open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mòr Chaimbeul

B' e bàrd a bh' ann am **Mòr Chaimbeul** no **Mòr nighean Dhonnchaidh** (c1640an - às dèidh 1601).

Bu ise a rinn an t-òran Griogal Cridhe. 

## Beatha
B' i Mòr nighean Dhonnchaidh Ruaidh Chaimbeul Ghlinn Lìobhann. B' e Donnchadh Ruadh bràthair athar Chailein Lèith, ceann-cinnidh Chaimbeulaich Ghlinn Urchaidh. 

Anns na 1560an, bha strì nimheil eadar na Caimbeulaich agus Clann Ghriogair. Nuair a shocraich cùisean airson greis eadar 1565 agus 1567, phòs Mòr Griogair Ruadh MacGriogair, ceann-cinnidh nan Griogarach. Tha e coltach nach robh a h-athair idir airson gum pòsadh Mòr agus Griogair Ruadh agus thug i iomradh air sin anns an òran 'Rìgh gu Mòr Mo Chuid Mhulaid'.

Cha do mhair an t-sìth fada agus an dèidh mìosan, ghlacadh Griogair le buidheann Chaimbeulach, Cailean Liath nam measg, air 1 Lùnastal, 1569. 

Chaidh na phrìosanach a chumail ann an Caisteal Bhealaich, daingneachd Chailein, fad ochd mìosan.  mus deach a dhìcheannadh le Cailean Liath e-fhèin air 7 Giblean, 1570.

Air 7 Giblean 1570, Mharbh athair Mhòr a cèile, Griogair.

Bha dithis mhac aig Mòr 's Griogair Ruadh. B' iadsan Iain Dubh a chaochail òg aig Blàr Ghlinn Freòin sa Ghearran, 1603, agus Alasdair Ruadh a chaidh a chrochadh an Dùn Èideann san Fhaoilleach, 1604, mar thoradh air cùl-mhùtaireachd Caimbeulach eile, Gilleasbaig, an seachdamh Iarla Earra-Ghàidheal.

An dèidh 1570, tha e coltach gun do phòs Mòr Raibeart Menzies à Comrie. Thathar a' creidsinn gun robh dithis chloinne eile aca.

## Òrain
Seo na h-òrain a thathas a' creidsinn a rinneach le Mòr

* Griogal Cridhe
* Rìgh gu Mòr Mo Chuid Mhulaid

### Griogal Cridhe
Air sgàth structar an dàin, tha e coltach gun d' fhuair Mòr co-dhiù beagan fhoghlaim ann am bàrdachd. 

Tha a cuid bhàrdachd ag innse eachdraidh cuimseach mu na tachartasan anns an strì eadar na Caimbeulaich agus na Griogaraich. Anns an òran, tha Mòr i a' tàladh a mic an dèidh bàis Griogair.  Tha an dàn a' dèanamh coimeas eadar an dàrna posadh agus cho toilichte 's a bha a' chiad phòsadh.

Mhair an t-òran ann am beul-aithris thar na linntean. Chaidh an t-òran fhoillseachadh an toiseach ann an 1813 le Pàdraig Mac an Tuairneir à Cinn Tìre anns a' *Cho-chruinneacha do dh'Òrain Taghta Ghàidhealach*. Chaidh diofar thionndaichean den òran a chlàradh bho sheinneadairean air a' Ghàidhealtachd suas dhan fhicheadamh linn. Chaidh tionndadh a chruinneachadh on Eilean Sgitheanach le Francis Tolmie.

## Iomraidhean


## Tuilleadh Leughaidh

* Mac an Tuairneir, P. 1813. ''Comhchruinneacha do dh'Òrain Taghta,Ghàidhealach'' (Duneidionn: T. Stiubhard)
* Dawson, Jane E. A. 1997. *[https://digital.nls.uk/126160658 Campbell letters 1559–1583]* (Edinburgh: Scottish History Society)
* MacGregor, Martin. 2002. 'The Lament for Griogair Ruadh Macgregor of Glen Strae and its Historical Background', ann an *The Polar Twins*, deasaichte le Edward J. Cowan agus Douglas Gifford (Edinburgh: John Donald)

## Ceanglaichean a-muigh

* Griogal Cridhe air Bliadhna nan Òran
David Adger

'S e cànanaiche albannach, ollamh cànanachas aig Oilthigh Lunnainn a th' ann an **David Adger** (rugadh 23 dhen t-Sultain 1967) (Ph.D., Oilthigh Dhùn Èideann).

## Beatha
Fhuair e ceum ann an eòlas-chànain Gàidhlig (na h-Alba) bho Oilthigh Dhùn Èideann, ach bha ùidh na b' fharsainge aige ann an cànanachas.

## Foillseachaidhean
*Adger, D (2017) “Restrictiveness Matters”. *Psychonomic Bulletin and Review*. 24(1), 138-139
*Adger, D (2013) *A Syntax of Substance*. Cambridge, MA: MIT Press (Linguistic Inquiry Monographs). (189pp)
*Adger, D (2011) “Clefted Situations: a note on expletives in Scottish Gaelic clefts” in A. Carnie (ed) *Formal Approaches to Celtic Linguistics*, Cambridge: Cambridge Scholars Publishing, 3-15.
*Adger, D (2010) “Gaelic Morphology” in M. Watson and M. Macleod (eds) *The Edinburgh Companion to the Gaelic Language*, Edinburgh University Press, 283-303.
*Adger, D (2010) “Gaelic Syntax” in M. Watson and M. Macleod (eds) *The Edinburgh Companion to the Gaelic Language*, Edinburgh University Press, 304-351.
*Adger, D. (2003) *Core Syntax*. Oxford University Press: Oxford. (425pp)
*Adger, D. and Ramchand, G. 2006. “Dialect variation in Gaelic relative clauses” in W. McLeod (ed) *Rannsachadh na Gàidhlig*. Dunedin Academic Press. 1-15.
*Adger, D. and Ramchand, G. 2005 “Merge vs Move: wh-dependencies revisited”. *Linguistic Inquiry*, 36.2, 161-193.
*Adger, D. 1996 “Aspect, Agreement and Measure Phrases in Scottish Gaelic” in R. Borsley and I. Roberts (eds) *The Syntax of the Celtic Languages*, Cambridge, Cambridge University Press, 200-222.
*Adger, D. 2005 “Fracturing the Adjective: evidence from Gaelic comparatives” in D. Harbour (ed) *QMUL Occasional Papers in Linguistics*. No 4. QMUL, London.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean A-mach
* 
* 
* 

Roinn-seòrsa:Cànanaichean
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
George Smith

Tha an t-ainm seo air na daoine a leanas: 
* George E. Smith, fiosaigiche a bhuannaich an Duais Nobel ann am Fiosaigs ann an 2009.
* George P. Smith, ceimigear a bhuannaich an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 2018.
George P. Smith

'S e ceimigear às na Stàitean Aonaichte a tha ann an **George Smith**. Rugadh e ann an Norwalk ann an 1941 is sgrìobh e a theusais aig Oilthigh Harvard.
Tha e na ollamh aig Oilthigh Mhissouri far a bheil e a' rannsachadh ìomhaigheachd mhoileciuileach. Bi na rannsaichean a' chuir rèidio-iosatòpaichean ri moileciuilean a' nasgadh ri ceallan aillse is a' dèanamh ìomhaighean na rèididheachd bheò.
Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 2018, còmhla ri Frances Arnold is Gregory Winter, airson obrach air ìomhaigheachd.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Breabach

'S e còmhlan-ciùil Albannach a th' ann am **Breabach**. Thòisich an còmhlan ann an 2005. Ann an 2011, fhuair iad molaidhean airson 'Còmhlann as Fheàrr' aig an dà chuid a' BBC Radio 2 Folk Awards agus aig na Scots Trad Music Awards (*Na Trads*) Choisinn iad 'Còmhlan-ciùil na Bliadhna' aig na Trads ann an 2012 an duais 'Live Act' ann an 2013.

