open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Riaghailt an litreachaidh

Ann an Gàidhlig na h-Alba tha **riaghailt an litreachaidh** ag radh *leathann ri leathann is caol ri caol*. Tha seo a' ciallachadh nuair a bhios aon chonnrag, no barrachd air aon, eadar dà fhuaimreig, gum bi na fuaimreagan air gach taobh de na connragan den aon ghnè.

Mar eisimpleir:
* cu**i**l**e**an
* smao**i**n**e**achadh agus smaoine**a**ch**a**dh

## Conaldalan

* cuid de phàirtearan fulangach coileanta, me
: gl**a**ct**e**, sgrì**o**bht**e**
* an co-cheangal ri cuid de dh’fhacail fhillte, me
: b**a**nr**i**gh, r**u**d**e**igin							
* an co-cheangal ri cuid de dh’fhacail-iasaid, me
:	 m**o**sg**ì**oto, tel**e**f**ò**n

## Ceanglaichean A-Mach
Gnàthachas Litreachaidh na Gàidhlig aig Sabhal Mòr Ostaig

Roinn-seòrsa:Gràmar Gàidhlig
Gnàthachas litreachaidh na Gàidhlig

'S e **Gnàthachas Litreachaidh na Gàidhlig** no ann am Beurla *Gaelic Orthographic Convention* (abbr GOC) oidhrip ri cuir còrdaidhean ann an Gàidhlig sgrìobhte. Bha a' chiad phàipear air  foillseachadh ann an 1981 agus tha e ann an triùir clò-bhualadh. Tha na ghnàthachas a' cleachdadh air feadh na siostam foghlaim ann an Alba, bhon bun-sgoil gu oilthigh agus tha e air cleachdadh aig am pàrlamaid, an riaghltas agus a' BhBC.

## Cùl
Ann an 1976 bha luchd-sgrùdaidh Scottish Certificate of Examination Board (SCEEB) mothachail air mì-chòrdaidhean ann an Gàidhlig sgrìobhte agus bhathar a’ faireachdainn gum bu chòir stiùireadh a dheasachadh airson a bhith cinnteach gun gabhadh tidsearan agus sgoilearan ri gnàthachas litreachaidh iomchaidh. Cuideachd, bha e cudromach gun cleachdadh luchd-sgrùdaidh, luchd-deasachaidh agus luchd-comharrachaidh na molaidhean ann a bhith a’ dèiligeadh ri pàipearan agus ri sgriobtan dheuchainnean.

### GOC 1981
Ann an 1981 dh'fhoillsich iad an Gaelic Orthographic Conventions (GOC). Tha am pàipear seo air a bhith na bhunait luachmhor ann an iomadh raon de leasachadh na Gàidhlig bhon uair sin, agus cleachdadh na Gàidhlig a’ leudachadh gu caochladh raointean de bheatha phoblach na h-Alba.

Is iad na daoine a sgrìobh an aithisg
* An t-Ollamh Dòmhnall MacAmhlaigh
* An t-Ollamh Ruaraidh MacThòmais
* Jake A. MacDhòmhnaill, (Colaiste Cnoc Iòrdain, Glaschu)
* Coinneach D. MacDhòmhnaill
* Mgr. L.F. Dick (Gàidhlig, Comhairle nan Eilean Siar)
* Murchadh MacLeòid
* Mgr. D. A. MacDhòmhnaill, (Bellahouston Academy, Glaschu)
* Mgr. D.J.M. Maciver, (Sgoil MhicNeacail, Steòrnabhaigh)
* Mgr. A.J. Macleod, (Sir E. Scott, Na Hearadh) 
* Mgr. J. MacPhee, (Àrd-Sgoil Daliburgh)
* Mgr. D. Morrison, (Àrd-Sgoil an Òbain)
* Mgr. J. Murray, (Comhairle nan Eilean Siar)
* Mgr. R. MacNeil, (Langside College, Glaschu)

### GOC 2005
A-nise tha Ùghdarras Teisteanasan na h-Alba (SQA), a ghabh àite SCEEB, air co-dhùnadh gum bu chòir leasachadh agus nuadh-dheasachadh a dhèanamh air a’ phàipear, air sgàth mar a tha foghlam tro mheadhan na Gàidhlig a’ leudachadh agus air sgàth meudachaidh air cànan ann an rianachd phoblach le stiùireadh bho SQA, ach a’ cumail ri na prionnsapail agus ri na molaidhean a bha ann bho thùs.

### GOC 2009

## Aithrisean

## Riaghailt an Litreachaidh

## Gnè Chonnragan

## Buidhnean Chonnragan

## Riochdachadh Fhuaimreagan

## Cuideam Fhacal

## Asgairean agus Beàrnan

## Freagarrachd Fhuaimean agus Facail-Iasaid

## Gnìomhairean

## Ràdhan Roimhearach

## Tàthanadh

## Cùisean Litreachaidh Eile

### Àireamhan

### Mìosan na Bliadhna

### Cinn-latha

### Làithean

### Sloinnidhean

### Ainmean Aitean

### Tiotalan Pearsanta

### Geàrr-ainmean

### Giorrachaidhean

## Faic cuideachd
Faclair na Parlamaid
http://www.ordnancesurvey.co.uk/oswebsite/freefun/didyouknow/placenames/gaelicprinciples.html
https://web.archive.org/web/20110807035647/http://www.arts.ed.ac.uk/celtic/poileasaidh/FACLAIRREP.htm

## Ceanglaichean A-Mach
http://www.sqa.org.uk/sqa/38390.html

Roinn-seòrsa:Gràmar Gàidhlig
Sgìre

‘S e seòrsa dhe roinn neo ceàrn a th’ann **sgìre** is parraist o chionn fhada. 

## Ceanglaichean A-mach
*Stòrdata

Roinn-seòrsa:Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Tìr-eòlas
Ceàrn

‘S e seòrsa dhe roinn neo sgìre a th’ann **ceàrn** (Seann-Ghàidhlig: Cern).  Ann am matamataig, thathar a’ cleachdadh am facal Ceàrnan airson am beàrn eadar dà loidhne a tha a’ tighinn nan coinneamh. 

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*An Seotal

Roinn-seòrsa:Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Matamataig
Roinn-seòrsa:Tìr-eòlas
Roinn-tìde

Tha an Saoghal air a roinneadh ann an 24 **roinnean-tìde**, dìreach coltach ri na 24 uairean a th' ann gach là is an saoghal a’ dol mu timcheall na grèine. O chionn fhada bhiodh na daoine a bhith a’ cleachdadh na grèine os an cionn is iad a’ tomhas na h-uarach a-rèir far an robh a’ ghrian anns an iarmailt. Bhiodh an uair a bhith beagan eadar-dhealaichte bho baile gu baile, air sàilleabh far an robh gach baile. Chaidh na roinnean-tìde a rèiteachadh, aig ìre Na Stàitean Aonaichte, aig co-labhairt ann an Chicago ann an 1883.

Tha am mapa a leanas a’ sealltainn roinnean-tìde na cruinne.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Time and Date

Roinn-seòrsa:Cruinn-eòlas
Roinn-seòrsa:Tìr-eòlas
Toulouse

'S e baile mòr gnìomhachail air àirde an iar-dheas na Frainge a th’ ann an **Toulouse** (IPA: tuluz, Ocseadanais/Spàinntis: Tolosa). Thug na Ròmanaich an t-ainm sin air a' bhaile, eadar 120 agus 100 Ro Chrìosd. Tha e suidhichte aig 146m os cionn ìre na mara, air bruich na h-aibhne Garonne anns an sgìre (Fraingis: Région) Midi-Pyrénées, anns an roinn (Fraingis: Département) Haute Garonne, 589km air falbh bho Pharis, prìomh-bhaile na dùthcha, 210km bho Bhordeaux agus 321km bho Mharseille. Tha àireamh-shluaigh dhe 446,340 aig a’ bhaile, an 4mh baile as motha anns an dùthaich.

