open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Malabhaidh

'S e dùthaich ann an Afraga a tha ann am **Malabhaidh**,, **Malawi**  neo **Malaiwi** (Beurla: *Malawi*, IPA: |[malaβi]); ainm oifigeil: **Poblachd Mhalabhaidh**. B' e **Nyasaland** an seann ainm a bha oirre.
Chan eilear cinnteach cò às a thàinig ainm na dùthcha. Tha aon mìneachadh ag ràdh gu bheil e a’ ciallachadh: "deàrrsadh na grèine ag èirigh thairis air an loch". 'S e seo a’ sealltainn ann am bratach na dùthcha cuideachd.

Tha crìochan aice san iar-thuath le Saimbia, sa tuath le Mòsaimbic agus san earra-dheas le Tansainìa.
'S e Lilongwe prìomh-bhaile na dùthcha, ach 's e Blantyre am baile as motha a th' ann.

B’ e David Livingstone a’ chiad duine Eòrpach a ràinig air Malabhaidh anns a’ bhliadhna 1859. An uair sin b' iad na h-Albannaich a thòisich air eaglaisean agus miseanan a thogail, gu h-àraidh timcheall air Loch Mhalawi.

Tha an gleann *Great Rift Valley* a’ ruith bho thuath gu deas. Anns a' ghleann seo tha Loch Mhalawi (ainm eile: *Lake Nyasa*).’S e an treasamh loch as motha ann an Afraga agus an deicheamh loch as motha air an t-saoghail. An–diugh tha e dìonta mar Làrach Dhualchas na Cruinne leis an UNESCO.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga an Ear
Na h-Eileanan Mhoiriseas

'S e dùthaich eileanach ann an Afraga a tha anns **na h-Eileanan Mhoiriseas** neo **Mauritius** (IPA: məˈrɪʃəs), Fraingis: *Ile Maurice*, (IPA: mɔʁis); Creole: *Moris*, ainm oifigeil: *Republic of Mauritius*, (Fraingis: *République de Maurice*). Tha i suidhichte anns a' Chuan Innseanach mu 900 cilemeatair air falbh san ear bho Mhadagascar. 

'S e Port Louis prìomh-bhaile na dùthcha. 

Tha na h-Eileanan Mhoiriseas a’ gabhail a-steach na h-eileanan:

* St. Brandon,
* Rodrigues
* Agalega Islands. 

Canar gu bheil an t-eilean glè bhrèagha. Mar eisimpleir, sgrìobh an t-ùghdar Mark Twain anns an leabhar *"Following the Equator"*: "You gather the idea that Mauritius was made first and then heaven, and that heaven was copied after Mauritius".

## Stampaichean

Tha na h-Eileanan Mhoiriseas ainmeil airson na stampaichean aice: „Red Penny“ agus „Blue Penny“. Chaidh an clò-bhualadh anns a’ bhliadhna 1847.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga-an-Ear
Réunion

'S e eilean ann an Afraga a tha ann an **Réunion**.  Tha e fo riaghladh Frangach. 'S e département na Frainge a tha ann an **Réunion**. Tha Saint-Denis na phrìomh-bhaile. 

## Eachdraidh
Chuireadh às do thràilleachd an seo agus ann an cuid a cholonaidhean eile na Frainge air 27 an Giblean 1848. Fhuaras lorg air piosan beaga às a' plèana MH370 air tràigh an seo ann an t-Iuchar 2015.
## Départements

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Afraga
Roinn-seòrsa:An Fhraing
Mòsaimbic

'S e dùthaich ann an Afraga a tha ann am 
**Mòsaimbic**,  ainm eile: **Mosaimbic** , 
**Mosambiog** neo **Mosambìog** 
, ainm oifigeil: **Poblachd Mhòsaimbic**, (Portagailis: *República de Moçambique*, IPA: ʁɛ'publikɐ dɨ musɐ̃'bikɨ).
Tha crìochan aige sa tuath le Tansainìa, san iar-thuath le Malabhaidh agus Saimbia, san iar le Siombabue agus sa earra-dheas le Dùthaich nan Suasaidh agus Afraga a Deas. Tha an Cuan Innseanach san ear dhith.
‘S e Maputo am prìomh-bhaile aice. B’ e Vasco da Gama a’ chiad duine às an Roinn Eòrpa a ràinig air Mòsaimbic anns a’ bhliadhna 1498 agus b’ e tìr-imrich na Phortagail a bha innte bho 1505. Thàinig an t-ainm Mòsaimbic (Moçambique) bho *Muça Alebique*, (rìgh Arabach).

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga-an-Ear
Naimibia

'S e dùthaich ann an Afraga a tha ann an **Naimibia**, ainm oifigeil: **Poblachd Namibia**. Tha crìochan aice san ear le Botsuana, sa tuath le Angòla agus Saimbia agus sa deas le Afraga a Deas. 

Tha Naimibia suidhichte air a’ Chuan Siar. Tha i na ball de na Dùthchannan Aonaichte agus den Cho-fhlaitheas. 'S e Windhoek na prìomh-bhaile. 

Bha Gearmailtis agus Afraganais‎ nan cànanan oifigeil gus an dh’fhuair Naimibia neo-eisimeileachd anns a’ bhliadhna 1990. 

'S e Oshiwambo a’ chiad chànan a tha aig an dàrna leth de na daoine. Tha an cuid as motha de na daoine a’ bruidhinn Afraganais‎ mar dàrna cànan. Tha Gearmailtis ga bruidhninn le 32% de na daoine Eòrpach, ach tha Beurla dìreach aig 7% de na daoine a-mhàin. .

## Ceanglaichean a-muigh
* Duilleagan oifigeil Poblachd Namibia 
* CIA World Factbook - ''Naimibia''
* Duilleagan oifigeil fiosrachadh luchd-turais (sa Bheurla) 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga a Deas
Rìoghachd eSwatini

'S e dùthaich ann an Afraga a tha ann an **Rìoghachd Eswatini**. Ron Giblean 2018 bha **Dùthaich nan Suasaidh**,  ainm eile: **Suasalainn** neo **Swaziland** neo gu oifigeil **Rìoghachd nan Suasaidh** air. Tha Mòsaimbic san ear dhith agus tha Afraga a Deas timcheall oirre san iar, san tuath is san deas. Is i aon de na dùthchannan as lugha a tha ann an Afraga.

Tha ceithir roinnean ann: 
* Hhohho 
* Manzini
* Lubombo 
* Shiselweni

'S e prìomh-bhaile riochdail is reachdail eSwatini a tha ann an Lobamba. Tha Mbabane na prìomh-bhaile clèireachail. Agus 's e Manzini am baile as motha den dùthaich seo.

## Eachdraidh agus poileataigs
'S e làn-mhonarcachd a th' innte. Thoirmeasg Rìgh Sobhuza ann an 1973 pàrtaidhean poileataigeach. Thog mòran duine fianais airson deamocrasaidh ann an 2021 agus stèidhich Mduduzi Simelane, a bha na bhall-pàrlamaid, Swalimo (Swaziland Liberation Movement). Chaidh barrachd air 1000 sìobhaltaich a phronnadh no a mharbhadh le poileas agus saighdearan. Chaidh Russell Dlamini, a bha na cheannard buidheann-gnìomha nàiseanta rianachd nam mòr-thubaistean, na phrìomh-mhinistear anns an Samhain 2023.

## Gailearaidh

Faidhle:Eswatini, administrative divisions - de - colored.svg|Mapa nan roinnean Eswatini
Faidhle:Eswatini Regions map.png|Mapa: Eswatini


## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

* Duilleagan oifigeil Riaghaltas Eswatini
* Duilleagan oifigeil fiosrachadh turasachd
* 
* Eswatini – CIA World Factbook

Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Afraga a Deas
Beinin

'S e dùthaich ann an Afraga a tha ann am **Beinin**,  neo **Benin**, ainm oifigeil: **Poblachd Bheinin**. Gus a’ bhliadhna 1975 b’ e *Dahomey* a t-ainm a bha oirre.

