open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sruighlea

'S e baile a tha ann an **Sruighlea** (Beurla: Stirling). Tha e suidhichte ri taobh A' Mhonaidh Ochail ann an Alba mheadhanach. Anns na seann linntean bha Sruighlea na phrìomh-bhaile  Rìoghachd na h-Alba.

## Seann Bhaile Sruighlea

Tha Seann Bhaile Sruighlea suidhichte cruinn timcheall air Sràid Bhràghaid (Broad), Sràid Naomh Eòin (St John's) agus Slighe Naomh Mhoire fo mhùran a' Chaisteil. Tha blas agus coltas baile meadhan-aoiseach gan gleidheadh aige fhathast, le sràidean chlachan càsaichte agus pailteas de sheann dachaighean agus aitreabhan eile, is eachdraidh àraidh aig gach aon dhiubh. Tha taighean-bìdh, bùthan cofaidh, gailearaidhean ealain, taighean-tasgaidh agus taigh-cluiche ann cuideachd.

## Balla a' Bhaile

'S e Balla Sruighlea am mùr bhaile as fheàrr a tha a' mairsinn ann an Alba. Chaidh a thogail ann an 1547 mar dhìdean nuair a bha Rìgh Shasainn, Eanraig VIII, ag iarraidh pòsadh a sparradh eadar an leanaban Màiri, banrigh nan Albannach, agus Ìomhair, a mhac. Bha ionnsaighean daonnan gan toirt air Sruighlea, leis gum b' e àite-suidhe na Cùirte Rìoghail a bh' ann.

Tha slighe choisich, air ruith a' bhalla, ainmichte mar an ceum rathaid bailteil as fheàrr san Roinn Eòrpa. Bha i air a dealbhadh timcheall air 1723 agus 1791, agus chithear seallaidhean ceutach bho air a fad agus bhon iomadh suidheachan a tha oirre. 'S i cuairt iomlan a th' anns an t-slighe a ghabhar ruigsinn aig mòran ionadan san t-Seann Bhaile, cho fada ri Guildhall, agus chan eil bacadh mu choinneimh chathraichean-cuibhle no charbadan cloinne.

## Daoine cudromach
Rugadh Cathie Craigie, neach-poileataigs Albannach san 14 an Giblean 1954 ann an Sruighlea. 

## A' Ghàidhlig
Chaidh am Mòd Nàiseanta a chumail ann an Sruighlea anns na bliadhnaichean 1909, 1961, 1971 agus 1987.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Meatailt gotach

' S e seòrsa de meatailt a th' ann a meatailt gothic. Thoisich an ceòl seo aig toiseach na 1990an ann an Eòrpa, mar stoidhle eile de meatailt dìt. Tha e dioramh ag ratha de tha neo nach eil meatailt gothic: tha daoine ann aig a tha smaoint mionaideach air de tha neo chan e an stoidhle ('s e seo daonnan na daoine a tha air ag èisteachd ri bhon toiseach), ach cuideachd tha daoine ann a tha ag ratha nach eil seo ceart.

## An Ceòl

- Tha meatailt gothic caran coltachd rith meatailt dìt, meatailt dubh, agus meatailt marbh anns an stoidhle aige. 

- Tha an ceòl daonnan ainneart agus luatha, ach cuideachd nas furasta ag èisteachd rith airson mòran daoine na, mar eisimpleir, meatailt dubh. Tha seo air tàilleibh gu bheil an ceòl daonnan caran binn, ged gu bheil seinn sgreuchail air a' cleachdadh. The meur-claran, giotar fuaimearraan, agus seinneadairean boireann.

- Tha na meur-chlàran daonnan air a' dèanamh coltachd rith rudeigin eile, mar fìdheall neo coisear.

- Tha na faclan daonnan mu dheidhinn sgeulachdan romansach aig a tha deireadh mì-thoilichte, neo creideamh, neo faireachdainnean mar mì-thoilichte neo eu-dòchas.

- Daonnan tha dha seinneadairean ann, fear a tha a' seinn mar ann an meatailt dubh, agus tè a tha a' seinn ann an dòigh nas clasaigeach ('s e an t-ainm den stoidhle seo seinn "Beauty and the Beast". Ach cuideachd tha còmhlanan le tè a tha a dèanamh "death grunt", neo fear a tha a' seinn ann an dòigh chlasaigeach, neo còisirean, neo aireabh sam bith de seo...!

- Chan eil àileach sònraichte aig an ceòl, tha e eadar-dhealaichte airson diofar òrain.

## Eachdraidh

Bha beagan a' tachairt le meatailt gothic anns na 1980an, nuair a bha còmhlanan mar Samhain agus Christian Death a' cur ri chèile ròc gothic agus rudan bho meatailt dìm. Cuideachd, bha àileach caran "gothic" air feadhainn de na claran aig Celtic Frost (ged a bha iad nas cudthromach gu meatailt dubh.

Ach thoisich an ceòl gu lèir aig toiseach na 1990an, le còmhlanan anns an tuatha de Sasainn, a thug an fuaim de a chiad ceòl goth anns na 1980an, agus cur e ri chèile leis an fuaim a tha aig Black Sabbath agus còmhlanan eile meatailt dìt. ' S e an ceòl seo - "doom-death" - a' chiad ceum gu meatailt gotach. 'S e Paradise Lost, My Dying Bride agus Anathema còmhlanan cudthromach gun stoidhle seo.

Cuideachd, ann an dùthchannan mar Nirribhidh, bha còmhlanan mar Theatre of Tragedy agus Tristania a' toirt rudan bho meatailt dubh gun fuaim aca.

Bha na còmhlanan aig an toiseach den ceol, mar Paradise Lost a' cleachdadh seinneadairean boireann anns an ceòl aca (mar eisimpleir air an clar "Gothic" aig Paradise Lost, a tha feadhainn a' smaointinn thug an t-ainm gun stoidhle), ach 's e The Gathering, còmhlan às an Òlaind a rinn e an toiseach.

Latha an-diugh, tha meatailt gotach nas soirbheachail anns a' Ghearmailt, an Òlaind, agus Nirribhidh. Cuideachd tha e a' faighinn nas soirbheachail anns na dùthchannan de Eòrpa an ear.

Roinn-seòrsa:Modhan-ciùil
Henrik Larsson

'S e **Henrik Larsson** MBE (b. 20 an t-Sultain, 1971 ann an Helsingborg) cluicheadair ball-coise bhon an t-Suain. Thoisich e air a chluich ball-coise aig aois 17 airson an sgioba Högaborg anns an t-Suain agus an uairsin ghluais e gu Helsingborg IF agus Feyenoord. Ann an 1997 ghluais e gu Celtic bho Feyenoord airson mu *£650,000*. Chuir e seachad seachd bliadhna ann an Glaschu agus anns an àm sin fhuair e 242 tadhal ann an 315 gèam. Ann an 2004 dh'fhàg e Celtic airson FC Barcelona. Cha robh e a' cluich cho tric an sin ach fhathast fhuair e 12 tadhal ann an 33 gèam agus anns an gèam mu dheireadh aige rinn e an dà thadhal aig Barcelona an aghaidh Arsenal anns an final de Cupa na Roinn-Eòrpa ann am Paris ; a' chiad fhear airson Samuel Eto'o agus an dara fear airson Julian Belletti. Ann an 2006 thill e do Helsingborg IF leis an teaghlach aige airson cluich dhan sgioba leis an robh e mar òganach.

Roinn-seòrsa:Cluicheadairean Ball-coise
Roinn-seòrsa:Celtic
Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Suain
Adolf Butenandt

B' e **Adolf Friedrich Johann Butenandt** (Bremerhaven 24 am Màrt 1903–München 18 am Faoilleach 1995) am bith-cheimigear Gearmailteach a bhuannaich an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 1939 còmhla ri Leopold Ružička, airson na h-obrach aca air brodagan gnè, ach dhiùlt an riaghaltas Nàsach e an duais fhaighinn. Rugadh e ann an Lehe, faisg air Bremerhaven, is dh'ionnsaich e ceimigeachd aig Oilthigh Mharburg is Oilthigh Ghöttingen. Sgrìobh e a theusais fo Adolf Windaus aig Göttingen. Chaidh e do Dhanzig ann an 1933 is Dahlem ann an 1936 far an deach e na cheannard Institiud Kaiser Wilhelm airson Bith-cheimigeachd. Rannsaich e ceimigeachd na gintinneachd an siud. Chaidh an t-institiud a ghluasad do Thübingen ann an 1944 is chaidh e na ollamh aig Oilthigh Tübingen. Bha e cuideachd na cheann-suidhe an t-Institiud Max Planck eadar 1960 is 1972. Ghabhadh e ri Nàsachd.
 
