open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Redondo Beach, Calafòrnia

‘S e baile air an àirde an iar nan Stàitean Aonaichte a th’ ann an **Redondo Beach**. Tha an t-ainm a’ciallachadh Tràigh Chruinne sa Ghàidhlig, bhon fhacal Spàinntis Redondo (Cruinne) agus bhon fhacal Beurla Beach (Tràigh). ‘S e Rancho San Pedro (Oighreachd an Naoimh Pheadair) an t-ainm a bha air o thùs. Chaidh am baile a chlàradh airson a’ chiad turas ann an 1785. Tha e suidhichte aig 16m os cionn ìre na mara,  ri taobh a’ Bhàigh Shouth Bay, anns an stàit Calafòrnia, air iomall Los Angeles. Tha am baile 3,712km air falbh bho Washington, D.C. (Prìomh-bhaile na dùthcha),  568km bho Shan Francisco, 2,824km bho Chicago agus 2,572km bho St. Louis. Tha 66,748 duine a' fuireach anns a’ bhaile. 

## Daoine Ainmeil
*Edwin Mattison McMillan: (1907 – 1991). Ceimigear.
*Michael Dudikoff: (1954). Actair.

## Bailtean Co-cheagailte
* Enseneda
* La Paz

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas na Stàite
* Riaghaltas na Sgìre

Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Calafòrnia
Sandra White

Is e neach-poileataigs Albannach a tha ann an **Sandra White** BPA. Rugadh i air 17 an Lùnasdal 1951. Tha i na ball Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba. Bho 2011, tha i na ball Pàrlamaid na h-Alba airson sgìre Ghlaschu Cheilbhinn agus bha i na ball liosta airson Glaschu eadar 1999 is 2011. Dh'fhàs a mòr-chuid san Taghadh Albannach 2016 gu 4048.

## Connspaid
Ann an 2015, dh'ath-thweet i dealbh anti-Sheimeach. Bha e air an eadar-lìn trì laithean mus do sguab i e às. 
## Ceanglaichean a-mach
* Làrach-lìn Pàrlamaid na h-Alba
* They Work for You: Sandra White MSP, Glasgow Kelvin
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ball Pàrlamaid na h-Alba
Roinn-seòrsa:Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba
Roinn-seòrsa:Glaschu
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Escondido, Calafòrnia

‘S e baile mòr air an àirde an iar Nan Stàitean Aonaichte a th’ ann an **Escondido**. Tha an t-ainm a’ ciallachadh Falaichte san Spàinntis. Chaidh am baile a stèidheachadh ann am 1888. Tha e suidhichte aig 236m os cionn ìre na mara, anns an stàit Calafòrnia, air iomall Shan Diego. Tha am baile 3,629km air falbh bho Washington, D.C. (Prìomh-bhaile na dùthcha),  149km bho Los Angeles, 2,756km bho Chicago agus 2,489km bho St. Louis. Tha 143,911 duine a' fuireach anns a’ bhaile. 

## Daoine ainmeil
*Lester Bangs (1948 – 1982) Sgrìobhadair.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas na Stàite
* Riaghaltas na Sgìre

Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Calafòrnia
Palm Desert, Calafòrnia

‘S e baile air an àirde an iar Nan Stàitean Aonaichte a th’ ann am **Palm Desert**. Tha an t-ainm a’ciallachadh Fàsach nam Palmaichean sa Ghàidhlig, bho dhà fhacal sa Bheurla: Palm (Craobh Phalm) agus Desert (Fàsach). ‘S e Old MacDonald Ranch an t-ainm a bha air o thùs. Fhuair e an t-ainm ùr ann an 1951. Tha e suidhichte aig 77m os cionn ìre na mara, anns a’ Ghleann Coachella, anns an stàit Calafòrnia, air iomall Phalm Springs. Tha am baile 3,543km air falbh bho Washington, D.C. (Prìomh-bhaile na dùthcha), 707km bho Shan Francisco, 2,666km bho Chicago agus 2,403km bho St. Louis. Tha 48,445 duine a' fuireach anns a’ bhaile. Chaochail an Ceimigear Donald J. Cram an seo ann an 2001.

## Bailtean Co-cheagailte
* Iztapa Zihuatanejo
* Gisborne

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas na Stàite
* Riaghaltas na Sgìre

Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Calafòrnia
Gàidhlig meadhan na mara

'S e **Gàidhlig meadhan na mara** an t-ainm a tha air dual-chainnt mheadhanach is thar-roinneil ùr na Gàidhlig. Tha i stèidhichte air na prìomh dhual-chainntean a tha beò fhathast. Tha ainmean eile oirre aig daoine ann am Beurla no Gàidhlig cuideachd, can *Mid-Minch Gaelic*, *Standard Hebridean*, *BBC Gaelic*, *Gàidhlig bhun-tomhasach* (*Standard Gaelic*) no *Gàidhlig Mheasgaichte* (*Mixed Gaelic*).

Tha a' chuid as motha dhe na dual-chainntean a tha a' cur ris ann an Iar-thuath na Gàidhealtachd 's nan Eilean, a' gabhail a-steach Ros an Iar, Na h-Eileanan Siar agus an t-Eilean Sgitheanach. Leis gu bheil iad ceithir timcheall a' Chuain Sgìth, 's e *Gàidhlig meadhan na mara* a tha aig daoine oirre. 

Mar a thachras le rèidheachadh dhual-chainntean san fharsaingeachd, tha iomadh rud a' cur ris a' ghluasad seo, can fàs nam meadhanan Gàidhlig (leithid BBC Radio nan Gàidheal agus BBC Alba), fàs Foghlam tro Mheadhan na Gàidhlig, crìonadh nan dual-chainntean aig an oir (m.e. ann an Cataibh no Siorrachd Pheairt) agus gluasad nan Gàidheal dha na bailtean mòra far an tachair daoine ri dual-chainntean eile.

## Foghlam tro mheadhan na Gàidhlig
A-rèir rannsachaidh, tha gu h-àraidh an claonadh sna sgoiltean a thaobh dual-chainntean nan tidsearan a' cur ris an rèidheachadh seo. Taobh a-staigh nam bun-sgoiltean air feadh Alba, 's e Gàidhlig Leòdhais a tha aig a' chuid as motha (25%), tha 21% ag ràdh nach eil dual-chainnt shònraichte aca, 17.5% le Gàidhlig Uibhist a Deas, 9% le Gàidhlig an Eilein Sgitheanaich agus mu 8% an tè aig Gàidhlig Bharraigh, na Hearadh 's Uibhist a Tuath.

Dh'fhoillsich rannsachadh Dr. Claire Nance gu bheil "blas Ghlaschu" aig oileanaich Sgoil Ghàidhlig Ghlaschu. Tha an dual-chainnt seo fo bhuaidh Bheurla Ghlaschu; tha guth-cheòl na Beurla air agus chan eil ach trì sònarach (fuaimean "n," "l," is "r") ann. Tha trì fuaimean "n", trì no ceithir "l", agus trì "r" air cainnt luchd aig a tha Gàidhlig bho thùs.

## Ceanglaichean a-mach
*BBC An Là 01/01/2015: Dual-chainntean Ghàidhlig ùra *(aithris bhideo 3:10)*

## Tùsan


Roinn-seòrsa:Gàidhlig
Jazz

'S e **jazz** seòrsa ciùil a thàrmaich aig toiseach 20mh linn ann an coimhearsnachdan dhaoine dubha anns an taobh a deas na Stàitean Aonaichte. O thùs, b' e measgachadh tradaiseanan chiùil Afraganach is Eòrpach.
## Daoine Ainmeil
*Ella Fitzgerald
*Art Hodes

Roinn-seòrsa:Modhan-ciùil
Saideal fuadain

'S e saideal a bha air a dhèanamh le mac an duine a tha ann an **saideal fuadain**.

