open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Klaas Hendrikse

B' e ministear Pròstanach is ball Eaglais Phròstanach nan Tìrean Ìsle (Am PKN) a bh’ ann an **Klaas Hendrikse** (Groot-Ammers, 1947 - Middelburg, 26 an t-Ògmhios, 2018). Bha e na mhinistear ann am Middelburg is Zierikzee, anns an sgìre Zeeland. ’S e 'Am Ministear Neo-dhiadhaire' am far-ainm a tha air.

## Beatha agus Connspaid
Thogadh Hendrikse ann an teaghlach gun chreideamhan ann an Alblasserwaard. B' e lighiche bheathaichean a bh' ann athair. Bha Hendrikse na sgoilear ann an Gorinchem bho 1961 gu ruige 1966. An uair sin chaidh e dhan Nyenrode Business Universiteit (1968 – 1970) is mu dheireadh thall san Oilthigh Michigan State (1971 – 1972). Bho 1972 gu ruige 1983 bha dreuchd aige leis a’ chompanaidh Xerox. Thug creideamh buaidh air is le sin dh’ionnsachadh Diadhachd san Rijksuniversiteit ann an Utrecht bho 1977 gu ruige 1983, is na mhinistear an dèidh làimhe.

Dh’fhàs e ainmeil ann an 2006 tro na meadhanan, nam measg Algemeen Dagblad, Trouw agus Volkskrant, is e a’ dearbhadh nach robh Dia ann, is gur e dìreach 'tachart' a bh' ann Dia. Le sin, fhuair e am far-ainm am ‘Ministear Ana-dhiadhaire’ air feadh na dùthcha. Dh’adhbhraich na beachdan aige ùpraid taobh a-staigh agus taobh a-muigh na PKN. 
Chaidh sgrùdadh a chur air dòigh aig ìre sgìreil, ach cho-dhùin an Eaglais ann an Zeeland nach biodh e idir freagarrach càin a leigeil air. Air an 24 an t-Ògmhios 2009 thuirt Nederlands Dagblat gu do dhearbh A’ Chlèir ann an Zierikzee nach do rinn Hendrikse coire idir air bun-chreideamhan na h-Eaglaise. Ann an 2010 dh’fhoillsich seanadh na PKN aithisg mun chùis Hendrikse, a dh’innis gu robh àite gu leòr am broinn na h-Eaglaise airson beachdan dhen a h-uile seòrsa is nach dh’fhaodamaid a mhìneachadh a h-uile càil mun dheidhinn Dia. A dh’aindeoin sin, dhearbh an aithisg gun do chreideadh am PKN ann an  Dia na Trianaid.

## Còmhdachadh

## Leabhraichean
* *Geloven in een God die niet bestaat. Manifest van een atheïstische dominee*, Nieuw Amsterdam Uitgeverij, Amsterdam, ISBN 978-90-468-0308-0
* *God bestaat niet en Jezus is zijn zoon*, Nieuw Amsterdam Uitgeverij, Amsterdam, ISBN 978-90-468-1134-4

## Tuilleadh Leughaidh
*Covenant of love
*Ikon

## Iomraidhean


Hendrikse, Klaas
Hendrikse, Klaas
Hendrikse, Klaas
Cruadhachadh

Canar **cruadhachadh** ri pròiseas sa bheil consan 'ga dhèanamh nas treasa 's nas cruaidhe de chonsan nas laige. 'S e seo caochladh an sèimheachaidh. Mar eisimpleir, dh'fhaoidte gun dig stad-chonsan an àite suathaich, can [b] an àite [v] no [d] an àite [r]. Chan eil seo a cheart cho cumanta 's a tha an sèimheachadh ach gheibhear seo ann am prìomh-ionadan fhaclan, can aig toiseach facail no ann an lide le beum.

## Buill-eisimpleir
### Gearmailtis
Tha an gluasad o [θ] is [ð] gu [t] is [d] gu math cumanta leis gu bheil na suathaich seo car ainneamh is mì-sheasmhach air feadh cànain an t-saoghail. Thachair seo sa mhòrchuid dhe na cànain Ghearmaineach air tìr-mòr na Roinn-Eòrpa agus cuid a dhual-chainntean na Beurla.

### Gàidhlig
Tachraidh seo cuideachd nuair a ghabhas cànan ri faclan-iasaid agus tha seo gu sònraichte cumanta sna cànain Ghàidhealach a chionn 's nach eil cuid mhath dhe na suathaich ceadaichte aig toiseach facail (ach [s̪] agus [ʃ]) sa chruth bhunaiteach. Ri linn sin, thèid suathaich aig toiseach facail-iasaid a neartachadh dhan t-seise as fhaisge air sa chànan Ghàidhealach.

Mar eisimpleir::

### Gàidhlig na h-Èireann
Tha a' Ghaeilge a' leantainn cha mhòr an dearbh phàtran ach thathar a' cur às dha /h/ mar is trice, seach a thionndadh 'na /t/:)

### Gàidhlig Eilean Mhanainn
Gheibhear seo sa Mhanannais cuideachd ach nas lugha dheth leis gu bheil barrachd suathaich ceadaichte sa chànan seo aig toiseach facail. Seo grunn eisimpleirean:

## Tùsan

*Crowley, Terry. (1997) *An Introduction to Historical Linguistics.* 3rd edition. Oxford University Press.

Roinn-seòrsa:Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Fuaim-eòlas
Mial-theanga

'S e faoighiche sligeach a tha san **mhial-theanga** (Cymothoa exigua), san teaghlach Cymothoidae. Thig am faoighiche seo a-steach air na giùrain agus gabhaidh i greim air bun teanga an èisg. 'S e a' mhial bhoireann a ghabhas greim air an teanga ach gabhaidh a' mhial fhireann greim air na giùrain, fon mhial bhoireann agus air a cùlaibh. Tha an fheadhainn bhoireann eadar 8-29mm a dh'fhaid agus 4-14mm a leud air a' char as motha. Air an taobh eile, tha an fheadhainn fhireann eadar 7.5-15mm a dh'fhaid agus 3-7mm a leud. Sùghaidh iad fuil tro an cuid spògan toisich agus crìonaidh teanga an èisg ri linn gainnead fala. Thig am faoighiche an àite na teanga an uairsin, a' gabhail greim air bun na teanga agus bidh comas aig an iasg am faoighiche a chleachdadh mar gum b' e teanga a bhiodh ann. Tha coltas nach dèan an t-iasg cron sam bith eile air an iasg-òstair. Turas a tha a' mhial an àite na teanga, tha cuid dhiubh a' tighinn beò air fuil an òstair agus càch air sglongaid an èisg. 'S e seo an aon fhaoighiche a tha luchd-saidheans eòlach air a thig gu tur an àite buill-bhodhaig aig òstair. Tha iomadh mial sa ghenus *Cymothoa*, ach 's e *C. exigua* an aon tè a dh'itheas is a thig an àite teanga òstair.

## Sgaoileadh
Tha a' mhial-theanga gu math cumanta agus gheibhear iad eadar Camas Chalifornia deas gu ruige Camas Guayaquil ann an Eacuador. Chaidh dà iasg leotha a lorg ann an Costa Rìcea o chionn greis cuideachd. Chaidh a lorg eadar doimhne 2m gu 60m agus fhad 's fhios, thig iad beò air 8 gnèithean de dh'èisg thairis air 2 òrdugh is 4 teaghlaichean. 

Chaidh iasg a' lorg san Rìoghachd Aonaichte ann an 2005 san robh mial-teanga. Leis gu bheil am faoighiche cumanta far cladach Chalifornia, tha cuid sa bheachd gu bheil sin na chomharradh gu bheil raon an fhaoighiche a' leudachadh; ach faodaidh gun robh a' mhial a' siubhal am beul an èisg 's gun do nochd e san Rìoghachd Aonaichte air annasachd..