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Ceimigeachd
Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Ceusair

'S e **Ceusair** an t-ainm air na h-Ìompaire Gearmailteach. Chaidh an Ìompaireachd Ghearmailteach a stèidheachadh ann an 1871 aig seirbheis ann an Lùchairt Versailles, gu mòr mar thoradh air an obair aig Otto von Bismarck.

* Ceusair Uilleam II

Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Rolling Stone

Is e **Rolling Stone** iris Aimeirigeanach mu dheidhinn ciùil agus cultair poblaich.

Nochdaidh iris ùr gach cola-deug. An-diugh, foillsichear e ann an ochd dùthchannan deug, Sìona, na h-Innseachan agus An Ruis nam measg.

Chaidh a stèidheachadh ann an San Francisco ann an 1967 le Jann Wenner (a tha fhathast na dheasaiche) agus sgrùdaire-ciùil Ralph J. Gleason. An toiseach bha e a' dol còmhla ris agus ag iomradh air a' chultar hippie a bha cumanta den àm. An toiseach bha iad cuideachd a' cur astair eadar iad fhèin agus na beachdan bunasach aig pàipearan eile coltach riutha ach tro na seachdadan bhiodh susbaint aig feadhainn dhe na pìosan aca a' beantainn barrachd ri saoghal poileataigs gu h-àraid tro Hunter Thompson nuair a thòisich e air sgrìobhadh dhaibh. Chuidich an iris tòiseachadh dreuchdan daoine mar Cameron Crowe is Greil Marcus am measg feadhainn eile.

Anns na h-ochdadan bha an iris a' fàs na bu corporra agus bha feadhainn de na sgrìobhadairean aosta a' fàgail agus feadhainn ùra a' gabhal nan àitean aca. Tric a-nis bhiodh e cumanta luchd-cleasaiche fiolm a bhith air a chòmhdach an àite rudan neo daoine co-cheangailte ri ceòl. 

Ann an 2004, airson cumail dè bha iad a' faicinn mar an '50mh cò-là-breith aig roc', chuir iad ri chèile sreath de chlàran mar 'The 500 Greatest Albums of All Time' a' moladh agus ag aithneachadh euchdan eachdraidheil anns an seòrsa ciùil seo.

## Ceanglaichean a-mach
* Làrach-lìn oifigeil

Roinn-seòrsa:Meadhanan
Roinn-seòrsa:Ceòl
Roinn-seòrsa:Irisean Aimeirigeanach
Roinn-seòrsa:Irisean Ceòl
Roinn-seòrsa:Naidheachdan ciùil
Cogadh nam Boer

Bha dà chogadh ann ris an canar na Cogaidhean Boer. Cha mhòr nach robh na tìreachasan Duitseach (Boer) ann an Afraga a Deas air an cuairteachadh le tìreachasan Breatannach. Thug seo còmhstri agus teinnteachd, agus gu dearbh cogadh, mun cuairt ann an 1880-1881 agus 1899-1902. Sheas na Beorich na b' fhaide na bha dùil an aghaidh cumhachd na h-Ìompaireachd Bhreatannaich agus thug a' Ghearmailt taic dhaibh. Thug seo dhachaigh air Breatainn gun robh feum aice air càirdean eadar-nàiseanta.

Roinn-seòrsa:Boer
Roinn-seòrsa:Afraga a Deas
Roinn-seòrsa:An Cogadh Mòr
Roinn-seòrsa:Impireachdan
Ceusair Uilleam II

B' e ìmpire Gearmailteach agus Rìgh na Pruise (Gearmailtis: *Deutscher Kaiser und König von Preußen*)  a bha ann an **Ceusair Uilleam II** (*Friedrich Wilhelm Viktor Albrecht*). Rugadh e ann am Berlin 27 am Faoilleach 1859 agus chaochail e ann an Doorn 4 an t-Ògmhios 1941.

Bha e na ogha dhan Bhan-righ Bhictòria aig an Rìoghachd Aonaichte. Chaidh e na ìmpire agus na rìgh ann an 1888 an dèidh do athair, Friedrich III, a bhàsachadh. Chuir e Otto von Bismarck, seannsalair na Gearmailte, às a dhreuchd ann an 1890. Bha mòr-spèis aige do Bhreatainn agus gu h-àraidh do chabhlach Bhreatainn agus 's ann fo esan a chaidh a' Ghearmailt a chogadh anns an Cogadh Mòr. Leig e a chrùn dheth ann an 1918 an dèidh do dh'ar-a-mach anns a' Ghearmailt is chaidh e do Dhoorn anns na Tìrean Ìsle. 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:An Cogadh Mòr
Na Balcain

'S e na Balcain leth-eilean anns an Roinn Eòrpa leis a' Mhuir Adriach air aon taobh agus am Muir Dubh air an taobh eile. Bha iad fada fo smachd Impireachd nan Otomanach mu dheas ach, aig toiseach na ficheadamh linne, bha iad fo bhuaidh Rìoghachd na h-Ostaire 's na h-Ungaire a bha tuath orra. Bha daoine ann an sgìrean Slàbhach mar Bhosna agus an t-Sèirb ag iarraidh a bhith gu tur neo-eisimeileach bho smachd na h-Ostaire agus bha iad a' coimhead ris an Ruis airson taic.

Roinn-seòrsa:Na Balcain
Balcain
George W. Bush

Chaidh **George W. Bush** (rugadh 6 an t-Iuchar, 1946) a thaghadh mar ceann-suidhe nan Stàitean Aonaichte ann an 2000 agus bhuannaich e an dara thaghadh aige ann an 2004. 'S e Poblachdach a th' ann am Bush agus mus robh e na ceann-suidhe 's e Riaghladair Texas a bh' ann. S' ann bho Midland ann an Texas a bhuineas e agus tha tuathanas aige ann an Crawford faisg air Waco. 'S e ceann-suidhe a bh' ann an athair, George H. W. Bush, cuideachd a sheas eadar 1988 agus 1992. 

Tha George Bush pòsta ri Laura agus tha dà nighean aca a tha nan caignich; Jenna agus Barbara. Chaidh a' bhreith ann an Connecticut agus a dh'fhoghlam mar oileanach aig Oilthigh Yale, oilthigh ainmeil aig a tha deagh-chliù. Gidheadh, cha do ghabh e deagh-chomharran. 

'S e pìleat a bh' ann aig àm Chogadh Bhiet-Nam ach cha do ghabh è pàirt ann. Ann an 1972, chuir feachd an adhair à rèim Bush oir nach do dh'fhreasgair e deuchainn riantanach.

Anns an taghadh airson ceann-suidhe na Stàitean Aonaichte an 2000 bha tòrr trioblaid aca ann am Florida le no bhòtaichean agus cha robh mòran cinnteach co a bha air buannachadh agus cha deach aonadh a ruighean air co a bh' ann airson coir is mìos agus feum aig an Àrd Chùirt sùil a thoirt air cùisean agus taghadh co a bha air buannachadh. Thagh iad stad a chuir air na conntaidhean agus na ath-chunntaidhean agus dh'fhoillsich iad gur è Bush a bha air buaidh fhaighinn agus a bhiodh na Cheann-suidhe. Chaidh pìos mhòr den sluagh ann an Ameireaga an aghaidh an seo agus bha tòrr feargach mu dheidhinn.

Sheas Bush a-rithist anns an taghadh airson ceann-suidhe ann an 2004, le John Kerry an seanaiche bho Massachusetts a seasamh na aghaidh airson am Pàrtaidh Deamocratach agus bhuannaich è airson an dara àm .

