open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cluj (Siorrachd)

'S e roinn (Romàinis: *[[Județ]]*) air an àirde an iar-thuath Romàinia a th' ann an **Cluj** (IPA: *kluʒ*, Gearmailtis: *Klausenburg*, Ungairis: *Kolozs*). Tha e suidhichte eadar Mureș, Alba, Bihor, Sălaj agus Bistrița-Năsăud. 'S e Cluj fhein a th' ann prìomh-bhaile na roinne. Thathar dhen bheachd gur ann à *Castrum Clus* (Gàidhlig: Caisteal Fosgailte) ann an Laideann a tha an t-ainm Cluj. 'S e Cluj an 12mh roinn as motha na dùthcha a thaobh fharsaingeachd agus an 4mh a thaobh àireimh-shluaigh.

## Eachdraidh

## Daoine Ainmeil
*Mata Corvinus (1443 - 1490)
*Miklós Bánffy (1873 - 1950)
*Ádám Bodor (1968)
*László Tőkés (1952)

## Cinnidheachd
*Romàinianaich – 79.38%
*Ungairianaich – 17.40%
*Romani – 2.82%
*Eile - 0.40%

## Creideamhan
*Ortodogsaich Romàinianach – 72.25%
*Pròsdanachas – 12.35%;
*Caitligich – 7.95% (Dòigh na Ròimhe – 3.68%; Dòigh Ghreugach – 4.27%)
*Caingisich – 2,86%;
*Baistich – 1.02%;
*Unatairianaich – 1.16%;
*Eile - 2.43%

## Bailtean as Motha
Tha ainm aig a h-uile baile ann an Ungairis agus ann an Gearmailtis (agus Hayeren!) aig mòran dhuibh o chionn 's gu robh coimhearsnachdan làidir ann ron a' Chogadh Mhòr agus àm Dej/Ceaușescu far an robh na cànain seo gam bruidhinn.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean A-mach
*Bòrd Stiùireadh na Roinne
*Mapa na Roinne

Roinn-seòrsa:Romàinia
Roinn-seòrsa:An Roinn-Eòrpa
Roinn-seòrsa:An Ungair
Bòron

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann am **bòron** le samhla B agus àireamh atamach 5.

Tha an cor ogsaidicheadh III as cudromaiche san ceimigeachd de bhòron, mar eisimpleir ann an searbhag bhòraig (B(OH)3) agus salann-tàthaidh (Na2B4O7), na co-thàthaidhean de bhòron as cudromaiche.

Tha dà iosatòp nàdarra is seasmhach de bhòron, 10B agus 11B.

## Taisgealadh

Ann an 1808, theasaich Humphry Davy ann an Lunnainn agus Joseph Louis Gay-Lussac is Louis Jacques Thénard anns an Fhraing searbhag bhòrasaig le potasium agus chinneasaich e bòron.

Ann an 1909 chinneasaich Ezekiel Weintraub bòron fìor-ghlan.

## Cleachdadh
Tha bòron ga chleachdadh ann an glainne-shnàithlichean agus ann an gloine. Cleachdar glainne bòrosileacaid, le ainm-brannd Pyrex, ann an cidseanan agus deuchainn-lannan. Is urrainn don ghlainne seo sgailcean teasach a bhacadh.

Cleachdar bòron mar shalann-tàthaidh ann an stuth-nighe agus 's e loit-leigheas is puinnsean meanbh-fhrìdean a tha ann an searbhag bhòraig.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Neo-mheatailtean
Ruadh Stac Mòr

'S e beinn  ann an Achadh an Iasgair air a’ Ghàidhealtachd a th’ ann an **Ruadh Stac Mòr**. Tha e suidhichte ann an àite glè iomallach eadar Dùn Dòmhnaill agus Loch Ma-ruibhe air taobh an iar de Ghleann na Muice. Tha e 918m de dh'àirde, agus 's e Beinn Rothaich a th' ann. 

Mar as trice bithear ga streap bhon bhothan aig Seanbhail, far am bi a' mhòr-chuid de dhaoine a' cur seachad na h-oidhche roimhe agus às dèidh. Dh'fhaodadh a streap bho Ghleann na Muice Beag agus a dhìreadh bhon ear-thuath air neo dol timcheall air a' bheinn an toiseach agus dìreadh bhon iar-dheas. Dh'fhaodadh a cheangal leis a' Mhaighdinn. Dh'fhaodadh a ceangal fiù 's leis na beanntan air taobh eile a' ghlinne, Mullach Coire Mhic Fhearchair, Sgùrr Bàn agus Beinn a' Chlaidheimh, agus canar *The Fisherfield Six* ris a' chuairt fhada seo.

Bhon mhullach gheibhear seallaidhean air leth air Achadh an Iasgair, Slioch, Loch Ma Ruibhe, Fionn Loch, Loch Iù, An Teallach agus Na Fanaichean. 

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

*Ruadh Stac Mòr air Munromagic

Roinn-seòrsa:Beanntan Rothaich
Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Niall O'Gallagher

'S e neach-naidheachd, eadar-theangaire agus bàrd a th' ann an **Niall O'Gallagher** (1981). Tha e ag obair mar neach-naidheachd poileataigeach airson BBC Alba. 

## Foghlam
Fhuair e foghlam ann an Oilthigh Ghlaschu, far an do dh'ionnsaich e Gàidhlig. Rinn e ceum MA (le Urram) ann an litreachas Beurla agus Albannach. Tha an tràchdas PhD aige a' sgrùdadh nobhailean Alasdair Gray. Bha e na neach-teagaisg ann an Oilthigh Ghlaschu bho 1999 gu 2007.  

## Bàrdachd
Ann an 2009, fhuair Niall O'Gallagher duais bho Chomhairle nan Leabhraichean airson sgrìobhadairean ùra. Ann an 2011, ghabh e pàirt ann an Cuairt nam Bàrd ann an Èirinn. Chaidh a' chiad leabhar aige, *Beatha Ùr*, fhoillseachadh ann an 2013 le CLÀR. Bhon uair sin, tha dà leabhar eile air nochdadh: Suain nan Trì Latha (2016) agus Fo Bhlàth (2020). Tha e air a bhith ag eadar-theangachadh bàrdachd Chrìsdein MhicIlleBhàin gu Beurla, mar eisimpleir an dàn fada "Ceum air Cheum".  
* "Corp-criadhach" 
* "Duilleag" 
* "Na Cluinneam Nach Eil Subh-Làir..." 
* "Treànaichean" 

Chaidh e na chiad Bàrd Baile Ghlaschu ann an 2019.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-muigh

* Blog Poileataigeach Niall 
* Scottish Poetry Library: Niall O'Gallagher
* Lèirmheas air ''Beatha Ùr'' le Aonghas MacNeacail (Beurla)
* Lèirmheas air ''Beatha Ùr'' le Raghnall MacIlleDhuibh (Gàidhlig)

Niall O'Gallagher
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig
Làmh-sgrìobhainnean Dvůr Králové agus Zelená Hora

'S e làmh-sgrìobhainnean Seiceach a th' ann an ***Làmh-sgrìobhainnn Dvůr Králové*** agus ann an ***Làmh-sgrìobhainn Zelená Hora*** (*Rukopis Královédvorský a Zelenohorský* ann an Seicis). Bhathar den bheachd gum b’ e cruinneachaidhean de sheann bàrdachd Shlàbhais a bh’ annta, ach anns an latha an-diugh, thathar den bheachd gur e meall-sgrìobhaidheann a th' annta. Tha connspaid mhòr air a bhith ann a thaobh ùghdarralas nan làmh-sgrìobhainnean, gu math coltach ri connspaid mu bàrdachd Oisein ann an Alba. Thug bàrdachd Oisein buaidh mhòr air an dà làmh-sgrìobhainn seo. Bha an dà làmh-sgrìobhainn anabarrach cudromach anns a' chultar Seiceach ann an 19mh linn. 