## Cearcall beatha
Chan eil an luchd-saidheans ro eòlach air cearcall beatha na miala. Bidh iad ri gintinn cleamhnasach agus tha coltas gur iad an fheadhainn òg a gheibh greim air giùrain èisg. Bidh iad 'nam fireannaich aig an ìre sin ach mar a dh'fhàsas iad nas sine, tionndaidhidh iad 'nam boireannaich. Mur eil boireannach air giùrain an èisg ach barrachd air aon fhireannach, tionndaidhidh aonan dhiubh 'na boireannach fhad 's a bhios e nas fhaide na 10mm. 'S e am boireannach a ghluaiseas gu beul an èisg is a ghreimeas ri theanga leis na spògan aice.

## Tùsan


Roinn-seòrsa:Faoighiche
Na Gàidheileamailtich

'S e prògram TV a tha sna **Gàidheileamailtich** (Beurla: *The German-Gaels*, Gearmailtis: *Die Deutsch-Gälen*) a chaidh a chraoladh air BBC Alba ann an 2010 a' chiad turas mar phàirt dhen t-sreath Trusadh aig MacTV agus is ann mu na Gearmailtich a chaidh an tàladh a dh'Alba 's a dh'ionnsaigh na Gàidhlig a tha e. A bharrachd air BBC Alba, chaidh a shealltainn aig fèis FilmAlba sa Ghearmailt cuideachd ann an 2011.

Chaidh am prògram a rannsachadh leis an Dotair Dòmhnall Uilleam Stiùbhairt bho Oilthigh Dhùn Èideann 's e a' toirt sùil air carson a tha ceangal cho làidir eadar na Gearmailtich 's Alba o chionn fhada. Tha esan dhen bheachd gu bheil ceangal ann eadar crìonadh cultar tradaiseanta na Gearmailte ri linn na thachair san Dàrna Chogadh Mhòr agus iad a' cur ùidh ann an cultar dhùthchannan eile a-mach o na 1960s. Tha cuid dhe na daoine leis an deach agallamhan aig aontachadh ris a' bheachd aige, nach urrainn dhaibh a bhith pròiseil gur e Gearmailtich a th' annta gun eagal orra gum fàg càch orra gu bheil iad nan Nàsaich.

Tha e ag innse gu bheil co-dhiù aon Ghearmailtich aig gach roinn Ghàidhlig aig na h-oilthighean ann an Alba gach bliadhna 's iad a' dèanamh obair ionmholta as leth cultar is cànan nan Gàidheal. 'S ann aig Sabhal Mòr Ostaig a tha a' chuibhreann as motha dhiubh gach bliadhna 's na Gearmailtich a' dèanamh suas an roinn as motha am measg nan oileanach bho thall thairis. Bha triùir air cùrsaichean làn-tìde ann an 2011, triùir air cùrsaichean air astar agus 11 air cùrsaichean goirid.

## Na Gàidhealamailtich
Tha am prògram a' toirt sùil air na daoine seo leanas:
* Andreas Wolf, a tha à Berlin an Ear bho thùs 's na fhear-naidheachd aig BBCAlba a-nis, a' fuireach faisg air an Òban agus a' teagasg na Gàidhlig. Bhuannaich e duais fear-naidheachd na Gàidhealtachd 's nan Eilean.
* Inga Bonk, tè leantainn mhòr Runrig
* Michael Klevenhaus, aig a bheil aonad chànan Ceilteach ann am Bonn, a tha a' teagasg Gàidhlig aig Oilthigh Bhonn agus a sgrìobh leabhar-teagaisg Gàidhlig sa Ghearmailtis 's aig a bheil pàirt chudromach gach bliadhna aig Ceòlas
* Michael Bauer, cànanaiche na Gàidhlig a tha a' fuireach ann an Glaschu far a bheil gnothachas eadar-theangachadh Gàidhlig aige 's a chiad duine a shuidh deuchainn na saorannachd Life in the UK sa Ghàidhlig a-riamh
* Mona NicLeòid, leth-Albannach 's bana-bhàrd Ghàidhlig
* Rena Gertz, a tha fileanta sa Ghàidhlig a-nis 's a' leantainn Ceòlas gach bliadhna

## Tùsan


Roinn-seòrsa:Gàidhlig
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Telebhisean Gàidhlig
Ceòlas

ʼS e sgoil-chiùil agus chultair na Gàidhlig a th' ann an **Ceòlas** a tha ʼga cumail ann an Uibhist a Deas timcheall air Sgoil Dhalabrog gach bliadhna bhon a thòisich i ann an 1996.  Ach anns an latha an-diugh tha Ceòlas air fàs gu bhith ʼna **Ceòlas Uibhist Earr.**, fear de na prìomh bhuidhnean chultar agus ealain na Gàidhlig ann an Albainn, a tha aʼ obair agus aʼ cur tachartasan air dòigh fad na bliadhna.

Tha Ceòlas stéidhichte air co-mheasgachadh de dhualchas nan Eileanan Siar, eadar òrain, cheòl, dhannsa agus chànan.  Tha e aʼ cur cuideim air taisbeanadh agus oilean a tha aʼ comharrachadh agus agus brosnachadh dualchas Gàidhlig na sgìre, a bharrachd air cheanglaichean ri na Gàidheil thall thairis ann an Ceap Breatainn agus àiteachan eile.  Thar fichead bliadhna tha e air pàirt chudromach a ghabhail ann an eaconomaidh Uibhist.

Tha Ceòlas freumhaichte ann an Uibhist a Deas, an sgìre as àirde cuibhreann de luchd-labhairt na Gàidhlig ann an Albainn (Cunntas-sluaigh 2011).  Tha an ceòl ʼs an cànan fhathast làidir, agus tha Ceòlas aʼ cuideachadh riʼn comharrachadh agus riʼn caomhnadh.  Tha Ceòlas mothachail gur e seo té de na sgìrean mu dheireadh ann an Albainn anns a bheil aʼ Ghàidhlig dha-rìreabh ʼna cànan coimhearsnachd, agus tha e a-nis air Oifigear Leasachaidh na Gàidhlig a fhastadh gus an cànan a chur air adhart.

## Duaisean

Chaidh Ceòlas ainmneachadh airson iomadh dhuais urramach, air sgàth na rinn e airson na coimhearsnachd agus an eaconomaidh ann an Uibhist:

* MG Alba, *Pròiseact Coimhearsnachd na Bliadhna* (Buannaiche 2008)
* MG Alba & Daily Record *Duaisean Eadar-nàiseanta na Gàidhlig*, airson aʼ phròiseact EOST aig Ceòlas (Crìochaiche 2013)
* Bòrd na Gàidhlig & Daily Record, *Aʼ Ghàidhlig mar Bhuannachd dhan Eaconomaidh* (Buannaiche 2014)

## Ceanglaichean dhan taobh a-muigh
* Ceòlas (làrach-lìn oifigeil)
* BBC Alba Naidheachdan 2015-10-13: Maoineachadh ga dhiùltadh do Cheòlas
* BBC Alba Naidheachdan 2015-12-22: Fèis ùr na Bliadhn' Ùir' ann an Uibhist a Deas
* BBC Alba Naidheachdan 2016-07-11: £500 ga iarraidh bho 500 neach
* BBC Alba Naidheachdan 2016-12-15: £1m do Chnoc Soilleir bho Riaghaltas na h-Alba
* BBC Alba Naidheachdan 2022-06-08: Ceannard ùr aig Ceòlas
* BBC Naidheachdan 2022-09-02: Cnoc Soilleir ga fhosgladh gu h-oifigeil *(aithris-bhideo 2:40)*

Roinn-seòrsa:Ceòl
Roinn-seòrsa:Alba
Roinn-seòrsa:Fèisean
Taigh-leughaidh

Tha **taigh-leughaidh** 'na thaigh-adhraidh no taigh-misein air a' Ghàidhealtachd, na h-Eileanan Siar 's Earra-Ghàidheal. Bha iad cumanta ann am bailtean a bha ro bheag airson làn-eaglais le ministear no sagart.

## Tùsan


## Ceanglaichean dhan taobh a-muigh
* Taighean-leughaidh ann am Beàrnaraigh (Tobar an Dualchais)
* Taigh-leughaidh ann an Rubha na h-Àirde

Roinn-seòrsa:Àiteachan-adhraidh
Roinn-seòrsa:Na h-Eileanan Siar
Roinn-seòrsa:Gàidhealtachd
Iain MacNeacail (An Sgiobair)

B' e seinneadair, sgeulaiche agus bàrd a bh' ann an **Iain MacNeacail** (30 an Dàmhair 1903 - 17 an Cèitean 1999) ris an canar **An Sgiobair** cuideachd. 

