open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Clas teannachaidh Shapley–Sawyer

'S e siostam seòrsachaidh a th' ann an **clas teannachaidh Shapley–Sawyer** air sgèile o aon gu dà dheug a chleachdas àireamhan Ròmanach airson grioglachain chruinne a sheòrsachadh a-rèir an teannachaidh aca. Thèid na grioglachain leis an teannachadh as àirde mar M75 a sheòrsachadh mar Chlas I, leis an teannachadh 'ga lùghdachadh ceum air cheum gu ruige Clas XII, can Palomar 12. (Thèid an clas a thoirt seachad le àireamhan àbhaisteach [Clas 1–12] seach àireamhan Ròmanach aig amannan.)

## Eachdraidh
O 1927–1929 a-mach, thòisich Harlow Shapley agus Helen Sawyer Hogg air grioglachain a sheòrsachadh leis an sgèile seo a-rèir ìre an teannachaidh a tha air an t-siostam an comhair an eitein. Thòisicheadh air *Shapley–Sawyer Concentration Class* a chur air an sgèile sin rè àm.

## Clasaichean

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Reul-eòlas
Muir Aral

B' e muir ann am meadhan Àisia, gu deas air an fhàsach Aral Karakum, a bh' ann am **Muir Aral** (Càsacais: *Арал теңізі*, Mongolais: *Арал тэнгис*, Ruisis: *Ара́льское море*, Tidicis: *Баҳри Арал*, Usbaiceis: *Orol dengizi*). B' e uisgeachan na Syr Darya agus Amu Darya a shruthadh ann gu ruige 1960, nuair a chaidh slighe na h-Amu Darya atharrachadh. Bha a' mhuir 1,175km a dh'fhaide. Bha doimhneachd na Mara Aral 1,253m thar cheann, ged a bha i mòran nas doimhne ann an corra àite, fiù 's 2,212m. Bha salannachd mheadhanach aice, 22.3psu, no fiù 's 22.33psu air grunnd na mara. Tha luchd-rannsachaidh dhen bheachd gun do nochd loch an seo o chionn 10,000 bliadhna, dìreach an dèidh Linn na Deighe, agus bha a' mhuir uabhasach mòr o chionn 5,000 agus bha domhainneachd na mara eadar 58m agus 60m. B' e gu robh gnàth-shìde gu math blàth agus fliuch ann. Le sin, b' urrainn do dh'iasg tighinn ann bho na h-aibhnichean agus Loch Sary Kamysha bha ceangailte ris a' mhuir aig an àm. Chan ann an latha an-diugh ach sia lochan a tha a' fàs nas lugha gach latha. 'S ann coltach gu bheil an t-ainm a' ciallachadh eilean ann an Casacais, leis gur e innis-mhuir làn eileanan beaga a bh' ann gu ruige na 60an. Tha ìre an uisge air àrdachadh beagan bho 2005 air los gu bheil pròiseact eadar-nàiseanta a' toirt buaidh oirre.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Cruinn-eòlas
Roinn-seòrsa:Casachstàn
Roinn-seòrsa:Usbagastàn
Roinn-seòrsa:Àisia
Roinn-seòrsa:Loch
Roinn-seòrsa:Muir
Muir Azov

'S e muir air àirde an ear-dheas na Roinn-Eòrpa a th' ann am **Muir Azov** (Tatar: *Азак диңгезе*, Ruisis: *Азовское море*, Ucràinis: *Азо́вське мо́ре*). Tha i suidhichte eadar an Ruis agus an Ucràin agus bidh a cuid uisgeachan a' sruthadh gu deas dhan Mhuir Dhubh tron Chaolas Keriç. Tha a' mhuir 360km a dh'fhaide agus 180km a leud. 'S e a' mhuir as doimhne san t-saoghal a th' innte, dìreach 09.m - 14m thar cheann, ged a tha i beagan nas doimhne sa mheadhan. Tha salannachd ìosal aice, 22.3psu, no fiù 's 22.33psu air grunnd na mara. Tha luchd-rannsachaidh dhen bheachd gun do chruthaicheadh a' Mhuir Mharmara mu 5600 RC, nuair a bha ìre na mara a' sìor-fhàs an dèidh Linn na Deighe. B' e loch mòr a bh' innte ro làimh.

## Bailtean
*Keriç
*Mariupol

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Cruinn-eòlas
Roinn-seòrsa:An Ruis
Roinn-seòrsa:An Ucràin
Roinn-seòrsa:Muir
Messier 75

'S e grioglachan cruinn a th' ann am **Messier 75** (agus **M75** no **NGC 6864** air cuideachd) a chithear ann an reul-bhad a' Bhoghadair. Chaidh a lorg le Pierre Méchain ann an 1780 agus 'ga ghabhail a-steach ann an catalog Charles Messier dhe chuspairean air a bheil coltas comaid san dearbh bhliadhna.

Tha M75 mu 67,500 bliadhna-sholais air falbh on Talamh agus tha a mheudachd lèirsinneach san speur a thoirt a fìor-rèideas dhe mu 67 bliadhna-sholais dhuinn. Chaidh a sheòrsachadh mar Chlas I agus is ciall dha gur e seo aon dhe na grioglachain chruinne as teannaichte air a bheil sinn eòlach. Tha meudachd absaloideach mu −8.5 aig Messier 75, 's e seo mu 180,000 uiread a bhoillsgeachd na tha aig a' Ghrian.

## Tùsan

## Ceanglaichean a-mach
* Messier 75 @ SEDS Messier pages
* Messier 75, Galactic Globular Clusters Database page

Roinn-seòrsa:Reul-eòlas
Caolas Keriç

'S e caolas air àirde an ear-dheas na Roinn-Eòrpa a th' ann an **Caolas Keriç** (Tatar: *Керич бугазы*, Ruisis: *Керченский пролив*, Ucràinis: *Керченська протока*). Tha i suidhichte eadar an Ruis agus an Ucràin agus 's e an ceangal-mara eadar a' Mhuir Dhubh agus Muir Azov a th' ann. Tha an caolas 35km a dh'fhaide agus 3.1km a leud. Chan eil an caolas idir cho domhain, dìreach 18m thar cheann. Tha luchd-rannsachaidh dhen bheachd gun do chruthaicheadh an caolas Keriç mu 5600 RC, nuair a bha ìre na mara a' sìor-fhàs an dèidh Linn na Deighe. B' e gleann a bh' ann ro làimh. Thathar a' togail drochaid tarsainn a' chaolais, a bhios deiseal airson 2019.

Tha e coltach gur ann à Keriç, ainm a' bhaile as motha sa Chaolas, a tha an t-ainm. B' e *Cimmerianus Bosporus* ann an Laideann agus *Κιμμέριος Βόσπορος* ann an Greugais a chanadh ris anns a' chian-aimsir, air sàilleabh gu robh treubh a' fuireach san sgìre air an robh na *Cimmerii*. 

## Bailtean
*Keriç

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Cruinn-eòlas
Roinn-seòrsa:An Ruis
Roinn-seòrsa:An Ucràin
Roinn-seòrsa:Muir
Biadh garg

Tha **biadh garg** 'na nàdar de bhiadh anns a bheil stuthan a tha doirbh ri ithe, mar eisimpleir biadh sa bheil mòran amòinia. Mar is trice, chan eilear a' cur ann stuthan d' an leithid a dh'aona-ghnothach ach èiridh iad nuair a thathar ag ullachadh biadh airson 's gun gabh a stòradh gun e a' seanndachadh.

## Balut
## Casu marzu

Tha *casu marzu* 'na chàise à Sardainia sa bheil cnuimheagan beòtha.

## Chicha
## Fesikh
## Funazushi
## Gamalost
## Gravlax
## Hákarl
## Hongeohoe
## Igunaq
## Kaest skata
## Kiviak
## Lutefisk
## Pla ra
## Rakfisk
## Surströmming
## Ugh nam 1000 bliadhna

Roinn-seòrsa:Biadh
Digital Object Identifier

'S e còd sreathach a th' ann an **digital object identifier** (*Aithnichear digiteach oibseict* **DOI**) a thèid a chleachdadh gus nithean fa leth aithneachadh le cinnt. Tha siostam DOI 'ga chleachdadh a chum sgrìobhainnean dealain gu h-àraidh, can artaigealan leabhair-latha. Chaidh siostam DOI a stèidheachadh ann an 2000.

