open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Charles Darwin

B' e creag-eòlaiche neach bith-eòlas a bh' ann an **Charles Darwin** (12 an Gearran 1809–19 an Giblean, 1882). Tha e ainmeil airson cuir air adhart am beachd ris an canar 'Mean-fhàs'. Tha an smuain seo ag ràdh gun robh aon sinnsear aig a h-uile beathach agus fàs-bheairt a tha beò san latha an diugh. Bheachdaich e gur ann tro taghadh nàdarra no a bhiodh atharraichean a' tighinn air creutairean.

Rugadh e ann an Shrewsbury is bha e na sgoilear aig an sgoil an siud. Bha e na oileanach aig Oilthigh Dhùn Èideann eadar 1825 is 1827 is an sin aig Oilthigh Chambridge.
Rinn e turas fad fad timcheall air Aimearaga a Deas is a' Chuain Shèimh a' Chuain Innseanach air a' *Bheagle* eadar 1831 is 1836.
'S ann anns am bliadhna 1838 a chrìochnaich Darwin am beachd aige ach tha luchd-eachdraidh den bheachd gun robh feagail air a chuir a-mach oir gun robh e a foillseachadh ceistean mu creideamh diadhachd. Mar sin cha deach an leabhar aige, *On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or, The Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life* a sgaoileadh gu 1859 agus an uair sin 'sann seach gun cuala e gun robh fear eile, Alfred Russel Wallace, air an aon beachd a ruighinn agus bha e faisg air a chuir a-mach. Chuir Darwin an leabhar aigesan a-mach an toiseach.
Chaochail e ann an 1882.

B' e Odón de Buen y del Cos a thug na sgrìobh Darwin mu Mhean-fhàs a-steach dhan Spàinn, ged a fhuair e dubh chàineadh on Eaglais Chaitligeach.
## Dealbhan

File:Origin of Species.jpg|An leabhar *Origins of Species* bho 1859


## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eòlaichean agus Innleachdairean
Roinn-seòrsa:Daoine à Sasainn
Roinn-seòrsa:Mean-fhàs
Marco Polo

'Se fear-malairt Eadailteach agus riochdaire dioplòmasach à Venezia a bh' ann am **Marco Polo**. (15 an t-Sultain 1254 - 8 am Faoilleach 1324). Chaidh e air cuairt ainmeil gu Sìona aig àm Ìmpireachd mòr nam Mongol. 'S ann is coireach ri na sgeul annasach aige a dh'fhàs Marco Polo ainmeil air feadh na Roinn Eòrpa oir cha robh mòran fhios aig daoine mun oirthir aig an t-àm ud.

Tha feadhainn a sgoilearan ann a tha smuaintean gun deach Marco Polo gu Sìona ach nach deach e chun a h-uile àite air a bheil e a' sgrìobhadh anns an leabhar aige.

## Iomraidhean


Polo
Roinn-seòrsa:Daoine à Venezia
Albert Einstein

B' e neach nàdar-fheallsanachd agus saidheans a bh'ann an **Albert Einstein** (Ulm, 14 am Màrt, 1879 - Princeton, 18 an Giblean 1955). Tha mòran den beachd gur e an duine is ealanta a bh' anns an 20mh linn agus ann an 1921 bhuannaich e an Duais Nobel ann am Fiosaigs airson a sheirbheisean do fhiosaigs teòirigeach.

Tha Einstein gu math ainmeil airson na beachdan aige mu solas, stuth, tarraing na talmhainn, fànas agus tìde a chuidich luchd-saidheans na rudan seo a thuigse na b' fheàrr. 'Se teòirig shònraichte na dàimheachd agus an teòirig choitcheann na dàimheachd a tha aca air na beachdan seo.

Bha Einstein air a bhreith ann an Ulm, Rìoghachd Württemberg 'sa Ghearmailt. 'S e Iùdhaich a bh' anns an teaghlach aige ach cha robh iad a cumail ris gu làidir agus chaidh Albert gu sgoil Caitligeach. Chan è oileanach uabhasach math a bh' ann agus bha gu leòr den bheachd gun robh e neo-thoinisgeil. Aon latha chaidh combaiste iùil-tharraingeach a thoirt dha agus fhuair e ùidh mòr ann an feuchainn ri tuigse ciamar a bhiathadh cumhachd do-fhaicsinneach a toirt air an dealg gluasad agus mar sin thoisich e ag ionnsachadh matamataigs agus saidheans.

Nuair a dh'fhàs e nas aosda chaidh e don sgoil anns an Eilbheis. An dèidh dha ceumnachadh fhuair e obair ann an oifis. Fhad 's a bha e ag obair an sin sgrìobh e na pàipearan is cudthromaiche aige a dhèanadh ainmeil mar neach-saidheans mòr. Fhuair e dotaireachd ann an 1905.

Ron toiseach a' Chiad Cogadh t-Saoghal ghluais e air ais dhan Ghearmailt agus fhuair e obair mar ceannard sgoil. Dh'fhuirich e ann am Berlin gun tàinig na Nàsachd gu cumhachd anns an riaghaltas nàiseanta. Bha na Nàsaich a' dèanamh casaid air Einstein agus ag ràdh gun robh e a feuchainn ri 'Jewish Physics' a dhèanamh agus bha luchd-saidheans Gearmailteach a' feuchainn ri na beachdan aige a bhreugnachadh. Ghluais e gu na Stàitean Aonaichte.

Troimh an Dàra Cogadh t-Saoghal b' e Einstein aon de na daoine a bha comhairliche gum bu chòir do na Stàitean Aonaichte boma atamach a dhèanamh mus b' urrainn do na Gearmailtich. Anns a' bhliadhna 1952 dh'fhaighnich pàrlamaid Israel dha a bhith na cheann-suidhe ach dhiùlt e.

## Beatha phearsanta

Bha e pòsta aig Mileva Marić eadar 1903 is 1919 agus Elsa Löwenthal eadar 1919 is 1936.

Dh'ainmicheadh an eileamaid einsteinium air ann an 1955.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann am Fiosaigs
Einstein
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Duais Nobel
Roinn-seòrsa:Iùdhaich
Ruaraidh Dòmhnallach

Is e ball den chòmhlan Runrig a tha ann an **Ruaraidh Dòmhnallach**. Tha e a' cluich a' ghiotàir bheus agus, còmhla ri a bhràthair, a' sgrìobhadh nan òrain aca.  Choisinn esan agus a bhràthair Calum Duais nan Sàr-Ghàidheal bho Shabhal Mòr Ostaig sa bhliadhna 2015.
## Ceanglaichean a-mach
* IMDB
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil
Roinn-seòrsa:Ceòladairean le Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Roinn-seòrsa:Runrig
Calum Dòmhnallach

Is e ball den chòmhlan Runrig a tha ann an **Calum Dòmhnallach.** Rugadh e ann an Uibhist a Tuath air 12 an t-Samhain 1953). Bha e fhèin agus a bhràthair Ruaraidh anns a' chòmhlan bho thùs, agus iadsan a' sgrìobhadh a' mhòrchuid de na h-òrain. Bidh Calum a' cluich dhrumaichean anns a' chòmhlan agus a' seinn aig amannan.

Chaidh iad a dh'Àrd-sgoil Phort Rìgh far an do thachair iad ri Donaidh Rothach.

Ann an 2012 dh'fhoillsich Calum agus Ruaraidh clàr leotha fhèin leis an ainm "The Band from Rockall" air a bheil 12 òrain, 4 dhiubh sa Ghàidhlig.

Choisinn Calum agus Ruaraidh Duais nan Sàr-Ghàidheal bho Shabhal Mòr Ostaig sa bhliadhna 2015.

