open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gealach

'S i **a' Ghealach** (samhla: ; Laideann: *Luna*) an aon saideal nàdarrach aig an t-Saoghal. 'S ise a' chòigeamh ghealach as motha anns a' Chrios-ghrèine. Tha an t-astar cuibheasach eadar meadhan an t-Saoghail agus meadhan na Gealaich 384,403 cileameatairean (238,857 mìltean), mu 30 uiread trast-thomhas an t-Saoghail. Tha trast-thomhas na Gealaich 3,474 cileameatairean (2,159 mìltean) - beagan a bharrachd air cairteal fhir an t-Saoghail. Tha sin a' dèanamh gu bheil tomhas-lìonaidh na Gealaich faisg air 1/50mh fhir an t-Saoghail. Tha iom-tharraing aig a h-uachdair mu 1/6mh iom-tharraing an t-Saoghail. Tha a' Ghealach a' cuartachadh An Saoghal gu lèir turas ann an 27.3 làithean, agus 's iad na h-atharrachaidhean cuartach ann an cruinneadaireachd siostam an t-Saoghail, na Gealaich 's na Grèine a tha an urra ri na ceumannan-Gealaich a bhios ag ath-thachairt sna h-uile 29.5 làithean.

'S iad iom-tharraing agus na forsaichean meadhan-aomachdail, air an gineadh le cuartachadh na Gealaich 's an t-Saoghail mun timcheall na h-aon aisil, am barycentre, a tha an ìre mhath an urra ri tìde-mhara an t-Saoghail. 'S i a' chumhachd, a tha ga caitheamh ann a bhith a' gineadh an tìde-mhara, a tha gu dìreach an urra ris an lùghdachadh ann an cumhachd chomasach aig reul-chuairt na Gealaich 's an t-Saoghail mun timcheall air a' bharycentre, a tha ag adhbharachadh meudachadh bliadhnail 3.8cm a dh'astar eatorra. Leanaidh A' Ghealach oirre a' gluasad gu socrach air falbh bhon t-Saoghail gus nach bi buil na tìde-mhara eatorra cudthromach tuilleadh. An uairsin, socraichidh reul-chuairt na Gealaich.

Roinn-seòrsa:Planaidean
Ùrnaigh

Tha “Urnaigh” a’ ciallachadh iarraidh neo òraid a chur ri Dia, dia neo diathan.

## Faic cuideachd
* Altachadh
* Beannachd
* Paidirean
* Ùrnaigh an Tighearna

## Ceanglaichean a-mach
* Bhideo den Urr. Tormod mac Caluim Iain Dòmhnaill ann an Ceap Breatainn - An Drochaid Eadarainn

Roinn-seòrsa:Creideamh
Damhan-allaidh

Tha **damhan-allaidh** (iolra: damhain-allaidh) na chreutair beag le ochd casan air, ann an ordugh Araneae, a bhios uairean a’ snìomhadh eigeachain gus frìdean a ghlacadh.

* damhan-allaidh tarantula (an teaghlach Theraphosidae)

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Frìdean
Roinn-seòrsa:Peataichean
Dunedin

Tha **Dunedin** (Cànan nam Māori: *Ōtepoti*) air an Eilean-a-Deas, ann an Sealainn Nuadh. Tha e na phrìomh-bhaile Otago, agus tha buaidh Albannach air, leis an ainm aige, sràidean air a bheil ainmean bhon sràidean ann an Dùn Èideann, agus ailtireachd Victorianach. Tha e air a’ mhuir, agus tha port mòr ann.

## Ceanglaichean a-mach
* 

Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Sealainn Nuadh
Istanbul

'S e baile mòr anns an Tuirc a tha ann am **Baile Chòiseim** neo **Istanbul**. Chan e prìomh-bhaile Turcach a th' ann ('s e sin Ankara), ach am baile as motha na dùthcha. Tha Istanbul gu math annasach, oir tha e anns an Roinn-Eòrpa agus Àisia. Tha e stèidhichte air caolas Bhòsfaras.

## Eachdraidh
Chuairtich Bayezid I Constantinople ann an 1394, ach cha do ghèill am baile dha. Bha Istanbul na phrìomh-bhaile Impireachd nan Otomanach bho 1453 gu ruige 1922 agus rugadh 18 sultan an seo. Thuit am baile gu Mehmed II ann an 1453, is chuir sin crìoch air an Impireachd Bheasantian. Chaidh Pàrtaidh Poblachdach nan Daoine a stèidheachadh an seo le Mustafa Kemal Atatürk ann an 1919.

## Daoine ainmeil
*Selim II (1524 - 1574)
*Osman II (1604 - 1622)
*Murad IV (1623 - 1640)
*İbrahim (1615 - 1648)
*Mehmed IV (1642 - 1693)
*Suleiman II (1642 - 1691)
*Ahmed II (1643 - 1695)
*Mustafa III (1664 - 1773)
*Abdülhamid I (1725 - 1789)
*Selim III (1761 - 1808)
*Mustafa IV (1779 - 1808)
*Mahmud II (1774 - 1839)
*Abdulmejid I (1823 - 1861)
*Abdülaziz I (1830 - 1876)
*Murad V (1840 - 1904)
*Abdul Hamid II (1842 - 1918)
*Mehmed V (1844 - 1918)
*Mehmed VI (1861 - 1926)
*Orhan Pamuk (1952)
*Recep Tayyıp Erdoğan (1954)

## Bailtean Co-cheangailte
*  Almaty 
*  Berlin
*  Cairo
*  Qusqu 
*  Houston (Texas)
*  Jena
*  Khartoum
*  Köln
*  Lagos
*  Odesa
*  Warsaw

## Eachdraidh
Tha dà seann ainm aig Istanbul – Byzantium, agus Constantinople. B’ àbhaist dha a bhith na phrìomh-bhaile den Impire Ròmanach an Ear, Impire Byzantinach, agus Impire Otomanach.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:An Tuirc
Roinn-seòrsa:Bailtean anns an Tuirc
Plastaig

Se stuth co-dhèanta a tha ann am **plastaig**, a tha làidir agus aotrom, agus a thèid a chur ann an cumaidhean eadar-dhealaichte.

Chaidh a' chiad phlastaig, celluloid, a dèanamh le John Wesley Hyatt. 'S e niotrat ceallalois a th' ann. Lean Leo Baekeland ann an 1907 e le Bakelite. Cha robh moileciuil nàdarra, mar cheallalos, ann is b' e a' chiad plastaig fuadain a bha ann.

'S e poilimearan a tha ann am mòran plastaig. Bha Hermann Staudinger cudromach ann an eachdraidh nam poilimearan.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* 
* 

Roinn-seòrsa:Àrainneachd
Roinn-seòrsa:Ceimigeachd
Roinn-seòrsa:Stuth
Copar

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **copar** le samhla **Cu** agus àireamh atamach 29.

'S e meatailt trastach a tha ann. Gheibh e cho-leaghadh le meatailtean eile.

## Eachdraidh
Bha copar aithnichte ann an ro-eachdraidh. Thionnsgaileadh leaghadaireachd ann an Anatòilia mu 7500 RC agus dòighean co-mheatailtean a dhèanamh, mar umha, 4000 bliadhna nas fhaide nuair a thòisich an Linn an Umha.

## Cleachdadh

Tha copar sònraichte leis a' bhacadh ìosal a chuireas e air sruthan dhealain agus mar sin thèid a' cleachdadh gu mòr a dhèanamh teudan dealanachd. Cleachdar copar gus mar eisimpleir uèir, buinn airgid, agus pìoban-uisge a dhèanamh.
## Co-mheatailtean cudromach
Tha copar na bun mheatailt de na co-mheatailtean cudthromach prais agus umha.
Is e a tha ann an prais co-mheatailt de copar agus sinc, tha na riochdan de copar agus sinc ag aobharachadh feartan eadar-dhealaichte air praisean. Tha 60/40 prais cumanta.
Is e a tha ann an umha co-mheatailt de copar agus staoin.

## Iomraidhean



Roinn-seòrsa:Meatailt
Roinn-seòrsa:Meatailtean trastach
Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Umha

Se coimheatailt a tha ann an **Umha** air a dhèanamh le copar agus stàin, le dath buidhe-donn.
Tha e dur agus cha teid meirgeadh air. Mar sin tha beatha fada aige ach chan ann miotailt a tha furasda a dh'obair.