## Buill
'S iad na buill:

### Calum MacCrimmon (a' phìob agus feadain)
Cheumnaich MacCrimmon le urram bhon Royal Scottish Academy of Music and Drama. Tha e an-dràsta na bhall de Breabach, Mans Ruin, The Unusual Suspects, Seudan agus RTK9000. Bho 2004 gu 2008, bu e an co-stiùiriche ciùil/neach-oide airson Còmhlan-pìoba Òigridh Nàiseanta na h-Alba.

### Megan Henderson (an fhìdheall)
'S ann às a' Ghearasdan a tha Megan Henderson. Dh'imrich i à Ghlaschu ann an 2007 gus ionnsachadh aig an Royal Scottish Academy of Music and Drama. Chluich i cuideachd le Salsa Celtica.

### Ewan Robertson (giotàr, cajon)
Thog Robasdan ùidh ann an giotàr agus òrain Ghàidhlig nuair a bha e aig Sgoil Chiùil na Gàidhealtachd. Choisinn e an duais 'Neach-Ciùil òg na Bliadhna' bho BBC Radio Scotland ann an 2008.

### James Duncan Mackenzie (a' phìob, bouzouki)
'S ann à Bac ann an Leòdhas a tha Mackenzie. Cheumnaich e le ceum le urram on Royal Scottish Academy of Music and Drama. Bha e a' cluich leis a' Còmhlan-phìoba Scottish Power fad dà bhliadhna.

### James Lindsay (double bass)
'S ann à  Inbhir uraidh ann an Siorrachd Obar Dheathain a tha Lindsay. Cheumnaich e le urram ann an 2011 bho Oilthigh Srath Chluaidh ann an Glaschu.

## Clàran

* *The Big Spree* (2007)
* *The Desperate Battle of the Birds* (2010)
* *Bann *(2012)
* *Ùrlar* (2013)
* *Astar* (2016)
* *Frenzy of the Meeting* (2018)

## Tachartasan
Tha an còmhlan air nochdadh aig tachartasan leithid Fairport's Cropredy Convention, Fèis Ciùil an Eilein Sgitheanaich, Shrewsbury Folk Festival, an Edinburgh Fringe agus WOMAD. Tha iad air lèirmheasan fhaighinn ann an iomadach foillseachaidhean a' gabhail a-steach Songlines, fRoots agus An t-Albannach.

## Tùsan

## Ceanglaichean a-muigh

* Breabach discover a new way of bonding, An Herald an t-alt a' mìneachadh eachdraidh thràth agus ballrachd a' chòmhlain

Roinn-seòrsa:Còmhlanan-ciùil
Wrecsam

'S e baile anns a' Chuimrigh a tha ann an **Wrecsam** (Beurla: *Wrexham*).

Chaidh caisteal aig *Wristlesham* a chlàradh ann an 1161 nuair a bha an ionad pàirt de Phowys. Chaidh a' chiad taigh-grùide malairteach is factaraidh craiceann caorach stèidhicheadh san 17mh linn agus na gnìomhachasan seo cudromach ann an Wrecsam.

Chaidh e na chathair-bhaile airson Iùbalaidh Phlatanaim a' Bhànrigh ann an 2022.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Roinn-seòrsa:Wrecsam
George E. Smith

'S e fiosaigiche às na Stàitean Aonaichte a tha ann an **George Smith**. Tha e ainmeil air sgàth 's gun do bhuannaich e an Duais Nobel ann am Fiosaigs ann an 2009 còmhla ri Charles Kao agus Willard Boyle airson a' mhothaicheir CCD.

Rugadh e ann an 1930 is bha e sa' Chabhlachd Aimeireaganach eadar 1948 is 1952, nuair a chaidh e do dh'Oilthigh Phennsylvania. Sgrìobh e a theusais aig Oilthigh Chicago. As dèidh siud chaidh e gu Bell Labs far an do dh'obraich e còmhla ri Willard Boyle is thionnsgail iad an CCD ann an 1969. 'S e seòrsa de leth-ghiùlanair a tha a' cleachdadh am buaidh fòtodealanach airson dealain a chruthachadh nuair a lorgas e solas a tha anns an CCD (*charge-coupled device*).
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann am Fiosaigs
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Greg Winter

'S e bith-cheimigear is maighstear Colaiste na Trianaide, Cambridge a tha ann an an Ridire **Gregory Winter**.

Rugadh e ann an Leicester ann an 1951 is bha e na oileanach aig Oilthigh Chambridge far an do sgrìobh e a theusais. Dh'obraich e aig an LMB agus an Ionad airson Innleadaireachd Grunnain-fheòla ann an Cambridge 's e a leusachadh dòighean airson anti-cuirp a shaothrachadh, air an son bhuannaich e an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 2018 còmhla ri Frances Arnold agus George P. Smith. Stèidhich e trì chompanaidhean, Cambridge Antibody Technology, Domantis is Bicycle Therapeutics. Chaidh e na mhaighstear Colaiste na Trianaide ann an 2012.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Ceimigeachd
Comann Film na Gàidhealtachd 's nan Eilean

Bhiodh **Comann Film na Gàidhealtachd 's nan Eilean** [1946-1971] a’ toirt fhilmichean timcheall na Gàidhealtachd ’s nan Eilean ann an bhana agus gan taisbeanadh ann an tallaichean beaga.  Chaidh a stéidheachadh às dèidh an dàrna cogaidh ann an 1946; thàinig e gu ceann ann an 1971 ri linn telebhisean a bhith a’ fàs nas bitheanta, a dh’fhàg gu robh àireamh an luchd-amhairc air crìonadh. Do mhóran dhaoine ann an sgìrean dùthchail b’e na h-oidhcheanan a chaidh a chur air dòigh leis a’ chomann a’ chiad chothrom a bh’aca air film fhaicinn. Bha e a’ faighinn taic ionmhais phoblaich agus bhiodh filmichean leithid Laurel and Hardy, Whisky Galore, James Bond aca, a thuilleadh air aithrisean naidheachd.

## Ceanglaichean a-mach
BBC Naidheachdan 2018-11-07: Fir an Taigh-dhealbh Bhig gan comharrachadh

Roinn-seòrsa:Film
Fiona NicCoinnich

'S dòcha gu bheil sibh a' lorg:

* Fiona NicCoinnich (seinneadair), seinneadair Gàidhlig à Leòdhas, Alba a sheinneas le Cruinn
* Fiona J. NicCoinnich, seinneadair Gàidhlig à Inbhir Pheotharain, Alba
* Fiona NicCoinnich (craoladair), craoladair Gàidhlig agus cleasaiche
* Fiona McKenzie, cluicheadair tennis

Roinn-seòrsa:Soilleireachadh
Fiona NicCoinnich (seinneadair)

'S e seinneadair à Leòdhas, Alba a th' ann am **Fiona NicCoinnich** (Beurla: Fiona Mackenzie)

Bidh i a' seinn leis a' chòmhlan Cruinn agus leis an duine aice Brian Ó hEadhra.

## Beatha
Rugadh agus thogadh Fiona NicCoinnich ann an Griais, Leòdhas, Alba.

Tha dà phiuthar aice, Eilidh NicCoinnich agus Gillian NicCoinnich, a bhios a' seinn sa Ghàidhlig cuideachd. Rinn iad còmhlan leis an ainm Mackenzie. 

Tha an t-òran 'Mar an Fhiadh', an t-òran mu dheireadh air a' chlàr *Tìr*, mu a màthair.