## Ceanglaichean a-muigh
* Làrach-lìn oifigeil The Band from Rockall
* Làrach-lìn oifigeil Runrig
* BBC Alba: Bliadhna nan Òran: Calum is Ruaraidh Dòmhnallach
* BBC Naidheachdan 2016-02-02: An rathad air adhart do Runrig *(aithris fuaime 3:53, agallamh le Calum Dòmhnallach)*

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil
Roinn-seòrsa:Ceòladairean le Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Roinn-seòrsa:Runrig
Donaidh Rothach

Tha **Donnie Rothach**  ’na sheinneadair a b’ àbhaist a bhith seinn còmhla ri Runrig. Rugadh e ann an Ùige, anns an Eilean Sgitheanach air an dàrna latha den Lùnastal 1953.  Thogadh e lena phàrantan ann am Port Rìgh, ach chuir e seachad ùine cuideachd air croit a sheanar ’s sheanmhar ann an Ùige.  Bha e a’ seinn bho aois gu math òg, agus ’s ann ann an Àrd Sgoil Phort Rìgh a thachair e ri Calum agus Ruairidh Dòmhnallach, a bha air còmhlan ùr a stèidheachadh – Runrig – agus, mar a chanas iad, ’s e eachdraidh a th’ ann an còrr. (Faic, mar eisimpleir, *Going Home – the Runrig Story*, le Tom Morton.) Dh’fhàg Donaidh Runrig ann an 1997 gus seasamh airson a’ Phàrtaidh Làbaraich ann an taghadh coitcheann Westminster, ach chaill e do Teàrlach Ceanadach bho na LibDems. Bha e na Reactar Oilthigh Dhùn Èideann eadar 1991 is 1994. Tha e ’na stiùiriche leasachaidh agus nan ealan aig Sabhal Mòr Ostaig.

## Ceanglaichean a-mach
* Làrach-lìn oifigeil
* Tobar an Dualchais: Donaidh Rothach

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Seinneadairean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Seinneadairean Sgitheanach
Rothach, Donaidh
Roinn-seòrsa:Ceòladairean le Gàidhlig
Rothach, Donaidh
Rothach, Donaidh
Roinn-seòrsa:Runrig
Roinn-seòrsa:Òraidichean an t-Sabhail
Roinn-seòrsa:Sabhal Mòr Ostaig
Rugbaidh

'S e seòrsa ball-coise a tha ann an **Rugbaidh** (Beurla: *rugby*).

## Seòrsaichean dhen gheama
Tha dà sheòrsa rugbaidh ann le riaghailtean diofraichte. Is iad:

* Aonadh Rugbaidh
* Rugbaidh-Lìog

Tha an dà a' tighinn à "ball-coise rugbaidh" agus thàinig an sgapadh eatorra as dèidh argamaid air proifeiseantachd. Tha an dà chòd proifeiseanta a-nis.

## Tùsan


Roinn-seòrsa:Spòrs bhuidheann
*
Roinn-seòrsa:Còdaichean ball-coise
Hòmair

ʼS e **Hòmair** (Greugais: Όμηρος, Beurla: *Homer*) am bàrd Greugach a sgrìobh na dàin mhòra *Iliáda* agus *Odýsseia*. Chan eil mòran fiosrachaidh againn mʼ a dheidhinn - no fiù ʼs an robh an duine ann idir, oir tha feadhainn den bheachd gur e buidheann de dhaoine a sgrìobh na dàin sin. Tha feadhainn eile den bheachd gur e boireannach a bhʼ ann. A rèir seann-sgeul ʼs e bàrd dall a bhʼ ann a bha a' fuireach ann an Ionia. Thathar aʼ creidsinn gun robh e beò mu 800 R.Ch.

Dh'eadar-theangaich Iain MacIllEathain à Ratharsair eadar-theangachadh an Odusseia gu Gàidhlig nuair a leig e a dhreuchd dheth ann an 1966. Dh'fhoillsich Gairm e, mar "Odusseia Homair", ann an 1976.

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Greugach
Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Seann-Ghrèig
Adam Smith

B' e feallsanach Albannach a bh' ann an **Adam Smith**, (neo **Àdhamh Mac a' Ghobhainn**, 1723 - 17 an t-Iuchar 1790).

Rugadh agus thogadh e ann an Cair Chaladain ann am Fìobha agus bha e na oileanach aig Oilthigh Ghlaschu fo Francis Hutcheson.
Dh'ionnsaich e aig Oilthigh Oxford eadar 1740 agus 1746 agus thoir e òraidean poblach ann an Dùn Èideann mus deach e na ollamh loidig aig Oilthigh Ghlaschu ann an 1751.
Bha esan h-Ollamh de Feallsanachd Moralta aig Oilthigh Ghlaschu bho 1752 gu 1763. Bha ùidh mòr aige ann an nàdar an duine - carson a bhitheadh daoine a' faireachdainn gu bheil feadhainn de rudan dona, no olc, agus feadhainn eile math. Bha e a' smaointinn gun robh co-thruas gu math cudthromach ann an lagh nam beus. Sgrìobh e leabhar don ainm *The Theory of Moral Sentiments* a chaidh air foillseachadh ann an 1759. 

Eadar 1763 agus 1766 bha e na taoitear do Dhiùc òg Bhuccleugh, air cuairt mòr na h-Eòrpa. Is beag an teagamh nach do stèidhich e sgoil-eaconomais ann an 1776 nuair a fhoillsich e a mhòr-thràchdas air "Saoibhreas nan Nàisean" - Mar sin, 's e 'The Father of Modern Economics' a bhios daoine a' cantainn ris. 

Bu chòir dhuinn aithneachadh co-dhiù gu robh *An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations* no dìreach *Wealth of Nations* stèidhichte air ceist moralta. Anns an leabhar chuir esan an ceist, 'Dé is urrainn do dhuine a dhèanamh a tha as fheàrr airson na dùthcha aige?' Thàinig e dhan cho-dhùnadh: Nan dèanadh a h-uile duine an rud a b' fheàrr dhaibh fhèin gun dèanadh an dùthaich nas fheàrr. 'S e seo an modh smaoineachaidh ris an canar Libearalach. 

Bha ceangail eadar Smith agus feallsanaiche Albannach ainmeil eile mar David Hume.

## Aistean co-cheangailte
* Soillseachadh na h-Alba
* Soillseachadh na Frainge
* David Hume
* Francis Hutcheson

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Feallsanaich Albannach
Roinn-seòrsa:Seann Oileanaich Oilthigh Ghlaschu
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Leonardo da Vinci

B' e peantair, cruth-ealantair agus riochdaire dioplòmasach às An Eadailt a bha ann an **Leonardo da Vinci** (IPA: **leoˈnardo da ˈvintʃi**, ainm slàn: Leonardo di ser Piero da Vinci, Firenze, 15 an Giblean, 1452–Amboise, 2 an Cèitean 1519). Bha e cuideachd na pheantair, dealbhadair, agus innleadair. 'S iad dà de na dealbhan is ainmeil aige am 'Mona Lisa' agus 'The Last Supper.' Thòisich da Vinci dòigh ùr airson peantadh an àite cleachdadh an dòigh àbhaisteach.

Rugadh e faisg air Vinci is dh'obair e ann am bùth-obrach Andrea Verrocchio ann am Florence nuair a bha e òg.
Ro 1472 bha e air a dol san Compagnia di San Luca, bràithreachas luchd-ealain ann am Florence ach dh'imrich e do Mhilan ann an 1483. Pheant e *Vergine delle Rocce* is an Diathad mu Dheireadh an siud.

Dh'fhuirich e a-rithist ann am Florence, far an do pheant e am *Mona Lisa*, eadar 1499, nuair an do lunn an t-Arm Frangach air Milan, is 1508. 
Ann an 1517, as dèidh trì bliadhnaichean anns an Ròimh, dh'imrich e gu abaid ann an Amboise, far an do dh'obair e mar phrìomh pheantair is einnseanair do Rìgh na Frainge, is mhair e gus do chaochail e.

## Leonardo agus Alba
Thig 12 dealbhan-tarraing do Thaigh-tasgaidh Kelvingrove ann an Glaschu ann an 2019 o chruinneachadh a' Bhànrigh, is thig 80 dealbhan-tarraing do Lùchairt an Ròid san Samhain 2019.

