open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Comhchruinneacha do dhʼ Orain Taghta Ghaidhealach

'S e leabhar bàrdachd a th' ann an **Comhchruinneacha do dhʼ orain taghta Ghaidhealach** (1813) a dheasaich Paruig Mac-an-Tuairneir.

'S e an tiotal slàn 'Comhchruinneacha do dh' Orain Taghta, Ghaidhealach, nach robh riamh roimhe Clo-bhuailte gus a nis, air an Tional o Mheodhair, air feadh na Gaidhealtachd a's Eileine na h-Alba'. Chaidh a chlò-bhualadh ann an Dùn Eideann le T. Stiubhart. Tha còrr is 100 òran anns an leabhar. 

## Paruig Mac-an-Tuairneir
Thathar a' creidsinn gur ann à Còmhall a bha e agus gu do shiubhal e air feadh na Gàidhealtachd a' cruinneachadh bàrdachd. 

## Òrain is Ùghdairean
* Maiririad Ni'-Lachuinn (4)
* Màiri nighean Alasdair Ruaidh (1)
* Iain Lom (19)
* Ailein Buidhe (7)
* Rob Donn (10)  
* Sileas na Ceapaich
* Iain Ruadh Stiùbhart
* Iain MacCodrum (1)
* Seumas MacGhilleSheathanaich (5)
* Donnacha Gobha
* agus bàird gun ainm eile.

## Tùsan

* Mac-an-Tuairneir, Paruig. 1813. 'Comhchruinneacha do dh' Orain Taghta, Ghaidhealach, nach robh riamh roimhe Clo-bhuailte gus a nis, air an Tional o Mheodhair, air feadh na Gaidhealtachd a's Eileine na h-Alba' (Duneidionn: Clo-bhuailte air son an ughdair, le T. Stiubhard)

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Leabhraichean Gàidhlig
Ceimigeachd fhàs-bheairteach

'S e an saidheans nam moileciuilean fhàs-bheairteach agus na h-iom-obrachaidhean aige a tha ann an **ceimigeachd fhàs-bheairteach**.

Tha moileciuilean le ataman carboin nam moileciuilean fhàs-bheairteach. 'S urrainn do ataman carboin iomadh co-thàthaidhean, a' toirt leis fàinntichean mar bhenzene agus sèineachan mar octane.

Tha ceimigeachd fhàs-bheairteach glè chudromach air sgàth 's gu bheil moileciuilean na bheatha fàs-bheairteach. 'S e bonn na gnìomhachas cungaidhean-leighis a th' ann.

## Eachdraidh
Thoisich ceimigeachd fhàs-bheairteach ann an 1828 nuair a  dhearbhaich Friedrich Wöhler gum b' urrainn dha urea a cho-chur o stuth neo-fhàs-bheairteach.
Ann an 1856 rinn William Henry Perkin *mauve* agus chruthaich an gnìomhachas-dhath. Bha Archibald Scott Couper agus Friedrich August Kekulé cuideachd cudromach air sgàth 's gun do leasaich iad a' theòiridh na structar atamach. Ann an 1848 dhearbhaich Louis Pasteur gun robh cuairt a' ghatha solais ann an searbhag thartaraig a' crochadh air an neo-chothromachd am broinn nam mhoileciuilean.

Roinn-seòrsa:Ceimigeachd
Roinn-seòrsa:Saidheans
Smithson Tennant

B' e ceimigear à Sasainn a bha ann an **Smithson Tennant**.

Tha e ainmeil airson an taisgealadh de dh'iridium agus de dh'osmium.

## Beatha

Rugadh e ann an Selby ann an Siorrachd Eabhraig agus bha e na sgoilear ann am Beverley.

Bha e na oileanach aig Oilthigh Chambridge agus chaidh e na FRS nuair a bha e 23 bliadhna a dh'aois. Lorg e iridium agus osmium ann an 1804.

Chaidh e na ollamh ann an Oilthigh Chambridge ann an 1813 ach chaochail e san Fhraing nuair a thuit fon t-each aige ann an 1815.

## Urraman
Ann an 1804 bhuannaich e an Bonn-cuimhne Copley.
Dh'ainmicheadh clach-mhèinnear, tennantaid, air.
## Ceanglaichean a-mach
* Eachdraidh-bheatha air làraich-lìn an Comann Feallsanachail Siorrachd Eabhraig

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Luchd-saidheans
Roinn-seòrsa:Siorrachd Eabhraig
Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Drochaid an Eilein Sgitheanaich

Tha **Drochaid an Eilein Sgitheanaich** aʼ ceangal an Eilein Sgitheanaich ris an tìr mór, aʼ dol eadar na bailtean Caol Loch Aillse agus Caol Acain (no faisg orra co-dhiù), agus a’ dol os cionn an Eilein Bhàin.  Tha e ʼna pàirt den rathad A87. Thog Dyckerhoff & Widmann AG, companaidh às a' Ghearmailt, agus Miller Civil Engineering e. Thòisich iad ann an 1992. Chaidh a fosgladh air 16 an Dàmhair 1995, agus bha na cìsean gu math connspaideach gus an deach cur às dhaibh air 21 an Dùbhlachd 2004.

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Alba Naidheachdan 2015-10-16: Drochaid an Eilein Sgitheanaich Fichead Bliadhna *(aithris bhideo)*

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:An t-Eilean Sgitheanach
Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Roinn-seòrsa:Drochaidean
Muran

'S e feur a th' ann am **muran** (ainm saidheansail: *Ammophila arenaria* (L.)).

Fàsaidh muran air a' chosta. Bidh e beò ann an talamh gainmhich, gu h-àraidh dùin-ghainmhich.

## Ainmean eile
* milear
* muirineach 
* meilearach 
* muran-cuartach

## Cleachdadh
Nithear rudan a-mach à muran leithid bràid, ciosan.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Luibhean
Sussex (soilleireachadh)

*Saoil an robh thu a' lorg na leanas?*

## Àitichean
### Rìoghachd Aonaichte
*Sussex, siorrachd Shasainneach
*Rìoghachd Sussex, rìoghachd eachdraidheil
*Oilthigh Sussex
*Sussex County Cricket Club

### Astràilia
*Sussex County, Astràilia an Iar

### Canada
*Sussex, Brunswick Nuadh 
*Sussex Drive, sràid ann an Ottawa, Ontario far an lorgar dachaigh a' Phrìomh Mhinisteir (24 Sussex Drive)

### Stàitean Aonaichte
*Sussex, New Jersey
*Sussex, Wisconsin
*Sussex County, Delaware
*Sussex County, New Jersey
*Sussex County, Virginia

## Daoine
*Iarla Sussex, tiotal san Rìoghachd Aonaichte
*Diùc Sussex, tiotal a chruthaicheach ann an 1801 nach eil ann tuilleadh
*Roland Sussex, cànanaiche Astràiliach 

## Soithichean
*HMS Sussex, ainm air grunn luing Breatannaich agus ionad Royal Naval Reserve a bha ann am Portslade gu 1994
*SS Sussex, bàta-aiseig a thogadh ann an 1896 airson London, Brighton and South Coast Railway.
Sussex, Sasainn

'S e siorrachd eachdraidheil ann an Sasainn a th' ann an **Sussex**.

Tha an sgìre an ìre mhath a' toirt a-steach an seann Rìoghachd Sussex.

An latha an-diugh, tha an sgìre dealaichte ann an trì roinnean; Sussex an Iar, Sussex an Ear agus am baile Brighton agus Hove. 

## Bailtean

*Arundel
*Bognor Regis
*Brighton (far a bheil Oilthigh Sussex agus Oilthigh Brighton)
*Burgess Hill
*Chichester (far a bheil Oilthigh Chichester)
*Crawley
*Eastbourne
*East Grinstead
*Hastings
*Haywards Heath
*Horsham
*Lewes
*Littlehampton
*Midhurst
*Worthing

## Tuilleadh Leughaidh

*"Angels in the Sussex Air", bàrdachd bho ùghdaran Sussex deasaichte le Patrick Garland, ISBN 1-85619-725-5
*"An Historical Atlas of Sussex", deasaichte le Kim Leslie agus Brian Short, mapaichean le Susan Rowland (Chichester: Phillimore & Co. Ltd. 1999) ISBN 1-86077-112-2

## Ceanglaichean a-mach
*An Comann Sussex
*Làrach-lìn na Coimhearsnachd
*Sussex County Cricket Club
*Sussex County Football Association
*Sussex Enterprise
*Sussex Past (The Sussex Archaeological Society)
*Sussex Wildlife Trust
*Poileas Sussex
*The Royal Sussex Regimental Association

Roinn-seòrsa:Sasainn
Sgìre ghléidhte mara

**Sgìrean gléidhte mara** *(Beurla: Marine protected areas (MPA))*, ʼs iad sgìrean mara no locha mòire air bheil òrdugh dìon.  Tha sin aʼ cur srian air gnìomhachd dhaonna, mar as trice gus goireas nàdarra no dùchais a ghléidheadh.