## Beatha
Rugadh e ann an Siadar anns an Eilean Sgitheanach air 30 an Dàmhair 1903. A rèir iomradh a sgrìobh Catrìona NicGumaraid, cha robh e aig muir riamh ach fhuair e an far-ainm is e a' cosg 'deise seòladair' air a’ chiad latha a chaidh e don sgoil.  Thòisich e ri bàrdachd nuair a bha e na dheugaire.

Aig àm an Dàrna Chogaidh, chaidh Iain dha na *Royal Scots Fusiliers*. B' ann aig Coimisean na Coilltearachd a bha e ag obair an uair sin. Dh'fhuirich e anns a’ Chuidreach faisg air Uige còmhla ri a bhean Màiri leis an ochdnar chloinne a bh' aca.

Chaochail e air 17 an Cèitean 1999.

## Clàr-leughaidh
**Leabhraichean**
*Hebridean Songmaker: Life and Songs of Iain MacNeacail, le Tom McKean, Polygon 1997, ISBN 0748662146
*The Life and Songs of Iain ‘an Sgiobair’ MacNeacail and the Role of a Song-maker in a Hebridean Community, le Thomas A. McKean, Oilthigh Dhùn Èideann, 1993

* NicGumaraid, Catrìona (deas.). 1980. *Òrain Aonghais agus an Sgiobair: Òrain le Aonghas Fleidsear agus Iain MacNeacail* (Dundéagh [Dùn Dé]: Catrìona NicGumaraid)
** Òran Uige
** A Mhàiri Bhàn, tha thu lurach
** Tha mi fo thùrs, air bheagan sunnd
** Òran a' Vheto
** O Mhàiri, hé Mhàiri
** Tarbh Oighre
** Òran a' Cheàird
** An t-Each Iaruinn
** Òran an Fhéidh
** Ho-ro tha mi fo smalan dheth
** Bidh mi Cuimhneachadh 's ag Ionndrainn
** Thoir an t-Soraidh so bhuam
** Òran an Fhraing
** Òran Mhicrath

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-muigh
*BBC Alba: Bliadhna nan Òran: Iain MacNeacail (An Sgiobair)
*An Sgiobair ag aithris sgeulachdan mu dheidhinn Gilleasbuig Aotruim

MacNeacail, Iain, an Sgiobair
Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig
Roinn-seòrsa:Gàidheil
MacNeacail, Iain, an Sgiobair
Roinn-seòrsa:Bàird Baile
Aodh Rua Ó Dónaill

B’ e Taoiseach (Tighearna neo Rìgh) Thír Chonaill ann an Éirinn a bh’ann an **Aodh Rua O Dónaill** (1572 - 10 an t-Sultain, 1602), a bha an sàs ann an Cogadh nan Naoi Bliadhna, bho 1594 gu 1603.

## Beatha
Rugadh Aodh Rua sa bhliadhna 1572 ann an Leifear, Dun na nGall. ‘S e mac thighearna Thír Chonaill, Aodh mac Mánusa Ó Dónaill, a bh’ann, is ‘s e Fionnuala Nic Dhomhnaill *An Inghean Dubh* a bh’ann a mhàthair. Thogadh ar altramas e le Mac Suibhne, tighearna Fhánaid ann an ceann a tuath Thír Chonaill. Sa bhliadhna 1587, an dèidh a chrùnadh ann an Tulaigh Óg, ghoid Sir John Perrot air falbh e, gus stad a chur air caidreabhas eadar Muinntir Dhónaill agus Muinntir Néill. Bha Aodh dìreach còig bliadhna deug a dh'aois aig an àm.

Chuireadh sa phrìosain ann an Caisteal Bhaile Átha Cliath e. Theich e fad greis sa bhliadhna 1590, ach ghlac na Sasannaich e. Le cuideachadh bho Aodh Mór Ó Néill, theich e a-rithist san Fhaoilleach sa bhliadhna 1592 còmhla ris na dithis mhac aig Seán Ó Néill. Bha iad bog fliuch fuar agus iad caillte air Sliabh Chill Mhantáin mus do ràinig iad an daingneach a bha ag Fiach MacAodha Ó Broin ann an Cill Mhantáin. dh’ eug Art Ó Néill air a’ mhòintich agus bha Aodh Rua tinn fad greis. Thàinig piseach air ach chaill e òrdagan na coise leis gu robh iad siocaichte. Sin an t-aon uair a-mhàin a theich duine sam bith bho Chaisteal Bhaile Átha Cliath.

Nuair a thill Aodh gu Cúige Uladh, thaghadh athair mar thighearna e. Fhuair Aodh ceannas air muinntir Dhónaill agus air Tír Chonaill air fad. Bha esan agus Aodh Ó Néill ann an caidreabhas nuair a thoisich Cogadh nan Naoi Bliadhna. Chuir iad ruaig air na Sasannaich aig sreath dhe cathan: Béal Átha na mBrioscaí, Cluain Tiobraid agus Béal an Átha Bhuí.  Sa bhliadhna 1601 thàinig feachdan às An Spàinn dhan dùthaich gus cuideachadh a thoirt dhaibh, ach bha iad ro fhada gu deas, ann an Cionn tSáile. B’ fheudar do na Gàidheil dhol gu Cionn tSáile, ach ghabhadh orra aig Cath Chionn tSáile. 

Chaidh Aodh gu ruige na Spàinne gu cuideachadh a bharrachd a lorg, ach chaochail e an siud, ann am Valladolid, sa bhliadhna 1602, co-dhiù, tachartas air a beil Teicheadh nan Iarla an latha an-diugh. Thathar ag ràdh gur e am fear-brathaidh Blake a mharbh e, ach fheadhainn eile dhen bheachd a-nis gur e tinneas a fhuair e bho bhèist-dà-lionn a rinn a’ chùis airsan. Ghabh a bhràthair, Ruairí Ó Dónaill, an ceannas thairis.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Daoine à Èirinn
Aodh Rua Ó Dónaill
Michael Klevenhaus

'S e cleasaiche,  neach-teagaisg, seinneadair is sgrìobhadair a th' ann am **Michael Klevenhaus** (no uaireannan *Mìcheal Klevenhaus* sa Ghàidhlig) a rugadh ann an 1961 ann am Bonn agus ghabh e ùidh sa Ghàidhlig nuair a bha e glè òg.

'S e ceum ann an cruinn-eòlas agus eachdraidh a thug e a-mach aig Oilthigh Bhonn an toiseach ach thòisich e air dràma an uairsin leis a' Comedia Colonia agus companaidhean-dràma eile air feadh na Gearmailt. B' esan a' chiad Ghearmailteach a thug a-mach ceum maighstireachd ( MA Cultar dùthchasach agus an àrainneachd) aig Sabhal Mòr Ostaig ann an 2008 agus bha e an sàs saoghal is iomairtean na Gàidhlig gu mòr a-mach on àm sin, a' gabhail a-steach obair san t-sreath Eòrpa, Ionad na Gàidhlig a stèidhich e ann am Bonn ann an 2002, iomairt FILMALBA o 2003 agus a' chiad opara sa Ghàidhlig, Hiort - MacTalla nan Eun ann an 2007. Cluinnear e gu math tric air Radio nan Gàidheal agus chithear e o àm gu àm air BBC Alba fhathast cuideachd, mar eisimpleir ann am prògram nan Gàidheileamailteach.

Thòisich e air teagasg na Gàidhlig ann am Bonn còmhla ri Crìsdean Dillon, nach maireann, ann an 1998.Chuir e Ionad na Gàidhlig agus a Cultair sa' Ghearmailt air bhonn ann an 2002 far a bheil e fhèin a' teagasg Gàidhlig ann an clasaichean deireadh-seachdaineil agus clasaichean-oidhche. Ann an 2005 chaidh an sgoil-gheamhraidh Storas-Òran a chuir air bhonn, a tha a' tabhann clasaichean Gàidhlig, ciùil, cànain is dannsa thradaiseanta Ghàidhealach is Ghearmailteach. 