Is ciall dha DOI “aithnichear digiteach air oibseact” seach “aithnichear air oibseact digiteach”.

Tha dà phàirt an gach DOI, a' chiad phàirt ron strac a tha ag aithnicheadh an foillsichear, agus an dàrna phàirt a tha ag aithnicheadh an aiste.

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Aithnichearan
Roinn-seòrsa:Foillseachadh
ISO

'S e buidheann eadar-nàiseanta a chum stannardan aontachadh a chruinnicheas iomadh buidheann stannardachaidh nàiseanta còmhla a th' ann an **International Organization for Standardization** (*Buidheann eadar-nàiseanta a chum stannardachaidh*, **ISO**).

Chaidh am buidheann a stèidheachadh 23 dhen Gearran 1947 agus tha e a' brosnachadh stannardan eadar-nàiseanta fo shealbh, gnìomhachasach agus coimeirsealta. Tha a' phrìomh-àras aige ann an Geneva san Eilbheis agus bha e ag obair ann an 196 dùthaich ann an 2015.

Seo aon dhe na ciad buidhnean a bhuannaich "general consultative status" air United Nations Economic and Social Council.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Buidhnean
Eaglais na h-Alba

’S e **Eaglais na h-Alba** (Beurla: *Church of Scotland*,  Beurla Ghallda: *Scots Kirk*), a’ phrìomh eaglais phròsdanach ann an Albainn, agus tha a freumhan a’ dol air ais gu àm an Ath-Leasachachaidh ann an 1560.  Ged a bha iomadh dealradh agus ath-aonadh san eaglais bhon uair sin, tha i fhathast ceangailte gu ìre ris an stàit (ged nach eil cho dlùth idir ’s a tha Eaglais Shasainn), agus canar an **Eaglais Stéidhte** rithe.

Thòisich na Duilleagan Gàidhlig, foirlionadh air iris na h-Eaglaise *Life and Work*, ann an 1880, agus bho nach do sguir i bhon uair sin, is i an iris Ghàidhlig is fhaide beò riamh.

## Ceanglaichean a-mach
* Eaglais na h-Alba *(làrach oifigeil)* *(Beurla)*
* An Sgeul Mòr *(goireasan Gàidhlig)*
* BBC Naidheachdan 2016-05-26: Ceist na Gàidhlig aig an Àrd-Sheanadh *(aithris bhideo 2:33)*
* BBC Naidheachdan 2016-05-27: Plana Gàidhlig ùr do dh'Eaglais na h-Alba
* BBC Naidheachdan 2016-10-28: Crìonadh air ballrachd Eaglais na h-Alba
* BBC Naidheachdan 2016-11-14: Urram Caitligeach do sheann Mhodaràtar
* BBC Naidheachdan 2018-11-06: A' chiad mhinistear boireann le Gàidhlig ann an Eaglais na h-Alba air bàsachadh 

Roinn-seòrsa:Crìosdaidheachd
Hecla (Uibhist a Deas)

'S e beinn anns na h-Eileanan Siar, Alba a th' ann an **Hecla** no **Thacla**.

## Suidheachadh
Tha i suidhichte ann an Uibhist a Deas tuath air Beinn Mhòr. Tha Hecla 606m (1988 troigh) de dh'àirde. agus mar sin an dàrna beinn as àirde an eilein.  Tha i suidhichte iar-dheas air Loch Druidibeag  agus trì mìle deas air Loch Sgiopoirt. A rèir an "*Database of British and Irish hills*" rinneadh an t-ath-sgrùdadh mu dheireadh air àirde na beinne air 10 am Mart 2007. 'S e Marilyn a th' ann. Air mullach na beinne chithear carragh triantanachaidh a tha a' comharrachadh a' phuing as àirde.   Tha Hecla na laighe ann an àite iomallach, mar sin chan eil slighe ann a leanas gu mullach na beinne.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

*Dealbhan aig geograph.org

Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Beanntan ann an Uibhist a Deas
Roinn-seòrsa:Marilyn
Roinn-seòrsa:HuMP
Beinn Ruigh Choinnich

'S e beinn anns na h-Eileanan Siar, Alba a th' ann am **Beinn Ruigh Choinnich**.

## Suidheachadh
Tha e suidhichte ann an Uibhist a Deas mu mhìle ear air Loch Baghasdail agus iar-dheas air Triuirebheinn.  Tha Beinn Ruigh Choinnich 276m (906 troigh) de dh'àirde. A rèir an "*Database of British and Irish hills*" rinneadh an t-ath-sgrùdadh mu dheireadh air àirde na beinne air 10 an Dùbhlachd 2012. Tha an àirde rinneach de 170m a' sgaradh Beinn Ruigh Choinnich bho na beanntan eile. 'S e Marilyn a th' ann. Air mullach na beinne chithear creag mòr a tha a' comharrachadh a' phuing as àirde.  

Iar air Beinn Ruigh Choinnich tha tobhtaichean seachd taighean agus gàrraidhean-cloiche ann a tha clàraichte air liosta a' Choimisean Rìoghail air Carraighean Àrsaidh is Eachdraidheil na h-Alba.

Gach bliadhna, san chiad Di-Dòmhnaich san Lùnasdal tha ruith ann bho chidhe Loch Baghasdail gu mullach Beinn Ruigh Choinnich agus air ais chun a' chidhe. 

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Dealbhan aig geograph.org

Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Beanntan ann an Uibhist a Deas
Roinn-seòrsa:Marilyn
Roinn-seòrsa:HuMP
Mearcar (soilleireachadh)

Tha iomadh rud aig a bheil an t-ainm "Mearcar":

* Mearcar, seo a' chiad phlanaid 'nar rian-grèine.
* Mearcar (Hg), seo meatailt ris an canar *airgead-beò* cuideachd.
* Mearcar, dia Ròmanach.
Innis-mhuir

'S e buidheann eileanan, creagan, sgeirean agus pìosan beaga tìre eile air an cuairteachadh le uisge a th' ann an **Innis-mhuir** (Breatannais: *Enezeg*, Cuimris: *Ynysfor*, Gàidhlig Mhanainn: *Ellanragh*, Gaeilge: *oileánra*). Chithear innis-mharannan an dà chuid fad air falbh bhon tìr air neo faisg air tìrean mòra. Mar eisimpleir, tha còrr is 700 eilean air feadh Alba agus 's e innis-mhuir a th' annta uile gu lèir. 'S ann à gnìomhachd bhòlcanach a tha iomadh innis-mhuir, le sreathan eileanan air an cruthachadh far a bheil sòn dol-fodha no àiteachan ruigheachd, ach cuideachd 's e bleith-thalmhainn, tasgadh-tìre agus àrdachadh-tìre a tha air cùl gnothaich. 'S ann à gnìomhachd bhòlcanach a tha a' mhòr-chuid nan innis-mhuir sa chuan. Daonnan buinidh pìosan beaga tìre do thìrean mòra air am briseadh air falbh air sàilleabh ghluasadan teagtonaigeach. Mu dheireadh thall, thathar dhen bheachd gur e innis-mharannan a th' ann buidhnean eileanan a tha suidhichte ann an aon sgeilp mhòr-thìreach. 'S e innis-mharannan a th' ann An Innd-Innse, An Iapan, Na h-Eileanan Filipineach, Sealainn Nuadh, Èirinn, Breatainn, Na h-Eileanan Bhathama, A' Ghrèig, Hawaii, Açores agus Eabhraig Nuadh. 'S e An Innd-Innse a th' anns an Innis-mhuir as motha na cruinne.
*Na h-Eileanan Canàrach
## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Uisge
Roinn-seòrsa:Muir
Roinn-seòrsa:Cruinn-eòlas
Roinn-seòrsa:Tìr-eòlas
Venus (soilleireachadh)

Tha iomadh seagh air an fhacal Venus:

* Venus (ban-dia), ban-dia Ròmanach
* An Rìbhinn (planaid), seo an treas planaid.
Mìosachan Griogarach

'S e am **Mìosachan Griogarach** mìosachan na grèine.