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2012-01-23: Càineadh ùr air mar a làimhsich SNH SAC Bharraigh
* BBC Naidheachdan 2012-03-19: Sgìrean glèidhte ùra san amharc sa Chuan Sgìth *(aithris bhideo)*
* BBC Naidheachdan 2012-12-04: “Chan eil adhbhar” airson tuilleadh sgìrean glèidhte mara
* BBC Naidheachdan 2015-05-12: Rabhadh mu sgìrean glèidhte mara
* BBC Naidheachdan 2015-07-28: “Fiosrachadh ceàrr” air cùl sgìrean glèidhte mara
* BBC Naidheachdan 2015-08-18: Òrdugh Dìon Mara an sàs far Thaobh Siar Rois
* BBC Naidheachdan 2015-09-04: Iomairt an aghaidh sgìrean glèidhte mara a' dol am meud
* BBC Naidheachdan 2015-09-09: Sgìrean glèidhte mara gan deasbad
* BBC Naidheachdan 2015-09-10: “Dòchas” mu sgìrean MPA
* BBC Naidheachdan 2015-09-23: Iasgairean air dà ràmh mu sgìrean MPA
* BBC Naidheachdan 2015-09-23: Iasgairean a' toirt fianais air sgirean MPA
* BBC Naidheachdan 2015-10-22: Casg ga iarraidh air sgìrean MPA
* BBC Naidheachdan 2015-10-28: Rabhadh eòlaiche mu sgìrean MPA
* BBC Naidheachdan 2015-11-25: Rabhadh 500 cosnadh an cunnart ri linn MPA *(aithris bhideo bho Thairbeart Loch Fìne, 2:16)*
* BBC Naidheachdan 2016-01-15: Taic air iarraidh son buaidh nan MPAs *(aithris bhideo, 2:31)
* [https://www.bbc.co.uk/naidheachdan/35417889 BBC Naidheachdan 2016-01-27: Iasgairean a' togail fianais]
* [https://www.bbc.co.uk/naidheachdan/36310169 BBC Naidheachdan 2016-05-17: Dragh mu sgìre SAC] *(aithris-bhideo 2:01)*
* [https://www.bbc.co.uk/naidheachdan/36310521 BBC Naidheachdan 2016-05-17: SNH: Sgìrean glèidhte mara “gun bhuaidh air an iasgach”]
* [https://www.bbc.co.uk/naidheachdan/fbh/55181480 BBC Naidheachdan 2020-12-04: Sgìrean glèidhte mara ùra timcheall nan Eilean Siar] *(aithris bhideo 3:10)''

* Urras Grunnd na Mara ann an Arainn (COAST)

Roinn-seòrsa:muir
Iom-obrachadh ceimigeach

'S e pròiseas nuair a tha moileciuilean ag atharrachadh no iomlaid ataman a tha ann an **iom-obrachadh ceimigeach**.

Ma thèid measgachadh air dà shusbaint a tha ag iom-obrachadh ri chèile, bithidh na susbaintean tùsail gan caitheamh agus a' cruthachadh susbaintean eile. 

## Seòrsachadh

Rinn Christopher Ingold sgeama airson iom-obrachaidhean a sheòrsachadh.
* cur ris, nuair a tha dà atam a' cur ris moileciuil thar thàthaidh dùbailte agus a' dèanamh trì tàthaidhean singilte
* cur às, nuair a tha dà atam thar thàthaidh singilte a' fàgail moileciuil agus a' dèanamh tàthaidh dùbailte
* ionadachadh
* ath-chòireachadh

## Iom-obrachaidhean ainmichte
Dh'ainmichear iomadh iom-obrachadh air ceimigear no ceimigearan a rinn iad, mar eisimpleir an cur-ris Diels–Alder air Otto Diels agus Kurt Alder, an iom-obrachadh Heck air Richard Heck nach maireann, an iom-obrachadh Grignard air Victor Grignard agus an iom-obrachadh Suzuki air Akira Suzuki.

Roinn-seòrsa:Ceimigeachd
Creag Meagaidh

ʼS e beinn ann an Albainn a tha ann an **Creag Meagaidh**, air taobh tuath Gleann Spiothain.  Tha i 867m (2844 troigh) a dh'àirde.

Chaidh e na Thèarmann Nàdair Nàiseanta ann an 1986 agus tha e cudromach do amadain-mhòintich (*Charadrius morinellus*). Tha iad a' briodadh sa chòinnich *Racomitrium lanuginosum* air an àrd-chlàr.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Rewilding Britain: pròiseactan: Creag Meagaidh
* Féidh, sitheann agus àrainneachd air Creag Meagaidh *(bhideo 5:17)*

Roinn-seòrsa:Beanntan Rothaich
Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
William Henry Perkin

B' e ceimigear à Sasainn a bha ann an **William Henry Perkin**.

Bha e ainmeil airson a' chiad dhath fuadain, mauveine.

## Beatha
Nuair a bha e 15 bliadhna a dh'aois chaidh e don Colaiste Rìoghail na Cheimigeachd (nise na phàirt de Cholaiste Impireil Lunnainn) is dh'ionnsaich e ceimigeachd fo August Wilhelm von Hofmann. Rinn e an taisgealadh mauveine aige nuair nach robh e 18 bliadhna a dh'aois agus nuair an do dh'fheuch e ri cairt-gheal (quinine) a dhèanamh. Aig an t-àm seo bha gach gath nàdarra is daor.

Lean e dreuchd san gnìomhachas datha.

Bha e pòsta dà thuras, aig Jemima Harriet Lissett agus Alexandrine Caroline Mollwo. Fhuair e ceithir nigheannan agus trì mic, William Henry Perkin, Jr., Arthur George Perkin agus Frederick Mollwo Perkin. Bha gach mac na cheimigear.

Ann an 1907 sgoilt aipeandaig agus fhuair e am fiabhras-clèibhe agus chaochail e.

## Urraman
Bha e na cheann-suidhe a' Chomainn Cheimigeach eadar 1883 agus 1885.
Bhuannaich e am Bonn-Chuimhne Davy ann an 1889. Chaidh e na ridire ann an 1906.
Dh'ainmicheadh Bonn-Chuimhne Perkin a' Chomainn Gnìomachais Ceimigeach air.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ceimigearan à Breatainn
Roinn-seòrsa:Cinn-suidhe a' Chomainn Cheimigich
Gavin Maxwell

B' e sgrìobhadair à dh'Alba a bha ann an **Gavin Maxwell**.

Rugadh e san Eilreig, Siorrachd Bhaile na h-Ùige, agus chaidh e do sgoiltean fad is farsaing sa' Bhreatainn. Bha e na oileanach aig Colaiste Hertford, Oilthigh Oxford, agus rèn cogaidh dh'obair e airson an Special Operations Executive. An dèidh don cogadh cheannaich e Sòdhaigh, faisg air an Eilean Sgitheanach, far an do stèidhich e factaraidh.

Ann an 1956 rinn e turas de dh'Iorac a deas còmhla ri Wilfred Thesiger.
Thug e leis dòbhran fionnadh mìn (*Lutrogale perspicillata*) air ais à dh'Iorac agus sgrìobh e *Ring of Bright Water* (1960) mu dheidhinn. Dh'ainmich e an dòbhran Mijbil. Dh'imrich e do Ghleann Eilg far an do sgrìobh e *Lords of the Atlas: Morocco, the rise and fall of the House of Glaoua* (1966) an dèidh dha turas Mhorogo a dèanamh. Chaidh an taigh aige na smàl ann an 1968 agus dh'imrich e a-rithist do Eilean Bàn far an do stèidhich e tèarmann dòbhran. Chaochail e an-sin ann an 1969.