Tha e suidhichte ann an Afraga an Iar.
Tha crìochan aice san iar le Tògo, san ear le Nìgeiria agus san tuath le Buircina Fhaso agus Nìgeir. 'S e Porto Novo am prìomh-bhaile a tha aice, ach 's e Cotonou am baile as motha den dùthaich. Tha am pàrlamaid suidhichte ann an Cotonou cuideachd.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga-an-Iar
Libèiria

'S e dùthaich ann an Afraga a tha ann an **Libèiria** no **Libiria**, ainm oifigeil: **Poblachd Libèiria**.

Tha crìochan aice san ear-thuath le Gini, san iar-thuath le Siarra Leòmhann agus san iar le Costa Ìbhri. Tha Libèiria suidhichte aig a’ Chuan Siar. 'S e Monrovia am prìomh-bhaile aice.

Tha eaconomaidh na dùthcha anns an droch staing, o chionn 's gun robh dà cogadh chatharra ann, ris an canar  *First Liberian Civil War* (1989–1996) agus *Second Liberian Civil War* (1999–2003).

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-muigh
* Cuttington University - An t-oilthigh an sine ann an Libèiria
* allAfrica.com - ''Libèiria'' 

Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga-an-Iar
Buirciona Faso

'S e dùthaich ann an Afraga a tha ann am **Buirciona Faso**,  ainm goirid: **Buirciona**.  Burkina
 
Tha i suidhichte ann an Afraga-an-Iar. Tha crìochan aice 'sa tuath le Màili, san ear le Nìgeir, san earra-dheas le Beinin, sa deas le Gàna 's Tògo, agus san iar dheas le Costa Ìbhri. 'S e Ouagadougou am prìomh-bhaile aice. 

 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga-an-Iar
An t-Siad

'S e dùthaich ann an Afraga a tha anns **an t-Siad** ; ainm eile: **Siad** neo 
**Chad** (Arabais: جمهورية تشاد ; Fraingis: *République du Tchad*). 'S e N'Djamena am prìomh-bhaile.

Tha crìochan aice san ear le Sudàn, sa tuath le Libia, san iar le Nìgeir, sa deas le Poblachd Meadhan Afraga agus
san iar-dheas Camarun 's le Nìgeiria.

Chaochail Idriss Déby, a bha na cheann-suidhe o 1990 ann an 2021 an dèidh do thaghadh is e ann an sreath toisich a' bhlàir an aghaidh reubaltach. Tha dùil ann gun stiùir comhairle armach an dùthaich ro thaghaidhean ùra ann an 2022.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Duilleag oifigeil na Riaghaltas
* Duilleag oifigeil ceann-suidhe 

Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Afraga
Roinn-seòrsa:Meadhan Afraga
Costa Ìbhri

'S e dùthaich ann an Afraga a tha ann **Costa Ìbhri**  neo an t-ainm oifigeil **Côte d'Ivoire** (an oirthir eabarach). 

Tha crìochan aice san iar le Libèiria agus Gini, sa tuath le Màili agus le Buircina Fhaso agus san ear le Gàna. Tha Camas Ghini san deas dhith. Is e Yamoussoukro am prìomh-bhaile (*de jure*) aice, ach 's e Abidjan teas meadhan malairteach na dùthcha.

Bha i na thìreachadh Frangach gus an do bhuannaich i a saorsa ann an 1960 agus Félix Houphouët-Boigny a ceann-suidhe. Bha an ann an smachd gu ruige 1993 nuair a bhàsaich e. Lean Henri Konan Bedie e ach chaill e smachd ann an coup ann an 1999. Bhuannaich Laurent Gbagbo taghaidhean deamocratach ann an 2000.

Chaidh a' chiad chogadh sìobhaltach a shabaid eadar ceann a tuath agus ceann a deas na dùthcha eadar 2002 agus 2007. Chaill Gbagbo an taghaidhean deamocratach a lean cumhnant na sìthe do dh'Alassane Ouattara ach dh'fhuirich e ann an smachd. Lean an dàrna chogadh sìobhaltach eadar 2010 agus 2011.

Bhuannaich Ouattara taghaidhean a' cheann-suidhe ann an 2011 agus a-rithist ann an 2020. Cha do ghabh na pàrtaidhean dùbhlanach pàirt anns an taghadh ann an 2020. Chuir e Robert Beugré Mambé ann an àite Patrick Achi mar phrìomh-mhinistear ann an 2023 gun mìneachadh.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Présidence de la République de Côte d'Ivoire  Duilleagan oifigeil Ceann-suidhe Chosta Ìbhri
* BBC News - Fiosrachadh: Costa Ìbhri
* Encyclopaedia Britannica, Duilleagan na dùthcha - ''Costa Ìbhri''

Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga-an-Iar
A' Ghaimbia

'S e dùthaich ann an Afraga a tha anns **a' Ghaimbia**, neo **Gaimbia**, ainm oifigeil: **Poblachd na Gaimbia**. 'S e an dùthaich as lugha a tha ann anns an tìr-mhòr Afraga. 
Tha Seanagal na laighe timcheall oirre. Tha an Abhainn Gambia a’ ruith tro mheadhan na dùthcha. 
Tha an Cuan Siar anns an iar dhith, far a bheil inbhir na h-aibhne. Tha a' Ghaimbia nas lugha na 48 cilemeatair ann an leud.

'S e Banjul am prìomh-bhaile.

## Laghan

Tha e mì-laghail a bhith co-sheòrsach anns a' Ghaimbia.

## Iomraidhean


## Ceangal a-mach
* Duilleag oifigeil Ceann-suidhe na Gaimbia

Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga-an-Iar
Gàna

'S e dùthaich ann an Afraga a tha ann an **Gàna**,  ainm eile: **Ghana** neo **Gana**, ainm oifigeil: **Poblachd Ghàna**. Tha crìochan aice san ear le Tògo, sa tuath le Buircina Fhaso agus san iar le Costa Ìbhri. Tha an Gulf of Guinea san taobh a deas dhith.

'S e Accra am prìomh-bhaile aice.

Tha an Loch Volta, an loch fuadain as motha air feadh an t-Saoghail, ann an ear na dùthcha.

Tha am facal "Ghana" a' ciallachadh "Warrior King", (Rìgh an luchd-cogaidh) 

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Gàna Duilleag oifigeil
* Pàrlamaid Ghàna , duilleag oifigeil 

* BBC Fiosrachadh - ''Gàna''
* Encyclopaedia Britannica, Duilleag na dùthcha - ''Gàna''

Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga-an-Iar
Gini

'S e dùthaich ann an Afraga a tha ann an **Gini**  neo **Guinea** ainm oifigeil: **Poblachd Ghini** (Fraingis: *République de Guinée*).

Uaireannan canar **Gini-Conakry** ris an dùthaich seo (a-rèir Conakry, am prìomh-bhaile aice). 'S e seo airson sealltainn gu bheil i eadar-dhealaichte bho Gini-Bissau.

Tha crìochan aice sa tuath le Gini-Bissau, le Seanagal agus le Màili, san iar le Siarra Leòmhann, san earra-dheas le Costa Ìbhri agus sa deas le Libèiria.

Tha trì aibhnichean mòra ann: 

* Niger
* Senegal
* Gambia

## gailearaidh

File:Guinea sat.png|atlas Guinea
File:Dame de Mali Guinée.jpg|Dame de Mali
File:Chute de Tabouna à Kindia 01.jpg|Chute de Tabouna à Kindia
File:Chute de Saala vue à 360° Labé.jpg|Chute de Saala Labé
File:Chimpanzé de Bossou 33.jpg|Chimpanzé de Bossou
File:Plage de Roume.jpg|Plage sur les Ile de Loos

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* CIA World Factbook - Gini
* BBC News, Fiosrachadh- Gini
* Duilleag oifigel Riaghaltas  Ghini

Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga-an-Iar
Màili

'S e dùthaich ann an Afraga a tha ann am **Màili**,, ainm eile: **Mailidh** , **Màilidh** neo **Maili**; ainm oifigeil: **Poblachd Mhàili** (Fraingis: *République du Mali*). Tha crìochan aice san ear le Nìgeir, sa tuath le Aildiria, san iar le Seanagal agus Moratainia, sa deas le Buircina Fhaso agus le Costa Ìbhri. Tha an Abhainn Niger agus an Abhainn Senegal ann an taobh a deas cuideachd. 'S e Bamako am prìomh-bhaile.