Tha cùmhnant teagaisg aige ann an Roinn na Ceiltis, Oilthigh Bhonn far a bheil e a' teagasg Gàidhlig agus Eachdraidh cànan, litreachadh is cultar na Gàidhlig agus bidh e a' teagasg gu cunbhallach aig na cùrsaichean goirid aig Sabhal Mòr Ostaig.

Dh'fhoillsich e grunn leabhraichean, nam measg Kauderwelsch Schottisch-Gälisch ann an 2004  , leabhair-iùil na Gàidhlig do luchd-turais agus Lehrbuch der Schottisch-gälischen Sprache ann an 2009 - a' chiad leabhar-teagaisg na Gàidhlig ann an Gearmailtis riamh.

Sgrìobh e sgeulachdan goirid sa' Ghàidhlig a chaidh fhoillseachadh ann an cruinneachaidhean sgeulachdan goirid fon iomairt Ùr-Sgeul. 

Mar sheinneadair cluinnear gu cunbhalach e air an àrd-ùrlar sa' Ghearmailt. 

Bhuannaich e an Duais Eadar-nàiseanta aig Duaisean Gàidhlig na h-Alba 2013 airson na h-obrach aige gus a' Ghàidhlig a chuir air adhart ann an co-theacsa eadar-nàiseanta.

## Faic cuideachd
* Ùr-sgeul

## Ceanglaichean dhan taobh a-muigh
* Ionad na Gàidhlig agus a Cultair anns a' Ghearmailt
* filmalba
* storas-òran

## Tùsan


Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Gàidhlig
Baile an Todhair

'S e baile air a' Ghàidhealtachd a tha ann am **Baile an Todhair** (Beurla: *Balintore*). B' e **Port an Ab** an t-seann ainm aige a bha aig muinntir a' bhaile. 

Tha am baile suidhichte faisg air Baile Dhubhthaich ann an Ros an Ear. 'S e sin aon de na trì bailtean air oirthir a tuath air Linne Mhoireibh ris an canar Bailtean na Mara agus na laighe eadar Baile a' Chnuic agus Seannduaig, an dà bhaile eile.

Ann an 2001 bha 1,087  duine a' fuireach ann am Baile an Todhair agus tha Gàidhlig aig 3.68% dhiubh. 

Tha port mara aig Baile an Todhair a chaidh a thogail timcheall air 1890. Bha iasgachd na gnìomhachas làidir an seo, ach an-diugh chan fhaighear mòran chosnaidhean anns an roinn seo. Dh'fhàs am baile na bu motha an dèidh 1978, nuair a thàinig ola a-steach le loidhne-phìoba bho *Beatrice Field*  gu Seannduaig.

Tha bùth, oifis a' phuist agus bùth-chungaidhean ann. Chaidh talla a' bhaile ùr le cafaidh fhosgladh cuid bhliadhnaichean sa chaidh.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

*"Down to the Sea" – leabhar air loidhne mu eachdraidh Seannduaig, Baile a' Chnuic agus Baile an Todhair
* Gazetteer for Scotland - Baile an Todhair
* Undiscovered Scotland - Baile an Todhair

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Leifear

‘S e baile beag Chontae Dhún na nGall ann an ceann a tuath na h-Èireann a th’ ann an **Leifear**. Tha e suidhichte faisg air Abhainn Feabhal, aig 14m os cionn ìre na mara, 21km air falbh bho Dhoire, 103m bho Bheul-Feirste agus 185km bho Bhaile Átha Cliath, prìomh-bhaile na dùthcha. Tha 1,658 duine a’ fuireach anns a’ bhaile.

## Daoine Ainmeil
*Aodh Rua Ó Dónaill: (1572 – 1602) Taoiseach Thír Chonaill.

## Ceanglaichean A-mach
*Eaglais a’ Bhaile (Caitligeach)

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Èireann
Manachainn Rois

'S e clachan air a' Ghàidhealtachd a tha ann am **Manachainn Rois** (Beurla: *Fearn*). Tha e suidhichte mu dhà mhìle (3 km) san àirde an iar-thuath air Baile an Todhair  agus mu 8 mìle (13 km) ear-thuath air  Inbhir Ghòrdain. Dìreach san ear-thuath tha Baile an Droma.

Nochd ainm a' bhaile mar *Nova Farina* ann an Laideann agus a-rèir Dwelly chleachd muinntir an àite fhèin an t-ainm "a' Mhanachainn".

Chaidh abaid a stèidheachadh deas air Caolas Dhòrnaich eadar Drochaid a' Bhanna agus Eadardan ann an 1221-1222 no timcheall air 1227 le Fearchar, Iarla Rois. Ach timcheall air 1238 chaidh an abaid a ghluasad gu Manachainn Rois far a bheil i gus an latha an-diugh.  Chaidh i a leasachadh is ath-thogail eadar 1338 is1372 agus a-rithist anns an 15mh linn. Tro na bliadhnaichean dh'fhàs clachan beag faisg air an abaid, ach an-diugh chan eil taighean dlùth timcheall air an abaid ann tuilleadh. Ann an 1742 bha tubaist ann, thuit mullach na h-abaide sìos am broinn na h-eaglaise. Chaidh mu 50 duine a mharbhadh, ach ann an 1771 bhathar a chàradh an abaid a-rithist.

Tha stèisean-rèile ann air Loidhne Chinn a Tuath eadar Inbhir Ghòrdain agus Baile Dhubhthaich leis an ainm Fearn/Manachainn Ros, ach tha e suidhichte iar air agus nas fhaisge air Baile an Droma.
Chaidh an stèisean-rèile a thogail ann an 1864 le Joseph Mitchell agus Murdoch Peterson; an-diugh tha e clàraichte air liosta nan togalaichean clàraichte, roinn-seòrsa B.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Am baile - Abaid Mhanachainn Rois (Gàidhlig)
* Gazetteer for Scotland - Manachainn Rois (Beurla)
* Undiscovered Scotland - Abaid Mhanachainn Rois (Beurla)

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Duais Dhòmhnaill Meek

'S e duais litreachais a th' ann an **Duais [[Dòmhnall Meek|Dhòmhnaill Meek]]** (Beurla: *Donald Meek Award*) a thèid a thoirt seachad turas gach bliadhna do theacsa ùr Gàidhlig mar bhrosnachadh do sgrìobhadairean Gàidhlig. Chaidh a stèidheachadh ann an 2010 agus tha e fosgailte do theacsa sam bith sa Ghàidhlig nach eil ann an clò (le dòchas gun tèid am foillseachadh), air cuspair sam bith eadar bàrdachd, rosg is sgrìobhadh saidheansail. Tha an duais a' faighinn taic o Bhòrd na Gàidhlig agus Alba Chruthachail agus 's e Comhairle nan Leabhraichean a bheir seachad e.

## Buannaichean
* 2017: Chaidh trì duaisean a thoirt seachad san Dàmhair.
*# Iain MacRath airson an dealbh-chluich *Taigh Sheonachain. .*Sin a’ chiad turas a chaidh a’ phrìomh dhuais gu leabhar drama.
*# Eòghan Stiùbhart, *Beum Sgèithe. A*’ chiad chruinneachadh bàrdachd aige
*# Mòrag Anna NicNèill à Barraigh, *Èiginn Ùisdein.* leabhar cloinne. 