## Dealbhan

Faidhle:Dinearcriosd.JPG|an Diathad mu Dheireadh
Faidhle:Da-Vinci-Mona-Lisa-1.jpg|Mona Lisa


## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eòlaichean agus Innleachdairean
Roinn-seòrsa:Daoine às an Eadailt
Cleopatra

B' e Ban-righ bhon Èipheit a bh' ann an **Cleopatra**. B' e Cleopatra an t-ainm a bhitheadh aig a h-uile Ban-Rìgh anns an teaghlach Siol Ptolemy agus b' e an tè seo, Cleopatra VII, an tè a bu ainmeile.

Bha **Cleopatra VII Philopator** (Cathair Alastair, 70 R.C - Ibidem, 30 R.C) na ban-righ agus na phàraoh mu dheireadh a bh' aig an Èipheit. Rinn i a' chùis air na bràthairean aice airson suidhe air an rìgh-chathair an dèidh dhi Iulius Caesar a phòsadh agus bha mac aice leis ged nach robh am pòsadh eatarra laghail anns an Ròimh. An dèidh muirt Caesar bha i pòsta aig Marcus Antonius. An dèidh dhan an rìoghachd aice tuiteam fo smachd luchd eile chuir i às dhi fhèin le asp.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Seann-Èipheit
Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Liotuàinia

Is e dùthaich ann an Roinn-Eòrpa a Tuath a tha ann an **Liotuàinia**.. Cleachdar ainmean eile cuideachd, m.e.:
* **An Liotuain**
* **Lituàinia**
* **Liotuània**

Tha crìochan aice leis an Laitbhe anns an taobh a thuath, leis a' Bhealaruis anns an taobh an earra-dheas, agus leis a' Phòlainn agus le Kaliningrad Oblast (pàirt den Ruis) anns an taobh deas. Tha am Muir Baltach anns an taobh an iar-thuath. Tha Vilnius na phrìomh-bhaile. Bha i a' chiad stàit a dh'fhàg an t-Aonadh Sobhiat (1991). Chaidh i a-steach dhan Aonadh-Eòrpach ann an 2004.

## Ball
* Nàiseanan Aontaichte (1991)
* An t-Aonadh Eòrpach (2004)
* NATO (2004)

## Eachdraidh
* Co-fhlaitheas na Pòlainn - Liotuàinia (1569 – 1795)  Ann an 2009 ghabh an dùthaich ri NATO.

## Daoine ainmeil à Liotuàinia
* Dalia Grybauskaitė, Pàrlamaid an Aonaidh-Eòrpaich, 2004-2009.
* Vytautas Landsbergis, Sing Revoliution SAJUDIS, Vilnius, 1989-1993; Pàrlamaid an Aonaidh-Eòrpaich, 2004-2009.

## Bailtean

* Vilnius
* Kaunas
* Klaipėda
* Šiauliai
* Panevėžys
* Alytus
* Marijampolė
* Mažeikiai
* Jonava
* Utena

## Spòrs
Tha ball-basgaid am measg nan spòrs as cudromaiche do na Liotuàinianaich. Am measg nan cluicheadairean as ainmeile tha Arvydas Sabonis neo Sarunas Jasikevicius.

## Aistean co-cheangailte
* Jogaila

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Làrach-lìn oifigeil

Roinn-seòrsa:Dùthchannan
*
Publius Vergilius Maro

'S e bàrd Laidinneach a bha ann am **Publius Vergilius Maro** (air a tha sa Bheurla nas cumanta dìreach **Virgil**). Rugadh e ann an baile beag Andes air 15 Dàmhair 70RC agus bhàsaich e ann an 19RC. Mar as trice bhitheadh e a sgrìobhadh mu dhiathan agus fionn-sgeul. Is e Aeneid am pìos bàrdachd as ainmeile aige.

Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Laidinneach
Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Seann-Ròimh
Vincent van Gogh

B' e peantair às na Tìrean Ìsle a bh' ann an **Vincent Willem van Gogh** (IPA: , Zundert, 30 am Màrt 1853–Auvers-sur-Oise, 29 an t-Iuchar 1890). An dèidh dha feuchainn, agus dèanamh glè dhona, seòrsa air leth obair rinn e an àird inntinn a làmh a chuir ri ealain agus lì-dhealbhadh agus mar sin ghluais e gu Paris còmhla ri a bhràthair, Theo, a bha ag obair a reic dealbhan agus a thug toir cuideachadh agus taic do Vincent.

An deidh greiseag ghluais e gu baile den ainm Arles còmhla ri lì-dhealbhadair eile, Paul Gauguin. Bha an dithis aca ag argamaid gu tric agus gu mòr agus mu dheireadh gheàrr Vincent cuid a' chluais aige dheth.
Dh'fhàs na trioblaidean aig van Gogh cho dona agus gun deach a chuir gu taigh-chaoich far an do chuir e fhàs dha fhèin an deidh dà latha. Bhàsaich Paul Gauguin dreis ghoirid an dèidh sin le bròn.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ealain
Roinn-seòrsa:Daoine às na Tìrean Ìsle
Kofi Annan

'S e **Kofi Atta Annan** (8 an Giblean 1938 - 18 an Lunastal 2018) ceannard nan Nàisean Aonaichte agus riochdaire dioplòmasach. Rugadh e ann an Gàna.

Roinn-seòrsa:Poileataigs
Tony Blair

'S e Prìomh-mhinistear an Rìoghachd Aonaichte agus riochdaire dioplòmasach a bh' ann an **Tony Blair**. B' e ceannard a' phàrtaidh Làbarach a bh' ann agus tha e air na cheannard oir bho 1994 agus mar phrìomhaire Breatainn bho 1997 nuair a chuir na Làbaraich na Tòraidhean a-mach a cumhachd anns an taghaidh pàrlamaid.

Mar cheannard a' phàrtaidh Làbarach tha e air trì taghaidhean coitcheann a bhuannachadh: ann an 1997 an aghaidh John Major, 2001 an aghaidh William Hague agus 2005 an aghaidh Michael Howard.
Shoidhnich e Aonta DihAoine na Ceusta ann an 1998 còmhla ri Bertie Ahern is b' ann nuair a bha e na phrìomhaire an deach cumhachd a thiomnachadh do dh'Alba is a' Chuimrigh.
Leig e a dhreuchd, agus an seat aige, Sedgefield, suas, ann an 2007.

Chaidh foghlam aig Fettes College ann an Dùn Èideann agus Oilthigh Oxford an Sasainn. Mus do ghabh e ri poileataigs bha dreuchd aige mar fear lagha. Tha e pòsta agus tha ceathrar cloinne aige.

## Ceanglaichean a-mach
* They Work for You: Tony Blair, former MP, Sedgefield

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Luchd-poileataigs
Roinn-seòrsa:Prìomh-mhinistearan na Rìoghachd Aonaichte
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Liosta nan oilthighean ann an Alba

Tha dualchas mòr foghlam ann an Alba agus chaidh a chiad oilthigh a stèidheachadh anns an dùthaich ud anns a' bhliadhna 1411 ann am baile Cill Rimhinn. Am broinn dà linn bha ceithir oilthigh ann an Alba agus iad cho foghlamaiche ri feadhainn sam bith anns an Roinn Eòrpa. Cha deach oilthigh eile a stèidheachadh ann an Alba gu meadhan am ficheadamh linn (ged a thoisich Dùn Dè agus Srath Chluaidh mar colaistean fada ron a sin) agus anns an latha an diugh tha trì-deug oilthigh ri lorg ann an Alba.