## Làmh-sgrìobhainn Dvůr Králové
Chaidh an làmh-sgrìobhainn a lorg ann an Dvůr Králové (baile mòr a tha a-nis ann an ceann an ear Poblachd na Seice, ann an 19mh linn ann an Ìompaireachd Ostaireach-Ungaireach), ann an stìoball na h-eaglaise air 16mh latha den t-Sultain 1817. Bha 14 dàin ann: 6 duain-mhòra ("Oldřich", "Beneš Heřmanóv", "Jaroslav", "Čestmír a Vlaslav", "Ludiše a Lubor", "Záboj") agus 8 dàin eile ("Zbyhoň", "Jelen", "Kytice", "Jahody", "Róže", "Žezhulice", "Opuštěná", "Skřivánek"). An toiseach, bhathar ag ràdh gun deach na dàin a sgrìobhadh ann an 13mh linn, ach anns an latha an-diugh thathar den bheachd gur e meall-sgrìobhainn a th' ann a chaidh sgrìobhadh le fear Václav Hanka ann an 19mh linn. 

## Làmh-sgrìobhainn Zelená Hora
Chaidh an làmh-sgrìobhainn a lorg aig a' chaisteal ann an Zelená Hora (baile ann an ceann an iar Poblachd na Seice, ann an 19mh linn ann an Ìompaireachd Ostaireach-Ungaireach) ann an 1817. Tha dà dhàn ann: *Sněmy* agus *Libušin soud* (Breitheanas Libuše). An toiseach, bhathar ag ràdh gun deach na dàin a sgrìobhadh ann an 9mh no 10mh linn, ach anns an latha an-diugh thathar den bheachd gur e meall-sgrìobhainn a th' ann a chaidh sgrìobhadh le fear Josef Linda. Tha an stòiridh mu dheidhinn bana-phrionnsa Libuše a' nochdadh ann an tùsan eile cuideachd. Sgrìobh an co-ghleusaiche ainmeil Seiceach, Bedřich Smetana, opara Romansach leis an ainm *Libuše*.
Roinn-seòrsa:An t-Seic
Beirilium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann am **beirilium** le samhla **Be** agus àireamh atamach 4.

'S e meatailt talmhaidh alcaileach a tha ann. Tha am feartan coltach ri na feartan de magnesium, ach tha e puinnseanach agus mar sin tha duslach beirilium glè chunnartach.

Chan eil ach aon iosatòp seasmhach aig beirilium, 9Be.

## Taisgealadh
Ann an 1798 dhearbhaich Louis Nicolas Vauquelin gum bu eileamaid ùr a bha ann am beirilium. Dh'ainmicheadh e *glucine* o chionn 's gun robh corra co-thàthadh de bheirilium milis.

Ann an 1828 rinn Friedrich Wöhler agus Antoine Bussy beirilium fìor-ghlan nuair a rinn iad an iom-obrachadh potasium le beirilium clòraid. Dh'ainmich Wöhler e beirilium air an clach-lèig beiril.

## Cleachdadh
Tha beirilium ga chleachdadh mar aloidhean beirilium ann an saidealan is soithichean-adhair.
Tha i cuideachd ga chleachdadh ann an readhactaran niùclasach airson an sruth niutronach a smachdachadh.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meatailt
Sălaj (Siorrachd)

'S e roinn (Romàinis: *[[Județ]]*) ann an ceann a tuath Romàinia a th' ann an **Sălaj** (IPA: *səˈlaʒ*, Gearmailtis: *Zillenmarkt*, Ungairis *Szilágy*). Tha e suidhichte eadar Cluj, Satu Mare,  Bihor agus Maramureş. 'S e Zalău a th' ann prìomh-bhaile na roinne. 'S e Sălaj an 38mh roinn as motha na dùthcha a thaobh fharsaingeachd agus an 39mh a thaobh àireimh-shluaigh.

## Eachdraidh
'S ann gu math connspaideach 's a tha freumhan an ainm Sălaj. Tha cuid ag ràdh gur ann à Laideann *Silva* (Gàidhlig: Coille) a tha e, fhad 's a tha feadhainn eile dhen bheachd gun tàinig e à Dacais *zilai* (Gàidhlig: Fìon dearg). Chaidh an roinn a stèidheachadh ann an 1876 nuair a dh'aonadh Kraszna agus  Közép-Szolnok. Bhuineadh Sălaj, mar iomadh roinn eile air an àirde iar-thuath Romàinia, dhan Ostair-Ungaire ron a' A' Chogaidh Mhòir. Chaill An Ungair Sălaj ann an 1920.

## Cinnidheachd
*Romàinianaich – 71.23%
*Ungairianaich – 23.04%
*Romani – 5.05%
*Eile - 0.68%

## Creideamhan
*Ortodogsaich Romàinianach – 66.56%
*Pròsdanachas – 19.53%;
*Caitligich – 5.32% (Dòigh na Ròimhe - 2.56% - Dòigh Ghreugach - 2.76%)
*Caingisich – 3.44%;
*Baistich – 3.28%;
*Eile - 1.83%

## Bailtean as Motha
Tha ainm aig a h-uile baile ann an Ungairis agus ann an Gearmailtis aig mòran dhuibh o chionn 's gu robh coimhearsnachdan làidir ann ron a' Chogadh Mhòr agus àm Dej/Ceaușescu far an robh na cànain seo gam bruidhinn.

## Daoine Ainmeil
*Endre Ady (1877 – 1919) Bàrd
*Dacian Cioloș (1969)

## Iomraidhean


## Ceanglaichean A-mach
*Bòrd Stiùireadh na Roinne
*Mapa na Roinne

Roinn-seòrsa:Romàinia
Roinn-seòrsa:An Roinn-Eòrpa
Roinn-seòrsa:An Ungair
Ruibidium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **ruibidium** le samhla **Rb** agus àireamh atamach 37.

Tha na feartan ruibidium coltach ri potasium agus sodium. 'S e meatailt alcalaidh a tha ann.

## Taisgealadh
Ann an 1861 lorg ceimigearean Gearmailteach Robert Bunsen is Gustav Kirchhoff rubidium nuair a mion-sgrùd iad speactram eimisein an lepidolait.
Tha an t-ainm a' dol à Laidinneach *rubidius*, dè tha a' ciallachadh "dorch-dhearg".

## Cleachdadh
Tha corra cloc atamach a' cleachdadh ataman ruibidium.

## Iomraidh
Erwin Schrödinger

B' e fiosagaiche Ostaireach a bha ann an **Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger**. Fhuair e dotaireachd às an Oilthigh Vienna ann an 1910 agus an *Habilitation* aige ann an 1914. B' e aon de na stèidheadairean na meacanaigs cuantamach a tha ann agus fhuair e còmhla ri Paul Dirac ann an 1933 an Duais Nobel ann am Fiosaigs airson an taisgealadh dreachan ùr na teòiridh atamach. Tha e ainmeil ann an cultar fèillmhor airson An Cat Schrödinger, deuchainn smuaine.
## Beatha phearsanta
Bha e pòsta aig Annie Bertel ach fhuair e nighean còmhla ri Hildegunde March, a' bhean aig Arthur March, a charaid agus co-làimhiche. Bha Annie ann an càirdeas aig Hermann Weyl, fiosagaiche eile.
## Iomraidhean


## Dealbhan

Faidhle:Schroedinger Cube.jpg|Ciùb Schrödinger
Faidhle:Schrödinger cat.png|Cat Schrödinger
Faidhle:Wigner function of a Schrödinger cat state.gif|*Cat state* (foincsean Wigner)


Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann am Fiosaigs
Roinn-seòrsa:Luchd-saidheans
Roinn-seòrsa:Daoine às an Ostair
Alba (Siorrachd)

'S e roinn (Romàinis: *[[Județ]]*) ann an cridhe Romàinia a th' ann an **Alba** (IPA: *alba*, Gearmailtis: *Karlsburg*/*Weissenburg* Ungairis: *Fehér*). Tha e suidhichte eadar Arad, Bihor, Cluj, Hunedoara, Sibiu agus Mureș. 'S e Alba Iulia a th' ann prìomh-bhaile na roinne. Thathar dhen bheachd gur ann à *Castrum Apulum* ann an Laideann a tha an t-ainm Alba. 'S e Alba an 16mh roinn as motha na dùthcha a thaobh fharsaingeachd agus an 29mh a thaobh àireimh-shluaigh. Tha *alba*, *fehér* agus *weiss* uile a' ciallachadh *geal*.

