open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ulapul

'S e port ann an Alba a tuath a tha ann an **Ulapul**. Tha an t-aiseag a’ dol eadar Ulapul agus Steòrnabhagh ann an Leòdhas. 

Tha e na bhaile Iasgaidh anns a' sgìre Ghlinne Bhraoine (Loch Bhraoin), Ros an Iar. Bha mu 1,500 duine a' fuireach ann ann an 1988.

Stèidhichte leis a' *Bhritish Fisheries Society* ann an 1789, seasaidh am baile air cladach-thogta a tha mu 8m as cionn àrd na mara. Leigeadh na sraidean a mach an cruth A' Bhranndair bho thùs, ged a chaidh iomadh bliadhna seachad mus an robh taigh air gach lot.

Anns an latha an diugh, bithidh an t-aiseag eadar Eilean Leòdhais agus an Tìr Mòr a' seòladh bho Ulapul gu Steòrnabhagh. Is e an laimhrig a tha na fìor cridhe dhan bhaile, agus air barrachd ionad an aiseag tha laimhrig-iasgaidh le acfhuinn-deoigh, thogta 's na 80'n nuair bha Ulapul na phort air leth chudthromach ann an malairt nan "klondyker". Tha Àrd Sgoile nan sia bliadhna stèidhichte 's a' bhaile agus tha aonad Gàidhlig aig a' bhun-sgoile. Tha an nobhail *[[Na Klondykers]]* stèidhichte ann an Ulapul. Bha Ulapul ainmeil airson na luing mòra Sovietach a thadhail air. Bha *[[Pravda]] * air reic ann an Ulapul aig aon àm. 

Tha Ulapul ainmeil airson an "Ceilidh Place" stèidhichte leis an actar Raibeart Urchardan (Robert Urquhart), nach maireann. A-rèir an t-Urchardan bha Ulapul riamh baile nan coigreach: - Baile Gallta stèidhichte an sgìre a bha air leth Gàidhealach. Gu deireadh na 1980'n bha seo foillsichte le "Parlamaid nan Penguin"- buidheann nam bodaich a bhiodh a' cruinneachadh gach madainn aig ceann "Sraid na Laimhrig" agus a bhiodh a' comharrachadh le chèile as Gàidhlig na sgìre.

Anns an latha an diugh tha ministeir sgìreil de Eaglais na h-Alba stèidhichte an Ulapul, ach mus an deach stèidhicheadh air a bhaile, b' e Clachan aig Ceann Loch Bhraoin (mar a bhiodh daoine an dùil!), bun-eaglais a' pharaiste. Aig àm an Ath-leasachaidh mharbhadh an sagairt mu dheireadh an siorrachd Rois "An Sagart Ruadh", le saighead, faisg air Clachan.

Tha meadhan a' bhaile eadar Market Street agus Shore Street na raoin-ghlèidhteachais. Tha sin a' gabhail a' phuirt-mara cuideachd.

## Dealbhan

Faidhle:Ullapool-2003.jpg|Cidhe Ulapuil


## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2015-12-08: Adhartas dha Urras Ulapuil
* BBC Naidheachdan 2016-11-16: Dachaigh ùr do Loopallu
* BBC Naidheachdan 2021-03-19: Leasachadh san amharc airson Ulapuil *(aithris-bhideo 2:57)*
* BBC Naidheachdan 2022-04-22: Obair àrc-eòlais faisg air Ulapul *(aithris-bhideo 3:10, air Inbhir Lathail far an robh baile mór eachdraidheil aig ceann Loch a’ Bhraoin)*

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Dòrnaireachd

'S e spòrs sabaid a th' ann an **dòrnaireachd** no **bogsadh**, a chleachdas gluasad is bualadh airson an gothach a dhèanamh air do nàmhaid. Ann an gach dòigh den spòrs, neo-dhreuchdail agus proifeiseanta, tha na co-fharpaiseachean a' cur orra miotagan lìonte, a' toirt ionnsaigh le cùl an duirn. Ann an dòrnaireachd phroifeiseanta, tha sabaid a' maireann airson 4 gu 12 cuairtean. Thèid an gnothach a dhèanamh le breithneachadh, stad leis an reitire no dotair, no le buille a nì an co-fharpaisiche gun mhothachadh.

## Stair
Cha deach bunas an spòrs dhamhaidseachd a shoilleireachadh cho math, ge-tà, a-rèir cuid de fhoinsichean, tha bùn-stèidh an dhamhaidseachd ann an ro-aois na h-Etòip, far an do thòisich e anns an 6mh milleannaidh R.C. Nuair a dh'fhalbh na h-Èipheiteach a-steach do Nubia, dh'ionnsaich iad ealain a' dhamaid aig an t-sluagh ionadail agus chur iad an spòrs seo gu Èipheat, far an deach è a dhèanamh gu math freagarrach. Bho Èipheat chaidh a' dhamhaid a sgaoileadh do dhùthchannan eile, a' gabhail a-steach an Ghrèig, gu tuath gu an Ròimh agus gu taobh an Ear gu Measapotàimia.

Tha an fhianaise visiual as tràithe dhen dhamhaid à Èipheat agus Sumer, a-rèir na 3mh milleannaidh R.C. Tha stòidhle sgoilp Èipheiteach à Thebh (mu thimcheall air 1350 BC) a' sealltainn damhaidairean agus luchd-coimhead. An dà chuid an dèidh-seallaidhean a' Ro-Phrop agus na h-Èipheiteach, bha iad a' sealltainn farpaisean far an robh na luchd-comhraide a' sabaid leis na buill làimhe làn no le bandage a' toirt taic dhan uillinn.

Ann an Sean Ghrèig, b' e spòrs fada foghlamta a bha san dhamhaid a bha air ainmeachadh mar phigmachia, agus bha e gu math freagarrach. Bho shealladh Oilimpigeach, chaidh a chur a-steach a' chiad turas san 23mh lìbhrigeadh ann an 688 BC Tha Ghrèigaich a 'smaoineachadh gu bheil am damhaid mar as motha a tha a' dannsadh. Tha sgriobhadh san 1mh linn RC a 'moladh a' dhamhaidair, a 'cantainn: “ Gabhaidh buaidh a' dhamhaidair le fuil ”. Chuir na damhaidairean sreathan leathair timcheall air an làmhan gus am falach iad. Cha robh roundan ann, agus bha na damhaidairean a 'sabaid gu ruige am freagair aon de na daoine eile taobh a-staigh no cha b' urrainn dha a leantainn.

Chaidh an spòrs làitheil a stèidheachadh air àrainneachdan neo-dhleagaill agus ghabh iad seachad air feachdan dhamhaidseachd agus ghabh e suas mar gnothachas margaidheachd le tùrninge bhilioinean de dhòlainnean. Bidh a 'mhòrchuid de thàlantan òga fhathast a' tighinn à sgìrean bochda air feadh an t-saoghail. Tha àiteachan mar Meagsago, Afraga, Ameireaga a Deas agus an Roinn-Eòrpa an Ear a 'faighinn mòrachadh le luchd-deasachaidh òga a tha a' sireadh a bhith na dhamhaidair san àm ri teachd.
## Dòrnairean Ainmeil

### Aotramaich

* Jim Watt
* Ken Buchanan
* Benny Lynch
* Scott Harrison
* Alex Arthur
* Ricky Burns

### Tromaich

* Muhammed Ali
* Frank Bruno
* Joe Bugner
* Buster Douglas
* Joe Frazier
* George Foreman
* Larry Holmes
* Vladimir Klitschko
* Lennox Lewis
* Joe Louis
* Rocky Marciano
* Mike Tyson

## Ceangal a-mach
* Naidheachan Dhòrnaireachd

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Spòrs
Muhammed Ali

B' e dòrnaire ainmeil às na Stàitean Aonaichte a bh' ann am **Muhammad Ali** neo **Cassius Marcellus Clay Jr.** (Louisville, 17 am Faoilleach 1942 -  Phoenix, 3 an t-Ògmhios 2016). Bha e na *World Heavyweight Champion* trì tursan.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Luchd-spòrs
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Na Sopranos

'S e prògram telebhisean a' leantainn air beatha a' cheannaird Mhafia, Tony Soprano ann an New Jersey a tha anns **Na Sopranos**.