Roinn-seòrsa:Reul-eòlas
Roinn-seòrsa:Conaltradh
Chichilak'i

'S e nòs de chraobh na Nollaig a tha ann an **chichilak'i** (Cairtbheilis: ჩიჩილაკი, IPA:/**tʃitʃlakʼi/**, uaireannan *chichilaki* sa Bheurla) a gheibhear sa Chairtbheil, gu h-àraidh ann an taobh an iar na dùthcha. Tha e air a dhèanamh de gheug, mar is trice calltainn a thèid a shliseadh le sgian gu fìnealta gus am bi slisean cùrlach dhen fhiodh mar bhrat dheth. Tha a chrutha car coltach ri Craobh na Nollaig fhèin, triantanach, ach tha e geal mar am fiodh seach uaine. Bidh iad eadar 20cm agus grunn mheatairean a dh'àirde, le crois fhiodha chòmhnard aig bun is barr na craoibhe.

Tha an chichilak'i a' riochdachadh craobh na beatha agus aiseal an t-saoghail agus thèid sgeadachadh a chrochadh air, dearcan, eidheann, uil'-ìoc agus aran naomh air a bheil *boqeli*. A-rèir nòs na dùthcha, thèid an losgadh Là Fèill nan Rìgh.

## Ceanglaichean a-mach
* A' dèanamh chichilak'i (YouTube)

## Tùsan


Roinn-seòrsa:Nollaig
Roinn-seòrsa:A' Chairtbheil
Ishpeming, Michigan

‘S e baile ann an ceann a tuath nan Stàitean Aonaichte a th’ ann an **Ishpeming** (IPA: **ˈɪʃpəmɪŋ**). Tha an t-ainm a’ ciallachadh Pàrras ann an Anishinaabe agus chaidh e a stèidheachadh ann an 1862. Tha e suidhichte aig 442m os cionn ìre na mara,  eadar Loch Bancroft agus Loch Bacon, aon an Doirling a Tuath Mhichigan, anns an stàit Michigan, air iomall Negaunee. Tha am baile 1,209km air falbh bho Washington, D.C. (Prìomh-bhaile na dùthcha), 2,914km bho Los Angeles, 516km bho Chicago agus 898km bho St. Louis. Tha 6,686 duine a' fuireach anns a’ bhaile. 

## Daoine Ainmeil
*Robert Traver (1903 – 1991) Sgrìobhadair.
*Kelly Johnson (1910 – 1990) Innleadair nam Plèanaichean
*Glenn Theodore Seaborg (1912 – 1999). Ceimigear.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas na Stàite
* Riaghaltas na Sgìre

Roinn-seòrsa:Bailtean ann am Michigan
Ana-gaisgeach

*
'S e sèorsa de [[Caractar|charactar]] [[Litreachas|litreachail]], caractar ann am [[film]] amsaa a tha ann an *'ana-gaisgeach*'. Tha e (no i) na phrìomh charactar aig nach eil feartan a tha gu traidiseanta co-cheangailte ri [[gaisgeach]]. Mar eisimpleir, faodaidh e a bhith na dhuine gu math cumanta, duine eagalach, no eadhon eucorach; ge-tà, feumaidh co-fhaireachadh a bhith aig an leughadair no neach-coimhid leis.

==Eisimpleirean==
* [[Winston Smith]] ann an *1984* le [[George Orwell]]
* [[Light Yagami]] ann an *Death Note* le [[Tsugumi Ohba]]
* *Batman*
* *Deadpool*
* *Punisher*
* [[Holden Caulfield]] ann an *Catcher in the Rye* le [[J.D. Salinger]]
* [[Yossarian]] ann an *Catch-22* le [[Joseph Heller]]
* [[Luke Jackson]] ann an *Cool Hand Luke*
* [[Dante (caractar)|Dante]] ann an *Devil May Cry* le [[Hideki Kamiya]]
* [[Man with No Name]] ann an *A Fistful of Dollars'' le Sergio Leone

Roinn-seòrsa:Litreachas
Roinn-seòrsa:Film
Wickenburg, Arizona

‘S e baile air an àirde an iar-dheas nan Stàitean Aonaichte a th’ ann an **Wickenburg**. ‘S ann à ainm fear a bha ag lorg òr san sgìre (Henry Wickenburg) ann an 1862 a tha ainm a’ bhaile. Chaidh am baile a stèidheachadh san ath-bhliadhna, ann an 1863. Tha e suidhichte aig 669m os cionn ìre na mara, anns an stàit Arizona, air iomall Phoenix. Tha am baile 3,219km air falbh bho Washington, D.C. (Prìomh-bhaile na dùthcha), 508km bho Los Angeles, 2,357km bho Chicago agus 2,078km bho St. Louis. Tha 6,593 duine a' fuireach anns a’ bhaile agus port-adhair beag ann cuideachd. Chaochail an Ceimigear John Howard Northrop an seo ann an 1987.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas na Stàite
* Riaghaltas Mharicopa
* Riaghaltas Yavapai

Roinn-seòrsa:Na Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Arizona
Roinn-seòrsa:Bailtean
Muncaidh

'S e mamal a tha ann am **muncaidh** (iolra: *muncaidhean*) is buinidh e dha na prìomhaidean. Tha muncaidhean eadar-dhealaichte bho apaichean. 'S e beathaichean glic is sòisealta a th' annta a tha cliùiteach airson nan sgilean sreap chraobhan aca. Tha earball aig cha mhòr a h-uile muncaidh ged a tha fear glè ghoirid aig fheadhainn dhiubh.

Tha iomadach seòrsa de mhuncaidhean ann. Bidh cuid dhiubh a' fuireach air craobhan is cuid eile air an talamh. A rèir an t-seòrsa a th' annta, ithidh iad measan, duilleagan, biastagan, flùraichean, mamalan beaga, snàigich, muir-thìrich, crùbagan no fiù 's muncaidhean eile. Faodaidh muncaidhean a' fuireach ann an coilltean, *savannahs*, fàsaidhean is fiù 's air monadh sneachda, ach tachraidh tu riutha mar as trice ann an coilltean-uisge ach ann an Astràilia is Gini Nuadh.

Tha cuid de na muncaidhean glè bheag, mu 15 cm a dh'fhaid is 120g a chuideam, ach faodaidh muncaidhean eile a bhith glè mhòr, mu 1 m a dh'fhaid is 35 kg a chuideam.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Prìomhaid
Roinn-seòrsa:Mamalan
Ridgeville, Indiana

‘S e baile beag ann an cridhe nan Stàitean Aonaichte a th’ ann an **Ridgeville**. Tha e suidhichte aig 304m os cionn ìre na mara, eadar Albany agus Union City, anns an stàit Indiana. Tha am baile 702km air falbh bho Washington, D.C. (Prìomh-bhaile na dùthcha), 3,004km bho Los Angeles, 1,187km bho Bhoston agus 280km bho Chicago. Tha  843 duine a’ fuireach anns a’ bhaile.
 
## Daoine ainmeil
*Wendell Meredith Stanley (1904 – 1971): Ceimigeara bhuannaich an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 1946.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Riaghaltas na Stàite
*City Data

Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Indiana
Co-mhaoineas

'S e beachd-smuainealas sòisealta, poileataigeach agus eaconomach a tha ann an **co-mhaoineas**. 'S e meur sòisealachd a tha airson saoghal gun chlasaichean agus seilbheachadh pearsanta a chruthachadh. Anns an fhicheadamh linn, bha cuid mhath dhen stàitean anns an t-saoghal fo smachd phàrtaidhean a bha gan ainmeachadh fhèin "co-mhaoineach" agus a' tagairt gun robh na stàitean ann an tìde trastach, tìde sòisealachd eadar calpachas is co-mhaoineas. Ron Dàrna Chogadh bha am Faisisteachas a' sabaid na aghaidh, gu seachd àraidh ri linn Cogadh Sìobhalta na Spàinne. B' iad na stàitean a bu chudromaiche dhiubh an t-Aonadh Sobhiat (bha a' chuid a bu mhotha den stàitean "co-mhaoineach" anns an Roinn-Eòrpa fo smachd an Aonaidh) agus Sìona. A rèir Karl Marx, bidh còmhstri ann eadar a' Bhùirdeasachd agus am Mòr-shluagh an-còmhnaidh. B' e meur cho-mhaoineis 's a bh' ann an Stalineachd.