Tha e ga chleachdadh as farsainge san t-saoghal. Dh'ainmicheadh e air Pàpa Griogair XIII.

## Eachdraidh
Ann an 1563 mhol a' Chomhairle Trento am mìosachan atharrachadh. Chleachdadh am Mìosachan Iulianach agus cha robh co-fhad-thràth an earraich 21 am Màrt agus cha b' ionnann gealach na Càisge agus a' fhìor-ghealach.

Sgrìobh am matamaigear Luigi Lilio moladh, anns an robh 10 làithean gan cur às a mìosachan agus do dh'atharraich na riaghailtean airson a' Chàisg agus bliadhna-leum àireamhachadh.
Ghabh Stàitean na h-Eaglaise, an Spàinn agus dùthchannan Caitligeach eile ris a' mhìosachain ùr ann an 1582 no 1583, ach cha do ghabh Alba ris gu 1752.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Àm
Roinn-seòrsa:Mìosachain
Talamh (soilleireachadh)

Tha da rud aig a bheil an t-ainm "Talamh":

* Ùir, an talamh sam bi luibhean a' fàs.
* An Talamh (planaid), seo an treas planaid, ar saoghal-ne.
Wikimedia Commons

'S e cruinneachadh dhe dh'fhaidhlichean meadhain fo cheadachas saor a tha sa Wikimedia Commons. Thèid a chleachdadh mar ionad-tasgaidh airson nan Uicipeidean sna cànanan uile. Faodar an t-susbaint a tha ann a chleachdadh air an làrach-lìn agad fhèin no fhoillseachadh ann an clò-bhualadh cho fad 's a bheir thu urram dhan tùs mar a thathar 'ga mhìneachadh air an duilleag Reusing content outside Wikimedia aca. Chaidh a stèidheachadh 7mh dhen t-Sultain 2004, agus tha corr is 1,000,000 faidhle meadhain air a-nis.

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Eadar-lìon
John Leguizamo

'S e cleasaiche à Coloimbia a tha ann an **Jonathan Alberto** "**John**" **Leguizamo**, (Bogotá 22 an t-Iuchar 1964).

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Cleasaichean nam film
Roinn-seòrsa:Daoine à Coloimbia
Richard Simmons

'S e cleasaiche à New Orleans, Louisiana sna Stàitean Aonaichte a tha ann am **Milton Teagle** "**Richard**" **Simmons** (Rugadh e 12 an t-Iuchar 1948).

## Iomraidhean
Staoinebrig

'S e baile beag ann an Uibhist a Deas a tha ann an **Staoinebrig**
no **Staoinibrig** (Beurla: *Stoneybridge*). Tha e suidhichte mu mhìle tuath air Ormicleit agus mu 9 mìle (14 km) san iar-thuath air Loch Baghasdail. Tha rathad beag a' dol bhon A865 seachad Loch Bhacasaraidh gu Staoinebrig. Tha Loch Òlaidh an Iar deas air a' bhaile agus Loch Altabrug sa tuath.

Tha talla a' bhaile agus bun sgoil Gàidhlig ann an Staoinebrig.Iar air a' bhaile tha tùrsa ann ris an canar Crois Chnoca Breaca. Tha e mu 6 troigh a dh'àirde.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

* Gazetteer for Scotland

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Uibhist a Deas
Dùn Peilleir

'S e beinn ann an Lodainn an Ear, Alba a th' ann an **Dùn Peilleir** (Beurla: *Traprain Law* no *Dumpender Law*).

Is e ion-sàthadh de mhagma a th' ann. Bha dùn-chnuic nam Votadini air.

## Suidheachadh
Tha i suidhichte ann an taobh a tuath Lodainn an Ear deas air Linton an Ear agus ear air Baile Adainn. Tha e 221 m (725 troigh) de dh'àirde. 'S e HuMP a th' ann.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Dealbhan aig geograph.org

Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Beanntan ann an Lodainn an Ear
Roinn-seòrsa:HuMP
Coimhearsnachd air loidhne

'S e làrach-lìn air an dig daoine cruinn còmhla gus deasbaireachd a dhèanamh a th' ann an **coimhearsnachd air loidhne**. Mar eisimpleir, 's e coimhearsnachd air loidhne a tha ann an  againn fhèin. Seo na seòrsaichean dhe choimhearsnachdan a bha am bith aig toiseach 2016:

* Bùird-bhrath, can Fòram na Gàidhlig no Am Bòrd-brath aig Acadamaidh na Gàidhlig sa Gearmailt
* Liostaichean-puist, can GAIDHLIG-A no GAIDHLIG-B.
* Lìonraidhean sòisealta, can AbairThusa, Tweets sa Ghàidhlig air Twitter agus iomadh buidheann air Facebook
* Blogaichean - gheibh thu cruinneachadh dhe fheadhainn sa Ghàidhlig air Tìr nam Blòg agus TogBlog agus aig an iris air loidhne Dàna
* Coimhearsnachdan a chum nithean a chruthachadh ann an saoghal na coimpiutaireachd aig a bheil bathar-bog conaltraidh sònraichte gus sin a chur an cèill, can Wikimedia Commons no Gnome.

Bidh cuidh dhiubh 'gan ruith le Fonndas mar an Uicipeid no le daoine phrìobhaideachd mar Fhòram na Gàidhlig agus cuid eile fo smachd chompanaidhean mòra mar Facebook is Twitter.

Roinn-seòrsa:Coimpiutaireachd
Roinn-seòrsa:Buidhnean Gàidhlig
Blàr Jutland

B’ e cath mara a bha ann am **Blàr Jutland** (Beurla: *Battle of Jutland*; Gearmailtis: *Skagerrakschlacht*) a chaidh a chur bho 31 an Céitean gu 1 an t-Òg-mhios 1916 eadar cabhlach na Breatainne agus cabhlach na Gearmailte mar phàirt den Chogadh Mhór, 1914-1918.  Chaidh a chur sa Chuan a Tuath, faisg air costa Jutland san Danmhairg.

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2016-05-31: Blàr Jutland *(aithris-fuaime 4:39 aig té à [[Tolastadh]] bho Thuath a caill a màthair a h-athair sa bhlàr)*

Roinn-seòrsa:Blàran a' Chiad Chogaidh
Gnàth-shìde

'S e figearan (mar as àbhaist, cuibheasachd air neo seachranachd) na h-aimisire san àile fad 30 bliadhna a th' ann an **gnàth-shìde**. Bithear a' meudachadh phàtarain fiaraidh ann an ìre teodhachd, taisead, bruthadh na h-àile, Gaoth, agus sileadh, agus bithear a' cunntadh nam bloigheagan san àile agus rudan caochlaidheach eile na sìde ann an sgìre air choireigin fad ùine caran fada. 'S ann gu math eadar-dhealaichte 's a tha gnàth-shìde bhon aimsir, leis nach eil an aimsir a' toirt thugainn ach iomradh air an t-suidheachadh fad ùine gu math goirid. 'S e siostam gnàth-shìdeach na sgìre a chruthaicheas a' ghnàth-shìde, air a stèidheachadh air na còig eileamaidean a leanas: an àile, an haidro-chruinne, a' chridheo-chruinne, a' chlach-chruinne agus a' bith-chruinne.