## Caractaran
'S e seo liosta de chuid dhe na caractaran as cudromaiche san t-sreath:

Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Ameireaganach bho na 1990an
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean a thòisich ann an 1999
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Ameireaganach bho na 2000an
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean a thàinig gu crìch ann an 2007
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Ameireaganach
Roinn-seòrsa:Film
Ain-Riaghailteachd

Tha an t-ainm **Ain-riaghailteachd** sa Ghàidhlig (cuideachd, 'anargachd' neo anarcachas) gu math coltach ris an fhacal Greugais ** ("às aonais *archonan* (riaghladair/riaghailt)"), agus co-ionann ri Anarchism (Beurla). Chan eil i a' ciallachadh mì-òrdugh ach 's e feallsanachd poilitigeach a tha innte a tha, ann an spiorad, a' nochdadh air feadh eachdraidh. Chaidh a cruthachadh mar shiostam ar-a-mach (aig an aon àm ri Marxachas) san 19mh linn an aghaidh ùghdarrasan, mì-cheartais is mì-chothromachd agus airson comainn far a bheil cumhachd aig na daoine fhèin. 

## Fiosrachadh
‘S e sreath dhe smuaintean feallsanach agus poiliteagach a th' ann an t-"anarcachas" (bhon Ghreugais αν- ,an-, "gun", agus αρχω, arkho, "cumhachd"). Air an dàrna làimh thathar an aghaigh na Stàite, nan rangachdan neo Ùghdarras sam bith a chuireas bacadh (fiosaigeach, inntinneil neo spioradail) air saorsa phearsanta uile gu lèir. Thathar cuideachd dhen bheachd gum biodh an Comann Sòisealta mòran na b’ fheàrr as aonais a leithid dhe eagrachasan, leis gu bheil iad ag obair os cionn nan daoine. Air an làmh eile thathar an aghaidh an t-seilbh prìobhaideach. Bheireadh beachdan agus smuaintean nan Ain-Riaghailtich buaidh uabhasach mòr air a’ chomann sòisealta san Roinn Eòrpa fad an 19mh Linn agus toiseach tòiseachaidh an 20mh Linn, ged nach d’ fhuair iad mòran taic taobh a-muigh Gluasadan nan Luchd-obrach.

## Daoine Ainmeil
*Mikhail Bakunin (1814 – 1876) neach-smaoin ain-riaghailteach, a shabaid an aghaidh Marx a thaobh stàitean, cumhachd, agus cothromachd ann an comann an luchd-obrach.
* Pyotr Kropotkin (1842 - 1921)
*Ștefan Gheorghiu (1879 - 1914)
* Salvador Puig i Antich (1948 - 1974). Ain-Riaghailteach à Catalòinia.

## Ceanglaichean taobh a-muigh

* Caidreachas Ain-riaghailteach

Roinn-seòrsa:Poileataigs
Mikhail Bakunin

B' e sgrìobhadair, feallsanaiche agus neach-poileataigs a bh' ann am **Mikhail Alexandrovich Bakunin (Trolo)** (Ruisis: *Михаил Александрович Бакунин*), (30 an Cèitean, 1814–1 an t-Iuchar, 1876). Bha e iomraiteach anns an Ruis agus san Roinn-Eòrpa mar ain-riaghailteach agus Sòisealachd Libeirtèireach. B' e fear de na ciad thùsairean a bh' ann airson sòisealachd shaor agus strì an luchd-obrach bhon 'bhonn gu mullach'. Chaochail e air 1 an t-Iuchar 1876 ann am Berne, an Eilbheis. Chuireadh an t-ainm *Michel Bakunin* air an uaigh.

## Aithrisean

*"Ma tha Stàit ann, tha ceannsachadh ann agus mar sin, tràilleachd."*

Roinn-seòrsa:Luchd-poileataigs Ruiseanach
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Ruiseanach
Roinn-seòrsa:Daoine às an Ruis
Sòisealachd

## Seòrsaichean Sòisealachd

* Ain-riaghailteachd
* Communachas
* Deamocrasaidh sòisealta
* Sòisealachd Libeirtèireach
* Marxachas

## Daoine Ainmeil
*Hjalmar Branting
*Jarosław Dąbrowski
*Ștefan Gheorghiu
*Pyotr Kropotkin
*Bela Lugosi
*Jimmy Reid
*Inga Sæland
*Olof Palme
*Evo Morales
*Nicolás Maduro
*Eugene O'Neill
*Bernie Sanders
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Nollaig

'S e fèill Chrìostaidh a tha ann an **Nollaig**, air a’ chòigeamh latha fichead den Dùbhlachd gus ceann-bliadhna Chrìosd a ghlèidheadh. A-nis, se fèis den calpachas far a bheil na bùthan a’ dol air sanas mòr gus an reic àireamh as motha na bliadhna sa chaidh. Tha Bodach Nollaige aig ceann na calpachas seo.

Ann an Èirinn tha an **Nollaig bheag** a’ ciallachadh 6 am Faoilleach, ach ann an Albainn faodaidh e ciallachadh 1 am Faoilleach no is dòcha cuideachd 6 am Faoilleach.

Bidh Bodach na Nollaig a' dèanamh ceilidh air clann an t-Saoghail (na fir aig a bheil pàrantan beartach), a' sgaoileadh thìodhlaicean.

## Iomraidhean

## Ceanglaichean a-mach
* An Nollaig 1 agus An Nollaig 2 - leasanan Gàidhlig stéidhte air briathrachas na Nollaig, le Goiridh Dòmhnallach agus clann aig Colaisde na Gàidhlig, Ceap Breatainn.

*
Bodach na Nollaige

A-rèir beul-aithris tha **Bodach na Nollaige** a' toirt tìodhlaicean do chlann aig Nollaig.

Nuair a chaidh Bodach na Nollaig a stucach shuas an t-similear, thoisich e ag èigheachd.

Roinn-seòrsa:Nollaig
Noel Gallagher

Cluicheadair giotàir ann an còmhlan-ciùil Sasannach, Oasis. Bidh e a' seinn cuideachd.

Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil
Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Rapal

'S e program-ciùil a tha ann an **Rapal** a thèid a-mach air BBC Radio nan Gaidheal gach oidhche bho 19.00 gu 21.00 Diluain gu Diardaoin. Thèid ceòl nuadh, agus gu sònraichte, ròc a chraobh-sgaoileadh air a' phrògram. Chaidh Rapal air an adhar a' chiad uair Diluain, 28mh dhen Chèitean, 2001.  B' e Niall Iain Domhnallach a' chiad DJ air a' phrògram ach nuair a leudaich Rapal gu T.Bh. ann an 2007, cuireadh Anndra Robasdan agus Michelle NicDhomhnaill ris a' phògram mar DJan cuideachd.

Ann an 2007, stèidhich Rapal farpais bliadhnail airson òran ùr nuadh ann an Gàidhlig.

## Buannaichean Farpais Rapal
*2007: The Picturebooks - "Rockonica Bhearonica"
*2008: Na Gathan - "Ruigidh Sinn Màrs"
*2009: Niteworks - "Nam aonar 's a Fonn"
*2010: Dòmhnall Eòghainn MacFhionghuin - "An Gairm"

## Ceangal a-muigh
Larach-lin Rapal

Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Albannach
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Albannach bho na 2000an
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean Albannach bho na 2010an
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean a thòisich ann an 2007
Roinn-seòrsa:Sreath telebhisean a thàinig gu crìch ann an 2010
Roinn-seòrsa:prògraman rèidio
Niall Iain Dòmhnallach

'S e DJ a th' ann an **Niall Iain Dòmhnallach** air prògram rèidio ròc Gàidhlig, Rapal. 'S ann an Obar Dheathain a rugadh e ann an 1974 ach chuir e seachd a' chuid bu mhotha dhe a bheatha a' fuireach ann an Inbhir Nis, mus d’fhuair e obair air an rèidio. Thòisich e sna meadhanan ag obair air prògram Aileag ann an Steòrnabhagh ann an 1998. Ann an 2006, chaidh e an sàs ann an ullachadh a’ phrògram TBh., Rapal 360.