* 2012: Moray Watson airson *Bàrdachd Iain Mhic a’ Ghobhainn* air 21 dhen Lùnastal ann an Dùn Èideann aig Fèill Eadar-nàiseanta nan Leabhraichean
:* Bha trì leabhraichean eile air an liosta ghoirid: Janet Grigor *Mo Ghaol-sa a' Bhò*; Pàdraig MacAoidh ⁊ Niall O'Gallagher *Sùil air an t-Saoghal*; Michael Bauer *Rònan agus Ciorstag air a' Chroit*

* 2011: Maighread Challan airson *Air Bilean an t-Sluaigh: Sealladh air Leantalachd Beul-aithris Ghàidhlig Uibhist a Tuath*
:* Bha trì leabhraichean eile air an liosta ghoirid ann an 2011: Seonaidh Ailig Mac a' Phearsain *Steall à Iomadh Lòn*; Rody Gorman *Beartan Briste agus Dàin Ghàidhlig Eile*; Anndra Dunn *Còisir nan Gunna*

* 2010: An Dr Fionnlagh MacLeòid airson *Gormshuil an Rìgh*

## Faic cuideachd
* Duaisean nan Sàr Ghàidheal

## Tùsan


Roinn-seòrsa:Litreachas
Seannduaig

'S e baile air a' Ghàidhealtachd a tha ann an **Seannduaig** (Beurla: *Shandwick*). Tha am baile suidhichte faisg air Baile Dhubhthaich ann an Ros an Ear. 'S e sin aon de na trì bailtean air oirthir a tuath air Linne Mhoireibh ris an canar Bailtean na Mara, ' s e Baile a' Chnuic agus Baile an Todhair an dà bhaile eile.

Thàinig an t-ainm Seannduaig bhon fhacail Seann-Lochlannais "sand-vík", Tha iad a' ciallachadh: *sand*: gainmheach agus *vík*: bàgh. Nochd ainm a' bhaile aig Dwelly 1912 mar **Seanndabhaig **.  

Tha Clach a' Charraidh, clach Chruithneach Clas II, na seasamh air cnoc os cionn a' bhaile. Chaidh a togail timcheall air 780 AD agus fad linntean bha na iasgairean a cleachdadh mar thùr-rabhaidh gus an deach a leagail le gèile ann an 1846, bhris e ann an dà phìos. Chaidh an clach ath-thogail a-rithist anns an dearbh àite, ach tha i dìonta le bocsa glainne a-nis.

Tha e gu bhith 10 troighean (3 meatairean) a dh'àirde. Air aon taobh tha snaidheadh de chrois Chrìosdail ann, air an taobh eile chithear samhlaidhean is seallaidhean Cruithneach.

## Dealbhan

Shandwick Reverse.jpg|Cùl Clach a' Charraidh, dealbh le Charles Carter Petley, dh'fhoillsichte ann an Archaeologia Scotica, 1857
Shandwick01.jpg|Clach a' Charraidh ann am bocsa glainne


## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

*'''Down to the Sea''' – leabhar air loidhne mu eachdraidh Seannduaig, Baile a' Chnuic agus Baile an Todhair
* Cùl Chlach Sheannduaig Am baile (Gàidhlig)
* The Shandwick Stone Clàr den Àrainneachd eachdraidheil (Beurla)

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Baile a' Chnuic

'S e baile air a' Ghàidhealtachd a tha ann am **Baile a' Chnuic** (Beurla: *Hilton of Cadboll*, uaireannan dìreach *Hilton*). Tha am baile suidhichte mu 15 km san àird an ear-dheas air Baile Dhubhthaich ann an Ros an Ear. 'S e sin aon de na trì bailtean air oirthir a tuath air Linne Mhoireibh ris an canar Bailtean na Mara, 's e Seannduaig agus Baile an Todhair an dà bhaile eile.

## Leac shnaidhte

San àird a tuath tha tobhtaichean seann chille ann far an do lorgadh clach Chruithneach ris an canar *Hilton of Cadboll Stone*. Chaidh a' chlach a chruthachadh eadar an 6mh is an 9mh linn. Anns an 19mh chaidh a toirt do  thaigh-tasgaidh Breatannach, ach cha do chòrd sin ri muinntir na h-Alba. Mar sin tha i ri faicinn ann an Taigh-tasgaidh na h-Alba a-nis. Rinn Barry Grove leth-bhreac den chloich a chaidh a thogail ann am Baile a' Chnuic ann an 2000.

## Clachan
Ri taobh Baile a' Chnuic, tha clachan leis an ainm Cathabol (Beurla: *Cadboll*). Tha ainm a' chlachain a' ciallachadh 'tuathanas cait' ann an Lochlannais; *kattar-ból*: bho *kattr*, ‘cat’ agus *ból*, tuathanas.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

*'''Down to the Sea''' – leabhar air loidhne mu eachdraidh Seannduaig, Baile a' Chnuic agus Baile an Todhair
* Gazetteer for Scotland - Baile a' Chnuic

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
An t-Ollamh Dòmhnall Meek

'S e sgoilear Gàidhlig a tha san **Ollamh Dòmhnall Eachann Meek**. Rugadh e ann an Tiriodh ann an 1949.

Eadar 1973 is 1976 bha e ag obair air faclair eachdraidheil na Gàidhlig ann an Roinn na Ceiltis aig Oilthigh Ghlaschu agus an dèidh sin bha e na òraidiche aig Oilthigh Dhùn Èideann. Rinn e cuideachd rannsachadh air bàrdachd Leabhar Deathan Lios Mòir. 

## A bheatha
Tha e pòsta ris an Dr Rachel Meek.

## Beatha-obrach
Bha e na dheasaiche aig an iris *[[Gath (iris)|Gath]]*.

Tha e na cheann-suidhe agus na dheasaiche stiùireachail aig Comann Litreachas Gàidhlig na h-Alba.

## Clàr-leabhraichean
### Aistean sgoilearach

* Meek, Dòmhnall (1980). 'Aimhreit an Fhearainn an Tiriodh, 1886', ann an *Oighreachd agus Gabhaltas*, deas. Dòmhnall MacAmhlaigh. Obar-Dheadhan: Roinn an Fhoghlaim Cheiltich Oilthigh Obar-Dheadhan.  dd. 23-31.
* Meek, Dòmhnall Eachann. (1989). 'Gàidhlig is Gaylick anns na Meadhan Aoisean' ann an *Alba agus a' Ghàidhlig* deas. le William Gillies (Edinburgh: EUP) 131-145. (Geàrr-iomradh sa Bheurla, 233-5)
* Meek, Donald E. (2007). 'Gaelic printing and publishing', ann ann *The Edinburgh History of the Book in Scotland: Volume 3 Ambition and Industry 1800–1880* deas. Bill Bell (Edinburgh: Edinburgh University Press), dd. 107-22.
* Meek, Dòmhnall (2008). 'Litir bho Màiri Mhòr nan Òran', ann an *Gath* 9, An t-Earrach 2008, dd. 35-42.

### Aistean eile
* 'Aig Taobh a' Chanàil: Mòid is modalan' *Gath* 9, An t-Earrach 2008, d.68-75.

### Mar fhear-dheasaiche
* (1995) *Tuath is Tighearna / Tenants and Landlords. An Anthology of Gaelic Poetry of Social and Political Protest from the Clearances to the Land Agitation (1800 – 1890)*. Dùn Èideann: Scottish Academic Press.
* (1998) *Màiri Mhòr nan Òran. Taghadh de a h-Òrain*. Dùn Èideann: Scottish Academic Press.
* (2003) *Caran an t-Saoghail* Edinburgh: Birlinn - Cruinneachadh de bhàrdachd Gàidhlig an 19mh linn le eadar-theangachaidhean ann am Beurla.

## Ceanglaichean a-mach
* "Charging at an Open Door? An Alternative View of Crofting History and Highland Development since 1930 from the Gaelic writings of the Rev. T.M Murchison (1907-1984)": Òraid, video aig Youtube
* "Saints and Scarecrows: the Churches and Gaelic Culture in the Highlands since 1560": artaigil air loidhne
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig
Meek, Dòmhnall
Tulaigh Óg

'S e baile beag agus baile fearainn air iomall na Coirre Críochaí ann an Contae Thír Eoghain, Èirinn a Tuath a th'ann an **Tulaigh Óg**. Tha e suidhichte 51km air falbh bho Bheul Feirste, 58km  bho Doire agus 144km bho Bhaile Átha Cliath, prìomh-bhaile na Phoblachd na h-Èireann. Chaidh Aodh Mór Ó Néill agus Aodh Rua Ó Dónaill gan crùnadh an seo, aig Leac an Rí, dìreach ri taobh a' bhaile.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Èireann
Roinn-seòrsa:Èirinn a Tuath
Cionn tSáile

'S e baile beag agus port ann an ceann a deas Chontae Chorcaí, Cúige Mumhan, Èirinn a th' ann an Cionn tSáile. Tha e suidhichte air Inbhir na h-Aibhne Bandan, 21km air falbh bho Chorcaigh, 177km bho Ghaillimh agus 238km bho Bhaile Átha Cliath, prìomh-bhaile na dùthcha. Tha am baile beag seo uabhasach còrdte le luchd-turais an dà chuid bho thall thairis is bhon dùthaich seo fhèin. 'S turasachd agus iasgach a tha aig cridhe eaconomaidh a' bhaile.