## Eachdraidh

## Cleachdaidhean Innlichidh

Is meatailt cosgail a tha ann an umha, air sgaths gannad a bhu-mheatailtean. Theid a cleachadh mar sin ann an innleadaireachd airson mirean oibre a tha feumail air a fheartan de durad agus do-mheirgte. Cleachdar e a dheanamh lannan-breith airson drochaidean mora de stailinn agus an tacain a bhitheas a breith cuideaman mora ach nach siubhal gu luath- mar eisimplir an bordan-tionndaidh.

Roinn-seòrsa:Meatailt
Roinn-seòrsa:Ceimigeachd
Iarann

Is e eileamaid cheimigeach a tha ann an **iarann** le samhla **Fe** (Laideann: *ferrum*) agus àireamh atamach 26.

Is e meatailt trastach bog a tha ann.
Tha ceithir isotòpaichean nàdarra aige, 54Fe (5.8%), 56Fe (91.8%), 57Fe (2.1%) agus 58Fe (0.3%).

## Eachdraidh
Chleachdadh iarann san Èipheit mu thuairmse 3500 RC. Thàinig an t-iarann seo à dreagan.

## Alotròpaichean

'S e an cruth as cumanta aig bruthaidhean àbhaisteach a tha ann &alpha;-iarann, no ferrit. Cha urrainn do 0.021% de charboin a ruith ann an &alpha;-iarann.

Ach eadar 910 °C is 1394 °C de theothachd tha iarann a' gabhail na &gamma;-iarann, no austenit. Dh'ainmicheadh an cruth seo air William Chandler Roberts-Austen, eòlaiche ann an obair-mheatailt san 19mh linn. 'S urrainn do 2% de charboin a ruith anns an cruth seo. Tha e glè chudromach airson cinneasachadh stàilinn.

## Cleachdadh
Tha clach-iarainn ga theasachadh ann am fùirneis-iarainn.
Tha sin a' cruthachadh **iarainn mòlltaichte**, mu 4% carbon, a tha brisg agus cruaidh.
Ma tha iarann mòlltaichte ga theasachadh le Fe2O3 (haematit), tha sin a' cruthachadh **iarann toinnte**, mu 0.08% carbon, ach tha a' mhòr-chuid de chlach-iarainn a' dol na stàilinn.
Cleachdar iarann ann an gnìomhachas na togalach, mar as trice ann an stàilinn, air sgàth 's gu bheil stàilinn nas cruaidhe na iarann fìor-ghlan. Tha am pròiseas Haber a' cleachdadh co-thàthaidhean iarainn mar stuthan-chatailis.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Meatailt
Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Chinchilla

'S e seòrsa creimiche a tha ann an **Chinchilla**, mamal beag, agus tha iad cumanta mar peata. Tha iad den aon meud ri coineanach, agus tha coltas coineanach air cuideachd. Bho thùs, thàinig na Chinchilla à Aimearaga a Deas.

* *[[Chinchilla brevicaudata]]* Waterhouse, 1848
* *[[Chinchilla lanigera]]* (Molina, 1782)

## Ceanglaichean a-mach
* Save the Wild Chinchillas

Roinn-seòrsa:Creimiche
Roinn-seòrsa:Mamalan
Roinn-seòrsa:Peataichean
Shinto

Tha **Shinto** na chreideamh tùsail ann an Iapan. Bidh luchd-leantainn Shinto, gu tric nan Budaich, agus a’ leantainn modhan Confucianach aig an aon àm, m.e. pòsaidh iad le seirbheis Shinto, agus bidh iad air tìodhlaiceadh le seirbheis Budach. Ann an shinto, bha an Impire Iapanach, gu traidiseanta, na dhia.

## Dealbhan

File:Itsukushima_Gate.jpg|Torii (Itsukushima)
File:Miwa-shrine_Yutateshinji_A.JPG|Yutateshinji
File:Meiji-Torii-2018.jpg|Sgiath Meiji, Shibuya, Tokyo
File:ItsukushimaBasin7406.jpg|Temizu Basin—Itsukushima Jinja


Roinn-seòrsa:Creideamh
Comhairle nan Leabhraichean

Tha **Comhairle nan Leabhraichean** (Beurla: *The Gaelic Books Council*) a’ cur taic ri foillseachadh na Gàidhlig. Thòisich i ann an Roinn Ceiltis aig Oilthigh Ghlaschu. Tha e ann am Partaig ann an Glaschu, far a bheil bùth, oifis agus stòras aice.

## Eachdraidh
Chaidh An Comunn Leabhraichean, an t-aimn a bha air aig an àm, a chur air chois ann an 1968.
B' e a' chiad stiùiriche a bh' air an sgrìobhadair Iain Moireach. 

## Iomraidhean

## Ceanglaichean a-mach
* Comhairle nan Leabhraichean

Roinn-seòrsa:Buidhnean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Litreachas
Rothair

Se carbad beag a tha ann an **rothair** (Beurla: “bicycle”; Beurlachas: **baidhsagal** neo “baidhseagal” 7c), air a tha gu h-àraid dà chuibhle, neo uaireanan trì (traidhsagal). Tha e air iomain le na casan air na troigheanan. Chaidh an rothair a chruthachadh fad an 19mh Linn. B' e Kirkpatrick MacMillan a rinn a' chiad rothair, ann an 1839.

* mòtor-rothair

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Ainmean-àite Gàidhlig air slighean-rothair Sustrans *(pdf bho [[Ainmean-Àite na h-Alba|AÀA]])*
* BBC Naidheachdan 2016-06-14: Barrachd luchd-baighsagail sna h-eileanan *(aithris-bhideo 2:09)*
* BBC Naidheachdan 2016-10-11: Bhidio ùr aig Danaidh MacAsgaill ‘air chuairt bhig’
* BBC Naidheachdan 2019-11-22: Buannachd à rothaireachd? *(aithris bhideo 2:18)*

Roinn-seòrsa:Trafaig
Bailead

Tha **bailead** na òran neo dàn a tha simplidh, agus gu h-àraid a dh’innseas sgeulachd.

Roinn-seòrsa:Ceòl
Roinn-seòrsa:Litreachas
Roinn-seòrsa:Bàrdachd
Roinn-seòrsa:Modhan-ciùil
Bainne

'S e lionn geal a tha ann am **bainne** a tha a’ tighinn bho shinean aig mamalan, airson na leanabhan. Cleachdar bainne airson na rudan seo a dhèanamh -

* bainne briste
* bainne co-dhlùthaichte
* bainne làn-gheir
* bainne leth-lom
* bainne lom
* bainne milis
* bainne-bodaich
* bàrr neo uachdar
* blàthach (bainne goirt)
* càise
* cé chlàbairte no uachdar-clàbair
* ìm
* iogart
* reòiteag uachdair

Roinn-seòrsa:Bainne
Baile mòr

Tha **baile-mòr** a’ ciallachadh baile a tha mòr, agus aig a bheil àireamh-shluaigh mòr. Tha mòran thogalach, mar taighean, bùthaichean, oifisean, faisg air a chèile. Gu h-àbhaisteach, tha iad nan cathraichean, agus gu trìc prìomh-bhailtean sgìreil neo nàiseanta.
## Gallery

OAKLAND, CA, USA - Skyline and Bridge.JPG|
Sydney Opera House (30111403413).jpg|
Shanghai-Skyline-22-2012-gje.jpg|
Allentown.jpg|


## Artagailean co-cheangailte
* Baile
** Àrd-bhaile
** Prìomh-bhaile
* Clachan

Roinn-seòrsa:Cruinn-eòlas
Bailiùn

Tha **bailiùnaichean** nam pocannan so-ruigsinneach, teann air an lìonadh le gas nas aotroime na èadhar, leithid èadhar teth, helium no hydrogen.

## Eachdraidh

Chaidh a' chiad bailiùnaichean rubair a dhèanamh le Michael Faraday, àrd-ollamh aig Oilthigh na Banrigh, ann an Lunnainn ann an 1824 airson deuchainnean le hydrogen. Ach ron innleachd aig Michael Faraday, chaidh bailiùnaichean a dhèanamh à bladders bheathaichean.

## A 'cleachdadh ma tha bailiùnaichean

Bithear a’ cleachdadh bailiùnaichean ann an raon farsaing de ghnìomhachd, a’ gabhail a-steach adhbharan sgeadachaidh, dibhearsain, deuchainnean saidheansail, dìon armachd agus còmhdhail.