## Bailtean Co-cheangailte
*  Atlanta (Georgia)
*  Bologna
*  Hanoi
*  Kyiv
*  Lagos
*  N'Djamena

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas na Sgìre
* Riaghaltas na Roinne

Roinn-seòrsa:Bailtean na Frainge
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:An Fhraing
Tampa, Florida

‘S e baile mòr agus port eadar Brandon agus East Lake ann an ceann a deas Na Stàitean Aonaichte a th’ ann **Tampa**. Tha e suidhichte aig ìre na mara ri taobh a’ Bhàigh Tampa. Tha e 1,316km air falbh bho Washington, prìomh-bhaile na dùthcha agus 386km bho Tallahassee, prìomh-bhaile na stàite. Tha am baile ann an ceann a deas Florida. Tha 335,709 daoine a’ fuireach anns a’ bhaile. Rugadh 14.2% thall thairis agus ‘s e daoine geala a th’ ann 65.7%, daoine à Aimearaga-Laideannach a th’ann 22% agus daoine le freumhan ann an Afraga a th’ ann 26.3%. Thug 31.2% dhe na daoine ceum aig an oilthigh. Chaidh Tampa a stèidheachadh ann an 1823 ach bha Cabeza de Vaca ann fada ro làimhe. Thathar dhen bheachd gu bheil an t-ainm a’ ciallachadh maide-theine ann an Calusa, cànan nan Tùsanach a bha a’ fuireach an seo o chionn.

## Bailtean Co-cheangailte
*  Agrigento
*  Barranquilla
*  İzmir

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas na Stàite
* Comhairle na Siorramachd

Roinn-seòrsa:Bailtean ann am Florida
Düsseldorf

‘S e baile mòr gnìomhachail faisg air Wuppertal air an àirde an iar-thuath na Gearmailte a th’ ann an **Düsseldorf** (IPA: 'dʏsl̩dɔɐf). Tha e suidhichte aig 38m os cionn ìre na mara, ri taobh na na h-Aibhne Düssel, 34km air falbh bho Köln, 339km bho Hamburg agus 467km bho Bherlin, prìomh-bhaile na dùthcha. Chaidh Düsseldorf a chlàradh airson a’ chiad turas ann an 1135. B' e prìomh-bhaile na Àrd-Dhiùcachd Bherg a bh' ann, bho 1806 gui ruige 1813. Tha an t-ainm a’ ciallachadh Baile na h-Aibhne Düssel, co-fhacal *dorp* (baile beag) ann an Gearmailtis. Ann an 2010 bha 588,735 daoine a’ fuireach anns a’ bhaile. ‘S e an 9mh baile as motha na dùthcha.

## Daoine Ainmeil
* Anna Cleves (1515 - 1557)

## Bailtean Co-cheangailte
*  Chemnitz
*  Chongqing
*  Haifa
*  Lillehammer
*  Mosgo
*  Palma de Mallorca
*  Reading
*  Warsaw

## Ceanglaichean A-mach
* Riaghaltas na Roinne

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:An Roinn-Eòrpa
Roinn-seòrsa:Bailtean anns A' Ghearmailt
Lille

'S e baile mòr gnìomhachail ann an ceann a tuath na Frainge a th’ ann an **Lille** (IPA: lil, Duitsis: *Rijsel*, Spàinntis: *Lila*, Eadailtis: *Lilla*). 'S ann às an fhacal *l’île* (Fraingis: an t-eilean) a tha ainm a’ bhaile is tha e suidhichte faisg air a' Bheilg, aig 25m os cionn ìre na mara, air bruich na h-aibhne Deûle anns a’ cheàrn (Fraingis: Région) Nord-Pas-de-Calais-Picardie, anns an sgìre (Fraingis: Département) Nord, 203km air falbh bho Pharis, prìomh-bhaile na dùthcha, 66km bho Ghent agus 93km bhon a' Bhruiseal. Tha àireamh-sluaigh dhe 225,784 aig a’ bhaile, an 8mh baile as motha san dùthaich.

## Daoine Ainmeil
* Charles de Gaulle (1890 – 1970): saighdear, stàitire.
* Philippe Noiret (1930 – 2006): actair.

## Bailtean Co-cheangailte
*  Buffalo (Eabhraig Nuadh)
* Kharkiv 
*  Erfurt 
*  Esch-sur-Alzette
*  Köln
*  Leeds
*  Liège
*  Nablus
*  Monterrey
*  Rotterdam
*  Saint Louis 
*  Torino
*  Tzfat
*  Valladolid

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas na cheàrn
* Riaghaltas na sgìre

Roinn-seòrsa:Bailtean na Frainge
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:An Fhraing
Colombey-les-Deux-Églises

'S e baile beag air àirde an ear-tuath na Frainge a th’ ann an **Colombey-les-Deux-Églises** (IPA: kɔlɔ̃bɛ le døz:eɡliz). Tha e suidhichte aig 347m os cionn ìre na mara, ri taobh na h-aibhne Blaise, anns an sgìre (Fraingis: Département) Haute Marne anns an roinn (Fraingis: Région) Champagne-Ardennes, 201km air falbh bho Pharis, prìomh-bhaile na dùthcha, agus 300km bho Lille. Tha àireamh-sluaigh dhe 688 aig a’ bhaile. 'S ann às an fhacal Laideann *columbarium* (taigh-chalman) a tha an t-ainm. Chaidh an t-ainm atharrachadh aig àm Ar-a-mach na Frainge bho Colombey-La-Montagne (Taigh-chalman na Beinne) gu Colombey-les-Deux-Églises (Taigh-chalman leis an dà eaglais).

## Daoine Ainmeil
* Chaochail Charles de Gaulle an seo ann an 1970.

## Bailtean Co-cheangailte
*  Assens

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas na Roinne
* Comhairle na Sgìre
* Stòras Charles de Gaulle

Roinn-seòrsa:Bailtean na Frainge
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:An Fhraing
Philippe Pétain

B' e **Henri Philippe Benoni Omer Joseph Pétain**, (Cauchy-à-la-Tour,  24 an Giblean 1856 – 23 an t-Iuchar Port-Joinville 1951) seanailear agus riochdaire dioplòmasach Frangach a bha os cionn riaghaltas na dùthcha fo bhuaidh nan Nàsach aig àm an Dàrna Cogaidh, bho 11 an t-Iuchar 1940 gu ruige 20 an Lùnastal 1944, nuair a thill Charles de Gaulle dhan Fhraing.

## Teaghlach
Bhuineadh Pétain do theaghlach dhe croitearan caitligeach. Chaidh e dhan sgoil saighdearachd Saint-Cyr ann an 1886 agus dhan Àrd Colaiste a’ Chogaidh (Fraingis: École Supérieure de Guerre) ann an Paris an ath bhliadhna, is bha e an siud gu ruige 1906. Bha e follaiseach gu robh airson eòlas-cogaidh dìonadach agus sabaid na trainnsichean daingnichte. Chaidh e a chur suas gu còrnaileir ann an 1912.

## An Cogadh Mòr
Bha e faisg air a bhith a' leigeil dheth a dhreuchd mus do thòisich an cogadh ann an 1914 is chaidh a chur suas a-rithist, an turas seo gu bhith na sheanailear. Ghabh e pàirt anns an iomairt soirbheachail ann an Champagne ann an t-Sultain 1915, is e os cionn Dàrna Arm na Frainge. An ath bhliadhna, bha Charles de Gaulle òg a-measg a chuid oifigearan aig Verdun, is Pétain a' stiùireadh iomairt dìon a’ bhaile.

Bha an iomairt fhada sin an aghaidh nan Gearmailteach cho soirbheachail math proifeiseanta gun do dh' fhàs e cliùiteach air feadh na dùthcha is na daoine cho measail air. Air sàilleabh sin, 's e esan a chaidh ainmeachadh ceannard na Feachdan Armachd uile gu lèir (an àite Robert-Georges Nivelle, a dh'fhàillig anns an iomairt ann an *Chemin des Dames*) an ceann corra mhìos, nuair a bha mì-mhisnich a’ fàs na bu miosa eadar na saighdearan is iad a' seasamh an aghaidh an Airm. Chuir e an droch stàit anns an robh na saighdearan am feabhas, ged an do chuir e sìos na reubaltaich anns an dòigh uabhasach garbh cruaidh. Dh’ath-eagaraich e an t-Arm is bhuannaich e earbsa nan saighdear.