## Pàrtaidhean
*Kommúnistaflokkur Íslands
*Pàrtaidh Comannach Chùba
*Pàrtaidh Comunnach Romàinia

## Daoine ainmeil
*Jarosław Dąbrowski (1834–1871)
*Olha Kameneva (1883 - 1941).
*Grigory Zinoviev (1883 - 1936).
*Elek Köblös (1887–1938)
*Ana Pauker (1893–1960)
*Lucrețiu Pătrășcanu (1900–1954)
*Gheorghe Gheorghiu-Dej (1901–1965)
*Victor Brauner (1903–1966)
*Nikos Zachariadis (1903–1973)
*Leonid Brezhnev (1906–1982)
*George Dickie (1912–1951)
*Nicolae Ceaușescu (1919–1989)
*Fidel Alejandro Castro Ruz (1926–2016)
*Jimmy Reid (1932 – 2010)
*Raúl Modesto Castro Ruz (1931)
*Hugo Chávez (1954–2013)
*Nicolás Maduro (1962)

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Co-mhaoineas
Gary, Indiana

‘S e baile ann an cridhe nan Stàitean Aonaichte a th’ ann an **Gary**. Tha e suidhichte aig 180m os cionn ìre na mara, ri taobh Loch Mhichigan, eadar Hammond agus Portage, anns an stàit Indiana, air iomall Chicago. Tha am baile 924km air falbh bho Washington, D.C. (Prìomh-bhaile na dùthcha), 2,823km bho Los Angeles, 1,357km bho Bhoston agus 409km bho St. Louis. Tha 80,294 duine a’ fuireach anns a’ bhaile. Chaidh Gary a chur air bhog ann an 1906 leis a’ chompanaidh US Steel, is fhuair e ainm bho Elbert H. Gary, ceannard na companaidh aig an àm. Chaidh oilthigh a stèidheachadh an seo ann an 1963.
 
## Daoine ainmeil
*Paul Samuelson (1915–2009): Eaconamaiche 
*Frank Borman (1928): Speuradair. 
*Joseph Stiglitz (1943): Eaconomaiche. 
*Michael Jackson (1958–2009): Seinneadair.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Riaghaltas na Stàite
*Riaghaltas na Sgìre

Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Indiana
Monadh Champsaidh

Is e sreath bheanntan a tha ann am **Monadh Champsaidh** (*Campsie Fells* anns sa Bheurla). Tha e na laighe gu tuath air Glaschu, eadar Cill Earnain agus Cill Saidhe. 'S e Earl's Seat ("Suidhe Iarla") a' bheann as àirde dhiubh, le 578 meatair (1,896 troigh) a dh'àirde os cionn leibheil na mara. Tha an abhainn Carrann ag èiridh anns an t-sreath seo.

Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Lafayette, Indiana

‘S e baile ann an cridhe nan Stàitean Aonaichte a th’ ann an **Lafayette** (IPA: **ˌlɑːfiːˈɛt**). ‘S ann à Marie-Joseph Paul Yves Roch Gilbert du Motier, Marquis de La Fayette a tha an t-ainm, leis gu robh esan na ghasgach ri linn Ar-a-mach nan Aimearaganach aig deireadh an 18mh Linn. Tha e suidhichte aig 192m os cionn ìre na mara, ri taobh na h-Aibhne Wabash, eadar West Lafayette agus Dayton, anns an stàit Indiana, air iomall Frankfort. Tha am baile 858km air falbh bho Washington, D.C. (Prìomh-bhaile na dùthcha), 2,849km bho Los Angeles, 1,335km bho Bhoston agus 347km bho St. Louis. Tha 67,140 duine a’ fuireach anns a’ bhaile agus port-adhair beag ann cuideachd. Chaidh Lafayette a chur air bhog ann an 1825 is chaidh e ghairm na bhaile aig ìre oifigeil ann an 1853. Chaidh oilthigh a stèidheachadh an seo ann an 1869. Chaochail an Ceimigear Herbert C. Brown an seo ann an 2004.
 
## Daoine ainmeil
*Daniel X. Freedman (1921 –1993): Inntinn-eòlaiche.
*Donald E. Williams (1942): Speuradair. 
*James Andrew McCammon (1947): Fear-Saidheans.
*Izzy Stradlin (1962): Ceòladair la Gun’s n’ Roses.
*Tammy Lynn Michaels (1974): Actair.

## Bailtean Co-cheangailte
* Ota

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Riaghaltas na Stàite
*Riaghaltas na Sgìre

Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Indiana
Mirákl

'S e nobhail leis an sgrìobhadair Sheiceach Josef Škvorecký a tha ann am ***Mirákl*** ((Mìorbhail, 1972; air fhoillseachadh mar *The Miracle Game* sa Bheurla)); nochd e an clò aig 68 Publishers ann an Canada.

Tha an leabhar air aithris leis a' phrìomh charactar, ana-gaisgeach ficseanail Danny Smiřický, agus tha e a' leantainn dà àm anns a bheatha: toiseach nan 1950an, nuair a bha e na thidsear òg ann an àrd-sgoil an am baile beag anns an t-Seacoslobhaigia aig linn co-mhaoineas Stalin, agus am bliadhna 1968, nuair a bha an t-Seacoslobhaigia a' feuchainn "sòisealachd le aodann daonna" a ruigsinn rè na h-ùine air a tha "Earrach Phràg", agus for-ghlacadh den dùthaich le airmailtean Ìmpireachd Shobhiat a lean sin. Ge-tà, tha iomadh fo-phlotaichean aig an dà àm le chèile, mar eisimpleir deuchainnean deireannach anns an an àrd-sgoil no iompachadh leannain aig Danny gu Caitligeachd os ìosal anns na 1950an, agus coinneachadh aig sgrìobhadair Ruiseanach le sgrìobhadair Sasannach a tha e ag eadar-theangachadh  no teicheadh Dhanny agus dà charaid aige don Fhraing as dèidh an fhor-ghlacaidh. A bharrachd air sin, chan eil òrdugh a-rèir eachdraidh aig an aithris, ach tha an sgrìobhadair gu tric a' leum eadar fo-phlotaichean eadar-dhealaichte, coltach ri na rinn Joseph Heller ann an *[[Catch-22]]*.

'S e am fo-phlota air a tha an leabhar ainmeachadh a' ceangal an dà sreath thachartasan ri chèile: "mìorbhail" a thachair anns na 1950an anns an eaglais anns a' bhaile far a tha Danny a' teagasg, agus rannsachadh fear-naidheachd rè an Earraich Phràg am b' e mìorbhail cheart ann, air èiridh bho rannsachadh dè a bha air tachairt do shagart eaglaise a' mhìorbhail as dèidh do na poileas dìomhair Sheiceach, an StB, ga chur do phrìosan.

Tha an leabhar greis brònach, greis èibhinn, greis sgaiteach agus greis feallsanachail, a' dèiligeadh ri gnothaichean mar chreideamh no ìobairtich cho-mhaoineas ach aig aig an aon àm a' chiad leabhar Sheacais anns a tha a' phrìomh charactar ag aideachadh cho tràth ris an treas duilleag gu bheil an clap aige.

Roinn-seòrsa:Nobhailean
Roinn-seòrsa:Cànain Slàbhach
Walkerton, Indiana

‘S e baile beag ann an cridhe nan Stàitean Aonaichte a th’ ann an **Walkerton**. Tha e suidhichte aig 215m os cionn ìre na mara, faisg air Loch Koontz, eadar Stillwell agus Plymouth, anns an stàit Indiana, air iomall South Bend. Tha am baile 851km air falbh bho Washington, D.C. (Prìomh-bhaile na dùthcha), 2,893km bho Los Angeles, 1,278km bho Bhoston agus 447km bho St. Louis. Tha dìreach 2,144 duine a’ fuireach anns a’ bhaile. Chaidh Walkerton a stèidheachadh ann an 1856. 

## Daoine ainmeil
*Harold Urey (1893–1981): Ceimigear a bhuannaich an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 1934.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Riaghaltas na Stàite
* Riaghaltas na Sgìre

Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Indiana
Eilthireachd

Tha **eilthireachd** a' ciallachadh fàgail na dùthcha far an robh duine no daoine a' fuireach (mar as àbhaist an dùthaich far a rugadh agus a thogadh iad) airson a dhol a shuidheachadh ann an dùthaich eile.