## A 'lìonadh bailiùnaichean

Bidh balùnaichean air an lìonadh le helium, hydrogen no èadhar. Tha hydrogen na chunnart teine, fhad ‘s a tha helium a’ cosg mòran, agus bidh bailiùnaichean làn helium a’ spreadhadh gu sgiobalta. Mar sin, is e èadhar an dòigh as mòr-chòrdte air bailiùn a lìonadh.

## Atmhorachd bailiùn agus buannachdan slàinte
Tha a bhith a’ sèideadh bailiùn le beul math airson slàinte leis gu bheil e a’ cleachdadh na fèithean eadar-chosta, a leudaicheas agus a thogas na h-asnagan agus an diaphragm, a’ leasachadh gnìomh sgamhain agus sùghaidh ocsaidean. ĈiFaodaidh an eacarsaich seo suidheachadh, seasmhachd agus pàtrain anail a leasachadh, agus cuidichidh e le bhith ag àrdachadh comas sgamhain, ga dhèanamh feumail airson suidheachaidhean leithid fibrosis sgamhain, COPD no a’ chuing. Aldone, la ago blovi balonon antaŭenigas profundan spiradon, kio povas redukti streson kaj angoron, plibonigi kardiovaskulan sanon kaj pliigi pulman kapablon. A bharrachd air an sin, tha atmhorachd bailiùn a’ cur an aghaidh an diaphragm airson anail èifeachdach agus a’ cuideachadh le àrdachadh cuideam taobh a-staigh a’ bhoil, ga dhèanamh na eacarsaich feumail airson ath-ghnàthachadh agus gnìomh analach.

* Bailiùn-adhair teth

Roinn-seòrsa:dèideagan
Bainsiò

Tha **banjo** (**bainsio/baindio**) na inneal-ciùil mar ghiotàr, le corp cruinn air.

## Luchd-cluich banjo ainmeil
* Glen Campbell
* Billy Connolly
* George Formby
* Daniel Gildenlöw
* Matt McGinn
* Earl Scruggs
* Björn Ulvaeus
* Taylor Swift

Roinn-seòrsa:Innealan-ciùil
Bàirdse

Tha **bàirdse** na bhàta fada caol, a tha gu tric air cleachdadh air canàlan, neo aibhnichean. Gu tric, tha iad a’ giùlain gual ⁊c.

Roinn-seòrsa:Bàtaichean
Bàirneach

*Is urrainn do "bàirneach" a' ciallachadh [[copan Moire]]*

Tha **bàirneach** neo **bàrnach** na sheòrsa maorach geal a cheanglas e fhèin gu teann ri creagan, neo luing (uaireannan muc-mhara). Nuair a tha iad lìonmhor air bàta, thèid am bàta nas slaodaiche.

 

Roinn-seòrsa:Maorach
Bànag

Tha **bànag** a’ ciallachadh iasg-mara a tha càirdeach don bhreac.

--
Bradan air tighinn air ais bhon mhuir airson na ciad uarach.

Roinn-seòrsa:Iasg
Banais

Tha **banais** na fhèis an dèidh pòsaidh. Bidh cuirm, biadh agus dannsa ann gu tric.

* Bean-bainnse
* Tochradh

Roinn-seòrsa:Fèisean
Banana

'S e meas a tha ann am **banana** air a bheil craiceann buidhe air. Tha iad a’ fàs sna dùthchannan teth.

Ged a tha daoine ag ithe meas a' bhanana san latha an-diugh, bho thùs dh'ith iad na flùraichean agus na tiùbaran. Bha na measan beaga agus bha na sìl mòra. B' e *Musa acuminata*, planta à Gini Nuadh Phaputhach a bha na shinnsear na bananathan nuadh ach fhuair iad stuth ginteil bho dà spèiseis neo-fhiosraichte eile.

Ro na 1950an b' e Gros Michel a bha ann an cineal bhanana a bha as chudromaiche anns an saoghal, ach bhàsaich an cineal seo le tinneas Phanama. An dèidh sin 's e Cavendish a tha ann an cineal as chudromaiche ach chan ann torrach a tha e agus feumaidh bananathan a bhith a chlònadh. Tha an Cavendish so-leònta ri srèanaichean ùra de thinneas Phanama.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Measan
Banca

Tha **banca** na àite, neo taigh-gnothaich, far a bheil daoine neo companaidhean an t-airgead aca a fhrithealadh. Tha bancaichean coitcheann, mar eisimpleir Banca Shasainn, a' stiùireadh an ruith-airgid, luachan-rèidh agus an solair-airgid. Tha iad cuideachd nòtaichean a' toirt a-mach. 'S e bancair a th' ann duine 's a tha ag obair ann am banca.
## Bancaichean ann an Alba
* Banca Dhail Chluaidh, a-nis fo ainm-brannd Virgin Money
* Banca na h-Alba
* Banca Rìoghail na h-Alba
## Iomraidhean


*
Roinn-seòrsa:Eaconomachd
Banntach

'S e innleachd a tha ann am **banntach** neo lùdag air am bi doras, brod ⁊c a’ gluasad nuair a dh’fhosglas e.

Roinn-seòrsa:Acfhainn
Bàr

’S e **bàr** àite far am fritheilear deoch làidir agus air uairean biadh. 

Roinn-seòrsa:Seòrsachan de thaighean-òil
Barra

*Is docha gu bheil thu a' lorg [[Barraigh]]*

Tha **bara** neo **barra** cairt bheag air bheil aon chuibhle (neo uaireanan dà) airson nithean a ghiùlan.

Roinn-seòrsa:Acfhainn
Baraille

*Is docha tha thu a' lorg [[baraille (gunna)]]



'S e soitheach [[fiodh]]a a tha ann am *'buideal/baraille''' le taobhan croma air.

Roinn-seòrsa:Acfhainn
Feadan gunna

Tha **baraille** na fheadan gunna, far a bheil na peilearan a’ tighinn a-mach. Thubhairt Mao gun d’thàinig cumhachd a-mach baraille gunna.

Roinn-seòrsa:gunna
Bàrd

'S e **bàrd** cuideigin a sgrìobhas bàrdachd.

## Seann-rian nam bàrd
Ann an seann-chultar nan Gàidheal, bha diofar rangachaidhean de bhàird ann agus b' iad na bàird an rangachadh as ìsle dhiubh o shean, an fheadhainn aig an robh as lugha de sgoil . Bhiodh filidh a' tòiseachadh san t-seachdamh rang mar *fhochloc* agus a' dol air adhart rang gach bliadhna 's e air barrachd sgoil fhaighinn ann.

Tha na rangan seo ainmichte san làmh-sgrìobhainn *Uraicecht na Ríar*: 
:Cis lir gráda filed? Ní ansae: a secht: ollamh, ánruth, clí, cano, dos, macfuirmid, fochloc

Bha 18 rangan de bhàird ann, 8 dhiubh am measg nan *saor-bhàrd* agus 8 eile am measg nan *daor-bhàrd*.

## Bàird ainmeil na Gàidhlig
*Alasdair mac Mhaighstir Alasdair
*Aonghas Caimbeul
*Bàrd Mhealaboist
*Deòrsa Mac Iain Dheòrsa
*Donnchadh Bàn Mac an t-Saoir
*Dòmhnall Ruadh Phàislig
*Iain Lom
*Iain Mac a' Ghobhainn
*Màiri Mhòr nan Òran
*Màiri nighean Alasdair Ruaidh
*Somhairle MacGill-Eain
*Sìleas na Ceapaich
*Tormod MacGilleathain
*Iain MacNeacail (An Sgiobair)
Roinn-seòrsa:Litreachas
Roinn-seòrsa:Bàrdachd
*
Cath

'S e sabaid a tha ann an **cath** (Beurla: battle - **batail**) eadar buidhnean mòra, gu h-àraidh mar pàirt de chogaidh. Tha "Blàr" againn mar facal eile airson cath, ach tha sin a' ciallachadh an talamh fhèin, mar ann am Blàr Ghobharaidh.

## Cathan ainmeil
* Cath Raon Ruairidh
* Blàr Boyacá
* Blàr Chùil Lodair
* Blàr Dhùn Chailleann
* Blàr Ghleann Seile
* Blàr na h-Eaglaise Brice (1298)
* Blàr na h-Eaglaise Brice (1746)
* Blàr Mharatoin
* Blàr Sliabh a' Chlamhain
* Ypres
* Borodino
* Battle of the Bulge
* Cath Hastings
* Blàr Stalingrad

## Faic cuideachd
* Blàir chatha ann an Albainn

Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Bàta-iasgaich

Tha **bàta-iasgaich** na bhàta às am bi daoine ag iasgach.

