Aonaichte (eadar 4 am Màrt 1845 – 3 am Màrt 1849) a bha ann an **James Knox Polk** (2 an t-Samhain 1795 – 15 an t-Ògmhios 1849).

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-muigh
* Eachdraidh Beatha James K. Polk air Làrach-lìn a' White House (en)

Roinn-seòrsa:Cinn-shuidhe nan Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
John Tyler

B' e an deicheamh ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte
(1841 - 1845) a bha ann an **John Tyler** (Am Mart 29, 1790 – am Faoilleach 18, 1862).

Roinn-seòrsa:Cinn-shuidhe nan Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Rutherford B. Hayes

B' e an naoidheamh ceann-suidhe deug nan Stàitean Aonaichte (1877–1881) a bha ann an **Rutherford Birchard Hayes** (An Dàmhair 4, 1822 – Am Faoilleach 17, 1893). 

Roinn-seòrsa:Cinn-shuidhe nan Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
James A. Garfield

B' e am ficheadamh ceann-suidhe deug nan Stàitean Aonaichte (Am Mart 4, 1881 – An Sultain 19, 1881), a bha ann an **James Abram Garfield** ( 19mh, an t-Samhain, 1831 – 19mh, an t-Sultain, 1881).

'S e an dàrna prìomhaire a chaidh ga mhurt.

Roinn-seòrsa:Cinn-shuidhe nan Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Chester A. Arthur

B' e an 21mh ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte (1881–1885) a bha ann an **Chester Alan Arthur** (An Dàmhair 5, 1829 – An Samhain 18, 1886). 

Roinn-seòrsa:Cinn-shuidhe nan Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
William McKinley

B' e an 25mh ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte 
(1897–1901) a bha ann an **Uilleam MacFhionnlaigh** (Am Faoilleach 29, 1843 – An Sultain 14, 1901). Mhurt Leon Czolgosz e.

Roinn-seòrsa:Cinn-shuidhe nan Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Theodore Roosevelt

B' e an 26mh ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte a bha ann an **Theodore Roosevelt**.

Thig an t-ainm "teddy bear" sa Bheurla bho Theodore Roosevelt - 's e far-ainm a tha ann an "Teddy".

Roinn-seòrsa:Cinn-shuidhe nan Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
William Howard Taft

B' e an 27mh ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte (15 an t-Sultain 1857 – 8 am Màrt 1930) a bha ann an **William Howard Taft** (4 am Màrt 1909 – 4 am Màrt 1913).

Roinn-seòrsa:Cinn-shuidhe nan Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Woodrow Wilson

B' e an 28mh ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte 
(eadar 4 am Màrt 1913 – 3 am Màrt 1921) a bha ann an **Thomas Woodrow Wilson** (28 an Dùbhlachd 1856—3 an Gearran 1924). Bha e na cheann-suidhe ri linn a' Chiad Chogaidh.

## Iomraidhean
* C-SPAN Eachdraidh Beatha nan Ceann-suidhe. Leughte 5 Sultain 2014.

## Ceanglaichean a-muigh
* Eachdraidh Beatha Woodrow Wilson air Làrach-lìn a' White House (en)

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Cinn-shuidhe nan Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:An Cogadh Mòr
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Warren G. Harding

B' e an 29mh ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte 
(4 am Mart 1921 – 2 an Lùnasdal 1923) a bha ann an **Warren Gamaliel Harding** (2 an t-Samhain 1865 – 2 an Lùnasdal 1923).

Roinn-seòrsa:Cinn-shuidhe nan Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Grover Cleveland

B' e 22na (is 24mh) ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte a bha ann an **Grover Cleveland** (Am Mart 18, 1837 – An t-Ògmhios 24, 1908). Bha e ann dà thurais 1885–1889 agus 1893–1897, le Benjamin Harrison eatorra.