An dèidh na ionnsaighean sgeimhleadh a thachair air an 11 den t-Sultain, ris an canar 9/11, dh'òrdaich Bush ionnsaigh air Afghanistan agus ann an 2003 Ioràc. Chaidh gach dùthaich a chuir fo cheannsail agus greim fhaighinn air prìomhaire na h-Ioràc, Saddam Hussein agus e a-nis air dheuchainn aig cùirt airson droch-gnìomhan aige nuair a bha è an cumhachd. Tha taghaidhean saor aca ann an Ioràc a-nis airson a chiad turas ach tha tòrr bhlàr is trioblaid a dol fhathast agus feagal ann gum toisich cogadh agus aramach san dùthaich.

Bha a' chuid mhòr den t-saoghal an aghaidh an cogadh ann an Ioràc agus iad a smaoineachadh gur è mearachd a bh' annta gus gun robh e cearr agus fiù olc a dhol a steach don dùthaich mar a chaidh. Tha feadhainn eile, gu h-àraidh luchd leanmhainn Bush, a smaoineachadh gu bheil na cogaidhean an Afghanistan agus Ioràc, mar pàirt den "War on Terrorism" a dh'fhoillsich Bush an dèidh 9/11, eiseal airson na Stàitean Aonaichte, agus an t-saoghal gu mòr, a chumail saor agus sàbhailte. 'S e aon de na rudan a tha Bush agus Aimeireaga a feuchainn ri dhèanamh le na cogaidhean deamocrasaidh a leasachadh anns na sgìrean, gu h-àraidh an Ear Mheadhanach.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Cinn-shuidhe nan Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Neach-sluagh-iùl
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Eaconamaiche

'S e **eaconomaiche** neach a bhios a' rannsachadh, a' cruthachadh agus a' cleachdadh smuaintean no teòirig eaconomachd agus a' bhios a' sgrìobhadh mu poileasaidhean eaconomachd.

## Eaconamaichean traithe
* Richard Cantillon
* David Hume
* William Stanley Jevons
* Thomas Malthus
* Karl Marx
* Carl Menger
* John Stuart Mill
* Franz Oppenheimer
* David Ricardo
* Jean-Baptiste Say
* Adam Smith
* Liudmyla Suprun
* Léon Walras
* Max Weber

### Daoine a rinn buaidh cudromach air eaconamachd

## Faic cuideachd
* Duais Nobel ann an Eaconomachd

Roinn-seòrsa:Eaconomachd
Roinn-seòrsa:Dreuchdan
Sruth na Maoile

Is e **Sruth na Maoile** (Beurla: *Straits of Moyle*, Gàidhlig na h-Éireann: *Sruth na Maoile* cuideachd) an t-ainm a tha air pìos na mara as cuinge eadar Alba an iar-dheas (Cinn Tìre) agus Èirinn an ear-thuath (Aontraim).

Tha prìomh-bhaile Ulaidh, Beul Feirste, na laighe air an t-Sruth. Bidh dà aiseag a' dol a h-uile latha eadar Càrn Rìoghain ann an Siorrachd Àir agus Beul Feirste is Latharna na h-Èireann.

Roinn-seòrsa:Alba
Roinn-seòrsa:Èirinn
Cànan Oifigeil

'S e *cànan oifigeil* cànan aig a bheil inbhe laghail àraid ann an dùthaich, stàit no tìr sam bith eile. Mar is àbhaist, bidh riaghaltasan ga chleachdadh mar phrìomh chànan buidhnean reachdail an nàisein, ged 's iomadh dhùthaich far am feumar cànanan eile a chleachdadh gus sgrìobhainnean riaghaltais a dhèanamh ann. Ann an cuid de dhùthchannan, tha àite aig an cànan ann an cùmhnant na dùthcha. Tha barrachd air aon chànan aig dùthchannan mar Chanada agus Singeapòr, ach lorgaidh tu dùthaich mar na Stàitean Aonaichte no an Rìoghachd Aonaichte far nach eil cànan oifigeil ann ( ged is e Beurla an cànan oifigeil *de facto* anns na h-eisimpleirean ud).

Roinn-seòrsa:Cànanachas
Roinn-seòrsa:Poileataigs
A' Ghearmailt

'S e dùthaich anns an Roinn-Eòrpa a tha anns **a' Ghearmailt** (ainm oifigeil: **Poblachd Fheadaraileach na Gearmailt**). Tha crìochan aice leis an Danmhairg, gun ear leis a' Phòlainn agus le Poblachd nan Teacach, gu deas leis an Ostaire agus an Eilbheis agus gun iar leis an Fhraing, a' Bheilg agus an Òlaind agus le Lucsamburg. 'S e Berlin prìomh bhaile na Poblachd.

## Eachdraidh
Bha an dùthaich gu mòr an sàs gnothach Tràilleachd thar a' Chuain Shiar eadar an 16mh Linn agus an 19mh Linn. B' ann fo stiùir Adolf Hitler agus am Pàrtaidh Nàsach bho 1933 gu ruige 1945 's a bha A' Ghearmailt. Rinn Nàsachd fìor dhroch sgrios air an t-saoghal.

## Roinnean
Tha 16 sgìrean mòra ann ris an canar *Bundesländer*. Tha cumhachd phoileataigeach aca fèin.

* Baden-Württemberg
* Bayern
* Berlin
* Brandenburg
* Bremen
* Hamburg
* Hessen
* Mecklenburg-Vorpommern
* Nordrhein-Westfalen
* Rheinland-Pfalz
* Saarland
* Sachsen
* Sagsainn Iosail
* Sagsainn-Anhalt
* Schleswig-Holstein
* Thüringen

## [[Oilthighean aosmhor]] anns a' Ghearmailt

* Oilthigh Chologne
* Oilthigh Erfurt
* Oilthigh Halle-Wittenberg
* Oilthigh Heidelberg
* Oilthigh Leipzig
* Oilthigh Rostock

## Sgrìobhadairean cliùiteach às a' Ghearmailt
* 1819 - 1898 Theodor Fontane
* 1846 - 1926 Rudolf Christoph Eucken (Duais Nobel ann an Litreachas 1908)
* 1862 - 1946 Gerhart Johann Robert Hauptmann (Duais Nobel 1912)
* 1873 - 1934 Jakob Wassermann
* 1875 - 1955 Thomas Mann (Duais Nobel 1929)
* 1877 - 1962 Hermann Hesse (Duais Nobel 1946)
* 1917 - 1985 Heinrich Böll (Duais Nobel 1972)
* 1927 - 2015 Günter Grass (Duais Nobel 1999)
* 1953 Herta Müller (Duais Nobel 2009)

## Bailtean mòra
Seo liosta nam bailtean as motha anns a' Gearmailt:
* Berlin
* Hamburg
* München
* Köln
* Frankfurt
* Stuttgart
* Düsseldorf
* Dortmund
* Essen
* Bremen

## Tùsan


## Dealbhan


Faidhle:Germany map.gif|a' Ghearmailt
Faidhle:Deutschland topo.png|Cruth na tìre
Faidhle:Besatzungszonen ohne text.png|Cumhachdan an dèidh An Dàrna Cogaidh
Faidhle:Brandenburger Tor Blaue Stunde.jpg|Berlin, Geata Bhrandenburg
Faidhle:Flößerbrücke-mit-skyline001.jpg|Frankfurt
Faidhle:Duesseldorf-Rheinkniebruecke.jpg|Düsseldorf
Faidhle:Munich skyline.jpg|München
Faidhle:Cologne Cathedral.jpg|Àrd-eaglais Chologne
Faidhle:Goethe Schiller Weimar.jpg|Weimar, clach-chuimhne Goethe
Faidhle:Ruegen-kreidefelsen.jpg|Rügen


## Tuilleadh leughaidh
* Fionnlagh MacSuain. 1978. 'Air Bruaichean na Rhein', *[[Gairm]]* 101 (1977-78), 13-18. Iomraidh mun turas a rinn còisir-sgoile dhan Ghearmailt ann an 1976 le dealbhan dhen chòisir. 

Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:An Roinn-Eòrpa
*
Seachd

'S e film Gàidhlig le Simon Miller a tha ann an **Seachd**, 's esan na stiùiriche airson a chiad uair, stòiridh le Simon Miller agus Joanne Cockwell. Tha a chleasaiche òg Pàdruig Moireasdan ann còmhla ris a' bhàrd is sgrìobhaiche Aonghas Pàdraig Caimbeul. Thoisich filmadh anns a' Ghiblean 2006 timcheall air Am Bioran Do-Ruigsinneach aig mullach an Sgurr Deirg sa Chuiltheann anns an Eilean Sgitheanach, agus chrìochnaich e anns an Ògmhios 2006. Bha prìomh-taisbeanadh an fhilm aig an Celtic Media Festival (https://web.archive.org/web/20070203030532/http://www.celticfilm.co.uk/) anns a' Mhart 2007.

## Sgeulachd
Làn fhìrinn na sgeòil. Tha Aonghas air a bhith air tòir na fìrinn o òige, miann a tha a' teannachadh na inntinn 's na chorp nuair a thuigeas e gu bheil am bàs gu laighe air a sheanar. Tha fios aig Aonghas gu bheil an t-àm dha eòlas a chur air an fhìrinn mu bhàs a phàrantan 's cuideachd mu sgeulachdan a sheanair, sgeulachdan iongantach, eagalach a thug air cuairt tro eachdraidh nan Gaidheal iad. Tha Aonghas 's a sheanair a' gabhail aon chuairt eile còmhla, cuairt a tha gan toirt gu mullach Sgùrr Dearg 's gu fìrinn ris nach robh dùil sam bith.

## Sgioba nan cleasaichean
* Aonghas Pàdraig Caimbeul mar an seanair
* Pàdruig Moireasdan mar Aonghas (aois 9)
* Colla Dòmhnallach mar Aonghas (aois 20)
* Dolina NicGillFhinnein mar an t-seanmhair
* Daibhidh Walker mar Eairdsidh
* Winnie Brook Young mar Mhàiri
* Crìsdean Dòmhnallach mar Dhonnchadh
* Annie NicLeòid mar Akira Gunn
* Calum MacFhionghain mar an Draoidh
* Scott Handy mar Patrick Loch
* Toby Robertson mar an Diùc
* Màrtainn Mac an t-Saoir mar athair Akira
* Iain Macrae mar an Dòmhnallach
* Vidal Sancho mar an Spàinnteach
* Isabel NicRath mar Shìleas
* Meg Bateman mar màthair Shìleas
* Teàrlach Quinnell mar each-uisge
* Kathleen NicAonghais mar Chatrìona
* Eòghainn MacFhionghain mar Chalum
*  Aonghas MacDhòmhnaill mar am mac bu sine
* Kathleen NicDhòmhnaill mar Eilis NicLeòid
* Iain “Seonachan” MacLeòid mar Ailig
* Aonghas Iain MacDhòmhnaill mar Eòghainn
* Lachlan Graham mar neachleanmhainn
* Niall Caimbeul mar gheàrd/neach-ciùil
* Coinneach MacEalair mar shaighdear
* Jim Sutherland mar neach-ciùil
* Marian Lloyd mar neach-ciùil
* Iseabail Strachan mar neach-ciùil
* Fiona NicAsgaill mar neach-ciùil

## Riochdachaidh
Ri thighinn…

## Ceangalan a-muigh
*Làrach lìn oifigeil (www.seachd.com)
*Seachd air Myspace (www.myspace.com/seachd)
*Aonghas Pàdraig Caimbeul (www.apc.gaidhlig.org)

Roinn-seòrsa:Film
Roinn-seòrsa:Gàidhlig
Roinn-seòrsa:An t-Eilean Sgitheanach
Wicca

'S e creideamh pàganachd a tha ann an **Wicca**, a bhitheas a' gabhail a-staigh cleachadh draoidheachd, gu tric.

## Barrachd fiosrachaidh
* Clàr nan ceanglaichean na h-Wicca an oibre-ceangail na ban-dè
* ''An Gràn-ubhal: An Leabhar-là Eadar-Dùthchail nan Rannsachaidhean na Nuadh-phàganachd''
* Samhlaichean na h-Wicca
* Wicca - ReligionFacts.com aithris air an Wicca
* Wicca, an Creideamh - à ReligiousTolerance.org
* Wiccanaich agus Crìosdaidhean: Roinn nan Dùbhlanan Aontachaile à Jesus.com.au
* PaganWiki.org
* Esoterica Bichaunt

Roinn-seòrsa:Nua-phàganachd
Roinn-seòrsa:Nua-ghluasadan cràbhach
Roinn-seòrsa:Buidseachd
Alpaca

'S e mamal a tha ann an **Alpaca** (*[[Vicugna pacos]]*) a tha coltach ri lama, agus càirdeil ris a' chàmhail.

Roinn-seòrsa:Càmhal
Roinn-seòrsa:Mamalan
Apa

'S e mamal a tha ann an **apa**  (iolra: apaichean) mar mhuncaidh gun earball. Tha daoine nan seòrsa apaichean.

'S e apaichean a tha ann an goiriolathan is tiompansaidhean. Tha iad coltach ri daoine san cruth aca, agus bidh làimh, gàirdeanan is dà chas orra. Tha iad tuigseach, agus cleachdaidh cuid cànan is acfhainn.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Prìomhaid
Roinn-seòrsa:Mamalan
Asal

'S e mamal a tha san **asal** is tha a choltas car mar each beag le cluasan fada air.

## Eachdraidh
Tha an t-asal (*equus asinus*) a' tighinn on asal fhiadhaich Afraganach, gèineas aig a bheil trì fo-ghèineasean:
* an t-asal Atlasach
* an t-asal Nùbach
* an t-asal Somàilleach
Chan eil cinnt dè an fho-gh on dàinig an t-asal taighe ach 's iad na h-Èiphitich aig an robh e an toiseach faisg air 6000 bliadhna air ais.

## Sa chultar
Tha sgeulachdan mu asail cumanta sa Bhìoball. Mharcaich Ìosa asal, nuair a chaidh e gu Ierusalem.

Roinn-seòrsa:Each
Roinn-seòrsa:Mamalan
Aardvark

'S e mamal Afraganach a tha ann an **aardvark** (*Orycteropus afer*).

Tha an t-ainm a' ciallachadh "muc-thalmhainn" sa Afrikaans (*aarde* talamh, *varken* muc), ged nach eil an aardvark na sheòrsa muc idir. 

## Aardvarkaichean agus Alba
Rinn Elizabeth Balneaves film mu dheidhinn aardvark a chaidh a ghluasad à Afraga gu sù anns an Rìoghachd Aonaichte.

## Dealbhan

Faidhle:Porc formiguer.JPG
Faidhle:Orycteropus afer.jpg
Faidhle:Erdvarkgat, Dingaanstat.jpg
Faidhle:Orycteropus afer01.jpg
Faidhle:Aardvarks.jpg
Faidhle:Orycteropus afer by OpenCage.jpg
Faidhle:Erdferkel-drawing.jpg
Faidhle:Aardvark skeleton mount.JPG
Faidhle:Orycteropus afer Skull by OpenCage.jpg
Faidhle:Aardvark area.png


## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Aardvark
Roinn-seòrsa:Mamalan
Ialtag

'S e mamal beag a tha ann an **ialtag** aig a bheil sgiathan. Tha iad rud beag coltach ri luch, ach tha cluasan mòra orra. Thig iad a-mach air an oidhche gu h-àbhaisteach.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Mamalan
Los-leathann

'S e mamal a tha ann an **los-leathann** (Beurla *beaver*; "beubhair"/"biobhair").

Mhair an t-ainm “los-leathann” ann an Lochabar gu deireadh an 18mh no toiseach an 19mh Linn, rud a tha a’ toirt oirnn creidsinn gun robh na biastan sin dùchasach ann an Albainn suas dhan àm sin.  Chan eil am facal *los* bitheanta ann an Gàidhlig an latha an-diugh, ach a-mhàin san t-seagh “torradh, sliochd, beachd”, ach is e “llost” am facal àbhaisteach air ‘earball’ anns a’ Chuimris.