Nì cuid astar mòr, m.e. iasgaichidh bàtaichean Ruiseanach anns a’ Chuan Siar, agus bàtaichean Coirianach anns a’ Chuan a Deas.

Roinn-seòrsa:Bàtaichean
Delhi

Tha **Delhi** na bhaile mòr anns na h-Innseachan-a-tuath. 'S e fear de na bailtean as cudromaiche anns na h-Innseachan.

## Dealbhan

Jama Masjid.jpg|Mosg ann an Delhi
National Capital Territory of Delhi in India (special marker) (disputed hatched).svg|Far a bheil Delhi anns na h-Innseachan


Roinn-seòrsa:Na h-Innseachan
Armadillo

Tha **Armadillo** na mhamal ann an Aimearaga a Deas, air a bheil seòrsa armachd. Tha sròn mòr air, agus earball fada.

## Dealbhan

Faidhle:Northern Naked-tailed Armadillo area.png|*[[Cabassous centralis]]*
Faidhle:Reserva Guaycolec Formosa.jpg|*[[Cabassous chacoensis]]*
Faidhle:Chacoan Naked-tailed Armadillo area.png|*[[Cabassous chacoensis]]*
Faidhle:Greater Naked-tailed Armadillo area.png|*[[Cabassous tatouay]]*
Faidhle:Nacktschwanzgürteltier (Cabassous unicinctus).jpg|*[[Cabassous unicinctus]]*
Faidhle:Cabasu area.png|*[[Cabassous unicinctus]]*
Faidhle:Burmeister-Gürtelmull2.png|*[[Calyptophractus retusus]]*
Faidhle:Greater Fairy Armadillo area.png|*[[Calyptophractus retusus]]*
Faidhle:Chaetophractus nationi, Oruro, Bolivia - 20090824.jpg|*[[Chaetophractus nationi]]*
Faidhle:Andean Hairy Armadillo area.png|*[[Chaetophractus nationi]]*
Faidhle:Chaetophractus vellerosus3.jpg|*[[Chaetophractus vellerosus]]*
Faidhle:Chaetophractus vellerosus distribution map.png|*[[Chaetophractus vellerosus]]*
Faidhle:Piche Patagonico 1b.jpg|*[[Chaetophractus villosus]]*
Faidhle:Large Hairy Armadillo area.png|*[[Chaetophractus villosus]]*
Faidhle:Chlamyphorus truncatus - Naturmuseum Senckenberg - DSC02081.JPG|*[[Chlamyphorus truncatus]]*
Faidhle:Lesser Fairy Armadillo area.png|*[[Chlamyphorus truncatus]]*
Faidhle:Dasypus hybridus (mulita).jpg|*[[Dasypus hybridus]]*
Faidhle:Southern Long-nosed Armadillo area.png|*[[Dasypus hybridus]]*
Faidhle:Greater Long-nosed Armadillo area.png|*[[Dasypus kappleri]]*
Faidhle:Armadillo-Florida-crop-2009.jpg|*[[Dasypus novemcinctus]]*
Faidhle:Dasypus novemcinctus USA distribution map.png|*[[Dasypus novemcinctus]]*
Faidhle:Dasypus pilosus2.png|*[[Dasypus pilosus]]*
Faidhle:Hairy Long-nosed Armadillo area.png|*[[Dasypus pilosus]]*
Faidhle:Llanos Long-nosed Armadillo area.png|*[[Dasypus sabanicola]]*
Faidhle:Brazilian Lesser Long-nosed Armadillo area.png|*[[Dasypus septemcinctus]]*
Faidhle:Yepes’s Mulita area.png|*[[Dasypus yepesi]]*
Faidhle:Tatu Peludo.jpg|*[[Euphractus sexcinctus]]*
Faidhle:Six-banded Armadillo area.png|*[[Euphractus sexcinctus]]*
Faidhle:Giant armadillo.jpg|*[[Priodontes maximus]]*
Faidhle:Giant Armadillo area.png|*[[Priodontes maximus]]*
Faidhle:Southern Three Banded Armadillo 001-2.jpg|*[[Tolypeutes matacus]]*
Faidhle:South American armadillo - desc-curled up - from-DC1.jpg|*[[Tolypeutes matacus]]*
Faidhle:Southern Three-banded Armadillo area.png|*[[Tolypeutes matacus]]*
Faidhle:Tatou velu beauval 1.JPG|*[[Tolypeutes tricinctus]]*
Faidhle:Brazilian three-banded armadillo (Tolypeutes tricinctus) 2, Natural History Museum, London, Mammals Gallery.JPG|*[[Tolypeutes tricinctus]]*
Faidhle:Brazilian Three-banded Armadillo area.png|*[[Tolypeutes tricinctus]]*
Faidhle:Tatu fauna natal.jpg|*[[Zaedyus pichiy]]*
Faidhle:Chubut-PeninsulaValdes-Armadillo-TatuCarreta-P2230729b.jpg|*[[Zaedyus pichiy]]*
Faidhle:Pichi area.png|*[[Zaedyus pichiy]]*


Roinn-seòrsa:Armadillo
Roinn-seòrsa:Mamalan
Bermuda

'S e dùthaich eileanach anns a’ Chuan Siar a tha ann am **Bearmùda** neo **Bearmiùda** (Beurla: *Bermuda*). Tha i na laighe aig astar 1770 cilemeatair san taobh an ear na Stàitean Aonaichte agus 1350 cilemeatair deas air Halifax , Alba Nuadh. Tha Hamilton na phrìomh-bhaile aice.

'S e Bermuda aon de na *British overseas territory* as sine a tha ann an. 

Tha an eaconomaidh gu math làidir ann am Bermuda, gu h-àraidh anns an roinn ionmhasail agus ann an roinn na turasachd.

Mar sin dheth bha an Làn-thoradh dùthchail gach pearsa (GDP) am fear as àirde air feadh an t-Saoghail anns a’ bhliadhna 2005.

Tha Bermuda cliùiteach airson na *Bermuda shorts* agus am *Bermuda triangle*.

Roinn-seòrsa:Aimearaga a Tuath
Roinn-seòrsa:Ranntairean Thar Lear Bhreatainn
Trianaid

*Saoil an robh thu a' lorg eilean [[Trianaid (eilean)|Trianaid]]?*

Tha **Trianaid**, ann an Crìosdaidheachd, a’ ciallachadh na trì pàirtean den Dia aca: an t-Athair, am Mac (Ìosa), agus an Spiorad Naomh.

Roinn-seòrsa:Creideamh
Moire

Bha **Moire** na màthair Ìosa, agus co-ogha Ealasaid. Ann an Eaglais Chaitligeach agus Eaglais Orthodox, nì cuid aoradh oirre.

Ainmean eile: (Greugais: *Μαρια*, 'Maria', Aramais: *ܡܪܝܡ*, 'Maryam', Eabhra: *מרים*, 'Miriam', Arabais: *مريم*, 'Maryeme ')

Chaidh iomadh àite ann an Alba ainmicheadh oirre, mar eisimpleir Tobar Mhoire no Cille Mhoire.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Creideamh
Ogham

Tha **Ogham** neo **ogam** (neo an t-Ogham neo an t-Ogam) na shean-aibidil Ceilteach. Tha e a’ cleachdadh stiallan agus puingean. Cleachdar uaireannan mar seòrsa fhàisneachd

Roinn-seòrsa:Aibidil
Roinn-seòrsa:Ceiltich
Ierusalem

'S e prìomh-bhaile na h-Iosrael agus Phalastaine a tha ann an **Ierusalem** (Eabhra: יְרוּשָׁלַיִם Yerushalayim; Arabais: القُدس al-Quds; Greugais: Ιεροσόλυμα; Laideann: Aelia Capitolina; Beurla: Jerusalem).
Tha eachdraidh aig Ierusalem a' sìneadh tarsainn air miltean de bhliadhnaichean agus gabhaidh an eachdraidh ud a-steach iomadach nàisean, rìoghachd, creideamh agus cogadh. Tha àite chudthromach aig Ierusalem ann an trì de na creideamhan is motha agus cumhachdach anns an t-Saoghal : Crìosdaidheachd, Islam agus Iùdhachd. 