Roinn-seòrsa:Cinn-shuidhe nan Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Benjamin Harrison

B' e an 23mh ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte 
(1889-1893) a bha ann an **Benjamin Harrison** (An Lùnastal 20, 1833 – Am Mart 13, 1901). Bha Grover Cleveland na cheann-suidhe roimhe agus as dèidh Harrison.

Roinn-seòrsa:Cinn-shuidhe nan Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Herbert Hoover

B' e creag-eòlaiche agus an 31mh ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte a bha ann an **Herbert Hoover**.

* Claus Bernet: Herbert Hoover, in: BBKL, 30, 2009, 644-653: http://www.bautz.de/bbkl/h/hoover_h_c.shtml

Hoover
Hoover
Franklin D. Roosevelt

B' e an 32mh ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte a bha ann am **Franklin D. Roosevelt**. B' e an dàrna "Roosevelt" a bha na cheann-suidhe, as dèidh Theodore.

Roosevelt, Franklin
Roosevelt, Franklin
Dwight D. Eisenhower

B' e an 34mh ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte 
a bha ann an **Dwight David Eisenhower**. Bha e na sheanailear cuideachd.

Eisenhower
Eisenhower
Lyndon B. Johnson

B' e 36mh ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte 
a bha ann an **Lyndon B. Johnson**. 

Johnson, Lyndon
Johnson, Lyndon
Jimmy Carter

B' e an 39mh ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte agus riochdaire dioplòmasach a bha ann an **Jimmy Carter/MacArtair** (1924-2024). Tha MacArtair ainmeil airson obair eadar-nàiseanta, m.e. ann an Tìr Naomh.

Roinn-seòrsa:Cinn-shuidhe nan Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Ronald Reagan

B' e an 40mh ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte 
a bha ann an **Ronald Reagan** neo **Raghnall Ó Riagain** (6 an Gearran, 1911–5 an t-Ògmhios, 2004). 

Rugadh e ann an Tampico ann an Illinois is bha e na oileanach aig Eureka College faisg air Peoria. An dèidh dha a cheumnachadh dh'obair e aig stèiseanan-rèidio ann an Illinois. Shoidhnich e cùmhnant le Warner Brothers ann an 1937 is chaidh e na actair is dh'fhàs e ainmeil.
Chaidh e sa' Phàrtaidh Poblachdach ann an 1962 is rinn e iomairt airson Barry Goldwater ann an 1964.
Sheas e mar thagraiche airson riaghladaireachd Chalifornia is bhuannaich e ann an 1966. Leig e dheth a dhreuchd ann an 1975 is bhuannaich e taghadh a' chinn-suidhe ann an 1980.
San oifis, bha e borb ris na Sovietaich. Ach, shoidhnich e cùmhnant leis an t-Aonadh Sobhiatach, agus chruinnich e le Mikhail Gorbachev.

Bha tinneas Alzheimer air nuair a bha e nas shine.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Cinn-shuidhe nan Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
George H. W. Bush

B' e an 41mh ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte agus riochdaire dioplòmasach a bha ann an **George Herbert Walker Bush**. Bha a mhac, George W. Bush na cheann-suidhe eadar 2001 is 2009. Tha bean aige - Barbara. Bha Bush na cheannard aig an CIA aig aon àm, agus stiùir e Cogadh a' Ghuilf ("Operation Desert Storm") nuair a thug Iorac ionnsaigh air Cubhait. Chaochail e 30 an t-Samhain 2018.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Cinn-shuidhe nan Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Bill Clinton

B' e an 42mh ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte agus riochdaire dioplòmasach a bha ann an **William Jefferson Clinton** (rugadh William Jefferson Blythe III; 19 an Lùnasdal, 1946). Ged a bha e math air eaconamaidh, bha connspaid gu leòr aige - dh'aidich e gun do smoc e cainb (ach "cha do leig e anail a-staigh"), agus an sgainneal còmhla ri Monica Lewinski.