## Eachdraidh
Chuireadh às do tràilleachd an seo ann an 1222 nuair a bha Sundjata Keïta os cionn na h-impireachd.

Ghabh Assimi Goïta grèim air smachd ann am Màili dà thuras, anns an Lùnastal 2020 agus a-rithist anns a' Chèitein 2021.

## Croitearachd Màiliach
Tha mìltean de chroitearan ann an Màili ach chan eil laghan croitearachd anns an tìr sin, agus tha naidheachd a' tighinn a mach às an duthaich gu bheil riaghaltas Mhàili an diugh a' toirt gabhaltasan ri agra-calpanaich bho tìrean chèin. 

Tha ùghdarras nàiseanta don b' ainm *Office du Niger* a' sealbhachadh mu deidhinn 1,200,000 heactair ri taobh Abhainn de Niger, ach anns an 80 bliadhna mu dheireadh cha chuireadh sgeamaichean uisgeachaidh an gnìomh a leasaich ach 80,000 heactair. Mar sin tha beò-shlàinte de na croitearan ri taobh na h-aibhne a' crochadh air na uisgeachan bliadhnail o gu h-àrd. Tha seo na cothrom leasachaidh do luchd-chalpa bho tìrean nas beairteach - Libia nan measg, agus tha an riaghaltas a' faicinn cothrom air airgead, ged a chosgas seo beatha nan croitearan. 

Da rèir Abou Sow, Prìomh-Stiùiriche Office du Niger, chan eil comas aig an t-sluagh an talmhainn a leasachadh, agus tha a h-oifis air suas ri 240,000 heactair a thoirt seachad do chalpanaich. Tha aithrisean air nochdadh de shaighdearan a' cur ionnsaigh air cuid tuathanaich, agus do rèir Ibrahima Coulibaly, Taoiseach den Chomataidh Co-òrdanachaidh airson Eagar-bhuidhnean nan Tuathanaich agus Croitearan Màilianach "Bithidh an goirt a' toisich a dh'aithghearr".

## Bailtean
*Tiombuctu

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

* Duilleag oifigeil Riaghaltas Mhàili
* BBC Fiosrachadh - ''Màili''
* CIA World Factbook - ''Màili''
* Duilleag oifigeil turasachd Mhàili

Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga-an-Iar
Moratainia

'S e dùthaich ann an Afraga a tha ann an 
**Moratainia** no **Moratàinia** (Arabais موريتانيا). Tha e suidhichte air a’ Chuan Siar. Tha crìochan aice san ear le Màili, san earra-thuath le Aildiria, san iar-thuath le Sathara an Iar agus san iar-dheas le Seanagal. Tha ¾  den dùthaich na fàsach.

Thàinig an t-ainm Moratainia bho seann rìoghachd nam Berber. 

‘S e  Nouakchott prìomh-bhaile Mhoratainia.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* République Islamique de Mauritanie Duilleag oifigeil Riaghaltas Mhoratainia
* Encyclopaedia Britannica, ''Moratainia'' 

 

Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga-an-Iar
Gini-Bissau

'S e dùthaich ann an Afraga a tha ann an **Gini-Bissau**,  neo **Guinea-Bissau** (Beurla: *Guinea-Bissau* IPA: gɪni bɨˈsaʊ), ainm oifigeil: **Poblachd Ghini-Bissau** (Portagailis: *República da Guiné-Bissau* (IPA: ʁɛˈpublikɐ dɐ giˈnɛ biˈsau). 'S e aon de na dùthchannan as lugha air feadh Afraga a th' innte.

Tha crìochan aice sa tuath le Seanagal agus san iar ‘s sa deas le Gini. Tha an Cuan Siar san iar dhith.

Nuair a fhuair an dùthaich neo-eisimeileachd bhon Phortagail, chuir iad Bissau (ainm a’ phrìomh-bhaile aice) ri ainm na dùthcha. Mar sin cha bhiodh measgachadh ann le Gini.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* - ''Guinea Bissau Government'' Duilleag oifigeil Riaghaltas Ghini-Bissau
* BBC News '' Fiosrachadh - Gini-Bissau''
* CIA World Factbook - ''Gini-Bissau''

Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga-an-Iar
Tògo

'S e dùthaich ann an Afraga a tha ann an **Tògo** no **Togo**, ainm oifigeil: **Poblachd Thògo **.
Tha crìochan aice san ear le Beinin, sa tuath le Buircina Fhaso agus san àird an iar le Gàna. Tha an gnàth-shìde aig Tògo fear tropaigeach :ga:An Teochrios fo-sahara. Is e àiteachas a ’mhòr-chuid den eaconamaidh . 
Tha Lomé na prìomh-bhaile.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Duilleag oifigeil Riaghaltas Thògo 
* BBC News Fiosrachadh - ''Tògo''
* Encyclopaedia Britannica, Fiosrachadh - ''Tògo''

Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga-an-Iar
Nìgeir

'S e dùthaich ann an Afraga a tha ann an **Nìgeir** no **Niger**  (Beurla: *Niger*, Fraingis: *Niger* IPA: niʒɛ), gu h-oifigeil **Poblachd Nìgeir**. Thàinig an t-ainm bhon Abhainn Niger.

Tha crìochan aice san ear leis an t-Siad,
sa tuath le Aildiria agus Libia
san iar le Buircina Fhaso agus Màili agus 
sa deas le Nìgeiria 's Beinin.

Is e Niamey am prìomh-bhaile aice.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Niger Assemblee Nationale  Duilleag oifigeil
* BBC News; Fiosrachadh - ''Nìgeir''
* CIA World Factbook - ''Nìgeir''
* '''Ministry of Tourism'''. Duilleag oifigeil - Turasachd ann an Nìgeir

Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga-an-Iar
Dùthchannan Aimearaga-a-Deas

*Argentina 
*Bolivia
*Breasail (Brazil)
*Colombia
*Ecuador
*Na h-Eileanan Faclainn (Malvinas)
*Guiana Frangach (Fr.)
*Guyana
*Paraguay
*Peru
*Suriname
*Tili (Chile)
*Uruguay
*Venezuela
Roinn-seòrsa:Aimearaga a Deas
An Argantain

'S e dùthaich ann an Aimearaga a Deas a tha anns **an Argantain** neo **Argentina** (Spàinntis is Beurla: **Argentina**, Cuimris: **Yr Ariannin**).
Tha Buenos Aires na phrìomh-bhaile. Tha crìochan aice san taobh tuath le Paraguaidh agus Boilibhia, san ear-thuath le Braisil agus Uruguaidh agus leis an t-Sile san iar dheas.

## Eachdraidh
Chuireadh às do tràilleachd an seo ann an 1853.

Chaidh Javier Milei na cheann-suidhe ann an 2023 is e a' geall gun cuir e an dòlar an àite a' pheso, gun cuir e am banca meadhanach às agus gun toirmisg e casg-breith.

## Daoine ainmeil
* Jorge Luis Borges, sgrìobhadair
* Jorge Mario Bergoglio (r. 1936), am Pàpa (Frangan I)

## Gailearaidh


Flag of Argentina.svg|Bratach
Argentina_coa.png|Gearradh-arm
Salta-VallesCalchaquies-P3140151.JPG|Gleann Calchaquí
ViñedoCafayate.jpg|Salta

## Faic cuideachd
* Sgioba nàiseanta rugbaidh na h-Argantain
* Y Wladfa

## Iomradh


Roinn-seòrsa:Dùthchannan
*
Boilibhia

'S e dùthaich ann an Aimearaga a Deas a tha ann am **Boilibhia** neo **Bolibhia** (*Bolivia* sa Beurla). Tha crìochan aice san taobh an earra-thuath le Braisil, sa deas le Paraguaidh agus leis an Argantain agus san ear leis an t-Sile agus le Pearù.Tha La Paz na prìomh-bhaile aice, ach 's e prìomh-bhaile bun-reachdail Bhoilibhia a tha ann an Sucre.