## Dealbhan

Beaver.jpg


## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2014-11-21: Buaidh nam bìobhairean na buannachd
* BBC Naidheachdan 2016-11-25: Cead-fuirich ga thoirt do bhìobhairean
* BBC Naidheachdan 2021-02-18: Baile Mòr nam Bìobhairean *(an los-leathann san [[Abhainn Tatha]] ann am [[Peairt]])*
* FAQ: How do we know that beavers were once in Scotland? *(Sa Bheurla, mu’n ainm los-leathann)*

Roinn-seòrsa:Creimiche
Roinn-seòrsa:Mamalan
Yak

Tha **yak** (neo "Iac"), *Bos grunniens*) na sheorsa mamal, a tha a' fuireach ann an Tibet agus Beanntan Himalaya. Tha iad ag obair comhla ri tuathanaich agus croitearan.

Roinn-seòrsa:Bó
Roinn-seòrsa:Mamalan
Urial

'S e seòrsa caorach fiadhaich a tha ann an **Urial**. 'S iad "shapo" is "arkhar" ainmean eile aige.

Tha iad a' fuireach ann am beanntan na Ruis, Phacastain, nan Innseachan, agus Meadhan Àisia.

## Dealbhan

Faidhle:Urial-map.png


Roinn-seòrsa:Bó
Roinn-seòrsa:Mamalan
Wombat

Se seorsa pocanach (marsupial) a tha ann an **wombat**. Mar moran pocanaich eile, tha iad a' fuireach ann an Astrailia. Tha ceithir casan gearr aca, agus tha earball beag orra. Tha iad 1 m (3 troighean) a dh'fhaide. Tha an t-ainm a' tighinn a canan Eora, na tusaich den Sydney.

## Dealbhan

Haarnasenwombat (Lasiorhinus krefftii).jpg|thumb|right|250px|Wombat


Roinn-seòrsa:Pocanach
Roinn-seòrsa:Mamalan
Tìgear

Tha **tìgear** (*Panthera tigris*) na shineach glè mhòr a tha feòil-itheach. Tha iad nam mamalan, agus anns an teaghlach Felidae (cait), gèineas Panthera. Is an tìgear an cat is motha agus as cumhachdaile ri fhaighinn an-diugh. Tha a' mhòrchuid (80%) a' fuireach anns na h-Innseachan neo anns na dùthchannan ri taobh.

Roinn-seòrsa:Cat
Roinn-seòrsa:Mamalan
Each-mara (mamal)

'S e mamal a tha ann an **each-mara** (Laideann: *Odobenus rosmarus*; Beurla *walrus*). 

'S e rud eadar-dhealaichte a tha ann an *[[each-mara (iasg)]]* agus each-uisge.

Tha trì fo-sheòrsa ann:
* *[[Odobenus rosmarus rosmarus|O. rosmarus rosmarus]]*
* *[[Odobenus rosmarus divergens|O. rosmarus divergens]]*
* *[[Odobenus rosmarus laptevi|O. rosmarus laptevi]]* (deasbair)

## Dealbhan

Faidhle:15 Walross 2001.jpg|*[[Odobenus rosmarus rosmarus]]*
Faidhle:17 Walross 1999.jpg|*Odobenus rosmarus rosmarus*
Faidhle:7 Walross 1999.jpg|*Odobenus rosmarus rosmarus*
Faidhle:8 Walross 1999.jpg|*Odobenus rosmarus rosmarus*
Faidhle:Noaa-walrus17.jpg|*[[Odobenus rosmarus divergens]]*
Faidhle:Round Island-3.jpg|*Odobenus rosmarus divergens*
Faidhle:Noaa-walrus31.jpg|*Odobenus rosmarus divergens*
Faidhle:WalrusLyd2.png
Faidhle:Odobenus rosmarus distribution.png
Faidhle:Walross-Odobenus rosmarus-World.png|*Odobenus rosmarus*


## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2023-02-28: Uàlras mòr air chuairt am Muile

Roinn-seòrsa:Each-mara
Roinn-seòrsa:Mamalan
Mathan

Tha **mathan** (iolra: mathain, mathanan) na shineach glè mhor a tha feòil-itheach. 

### Seòrsaichean mathain

* Mathan bàn (Beurla: *polar bear*)
* Mathan molach (Beurla: *grizzly bear*)

Ged a tha an t-ainm “mathan” air mathanan coala, chan e mathan dha-rìreabh a tha annta.

## Am sa litreachas
* Paddington Bear 
* Panserborne
* Pooh Bear

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Mathan
Roinn-seòrsa:Mamalan

## Ceanglaichean a-mach
* ScotlandsNature.blog: Mac-talla a’ Mhathain air Tìr *(mathain ann an ainmean-àite an Albainn)*
* BBC Naidheachdan 2021-03-01: 'S dòcha nach eil cho fada bhon chaidh am mathan à bith an Alba *(aithris-fuaime 4:26)*
Cat

'S e mamal feòil-itheach a tha ann an **cat** (*Felis catus* neo *Felis silvestris catus*). Tha iad a' seilg luch is radan agus tha iad sùbailte is math air leum. Bidh iad a' cadail gu minig, agus airson ùine fada.

* Cat Manainneach

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2014-11-11: Glèidhteachas chat fhiadhaich
* BBC Naidheachdan 2015-03-04: Cùmhnadh nan Cat-fiadhaich
* BBC Naidheachdan 2015-09-01: Dìon a' chait-fhiadhaich
* BBC Naidheachdan 2016-01-27: Cait fhiadhaich an Inbhir Pheofharain?
* BBC Naidheachdan 2019-02-27: Cait-fhiadhaich “ann an cunnart” *(aithris-bhideo 2:32)*
* BBC Naidheachdan 2019-11-19: Leigear cait-fhiadhaich ma sgaoil
* BBC Naidheachdan 2021-03-16: Pròiseact àlachaidh a' chait fhiadhaich air tòiseachadh

Roinn-seòrsa:Cat
Roinn-seòrsa:Mamalan
Roinn-seòrsa:Peataichean
Each (soilleireachadh)

Is iomadh ciall aig "each".

Is docha tha thu a' lorg -

* Each (mamal)
* Each-aibhne (hippopotamus)
* "each-iarainn" no càr
* Each-mara (iasg) (Sea horse)
* Each-mara (mamal) (Walrus)
Wildebeest

Tha an **wildebeest** (Duitsis: *wild* "fiadhaich" agus *beest* "biast, béist,  beathach, bò") neo **gnu** (Xhosa: *ingqu*, San *!nu:*) na sheòrsa mamal an Afraga sa ghenus *Connochaetes*. Tha e coltach ri bò.

Roinn-seòrsa:Wildebeest
Roinn-seòrsa:Antalop
Roinn-seòrsa:Mamalan
Madadh-allaidh

Tha **faol** (neo **madadh-allaidh**, **gladaman** ⁊c), (*Canis lupus*), na mhamal glè mhòr a tha na fheòil-itheach, san òrdugh Carnivora. Bha iad cumanta ann an Alba aig aon am. Tha an aon sinnsearachd aig a' chù agus aig an fhaol.

## Ceanglaichean a-mach
* Sinapu
* International Wolf Center
* Mission: Wolf
* Canids.org
* Wolf Park
* The Iberian Wolf
* Species Overview at Enature.com
* The National Wildlife Federation
* Click for Wolves
* Defenders of Wildlife

Roinn-seòrsa:Cù
Roinn-seòrsa:Mamalan
Anaconda

Is e **anaconda**  (iolra: *anacondathan*) seòrsa nathair mòr, a tha a' fuireach anns an Amazon.

'S e *Anaconda* ainm air film còmhla ri Jennifer Lopez cuideachd.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Snàigean
Boa

'S e seòrsa de nathair mhòr a tha ann am **Boa**. Tha iad uile san teaghlach "boidae".

Roinn-seòrsa:Snàigean
Crogall

'S e seòrsa snaigean mòr a tha ann an **crogall**. 'S iomadh seòrsa ann agus tha iad uile anns an teaghlach "Crocodylidae". Tha alligators agus caimans san ordugh crocodilia (teaghlach Alligatoridae), agus an gharial (teaghlach Gavialidae).

Roinn-seòrsa:Snàigean
Muir-seilche

'S e seòrsa snàigein a tha ann an **muir-seilche** (Beurla: *turtle*; “turtur”). Tha iad coltach ri crùban-coille, ach bidh iad a’ fuireach sa mhuir is na lochan. Uaireannan, ithidh daoine an fheòil aca.