## Eachdraidh

## Daoine ainmeil
*Flóra Sass (1841 - 1916)
*Löb Carlburg (1776 - 1835)
*Avram Iancu (1824 - 1872)

## Cinnidheachd
*Romàinianaich – 90.41%
*Ungairianaich – 5.40%
*Romani – 3.73%
*Eile - 0.46%

## Creideamhan
*Ortodogsaich Romàinianach – 86.16%
*Pròsdanachas – 3.86%;
*Caitligich – 5.46% (Dòigh na Ròimhe – 1.86%; Dòigh Ghreugach – 3.60%)
*Caingisich – 1.86%;
*Baistich – 1.08%;
*Eile – 1.58%;

## Bailtean as Motha
Tha ainm aig a h-uile baile ann an Ungairis agus ann an Gearmailtis aig mòran dhuibh o chionn 's gu robh coimhearsnachdan làidir ann ron a' Chogadh Mhòr agus àm Dej/Ceaușescu far an robh na cànain seo gam bruidhinn.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean A-mach
*Bòrd Stiùireadh na Roinne
*Mapa na Roinne

Roinn-seòrsa:Romàinia
Roinn-seòrsa:An Roinn-Eòrpa
Comunn Sgitheanach Ghlaschu

Chaidh **Comunn Sgitheanach Ghlaschu** (Beurla *The Glasgow Skye Association*) a stèidheachadh air 21 an Giblean 1865 son Sgitheanaich a bha air tighinn gu baile mór Ghlaschu a chuideachadh agus àite a thoirt dhaibh far am faodadh iad cruinneachadh.

## Ceanglaichean a-mach
* Làrach-lìn oifigeil
* Eachdraidh 1865-1965 *(.pdf)*
* BBC: Naidheachdan: 2015-04-23: 150 bliadhna den Chomann Sgitheanach *(le bhideo)*

Roinn-seòrsa:Buidhnean
Roinn-seòrsa:An t-Eilean Sgitheanach
Caidreachas Croitearachd na h-Alba

Tha **Caidreachas Croitearachd na h-Alba** (Beurla *Scottish Crofting Federation*) ’na companaidh carthanais agus ’na bhuidheann a tha neo-eisimeileach bhon Riaghaltais.  An t-amas a th’ aige, ’s e còirichean, beò-shlàint agus dualchas nan croitearan agus nan coimhearsnachdan croitearachd a gléidheadh agus a neartachadh.

Roimhe seo, b’ e *Bunait Croitearachd na h-Alba* (Beurla: *Scottish Crofting Foundation*) a b’ ainm dhan bhuidheann, agus roimhe sin *Aonadh nan Croitearan* (Beurla: *Scottish Crofters Union*).  Tha a’ phrìomh-oifis aige a-nis ann an Caol Loch Aillse; fad iomadh bliadhna bha i 13km air falbh anns an Àth Leathann san Eilean Sgitheanach.

## Ceanglaichean a-mach
* Caidreachas Croitearachd na h-Alba ... duilleagan Gàidhlig
* BBC Naidheachdan 2016-05-06: Caidreachas gun earbsa sa Choimisean

Roinn-seòrsa:Croitearachd
Roinn-seòrsa:Buidhnean ann an Alba
Neon

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **neon** le samhla **Ne** agus àireamh atamach 10.

'S e gas uasal a tha ann. Chan eil co-thàthaidhean de neon ann.

## Taisgealadh
Ann an 1898 lorg William Ramsay agus Morris Travers nuair a mheilich iad adhar gus an rach e na lionn agus an-sin theasaich iad e. Dheataich na gasan aon is aon. B' e an còigeamh ghas anns a sreath-leanmhainn a bha ann neon.

## Cleachdadh
Tha solais neon agus leusairean helium−neon a' cleachdadh neon.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Gasan uasal
Suceava (Siorrachd)

'S e roinn (Romàinis: *[[Județ]]*) ann an ceann a tuath Romàinia a th' ann an **Suceava** (IPA: *suˈt͡ʃe̯ava*, Gearmailtis: *Suczawa*, Ungairis *Szucsáva*, Ucràinis: *Сучава*). Tha e suidhichte eadar Botoșani, Maramureș, Bistrița-Năsăud, Harghita, Iaşi, Neamț agus Mureș. 'S e Suceava fhèin a th' ann prìomh-bhaile na roinne. 'S e Suceava an dàrna roinn as motha na dùthcha a thaobh fharsaingeachd agus an 8mh a thaobh àireimh-shluaigh.

## Eachdraidh
Thathar dhen bheachd gur ann às an Urgainis *szűcs* (Gàidhlig: craiceann caorach) agus an dùnadh slabho-ròmainis -*eava* tha ainm na roinne. O chionn fhada bhuineadh Suceava do Bhukovina, a bharrachd air corra baile ann an ceann a deas na roinne a bhuineadh do Transsilvania. Tha Bukovina a-nis air a sgaradh eadar Romàinia agus An Ùcrain.

## Daoine ainmeil
*Norman Manea (1936)

## Cinnidheachd
*Romàinianaich – 96.30%
*Romani – 1.33%
*Ùcrainianich – 1.23%
*Eile - 1.14%

## Creideamhan
*Ortodogsaich Romàinianach – 88.38%
*Caitligich – 1.24% Dòigh Ghreugach)
*Caingisich – 6.29%;
*Eile – 4.14%;

## Bailtean as Motha
Tha ainm aig iomadh baileann an Ungairis agus ann an Gearmailtis anns an roinn seo o chionn 's gu robh coimhearsnachdan làidir ann ron a' Chogadh Mhòr agus àm Dej/Ceaușescu far an robh na cànain seo gam bruidhinn.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean A-mach
*Bòrd Stiùireadh na Roinne
*Mapa na Roinne

Roinn-seòrsa:Romàinia
Roinn-seòrsa:An Roinn-Eòrpa
Daibhidh Walker

ʼS e cleasaiche a tha ann an **Daibhidh Walker** no **Daibhidh Mac an Fhùcadair** (Beurla: *David Walker*).  Buinidh Daibhidh do dhʼ Uibhist a Deas agus rinn e trèanadh teatair ann an Sabhal Mòr Ostaig.  Bhon uair sin tha e air a bhith ag obair grunn bhliadhnaichean ann an Teatar Telebhisean, Réidio agus Film.  Am measg nan nithean cliùiteach a rinn e bha:
* Teatar - *Nach Fuar am Poll*; *MacBheatha*; *We Have Won the Land*; *[[Sequamur (dealbh-chluich)|Sequamur]]*.
* Telebhisean - *Outlander*; *Gaol@Gael*; *Bannan*.
* Réidio - *The Black House*; *Rough Magik*; *The Apple Tree*; *Freefalling*.
* Film - *[[Seachd]]*.

## Ceanglaichean a-mach
* Internet Movie Database: Daibhidh Walker
* Equity: Daibhidh Walker
* BBC Radio nan Gàidheal: Mac'ille Mhìcheil: 2011-09-09: Daibhidh Walker

Roinn-seòrsa:Cleasaichean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig
Walker, Daibhidh
Seumas MacThòmais

B' e bàrd agus maighstir-sgoile a bh' ann an **Seumas MacThòmais** (1888-1971). B' esan athair Ruaraidh MhicThòmais.   

## Beatha
Rugadh Seumas MacThòmais ann an Tunga, Leòdhas, ann an 1888. Ann an 1916, phòs e Christina Nic a'  Ghobhainn (Tìneag Aonghais Alasdair) à Ceòs. B' esan a' chiad duine a choisinn Crùn a' Bhàird aig a' Mhòd Nàiseanta ann an 1923 ann an Inbhir Nis. Bha e a' teagaisg Gàidhlig ann an Sgoil MacNeacail, Steòrnabhagh, is as dèidh sin, bha e na mhaighstir-sgoile ann am Pabail (1922-1953). Rinn e obair chudromach a thaobh teagaisg na Gàidhlig ann an àrd-sgoiltean.    