Bha e pòsta aig Lavinia Renton eadar 1962 agus 1964.

Dh'ainmicheadh an fo-ghnè (*L. perspicillata maxwellii*) air Maxwell.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileanan a-staigh
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Albannach
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Glen Campbell

B' e neach-ciùil, seinneadair agus sgrìobhadair às Na Stàitean Aonaichte a bh' ann an **Glen Travis Campbell** (Delight, 22 an Giblean 1936–8 an Lùnastal 2017). Tha "Gentle on My Mind" (1967), "Wichita Lineman" (1968), "Rhinestone Cowboy" (1975), agus "Southern Nights" (1977) am-measg a h-òrain ainmeile. Tha e air a mheas mar aon de na seinneadairean a b' fheàrr a-riamh a chuir òrain Country air chlàir.  Thairis air còrr is 50 bliadhna, tha e air faisg air 70 clàr fhoillseachadh ’s iad sin air còrr is 45 muillean leth-bhreac a reic air feadh an t-saoghail. Ann an 2012, choisinn è duais Grammy, Lifetime Achievement. B' ann mu'n àm sin a thàinig an naidheachd a-mach gu bheil e nise fulang leis an tinneas inntinn Alzheimer’s.

## Clàran
* *Gentle on My Mind* (1967)
* *Wichita Lineman* (1968)
* *Galveston* (1969)
* *Try a Little Kindness* (1969)
* *Rhinestone Cowboy* (1975)
* *Southern Nights* (1977)

## Iomraidhean


## Ceangal a-mach
* Glen Campbell

Roinn-seòrsa:Ceòl
Roinn-seòrsa:Tuath-cheòl
Roinn-seòrsa:Seinneadairean
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
George Mackay Brown

B' e sgrìobhadair à Arcaibh a bha ann an **George Mackay Brown**.

Bha e ainmeil airson a bhàrdachd, a nobhailean, agus a sgeulachdan ghoirid.

## Beatha
Rugadh e ann an Stromness. B' e bana-Ghàidheal à Cataibh a bh' ann a mhàthair. Chuir e seachad a bheatha ann an Arcaibh ach deich bliadhna nuair a bha e na oileanach aig Colaiste Abaid a' Bhatail Nuaidh ann an Dail Chè far an robh Edwin Muir na mhaor agus ann an Oilthigh Dhùn Èideann far an do dh'ionnsaich e Beurla. Thill e do Arcaibh ann an 1961 far an do dh'obair e mar sgrìobhadair. Thug e cuideachd na Chaitligeach ann an aon bliadhna.

Dh'fhoillsich e a' chiad chruinneachadh de bhàrdachd, *The Storm*, ann an 1954.

## Urraman
Fhuair e an OBE ann an 1974.
Bhuannaich *The Golden Bird* an Duais James Tait Black airson ficsean ann an 1987. Bha *Beside the Ocean of Time* na Leabhar Albannach na Bhliadhna ann an 1994 agus air an liosta goirid na Duaise Booker.

## Foillseachaidhean
### Nobhailean
* *Greenvoe* (1972)
* *Magnus* (1973)
* *Time in a Red Coat* (1984)
* *The Golden Bird: Two Orkney Stories* (1987) 
* *Vinland* (1992)
* *Beside the Ocean of Time* (1994) 

### Cruinneachaidhean de bhàrdachd
* *The Storm* (1954)
* *Loaves and Fishes* (1959)
* *The Year of the Whale*
* *Fishermen with Ploughs*
* *Winterfold*
* *Voyages*
* *The Wreck of the Archangel*

### Cruinneachaidhean de sgeulachdan goirid
* *A Calendar of Love*
* *A Time to Keep*
* *Hawkfall*
* *The Sun's Net*
* *Andrina*
* *The Masked Fisherman*
* *The Sea-king's Daughter*
* *Winter Tales*

### Dealbhan-cluich
* *A Spell for Green Corn*
* *Three Plays*
* *A Celebration for Magnus*
## Ceanglaichean a-mach
* http://www.scottishpoetrylibrary.org.uk/poetry/poets/george-mackay-brown
* Clàradh George Mackay Brown
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Arcaibh
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Albannach
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Linn Mheadhanach na Cloiche

Tha **Meadhan Linn na Cloiche** no **Meso-liotaig**, bho 10,000 gu 5,000 bliadhna, a' dol air ais gu deireadh na Linne Deighe mu dheireadh.

Aig an àm sin bha teòthachd an t-saoghail ag èirigh. Bha ìre na mara ag èirigh seach gun robh eigh-shruthan a’ leaghadh. Rè Meadhan Linn na Cloiche, gheàrr a' mhuir Èirinn far Bhreatainn agus far a' chòrr dhen Roinn Eòrpa. Bha coilltean a' còmhdach mòran dhen dùthaich. 

B' e sealgairean-tionail a bh' anns na daoine aig an àm. Bhiodh sealgairean-tionail a' sealg bheathaichean fiadhaich agus ag iasgach airson tòrr dhen bhiadh aca. Bhiodh iad cuideachd a’ cruinneachadh mheasan, chnothan, lusan, fhreumhaichean agus shligean airson am biadh atharrachadh beagan. Bha na sealgairean-tional sin cuideachd air tòiseachadh a’ callachadh bheathaichean a leithid crodh agus caoraich.

## Làrach meadhan linn na cloiche aig [[Ceann Locha]] air [[Rùm]]

Thug cladhach arc-eòlais aig Ceann Locha air Rùm dhuinn an fhianais as tràithe mu thuineachadh dhaoine ann an Alba. Sheall fianais deiteadh rèidio-carbon ann an Ceann Locha gu bheil daoine air a bhith an sin bho co-dhiù c.6600 RC. Chaidh cnothan calltainn loisgte agus na mìltean thar mhìltean de bhleideagan cloiche bho dhèanamh innealan a lorg aig an làrach. Dh’fhaodadh gu bheil fianais air tuill-bacain a' sealltainn fasgadh on ghaoith, pàirtean de bhothain de sheiche is de bhacain no àitean-fasgaidh far am biodh daoine ann am Meadhan Linn na Cloiche a’ fuireach nuair a bha iad a’ tadhal san eilean.

O chionn mìltean de bhliadhnaichean bha daoine a' siubhal a Rùm air taobh siar Alba airson clach-fala a chruinneachadh gus innealan a dhèanamh. Chaidh nithean àrsaidh air an dèanamh de chloich-fala à Rùm a lorg aig làraich ann an Eige, Canaigh agus san Eilean Sgitheanach agus air làraich eile còrr is 70km on eilean.

## Tuilleadh Leughaidh
* [[RCAHMS] Site Record], Kinloch, Rum (en)

Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Linn Ùr na Cloiche

Mhair an linn ro-eachdraidheil seo, **Nuadh Linn na Cloiche**, bho c.4000-2000 RC. 

Ann an Nuadh Linn na Cloiche bha sealgairean-tionail beò ann an àitean-còmhnaidh a bha aig a' chiad thuathanaich. Mus deigheadh aca air bàrr a chur, dh’fheumadh na tuathanaich an toiseach a' choille a leagail air pàirt dhen talamh. Thòisich iad a' cur gràn agus a' briodachadh chrodh agus chaoraich air an talamh a ghlan iad. Bhiodh iad cuideachd a' sealg agus ag iasgach.

An dèidh sin, nuair nach robh an còrr de chraobhan mòra air fhàgail airson togail leotha, thòisich iad a' dèanamh thogalaichean cloiche sìmplidh. Thàinig beathaichean eile mar eich, mucan agus gobhair a-steach bho thìr-mòr na Roinn Eòrpa.

Roinn-seòrsa:Àrc-eòlas
Maes Howe

Chaidh Maes Howe a thogail mus do thogadh pioramaidean mòra na h-Èipheit. Tha e na fhìor dheagh eisimpleir de dh’uaigh seòmarach no carragh tiodhlacaidh. Tha e faisg air Stromness ann an Arcaibh. Chaidh iomradh a thoirt air mar ‘eisimpleir cho math ’s a tha ann dhen ailtireachd iongantach a bha aig an t-sluagh ro-eachdraidheil ann an Alba’.