Bha e fhathast san dreuchd sin aig deireadh a’ chogaidh, ged an robh e fo òrdughan an t-seanaileir Foch bhon an Giblean 1918. Chaidh Foch ainmeachadh ceannard na feachdan ann an iar uile gu lèir, is chuir iad ruaig air na Gearmailtich a bha a’ cur ionnsaigh mu dheireadh orrasan. Le sin, b’ fheudar dha na Gearmailtich fosadh iarraidh. Aig deireadh na bliadhna 1918, fhuair Pétain bata sònraichte pròiseil dhe marasgal na Frainge, an rud as cliùitiche do shaighdear sam bith anns an Arm.

Cha robh e an sàs ann an iomairt neo iomairt idir gu ruige 1925, is e ann am Maroco an turas seo a’ sabaid an aghaidh Abd el-Krim anns an Rif. Chuir Pétain ruaig air ann an 1926. An dèidh sin bha e na fhear sgrùdadh coitcheann an Airm, na mhinistear a’ chogaidh anns an riaghaltas aig Gaston Doumergue agus ann an 1939, tosgair na Frainge anns An Spàinn aig Francisco Franco.

## Prìosan agus bàs
Cho-dhùineadh gun robh e ciontach de thraoidhtearachd an dèidh don cogadh ann an Sigmaringen anns a' Ghearmailt.
Lùghdaicheadh a bhinn-bhàis do bhinn-bheatha agus dh'fhuirich e ann an caisteal ann an Ile de Yeu mus do chaochail e ann an Port-Joinville ann an 1951.

## Iomraidhean


 

Roinn-seòrsa:Cogadh
Roinn-seòrsa:Daoine às an Fhraing
Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Ceartas

'S e buidheann strì a th' ann an **Ceartas** a chaidh cur air bhonn ann an 1981 a chleachd innleachdan neo-fhòirneartach ann an iomairt airson na Gàidhlig agus airson chòraichean do luchd-labhairt na Gàidhlig. Pheant iad soidhneachan-rathaid, a' cur às dhe na h-ainmean-àite Beurla neo a' cur ainmean-àite Gàidhlig ris a' Bheurla, agus pheant iad sluagh-ghairmean air an rathad mar *Ceartas airson na Gàidhlig*. Chaidh Iain Mac an Tàilleir a chur an grèim agus fo chasaid mar bhall dhen bhuidhinn, ged nach deach a dhìteadh anns a' chùirt aig a' cheann thall. Anns a' chùirt, dh'fheuch Mac an Tàilleir ri Gàidhlig a labhairt ach chaidh casg a chur air.  Ann an 2009, thòisich sticearan Ceartas a nochdadh air feadh na h-Alba a-rithist.

## Tùsan
* Roger Hutchinson: *A Waxing moon, the modern Gaelic revival*, cab. 5 td 141-152, Mainstream Publishing Company, Dùn Èideann, 2005 ISBN 1840187948

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Poileataigs
Roinn-seòrsa:Alba
Roinn-seòrsa:Gàidhlig
Cauchy-à-la-Tour

'S e baile beag ann an ceann a tuath na Frainge a th' ann an **Cauchy-à-la-Tour**. Tha e suidhichte aig 107m os cionn ìre na mara, anns an sgìre (Fraingis: Département) Pas-de-Calais anns an roinn (Fraingis: Région) Nord-Pas-de-Calais, 182km air falbh bho Pharis, prìomh-bhaile na dùthcha, agus 46km bho Lille. Tha àireamh-sluaigh dhe 2,982 anns a' bhaile.  Bha na mèineann gu math làidir an seo o chionn fhada, ach tha an gnìomhachas sin air a dhol à bith. Bha campa Arm Shasainn an seo ri linne A' Chogaidh Mhòir.

## Daoine Ainmeil
*Philippe Pétain (1856 - 1951).

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Riaghaltas na Roinne
*Comhairle na Sgìre

Roinn-seòrsa:Bailtean na Frainge
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:An Fhraing
Port-Joinville

‘S e baile beag agus port air an àirde an iar-thuath na Frainge a th’ ann am **Port-Joinville**. Tha e suidhichte aig ìre na mara, air an ceann a tuath an eilein Île d'Yeu, ann am Vendée anns an roinn Pays de la Loire, 423km air falbh bho Pharis, Prìomh-bhaile na dùthcha, agus 589km bho Lille. Tha àireamh-shluaigh dhe 4,961 air an eilean air leth is mu 2,000 dhuibh anns a’ bhaile fhèin.  Chaidh ainm a’ bhaile atharrachadh ann an 1846 bho Port aux Bretons (Gàidhlig: Port nam Breatannach). Fhuair e an t-ainm bho phrionnsa na Frainge a bha beò aig an àm.

## Daoine ainmeil
*Chaochail Philippe Pétain ann am prìosan an seo ann an 1951.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Riaghaltas na Roinne
*Comhairle na Sgìre

Roinn-seòrsa:Bailtean na Frainge
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:An Fhraing
Braunau am Inn

‘S e baile ann an ceann a tuath na h-Ostair a th’ ann **Braunau am Inn**. Chaidh am baile a chlàradh airson a’ chiad turas ann an 810 agus chaidh e ainmeachadh na bhaile ann an 1260, is le sin ‘s e fear dhe na bailtean as shine na h-Ostair. Tha e suidhichte ri taobh na h-Aibhne Inn, faisg air na crìochan leis A' Ghearmailt, anns a’ cheàrn (Gearmailtis: *Bezirk*) Braunau am Inn fhèin, anns an sgìre (Gearmailtis: Land) Oberösterreich anns an roinn (Gearmailtis: *Region*) Innviertel. ‘s e fiù ’s baile Babhàrianach ro 1779. Tha e suidhichte aig 352m os cionn ìre na mara, 225km  air falbh bho Ghraz, 247km bho Vienna, prìomh-bhaile na dùthcha agus 52km bho Salzburg. Tha 16,182 daoine a’ fuireach anns a’ bhaile.

## Daoine Ainmeil
*Adolf Hitler: (1889–1945).
*Ernst Kaltenbrunner: (1903–1946).

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Riaghaltas na Sgìre
*Riaghaltas na Roinne

Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:An Ostair
Roinn-seòrsa:An Roinn-Eòrpa
Sant Quirze Safaja

‘S e baile ann an Catalòinia (air an àirde an iar-thuath na Spàinne) a th’ ann **Sant Quirze Safaja** (IPA: 'saŋ 'kirzə sə'faʒə, Spàinntis: San Quirico Safaja). Tha e suidhichte aig 627m os cionn ìre na mara. Tha Sant Quirze Safaja 521km air falbh bho Mhadrid, prìomh-bhaile na dùthcha agus 38km bho Bharcelona. Tha am baile ann am meadhan Chatalòinia. Tha dìreach 640 daoine a’ fuireach anns a’ bhaile. Chaidh eaglais a' bhaile a thogail ann an 1100.

## Daoine Ainmeil
*Marc Parrot

## Iomraidhean


## Ceanglaichean A-mach
* Riaghaltas na Roinne
* Riaghaltas na Coimhearsnachd
Roinn-seòrsa:Bailtean na Spàinne
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:An Spàinn
Roinn-seòrsa:An Roinn-Eòrpa
Elba

'S e eilean a th’ ann an **Elba** (Eadailtis: Isola d'Elba) agus tha e suidhichte 20km air falbh bho Piombino anns an Eadailt. 'S e an t-eilean as motha ann an Toscana a th’ ann agus an treas eilean as motha san dùthaich an dèidh Sicilia agus Sardainia.

Tha Elba agus na h-eileanan eile (Gorgona, Capraia, Pianosa, Montecristo, Giglio agus Giannutri) uile taobh a-staigh Pàirce Nàiseanta Innis-mhuir na Toscana (Eadailtis: Parco Nazionale Arcipelago Toscano). Tha Corsica, a tha fo riaghladh na Frainge, 50km mu dheas air Elba. Tha an t-eilean air a roinneadh ann an ochd sgìrean: Portoferraio, Campo nell'Elba, Capoliveri, Marciana, Marciana Marina, Porto Azzurro, Rio Marina agus Rio nell'Elba. Tha uachdar uile gu lèir dhe 224km² agus oithrir mu 147km aige. 'S e Monte Capanne, aig 1,018m, a’ bheinn as àirde. Tha àireamh-sluaigh dhe 30,000 air an eilean.