## Bàrdachd
* *Am Fasgnadh: Gaelic Poems with some English Translations. *Sruighlea: ***<nowiki/>***1953. 
Nochd bàrdachd MhicThòmais ann an *[[Gairm]]* agus anns na h-irisean aig Ruaraidh Arascain is Mhàirr, *Guth na Bliadhna* agus *An Ròsarnach*.  

## Obair Deasachaidh
* *An Dìleab. Gaelic Verse for Advanced Divisions and Intermediate Classes*. Edited by James Thomson, M.A. (Bayble, Lewis). An Comunn Gàidhealach: c. 1932.
* *Eilean Fraoich*. Co-dheasaiche. Steòrnabhagh: Comunn Gàidhealach Leòdhais, 1938.
* *An Gàidheal* (iris). Neach-deasachaidh eadar 1958 is 1962. 

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-muigh
* 'Seumas MacThòmais,' ''Pròiseact Arascain'' (Oilthigh Ghlaschu)
* Bàird eadar dàimh le Aonghas MacNeacail

Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Fluarain

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann am **fluarain** le samhla **F** agus àireamh atamach 9. 'S e haloidean agus gas glè iom-obrachail a tha ann.

## Taisgealadh
Ann an 1886 leth-oirich Henri Moissan fluarain nuair a chuir e sruth dealan tro eadar-sgaoileadh potasium fluaraid agus haidridean fluaraid. Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Ceimigeachd.

## Cleachdadh
Tha fluaraidean ann an solar-uisge a' dìon na fiaclan an aghaidh grodadh. Cleachdar fluarain cuideachd ann am mathachadh uranium, gnìomhachas-saothrachaidh stàilinn agus cleachdar co-thàthaidhean fhàs-bheartach fluarain ann an innealan-fionnarachaidh.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Haloideanan
Mary Jane Kelly

Tha **Mary Jane Kelly** (c. 1863 – 9 November 1888), air chantainn ri **Marie Jeanette Kelly**, "Fair Emma", "Ginger" agus "Black Mary", air chreidsinn am bitheantas a bhith 'na h-ìobairteach deireannach an dearg-sreath-mhortaire dì-ainmaichte Seoc an Reubainnear, a mharbh agus chonablaich iomadaidh mnathan anns a' cheàrn Whitechapel an Lunnainn as an deireadh an Lùnasdal ris an tòiseachadh na Samhna, 1888. Bha i gu tuairmseach 25 bliadhnaichean a dh'aois agus a' còmhnaidh am bochdainn aig an àm a bàis. Thuairmsich na h-aithrisean an uair sin a h-àirde aig 5 troighean agus 7 òirlich (1.70 meatairean). Tha an dath a fuilt beagan neo-chinnteach mar ciallaichidh a frith-ainmean iomadach.

Tha an dath a fuilt air a bhith air aithris gu h-iomadach cho bàn no ruadh agus b'urrainn do "Black Mary" (*Màiri Dhubh*) chiallachadh gun robh i chiar. Bha air an dath a sùilean aithris cho gorma. 'Na fhèin-eachdraidh, thagair an lorg-poileas Walter Dew gun do dh'aithnich e Kelly gu math le lèirsinn agus thug e iomradh air cho "glè tharraingeach" agus "'na nighean bhreagha, thiugh". Their e gun do chuir i uimpe aparan glan geal ach nach do chuir i ad oirre fhèin a-riamh. Dh'aithris Sir Melville Macnaghten an Metropolitan Police Force, nach cunnaic i gu dìreach a-riamh, gun aithnicheadh i airson a "tarrangan suimeile pearsanta" leis na bun-tomhasan an uair sin. Thug an *Daily Telegraph* de 10 an t-Samhain 1888 iomradh oirre cho "àrd, tana, bàn, snuaidh òig, agus choltais tharraingich". Thuirteadh i a bhith fileanta sa' Chuimris.

## Bibliography
* Begg, Paul (2006). *Jack the Ripper: The Facts*. Anova Books. ISBN 1-86105-687-7
* Cullen, Tom (1965). *Autumn of Terror*. London: The Bodley Head.
* Evans, Stewart P.; Rumbelow, Donald (2006). *Jack the Ripper: Scotland Yard Investigates*. Stroud, Gloucestershire: Sutton Publishing. ISBN 0-7509-4228-2
* Evans, Stewart P.; Skinner, Keith (2000). *The Ultimate Jack the Ripper Sourcebook: An Illustrated Encyclopedia*. London: Constable and Robinson. ISBN 1-84119-225-2
* Fido, Martin (1987), *The Crimes, Detection and Death of Jack the Ripper*, London: Weidenfeld and Nicolson, ISBN 0-297-79136-2
* Marriott, Trevor (2005). *Jack the Ripper: The 21st Century Investigation*. London: John Blake. ISBN 1-84454-103-7
* Rumbelow, Donald (2004). *The Complete Jack the Ripper: Fully Revised and Updated*. London: Penguin Books. ISBN 0-14-017395-1
* Whitehead, Mark; Rivett, Miriam (2006). *Jack the Ripper*. Harpenden, Hertfordshire: Pocket Essentials. ISBN 978-1-904048-69-5
* Wilson, Colin; Odell, Robin (1987) *Jack the Ripper: Summing Up and Verdict*. Bantam Press. ISBN 0-593-01020-5

## External links
* Casebook: Jack the Ripper
* The Times, 10 November 1888 – Times Archive, TimesOnline

## Iomraidhean
Còmhlan Ciùil Gàidhlig

San fhicheadamh linn, chaidh iomadh còmhlan ciùil a steidheachadh aig an robh Gàidhlig, agus aig an robh ùidh ann an Gàidhlig a leasachadh. Faic:

* The Macdonald Sisters

* Na h-Òganaich

* Mac-Talla

* Runrig

* Capercaillie (còmhlan)

* Cliar

Roinn-seòrsa:Còmhlanan-ciùil
Clòrain

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **clòrain** le samhla **Cl** agus àireamh atamach 17.

'S e haloidean agus gas puinnseanach a th' ann.

## Taisgealadh
Ann an 1774 rinn Carl Wilhelm Scheele clòrain anns an iom-obrachaidh pairolusait (MnO2) agus searbhag haidroclòraig. Ach smaoinich Scheele gur e ogsaid a bh' ann. Ann an 1810 dhearbhaich Humphry Davy gur e eileamaid a bha anns an t-susbaint, agus thug e an t-ainm *chlorine* dhi.

## Cleachdadh
Chleachd a' Ghearmailt clòrain mar arm ceimigeach anns a' Chogadh Mòr. Cleachdar i an-dràsta ann an amaran-snàimh mar dhì-ghalarach.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Haloideanan
Magnesium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann am **magnesium** le samhla **Mg** agus àireamh atomach 12.

'S e meatailt talmhaidh alcaileach le feartan coltach ri na feartan sodium is potasium a tha ann.

## Taisgealadh
Ann an 1808 rinn Humphry Davy magnesium fìor-ghlan nuair a chuir e sruth dealain tro mheasgachadh magnesium ogsaid agus mearcair ogsaid (HgO).

## Cleachdadh
Tha ceimigear fàs-bheairteach a' cleachdadh magnesium ann an co-thàthaidhean Grignard. Tha co-thàthaidhean Grignard cuideachail airson ataman carbon a cheangal.

Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meatailt
Fosfaras

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann am **fosfaras**, no **fosfor**, no **sionn** le samhla **P** agus àireamh atamach 15.

'S e neo-mheatailt a tha ann.

## Taisgealadh

Ann an 1669, lorg Hennig Brand fosfaras nuair a rinn e grùdaireachd le mùn.