## Eachdraidh
Chuir na Gall ruaig air na Spàinntich agus na Gàidheil ann an Cionn tSàile sa bhliadhna 1601, rud a dh'adhbharaich Teicheadh nan Iarla an ceann beagan bliadhna. Thogadh daingneach an seo, air a bheil Dún Chathail neo Daingean Shearlais, ann an 1677 gus bacadh a chur air na Gàidheal. Theich Rìgh Seumas tro Chionn tSàile an dèidh Cath na Bòinne ann an 1690 cuideachd. Chaidh an daingneach a thoirt air ais dha na Gàidheil an dèidh Cogadh na Saoirse ann an 1922.

## Bailtean Co-cheangailte
*  Antibes (An Fhraing)
* Newport (Rhode Island)
*  Portofino (An Eadailt)
* Y Mwmbwls (A' Chuimrigh)

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Èireann
Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Iúr Cinn Trá

'S e baile meadhanach ann an ceann a deas Chontae an Dúin, Cúige Uladh, ann an Èirinn a Tuath a th' ann an **Iúr Cinn Trá** neo **An tIúr**. Tha e suidhichte ri taobh na h-Aibhne Rí, 52km air falbh bho Bheul Feirste, 111km bho Doire agus 94km bho Bhaile Átha Cliath, prìomh-bhaile Phoblachd na h-Èireann. Tha sgeulachd ann a chanas gur e Naomh Pàdraig a fhèin a chuir craobh iùbhair ann an seo. 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Contae Ard Mhacha
Ard Mhacha

‘S e baile meadhanach sa Chontae Ard Mhacha ann an ceann a tuath na h-Èireann a th’ ann an **Ard Mhacha**.  Tha e suidhichte faisg air Eamhain Mhacha agus Loch nEathach, aig 67m os cionn ìre na mara, 83km air falbh bho Dhoire, 54m bho Bheul Feirste agus 116km bho Bhaile Átha Cliath, prìomh-bhaile na dùthcha. Tha 15,535 duine a’ fuireach anns a’ bhaile. Tha an Eaglais Chaitligeach air a bhith stèidheachadh anns a’ bhaile bhon 5mh Linn 400.  nuair a chuir Naomh Pàdraig an eaglais air dòigh. 'S ann à Macha (IPA: **ˈmaxə**), ban-dhia nan each agus a' chogaidh a tha ainm a' bhaile.

## Bailtean Fearainn
Tha seachd bailtean fearainn deug sa bhaile, mar a leanas: Achadh Mochta, Baile Beag na hAbhann, Baile Mór na hAbhann, Cairgeach, Cabhán na Cáithe, Druim-fhad, Druim Arg/Druim Fhairig, An Drumainn Mór, Cill Lughna, Mullach Craoibhe, Lorg Uí Mhealláin, Mullach an Iubhair, Páirc Mhór, Tulaigh Giolla Mura agus Umgabhla.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Contae Ard Mhacha
Duaisean nan Sàr Ghàidheal

Tha **Duaisean nan Sàr Ghàidheal** 'nan duaisean bliadhnail a bheir Sabhal Mòr Ostaig do dhaoine a rinn saothair air leth ann an saoghal na Gàidhlig. Tha iad air a bhith gan toirt seachad aig Ceumnachd an t-Sabhail Mhòir gach bliadhna bhon a thòisich iad sa bhliadhna 2009.

## Buannaichean na duaise

## Tùsan


## Faic cuideachd
* Duais Dhòmhnaill Meek

Roinn-seòrsa:Duaisean
Roinn-seòrsa:Gàidhlig
Droichead na Bandan

'S e baile beag ann an ceann a deas Contae Chorcaí, Cúige Mumhan, Èirinn a th'ann an Droichead na Bandan. Tha e suidhichte ri taobh na h-Aibhne Bandan, 24km air falbh bho Chorcaigh, 171km bho Ghaillimh agus 244km bho Bhaile Átha Cliath, prìomh-bhaile na dùthcha. Tha 1,721 duine a’ fuireach anns a’bhaile fhèin agus 4,101 mu thimcheall air an dùthaich.

## Eachdraidh
Chaidh am baile a stèidheachadh le Sasannaich air an robh Beecher, Newce, Shipward agus Archdeacon, ann an 1604 ri linn Planntachadh na h-Èireann. Thogadh balla-dìona mu thimcheall a’ bhaile gus na Gàidheil  a chumail air falbh agus bha caisg laghail ann an aghaigh nan Caitligeach cuideachd.

## Bailtean Co-cheangailte
* Bandon (Oregon)

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Èireann
Roinn-seòrsa:Poblachd na h-Èireann
Mustafa Kemal Atatürk

B' e ceann-suidhe na Tuirce a bha ann am **Mustafa Kemal Atatürk** (IPA: *mustaˈfa ceˈmal aˈtaˌtyɾc*, Selânik‎ 19 an Cèitean 1881 - Istanbul 10 an t-Samhain 1938). Stèidhich e Poblachd na Tuirce agus b' e a' chiad ceann-suidhe a bh' ann. Rugadh Atatürk anns a' bhaile Otomanach Salonika (Turcais: *Selânik‎*), ris an canar Thessaloniki, a' Ghrèig san latha an-diugh. B' iad a phàrantan Ali Rıza Efendi agus Zübeyde Hanım agus rugadh e leis an ainm Ali Rıza oğlu Mustafa. Bha Atatürk a-measg an fheadhainn a stèidhich Pàrtaidh Poblachdach nan Daoine (Turcais: *Cumhuriyet Halk Partisi*), am pàrtaidh as aosta na dùthcha. Chaidh a sloinneadh, Atatürk (a' ciallachadh "Athair nan Turcach"), a thoirt dha ann an 1934 leis a' Phàrlamaid Turcach agus chaidh a chasg do dhuine sam bith eile. Chaochail e le caitheamh a' ghrùthain.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:A' Ghrèig
Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Turcach
Roinn-seòrsa:Daoine às an Tuirc
Valladolid

‘S e baile mòr eadchraidheil air an àirde an iar-thuath na Spàinne a th’ ann am **Valladolid** (IPA: **baʎaðoˈlið**, far-ainm: Pucela, Laideann: *Valdoletum*). Tha e suidhichte aig 690m os cionn ìre na mara, ri taobh na h-Aibhne Duero, anns an Sgìre (Spàinntis: *Provincia*) Valladolid fhèin, anns a’ Choimearsnachd le Fèin-riaghladh (Spàinntis: *Comunidad Autónoma*) Castilla y León, faisg air na crìochan leis A' Phortagail, 162km air falbh bho Mhadrid, prìomh-bhaile na dùthcha, 487km bho Bharcelona agus 400km bho Shevilla. Tha 154,462 daoine a’ fuireach anns a’ bhaile, an 13mh baile na dùthcha. 

## Freumhan an ainm
'S ann connspaideach 's a tha freumh-fhaclachd an ainm. Tha cuid dhen bheachd gur ann à *Vallis Tolitum* (Gàidhlig: *Gleann nan Uisgeachan*), ann an Ceilteach-ibearais. A dh'aindeoin sin, tha cuid eile a' cantainn gur mathaid gur ann à *Vallis Olivetum* (Gàidhlig: *Gleann nan Dearcan-ola*) B' e *Vallisoletum* a bha air fad nam meadhan aoisean. Chaidh an t-ainm arabachadh gu *بلد الوليد* (Balad al-Walīd): Bheireadh sin *Baile Walid* dhuinn anns a' Ghàidhlig.