Thogadh Maes Howe mu 2800 RC agus bha e aig cridhe Arcaibh ann an Linn Ùr na Cloiche. Chan eil e fada bho Skara Brae agus Cearcall Bhrodgar.

Chaidh na seòmraichean agus an trannsa a tha a' dol a-steach a Mhaes Howe a thogail le leacan cloiche mòra, mòra. Chaidh an cnapadh agus an cur nan àite gu cùramach. Tha an trannsa fhada air a suidheachadh na leithid de dhòigh agus gu bheil a' ghrian a' deàrrsadh troimhpe gu dìreach aig àm grian-stad a' gheamhraidh agus a' lasadh a' phrìomh sheòmair.

Tha Maes Howe cuideachd ainmeil airson graffiti. San 12mh linn, gheàrr ruagaire Lochlannach rannan ann am ballachan cloiche a' charraigh. (Bha na h-uaighean 4000 bliadhna a dh’aois ann an 1200 AD.) Tha aon ghràbhaladh ag ràdh ‘Bha Helgi an seo’. Tha fear eile ag innse gun do bhris taistealaich, a bha air an slighe eadar Nirribhidh agus Ierusalem, a-steach dhan uaigh.

## Iomraidhean
* Foghlam Alba, Eachdraidh na h-Alba. A' tarraing air 1 Dàmhair 2015

Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Arcaibh
Seanchas Arcach nan Lochlannach

'S e seanchas Lochlannach a th' ann an **Seanchas Arcach nan Lochlannach** (Lochlannais: *Orkneyinga Saga*). 'S e eachdraidh Iarlachan Lochlannach Arcaibh a th' innte. Tha fios againn gun deach a sgrìobhadh ann an Innis Tìle mu thimcheall na bliadhna 1210.

## Eachdraidh: Na Lochlannaich ann an Arcaibh
Mu timcheall na bliadhna 890 an dèidh Chrìosta, fhuair Rìgh Nirribhidh, Harold Harfagri (Bàn), smachd air Arcaibh, Sealtainn, agus na h-Eileanan Siar. Shuidhich e iarlan no ‘jarls’ airson na h-eileanan a riaghladh.

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Arcaibh
Roinn-seòrsa:Alba
Roinn-seòrsa:Innis Tìle
Roinn-seòrsa:Litreachas
Gleann Eilg, Gàidhealtachd

ʼS e baile agus sgìre chatharra a tha ann an **Gleann Eilg**, faisg air sgìre Loch Aillse ann an Roinn na Gàidhealtachd.  Tha baile Gleann Eilg air còsta na Linne Sléitich, faisg air an àite as giorra dul tarsainn dhan Eilean Sgitheanach.  Tha bàta-aiseig beag fhathast aʼ ruith gach samhradh eadar Gleann Eilg agus Caol Rheithe san Eilean Sgitheanach. Tha dà bhuirg ann, Dùn Teilbh agus Dùn Trodan.

Dh'fhuirich an sgrìobhadair Gavin Maxwell an seo sna 1960an.

## Faic cuideachd
* Gleann Eilg, Alba Nuadh

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2015-10-27: Ionad ùr ann an Gleann Eilg air fàire
Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Na h-Eileanan Flannach

ʼS e grunnan beag de dhʼeileannan a tha sna **Eileanan Flannach** a tha ʼnan laighe mu 32km (20 mìle) an-ìar air Eilean Leòdhais.

Tha iad ainmeil airson an taigh-solais aca agus tachartasan neònach ann an 1990.

## Ceanlaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2015-10-22: Cuimhneachan nan Eilean Flannach
## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Eileanan na h-Alba
Linn Thràth na Cloiche

Anns an loidhne-tìm ro-eachdraidheil, canar **Linn Thràth na Cloiche** no **Palaeo-liotaig** – o chionn còrr is 10,000 bliadhna – ris an linn as tràithe san robh daoine a' fuireach ann an Alba. 

Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Eaglais Easbaigeach na h-Alba

ʼS e eaglais Chrìosdaidh a tha ann an **Eaglais Easbaigeach na h-Alba**, air a roinneadh ann an seachd sgìrean-easbaig. Bho deireadh na 17mh Linn, tha i air a bhith sgaraichte bho Eaglais (chléireach) na h-Alba.

## Ceanglaichean a-mach
* Leabhar na h-Ùrnaigh Choitcheann, - eadar-theangachadh a rinneadh ann an 1895
* Ùrnaigh-choitcheann airson Comanachaidh, 1982
Roinn-seòrsa:Eaglaisean ann an Alba
Loch Aillse (sgìre)

'S e sgìre anns a' Ghàidhealtachd a tha ann an **Loch Aillse**. Tha e suidhichte eadar Loch Aillse is Loch Carrann.

Tha Caol Loch Aillse na bhaile as cudromaiche sa' sgìre.

Ro 1975 bha Loch Aillse ann an Siorrachd Rois. Eadar 1975 is 1996 bha e na phàirt den sgìre An t-Eilean Sgitheanach agus Loch Aillse ann an Roinn na Gàidhealtachd agus an-dràsta tha e na phàirt den Chomairle na Gàidhealtachd.

## Bailtean agus sgìrean
* Caol Loch Aillse
* Am Ploc
* Port an t-Sròim
* An Dòrnaidh
* Inbhir Ìonaid
* Cinn Tàile

## Faic cuideachd
* Blàr Ghleann Seile

## Ceanglaichean a-mach
* BBC: Cuairtean: Loch Aillse

Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Roinn-seòrsa:Siorrachd Rois
Sgìrean phàrlamaid Westminster na h-Alba 2005–2024

Eadar 2003 agus 2024 bha 59 **sgìrean phàrlamaid Westminster** ann an Alba. Bha gach sgìre a' taghadh aon Ball Phàrlamaid san Taigh nan Cumantan. Airson an 57 sgìrean anns an latha an-diugh faic Sgìrean phàrlamaid Westminster na h-Alba.

## Liosta nan sgìrean

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Alba
Roinn-seòrsa:Poileataigs
*
Dàibhidh Mundell

'S e neach-poileataigs à Alba a tha ann an **Dàibhidh Mundell** BP.

Thaghadh e mar Bhall Pàrlamaid airson Siorrachd Dhùn Phris, Dail Chluaidh agus Srath Thuaidh ann an 2005 an dèidh dha bhith 'na Bhall Phàrlamaid na h-Alba airson Alba a Deas o 1999. Bha e na Rùnaire Stàite na h-Alba eadar 2015 agus 2019 nuair a chuireadh Alister Jack, BP airson Dùn Phris agus Gall-Ghàidhealaibh, ann a àite leis a' phrìomhaire ùr, Boris Johnson.

## Beatha phearsanta

Rugadh e ann an Dùn Phrìs agus bha e na oileanach aig Oilthigh Dhùn Èideann far an do dh'ionnsaich e lagh. Bha e na neach-lagha mus deach a thaghadh mar BhP. Ann an 2016 dh'ainmich e gun robh e gèidh.

Cuideachd ann an 2016 chaidh a mhac, Oliver Mundell, na BhPA airson Siorrachd Dhùn Phris.

## Iomraidhean

## Ceanglaichean a-mach
* They Work for You: David Mundell MP, Dumfriesshire, Clydesdale and Tweeddale (Beurla)

Roinn-seòrsa:Buill Pàrlamaid Westminster
Roinn-seòrsa:Pàrtaidh Tòraidheach na h-Alba
Roinn-seòrsa:Poileataigs na h-Alba
Arcaibh agus Sealtainn (sgìre Phàrlamaid Westminster)

'S e sgìre Phàrlamaid Westminster a tha ann an **Arcaibh agus Sealtainn** (Beurla: *Orkney and Shetland*).

Chaidh a cruthachadh ann an 1708 ach ro 1918 bha Baile na h-Eaglaise na phàirt den sgìre Borghan a Tuath còmhla ri Inbhir Uige, Cromba, Dòrnach, Inbhir Pheofharain agus Baile Dhubhthaich. Tha Achd Pàrlamaid ann an 2011 a dìon an sgìre seo agus Na h-Eileanan an Iar.

