open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1864 (Sreath Telebhisein)

'S e drama cogaidh airson an telebhisein às An Danmhairg a th’ann **1864** is chaidh a dhèanamh leis a’ chompanaidh Miso Film ann an 2014 airson 150mh Bliadhna an Dàrna Cogaidh Schlewsig a chomharrachadh. Bha an sreath air a stiùireadh le Dan Laustsen, a sgrìobhadh le Ole Bornedal agus a riochdachadh le Jonas Allen agus Peter Bose. 'S e an sreath telebhisein na bu dhaoire a rinneadh a-riamh anns An Danmhairg - chosg an sreath 173 muillean krona.

## Sgeul
Tha dithis bhràthair, Peter agus Laust, beò agus beothail nuair a thilleas an athair bhon a' chiad chogadh, far a shabaid An danmhairg an aghaidh na Prùise agus na h-Ostair. Ann ceann iomadh bliadhna, tuitidh an dithis ann an gaol leis an aon nighean, Inge. thèid an dithis dhan Arm aig toiseach toisichidh an Darna chogaidh Schlewig: tha an dùthaich aca ag iarraidh an sgìre seo a thiort a-steach dhan Danmhairg.

## Cleasaichean

## Eadar-sgèoil

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:An Danmhairg
Roinn-seòrsa:Craoladh
Radon

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **radon** le samhla **Rn** agus àireamh atamach 86. 'S e gas uasal rèidio-bheò a tha ann agus tha e na ghas aig an teothachd sheòmair.

Chan eil ach aon co-thàthadh de radon, radon dà-fhluaraid.

Rinneadh caractarachd ri 39 iosatòpaichean de radon. Tha 222Rn, le leth-bheatha 3.823 làithean, as seasmhaiche.
## Eachdraidh
Ann an 1900 lorg Friedrich Ernst Dorn gas rèidio-bheò a thàinig à radium. Dh'ainmhich e *Radium-Emanation*. Ann an 1908 leth-oirich William Ramsay agus Robert Whytlaw-Gray gu leòr de radon a dhùmhlachd a thomhas. O chionn 's gun do dhealraich e anns an dorchadas, dh'ainmich iad e *niton* às an Laideann *nitens* no 'dealrach'. Ann an 1923 dh'ainhmicheadh e radon gu oifigeil.

## Cruinn-eòlas
Tha radon a' dol às an seargadh radium. Tha uimhirean radoin ann an Alba as motha faisg air Bun Ilidh, ann an Arcaibh, ann an Sgarba agus na Garbh Eileacha agus faisg air an Uisge Dhè. Is urrainn do radon a co-chàrnadh ann an taighean agus ann am mèinnean agus a chur aillse air luchd-còmhnaidh agus mèinnearan.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Gasan uasal
Biosmat

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **biosmat** le samhla **Bi** agus àireamh atamach 83.

'S e meatailt a tha ann. Tha e glè bheagan rèidio-beò ach tha an leth-bheatha 209Bi 1.9 × 1019 bliadhna fada.

## Eachdraidh
Bha biosmat ainmeil ann an cianaimsir, ach ann an 1753 dhearbhaich Claude François Geoffroy gum b' e meatailtean eadar-dhealaichte a bha ann am biosmat, staoin agus luaidhe.

Tha freumh-fhacladh an ainm mì-shoilleir. 'S dòcha gu bheil an t-ainm a' dol bhon Arabais *bi ismid* ("mar antamonaidh") no bhon Gearmailtis Ìosal *wis mat* ("stuth geal").

## Cleachdadh
Tha biosmat dùmhail, ach chan eil e puinnseanach mar luaidhe, mar sin cleachdar uaireannan biosmat an àite luaidhe. 'S e tàth-chuid an leigheas Pepto-Bismol (mar biosmat salicylate) a tha ann.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Polonium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann am **polonium** le samhla **Po** agus àireamh atamach 84.