Anns a' Chèitein 2007, chaidh gairm a-mach bho Phoileas a' Chinn Thuath ga lorg.  Chunnacas Niall Iain an turas mu dheireadh aig 2230 air 17mh den Chèitein ann an Steòrnabhagh ach bha aithris air fhaicinn air aiseag "Eilean Leòdhais" air an ath mhadainn. Fhuair iad esan air ais aig toiseach an Ògmhios.

## Ceanglaichean a-muigh

*Niall Iain air chall, Naidheachdan BBC, 23 an Céitean 2007
*An t-Albannach, 24 an Céitean 2007
*Fresh plea in search for producer, Naidheachdan BBC, 25 an Céitean 2007
*An t-Albannach, 25 an Céitean 2007

Roinn-seòrsa:Craoladairean
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Bruce Springsteen

Seinneadair is neach-ciùil ainmeil à Jersey Nuadh sna Stàitean Aonaichte a tha ann am **Bruce Frederick Joseph Springsteen** (Long Branch, 23 an t-Sultain, 1949). Bidh e tric a' cluich leis an còmhlan The E-Street Band. 'S e 'The Boss' am far-ainm aige.

Springsteen, Bruce
Springsteen, Bruce
Wyclef Jean

'S e seinneadair/rapair agus neach-ciùil à Haiti a tha ann an **Wyclef Jean**. Rinn e cliù leis na Fugees.

Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil
Roinn-seòrsa:An Roinn Charaibeach
Roinn-seòrsa:Daoine à Haidhti
Tè-bhuairidh

Tha an **tè-bhuairidh**, **A' Bhean Bhàsmhor**, no an **leòdag**, 'na gnàth-charactair. 'S e ban-shlaoightear a th' innte mar as trice, cleachdadh an cumhachd na drùise a ghlacadh an gaisgeach agus gu tric ga bheirsinn ri milleadh. Nuair tha i air nochdadh, chan urrainn dhi sàsaichte a bhith gu feòlmhor. Ged tha i mar as trice air nochdadh ri slaoightear, th' an tè-bhuairidh cuideachd àitheanta a bhith 'na h-anagaisgeach ann an roinn nan sgeulan agus air uairibh eadhon bana-ghaisgeach aithreachail. Gu coitcheann an-dràsda, th' an prìomh-choltas air fhaicinn ri caractar gum tèid gun sgur thar an lìn eadar math is olc.

Mar as trice, tha tè-bhuairidh air chluiche le cumhachdach guth leth-àrd. Gu tric, tha i 'na coimeas no nàmhaid na rìbhinne soineannta no na rìbhinne fo claoidh.

Roinn-seòrsa:Gnàthan-charachtair
Achd an Aonaidh

**Achd an Aonaidh** (1707). Chaidh reachdadh air Achd an Aonaidh (neo Achd Aonadh nam Pàrlamaid) an dà chuid, ann am Pàrlamaid na h-Alba agus ann am Pàrlamaid Shasainn. B’ e èifeachd na h-Achd/nan Achd, cur às don dà Phàrlamaid neo-eisimileach, agus stèidheachadh nan àite Pàrlamaid do “Rioghachd Aonaichte na Breatainne Móire” a bhiodh a’ suidhe ann an Cathair Westminster ann an Lunnainn.

## Faic cuideachd
* Pàrlamaid na h-Alba ro 1707

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Achd an Aonaidh (bho Phàrlamaid na h-Alba) air  
Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
Roinn-seòrsa:Achdan Pàrlamaid na h-Alba
Roinn-seòrsa:Achdan Pàrlamaid Shasainn
Roinn-seòrsa:An Rìoghachd Aonaichte
Fìdheall

'S e inneal-ciùil ceithir-shreangach a tha san **fhìdheall**. Tha e air a cluich le bogha 's an làimh dheas, làimh chlì a giorrachadh na sreangan agus ciste (neo bun a' chiste) air a ghlèidheadh eadar gualainn agus leth-cheann an neach-chiùil. Gleusar na sreangan gu G, D, A, E. Tha sin ri ràdh gum bi dall a' chòigeamh eadar nan sreangaibh fhosgailte.
## Cluicheadairean ainmeil
*John Paul Jones
*Bruce MacGregor
* Adam Sutherland

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Innealan-ciùil
Boireannach

Tha **boireannach** 'na gnè fhàs-beairt, no cuid fhàs-beairt, gum cruthaich ughan. Th' an "ugh" air a shònrachadh cho a' ghamait as motha ann an riaghailt-ginidh iol-ghamait, cho fad 's a bhios a' ghamait nas lugha, mar as trice nas gluasadaiche (cealla-sìl) air a chruthachadh leis an fhireannach. Chan urrainn do boireannach a gineadh gu feòlmhor gun cothrom ris na gamaitean fhireannaich. 'S urrainn do roinn nam fàs-beairtean a ghineadh gu feòlmhor agus gu gun-mhiannach 

Tha ♀ (Unicode: U+2640) na shamhladh cumanta air chleachdadh a dh'fhoillseachadh a' ghnè bhoireannach, cuairt le crois bheag fodha. Tha an samhladh seo a' coltachadh a' phlanaid Àine agus 's i riochd maisichte den làmh-sgàthan Àine.

## Seallaibh cuideachd
* Riaghailt an t-sònrachaidh na gnè
* Bean agus caileag, boireannaich dhaonna
* Taobh boireannach
* Fireannach

Roinn-seòrsa:Gnè
Roinn-seòrsa:Bith-eòlas
Danu

'San Eòlas-ur-sgeulachd na h-Èireann, bha **Danu** no **Dana** 'na màthair ban-dia na Tuatha Dè Danann (sluagh na ban-dia Danu), ged nach eil mòran clàraichte uimpe cho caractar. Th' a mac-samhladh Cuimreach Dôn.

## Aosdachd a h-Aithne
Bunaichte air an dearbhadh nan ainmean-àite, mar an abhainn Danùb (Laideann: Danuvius), 's dòcha bh' adhradh aice feadh gach àite na cruinne-cè Ceilteach. Gu dearbh, leis an làthair bhan-dia ainmichte Danu 'san Eòlas-ur-sgeulachd na h-Innseachan, comannaichte le uisge 's màthair de freumh-cinnidh nan Asuraich ainmichte na Danaibhich, faodaidh seo bun glè shean Ìnnd-Eòrpach dham bhan-dia seo.

'San eòlas nam Ceiltich na h-Èireann, tha Danu na h-àrd-mhàthair ban-dia. tha i air nochdadh, mar as trice, le gruag fada dubh, sùilean cho gorm ri smàrag, craiceann geal is tuaran grinne. Comannaichte le sìthiche, bha i 'na neach a chruthaich na dealbhan dhan dh'ionnsaigh na h-Èireann. Tha a mac Deagh-Dhia air smaoineachadh an t-àrd-athair nan diathan na h-Èireann. Ged tha a caractar caillte air a bhith thar nan linntean gabhaidh i fhathast toiseachd ann an mòran cuairtean Ceilteach Uiceanach ùra.

## Bunachas an ainme
Tha am briathrachas a' chànain Thùs-Ceilteach air chur còmhla le Oilthigh na Cuimrigh a' moladh gu bheil an t-ainm coltach a bhith bunaichte gu deireannach bhon bun Tùs-Ceilteach *Danoā. Tha an facal Tùs-Ceilteach seo a' ciallachadh an eòlas-ciallachais de ‘Toirt,’ ‘Fialaidh’ agus ‘Sruthadh.’ Tha an ciall sin soilleir ciallachail Ollamh John Koch air a stiùireadh aig an Oilthigh na Cuimrigh Ionad ri Cuimris Adhartach & Rannsachaidhean Ceilteach a mholadh gur faod an nàdar tùsail a' dhè seo air a bhith 'na riochd-samhlachadh de 'Pailteas Taosgach'. Ma tha ceart an beachd-smuain seo, bheireadh sin cunntas air na comainn a' dhè le foirfeachd màithreil, an torachas an t-saoghail is le aibhneachan a faodaidh a h-uisge taosgach air fhaicinn air a bhith cho nochdadh a làthair. Co-ionnan, bheireadh seo iomradh nach eil i ceudna ri Anann, ach a th' a' beirsinn samhail nas motha ris an Ops Romanach, an Rhea Ghrèigeach is an Cybele Anatoileach, gu lèir a tha 'nam ban-diathan a' samhlachadh pailteas.