Bheir domhan-leud, cruth na tìre agus àirde buaidh mhòr air gnàth-shìde sgìre, a bharrachd air lochan, marannan agus an cuid sruthan. Bidh gnàth-shìdean air an seòrsachadh a rèir nam figearan cuibheasach agus nan raointean àbhaisteach a th' aca, mar as àbhaist teodhachd agus sileadh. 'S e an siostam Köppen, air a dhealbhadh le Wladimir Köppen, am bithear a' cleachdadh mar as trice. Tha siostam eile ann - an siostam Thornthwaite -  a tha air a bhith ga chleachdadh bho 1948 a-mach, a bheir a-steach dèabh thar-analachadh, còmhla ri fiosrachadh mu theodhachd/sileadh agus thathar ga chleachdadh ann an rannsachadh mu bhith-iomadachd agus a' bhuaidh a bheir atharraidhean na Gnàth-shìde oirre. 'S ann air freumhan nan tomadan adhair  - a chruthaicheas gnàth-shìde na sgìre - a tha na siostaman Bergeron agus Spacial Synoptic stèidhichte.

'S e rannsachadh mu ghnàth-shìde àrsaidh a th' ann am paleo-eòlas-ghnàth-shìde. Bidh luchd-rannsachaidh a' cruthachadh mhodailean stèidhichte air caochladairean progsaidh mar fhianais neo-bhitheach mar ghrùidean air an lorg anns na h-ìrean lacustain agus bun-deighe, agus fianais bhitheach mar fhàinneachan chraobhan agus corail, air sàilleabh nach eil figearan ann mu na làithean ron 19mh Linn. 'S e modailean matamataigeach nan gnàth-shìdean a dh'fhalbh, a th' ann a-nis air neo a tha ri teachd a th' ann modailean gnàth-shìdeil. Faodaidh atharrachadh na gnàth-shìde a thachairt fad ùine fhada no ghoirid air sgàth caochladh factar: 's e atharrachadh gu math ùr a th' ann blàthachadh na cruinne.

## Ceanglaichean A-muigh
*CNRS
*Отделение метеорологии и климатологии
*CIIFEN
*Ilmasto

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Cruinn-eòlas
Roinn-seòrsa:Saidheans
Roinn-seòrsa:Eòlas-nàdair
Roinn-seòrsa:Àrainneachd
Seòna Robasdan

'S e neach-poileataigs Albannach agus Rùnaire a' Chaibineit ann an Riaghaltas na h-Alba a tha ann an **Seòna Robasdan**, BPA (Beurla: *Shona Robison*).

Rugadh i ann an Redcar agus thogadh i ann an Siorrachd Chlach Mhanainn. Bha i na sgoilear aig Acadamaidh Alamhagh Bha i na h-oileanach aig Oilthigh Ghlaschu agus dh'ionnsaich i foghlam choimhearsnachd aig Colaiste Cnoc Iòrdain.

Chaidh i na BPA airson Dùn Dè an Ear ann an 2003 an dèidh dhi a dhol na ball liosta airson Ear-Thuath na h-Alba ann an 1999 agus bha i na Rùnaire a' Chaibineit airson Slàinte agus Spòrs eadar 2014 is 2018 nuair an do chrath Nicola Sturgeon a caibineit.

Tha i na ball den Phàrtaidh Nàiseanta na h-Alba.

## Beatha phearsanta
Tha i pòsta aig Stewart Hosie, leas-cheannard Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba agus BP airson Dùn Dè an Ear ach tha iad dealaichte a-nis.

## Ceanglaichean a-mach
* Pàrlamaid na h-Alba: Shona Robison (Beurla)
* They Work for You: Shona Robison (Beurla)
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ball Pàrlamaid na h-Alba
Roinn-seòrsa:Dùn Dè
Roinn-seòrsa:Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba
ArXiv

'S e ionad-tasgaidh dhe ro-chlò-bhualaidhean dealain no "clò-bhualaidhean-d" (*e-prints*) a th' ann an **arXiv** far am faighear inntrigeadh air loidhne air aistidhean saidheansail air matamataig, fiosaigs, reul-eòlas, coimpiutaireachd, bith-eòlas uimhireil, stadastaireachd agus ionmhas uimhireil. Chaidh arXiv.org a stèidheachadh 14 dhan Lùnastal 1991 agus bha corr is leth-mhillean aiste ann aig an 3mh dhen Dàmhair 2008 agus ràinig e millean aiste aig deireadh 2014.

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Eòlas
Sileadh

Ann an sìde-eòlas agus ann an gnàth-shìde, 's e a h-uile sèorsa uisge a thuiteas bhon àile agus a ruigeas an talamh a th' ann an **sileadh** (Gàidhlig Mhanainn: *Frassaghey*, Gaeilge: *báisteach*). Bheir sin a-steach uisge fhèin, ceòban, sneachd, flin, clachan-meallain, ach cha toir sin a-steach bhiorga, ceò air neo driùchd, a tha nas coltaiche ri co-dhlùthachadh na sileadh fhèin. Canar uisge-adhair ris na tuiteas de shilidh air an aon àite.

Tha sileadh na phàirt gu math cudromach a' cearcaill uisge, leis gun toir e bùrn ùr dhan talamh, a bhrosnaicheas am beatha sa phlanaid againn, an dà chuid do dh' ainmhidhean agus do lusan, a dh' fheumas an t-uisge airson a thighinn beò. 'S ann anns na sgòthan a thoisicheas an sileadh, is tuitidh an t-uisge ann am boinnealaich nuair a bhios na sgòthan loma-làn, is bheir cumhachd iom-thàirnge gu tìr iad. 'S urrainnear sgòthan a chruthachadh gus an sileadh a thoirt dhan talamh ma sgaoilear stuth ceimigeach san adhar (mar airgead-niotrait) a-measg nan sgòthan. Bheir sin piseach air na boinnealaich agus bidh sileadh an lùib an ceann greiseig, ged nach eil an sileadh seo fhathast cho math 's a ghabhas.

Ged is e an t-uisge a chithear mar as trice, chan urrainear dhìochuimhneachadh gu bheil seòrsaichean eile ann, mar an t-sneachd agus na clachan-meallain. Thathar gan seòrsachadh ann am buidhnean eadar-dhealaichte cuideachd.

## Ceanglaichean A-muigh
*USGS
*АТМОСФЕРНЫЕ ЯВЛЕНИЯ - КЛАССИФИКАЦИЯ И ОПИСАНИЕ
*SMHI
*Säätutka

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Àrainneachd
Roinn-seòrsa:Cruinn-eòlas
Roinn-seòrsa:Eòlas-nàdair
Roinn-seòrsa:Saidheans
Roinn-seòrsa:Uisge
Taisead

'S ann à deatach an uisge a tha san àile, a bheir buaidh air a' ghnàth-shìde, a thig **taisead** (Gaeilge: *Bogthaise*). 'S e gum bi an deatach a' tighinn às na marannan agus cuantan, na h-aibhnichean, lochan, lusan agus rudan eile a tha beò tro dheatachadh. Tha na shùigheas an adhar de dh' uisge crochte air an teodhachd a th' ann. Sùighidh adhar blàth nas motha na adhar a tha fuar. Cleachdar fliche-inneal ris an taisead a mheudachadh. Chan eil deatach an uisge cho tiugh na an t-adhar agus le sin, chan eil an t-adhar bog (adhar agus deatach an uisge ri chèile) cho tiugh na an t-adhar tioram. A bharrachd air sin, bidh gach rud a tha blàth a' leudachadh, a bheir an dlùths air falbh. Le sin, bidh an t-adhar blàth - a tha làn dheatach an uisge - ag èirigh suas ann an àile. Thig teodhachd na h-àile sìos mu 0.6 °C airson gach 100m ann an adiabataig bhog, agus mu 1.0 °C, ann an adiabataig thioram. Nuair a thig deatach an uisge gu àiteachan a tha nas fhuaire co-dhlùthaichidh e agus bidh sgòthan ann (boinnealaich uisge air neo criostalan-deighe). Tuitidh iad dhan talamh nuair a bhios iad gu math trom mar shileadh no sneachd.