## Eachdraidh
Chaidh oilthigh a stèidheachadh ann an Valladolid ann an 1241. B' e prìomh-bhaile Crùn na Castilla eadar 1601 agus 1606 a bh' ann am Valladolid. Chaochail an ceann-feadhna Gàidhealach Aodh Rua Ó Dónaill an seo ann an 1602. Chuireadh ainm a’ bhaile air an roinn nuair a chaidh a stèidheachadh ann an 1833. Thuit am baile dha na reubaltaich Faisisteach beagan an dèidh an ar-a-maich an aghaidh an Riaghaltais aig toiseach toisichidh Cogadh Sìobhalta na Spàinne ann an 1936.

## Cruinn-eòlas
A rèir figearan an Riaghlatais, 's e an t-Iuchar a' mhìos as teotha agus 's e am Faoilleach a' mhìos as fhuaire ann an Valladolid . Cha thuit ach 433mm de dh'uisge air a' bhaile fad na bliadhna - 740mm nas lugha na Steòrnabhagh (1173mm) - leis gur e àite gu math tioram a th' ann.

## Daoine Ainmeil
* José Luis Rodríguez Zapatero (1960) Neach-poileataigs
## Bailtean Co-cheangailte
*  Firenze
*  Lecce 
*  Lille
*  Morelia
*  Orlando

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas na Roinne
* Riaghaltas na Sgìre
Roinn-seòrsa:Bailtean na Spàinne
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:An Spàinn
Clach chruth-atharrachail

Canar **clach chruth-atharrachail** ri cloich aig an robh cruth na cloiche tùsanach ag atharrachadh fo bhuaidh a' phròiseas "*metamorphism*" (atharraich den chruth).

Ann an eòlas-talmhainn bhiodh sin a' tachairt fo teas eadar 150° is 200°C agus fo bhrùthadh na bu mhotha na 1500 bars, gheibhte atharrachaidhean fiosaigeach a bhiodh maireannach. Bhiodh meud nan clachan ag atharrachadh agus bhiodh gluasad a' phàtrain mhòir, mar a bhios iad nan laighe, ann. Biodh am pàtran no an structar am broinn nan clachan air caochladh gu mòr cuideachd.

Tha iomadh adhbhar ann airson a' phròiseas seo:
* Nam biodh na clachan ìosal gu leòr fo bharr an talmhainn, far a bheil  brùthadh gu leòr ann agus ìre-teothachd àrd gu leòr. 
* Nam biodh tìrean mòra a' bualadh ri chèile. (pròiseas *tectonic*)
* Nam biodh *magma* bho bhroinn na talmhainn a' teasachadh nan clachan.

Seo cuid de na h-eisimpleirean:
* Gneiss Leòdhasach
* Gneiss
* Sglèat
* Clach-mharbhail

## Ceanglaichean a-mach

*Metamorphic Rocks Tour, Bun-fhiosrachaidh air clach chruth-atharrachail (Beurla)

Roinn-seòrsa:Eòlas-talmhainn
Alasdair MacGilleBhàin

B' e cànanaiche a bh' ann an **Alasdair MacGilleBhàin** (Balguish ann am Bàideanach, 22 an t-Iuchar 1855 - Sruighlea, 4 an Giblean 1907). Is e *An Etymological Dictionary of the Gaelic Language* an obair a b' ainmeile a rinn e ann an saoghal na Gàidhlig.

## Sgrìobhaidhean
* 1883–84. 'Celtic Mythology and Religion' anns an *Celtic Magazine*; foillsichte mar leabhar ann an Inbhir Nis, 1885. Ri fhaighinn tron  Internet Archive agus archive.org.
* 1885. 'The "Druid" Circles' ann an *Transactions of the Gaelic Society of Inverness* vol. XI; foillsichte mar leabhar - Invernes: Eneas Mackay, 1914.
* 1885. deasachadh agus eadar-theangachadh "The Book of Deer" ann an *Transactions of the Gaelic Society of Inverness* vol.  XI, 137–66. Ri fhaighinn tron Internet Archive
* 1893. 'Celtic Burial', ann an *Transactions of the Inverness Scientific Society and Field Club* vol. III, Inverness.
* 1895. *[https://archive.org/details/personalnamesan00macbgoog Personal Names and Surnames of Inverness]*. Inverness.
* 1896, 1911. *[https://archive.org/details/etymologicaldict00macbuoft Etymological Dictionary of the Gaelic Language]*. Inverness, 1911 (darna deasachadh, a' chiad fhoillseachadh 1896; ath-chlò-bhualadh ann an 1982 le Gairm, Glaschu). 
* 1917. 'Celtic Mythology and Religion', cruinneachadh le *Celtic Mythology and Religion*, *The "Druid" Circles*, and *Celtic Burial*. (Inverness: Eneas Mackay, 1917). Ath-chlo-bhualadh leis The Lost Library, Glastonbury, gun ceann-latha.

## Tùsan

* Black, Ronald. "Macbain, Alexander (1855–1907)." *Oxford Dictionary of National Biography*. Oxford University Press, 2004. Leughte: 29 Sultain 2014.

Roinn-seòrsa:Cànanaichean
Roinn-seòrsa:Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Clach theinnteach

'S e seòrsa de chloich a tha ann an **clach theinnteach**. Còmhla ri clach chruth-atharrachail agus clach ghrùideach 's iad na trì prìomh roinnean-seòrsa de chlachan. Chaidh clach theinnteach a chruthachadh nan robh magma no làbha a' fàs fuar. Tha nas motha na 700 seòrsa eadar-dhealaichte ann, tha sin a' crochadh air far an deach iad a chruthachadh agus air an structar aca.

Tha dà sheòrsa ann a rèir an àite far a bheil sin a' tachairt:
* Gheibhear clach Phlutonach ma bhios am fuarachadh a' dol ann am broinn na talmhainn. Mar is trice bidh magma a' tighinn bho chlachan eile a bha air an leaghadh air sgath 's gun robh an teas a' fàs nas àirde, no air sgàth 's gun robh am brùthadh a' dol sìos. Chìthear gràinnean mèinnireach leis na sùilean fhèin anns na clachan seo. Tha na beanntan mòra air an dèanamh à clach Phlutonach, mar as àbhaist à clach-ghràin. 
 
* Thèid clach bholcànach a chruthachadh air barr an talmhainn ma bhios làbha a' fàs fuar. Thàinig an t-ainm seo bho dhia an teine Ròmanach "*Vulcanus*".

## Eisimpleirean
Seo cuid de na clachan:
* Basalt, clach bholcànach
* Clach-ghràin, clach Phlutonach

## Ceanglaichean a-mach

* Igneous Rocks Tour, Bun-fhiosrachadh air clach theinnteach (Beurla)

Roinn-seòrsa:Eòlas-talmhainn
Clach ghrùideach

'S e seòrsa de chloich a tha ann an **clach ghrùideach**. Còmhla ri clach chruth-atharrachail agus clach theinnteach 's iad na trì prìomh roinnean-seòrsa de chlachan.

Chaidh clach ghrùideach a chruthachadh le tasgaidhean de stuth air bàrr na talmhainn agus ann an uisgeadain. Chaidh a' ghrùid seo a dhèanamh le bleith-thalmhainn agus leis an aimsir agus an uair sin air a gluasad gu àite eile le uisge, gaoith, deidh no eigh-shruth. An uair sin bha gràinnean mèinnireach agus/no mìrean fàs-bheartach a' tuiteam air a' bhonn agus a' càrnadh.

Tha clach ghrùideach a' còmhdachadh a' chuid as motha de na mòr-thìrean. Chan eil ach 8% de thomhas-lìonaidh rùsg na Talmhainn air a dhèanamh às na clachan seo, tha a' chuid as motha à clach chruth-atharrachail agus clach theinnteach.

Chaidh clach ghrùideach na laighe ann am breathan. Tha na clachan fhèin agus na breathan cudromach do ghnìomhachas na togalach, mar eisimpleir airson rathaidean, taighean, drochaidean no tunailean a thogail.
Gheibhear fiosrachadh mu eachdraidh na talmhainn cuideachd às a' phàtrain ciamar a tha na breathan nan laighe.