## Oilthighean Aosmhor

*Oilthigh Chill Rìmhinn 1411

*Oilthigh Ghlaschu 1451

*Colaisde an Righ (Obar Dheathain) 1494-1860

*Colaisde Marischal (Obar Dheathain) 1593-1860

*Oilthigh Obar Dheathain 1860

*Oilthigh Dhùn Eideann 1583

## Oilthighean Eile

*Oilthigh Srath Chluaidh (1796 mar 'Andersons Institution' agus oilthigh bho 1964)
*Oilthigh Dhùn Dè (1881 mar phàirt de Oilthigh Cill Rìmhinn agus bho 1967 mar Oilthigh)
*Oilthigh Sruighlea
*Oilthigh Napier
*Oilthigh Heriot-Watt
*Oilthigh Raibeirt Gòrdan
*Oilthigh na h-Alba an Iar (Pàislig)
*Oilthigh Obar Thatha
*Oilthigh Chailleannach Ghlaschu
* Oilthigh Bànrigh Mairead
*Conservatoire Rìoghail na h-Alba

## Aistean co-cheangailte
*Oilthighean Sasannach
*Oilthighean Eirinneach
*Oilthighean Aosmhor

Alba
*
Sgoil Eòlas an Oirthir agus Afraga

Bha **Sgoil Eòlas an Oirthir agus Afraga** (Beurla:*School of Oriental and African Studies* (SOAS)) stèidhichte ann an 1916 mar Sgoil Eòlas an Oirthir, le Afraga air a chuir ris an ainm anns na 1930an. 'S e prìomh amas na colaiste foghlam agus trèanadh a thoirt do luchd-riaghlaidh Breatannach a bhitheadh a' fàgail airson obair riaghlaidh air feadh an Impireachd. Bhon àm ud tha a' ghnè aig SOAS air atharrachadh agus is e a-nis am prìomh ionad air an t-saoghal airson eòlas agus foghlam mun Oirthir agus Afraga.

Mar colaiste ann an Oilthigh Lunnainn, bidh SOAS a' teagaisg Lagh, Saidheans Sòisealta, Ealain agus Cànain le cuideam air an Oirthir agus Afraga anns gach cuspair.

'S e leabharlann SOAS an ionad-ghoireasan aig Breatainn gu lèir airson an Oirthir agus Afraga agus am fear as motha de sheòrsa anns an Roinn Eòrpa.

Tha an sgoil air fàs gu mòr anns na bliadhnachan mu dheireadh; bho mu 1,000 oileanach ann an 1970 gu barrachd air 3,000 san latha an-diugh - le mu leth aca nan iar-cheumnaichean.

Tha dà ealain-lann air an stèidheachadh aig a' cholaiste cuideachd: Am *Percival David Foundation of Chinese Art* agus am *Brunei Gallery*.

A rèir an Times Higher Education Supplement bha e na 52mh oilthigh anns an Rìoghachd Aonaichte ann an 2016.

'S urrainnear seann oileanaich a lorg ann an iomadach ìre agus suidheachadh cumhachdach ann am foghlam, lagh, dioplòmasaidh, naidheachdas, riaghaltas, ionadan eadar-nàiseanta, buidhnean neo-riaghaltasach (NGOan), bancaireachd, dualchas, ealain, na meadhanan agus oilthighean.

## Daoine le ceangal ri SOAS

*Aung San Suu Kyi
*Paul Robeson 
*Enoch Powell 
*Bernard Lewis 
*Luisa Diogo 
*David Lammy 
*Dom Joly 
*Walter Rodney 
*Jemima Khan
*Sultan Salahuddin 
*Mette-Marit
*Syed Muhammad Naquib al-Attas
*Akbar S. Ahmed 
*Michael Jay 
*Zeinab Badawi 
*Fred Halliday

## Luchd teagaisg

*Sir Harold Bailey
*Sir E. Denison Ross
*Sir Hamilton Gibb
*Sir Ralph Turner
*Sir Cyril Philips
*T. Grahame Bailey
*T. N. Dave
*Arthur Llewelyn Basham
*Vladimir Minorsky
*Bernard Lewis
*Edward Ullendorff
*Arthur Waley
*D. Neil MacKenzie
*David Marshall Lang
*Christoph von Fürer-Haimendorf
*Arnold Bake
*K. de B. Codrington
*Malcolm Yapp
*R. B. Serjeant
*P. M. Holt
*A. D. H. Bivar
*Ronald Emmerick
*Arthur Arberry
*W. B. Henning
*N. E. Mary Boyce
*J. R. Firth
*Ann K. S. Lambton
*Nicholas Sims-Williams
*A. S. Tritton
*Alfred Guillaume
*Ralph Russell
*John Wansbrough
*Xiao Qian
*Lao She
*K. N. Chaudhary
*Reginald Johnston
*William Radice
*Dr. David Dalby
*Patricia Crone
*Gerald Hawting
*Daniel de Vries
*Lucy Durán

## Iomraidhean


## Aistidhean co-cheangailte
*Oilthigh Lunnainn
*Oilthighean Sasannach

## Ceanglaichean a-mach

*Làrach-lìn Sgoil Eòlas an Oirthir agus Afraga
*Clàr Rangachadh Guardian 2005 
*Game, John 'The origins of SOAS as a colonial institution, training district'
*Làrach-lìn Aonadh nan Oileanach SOAS
*Liosta luchd-ceumnachaidh SOAS

Roinn-seòrsa:Oilthighean ann an Sasainn
Roinn-seòrsa:Afraga
Roinn-seòrsa:Àisia
The Flowers of Romance

**The Flowers of Romance**. Còmhlan-ciùil gu math ainmeil a Lunnainn.  Bha ceathrar ann, Sid Vicious, Keith Levene, Palmolive, Viv Albertine, Sarah Hall is
Jo Faull. 

## Ceanglaichean a-Muigh

:http://www.punk77.co.uk/groups/flowersofromance.htm

Flowers of Romance, The
Chernobyl

Air a' Ghiblean 26mh, 1986, spreadh an t-inneal-ath-bhualadh ceathramh an t-ionaid-cumhachd niùclasaich **Chernobyl** 'san Ucràin (a bha 'na cuid den Aonachd Sovietach aig an àm sin).

Roinn-seòrsa:An Ucràin
Roinn-seòrsa:Aonadh Sobhiat
Roinn-seòrsa:1986
Am Bàs Dubh

'Se galar-sgaoilte a bh'anns an tinneas ris an canar **Am Bàs Dubh** no **A' Phlàigh Dhubh**. Mharbh e timcheall air an treas cuid de shluagh na Roinn-Eòrpa mu mheadhan an 14mh Linn (1347-1350).

Am Bàs Dubh
Am Bàs Dubh
Am Bàs Dubh
Am Bàs Dubh
Am Bàs Dubh
Am Bàs Dubh
Elfriede Jelinek

'S e boireann-dhlighiche, sgrìobhadair dealbh-chluich agus nobhalan às an Ostair a tha ann an **Elfriede Jelinek** (IPA: **ɛlˈfʀiːdə ˈjɛlinɛk**). Rugadh i ann am baile beag ann an Steiermark ris an canar Mürzzuschlag ann an 1946. Bha i sgoilear aig an Conservatoire Baile Vienna far a dh'ionnsaich i piàno is organ. Dh'fhoillsich i a' chiad nobhail aice, *wir sind lockvögel, baby!* ("'s e  culaidhean-tàlaidh a th'annainn, baby!") ann an 1970. 'S e a nobhail as ainmeile a tha ann an *Die Klavierspielerin* ("An Cluicheadair Piàno"), a rinn Michael Haneke na fhiolm le Isabelle Huppert. Nuair a bha i òg, rinn Hans Asperger obair oirre.

## Urraman
Bhuannaich i an Duais Nobel ann an Litreachas anns a' bhliadhna 2004. S' e an deicheamh tè a choisinn an duais seo a th'innte.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Ostaireach
Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Litreachas
Roinn-seòrsa:Iùdhaich
Roinn-seòrsa:Daoine às an Ostair
Aaron Ciechanover

'S e bith-eòlaiche à Iosrael a th’ ann an **Aaron Ciechanover** (Haifa 1 an Dàmhair 1947).
Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 2004, còmhla ri Avram Hershko agus Irwin Rose airson an obair aca air ubiquitin agus a ròl ann an sgriosadh grunnan-feòla.

## Aistean Co-cheangailte
*Avram Hershko
*Irwin Rose
*Duais Nobel
*Duais Nobel ann an Ceimigeachd

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Ceimigeachd
Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Daoine à Iosrael
Roinn-seòrsa:Iùdhaich
Robert Grubbs

'S e Ceimigear às Na Stàitean Aonaichte a th’ann **Robert H. Grubbs** (Possum Trot (Kentucky) 27 an Gearran 1942 - 2021). Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 2005, còmhla ri Yves Chauvin agus Richard Schrock.