## Eachdraidh
Thugadh breith air an Nàsach Adolf Eichmann ann an taigh-chùirt ann an Ierusalem ann an 1961.

## Foghlam
*Oilthigh Eabhrach Ierusalam

## Daoine Ainmeil
* Eideard Said (1935 - 2003)
* Ada Yonath (1939), Ceimigear.

## Bailtean Co-cheangailte
*  Eabhraig Nuadh
*  Fez

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Àisia
Roinn-seòrsa:Àisia-an-Iar-Dheas
Roinn-seòrsa:Creideamh
Roinn-seòrsa:Israel
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Iùdhachd
Aimearaga

Is urrainn do **Aimearaga**, **America**, neo **Aimearagaidh** a' ciallachadh -

* Na h-Aimearagan (An Saoghal Ùr)
** Aimearaga a Deas
** Aimearaga a Tuath
*** Na Stàitean Aonaichte

* *[[America (òran)|America]]*, òran le Leonard Bernstein

Roinn-seòrsa:Soilleireachadh
Adolf Hitler

Bha **Adolf Hitler** (Braunau am Inn, 20 an Giblean 1889–Berlin, 30 an Giblean 1945) na Fhührer Gearmailte roimh an dàrna cogadh. Thòisich e an dàrna cogadh, agus mhurt e sia muillean Iùdhaich. Is ann an Ostair a rugadh is thogadh Hitler. Chaidh e gu Bayern, agus bha e na bhall rèiseamaid Bavarianach anns a’ Chiad Cogadh. Ghabh e os làimh am Pàrtaidh Nàsach ann an 1921 agus stèidhich e Nàsachd. Thug Anton Drexler - a bha na mheantor - agus Max Erwin von Scheubner-Richter buaidh làidir air Hitler. Theab Hitler an Riaghaltas a ghabhail os làimh ann an 1923 ann an cur-fodha stàite air an robh ban Hitlerputsch, nach robh soirbheachail a thaobh armachd ach  a bha feumail dha a thaobh chleas-follaisidh. Bhasaidh Hitler anns 1945, clacaidh e gunna agus piecie metails as in ceann aige.

## Faic cuideachd
* Faisisteachas

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Cogadh
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Daoine às an Ostair
Hong Kong

Tha **Hong Kong**  (**Roinn Rianachd Shònraichte Hong Kong Sluagh-Phoblachd na Sìne)** (中華人民共和國香港特別行政區) na sgìre ann an Àisia, a tha air a riaghladh le Sìona. Chaidh a riaghladh leis an Rìoghachd Aonaichte eadar 1842 agus 1997.

Tha trì roinn ann: Eilean Hong Kong, Kowloon, agus na Ranntairean Ùra. Tha a' mhorchuid a' fuireach air a' chaolas eadar taobh a tuath Eilean Hong Kong agus taobh a deas Kowloon.

'S e Cantonais am prìomh-chànan ach tha Beurla cumanta. Tha Mandarin cuideachd a' fàs nas cumanta.

## Iomraidhean


## Aistean co-ceangailte
* Sluagh-Phoblachd na Sìne
* Poblachd na Sìne
* Roinn Rianachd Shònraichte Sluagh-Phoblachd na Sìne
* Tìr-mòr na Sìne
* Sìona
* Macau
* Tai-Bhàn (eilean)

Roinn-seòrsa:Hong Kong
Roinn-seòrsa:Àisia an Ear
Roinn-seòrsa:Sìona
Singeapòr

Tha **Singeapòr** neo **Singapore** (Beurla: **Republic of Singapore**, Malayis: *Republik Singapura*; Sìonais: 新加坡共和国, Pinyin: *Xīnjiāpō Gònghéguó*; Tamilis: சிங்கப்பூர் குடியரசு, (*Ciŋkappūr Kudiyarasu*)) na dùthaich is na eilean neo-eisimeileach ri taobh Malaidhsia. B' àbhaist dha a bhith na cholonaidh Breatannach, ach a-nis, 's e tè de na dùthchannan as beartaiche ann an Àisia.

'S e Beurla na prìomh-chànan aice, ach tha Sìonais cumanta cuideachd.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Fiosrachadh Singeapòr
* Riaghaltas Singeapòr

Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Àisia
Roinn-seòrsa:Dùthchannan ann an Àisia
Roinn-seòrsa:Àisia an Ear-Dheas
Benito Mussolini

B' e **Benito Amilcare Andrea Mussolini** (IPA: *beˈniːto mussoˈliːni*, Predappio, 29 an t-Iuchar 1883 – Giulino, 28 an Giblean 1945) a thoisich am Faisisteachas anns an Eadailt. Buaidh mòr air Adolf Hitler, thàinig Mussolini gu bhith fo smachd aige. Bha Mussolini bho thùs na Shòisealach, ach thionndaidh e am pàrtaidh aige chun taobh deas. Thàinig an t-ainm “Fascisti” à “fasces”, seòrsa pasgan/tuagh a chleachdadh na Ròmanaich mar seun laghail. Thug Angelica Balabanoff càin airsan.

## Faic cuideachd
* Faisisteachas

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Daoine às an Eadailt
Jozip Broz Tito

Bha **Jozip Broz Tito** (fior-ainm “Jozef Broz”) na ar-a-maiche Iùgoslaibhianach a shabaid anns an Dàrna Cogadh, agus a chuir an dàrna Iùgoslaibhia ri chèile. Fhuair e a chuid foghlaim san Sgoil Eadar-nàiseanta Lenin (Ruisis: *Международная ленинская школа*).
## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Daoine às an Iùgoslabh
Baisteadh

Tha **baisteadh** nuair a’ gabhail a-steach don eaglais Chrìosdail le bhith ga fhrasadh le uisge no ga chur ann an uisge, agus a’ toirt ainm baistidh air.

Roinn-seòrsa:Creideamh
Baisteach

'S e Crìosdaidh a tha ann am **Baisteach** a chreideas nach bu chòir do dhaoine a bhith air am baisteadh gus an tuig iad na tha e a’ ciallachadh.

Roinn-seòrsa:Creideamh
Fisting

*Is docha tha thu a' lorg [[dòrnaireachd]]*

Tha **fisting** (neo FF (*fist fucking*)) na sheorsa feis mi-abhaisteach. Chleachdar an dòrn mar bod neo dildo, agus cuirear ann an fhaighean neo tòn (*handballing*). Se rud eile sgoinneil a thainig a San Francisco sna 1960s is1970s, ged a tha Kama Sutra a' sgriobhadh air.

Roinn-seòrsa:Feis
Iòrdan (dùthaich)

'S e dùthaich ann an Àisia an iar a tha ann an **Iòrdan**, (Arabais: الأردنّ, (Al-Urdunn), neo gu h-oifigeil: **Rìoghachd Hashemach na Iòrdain** (Arabais: المملكة الأردنية الهاشمية (Al-Mamlakah al-Urdunniyyah al-Hāšimiyyah)). 
Tha crìochan aice le Iosrael, Saud-Aràibia, Siria agus Iorac.

'S e Amman am prìomh-bhaile aice. Tha an Abhainn Iòrdan san iar na dùthcha.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas Iòrdain
* Duilleag oifigeil Ionad Turasachd Iòrdain

Roinn-seòrsa:Dùthchannan ann an Àisia
Roinn-seòrsa:Iòrdan
Roinn-seòrsa:Àisia-an-Iar-Dheas
Abhainn Iòrdan

'S e abhainn ann an Àisia an iar-dheas a tha ann an **Iòrdan** (Arabais:  **', [[Eabhra]]:  **'). Tha bun na h-aibhne aig a' Mhuir Marbh. 'S e crìoch eadar Iosrael agus Iòrdan a th' innte.

Anns an Tiomnadh Nuadh, tha e sgrìobhte gun do bhaist Eòin Iosa anns an Iòrdan (Mata 3:13).

Roinn-seòrsa:Aibhnichean
Roinn-seòrsa:Iòrdan
Dealan-uisge

Tha **dealan-uisge** ainmichte airson na cumhachd-uisge a tha ga ghintinn. Cruthaichear dealan le inneal air a bheil gineadair. Tha gineadair coltach ri motor-dealain (anns a bheil sruth dealain ri caradair a bheir air feàrsaid toinneamh) ach ann an gineadair, tionndaidhear feàrsaid a' ghineadair le inneal eile agus thig sruth dealain às a' ghineadair ri linn. Mas e rothadair neo cuibhle uisge an t-inneal a thionndaidheas an gineadair, theirear "dealan-uisge" ris an dealan.