Tha iomadh adhbhar ann airson eilthireachd a dhèanamh: mar eisimpleir, faodaidh iad a bhith poileataigeach, eaconomach, pearsanta no co-cheangailte ri creideamh. Faodaidh daoine a' dol a dhùthaich cèine airson am beatha aca a leasachadh, ach mar an ceudna faodaidh iad a bhith a' teicheadh gus am beatha a chumail.

## Ceanglaichean a-mach
* BBC: Eilthireachd à Alba, 1830an-1939 *(fiosrachadh airson sgoiltean)*
* E-stòras: Eilthireachd *(airson àrd-sgoiltean)*

Roinn-seòrsa:Sluagh
Roinn-seòrsa:Imrich
Manach

Is e **manach** (Greugais: *μοναχός*) fear a tha a' fuireach gu cruaidh-chràbhach, an dara cuid na aonar (mar aonaran) no cuide ri manaich eile (ann am manachainn), dealaichte gu ìre àraidh bho luchd eile. Tha cailleach-dhubh air mnaoi a' fuireach mar sin. Mar as àbhaist tha aonaranaich agus manachainnean co-cheangailte ri Crìosdaidheachd agus Buddhachd. Mar as àbhaist, bidh manaich a' gabhail ri geamnachd.

## Manaich Ainmeil
*Calum Cille 
*Guido da Arezzo‎ 
*Gregor Mendel‎ 
*Albertus Magnus ‎ 
*Henry Dieckhoff 
*Naomh Adhamhnán ‎ 
*Maol Rubha‎ 
*Dicuil

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Creideamh
Roinn-seòrsa:Dreuchdan
Fort Worth, Texas

‘S e baile uabhasach mòr ann an ceann a deas nan Stàitean Aonaichte a th’ ann am **Fort Worth**. Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1849 mar dhaingneach Arm nan Stàitean Aonaichte ri Linn a’ Chogaidh an aghaidh Mheagsago, is thug an Seanailear William Jenkins Worth ainm air. Tha e suidhichte aig 199m os cionn ìre na mara, anns an Cross Timbers Region, far am bidh coilltean an tuath agus Còmhnardan an iar a’ tighinn ri chèile, anns an stàit Texas, air iomall Dhallas. Tha am baile 1,948km air falbh bho Washington, D.C. (Prìomh-bhaile na dùthcha), 1,944km bho Los Angeles, 1,325km bho Chicago agus 918km bho St. Louis. Tha 741,206 duine a' fuireach anns a’ bhaile. Chaidh Oilthigh stèidheachadh an seo ann an 1873. ‘S e an 16mh baile as motha na Dùthcha a th’ann am Fort Worth.

## Daoine Ainmeil
* Robert Bruce Merrifield: (1921 – 2006) Ceimigear a bhuannaich an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 1984.

## Bailtean Co-cheangailte

*  Bandung
*  Budapest
*  Guiyang
*  Mbabane
*  Nagaoka
*  Reggio Emilia
*  Trier
*  Toluca

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas na Stàite
* Riaghaltas Dhenton
* Riaghaltas Johnson
* Riaghaltas Pharker
* Riaghaltas Tharrant
* Riaghaltas Wise

Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Texas
Dallas, Texas

‘S e baile uabhasach mòr ann an ceann a deas nan Stàitean Aonaichte a th’ ann an **Dallas** (IPA: **ˈdæləs**). Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1841 mar àite airson mhalairt. Tha e suidhichte aig 137m os cionn ìre na mara, anns an Cross Timbers Region, far am bidh coilltean an tuath agus Còmhnardan an iar a’ tighinn ri chèile, anns an stàit Texas, air iomall Fort Worth. Tha am baile 1,902km air falbh bho Washington, D.C. (Prìomh-bhaile na dùthcha), 1,991km bho Los Angeles, 1,291km bho Chicago agus 881km bho St. Louis. Tha 1,197,816 duine a' fuireach anns a’ bhaile. Chaidh Oilthigh nam Ban a stèidheachadh an seo ann an 1901. ‘S e an 9mh baile as motha na Dùthcha a th' ann an Dallas.
Chaochail John F. Kennedy, Cinn-suidhe nan Stàitean Aonaichte, an seo ann an 1963.

## Daoine Ainmeil
* Lance Armstrong: (1971) Fear a’ Bhaghsagail

## Bailtean Co-cheangailte

*  Brno
*  Dijon
*  Ipoph
*  Monterrey
*  Riga
*  Saratov
*  Taipei

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas na Stàite
* Riaghaltas Chollin
* Riaghaltas Dhallas
* Riaghaltas Dhenton
* Riaghaltas Kaufman
* Riaghaltas Rockwall

Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Texas
Earrach Phràg

B' e an t-**Earrach Phràg** (*Pražské jaro* san t-Seacais) na àm ann an 1968 nuair a bha gnothaichean poileataigeach a' fàs na bu libearalaiche ann an Seacoslobhaigia. Thòisich e air 5 am Faoilleach le taghadh de duine-leasachaidh Alexander Dubček mar Phrìomh Rùnaire Pàrtaidh Co-mhaoineach de Sheacoslobhaigia agus thàinig e gu crìoch air 21 an Lùnastal nuair a bhris iormailtean Chùmhnant Warsaw a-steach dhan dùthaich. Lean air a bha "àm àbhaisteachadh".

Roinn-seòrsa:An t-Seic
Roinn-seòrsa:An t-Slòbhac
Roinn-seòrsa:Co-mhaoineas
Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Coinneach MacFhionghuin

Tha **an t-Ollamh Coinneach MacFhionghuin** (Beurla: *Prof. Ken MacKinnon*) (1933-2021) aithnichte mar an neach a thòisich sòiseo-chànanachas na Gàidhlig san 20mh Linn. Rugadh e sna Docklands ann an Lunnainn ach bhuineadh a phàrantan a dh'Eilean Arainn. Chaochaill e sa Chéitean 2021.

## Beatha is dreuchd ann an Sasainn
Bha am Blitz a' dol ann an Lunnainn nuair a bha e na bhalach beag agus chaidh a chur dhan Chòrn a chum a thèarainteachd fhèin ach 's ann an Southend-on-Sea a rinn e dachaigh an uairsin far an robh e ag obair ann an roinn planadh na comhairle suas gu ìre ceannaird. Rinn e ceum dùbailte ann an sòiseo-eòlas agus econamachd aig London School of Economics agus rinn e seirbheis nàiseanta sa Ghearmailt an Iar an uairsin. Bha e ris an teagasg as dèidh dha tilleadh às a' Ghearmailt, mar cheannard roinne aig London College of Technology agus mar seann-òraidiche aig Hatfield Polytechnic am measg dreuchdan eile.

## Alba ’s a’ Ghàidhlig
Cha robh Gàidhlig aige on ghlùin ach theagasg e Gàidhlig dha fhèin nuair a ghabh e ùidh innte.

Rinn e ceum eile, ceum maighstir, agus fhuair e caidreachas o Comhairle Rannsachadh nan Saidheansan Sòisealta an uairsin is ghabh e cothrom air 's e a' rannsachadh suidheachadh sòisealta na Gàidhlig sna Hearadh eadar 1972 is 1974. Bha e an sàs cànanachas agus planadh na Gàidhlig on àm sin.

Bha e na bhall ann am MAGOG eadar 2002 agus 2004, buidheann a thug seachad comhairle mun Ghàidhlig do mhinistearan na h-Alba agus fhuair e ballrachd Bòrd na Gàidhlig ann an 2004. Bha e na bhall air bòrd MG Alba cuideachd, a-mach on bhliadhna 2008.

Bha dreuchdan eile aige cuideachd eadar Oilthigh Obar Dheathain agus Oilthigh Hertfordshire agus bha e na òraidiche aig an Oilthigh Fhosgailte ann an saidheansan sòisealta, foghlam is cànan a bharrachd air sin.