## Ceanglaichean A-muigh
*Holzfragen
*Météo France
*SMHI
*Ilmatieteen Laitos

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Àrainneachd
Roinn-seòrsa:Cruinn-eòlas
Roinn-seòrsa:Eòlas-nàdair
Roinn-seòrsa:Saidheans
Roinn-seòrsa:Uisge
.
Àirde

'S e an t-astar bheartagail, mar as àbhaist eadar ìre na mara agus àite sam bi fon ghrèin mar chnoc no beinn, a th' ann an **àirde**. Cleachdar figearan ann am meatairean - leis an samhla m - agus an giorrachadh s. n. m., - airson na h-àirde a sgrìobhadh. Ann an cruinne-eòlas, 's e an t-astar bheartagail eadar àite fa leth air an talamh an taca ris a' Mhuir - air a bheil *àrdachadh* os cionn ìre mheadhanach na mara - a th' ann an àirde. A dh'aindeoin sin, tha diofar bheag ann eadar àirde agus àirdead: bidh sin a' meudachadh an astair bheartagail eadar dà àite air an talamh; agus ìre-itealaidh, 's e an àirde a rèir a' bhrùthadh stannardach a leughar air an inneall-àirde, a tha eadar còrr is 20,000 troigh os cionn ìre mheadhannach na mara.

Anns a' mhòr-chuid na Roinn-Eòrpa, Aimearaga-Laideannach, agus àiteachan eile an t-Saoghail 's ann ann am meatairean am bhithear a' meudachadh na h-àirde. 'S e na troighean a chleachdar mar as àbhaist anns Na Stàitean Aonaichte, ged a tha an dùthaich sin ag atharrachadh mean air mhean do Shiostam Eadar-nàiseanta nan Tomhasan. Ann an itealanachd, thathar fhathast a' cleachdadh nan troighean ach anns na dùthchannan a bha nam buill a' Cho-aontaidh Warszawa, far a bheil nam meatairean gan cleachdan is na clàir an an sgrìobhadh ann am meatairean. Anns a' ghnàth-shìde bidh an àirde a' toirt buaidh uabhasach fhèin làidir air teodhachd na sgìre.

## Ceanglaichean A-muigh
*IGN
*IVAO
*SNIG
*BNCF

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Àrainneachd
Roinn-seòrsa:Cruinn-eòlas
Roinn-seòrsa:Eòlas-nàdair
Roinn-seòrsa:Saidheans
Roinn-seòrsa:Uisge
.
Stewart Hosie

'S e neach-poileataigs Albannach a tha ann an **Stewart Hosie**, BP.

Rugadh agus thogadh e ann an Dùn Dè Bha e na oileanach aig Colaiste Teicneòlas Dhùn Dè agus dh'obraich e ann an teicneolas fiosrachaidh.

Chaidh e na BhP airson Dùn Dè an Ear ann an 2005 agus bha e na leas-cheannard den Phàrtaidh Nàiseanta na h-Alba eadar 2014 agus 2016.

## Beatha phearsanta
Bha e pòsta aig Seòna Robasdan, Rùnaire a' Chaibineit airson Slainte agus Spòrs agus BPA airson Dùn Dè an Ear. Phòs e Serena Cowdy ann an 2018.

## Ceanglaichean a-mach
* Pàrlamaid na Rìoghachd Aonaichte: Stewart Hosie (Beurla)
* They Work for You: Stewart Hosie (Beurla)
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Dùn Dè
Roinn-seòrsa:Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba
Roinn-seòrsa:Buill Pàrlamaid Westminster
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Flin

Ann an gnàth-shìde 's e sileadh far a bheil uisge agus sneachd a tha measgaichte ri chèile a th' ann am **Flin** (Gaeilge: *Flichshneachta*). Daonnan bidh an sneachd beagan leaghta. Tachraidh sin nuair a bhios an t-adhar gu math fionnar a leagas e an sneachd beagan, ach chan eil e cho ris an sneachd atharrachadh gu uisge. Le sin, 's e uisge agus sneachd a bhios ann. Mar as àbhaist cha mhair am flin mòran air an talamh ach ma bhios teodhachd na talmhainn gu math fuar, fo neòni, tha e coltach gum bi deigh do-fhaicsinneach ann. Ann an sìde-eòlas, thathar dhen bheachd gur e sileadh beagan reòthte ach às aonais chriostalan a th' ann am flin.
## Ceanglaichean A-muigh
*ANPNC
*SMHI
*Ilmatieteen Laitos
## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Cruinn-eòlas
Roinn-seòrsa:Saidheans
Roinn-seòrsa:Eòlas-nàdair
Roinn-seòrsa:Àrainneachd
Roinn-seòrsa:Uisge
Taistealachd

'S e cuairt, siubhal air neo turas a nithear air adhbharan creideimh gu àite sònraichte cràbhach a th' ann an **taistealachd** air neo **taisgealachd**. Thathar a' dèanamh thaistealachdan ann an iomadh cultar air feadh an t-saoghail, mar as àbhaist air chois, gu àiteachan cudromach dha na creideamhan a th' aig na luchd-taistealachd. Chithear fianais gun do rinneadh taistealachd gu Stonehenge fiù 's 2,400 ro Iosa Chrìost. Tha luchd-rannsachaidh dhen bheachd gur e tachartas gu ìre coitcheann ann an daonn-eòlas nan creideamhan a th' innte. 'S e gun tachair an neach-taisealachd ris a' bhith os-nàdarra ann an àite ceart far a ghabh e pàirt ann am fìorachd nach eil mì-naomha, mar am beatha làitheil. Daonnan bheir an taistealachd mòran airgid - agus leasachadh - do thurasachd anns na sgìrean far an tèid luchd-taisealachd. Cha biodh port-adhair eadar-nàiseanta ann am Pau nach Lourdes faisg air làimh. Anns an sgìre mu timcheall air A' Mhuir Mheadhan-thìreach, tha ceithir cultaran mòra na cruinne ann, a tha ceangailte ri Crìosdaidheachd (Caitligich agus Ortadogsaich), Iùdhachd agus  Ioslam. 'S iad seo a tha air a' toirt buaidh mhòr air an sgìre a thaobh thurasachd. Ann an 2013, sheall rannsachadh gu deach mu 130 muillean duine air taistealachd, 70% dhiubh nan Crìostaidhean (90 muillean), agus an 30% a tha air fhàgail a tha nam Muslamaich, nam Budaich agus nan Hionduthach.
## Ceanglaichean A-muigh

*Catedral de Santiago
*KNAW
*Musée Marguerite Bourgeoys
*Rota do Peregrino

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Creideamh
Roinn-seòrsa:Crìosdaidheachd
Roinn-seòrsa:Islam
Roinn-seòrsa:Iùdhachd
Will Poulter

'S e cleasaiche à Hammersmith, Lunnainn, Sasann a tha ann am **William Jack** "**Will**" **Poulter** (Lunnainn, 28 am Faoilleach 1993).

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine à Sasainn
Poulter, Will
Triuirebheinn

'S e beinn anns na h-Eileanan Siar, Alba a th' ann an **Triuirebheinn**.

## Suidheachadh
Tha i suidhichte ann an Uibhist a Deas mu dhà mhìle (3 km) ear-thuath air Loch Baghasdail. Tha Beinn Ruigh Choinnich deas air Triuirebheinn le Bealach an Easain eatorra. Sa tuath chithear a' bheinn Eliogar.

Tha Triuirebheinn 357m (1171 troigh) de dh'àirde. Air mullach na beinne chithear càrn a tha a' comharrachadh a' phuing as àirde.  A rèir an "*Database of British and Irish hills*" rinneadh an t-ath-sgrùdadh mu dheireadh air àirde na beinne air 28  an Damhair 2001. Tha an àirde rinneach de 256m a' sgaradh Triuirebheinn bho na beanntan eile. 'S e Marilyn agus HuMP a th' ann. 