## Ceòl
Ghabh i anns a' chòmhlan Seelyhoo, stèidhichte an Dùn Èideann agus rinn i dà chlàr còmhla riutha. An uair sin, bha i na ball sa chòmhlan Anam agus, aig an aon àm, a' seinn le a peathraichean mar Mackenzie.

Ann an 2009, rinn i cuirm-ciùil le dà 'Fiona NicCoinnich' eile à Leòdhas aig Eden Court ann an Inbhir Nis. Bha còmhla rithe Fiona "Bosie" NicCoinnich agus Fiona "Alba" NicCoinnich (an craoladair air BBC Alba). Chleachd i fhèin an far-ainm Fiona "Griais" NicCoinnich. B' e tiotal na cuirme *'Would the Real Fiona MacKenzie Please Stand Up*'. Sheinn iad leis na còmhlain aca fhèin agus an uair sin uile còmhla.

Le Cruinn, fhuair i *nomination* airson *Best Traditional Track* aig an BBC Radio 2 Folk Awards an 2015 airson an òrain 'Manus Mo Rùin'.

Ann an 2018, rinn NicCoinnich clàr le Ó hEadhra mar chàraid airson a' chiad turais. Rinn iad clàradh ann an Leòdhas is Glaschu.   

Thòisich i ri òrain a sgrìobhadh nuair a bha i na deugaire. Sgrìobh i an t-òran 'Maria' on chlàr *TÌR* mu dhealbh de fògarrach Eadailteach an Alba san 19mh linn. 

## Clàran

* 1997 - *Camhanach* (le Mackenzie, Macmeanmna)
* 2002 - *Fama Clamosa* (le Mackenzie, Macmeanmna)
* 2008 - *Elevate* (Linn Records)
* 2018 - *Notes From A Hebridean Island* (le William Jackson and Mackenzie, Linn Records)

* 2018 - *TÌR - Highland Life & Lore* (le Brian Ó hEadhra | Fiona Mackenzie)

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

* oheadhra-mackenzie.com Làrach-lìn oifigeil
* Fiona Mackenzie air Soundcloud

*

Roinn-seòrsa:Seinneadairean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Leòdhasaich
Raonaid Walker (seinneadair)

'S e seinneadair Gàidhlig agus ceòladair a th' ann an **Raonaid Walker** (1976–) (Beurla: *Rachel Walker*). Bidh i a ' seinn leatha fhèin cho math ri ann an còmhlain, leithid Cruinn is Skipinnish. Choisinn i Bonn Òir a' Chomuinn Gàidhealaich ann an 2017. 

## Beatha
Rugadh i ann an Salisbury, Wiltshire, agus dh'imrich a teaghlach gu taobh siar Rois nuair a bha i ochd. Chaidh i gu Bun-Sgoil Cheann Loch Iù agus Àrd-Sgoil Gheàrrloch far an do dh'ionnsachadh i òrain Ghàidhlig agus ceòl tradaiseanta.

Às dèidh dhi an sgoil fhàgail, rinn Walker cùrsa ann an ceòl clasaigeach aig Oilthigh Napier. Ann an 1996, bu i tè de na ciad oileanaich air a' chùrsa ùr air ceòl Albannach aig Conservatoire Rìoghail na h-Alba (*Royal Scottish Academy of Music is Drama* mar a bhà). Dh'ionnsaich i òrain Ghàidhlig an sin fo stiùir an seinneadair cliùiteach Ceana Chaimbeul.

Tha i pòsta aig a' phìobaire ann an Skipinnish Andrew Stevenson agus tha dithis chloinne aca.

## Ceòl
Tha trì clàran aice fhèin agus tha i a' seinn air iomadh clàr eile le còmhlan agus an taic ri seinneadairean eile leithid Art MacCormaig. Is i òraidiche ciùil aig Colaiste na Gàidhealtachd an Iar OGE far a bheil i a' stiùireadh an roinn ciùil. Tha i cuideachd a' teagasg òrain Ghàidhlig aig Sgoil Chiùil na Gàidhealtachd sa Phloc.

### Còisir
'S i an stiùiriche aig Còisir Loch Abar. Còmhla rithe, bhuannaich iad Cuach Cuimhneachain Mairead NicDhonnchaidh airson coisirean sgìreil trì tursan eadar 2015-17 aig a' Mhòd Nàiseanta.

### Còmhlain-ciùil
Tha i na phàirt den chòmhlan-seinn, Cruinn. Bidh i ag obair gu tric leis an fhìdhlear Archie McAllister.

### Sgrìobhaiche-ciùil
Tha Walker air ceòl a sgrìobhadh as leth bhuidhnean leithid Scotland Sings and NàdarAlba. 

Sgrìobh i an t-òran 'Fada Bhuam' a riochdaich Alba aig an fharpais òrain Liet international. Ann an 2018, bha *single* aice 'Arms of the Ocean' aig àireamh 1 anns na World Music download chart.

### Duaisean

* 2013 - Seinneadair Gàidhlig na Bliadhna aig Na Trads.
* 2017 - Bonn Òir a' Chomuinn Ghàidhealaich, aig Mòd Loch Abar.

## Clàran

* *Braighe Loch Iall* (2004)
* *Fon Reul-Sholus* (2006)
* *Air Chall* (2010)

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-muigh

* Làrach-lìn oifigeil
*Rachel Walker air Twitter

Roinn-seòrsa:Seinneadairean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Màiri T. NicAonghais

'S e foghlamaiche Albannach a th' ann am **Màiri T NicAonghais**. Tha iomadh dreuchd air a bhith aice a’ buntainn ri foghlam, a’ Ghàidhlig, agus ionnsachadh inbheach.

## Beatha
'S ann à Uibhist a Deas a tha NicAonghais.

## Beatha-Obrach

### Foghlam
Bha i na Ceannard ann an Sgoil an Ìochdair.

### Ball a' Bhùird
Tha i air a bhith na ball de bhùird aig grunn bhuidhnean ann an Alba, leithid Comhairle Ealain na h-Alba agus Comataidh Craolaidh Gàidhlig.

#### Bòrd na Gàidhlig
Thòisich NicAonghais mar Bhall air Bòrd na Gàidhlig anns a’ Mhàrt 2016.  Chaidh a h-ainmeachadh mar Chathraiche Eadar-amail air Bòrd na Gàidhlig aig coinneamh a’ Bhùird ann an Inbhir Nis air 6 Dùbhlachd 2018 agus tòisichidh i san dreuch air 1mh Faoilleach 2019. Ghabh i an dreuchd òs làimh às dèidh do dh’Ailean Dòmhnallach gluasad gu bhith mar Chathraiche air MG ALBA. 

#### Ceòlas
B' e Cathraiche Ceòlas a bh’ innte.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Uibhistich
Roinn-seòrsa:Gàidheil
Suresnes

'S e baile meadhanach mòr ann an cridhe na Frainge a th’ ann an **Suresnes**. Tha e suidhichte aig 36m os cionn ìre ma mara, air an taobh thall na h-aibhne Seine bho Pharis, anns an sgìre (Fraingis: *Région*) Île de France anns an roinn (Fraingis: *Département*) Hauts-de-Seine.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas na Sgìre
* Suresnes

Roinn-seòrsa:Bailtean na Frainge
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:An Fhraing
Séamus Barra Ó Súilleabháin

'S e bàrd Èireannach a th' ann an **Séamus Barra Ó Súilleabháin.**

## Beatha
'S ann à Lios Tuathail, Èirinn a tha e.

Tha Ó Súilleabháin na oileanach aig Coláiste Mhuire gan Smál a' rannsachadh a' bhàird eile Maidhc File agus na sgeulachdan a chruinnich e do Choimisiún Bhéaloideas Éireann. Tha ùidh aig Ó Súilleabháin gu sònraichte sna sgeulachdan a chruinnich Maidhc File o athair. Ann am prògram sònraichte de 'An Saol Ó Dheas' air RTÉ Raidió na Gaeltachta, bhruidhinn Ó Súilleabháin ri Helen Ní Shé mu Maidhc File agus a shaothar.