Roinn-seòrsa:Snàigean
Ailigeutair

'S e snaigean mòr a tha ann an **ailigeutair** coltach ri crogall (iolra: ailigeutairean). Tha iad a' fuireach ann am Florida agus a' Mhuir Cairibianach.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Snàigean
An Laitbhe

Is e dùthaich anns an Roinn-Eòrpa an Ear a tha anns **an Laitbhe** neo **Laitbhia** neo **Latbhia**.
Tha ainmean eile oirre san eachdraidh: *Lattonia*, *Lettonia* neo *Lettland*. Tha crìochan aice leis an Eastòinia anns an tuath, le Liotuàinia san taobh a deas, agus leis an Ruis agus leis a' Bhealaruis anns an ear. Tha am Muir Baltach ann an àirde a tuath na dùthcha. Tha Riga na prìomh-bhaile.

## Eachdraidh
* Co-fhlaitheas na Pòlainn - Liotàinia (1569 - 1795)  Ann an 2009 ghabh an dùthaich ri NATO.

## Daoine ainmeil
*Max Erwin von Scheubner-Richter, (1884 - 1923). Neach-teòiridh Nàsach.
*Wilhelm Ostwald

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Pàrlamaid na Laitbhe (Saeima)
* Na Ministearan 
* Baltic Times&nbsp;— Naidheachdan na seachdaine na Laitbhe, (Beurla), foillsichte ann an Riga
* an Laitbhe  ann an Wikivoyage

Roinn-seòrsa:An Roinn-Eòrpa
Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:An Laitbhe
Leon Trotsky

'S e poilteagach Marxach, ceannairceach Ucraineach, Iùdhach agus riochdaire dioplòmasach a bha ann an **Lev Davidovich Trotsky** (Ruiseis: Лев Давидович Троцкий, IPA: *lʲɛf ˈtrotskʲɪj*, ainm tùsail *Лейба Давидович Бронштейн/Leba Davidovich Bronstein* Bereslavka, 7 an t-Samhain, 1879 - Coyoacán, 21 an Lùnastal 1940). B' e esan a thoisich an t-Arm Dearg, ach nas fadalaiche, bha strì mhòr eadar Trotsky, agus Stalin. Chaidh e air a mhuirt ann an Meagsago. Is ann a teaghlach Iùdhach a bha Trotsky, agus dh'obraich sin an aghaidh. B' e bràthair Olha Kameneva a bh' ann.  B' e Pavlo Sudoplatov a bha os cionn an sgiobha rinn e foill-mhort  airsan.

## Artagailean eile
* Karl Marx

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Co-mhaoineas
Roinn-seòrsa:Iùdhachd
Roinn-seòrsa:Daoine às an Ucràin
Iosif Stalin

'S e neach-poilitigs connspaideach anns an t-Aonadh Sobhiat a bha ann an **Iosif Vissarionovič Stalin** (1878&#8211;1953; Cairtbheilis: იოსებ ბესარიონის ძე სტალინი, Ruisis: Иосиф Виссарионович Сталин). 'S ann às a' Chairtbheil a bha Stalin, agus rugadh e le ainm-sloinnidh Džugašvili (Cairtbheilis: ჯუღაშვილი, Ruisis: Джугашвили). Bha e na Rùnaire Choitcheann Pàrtaidh Co-mhaoineachAonaidh Sobhiat ann an 1922&#8211;1952. As dèidh bàis Vladimir Lenin, bhuain e an aghaidh Leon Trotsky san strì de na1920an. Anns na 1930an, rinn Stalin purgaid mòr, a' rugadh am bàrr ann an 1937. Canar Stalineachd ris an stoidhl poileataigs a rinn e. B' e Grigory Zinoviev, Stalin agus Lev Kamaniev a riagladh na dùthcha gus an deach Stalin a-mach air Zinoviev agus Kamaniev. Dh' fhàgadh air Stalin gur e esan a bha as coireach airson an Holodomor - Gort na h-Ucràine - a chuir às do còrr is 3,000,000 duine san Ucràin eadar 1932 agus 1933.

## Ann an Leabhraichean
*Cridhe Coin, le Mikhail Bulgakov

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine às an Aonadh Sobhiatach
Roinn-seòrsa:An Dàrna Cogadh
Roinn-seòrsa:Co-mhaoineas
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Chairtbheil
Vladimir Lenin

'S e neach-poileataigs co-mhaoineach Ruiseanach a bha ann an **Vladimir Lenin** (Ruisis: Влади́мир Ле́нин, ainm tùsail: Vladimir Ilʹič  Ulʹânov, Ruisis: Влади́мир Ильи́ч Улья́нов), (Simbirsk 22 an Giblean 1870  – Gorki 21 am Faoilleach, 1924). Stèidhich e   am beachd-smaoinealas Lenineachd, agus an t-Aonadh Sobhiatach. Bha e uabhasach fhèin dlùth air Grigory Zinoviev.

## Aistean co-cheangailte
* Leon Trotsky
* Stalin
* Karl Marx

Roinn-seòrsa:Co-mhaoineas
Roinn-seòrsa:Daoine às an Ruis
Abairt naisgeil

Is e “abairt naisgeil “(Beurla ‘’conjunctive phrase’’) a’ ceangail dà abairtean comhla ri chèile. Tha an abairt seo na naisgear.
Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
Ainmear

'S e pàirt gràmair glè chudromach a tha ann an “Ainmear” (Beurla "noun"). 'S e facal a tha ainm do dhuine neo nì. 'S e ainmearan a tha ann an fhacail mar “biadh”, “cù”, “fearg”, neo “taigh”. Bidh ainmean mar “Raibeart”, neo Madrid nan ainmearan cuideachd. Mar is trice, tha ainmearan sa Ghàidhlig, Fraingis, Spàinntis ⁊c fireann neo boireann. Sa Bheurla agus Fionnais chan eil gnè sam bith aca, agus sa Ghearmailtis is Ruisis, tha ainmear "neodar" ann cuideachd.

Chan urrainn do ainmear rosg-rann a dhèanamh na aonar, ged is urrainn do gnìomhair ga dhèanamh.
## Seòrsaichean de ainmearan
* Ainmear gnìomhaireach
* Ainmear trusaidh
* Riochdair ("pronoun"), a chleachdar an àite ainmeir

## Ceanglaichean a-mach
* 

Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
Ainmear trusaidh

Tha “Ainmear trusaidh” (Beurla ‘’collective noun’’) air a chleachdadh airson buidheanan de ainmearan den aon seòrsa, cruinnichte ri chèile, m.e. cleachdamaid “cabhlach” airson mòran bataichean neo luing.

## Eiseimpleirean sa Ghàidhlig
* Bad no sgot - Caora
* Cabhlach - Long
* Rath - Iasg
* Sealbhan - Beathaichean mòra
* Sgann - Beisteagan, agus crodh
* Sluagh - Duine

Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
Ainmear gnìomhaireach

Bidh “Ainmear gnìomhaireach (Beurla “verbal noun”) air a chleachdadh, gu h-àraid còmhla ri gnìomhair, gus sealltainn na tha cuideigin a’ dèanamh, a’ faireachdainn ⁊c.

Tha “sgrìobhadh” na ainmear gnìomhaireach ann an “tha mi a’ sgrìobhadh”, “tha mi ag iarraidh litir a sgrìobhadh”, agus “feumaidh mi litir a sgrìobhadh”.

Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
Àicheil

Tha buadhair “Àicheil” (Beurla *negative*) a’ cleachdadh far a bheil buadhair san fhoirm a dhiùltas, neo nach gabh dèanamh, m.e. tha “nach gabh” àicheil, ach chan eil “tha” àicheil. A bharrachd air sin, cleachdaidh a’ Ghàidhlig foirmean àicheil mar freagairtean - “A bheil thu nad chadal?” - “Chan eil!”.

Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
Àithneach

Tha “Àithneach” (Beurla ‘’imperative’’ (‘’mood’’)) a’ ciallachadh buadhair den riochd de ghnìomhair a bheir seachad òrdugh. Tha “greas” na riochd àithneach ann an “greasaibh oirbh!”
Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
Alt (gràmar)

Tha an t-“Alt” (Beurla ‘’article’’, “artagail”) a’ ciallachadh am buadhair a chleachdar gus ni àraidh ainmeachadh. 