Tha Danú na chòmhlan-ciùil às an Èirinn.

## Ainmean eile
* Dana
* Anu
* Ana
* Dôn (A' Chuimrigh)

## Iomraidhean

Danu
Danu
Ailean Caimbeul

’S e Sgitheanach a tha ann an **Ailean Caimbeul** a tha air a bhith aig cridhe iomadach iomairt is adhartais a thaobh na Gàidhlig.  Thug e faisg air fichead bliadhna air Urras an t-Sabhail Mhòir. Bha e na Cheannard air a' BhBC air a' Ghàidhealtachd.  An dèidh sin mar Cheannard air Comunn na Gàidhlig stèidhich agus stiùir e iomairt airson Achd Gàidhlig, agus b’ esan a’ chiad Cheannard air Bòrd na Gàidhlig eadar 2003 agus 2007. Leig e suas a dhreuchd mar cheannard Comunn na Gàidhlig ann an 2023.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Gàidheil
Caimbeul, Ailean
Seachd peacaidhean-bàis

Tha na **seachd peacaidhean-bàis**, ris an canar na **prìomh-dhroch-bheartan** cuideachd, a' ciallachadh seòrsachadh de droch-bheartan agus chaidh an ainmeachadh san riochd a tha againn an-diugh le Thomas Aquinas san 13mh linn.

## Cionta an aghaidh deagh-bheus
Na seachd peacaidhean, leis na peacaidhean nas motha deireannach (a-rèir A' Chluich-Àbhachd Naomh le Dante) agus an cuid ceart-aghaidhean, na seachd deagh-bheusan.

&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ana-miannGeamnachd
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Craos&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Measarrachd
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;SanntCarthannas&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;LeisgeDùrachd 
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;FeargFoighidinn
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;FarmadCaoimhneas
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;UabharIrioslachd

## Ceanglaichean a-mach
* https://web.archive.org/web/20060112165216/http://www.seven-deadly-sin.com/
* Caitligeach Ceisteachan air An Lagh nam Modhannan

Roinn-seòrsa:Droch-bheart
Roinn-seòrsa:Creideamh
Roinn-seòrsa:Prìomh-cheisteach sna laghan nam beus
Fugging

'S e baile beag anns An Ostair Iochdar a tha ann am **Fugging** []. Anns a' bhliadhna 2001 bha 91 duine a' fuireach an seo. Thàinig an t-ainm bhon ainm Focko, duine a bha a' fuireach anns an àite fhèin anns an 6mh linn. Tha Fugging a' ciallachadh: cinneadh Fhocko.

Chaidh an t-ainm atharrachadh ann an 2020.

## Seallaibh cuideachd
*Clàr nan ainmean-àite ùidheil no neònach

## Iomraidhean

## Ceanglaichean a-mach
* Tha Breatannaich a' goid sanasan-rathaid ann an Fucking, An Ostaire
* Am Baile de Fucking - Làrach-lìn Oifigeach
* What's the F---ing joke?

Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:an Ostair
Rob Ruadh MacGriogair

Bha **Raibeart Ruadh MacGriogair**, (7 am Màrt 1671–28 an Dùbhlachd, 1734), no **Rob Ruadh** mar a bu trice a theirte ris, na dhuine ro chliùteach ann an Alba aig toiseach na h-ochdamh linn deug. Aig amannan bha e na fhear-gnothaich speiseanta, ach aig amannan eile 's e fear-togail-creich a bh' ann, agus chuir e seachad mòran dheth bheatha fo chàrn.

Rugadh Rob Ruadh ann an Gleann-Gaoil, aig ceann Locha Ceiteirein, mar a gheibhear a-mach ann an Clàr nam Baistidhean Sgìre Bhochanan. B' iad Dòmhnall MacGregor agus Mairead Chaimbeul a phàrantan. Phòs e Màiri Eilidh NicGriogair à Comar, a rugadh aig an fhearann Lànaidh, An t-Iomaire Riabhach. Phòs iad ann an Gleann Aircleid san Fhaoilteach 1693. Rugadh ceathrar mhac dhaibh: Seumas Mòr, Rànall, Coll, agus Raibeart, neo Rob òg mar a b' fheàrr a dh'aithneachadh e.

Bha Raibeart na Sheumasach bhon bhroinn, agus thathar ag ràdh gun robh e an làthair aig Cath Raon Ruairidh, 1689; gu deimhinne bha e fhèin agus a dhaoine an sàs ann am Blàr Ghleann Sheile, 1719. Ach chaill e Blàr Sliabh an t-Siorraim, 1715 ged a mhiannaich e bhith ann.

Bha e na chreachadair na Gàidhealtachd àitheanta ris an Robin Hood na h-Alba. Gu h-ainmeil na neach-malairt na cruidh, dh'fhàs e mèirleach-chruidh a reic dìon a nàbaidhean an aghaidh mèirlich eile. Nuair dh'fhàillig a' mhalairt-dìona, bha Raib Ruadh fo chasaid de mealltachd agus bha e air a chur an chèile cho neach-cùirn. An dèidh sin rinn Seumas Greumach, a' chiad Dhiùc a' Mhonaidh Roise, a phrìomh-neach-fiach, grèim air a tìrean, chog Raib Ruadh leis an diùc gus an 1722, nuair bha Raib Ruadh co-èignichte a ghèilleadh. Nas fhadalaiche air chur am prìosan, bha e air mhathadh mu dheireadh thall ann an 1727. Bhàsaich e aig an taigh aig Inbhir Lòch Làirig Beag, Both Chuidir, air Dùbhlachd 28mh 1734. 

Bha an dùsgadh-inntinn dhan uirsgeul *[[Raib Ruadh (uirsgeul)|Raib Ruadh]]* le Walter Scott an t-seann-sgeul air Raibeart Ruadh MacGriogair. Tha freagarrachaidhean a sgeul air ràdh air a bhith ann am filmichean, nas comharraichte Raib Ruadh, le Liam Neeson 'san dreuchd na h-ainme. 

Th' An Taigh an Glinn-Gaoil air an tràigh Locha Ceiteirein a' cur là air ais dhan 18mh linn le fosglan air chur là air ri 1707, agus tha e togta air an làrach an bothain na cloiche na 17mh linne far a rugadh Raib Ruadh air smaoineachadh. O chionn an 1930an bh' an togalach Seòrsa B-clàraichte 'sna làmhan de ùghdarrasan-uisge leantainneach air a bhith, ach bha fèineachd air chur air cho barrachd ri riatanasan agus air chur suas ri reic-tairgse ann An t-Samhain 2004 a dh'aindeoin cur an aghaidh às a' Phàrtaidh Nàiseanta na h-Alba.

## Ceanglaichean a-mach
*Raib Ruadh air an Làrach-lìn
*Undiscovered Scotland - Raibeart Ruadh MacGriogair
*FAQs timcheall Raib Ruadh
*  Dr Iain MacAonghais a' bruidhinn air Rob Ruadh

## Iomraidhean


MacGriogair, Rob Ruadh
Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
Roinn-seòrsa:Gàidheil
Gràisgealachd

Tha **Gràisgealachd** 'na cleachdadh de faclan no cleachdadh gun lorg a luchd-èisdeachd a bhith tàmailteach. 'S urrainn dhi air chleachdadh a bhith air toibheum, naomh-ghoid no a' bruidhinn an t-ainm Dè gu faoin. Tha iad air uairibh dèanta nas màilde, mar sin a' crìochnachadh ann am dealbhan nas lugha na eòlach, mar na bogachaidhean-brìgh. 

Tha a' bhrìgh cuideachd a' gabhail a-staigh faclan eòlas-cacach, gnèithealach, suarach, cinneadach, no drùiseach. Th' am clàr a' gabhail a-staigh faclan a th' a-mhàin gràisgeil cho math ri na faclan sin air smaoineachadh a bhith drabasda.

## Ceanglaichean a-mach
* Swearsaurus (Tàmailtiche): Tasglann de gràisgealachd ann am 170 cànanan

Roinn-seòrsa:Gràisgealachd
Ailean

'S e ainm Gàidhlig a th' ann an **Ailean**.. 'S e ainm baistidh fireann a th’ ann. Tha an t-ainm co-ionnann leis an ainm Beurla Alan, no Allan is Allen a bhios cumanta anns na Stàitean Aonaichte. 'S e Alain an t-ainm Frangach airson Ailean.