## Eachdraidh
Chuireadh às do tràilleachd an seo ann an 1826.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Aimearaga a Deas
Roinn-seòrsa:Boilibhia
Braisil

'S e dùthaich ann an Aimearaga a Deas a tha ann am **Braisil**, neo **Brasil**
'S e a' chòigeamh dùthaich as motha a-rèir farsaingeachd agus a-rèir àireamh-shluaigh san t-Saoghal air fad. Tha crìochan aice san tuath leis a' Bheiniseala, le Sùranam, Guidheana agus Guiana Frangach, san iar-thuath le Coloimbia, san iar le Boilibhia agus Pearu, san iar-dheas leis an Argantain agus le Paraguaidh agus san deas le Uruguaidh. Tha an Cuan Siar san ear dhith.

Tha Braisil a’ gabhail a-steach mòran eileanan cuideachd, m. e.: 
* Penedos de São Pedro e São Paulo
* Fernando de Noronha
* Trindade and Martim Vaz
* Atol das Rocas

## Eachdraidh
Bha an dùthaich gu mòr an sàs gnothach Tràilleachd thar a' Chuain Shiar eadar an 16mh Linn agus an 19mh Linn.

## Ainm na dùthcha

Tha deasbad aig an luchd-rannsachaidh cò às a thàinig an t-ainm "Braisil". Tha cuid den bheachd gur e ainm Gàidhealach a th' ann. Tha ceangal làidir leis an ainm Í Breasail san Seann-Ghàidhlig Bha an t-ainm sgrìobhte air mapa an t-Saoghail anns an 15mh linn. Bha na h-Èireannaich a' cleachdadh an ainm airson "Tìr nan Òg" cuideachd.

## Bailtean as motha
* São Paulo
* Rio de Janeiro
* Salvador
* Fortaleza
* Belo Horizonte
* Brasília
* Curitiba
* Manaus
* Recife
* Belém
## Bailtean eile
*Bertioga
*Concórdia (Santa Catarina)
*Santo André

## Daoine ainmeil
*Paulo Freire

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Duilleag oifigeil Riaghaltas Bhraisil
* Ionad Cruinn-eòlas Bhraisil

Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Aimearaga a Deas
Roinn-seòrsa:Braisil
Eacuador

'S e dùthaich ann an Aimearaga a Deas a tha ann an ** Eacuador** neo **Ecuador**, ainm oifigeil: **Poblachd Eacuador** (Spàinntis: *República del Ecuador*). Tha an t-ainm a’ ciallachadh: Poblachd den Crios-mheadhain. Tha crìochan aice san earra-dheas le Pearù agus sa tuath le Coloimbia. Tha an Cuan Sèimh san iar dhith. 'S e Quito a th' ann prìomh-bhaile na Poblachd, ach 's e Guayaquil am baile as motha san dùthaich. Tha an dùthaich a’ gabhail a-steach na h-Eileanan Galápagos a tha suidhichte mu 965 cilemeatair air falbh san iar bhon tìr mhòr.

## Eachdraidh
Chuireadh às do tràilleachd an seo ann an 1851.

## Iomraidhean


## Ceangal a-mach
* Ceann-suidhe Eacuador (Spàinntis)

Roinn-seòrsa:Eacuador
Roinn-seòrsa:Aimearaga a Deas
Seanagal

'S e dùthaich ann an Afraga a tha ann an 
**Seanagal** (Fraingis: *le Sénégal*),  ainm oifigeil: **Poblachd Sheanagail** (Fraingis: *République du Sénégal*).
Tha i suidhichte deas air an Abhainn Sénégal. Tha an Cuan Siar san taobh an iar dhith. Tha crìochan aice san ear le Màili, sa tuath le Moratainia agus sa deas le Gini is Gini-Bissau. Tha a' Ghaimbia na laighe am broinn Sheanagail. 'S e Dakar  am prìomh-bhaile Sheanagail.

## Eachdraidh
Chuireadh às do thràilleachd an seo agus ann an cuid a cholonaidhean eile na Frainge air 27 an Giblean 1848. 

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*  Gouvernement du Sénégal - Duilleag oifigeil Riaghaltas Sheanagail]
* BBC News Fiosrachadh - Seanagal
* CIA World Factbook - Seanagal

Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga-an-Iar
Siarra Leòmhann

'S e dùthaich ann an Afraga a tha ann an **Siarra Leòmhann** no **Sierra Leone**, ainm oifigeil: **Poblachd Shiarra Leòmhann**. Tha crìochan aice sa tuath le Gini agus sa deas le Libèiria.

Tha an Cuan Siar anns an àird an iar dhith. 
Tha roinn na turasachd gu math làidir ann an Siarra Leòmhann.

## Iomradh


## Ceanglaichean a-mach
* Duilleag oifigeil Riaghaltas Siarra Leòmhann
* CIA World Factbook - Siarra Leòmhann
* BBC Fiosrachadh: Siarra Leòmhann

Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Afraga
Roinn-seòrsa:Afraga-an-Iar
Guiana Fhrangach

'S e àite ann an Aimearaga a Deas fo riaghladh na Frainge a tha ann an **Guiana Fhrangach** neo **Guiana na Frainge**
(Fraingis: *Guyane française*, gu h-oifigeil *Guyane*). 'S e Cayenne am prìomh-bhaile aige.
 
## Eachdraidh
Chuireadh às do thràilleachd an seo agus ann an cuid a cholonaidhean eile na Frainge air 27 an Giblean 1848. 

## Départements
Chan eil ach département a th' ann an Guiana Fhrangach fhèin.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Préfecture de Guyane Duilleag oifigeil (Fraingis)
* Dealbhan à Guiana Fhrangach

Roinn-seòrsa:Aimearaga a Deas
Roinn-seòrsa:An Fhraing
Roinn-seòrsa:Régions na Frainge
Roinn-seòrsa:Départements na Frainge
Roinn-seòrsa:Territoires d'outre-mer
Guiana

'S e dùthaich ann an Aimearaga a Deas a tha ann an **Guiana** neo **Guidheana**.

Tha crìochan aice san taobh an ear le Suranam, sa deas le Braisil agus san iar leis a' Bheiniseala. Tha an Cuan Siar anns an taobh tuath dhith. 'S e Georgetown am prìomh-bhaile a tha aice.

'S e an t-aonar dùthaich ann an Aimearaga a Deas far a bhios Beurla ga bruidhinn. A-rèir cultair tha iad ceangailte leis a' Chairibìan. Tha iad ball den Cho-fhlaitheas.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Aimearaga a Deas
Paraguaidh

'S e dùthaich ann an Aimearaga a Deas a tha ann an **Paraguaidh** neo **Paraguay**, ainm oifigeil: **Poblachd Pharaguaidh** (Spàinntis: *República del Paraguay*, Guaranaidh: *Tetã Paraguái*). Tha an dùthaich suidhichte ann am meadhan Aimearaga a Deas.

Tha crìochan aice san ear le Braisil, san iar-thuath le Boilibhia agus san deas leis an Argantain. Tha an Abhainn *Paraguaidh* a’ ruith troimhpe.

'S e Asunción am prìomh-bhaile aice. 

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Encyclopaedia Britannica ''Paraguaidh'' Eachdraidh agus cultar na dùthcha
* Paraguaidh.com  Duilleagan fiosrachaidh Pharaguaidh, Cruinn-eòlas, cultar, ealain, eachdraidh msaa. 

Roinn-seòrsa:Dùthchannan
*
Pearù

'S e dùthaich ann an Aimearaga a Deas a tha ann am **Pearù** neo **Peru** neo
**Perù**.
Tha a' chànan Quechua agus a' chànan Aymara nan cànanan oifigeil anns na roinnean far a bheil iad ga bruidhinn leis a' mhòrchuid de na daoine. 'S e *Piruw* an t-ainm air Pearù anns a’ chànan Quechua agus anns a’ chànan Aymara.