## Ìomhaighean

Image:Elba Korsika.JPG|Elba agus Corsica, bho Scarlino.
Image:Elba Enfola.jpg|uisge liath an eilein.
Image:Elba Westküste.jpg|Oirthir an iar.
Image:Elba-Cavoli.jpg|Tràigh ann an Cavoli.
Image:MteCapanne.JPG|Beinn Capanne, an tè as àirde air an eilean.
Image:Crepuscolo Elba.JPG| Dol fodha na grèine aig Bàgh Nisporto.
Image:Casa di Napoleone.JPG|An taigh aig Napoleon Bonaparte, ann am Portoferraio.
Image:Elba isl.jpg|Elba bhon fhànais, An Gearran 1994.


## Ceanglaichean A-mach
* Islepark.it - Parco Nazionale Arcipelago Toscano

Roinn-seòrsa:An Eadailt
Roinn-seòrsa:Eileanan
Richard Trevithick

B' e innleadair agus Còrnach a bha ann an **Risteard Trevithick**. B' esan a' chiad innleadair a thogail innealan deathaich iomainichte le deathach fo bhruthadh susbainteach (mu deidhinn 3 aillean) agus as aonais dluthadair.

Roinn-seòrsa:Innleadaireachd
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Chòrn
An Eaglais Shaor Chléireach

Chaidh **An Eaglais Shaor Chlèireach** a stèidheachadh ann an 1893. Bha Dòmhnall MacPhàrlain a bha na mhinistear ann an Ratharsair aig an àm an sàs gu mòr anns a' gluasad seo.

## Aistean co-cheangailte
* An t-Ath-Leasachadh Albannach
* Iain Knox

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Crìosdaidheachd
Dlùths

Anns an fharsaingeachd tha **dlùths** agus **dùmhlachd** (samhla: *ρ*) a' ciallachadh àireamh nan corp no tomas a' chuirp air an roinn leis an tomhas-lìonaidh aige.

Tha e comasach dlùths dà-sheallach a mhìneachadh, mar eisimpleir tha dlùths-sluaigh agus dùmhlachd-sluaigh a' ciallachadh àireamh an t-sluaigh a tha a' fuireach ann an ceàrnaidh thoirte.

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Saidheans
Arabais

'S e **Arabais** (*عربي* neo * ‘Arabii*) a th’ ann an cànan oifigeil fad 26 dùthchannan anns an Ear Mheadhanach. Tha Arabais ga bhruidhinn ann an Aildiria, An t-Siad, An Èipheit, Bachrain, Catar, Cubhait, Diobutaidh, Eartra, Ioràc, Iosrael/Pàlastain, Iòrdan, Leabanon, Libia, Moratainia, Maroco, Na h-Eileanan Chomoro, Na h-Iomaratan Arabach Aonaichte, Omàn, Saud-Aràibia, Siria, Somàilia, Sudan, Sudàn a Deas, Tuinisia agus Iemen ann an corra àite còmhla ri cànain eile. Tha Arabais uabhasach coltach ris na cànain Seimiteach eile, mar Eabhra. ‘S e cànan ùrnaigh na h-Ioslaim a th’ann. Tha Arabais air buaidh mhòr a thoirt air mòran de chànain eile air feadh an t-saoghail tron mheadhan na h-Ioslaim:  thathar ga chleachdadh airson faclan ùra a dhèanamh anns na dùthchannan Muslamaich gus an latha an-diugh. Thug e buaidh fa leth mòr air Spàinntis cuideachd is tha sinn air tòrr fhacal saidheansail faighinn bhuaithe. Tha an Arabais eadar-dhealaichte anns gach sgìre is dùthaich, ach ‘s e Arabais an Coràn, le faclan ùra, a thathar a’ leughadh is a’ sgrìobhadh anns na meadhanan agus na sgoiltean.

## Ceanglaichean A-mach
* Gràmar Arabais
* Apprendre l’arabe
* Omniglot
* Lire et écrire l’arabe, Rachid Belmouhoub, Larousse, 2006, ISBN 2-03-540279-4
* Easy Arabic

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Cànain Seimeach
An Eaglais Shaor

'S e eaglais chlèireach a tha ann **an Eaglais Shaor** (Beurla: *Free Church of Scotland*, Beurla Ghallda: *Free Kirk o Scotland*). Chaidh a stèidheachadh an dèidh Briseadh na h-Eaglaise ann an 1843. 
## Iomraidhean

## Ceanglaichean a-mach
* AmBaile An Eaglais Shaor
* BBC Naidheachdan 2015-12-04: Eaglais Shaor ùr ga stèidheachadh an Sruighlea
* An t-Urr Calum Iain MacLeòid a’ bruidhinn mun Ghàidhlig ’na chuid obrach *(bhideo 7:31)*

Roinn-seòrsa:Crìosdaidheachd
An Eaglais Shaor (Leantainneach)

Chaidh **an Eaglais Shaor Leantainneach** a stèidheachadh san Fhaoilleach 2000.

Roinn-seòrsa:Crìosdaidheachd
Erfurt

‘S e baile mòr faisg air Gotha ann an cridhe na Gearmailte a th’ ann am **Erfurt** (IPA: **'ɛʁfʊʁt**). ‘S ann às na Thuringii, seann treubh Gearmailteach a bha nan tàmh an seo mu 500 a th' ann an ainm ach chaidh e a chlàradh airson a’ chiad turas mar Erphesfurt ann an sgrìobhainn eaglaise ann an 742. Tha e suidhichte aig 200m os cionn ìre na mara anns an t-srath Thüringen, ri taobh na h-aibhne Gera, anns an stàit Thüringen agus ‘ e prìomh-bhaile na stàite a th' ann cuideachd. Tha am baile 236km air falbh bho Bherlin agus 100km bho Leipzig. ‘S e *Kreisfreie Stadt* neo baile neo-eisimeileachd a th’ ann agus tha dà oilthigh an seo, am Fachschule agus Oilthigh Erfurt. Tha 202,929 dhe dhaoine a' fuireach anns a’ bhaile, leis gur e an 37mh baile as motha na dùthcha. Tha am Pàirc Nàdarra Steigerwald dìreach ann an ceann a deas a’ bhaile.

## Eachdraidh
Bha Erfurt uabhasach cudromach ann am malairt le glas-lus fad na meadhan aoisean o chionn 's gu robh e dìreach ri taobh ath tarsainn na h-aibhne Gera. Gu mì-fhortanach bha sreath dhe ionnsaighean an aghaidh nan Iùdhach an dèidh na Plàighe ann an 1339. Chaidh mu cheud a mharbhadh is theich càch. Chaidh oilthigh a stèidheachadh an seo ann an 1392, is thug Martin Luther ceum an seo. Chaidh e a dhùnadh ann an 1816. Bha am baile fo bhuaidh Mhainz bho 1664 gu ruige 1802, is an uair sin bha e am broinn na Pruise. Ghabh na Frangaich thairis am baile bho 1806 gu ruige 1815. ‘S e baile prùisianach a bh’ann gu ruige 1944. Ged an do tug na Sasannaich agus na Aimeireaganaich ionnsaighean cruaidh air a’ bhaile le plèanaichean is bomaichean làidir aig deireadh An Dàrna Cogadh, cha do rinn iad droch sgrios is milleadh airsan idir. Chaill e gu na h-Aimeireaganaich ann An Giblean 1945. Bha Erfurt am broinn A’ Gearmailt an Ear bho 1949 gu ruige 1989.

## Daoine ainmeil
* Alfred Weber (1868 – 1958) Eòlaiche sòisealta.
* Max Weber (1864 – 1920) Eòlaiche sòisealta.
* Martin Luther (1483 – 1546) Thug e ceum an seo.