## Aisten Co-cheangailte
*Duais Nobel
*Duais Nobel ann an Ceimigeachd

## Ceanglaichean A-mach

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Ceimigeachd
Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Kentucky
Yves Chauvin

'B e ceimigear às  an Fhraing a bh' ann an **Yves Chauvin** (Menen  10 an Dàmhair 1930 - 28 am Faoilleach 2015). Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 2005, còmhla ri Robert Grubbs agus Richard Schrock airson na rinn e anns na 1970s air olefin metathesis. Bha e ag obair aig *[[Institut Français du Pétrole]] (IFP)* agus a bha na bhall den *Académie des sciences*. Thogadh e ann am Menen, a' Bheilg agus chaochail e ann an Tours san Fhraing.

## Aistean co-cheangailte
*Duais Nobel
*Duais Nobel ann an Ceimigeachd

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Ceimigeachd
Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Daoine às an Fhraing
Harold Pinter

B' e cleasaiche agus sgrìobhadair drama à Sasainn a bha ann an **Harold Pinter**. Rugadh e ann an Lunnainn ann an 1930 agus chaochail e an siud fhèin ann an 2008. Bhuineadh e do theaghlach Iùdhach. Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Litreachas ann an 2005.
## Obair
Tha e ainmeil airson dealbhan-cluiche mar:
* *The Birthday Party* (1957)
* *The Caretaker* (1959)
* *Betrayal* (1978)
## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Làrach-lìn oifigeil

Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Litreachas
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Sasannach
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Iùdhach
Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Libearalas

Tha **Libearalas** 'na cuairt shluagh-iùlach fàilteachadh iomadh bheachdan-smuainealas eachdraidheil 'gus an là an-diugh a bheil a' tagradh dìon nan saorsa air leth an t-adhbhar an riaghaltais. Tha i am bitheantas airson a' chòir an dealachaidh às na beachdan gnàthach no luchd-cheannsal seasmhach ann am cuspairean sluagh-iùlach no cràbhach. Tha luchd-fialaidh 'nan daoine a bheil gam faicinn fhèin ri airson saorsa às na dualchasan... agus às a' chlaon-bhàigh a bheil bitheanta.
## Daoine Ainmeil
*Hans Blix
## Pàrtaidhean
*Björt framtíð
*Framsóknarflokkurinn
*Pàrtaidh Libearal Deamocratach na h-Alba
*Partido Liberal Colombiano
*Píratar
*Viðreisn

## Iomraidhean


## Seallaibh cuideachd
* Fialaidheachd

Roinn-seòrsa:Libearalas
Roinn-seòrsa:Ceartas comannach
Roinn-seòrsa:Feallsanachd chomannach
Fiadh

Sònraichte gu teann, tha **fiadh** 'na shineach ath-chagnach air buntainn ris an teaghlach **Cervidae**. Tha àireamh-shluaigh nam beathaichean fìor-eugsamhail, bho teaghlaichean càirdeach 'san co-eagar Artiodactyla, gu tric ainmichte *fèidh* cuideachd. 

A' cur earbs' air an ghnè, tha fèidh fhearannach ainmichte **daimh** no *daimh-fèidh*, agus tha fèidh bhoireannach ainmichte *[[earb]]aichean*, *[[eilid|èildean]]*, *[[agh|aighean]]* no *[[bò|bà]]*. Tha fèidh òga ainmichte *[[laogh|laoigh-fèidh]]* no **mangan**. 

* Canar damh ri fiadh fhireann a tha os cionn bliadhna a dh' aois.
* Canar agh ri fiadh bhoireann fo bhliadhna a dh' aois.
* Canar eilid ri fiadh bhoireann os cionn bhliadhna a dh' aois.

* Canar sitheann ri feòil an fhèidh.

## Aois an fhèidh

Trì aois coin, aois eich
Trì aois eich, aois duine
Trì aois duine, aois fèidh
Trì aois fèidh, aois fìrein
Trì aois fìrein, aois craoibh dharaich.

Ruigidh cuid den fhèidh aois mhòr, eadhon 120 - 140 bliadhna a dh' aois.

Tha làn dearbhadh aig sealgairean an fhèidh air Gàidhealtachd na h-Alba, gun robh cuid dhiubh ann am frith Ghlinne-garadh a bha 80 bliadhna agus còrr. Fhuaireadh damh ann an 1826 agus bha comharra-cluaise air a bhuineadh do fhorsair ainmeil, Eòghann mac Iain Òig a chaochail ceud gu leth bliadhna ron àm sin. Bha aon agh geal a bha ann am fàsach Loch Trèig fad chuimhne trì linntean dhaoine. Bha i cho furachail, seòlta 's nach d' fhuaireadh riamh urchair oirre.

## Dealbhan

 Image:Fawn in Forest edit.jpg|Mang
 Image:White-tailed deer.jpg|Fiadh Earball fhionn
 Image:deerwindow.jpg|Mang


## Ceanglaichean a-mach
* Fèidh an Alba Goireas air-loidhne dha sgoilearan aig ìre bun-sgoile is àrd-sgoile le NàdarAlba (Dualchas Nàdair na h-Alba) *(WebArchive)*
* Lìn Fèidh an t-Saoghail
* Gnèithean Fèidh an t-Saoghail
* Féidh, sitheann agus àrainneachd air Creag Meagaidh *(bhideo 5:17 le NàdarAlba)*
* BBC Naidheachdan 2015-10-22: Rabhadh mu fhèidh air na rathaidean
* BBC Naidheachdan 2016-09-16: Rabhadh mu ghnìomhachas nam fiadh *(tuathanasan fhiadh)*
* BBC Naidheachdan 2021-06-01: Rabhadh mu fhèidh air na rathaidean

Roinn-seòrsa:Fiadh
Roinn-seòrsa:Mamalan
Avram Hershko

'S e Bith-eòlaiche à Iosrael a th’ ann **Avram Hershko** (Eabhra: ברהם הרשקו‎א, Karcag 31 an Dùbhlachd 1937). Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 2004, còmhla ri Aaron Ciechanover agus Irwin Rose  airson na h-obrach aca air ubiquitin agus a ròl ann an sgriosadh grunnan-feòla.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Ceimigeachd
Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Daoine à Iosrael
Roinn-seòrsa:Daoine às an Ungair
Roinn-seòrsa:Iùdhaich
Irwin Rose

B' e bith-eòlaiche às  na Stàitean Aonaichte a th' ann an **Irwin A. Rose** (Eabhraig Nuadh 16 an t-Iuchar 1926 - 2 an t-Ògmhios 2015). Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 2004, còmhla ri Avram Hershko agus Aaron Ciechanover  airson an obair aca air ubiquitin agus a ròl ann an sgriosadh grunnan-feòla.

## Aistean co-cheangailte
*Duais Nobel
*Duais Nobel ann an Ceimigeachd

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Ceimigeachd
Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Gaoth an Fhaighein

Tha **Gaoth an Fhaighein** leigeadh fa sgaoil an t-adhair bhon fhaighean, 's tric an dèidh feis no (nas lugha na tric) imlich-pite no feis na tòine. Th'an fuaim co-ionnan beagan ri gaoth bhon tòn, ach chan eil gaoth na fuighill an sàs, agus mar sin chan eil boladh comannaichte aice.

Roinn-seòrsa:Drùiseantachd
Roinn-seòrsa:Truaill-chainnt
Trèana

Bidh **trèanaichean** a' siubhal air rathaidean-iarainn. Is e sreath de charbadan a tha ann an trèana.

Tha am facal "trèana" stèidhichte air facal Beurla air "sreath". B' iad eich a bha a' tarraing nan carbadan air na ciad rathaidean-iarainn. Ged nach b' urrainn do dh'each ach tunna a chuideam a tharraing ann an carbad air rathad-cloiche, thairngneadh e ceithir no còig tunna a chuideam air rathad-iarainn rèidh. Mar sin shlaodadh e trì no ceithir carbadan ann an sreath.

Tha seo soilleir bhon Achd Phàrlamaid a cheadaich togail an rathaid-iarainn eadar an Ruadh Ghleann is Glaschu ann an 1826. Shònraich an Achd nach fhaodadh each ach "trì carbadan ann an sreath" a tharraing far am biodh an rathad-iarainn a' dol tarsainn air an rathad àbhaisteach air an t-slighe gu Cidhe a Deas a' Bhroomielaw.