## Cleachdadh

Tha maidsichean a' cleachdadh fosfaras a chionn 's gu bheil e a losgadh le lasair soilleir.
'S e arm mì-laghail a tha ann fosfaras geal.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Neo-mheatailtean
Dail bho Dheas

'S e baile ann an Leòdhas ann an Nis a th' ann an **Dail bho Dheas** (South Dell ann am Beurla). 

## Daoine ainmeil à Dail bho Dheas
* Tormod Caimbeul (Tormod a' Bhocsair), sgrìobhadair Gàidhlig
* Alasdair Caimbeul (Alasdair a' Bhocsair), sgrìobhadair Gàidhlig

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Eilean Leòdhais
Mealdruim

'S e baile ann an ear-thuath na h-Alba a tha ann am **Mealdruim**  (Beurla: *Oldmeldrum*). 

Tha e ann an Comhairle Shiorrachd Obar Dheathain (Siorrachd Obar Dheathain ro 1975). Tha e mu 18 mìltean (29 km) san àird a tuath air Obar Dheathain. 

Ann an 2001 bha 2,003 duine a' fuireach an seo. 

## Eachdraidh
B’ e blàr sin air cnoc Bharraigh eadar Raibeart I na h-Alba agus John Comyn, Iarla Bhuchanach a bh’ ann am Blàr Inbhir Uaraidh. Thachair am blàr an Cèitean 1308.  An àite seasamh, theich Comyn leis ceatharna dhaoine aige agus chaidh am blàr le Raibeart. 

## Giùlan
Tha e na laighe air an A920.

## Àitichean
* Taigh-Staile Glen Garioch
* Tursachan Sheldon
* Oldmeldrum Golf Course

## Daoine ainmeil
* William Rosyth (1737-184), luibheanach
* Sir Patrick Manson (1844-1922), dotair, “athair” ri leigheas tropaigeach
* Douglas Scott Falconer (1913-2004), neach-gintinneachd

## Iomraidhean


## Dealbhan

Hill_of_Barra_Fort_-_geograph.org.uk_-_671088.jpg| Cnoc Bharraigh
Oldmeldrum_-_the_birthplace_of_Sir_Patrick_Manson_-_geograph.org.uk_-_176462.jpg|Taigh àraich Sir Patrick Manson
Sheldon_Stone_Circle_-_geograph.org.uk_-_257888.jpg|Tursachan Sheldon


## Ceanglaichean a-mach

*Taigh-staile Glen Garioch

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Siorrachd Obar Dheathain
Roinn-seòrsa:Comhairle Shiorrachd Obar Dheathain
The Poozies

'S e còmhlan-ciùil a th' anns na **Poozies**.

Anns a' chòmhlan an-dràsta, is iad:
* Sally Barker, Giotàr, seinn
* Mairearad Green, a' phìob mhòr, bogsa-ciùil, seinn
* Mary MacMaster, clàrsach, seinn
* Eilidh Shaw, fìdheall, seinn

Roimhe seo, bha Jenny Gardiner, Patsy Seddon agus Kate Rusby anns a' chòmhlan.

## Eachdraidh
Thàinig an còmhlan ri chèile ann an 1991.

Ann an 1990, bha Patsy Seddon agus Mary MacMaster (an còmhlan 'Sìleas') ag obair còmhla ris an seinneadair Sally Barker air a dàrna clàr. Dh'aontaich iad gum biodh e math còmhlan boireannaich a stèidheachadh. Thachair Barker an uair sin ri Karen Tweed, curaidh na h-Èireann air a' bhogsa-ciùil, agus chuir iad an còmlan ri chèile.

Rinn iad cuairt còmhla ris an fhìdhlear Jenny Gardiner an toiseach, ach dh'fhàg Gardiner an còmhlan mus do chlàr iad 'Chantoozies' ann an 1993. Airson greis, dh'fhàg Barker an còmhlan agus thàinig an seinneadair Sasannach Kate Rusby a-steach. Fhad's a dh'fhàs Rusby nas ainmeile mar sheinneadair i fhèin, ged-tà, bha e nas doirbhe dhi a bhith sa chòmhlan cuideachd agus dh'fhàg i.

Aig an àm sin, thòisich Eilidh Shaw, fìdhlear o taobh siar na Gàidhealtachd a' cluich sa chòmhlan. 'S e a' chiad chòmhlan anns an do chluich Shaw an Highfield Band, còmhlan dannsa Albannach, le a pàrantan. Thill Barker dhaibh an uair sin agus a-rithist bha còignear sa chòmhlan.

Aig deireadh 2007, dh'fhàg Karen Tweed agus thàinig Mairearad Green a-steach a bha uair a' cluich sa Unusual Suspects còmhla ri Shaw. Anns a' Ghiblean 2012, dh'fhalbh Seddon, a bh' ann o thus.

### The Voice
Ghabh Sally Barker pàirt anns an fharpais seinn aig a' BhBC The Voice, ann an 2014. Ruig i na farpaisean deireannach. Tha i an uair sin air cuirmean-ciùil a dhèanamh far a bheil i a'  toirt taic do Sir Tom Jones, an 'còidse' a bh' aice anns a' phrògram.

### Sting
Rinn Mary Macmaster obair còmhla ri Sting air a' chlàr *If on a Winter's Night* (2009). Chaidh i air cuairt còmhla ri Sting agus a chòmhlan san Roinn Eòrpa agus Ameirigea a Tuath agus nochd i air iomadh prògraman rèidio agus telebhisean.

## Clàran
* **Chantoozies**  (1993)  - Hypertension
* **Dancoozies** (1995) - Hypertension
* **Come Raise Your Head** (EP) (1997)
* **Infinite Blue** (1998) - Compass Records
* **Raise Your Head: A Retrospective** (2000) - Compass
* **Changed Days, Same Roots** (2003) - Greentrax
* **Yellow Like Sunshine** (2009) - Greentrax
* *Into the Well* (2015)

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Làrach-lìn oifigeil The Poozies (en)
* Làrach Soundcloud aig na Poozies
* Làrach-lìn aig Sally Barker
* Làrach-lìn aig Mary MacMaster
* Làrach-lìn aig Eilidh Shaw
* Làrach-lìn aig Mairearad Green

Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil
Roinn-seòrsa:Còmhlanan-ciùil
Potasium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann am **potasium** le samhla **K** agus àireamh atamach 19.

'S e meatailt alcalaidh a tha ann. Tha am feartan glè choltach ri na meatailtean alcalaidh eile. Mar shodium tha aidheonan potasium glè chudromach anns a' chorp.

## Taisgealadh
Ann an 1732 dhearbhaich Henri Louis Duhamel du Monceau gun robh diofar ann eadar salainn sodium agus salainn potasium.
Ann an 1807 rinn Humphry Davy potasium fìor-ghlan nuair a chuir e sruth dealain tro photais. Tha an t-ainm a' dol a "potais" ach tha an samhla a' dol às an t-ainm sa Laideann, *kalium*.

## Cleachdadh
Thèid a' mhòr-chuid de photasium a chleachdadh ann an stuth-mathachaidh fuadain. 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meatailtean alcalaidh
Gustav Kirchhoff

B' e fiosaigiche a bha ann an **Gustav Kirchhoff**.

Dh'ionnsaich e matamataig agus fiosaig à 1842 gu 1847 aig Oilthigh Königsberg far an do sgrìobh e an tràchdas aige mu ghiùlanairean. Ann an 1848 fhuair e a *Habilitation* on Oilthigh Mharburg.

Ann an 1850 dh'imrich e chun an Oilthigh Bhreslau, far an do choinnich e Robert Bunsen a bhrosnaich ris do Heidelberg imrich. Chaidh e na ollamh aig an Oilthigh Heidelberg ann an 1854. Ann an 1875 chaidh e na àrd-ollamh airson fiosaigs theòiridheach aig Oilthigh Bherlin gu 1886.

Thionnsgail e speactromachd nuair a leig e ris gun robh diofar speactram aig gach eileamaid cheimigeach. Lorg e caesium agus ruibidium còmhla ri Bunsen. Sgrìobh e na riaghailtean Kirchhoff dè tha a' toirt cunntas air sruthan dealain.