San iar chithear ceithir àirighean aig cois na beinne a tha clàraichte le Seirbhis Arc-eolas nan Eilean Siar agus leis a' Choimisean Rìoghail air Carraighean Àrsaidh is Eachdraidheil na h-Alba.   Tha Triuirebheinn na laighe ann an àite iomallach, mar sin chan eil slighe ann a leanas gu mullach na beinne.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Dealbhan aig geograph.org
* Gazetteer for Scotland

Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Beanntan ann an Uibhist a Deas
Roinn-seòrsa:Marilyn
Roinn-seòrsa:HuMP
Easabhal

'S e beinn anns na h-Eileanan Siar, Alba a th' ann an **Easabhal**, no **Easaval**, no **Èiseabhal** (fuaimneachadh na sgìre).

## Suidheachadh
Tha Easabhal suidhichte ann an ceann a deas Uibhist a Deas. Tha e na laighe eadar Loch Baghasdail sa tuath, Geàrraidh an Mònadh san iar agus mu mhìle (1.5km) air falbh bho Ludag sa deas. Tha Gleann Dail bho Dheas san ear-dheas. Gheibhear deagh shealladh bho mhullach na beinne air Èirisgeigh.

Gu ìre mhòir chaidh a' bheinn a chruthachadh à gneiss a tha còmhdaichte gu ìre le mòine. Deas air a' bheinn tha dìg a' chùl-chinn ann mu 9.2 meatair air fad leis an ainm "Leac Shleamhuinn" a tha clàraichte leis a' Choimisean Rìoghail air Carraighean Àrsaidh is Eachdraidheil na h-Alba. Iar air Easabhal chithear cuaraidh a tha air an liosta seo cuideachd. 

Tha Easabhal 243m (797 troigh) de dh'àirde. A rèir an "*Database of British and Irish hills*" rinneadh an t-ath-sgrùdadh mu dheireadh air àirde na beinne air 28  an Dàmhair 2001. Tha an àirde rinneach de 239m a' sgaradh Easabhal bho na beanntan eile. 'S e Marilyn agus HuMP a th' ann.  Air mullach na beinne chithear càirn mòr a tha a' comharrachadh a' phuing as àirde.  Tha Easabhal na laighe ann an àite iomallach, mar sin chan eil slighe ann a leanas gu mullach na beinne.

## Iomraidhean


## Dealbhan

Easabhal - geograph.org.uk - 15949.jpg|Mullach na beinne
Eriskay from Easabhal - geograph.org.uk - 15953.jpg| Sealladh bho Easabhal air Èirisgeigh.


## Ceanglaichean a-mach
*Dealbhan aig geograph.org
*Gazetteer for Scotland

Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Beanntan ann an Uibhist a Deas
Roinn-seòrsa:Marilyn
Roinn-seòrsa:HuMP
Driùchd

'S e tachartas na h-aimsire far a cho-dhlùthaicheas taisead san adhar ann an boinnealaich nuair a thuiteas an teòthachd gu h-obann agus e a' beantainn rudan a tha fuar a th' ann an **driùchd** (Gaeilge: *Drúcht*)
 
Canamaid gu bheil siostam ann le teodhachd àraidh, agus gu bheil brùthadh an deataich agus na stàitean lionna agus gas ann an cothroman air a bheil *brùthadh an deataich*. Thèid brùthadh deatach na sàthachd suas fhad's an tèid teodhachd an t-siostaim, air a bheil an dàimh Clausius-Clapeyron: *Chan e feart an adhair a th' ann an [[sàthachd]]*. Anns an àile, 's ann air adhar tioram agus deatach an uisge (ris an canar adhar) a tha e stèidhichte. 'S e an aon rud a th' ann teodhachd an deataich agus teodhachd an uisge lionna, air sàilleabh gu bheil an t-adhar ann an cothrom. 'S e puing na driùchd a chanar ris an teodhachd nuair a bhios an siostam loma-làn. Ma ruigeas an siostam an teodhachd seo, a tha os cionn 0°C, chithear driùchd agus, ma ghabhas stàit na h-àile, chithear ceò cuideachd.

Daonnan chithear driùchd nuair a dh'fhàsas an talamh agus an adhar a tha dìreach os a chionn fuar tron oidhche leis gun caill e mòran lùth is e a' leigeil a-mach rèididheachd fho-dhearg. 'S ann tro na h-oidhcheannan fuara gun sgòthan a tha an call lùtha sin nas motha, às aonais buaidh an taigh-ghlainne. Ruigear puing sàthachd, agus bidh driùchd ann. Nan robh teodhachd an adhair fo na 0°C - puing reòthadh an uisge - 's e deigh a bhiodh ann an àite driùchd. 'S e an aon tachartas fiosaigeach a th' ann, ged a tha na feartan caran eadar-dhealaichte (mar eisimpleir, 's e rud sònraichte a th' ann deatach sàthachd an uisge lionna agus an deigh).

## Ceanglaichean A-muigh
*MGM
*PVG
*Ilmatieteen Laitos

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Àrainneachd
Roinn-seòrsa:Cruinn-eòlas
Roinn-seòrsa:Eòlas-nàdair
Roinn-seòrsa:Saidheans
Roinn-seòrsa:Uisge
Deatach

'S e stuth a tha na ghas aig teòthachd nas ìsle na a theòthachd riatanach a th' ann an **deatach**. Le sin, co-dhlùthaichidh an t-uisge a tha na ghas gu uisge lionnna/soladach ma thèid ìre a' bhrùthaidh a tha a' toirt buaidh airsan suas gun an teòthachd aige a dhol sìos aig an aon àm. Air an dàrna làimh, ma cho-dhlùthaicheas gas air choireigin aig teòthachd chunbhalach, thèid am brùthadh suas. Air an làimh eile feumar an teòthachd a lughdachadh airson stuth nach eile na dheatach gu stuth lionna. Mar eisimpleir, 's ann aig 374 °C a ruigeas an t-uisge a theòthachd riatanach agus chan fhaod uisge lionna a dhol nas àirde na sin. Faodaidh stuth a tha na dheatach a bhith ann còmhla ri stuth lionna/soladach aig an aon àm. Ma ghabh sin a thachair, bidh cothrom ann agus bidh brùthadh a' ghas co-ionnan ri na tha a' toirt buaidh air an stuth lionna/soladach.

Canar deatach ri stàit a' ghas (stàit far nach bi na moileciuilean a' frith-ghluasad ri ceanglaichean a dhèanamh eatorra fhèin, seach gan ais-bualadh, agus a' toirt cruth agus volum del recipient far a bheil iad, gan tuiteam a-mach à chèile, is iad a' sìor-leudachadh) aig an teòthachd riatanach. Chitheamaid san dealbh, 's e an ìre ghasach a chnar ris an deatach a tha dùinte leis an loidhne bheartagail a sheallas an teòthachd riatanach agus na lùban gorma (an lùb deatachaidh) lei san lùb uile-dheatachaidh annn an dearg, a sheallas ciamar a dh'atharraicheas stuth lionna/soldach gu bhith na dheatach. 'S e an gas a tha air a theasachadh cus agus e nas teotha na an teòthachd riatanach aige ach fon bhrùthach riatanach aige.

Na rachamaid ann am breisleach: 's ann eadar-dhealaichte 's a tha deatach agus gas. Mar as àbhaist, cha chanar deatach ach ri deatach an uisge, leis gur e sin an gas a chruthaichear ma ghoilear an t-uisge gu 100 ° C ann an àile fo bhrùthadh àbhaisteach, air neo nuair a dh' atharraichear stàie an uisge, is an t-uisge aig teòthachd sam bi a tha fon teòthachd riatanach, agus am brùthadh fo ìre brùthadh an uisge aig an teòthachd sin. 'S e dèabhadh a chanar ri sin.

## Figearan a' Bhrùthaidh

## Ceanglaichean A-muigh
*TVO
*Höyry
*Ilmatieteen Laitos

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Eòlas-nàdair
Roinn-seòrsa:Saidheans
Roinn-seòrsa:Uisge
David Kaufman

'S e cleasaiche à St. Louis, Missouri sna Stàitean Aonaichte a tha ann an **David Kaufman** (St. Louis, Missouri, 23 an t-Iuchar 1961).