Tha e ag gabhail pàirt anns a' bhuidheann Misneach a bhios ag iomairt as leth Gaeilge.

## Bàrdachd
Ann am beachd Robert McMillen, tha e am measg nam bàrd òga as cliùitiche an Èirinn.

Ann an 2011/12, bhuannaich e an duais 'All Ireland Poetry Slam Champion' le bàrdachd ann an Gaeilge is e a' riochdachadh Connacht. Thuirt britheamh aig an àm gun robh comas aige "bàrdachd Gaeilge a dhèanamh cho ceòlmhòr ri ceòl". Thuirt Ó Súillebháin fhèin nach b'e buinnig ann dha a bh' ann ach buinnig do Ghaeilge.

## Saothar
* 2011 - anns a' chruinneachadh: *The Willow's Whisper: A Transatlantic Compilation of Poetry from Ireland and Native America Hardcover* deas. le Jill M. O'Mahony & Micheal O hAodha (Cambridge Scholars Publishing)
* 2015 - anns a' chruinneachadh: *Poetry Ireland Review* 115 (Poetry Ireland/Impress Books)
* 2016 - *Beatha Dhónaill Dhuibh* (Cló Iar-Chonnacht) 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bàird
Roinn-seòrsa:Daoine à Èirinn
Sgait

’S e seòrsa fleogain, iasg còmhnard, a tha sa **sgait**, le maothan an àite cnàimhean cruaidh. Faodaidh i fàs cho mòr ri 2m de dh'fhaid, agus 90kg de chuideam.

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2018-11-19: Sgait ann an èiginn
* Skatespotter

Roinn-seòrsa:Iasg
Ongar

'S e baile ann an Essex eadar Chelmsford agus Lunnainn a tha ann an **Ongar**. Tha an t-ainm a' ciallachadh "raon-feòir" is 's e Chipping Ongar a bha a' phrìomh thuineachadh ann. Chaidh caisteal le dùn is gàrradh a thogail sna 11mh is 12mh ach chan eil ach na h-uchdanchan-ùir a' mairsinn a-nis. Bha Chipping Ongar riamh beag, chan eil ach corra shràid, ach bha mòran bùthan ann agus chaidh stèisean-rèile fhosgladh ann an 1865. Chaidh an stèisean-rèile dùnadh ann an 1994 agus 's e pàirt dhen rathad-iarrainn glèidhte Epping is Ongar a tha ann a-nis.
## Daoine ainmeil
* Bha Daibhidh MacDhùnleibh a' trèanadh ann an Ongar ann an 1838.

## Iomraidhean
 

Roinn-seòrsa:Bailtean Sasannach
Baile Steaphain

'S e baile ann an Siorrachd Àir faisg air Saltcoats agus Àird Rosain a tha ann am **Baile Steaphain** (Beurla: *Stevenston*). Bha factaraidh fùdar-gunna ann a bha le Nobel agus an sin ICI. Chaidh bataraidh anti-phlèanaichean a thogail air rè na Dàrna Cogaidh.

Anns a' bhliadhna 2006 bha 8,990 duine a' fuireach an seo.

Rugadh Lesley Baillie ann am Baile Steafain ann an 1768, an tè a tha a’ nochdadh ann am bàrdachd Raibeart Burns mar  "Bonnie Lesley". Thachair  Burns rithe ann an 1792. 

Tha tobhtaichean Chaisteal Kerelaw air àird a tuath Bhaile Steafain.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle Shiorrachd Àir a Tuath
Gilleasbuig Mac-na-Ceàrdadh

B' e neach-cruinneachaidh òrain agus foillsichear a bha ann **Gilleasbuig Mac-na-Ceàrdadh** (Beurla: *Archibald Sinclair*).

Rugadh e 27 Cèitean 1850 is lean e athair, Gilleasbuig Mac-na-Ceàrdadh eile, mar foillsichear is stiùiriche Celtic Press ann an Glaschu is mar cheann-suidhe a' Chomuinn Ileach. Ann an 1876 dh'fhoillsich e *An t-Òranaiche*, cruinneachadh mòr bàrdachd is òrain.

Chuir a theaghlach clach-chuimhne ann am Baile Nam Marbh a Deas ann an Glaschu ann an 1925.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Mary Somerville

B' e tè-shaidheans, matamataigear is eadar-theangaiche à Fìobha a bha ann am **Mary Somerville**.

Rugadh i mar Mhary Fairfax ann an Jedburgh 26 Dùbhlachd 1780 agus thogadh i anns an Eilean Loisgte. Nuair a bha i 10 bliadhna a dh'aois bha i na sgoilear ann am Baile nam Feusgan airson aon bhliadhna. Nuair a bha i nas sine, chuir an teaghlach na geamhraidhean seachad ann an Dùn Èideann is na samhraidhean anns an Eilean Loisgte, is dh'ionnsaich i peantaireachd fo Alexander Nasmyth. Phòs i Samuel Greig, a chaochail ann an 1807, ann an 1804, is William Somerville ann an 1812. Dh'imrich iad a Lunnainn is chaidh William na bhall Comann Rìoghail.

Dh'eadar-theangaich is leasaich i *Mécanique Celeste* le Laplace ach bha an obair ro mhòr airson a' chomann a choimiseanaich i, is dh'fhoillsich John Murray i mar *The Mechanism of the Heavens* ann an 1831. Dh'fhoillsich i *The Connexion of the Physical Sciences* ann an 1834 anns an do ro-innis i gun robh planaid seachad air Uranus. Chaochail i 29 Samhain 1872 ann an Naples.
	
Chaidh Colaiste Somerville ann an Oxford ainmicheadh oirre is chaidh a thaghadh airson nòta-banca £10 roimhe ach cha nochd na nòtaichean sin gu 2017.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Roinn-seòrsa:Luchd-saidheans
An t-Eilean Loisgte

'S e baile is port ann am Fìobha a tha anns **An Eilean Loisgte** (Beurla: *Burntisland*).

Anns na Linntean Meadhanach bha an t-Eilean Loisgte aig an Abaid Dhùn Phàrlain is chaidh e na bhorgh ann an 1541. Chaidh caisteal a thogail ann an 1554 air togalach on 13mh linn. Bha e na thobhta sna 1970an ach dh'ath-nuadhaicheadh e ann an 1978 is an t-siomal pintealta air a ghluasad do Dhùn Èideann.
## Cala
A rèir an Ròmanach Agricola b' e an cala as luchdmhoire air a' chosta a tuath Uisge For a bha anns a chala, *Portus Cratiae* is leasaich Seumas V Alba is Oilibhear Crombalach e. Bha aiseag an do cheangail an t-Eilean Loisgte is an stèisean-rèile ann an Granton, Dùn Èideann, mus deach an Drochaid For a thogail.
## Daoine ainmeil
* Dh'fhuirich Mary Somerville an seo nuair a bha i òg.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Fìobha
Gavin Hastings

'S e cluicheadair rugbaidh eadar-nàiseanta a tha ann an **Gavin Hastings**.

Rugadh agus thogadh e ann an Dùn Èideann. Bha e na leth-chùlaiche a-muigh nuair a bha e aig an sgoil ach an-sin chluich e mar làn-chùlaiche. Chluich e airson Watsonians FC nuair a bha e na oileanach ann am Pàislig is riochdaich e Oilthigh Chambridge dà thuras anns an Varsity Match nuair a bha e na oileanach an sin. Riochdaich e Alba, London Scottish is na Lions 67 turas eadar 1986 is 1997.