## Ceanglaichean
* Eachdraidh nan damaichean air Ghàidhealtachd

## Ceanglaichean a-mach
* MATAIX, Claudio. *Turbomáquinas Hidráulicas*.
* CAPUTO, Carmelo. *Gli Impianti convertitori di Energía*.
* Manuale dell'Ingegnere. Edición 81. aira deasachadh le Ulrico Hoepli, Milano, 1987. ISBN 88-203-1430-4
* Handbook of Applied Hydraulics. Library of Congress Catalog Card Number 67-25809.
* Engenharia de Recursos Hídricos. Ray K.Linsley & Joseph B. Franzini. Editora da Universidade de Sao Paulo e Editora McGraw-Hill do Brasil, Ltda. 1978.
* Handbook of Applied Hydrology. A Compendium of Water-resources Tecnology. Ven Te Chow, Ph.D., Editor in Chief. Editora McGraw-Hill Book Company. ISBN 07-010774-2. 1964.
* Hidráulica de los Canales Abiertos. Ven Te Chow. Editorial Diana, Meagsago, 1983. ISBN 968-13-1327-5

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Innleadaireachd
Roinn-seòrsa:Uisge
Fàsach Sahara

'S e am fàsach as motha san t-saoghail a tha ann am **Fàsach Sahara**. Tha e ann an Afraga-a-Tuath, agus na laighe faisg air am Fàsach Araibianach, air taobh eile den Muir Dearg, agus an Spàinn. Tha "Sahara" a' ciallachadh "fàsach" ann an Arabais.

'S e seo am farsaingeachd aige: 8,600,000 km2.

Tha e a' gabhail a-steach pàirt de na dùthchannan: Aildiria, An t-Siad, An Èipheit, Libia, Màili, Nìgeir, Moratainia, Maroco, Sudàn agus Tuinisia.

## Sahara Uaine
Eadar 11,000 agus 5,000 bliadhna air ais bha planntaichean agus lochan gu leòr far a bheil an t-Sahara san latha an-diugh. Tha fianais ann ann an geòlas an fhàsaich agus cuideachd ann an dealbhan uaimhe. 'S e atharrachaidhean beaga ann an reul-chuairt an Talmhainn a tha ann an adhbhar tiormachaidhean seo.

## Gailearaidh

Sahara satellite hires.jpg|Sahara
Sahara desert.jpg|Cruth na tìre Sahara


## Faic cuideachd
* Liosta nam fàsaichean a rèir farsaingeachd

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Afraga a Tuath
Roinn-seòrsa:Fàsaichean
Una Voce

Tha **Una Voce** (Laideann: "Aon Guth") na chomann Caitligeach le meuran ann an 28 duthchannan air feadh an t-saoghal.  Se an priomh amas Una Voce leasachadh an aifrionn Laidinn tràidiseanta.

## Ceangailtean a-muigh
* Una Voce International

Roinn-seòrsa:Creideamh
An Cuan Sèimh

Se an cuan as motha a tha anns **a' Chuan Sèimh**. 

Tha 25,000 eileanan ann, àireamh nas motha na cuan sam bith air fad.

Tha Clais Mariana an t-àite as domhne sa mhuir.

Roinn-seòrsa:Muir
Paramaribo

Tha **Paramaribo** (far-ainm "Par'bo") na phrìomh-bhaile Suranam, ann an Aimearaga a Deas. Tha e anns an sgìre Pharamaribo, agus tha 250,000 daoine a' fuireach ann. Tha e na laighe air Abhainn Suriname, 15km bhon Chuan Siar. Chaidh  seann mheadhan a' bhaile dìonta leis an UNESCO mar Làrach Dhualchas na Cruinne anns a' bhliadhna 2002.

## Gailearaidh

Faidhle:Paramaribowaterkant.jpg|Taighean Colonaidheach aig Waterkant, Paramaribo.


## Ceanglaichean a-mach

* Làrach UNESCO
* Mapa Pharamaribo
* Duilleag le fiosrachadh
* Dealbhan
*  Dealbhan Pharamaribo
* Dealbhan

Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Aimearaga a Deas
Roinn-seòrsa:Suranam
Buenos Aires

Tha **Buenos Aires** (sa Ghàidhlig: "Oiteagan Sona"; bho thùs *Ciudad de la Santísima Trinidad y Puerto de Santa María de los Buenos Aires*) na phrìomh bhaile na h-Argantain. 'S e am baile is port as motha anns an Argantain, agus fear den na bailtean as motha san t-saoghail. Tha e na laighe air bruach a deas Río de la Plata (River Plate), air oirthir an ear-dheas Aimearaga a Deas air taobh an còmhnaidh Colonia del Sacramento, Uruguay. Chaochail an ceimigear Luis F. Leloir an seo ann an 1987.

## Eachdraidh
Ann an 1961 thug feachdan dìomhair Iosrael am bruid Nàsach air an robh Adolf Eichmann o Bhuenos Aires, far a theich e an dèidh Cogaidh, agus thugadh breith airsan ann an taigh-chùirt ann an Ierusalem. 

## Daoine Ainmeil
* Jorge Mario Bergoglio (1936–2025). Am Pàpa.
* Diego Armando Maradona (1960–2020). Cluicheadair ball-coise.

## Bailtean co-cheangailte
*  Algiers
*  Asunción (Paraguaidh)
*  Bergamo
*  Berlin
*  Miami (Florida)

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-muigh
* Buenos Aires
* BBC Naidheachdan 2016-04-10: Là an Tartain am Buenos Aires *(agallamh fuaime 11:10 ri Guillermo Santana MacFhionnlaigh)*

Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Aimearaga a Deas
Fungas

Tha **fungas** na fhàs-bheart (eukaryot) a dh’fhàsas ann an àitichean fliucha, air stuth lobhte neo air beòthaichean is lusan, far am bi e a' faighinn stuth-beathachaidh.

Tha feadhainn freagarrach ann an còcaireachd, mar na balgain-bhuachair, feadhainn eile, mar beirm, cleachdte airson leann, fìon no bèicearachd, is feadhainn eile a tha nam faoighichean.

## Ceanglaichean a-mach
* Fungasan fiosrachadh bho NàdarAlba (faidhle pdf, Gàidhlig, WebArchive)
* Fungasan airson cloinne bileag fiosrachaidh bho NàdarAlba (faidhle pdf, Gàidhlig, WebArchive)

Roinn-seòrsa:Fungi
Beinn-theine

'S e beinn a ni spreadhadh a tha ann am **Beinn-theine** (Beurla: *Volcano*; "bholcano"). Tha iad cunnartach, agus is urrainn dhaibh a bhith air tir, fo mhuir, neo eadhon planaidean eile.

Roinn-seòrsa:Eòlas-talmhainn
Roinn-seòrsa:Tìr-eòlas
Peairt

: *Saoil an robh thu a' lorg [[Peairt, Astràilia]]?*

'S e am prìomh-bhaile de Chomhairle Pheairt is Cheann Rois agus de Shiorrachd Pheairt a tha ann am **Peairt** (Beurla: *Perth*). Tha an sgioba ball-coise St Johnstone à Peairt. Bha am Mòd Nàiseanta Rìoghail anns a' bhaile fhèin ann an 2004. Tha Peairt suidhichte ri taobh Mhonaidh Ochail. Tha an Abhainn Tatha a' ruith tron bhaile. Chaidh am Mòd Nàiseanta a chumail ann am Peairt anns na bliadhnaichean 1896, 1900, 1924, 1929, 1947, 1954, 1963, 1980 agus 2004. Bidh an EIS a' cumail coinneamh choitcheann bhliadhnail san Ògmhios an seo gach dàrnacha bliadhna.

## Daoine ainmeil
* Marsaili NicUalraig Fhriseal, 1857–1930, seinneadair. 

## Bailtean co-cheangailte
*  Bydgoszcz

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2021-02-18: Baile Mòr nam Bìobhairean *(an [[los-leathann]] san [[Abhainn Tatha]] ann am Peairt)*

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle Pheairt is Cheann Rois
Eaglais Roghadal

Chaidh **[[Eaglais]] Roghadal** neo **Tùr Chliamainn** na Hearadh a thogail anns an 16mh linn le Clann 'ic Leoid, agus innte tha uaigh Alasdair Chrotaich, ceannard na Leodaich anns na Hearadh agus an Eilean Sgitheanach (Dùn Bheagain) anns an 18mh linn. Chaidh an uaigh a dhèanamh le clach *[[gneiss]]* ionadal, air a sgeadachadh le clach-ghainmhich à Muile. Tha an sealladh seo a’ coimhead gu gairdean deas na h-eaglais air a thogail bhon bogha tuath. Tha am bogha fhèin air a dhèanamh le cloich *[[schist]]* dubh.