Tha crìochan aice san ear le Braisil, sa tuath le Eacuador agus Coloimbia, san ear-dheas le Boilibhia agus 
sa deas leis an t-Sile. Tha an Cuan Sèimh air taobh an iar na dùthcha. 

'S e Lima am prìomh-bhaile aice.

## Eachdraidh
Chuireadh às do tràilleachd an seo ann an 1854.
Sgrìobh Dòmhnall Alasdair an dàn 'Riaghladh' mun ana-cheartas a chunnaic e anns an t-saoghal is e ag ainmeachadh Pearu:

:Seallaibh air na rìoghachdan
:Bho Sìona gu Peru,
:Cumhachd aig gach lìogaire
:’S gun fìrean anns a’ chriùth’;
:An tuig sibh rud cho neònach,
:Gu bheil daoine seòlt’ an drast’
:Anns gach dùthaich deònach
:Na dòlais bhith gu h-àrd?

## Bailtean
*Lima
*Qusqu

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Pearù - Fiosrachadh aig BBC
* Pearù - Encyclopædia Britannica 
* Duilleag oifigeil Phearù

Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Aimearaga a Deas
*
Suranam

Tha **Suranam**, gu h-oifigeil **Republiek Suriname**, ann an Aimearaga a Deas. 
B' àbhaist an t-ainm  "Nederlands Guyana" a bhith oirre.

Tha i na  laighe eadar Guiana Fhrangach san taobh an ear agus Guidheana san taobh an iar.
'Sa deas tha Braisil. Tha an Cuan Siar ann an taobh tuath na dùthcha.

Tha Paramaribo na phrìomh-bhaile, agus 's e Duitsis an cànan oifigeil.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Aimearaga a Deas
Roinn-seòrsa:Suranam
Uruguaidh

'S e dùthaich ann an Aimearaga a Deas a tha ann an ** Uruguaidh**, (Spàinntis:**República Oriental del Uruguay**, IPA:reˈpuβlika oɾjenˈtal del uɾuˈɣwai). Tha crìochan aice sa tuath le Braisil agus san iar leis an Argantain. Tha an Cuan Siar san ear-dheas dhith. ‘S e an darna dùthaich neo-eisimeileach as lugha a tha ann an Aimearaga a Deas. Tha mu 3.46 millean duine a’ fuireach ann an Uruguaidh, ach tha mu 1.7 millean a’ fuireach anns an àrd-bhaile Montevideo fhèin.  Tha àiteachas gu math cudthromach airson eaconomaidh Uruguaidh. Tha 10% den GDP a’ tighinn às a’ ghnìomhachas seo.

## Eachdraidh
Chuireadh às do tràilleachd an seo ann an 1842.
## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Duilleag oifigeil Riaghaltas Uruguaidh
* El País – Am Pàipear Naidheachd as cudthromaiche
* Fiosrachadh na dùthcha aig Oilthigh ''Universidad de la República'' (Spàinntis)

Roinn-seòrsa:Uruguaidh
An t-Sile

'S e dùthaich ann an Aimearaga a Deas a tha anns an t-**Sile**,, **Chile**, neo **Tilì**; ainm oifigeil: **Poblachd na Sile**, Spàinntis: *República de Chile*. Tha i suidhichte eadar na ruith-bheanntan Andes agus an Cuan Sèimh. Tha crìochan aice san ear leis an Argantain, sa tuath le Pearu agus san ear-thuath le Boilibhia. 'S e Santiago am prìomh-bhaile aice.

Tha am fàsach as tiorama anns an an t-Saoghail, am fàsach Atacama, ann an àird a thuath na dùthcha.
Tha mòran coilltean agus àitichean-feuraich ann an ceann a deas na Sile, tha beanntan-teinne agus lochan ann cuideachd. Tha an Caolas Dhrake  san àirde a deas dhith. Tha an t-Sile a’ gabhail a-steach na h-eileanan Juan Fernández Islands, Sala y Gómez, na Desventuradas Islands agus na Easter Island, a tha suidhichte anns na h-Ioma-eileanan.

## Eachdraidh
Chuireadh às do tràilleachd an seo ann an 1823.

## Daoine Ainmeil
* Salvador Allende
* Augusto Pinochet

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Riaghaltas na Sile (Beurla)
* Atacama, Duilleag oifigeil na Sile

## Dealbhan

Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Aimearaga a Deas
Roinn-seòrsa:Sile
Montevideo

Is e **Montevideo** prìomh-bhaile Uruguaidh. Tha am baile suidhichte san àird a deas na dùthcha.
Tha nas motha na 1,000,000 duine a’ fuireach anns a’ bhaile fhèin, mar sin dheth ’s e am baile as motha na dùthcha agus an t-aonar bhaile le àireamh-shluaigh os cionn 1,000,000. Tha tràighean brèagha aige, m.e.: Pocitos, Buceo, Malvín, Playa de los Ingleses, Playa Verde, Punta Gorda agus Carrasco. Tha am baile làn togalaichean eachdraidheal. A-rèir "*Mercer Human Resource Consulting*" ‘s e Montevideo am baile leis a’ ghnè-bheatha as àirde  ann an Aimearaga-Laideannach.
.

## Bailtean Co-cheangailte
* El Aaiún
* Berlin

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Montevideo - Duilleag oifigeil

Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Aimearaga a Deas
Roinn-seòrsa:Uruguaidh
Roinn-seòrsa:Bailtean
Lima

Tha **Lima** na phrìomh-bhaile Phearù. 'S e cuideachd am baile as motha a tha anns an dùthaich seo. Tha e na laighe air bruach Abhainn Chillón, Abhainn Rímac agus Abhainn Lurín faisg air a' Chuan Sèimh. Chaidh am baile a stèidheachadh le Francisco Pizarro san 18mh latha den Fhaoilteach, 1535. Aig an àm seo bha ainm eile air: "Baile nan Rìghrean". Rinn buidheann dhe Spàinntich murt air Pizarro an seo air 26 an t-Ògmhios 1541. 

## Bailtean Co-cheangailte
*  Algiers
*  Austin (Texas)
*  Bordeaux
*  Cleveland (Ohio) 
*  Miami (Florida)
*  Qusqu

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Aimearaga a Deas
Roinn-seòrsa:Pearù
Roinn-seòrsa:Bailtean ann am Pearù
Marcus Garvey

An duine a chur Rastafarachd air bonn.

*Is e bun a th'anns an aiste seo. Is urrainn dhuibh a chuideachadh leis a mheudachadh.*

Roinn-seòrsa:Daoine à Diameuga
Roinn-seòrsa:Rastafarachd
An Dubh is an Gorm

'S e cruinneachadh de sgeulachdan goirid le Iain Mac a' Ghobhainn a tha ann  **An Dubh is an Gorm** (1963).

B' e an dàrna leabhar anns an t-sreath *Leabhraichean ùra Gàidhlig Oilthigh Obair-Dheadhain* a bha fo stiùireadh Ruaraidh MacThòmais Chaidh a mhaoineachadh leis an Urras NicCaoig.

## Sgeulachdan
Chaidh seachd de na sgeulachdan fhoillseachadh ann an ''Gairm'' mus deach an cur anns an cruinneachadh seo.

# *An Solus Ùr
# *Is agus Esan
# * Am Maor*
# * An Cuan is na Faoileagan*
# * A' Ghloine*
# * An Carbad*
# * E Fhèin 's a Bhràthair*
# * Abraham is Isaac*
# * Jenkins is Marlowe*
# * A' Bhan-Shoisgeulaiche*
# * Aig a' Chloich-Chuimhne*
# * An Taghadh*
# * An Comhradh*
# * An Léine*
# * Anns a' Bhùrn*
# * Anns an Uaimh*
# * Na h-Iùdhaich*
# * Am Prìosanach*
# * Na Facail air a' Bhalla*
# * An Dubh is an Gorm*

### A' chiad fhoillseachadh
* Mac a' Ghobhainn, Iain. (1963) *An Dubh is An Gorm* (Obar Dheathain: Oilthigh Obair-Dheadhain) Clò-bhuailte le A. Learmonth 's a Mhac, Sruighlea.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Nobhailean
Roinn-seòrsa:Iain Mac a' Ghobhainn
Bìobuill is Sanasan Reice

'S e leabhar bàrdachd le Iain Mac a' Ghobhainn a tha ann am **Bìobuill is Sanasan Reice**.