Bha i pòsta dà uair, aig Clara Richelot, nighean ollamh matamataig ann an Königsberg, agus an dèidh dhi a chaochail, aig Luise Brömmel à Goslar ann an 1872.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eòlas-nàdair
Roinn-seòrsa:Daoine às a' Ghearmailt
Deportivo Cali

'S e **Deportivo Cali** fear dhe na trì sgiobaidhean ball-coise proifeiseanta ann am Cali agus an sgìre aige.

Chaidh an sgioba a stèidheachadh ann an 1912 mar "Cali Football Club". Tha iad a' cluich ann an Estadio Deportivo Cali ann am Palmira a dh'fhosgail ann an 2010. Tha an sgioba na bhall den lìg Primera A.
## Duaisean
Bhuannaich iad an Lìg Primera A ann an 1965, 1967, 1969, 1970, 1974, 1996, 1998, 2005 agus 2015.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Coloimbia
Roinn-seòrsa:Ball-coise
Sulfar

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **sulfar**, no **pronnasg**, no **pronnastan** le samhla **S** agus àireamh atamach 16.

'S e neo-mheatailt a tha ann. Tha am feartan ceimigeach coltach ri ogsaidean agus selenium.

## Taisgealadh
Tha sulfar pailt mar mhèinnear agus bha fios againn mu shulfar anns a' chian-aimsir. Tha iomradh air **pronnasg** anns a' Bhìobaill.

## Cleachdadh
Tha fìon-liosan a' cleachdadh sulfar fìor-ghlan mar phuinnsean fungais. Tha mòran mhoileciuilean antibiotaige a' cumail ataman sulfair.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Neo-mheatailtean
Calcium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **calcium** le samhla **Ca** agus àireamh atomach 20.

'S e meatailt talmhaidh alcaileach a tha ann.

## Taisgealadh
Ann an 1808 rinn Humphry Davy calcium fìor-ghlan nuair a chuir e sruth dealain tro mheasgachadh aol agus mearcair ogsaid (HgO).

## Geòlas
Tha ataman calcium ann an aol (haidrogsaidean an calcium), aol-beò (CaO, calcium ogsaid) agus cailc (CaCO3).
Fànas

'S e an roinn-dùthcha dìlinn th' ann **Fànas**. Tha fànas luaidh ann fiosaig mar tìm *is* fànas. Tha rionnagan, planaidan agus reul-chriosan uile ann Fànas.
Alfred Nobel

B' e ceimigear, innleadair agus nuadhasair a bh' ann an **Alfred Bernhard Nobel** (Stockholm, 21 an Dàmhair 1833 - Sanremo, 10 an Dùbhlachd 1896). Bu esan innliche dineamait, agus bu esan a stèidhich an Duais Nobel.

Roinn-seòrsa:Luchd-saidheans
Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Suain
Coiseachd

'S e dòigh gluasaid a th' ann an **coiseachd** a nì daoine agus beathaichean casach le bhith a' cur aon chas air beulaibh na coise eile. Tha e nas slaodaiche na ruith, agus an coimeas ri ruith tha an-còmhnaidh aon chas a' beantainn ris an làr, agus tha ùine ghoirid ann far a bheil an dà chas air an làr.

Chleachdar am facal coiseachd cuideachd gus bruidhinn air cur-seachad anns a bheilear a' dol a-mach gus eacarsaich fhaighinn le bhith a' coiseachd anns a' bhaile, anns an dùthaich no anns na beanntan. Cluinnear am facal streap airson coiseachd anns na beanntan cuideachd, ged a dh'fhaodadh sin a bhith mì-shoilleir, oir chleachdar streap airson dol suas beanntan no creagan casa le ròpaichean agus innealan sònraichte.

Roinn-seòrsa:Spòrs
An Teallach

'S e beinn  ann an Dùn Dòmhnaill air a’ Ghàidhealtachd a th’ anns an **Teallach**. Tha e 1062m de dh'àirde agus 's e Beinn Rothaich a th' ann. 'S e beinn mhòr le 9 mullaich a th' ann agus tha dà bheinn rothaich air, **Bidean a' Ghlas Thuill** (1062m) agus **Sgùrr Fiona** (1060m). Air druim an ear-dheas tha **Sàil Liath** (954m), **Stob Cadha Gobhlach** (960m), **Corrag Bhuidhe** (1049m), **Berkeley's Seat** (1030) agus **Sgùrr Fìona** (1060m). Air druim an iar tha **Sgùrr Creag an Eich** (1017m). Air druim an ear air taobh tuath an locha, tha **Glas Mheall Liath** (960m) agus **Bidean a' Ghlas Thuill** (1062m). Nas fhaide tuath tha druim eile le **Glas Mheall Mòr** (979m) agus **Sròn a' Choire** (863m). 

Leis gur e Aonach de mòran bheanntan a th' ann a tha glè fhaisg air a' chèile, tha coltas dùin air a' bheinn. Tha teallach a' ciallachadh àite teine aig a' ghobhann agus dh'fhaodadh cruth na beinne seo a bhith coltach ris.  

Mar as trice bithear a' dèanamh air a bheinn seo bho Dhùn Dòmhnaill agus a' leantainn na slighe gu Achadh an Iasgair, ach a' dìreadh Sàil Liath. Bithear an uair sin a' leantainn an droma gu Sròn a' Choire agus a' cromadh air ais gu Dùn Dòmhnaill
. 

Bhon mhullach gheibhear seallaidhean air leth air beanntan Achadh an Iasgair, Thoirbheartain, Na Fanaichean, air an Eilean Sgitheanach agus na h-Eileanan Siar. 

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

* An Teallach air Munromagic

Roinn-seòrsa:Beanntan Rothaich
Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Harry Lauder

'S e seinneadair Albannach a bh' ann an **Harry Lauder** (4mh an Lùnastal 1870 – 26mh an Gearran 1950). Rugadh agus thogadh e ann an Dùn Èideann, ach dh'fhalbh a mhàthair còmhla ris an teaghlach an toiseach gu Obar Bhrothaig ann an 1882 nuair a chaochail athair, agus ann an 1884 gu taigh a bhràthar ann an Hamilton. Dh'fhàg Harry an sgoil an uair sin, is thòisich e obair ann an Eddlewood Colliery. 'S ann an sin a choinnich e ri Ann Vallance, is phòs iad ann an 1891.

Fiù 's nuair a bha e gu math òg, b' àbhaist do Harry a bhith a' gabhail òrain gach turas a bhiodh cothrom aige, anns an talla-chiùil, no fiù 's anns a' mhèinn am measg an luchd-obrach.

Dh'fhàs e ainmeil gu luath is choisinneadh e deagh thuarasdal sna taighean-cluiche air feadh Alba, le òrain mu dheidhinn chuspairean traidiseanta à Alba is à Èirinn, ann an stoidhle "Music Hall" no "Vaudeville" a bha fasanta aig an àm. Òrain a rinn e fhèin, m.e. *Roamin' in the Gloamin' *, *I Love a Lassie* agus *A Wee Deoch-an-Doiris*.

Bhiodh fèileadh mhòr agus bonaid an-còmhnaidh air, is bhiodh e a' togail inntinn nan Albannach le òrain a bhrosnaicheadh fèin-aithne nàiseantach ann an dòigh èibhinn is aotrom, gu tric còmhla ri fealla-dhà is dannsaichean leis a bhata toinnte. Mar a thuirt Winston Churchill, b' e esan an tosgair a b' fheàrr a-riamh aig na h-Albannaich.

Sheinneadh e gu tric do na saighdearan anns a' Chogadh Mhòr, is fiù 's do Sheòras V, agus air sgàth an cliù cho mòr a choisinn e, bhiodh e a' faighinn an tuarasdal a b' àirde a-riamh aig seinneadair aig an àm sin.

Ann an 1916 chaochail a mhac John anns a' chogadh, is rinn e òran dha, *The End of the Road*. Bhiodh e fhathast a' brosnachadh nan Albannach anns an Dàrna Chogadh, aig an aon àm a bhiodh e gan riochdachadh air feadh an t-Saoghail.