## Bailtean Co-cheangailte

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas Thüringen

Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Bailtean anns A' Ghearmailt
Magdeburg

‘S e baile mòr ann an cridhe na Gearmailte a th’ ann am **Magdeburg** (IPA: **makdəbʊɐ̯k**, Gearmailtis Ìosail: Meideborg, IPA: **ma:ɪdebɔɐx**, Laideann: Magdeburgum). Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 805 le Teàrlach Mòr. Tha e suidhichte aig 43m os cionn ìre na mara, ri taobh na h-aibhne Elbe, anns an stàit Sagsainn-Anhalt agus ‘ e prìomh-bhaile na stàite a th’ann cuideachd. Tha am baile 124km air falbh bho Bherlin, 417km bho Stuttgart agus 107km bho Leipzig. ‘S e *Kreisfreie Stadt* neo baile neo-eisimeileachd a th’ ann agus chaidh an t-oilthigh a stèidheachadh dìreach ann an 1993. Tha 230,140 dhe dhaoine a' fuireach anns a’ bhaile, leis gur e an 34mh baile as motha na dùthcha. ho 1807 gu ruige 1813 bha i na pàirt Rìoghachd Westphalen.

## Daoine ainmeil
* Otto von Guericke (1602 – 1686) Fear-saidheans.
* Johann Carl Simon Morgenstern (1770 – 1850) Eòlaiche chànain.
* Friedrich Wilhelm von Steuben (1730 – 1794) Reubaltach na Stàitean Aonaichte.
* Henning von Tresckow (1901 – 1944) Saighdear.
* Christiane Nüsslein-Volhard (1942 -) Tè-shaidheans.

## Bailtean Co-cheangailte
*  Braunschweig
*  Sarajevo
*  Nashville (Tennessee)
*  Zaporizhzhia
*  Harbin
*  Radom

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas Shagsainn-Anhalt

Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Bailtean anns A' Ghearmailt
Halle (Saale)

‘S e baile mòr ann an cridhe na Gearmailte a th’ ann am **Halle**. Thathar a’ cleachdadh an ainm oifigeil Halle (Saale) neo Halle an der Saale (Halle air an Saale) o chionns gu bheil baile eile anns A' Ghearmailt air a bheil Halle. ‘S ann às an t-seann cheilteach Halen (Breatannais: Holen, Gàidhlig: Salann) a th’ann an t-ainm is bha na mèinnean salainn uabhasach cudromach dhan bhaile o chionn fhada. Chaidh am baile a chlàradh airson a’ chiad turas ann an 806. Tha e suidhichte aig 87m os cionn ìre na mara, ri taobh na h-aibhne Saale, anns an stàit Sagsainn-Anhalt agus ‘s e am baile as motha na stàite a th’ann cuideachd. Tha am baile 148km air falbh bho Bherlin, 78km bho Mhagdeburg, 131km bho Dresden agus dìreach 40km bho Leipzig. ‘S e *Kreisfreie Stadt* neo baile neo-eisimeileachd a th’ ann agus chaidh an t-oilthigh a stèidheachadh ann an 1694. Tha 232,963 dhe dhaoine a' fuireach anns a’ bhaile, leis gur e an 32mh baile as motha na dùthcha. 

## Eachdraidh
Bha an Còisir Stadtsingechor air dòigh ann an Halle ro 1185 mar thà. Bha an baile na phàirt co-bhann mhalairt Hansa bho 1281. Bha e fo bhuaidh easbaigeach Mhagdeburg bhon an 10mh Linn gu ruige 1680, nuair a ghabh A’ Phrùis thairis an sgìre uile gu lèir. Bha Màrtainn Lutair an sàs anns an sgìre seo (fiù’s thug e ceum thall ann an Erfurt) aig àm an Ath-Leasachaidh, is ‘s e daoine à Halle, ris an canar na Daoine Chràbhach (Gearmailtis: Pietismus),a steidhich an Eaglais Lutairianach anns na Stàitean Aonaichte. Thachair cath fuilteach ann an sràidean is ceàrnagan a’ bhaile ann an 1806 eadar feachdan na Frainge is Arm na Prùise, ri linn cogaidhean Ar-a-mach na Frainge. Dh’fhàs am baile a bhith gu math beairt tron mhalairt fad an 19mh Linn. Chaidh an taigh-gnìomhachas theòclaid ainmeil Halloren a stèidheachadh an seo ann an 1803 is tha e fhathast ann gus an latha an-diugh. Chaidh Taigh Opara a thogail ann an 1886, ach rinn na plèanaichean cogaidh droch sgrios airsan ann an 1945. Bha Halle na phrìomh-bhaile Sagsainn Anhalt an dèidh an Dàrna Cogaidh gu ruige 1952 nuair a bhrist an DDR a-mach à chèile na seann roinnean (Gearmailtis: Länder). Bha na taighean-gnìomhachas ceimigeach, mar Buna agus Leuna, uabhasach làidir ann an Halle ri linn nan Comunnach ach chaidh iad à bhith an dèidh 1989.

## Daoine ainmeil
* Samuel Scheidt (1587 – 1654) Ceòladair.
* Georg Friedrich Händel (1685 – 1759) Ceòl-sgrìobhaiche.
* Friedrich Hoffmann (1660 - 1742) Ceimigear.
* Reinhard Heydrich (1904 – 1942) Nàsach ainmeil.
* Fabian von Schlabrendorff (1907 – 1980) fear-lagha a shabaid an aghaidh nan Nàsach.
* Margot Honecker (1927-) Bean Eric Honecker, ministear riaghaltas an DDR.

## Bailtean Co-cheangailte
*  Coimbra
*  Grenoble
*  Hildesheim
*  Karlsruhe
*  Linz
*  Oulu
*  Ufa

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas Shagsainn-Anhalt

Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Bailtean anns A' Ghearmailt
Heidelberg

‘S e baile meadhanach ann an ceann a deas na Gearmailte a th’ ann **Heidelberg** (IPA: ' haɪdəlbɛʁk). Tha e suidhichte faisg air Mannheim, aig 116m os cionn ìre na mara, ri taobh na h-aibhne Neckar, anns an stàit Baden-Württemberg. Tha am baile 476km air falbh bho Bherlin, 80km bho Stuttgart, 34km bho Worms, 254km bho München agus 228Km bho Zürich, thall anns An Eilbheis. Chaidh Oilthigh Heidelberg a stèidheachadh ann an 1386. Tha 147,312 dhe dhaoine a' fuireach anns a’ bhaile fhèin, leis gur e an 6mh baile as motha na dùthcha. Tha an Coille Dhubh (Gearmailtis: Schwarzwald) agus gàrraidhean fìona uile air iomall a’ bhaile.

## Daoine ainmeil
* Robert Bunsen (1811 – 1899) Ceimigear.
* Torsten Haß (1970 - ) Sgrìobhadair.
* Ernst Jünger (1895 – 1998) Sgrìobhadair agus feallsaiche.
* Ananda Mahidol (1925 –1946) Righ Tài-lann.
* Michael Fassbinder (1977 –) Actair.
* Nelsinho Piquet (1985 – ) Dràibhear rèiseadh.

## Bailtean Co-cheangailte
*  Bautzen
*  Cambridge
*  Kumamoto
*  Montpellier
*  Rehovot
*  Simferopol

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas Bhaden-Württemberg

Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Bailtean anns A' Ghearmailt
Georg Friedrich Händel

B' e ceòl-sgrìobhaiche ainmeil Gearmailteach a bha ann an **Georg Friedrich Händel** (Beurla: *George Frideric Handel*). Rugadh e air an 13 an Gearran 1685 ann an Halle (Saale).  

Nuair a bha e na bhalach òg, bha uidh aige ann an ceòl. Air sgàth 's gun robh e comasach, fhuair e oideachas gu math tràth. An dèidh trì bliadhna anns an Eadailt, far an do sgrìobh e a chiad opara, fhuair e obair bho Georg Ludwig von Hannover ann an Hànobhar ann an 1709. 