Dh'fhoillsich Gairm e ann an 1965. Mar as trice airson Iain Mac a' Ghobhainn, chan eil eadar-theangachaidhean Beurla san leabhar seo, ach tha eadar-theangachaidhean ann an leabhraichean eile.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bàrdachd
Roinn-seòrsa:Iain Mac a' Ghobhainn
A' Bheiniseala

'S e dùthaich ann an Aimearaga a Deas a tha anns **a' Bheiniseala** neo **Benesuela** neo **Bhenesuèla** (*Venezuela* san Spàinntis). 
'S e **República Bolivariana de Venezuela** an t-ainm oifigeil a th’ oirre. 
Tha crìochan aice san ear le Guidheana, san iar le Coloimbia agus sa deas le Braisil.

Tha na h-eileanan Trianaid agus Tobago, Greanada, Naomh Lùisia, Barbados, Curaçao, Bonaire, Arùba, Naomh Bhionsant agus Eileanan Greanadach agus na Lesser Antilles san àird a tuath dhith anns a’ Mhuir Chairibianach.

Tha ola gu leòr ann.

Tha Caracas na phrìomh-bhaile aige. 

'S e Nicolás Maduro an ceann-suidhe an-dràsta. Lean e Hugo Chavez is bhuannaich e taghaidhean ann an 2013 agus 2018.

## Gailearaidh

Flag_of_Venezuela (state).svg|Bratach na dùthcha
Kukenan Tepuy at Sunset.jpg|Monte Roraima, anns a' phàirce nàiseanta *Canaima National Park* san earra-dheas na Beiniseala.
Bolívar usgs.jpg|Pico Bolívar san iar-thuath anns an sgìre *Mérida*.
Araguaney (Tabebuia chrysantha), Venezuela.jpg|Araguaney (*Tabebuia chrysantha*), craobh nàiseanta na Beiniseala.


## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

* A' Bheiniseala ann an Encyclopædia Britannica
* Universidad de Oriente, Venezuela materials ann an Digital Library of the Caribbean

Roinn-seòrsa:Dùthchannan
Roinn-seòrsa:Aimearaga a Deas
*
Caracas

Is e prìomh-bhaile na  Beiniseala a tha ann an **Caracas**. Tha e suidhichte san àird a tuath den dùthaich anns a’ Ghleann *Caracas* anns na ruith-bheanntain *Cordillera de la Costa*. 
Tha mu 4.7 millean duine a’ fuireach anns an àrd-bhaile Characas.

Chaidh an Oilthigh Characas a stèidheachadh anns a' bhliadhna 1721. Mar sin dheth  's e  an t-oilthigh as sine a tha anns a' Bheiniseala air fad, agus aon de na h-oilthighean as sine air feadh Aimearaga-Laideannach. Dhealbhaich an t-ailtire Carlos Raúl Villanueva  *Campus* an oilthigh. Anns a' bhliadhna 2000 dhìon an UNESCO an *Campus* mar Làrach Dhualchas na Cruinne.

## Daoine Ainmeil
*Simón Bolívar (1783 - 1830)

## Bailtean Co-cheangailte
* New Orleans (Mississippi)

## Iomradh


## Ceanglaichean a-mach

* UNESCO World Heritage website airson Ciudad Universitaria de Caracas
* Naidheachdan Caracas bho "World News"
*  Fiosrachadh turasach Characas

Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean
Roinn-seòrsa:Prìomh-bhailtean ann an Aimearaga a Deas
Roinn-seòrsa:A' Bheiniseala
Roinn-seòrsa:Bailtean
Iain am Measg Nan Reultan

'S e Nobhaileag cloinne (ficsean-saidheans) le Iain Mac a' Ghobhainn a tha ann an **Iain am Measg Nan Reultan**. (1970) 

Roinn-seòrsa:Nobhailean
Roinn-seòrsa:Iain Mac a' Ghobhainn
Roinn-seòrsa:Nobhailean cloinne
Na Speuclairean Dubha

'S e nobhaileag le Iain Mac a' Ghobhainn a tha ann an"**Na Speuclairean Dubha** (1989). 

Tha an sgeulachd seo gu math neònach, agus connspaideach cuideachd. Mar eisimpleir, bidh an sgeulaiche a' dìobhairt nuair a tha e a' leughadh mu dheidhinn *homosexuals*. 

Coltach ris *An t-Aonaran*, tha e a' dèiligeadh le duine a tha a' dol as a chiall.

Roinn-seòrsa:Leabhraichean
Roinn-seòrsa:Iain Mac a' Ghobhainn
Plátōn

'S e feallsanaiche Greugach a bha ann am **Plátōn** (Greugais: *Πλάτων*, Beurla: *Plato*), 428-348 RC. B' e Sokrátīs an tidsear a bha aige, agus bha Aristotélīs ’na oileanach aig Plátōn. 

Roinn-seòrsa:Feallsanaich Greugach
Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Seann-Ghrèig
Thalis

'S e feallsanaiche Greugach a bha ann an **Thalī́s à Mílītos** (mu 624 RC - mu 546 RC; Greugais: *Θαλής ο Μιλήσιος*, Beurla: *Thales of Miletus*). Bha e beò roimhe Socrates agus 's e aon de na Seachdnar Fhir Ghlic na Grèige. Tha mòran den bheachd gur e a' chiad feallsanach anns an traidisean Greugach agus gum b' esan a stèidhich saidheans mar dòigh sgrùdaidh agus mar sin gu tric tha e air ainmeachadh mar "*athair saidheans*".

Roinn-seòrsa:Feallsanaich Ghrèigeach
Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Seann-Ghrèig
Protagoras

B' e feallsanaiche Greugach a bha ann an **Protagoras** (Greugais: Πρωταγόρας), 490 RC gu 420 RC).

Roinn-seòrsa:Feallsanaich Ghrèigeach
Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Seann-Ghrèig
Parmenides

B' e feallsanaiche às a' Ghrèig a bh' ann am **Parmenides**. 

Roinn-seòrsa:Feallsanaich Greugach
Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Seann-Ghrèig
Heraclitus à Ephesus

B' e feallsanaiche Greugach a bha ann **Heraclitus à Ephesus**.

Roinn-seòrsa:Feallsanaich Ghreugach
Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Seann-Ghrèig
Confucius

B' e **Confucius** (gu tradaiseanta 551 RC - 479 RC) feallsanaiche ainmeil Sìonach. Bha buaidh mhòr aig a shaothair air dòigh beatha agus smaoineachadh ann an Aisia an Ear. 

Roinn-seòrsa:Feallsanaich Shìneach
Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Sìn
Lao Zi

'S e feallsanaiche aosmhor ainmeil Sìonach a bha ann an **Lao Zi** (Sìonais: 老子, Pinyin: Lǎozǐ, a' ciallachadh "Seann Mhaighstir"; Beurla: Laozi, Lao-Tzu no Lao-Tze). Chan eil e cinnteach cuin a bha e beò: thathar ag ràdh gun robh sin ann an 6mh linn RC agus Lao Zi co-aimsireil ri Confucius, ach tha feadhainn a' smaointinn nach robh sin ach ann an 5mh no eadhon 4mh linn RC.

Stèidhich e Sgoil Tao, tè de na feallsanachdan as cudromaiche ann an Sìona. Tha e coltach gun do sgrìobh e *[[Tao Te Ching]]* (no *Daodejing*, *Dao De Jing*), teagsa bunaiteach na feallsanachd, leis a' bhun-bheachd wu wei - "neo-ghnìomh".

## Ceanglaichean a-mach
* 老子 Lǎozĭ 道德經 Dàodéjīng (Sìonais, Beurla is Gearmailtis)
* Leabhraichean le Lao Zi aig Project Gutenberg (Beurla, Sìonais)

Roinn-seòrsa:Feallsanaich Sìneach
Anaximander

B' e feallsanaiche Greugach a bh' ann an **Anaximander** (610 - 546 RC) (Greugais: Ἀναξίμανδρος Anaximandros).