## Ceanglaichean a-mach
*Eaglais Roghadal / Tur Chliamainn, Rodel

Roinn-seòrsa:Na Hearadh
Roinn-seòrsa:Creideamh
Capall-coille

: *Saoil am b' e [[Coileach-coille]] a bha fa-near dhut?*

Tha an **capall-coille** (*Tetrao urogallus*) dhen aon mheud ri cearc-Fhrangach. Tha e ri lorg ann an coilltean giuthais. Tha an àireamh dhiubh air a dhol sìos thar nam bliadhnaichean, ach tha iomairt glèidhteachais a’ dol air adhart air a’ Ghàidhealtachd airson a leudachadh, agus tha seo a’ soirbheachadh. An diugh, tha mu 2,000 ann an Alba, agus tha an àireamh ag èirigh.

## Dealbhan


Faidhle:Capercaillie Lomvi 2004.jpg|Coileach capall-coille ciùil
Faidhle:Tetrao urogallus Richard Bartz.jpg|Coileach capall-coille
Faidhle:Basoilarra.jpg|Coileach capall-coille ciùil
Faidhle:Capercaillie(1).jpg|Coileach capall-coille ciùil
Faidhle:Capercaillie.jpg|Coileach capall-coille
Faidhle:Auerhahn weiblich.JPG|Cearc-capall-coille
Faidhle:Tetrao urogallus - Eurasian Capercaille - Tjäder.jpg|Cearc-capall-coille
Faidhle:Tetrao urogallus -Bayerischer Wald, Europe -female-8a (3).jpg|Cearc-capall-coille
Faidhle:Auerhuhn2.jpg|Cearc-capall-coille
Faidhle:Tetrao urogallus -Bayerischer Wald, Europe -female-8a (1).jpg|Cearc-capall-coille
Faidhle:Grand Tétras MHNT.jpg|Uighean na capall-coille(*Tetrao urogallus*)
Faidhle:Grand Tétra MHNT.jpg|Craidhneach  
Faidhle:Grand Tétra MHNT Crane.jpg|Claigeann


Roinn-seòrsa:Eun-coille
Balgan-buachair

Tha **balgan-buachair** neo **balg-buachrach** na bhalgan bàn a gabhas ithe gu tric, ged a tha cuid eile glè phuinnseannach. Is urrainn do bhrot a dhèanamh le balgan.

## Ceanglaichean a-mach
* Danamag 2016-10: Buain nam Balgan-Buachair

Roinn-seòrsa:Fungi
Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba

'S e partaidh-poileatagach sòisealta-deamocratach ann an Alba a tha a’ strì airson neo-eisimeileachd na dùthcha a th' ann am **Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba** (Beurla: *Scottish National Party, Beurla Ghallda: Scots National Pairty*). Chaidh am pàrtaidh sin a stèidheachadh ann an Dùn Èideann ann an 1934 tro aonadh "The Scottish Party" agus "The National Party of Scotland". Bha Robert Bontine Cunninghame Graham na chiad cheann-suidhe a' phàrtaidh. Bhuannaich iad a' chiad cathair ann an Westminster nuair a thaghadh Robert McIntyre ann am frith-thaghadh Tobar na Màthar ann an 1945. Bhuannaich Winnie Ewing an dàrna seat ann an Hamilton ann an 1967.

## Riaghaltas

Fhuair na Nàiseantaich 47 seataichean dhe 129 ann am Pàrlamaid na h-Alba air fad anns na taghaidhean ann an 2007, ach cha d’ fhuair iad taic bho na pàrtaidhean eile airson riaghaltas co-bhonn a stèidheachadh, leis gu bheil na Làbaraich, na Libearalaich agus na Tòraidhean gu math an aghaidh neo-eisimeileachd na h-Alba. Le sin, bha iad a’ riaghladh na dùthcha ann an Riaghaltas beag-chuid eadar 2007 agus 2011. Le 68 seataichean dhe 129 anns na taghaidhean ann an 2011 chùm am Pàrtaidh riaghaltas mòr-chuid. Bha Ailig Salmond na phrìomh-mhinistear gus 2014.

## Roinn-Eòrpa

Ro Bhrexit, bha am pàrtaidh na bhall de na h-Uainich/Caidreachas Saor anns a' Phàrlamaid Eòrpach is Alyn Smith na cheannard.

## Daoine ainmeil
* Jimmy Reid
* Ailig Salmond
* Nicola Sturgeon
* Humza Yousaf
* Sean Connery (neach-taic agus ball)

## Ionannachd ris a’ Phàrtaidh Québécois
Tha caochladh riochdaire a’ Phàrtaidh Québécois air ràdh gu bheil am pàrtaidh aca uabhasach coltach ri Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba. A bharrachd air sin, thathar a’ cur an cèill anns an cuid òraid phoileataigeach nach eil Catalòinia, Alba agus Québec (IPA: kebɛk) cho eadar-dhealaichte. Gu dearbha, chan eil iad air an cuid amasan a choileanadh fhathast ged a bheil iad air a bhith a’ lorg neo-eisimeileachd na dùthchannan aca, 's dòcha air sàilleabh gu bheil frionas ann eadar an taobh deamocratach sòisealta agus an taobh nàiseantach na trì dùthchannan sin. ‘S urrainn dhan Phàrtaidh Québecois agus na Nàiseantaich ann an Alba taghaidhean a bhuannachadh ach, gu ruige seo, chan fhaodadh iad neo-eisimeileachd fhaighinn. Mìnichidh am film *Le confort et l'indifférence* (Gàidhlig: Comh-fhurtachd agus Suarachas) dhuinn mu dheidhinn an t-suidheachaidh sin leis gu bheil sinn a’ fuireach ann an stàit shochairean  agus ann an co-chomann na luchd-chleachdaidh. ‘S e measgachadh dhe mòran dhaoine eadar-dhealaichte ann an co-bhann a bh' ann Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba nuair a thòisich  e ann an 1934, is iad nan luchd-dealachaidh Albannach ann an dà chuid daoine na làimhe deise is daoine na làimhe chlì. Dh’ fhàsadh am pàrtaidh beag air bheag is iad a’ gabhail smuaintean bho na Làbaraich is bho na Tòraidhean. ‘S e an aon rud a thachair eadar Pàrtaidh Libearalach na Québec agus Aonadh Nàiseanta na Québec.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-muigh
* Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba
* Poileasaidhean (2021) a thaobh na Gàidhlig *(anns a’ Ghàidhlig)*

Roinn-seòrsa:Poileataigs na h-Alba
*
Balla

*Is docha tha thu a' lorg [[bàlla]]*

Se aon de thaobhan togalaich neo seòmair a tha ann am **balla**. Tha iad gu math cudromach, agus tha a ghiùlain cudthrom an togalaich, mur eil rud eile mar colbh ann.

Roinn-seòrsa:Ailtireachd
Bàlla

Tha **bàlla** neo **ball** na nì cruinn a chleachdar ann iomadh cluich. Buailear le caman, bata, cas neo làmh. 

Uaireannan tha cnag co-ionnan ri bàlla, ach aig àmannan eile, tha an ciall de “ploc” aige, mar ann camanachd-deighe.

Roinn-seòrsa:Spòrs
Ballan

*Thig “tuba” an seo. Is dòcha gu bheil thu lorg [[tiùba]] (inneal-ciùil)*

'S e soitheach a th' ann am **ballan** (**tuba**) neo **cùdainn** anns an cuirear rudan mar uisge, buntàta 7c. Cleachdar e gus aodaich a nighe cuideachd.

Roinn-seòrsa:Acfhainn
Ball-gineamhainn

Tha **ball-gineamhainn** na roinn na bodhaig a chleachdar airson gineamhainn, feis ⁊c.