## Beatha phearsanta
Bha e pòsta agus tha dithis duine cloinne aige.  Bha ùidh aige ann am poileataigs ionadail mar Libearalach.  Chaidh e a dh’ fhuireach san Eilean Dubh an Taobh an Ear Rois.

## Foillseachaidhean
Dh'fhoillsich Coinneach iomadh pàipear is leabhar a-mach o na 1970an, air a' Ghàidhlig ann an Alba 's ann an Alba Nuadh, mion-chànan is sluagh-eòlais, a' gabhail a-steach:
* (1974) *The Lions Tongue*
* (1991) *Gaelic A Past & Future Prospect*
* 2007. 'Migration, Family and Education in Gaelic Policy Perspective' ann an *Scottish Language *26: 52-60.

## Tùsan


## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2021-06-26: Luaidh air an Oll Coinneach MacFhionghain *(aithris-bhideo 1:31)*

Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Roinn-seòrsa:Cànanaichean
Roinn-seòrsa:Gàidhlig
Fèin-eachdraidh

'S e **fèin-eachdraidh** a tha air beath-eachdraidh a tha air a sgrìobhadh leis a' phearsa fhèin air a tha i a' gabhail tuairisgeul. Tha fèin-eachdraidh le Benjamin Franklin,  *Les Confessions* (*[[Faoisidean (Rousseau)|Faoisidean]]*) le Jean-Jacques Rousseau no *Leper's Bell* (*[[Clag an Lobhair]]*) le Tormod MacGill-Eain am measg an iomadh eisimpleir.

Uaireannan, sgrìobh ùghdar nobhail le prìomh charactar ficseanail ach le feartan làidir den ùghdar agus a bheatha, m.e. *[[David Copperfield]]* le Charles Dickens.

Air an làimh eile, thathar fèin-eachdraidh uaireannan air a sgrìobhte le "bòcan-sgrìobhadair": mar eisimpleir, faodaidh neach-naidheachd "fèin-eachdraidh" de chluicheadair buill-choise a sgrìobhadh mar gum biodh i air a sgrìobhadh leis a' chluicheadair fhèin.

Roinn-seòrsa:Litreachas
Oilthigh

Tha **oilthigh** 'na eagrachas foghlaim aig an treas ìre, nàdar de sgoil  mhòr a thig an dèidh na h-àrd-sgoile.

Roinn-seòrsa:Foghlam
Làrach-lìn

'S e cruinneachadh duilleagan-lìn a tha anns an aon àrainn-lìn a tha ann an **làrach-lìn**.

## Ceanglaichean a-mach
* Aig www.smo.uhi.ac.uk/gaidhlig/gaidhlig.html tha cruinneachadh mòr làraichean-lìn sa' Ghàidhlig.

Roinn-seòrsa:Coimpiutaireachd
Cresskill, Jersey Nuadh

‘S e baile air an àirde an iar na Stàitean Aonaichte a th’ ann an **Cresskill**. Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1894 agus tha e suidhichte aig 15m os cionn ìre na mara, anns an stàit Jersey Nuadh, air iomall Eabhraig Nuadh. Tha am baile 374km air falbh bho Washington, D.C. (Prìomh-bhaile na dùthcha), 3,938km bho Los Angeles, 1,145km bho Chicago agus 1,409km bho St. Louis. Tha 8,573  duine a' fuireach anns a’ bhaile. 

## Daoine Ainmeil
* Gary Wright: (1943) Seinneadair.
* Dh'fhuirich an ceimigear Bruce Merrifield an seo is chaochail e ann an 2006. 

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas na Stàite
* Riaghaltas Chresskill

Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Jersey Nuadh
Roinn-seòrsa:Jersey Nuadh
Aoghaire

Is dòcha gu bheil sibh a' sireadh:

* Aoghaire (creideamh), tiotal sagairt ann am feadhainn eaglaisean Pròstanach
* Buachaille, fear a' coimhead as dèidh cruidh
* Cìobair, fear a' coimhead as dèidh chaorach

Roinn-seòrsa:Crìosdaidheachd
Roinn-seòrsa:Àiteachas
Alter ego

'S e **alter ego** na ainm Laideannach a tha a' ciallachadh "am mi eile". Thathar a' cleachadh airson feartan a tha aig duin'-eigin ach chan eil coltach ris-san (m.e. mar a nochdas iad anns an leabhair ainmeil *[[Strange Case of Dr Jekyll and Mr Hyde]]*). Ge-tà, thathar a' cleachdadh cuideachd airson caractar ficseanail a tha gu mòr coltach ri ùghdair.

Roinn-seòrsa:Eòlas-inntinn
Roinn-seòrsa:Litreachas
Zbabělci

Chaidh ***Zbabělci*** (*"Na Cladhairean"*) a sgrìobhadh le sgrìobhadair Sheiceach Josef Škvorecký ann an 1948–1948, ach cha do nochd e an clò gus 1958. Tha an leabhar air aithris leis a' phrìomh charactar, deugaire ficseanail Danny Smiřický, agus tha e ga leantainn rè deireadh ceart an Dàrna Cogaidh ann am baile ficseanail ann an teis-mheadhan na Roinn-Eòrpa. Tha aon chaibidil ann airson gach latha an ama sin (4 – 11 an Cèitean 1945).

Roinn-seòrsa:Nobhailean
Roinn-seòrsa:Cànain Slàbhach
Calum Dòmhnallach (neach-poileataigs)

'S e neach poileataigs ann am Pàrtaidh Làbarach na h-Alba a tha ann an **Calum Alasdair Dòmhnallach**.

Rugadh e 7 an Cèitean 1956 ann an Steòrnabhagh) agus thogadh e ann am Pabail. Bha e na oileanach aig Oilthigh Dhùn Èideann agus sgrìobh e an tràchdas aige aig Oilthigh Chalafòrnia, Los Angeles.

Chaidh e na Bhall Pàrlamaid airson na h-Eileanan an Iar ann an 1987. Bha e cuideachd na Fho-rùnaire Pàrlamaideach airson Riaghaltas Ionadail agus Còmhdhail san Oifis na h-Alba o 1997 gu 1999. Bha a' Ghàidhlig fo a chùram mar mhinistear agus rinn e an Òraid an t-Sabhail ann an 1998.

Chaill e an seat aige ann an 2005.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eilean Leòdhais
Roinn-seòrsa:Pàrtaidh Làbarach na h-Alba
Roinn-seòrsa:Poileataigs na h-Alba
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Roinn-seòrsa:Òraidichean an t-Sabhail
Sioux City, Iowa

‘S e baile ann an cridhe nan Stàitean Aonaichte a th’ ann an **Sioux City**. Tha e suidhichte aig 344m os cionn ìre na mara, aig inbhir na h-aibhnichean Missouri agus Floyd, eadar Jackson agus James, air iomall South Sioux City, anns an stàit Iowa. Tha am baile 1,677km air falbh bho Washington, D.C. (Prìomh-bhaile na dùthcha), 2,117km bho Los Angeles, 2,072km bho Bhoston agus 724km bho Chicago. Tha 82,684 duine a’ fuireach anns a’ bhaile. Chaidh Sioux City a stèidheachadh ann an 1854 agus chaidh oilthigh a chur air dòigh an seo ann an 1894.
 
## Daoine Ainmeil
*Alan J Heeger (1936). Ceimigear

## Bailtean Co-cheangailte
* Lake Charles (Louisiana)
* Yamanashi

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Riaghaltas na Stàite
*Riaghaltas Woodbury
*Riaghaltas Phlymouth

Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Iowa
Murfreesboro, Tennessee

‘S e baile mòr ann an ceann a deas nan Stàitean Aonaichte a th’ ann am **Murfreesboro**. Tha e suidhichte aig 186m os cionn ìre na mara, ri taobh na h-aibhne Stones, eadar McMinnville agus La Vergne, air iomall Nashville, anns an stàit Tennessee. Tha am baile 823km air falbh bho Washington, D.C. (Prìomh-bhaile na dùthcha), 2,897km bho Los Angeles, 1,505km bho Bhoston agus 676km bho Chicago. Tha 108,755 duine a’ fuireach anns a’ bhaile. Chaidh Murfreesboro a stèidheachadh ann an 1811, fon ainm Cannonburgh, agus chaidh oilthigh a chur air dòigh an seo ann an 1911.. Tha e suidhichte ann am meadhan na stàite. Bha Murfreesboro na phrìomh-bhaile na Stàite bho 1818 gu ruige 1826.
 