Dh'fhuireach e ann am Miletus, baile ann an Ionia; Milet anns an Tuirc san latha-an-diugh.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:An Tuirc
Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Seann-Ghrèig
Roinn-seòrsa:Feallsanaich Ghrèigeach
Pythagóras

B' e feallsanaiche agus matamaigear a bh' ann am **Pythagóras** (582 RC–507 RC, Greugais: Πυθαγόρας, Beurla: *Pythagoras*). Tha Pythagóras cho cudromach gu matamataigs gu bheil far-ainm "Athair na h-àireamhan" air. Rugadh is thogadh e air Eilean Samos. Bha e na ghlasraichear.

Roinn-seòrsa:Feallsanaich Greugach
Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Seann-Ghrèig
Còrn Sasannach

'S e inneal-ciùil pràise a tha sa **chòrn Sasannach** ris an canar *cor Anglais* san Fhraingis no *French Horn* sa Bheurla.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Innealan-ciùil
Alpenhorn

'S e inneal-ciùil pràise a tha ann an **Alpenhorn**. Tha e gu math cumanta anns an Eilbheis.

Roinn-seòrsa:Innealan-ciùil
Trombaid

'S e inneal-ciùil pràise a tha ann an **trombaid**.

Cha b' e ach pìoban a bha anns na trombaidean as sine is cha b' urrainn dhaibh dèanamh ach na pongan anns an sreath co-chòrdail mus do dh'innlich Anton Weidinger trombaid le iuchraichean ann an 1796.
An àite iuchraichean, tha bhailbhean ann an trombaidean san latha an-diugh.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Innealan-ciùil
Clàirneid

Tha a' **chlàirneid** a' buntainn dha na cuislean-ciùil. 'S e an seòrsa as cumanta clàirneid soprano, ach tha grunnan sheòrsachan eile ann. Thathar ga cleachdadh mar is trice ann an ceòl clasaigeach, jazz agus ceòl traidiseanta aig feadhainn de nàiseanan Eòrpach. Dh'fhàs i anns a' Bharoc bho chusail-bhinn (no *"recorder"* sa Bheurla), ach tha meuran iarann a bharrachd air tollan oirre, agus tha e a' gairm le crith de ribheid.

## Faic cuideachd
* Duiseal
* Cusail-bhinn
* Obo
* Torm-fheadan

Roinn-seòrsa:Cuislean-ciùil
Roinn-seòrsa:Innealan-ciùil
Duiseal

'S e ionnsramaid-ghaoithe a tha ann an **duiseal**.

'S e ionnsramaid aosmhor a tha anns an duiseal ach chaidh an duiseal nuadh a chruthachadh le Theobald Böhm anns an 19mh linn. Ged a tha deich meuran a-mhàin aig daoine agus 14 tuill ann an corp an duiseil, ann an 1832 dh'innlich e siostam le naoi iuchraichean airson na 14 tuill fhosgladh no a dhùnadh. Chruthaich e an duiseal air chruth siolandair ann an 1847.

## Daoine ainmeil
Bidh Hamish Napier a' cluich air clàran agus a' teagasg an duiseil ann an cùrsaichean goirid aig Sabhal Mòr Ostaig.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Innealan-ciùil
Fliùiteag

'S e inneal-ciùil analach a tha san *'fhliùiteag* (*piccolo*).

'S e cuislean beag a tha san fhliùiteag. Tha an t-ainm *piccolo* ('meanbh') a' tighinn bhon Eadailtis, agus an ainm Gàidhlig a' tighinn on Bheurla *flute* + ag.

Roinn-seòrsa:Innealan-ciùil
Òrgan

'S e inneal-ciùil a tha ann an **òrgan**. Thathar ga chleachdadh gu sònraichte ann an eaglaisean.

Roinn-seòrsa:Innealan-ciùil
Trombon dùrd

'S e inneal-ciùil pràise a tha ann an **trombon dùrd** (*bass trombone*) no **beus-trom**.

Roinn-seòrsa:Innealan-ciùil
Beus-ghiotàr

'S e inneal-ciùil a tha ann an **beus-ghiotàr**, neo **ghiotàr beus** (Beurla: *bass guitar*). S' e seòrsa de ghiotàr a th' ann. Mar as àbhaist tha ceithir teud aig a' bheus-ghiotàr an àite sia.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Innealan-ciùil
Beus-fhìdheall

Tha am **beus-fhìdheall** (bass viol) na inneal-ciùil, teaghlach nan teud.

Roinn-seòrsa:Innealan-ciùil
Ailt

:*Is docha tha thu lorg [[Ailt, Peart is Ceann Rois]]*

'S e inneal-ciùil a tha ann an **ailt**, neo **ailt-fhìdheall** (Beurla: *Viola*). Tha e coltach ris an fhìdheall.

Roinn-seòrsa:Innealan-ciùil
Cruit-chòrda

'S e inneal-ciùil (teudach) a tha ann an **cruit-chòrda** (*Harpsichord*). Chan eil e air cluich gu tric san latha an diugh, ach b' àbhaist dhaibh a bhith glè chumanta mus do thàinig am piàna. Tha an cruth air caran mar piàna, ach tha an inneal fhèin glè eadar-dhealaichte. Ann am piàna, buailidh òrdan nan teud, ach san cruit-chòrda, bidh na teud na tarraing.

Roinn-seòrsa:Innealan-ciùil
Cruit

Se inneal ciùil a tha ann an **Cruit**  air a dhèanamh le fiodh agus cruaidh.  Se an t-ainm eile air an inneal ciùil seo clàrsach.

Chan eil cinnt sam bith ann mu dhéidhinn ciall an fhacail "cruit" bho thùs.  Faodar a ràdha le cinnt gu robh am facal riamh air a chleachdadh airson an ionnsramaid ris an can sinn a' chlàrsach Ghàidhealach.  Chan eil fhios againn le cinnt dé seòrsachan de chlàrsaichean a bha againn ann an Alba, Éirinn agus Eilean Mhanainn anns na linntean mus robh clàrsach Ghàidhealach ann mar a tha againn an diugh i.

Anns a' Chuimrigh, tha an aon fhacal (canaidh iadsan crwth) ga chleachdadh airson ionnsramaid eile a tha na sheòrsa de liora s chan e clàrsach.  Dh'fhaodadh gu bheil an inneal Cuimreach seo coltach ri seann inneal Ghàidhealach eile, an tiompan, a chaidh a bith gun sgeul.

Roinn-seòrsa:Innealan-ciùil
Roinn-seòrsa:A' Chuimrigh
Rap

'S e stoidhle ciùil a tha ann an **rap** a bhuineas ris na stoidhlean de 'Func' is 'Ceòl-anaim'. Dh' eirich e anns na Stàitean Aonaichte tràth sna 80an. 

Ann an rap, bidh an rappair a' cabadaich thar ruitheam droma, a' beachdachadh air mòran chuspairean diofraichte bho phoileataics gu boireannaich. Aig an toisich, chaidh na ruitheaman a ghoid bho seann chlàran aig còmhlanan is seinneadaran mar James Brown, Isaac Hayes no Funkadelic.

Faicaibh hip-hop cuideachd.

## Rapairean agus Còmhlanan Rap Cliùiteach Beurla

* The Sugar Hill Gang
* 2Pac
*Snoop Dogg
* 50 Cent
* Busta Rhymes
* Common
* Cypress Hill
* Akon
* Dr. Dre
* Eminem
* Eric B. agus Rakim
* Goldie Lookin' Chain no GLC
* Jay-Z
* Outkast
* The Notorious BIG
* Public Enemy
* The Roots

## Rapairean agus Còmhlanan Rap Gàidhlig

* Nad Aislingean

Roinn-seòrsa:Modhan-ciùil
Neo-dhiadhaireachd

Tha **neo-dhiadhaire** (*atheist* anns a’ Bheurla) gun chrèideamh ann an Dia. Ged a tha an eaglais ag ràdh gur e rud dona a tha ann, theirear le neo-dhiadhairean gu bheil diadhairean neo-shaidheansail agus aischeumach.