Air sgàth 's nach robh teas no brùthadh àrd a' gabhail pàirt ann an cruthachadh na cloiche grùidich lorgar mòran fhosailean anns a broinn. Mar sin tha sgrùdadh nan clachan a' toirt iomradh dhuinn mu sheann eachdraidh nam beathaichean. A bharrachd air sin 's e stòras nàdarra cudromach a th' ann cuideachd, mar eisimpleir gual no connadh-fosail.

## Ceanglaichean a-mach

* Sedimentary Rocks Tour, Bun-fhiosrachaidh air Clach ghrùideach (Beurla)

Roinn-seòrsa:Eòlas-talmhainn
Cill Mhic Réanáin

‘S e baile beag sa Chontae Dhún na nGall ann an ceann a tuath na h-Èireann a th’ ann an **Cill Mhic Réanáin**. Tha e suidhichte ri taobh na  h-Aibhne Leannan aig 71m os cionn ìre na mara, 30km air falbh bho Dhoire, 128m bho Bheul-Feirste agus 213km bho Bhaile Átha Cliath, prìomh-bhaile na dùthcha. Tha 430 duine a’ fuireach anns a’ bhaile. Chaochail Cathaoir Ó Dochartaigh an seo ann an 1608, agus bha am baile fo bhuaidh na bhanrìghin Thír Chonail, An Inghean Dubh, ro làimhe.

## Daoine Ainmeil
*Mícheal Logue: (1840 – 1924) Àrd-easbaig Ard Mhacha.

## Ceanglaichean A-mach
*Eaglais a’ Bhaile (Caitligeach)

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Èireann
Gneiss

'S e clach cumanta a tha ann an **gneiss.** Chaidh a cruthachadh à clachan tùsanach, mar a b' àbhaist clach theinnteach no clach ghrùideach tro phròiseas chruth-atharrachail a bha a' tachairt san àite seo. Canar *Orthogneiss* ri gneiss a thàinig bho chlachan teinnteach, mar is trice tha i dathte agus canar *paragneiss* ri tè a chaidh a cruthachadh à clachan grùideach, mar is trice tha i liath. Tha coimeasg na cloiche a' crochadh air a' chloich tùsanach air sgàth 's gun robh na gràinnean mèinnireach ann ron phròiseas chruth-atharrachail.

Thathar den bheachd gun tàinig am facal "gneiss" bhon fhacal Gearmaineach "*gneist*"  a tha a' ciallachadh "a' sradadh", air sgàth 's gu bheil a' chlach a' boillsgeadh.

'S e seòrsa sònraichte de ghneiss a tha ann gneiss Leòdhasach a chaidh a cruthachadh à clach-ghràin agus gneiss. 'S aon de na clachan as sine air feadh an t-saoghail a th' innte agus tha i cumanta anns na h-Eileanan Siar.

## Dealbhan

File:Orthogneiss Geopark.jpg|Orthogneiss 
File:Orthogneiss 03mw2622.jpg|Orthogneiss 
File:Paragneiss Nontron.jpg|Paragneiss
File:Lewissian Gneiss Boulder.jpg|Gneiss Leòdhasach faisg air a' Chùl-cinn 


Roinn-seòrsa:Eòlas-talmhainn
Bailtean na Mara

Canar **Bailtean na Mara** (Beurla: *Seaboard Villages*) ri trì bailtean ann an Ros an Ear air oirthir Linne Mhoireibh. Tha iad suidhichte mu 10 cilemeatair san àirde an iar-dheas air Baile Dhubhthaich. 

'S iad (bho thuath gu deas):
* Baile a' Chnuic - far a bheil an cidhe
* Baile an Todhair - far a bheil am port-mara
* Seannduaig - far a bheil am bàgh

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*'''Down to the Sea''' – leabhar air loidhne mu eachdraidh Bhailtean na Mara
*seaboardgàidhlig (Gàidhlig/Beurla)

Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Gneiss Leòdhasach

'S e seòrsa de chlach a tha ann an **gneiss Leòdhasach**. 'S e aon de na clachan as sine air feadh an t-saoghail a th' ann is e eadar 3.0–1.7 billean bliadhna a dh'aois. 'S e clach chruth-atharrachail a th' ann, chaidh a cruthachadh à clach-ghràin agus gneiss. 

Mar a tha ainm na cloiche ag ràdh, tha i gu math cumanta ann an Leòdhas, ach chithear i anns na h-Eileanan Siar air fad. Tha i ri faicinn gu h-àraidh ann an Rùm, Colla agus Tiriodh, agus air taobh an iar-thuath na Gàidhealtachd cuideachd.

## Ceanglaichean a-mach
* Mapa geòlasach aig scottishgeology

Roinn-seòrsa:Eòlas-talmhainn
Baile Suingean

‘S e baile beag sa sgìre Lagan sa Chontae Dhún na nGall ann an ceann a tuath na h-Èireann a th’ ann am **Baile Suingean**. Tha e suidhichte ri taobh na  h-Aibhne Feabhal 11km air falbh bho Dhoire, 105km bho Bheul-Feirste agus 197km bho Bhaile Átha Cliath, prìomh-bhaile na dùthcha. Tha 479 duine a’ fuireach anns a’ bhaile. Bha am baile fo bhuaidh na bhanrìghinn Thír Chonail, An Inghean Dubh.

## Daoine Ainmeil
*Tommy Peoples: (1948) Ceòladair.

## Ceanglaichean A-mach
* Eaglais a’ Bhaile (Caitligeach)

## Iomraidhean
Eibhir

Tha **eibhir** no **clach-ghràin** na seòrsa de na clachan teinnteach a tha gu math cumanta air feadh an t-saoghail. Tha i na pàirt mòr de rùsg na Talmhainn. Thàinig am facal clach-ghràin bhon fhacal Laideann "*granum*", (gràinne) is a' toirt iomradh air structar na cloiche.

Chaidh eibhir a chruthachadh nuair a bha magma teas leaghta a' sgaoileadh fo bhàrr na talmhainn far an deach e eadar clachan eile. Tro fhuarachadh den mhagma dh' atharraich an structar gu clach chruaidh. Mar is trice thachair am pròiseas seo anns an doimhne eadar 1.5 cilemeatair is 50 km am broinn rùsg na talmhainn. Ged a chaidh clachan gràine a chruthachadh fo bharr na talmhainn chaidh an toirt gu barr le gluasad ann an rùsg na talmhainn agus nochdaidh iad gu math tric mar bheanntan àrda, mar eisimpleir: am Monadh Ruadh.

Tha clach-ghràin a' gabhail a-steach 20% èiteag air a' char as lugha den tomhas-lìonaidh, mioca agus *feldspar*.

San fharsaingeachd seo an co-dhèanamh ceimigeach a th' ann an cloich-ghràin:

* SiO2&nbsp;— 72.04% (silica)
* Al2O3&nbsp;— 14.42% (alumina)
* K2O&nbsp;— 4.12%
* Na2O&nbsp;— 3.69%
* CaO&nbsp;— 1.82%
* FeO&nbsp;— 1.68%
* Fe2O3&nbsp;— 1.22%
* MgO&nbsp;— 0.71%
* TiO2&nbsp;— 0.30%
* P2O5&nbsp;— 0.12%
* MnO&nbsp;— 0.05%

Tha clach-ghràin a' nochdadh ann an iomadh dath, bho phinc gu liath. Tha sin a' crochadh air na gràinnean mèinnireach a th' innte agus a bha air an atharrachadh gu criostalan. Chithear iad ma thèid a' clach a ghearradh agus a lìomhrachadh.

Tha clach-ghràin gu math cruaidh, cha dèan uisge no truailleadh mòran cron don chloich, mar sin thèid i a chleachdadh ann an iomadh dòigh. Cleachdar i airson taighean a thogail no mar clach lìomhte anns a' chidsin no mar làr.
Tha cuaraidhean ann airson clachan-gràine le dath agus/no structar sònraichte a mhargaideach. 

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

* The Emplacement and Origin of Granite (Beurla)

Roinn-seòrsa:Eòlas-talmhainn