Ann an 1710 chaidh Händel gu Sasainn. Ann an 1714 sgrìobh e am "*Wassermusik*" (ceòl–uisge) airson fàilte a chur do Georg Ludwig a bha an uair sin air ainmeachadh mar Seòras I, rìgh Shasainn. Chaidh an ceòl a chluich air bàtaichean air Abhainn Thames. Ann an 1719 chaidh an *Royal Academy of Music* a stèidheachadh le Händel na neach-stiùiridh ceòlach. Ach an dèidh 10 bliadhna bha iad briste. Thòisich Händel a-rithist, ann an 1737 dh’imrich e dhan *Covent Garden Theatre*. Ach anns an eadar-àm dh’atharraich blas nan daoine agus cha robh mòran uidh aca ann an drama liriceach na bu mhotha. Mar sin thòisich Händel air *oratorio* a sgrìobhadh; nam measg am fear as ainmeile a rinn e, *Messiah* (1742). Sgrìobh Händel 42 opara, 25 oratorio, agus ceòl de gach sheòrsa mar ceòl caidreimh, ceòl-foireann, duanagan agus cuirm-chiùil anns an stoidhle barocach; m. e. 1749 Feuerwerksmusik (*Music for the Royal Fireworks*) airson Rìgh Seòras II. 

Chaochail e air 14 an Giblean 1759 ann an Lunnainn agus chaidh a thìodhlacadh ann am *Westminster Abbey*.

## Dealbhan

Faidhle:Handel-Westminster.png|Uaigh Händel ann an Westminster Abbey
Faidhle:Bundesarchiv Bild 183-1986-0528-016, Halle, Händel-Haus.jpg|Taigh Händel ann an Halle


## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil Gearmailteach
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Stuttgart

'S e baile uabhasach mòr ann an ceann a deas na Gearmailte a th’ ann **Stuttgart** (IPA: 'ʃtʊtɡaɐ̯t, Swabiche: Schturget). 'S ann às an t-seann Ghearmailtis *stuotgarten*, a tha a’ ciallachadh gàrradh nan each anns a’ Gàidhlig, a th’ ann an t-ainm. Tha e suidhichte aig 245m os cionn ìre na mara, ri taobh na h-aibhne Neckar, anns an stàit Baden-Württemberg agus ‘s e prìomh-bhaile na stàite a th’ ann cuideachd. Tha am baile 512km air falbh bho Bherlin, 195km bho München agus 161Km bho Zürich, thall anns An Eilbheis. Tha 606,588 dhe dhaoine a' fuireach anns a’ bhaile fhèin, leis gur e an 6mh baile as motha na dùthcha agus tha mu 2.7 muillean anns an sgìre mu thimcheall a’ bhaile. Tha na Beanntan Jura, an Coille Dhubh (Gearmailtis: Schwarzwald) agus gàrraidhean fìona uile air iomall a’ bhaile.

## Eachdraidh
Chaidh Stuttgart a chlàradh airson a’ chiad turas ann an sgrìobhainn eaglaiseil ann an 1160, ach thathar dhen bheachd gu robh daingneach Ròmanach ann aig àm Ìosa agus treubhan dhe Alemani an dèidh sin cuideachd. Chaidh Oilthigh Hohenheim a stèidheachadh anns a’ bhaile ann an 1818, Oilthigh Stuttgart ann an 1826 agus Sgoil a’ Chiùil Stuttgart ann an 1857. B' e prìomh-bhaile Rìoghachd Württemberg eadar 1816 agus 1918 a bh' ann.

## Daoine ainmeil
* Gerhard Ertl (1936 –) 
* Gottlieb Daimler (1834 – 1900) 
* Ferdinand Porche (1875 – 1951) 
* Friedrich von Schiller (1759 – 1808)
* Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770 - 1831)
* Berthold Graf Schenk von Schauffenberg (1905 – 1944) 
* Richard von Weizsäcker(1920 –)

## Bailtean Co-cheangailte
*  Brno
*  Caerdydd
*  Cairo
*  Łódź
*  Menzel Bourguiba
*  Mumbai
*  Nanjing
*  Ogaki
*  Samara
*  Shavei Zion
*  St Helens
*  St. Louis
*  Strasbourg

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas Bhaden-Württemberg

Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Roinn-seòrsa:Bailtean anns A' Ghearmailt
Leth-eilean Wirral

'S e rubha eadar obair an Afon Dyfrdwy agus Abhainn na Merseidh a tha ann an leth-eilean **Wirral**. O chionn fhada bha an Cilgwri anns a' Chuimrigh, ach o linn nan Normanaich bha e na "cheud" de Cheshire, mus 1974, nuair a chaidh e fo sgàile Merseyside. Chaidh ath-eagrachadh air roinnean ionadail na Sasainn a-rithist ann an 1996 agus is e sgìre aonadach a tha ann an diugh.

Tha na iom-bailtean Birkenhead, Port Sunlight agus Ellesmere Port air bruaich clì na Merseidh, le Wallasey agus New Brighton aig ceann a thuath. Tha West Kirby,Heswall agus Parkgate air  cladach na Dyfrdwy. Tha Amharc-lann na Speuran air cnoc Bidston agus b' e luchd-thomhais às an amharc-lann sin a stèidhich (ann an 1844) a' chiad chomas-airde  (datum) nàiseanta don Ordnance Survey.

Dh'àitich na Lochlannaich ann an Wirral, agus ionad pàrlamaid ionadail aca aig Thingwall agus tha dìleab aca a' nochdadh an ainmean àite eile 's an sgìre, Frankby, Greasby, Irby (ged a tha cuid eòlaich air ceangal an t-ainm seo leis a' Ghàidhlig "Airigh"), Hilbré (eilean tioram aig West Kirby) agus Wallasey (leth-eilean, roinnte o tìr mòr le boglaich sàile mus an do thàinig e a bhith na baile iomraill de Poll a' Ghrùthain rè an 19mh linn).

Roinn-seòrsa:Cruinn-eòlas
Saorsa (leabhar)

'S e cruinneachadh de sgeulachdan goirid a th' ann an **Saorsa**, deasaichte le Joan NicDhòmhnaill agus John Storey, foillsichte le Ùr-sgeul ann an 2011.  Tha a h-uile sgeulachd a-mach air a' chuspair, *briseadh lagh, riaghailt neo crìoch*.

## Sgeulachdan
* *Ro-ràdh* le Aonghas MacNeacail

* *Luathas-teichidh* le Tim Armstrong

* *Dh'fhalbh sin, 's thàinig seo* le Maureen NicLeòid

* *Dorsan* le Annie NicLeòid Hill

* *An Fhianais* le Màiri Anna NicDhòmhnaill

* *An Comann* le Seonaidh Adams

* *Saorsa gun chrìch* le Mìcheal Klevenhaus

* *An Drochaid* le Mona Claudia Wagner

* *Sandra agus Ceit* le Seònaid NicDhòmhnaill

* *Playa de la Suerte* le Gillebrìde Mac'IlleMhaoil

* *Iain MacAonghais* le Neil McRae

* *Euceartas Ait* le Cairistìona Stone

* *An Dotair Eile* le Pàdraig MacAoidh

* *Chanadh gun do chuir i às dha* le Meg Bateman

## Ceanglachaidhean a-muigh
Oidhche-leughaidh aig Fèis nan Leabhraichean Phort an Iar 2011
Oidhche-leughaidh agus bogaidh aig Fèis Inprint 2011
Lèirmheas ann an Northwords Now, Samhradh 2012

Roinn-seòrsa:Leabhraichean Gàidhlig
Afon Dyfrdwy

Is i **Afon Dyfrdwy** (Beurla: *River Dee*) an abhainn a bu mhotha ann an Gogledd Cymru (Tuath a' Chuimrigh), tha i a' doirteadh a-mach a Lynn Tegid, an loch nàdurra a bu mhotha na dùthcha, mu dheidhinn mìle gu deas a Bala agus a' sruthadh chun ear le rathad Corwen agus Llangollen gu Ruabon, far a bheil i a' trèigsinn na beanntan agus a' tionndadh dhan a thuath. Airson an cuid bu mhotha de a cùrsa eadar Ruabon agus Y Caer (Chester) tha an abhainn na crìoch eadar a' Chuimrigh agus Sasainn. Tha cairidh aig Chester, a bha na Port ann an linn na Sacsonaich a' comharrachadh ceann sail Dyfrdwy. Fo Caer, tionndaidh cùrsa na h-Aibhne a-rithisth, chun iar-thuath agus thèid i sìos eadar bruaichean cladhaichte thairis raon oirtireil chun drochaid a bu ìsle aig (Aiseag na Ban-righinn) a' sruthadh seachad clachan aois-mhor Shotwick air a bruaich Sasannach agus baile Fflint air a bruaich Cuimreach thig i chun a linn a dh'fhosgaileas a-mach gus am bith e a' coinneachadh a' mhuir fhosgailte eadar Rubha Aer agus West Kirby.