## Bunachas
Thathar den bheachd gur e ainm Ceilteach a tha ann an Ailean, is dòcha gun tàinig e bho fhacal a bha a' ciallachadh "creig".  Thàinig e don Bhreatainn le luchd-leantainn de *William the Conqueror* san 11mh linn.

## Cruthan eile

## Daoine ainmeil air a bheil an t-ainm "Ailean"
* Ailean Caimbeul
* Sir Ailean Camshron 
* Ailean Domhnallach
### mar Alan
* Alan G MacDiarmid 
* Alan Turing
* Alan J Heeger
### mar Allan
* Allan Macrae
### ann an ainmean-àite
* Drochaid Ailein

## Faic cuideachd
* Ainmean Gàidhealach

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ainmean Gàidhealach
Bean nan gillean-tòine

Am measg nam comann co-ghnèitheach, tha **bean nan gillean-tòine** 'na bean a tha 'còrdadh rithe am buidheann is an càirdeas de luchd bhon chomann neo-comhair-mhainnach, agus gu h-àraidh an càirdeas de fir cho-sheòrsach. Mar as trice, tha i comhair-mhiannach, ach b'urrainn dhi leasbach no dà-ghnèitheach a bhith cuideachd; 's e a' chuid as cudthromaiche gum bi i càirdeil le fir cho-sheòrsach is cha bhi aice ri mu rudan mar sàrachadh drùiseach a ghabhail iomagain. 

'S urrainn dhan fhacal 'na bheum a bhith, ach 's urrainn dha bràiste na pròise 'bhith cuideachd, a' crochadh air cò a chleachdas e; am measg dhiubh fhèin, 's e mear is dlùth.

Roinn-seòrsa:Truaill-chainnt
Roinn-seòrsa:LCDT
Bean-shìdh

Tha **bean-shìdh** no **bean shìth** 'na creutair 'san beul-aithris na h-Éireann, am facal a bhith bunaichte bhon t-Seann-Ghàidhlig *ben síde*, Gaeilge *bean sídhe* no *bean sí* (*[[bean]]* agus *[[sìdhe]]* a bhith 'nan *tuiseal ginideach*). Tha na sìdh bunaichte bho diathan Ghàidhealach ro-Chrìosdaidheach. 

Nuair bhàsaich buill nan comann mòr nan Gàidheal (Clann uí Gráda, Clann uí Néill, Clann uí Bríain, Clann uí Conchobhar, agus Clann Caomhánach), sheinneadh bean-shìdh caoineadh dualchasach an dèidh dham bhàs. Gu dualchasach, bha bean-shìdh mhòr aig roinn nan teaghlaichean mòra nan Gàidheil comannaichte riutha, a dhèanadh teachd an làthair a sheinn an caoineadh seo an dèidh bàs 'san teaghlach. Innsidh na sgeulan mar a faodaidh (nuair bhàsaich ball an teaghlaich fada air falbh) an teachd an làthair no, ann an roinn nan sgeulan, an fuaim na mnà-sìdhe a' chiad for am bàis a bhith.

Nuair bha na beul-aithrise eadar-theangaichte a-steach dhan Bheurla, bha sònrachadh eadar na mnathan-shìdh agus na sìthichean eile air chur an aithne nach eil a' nochdadh a mhaireann 'sna sgeulan tùsaile 'nan dealbhan (Gaeilge no Gàidhlig) tùsaile. Gu coltach, dh'fhàs an caoineadh an tìodhlacaidh ràn brònach le a th' am bàs air chur an cèill. 'Sna sgeulan seo, thàinig a' cluinntinn an caoineadh na mnà-shìdh a chur air manadh air bàs 'san teaghlach agus comharraichidh a' faicinn a' bhean-shìdh an bàs neach fhèin.

Tha lèineagan geala gu tric mu mnathan-sìdhe agus tha gruag fhada bhàn aca gu tric, mar a sguabaidh iad le cìr an airgid, mion-fhiosrachadh a chuir an sgoilear, Patricia Lysaght, às leth ri breisleach le ur-sgeulachdan dùthchaile nam maighdeann-mhara. Riochdaich sgeulan eile iad ann an lèineagan uaine no dubh le bratan-falaich liath.

## Iomraidhean
* Évelyne Sorlin, *Cris de vie, cris de mort : les fées du destin dans les pays celtiques.*, Helsinki : Suomalainen Tiedeakatemia, 1991 ISBN 951-41-0650-4.

* Patricia Lysaght, The Banshee: The Irish Death Messenger, 1986, Roberts Rinehart Publishers ISBN 1-57098-138-8

* Katharine Briggs: An Encyclopedia of Fairies, 1976, Pantheon Books ISBN 0-394-73467-X

* The Banshee le Josh Grant

## Ceanglaichean a-mach

* Mu Dheidhinn a' Bhean Shìdh
* An Spiorad an Taigheadais Èireannaich
* A Banshee-themed Ouija board
* An Fionnsgeul na Mnà Sìdhe

Bean-shìdh
Bean-shìdh
Roinn-seòrsa:Miotas-eòlas
Fireannach

Tha **Fireannach** na ghnè fhàs-beairt.

## Seallaibh cuideachd
* Riaghailt an t-sònrachaidh na gnè
* Fear agus balach, fireannaich dhaonna
* Boireannach

Roinn-seòrsa:Gnè
Ìomaigh rìomhach

Tha **ìomaigh rìomhach** (àitheanta cuideachd ri **Ìomaighean co-sheòrsach** no **Ìomaighean co-mhiannach**, bhon fhacal na Beurla "**gay icon**") 'nan neach-iomaiteach le luchd-leanmhainn fad an farsaing bhon LCDT chomann, gu h-àraidh
na luchd le ùidhean làidire ann am malairt na ciùil, cluiche, 'gus dannsadh. Agus th'ann an facal **ìomaigh leasbach** a riochdachadh luchd-iomaiteach toigh ris an leasbach chomann. Gu tric, gabh ìomaighean rìomhach a-staigh cleasaichean-film comasach (gu h-àraidh na luchd a bhàsaich fo cuir truagha), prìomh-ban-chleasaichean, cleasaichean (fireann is boireann) de cluichean-ciùil (gu h-àraidh na luchd le guthan comasach, làn le mothachadh agus/no beathannan pearsanta truagha), seinneadairean-cloiche le liut air aodach, còmhlain-ciùil ghillean faicsinneach, agus ealantairean 's còmhlain gnè-lùbadh.

Ghabhadh clàr glè ghoirid nan eisimpleirean nas motha-còrdte de ìomaigean rìomhach a-staigh Liberace, Elton John, Cher, Madonna, Kylie Minogue, Judy Garland, agus a' Mhuinntir Bhaile.

## Ceanglaichean a-mach
*Ìomaigh Rìomhach agus Leasbach làrach-lìn, Leabhar-buin Eachdraidh an Eadar-lìn.

## Iomraidhean
* *Cur Eagal air na h-Eich: Ìomaigh Rìomhach na Taigh-dhealbh*, Eric Braun (2002). ISBN 1903111102
* *Ìomaighean na Linne 20mh-Rìomhach*, Graham Norton (2001). ISBN 1899791779

Roinn-seòrsa:Dualchas mòr-chòrdte
Ìomaighean rìomhach
Leatrom

*Airson sealladh nas leathainne an leatruim ann an [[sineach|sinich]], seallaibh [[leatrom an sinich]]. Seallaibh [[Eòlas breith-cloinne]] airson na cunaidhean-leighis an leatruim.*

Tha **leatrom** 'na ghiùlan de aon no barrachd suthan no gineanan le sinich boireannach, daoine daonna air ghabhail a-staigh, a-staigh am cuirp. Ann an leatrom, 's urrainn do ann iomad torrachasan a bhith (mar eisimpleir, sa' chor de leth-càraidean, no trì-bhunaich). Tha leatrom daonna air rannsachadh nas motha na gu lèir nan torrachasan an sinich.