Bho mu 1830 chuireadh innealan-smùide an gnìomh gus na trèanaichean a tharraing. Air sgàth seo thòisich trèanaichean air falbh mòran na bu luaithe. An-diugh air feadh an t-saoghail tha innealan-smùide air a dhol a-mach às an fhasan agus is e cumhachd an dealain no einnseanan "Diesel" a thairngneas trèanaichean.

## Ceanglaichean a-mach
* Trèanaichean, tramaichean is tràilidhean - blog aig Alasdair MacCaluim
* BBC Naidheachdan 2017-02-13: Bò air a mharbhadh le trèan *(aithris-bhideo 2:19)*

Modh Giùlain
Roinn-seòrsa:giùlan
Brillean

Tha am **brillean** 'na bhodhaig ghnèitheach sa' chorp an t-sinich bhoireannach. Tha a' chuid mar breall lèirsinneach suidhichte dlùth ris a' cheangal air beulaibh nam bilean mòra, thairis a' bheul an fhaighein. Coltach ris a' bhod, tha a prìomh-fheum a' toirt air toil na miann agus dreachdan.

## Seallaibh cuideachd
*  — tha clàr aig an WikiSaurus air co-fhaclan 's truaill-chainnt' air a' bhrillean ann am mòran chànanan
* Breall
* Àite Gräfenberg
* Fàireagan Skene
* Cur ag imrich a' bhrillein
* Meudachadh a' bhrillin
* :Faidhle:VulvaDiagram-800.jpg

## Ceanglaichean a-mach
* An-Brillean.com – làrach-lìn glè dhomhainn mu dheidhinn gu lèir co-cheangailte ris a' bhrillean
* Tha rannsachadh a' tagradh gu bheil an brillean nas motha na smaoinich sinn le Althaea Yronwode
* Codaichean bàn-dearga - "Turas" na bothaige ginnidh a' bhoireannaich le neach-dèanadais na ginnidh ainmeil 's neach-teagaisg Heather Corinna (dealbhan; chan eil ann solasan-tharraing soilleire)

### Dealbhan

* An Cruinneachadh Chiba nan Dealbhan Lèigheil: Vol.2, Co-rian Ginidh le Frank H. Netter, M.D. coltachadh an cinneachdainn 's bodhaig nam co-rianan ginidh an fhireannaich 's a' bhoireannaich
* Dealbhan à na Prìomh-Thùsan Bun-Rannsachail na Bodhaige le Lawrence H. Mathers, Jr. et al. coltachadh a' bhodhaig a' bhoid 's a' bhrillein
* Cinneachdainn nam Buill-Bodhaig a' Ghinidh a' Bhoireannaich – dealbhan a' coltachadh an brillean 's am bod fad am cinneachdainn mhoich

Roinn-seòrsa:Co-rian ginidh
Roinn-seòrsa:Lèigheolas bhan
Dàirich

Tha **dàirich** (no **faigh muin**, **rach air muin**, no **theirig a-steach gu**) 'na draosdachd glè bhuaireasach. 

Roinn-seòrsa:Truaill-chainnt
Roinn-seòrsa:Cleamhnas
Am Faoilleach

'S e **am Faoilleach** neo **am Faoilteach** a' chiad mhìos den bhliadhna. Tha 31 latha aige mar a tha aig sia mìosan eile.
Teàrlach Mòr

B' e **Teàrlach Mòr** (742 no 747 - 28mh Faoilleach, 814, **Charlemagne** san Fhraingis, **Karl der Große** sa Ghearmailtis, **Karel de Grote** san Duitsis agus **Carolus Magnus** sa Laidinn) Rìgh nan seann Ghearmailteach ris an canar na **'Fraingich**' agus an duine a stèidhich Ìmpireachd Naomh na Ròimhe.

## A bheatha
B' e am mac as sine aig Rìgh Pippin Òg (cuideachd air ainmeachadh ' **Pippin Goirid** '). Nuair a bhàsaich Pippin, chaidh an rìoghachd aige a phàirticheadh ann an dà leth eadar a mhic - Teàrlach agus a bhràthair Carloman. Bhàsaich Carloman air an còigeamh latha den Dàmhair 771, mar sin a' fàgail Teàrlach Mòr mar cheannard na rìoghachd Fraingich aonaichte. Bha Teàrlach Mòr a' cogadh airson a' mhòr-chuid de bhliadhnaichean a rìoghachd - leis a' chlaidheamh ainmeil aige 'Joyeuse' na làimh. An dèidh trithead bliadhna de chogadh agus ochd blàran deug, cheannsaich e na Sagsonaidh - amas a bh' aig Ìmpire Augustus den Ìmpireachd Ròmanach ach nach robh na chumhachd a dhèanamh. An dèidh dha smachd fhaighinn air talamh no sgìre, dh'iompaich e na daoine chun a' chreideimh Chrìosdaidh. Stèidhich e Magdeburg ann an 805 agus ionad riaghlaidh ann an Worms cuideachd.

An ceann na 8mh linne thagh rìgh Teàrlach Mòr Aachen airson an rath a b' fheàrr aige.
Thog e cill, "*Pfalzkapelle*", a tha na pàirt den àrd-eaglais Aachener Dom an-diugh, agus pàlas ìmpireil.

## Teàrlach Mòr  an-diugh
* Bidh an duais "*Karlspreis*" ann airson a chuid obrach ro aonachd na Roinn-Eòrpa a h-uile bliadhna deasghabhail ann an talla baile Aachen.
* Ann an ceòl: Dh'fhoillsich Christopher Lee, cleasaiche agus seinneadair, clàr Meatailte *Charlemagne: By the Sword and the Cross* (2010) agus clàr leanmhainn Meatailte truime *Charlemagne: The Omens of Death* (2013) mu dhèidhinn tachartasan beatha Theàrlaich Mhòir.

## Iomraidhean


## Tùsan
* Oswald Holder-Egger (Ed.): *Einhardi Vita Karoli Magni*. (Monumenta Germaniae Historica, Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum separatim editi 25). Hahn, 6mh eagran. Hanòbhar 1911 (air loidhne)*(eagran sgrùdach)*

Roinn-seòrsa:Rìghrean nam Francach
Roinn-seòrsa:Daoine Rìoghachd nam Francach
Cèileafaid

'S e **Cèileafaid** an t-ainm a bh' air a chiad Ìmpireachd Muisleamach agus is e an Cèileaf ceann an riaghaltais. Tha iomadaidh Cèileafaid air a bhith ann tron eachdraidh agus ann an iomadach àite. Bha a chiad fhear stèidhichte tarsainn air an Ear Meadhannach,Persia, Afraga-a-Tuath agus an an Spàinn le Baghdad ann an Ioràc mar prìomh-bhaile fon teaghlach Abasud. An dèidh greis chrion cumhachd na Abasuds agus dh'èirich tighearnan eile a bha ag èigheachd Cèileaf oir fhèin.

## Aistean co-cheangailte
* Ioslam

* Muhammad

* Baghdad

* Ìrac

Roinn-seòrsa:Islam
Roinn-seòrsa:An Ear Mheadhanach
An Dùbhlachd

'S e **an Dùbhlachd** an dàrna mìos dheug, agus an tè mu dheireadh den bhliadhna. Tha 31 latha sa mhìos.
Seumas IV Alba

Ghairmeadh Rìgh Alba dheth **Seumas IV** nuair a chaidh athair, Seumas III, a mharbhadh le cuilbheirt às dèidh Bhlàr Allt nan Seileach, 11 an t-Ògmhios 1488. Bha Seumas, mas fhìor, aig ceann nan reubaltach a rinn ar-a-mach an aghaidh athar, ged nach robh e ach na ghille òg san àm. A-riamh bhon uair sin gu latha a bhàis, chaith Seumas IV crios-iarrainn trom mu chneas, mar nàdar de aithreachas.