Clinton
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Poilisacaraid

'S e slabhraidh fhad de dh'aonadan gualuisg a th' ann am **poilisacaraid**. Tha stalc na eisimpleir nas ainmeile.

'S e poilisacaraidean a tha ann an glycogen, far a bheil beathaichean a' stòradh lùiths, chitin, dheth a rinneadh meanbh-fhrìdean, cellulose, dheth a rinneadh lusan, agus pectin, a tha feumail airson silidh.

Roinn-seòrsa:Ceimigeachd
Gualuisg

Tha **gualuisgean** no **carbohaidreatan** no **sacaraidean** (bho Ghreugais σάκχαρον a' ciallachadh "siùcar") an fheadhainn as pailte de na ceithir buidhnean as motha de bhith-mhoileciuilean, a' gabhail a-steach pròtainean, lipidean agus searbhagan niùclasach.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Biadh
Roinn-seòrsa:Ceimigeachd
Richard Nixon

B' e an 37mh ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte 
a bha ann an **Richard Nixon**. 'S e ceann-suidhe gu math connspaideach a bha ann, agus bha "Tricky Dicky" air mar far-ainm - dh'fhàg e as dèidh sgainneal Watergate. 

Nixon
Nixon
Bith-mhoileciuil

Tha **bith-mhoileciuil** na mhoileciuil a tha an làthair gu nàdarra ann am fàs-bheairtean. Tha bith-mhoileciuilean air an dèanamh gu ìre mhòr air gualan is haidridean, le naitridean, ogsaidean, fosfaras agus pronnasg nam broinn. Tha eileamaidean eile uaireannan nan lùib, ach chan eil iad a cheart cho cumanta.

Roinn-seòrsa:Ceimigeachd
James Buchanan

: *Saoil am b' e [[James Buchanan (eaconomaiche)]] a bha fa-near dhut?*

B' e an còigeamh ceann-suidhe deug nan Stàitean Aonaichte (1857–1861) agus riochdaire dioplòmasach a bha ann am **James Buchanan** (23 an Giblean 1791–1 an t-Ògmhios 1868). B' e esan an t-aonar ceann-suidhe Aimeireaganach a bha ann nach robh pòsda. Air sgath sin, canar gur e co-sheòrsach a bh' ann, ach chan eil fianais gu leòr ann.

Roinn-seòrsa:Cinn-shuidhe nan Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Bò Ghàidhealach

’S i **a’ bhò Ghàidhealach**, seòrsa de chrodh adharcach a bhuineas do Ghàidhealtachd na h-Alba. Tha i cho tapaidh ’s gu bheil àrainneachd is sìde aig oir a’ chuain agus air slèibhtean creagach na Gàidhealtachd a’ freagairt gu math dhi. Mar sin dheth, thèid aice air feuraich bochd truagh fhulaing fad sheachdainnean. ’S urrainn dhi a slighe a dhèanamh thairis air bealach, a’ snàmh tarsainn air loch agus eadhon laogh a bhreith san sneachda, nam biodh adhbhar ann. Ged a tha coltas caran eagalach air crodh Gàidhealach air sgàth an adhaircean, tha iad gu math socair mar as trice cho fad is nach eil laoigh aca.

## Coltas
 
Tha crodh Gàidhealach nas lugha am meud na crodh-bainne, ach le cho calgach is a tha an còta fionnaidh aca, agus adharcan mòra lùbte orra, tha aogas nam beathaichean seo tàlaidheach drùidhteach. Mar as trice, san latha a th’ ann an-diugh, tha dath ruaidh orra, ach tha crodh dubh a’ fàs nas cumanta a-rithist, agus gheibhear fiù ’s beathaichean le calg bàn, buidhe, gann is ged a tha iad. Bho chionn dà linn, b’ e dubh an tuar a bha fada na bu bhitheanta, gu h-àraid air an taobh an iar.