Taobh a muigh rugbaidh, dh'obair e mar neach-tomhais cairte is 's e neach-comhairle a th' ann a-nis.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Roinn-seòrsa:Rugbaidh
Grabhair

'S e baile beag tuath air Loch Odhairn anns na Lochan a Deas a tha ann an **Grabhar** no **Grabhair** (Beurla: *Gravir*).

Chaidh am baile a stèidhicheadh ro 1800 is dh'fhuirich 411 daoine ann ann an 1911 ach chan eil ach 76 ann an 2005. Tha 43 croitean anns a' bhaile fhèin is 15 ann an Gleann Ghrabhair.

## Daoine ainmeil
* Cailleach an Deucoin (1904–1983), comaig

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Na h-Eileanan Siar
Lucy Qinnuayuak

B' e neach-ealain Inuit a bh' ann an ** Lucy Qinnuayuak** (1915-1982). Tha a cuid saothair a' nochdadh ann an iomadh cruinneachaidhean agus chaidh a chleachdadh air bratach Oilimpigeach.

## Eachdraidh-beatha
Rugadh Qinnuayuak ann an, no faisg air, Salluit, Québec ann an 1915. Nuair a bha i òg, dh'imrich an teaghlach gu Eilean Bhaffin, far an robh iad a' còmhnaidh ann an Cape Dorset. Na deugaire, chaidh banais a chur air dòigh dhi agus phòs i Tikituk Quinnuayuak. B' e snaidheadair agus fear-ealain a bh' ann an Tikituk cuideachd. Lean iad orra ann an dòigh-beatha traidiseanta le bhith sealg, a' gluasad mu cuairt an Rubha Foxe agus diofar champa leithid Shapujuak, Ittiliakjuk, Igalallik, agus Kangia.B' e an té-ealain eile, Kenojuak Ashevak, a banta.

## Dreuchd an neach-ealain chliùitich
Thòisich Qinnuayuak air obair ealain anns na 1950an. Bu i aon de na ciad a fhreagair an iarrtas aig James Houston airson dealbhan Inuit. Chaidh a' chlach airson *Large Bear* (1961) a thoirt dhan Ghailearaidh Tate, Lunnainn, le Sir Charles Gimpel. Chithear an-diugh e aig an Scott Polar Research Institute, Cambridge. Chaidh an obair aice a chleachdadh anns a' chruinneachadh  clò-bhualaidh Cape Dorset ann an 1961. Nochd 136 dealbhan a rinn i anns a' chruinneachaidh ro àm a bàis ann an 1982.

Chleachd Qinnuayuak graphite agus peansailean dathte mar as tric, ach dh'fheuch i barrachd stuthan anns na 1970an–80an le dathan-uisge agus peant aicriolach. 

Aithnichte airson a dealbhan de dh'eòin artach, chaidh obair Qinnuayuak a thaisbeanadh gu tric ann an Canada agus ann an dùthchannan eile. Chaidh fear de na dealbhan a chleachdadh air bratach sanasach airson Geamannan Oilimpigeach an t-Samhraidh 1976. Tha an dealbh cloiche *We all have something to do *anns a' Chruinneachadh Ealain Thùsail aig Senate Chanada.

Tha obair Qinnuayuak air nochdadh ann an còrr is ceithir fichead taisbeanaidhean, a' gabhail a-steach *An Clò-bhualadh* *Inuit *a rinneadh le Roinn na h-Innseachan agus an Canadian Museum of Civilization, agus a rinn turas eadar-nàiseanta bho 1977 gu 1982. Chìthear a dealbhan ann an Gailearaidh Ealain Ontario, Taigh-Tasgaidh Eachdraidheil Chanada, an Inuit Cultural Institute, Gailearaidh Ealain na Sudbury agus an Ionad Ealain Macdonald Stewart.
## Taisbeanaidhean àraid

* Birds and Flowers: Eskimo Graphics le Lucy Qinnuayuak, Arctic Artistry, New York, 1989
* Looking South: Winnipeg Art Gallery, 1978

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Luchd-ealain
Roinn-seòrsa:Daoine à Canada
Alex McLeish

'S e cluicheadair is manaidsear ball-coise a tha ann an **Alex McLeish**.

Rugadh e ann an Glaschu 21 Faoilleach 1959 is cluich e airson Obar Dheathain eadar 1978 is 1994 nuair an do dh'imrich e do Thobar na Màthar mar chluicheadair is mhanaidsear. Riochdaich e cuideachd Alba 77 turas, a' gabhail a-steach Cupaichean an t-Saoghail ann an 1982, 1986 is 1990.

Stiùir e an sgioba nàiseanta an dèidh do Hibs agus Rangers ann an 2007 is a-rithist fhuair e an àite Gordon Strachan ann an 2018 an dèidh do Birmingham City, Aston Villa, Nottingham Forest, Genk agus Zamalek anns an Èipheit gu ruige 2020.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ball-coise
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Comann Aimeireaganach na Feallsanachd

'S e **Comann Aimeireaganach na Feallsanachd** an comann fiosraichte as sine anns na Stàitean Aonaichte.

Chaidh a stèidheachadh le Benjamin Franklin ann an 1743 airson "eòlas feumail a bhrosnachadh".

Tha e a' foillseachadh iris, *Proceedings of the American Philosophical Society* a tha ri faighinn air JSTOR, agus dà sreath leabhraichean, *Transactions of the American Philosophical Society* is *Memoirs of the American Philosophical Society*. Tha oifis ann am Philadelphia far a bheil cuideachd taigh-tasgaidh agus leabharlann.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Comainn fiosraichte
Roinn-seòrsa:Feallsanachd
Roinn-seòrsa:Na Stàitean Aonaichte
Seanchas na Fèinne

'S e **Seanchas na Fèinne** (Gàidhlig na h-Èireann: *an Fhiannaíocht*; Beurla: *The Fenian Cycle*) an cruinneachadh mòr de sgeulachdan, de bhàrdachd agus de dh'òrain a-mach air eachdraidh nan gaisgeach ùr-sgeulach, an Fhèinne: Fionn mac Cumhail, Oisean mac Fhinn, Oscar mac Oisein agus an cuideachd, a bha bitheanta ann an saoghal na Gàidhlig, cho tràth ris an t-seachdamh linn, agus suas chun an latha an-diugh.

## Teacsaichean mu Sheanchas na Fèinne
* *Acallam na Senórach*, an sgeulachd as fhaide a th' againn mun Fhèinne, sgrìobhte uaireigin anns an 12mh linn;
* *Leabhar na Fèinne*, cruinneachadh de Sheanchas na Fèinne air a thrusadh bho thùsan Albannach le Iain Frangan Caimbeul.

## Ceanglaichean a-mach
* Sgeulachdan nan Gaisgeach*Fichead sgeulachd air an aithris ann an Gàidhlig an latha an-diugh. Faodar na sgriobtaichean agus faidhlichean fuaim a luchdadh a-nuas.*

Roinn-seòrsa:Litreachas na Gàidhlig
Turdus

'S e gèineas de dh’eòin, na smeòraichean, a tha ann an ***Turdus*** agus tha grunn spèiseasan dhiubh ri faicinn ann an Albainn.

## Seòrsaichean
* Deargan-sneachda, *Turdus iliacus*
* Liath-truisg, *Turdus pilaris*
* Lon dubh, *Turdus merula*
* Lon-monaidh, *Turdus torquatus*
* Smeòrach, *Turdus philomelos*
* Smeòrach-mhòr, *Turdus viscivorus* 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eòin
RKD - Institiud na Tìrean Ìsle airson Eachdraidh Ealain

'S e taigh-tasgaidh agus leabharlann a tha ann an **RKD - Institiud na Tìrean Ìsle airson Eachdraidh Ealain** (Duitsis: *RKD - Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis*).