## Neo-dhiadhairean ainmeil
* Manuel Azaña Díaz
* Paul D. Boyer
* James Callaghan
* Jeremy Corbyn
* Richard Dawkins
* David Hume
* Jarosław Dąbrowski
* Christer Fuglesang
* Klaas Hendrikse
* Anna Maria Lenngren
* Ùisdean MacDhiarmaid
* Naguib Mahfouz
* Karl Marx
* Benito Mussolini
* Olof Palme
* Bertrand Russell
* Xi Jinping
* Seòras Santayana
* José Saramago

Roinn-seòrsa:Creideamh
Miotas-eòlas

B' urrainn do **eòlas-ùr-sgeul(achd)** air chantainn ri cuideachd a bhith.

* Clàr nan Dia
* Clàr nan seann-sgeul is ur-sgeulachdan
* Eòlas-ur-sgeulachd Fuadain
* Beul-aithris
* Àite ur-sgeulach
* Clàr nam ball ur-sgeulach
* Creideamh
* Creutairean

## Faic cuideachd
* Ùr-sgeulachd

Roinn-seòrsa:Eòlas-ur-sgeulachd
Ùrnaigh an Tighearna

Tha **Ùrnaigh an Tighearna** na Ùrnaigh as cudromaiche anns a' chreideamh Crìosdaidh. A-reir dualchas, agus an Tiomnadh Nuadh, thubhairt Ìosa Chrìosd fhèin an ùrnaigh seo.

:Ar n-Athair a tha air nèamh, Gu naomhaichear d' ainm.
:Thigeadh do rìoghachd. Dèanar do thoil air an talamh, mar a nithear air nèamh.

:Tabhair dhuinn an-diugh ar n-àran làitheil.
:Agus maith dhuinn ar fiachan, amhail  mar a mhaitheas sinne dar luchd-fiach.
:Agus na leig ann am buaireadh sinn; ach saor sinn o olc:
:oir is leatsa an rìoghachd, agus an cumhachd, agus a' ghlòir, gu sìorraidh.

:Amen.

## Ceangal a-muigh
* Ùrnaigh an Tighearna agus "Fàilte Moire" sa' Ghàidhlig
* Bhideothan - le Emily McEwan-Fujita
Roinn-seòrsa:Ùrnaighean Crìosdaile
Roinn-seòrsa:Crìosdaidheachd
Roinn-seòrsa:An Tiomnadh Nuadh
Còmhdhail

'S e siubhal bho àite gu àite eile a tha ann an **còmhdhail** no **giùlan**.

## Modhan giùlain
Tha caochladh mhodhan-giùlain ann, air an roinn a rèir na dòigh air am bi iad a' siubhal agus a rèir nan uidheaman a bhios a' giùlan na trabhaig fhèin.
Tha modhan-giùlain eadar-dhealaichte freagarrach air trabhaig eadar-dhealaichte. Mar riaghailt choitcheann, bidh na modhan-giùlain as luaithe nas cosgaile - an airgead agus an cumhachd.

Tha na prìomh roinnean a rèir a' mheadhain

*Air uisge.
*Air tìr.
*Tron adhair.

## Giùlan air tìr
Cleachdar caochladh mhodhan-siubhail air tìr, nam measg rathaidean-iarainn, carbadan-ola (nach eil gu mòran feum gun rathad dubh, le bàrr tearra) agus canàlan. 'S e an rathad as ainmeile ann an Alba a tha anns an NC500.

## Giùlain tron adhar
Cleachdar itealain agus heileacoptairean. 

Ann an Alba tha siubhal itealain gu math cudthromach do na h-eileanan. Anns a' chiad dol a-mach, leasachadh seirbhisean itealain gu na h-eileanan le Loganair anns na 1960an

## Giùlan air uisge
Is urrainn do ghiùlan thar uisge a bhith na mhodh-siubhail cho saor 's a th' ann a thaobh cumhachd. O chionn 's gu bheil suathadh eadar cochall na luinge agus an t-uisge a rèir astar an t-siubhail, cha mhòr nach eil suathadh idir ann aig long a bhios na siubhal gu mall.

Anns an fharsaingeachd is e siubhal-adhair as cosgaile an cumhachd, ged as e am modh-siubhail as luaithe.

## Dòighean siubhail

*Carbad no Càr
*Trèana
*Rathad-iarainn
*Itealan (pleana)
*Bàta-aiseag
*Rocaid
*Rothar

## Stèiseanan rèile

Air na rathaidean-iarainn bho Sràid na Banrigh ann an Glaschu gu tuath, bidh soidhnichean a' nochdadh gu dà-chànanach ann an Gàidhlig is Beurla.

## Companaidhean giùlain

*Bus na Comhairle
*Caledonian Mac a' Bhriuthainn
*Loganair
*Rapsons
*Galson Motors

Roinn-seòrsa:Giùlan
Torm-fheadan

'S gaoth-ionnsramaid a tha ann an **torm-fheadan**.

Tha iuchraichean agus ribhead dùbailte aige.

Tha an rainnse aige o B♭1 gu E5, ach tha e mar as trice a' cluich pong san rainnse baratoin.

## Faic cuideachd
* Duiseal
* Clàirneid
* Obo

Roinn-seòrsa:Innealan-ciùil
Cathair Ó Dochartaigh

'S ann à Dun nan Gall a tha Cathair Ó Dochartaigh no 'Am Prof' mar a chanadh oileanaich Oilthigh Ghlaschu ris mar fhar-ainm.

Roinn-seòrsa:Sgoilearan na Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Cànanaichean
Roinn-seòrsa:Daoine à Èirinn a Tuath
Còigeamhan na h-Èireann

Aig toiseach na linn eachdraidheil bha Èirinn air a roinn ann an **còigeamh**. Is iad seo a leanas na ceithir còigeamhan:
* Connachta
* An Mhumhain
* Laighin
* Ulaidh

Còig còigeamhan a bh' ann aig an toiseach, ach an cóigeamh is lugha, Còigeamh na Mí, thogadh a-steach ann an Còigeamh Laighean e. Tha na còigeamhan ceangailte ri buidhnean fa leth de chontaethe an-diugh. 

## Faic ciudeachd
* Contae

Roinn-seòrsa:Èirinn
*
Còigeamh Chonnacht

'S e Còigeamh na h-Èireann a tha ann an **Còigeamh Chonnacht** (Gaeilge: Cúige Chonnacht). Tha e suidhichte air an àirde an iar na dùthcha agus tha 542,547 duine a' fuireach san t-siorramachd fad 17,122km2. Tha Connacht a' gabhail a-steach còig chontae: Contae na Gaillimhe, Contae Liatroma, Contae Mhaigh Eo, Contae Ros Comáin, agus Contae Shligigh. 'S e Cnoc Maol Réidh (814m) a th' ann a' beinn as àirde na roinne.

## Daoine Ainmeil
*Peadar Ó Tuathail (1932 - 2013): Actair

## Bailtean

## Eileanan
*Acaill

## Aistidhean co-cheangailte
* Còigeamhan na h-Èireann

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Èirinn
Roinn-seòrsa:Còigeamhan na h-Èireann
Còigeamh Mumhan

'S e Còigeamh na h-Èireann a th'anns **An Mhumhan** (Gaeilge: Cúige Mhumhan). Tha e suidhichte air an àirde an iar-dheas na dùthcha agus tha 1,246,088 duine a' fuireach san t-siorramachd fad 24,128km². Tha an Mhumhain a' gabhail a-steach sia chontae: Contae Chiarraí, Contae Chorcaí, Contae Luimnigh, Contae an Chláire, Contae Thiobraid Árann agus Contae Phort Láirge. 'S e Corrán Tuathail (1041m) a th'ann a' beinn as àirde na roinne.

## Bailtean

## Aistidhean co-cheangailte
* Còigeamhan na h-Èireann
## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Còigeamhan na h-Èireann
Roinn-seòrsa:Èirinn