Ann am Pàrlamaid na h-Alba tha dà sgìre ann, Arcaibh agus Sealtainn

## Buill Pàrlamaid
* Alastair MacIlleMhìcheil (2001–)
* Seumas Uallas (1983–2001)
* Jo Grimond (1950–1983)

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Arcaibh
Roinn-seòrsa:Poileataigs na h-Alba
Roinn-seòrsa:Sealtainn
Roinn-seòrsa:Sgìrean Phàrlamaid Westminster
Friedrich Wöhler

B' e ceimigear às a' Ghearmailt a bha ann am **Friedrich Wöhler**. (Frankfurt, 31 an t-Iuchar  1800 - ibidem, 23 an t-Sultain 1882). Tha e ainmeil airson a' cho-chuir de dh'urea aige, de chalcium carbaid agus a' cinneasachaidh de bheirilium, dh'itrium agus de shileacon criostalach.

## Beatha

Dh'ionnsaich e leigheas sna oilthighean ann am Marburg agus Heidelberg, mar sin rannsaich e ceimigeachd còmhla ri Leopold Gmelin ann an Oilthigh Bherlin agus sgrìobh e an tràchdas aige an sin. Dh'obair e còmhla ri Jöns Jacob Berzelius ann an Stockholm. Ann an 1836 chaidh e na ollamh ann an Oilthigh Ghöttingen far an do mhair e gu ruige a bhàs. 
Leasaich e a' theòiridh nam freumhan còmhla ri Justus von Liebig. Bha seo na bhun do dh'ainmeachadh ann an ceimigeachd agus teòiridh iom-obrachaidhean ionadachaidh.

## Urraman
Bha e na shaoranach urramach de Ghöttingen. Dh'ainmicheadh cruinn-shloc air a' Ghealaich agus clach-mhèinnear, wöhlerid, air.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Luchd-saidheans
Oilthigh Asarbaideàn

Chaidh **Oilthigh Asarbaideàn** (Azərbaycan Universiteti) a stèidheachadh ann an 1991 ann an Baku ann an Asarbaideàn.

## Ceanglaichean a-muigh
* Duilleag oifigeil (Asarbaideanais)

Roinn-seòrsa:Oilthighean
Roinn-seòrsa:Baku
Alasdair Barden

B' e bàrd agus dotair-teaghlaich a bha ann an **Alasdair Barden** (1963-1998).

Rugadh e ann an Nairobi, Kenya. Thogadh e ann am Baile Adainn, Lodainn an Ear. Dh'ionnsaich athair Gàidhlig dha.

Bha e na oileanach aig Oilthigh Dhùn Èideann agus chaidh e na dhotair-teaghlaich is dh'obair e ann an Steòrnabhagh.
Phòs e aig Donna Chaimbeul ann an Hiort ann an 1993.
Bha e cuideachd na cathraiche Phàrtaidh Nàiseanta na h-Alba ionadail.
Chaochail e ann an 1998 ann an tubaist gyrocopter.

Chaidh duais aig a' Mhòd ainmeachadh às a dhèidh, The Dr Alasdair Patrick Barden Memorial Salver airson òran às an Eilean Sgitheanach no Cataibh. Stèidhich Camanachd Leòdhais an Dr Alasdair Barden Trophy ann an 2017.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* 

Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig
Roinn-seòrsa:Eilean Leòdhais
Roinn-seòrsa:Lodainn an Ear
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig
Iomairt na Gàidhealtachd 's nan Eilean

Is e **Iomairt na Gàidhealtachd 's nan Eilean** (Beurla: *Highlands and Islands Enterprise*) a' bhuidheann Riaghaltais a tha an sàs ann an leasachadh eaconomach agus coimhearsnachd ann an sgìre a tha aʼ còmhdachadh barrachd is an dàrna leth de dhʼfharsaingeachd na h-Albann agus a tha ʼna dachaigh do bharrachd is 450,000 daoine.

Chaidh a cur air bonn sa bhliadhna 1965 mar **Bòrd Leasachaidh na Gàidhealtachd ʼs nan Eilean** (Beurla: *Highlands and Islands Development Board*).  Sa bhliadhna 1991 dhʼatharraich i gu Iomairt na Gàidhealtachd ʼs nan Eilean.

## Ceanglaichean a-mach
* Iomairt na Gàidhealtachd ʼs nan Eilean - *làrach-lìn oifigeil*
* Iomairt na Gàidhealtachd ʼs nan Eilean: Ar Stòras Gàidhlig
* BBC Naidheachdan 2015-10-29: Co-latha breith HIDB *(aithris bhideo)*
* BBC Naidheachdan 2015-10-30: 50 bliadhna bho stèidhicheadh an HIDB
* BBC Naidheachdan 2015-11-02: Dìleab an HIDB *(aithris bhideo)*
* BBC Naidheachdan 2016-10-26: HIE fon phrosbaig
* BBC Naidheachdan 2016-10-26: Cha tèid HIE agus Iomairt na h-Alba a chur còmhla *(aithris bhideo 3:01)*
* BBC Naidheachdan 2016-10-27: Draghan gan togail mu shuidheachadh ùr HIE *(aithris bhideo 2:40)*
* BBC Naidheachdan 2016-11-24: Allan a’ dìon co-dhùnadh HIE
* BBC Naidheachdan 2016-11-26: “Chan atharraich HIE”
* BBC Naidheachdan 2016-12-16: Buidseat HIE ga ghearradh
* BBC Naidheachdan 2017-01-03: Bòrd ionadail ga mholadh do HIE
* BBC Naidheachdan 2017-01-19: Riaghaltas a’ call bhòt air HIE
* BBC Naidheachdan 2017-01-19: Iarrtas gun toir Riaghaltas na h-Alba feart dhan bhòt air bòrd HIE *(aithris-bhideo 2:34)*

Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Roinn-seòrsa:Eaconomachd
Iain MacPhaidein, Muile

Bʼ sgrìobhadair agus Bàrd na Gàidhlig a bha ann an **Iain MacPhàidein** (sa Bheurla: *John MacFadyen*, 1850-1935).  Rugadh e ann an 1850 ann am Baile a' Mhuilinn ann am Muile, Aig aois ochd deug, rinn MacPhaidein imrich a dh’ Àird Driseig ann a Earra Gaidheal mus an do ràinig e, mu deiribh thall a rinn e imrich a Ghlaschu - am baile, a rèir Michel Byrne, a chleachdaidh e mar àrd-ùrlar nàdarra airson nan suidheachaidhean is nan daoine a tha e a’ dealbhadh – ’s e an àrainneachd mun cluinn sinn Sràid an Dòchais, ‘an t-sràid aig Deòrsa’, an Gallowgate agus Margaidh an t-Salainn, ‘na Shaws’ agus am Broomielaw, Cowlairs is Cowcaddens, ‘George’s Square’ is Gilmorehill'. Fhad ’s a bha MacPhaidein ag obair aig an *Glasgow and South-Western Railway Company*, bhiodh e cuideachd a ghabhail pàirt ann an cuirmean ciùil oidhche Shathairne anns na Tallaichean a’ Chrùin agus, gu cinnteach, a’ sgrìobhadh bàrdachd. Tha na sgrìobhaidhean aige ann a clò anns an leabhar *An t-Eileanach*.  Choisinn e mòran dhuaisean aig aʼ Mhòd airson roisg is bàrdachd, agus anns aʼ bhliadhna 1924 chrùnadh e mar Crùn na Bàrdachd.  Chaidh na sgrìobhaidhean aige fhoillseachadh ann an 1890 anns an leabhar *An t-Eileanach*, agus ann an *Sgeulaiche nan Caol* ann an 1902.

Bha na sgrìobhaidhean aige a' nochdadh anns na h-irisean aig Ruaraidh Arascain is Mhàirr, gu h-àraid anns *An Sgeulaiche* (1909-1911).

Ged a sgrìobh e bàrdachd ‘àrd’, airson co-fharpaisean a’ Chomuinn Ghàidhealaich agus a' Mhòd, ’s e bàrdachd de sheòrsa eile a' dhèanadh e do luchd-èisteachd ann a Glaschu. Thuirt Dòmhnall Meek dheth,  ‘probably the most outstanding example of a village bard who found his village and his public in Glasgow’ (Thomson 1974, 230). Ann an alt airson *Glasgow and Gaelic Writing*, sgrìobh Coinneach Dòmhnallach, "MacFadyen is the most obvious example of the local bard transplanted to the city environment and continuing to fulfil his role as humorous observer and recorder of incidents within the urban "village"."

Tha an t-òran *A' Mulachag* mu dheidhinn mulachag anns a bhùth Thomas Lipton ann an Glaschu, dèanta le bhainne aig ochd ceud bò air an bleoghan fad sia làithean le dà cheud banaireach.

## ''An t-Eileanach''
Dh'fhoillsich Iain MacPhaidein leabhar bàrdachd ann an 1890. 'S e *An t-Eileanach: Original Gaelic songs, poems and readings* an t-ainm slàn a bha air. 

## Òrain ainmeil
* Chì mi Muile nam Beann Fuar
* Luinneag an Iasgair
* Òran a' Mhonkey
* Soraidh Leibh is Oidhche Mhath Leibh

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* BBC Alba: Bliadhna nan Òran: Iain MacPhaidein, Muile
* An t-Eileanach
* 'Iain MacPhàidein', ''Pròiseact Arascain'' (Oilthigh Ghlaschu)

Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Muile
MacPhaidein, Iain
Iain MacPhaidein
Ceoltóirí Chualann

B' e còmhlan-ciùil Èireannach a bh' ann an **Ceoltóirí Chualann** a bha air a stiùireadh le Seán Ó Riada eadar 1960 is 1969, 's bhon a thàinig The Chieftains an dèidh làimh. 'S ann ann an Cualann, sgìre taobh a-muigh Bhaile Àtha Cliath, far an robh Ó Riada a' fuireach aig an àm, 's sin mar a chaidh an còmhlan ainmeachadh.

Bha na Ceoltóirí dha-rìribh cudromach ann an ath-bheòthachadh ceòl traidiseanta na h-Èireann.'S iad a chleachd am bòdhran a-rithist, inneal-ciùil faraim a tha fhathast fasanta bhon uair sin, is chluicheadh iad puirt le Toirdhealbhach Ó Cearbhalláin.

A-rèir coltais, 's ann a bha Seán Ó Riada a' lorg cheòladairean airson dealbh-chluich le Bryan MacMahon ris an canar *The Song of the Anvil* nuair a smaoinich e gum biodh e iomchaidh còmhlan-ciùil a chur air dòigh. Bhiodh iad ag ullachadh nam port aig taigh Sheáin, is bhiodh Paddy Moloney air a' phìob uilne, Sean Potts air an fhìdeag, Sonny Brogan air a' bhocsa agus John Kelly air an duiseil. Mar sin, thòisich iad anns an dearbh bhliadhna, is chluich iad a' chiad turas mar chòmhlan aig Féile Téatar Bhaile Átha Cliath san t-Sultain 1960, ann an tachartas ainmichte mar Reacaireacht an Riadaigh, is ghabh iomadh seinneadair is bàrd pàirt ann, leithid Seán Ó Ríordáin agus Seán Ó Tuama.

Bhiodh iad a' cluich an dèidh sin airson prògram rèidio a bh' aig Seán, Reacaireacht an Riadaigh, is dh'fhàs iad ainmeil air feadh na dùthcha. 

'S e puirt agus amhrain traidiseanta à Èirinn a bhiodh iad a' cluich, ge-tà, ann an dòigh caran Clasaigeach, coltach ri foireann-ciùil, is 's e Seán Ó Sé a bhiodh a' seinn còmhla riutha mar as trice.

Bhiodh iad fhathast a' seinn suas gu 1969, is chaochail Ó Riada ann an 1971.

**Clàran**
**Reacaireacht an Riadaigh*: Gael-Linn CEF 010 (LP, 1961).
**The Playboy of the Western World*: Gael-Linn CEF 012 (LP, 1962).
**Ceol na nUasal*: Gael-Linn CEF 015 (LP, 1967).
**ding dong*: Gael-Linn CEF 016 (LP, 1967).
**Ó Riada sa Gaiety*: (LP, 1971); Gael-Linn ORIADACD01.
**Ó Riada's Farewell*: Claddagh Records CC 12 (LP, 1972).
**Port na bPúcaí* : Gael-Linn ORIADACD07 (CD, 2014)

Roinn-seòrsa:Còmhlain-chiùil Èireannach
Niall MacAilpein

Sgrìobh **Niall MacAilpein** (1786-1867) (Beurla: Neil MacAlpine, Neil M'Alpine) faclair Gàidhlig. 

B' ann à Ìle a bha e.

## Leabhraichean

* 1832. An Argyllshire Pronouncing Dictionary.
* 1833. *A pronouncing Gaelic dictionary: to which is prefixed a concise but most comprehensive Gaelic grammar* 2na deasachadh. (Edinburgh: The Author)
* 1866. *A pronouncing Gaelic dictionary: to which is prefixed a concise but most comprehensive Gaelic grammar. 5th ed., containing numerous improvements and additions* (Edinburgh; London: Mclachlan & Stewart; Simpkin, Marshall)
** Ann an 2 earrann. Faclair Gàidhlig–Beurla, Faclair Beurla–Gàidhlig. Ro-ràdh le deasaiche na dàrna earrann Iain MacCoinnich (1806-1848).
** Leth-bhreac .pdf aig NLS

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Cànanaichean
Roinn-seòrsa:Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Roinn-seòrsa:Ìlich
Rev. Dr. Alexander Irvine

B' e ministear, miseanaraidh agus sgoilear na Gàidhlig a bh' anns an **Urr. Dr. Alasdair Irbhinn** (Beurla: *Alexander Irvine*) (1 Samhain 1773 - 31 Iuchar 1824). 

Dh' fhuireach e ann an Dùn Chailleann Beag agus Ceann Loch Raineach.

## Beatha
Rugadh e ann am Fartairchill, Siorrachd Pheairt, air 1mh dhen t-Samhain 1773, am pàiste a b’ òige a bh’ aig Seumas Irbhinn, tuathanach, agus a bhean Seònaid Mheinnearach.Fhuair e foghlam aig an sgoil ann am Fartairchill an toiseach agus an uair aig Oilthigh Chill   Rìmhinn. 

Air dha tilleadh a Fhartairchill na mhinistear, phòs e Seònaid ‘Jessie’ Stiùbhart, nighean Raibeart Stiùbhairt, 'Fear Ghairt', uachdaran ainmeil air a' Ghàidhealtachd.

Chaochail e ann an Dùn Chailleann air 31 Iuchar 1824.

## Ministearachd
Às dèidh dha Cill Rìmhinn fhàgail ann an 1796, chaidh e na mhiseanaraidh gu   Ceann na Tràgha, san Rois Mhuileach, anns an t-samhradh 1797.

Ann an 1799, chaidh e gu Ràineach mar mhiseanaraidh a-rithist. B' ann anns a' Ghearran, 1805, a chaidh a shuidheachadh mar mhinistear airson a' chiad uair ann an àite a bhreith, Fartairchill. Cha do dh'fhan e fada an-sin ged-tà, oir bho 1806, chaidh e na mhinistear ann am Baile a’ Mhuilinn. Dh'fhuireach e ann gus an do chaochail e.

Anns an Iuchar 1812, chaidh dotaireachd Diadhachd a bhuileachadh air le Oilthigh Dhùn Èideann.

## Litreachas na Gàidhlig
Nuair a bha e fhathast òg, ghlac litreachas na Gàidhlig aire. Sgrìobh e gun do thòisich e rosg is bàrdachd Ghàidhlig a sgrìobhadh nuair a bha e dusan bliadhna a dh'aois. Fad dà bhliadhna deug air fhichead, rannsaich e a' Ghàidhlig airson tlachd.

Chruinnich Irbhinn seann bhàrdachd; nam measg bàrdachd le Sìleas na Ceapaich agus Iain Lom agus  ’s e na  cruinneachaidhean bàrdachd an dìleab a bu mhaireannaiche a bh’ aige. B' fhearr leis seann bhàrdachd agus sgrìobh e gun robh e airson ‘sealltainn dè cho barraichte ’s a bha na seann bhàird an taca ris an fheadhainn a lean nan dèidh'.

### Buaidh air Sgrìobhadh na Gàidhlig
Thug Irvine comhairle dhan Urr. Dr. Alasdair Stiùbhairt airson an dàrna dheasachadh den leabhar gràmair *Elements of Gaelic Grammar* (1812).

Còmhla ris an Urr. Dr Alasdair Stiùbhairt, thug e comhairle do Alasdair MacLabhrainn airson an leabhar a sgrìobh MacLabhrainn dha na sgoiltean, *An Ceud Leabhar a chum Leughadh na Gaelic a theagasg do Chloinn nan Gael* (1811).

### Connspaid leis an Urr. Dr Thomas Ross

Anns na 1820an, bha deasbad ann an Àrd-sheanadh Eaglais na h-Alba mun eadar-theangachadh a thugadh air a' Bhìoball. Sgrìobh Irvine agus an t-Urramach Dr Thomas Ross iomadh litir dhan *Inverness Journal* ag argumaid mun chùis.

## Sgrìobhaidhean
* Irvine, Alexander. 1801. *Prospectus of a work to be intitled The lives of the Caledonian bards* (Edinburgh: Printed by C. Stewart and Co.) (pdf. ri fhaicinn aig NLS)
* Irvine, Alexander. 1811. *An inquiry into the discipline of the Church of Scotland* (Perth)

## Sgrìobhaidhean mu a dheidhinn

* Hogg, U., 2011. 'The Life and Papers of the Rev. Dr. Alexander Irvine', *Scottish Gaelic Studies* 28, d.97-174.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Cànanaichean
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Roinn-seòrsa:Crìosdaidheachd
Iain MacCoinnich

B' e foillsichear, sgrìobhadair agus deasaiche a bh' ann an **Iain MacCoinnich** (Beurla: *John MacKenzie*) (1806–1848).

Rugadh e ann an Geàrrloch. Rinn e obair mar shaor, maor nam fiachan agus cunntasair. Fhuair e obair an uair sin ann an Dùn Eideann leis an fhoillsichear MacLachlan & Stewart.

Dh'fhoillsich e cruinneachaidhean bàrdachd. Ann an 1841, rinn e cruinneachaidh e fhèin leis an ainm *Sàr-Obair nam Bàrd Gàelach* no 'sa Bheurla *The Beauties of Gaelic Poetry*. Bha an leabhar gu math soirbheachail agus thug e cliù mhòr do MhacCoinnich. 

Sgrìobh e pìosan cuideachd ann an *[[Cuairtear nan Gleann]]*.

Chaochail e an Inbhir Iùbh ann an 1848.

## Sàr-obair nam Bàrd Gaelach

Anns a' chruinneachadh seo, tha bàrdachd le Iain Lom, Alasdair Mac Mhaighstir Alasdair, Rob Donn, Donnchadh Bàn agus bàird eile. Nochd co-dhiù seachd deasaichean dhen leabhar (faic an liosta gu h-ìseal).

## Clàr-leabhraichean
* MacCoinnich, Iain (deas.) (1835) *Aiseiridh na Sean Chanain Albanaich no'n Nuadh Òranaiche Gàëlach le Alasdair Mac-Dhomhnuill* (Glascho: Miur, Gobhan agus an cuideachd)
** Deasachadh ùr air bàrdachd MhicMhaighstir Alasdair
* 1844. *Eachdraidh a’ Phrionnsa*. Mun ar-a-mach ann an 1745. 

* 1845. *An English-Gaelic dictionary: being part second of the pronouncing Gaelic dictionary* (Edinburgh: Maclachlan, Stewart, & Company)

* 1866. M'Alpine, Neil. *A pronouncing Gaelic dictionary: to which is prefixed a concise but most comprehensive Gaelic grammar. 5th ed., containing numerous improvements and additions. In two parts. 1st pt. is a Gaelic-English Dictionary, 2nd pt. is English-Gaelic. Pref. by the compiler of the 2nd pt.: John Mackenzie 1806-1848.* (Edinburgh; London: Mclachlan & Stewart; Simpkin, Marshall).pdf @NLS

### Sàr-obair nam Bàrd Gaelach

* 1841. MacKenzie, John, & James Logan. *Sar-obair nam bard Gaelach, or, The beauties of Gaelic poetry, and lives of the Highland bards : with historical and critical notes, and a comprehensive glossary of provincial words*.(Glasgow: MacGregor, Polson, & Co.)
* 1863. *Sar-obair nam bard Gaelach, or, The beauties of Gaelic poetry, and lives of the Highland bards : with historical and critical notes, and a comprehensive glossary of provincial words. A new edition / enlarged and improved by Norman Macdonald, Esq. (1822 -)* (Halifax, N.S.: Printed by James Bowes and Sons). .pdf @NLS

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig
MacCoinnich, Iain
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig
Dagua (Valle)

‘S e baile meadhanach agus sgìre ann an Valle de Cauca, Coloimbia, a th’ ann an **Dagua** (IPA: daɣwa). Tha e suidhichte aig 828m os cionn ìre na mara agus 47.7km air falbh bho Chali, prìomh-bhaile na roinne. Tha teodhachd meadhanach dhe 23˚ aige. Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1909 le companaidh trèana.

## Sluagh a' bhaile
Tha  8,307 duine nan tàmh anns a' bhaile fhèin, ach tha 35,270 uile gu lèir a' fuireach ann, a' gabhail a-steach na clachain thall anns na sgìrean dùthchasail am broinn crìochan a' bhaile. Tha fearann na dùthcha sin ga roinn eadar na bailtean (Spàinntis: municipios) agus le sin tha gach clachan agus croit fo stiùireadh baile air choireigin. Air adhbharan trioblaidean poilitigeach air an dùthaich, tha a' mhòr-chuid dhe na daoine anns gach uile baile a-nis a' fuireach anns na bailtean fhèin, is na daoine a' fàgail na sgìrean dùthchasail. 

Taobh chinnidh, ' s e daoine geala/mestizos a th' ann a' mhòr-chuid dhe na daoine ann an Dagua, ach tha 2.2% dhe Tùsanaich agus 39% dhe daoine le freumhan ann an Afraga.  'S urrainn dhan 87.3% dhe na daoine ann an Dagua leughadh agus sgrìobhadh. A tuilleadh air sin, chan eil fòn aig an taigh ach aig 22.9% dhe na dachannan.

## Fèisean
Thathar a’ cumail am iomadach seòrsa dhe fhèis ann an Dagua. Chithear fèilltean  Caitligeach, leis gur e dùthaich le mòr-chuid Chaitligeach a th’ ann fhathast,  fèisean na stàite agus tachartasan ionadail a sheallas cho làidir ‘s tha beairteas cultarail na dùthcha.

* Fèis an Neo-eisimeileachd: 20mh An t-Iuchar.

## Clachain
# Atuncela
# Borrero Ayerbe (Km 30)
# Cisneros
# El Carmen 
# El Danubio
# El Limonar 
# San Jose de el Salado 
# Jiguales
# El Naranjo
# El Palmar 
# El Piñal
# El Queremal
# El Rucio
# Los Cristales
# Providencia
# Juntas
# La Elsa
# Loboguerrero
# Los Alpes
# Zabaletas
# Zelandia
# San Bernardo
# San Vicente
# Santa María
# Villahermosa
# La Cascada

## Iomraidhean

## Ceanglaichean A-mach
An t-sìde ann an Dagua

Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Coloimbia
Dòmhnall Iain MacÌomhair

B’ e sgrìobhadair agus bàrd Gàidhlig a bha ann an **Dòmhnall Iain MacÌomhair** (1942-2015) (Beurla: *Donald John MacIver*).  Rugadh e ann an Lacasdal, ach dh’fhàs e suas aig Loch Croistean, Ùig, agus (bho aois 11) an Àirigh an Tuim, on bha athair ’na mhaighstir-sgoile. Thug e 21 bliadhna mar thidsear Gàidhlig an Sgoil MhicNeacail ann an Steòrnabhagh. 

Bha sgeulachdan-ghoirid le Dòmhnall Iain a' nochdadh gu tric ann an Gairm. 