Chaidh a stèidheachadh ann an Den Haag ann an 1932 mar an *Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie* ('Oifis Nàiseanta airson Docamaideadh Eachdraidh Ealain') le dìleibean o Cornelis Hofstede de Groot, Frits Lugt agus an dèidh dha fhosgladh E.A. van Beresteyn. Dh'imrich an cruinneachadh o thogalach air oiseann Korte Vijverberg is Toernooiveld don Leabharlann Rìoghail ann an 1982 is chaidh e na Institiud na Tìrean Ìsle airson Eachdraidh Ealain ann an 2014.

Tha Wikidata a' cleachdadh nan aithnichearan anns an siostam RKD airson smachd ùghdarras luchd-ealain.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Na Tìrean Ìsle
Roinn-seòrsa:Taighean-tasgaidh
Hurlford

'S e baile ann an Siorrachd Àir faisg air Cille Mheàrnaig is Riccarton a tha ann an **Hurlford**.

Chaidh stèisean-rèile a thogail ann an 1848 is dhùin e ann an 1965. Tha an loidhne-rèile fhathast ann. Chaidh factaraidh àirneis-chogaidh, far an do rinneadh bomaichean, a thogail ann an 1939. Chaidh bomaichean a thoirt às a chèile an siud sna 1950an is chaidh e na thaigh-stòir an dèidh sin. Sgrios Seirbheis Prìosan na h-Alba na togalaich ann an 1997 is thog HMP Kilmarnock an siud.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Atharraichean gnàth-shìde thar nan linntean

’S ann mu dheidhinn atharraichean gnàth-shìde thar nan ceudan, nam mìltean agus nam milleanan de bhliadhnaichean de dh’eachdraidh na Talmhainn a tha an duilleag seo, atharraichean leithid nan linntean-deighe. Faic duilleag eile, **[[Atharrachadh na Gnàth-shìde]]** airson fiosrachadh mu na h-atharrachaidhean tubaisteach a thòisich le losgadh guail san Tionndadh Gnìomhachais anns an 19mh Linn, timcheall air a’ bhliadhna 1850, a tha a’ cur carbon dà-ogsaid san aer, agus a tha a’ sìor dol am meud.

Roinn-seòrsa:Àrainneachd
William Adamson

B' e neach-poileataigs à Fìobha a bha ann an **William Adamson**.
Bha e ainmeil air sgàth 's gun deach e na cheannard a' Phàrtaidh Làbarach agus na Rùnaire Stàite na h-Alba fo Ramsay MacDonald.

Rugadh e anns a' Choille Beithe faisg air Dùn Phàrlain. Nuair cha robh e ach 11 bliadhna a dh'aois chaochail athair is thòisich e ag obair anns na mèinnean. Stèidhich e sgoil-Shàbaid, comann co-leasachaidh agus eaglais chloinne anns a' bhaile is riochdaich e a' Choille Beithe agus Suidhe an Rìgh air Bòrd Comann nam Mèinneadair Fhìobha, Cheann Rois agus Clach Mhanainn. Dh'imrich e do Dhùn Phàrlain agus chaidh e na chomhairliche ann an 1905. Sheas e mar thagraiche Làbarach ann am Fìobha an Iar sam Faoilleach 1910 is bhuannaich e an seat ann an Dùbhlachd 1910. Chùm e e gu ruige 1931 nuair a chaill e e do William Gallacher.

Bha e na cheannard a' Phàrtaidh Làbarach eadar 1917 is 1921, agus chaidh e na Rùnaire na h-Alba anns a' riaghaltas Ramsay MacDonald ann an 1924 agus na Rùnaire Stàite na h-Alba eadar 1929 is 1931. Chaochail a bhean Christina ann an 1935. Sheas e a-rithist airson Fìobha an Iar an aghaidh Gallacher ann an 1935 ach chaill e a-rithist. Dh'fhàs e tinn agus bhàsaich e 23 Gearran 1936 le pliùras agus leis am fiabhras-clèibhe.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Roinn-seòrsa:Poileataigs na h-Alba
Keir Hardie

B' e neach-poileataigs à Siorrachd Lannraig a bha ann an **Keir Hardie**.

Rugadh e ann am Baile a' Chuilinn faisg air Tobar na Màthar 15 an Lùnastal 1856.

Thòisich e ag obair nuair cha robh e ach 8 bliadhna a dh'aois is bha e na mhèinnear nuair a bha e 11. Dh'inntrig e poileataigs nuair a stiùir e stailc nam mèinnear ann an Siorrachd Lannraig ann an 1881. Bhuannaich e taghadh mar thagraiche Làbarach Neo-eisimeileach airson Ham an Iar a Deas ann an Lunnainn ann an 1892 ach chaill e a sheat ann an 1895. Ath-inntrig e Pàrlamaid ann an 1900 airson Merthyr Tydfil anns a' Chuimrigh ann an 1900 is chaidh e na cheannard a' Phàrtaidh Làbarach nuair a chaidh a chruthachadh ann an 1906. Lean Arthur Henderson e mar cheannard ann an 1908 ach mhair e mar bhall Pàrlamaid, agus dh'iomairt e airson còraichean-bhòtaidh airson ban.

B' e sìochantair a bh' ann agus rinn e iomairt an aghaidh Cogadh nam Boer agus a' Chogaidh Mhòir. Cha robh seo measail ann an 1914. Chaochail e 26 an t-Samhain 1915 ann am bochdainn agus phàigh am pàrtaidh airson an tìodhlacaidh.
## Ceanglaichean a-mach
* 
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Arthur Henderson

B' e neach-poileataigs à Glaschu a bha ann an **Arthur Henderson**. Bha e na cheannard a' Phàrtaidh Làbarach trì turas, na Rùnaire nan Dùthchannan Cèin fo Ramsay MacDonald agus bhuannaich e an Duais Nobel airson Sìthe ann an 1934.

Rugadh e ann an Glaschu 13 an t-Sultain 1863 is thòisich e ag obair nuair a bhàsaich athair agus cha robh e ach 9 bliadhna a dh'aois. Chaidh a thaghadh mar chomhairliche anns a' Chaisteil Nuadh ann an 1892. Dh'imrich e agus a theaghlach do Dharlington agus chaidh a thaghadh mar chiad mhèar Làbarach a' bhaile, agus mar bhall Pàrlamaid airson Barnard Castle ann an 1903.

Bha e cuideachd na chiad mhinistear Làbarach anns a' Chaibineit, fo Herbert Asquith agus David Lloyd George, mar cheann-suidhe Bòrd Fhoghlaim, Àrd-phàigh-mhaighstir agus mar Mhinistear gun cùram-roinne. Thill e don Chaibineit fo Ramsay MacDonald ann an 1924 mar Rùnaire na Dùthcha agus a-rithist ann an 1929 mar Rùnaire nan Dùthchannan Cèin. Rinn e iomairt aig Lìg nan Nàiseanan airson dì-armachadh agus mar sin bhuannaich e an Duais Nobel airson Sìthe. Chaochail e 20 an Dàmhair 1935.

## Seataichean
Bhuannaich e còig taghaidhean is chaill e còig taghaidhean. Riochdaich e:
* Barnard Castle (1903 do 1918)
* Widnes (1919 do 1922)
* An Caisteal Nuadh an Ear (17 Faoilleach 1923 do 6 Dùbhlachd 1923)
* Burnley (1924 do 1931)
* Clay Cross, Siorrachd Dherby (1933 do 1935)
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Roinn-seòrsa:Duais Nobel airson Sìthe
Eanraig Stiùbhairt, Morair Darnley

B' e uasal agus Rìgh Cèile Màiri I, Bànrigh na h-Alba a bha ann an **Eanraig Stiùbhairt, Morair Darnley** (neo Dàrnlaidh).