Chan eil ach aon port air an Dyfrdwy 's an latha an diugh, Mostyn, ann an Siorrachd Fflint. Ged nach eil cala Mostyn domhain gu leòr airson luing nas motha na 2,000 tunna, tha ùtraidean rathad-iarainn ga frithealadh agus tha am bathair a bhitheas a' trachadh tron phort a' gabhail a-steach lannan stàilinn cuibhlichte.

Roinn-seòrsa:A' Chuimrigh
Roinn-seòrsa:Aibhnichean
Krzeszowice

Tha **Krzeszowice** (IPA: **kʂɛʂɔˈvit:sɛ**, Liotuànais: Kšešovicė,Gearmailtis: Kressendorf) na bhaile mòr anns a' Phòlainn. Tha e suidhichte anns an "*Roinn na Pòlainn Iosail*" (Pòlais: Województwo małopolskie).  Tha Krzeszowice 241km air falbh bho Lublin, 21km bho Kraków, 473km bho Gdańsk agus 254km bho Warsaw, prìomh-bhaile na dùthcha. Chaidh am baile a chlàradh airson a' chiad turas ann an 1286, ann an sgrìobhainn eaglaiseil.

## Daoine Ainmeil
*Agnieszka Czopek: (1964) Snàmhadair.
*Stanisław Czycz: (1929 – 1996) Bàrd.
*Wincenty Danek: (1907 – 1976) Neach-teagaisg a shàbaid an aghaidh nan Nàsach
*Olga Drahonowska: (1888 – 1979) Stèidhich i na Scouts anns a’Phòlainn.
*Janusz Mazanek: (1901 – 1988) Actair
*Andrzej Kazimierz Potocki: (1861 – 1908) Neach-poileataigs, Iarla.
*Felicjan Szopski: (1865 – 1939) Ceòladair.
*Kazimierz Wyka: (1910 – 1975) Seanachaidh, Neach-poileataigs, Ollamh aig an Oilthigh Jagiellonian.

## Bailtean Co-cheangailte
* Kispest

## Dealbhan

File: Krzeszowice palace.jpg|Togalach mòr

File: Urząd Miejski w Krzeszowicach 97.JPG|Talla a’ bhaile
File: Krzeszowice Synagoga 03.jpg|Seann Sionagag


## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:A' Phòlainn
Roinn-seòrsa:Bailtean
Fionnghal NicDhòmhnaill

'S e bana-ghaisgeach Seumasach a bha ann am **Fionnghal NicDhòmhnaill** (1722 - 4 am Màrt 1790). Rugadh i ann am Gearra Bhailteas, Uibhist a Deas, Alba.

## Ceanglaichean a-mach
* 
* GRD: Fionnghal NicDhòmhnaill (1722-1790)

Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
Roinn-seòrsa:Na Seumasaich
James McAvoy

'S e actair Albannach a tha ann an **James McAvoy** (rug. 21 an Giblean 1979). Rugadh e ann am Port Ghlaschu, Alba.

## Fiolmaichean
* *The Near Room* (1995)
* *Regeneration* (1997)
* *Band of Brothers* (2001)
* *The Last King of Scotland* (2006)
* *Becoming Jane* (2007)
* *[[X-Men: First Class]]* (2011)

Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Juba

'S e prìomh-bhaile Sudàn a Deas a tha ann an 
**Juba**. Chaidh e a stèidheachadh ann an 1922 agus tha e suidhichte ann an ceann a deas na dùthcha, aig 551m os cionn ìre na mara, ri taobh  na h-aibhe Nìl Gheal. Tha Juba 1,196km air falbh bho Khartoum (Sudàn), 518km bho Khampala (Uganda), 950km bho Bhujumbura (Burundi) agus 2,800km bho Chairo (An Èipheit). Tha e suidhichte ann an ceann a deas na dùthcha, aig 551m os cionn ìre na mara.Tha 163,442 de  dhaoine a’ fuireach ann an Diuba, am baile as motha na dùthcha agus an 250mh baile na h-Afraga. Chaidh Oilthigh Juba a stèidheachadh ann an 1975.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean A-mach
*Prìomh-bhailtean na h-Afraga
*Panoramio
*Trip Advisor
*Riaghaltas na Dùthcha
*Riaghaltas na Roinne

Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga-an-Ear
Roinn-seòrsa:Bailtean
Sudàn a Deas

‘S e dùthaich ann an Afraga a th’ ann an Sudàn a Deas. Tha Diuba na phrìomh-bhaile. Tha crìochan aig Sudàn a Deas leis An Aetiòp, Ceinia, Poblachd Dheamocrach na Congo, Poblachd Meadhan Afraga, Sudan, agus Uganda. Fhuair e a chuid neo-eisimeileachd air an 9mh latha dhen Iuchar 2011. Tha e na bhall na Nàiseanan Aonaichte agus Aonadh na h-Afraga. 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga-an-Ear
Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Vidkun Quisling

Poilitigeach Nirribhidh a bha an **Vidkun Quisling** (1887 - 1945). Ann an 1933 stèidhich e Nasjonal Samling, pàrtaidh iar-Nasaich. Air 9mh Giblein 1941, nuair a bha feachdan-ceannsaidh Gearmailteach a' cuir ionnsaigh air muir is air tir Nirribhidh, tharruinn an Riaghaltas agus an Righ a-mach a Oslo agus thug Quisling cumhachd ann an coup d'etat le taic nan Nàsach.

Roinn-seòrsa:Daoine à Nirribhidh
Roinn-seòrsa:Cogadh
Johann Wolfgang von Goethe

B' e sgrìobhadair agus riochdaire dioplòmasach Gearmailteach a bha anns an **Johann Wolfgang von Goethe** (Frankfurt, 28 an Lùnasdal 1749 – Weimar, 22 am Màrt 1832). Tha cuid ag ràdh gur e Goethe a sgrìobh a' chiad bhildungsroman.

## Leabhraichean
* *[[Faust]]*
* *[[Zur Farbenlehre]]*
* *[[Italienische Reise]]*
* *[[Westöstlicher Diwan]]*
* *[[Wilhelm Meisters Lehrjahre]]*

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gearmailteach
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Coronation Street

Is 'e siabann telebhisein Bhreatannach a' craoladh air ITV a tha ann an *Coronation Street*. 

## Caractarean bhuinne

*Ken Barlow - William Roache
*Emily Bishop - Eileen Derbyshire
*Rita Sullivan - Barbara Knox
*Dierdre Barlow - Anne Kirkbride
*Gail McIntyre - Helen Worth
*Audrey Roberts - Sue Nicholls
*Kevin Webster - Michael Le Vell
*Sally Webster - Sally Dynevor
*Steve McDonald - Simon Gregson
*Tyrone Dobbs - Alan Halsall
*Dev Alahan - Jimmi Harkishin
*Eileen Grimshaw - Sue Cleaver
*Fiz Stape - Jennie McAlpine
*Lloyd Mullaney - Craig Charles
*Julie Carp - Katy Cavanagh

Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Breatannach bho na 1960an
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean a thòisich ann an 1960
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Breatannach bho na 1970an
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Breatannach bho na 1980an
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Breatannach bho na 1990an
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Breatannach bho na 2000an
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Breatannach bho na 2010an
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Breatannach bho na 2020an
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Breatannach
Maigheach

Se seòrsa mamal a tha ann am **maigheach** no **geàrr**.

Dhealbh Albrecht Dürer dealbhadh ainmeil de mhaigheach ann an 1502.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* GRD: Geàrr
* Bella Caledonia 2016-03-27: Raon-Cluiche no Tìr Fhiadhaich: Marbhadh nam Maigheach a’ Togail Cheistean - *beachd le Daibhidh Rothach*
* BBC Naidheachdan 2016-11-17: Fianais ga togail mu spadadh nan geàrr
* BBC Naidheachdan 2017-01-19: Triùir fo aithris mu shealg gheàrr
* BBC Naidheachdan 2017-02-13: Dragh gu bheil àrdachadh air tighinn air na tha de dhaoine an sàs ann an ruith gheàrr *(aithris-bhideo 2:26)*
* BBC Naidheachdan 2021-03-23: Sgrùdadh air àireamh nan geàrran-bàna an Alba

Roinn-seòrsa:Creimiche
Roinn-seòrsa:Mamalan
Gràineag

Si seòrsa mhamal a tha ann an **gràineag** (Gàidhlig na h-Èireann: *gráinneog*).