'S e teann-stuth aig an teòthachd sheòmair is tha e glè phuinnseanach agus rèidio-bheò. Lorgar uiread chrìon Po-210 ann an nàdair. Tha e a' dol à seargadh-beta Bi-210 agus tha e a' cruthachadh Pb-206 le seargadh-alpha.

## Eachdraidh

Ann an 1898 lorg Marie Curie agus Pierre Curie polonium ann am *pitchblende* (clach-uranium) an dèidh dhaibh an t-uranium agus an torium a thoirt às. Bha am fuidheall nas rèidio-bheò na uranium no torium. Tha an t-ainm a' dol às an Laideann *Polonia* (A' Phòlainn), far an rugadh Marie Curie.

Ann an 2006 chaochail Alexander Litvinenko leis an puinnseanachaidh polonium.

## Cleachdadh

Cleachdar polonium mar tobar teasa ann an saidealan o chionn s' gu bheil e glè rèidio-beò.

Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meatailt
Fraingium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann am **fraingium** le samhla **Fr** agus àireamh atamach 87. 'S e meatailt a tha ann. Tha e glè thearc is glè rèidio-bheò ach tha ataman fraingium ann gu nàdarrach ann an clachan uranium agus clachan torium.

Rinneadh caractarachd ri 34 iosatòpaichean de fhraingium.
Tha leth-bheatha an iosatòp as seasmhach, fraingium-223, 21.8 mionaidean a thìde. Lorgar iosatòp eile fraingium-221 cuideachd ann an nàdar.

## Taisgealadh

Ann an 1939 lorg Marguerite Perey fraingium nuair a ghlanaich i sampla actinium-227. Dh'ainmich i an eileamaid air a' Fhraing.

## Cleachdadh

Tha fraingium ro rèidio-bheò airson cleachdaidhean.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meatailtean alcalaidh
Caesium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **caesium** le samhla **Cs** agus àireamh atamach 55. 'S e meatailt alcalaidh glè bhog a tha ann. Tha e ag iom-obrachadh cho toileach 's gu bheil e a' spreadhadh anns an adhair. Mar mheatailt alcalaidh tha an feartan coltach ri na feartan ruibidium agus potasium.

## Eachdraidh

Ann an 1860 lorg Robert Bunsen is Gustav Kirchhoff caesium ann an uisge-mèinnearach à Bad Dürkheim anns a' Ghearmailt. Chunnaic iad loidhnichean gorm mar sin dh'ainmich iad caesium às an Laideann *caesius* no "speur-ghorm".

Ann an 1881 rinn Carl Theodor Setterberg caesium fìor-ghlan. Lorg e gum bu e an dòigh as fheàrr caesium a dhèanamh a bha ann an sruth dealain tro mheasgachadh CsCN agus Ba(CN)2 a chur.

## Cleachdadh
Cleachdar caesium mar chaesium fhluaraid ann an lionn tollaidh agus ann an clocan caesium.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meatailtean alcalaidh
Carl Theodor Setterberg

B' e ceimigear às an t-Suain a bha ann an **Carl Theodor Setterberg**. Dh'ionnsaich e ceimigeachd aig Farmaceutiska Institutet (nise tha e nam phàirt den Oilthigh Uppsala) ann an Stockholm. Ann an 1879 chaidh e do Bhonn agus Heidelberg far an do rinn e a dhotaireachd is dh'obraich e còmhla ri Robert Bunsen agus August Kekulé. Ann an 1881 rinn e caesium fìor-ghlan.

Ann an 1883 thoisich e ann an Stockholm mar cheimigear gnìomachais obrachadh.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Luchd-saidheans
Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Suain
Radium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **radium** le samhla **Ra** agus àireamh atamach 88.