## Iomraidhean
Michael J. Fox

'S e cleasaiche à Edmonton, Alberta, Canada, a tha ann am **Michael Andrew Fox** (Edmonton, 9 an t-Ògmhios 1961).

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine à Canada
Fox, Michael J.
Coimisean an Taghaidh

Tha **Coimisean an Taghaidh** (Beurla: *Electoral Commission*, Cuimris: *Y Comisiwn Etholiadol*) ʼna bhuidheann neo-eisimeileach a nì obair air feadh na Rìoghachd Aonaichte. Tha e ʼna dhleastanas dha fiosrachadh poblach a thoirt seachad mu bhòtadh ann an taghaidhean agus reifreannan. Cumaidh e sùil air an airgead a chosgas luchd-iomairt ach cha riaghlaich e is cha chum e smachd air na chanas iad ʼnan iomairt fhèin.
## Iomraidhean
*Y Comisiwn Etholiadol

roinn-seòrsa:poileataigs
Hairtebreac

'S e beinn anns na h-Eileanan Siar, Alba a th' ann an **Hairtebreac**.

## Suidheachadh
Tha e suidhichte ann an ceann a deas Uibhist a Deas. tha e na laighe tuath air Ròineabhal agus ear air a' bhaile Gleann Dail bho Dheas. 

Tha Hairtebreac 180m (591 troigh) de dh'àirde. A rèir an "*Database of British and Irish hills*" rinneadh an t-ath-sgrùdadh mu dheireadh air àirde na beinne air 28 an t-Sultain 2013. Tha an àirde rinneach de 68m a' sgaradh Hairtebreac bho na beanntan eile agus 's e Ròineabhal a mhàthair-mhullaich. Chan eil air a mullach ach àite feurach le gneiss an siud is an seo, gun dad sònraichte a' comharrachadh a' phuing as àirde. Tha Hairtebreac na laighe ann an àite iomallach, mar sin chan eil slighe ann a leanas gu mullach na beinne.

## Eachdraidh

San ear aig cois Hairtebreac chithear tobhtaichean baile timcheall air Bàgh Hairtebhagh a tha clàraichte leis a' Choimisean Rìoghail air Carraighean Àrsaidh is Eachdraidheil na h-Alba. Bha naoi taighean dubha ann. Timcheall air a' bhaile bha  mu 150 acair de fheannagan am-measg àitichean airson gearradh na mòine. Tha e coltach gun deach na ciad taighean a thogail timcheall air 1800.

## Iomraidhean


## Dealbhan

Hairtebreac-Geograph-2121978.jpg|Sealladh bho Hairtebreac air Bàgh Hairtebhagh


## Ceanglaichean a-mach
*Dealbhan aig geograph.org

Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Beanntan ann an Uibhist a Deas
Roinn-seòrsa:Marilyn
Roinn-seòrsa:HuMP
Maol na h-Ordaig

'S e beinn anns na h-Eileanan Siar, Alba a th' ann am **Maol na h-Òrdaig**.

## Suidheachadh
Tha e suidhichte ann an ceann an ear-dheas Uibhist a Deas. Tha Hairtebreac agus Loch Mòraibh san iar agus san ear tha e na shìneadh gu Rubha na h-Òrdaig. Tha Maol na h-Òrdaig 106m (348 troigh) de dh'àirde. A rèir an "*Database of British and Irish hills*" rinneadh an t-ath-sgrùdadh mu dheireadh air àirde na beinne air 20 am Faoilleach 2012. Tha an àirde rinneach de 88m a' sgaradh Maol na h-Òrdaig bho na beanntan eile. 'S e Ròineabhal a mhàthair-mhullaich a tha e suidhiche san iar-dheas air Maol na h-Òrdaig. Chan eil air a mullach ach àite feurach le beagan gneiss an siud is an seo, gun dad sònraichte a' comharrachadh a' phuing as àirde.  Tha Maol na h-Òrdaig na laighe ann an àite iomallach, mar sin chan eil slighe ann a leanas gu mullach na beinne.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Dealbhan aig geograph.org

Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Beanntan ann an Uibhist a Deas
Dath

'S e lèirsinn nan rudan a tha mu timcheall oirnn leis na sùilean fo bhuaidh an t-solais a th' ann an ꞌꞌꞌdathꞌꞌꞌ. Bidh na daoine ag aithneachadh nan dathan tro thrì sgrùdaidhean-sìolachaidh. 'S ann air bith-eòlas a tha lèirsinn nan dathan crochte. Mar eisimpleir, tha feadhainn ann a chì na dathan ann an dòigh eadar-dhealaichte bho dhaoine eile, agus cha bhi iadsan a' faicinn diofar no diofar eadar dearg agus uaine/gorm, tachartas ris an canar dath-dhalladh. Tha diofar mhòr ann eadar lèirsinn nan dathan agus mìneachadh nan dathan ann am fiosaigs. Chan fhaod na daoine dealachadh a dhèanamh eadar  buidhe aon dathach (solas le dìreach aon tonn-fhad) agus measgachadh uaine còmhla ri dearg. Air sgàth am mealladh-radhairc sin, bidh monatairean a' sealltainn an dath buidhe air sgàileanan le beagan taic bhon mheasgachadh uaine agus dearg, air a bheil an Siostam RGB.
'S e cromataigeachd a chanar ri saidheans dhathan,  a ghabhas a-steach a h-uile dòigh anns a chì ar sùilean dathan, tùsan nan dathan ann an caochladh stuth, teòiridh nan dathan ann an ealain agus feartan fiosaigeach nan dathan ann an speactram dealan-mhagnaitich. Chan ann an dath (air neo tonn-fhad) ach  feartan an t-solais, 's a leithid, mar eisimpleir cùrsa, luaths, dèine, co-leanailteas agus pòlarachadh. Chan fhaod ar sùilean luaths, co-leanailteas no pòlarachadh an t-solais fhaicinn, agus feumaidh sinn innealan a chleachdadh air a shon.
## Ceanglaichean a-muigh
*Descoperǎ
## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Saidheans
Siostam RGB

'S e sreath dhathan - na prìomh dhathan dearg, uaine agus gorm - air an cleachdadh ri chèile ann an teic-eòlas gus dathan eile a chruthadh a th' ann an **Siostam RGB**. 'S ann à Red, Green, Blue ann am Beurla às an tàinig ainm an t-siostaim.  Thathar a' toirt àireamh do gach dath, eadar 225 agus 0. Tha dearg (255, 0, 0), uaine (0, 255, 0) agus (0, 0, 255). Tha dubh (0, 0, 0). La Bidh na dathan meadhanach eadar 225 agus 0: buaidh (255, 255, 0), gorm na mara (0, 255, 255) agus maidèanta (255, 0, 255). Tha geal aig an ìre as àirde: (255, 255, 255).
## Ceanglaichean a-muigh
*Rapid tables
## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Saidheans
Stòras Uibhist

’S e **Stòras Uibhist** an companaidh coimhearsnachd a chaidh a chruthachadh airson a’ chuid as motha de dh’fhearann Uibhist a Deas, Beinn na Faoghla agus Éirisgeigh a cheannach ann an 2006, agus a mhanaidseadh am feasta.  Na h-uachdarain-fearainn a bh' ann roimhe, oighreachd seilg, reic iad am maoin agus sealbh gu léir, 372.31 km² de dh’fhearann, ris a’ choimhearsnachd air 30 an t-Samhain 2006 air £4.5M.  B’ sin an ceannach a bu mhotha riamh a rinn coimhearsnachd ann an Albainn. 