= Seòrsan =
*Gèineas *[[Atelerix]]*
***[[Atelerix albiventris]]*
***[[Atelerix algirus]]*
***[[Atelerix frontalis]]*
***[[Atelerix sclateri]]*
*Gèineas *[[Erinaceus]]*
***[[Erinaceus amurensis]]*
***[[Erinaceus concolor]]*
***[[Erinaceus europaeus]]*
***[[Erinaceus roumanicus]]*
*Gèineas *[[Hemiechinus]]*
***[[Hemiechinus auritus]]*
***[[Hemiechinus collaris]]*
*Gèineas *[[Mesechinus]]*
***[[Mesechinus dauuricus]]*
***[[Mesechinus hughi]]*
*Gèineas *[[Paraechinus]]*
***[[Paraechinus aethiopicus]]*
***[[Paraechinus hypomelas]]*
***[[Paraechinus micropus]]*
***[[Paraechinus nudiventris]]*

## Dealbhan

Faidhle:Igel01.jpg
Faidhle:Skeleton of hedgehog.jpg
Faidhle:cmglee Horniman hedgehog skin skeleton.jpg
Faidhle:Hedgehog sting in SEM, 20x en.GIF
Faidhle:Hedgehog sting in SEM, 200x en.GIF
Faidhle:Hedgehog self-anointing.jpg
Faidhle:HandheldHedgeHog.png
Faidhle:Atelerix albiventris.jpg|*[[Atelerix albiventris]]*
Faidhle:Four-toed Hedgehog area.png|*[[Atelerix albiventris]]*
Faidhle:Atelerix algirus.jpg|*[[Atelerix algirus]]*
Faidhle:Atelerix algirus range Map.png|*[[Atelerix algirus]]*
Faidhle:Hedgehogright.jpg|*[[Atelerix frontalis]]*
Faidhle:Southern African Hedgehog area.png|*[[Atelerix frontalis]]*
Faidhle:Atelerix sclateri.JPG|*[[Atelerix sclateri]]*
Faidhle:Somali Hedgehog area.png|*[[Atelerix sclateri]]*
Faidhle:Erinaceus amurensis.jpg|*[[Erinaceus amurensis]]*
Faidhle:Amur Hedgehog area.png|*[[Erinaceus amurensis]]*
Faidhle:Hedgehog 1210127.jpg|*[[Erinaceus concolor]]*
Faidhle:Range Erinaceus concolor and Erinaceus roumanicus.png|*[[Erinaceus concolor]]*
Faidhle:European hedgehog (Erinaceus europaeus).jpg|*[[Erinaceus europaeus]]*
Faidhle:Keqs young european hedgehog1.jpg|*[[Erinaceus europaeus]]*
Faidhle:Hedgehog Gnesta.jpg|*[[Erinaceus europaeus]]*
Faidhle:Erinaceus europaeus in Avesta 01.jpg|*[[Erinaceus europaeus]]*
Faidhle:Baby Erinaceus europaeus (1).jpg|*[[Erinaceus europaeus]]*
Faidhle:European Hedgehog area2.png|*[[Erinaceus europaeus]]*
Faidhle:Hemiechinus auritus; Baikonur 05.jpg|*[[Hemiechinus auritus]]*
Faidhle:Hemiechinus auritus; Baikonur 14.jpg|*[[Hemiechinus auritus]]*
Faidhle:Long Eared hedgehog.jpg|*[[Hemiechinus auritus]]*
Faidhle:Long Eared Hedgehog Range.jpg|*[[Hemiechinus auritus]]*
Faidhle:Hemiechinus collaris Hardwicke.jpg|*[[Hemiechinus collaris]]*
Faidhle:Indian Long-eared Hedgehog area.png|*[[Hemiechinus collaris]]*
Faidhle:Daurian Hedgehog area.png|*[[Mesechinus dauuricus]]*
Faidhle:Hugh's Hedgehog area.png|*[[Mesechinus hughi]]*
Faidhle:Desert Hedgehog.JPG|*[[Paraechinus aethiopicus]]*
Faidhle:Desert Hedgehog area.png|*[[Paraechinus aethiopicus]]*
Faidhle:AB002 Hedgehog from Rajasthan.jpg|*[[Paraechinus hypomelas]]*
Faidhle:AB003 Hedgehog from Rajasthan.jpg|*[[Paraechinus hypomelas]]*
Faidhle:AB001 Hedgehog from Rajasthan.jpg|*[[Paraechinus hypomelas]]*
Faidhle:Brandt's Hedgehog area.png|*[[Paraechinus hypomelas]]*
Faidhle:Indian Hedgehog range.png|*[[Paraechinus micropus]]*
Faidhle:Bare-bellied Hedgehog range.png|*[[Paraechinus nudiventris]]*


Roinn-seòrsa:Gràineag
Roinn-seòrsa:Mamalan
Sirte

‘S e baile mòr agus port ann an cridhe Libia a th’ ann an **Sirte** (Arabais: سرت, Greugais: Σύρτις). ‘S ann às a’ Ghreugais Surtis (àite creagach gainmheil th’ann an t-ainm is tha am baile dìreach ri taobh A’ Chamais Sirta.  Tha e suidhichte ri taobh na mara aig 39m os cionn ìre na mara, anns an sgìre is an roinn leis an aon ainm. Tha e 342km air falbh bho Bhengazi, 193km bho Mhisrata agus 372km bho Tripoli, (prìomh-bhaile na dùthcha)

Chaidh Sirte a stèidheachadh ann an 1842 leis na Turcaich, ged an robh an daingneach Phoenecianach Macomedes-Euphranta faisg air làimh o shean.  Tha 75,358 duine a’ fuireach anns an àite, an còigeamh baile as motha na dùthcha agus Tha oilthigh làidir anns a’ bhaile.  Chaidh mòran aonaidhean is còrdaidhean a dheànamh ann an Sirte fad na Deachdaireachd, bho 1969 gu 2011.

## Daoine Ainmeil
*Muammar al-Gaddafi: (1942 – 2011) Saighdear, Deachdaire. 

## Bailtean Co-cheangailte
* Oujda

## Dealbhan

File:Sirte.jpg|Sealladh air a’ bhaile.
File: Shabiat Surt since 2007.png|An sgìre far a bheil Sirte.
File:Libya.sire.2017.jpg|Sirte (2017)


## Ceanglaichean A-mach
*Falling Rain

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Afraga a Tuath
Roinn-seòrsa:Bailtean
Nils Holmer

Bha **Nils Magnus Holmer** (Göteborg, 5 an Gearran 1904 – Lund, 1994) 'na chànanaiche a rugadh anns an t-Suain 's a rinn rannsachadh mòr air a' Ghàidhlig, gu h-àraid dual-chainntean taobh a deas na dùthcha mar Ghàidhlig Arainn, Chinn Tìre is Earra Ghàidheal agus dh'fhoillsich e grunn phàipearan is leabhraichean cudromach air a' chuspair. Tha sin a' gabhail a-steach leabhar air Gaeilge Eilean Reachra a tha leathach slighe eadar Gàidhlig is Gaeilge. Bha ollamhachd aige ann an cànanachas aig Oilthigh Lund eadar 1949-1969 agus tha e ainmeil mar an aon Suaineach aig an robh a-riamh trì artaigealan san iris
Language. Gu h-annasach, rinn e obair blàir chan ann a-mhàin air aon no dhà chànan ach air iomadh cànan air grunn mhòr-thirean, a' gabhail a-steach Gaeilge, Basgais, cànain Siouanach, cànain Algonquianach, cànain Iroquoianach, Kuna à Meadhan Aimeireaga agus Choco is Wayuu agus cànain nan tùsanach Astràileanach. Thug e ceum bho Oilthigh Lund.

## Tùsan


Roinn-seòrsa:Cànanaichean
Roinn-seòrsa:Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Suain