Roinn-seòrsa:Co-rian ginidh
Roinn-seòrsa:Bodhaig
Aristotelis

'S e **Aristotélīs** (Greugais: *Ἀριστοτέλης*, Beurla: *Aristotle*; beò 384 RC, Stagira, Masadoinia, A' Ghrèig – 7 am Màrt 322 RC, Chalicis, Euboea, a' Ghrèig), còmhla ri Platon, aon de na feallsanaichean as cudthromaiche ann an dòighean smaoineachadh Siarach. Tha e coltach gun do sgrìobh e mu 150 leabhraichean mu feallsanach ged a tha tòrr dhiu air an call.

## Fosgladh
'S e dotair do Rìgh Amyntas de Maseadonia a bh' ann an athair Aristotélīs. Bho aois ochd deug gu trichead 'sa seachd dh'fhuirich è an Àithne mar oileanach fon fheallsanaiche ainmeil Plato. 

Tha air a ràdh gur e na trì feallsanaiche is mòr a bh' anns a' Ghrèig anns na sean aoisean Aristotélīs, Plato agus Socrates. 'S e maighstear Plato a bh' ann an Socrates agus 's e maighstear Aristotélīs a bh' ann am Plato. 'S e na trì feallsanaiche seo a chuir feallsanachd a' Ghrèig air dòigh is gur e an toiseach dhan an oileanachd ris an canar Feallsanaiche Siarach 'san latha an diugh. Theagaisg Aristotélīs Alasdair Uaibhreach ( *Alexander the Great* ) a cheannsaich an Ear Mheadhanach gu lèir. 

Bha a chuid mhòr de smuaintean **Phlato** mu fhios bho na ciad-fàthan an còmhnaidh mì-chinnteach agus nach b' urrainn do dhuine sam bith fios fìrinneach fhaighean ach bho thionndadh air falbh bho'n neach a thionndas air falbh bhon t-saoghal. 

Bha diofar bheachdan aig Aristotélīs. Bha esan a' smaoineachadh gu robh fios bho na ciad-fàthan nas cudthromaiche. 'S e na beachdan seo a chaidh an cleachdadh an dèidh linntean anns an dòigh smuaintean ris an canar an *Scientific Method* 'sa Bheurla. 'S e a chuid mhòr de th' againn a thuirt Aristotélīs 'san latha an diugh nòtaichean a dh'fhàg è bho toirt òraid. 'S e feadhainn de na sgrìobhaidhean as ainmeile aige a tha againn fhathast *Physics*,*Metaphysics*.*(Nicomachean) Ethics*, *Politics*,*De Anima* agus *Poetics*.

### Eachdraidh agus Cudthrom obair Aristotélīs

Chan eil mòran fios againn mu eachdraidh obair Aristotélīs bho'n àm a bhàsaich è chun a Chiad Linn RC. Tha seann-sgeul ag ràdh gun deach na leabhraichean agus sgrìobhaidhean aig Aristotélīs fhàgail dha Theophrastus. 'S e Theophrastus am maighsear a lean Aristotélīs agus dh'fhalaich e na sgrìobh e airson dèanamh cinnteach nach dèidheadh an goid na an sgrios. Cha deach an lorg chun a' bhliadhna 70 RC.

Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Seann-Ghrèig
Roinn-seòrsa:Feallsanaich Ghrèigeach
1 am Faoilleach

'S e a' **chiad latha dhen Fhaoilleach** a' chiad latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 364 latha (365 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

* 630 - Chaidh Muhammad le arm gu Mèca gus a cheannsaich.
* 1651 - Shuidh Teàrlach II air an cathair-rìgh aig Alba.
* 1887 - Bànrigh Bhictoria a-nis Ban-ìompaire na h-Innseachan.
* 1912 - Chaidh Poblachd na Sìne a stèidheachadh.
* 1919 - Dol fodha an Iolaire

## Breithean

* 1816 - Manuel Murillo Toro, ann an Chaparral. Fear-poileataigs à Coloimbia.
* 1848 - John Horne, creag-eòlaiche Breatannach.
* 1875 - Dòmhnall Caimbeul, Bàrd Chinn a' Ghiùthsaich.
* 1928 - Iain Mac a' Ghobhainn, sgrìobhadair Albannach.
* 1957 - Lewis Dòmhnallach, neach-poileataigs Albannach.

## Bàsan
* 1766 - Rìgh Seumas VIII Alba agus III Shasainn.
* 1817 - Martin Heinrich Klaproth, ceimigear às a' Ghearmailt.
* 1907 - Cesar Romero, cleasaiche às na Stàitean Aonaichte.
* 1964 - Rika Hopper, ann an Amsterdam. Actair às na Tìrean Ìsle.

## Fèillean
* Tha Là na Bliadhn' Uire air an latha seo.

Roinn-seòrsa:Làithean
Taigh na Gàidhlig

'S e làrach-lìn a tha ann an **Taigh na Gàidhlig** a chaidh a chur air bhonn gus ionnsachadh na Gàidhlig a bhrosnachadh air feadh an t-Saoghail anns an Fhaoillteach 2006.  'S e inneal ionnsachaidh fìor mhath a th' ann airson coimhearsnachd ionnsachaidh a thogail, ge bith aite anns an t-saoghal a tha cuideigin.

## Ceanglaichean a-muigh
*Fòram Taighe na Gàidhlig

Roinn-seòrsa:Buidhnean Gàidhlig
Dunwich Township

Tha **Dunwich Township** an siorrachd Eilginn an Ontario, Canada. Bha Thomas Talbot na uachdaran-fearainn. 'Sa bhliadhna 1820 bha Gaidheal-poball math gu leòr seasmhach ann an Dunwich Township. 

:*"So many came from [[Earra-Ghàidheal|Argyllshire]], that when the Marquis of Lorne, as Governor General, visited St. Thomas in 1881, the descendants of these early settlers gathered in thousands and presented him with an address... The Marquis informed his audience that he had never seen, even in Argyllshire itself, so many Argyllshire people present at one time (Lucille H. Campey, 2005:125)."*

Labhair Reverend William Proudfoot à Lunnainn, nuair a rinn e cèilidh air Talbot-rèiteach: 
:*"a stiff-necked race. They will not understand anything that is not spoken in Gaelic... I felt very little interest in them today, chiefly because of their obstinate refusal to hear the Gospel because it is not in Gaelic (Lucille H. Campey, 2005:125)."

==Iomradh==
* Campey, L. H. (2005), *The Scottish Pioneers of Upper Canada, 1784-1855: Glengarry and Beyond'', Toronto: Natural Heritage Books, 376 pp.

Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Canada
Gille-tòine

Còmhla ri **rìomhach**, **lasaire**, **spailpean**, agus **spadaire**, 's e tàmailt a tha **gille-tòine** (ga:*gúngaire*) ri fireannach co-sheòrsach. Ged 's urrainn dha facal na spèise/na pròise a bhith am measg dhiubh fhèin, tha an facal gu tric air cleachdadh le daoine gur lugha air fir co-sheòrsach.

Roinn-seòrsa:LCDT-faclan
Roinn-seòrsa:Gràisgealachd
Roinn-seòrsa:Faclan suarach ri daoine
Sealainn Nuadh

Tha **Sealainn Nuadh** no **Sealan Nuadh** (Beurla: *New Zealand*, Maori: *Aotearoa*) na dùthaich anns a' Chuan Shèimh. Tha trì eileanan mòra ann:

* Eilean-a-Deas - far a bheil Christchurch, agus Dùn Èidinn, agus air a bheil buaidh mòr Albannach. 'S e sin an t-eilean as motha.
* Eilean-a-Tuath - far a bheil Auckland (am baile as motha), Wellington (am prìomh-bhaile).
* Eilean Stiùbhairt - eilean beag 

## Dealbhan

Flag of New Zealand.svg|Bratach
Coat of arms of New Zealand.svg|Gearradh-arm
New Zealand map.PNG|Mapa

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* A brief history of Gaelic in Australia and New Zealand *(sa Bheurla)*

Roinn-seòrsa:Dùthchannan
*
Roinn-seòrsa:Roinn a' Chuain Shèimh
Dòmhnall II na h-Alba

**B' e Rìgh Alba eadar [[889]] is [[900]] a bh' ann Dhòmhnaill II na h-Alba.** (*Domnall mac Causantín*). Bha e na mhac Rìgh Còiseam I agus na cho-ogha ri Eochaid agus Còiseam II a lean e mar Rìgh.