## Ceanglaichean a-mach
* Stòras Uibhist - làrach-oifigeil *(Beurla)*
* BBC Naidheachdan 2016-06-06: “Cruth-atharrachadh” air Stòras Uibhist
* BBC Naidheachdan 2016-09-19: Stòras Uibhist 10 bliadhna a dh'aois *(aithris-bhideo 2:41)*
* BBC Naidheachdan 2018-07-13: Cathraiche ùr air Stòras Uibhist *(aithris-bhideo 2:15)*

Roinn-seòrsa:Uibhist a Deas
Roinn-seòrsa:Na h-Eileanan Siar
Dath-dhalladh

'S e seòrsa de ghalair radhraic a ruitheas anns an fhuil a th' ann an **dath-dhalladh**. Mar as àbhaist, chan fhaod na daoine a dh'fhulaingeas an dath-dhalladh a' dèanamh diofar eadar na dathan dearg agus uaine. B' e John Dalton, a dh'fhulaingeadh an galar seo fhèin, a rinn a' chiad sgrùdadh saidheansail air agus canar Daltonachd ann an cuid a chànain air a shonsa (Croatais: *daltonizam*, Fraingis: *daltonisme*, Ruisis: *Дальтонизм*, Spàinntis: *daltonismo*). Chan ann ach atharrachadh ginteil air a chruthachadh le briseadh gine shàmhach a tha a' ruith anns an fhuil agus a tha ceangailte ris a' chròmasom X a tha aig cnag na cùise. Le sin, tha an dath-dhalladh mòran nas cumanta ann am fireannaich na ann am boireannaich. Faodaidh gum toir màthair an galar dha nighean ach le sin, bidh an leth chuid dhiubh nan luchd-giùlain. Tha an tar-chur co-ionnan ri fuil-gun-chasg ach tha boireannaich ann a dh' fhulangas an dath-dhalladh.

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Bodhaig
Roinn-seòrsa:Saidheans
Speactram an t-Solais

'S e a h-uile càil as urrainn dhuinn fhaicinn san speactram dealan-mhagnaiteach fhaicsinneach, air neo a h-uile rud aon-chromataigeach san t-solas fhaicsinneach a th' ann **speactram an t-solais fhaicsinnich** no **speactram radharcach**. Chan fhaod duine sam bith idir a ràdh na th' ann foir-iomallan nan tonn-fhadan a chì sinn: 's e gu bheil mothachas na sùla a' dol sìos beag air bheag fad nam bliadhnaichean, agus tha gach uile duine eadar-dhealaichte cuideachd. Thuirt Coimisean Eadar-nàiseanta an t-Solais gum biodh lèirsinn an neach-amhairc eadar tonn-fhad san fhalamhachd mu 380 nanomeatair (nm), a chithear mar phurpaidh, agus 780 nm, a chithear mar dhearg. 'S e an speactram faicsinneach a th' anns a' mhòr-chuid dhen  uinneag radharcach – sreath dhe tonn-fhadan a ghabhas ri shùigheadh gu math furasta leis an àile. 'S  ann ann an roinn sin an speactraim dealan-mhagnaiteach far am bi soillseachadh cumhachd na grèine aig an ìre as àirde air uachdar na talmhainn. Nì tonn-fhadan a tha nas giorra na 380 nm cròn air structar nam moileciuilean organach, ged a shùigheas an t-uisge – an eileamaid as cumanta air an t-shaoghal - an fheadhainn a tha nas fhaide na 720 nm3.
#### Eadar-obrachadh an t-Solais

Light matter reflection.svg|Faileas
Light matter scattering.svg|Sgapadh
Light matter absorption.svg|Sùigheadh
Light matter refraction.svg|Solas-bhriseadh
Light matter birefringence.svg|Solas-bhriseadh Dùbailte
Light matter optical rotation.svg|Cuartachadh Radharcach
Photoelectric effect in a solid - diagram.svg|Buaidh Photo-dhealain


## Ceanglaichean a-muigh
*Fizikai Szemle Honlap
*Stjörnufræði
## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Saidheans
Gavin Douglas

B' e bàrd ("makar"), easbaig, agus eadar-theangair Albannach a bh' ann an Gavin Douglas (1474–1522). Dh'eadar-theangaich e an t-*Aeneid* le Virgil gu Albais ann an 1513 fon thiotal *Eneados*. 

## Sgeul-beatha
Rugadh Gavin Douglas ann an Caisteal Tantallon, Lodainn an Ear ann an 1474–1476. B' esan an treas mac aig GilleEasbaig, 5mh Iarla Aonghais. Fhuair e foghlam aig Oilthigh Obair Dheathain eadar 1489 agus 1494, agus as dèidh sin, a rèir choltais, ann am Paris.  
Ghabh e plàigh agus chaochail e ann an Lunnainn ann an 1522.

## Bàrdachd
Bha Douglas a' sgrìobhadh anns a' Bheurla Ghallda. B' esan aon de na "makars" mòra, còmhla ri Robert Henryson, William Dunbar, agus David Lyndsay. 
* *Palice of Honour* 
* *Eneados* 
* *King Hart* 
* *Conscience* 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:A' Bheurla Ghallda
Roinn-seòrsa:Bàird
Roinn-seòrsa:Bàird Albannach
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Tonn-fhad

'S e am meud fiosaigeach a sheallas an t-astar eadar toiseach agus crìoch cuairt slàn tuinn a th' ann an **tonn-fhad**. Le sin, canar gur e an sgaradh ann an spàs a tha eadar dà àite leis an aon sheòrsa gluasaid a th' ann. Thathar a' riochdachadh an tonn-fhaid leis an litir greugach lambda (λ). Ann an graf, 's urrainnear tonn-fhad a riochdachadh bho àirde gu àirde, ìochdar gu ìochdar, cothrom gu cothrom air neo àite air choireigin eile a tha a' gluasad san aon dòigh.
## Aonadan
'S ann air roinnean an t-siostaim mheatraich - mar an nanomeatair agus an micromeatair - a tha meudachadh tonn-fhaid stèidhichte. Mar eisimpleir, 's urrainnear tonn-fhad nan tonn fuaime mheudachadh ann am meatairean, ach 's e na nanomeatairean a tha nas fhasa airson tonn-fhadan rèididheachd dhealan-mhagnaitich, mar rèididheachd ultra-bhìolait agus gathan gamma, a mheudachadh.

* Aon nanomeatair = 1 nm = 10-9 m
* Aon micromeatair = 1 µm = 10-6 m

A bharrachd air an t-siostam mheatrach, thathar a' cleachdadh nan Ångström, gu h-àraidh ann am speactramscòpadh, air sàilleabh gur e aon Ångstrom a th' anns an astar àbhaisteach eadar atam mòran chriostalan.

* 1 Ångström = 1/10 nm

## Ceanglaichean A-muigh
*Enciclopèdia Catalana
*Wellenlängen und Energie der elektromagnetischer Strahlung
## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Saidheans
Ångström

'S e aonad mheudachaidh saidheansail eadar-nàiseanta th' ann an **ångström** (Samhla saidheansail: *Å*, IPA: *ɔŋstrøm*). Tha an t-ångström co-ionnan ri 0.1 nanomeatair no 1 × 10−10 meatair agus 1/6.438,4696 tonn-fhad loidhne dhearg speictreach san speactram sgaoileadh chadmium. 'S àbhaist do luchd-saidheans an t-ångström a chleachdadh airson ataman, fad nam bann ceimigeach, speactram an t-solais agus cumaidhean nan cuairt aonaichte a mheudachadh. Thathar cuideachd ga chleachdadh ann am bith-eòlas structarail. 'S ann às an fhiosaigiche Suaineach Anders Jonas Ångström a tha an t-ainm. Chan eil an t-ångström idir na phàirt den t-Siostam Eadar-nàiseanta nan Aonadan (SI). A dh'aindeoin sin, 's e an t-ångström a chleachdar mar as àbhaist airson astaran no radii atamach agus tonn-fhadan ann an speactramsgòpadh a mheudachadh, bho 1961 a-mach, aig a' char as lugha. Sgrìobhar an samhla *Å * mar a leanas: *Ctrl+Shift+@+A*.

## Co-ionannachdan
*1 Å = 10−10 m = 0,000 000 000 1 m
*1010 Å = 10.000.000.000 Å = 1 m

## Ceanglaichean a-muigh
*Положение о единицах величин, допускаемых к применению в Российской Федерации.
*AstroMía

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Saidheans
Roinn-seòrsa:Eòlas-nàdair
Roinn-seòrsa:An t-Suain