## Eachdraidh
’S i aon de na gnèithean chlàraichte as aosta air an t-saoghail a th’ anns a’ bhò Ghàidhealach. Chaidh a chiad “leabhar-treud” a chur air dòigh ann an 1884. Bha an seòrsa cruidh seo na phàirt cudthromach ann an eachdraidh na Gàidhealtachd ‘s nan Eilean, agus tha iad nam mìr tarraingeach ann an àiteachas fàs-bheairteach an latha an-diugh.

B' e crodh dubh a bu chumanta bho chionn dà linn, ach thàinig gun d' fhuair crodh ruadh làmh an uachdair rè an naoidheamh linn deug. B' e bun-stèidh eaconomaidh Gàidhealtachd na h-Alba fad linntean a bh' anns a' bheathach seo agus aig ìre ionadail, gheibheadh bainne, càise, ìm, gaoisidean airson an t-snìomhaidh agus (mu dheireadh thall) craiceann is leathar a rachadh a chur gu feum mòr.

## Ceanglaichean a-mach (Gàidhlig)
* Bheataireachd san Eilean Sgitheanach

## Iomraidhean


## Dealbhan

Faidhle:Canelle et Elina de la Ganne.JPG|Bà (boireannan)
Faidhle:Highland cattle above Malham Cove.jpg|Tairbh (fireannan) (?) 
Faidhle:Highland cattle, cow, 2004.jpg|Bò (boireann)
Faidhle:Carolien.JPG|Bò
Faidhle:OrsonvomWotanstein.JPG|Tarbh agus bà
Faidhle:Cow-PICT1270.JPG|Bò
Faidhle:Scottish Highland black bull.png|Tarbh
Faidhle:Highlands cattle.jpg|Bò
Faidhle:Highland Cow and Calf.jpg|Bò agus laogh
Faidhle:Tiergarten Walding 2.jpg|Bà
Faidhle:Malloch 2nd of Borland.JPG|Tarbh
Faidhle:Highland Cattle 4.jpg|Laoigh
Faidhle:Highland Cattle calf.jpg|Laogh
Faidhle:Young Highland Cattle.jpg|Laogh
Faidhle:Bos taurus - Highland cattle - calf.jpg|Laogh
Faidhle:Highland Coo mn.jpg|Tarbh
Faidhle:Schottisches Hochlandrind-Bulle.jpg|Tarbh
Faidhle:Schottisches Hochlandrind-Basel1.jpg|Bò
Faidhle:ScotishCaw2.jpg|Bò
Faidhle:Schottischeshochlandrind-06.jpg|Tarbh

Roinn-seòrsa:Bó
Roinn-seòrsa:Mamalan
Inbhir Ùige

Tha **Inbhir Ùige**, prìomh-bhaile Ghallaibh,  air ceann a tuath na h-Alba beagan mhìltean deas air Taigh Iain Ghròt. Ann an 2020 bha 6870 duine a' fuireach an seo.

Thogadh Caisteal Inbhir Ùige () anns an 12mh linn nuair a bha Gallaibh na phàirt den iarlachd Nirribheach Arcaibh fo riaghaltas Harald Maddadsson. Tha pàirt den bhaile, "Pulteneytown", na raoin-ghlèidhteachais.

## Sràid as giorra san t-saoghal
Ann an 2006, dhearbhaich Guinness World Records gur e sràid ann an Inbhir Ùige - *Ebenezer Place*, nach eil ach 2.06m (6" 9') a dh'fhaid agus air nach eil ach aon doras - an t-sràid as giorra san t-saoghal. Nochd Ebenezer Place mar sràid oifigeil ann an 1887.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2016-01-13: Ceangal Inbhir Ùige is Klaksvik
* BBC Naidheachdan 2016-05-23: Tuath-gaoithe Beatrice a' dol air-adhart
* BBC Naidheachdan 2016-05-23: Dearbhadh air Beatrice *(aithris-bhideo 2:49)*

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Gallaibh