Ghabh Dòmhnall grèim air cathair-rìgh na h-Alba bho Giric, a bha a riaghladh le Eochaid, a bha air bràthair-athar Dhòmhnaill a mharbhadh. Le bàs Giric chaidh Eochaid fhuadachadh bhon dùthaich agus mar sin fhuair Dòmhnall grèim air an rìoghachd.

'Sann fo Dòmhnall II a chaidh Rìoghachd Srath-Chluaidh a chuir fo cheannsail le nan Gaidheil agus mar seo gu ìre a stèidheachadh Rìoghachd Alba; leis fhèin air ainmeachadh ann an eachdraidh bhliadhnail Ulaidh mar *Rì Alban* seach dìreach *Rex Pictorum* mar a chaidh na rìghrean roimhe ainmeachadh. Bha an t-àm riaghladh aige ann nuair a thoisich na Lochlannaich a ceannsachadh an Alba a' Deas eadar Alba agus na dùthchannan Sasannach le greim a ghabhail air an talamh an aite dìreach goid bho na daoine airson a chiad turas. Bha na Lochlannaich mur tha air Alba a' Tuath a fhaighean fo smachd.

'Se Rìgh Dòmhnall II a chiad duine a chaidh ainmeachadh mar Rìgh na h-Alba (no *Rì Alban* san Sean Gàidhlig ) leis a bhàs anns a bhliadhna 900. Roimhe, 'se Rìgh nan Cruithnich no Rìgh na Fhortreann. Gu tric tha daoine a coimhead ris an atharrachadh seo mar aoibhe airson breith Rìoghachd Alba ach chan eil moran a thachair ann an àm Dòmhnall a toirt cuideam don bheachd is. Bha far-ainm aige, dásachtach, le ciall ruideigin coltach ri 'Gloic' anns an sean chànan. Tha feadhainn dem beachd gu bheil seo is coireach ri cho mì-stòlda 'sa bha an rìoghachadh aige le ùine air a chuir seachad a cogadh an aghaidh na Lochlannaich. Tha beachd eile ann gun d'fhuair e an t-ainm seo trobh cuir sìos air an eaglais no tro cìsean robh àrd. Chan eil cinnte ann ach tha am fan-ainm seo dha dhèanamh le mì-choltach mar stèidheadair Alba.

## Aistidhean co-cheangailte
* Rìghrean na h-Alba
* Dal Riada
* Pictavia

## Teisteanas
Air a tharraing, agus eadar-theangachadh, bho :

:Aiste air Domhnall II 'sa Bheurla
:Aiste air eachdraidh Alba 'sa Bheurla

Roinn-seòrsa:Rìghrean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Eachdraidh na h-Alba
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Eabhra

'S e **Eabhra** prìomh-chànan nan Iùdhaich agus Iosrael. Bha an cànan air a bhruidhinn leis na seann-Iùdhaich ann an Iosrael ro agus aig àm a Bhìoball. Nuair a chuir na Baibealonaich (*Babylonians*) fhas do dh'Iosraidheal agus chuir iad smachd air na Iùdhaich mar thràillean, thòisich na Iùdhaich air Aramais a bhruidhinn agus cha robh Eabhra air a chleachdadh ach mar chànan co-cheangailte ri creideamh. Le breith dùthaich ùr Iosrael an 1948, rinn cuid de na Iùdhaich aonta an cànan ath-bheòthachadh mar am prìomh-chànan aca gus am b' urrainn dhaibh uile aon cainnt a chleachdadh. Tha e a-nis aig mu 6 millean mar prìomh-theanga.

## Artagailean co-cheangailte
* Aibidil Eabhra
* Iùdais
* Zuckermann, Ghil'ad, 2003. ''Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew''. Palgrave Macmillan. (ISBN 9781403917232 / ISBN 9781403938695)

Roinn-seòrsa:Cànain Seimeach
Roinn-seòrsa:Iùdhachd
Roinn-seòrsa:Cànain
An t-Ìochdar

'S e am baile as motha ann an ceann a tuath Uibhist a Deas a tha anns **an Ìochdar**.
Tha an coimhearsnachd air a dhèanamh suas le tòrr diofar bailtean; Àird a Mhachair, Cill Amhlaigh, Lionacua, Baile Gharabhaigh, Àird na Monaidh, Buaile Dhubh, An Càrnan, An Àird Mhòr.
Bi sgioba ball-coise Ìochdar Saints (Ceann a Tuath), cluiche aig Talla an Ìochdair.

## Sgoil an Ìochdair
'S e bun-sgoil a th' ann an Sgoil an Ìochdair, a' bhios a teagaisg clann bho clas 1-7. 'S i Màiri NicAonghais prìomh-thìdsear na sgoile.

## Sgrìobhaidhean mu a dheidhinn
* NicDhòmhnaill, Iseabail T. 2014. *Peanaidh Mhoireasdan às an Ìochdar an Uibhist a Deas* ann an *Tobar an Dualchais: Ulaidh Nàiseanta/ Kist o Riches: A National Treasure* deas. le Chris Wright (An t-Eilean Sgitheanach: Tobar an Dualchais), d.76-81 (agus sa Bheurla d.82-88)

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2016-04-27: Seirbheis faochaidh san Ìochdar ga stad
* BBC Naidheachdan 2017-01-13: A’ feitheamh fuasgladh son na Fadhla a Deas

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Uibhist a Deas
Eanraig MacGillÌosa

'S e neach poileataigs agus an dara prìomh-mhinistear a bh' aig Pàrlamaid na h-Alba, an dèidh Dhòmhnaill Mhic an Deòir, a tha ann an **Eanraig MacGillÌosa** (Beurla: *Henry McLeish*).

Rugadh e 15 an t-Ògmhios 1948) ann am Fìobha agus thogadh e ann am Meadhchill. Chluich e ball-coise airson Leeds United agus Fìobha an Ear nuair a bha e òg mus do robh e na oileanach ann an Oilthigh Heriot-Watt.

Chaidh e na BhP airson Fìobh Meadhanach ann an 1987 agus BPA airson Fìobh Meadhanach ann an 1999. Bha e san dreuchd mar phrìomh-mhinistear na h-Alba bho 2000 chun an 8mh den t-Samhain 2001. Dh'fhàg e a' phàrlamaid nuair a thàinig e am follais gun robh e a' faighinn airgead tro bhith a leigeil pàirt den oifis roinn-taghaidh aige air mhàl gun cead no gun a bhith ag innse mu dheidhinn mar a bu chòir.

Bha e na chathraiche Coimisean Prìosanan na h-Alba a thug cunntas ann an 2008.

## Ceanglaichean a-mach
* They Work for You: Henry McLeish, former MSP (Beurla). Air a tharraing 3 am Màrt 2016.
* Pàrlamaid na h-Alba: Henry McLeish (Beurla). Air a tharraing 3 am Màrt 2016.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Prìomh-Mhinistearan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Ò Canada

'S e Laoidh Nàiseanta Chanèidieanach a tha ann an **Ò Canada**. Seo an teacsa anns a' Ghàidhlig:

Ò Chanada,
Dùthaich nan gaisgeach còir.
Crùn air do cheann,
De dhuilleag dhearg is òir.

Bho chuan gu cuan
le òran binn,
Do chliù nì sinn a luaidh,

Fo dhìon do sgéith
tha saorsa ghrinn
Nach spìon an namhaid uainn.

O Chanada
Dùrachd ar cridh'

Sonas le sìth is maitheas Dhè d'ar tìr.

Sonas le sìth is maitheas Dhè d'ar tìr.

Roinn-seòrsa:Canada
Achd na Gàidhlig 2005

'S e a' chiad lagh le Pàrlamaid na h-Alba gus a' Ghàidhlig aithneachadh foirmeil fhaighinn ann an Alba a tha ann an **Achd na Gàidhlig**. Chaidh a h-aontachadh gu h-aon ghuthach leis a' Phàrlamaid air 21mh an Giblean 2005.