Is fhada bho bha eachdraichean dhen bharail gur h-e a bu chomasaiche dhe na rìghrean Stiùbhartach, agus shoirbhich le Alba fo riaghladh. Stèidhich e oilthigh leighis ann an Obar Dheathain, agus bhrosnaich e malairteachd is na h-ealain; bha e fhèin ionnsaichte is iomadach cànan aige, Gàidhlig nam measg. 

Tha cuid a' cumail a-mach gun robh Seumas IV na Rìgh Alba mu dheireadh a bha fileanta sa Ghàidhlig. Tha fios againn gun robh Gàidhlig aige bhon fhianais a dh'fhàgadh le fear Pedro Ayala, an tosgair Spàinnteach - uime sin, 's e Seumas am fear mu dheireadh air a bheil fios le cinnt againn, ged a tha cuid eile ag ràdh gun do bhruidhinn Seumas V i. Ach Gàidhlig ann no às, 's e Seumas IV a chuir às do Thighearnas nan Eilean ann an 1493; bha an tighearnas air fàs ro chumhachdach, chun na h-ìre far an do chuir e an rìgh fhèin gu dùbhlan.

Bha e a' mhiannachadh gum biodh sìth eadar Alba is Sasainn; air an dòigh sin phòs e Mairead Tudor, nighean Eanraig VII, ann an 1503 - thuirte "pòsadh a' chluarain san ròs" ris a' phòsadh seo.

Ach bhris cogadh a-mach a-rithist eadar an dà dhùthaich, agus chaidh Seumas IV a mharbhadh a' sabaid aig ceann airm, latha Blàr Flodden (9 an t-Sultain 1513), batail mòr an ceann a tuath Shasainn an aghaidh nan Sasannach. Bha e mar amas aige cuideachadh a thoirt do na Fraingich, oir bha cogadh ann eadar an Fhraing agus Sasainn aig an àm.

Dh'fhàgadh a mhac Seumas V na rìgh, ged nach robh e ach bliadhna a dh'aois. Dh'fhosgail seo an doras gu amannan glè dhoirbh airson Alba.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Rìghrean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
843

## Tachartasan
* Cùmhnant Verdun : Tha an Impireachd Caroileanseach ( *Carolingian Empire* 'sa Bheurla) pàirtichte eadar na triùir mic aig Louis Diadhaidh; Tearlach Maol, Lothar agus Louis a' Ghearmailteach agus mar sin a stèidheachadh Rìoghachd na Frainge mar stàite neo-eisimeileach.
* Stèidhich Coinneach mac Alpin Rìoghachd Alba le aonadh eadar Rìoghachd Dal Riada agus rìoghachd nan Cruithnich, Pictavia.

## Breithean

## Bàsan

Roinn-seòrsa:840an
Pròiseact nan Ealan

’S e **Pròiseact nan Ealan** (PNE) buidheann leasachaidh nàiseanta nan ealan Ghàidhlig an Alba.

## Am buidheann
Stèidhichte ann an 1987, ’s e companaidh earranta neo-phrothaideach (àireamh companaidh: SCO166105) agus buidheann carthannais clàraichte (àireamh carthannais: SCO24912) a tha ann am PNE. Tha PNE a' fastadh 5 luchd-obrach làn-ùine aig an àm seo, a tha a' faighinn taic airson pròiseactan sònraichte bho luchd-obrach neo-cheangailte agus saor-thoileach ma bhios feum aca air.

Tha am buidheann air a stiùireadh le bòrd stiùiridh air a bheil uallach airson co-dhùnaidhean aig ìre àrd a dhèanamh agus stiùireadh iomlan na buidhne a riaghladh. ’S e amas PNE gur e am buidheann ro-innleachdach airson leasachadh nan ealan Ghàidhlig agus gum bi e dìoghrasach mu bhith ag adhartachadh cho cudromach ’s a tha cànan agus cultar na Gàidhlig ann an Alba ùr, beòthail agus misneachail.

Tha iad stèidhichte ann an Steòrnabhagh an Eilean Leòdhais, agus ged a tha a' mhòr-chuid raon-dleastanais aca stèidhichte an Alba, tha an obair gu tric gan toirt nas fhaide air falbh gu dùthchannan eile san Roinn Eòrpa, Canada agus na Stàitean Aonaichte. Tha iomairtean PNE air iomadh duais a chosnadh thar nan 10 bliadhna mu dheireadh.

## Pròiseactan
Am measg nam pròiseactan soirbheachail aca, tha:
*Fèisean nan Gàidheal
*Ceòlas
*'S math sin
*Cuimhneachan nan Gaisgeach
*Hiort
*Leabhar Mòr Na Gàidhlig
*Na Mo Chuid Aodaich

## Ceanglaichean dhan taobh a-muigh
* Làrach-lìn aig Pròiseact nan Ealan
* Leabhar Mòr Na Gàidhlig
* BBC Naidheachdan 2015-11-19: PNE a' dol à bith
* BBC Naidheachdan 2015-11-23: Staing PNE *(aithris labhairteach)*

Roinn-seòrsa:Buidhnean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Eilean Leòdhais
Comann Camanachd a' Ghearastain

'S e sgioba iomain stèidhichte anns a' Ghearastan a tha ann an **Comann Camanachd a' Ghearastain** (Beurla: *Fort William Shinty Club*.

Chuireadh an sgioba air bhonn ann an 1893 agus bhuannaich iad Cupa na Camanachd ann an 2005.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Camanachd
Roinn-seòrsa:Sgiobaidhean iomain
Roinn-seòrsa:Spòrs
Camanachd Dhùn Èideann is Lodainn an Ear

'S e sgioba iomain a tha ann an **Camanachd Dhùn Èideann is Lodainn an Ear**. Tha i ann an sgìre-chluiche a deas

Roinn-seòrsa:Camanachd
Srath Chura (Iomain)

Is e **Srath Chura** ainm sgioba iomain à Srath Chura. 

Sgìre-cluiche: Sgìre a Deas

Roinn-seòrsa:Camanachd
Comann Camanachd Glaschu Meadhan Earra Ghàidheal

'S e comann camanachd a tha a' cluich ann an Glaschu a tha ann an **Comann Camanachd Glaschu Meadhan Earra Ghàidheal**.

Bhuannaich iad Cupa na Camanachd ann an 1973 an aghaidh Comann Camanachd Chinn a' Ghiuthsaich. 
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Camanachd
Comann Camanachd Chill Mhoire

'S e sgioba camanachd a tha ann an **Comann Camanachd Chill Mhoire** (Beurla: *Kilmory Camanachd*).

Chuireadh e air bhonn ann an 1977 agus tha iad a' cluich ann an Ceann Loch Gilb.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Camanachd
Roinn-seòrsa:Sgiobaidhean iomain
Camanachd Inbhir Aora

'S e club iomain a th' ann an **Camanachd Inbhir Aora**. Is iad na far-ainmean Beurla: an taobh Royal Burgh agus na 'Aray Boys'.

Tha an club stèidhichte ann an Inbhir Aora, Earra-Ghàidheal agus Bhòid, Alba. Cluichidh iad ann an lèintean dubha is buidhe agus briogaisean ghoirid dubha is buidhe. Cluichidh iad aig an raon-cluiche Winterton Park.

Tha dà sgioba fir aca. Bidh sgioba a' cluich anns an Roinn Nàiseanta. Tha sgioba glèidhte ann cuideachd a bhios a' cluich ann an Sgìre a Deas Marine Harvest 2.

## Eachdraidh
Stèidhicheadh an club ann an 1877. Thòisich iad a' cluich aig Winterton Park a tha buntainn ri Diùc Earra-Ghàidheal ann an 1878.
Ach aig deireadh an seusan 1936, dh'fheumadh iad stad nuair a chaidh an club toirmeasg bho farpaisean fad ochd bliadhnaichean.

As dèidh an Dàrna Cogaidh, dh'aonaich an club le An Fhùirneis (Furnace) fon ainm ùr Taobh Loch Fìne (*Loch Fyne-side*). 
* 1957, stèidhicheadh Inbhir Aora a-rithist
* 1979, thàinig e gu crìoch
* 1982, dh'fhosgail an club a-rithist

B' e an t-seusan 2000-2001 an t-seusan as soirbheachail dhaibh. Bhuannaich iad na duaisean Cupa Lìg an Roinn Nàiseanta, Cupa a' Chomainn Cheiltich Ghlaschu, Cupa a' Bhaile Mhòir agus an Cupa MhicAmhlaigh. Fhuair iad duaisean cuideachd airson Sgioba na Bliadhna, Còidse na Bliadhna agus Cluicheadair na Bliadhna.