Cleachdaidh tu an t-alt ma chanas tu “am bòrd”, “an doras”, “an t-slàinte” 7c.

## An t-alt sa chànanan eile
Cha gabh cuid de chànanan alt sam bith, m.e. Bascais, Laideann, Ruisis agus na cànanan Slàbhach eile, Sìonais msa. Ach tha altan aig cuid nach faigh thu sa Ghàidhlig, m.e. sa Bheurla, is urrainn dhuinn “a cat” neo “a dog” a ràdh, ach tha “cat” agus “cù” a’ ciallachadh “cat”/”a cat” & “dog”/”a dog”. Tha sin cumanta sa chànanan Eòrpach eile mar Fraingis - “un chat”, “un chien”.

Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
Buadhair

*Airson "buadhar", faic [[cac]]*

Tha **Buadhair** (Beurla *adjective*) a’ ciallachadh facal a bheir tuairisgeul air ainmear, neo a leasaicheas a chiall. Se buadhairean a tha ann am facail mar “mòr”, “gorm”, “sgith” 7c.

Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
Bunasach

Tha **Bunasach** (Beurla *radical*)  a’ ciallachadh an tuiseal bunasach, am prìomh chumadh de dh’ainmear a gheibhear ann am faclair, agus a thèid a chleachdadh an dà chuid mar chùisear agus mar chuspair. Tha na facail “fear” agus “leabhar” san tuiseal bhunasach ann an “Thug am fear leabhar don chaileig”

Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
Clàs (gràmar)

Tha “Clàs” (Beurla ‘’Clause’’) a’ ciallachadh earrann de rosg-rann le cuid gnìomhair. Tha dà chlas ann am “tha an t-uisge ann, ach chan eil e fuar”

Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
Clisgear

Tha **clisgear** (Beurla *Interjection*) a' ciallachadh facal no abairt a shealladh iongnadh, pian, toileachas/aoibhneas 7c, se clisgearan a tha ann an "hoigh!", "hallo!", agus "eubag!". Crìochnaich iad le clisg-phuing gu h-àbhaisteach.

## Clisgearan tradaiseanta nan Gàidheal
* "A!" 7 "O!"
* "Ach!" 7 "Och!"
* "Mo chreach (sa thàinig)!"
* "Oit!"

Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
Co-ghnìomhair

Tha “Co-ghnìomhair” (Beurla ‘’adverb’’) a’ ciallachadh facal a dh’innseas dhut ciamar, cuine, càite, no carson a thachras rudeigin. Se co-ghniomairean , a tha ann am facail mar “a-staigh”, “an nochd”, agus “a dh’aithghearr”

Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
Coimeasach

Bidh buadhair “Coimeasach” (Beurla *comparative (degree)*) a chuireas an dàrna rud an coimeas ris an rud eile. Tha “làidire” na bhuadhair coimeasach ann an “an duine as làidire”, agus “tha an duine seo nas làidire na an duine sin.”

Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
Cuspair (gràmar)

Tha **cuspair** (Beurla: *object*) sa' ghràmar a’ ciallachadh rudeigin air an tèid buaidh a’ ghnìomhair. Tha am facal “doras” na chuspair ann an “dùin an doras!”, agus “dh’fhosgail mi an doras”.

NB: Tha cùisear ag eadar-theangachadh an fhacail Beurla *subject* sa' ghràmar, ach tha ciall eile aige: m.e. cuspairean aig an sgoil.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
Cùisear

Tha an **cùisear** (Beurla: *subject*) sa' ghràmar a' ciallachadh an duine no an nì a bhios a’ dèanamh a’ ghnìomh ann an rosg-rainn. Tha am facal “mi” na chùisear ann an “tha mi a’ sgrìobhadh litir”, agus “dùinidh mi an doras”.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
Eisimeileachd (gràmar)

Tha gnìomhair “Eiseimleach” (Beurla ‘’dependent’’) den riochd a leanas naisgearan, mion-fhacail, 7c mar “cha”, “nach”, agus “gu”, m.e. “cha ‘’’dèan’’’ mi sin”.
Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
Fulangach (gràmar)

Tha gniomhair “fulangach” (Beurla ‘’passive’’) den riochd a bheir buaidh air a’ chùisear. Tha “buail” na riochd fulangach ann an “Bhuaileadh am bòrd leis an òrd”.

* spreigeach

Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
An tuiseal ginideach

'S e **an tuiseal ginideach** am foirm den ainmear (tuiseal) a sheallas cò no dè tha a’ seilbheachadh rudeigin, neo a sheallas bunadas rudeigin.

## Eisimpleirean sa Ghàidhlig
* Balgair - (lus) a’ bhalgair
* Gaoth - (Gòbhlan-)gaoithe
* Muir - (taobh na) mara, (muc-)mhara

Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
Gnìomhair

'S e pàirt gràmair glè chudromach a tha ann a’ "ghnìomhair" (Beurla *verb*). 'S e am facal dh’innseas dè tha cuideigin neo rudeigin a’ dèanamh, a’ faireachdainn ⁊c. 'S e gnìomhairean a tha ann am facail mar "bi", "ceannaich", "ith", "snàmh", agus "suidh"

Chan urrainn do ainmear rosg-rann a dhèanamh na aonar, ged is urrainn do gnìomhair ga dhèanamh.

## Anns a' [[Gàidhlig|Ghàidhlig]]
Coltach ri Gàidhlig na h-Èirinn agus Gàidhlig Mhanainn, tha riochdan eisimeileach is neo-eisimeileach aig gnìomhairean na Gàidhlig. Bidh an riochd eisimeileach a' nochdadh às dèidh mìrean; an/m (mìr ceisteach), cha(n) (mìr àicheil), gun/nach

#### An Tràth Làthaireach
Cha bhi an Tràth Làthaireach a' nochdadh anns a' Ghàidhlig an-diugh, ach aon ghnìomhair; tha, agus an riochd eisimeileach aige; (chan) eil + (a bh)eil.

#### An Tràth Caithte
Dèanar gnìomhairean riaghailteach le sèimheachadh na gaise. Dèanar an riochd eisimeileach anns an aon dòigh, ach cuirear 'do' eadar am mìr agus an gnìomhair. 

Ceannaich - Cheannaich | Cha do cheannaich | An do cheannaich?  

Ith - Dh'ith | Cha do dh'ith | An do dh'ith? 

Suidh - Shuidh | Cha do shuidh | An do shuidh?

#### An Tràth Teachdail
Dèanar gnìomhairean riaghailteach leis an deireadh (-[a]idh) a chur ris a' ghas. Tha an riochd eisimeileach dìreach an gas gnìomhaireach. 

Tha riochd a bharrachd ann cuideachd, an riochd dàimheach. Cleachdar an riochd seo ro fhaclann leithid, 'dè', 'carson', 'ma', 'nuair a', às bith a bhios 'a' (an riochdair dàimheach) an-diugh no gu h-eachdraidheil. 

Ceannaich - Ceannaichidh | Cha cheannaich | An ceannaich? | cheannaicheas

Ith - Ithidh | Chan ith | An ith? | itheas

Suidh - Suidhidh | Chan shuidh | An suidh? | suidheas

#### An Tràth Cumhach
1d phearsa singilte: cuirear -(a)inn ri deireadh na gaise sèimhichte.

1d phearsa iolra: cuirear -(e)amaid ri deireadh na gaise sèimhichte.

Gach pearsa eile: cuirear -(e)adh ri deireadh na gaise sèimhichte.

#### An Tràth Coileanta

## Faicibh tuilleadh

* Fulangach

Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
Gnìomhair neo-riaghailteach

Tha **gnìomhair neo-riaghailteach/mi-riaghailteach** (Beurla &ldquo;irregular verb&rdquo;) na sheòrsa gnìomhair nach eil a’ leantainn riaghailtean gràmar cumanta. Chan eil mòran ri fhaighinn sa Ghàidhlig, is dòcha dùsan, ach thèid iad ri chleachdadh gu minig. 

Sa chànanan eile, mar Beurla agus Fraingeis, gheibhear ceudan de gniomhairean neo-riaghailteach, ach ann an Esperanto, chan fhaic thu fear sam bith.