Tha Achd na Gàidhlig:

* ag aithneachadh Gàidhlig mar chànan oifigeil na h-Alba, aig a bheil spèis cho-ionnan ris a' Bheurla
* a' stèidheachadh Bòrd na Gàidhlig mar phàirt de bhun-structar riaghaltais na h-Alba  
* a' dèanamh riatanas airson Plana Nàiseanta na Gàidhlig gus stiùireadh ro-innleachdail a thabhann airson leasachadh na Gàidhlig
* a' tabhann bun-structair airson planaichean cànain Gàidhlig a chruthachadh le ùghdarrasan poblach ann an Alba
* a' toirt uallach air Bòrd na Gàidhlig airson na Gàidhlig a thoirt an àrd ann an Alba, agus airson Ministerean na h-Alba a chomhairleachadh mu chùisean Gàidhlig

## Ceanglaichean a-mach
* Achd na Gàidhlig air an làrach-lìn legislation.gov.uk (Beurla)
* Scottish Parliament: Gaelic Language (Scotland) Bill
* Dàna: Achd na Gàidhlig - 10 bliadhna de dh’aois - le Eòghan Stiùbhart

Gàidhlig 2005, Achd na
Roinn-seòrsa:Gàidhlig
Maighdeann (labhair ri)

Tha **Maighdeann(-uasal)** (giorraichte ri **A' Mh(uas)**) 'na h-ainm, mar as trice air chleachdadh ri bean gun pòsadh. Tha air chleachdadh ri mnàthan pòsta a moladh, Bean(-uasal).

## Mac-shamhlaidhean cèine
Tha mac-shamhlaidhean cèine de *Maighdeann*:

* Beurla *Miss*
* Cuimris *Bonesig*
* Danmhairgis *Frøken* (*Frk.*)
* Eadailtis *Signorina* (*Sig.na*)
* Esperanto *Fraŭlino* (*F-lino*)
* Fraingis *Mademoiselle* (*M<sup>lle</sup>*)
* Gaeilge *Ógbhean*
* Gearmailtis *Fräulein* (*Frl.*)
* Nirribhis *Frøken* (*Frk.*)
* Olaindis *Mejuffrouw* (*Mej.*)
* Portiùgais *Menhina* (*Mna.*)
* Ròmainis *Domisoara*
* Spàinnis *Señorita* (*Srta*)
* Suainis *Fröken* (*Frk.*)
* Suòmais Neiti (Nti)

## Seallaibh cuideachd
*A' Bh.
*Mgr.

Roinn-seòrsa:Ainmean comannach
Bean (labhair ri)

Tha **Bean** (no **A' Bh**) facal air chleachdadh ri mnàthan, mar as trice ri bean phòsta, ach 's urrainn dhi air chleachdadh ri bean sam bith, pòsta no gun pòsadh. Tha an t-ainm **Bean-uasal**(**A' Bhuas**) ri bean de inbhe nas àirde..

## Mac-shamhalaidhean cèine
Tha mac-shamhalaidhean cèine *A' Bh*:

* Spàinnis *Señora* (*Sra.*)
* Fraingis *Madame* (*Mme*)
* Gearmailtis *Frau* (*Fr.*)
* Eadailtis *Signora* (*Sig.ra*)
* Portiùgais *Senhora* (*Sra.*)
* Olaindis *Mevrouw* (*Mevr.*)
* Suainis *Frö* (*Fr.*)
* Nirribhis *Frø* (*Fr.*)
* Danmhairgis *Frø* (*Fr.*) 
* Cuimris *Bonesig* 
* Gaeilge *Bean-uasal*
* Beurla *Mistress* (*Mrs.*)

## Seallaibh cuideachd
*Mgr.
*Mh.

Roinn-seòrsa:Ainmean comannach
Gintinneachd

'S e a th' ann an **gintinneachd** ach rannsachadh lusan, ainmhidhean, agus mac-an-duine fhèin, le bhith a' coimhead ri mar a tha feart a' tighinn thuca bho na sinnsearan aca agus ciamar a bhios iad ag atharrachadh tro na linntean agus ann an diofar coimhearsnachdan.

Roinn-seòrsa:Bith-eòlas
Seac MacConaill

'S e neach poileataigs a tha ann an **Seac MacConaill** (Beurla: *Jack McConnell*). Rugadh e 30 an t-Ògmhios, 1960 ann an Irbhinn, taobh a tuath Siorrachd Àir.

B' e ceann a' Phàrtaidh Làbarach Albannach a th' ann agus b' e Prìomh-Mhinistear na h-Alba a bh' ann mus do bhuannaich Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba an taghadh ann an 2007.

Ged a chaidh a bhreith an Irbhinn chuir e seachad òigridh air tuathanas chaora air Eilean Arainn. Aig aois sia-deug ghabh e pàirt ri Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba ach cha do dh'fhuirich e ann robh fhada. An deidh dhol gu Àrd Sgoil Arainn chaidh e rannsachadh foghlam aig Oilthigh Sruighlea far an robh e na cheannard tarsainn air a' Chomann Oileanach. A ceumnachadh ann an 1983 thoisich e ag obair mar maighstir a' teagasg eòlas-àireamh ann an Alamhagh, Siorrachd Chlach Mhanainn agus chum e an obair seo fhad 's a bha e na chomhairliche. 

Ghabh e dreuchd mar Rùnaire am Pàrtaidh Làbarach ann an 1992. Rinn e adhartas mòr le mar a dh'obair e mu an taghaidh an 1997 nuair a bhuannaich na Làbaraich gu mòr. Bho 1999 sheas e mar Ball-Pàrlamaid anns a' chiad thaghadh airson Pàrlamaid na h-Alba ann an Tobar na Màthar agus Wishaw Thug Dòmhnall Mac an Deòir, a' chiad Prìomh Ministear na h-Alba, obair dha mar Rùnaire Ionmhasail. Le bàs Dewar an 2000 sheas MacDhòmhnaill an aghaidh Eanraig MacGillÌosa anns an taghaidh airson ceannard ùr am Pàrtaidh agus Prìomh-Mhinistear ùr Alba ach chaill e. Na àite dh'obair e mar Rùnaire Foghlam, an Roinn-Eòrpa agus Cùisean a-Muigh fo MhacGillÌosa. An dèidh do MacGillÌosa a dhreuchd fhàgail an dèidh sgannal ghabh MacConaill àite mar am Prìomh-Mhinistear as aonais co-fharpais sam bith. Chaidh e na bhall Taigh nam Morairean ann an 2011 agus tha an tiotal Am Morair MacConaill à Gleann Sgoradail aige.

Thug e seachad Òraid an t-Sabhail ann an 2004.

## Ainm-sloinnidh sa Ghàidhlig
Tha a h-uile teansa ann gur e MacDhòmhnaill a bh' air a theaghlach bho thùs a chionn 's gur e Arainneach a th' ann is a chionn 's gum biodh ur-dhubhadh ann an Gàidhlig Arainn a dhèanadh fuaimneachadh MacConaill de MhacDhòmhnaill.  Ach chan eil fios no cinnte againn mu dheidhinn sin, agus is e “Seac MacConaill” an t-ainm Gàidhlig a bh' air aig a' Phàrlamaid, agus anns na meadhanan Gàidhlig gu léir nuair a bha e ’na Phrìomh-mhinistear. 

## Ceanglaichean a-mach
* Pàrlamaid Westminster: Lord McConnell of Glenscorrodale
* They Work for You: Lord McConnell of Glenscorrodale (Beurla)
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Prìomh-Mhinistearan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Ball Pàrlamaid na h-Alba
Roinn-seòrsa:Pàrtaidh Làbarach na h-Alba
Roinn-seòrsa:Ball Taigh nam Morairean
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Roinn-seòrsa:Òraidichean an t-Sabhail
Faoighiche

'S e **faoighiche**, creutair sam bith a bhios a' faighinn buannachd bho chron air beathach eile. Bidh am faoighiche a' dèanamh cron air a' bheathach eile "biadhtach" fhad 's a tha e fhèin a' faighinn taic bhuaidhe. Tha an coilleach-coille, *[[Plasmodium falciparum]]*, sin as coireach do mhailèiria agus bèist-dà-lionn 'nan eisimpleirean dhiubh.

## Faic cuideachd
* Mial-teanga

Roinn-seòrsa:Faoighiche