Rugadh e ann an Temple Newsam ann an Siorrachd Eabhraig ann an 1545 neo 1546. B' e Iarla Leamhnachd athair is Mairead Dhùghlais a mhàthair. Thàinig an ainm Darnley à baranachd Darnley ann an Siorrachd Rinn Friù. Bha athair air fògradh air sgàth 's gun do ghabh e pàirt anns an t-Suirghe Gharbh. Leig Màiri an teaghlach a thilleadh a dh'Alba ann an 1564 is choinnich e a cho-ogha Màiri ann an Caisteal Wemyss 17 Gearran 1565. Chaidh e na Mhorair Ardmannoch is na Iarla Rois 15 Cèitean, Diùc Albann 22 Iuchar, Rìgh Cìle 28 Iuchar is phòs e Màiri 29 Iuchar. Cha robh e measail aig a' chùirt is dh'fhàs Màiri faisg air a rùnaire David Rizzio.

Rugadh an mac, Seumas, 19 Òg-mhios 1566. Dhiùlt Eanraig dol do bhaisteadh Sheumais is chaidh e do Ghlaschu is dh'fhàs e tinn. Ghabh Màiri e do Dhùn Èideann ach mhair e ann an taigh ann an Kirk O' Field an àite Lùchairt Taigh an Ròid. Chaochail e agus a shearbhanta 10 Gearran 1566 is spreadh an taigh, ach cha robh sgeul an spreadhaidh air an cuirp.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine à Sasainn
Mathematics Genealogy Project

'S e pròiseact aig Oilthigh na Stàite Dakota a Tuath le amas fiosrachadh mu gach matamataigear anns an t-saoghal a chruinneachadh a tha anns am **Mathematics Genealogy Project**. Tha am pròiseact a' chruinneachadh matamataigearan, tiotalan an teusasan is cò stiùir am pròiseactan.

Tha a' Chomann Mhatamataigeach Aimeireaganach is Oilthigh Bhielefeld a' cumail sgàthanan dheth.

Tha siostam smachd ùghdarrais aig Uicipeid a' cleachdadh aithnichearan bhuaithe.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Matamataig
Ragadair

Is e **ragadair** acainn a th' air a dhealbhadh gus fulangaiche no euslainteach a ghiùlan (iomchar) o àite gu àite eile. Tha ragadair traidiseanta air a dhèanamh mu shia troighean air fad agus dà throigh air leud, air an sparradh ri lunnan air gach taobh. Nuair a tha an ragadair fosgailte, cumar an dà lunn air leth le dà chrann-tarsaing meatailte.

Roinn-seòrsa:Ciad cobhair
Plosgadh

Is e **Plosgadh** a' bhuille-chridhe a dh'fhairichear an àite sam bith dhen bhodhaig sa bheil a' chuisle dlùth don chraiceann. Ged a tha cunntadh a' phlosgaidh anabarrach doirbh don duine neo-ealanta, aithnichear a' bhuille nas fhasa le barr nam meòirean ma tha cnàimh air cùl na cuisle. Is ann air an adhbhar sin a bhithear a' cunntadh a' phlosgaidh air caol an dùirn, far a bheil Cuisle na Lànaig cho dlùth don chraiceann 's gum fairichear am plosgadh gu rèidh an aghaidh a' chnàmha a tha foidhpe; ach faodar a chunntadh an iomadh àite eile, mar a tha Cuisle Mhòr na h-Amhaich, Cuisle na h-Oisne ron chluais no an tobar a' chinn ann an naoidheanan. Innsear sin dhuinn braisead, treisead agus rèidheachd obair a' chridhe.

An coitcheannas bidh 72 buille sa mhionaid aig an fhuil ann an cuisle duine, 100 an cuisle naoidhein, ach luathaichear am plosgadh le deochanna làidir, leis a' mhòr-chuid de dh'fhiabhrasan, ri linn adhbhair-bhrosnachaidh air bith: ni claoidheachd agus sileadh fala, plosgadh fann; dochannan àraidh anns a' cheann, plosgadh bras-bhuilleach.

## Tùsan

# Ceud-fhuasgladh do na daoine leointe; An Comunn Gaidhealach
# Ban-altrumachd aig an tigh; An Comunn Gaidhealach

Roinn-seòrsa:Ciad cobhair
Karen Uhlenbeck

'S e matamataigear às na Stàitean Aonaichte a tha ann an **Karen Uhlenbeck**. Tha i ainmeil air sgàth a h-obrach air co-aontaran diofarail leth-phàirteach agus 's e a chiad bhean a bhuannaich an Duais Abel. Rugadh i ann an Cleveland, Ohio 24 Lùnastal 1942 is bha i na h-oileanach aig Oilthigh Mhichigan. Sgrìobh i a theusais aig Oilthigh Brandeis. Chaidh i na h-ollamh aig Oilthigh Illinois ann an 1976, is dh'imrich i dhan Oilthigh Chicago ann an 1983 agus dhan Oilthigh Thexas ann an Austin ann an 1988.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Matamataig
Taigh Chearsabhagh

'S e ionad-ealan agus taigh-tasgaidh a tha ann an **Taigh Chearsabhagh**.

Tha e suidhichte air a' chosta ann an Loch nam Madadh. Chaidh a thogail ann an 1741 mar thaigh-òsta agus tha oifis a' phuist ann on 19mh linn. Chaidh Urras Taigh Chearsabhagh stèidhichte ann an 1993 is dh'fhosgail an taigh mar thaigh-tasgaidh ann an 1995.

Tharraing an taisbeanadh *Lines (57° 59′ N, 7° 16’W)* leis na Fionnlainnich Pekka Niittyvirta agus Timo Aho faire eadar-nàiseanta air Taigh Chearsabhagh ann an 2019. Tha loidhnichean solais taobh a-muigh an taighe a' sealladh far am bi am muir làn san àm ri teachd.

## Ceanglaichean a-mach
* 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Taighean-tasgaidh
Roinn-seòrsa:Uibhist a Tuath
Oilthigh Eabhrach Ierusalam

'S e oilthigh Iosraeleach a tha ann an **Oilthigh Eabhrach Ierusalam**.
Roinn-seòrsa:Iosrael
Roinn-seòrsa:Oilthighean
Sheina Marshall

B' e ainmh-eòlaiche na mara à Bòd a bha ann an **Sheina Marshall**.

Rugadh agus thogadh i ann am Baile Bhòid is bha i na h-oileanach aig Oilthigh Ghlaschu, far an do dh'ionnsaich i ainmh-eòlas, luibh-eòlas agus geòlas, is rannsaich i an siud eadar 1920 is 1922 còmhla ri John Graham Kerr, a mhol dhi obair aig stèisean mara ann am Port a' Mhuilinn.

Rannsaich i crò dubh (*Calanus finmarchicus*) eadar 1923 agus 1962. Nuair a dh'imrich an deuchainn-lann gu Dùn Staidhinis anns na 60an, dh'fhuirich i ann am Port a' Mhuilinn. Chaochail i ann an 1977.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
An t-Urr Clarence M. MacNeacail

Rugadh an t-**Urr Clarence MacFhionghain MacNeacail** air an 13mh latha den Lùnastal, 1904 ann an Dominion, Alba Nuadh, Canada gu athair, Alasdair Gileasbuig MacNeacail (1868-1943) agus màthair, Mairi Harriet Fearghastan (1873-1966).

Tha e aithnichte airson a bhith na Moderàtor den Eaglais Aonaichte Chanada bho 1950-1952

Phòs e Ethel Mairi NicGille Fhaolain agus bha dithis mhac aca, Greum MacNeacail (1936-) agus Daibhidh MacNeacail (1941-2008)

Roinn-seòrsa:Daoine à Canada
Nunap Isua

'S e **Nunap Isua** neo **Uummannarsuaq** (Danmhairgis: *Kap Farvel*) an t-àite as fhaide deas na Graonlainne.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:A' Ghraonlainn
Madadh-cuain

’S e muc-mhara fhiaclach a tha sa **mhadadh-cuain** *(Orcinus orca)* (Beurla *orca* no *killer whale*).  Theirear cuideachd **madadh a’ chuain** agus **muc-mhara chruinn-bhileach** ris.  Tha cuid aca ag ithe éisg a-mhàin; tha cuid a’ sealg mhamalan-mara eile leithid ròin.