## Gnìomhairean neo-riaghailteach na Gàidhlig
* Abair
* Beir
* Bi
* Cluinn
* Dèan
* Faic
* Faigh
* Rach
* Ruig
* Thig
* Thoir

Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
Mion-fhacal

Se facal beag a tha ann am “Mion-fhacal” (Beurla ‘’particle’’) san gràmar. Tha iad cumanta gu leòr anns a’ Ghàidhlig. Tha mion-fhacal a chleachdar còmhla ri facal eile agus nach gabh cleachdar na aonar. Se mion-fhacal a tha ann an “cha”, “an” agus “na”.

Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
Iolra

Is an **iolra** (Beurla ‘’plural’’) cumadh facail a dh’innseas gu bheil barrachd air fear dhiubh ann. Se iolran a tha ann an “cait”, “daoine”, “làmhan”, “peathraichean” agus “taighean”. Chan eil iolra aig cànanan den Aisia an ear, mar Iàpanais neo Sìonais.

* Singilte

Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
Iar-leasachan

'S e mion-fhacal a tha ann an “Iar-leasachan” (Beurla ‘’suffix’’), a thèid aig deireadh facail. 'S e iar-leasachan a tha ann an “-an”, agus “-ag” a nochdas anns na facail “balachan” agus “nìonag” (nighean-ag).

## Iar-leasachan eile sa Ghàidhlig
* “- ach”, me “Sasannach” (Sasainn-ach)
* “-ear”, no “-air(e)” mar “ainmear” (ainm-ear) 7 “seinneadair” (seinn)

* Ro-leasachan

Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
Naisgear

Se facal neo abairt a cheanglas a tha ann an “Naisgear” (Beurla ‘’conjunction’’). Se naisgearan a tha ann an "ach", “agus”, “far a”, “gu”, "ma", “no” agus “nuair a”.

Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
Riochdair

Se facal a riochdaicheas ainmear a tha ann an “Riochdair” (Beurla ‘’pronoun’’). Tha facal mar “mi”, “thu,” “càch”, agus “rudeigin” nan riochdairean.

## Faic cuideachd
* Riochdair ath-bhuailteach
## Ceanglaichean a-mach
* 

Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
Riochdair ath-bhuailteach

'S e facal a riochdaicheas ainmear ann an dòigh shònraichte a tha ann an “Riochdair ath-bhuailteach” (Beurla ‘’reflexive pronoun’’). Tha facal mar “mi fhèin” (no “fèin”), “thu fhèin,” 7 nan riochdairean ath-bhuailteach.

Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
Ro-leasachan

Tha “Ro-leasachan” (Beurla ‘’prefix’’) na mhion-facal a chuirear ro fhacal gus a chiall a leudachadh no atharrachadh, m.e. ann an “mi-shealbhach”, “neo-chumanta”, agus “so-ruighinn”.

* Iar-leasachan

Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
Roimhear

Tha “Roimhear” (Beurla *preposition*) na mhion-fhacal a chuirear ro ainmear no riochdair agus a sheallas an ceangal eadar an t-ainmear no an riochdair agus facal eile mar "air", "le" 7 "ri". Tha “le” na roimhear anns na rosg-rannan a leanas:

*”Bhuail mi a’ chlach le òrd”
*”Am b' fheàrr le Màiri tì?”
*”Tha an taigh seo le Seumas”

Anns a' Ghàidhlig, gheibhear an tuiseal a dh'fheumas ainmear as dèidh roimheir an seo cuideachd m.e. ginideach, tabhartach.

Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
Rosg-rann

Tha “Rosg-rann” neo “rosgrann” (Beurla ‘’sentence’’, “seantans”) na chòmhlan de dh’fhacail a bhuineas do chèile, a’ toiseachadh le litir mhòir agus a’ crìochnachadh le stad-phuing, comharradh ceiste, no clisg-phuing

Chan urrainn do ainmear neo roimhear rosg-rann a dhèanamh na aonar, ged is urrainn do gnìomhair agus clisgear ga dhèanamh.

Tha rosg-rann a’ ciallachadh “paragraph” uaireannan cuideachd.

Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
Singilte

Tha an “Singilte” (Beurla ‘’singular’’) a ghabhas gnothach ri aon duine no ri aon nì a-mhain. Tha na facail *[[bràthair]]*, “cù”, agus “taigh” singilte. Tha e calg-dhireach an aghaidh an iolra.

Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
Spreigeach

Tha an “Spreigeach” (Beurla ‘’active (voice)’’) den riochd de gnnìomhair a bheir buaidh air a’ chuspair. Tha “buail” na riochd spreigeach ann an ”bhuail e am bòrd”

* fulangach.
Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
An tuiseal tabhartach

Tha an *tuiseal tabhartach* 'na chruth dhen ainmear a chomharraicheas gu bheilear a' toirt rudeigin dhan ainmear, mar eisimpleir sa Ghearmailtis *Peter gab *'dem*' Hund einen Knochen*.

Tha cuid a' cleachdadh an teirm sin sa Ghàidhlig cuideachd ach tha seo car mì-cheart oir chan e fìor-thuiseal tabhartach a tha sa Ghàidhlig. Thathar a' cleachdadh an teirm an tuiseal roimhearach air a shon an-diugh a chionn 's gun nochd e an dèidh roimhearan, m.e. *bròg > dhan bhròig*.

Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
Taisbeanach (gràmar)

Tha an “Taisbeanach” (Beurla ‘’indicative (mood)’’) den riochd de ghnìomhair a sheallas rudeigin, a bheir seachad fiosrachadh, 7c. Tha “seinn” na riochd taisbeanach ann an “sheinn i òran aig a’ chèilidh

Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
Tràth (gràmar)

Tha an “Tràth” (Beurla ‘’tense’’) den riochd de ghnìomhair a sheallas cuine a thacras rudeigin.

* Tràth cumhach
* Tràth neo-choileanta
* Tràth caithte
* Tràth làthaireach
* Tràth teachdail

Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
Tuiseal

Ann an gràmar, tha **tuiseal** a' ciallachadh facail neo suidheachadh facail mar a dh'innseas mar a cheanglar ri facail eile.

Tha a' mhòrchuid de chànanan Eòrpach a' cur iar-leasachan eadar-dhealaichte air an fhacal, airson gach tuiseal. Ann an Seacais, tha seachd tuislean, agus ann an Fionnlannais, gheibhear deichnear.

## Tuisealan
* An tuiseal ginideach
* An tuiseal tabhartach
* An tuiseal ainmneach

Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair
Clisg-phuing

Se an comharradh "!" a chleachdar as dèidh chlisgear a tha ann an "clisg-phuing". Cleachdar mar soidhne as dèidh abairtean, neo rosg-rainn, aig a bheil faireachdainn làidir, mar iongnadh, an t-eagal, neo aoibhneas, is fiù 's am modh àithneach.

Roinn-seòrsa:Puingeachadh
Stad-phuing

Se comharrachadh "." a chleachdar aig deireadh rosg-rainn, neo ann an giorrachaidhean mar "m.e." ("mar eisimpleir"), "m.s.a" ("agus mar sin air adhart") a tha ann an **stad-phuing**. Sa Bheurla Breatannach *full stop*, agus Beurla Aimeireaganach *period*.

Roinn-seòrsa:Puingeachadh
Comharradh-ceiste

Tha **Comharradh-ceiste** a' ciallachadh "?", a chuirear as dèidh ceist.

Smaoineachar gun d'thàinig e à "Q", bhon facail Laideann *Quaestio* (Ceist).

Roinn-seòrsa:Puingeachadh
Tràth neo-choileanta

Tha an **[[tràth]] neo-choileanta** (Beurla ‘’imperfect tense’’)” a sheallas dè bha a’ tacradh. Tha e na sheòrsa den tràth caithte. Chan eil tràth neo-choileanta fior sa Ghàidhlig aig gnìomhair sam bith ach “bi” fhèin – “bha”, “bu” & “robh”. Uime sin, cleachdaidh gnìomhairean “bi” mar gnìomhair-cuideachaidh (auxiliary verb), m.e.: “Bha mi a’ siubhail”.

Roinn-seòrsa:Teirmean gràmair