* Bod
* Clachan (corp)
* Faighean
* Uchd

Roinn-seòrsa:corp
Ball-maise

Tha **ball-maise** mar nì a nì rud nas brèagha. Cuirear ball-maise air rudeigin no cudeigin gus am bi iad a’ coimhead brèagha
Roinn-seòrsa:cultar
Ball-stèidhe

Tha **ball-stèidhe** (Beurla: 'baseball') na chluich Aimearaigeanach a tha rudeigin coltach ri cuairtean, neo ann an dòigh beag criogaid. 

Thàinig bonaid bhileach à ball-stèidhe.

## Spòrs eile a tha cumanta anns na Stàitean Aonaichte
* Ball-basgaid
* Ball-coise no socair
* Ball-coise Aimearaganach
* Camanachd deighe
* Lacrosse

Roinn-seòrsa:Spòrs bhuidheann
Cuairtean

Tha **cuairtean** (Beurla "rounders") na chluich Sasannach a tha rudeigin coltach ri ball-stèidhe. Bidh daoine a’ feuchainn ri bàlla a bhualadh agus a’ ruith timcheall air cuairt.

Gu ruige deireadh an 19mh linn, bha *cluich an taighe*, gu math coltach ri cuairtean, ga chluich ann an Uibhist.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-muigh
*Rialacha (sa' Bheurla)
*An Comhairle Cluiche Corr (sa' Bheurla)

Roinn-seòrsa:Spòrs
Ball-airm

'S e nì a tha ann am **ball-airm** a chleachdar airson daoine eile a ghoirteachadh ann an cath neo sabaid.

* Beigneid
* Biodag
* Bogha is saighead
* Boma
* Claidheamh
* Cuaille
* Gunna
* Sgìan
* Tuagh

#### Buill-airm Eachdraidheil

**Liosta de bhuill-airm Albannach ré nan linntean**

**Buill-airm thràthail**

* Òrd tuaghach
* Tuagh umha
* Pìc-catha aileabart
* Biodag umha
* Bogha is saighead/Bogha-saighde
* Sleagh umha

**Buill-airm Cheilteach**

* Claidheamh ceilteach
* Truaill cheilteach
* Clogaid cheilteach
* Sgiath cheilteach
* Mór-ghath
* Sleagh Gaesum
* Carbad-catha

**Buill-airm Chruithneach**

* Tuagh Ceann-cheàrnach
* Claidheamh cruithneach
* Truaill chruithneach
* Sgiath air chumadh H
* Targaid chruithneach
* Clogaid chruithneach
* Mangonail
* (Gall)-Tromb-catha

**Buill-airm Ròmanach is Lochlannach**

* Claidheamh ròmanach
* Sgiath ròmanach
* Claidheamh lochlannach
* Truaill lochlannach
* Clogaid (chòrnach) lochlannach

**Buill-airm nam Meadhan-aoisean**

* Pìc Schiltron
* Tuagh nam meadhan-aoisean
* Claidheamh na 13mh Linn
* Claidheamh na 14mh Linn
* Clogaid Basaineid (clogaid ridire le cidhis)
* Clogaid-mhòr
* Bogha Adraig
* Trebuchet

**Buill-airm nan Cunnraichean** 

* Pìc fhada
* Claidheamh-mòr
* Claidheamh-leathann
* Currac stàilinn
* Musgaid snaphaunce
* Cuilbhear / gunna-caol
* Suaicheantas an Airm-choise
* A’ Phìob Mhòr

**Buill-airm nan Seumasach**

* Tuagh Loch Abair
* Claidheamh ceann-aisneach
* Biodag ghàidhealach
* Targaid ghàidhealach
* Daga an Dùin
* Musgaid ghlas-losgaidh
* Gunna-mòr
* Adharc-fhùdair

Roinn-seòrsa:Acfhainn
*
Parabhan

Tha **parabhan** neo **paireafain** (CnH2n+2 ;Beurla: *paraffin*) na ola air a chleachdadh mar chonnadh. Tha fàileadh annasach air.

Roinn-seòrsa:Ola
Roinn-seòrsa:Stuth
Ball-basgaid

Tha **ball-basgaid** na spòrs Aimearaganach. Se cluich a tha anns am bi daoine a’ feuchainn ri bàlla a thilgeil tro chearcall a bhios air a cheangal deich troighean os cionn an ùrlair.

Tha e coltach ri ball-lìn

## Spòrs eile a tha cumanta ann an Aimearaga
* Ball-coise (“Socair”)
* Ball-coise Aimearaganach
* Ball-stèidhe (Baseball)
* Camanachd deighe
* Lacrosse

Basgaid
Pàipear-èibhinn

Bidh **pàipear-èibhinn** làn de dhealbhan-èibhinn, neo dhealbhan-magaidh. Canar “*comic*” ris sa Bheurla (“Comaig”), m.e. : Beano, Dandy 7c. 

Tha pàipearan-èibhinn cuideachd glè fhèillmhor san Fhraing agus sa' Bheilg far an canar iad *bandes dessinées*, mar eisimpleir Asterix An Ceilteach.

## Tùsan
* Pàipear-èibhinn: Faclair LearnGaelic, Am Faclair Beag

Roinn-seòrsa:Litreachas
Sàl

Tha **sàl** a’ ciallachadh uisge saillte, neo am muir. Tha a’ mhòrchuid den uisge air a’ phlanaid na shàl mar fairgeachan, cuid de lochan mòra mar Muir Caspianach, Muir Marbh agus Great Salt Lake, agus bun na h-aibhne.

Roinn-seòrsa:Muir
Sàirdseant

Tha **sàirdseant** neo **seàirdeant** na ìre anns an t-arm neo poileas. Tha an saighdear neo poileasman a ghabhas saighdearan neo poileas eile os làimh.

Roinn-seòrsa:Dreuchdan
Mòr-chuisle

Tha dà **mhòr-chuisle** sa chorp, a' chuisle-mhòr no cuisle-chinn no *aorta* agus a' mhòr-chuisle sgamhanach.

Gu h-ainneamh tha na mòr-chuislean gan tar-suidheachadh. 'S e galar trom a th' ann.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Corp
Plastair

Tha **plàst\plastair** na còmhdach glaodhach a chuireas tu air leòn. Tha iad geal, donn neo gorm.

Roinn-seòrsa:Slàinte
Creag-ola

Is e **creag-ola** (Beurla: *petroleum*) an ola a gheibhear fo thalamh. Cleachdar e gus peatrail agus parabhan a dhèanamh.

Roinn-seòrsa:Eòlas-talmhainn
Roinn-seòrsa:Stuth
Roinn-seòrsa:Ola
Picseal

Tha **picseal** na phuing glè bheag air sgail telebhisean neo choimpiutair. Atharraicheadh iad an dath aca airson dealbh a dhèanamh. Air cuid, cha bhi ach dubh neo geal aca.

Roinn-seòrsa:Coimpiutaireachd
Peata

Tha **peata** na bheathach nach eil fiadhaich, neo a tha callda neo soitheamh, agus nach eil ag obair, mar cù-chaorach, bò neo each agus nach eil airson itheadh/bainne mar cearc, muc neo gobhar. 

Bho àm gu àm, cleachdar "peata" mar ainm dhuine, gu h-àraid clann.

## Peataichean cumanta
* Buidsidh (Budgie)
* Canari
* Cat
* Chinchilla
* Coineanach
* Crùban-coille
* Cù
* Gearra-mhuc
* Gerbil
* Hamstair
* Nathair
* òr-iasg/òradair agus mòran eisg eile.
* Piorraid
* Radan

*
Pàipear-gainmhich

Bidh **pàipear-gainmhich** na phàipear làidir le gainmhich air a glaodhadh air. Cleachdar e gus uachdaran, m.e. fiodh, a shuathadh gus am bi iad mìn agus rèidh.

Roinn-seòrsa:Acfhainn
Pinnt

Se tomhas lionna a tha ann am **pinnt**. Tha co-ionnan ris an ochdamh cuid de ghalan. Cleachdar gus leann agus bainne a reic.

Roinn-seòrsa:Tomhaisean
Balg

Tha **Balg** neo **bolg** na roinn na bodhaig sa bheil an stamag. Tha imleag air a’ bhalg.

Roinn-seòrsa:corp
Ball-dòbhrain

Tha **ball-dòbhrain** a’ ciallachadh buill beag dorch air craiceann duine. Tha e coltach ri breacadh-seunain, ach gu tric, nas motha, agus nas dorcha. Tha cuid a’ smaoineachadh gu bheil ceangail eadar buill-dòbhrain agus aillse, ach chan eil fianais math ann.

Roinn-seòrsa:corp