## Daoine Ainmeil
*Seamus Bochanan (1919). Eaconamaiche

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Riaghaltas na Stàite
*Riaghaltas na Sgìre

Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Tennessee
Cleveland, Ohio

‘S e baile mòr ann an ceann a Tuath nan Stàitean Aonaichte a th’ ann an **Cleveland**. Tha e suidhichte aig 185m os cionn ìre na mara, ri taobh Loch Erie agus aig inbhir na h-aibhne Cuyahoga, eadar Lakewood agus Euclid, air iomall Cincinnati, anns an stàit Ohio. Tha am baile 490km air falbh bho Washington, D.C. (Prìomh-bhaile na dùthcha), 3,290km bho Los Angeles, 884km bho Bhoston agus 496km bho Chicago. Tha 396,815 duine a’ fuireach anns a’ bhaile. Chaidh Cleveland a stèidheachadh ann an 1796, agus fhuair e an t-ainm bho Mhoses Cleaveland, a bha os cionn na luchd-sgrùdaidh a stèidhich am baile. Chaidh oilthigh a chur air dòigh an seo ann an 1880. 
 
## Daoine Ainmeil
* William Nunn Lipscomb (1919 – 2011). Ceimigear.
* Hal Holbrook (1925). Actair.
* Burgess Meredith (1907 - 1997). Cleasaiche.

## Bailtean Co-cheangailte
*  Alexandria
*  Bahir Dar
*  Bangalore
*  Brașov
*  Bratislava
*  Cleveland
*  Conakry
*  Fieri
*  Gdańsk
*  Heidenheim
*  Holon
*  Ibadan
*  Klaipėda
*  Lima
*  Ljubljana
*  Miskolc
*  Rouen
*  Segundo Montes
*  Taipei
*  Vicenza
*  Volgograd
*  Maigh Eo an Iar

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas na Stàite
* Riaghaltas na Sgìre

Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Ohio
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Ohio
Roinn-seòrsa:Na Stàitean Aonaichte
Tomás Ó Rathaile

﻿B' e sgoilear nan cànan Ceilteach a bh' ann an **Tomás Proinsias Ó Rathaile** (Lios Tuathail, 11 an t-Samhain 1882 – Ibid 16 an t-Samhain 1953; Beurla: *Thomas Francis O'Rahilly*). Bha e na bhall de Acadamh Ríoga na hÉireann agus bha e gu sònraichte gnìomhach ann an cànanachas eachdraidheil agus rannsachadh nan cànan Goidhealach. Chaochail e ann am Baile Átha Cliath ann an 1953.

## Eachdraidh-bheatha
Rugadh e ann an Lios Tuathail ann an Contae Chiarraí ann an Èirinn agus fhuair e foghlam aig àrd-ìre aig Ollscoil Ríoga na hÉireann. Bha iomadh ollamhachd aige, 's ann an Coláiste na Tríonóide eadar 1919-1929 airson na Gaeilge agus Coláiste na hOllscoile Corcaigh eadar 1929-1935 ann an Corcaigh airson nan cànan Ceilteach agus ann an An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath eadar 1935-1941. Bha e an uairsin na cheannard os cionn Roinn na Ceiltis aig Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath eadar 1942 is 1947.

Dh'fhoillsich e iomadh pàipear is leabhar, a' gabhail a-steach sreath de chruinneachaidhean bàrdachd Ghaeilge eadar 1916 is 1927 no an leabhar *Irish Dialects Past and Present* ann an 1932. Chuir e air bhonn *Gadelica: a Journal of Modern Irish studies* agus bha e na dheasaiche aig an iris *[[Celtica]]* (1946-1950).

## Connspaideachdan
Bha cuid e na beachdan aig Tomás Ó Rathaile gu math connspaideach. Dh'fhoillsich e leabhar air a bheil *Early Irish history and mythology* ann an 1946 agus chuir e nar sùilean gun do rinn muinntir aig an robh cànain Cheiltich tìr-ghabhail ceithir tursan ann an Èirinn, stèidhichte air sgrùdadh nan seann-sgrìobhainnean. Ann an òraid sa bhliadhna 1942, nochd e beachd gun robh dà Naomh Pàdraig ann.

Bha beachdan làidir aig a thaobh suathadh cànain agus dà-chànanachas, gu h-àraidh a thaobh na Gaelg. Thuirt e na leanas ann an *Irish Dialects Past and Present* mar eisimpleir:

:From the beginning of its career as a written language English influence played havoc with its syntax, and it could be said without much exaggeration that some of the Manx that has been printed is merely English disguised in a Manx vocabulary. Manx hardly deserved to live. When a language surrenders itself to foreign idiom, and when all its speakers become bilingual, the penalty is death.'' (td. 121)

Chan eil a' mhòrchuid dhe na daoine a' gabhail ri beachdan mar sin tuilleadh an-diugh ge-tà.

## Teaghlach
'S e sgoilearan a bha na bhràthair is na phiuthar cuideachd. Bha ise, Cecile Ní Rathaile, na sgoilear Ceilteach cuideachd agus dh'fhoillsich i gu sònraichte mu  Tháin Bó Cúailnge. Bha a bhràthair Alfred Ó Rathaile na cheann-suidhe aig Coláiste na hOllscoile Corcaigh agus cuideachd na Teachta Dála (TD) (ball pàrlamaid na h-Èireann) airson Cathair Chorcaigh.

## Tùsan


## Ceanglaichean a-mach
* Pàipearan Thomáis Ó Rathaile
* Fiosrachadh mu shinnsireachd Thomáis Ó Rathaile

Roinn-seòrsa:Cànanaichean
Roinn-seòrsa:Sgoilearan na Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Daoine à Èirinn
Alfonso XIII na Spàinne

Bha e Rìgh na Spàinne bho 1886 gu 1931 a bha ann an **Alfonso XIII** (*Alfonso León Fernando María Jaime Isidro Pascual Antonio de Borbón y Austria-Lorena*; 16 an Cèitean 1886 - 28 an Gearran 1941).  

B' esan mac Alfonso XII, Rìgh na Spàinne agus Maria Christina na h-Ostaire.

## Aistidhean Co-Cheangailte
* Ceannardan na Spàinne

Roinn-seòrsa:Rìghrean na Spàinne
Roinn-seòrsa:Daoine às an Spàinn
Randallstown, Maryland

‘S e baile air an àirde an ear nan Stàitean Aonaichte a th’ ann an **Randallstown**. Tha e suidhichte aig 167m os cionn ìre na mara, eadar Eldersburg agus Lochearn, air iomall Bhaltimore, anns an stàit Maryland. Tha am baile 56km air falbh bho Washington, D.C. (Prìomh-bhaile na dùthcha), 3,709km bho Los Angeles, 586km bho Bhoston agus 956km bho Chicago. Tha  30,870 duine a’ fuireach anns a’ bhaile. Chaochail an Ceimigear Christian B. Anfinsen an seo ann an 1995.
 
## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Riaghaltas na Stàite
*Riaghaltas na Sgìre

Roinn-seòrsa:Bailtean ann am Maryland
A' Mhuir Dhubh

'S e muir air an àirde an ear-dheas na Roinn-Eòrpa a th' anns **a' Mhuir Dhubh** (Bulgàiris: *Черно море*, Cairtbheilis: *შავი ზღვა*, Romànianais: *Marea Neagră*, Ruisis: *Чёрное мо́рe*, Turcais: *Karadeniz*, Ucràinis: *Чорне море*). Tha i suidhichte eadar Àisia agus an Roinn-Eòrpa agus bidh uisgeachan na Mara Duibhe a' sruthadh dhan Mhuir Mharmara tron Bhòsfaras. Tha a' mhuir 1,175km a dh'fhaide. Tha doimhneachd na Mara Duibhe 1,253m thar cheann, ged a tha i mòran nas doimhne ann an corra àite, fiù 's 2,212m. Tha salannachd mheadhanach aice, 22.3psu, no fiù 's 22.33psu air grunnd na mara. Tha luchd-rannsachaidh dhen bheachd gun do chruthaicheadh a' Mhuir Mharmara mu 5600 RC, nuair a bha ìre na mara a' sìor-fhàs an dèidh Linn na Deighe. B' e loch mòr a bh' innte ro làimh. Tha Muir Azov ann an ceann a tuath na Mara Duibhe.