Chaochail e ann an 1950 ann an Srath Athainn, nuair a bha e faisg air 80 bliadhna a dh'aois.

## Urraman
Chaidh e na ridire ann an 1919.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil Albannach
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Adhamh MacFhearghais

B' e feallsanaiche, leabharlannaiche agus eachdraiche a bh' ann an **Adhamh MacFhearghais** (Beurla: Adam Ferguson) (20 an t-Ògmhios 1723 – 22 an Giblean 1816). Thathar ag ràdh gur e "athair sòiseo-eòlais nua-aimsireil" a bh' ann an Adhamh MacFhearghais. 

## Beatha
Rugadh e ann an Lag an Ratha ann an Athall. Bha Gàidhlig aige. Bha a athair na mhinistear ann an Eaglais na h-Alba. Fhuair e foghlam ann an sgoil-pharaiste Lag an Ratha, ann an sgoil-ghràmair Pheairt agus ann an Oilthigh Dhùn Èideann is Oilthigh Obair Dheathain. Ann an Dùn Èideann, chuir e aithne air Ùisdean Blair, Alasdair Carlyle agus daoine eile a bha 'n sàs ann an Soillseachadh na h-Alba.   

O chionn 's gun robh Gàidhlig aige, fhuair e dreuchd mar leas-mhinistear-feachd aig 43mh rèisimeid, "Am Freiceadan Dubh", ged nach do chuir e crìoch air a cheum ann an diadhaireachd. Bha e còmhla ris an rèisimeid gu ruige 1754. Às dèidh sin, dh'fhàg e an t-Arm agus chuir e roimhe a bhith na sgrìobhadair làn-thìde. Bha e a' fuireach ann an Leipzig anns a' Ghearmailt, thill e a Dhùn Èideann agus ann an 1757, fhuair e obair mar leabharlannaiche aig Roinn nan Tagraichean. A dh'aithghearr, fhuair e obair eile mar oide-ionnsachaidh do theaglach Iarla Bhòid. Bho 1759, bha MacFheargais na àrd-ollamh ann am feallsanachd nàdarra aig Oilthigh Dhùn Èideann. Ann an 1764, chaidh a ghluasad gu feallsanachd-inntinn agus beus-eòlas.

## Leabhar-chlàr
*  *Essay on the History of Civil Society* (1767)

## Ceanglaichean a-muigh
* Adam Ferguson: The International Association for Scottish Philosophy

MacFhearghais, Adhamh
Roinn-seòrsa:Gàidheil
MacFhearghais, Adhamh
Streap Alba

’S e **Streap Alba** (Beurla *The Mountaineering Council of Scotland*) a’ bhuidheann nàiseanta ann an Albainn a tha a’ riochdachadh luchd-sreap (luchd-sreap le sgìthean cuideachd) agus luchd-coiseachd nam beann, ag dìon an saoirsean agus ag àrdachadh an adhbharan.  Tha prìomh-oifig aice ann am Peairt.

## Ceanglaichean a-mach
* Streap Alba (làrach-lìn oifigeil) *(Beurla)*
* An t-Albannach (2013-04-20): Cunnartan nam beann
* BBC Alba (2015-05-14): Sreapadairean a’ dìon eun-creachaidh bhuapa fhèin
* BBC Alba (2013-09-05): Tuath-gaoithe air Beinn Uais?
* BBC Alba (2012-11-05): Cead son tuath-gaoithe ann an Loch Abar

Roinn-seòrsa:Sreapadaireachd
Sgùrr nan Each (Fanaich)

'S e beinn  ann am Frìth Fanaich air a’ Ghàidhealtachd a th’ ann an **Sgùrr nan Each**. Tha e 923m de dh'àirde agus 's e Beinn Rothaich a th' ann.

Mar as trice bithear a' dèanamh air a' bheinn seo bhon lùib san rathad A832 faisg air Bràigh Mhòr. Dh'fhaodadh coiseachd tron ghleann iar den bheinn dhan bhealach agus an uair sin ga dhìreadh bhon iar agus a' leantainn an droma dhan mhullach. 'S e an dàrna mullach a ruigear am fìor mhullach. Dh'fhaodadh an uair sin dol air ais air an druim agus ga cheangal le Sgùrr nan Clach Geala agus Meall a' Chrasgaidh. Air neo dh'fhaodadh a' chuairt a dhèanamh an rathad eile 

Bhon mhullach gheibhear seallaidhean air leth air beanntan Frìth Fanaich, Achadh an Iasgair, Thoirbheartain,  agus Achadh na Seileach. 

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

* Sgùrr nan Each air Munromagic

Roinn-seòrsa:Beanntan Rothaich
Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Roinn-seòrsa:Frìth Fanaich
A' Chailleach (Frìth Fanaich)

'S e beinn ann am Frìth Fanaich air a’ Ghàidhealtachd a th’ anns **A' Chaillich**. Tha e 997m de dh'àirde agus 's e Beinn Rothaich a th' ann. Tha beinn eile ann leis an ainm A' Chailleach anns a' Mhonadh Liath.

Tha Loch Toll an Lochain suidhichte san ear-thuath ann an coire aig cois na beinne. 

Mar as trice bithear a' dèanamh air a' bheinn seo bhon lùib san rathad A832 faisg air Bràigh Mhòr agus a' dìreadh air an Druim Rèidh. Dh'fhaodadh  a cheangal le Sgùrr Breac.

Bhon mhullach gheibhear seallaidhean air leth air beanntan Frìth Fanaich, Achadh an Iasgair, Thoirbheartain,  agus Achadh na Seileach. 

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

* A' Chailleach air Munromagic

Roinn-seòrsa:Beanntan Rothaich
Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Roinn-seòrsa:Frìth Fanaich
Flòraidh NicNèill

Bha **Flòraidh NicNèill** (Beurla: *Flora MacNeil*) (6 an Dàmhair 1928–15 an Céitean 2015) ’na seinneadair Gàidhlig a rugadh agus a thogadh ann an Eilean Bharraigh.  Rugadh i air an Leideig, faisg air Bàgh a' Chaisteil, ann an 1928.  Bha seinneadairean air gach taobh dhen teaghlach, ach bhiodh i fhèin ag ràdh gur ann bho thaobh a màthar gu sònraichte a thug i am beartas òran a bha aice.

Chaidh i a dh'obair a Dhùn Èideann anns na bliadhnaichean às dèidh an Dàrna Cogaidh.  Chlàr i mòran de dh’òrain do Sgoil Eòlais na h-Alba, ’s ghabh luchd-clàraidh leithid Hamish Henderson agus Alan Lomax ùidh shònraichte innte anns na 1950an.  Dh'fhàs Flòraidh fìor ainmeil tro na bliadhnaichean airson a guth agus airson a dòigh seinn - an dà chuid am measg nan Gàidheal agus na b' fharsainge.  A bharrachd air rèidio, telebhisean agus àrd-ùrlar ann an Albainn fhéin, sheinn i tric  air feadh na Roinn Eòrpa agus an Aimeireagaidh.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* BBC Alba (2015-05-16): Sàr sheinneadair Flòraidh NicNèill air bàsachadh
* BBC Alba (2015-05-19): Flòraidh NicNèill, MBE, 1928-2015 - aithris bhideo 3:30 a dhʼfhaid
* Tobar an Dualchais: Flòraidh NicNèill
* BBC: Bliadhna nan Òran: Flòraidh NicNèill

Roinn-seòrsa:Seinneadairean Gàidhlig
NicNèill, Flòraidh
Beinn Liath Mhòr Fanaich

'S e beinn ann am Frìth Fanaich air a’ Ghàidhealtachd a th’ ann am **Beinn Liath Mhòr Fanaich** (cuideachd **Beinn Liath Mhòr Fannaich**). Tha e 954m de dh'àirde agus 's e Beinn Rothaich a th' ann. Tha e eadar an A835 agus Srath Bran, suidhichte san tuath air Loch Fanaich agus san ear air Sgùrr Mòr. Tha  Allt a' Choire Ghuirm a' sruthadh sìos air taobh an ear-thuath na beinne is a lìonadh Loch Sgeireach. Sa dheas tha Loch Lì na laighe ann an coire.