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2019-04-29 Film de mhadaidhean-cuain faisg air Eilean Bharraigh

Roinn-seòrsa:Mamalan
An Garradh Thlachdan Talmhaidh

Pheantadh an trì-chòmhla, **An Garradh Thlachdan Talmhaidh** (Beurla: *The Garden of Earthly Delights*), ann an dathan-ola mu 1500 leis an àrd-mhaighstir Duitseach Hieronymus Bosch, no El Bosco, mar a chanadh ris anns an Spàinn far a faicear obair as ainmeile anns an taigh-tasgaidh El Prado ann am Madrid. Chìthear ìomhaighean deabastach agus fantastach. Tha pailead nan dath cuingichte ri dubhar glas agus ùine, a bha cumanta anns na Tìrean Ìosal aig an àm. Gideadh, nuair a dh'fhosglas an trì-chòmhla chìthear caochladh dhathan. Tha am pannal air an làimh chlì a' riochdachadh Garradh Edein far am faicear Adhamh agus Eubha air an cuairteachadh le beathaichean. Tha na pannalan eile a' riochdachadh a' chruinne-cé agus an ifrinn a rèir a chèile.

Roinn-seòrsa:Ealain
Chrissie Dick

'S e sgrìobhadair, craoladair, agus sgoilear na Gàidhlig a tha ann an **Chrissie Dick**.  Rugadh i ann an Glaschu ann an 1934, agus thoghadh i ann an Glaschu gus an do chuir a pàrantan i a Ghréineatobht aig toiseach an darna cogaidh, far an do chuir i seachad bliadhnaichean a’ chogaidh. Thug i ceum a-mach ann an Ceiltis aig Oilthigh Ghlaschu far an do thachair i ris an duine aice, John Bannerman, a sgrìobh grunn leabhraichean air eachdraidh na h-Alba. Tha Chriosaidh i fhèin air leabhraichean a sgrìobhadh , leithid *Raonaid*, *Thugam agus Bhuam* agus *Na Loidsearan Neonach*. Bha Chrissie cuideachd an sàs ann an dràma nuair a bha i na b’ oige, agus b’ ise a’ chiad tè a chluich Lady MacBeth ann an tionndadh Gàidhlig. 

Fad bhliadhnaichean, bha i na h-ollamh aig Oilthigh Srath Chluaidh ann an Roinn an Fhoghlam (Cnoc Iòrdain). Ann an 2014, bhuannaich Chrissie agus a bràthair Lachie Duais nan Sàr Ghàidheal aig Sabhal Mòr Ostaig. 

## Ceanglaichean a-mach
* Tobar an Dualchais: Fiosrachadh beatha - Criosaidh Bannerman
*Ceumnachd 2014 - fios-naidheachd bho SMO

Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig
Griais

’S e baile ann an Leòdhas a tha ann an **Griais**, mu 2km mu thuath air a’ Bhac.

Eadar 1919 agus 1921, às déidh a’ Chogaidh Mhóir bha Griais agus na bailtean faisg air, Col agus Tunga, an sàs ann an Strì an Fhearainn.

## Daoine à Griais
* Fiona NicCoinnich (seinneadair)
* Murchadh MacLeòid

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2019-04-15: Buntàta Ghriais *(aithris-bhideo 2:32)*

Roinn-seòrsa:Na h-Eileanan Siar
Roinn-seòrsa:Eilean Leòdhais
Loch Sgadabhagh

'S e loch suidhichte ann an Uibhist a Tuath, Comhairle nan Eilean Siar a th'ann an **Loch Sgadabhagh**.
Roinn-seòrsa:Cruinn-eòlas na h-Alba
Àird an Teine

'S e baile-beag ann an Earra-Ghàidheal agus Bòd a th' ann an **Àird an Teine** no **Àird an t-Sionnaich** (Beurla: *Ardentinny*).

Tha e air taobh an iar Loch Long ann an Comhghall.Tha ionad air a' bhlàr ann, agus dà thaigh-òsta. Tha an t-ainm Àird an Teine ag iomradh nuair an robh aiseag a chaidh eadar An Cùl-phort is an t-àite seo. Chaidh an aiseag a ghairm le teine. Tha an t-ainm eile Àird an t-Sionnaich na bhreug, 's e sin oidhirp an t-ainm Beurla a thuigsinn (m.e. tha fhuaimneachadh ann am Beurla coltach ri Craigentinny ~ Creag an t-Sionnaich).

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Àird an Teine aig Pàirc Nàiseanta Loch Laomainn agus nan Tròisichean
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Earra-Ghàidheal agus Bòd
Roinn-seòrsa:Siorrachd Earra-Ghàidheal
Roinn-seòrsa:Paraiste Dhùn Omhain is Cill Mhunna
Laxmi Prasad Devkota

Bha **Laxmi Prasad Devkota** (Neapàlais: लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, (1909 - 1959) na bhàrd, sgrìobhadair dhealbhan-cluiche agus Neapàl.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Neapàlais
Roinn-seòrsa:Bàird
Roinn-seòrsa:Daoine às an Neapàl
Suman Pokhrel

Tha **Suman Pokhrel** (Neipealais: सुमन पोखरेल; air a bhreith air 21 Sultain 1967) na bhàrd, eòlaiche-litreach, sgrìobhaiche-dràma, eadar-theangair agus neach-ealain. Tha e air fhaicinn mar aon de na guthan cruthachail as cudromaiche ann an Àisia a-Deas.

Chan eil Suman Pokhrel ach sgrìobhaiche a tha a ’faighinn Duais Litreachais SAARC dà uair. Fhuair e an duais seo ann an 2013 agus 2015 airson a bhàrdachd fhèin agus na chuir e ri bàrdachd agus ealan san fharsaingeachd ann an roinn Àisia a Deas.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Neapàlais
Roinn-seòrsa:Bàird
Roinn-seòrsa:Daoine às an Neapàl
Moire ro Naomh nan Eilean

'S e ìomhaigh cloiche-ghràin ann an Uibhist a Deas a th' ann am **Moire ro Naomh nan Eilean** (no **Bana Thighearna nan Eilean**). Thog e ann an 1957. Tha e faisg air Ruabhal, gu ear air an rathad A865.

Roinn-seòrsa:Uibhist a Deas
Am Bratach (pàipear-naidheachd)

’S e pàipear-naidheachd ann an iar-thuadh na h-Albann bha an **Am Bratach**.  Thòisich e ann an 1991 agus thàinig e gu crìch sa Chéitean 2019.

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2019-05-13: “Am Bratach” air sguir *(aithris-bhideo 2019-05-13)*

Bratach
Inverness Courier

’S e pàipear-naidheachd a tha san **Inverness Courier**.  Tha e ga fhoillseachadh dà thuras gach seachdain, air DiMàirt agus DihAoine, ann an Inbhir Nis, Alba.  Nochd e an toiseach mar *The Inverness Courier and General Advertiser for the Counties of Inverness, Ross, Moray, Nairn, Cromarty, Sutherland and Caithness* sa bhliadhna 1817.

Bha colbh Gàidhlig “Am Pearsa” ann bho 2000 gu 2019 agus Ruairidh MacIlleathain ga sgrìobhadh gach seachdain bhon a thòisich e gus an do chrìochnaich e.

## Ceanglaichean a-mach
* Làrach-lìn oifigeil
* BBC Naidheachdan 2019-05-10 *(aithris-bhideo 2:18)*

Roinn-seòrsa:Pàipearan-naidheachd à Alba