## Bailtean
*Constanța
*Istanbul
*Odesa
*Trabzon
*Varna

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Cruinn-eòlas
Roinn-seòrsa:An Tuirc
Roinn-seòrsa:Muir
Maoilios Caimbeul

'S e bàrd Albannach a tha ann am  **Maoilios Caimbeul**. Tha e a' sgrìobhadh ann an Gàidhlig. Rugadh e air 23 am Màrt 1944 ann an Stafainn san Eilean Sgitheanach.

## Leabhar-chlàr
* *Eileanan* (1980) Glaschu: Oilthigh Ghlaschu
* *Bailtean* (1987)
* *A’ Càradh an Rathaid* (1988)
* *A’ Gabhail Ris* (1994)
* *Saoghal Ùr* (2002)
* *Breac a’ Mhuiltein* (2007)
* *TEAS* (2010)

### Aistean
* 'Ath-Sgrùdadh (15): An Da-rìribh agus Mire na h-Ealain' *Gairm* 156, Am Foghar 1991, d.338-36.

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Bio - Làrach nam Bàrd
* Làrach-lìn aig Maoilios Caimbeul
* Leabharlann Bàrdachd na h-Alba
* Cuairt nam bàrd gu ruige Hallaig

Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean an t-Sabhail
Caimbeul, Maoilios
Pàrtaidh Spùinneadairean na RA

Tha **Pàrtaidh Spùinneadairean na RA** (no cuideachd **Pàrtaidh nan Spùinneadairean**, (Beurla:*Pirate Party UK* (PPUK, Cuimris:*Plaid Môr-leidr DU* 'na phàrtaidh poileataigeach san Rìoghachd Aonaichte. Tha prìomh amasan a' phàrtaidh a' gabhail a-steach ath-leasachadh nan còraichean lethbhreac 's nam peutantan, taic do phrìobhaideachd, nas lugha de choimheadachd on riaghaltas agus o ghnothachas agus làn-taic do shaoirse na cainnte airson a h-uile duine.

Ghabh am pàrtaidh pàirt ann an taghadh ann an 2010 a' chiad turas is 9 tagraichean aige san taghadh choitcheann ann an 2010. Chaidh ceannard làithreach a' phàrtaidh, Andrew Robinson, a thaghadh ro stèidheachadh a' phàrtaidh agus chaidh a dhearbhadh mar cheannard le buill a' phàrtaidh ann an 2010.

## Eachdraidh
Dh'fhàs ùidh ann am Pàrtaidh nan Spùinneadairean air feadh an t-saoghail ri linn cùis-lagha Pirate Bay. 'S e Spùinneadairean na Suaine, an t-àite às an robh Pirate Bay, a choisinn a' chiad bhall pàrlamaid ann an 2009 san taghadh dhan Phàrlamaid Eòrpach. 'S ann sa Ghearmailt agus san Fhraing a thug daoine ùidh ann gu h-àraidh agus chaidh ballrachd sa phàrtaidh am meud. Chaidh Pàrtaidh Spùinneadairean na RA a stèidheachadh mar phàrtaidh greiseag an dèidh an taghaidh dhan Phàrlamaid Eòrpach. agus chaidh a chlàradh gu oifigeach an 30mh dhen Iuchar 2009.

Leig Andrew Robinson dheth a dhreuchd bliadhna an dèidh sin agus chaidh an sgrìobhaiche-ciùil 's òraidiche Laurence "Loz" Kaye a thaghadh 'na àite 26 dhen t-Sultain 2010

## Prìomh phoileasaidhean

Tha trì prìomh phoileasaidhean aig Pàrtaidh Spùinneadairean na RA

* Crìoch a chur air ana-mheud de choimheadas, pròifileadh is lorgachadh de dhaoine leis an riaghaltas agus gnothachasan mòra.
* Dèanamh cinnteach gu bheil làn-saoirse na cainnte aig gach duine agus gu bheil fìor shaoirse aca pàirt is tlachd a ghabhail ann an co-chultar mac an duine.
* Ath-leasachadh nan còraichean-lethbhreac 's nam peutantan gus cead a thoirt do cho-roinneadh fhaidhlichean neo-mhalairteach agus faid nan còraichean-lethbhreac a tha ro fhada a dhèanamh nas giorra agus dèanamh cinnteach nach dèid peutantan a chleachdadh gus casg a chur air tionnsgalachd no a chum prìsean a stiùireadh.

Chaidh iomadh moladh eile a chur air fòraman a' phàrtaidh nuair a bha e 'ga chruthachadh, leithid ath-leasachadh rian nan taghaidhean, cead a thoirt do chainb agus ath-leasachadh Seirbheis Nàiseanta na Slàinte. Chuir am pàrtaidh an cèill gu soilleir gu bheil e a' cur fòcas air na trì prìomh phoileasaidhean aige a dh'aindeoin nam beachdan sin.

## An Taghadh Coitcheann 2010
Sheas naoinear airson a' phàrtaidh san Taghadh Choitcheann ann an 2010 agus fuair e 1,340 bhòt, 's e sin mu 0.34% de dh'iomlan nam bhòtaichean sna roinnean far an robh tagraichean a' seasamh airson a' phàrtaidh.

Chaill gach tagraiche an cuid taisg agus 's ann am Manchester Gorton a fhuair am pàrtaidh an toradh a b' fhearr le 0.62%.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Làrach oifigeach Pàrtaidh Spùinneadairean na Rìoghachd Aonaichte

Roinn-seòrsa:Pàrtaidh Spùinneadairean na RA
*
Ceilt-Ìbeiris

'S e **Ceilt-Ìbeiris** cànan Innd-Eòrpach marbh. Bha e air a bhruidhinn ann am meadhan Iberia, far a bheil An Spàinn an-diugh.

## Eachdraidh
Tha sgrìobhaidhean anns a' Cheilt-Ìbeiris air am faighinn ann am meadhan a' chinn-tìre Iberianaich eadar na h-aibhnichean Duero, Tajo, Júcar, Turia, Martín, agus Ebro. Bha na Ròmanaich a' cur *Celtiberia* air a' cheàrn seo.

## Fuaimneachadh
Tha am fuaimneachadh aig Ceilt-Ìbeiris diofraichte bhon na cànanan Ceilteach mòr-thìreach eile: 's e cànan Q-Ceilteach a bh' innte, ach 's e cànanan P-Cheiltich a bh' anns a' Ghallais, anns an Leapontais, agus anns na cànanan Ceilteach mòr-thìreach eile.

### Atharrachaidhean bhon Phroto-Innd-Eòrpach
* PIE **ō* > Proto-Cheiltis **ā* ann an lidean mì-dheireannach
* PIE **ō* > Proto-Cheiltis **ū* ann an lidean deireannach
* PIE **ē* > Proto-Cheiltis **ī*
* PIE **s* > Ceilt-Ìbeiris **z* eadar fuaimreagan
* PIE **p* > Ceilt-Ìbeiris *Ø aig tòiseach faclan no eadar fuaimreagan
* PIE **kw* > Ceilt-Ìbeiris *ku*
* PIE **d* > Ceilt-Ìbeiris *z* aig deireadh faclan, eadar fuaimreagan, no an dèidh sònaraich agus os cionn fuaimreag
* PIE **t* > Ceilt-Ìbeiris *z* aig deireadh faclan
* PIE **dh* > Ceilt-Ìbeiris *z* eadar fuaimreagan

## Tùsan
* Jordán Cólera, Carlos. *Celtiberian*. *e-Keltoi: Journal of Interdisciplinary Celtic Studies* 6 (2004): 749-850. Eadar-lìon.