Mar as trice bithear a' dèanamh air a' bheinn seo bho thaobh an ear Loch a' Ghlais-Chàrnaich agus a' dìreadh druim Creag Dubh Fanaich mus ruigear am mullach. Dh'fhaodadh a cheangal le Sgùrr Mòr, agus  fiù 's le Meall Gorm agus  An Coileachan.

Bhon mhullach gheibhear seallaidhean air leth air beanntan Frìth Fanaich, Achadh an Iasgair, Thoirbheartain,  agus Achadh na Seileach. 

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

* Beinn Liath Mhòr Fanaich air Munromagic

Roinn-seòrsa:Beanntan Rothaich
Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Roinn-seòrsa:Frìth Fanaich
Pàrlamaid na h-Alba ro 1707

B’ e **Pàrlamaid na h-Alba** (Meadhan-Albais: *Thrie Estaitis*) a’ chomhdhail reachdaireachd ann an Rìoghachd na h-Albann, bho 1235 (no roimhe) gus an deach cur às dhì le Achd an Aonaidh air 1 an Céitean 1707.  B’ tubaist mhór ionmhais an Darien Scheme fear de na prìomh adhbharan air sin.  Às déidh Achd an Aonaidh chaidh Alba a riaghaladh le Pàrlamaid “Rioghachd Aonaichte na Breatainne Móire” ann an Cathair Westminster ann an Lunnainn, gus an deach Pàrlamaid ùr na h-Alba a chruthachadh ann an Taigh an Ròid ann an Dùn Èideann ann an 1999.

Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
Meall Gorm

'S e beinn ann am Frìth Fanaich air a’ Ghàidhealtachd a th’ ann am **Meall Gorm**. Tha e 949m de dh'àirde agus 's e Beinn Rothaich a th' ann. Tha e eadar an A835 agus Srath Bran, suidhichte san tuath air Loch Fanaich agus eadar Sgùrr Mòr agus An Coileachan.  Tha Loch an Fhuar Thuill Mhòir na laighe ann an coire tuath air a' bheinn. Tha Loch an Eilein, Loch Odhar agus Loch Gorm ear air Meall Gorm.

Mar as trice bithear a' dèanamh air a' bheinn seo bho thaobh an ear Loch a' Ghlais-Chàrnaich le bhith ga cheangal le Beinn Liath Mhòr Fanaich, Sgùrr Mòr agus An Coileachan. Dh'fhaodadh cuideachd coiseachd bho Loidse Fanaich.

Bhon mhullach gheibhear seallaidhean air beanntan Frìth Fanaich, Achadh an Iasgair, Thoirbheartain, agus Achadh na Seileach. 

Tha Meall Gorm eile anns a' Chomraich.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Meall Gorm air Munromagic

Roinn-seòrsa:Beanntan Rothaich
Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Roinn-seòrsa:Frìth Fanaich
Soillseachadh na h-Alba

B' e àm sònraichte ann an eachdraidh na h-Alba anns an 18mh linn a bh' ann an **Soillseachadh na h-Alba** no **An Soillseachadh Albannach** (Beurla: *Scottish Enlightenment*, Albais: *Scots Enlichtenment*). Aig an àm seo, bha Alba na boillsgean innleachdach is saidheansail. Na deasbadan a bha a' tachairt anns na h-oilthighean (Oilthigh Chill Rìmhinn, Oilthigh Ghlaschu, Oilthigh Dhùn Èideann agus Oilthigh Obair Dheathain) agus ann am buidheannan leithid The Select Society agus The Poker Club, bha iad air leth cudromach. 

## Daoine ainmeil a bha an sàs ann an Soillseachadh na h-Alba
* Robert Adam (1728–92), ailtire
* Joseph Black (1728–1799), fiosaigiche is ceimigear
* Hugh Blair (1718–1800), ministear is sgrìobhadair
* James Burnett, Lord Monboddo (1714–1799), britheamh is cànanaiche
* James Boswell (1740–1795), neach-lagha is sgrìobhadair
* Raibeart Burns (1759–96), bàrd
* George Campbell (1719–1796), feallsanaiche
* Thomas Carlyle (1795-1881), neach-eachdraidh
* William Cullen (1710–1790), fiosaigiche is ceimigear
* Adhamh MacFhearghais (1723–1816), feallsanaiche, neach-eachdraidh is "athair sòiseo-eòlais nua-aimsireil"
* Robert Ferguson (1750–1774), bàrd
* An Ridire James Hall, 4mh Baronet (1761–1832), talamh-eòlaiche
* Henry Home, Lord Kames (1696–1782), feallsanaiche, neach-eachdraidh is breitheamh
* David Hume (1711–1776), feallsanaiche is neach-eachdraidh
* Francis Hutcheson (1694–1746), feallsanaiche
* James Hutton (1726–1797), talamh-eòlaiche
* James Mill (1773–1836), feallsanaiche
* John Millar (1735–1801), feallsanaiche is neach-eachdraidh
* Allan Ramsay (1686–1758), bàrd
* Henry Raeburn (1756–1823), neach-ealain
* Thomas Reid (1710–1796), feallsanaiche
* William Robertson (1721–1793), neach-eachdraidh
* An Ridire Walter Scott (1771–1832), bàrd is sgrìobhadair
* John Sinclair (1754–1835), sgrìobhadair
* William Smellie (1740–1795), neach-deasachaidh a' chiad eagran de Encyclopaedia Britannica
* Adam Smith (1723–1790), feallsanaiche
* Dugald Stewart (1753–1828), feallsanaiche
* George Turnbull (1698–1748), diadhair, feallsanaiche is sgrìobhadair
* James Watt (1736–1819),  innleadair is fear-malairt

## Ceanglaichean a -muigh
* Foghlam Alba: An Soillseachadh Albannach (Gàidhlig)

Roinn-seòrsa:Feallsanachd
Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
Roinn-seòrsa:Saidheans
Beinn Dearg (Ulapul)

'S e beinn ann am Frìth Inbhir Làthail air Ghàidhealtachd a th’ ann am **Beinn Dearg**. Tha e 1,0843m de dh'àirde agus 's e Beinn Rothaich a th' ann. Tha e suidhichte san ear den rathad A835 agus mu 16km san ear-dheas air Ulapul.

Mar as trice bithear a' dèanamh air a' bheinn seo bho cheann a deas Loch Bhraoin. Dh'fhaodadh a ceangal le Cona Mheall, Meall nan Ceapraichean agus Eididh nan Clach Geala. Dh'fhaodadh cuideachd coiseachd bho Loch Droma nas fhaide deas air an rathad.

Bhon mhullach gheibhear seallaidhean air An Teallach, beanntan Frìth Fanaich, Asaint agus Beinn Uais.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Beinn Dearg air Munromagic

Roinn-seòrsa:Beanntan Rothaich
Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Roinn-seòrsa:Frìth Fanaich
Sròn an t-Sìthein

'S e baile ann an Suaineart a tha ann an **Sròn an t-Sìthein** (Beurla: *Strontian*).

## Mèinnearachd
Lorg Alexander Murray, uachdaran à Siorrachd Durham, clach luaidhe air a oighreachd ann an 1722 agus stèidhich co-bhonn an clach a bhuain. Dh'obair an York Buildings Company eadar 1730 agus 1775, an Strontian Mining Company eadar 1846 is 1856, agus an Strontian Lead Mining Company sna 1870an.

Ann an 1790 chaidh strontium a lorg ann an clach às na mèinnean faisg air Sròn an t-Sìthein.

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2016-12-22: Iomart airson togalach sgoile ùr air an targaid *(aithris-bhideo 2:33)*
* BBC Naidheachdan 2017-02-28: Làn coltas ann a-nis gum faighear sgoil ùr ann an Sròn an t-Sìthein *(aithris-bhideo 2:24)*
* BBC Naidheachdan 2018-10-30: Bun-Sgoil Shròin an t-Sìthein fosgailte

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba