open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
An Clachan, Siorrachd Dhùn Phris

‘S e baile beag dùthchasail air iomall Dhùn Phris, air an àirde an iar-dheas na h-Alba a th' anns **a' Chlachan** (Beurla: *Kirkton*). Tha e suidhichte aig 15m os cionn ìre na mara, ann an cridhe Dhùin Phris is Gall-Ghaidhealaibh (Siorrachd Dhùn Phris ro 1975), eadar Dùn Phris agus Dùn Choll. Tha e 225km air falbh bho Obar Dheathain, 105km bho Ghlaschu, 36km bho Dhùn Phris agus 84km bho Dhùn Èideann, prìomh-bhaile na dùthcha. 'S e Beurla a th' ann a’ chiad chànan aig a’ mhòr-chuid dhe na daoine anns a' Chlachan. Tha eaconomaidh a' bhaile gu math crochte air àiteachas, an cuairidh agus dreuchdan ann an Dùn Phris. A bharrachd air sin, tha talla a' bhaile, bùth agus oifis a' phuist anns a’ bhaile. Taobh fhoghlaim, chan eil sgoiltean ann is le sin feumar a dhol dhan sgoil ann an Dùn Phris. 

## Freumhan an Ainm
Mar a h-uile baile leis an aon ainm ann an Alba, 's e dìreach an t-àite far an robh eaglais ann am meadhan sgìre dùthchasail a th' anns a' Chlachan.

## Eachdraidh
Tha tobhtaichean dhaingnich a thog na Ròmanaich faisg air Baile na h-Eaglaise aig Carzield, dìreach ro taobh rathaid Ròmanach agus fiù 's lorgadh ball-ceàirde Ròmanach an seo ann an 2012. Thog am fear-malairt Alexander Johnston lùchairt air a bheil Carnsalloch House mu 1759 leis an fhortan a rinn e ann an Lunnainn. Bha Carnsalloch na sgoil gu ruige 2004 ach tha an togalach bàn a-nis. Tha buidheann ann an Dùn Phrìs a' cumail a-mach gu bheil bòcain a' tathaich an taighe. Lorgadh ball-ceàirde bhon 14mh Linn sa chladh ann ann 1992, san àite far ann robh Cille Quintin o shean. Chaidh an eaglais a thogail ann an 1822, a tha a' frithealadh a' pharraist air fad, a' gabhail a-steach Dùn Choll agus Dalswinton. A-rèir carragh-chuimhne san sgìre, fhuair ceithir duine thar fhichead às a' pharraist bàs sa Chogadh Mòr agus trì duine deug eile san Dàrna Cogadh.

## Daoine Ainmeil
*Willie McCall (1898 - 1965). Cluicheadair ball-coise.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Alba
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle Dhùn Phris is Gall-Ghaidhealaibh
Roinn-seòrsa:Siorrachd Dhùn Phrìs
Anndra Abstol

Bha **Anndra** (**Naomh Anndra**, Beurla: *Saint Andrew*) ’na bhràthair aig an abstol Peadar agus bha an dithis aca anns an dà dheug abstol a bha aig Ìosa Crìosd.

Tha Anndra ʼna naomh nàiseanta aig Alba agus cuideachd aig an Ruis.  Is e 30 an t-Samhain an latha-féille a th’ aige.

## Ceanglaichean a-mach
* GRD: Naomh Anndrais

Roinn-seòrsa:Naoimh
Roinn-seòrsa:Daoine à Iudèa
Uilleam MacDhunlèibhe

'S e bàrd Gàidhlig a bh' ann an **Uilleam MacDhunlèibhe** (1808-1870), neo William Livingstone sa Bheurla. Rugadh e ann an Cill a-Rubha, Ìle. Bha e ag obair mar thàillear, ach dh'ionnsaich e tòrr leis fhèin mu dhèidhinn eachdraidh, litreachas agus cànain, mar eisimpleir Laideann, Greugais neo Fraingis.

## Cuspairean
Gu tric, bha e a' sgrìobhadh mu dhèidhinn seann eachdraidh na h-Alba, gu sònraichte mu dhèidhinn cogaidhean is blàir, mar eisimpleir 'Blàr Thràigh Ghruinneaird', is tha faireachdainn nàiseantach làidir anns a bhàrdachd. Uaireannan, tha e a' toirt dealbh air fuadach nan Gàidheal, mar eisimpleir ann an 'Fios chun a' Bhàird'. Bha ùidh ann an suidheachadh na h-Èireann cuideachd, is tha sin a' nochdadh, mar eisimpleir, ann an dàin 'Èirinn a' gul'. 

## Dàin
* 'Blàr Shunadail'
* 'Blàr Thràigh Ghruinneaird'
* 'Cuimhneachan Bhraid-Alba'
* 'Èirinn a' gul'
* 'Fios chun a' Bhàird'
* 'Na Lochlannaich an Ìle'
## Sgrìobhaidhean mu a dhèidhinn
* MacGill-Eain, Somhairle. "The Poetry of the Clearances". *Ris a’ Bhruthaich. Criticism and Prose Writings*. Stornoway: Acair, 1985.
* Meek, Donald E. *Tuath is Tighearna / Tenants and Landlords. An Anthology of Gaelic Poetry of Social and Political Protest from the Clearances to the Land Agitation (1800 – 1890)*. Edinburgh: Scottish Academic Press, 1995.
* Whyte, Christopher. *William Livingstone / Uilleam MacDhunlèibhe (1808-1870): A Survey of his Poetry and Prose*. Tràchdas PhD, Oilthigh Dhùn Èideann, 1991.

## Ceanglaichean a-mach
*Crìsdean Whyte: ''William Livingstone / Uilleam MacDhunlèibhe (1808-1870): A Survey of his Poetry and Prose ''(tràchdas PhD air loidhne)
* BBC Alba Làrach nam bàrd: Uilleam MacDhunlèibhe
*BBC Alba Bliadhna nan òran: Uilleam MacDhunlèibhe

Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Dalswinton

‘S e baile beag dùthchasail faisg air Dùn Phris, air an àirde an iar-dheas na h-Alba a th' ann an **Dalswinton**. Tha e suidhichte aig 68m os cionn ìre na mara, ann an cridhe Dhùin Phris is Gall-Ghaidhealaibh (Siorrachd Dhùn Phrìs ro 1975), eadar Baile na h-Eaglaise agus Auldgirth, ri taobh na h-aibhne Nid. Tha e 243km air falbh bho Obar Dheathain, 88km bho Ghlaschu, 9km bho Dhùn Phrìs agus 95km bho Dhùn Èideann, prìomh-bhaile na dùthcha. 'S e Beurla a th' ann a’ chiad chànan aig a’ mhòr-chuid dhe na daoine ann an Dalswinton. Tha eaconomaidh a' bhaile gu math crochte air àiteachas, an coilltearachd agus dreuchdan ann an Dùn Phrìs. A bharrachd air sin, tha oighreachd agus tuath gaoithe anns a’ bhaile. Taobh fhoghlaim, chan eil sgoiltean ann is le sin feumar a dhol dhan sgoil ann an Dùn Phrìs neo Bàrr na Dris. 

## Eachdraidh
Tha am baile stèidhichte ri gach taobh an rathaid a thog na Ròmanaich o chion fhada, fais air daingneach. Chaidh am baile a chlàradh airson a' chiad turais ann an 1292 mar *Dalsuyntone*. Thog an teaghlach Cuimeanach Tùr an seo sna meadhan aoisean. Chaidh am baile a chithear an latha an-diugh a leasachadh san 18mh Linn an dèidh do fhear-malairt à Glaschu, air an robh  Patrick Miller, an oighreachd a cheannachd ann an 1785. Thogadh eaglais anabarrach an seo ann an 1881. Tha i air a dhèanamh ann an iarann preasach ann an taigh-gnìomhachais an Glaschu: 's e dòigh cunnarach a chleachdadh aig deireadh na 19mh Linne ri eaglaisean a thogail air an dùthaich. A-rèir carragh-chuimhne san sgìre, fhuair ceithir duine thar fhichead às a' pharraist bàs sa Chogadh Mòr agus trì duine deug eile san Dàrna Cogadh.

## Daoine Ainmeil
*Patrick Miller (1731 - 1815). Bancair.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Alba
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle Dhùn Phris is Gall-Ghaidhealaibh
Roinn-seòrsa:Siorrachd Dhùn Phrìs
Achadh na h-Eaglaise

‘S e baile beag dùthchasail faisg air Inbhir Anainn, air an àirde an iar-dheas na h-Alba a th' ann an **Achadh na h-Eaglaise** (Beurla: *Eaglesfield*). Tha e suidhichte air an àirde an ear-dheas Dhùin Phris is Gall-Ghàidhealaibh (Siorrachd Dhùn Phris ro 1975), eadar Greatna agus Eaglais Fheichin, ri taobh an Uillt Eaglesfield. Tha e 242km air falbh bho Obar Dheathain, 112km bho Ghlaschu, 26km bhon Dùn Phris agus 99km bho Dhùn Èideann, prìomh-bhaile na dùthcha. Tha 691 duine a' fuireach an seo agus 's e Beurla a th' ann a’ chiad chànain aig a’ mhòr-chuid dhe na daoine ann an Eaglesfield. Tha Eaconomaidh a' bhaile gu math crochte air àiteachas. A bharrachd air sin, tha talla a' bhaile, oifis a' phuist agus taigh-seinnse anns a’ bhaile. Taobh fhoghlaim, tha bun-sgoil ann ach feumar a dhol dhan àrd sgoil ann an Inbhir Anainn.

## Freumhan an Ainm
A rèir  eòlaichean fhreumh-fhaclachd, 's e ainm dà-chànanach a th' ann an Eaglesfield: *eglwys* (eaglais) bho Chuimris agus *Feld* (achadh) bho shean Bheurla, a' toirt *Achadh na h-Eaglaise* dhuinn sa Ghàidhlig. Tha baile eile ann, thall an Sasainn agus thugadh luchd-stèidheachaidh an t-ainm sin airsan nuair a stèidhich iad e mu 1810. 'S ann gu math pailt a tha ainmean-àite ann an Cuimris neo dà-chànanach ann an ceann a deas na h-Alba.

## Eachdraidh
Bha muinntir a' bhaile gu math tàcarach, is iad uile nam breabadairean, mus do nochd inneal a dhèanadh an dreuchd san 19mh Linn. 'S ann à Eaglesfield a bha am fear mu dheireadh a chaidh a chrochadh a-riamh ann an Dùn Phrìs: chaidh òganach air an robh Raibeirt Mac a' Ghobhainn a chur gu bàs ann an 1868, air casaidean mhurt agus èigneachaidh. B' e Thomasina Scott, a bha dìreach 11 bliadhna a dh'aois, na h-ìobairt. A-rèir carragh-chuimhne san sgìre, fhuair 46 duine à Eaglesfield bàs sa Chogadh Mhòr.

## Daoine Ainmeil
*William Ewart Lockhart (1846–1909). Peantair.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle Dhùn Phris is Ghall-Ghàidhealaibh
Roinn-seòrsa:Paraiste Middlebie
Roinn-seòrsa:Siorrachd Dhùn Phris
Cathair (Siorrachd Dhùn Phris)

‘S e baile beag dùthchasail agus parraist faisg air Bàrr na Dris, air an àirde an iar-dheas na h-Alba a th' ann **Cathair** neo **Muileann na Cathrach**. Tha am parraist 12.3 km² a dh'fharsaingeachd, aig 40m os cionn ìre na mara, ann an ceann a tuath Dhùin Phris is Gall-Ghàidhealaibh (Siorrachd Dhùn Phris ro 1975),ri taobh na na h-aibhnichean Scaur agus Nid, eadar Am Mòine Naomh agus Cill Osbairn. Tha e 240km air falbh bho Obar Dheathain, 77km bho Ghlaschu, 20km bhon Dùn Phris agus 91km bho Dhùn Èideann, prìomh-bhaile na dùthcha. Tha mu 320 duine a' fuireach an seo agus 's e Beurla a th' ann a’ chiad chànain aig a’ mhòr-chuid dhe na daoine anns a' Chathair, ged an robh Gàidhlig fhathast beò ro 1700. Tha eaconomaidh a' bhaile gu math crochte air àiteachas, coilltearachd agus Turasachd. A bharrachd air sin, tha muileann sàbhaidh anns a’ bhaile. Taobh fhoghlaim, chan eil sgoil ann, is e sin feumar a dhol dhan bhun sgoil ann am Penpont agus dhan àrd sgoil ann am Bàrr na Dris.

## Eachdraidh
Chaidh tùr dìonadach a thogail an seo aig deireadh na 16mh Linne, air a bheil Tùr Bàrr Dearg. Thoisich gnothach a' mhuilinn an seo ann an 1771, leis nach bu ghann uisge agus fiodh sa sgìre. Thogadh eaglais anns a' Chathair  ann an 1814 agus leasachadh ann an 1880 i. Dhùnadh an eaglais ann an 1998. Tha Cathair am broinn pharaiste Phenpont. Chaidh tuagh ro-eachdraidheil a lorg an seo ann an 1888, a tha a-nis ri fhaicinn san taigh-tasgaidh ann an Dùn Phris. A-rèir carragh-chuimhne san sgìre, fhuair triùir às a' pharraist bàs san Dàrna Cogadh.

## Daoine Ainmeil
* Kirkpatrick MacMillan (1812 - 1878): Gobha agus fear a fhuair deagh sgoil, a chruthaich a' chiad bhaighseagal, air an robh *velocipede*, ann an 1839.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Alba
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle Dhùn Phris is Ghall-Ghàidhealaibh
Roinn-seòrsa:Siorrachd Dhùn Phris
Iain F MacLeòid

'S e sgrìobhadair Gàidhlig a th' ann an **Iain F MacLeòid**. Tha e a' sgrìobhadh rosg is dealbhan-cluiche, agus tha air a bhith 'n sàs ann an obair airson rèidio is film cuideachd.   

## Sgeul-beatha
'S e à Nis, Leòdhas a tha Iain F MacLeòid fo thùs. Chaidh e a dh'Oilthigh Ghlaschu far an do rinn e ceum ann an Ceiltis. Bha e na sgrìobhadair aig Sabhal Mòr Ostaig.  

## Leabhar-chlàr

#### Nobhailean Gàidhlig
* 2004. *Chopper: nobhail ghoirid* (Steòrnabhagh: Stòrlann/Acair) sreath: Na solais. ISBN: 0861526163.
** cuideachd ri fhaighinn mar leabhar air CD.
* 2005. *Na Klondykers.* (Inbhir Nis: CLÀR) sreath Ùr-Sgeul. ISBN: 1900901196
** "DVD - leabhar èisteachd agus bhidio" cuideachd ri fhaghinn. ISBN: 9786380000007
* 2008. *Am Bounty* (Inbhir Nis: CLÀR) sreath Ùr-Sgeul. ISBN: 9781900901338
* 2010. *Ìmpireachd* (Inbhir Nis: CLÀR) sreath Ùr-Sgeul. ISBN: 9781900901567
* 2014. *An Sgoil Dhubh* (Steòrnabhagh: Acair) sreath Aiteal. ISBN: 9780861525614 
* 2017. *Dìoghaltas* (Steòrnabhagh: Acair) sreath Aiteal. ISBN: 9780861525911

#### Dealbhan-cluiche sa Bheurla
* 2002. *Homers* (London: Nick Hern) ISBN:1854597272 
** A' chiad shealladh aig a' Traverse Theatre, Dùn Èideann, Disathairne 5 Dàmhair 2002.
* 2005. *I was a beautiful day* (London: Nick Hern) ISBN:9781854599131
** A' chiad shealladh aig An Lanntair, Steòrnabhagh, Dihaoine 7 Dàmhair 2005.
* 2008. *The Pearlfisher* (London: Nick Hern) ISBN:9781854595690 
* 2013. *Somersaults* (London: Oberon Books) ISBN:9781849435086

#### Sgrìobhaidhean mu a dheidhinn
* Watson, Moray. *An Introduction to Gaelic Fiction*. Edinburgh University Press, 2011

## Ceanglaichean a-mach
* Làrach-lìn oifigeil aig Iain F. MacLeòid

Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean an t-Sabhail
Roinn-seòrsa:Leòdhasaich
Hightae

‘S e baile beag dùthchasail faisg air Loch Mhabain, air an àirde an iar-dheas na h-Alba a th' ann an **Hightae**. Tha e suidhichte aig 34m os cionn ìre na mara, ann an cridhe Dhùin Phris is Gall-Ghaidhealaibh (Siorrachd Dhùn Phrìs ro 1975), eadar Torthorwald agus Logarbaidh, ri taobh na h-aibhne Anainn. Tha e 243km air falbh bho Obar Dheathain, 100km bho Ghlaschu, 12km bho Dhùn Phrìs agus 96km bho Dhùn Èideann, prìomh-bhaile na dùthcha. 'S e Beurla a th' ann a’ chiad chànan aig a’ mhòr-chuid dhe na daoine ann an Hightae. Tha Eaconomaidh a' bhaile gu math crochte air àiteachas agus coilltearachd. A bharrachd air sin, tha talla a' bhaile ainmeil agus taigh-seinnse/taigh-òsda anns a’ bhaile. Taobh fhoghlaim, tha bun sgoil ann ach feumar a dhol dhan àrd sgoil ann an Logarbaidh. 

## Freumhan an Ainm
A rèir  eòlaichean fhreumh-fhaclachd, tha a coltas ann gur ann à Seann Bheurla *Heghetache* (Gàidhlig: *Òrdag Àrd*) a th' ann ainm a' bhaile. A dh aindeoin sin, tha cuid eile dhen bheachd gur ann à Lochlannais *tjd* (sràc) a tha e. 'S ann gu math pailt 's a tha ainmean-àite Lochlannach ann an iar-dheas na h-Alba, gu h-àraidh nas fhaisge air a' Mhuir.

## Eachdraidh
Thug Righ Raibeart I na h-Alba còirichean sònraichte air an fhearainn do mhuinntir na sgìre mar duais airson a bhith dìleas dha ri linn Cogadh Neo-eisimeileachd na h-Alba. Le sin thogadh talla a' bhaile ann an Hightae airson ceithir bailtean beag air iomall Loch Mhabain: Hightae, Heck, Greenhill agus Smalholm, neo na Ceithir Bailtean Rìoghail mar a chanadh iad. Chaidh talla a' bhaile ùr a thogail an seo ann an 1910, le taic airgid bho Andrew Carnegie. Thogadh eaglais an seo ann an 1796 agus leasachadh ann an 1865 i. Chaidh lùchairt air a bheil Rammerscales a thogail an seo ann an 1768 le fear-malairt agus lighiche air an robh James Mouncey, a rinn fortan dhasan fhèin thall san Ruis nuair a bha Catrìona Mhòr os cionn na dùthcha. Cheannaich William Bell Macdonald à Glaschu ann an 1790 i. 'S e eadar-theangaiche fa-leth a bh' anns an Dòmhnallach, a chuireadh A' Bheurla Ghallda gu Eabhra, Gearmailtis, Greugais neo Laideann. Sgrìobh esan Gràmar na Coptais cuideachd. A-rèir carragh-chuimhne a' bhaile, fhuair ceithir duine deug à Hightae bàs sa Chogadh Mòr agus còignear eile san Dàrna Cogadh.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Alba
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle Dhùn Phris is Gall-Ghaidhealaibh
Roinn-seòrsa:Siorrachd Dhùn Phrìs
Alasdair Gilleasbaig MacGilleMhìcheil

'S e neach-cruinneachaidh beul-aithris, sgrìobhadair is àrsair a bh' ann an **Alasdair Gilleasbaig MacGilleMhìcheil** (1 An Dùbhlachd 1832, Lios Mòr - 6 An t-Ògmhios 1912, Dùn Èideann), neo *Alexander Carmichael* sa Bheurla. 'S e *Carmina Gadelica* an leabhar as ainmeil a chur e ri chèile.

## Clàr-leabhraichean
**[[Carmina Gadelica]]*, 1900
**Popular Tales of the West Highlands*, 1862
**Deirdre and the Lay of the Children of Uisne*, 1905. (Edinburgh: Norman MacLeod Publishers)

## Ceanglaichean a-mach
*
*Teisteanas MhicGilleMhìcheil dhan Choimisean Napier 1883

Roinn-seòrsa:Sgoilearan na Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Bankend

'S e baile beag dùthchasail faisg air Dùn Phrìs, air àirde an iar-dheas na h-Alba a th' ann am **Bankend**. Tha e suidhichte aig 22m os cionn ìre na mara, air an àirde an ear Dhùin Phris is Gall-Ghaidhealaibh (Siorrachd Dhùn Phrìs ro 1975), eadar Ruadhail agus Gleann Chapall, ri taobh na h-aibhne Lochar. Tha e 255km air falbh bho Obar Dheathain, 106km bho Ghlaschu, 9km bho Dhùn Phrìs agus 108km bho Dhùn Èideann, prìomh-bhaile na dùthcha. 'S e Beurla a’ chiad chànan aig a’ mhòr-chuid dhe na daoine ann am Bankend. Tha eaconomaidh a' bhaile gu math crochte air àiteachas agus coilltearachd. A bharrachd air sin, tha talla a' bhaile agus còig tuathanasan mu thimcheall a’ bhaile. Taobh fhoghlaim, chan eil sgoil  ann agus le sin feumar a dhol dhan bhun-sgoil ann an Gleann Chapall agus dhan àrd-sgoil ann an Dùn Phrìs. 

## Freumhan an Ainm
A rèir  eòlaichean fhreumh-fhaclachd, tha e coltach gur ann à *Bane* (Beingidh neo Bruach) ann an seann Bheurla a tha an t-ainm. Bheireadh sin *Ceann na Bruaiche* dhuinn sa Ghàidhlig an latha an-diugh. Tha am baile suidhichte aig an ceann thall druman - tha Dùn Phris aig an taobh eile na drumain. 

## Eachdraidh
Chaidh tùr dìona a thogail an seo ann an 1622, ged an do chlàraich na Sasannaich fear eile ro làimhe mu 1560. Chaochail fear às a' bhaile air an robh John Hutton, ann an 1704, agus chaidh sgoil, *Hutton Hall Academy*, a stèidheachadh leis a dhìleab ann an 1712. Chaidh Na Seumasaich seachad air Bankend air an t-seann rathad shuas gu tuath ann an 1746, an dèidh dhuibh Sasainn fhàgail. Thogadh eaglais na sgìre ann an 1781, air iomall Bhankend airson paraiste Chille Bhlàthain. Mus do thog Thomas Telford an rathad ùr tro mhòinteach Lochar aig toiseach na 19mh Linne, rachadh a' phrìomh rathad eadar Cathair Luail agus Dùn Phrìs tro Bhankend. Chaidh Prionnsa Teàrlach Stiùbhart agus na Seumasaich seachad oirre ann an 1745. A rèir carragh-chuimhne a' bhaile, fhuair aon duine thar fhichead à Bankend bàs sa Chogadh Mhòr agus dusan eile san Dàrna Cogadh.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Alba
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle Dhùn Phris is Gall-Ghaidhealaibh
Roinn-seòrsa:Siorrachd Dhùn Phrìs
Roinn-seòrsa:Na Seumasaich
An Iolaire

'S e iacht a bh' anns an HMY An Iolaire. Chaidh a togail mar Iolanthe ann an 1881 le Ferguson's of Leith is b' e long-thoileachais a bh' innte ron Chogadh, nuair a chaidh gunnaichean a chur innte is chaidh i na bàta-faire timcheall air Sealtainn, Yarmouth is Portsmouth. Bha Mione is Amalthaea air mus chaidh ainmeachadh An Iolaire san Dàmhair 1918. 

Tràth sa mhadainn Là na Bliadhna Ùire 1919, bha faisg air 300 daoine air bòrd, seòladairean agus saighdearan a bha a' tilleadh dhachaidh às dèidh an Chiad Chogaidh. Faisg gu chladach Steòrnabhaigh, chaidh an Iolaire às an rathad agus chaidh a mhilleadh air Biastan Thuilm. Chaidh barrachd air 200 daoine bhàthadh.

## Call na h-Iolaire sa bhàrdachd Ghàidhlig
* Anne Frater: Mo sheanmhair, a chaill a h-athair air an “Iolaire”, oidhche na Bliadhn' Ùir, 1919
* Murchadh MacPhàrlain: 'Raoir Reubadh an Iolaire'
* Ruaraidh MacThòmais
* Iain Mac a' Ghobhainn

## Iomraidhean

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Alba: Foghlam: An Iolaire (fiosrachadh, dealbhan, agallamhan)
* Iolaire: Cuimhneachain air tubaist na h-Iolaire, goireas air loidhne aig Leabharlann Nàiseanta na h-Alba.
* Tobar an Dualchais: Òran na h-Iolaire
* Tobar an Dualchais: Òran Gàidhlig ag innse mar a chaidh an Iolaire fodha
*  Tobar an Dualchais: Òran Beurla ag innse mar a chaidh an Iolaire fodha
* BBC Naidheachdan 2016-06-02: Leabhar ùr mun Iolaire
* BBC Naidheachdan 2017-02-28: Tha ùghdaran aʼ coimhead airson deilbh co-cheangailte ris an Iolaire *(aithris-bhideo 2:30)*

Roinn-seòrsa:Bàtaichean
Tarsgabhaig

Tha **Tarsgabhaig** (Beurla: *Tarskavaig*) ’na bhaile beag croitearachd air taobh shiar Shléite anns an Eilean Sgitheanach.

Tha Loch Ghabhsgabhaig san àird a tuath a' bhaile.

Thàinig an t-ainm “Tarsgabhaig” bhon Lochlannais, agus tha e a’ ciallachadh “bàgh nan trosg” bho *þorska-vík*: *þorskr*, ‘trosg’ + *vík*, ‘bàgh'.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:An t-Eilean Sgitheanach
Campania

'S e roinn na h-Eadailt a tha ann an **Campania**.

Tha e na laighe ann an Eadailt a Deas, agus se Napoli priomh-bhaile na roinne. Bhuin an roinn seo do Rìoghachd Napoli ro aonadh na h-Eadailt.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:An Eadailt
Aonghas Caimbeul (Am Puilean)

'S e bàrd Gàidhlig a bh' ann an **Aonghas Caimbeul** (9 an Dàmhair 1903 - 28 am Faoilleach 1982), neo 'Am Puilean' mar a b' fheàrr leis fhèin. Rugadh e ann an sgìre Nis, Leòdhas. Bha mac eile anns an teaghlach leis an aon ainm, Aonghas, ach 's e “Am Bocsair” am far-ainm a bh’ airsan.

Aig àm an Dàrna Cogaidh, bha e na phrìosanach anns a' Phòlainn.  

## Leabhar-chlàr
* *Moll is Cruithneachd* (1972), co-chruinneachadh bhàrdachd
* *A' Suathadh ri Iomadh Ruadh* (1973), fèin-eachdraidh

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Alba Bliadhna nan Òran: Aonghas Caimbeul (Am Puilean)
* Hebridean Connections: Angus Campbell

Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig
Caimbeul, Aonghas
Aoir

'S e gnè-sgrìobhaidh a th' ann an **aoir**. Ann an aoir, tha an t-ùghdar ag aoireadh agus a' càineadh duine, rud neo feart nach eil e ag aontachadh ris. 

## Aoir ann an litreachas Gàidhlig
* Aoir air Pàdraig Sellar le Dòmhnall Bàillidh
* Aoir air An Radain le Aonghas Caimbeul (Am Puilean)
* Alasdair Mac Mhaighstir Alasdair: 'Aoir do na Caimbeulaich'; 'An Airce'; 'Mìmholadh Mòraig'

Roinn-seòrsa:Litreachas
Parkgate

‘S e baile beag dùthchasail faisg air Dùn Phrìs, air an àirde an iar-dheas na h-Alba a th’ ann am **Parkgate**). Tha e suidhichte aig 91m os cionn ìre na mara, ann an ceann a tuath Dhùin Phris is Gall-Ghaidhealaibh (Siorrachd Dhùn Phrìs ro 1975), eadar Drochaid Mhic Iain agus Ae, eadar an Abhainn Ae agus an Abhainn Kinnel. Tha e 237km air falbh bho Obar Dheathain, 88km bho Ghlaschu, 27km bho Inbhir Anainn agus 89km bho Dhùn Èideann, prìomh-bhaile na dùthcha. 'S e Beurla agus Beurla Ghallda th' ann an dà chànan aig a’ mhòr-chuid dhuibh ann am Parkgate.  Tha Eaconomaidh a' bhaile gu math crochte air àiteachas agus coilltearachd. A bharrachd air sin, tha Colaiste Tuathanachail ann. Taobh fhoghlaim, tha bun sgoil ann faisg air làimhe ann an Netherhill,  ach feumar a dhol dhan àrd sgoil anns a' Mhagh Fada. 

## Freumhan an Ainm
A rèir  eòlaichean fhreumh-fhaclachd, tha a h-uile coltas ann gur ann à seann Fhraingis *parque* (buaille) agus Lochlannais *gata* (rathad) a tha an t-ainm, a chanadh *Rathad na Buaille* sa Ghàidhlig ris.  'S ann gu math pailt  's a tha ainmean-àite Lochlannach ann an iar-dheas na h-Alba, gu h-àraidh nas fhaisge air a' Mhuir.

## Eachdraidh
A-rèir beul-aithris muinntir an àite, mharbh Uilleam Uallas sianar saighdear Sasannach aig Six Corses, dìreach mìle air falbh bho Pharkgate, ann an 1296.Bha corr is 1,200 duine a' fuireach san sgìre air fad ann an 1820 ach tha àireamh-shluaigh na sgìre air a bhith a' tuiteam bhon uairsin. Chaidh eaglais ùr a thogail ann an 1815, ann an aon àite far an robh sean eaglais ann o shean. Tha am parraist seo, air an robh Cille Mhìcheil, am broinn parraist Cille Mhìcheil, Tinwald agus Torthorwald a-nis. A-rèir carragh-chuimhne ionadail, fhuair 31 às an sgìre bàs sa Chogadh Mòr agus ochdnar eile san Dàrna Cogadh.

## Còmhdhail
Chan eil seirbheis rèile ann. A dh'aindeoin sin, tha dà sheirbheis bhus a' frithealadh a' bhaile: An X74 *[[Dùn Phrìs]] - Am Magh Fada - Glaschu* agus an 114 *Dùn Phrìs - [[Beattock]] - Am Magh Fada*.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Alba
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle Dhùn Phris is Gall-Ghaidhealaibh
Roinn-seòrsa:Siorrachd Dhùn Phrìs
Brìghde Chill Dara

:*’S ann mu dheidhinn Brìghde Chill Dara, naomh a tha an duilleag seo.  Airson Brìghde Bandia cheilteach faic [[Brìghde]].*

Bha an naomh **Brìghde Chill Dara** beò timcheall air na bliadhnaichean 451–525.  Còmhla ri Pàdraig, tha i ’na naomh nàiseanta na h-Éireann, agus canar cuideachd **Brìghde na h-Éireann** rithe.  Tha an fhéill aice air 1 an Gearran.

Tha mòran ainmean-àite anns na h-Innse Gall, air a' Ghàidhealtachd, ann an iar-dheas is ann an ear-thuath na h-Alba, agus ann am Fìobha, a' cuimhneachadh Brìghde.

## Ceanglaichean a-mach
* GRD:Iombolc is Fèill Brìghde
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Naoimh
Roinn-seòrsa:Daoine à Èirinn
Iain Gobha na Hearadh

'S e bàrd spioradail a bh' ann an **Iain Gobha na Hearadh** (1790-1852), neo John Morrison sa Bheurla. Rugadh e ann an Ròghadal, Na Hearadh. Dh'fhàs e na ghobha agus na cheannard soisgeulasach, cho math ri na bhàrd. Ann an 1828, fhuair e obair mar cheistear leis an SSPCK.

Bha e comasach air sgrìobhadh gu fileanta sa Ghàidhlig agus sa Bheurla. Sgrìobh e, mar eisimpleir, an dàn fada 'An Nuadh Bhreith, no Gleachd an t-Seann Duine agus an Duin' Òig'.

## Dàin
* 'An Nuadh Bhreith, no Gleachd an t-Seann Duine agus an Duin' Òig'
* 'An Ionndrainn'
* 'A' Mhisg'
## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* BBC Alba Bliadhna nan Òran: Iain Gobha na Hearadh
* GRD: Iain Gobha na Hearadh (Iain Moireasdan)
* 

Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig
Iain Gobha na Hearadh
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Iain Mac a' Ghobhainn (Iarsiadar)

'S e bàrd Gàidhlig a bh' ann an **Iain Mac a' Ghobhainn** (1848-1881), neo John Smith sa Bheurla. Rugadh e ann an Iarsiadar, Leòdhas. Bha e na oileanach aig Oilthigh Dhùn Èideann is bha e ag ionnsachadh na lèigh, ach cha do chuir e crìoch air a' chùrsa, oir thàinig tinneas air.

### Dàin
* 'Am Brosnachadh'
* 'Coinneach Odhar'
* 'Gaisgeach mòr na Fèinne'
* 'Fiullaigean'
* 'Òran an t-Seana Ghille'
* 'Òran Luchd an Spòrs'
* 'Spiorad a' Charthannais'
* 'Spiorad an Uamhair'

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* BBC Alba Làrach nam Bàrd: Iain Mac a' Ghobhainn
* BBC Alba Bliadhna nan Òran: Iain Mac a' Ghobhainn
* GRD: Bàrd Iarsiadair (Iain Mac a' Ghobhainn)

Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig
Mac a' Ghobhainn, Iain (Iarsiadar)
Amisfield

‘S e baile beag dùthchasail faisg air Dùn Phrìs, air an àirde an iar-dheas na h-Alba a th’ ann an **Amisfield**. Tha e suidhichte aig 78m os cionn ìre na mara, ann an ceann a tuath Dhùin Phris is Gall-Ghaidhealaibh (Siorrachd Dhùn Phrìs ro 1975), eadar Dùn Phrìs agus Parkgate, ri taobh an Uillt Amisfield. Tha e 243km air falbh bho Obar Dheathain, 93km bho Ghlaschu, 25km bho Inbhir Anainn agus 95km bho Dhùn Èideann, prìomh-bhaile na dùthcha. 'S e Beurla agus Beurla Ghallda th' ann an dà chànan aig a’ mhòr-chuid dhuibh ann an Amisfield.  Tha Eaconomaidh a' bhaile gu math crochte air àiteachas, coilltearachd agus dreuchdan ann an Dùn Phrìs. A bharrachd air sin, tha àite fuireach ann. Taobh fhoghlaim, tha bun sgoil ann,  ach feumar a dhol dhan àrd sgoil ann an Dùn Phrìs. 

## Freumhan an Ainm
A rèir  eòlaichean fhreumh-fhaclachd, tha a h-uile coltas ann gur ann à Lochlannais *hempr* (còrcach) agus *feld* (achadh) a tha an t-ainm, a' toirt dhuinn *Achadh na Còrcaich* anns a' Ghàidhlig. 'S ann gu math pailt  's a tha ainmean-àite Lochlannach ann an iar-dheis na h-Alba, gu h-àraidh nas fhaisge air a' Mhuir. 

## Eachdraidh
Tha Dùn Ceilteach ann, air a bheil Barr's Hill an latha an-diugh. Chaidh am baile a chlàradh airson a' chiad turais ann an 1175 mar *Hempisfield*. Chaidh tùr dìona a thogail an seo san 12mh Linn leis an teaghlach Charteris. 'S e Tòrmodaich a bh' annta. Leasachadh an Tùr mu 1600. Tha am parraist seo, air an robh Tinwald, am broinn parraist Cille Mhìcheil, Tinwald agus Torthorwald a-nis. Thogadh loidhne-rèile tron bhaile ann an 1863 ach dhùnadh an stèisean ann an 1952. A-rèir carragh-chuimhne sa bhaile, fhuair 20 às an sgìre bàs sa Chogadh Mòr agus dithis eile san Dàrna Cogadh.

## Còmhdhail
Chan eil seirbheis rèile ann. A dh'aindeoin sin, tha dà sheirbheis bhus a' frithealadh a' bhaile: 
*X74 *[[Dùn Phrìs]] - Am Magh Fada - Glaschu* 
*114 *Dùn Phrìs - [[Beattock]] - Am Magh Fada*.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle Dhùn Phris is Ghall-Ghàidhealaibh
Roinn-seòrsa:Siorrachd Dhùn Phris
Roinn-seòrsa:Sgìre Tinwald
Doire Chonaill

‘S e baile beag dùthchasail faisg air Dùn Phrìs, air an àirde an iar-dheas na h-Alba a th’ ann an **Doire Chonaill** (**Holywood**, bho sean **Dercongal)**. Tha e suidhichte aig 27m os cionn ìre na mara, ann an cridhe Dhùin Phris is Gall-Ghaidhealaibh (Siorrachd Dhùn Phrìs ro 1975), eadar Dùn Phrìs agus Cill Osbairn, ri taobh na h-Aibhne Nid. Tha e 247km air falbh bho Obar Dheathain, 92km bho Ghlaschu, 29km bho Inbhir Anainn agus 98km bho Dhùn Èideann, prìomh-bhaile na dùthcha. 'S e Beurla agus Beurla Ghallda th' ann an dà chànan aig a’ mhòr-chuid dhuibh ann an Holywood.  Tha Eaconomaidh a' bhaile gu math crochte air àiteachas, coilltearachd agus dreuchdan ann an Dùn Phrìs. A bharrachd air sin, tha  stèisean-peatrail agus ann. Taobh fhoghlaim, tha bun sgoil ann,  ach feumar a dhol dhan àrd sgoil ann an Dùn Phrìs. 

## Freumhan an Ainm
A rèir  eòlaichean fhreumh-fhaclachd, tha a h-uile coltas ann gur ann às a' Ghàidhlig fhèin a tha seann ainm a' bhaile, a chaidh a chlàradh mar *Darcongall* neo *Dercongal* nuair a bha abaid ann o chionn fhada. Nochd a' Ghàidhlig ann an ceann a deas na h-Alba anns an 7mh Linn agus bha an cànan fhathast làidir ann an Siorrachd Dhùn Phrìs fhèin anns an 14mh Linn. Tha na h-ainmean ann am Beurla agus Laideann a' cumail na h-eileamaid *Doire* às aonais ainm an naoimh fhèin. B' e naomh à dh'Èirinn a bh' ann Congall (Laideann: Convallus) agus tha Cille Chonaill ainmeachadh an a dhèidh cuideachd.

## Eachdraidh
Tha tursachan ro eachdraidheil ann, air a bheil Na Dusan Abstol, am fear as motha air tìr mhòr na h-Alba air fad. Bha abaid an seo san 12mh Linn, a thug am facal *Holy* (cràbhach) dhan ainm. Chaidh tùr dìona a thogail ann an 1590, air an robh *Fourmerkland Tower*. Chaidh Na Seumasaich seachad air Doire Chonaill air an t-seann rathad shuas gu tuath ann an 1746, an dèidh dhaibh Sasainn fhàgail. Thogadh eaglais an seo ann an 1779 agus leasachadh ann an 1845 agus 1865 i. Dhùnadh i is tha an togalach ri reic. Chaidh loidhne-rèile a chruthachadh tron sgìre ann an 1849 ach chaidh an stèisean a dhùnadh ann an 1949. Bhuineadh na Keswick, an teaghlach a stèidhich a' chompanaidh Jardine, Matheson, do Holywood. A-rèir carragh-chuimhne sa bhaile, fhuair 25 à Holywood sa Chogadh Mòr agus ochdnar eile san Dàrna Cogadh.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Alba
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle Dhùn Phris is Gall-Ghaidhealaibh
Roinn-seòrsa:Siorrachd Dhùn Phrìs
Roinn-seòrsa:Na Seumasaich
Templand

‘S e baile beag dùthchasail faisg air Logarbaidh, air an àirde an iar-dheas na h-Alba a th’ ann an **Templand**. Tha e suidhichte aig 60m os cionn ìre na mara, ann an cridhe Dhùin Phris is Gall-Ghaidhealaibh (Siorrachd Dhùn Phrìs ro 1975), eadar Applegarthtown agus Parkgate, ri taobh na h-Aibhne Kinnel. Tha e 236km air falbh bho Obar Dheathain, 94km bho Ghlaschu, 22km bho Inbhir Anainn agus 90km bho Dhùn Èideann, prìomh-bhaile na dùthcha. 'S e Beurla agus Beurla Ghallda th' ann an dà chànan aig a’ mhòr-chuid dhuibh ann an Templand. Tha Eaconomaidh a' bhaile gu math crochte air àiteachas, coilltearachd agus dreuchdan ann an Logarbaidh. A bharrachd air sin, tha  trì tuathanasan ri timcheall a' bhaile. Taobh fhoghlaim, chan eil sgoiltean ann, agus le sin feumar a dhol dha na sgoiltean ann an Logarbaidh neo Loch Mhabain. 

## Freumhan an Ainm
A rèir  eòlaichean fhreumh-fhaclachd, tha a h-uile coltas ann gu bheil an t-ainm a' ciallachadh *Tìr nan Teamplairean*, leis gu robh iad uabhasach làidir san sgìre o shean. A dh'aindeoin sin, tha cuid eile dhen bheachd gur ann à Gàidhlig *Teampull* a tha ainm an àite seo. Nochd a' Ghàidhlig ann an ceann a deas na h-Alba anns an 7mh Linn agus bha an cànan fhathast làidir ann an Siorrachd Dhùn Phrìs fhèin anns an 14mh Linn.

## Eachdraidh
S' ann leis an teaghlach Jardine a bha an t-àite o shean. 'S e Tormodaich a bh' annta, a ràinig san 12mh Linn. Thog iad tùr dìona an seo mu 1500, air a bheil Spedin. Leasachadh ann an 1605 i ach bha e na thobhta fad na 19mh Linne leis gun do thogadh lùchairt, air an robh Jardine Hall, ann an 1814. Leagadh an lùchairt sin ann an 1964. Chaidh tùr dìona eile a thogail san sgìre mu 1600, air a bheil Elshields Tower, a bhuineadh do Chlann 'Ic Iain. Thoisich gnothach a' chuaraidh san 19mh Linn is fiù 's chleachdadh a chuid chloiche gus taigh-tasgaidh Kelvingrove a thogail. Thathar a' cladh sa chuaraidh gus ar làithean.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Alba
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle Dhùn Phris is Gall-Ghaidhealaibh
Roinn-seòrsa:Siorrachd Dhùn Phrìs
Applegarthtown

‘S e baile beag dùthchasail faisg air Dùn Phrìs, air an àirde an iar-dheas na h-Alba a th’ ann an **Applegarthtown**. Tha e suidhichte aig 61m os cionn ìre na mara, air an àirde an ear Dhùin Phris is Gall-Ghaidhealaibh (Siorrachd Dhùn Phrìs ro 1975), eadar Loch Mhabain agus Logarbaidh, ri taobh na h-Aibhne Anainn. Tha e 238km air falbh bho Obar Dheathain, 97km bho Ghlaschu, 19km bho Inbhir Anainn agus 91km bho Dhùn Èideann, prìomh-bhaile na dùthcha. 'S e Beurla agus Beurla Ghallda th' ann an dà chànan aig a’ mhòr-chuid dhuibh ann an Applegarthtown.  Tha Eaconomaidh a' bhaile gu math crochte air àiteachas. A bharrachd air sin, tha tèarmainn nam fiadh-bheathach ann. Taobh fhoghlaim, chan eil sgoiltean ann is le sin feumar a dhol dha na sgoiltean ann an Logarbaidh neo Loch Mhabain. 

## Freumhan an Ainm
A rèir  eòlaichean fhreumh-fhaclachd, tha a h-uile coltas ann gu bheil an t-ainm a' ciallachadh *Baile Garradh an Ubhail*, bho Seann-Lochlannais *epli* (Uabhal) agus *garðr* (Garradh). 'S ann gu math pailt 's a tha ainmean-àite Lochlannach ann an iar-dheas na h-Alba, gu h-àraidh nas fhaisge air a' Mhuir.

## Eachdraidh
Rachadh rathad Ròmanach tron sgìre o shean agus bha Cill aig Ridirean an Teampaill ann cuideachd. Seo far an d'rinn an Righ Èideard I Shasainn ùrnaigh ann an 1300 air an t-slighe gu Cille Bhlàthain. Chaidh crois mhargaidh a thogail an seo san 17mh Linn agus chumadh fèilltean an seo bho 1685. Thogadh eaglais ùr an seo mu 1760 agus leasachadh ann an 1822 agus 1900 i. Chaidh Applegarthtown agus Sibbaldie a dh'aonadh ann an an pharraist ann an 1609. Tha am parraist seo am broinn pharraist Loch Mhabain a-nis. A-rèir carragh-chuimhne sa bhaile, fhuair 27 às an sgìre bàs sa Chogadh Mòr agus triùir eile san Dàrna Cogadh.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Alba
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle Dhùn Phris is Gall-Ghaidhealaibh
Roinn-seòrsa:Siorrachd Dhùn Phrìs
York University

S' e **Oilthigh York** (**York University**, **YU**), stèidhichte ann an 1959, an oilthigh as motha ann an Ontario (Canada).
## Iomraidhean

## Ceanglaichean a-mach
* York University

Roinn-seòrsa:Oilthighean ann an Canada
Dòmhnall MacLeòid (Cataibh)

'S e croitear agus sgrìobhadair a bh' ann an **Dòmhnall MacLeòid**. Rugadh e ann an Srath Nabhair ann an 1779, as chaidh e a Dhùn Èideann agus as dèidh sin a Chanada, far an do chaochail e ann an 1879. Sgrìobh e leabhar cudromach mu dhèidhinn nam fuadaichean ann an Cataibh, *Gloomy Memories*, mar fhreagairt dhan leabhar *Sunny Memories* le Harriet Beecher Stowe, ùghdar ainmeil Aimeireaganach a sgrìobh *Uncle Tom's Cabin*. Sgrìobh e cuideachd mu thuineachadh ann an Ontario is aramach.

## Ceanglaichean a-mach
* Archive.org: Gloomy Memories le Dòmhnall MacLeòid (a h-uile leabhar sa Bheurla)
* Tobar an Dualchais: Prògram Choinnich: Agallamh le Dòmhnall MacCormaig a dh'fhoillsich 'Gloomy Memories' às ùr
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig
Chapelknowe

‘S e baile beag dùthchasail faisg air Cille Phàdraig nam Fleamach agus na crìochan le Sasainn, air an àirde an iar-dheas na h-Alba a th’ ann an **Chapelknowe**. Tha e suidhichte aig 72m os cionn ìre na mara, air an àirde an ear Dhùin Phris is Gall-Ghaidhealaibh (Siorrachd Dhùn Phrìs ro 1975), eadar Canonbie agus Eaglesfield, ri taobh an Uillt Lògan. Tha e 241km air falbh bho Obar Dheathain, 117km bho Ghlaschu, 34km bho Dhùn Phrìs agus 101km bho Dhùn Èideann, prìomh-bhaile na dùthcha. 'S e Beurla agus Beurla Ghallda th' ann an dà chànan aig a’ mhòr-chuid dhuibh ann an Chapelknowe.  Tha Eaconomaidh a' bhaile gu math crochte air àiteachas. Taobh fhoghlaim, chan eil sgoiltean ann is le sin feumar a dhol dha na sgoiltean ann an Eaglesfield, Greatna neo Inbhir Anainn. 

## Eachdraidh
Chaidh am parraist Morton, far a bheil Chapelknowe, a roinneadh ann ann 1621: chaidh an àirde an iar a thoirt gu Wauchope agus chaidh an àirde an ear a chur le Canonbie. Chanadh Half Morton ris bhon uair sin. Thogadh eaglais ùr an seo mu 1774 agus leasachadh ann an 1833 agus 1839 i. Thogadh eaglais UP an seo ann an 1890 cuideachd. Thogadh mansa san 19mh Linn air a bheil Cadgill House. 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Alba
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle Dhùn Phris is Gall-Ghaidhealaibh
Roinn-seòrsa:Siorrachd Dhùn Phrìs
Cille Phàdraig nam Fleamach

‘S e baile beag dùthchasail faisg air Inbhir Anainn, air an àirde an iar-dheas na h-Alba a th’ ann an **Cille Phàdraig nam Fleamach**. Tha e suidhichte aig 42m os cionn ìre na mara, air an àirde an ear Dhùin Phris is Gall-Ghaidhealaibh (Siorrachd Dhùn Phrìs ro 1975), eadar Eaglesfield agus Greatna, ri taobh na h-Aibhne Kirtle. Tha e 246km air falbh bho Obar Dheathain, 118km bho Ghlaschu, 31km bho Dhùn Phrìs agus 104km bho Dhùn Èideann, prìomh-bhaile na dùthcha. 'S e Beurla agus Beurla Ghallda th' ann an dà chànan aig a’ mhòr-chuid dhuibh ann an Cille Phàdraig nam Fleamach.  Tha Eaconomaidh a' bhaile gu math crochte air àiteachas agus dreuchdan ann an Cathair Luail. A bharrachd air sin, tha talla a' bhaile agus taigh-bìdhe ann. Taobh fhoghlaim, tha bun sgoil ann, ach feumar a dhol dhan àrd sgoil ann an Inbhir Anainn. 

## Freumhan an Ainm
A rèir  eòlaichean fhreumh-fhaclachd, tha a h-uile coltas ann gur ann à *Cille* agus *Pàdraig* sa a' Ghàidhlig fhèin a tha ainm a' bhaile. Nochd a' Ghàidhlig ann an ceann a deas na h-Alba anns an 7mh Linn agus bha an cànan fhathast làidir ann an Siorrachd Dhùn Phrìs fhèin anns an 14mh Linn.

## Eachdraidh
Thog na Ròmanaich campa agus rathad tron sgìre o chionn fhada. 'S e na Fleming an teaghlach Tormodach aig an robh làmh an uachdair an seo o shean. Tha eaglais air a bhith ann fad na linntean: thug Raibeart I na h-Alba i do mhanaich à Giseburn ann an 1191. Cha do deach an eaglais a chithear nar làithean a thogail ach ann an 1735 agus chaidh i a leasachadh ann an 1778. Chaidh am parraist a chruthachadh ann an 1609 tro aonadh Kirconnel agus Irving, ach tha e ann an aon pharraist còmhla ri Half Morton agus Greatna a-nis. Tha beul-aithris na sgìre ag innse dhuinn gu robh Am Brus a' falach ann an uamh an seo nuair a chunnaic e an damhan-allaidh ainmeil sin. Thogadh stèisean rèile air an loighne eadar Glaschu agus Cathair Luail ann an 1847 ach dhùnadh e ann an 1960 is chaidh an togalach a reic. A-rèir carragh-chuimhne sa bhaile, fhuair 26 à Cille Phàdraig nam Fleamach bàs sa Chogadh Mòr agus deichnear eile san Dàrna Cogadh.

## Daoine Ainmeil
*Andrew Smith (1798 - 1861). Innleadair.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Alba
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle Dhùn Phris is Gall-Ghaidhealaibh
Roinn-seòrsa:Siorrachd Dhùn Phrìs
Cedar Rapids, Iowa

'S e baile ann am Iowa, sna Stàitean Aonaichte, a th' ann an **Cedar Rapids**.  Anns a’ bhliadhna 2010 bha 126,326 duine a’ fuireach an seo. 

## Eachdraidh
Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1849.

## Daoine Ainmeil
* Grant Wood: (1891-1942), peantair.
* Ashton Kutcher: (1978), actair.

## Ceanglaichean a-mach
* www.cedar-rapids.org

Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Iowa
Cincinnati, Ohio

‘S e baile mòr ann an ceann a Tuath nan Stàitean Aonaichte a th’ ann an **Cincinnati**. Tha e suidhichte aig 147m os cionn ìre na mara, Anns a’ bhliadhna 2010 bha 296,943 duine a’ fuireach an seo.

## Eachdraidh
Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1788. Chaochail Neil Armstrong an seo ann an 2012.

## Daoine Ainmeil
* Doris Day: (1922), actair, seinneadair.
* Steven Spielberg: (1946), stiùirichean.

## Bailtean Co-cheangailte
*  Mysore, Na h-Innseachan
*  München, A' Ghearmailt
*  Liuzhou, An t-Sìn
*  Gifu, An t-Seapan
*  Netanya, Iosrael
*  Nancy, An Fhraing
*  New Taipei City, Tai-Bhàn
*  Kharkiv, An Ucràin
*  Harare, Siombabue

## Ceanglaichean a-mach
* www.cincinnati-oh.gov

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Ohio
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Ohio
Roinn-seòrsa:Na Stàitean Aonaichte
Columbus, Ohio

'S e prìomh-bhaile Ohio a tha ann an Columbus. Tha e suidhichte aig 275m os cionn ìre na mara, Anns a’ bhliadhna 2010 bha 787,033 duine a’ fuireach an seo.

## Eachdraidh
Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1812. Chaochail John Glenn an seo ann an 2016.

## Daoine Ainmeil
* Beverly D'Angelo: (1951), actair.

## Bailtean Co-cheangailte
*  Ahmedabad, Na h-Innseachan
*  Dresden, A' Ghearmailt
*  Hefei, An tSín
*  Odense, An Danmhairg
*  Herzliya, Iosrael
*  Tainan, Tai-Bhàn
*  Sevilla, An Spàinn

## Ceanglaichean a-mach
* www.columbus.gov

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Ohio
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Ohio
Roinn-seòrsa:Na Stàitean Aonaichte
Dacian Cioloș

Is e innleadair-àiteachais agus neach-poileataigs à Romàinia a th' ann an **Dacian Julien Cioloș** (IPA: *datʃiˈan ˈtʃʲoloʃ*, Zalău, 27 an t-Iuchar 1969). Bha e air a bhith na Choimiseanair airson Àiteachas agus Leasachadh Dùthchail anns a' Choimisean Eòrpach fo rianachd Manuel Barroso eadar 2010 agus 2014.
Chaidh e na phrìomhaire Romàinia ann an 2015 mus do bhuannaich am Pàrtaidh Sòisealach Deamocratach an taghadh san Dùbhlachd 2016.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Luchd-poileataigs Eòrpach‎
Roinn-seòrsa:Daoine à Romàinia
Roinn-seòrsa:Romàinia
Catrìona Lexy Chaimbeul

'S e sgrìobhadair agus cleasaiche Gàidhlig a th' ann an **Catrìona Lexy Chaimbeul**. 'S ann à Nis, Leòdhas a tha i bho thùs. Rinn i ceum ann an Oilthigh Dhùn Èideann. Tha a h-athair, Tormod Caimbeul, agus a h-uncail, Alasdair Caimbeul, nan sgrìobhadairean Gàidhlig cuideachd.

## Leabhar-chlàr
### Nobhailean
* *Cluicheadairean* (2013)
* *Samhraidhean Dìomhair* (2009)
### Dealbhan-cluiche
* *Doras Dùinte*
## Leabhraichean cloinne
* *Balach Beag a Mhàthar*
* *Sgeulachdan Eagalach Feagalach*
## Ceanglaichean a-mach
* Scottish Book Trust: Catrìona Lexy Chaimbeul

Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean an t-Sabhail
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Norma NicLeòid

'S e sgrìobhadair Gàidhlig a th' ann an **Norma NicLeòid**. Tha i pòsta aig sgrìobhadair ainmeil eile, Dr Fionnlagh MacLeòid. 

Tha Norma air a bhith an sàs ann an iomadach buidheann Gàidhlig thairis air nam bliadhnaichean, agus bha i na manaidsear aig Acair ann an Steòrnabhagh airson iomadh bliadhna, mus do dh'fhàg i an dreuchd ann an 2010. Rinn Norma 'trilogy' de nobhailean, air fhoillseachadh le Ùr-Sgeul, agus rinn i nobhail eile, 'An Dosan' (Acair, 2014). Tha i air iomadach leabhar Beurla eadar-theangachadh gu Gàidhlig.

Bhàsaich i aig aois 79 anns a' Chèitean 2024.

## Clàr-leabhraichean
* *Dìleas Donn* (CLÀR/Ùr-Sgeul, 2006)
* *Taingeil Toilichte* (CLÀR/Ùr-Sgeul, 2008)
* *Suthainn Sior* (CLÀR/Ùr-Sgeul, 2011)
* *An Dosan (Acair, 2014)*

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig
Eachdraidh nan Iùdhach ann an Alba

Chan eil fios againn cuin a thàinig na h-Iùdhaich a dh'Alba an toiseach.  Is dòcha ann gun tàinig na h-Iùdhaich a dh’Alba ri linn na h- Ìompaireachd Ròmanach, ach chan eil clàr eachdraidheil againn gun tàinig iad cho tràth sin.  Tha a’ chiad chlàr deimhinn mu na h-Iùdhaich ann an Alba air tighinn thugainn bhon 17mh linn.  'S e a' chuid as motha dhe na h-Iùdhaich ann an Alba Ashkenazi a thàinig a Dhùn Èideann, agus an uair sin, a Ghlaschu, anns na 19mh linn.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Alba
Roinn-seòrsa:Creideamh
Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Iùdhachd
Murchadh Moireach

Bha **Murchadh Moireach** (1890-1964) ’na shaighdear agus ’na bhàrd Gàidhlig à Leòdhas. Rugadh e ann an Sgìre Bhac agus bha athair na ghreusaiche. B' e Murdo Murray a bh’ air sa Bheurla. Chaidh e do Sgoil MhicNeacail ann an Steòrnabhagh agus bha e 'na dux ann an 1909. Fhuair e MA bho Oilthigh Obar Dheathain ann an 1913. Ghabh e anns an arm ann an 1914. Nuair a bha e 'n sàs anns a' Chogadh Mhòr, bha e a' cumail leabhar-latha an dà chuid sa Ghàidhlig agus sa Bheurla. Nuair a thàinig crìoch air a' chogadh, bha e ag obair mar thidsear is an dèidh sin mar neach-sgrùdaidh airson sgoiltean. 

## Murchadh Moireach agus Iain Rothach
Bha Murchadh Moireach na charaid do Iain Rothach, bàrd Leòdhasach eile a bhàsaich anns a' Chogadh Mhòr. Sgrìobh Murchadh aiste air Iain Rothach a chaidh fhoillseachadh ann an Gairm (Àireamh 19, An t-Earrach 1957).

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig
Donnchadh MacDhunlèibhe

B' e bàrd Gàidhlig a bh' ann an Donnchadh MacDhunlèibhe (1877-1964). Rugadh is thogadh e ann am Muile, ach dh'imrich e a Ghlaschu agus an dèidh sin a dh'Afraga a Deas. 

Rugadh Donnchadh MacDhunlèibhe ann am Muile air oighreachd Thoir-Ioisg. Dh'imrich an teaghlach gu Tobar Mhoire, far an do thogadh e. Ghabh e dhan Arm nuair a thòisich an dàrna Cogadh nam Boer ann an 1899. Chaidh a leòn agus thill e a Ghlaschu agus dh'fhuirich e ann rè greis. Thill e a dh'Afraga a Deas nuair a bha na cogaidhean seachad ann an 1903. Ann an 1911, phòs e Catrìona Dòmhnallach à Muile, agus chuir iad seachad am beatha ann am Pretoria, far an robh Donnchadh ag obair ann an seirbheis an Riaghaltais.  

Nochd rosg MhicDhunlèibhe ann an *[[Gairm]]*, agus ann an dà iris Chanadach, *Teangadòir* agus *Irisleabhar Ceilteach*. 

Rinn Ruaraidh MacThòmais ath-sgrùdadh air bàrdachd MhicDhunlèibhe ann an ''Gairm'' 119. Sgrìobh MacDhunlèibhe iomadh dàn sgaiteach a tha a' dèiligeadh ri sgaradh-cinnidh ann an Afraga a Deas.  

## Bàrdachd
* ‘Bean Dubh a’ Caoidh a Fir a Chaidh a Mharbhadh leis a’ Phoileas’ 
* ‘Feasgar an Duine Ghil’ 

## Clàr-leughaidh

* MacDhunleibhe, Donnachadh. 'Feasgar an Duine Ghil' ann an *Gairm* Àir. 33. Am Foghar 1960, dd.69-70.
* MacThòmais, Ruaraidh. 'Donnchadh MacDhunlèibhe.' Gairm 119. An Samhradh 1982, dd. 257-268.

Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig
Roinn-seòrsa:Muile
MacDhunleibhe, Donnchadh
Kyle Carey

__NOTOC__


 Kyle Carey

 Ceòladair 





	Ainm breithe
	Kyle Carey


	Bliadhna breithe
	1984

	Àite breithe
	New Hampshire (Stàitean Aonaichte)


	Meadhan
	Guth, giotàr, ukulele, shruti box

	Stoidhle
	Gaelic Americana


	Làrach-lìn
	http://www.kyleannecarey.com/





'S e seinneadair a tha ann **Kyle Carey**.  Rugadh i ann an 1984 ann an New Hampshire sna Stàitean Aonaichte, ach chaidh a togail ann an Alaska.

Chaidh i gu Skidmore College ann an Saratoga Springs, NY far an d' fhuair i ceum ann an litreachas 's an uair sin a Cheap Breatainn air Fulbright Fellowship ann an ceòl. Thug i seachad aon bhliadhna aig Sabhal Mòr Ostaig, anns an Eilean Sgitheanach, far an do dh' ionnsaich i a cuid Gàidhlig.

Chaidh a chiad chlàr, 'Monongah' a' chlàradh ann an Èirinn le Donogh Hennessy ann an 2011. 'S e measgaich de dh' òrain a' sgrìobh i fhèin sa Bheurla 's òrain Ghàidhlig a th' ann.

Ann an 2013, chlàr i 'One Morning in May', cruinneachadh de dh' òrain Earraich còmhla ri Josienne Clarke agus Ben Walker ann an Lunnainn.

Ann an 2004 thàinig an dàrna clàr aice a-mach, 'North Star', a chaidh a' chlàradh ann an Glaschu le Seumas Egan. A-rithist, ’s e measgaich de dh’òrain ùra sa Bheurla agus òrain sa Ghàidhlig ga th’ ann.

## Clàran
* Monongah (2011)
* One Morning in May EP (2013)
* North Star (2014)
* The Art of Forgetting, 2018

## Ceanglaichean a-mach
* Kyle Carey - làraich-lìn oifigeil
* Kyle Carey air Facebook
* Agallamh le Iain Mac 'ille Mhìcheil, BBC Radio nan Gàidheal, 2014-02-24 *(6 mionaidean bho phrògram nas fhaide)*

Roinn-seòrsa:Seinneadairean Gàidhlig
Màrtainn Mac an t-Saoir

'S e sgrìobhadair Gàidhlig a th' ann an **Màrtainn Mac an t-Saoir** (1965). Rugadh e ann an Lèanaidh, ach tha buntanas aige ri Uibhist a Deas. Rinn e ceum ann an leigheas ann an Oilthigh Obair Dheathain agus cheumnaich e ann an 1988. Rinn e ceum eile aig Sabhal Mòr Ostaig.

## Leabhar-chlàr
### Nobhailean
* *Gymnippers Diciadain* (2005)
* *An Latha As Fhaide* (2008)
* *Air A Thòir* (2011)
### Bàrdachd
* *Dannsam Led Fhaileas* (2006)
### Sgeulachdan goirid
* *Ath-Aithne* (2003)

## Ceanglaichean a-mach
* Scottish Poetry Library: Màrtainn Mac an t-Saoir
* Scottish Book Trust: Màrtainn Mac an t-Saoir

Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig
Mac an t-Saoir, Màrtainn