Roinn-seòrsa:Cànain Cheilteach an Tìr-mhòir
Roinn-seòrsa:An Spàinn
Gearradh-arm

Is e **Gearradh-arm** samhladh oifigeil na dùthcha, a' bhaile, an duine no na buidhne.

'S e dealbh a tha ann an gearradh-arm is tha earraidean a' cleachdadh blazon, cànan foirmeil, airson gearraidhean-arm a mhìneachadh. Tha cuid de dh'fhaclan Fraingis ann, mar eisimpleir *or* ('òr'), *argent* ('airgead'), *gules* ('dearg') agus *vert* ('uaine').

## Alba
Ann an Alba tha Cùirt Cheann nan Sìth-mhaor a' riaghlaich gearraidhean-arm. 'S e pàirt de shiostam laghail na h-Alba a tha ann, agus mar sin tha Procadair a' Chrùin aig a' chùirt. Tha peantair oifigeil cuideachd.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Cruinn-eòlas
Coral Gables, Florida

‘S e baile faisg air Miami ann an ceann a deas nan Stàitean Aonaichte a th’ ann an **Coral Gables**. Tha e suidhichte aig dìreach 2m os cionn ìre na mara, ri taobh a’ Chuain Siar  1,495km air falbh bho Washington, prìomh-bhaile na dùthcha, 655km bho Thallahassee, prìomh-bhaile na stàite, agus 3,753km bho Los Angeles, air an taobh thall na dùthcha. Tha am baile ann an ceann a deas Florida. Tha 46,780  daoine a’ fuireach anns a’ bhaile. ‘S e daoine le freumhan ann an Aimearaga Laideannach a tha 53.7% dhuibh.  Tug 58.3% dhe na daoine ceum aig an oilthigh. Chaochail an Ceimigear Lars Onsager (1903 – 1976) ann an Coral Gables. Chaidh am baile a stèidheachadh le George Edgar Merrick ann an 1925 agus chaidh oilthigh a chur air dòigh sa bhaile san aon bhliadhna.

## Daoine Ainmeil
*Gail Edwards (1952). Actair.
*Jonathan Vilma (1982). Cluichdeadair Bhall-bhasgaid.

## Bailtean Co-cheangailte
* Aix-en-Provence
* Cartagena de Indias
* El Puerto de Santa María
* Granada
* La Antigua
* Pisa
* Quito

## Iomraidhean


## Ceanglaichean A-mach
*Riaghaltas na Stàite
*Comhairle na Siorramachd

Roinn-seòrsa:Bailtean ann am Florida
Rafael Correa

'S e neach poileataigs às Eacuador a tha ann an **Rafael Correa**. Rugadh e san 6 an Giblean 1963. Tha e na cheann-suidhe na Eacuador an-dràsda.

Roinn-seòrsa:Daoine à Eacuador
Roinn-seòrsa:Poileataigs
2000an

Bha na **2000an** eadar 1999 agus 2010 AC anns an 21mh linn.
*2000
*2001
*2002
*2003
*2004
*2005
*2006
*2007
*2008
*2009

Roinn-seòrsa:Bliadhnaichean
*
Roinn-seòrsa:21mh linn
Mothtan

Tha **mothtain** (cuideachd: **cailleach-stùir**, **clòimh-shìth**) 'nan dosain bheaga de dhuslach a nochdas fo àirneis no ann an oisein nach eil 'gan glanadh gu cunbhalach. 'S e falt, lìon, craiceann marbh, lìontan dhamhan-allaidh agus duslach a bhios annta mar is trice, uaireannan le sgudal aotram 'nam measg agus tha iad 'gan cumail ri chèile le cumhachd dealain stadaigich agus greimeachadh ri chèile air nòs peileige. Chan eil feum ach air aon stùr a' gluasad ri linn oiteige shàmhach rèidh mar thoiseach tòiseachaidh air mothtan.

## Buaidh

Gheibhear mialan-duslaich agus faoighichean eile ann agus tha buaidh aca air criathragan duslaich.

Tha droch bhuaidh aca cuideachd air innealan dealain a chionn 's gun cuir iad bacadh air sruthadh an adhair agus a' teasachadh nan innealan leis a sin.

## Ann an saidheans
Chaidh gintinn nam mothtain a chleachdadh mar mhac-shamhladh air cruinneachadh stuthan fànais ann am planetoidean.

## Cànain eile
Tha iomadh ainm air an nì seo ann an diofar cànain:
*Bavarianais: *Staubhexn* (bana-bhuidseach duslaich)
*Beurla: *Dust bunny* (coineanach duslaich)
*Eadailtis: *Gatti di polvere* (cait fùdair) no *batuffoli di polvere* (buill duslaich)
*Fionnlannais: *Villakoira* no *pölykoira* (cù clòimh)
*Gaeilge: *Cailleach deannaigh* (cailleach duslaich)
*Gearmailtis: *Staubmaus* (luchag duslaich), *Wollmaus* (luchag clòimh), *Lurch* (san Ostair; muir-thìreach)
*Nirribhis: *Hybelkanin* (coineanach dachaigh)
*Seapanais: *ほこりの塊* (hokori no katamari) (bòcan duslaich)
*Suainis: *Dammråtta* (radan duslaich)
*Ungairis: *Porcica* no *Pormacska* (piseag duslaich)

## Tùsan


Roinn-seòrsa:Sgudal
Roinn-seòrsa:Glanadh
Sterling, Illinois

‘S e baile faisg air Chicago ann an ceann a tuath nan Stàitean Aonaichte a th’ ann an **Sterling**. Tha e suidhichte aig 207m os cionn ìre na mara, ri taobh na h-aibhne Rock, 1,119km air falbh bho Washington, prìomh-bhaile na dùthcha, 354km bho St. Louis, agus 2,633km bho Los Angeles, air an taobh thall na dùthcha. Tha am baile air an àirde an iar-thuath Illinois. Tha 15,370  daoine a’ fuireach anns a’ bhaile. ‘S e daoine le freumhan ann an Aimearaga Laideannach a tha 24.2% dhuibh. Tug 12.1% dhe na daoine ceum aig an oilthigh.Chaidh am baile a stèidheachadh le James Sterling ann an 1838 nuair a chuir esan Harrisburg agus Chatham ri chèile.

## Daoine Ainmeil
*Paul J. Flory (1910 –1985). Ceimigear.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean A-mach
*Riaghaltas na Stàite
*Comhairle na Siorramachd

Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Illinois
Possum Trot, Kentucky

‘S e clachan beag ann an cridhe nan Stàitean Aonaichte a th’ ann am **Possum Trot**. Tha e suidhichte air an rathad 62, eadar Paducah agus Calvert City, aig 103m os cionn ìre na mara, anns an stàit Kentucky, air iomall Reidland, anns an sgìre Jackson Purchase. Tha am baile 1,020km air falbh bho Washington, D.C. (Prìomh-bhaile na dùthcha), 1,313km bho Eabhraig Nuadh, 2,706km bho Los Angeles, 542km bho Chicago agus 238km bho St. Louis. 

## Daoine Ainmeil
*Robert Grubbs: (1942) Ceimigear.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas na Stàite
* Riaghaltas na Sgìre

Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Kentucky
Salem, Jersey Nuadh

‘S e baile beag air an àirde an iar nan Stàitean Aonaichte a th’ ann an **Salem**. Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1693 faisg air Fort Nya Elfsborg, agus tha e suidhichte aig 7m os cionn ìre na mara, anns an stàit Jersey Nuadh, air iomall Philadelphia. Tha am baile 155km air falbh bho Washington, D.C. (Prìomh-bhaile na dùthcha), 177km bho Eabhraig Nuadh, 3,820km bho Los Angeles, 1,056km bho Chicago agus 1,274km bho St. Louis. Tha 5,146  duine a' fuireach anns a’ bhaile. Chaochail an Ceimigear Charles J. Pedersen an seo ann an 1989. 

## Daoine Ainmeil
*John Sweat Rock: (1825 – 1866) A’ chiad dhotair is a’ chiad fhear-lagha dubh sna Stàitean Aonaichte.
*John M. Chowning: (1934) Ceòladair.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas na Stàite
* Riaghaltas na Sgìre

Roinn-seòrsa:Bailtean anns na Stàitean Aonaichte