Ràinig iad Cuairt-dheireannach Cupa na Camanachd ann an 2002 ach chaill iad 3-2 an aghaidh Ceann a' Ghiuthsaich. Ann an 2004 an aghaidh An Gearasdan, ged-tà, bhuannaich iad 1-0.

Chluich iad ann am Prìomh-roinn Scottish Hydro gu 2015. 

### Cupa na Camanachd 1903
Ann an 1903, chluich Inbhir Aora anns an cuairt dheireannach Cupa na Camanachd an aghaidh Ceann a' Ghiuthsaich. Chluicheadh an geama ann am Peairt agus 's e sgòr co-ionann a bha ann aig deireadh a' gheama. Gus an geama a chluich a-rithist, chuir Comann na Camanachd air dòigh e ach, an turas sin, ann an Inbhir Nis. Dhiùlt Inbhir Aora siubhal an t-astar siud agus thug an Comann an duais gu Ceann a' Ghiuthsaich.

### Duaisean
* 1969 Cupa an t-Sutharlanaich

* 2001 Cupa Lìg an Roinn Nàiseanta
* 2001 Cupa a' Chomainn Cheiltich
* 2001 Cupa a' Bhaile Mhòir 
* 2001 Cupa MhicAmhlaigh (airson a' chiad uair)

* 2004 Cupa na Camanachd 

* 2008 Cupa MhicAmhlaigh 
* 2009 Cupa a' Chomainn Cheiltich
* 2009 Cupa MhicAmhlaigh 
* 2010 Cupa a' Chomainn Cheiltich

## Faic Cuideachd
* Inbhir Aora

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Camanachd
Roinn-seòrsa:Sgiobaidhean iomain
Camanachd Bhòid

'S e sgioba iomain a tha ann an **Camanachd Bhòid** agus 's e Sgìre a Deas an sgìre aca.

Roinn-seòrsa:Camanachd
Aiste

'S e **aiste** pìos ghoirid de sgrìobhadh-rosg air cuspair sonraichte. Canar aistear ris an neach a sgrìobhas aiste.

## Duine ainmeil a sgrìobh aistidhean
* Arthur Koestler
* Karl Marx
* George Orwell
* Dubravka Ugrešić

## Air Uicipeid
*

Roinn-seòrsa:litreachas
Baile a' Chaolais (Iomain)

'S e buidheann iomain ann am Baile a' Chaolais. Chaidh an sgioba a stèidheachadh ann an 1893. Bhuannaich iad Cupa na h-Alba ann an  1899, 1901, 1911 agus 1912.

Sgire-Cluiche : Sgire a Deas

## Ceangalichean a-mach
*Ballachulish Shinty Club

Roinn-seòrsa:Camanachd
Comann Camanachd Ceilteach an Òbain

'S e sgioba iomain a tha ann an **Comann Camanachd Ceilteach an Òbain**.

Bhuannaich iad Cupa na Camanachd ann an 1937, 1954, 1960 agus 1963.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Camanachd
Roinn-seòrsa:Sgiobaidhean iomain
Asterix An Ceilteach

'S e **Asterix An Ceilteach** a' chiad leabhar ann an sreath de leabhraichean le dealbhan èibhinn a sgrìobh an dithis Fhrangach, Uderzo agus Goscinny mu dheidhinn an laoich Cheiltich, Asterix. Chaidh an leabhar a dh'eadar-theangachadh gu Gàidhlig le Peadar Morgan ann an 1989.

## Caractairean

* Asterix
* Cromleax
* Cocairix
* Sgreuchanaix
* Uasalaix
* Iulius Caesar
* Calmax no Callus MacAntuis

Roinn-seòrsa:Litreachas
Cocairix

An Draoidh anns an t-sreath de leabhraichean mu dheidhinn Asterix An Ceilteach.  'S e esan an aon duine anns a' bhaile bheag cheilteach leis a' chomas an deoch dhraoidheil a dhèanamh.  

Roinn-seòrsa:Litreachas
An deoch dhraoidheil

Thuit Cromleax a-steach dhan phrais de seo nuair a bha e na phàiste. Tha am buaidh fhathast air gus latha an-diugh, uill mu 50 r.c. co-dhiù. Airson na Gall eile ann am baile beag Asterix, bidh am buaidh a' fàilneachadh an deidh greis 's aca ri botail no searrag dheth a thoirt leatha. Cho fad 's gu bheil an deoch  aig muinntir a' bhaile, cha tig iad fo smachd nan Ròmanach. Cha tèid iomradh air seo a leughadh anns an Casus Belli le Iulius Caesar.

Roinn-seòrsa:Litreachas
Gleann Urachaidh (Iomain)

Sgioba Iomain

Sgire-Cluiche : Sgire a Deas

Thòisich an club ann an 1965 agus tha a dhachaigh ann an Dail Mhàillidh.

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Alba (2015-05-12): Comann Camanachd Ghlinne Urchaidh 50 *(le bhideo)*

Roinn-seòrsa:Camanachd
Camanachd an Òbain

'S **Camanachd an Òbain** aonan de na trì sgiobaidhean camanachd a tha san Òban. Tha iad a' cluich sa' Phrìomh Lìg.

Na sgiobaidhean eile san Òban, 's iad Comann Camanachd Ceilteach an Òbain agus Comann Camanachd Latharnach an Obain.

## Duaisean
Bhuannaich iad Cupa na Camanachd ann an 1933, 1938 agus 1996. 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Camanachd
Roinn-seòrsa:Sgiobaidhean iomain
Camanachd Lunnainn

Sgioba Iomain

Sgìre-chluiche : Sgìre a Deas

An aon sgioba iomain ann an Sasainn.  Chaidh e a bith tràth sna 90an ach chaidh a bheòthachadh ann an 2004. Ghabh iad pàirt ann an Cuach Bhullough.

## Ceangal a-mach
*Iomain do Lunnainn

Roinn-seòrsa:Camanachd
Cromleax

Thuit e a-steach don phrais làn deoch dhraoidheil nuair a bh' e na phàiste is tha am buaidh air bhith air bhon uairsin, chan fhaod e an deoch òl nas motha a-rèir Cocairix, an draoidh. 'S e an caraid as fhearr aig Asterix a th' ann.

'S toil leis Torc, ach is beag air na Ròmanaich.  (uill 's toil leis a bhith ag obair orra.)

Mar an t-ainm sa Fhraingis is sa Bheurla, Obelix, a tha a' tarraing air an fhacal, obelisk, tha **Cromleax** a' tarraing air an fhacail Gàidhlig airson na carraighean-cuimhne ceilteach, cromleac.

Roinn-seòrsa:Litreachas
Trèanadh teagaisg

Thèid trèanadh teagaisg a dhèanamh anns a' Ghàidhlig tro trì oilthigheanean ann an Alba: Oilthigh Srath Chluaidh, Oilthigh Obar Dheathain agus gu ìre Oilthigh Ghlaschu. Thèid seo a dhèanamh aig ìre bun-sgoile agus aig ìre àrd-sgoile. 

Anns an t-Samhain 2005, chaidh aithisg fhoillseachadh le Riaghaltas na h-Alba a' moladh barrachd taic do thidsearan  Gàidhlig.

## Ceanglaichean a-muigh
*Aithisg na Buidhne Gnìomh (Gàidhlig)
*Aithisg na Buidhne Gnìomh (Beurla)

Roinn-seòrsa:Foghlam
Roinn-seòrsa:Gàidhlig
Parabòla

Minichear **parabòla** air raon a reir comh-ordaghnaich Des Chartes, leis an co-ionnanas

y=ax^3

mar sin \frac{dy}{dx}= 3ax^2

agus \frac{d^2y}{dx^2} = 6ax

Roinn-seòrsa:Matamataig