## Leabhar-chlàr
* *Cò Rinn E?* (1993)
* *Eadar Peann is Pàipear* (1985), mar neach-deasachaidh.

## Ceanglaichean a-mach
* Dòmhnall Iain MacÌomhair 1942-2015 - *sgeul bàis le Raghnall MacilleDhuibh sa Scotsman*
*"Na Bleideagan" - sgeulachd ghoirid le Dòmhnall Iain MacÌomhair air loidhne (teacs, clàraidhean, goireasan)

Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig
MacÌomhair, Dòmhnall
Prionnsalachd Reuß-Gera

B' e meanbh-dhùthaich Gearmailteach a bh' ann an **Prionnsalachd Reuß-Gera** a mhair bho 1806 gu ruige 1919. Bu stàit i ann an Co-chaidreachas na Gearmailte bho 1815 gu 1866, ann an Co-chaidreachas na Gearmailte a Tuath bho 1867 gu 1871, agus ann an Impireachd na Gearmailte bho 1871 gu 1918. Bu cho-nasgadh a bh'ann an Reuß-Gera agus chaidh Poblachd Reuß a stèidheachadh sa Ghiblean 1919. Chaidh sin agus sia meanbh-stàitean eile a cho-nasgadh gus Thüringen a stèidheachadh sa Chèitean 1920.

### Ceannardan
* 1806 - 1818 Heinrich XLII.
* 1818 - 1854 Heinrich LXII.
* 1854 - 1867 Heinrich LXVII.
* 1867 - 1913 Heinrich XIV.
* 1913 - 1918 Heinrich XXVII.

Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Santa Rosa de Osos

‘S e baile meadhanach agus sgìre-riaghlaidh (Spàinntis municipio) ann an Antioquia, Coloimbia, a th’ ann an **Santa Rosa de Osos**. Tha e suidhichte aig 2,550m os cionn ìre na mara agus 74km air falbh bho Mhedellín, prìomh-bhaile na roinne. Tha teodhachd mheadhanach dhe 15˚ aige. Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1636.

## Sluagh a' bhaile
Tha  14,703 duine nan tàmh anns a' bhaile fhèin, ach tha 31,025 uile gu lèir a' fuireach ann, a' gabhail a-steach na clachain thall anns na sgìrean dùthchasail am broinn crìochan a' bhaile. Tha fearann na dùthcha sin ga roinn eadar na bailtean (municipios) agus le sin tha gach clachan agus croit fo stiùireadh baile air choireigin. Air adhbharan trioblaidean poilitigeach air an dùthaich, tha a' mhòr-chuid neo mòran nan daoine anns gach uile baile a-nis a' fuireach anns nam bailtean fhèin, is na daoine a' fàgail na sgìrean dùthchasail. Taobh chinnidh, ' s e daoine geala/mestizos a th' ann a' mhòr-chuid dhe na daoine ann an Santa Rosa de Osos, ach tha 16% dhe daoine le freumhan ann an Afraga. 'S urrainn dhan 91.3% dhe na daoine ann an Santa Rosa de Osos leughadh agus sgrìobhadh. A tuilleadh air sin, chan eil fòn aig an taigh ach aig 45.3% nan dachaigh.

## Eachdraidh
Mus an do ràinig na Spàinntich, b' e Tùsanaich air an robh na Nutabes a bha nan tàmh an seo agus chanadh gu robh iad gu math fiadhach. Bha iad gu math sgileil ri cotan agus òr a dhèanamh. Bha structar sòisealta prìomh-athaireil aca agus bha iad a' creidsinn anns a' bheatha an deidh a' bhàis agus chuireadh iad uidheamachd, seòid, biadh agus aodach anns na tuaman.
'S e gleann mòr a th' anns an sgìre seo far a bheil am baile fhèin an latha an-diugh agus, ann an 1541, b' e ceannsaiche Spàinnteach air an robh Francisco Vallejo a bha a' chiad duine bho thall thairis a chunnaic an t-àite. B' e esan a thug an t-ainm Gleann nam Mathan (Valle de los Osos) dhan sgìre air sàilleabh cho pailt a bha mathain aig an àm. Mu 1600 bha fios aig na Spàinntich nach robh an t-òr idir gann. Ràinig na ciadan an torr air an òr agus chaidh am baile fhèin a chithear a-nis a stèidheachadh  ann an 1636 le Antonio Serrano de Espejo, a bha an urra ri Èigheachd Rìoghail a dhèanamh. Ann an 1659 chaidh paraist a thogail leis an urramach *Vasco Jacinto de Contreras y Velarde*, easbaig Phopayán. B'e *San Jacinto de los Osos* an t-ainm a chuireadh air. Dh' atharraich an t-ainm gu *Villa de Nuestra Señora de los Osos* ann an 1798 agus, mu dheireadh thall, chuireadh *Santa Rosa de Osos* air ann an 1811.

## Fèisean
Thathar a’ cumail am iomadach seòrsa dhe fhèis ann an Santa Rosa de Osos. Chithear fèilltean  Caitligeach, leis gur e dùthaich le mòr-chuid Chaitligeach a th’ ann fhathast,  fèisean na stàite agus tachartasan ionadail a sheallas cho làidir ‘s tha beairteas cultarail na dùthcha.

* Fèis an Neo-eisimeileachd: 20mh An t-Iuchar.

## Clachain
*Llanos de Cuiva
*Santa Ana

## Iomraidhean

## Ceanglaichean A-mach
An t-sìde ann an Santa Rosa de Osos

Roinn-seòrsa:Antioquia
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Coloimbia
Na h-Eileanan an Iar (sgìre Phàrlamaid Westminster)

'S e sgìre Phàrlamaid Westminster a tha anns **Na h-Eileanan an Iar**.

Chaidh a cruthachadh ann an 1918 bho phàirtean de Siorrachd Rois agus Siorrachd Inbhir Nis.

Ann an 2005 chaidh "Na h-Eileanan an Iar" na ainm oifigeil Beurla na sgìre. Tha Achd Pàrlamaid ann an 2011 a dìon an sgìre seo còmhla ri Arcaibh agus Sealltainn.

Is ionann na crìochan na sgìre seo, na sgìre ann am Pàrlamaid na h-Alba agus Comhairle nan Eilean Siar.

## Buill-Phàrlamaid

* Torcuil Crichton (Pàrtaidh Làbarach na h-Alba) (2024–)
* Aonghas Brianan MacNèill (Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba gu 2023 agus an sin neo-eisimeileach) (2005–2024)
* Calum Alasdair Dòmhnallach (Pàrtaidh Làbarach na h-Alba) (1987–2005)
* Dòmhnall Seumas Stiùbhart (Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba) (1970–1987)
* Malcolm Macmillan (Pàrtaidh Làbarach) (1935–1970)
* Thomas Ramsay (Pàrtaidh Libearal agus Libearal Nàiseanta) (1929–1935)
* Alexander Livingstone (Pàrtaidh Libearal) (1923–1929)
* William Dingwall Mitchell Cotts (Pàrtaidh Libearal Nàiseanta) (1922–1923)
* Donald Murray (Pàrtaidh Libearal) (1918–1922)

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* 
* 
* 

Roinn-seòrsa:Barraigh
Roinn-seòrsa:Eilean Leòdhais
Roinn-seòrsa:Poileataigs na h-Alba
Roinn-seòrsa:Na Hearadh
Roinn-seòrsa:Na h-Eileanan Siar
Roinn-seòrsa:Sgìrean Phàrlamaid Westminster
Stephen McNeil

'S e neach-poileataigs Canadach a th' ann an **Stephen McNeil** (rugadh 10 an t-Samhain, 1964).

Roinn-seòrsa:Alba Nuadh
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Roinn-seòrsa:Daoine à Canada
Glaschu Ceilbhinn (Iomain)

ʼS e sgioba iomaine ann an Glaschu a tha ann an **Glaschu Ceilbhinn**.

Anmoch sna 50an agus tràth sna 60an, bha linn air leth soirbheachail aig sgioba iomaine Oilthigh Ghlaschu, a’ gleidheadh Lìog a Deas ann an 1959-60 agus Cuach Littlejohn ann an 59-60, 60-61 agus 61-62.  Thàinig cuid dhe na cluicheadairean seo còmhla a-rithist nuair a chaidh Glaschu Ceilbhinn a stèidheachadh.

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2015-11-09: Pàirce iomain ùr an Glaschu

Roinn-seòrsa:Camanachd
Roinn-seòrsa:Sgiobaidhean iomain