Tha e meatailt glè rèidio-bheò agus beòthail.
## Eachdraidh
Ann an 1898 bhuain Marie Curie is Pierre Curie radium à *pitchblende* an dèidh a' pholonium. Ann an 1910 rinn Marie Curie agus André-Louis Debierne radium fìor-ghlan. Chuir iad sruth dealain tro radium chlòraid aig eileagtròd mearcair is rinn iad co-leaghan radium-mearcair. Theasaich iad an co-leaghan ann an àile haidridein agus cruthaicheadh radium fìor-ghlan.

## Cleachdadh
Ann an 1920an cleachdadh radium ann am peant solasta airson uaireadairean agus aodainnean ionnsramaid. Fhuair na peantairean aillse o chionn 's gun robh iad a' ligheadh a bruisean-pheant rèidio-bheò.

Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meatailt
Mangaineis

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann am **mangaineis** le samhla **Mn** agus àireamh atamach 25.

'S e meatailt trastach, cruaidh, brisg a tha ann. Chan eil ach aon iosatòp seasmhach ann, 55Mn. Tha 24 iosatòpaichean neo-sheasmhach cuideachd.

## Eachdraidh

Tha an t-ainm "mangaineis" a' dol, coltach ri "magnesium" agus "magnat", à Magnesia anns a' Ghrèig.

Ann an 1774 rinn Johan Gottlieb Gahn sampla de mhangaineis nuair a dh'iom-obraich e mangaineis dà-ogsaid cuide ri carbon.

## Cleachdadh
Cleachdar mangaineis san gnìomhachas-saothrachaidh stàilinne. 

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meatailt
Cròmium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **cròmium** le samhla **Cr** agus àireamh atamach 24. 'S e meatailt cruaidhe agus brisg a tha ann.

## Taisgealadh
Ann an 1798 rinn Louis Nicolas Vauquelin cròmium fìor-ghlan nuair a theasaich e cròmium trì-ogsaid ann an àmhainn gual-fhiodha.
Tha na co-thàthaidhean cròmium tric dathail agus dh'ainmicheadh an eileamaid a rèir a' Ghreugais *χρῶμα*, "dath".

## Cleachdadh
Cleachdar cròmium ann an aloidhean, gu h-àraid ann an stàilinn gun spot agus cuideachd mar phleatadh.

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meatailt
Tanabata

Is e fionnsgeul agus fèis Iapanach a th' ann an **Tanabata**&#x20;(七夕?, a' ciallachadh "An t-Seachdamh Oidhche"). Theirear **Fèis na Rionnaige **no **Fèis a' Bhreabadair** rithe cuideachd, agus tha i air a cumail air an t-seachdamh latha dhen Iuchar. A-rèir an fhionnsgeòil, bidh na diathan Orihime (air a riochdachadh leis an rionnag Sgleòdhag) agus Hikoboshi (Leisgeag Ìosal) a' coinneachadh uair sa bhliadhna aig Sgrìob Chloinn Uisnich, mas e oidhche shoilleir a bhios ann. Bidh clann ga comharrachadh air an 7mh latha den Iuchar, a' crochadh an guidhean sgrìobhte ri geugan bambù, agus a' sgeadachadh àitean le origami.

Roinn-seòrsa:An t-Seapan
Bhanadium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann am **bhanadium** le samhla **V** agus àireamh atamach 23. 'S e meatailt trastach gu math puinnseanach a tha ann, ach lorgar e ann an grunnan fàs-bheairtean mara.

## Eachdraidh

Ann an 1801 rinn Andrés Manuel del Río ach chuir Hippolyte Victor Collet-Descotils impidh air del Río nach robh a shampla ach cròmium neo-ghlan.
Ann an 1831 lorg Nils Gabriel Sefström a-rithist e agus dh'ainmhich e bhanadium air *Vanadís*, ainm eile airson a' bhan-dia Lochlannach Freyja.
Ann an 1867 rinn Henry Enfield Roscoe bhanadium fìor-ghlan nuair a rinn e iom-obrachadh bhanadium dà-chlòraid cuide ri haidridean.

## Cleachdadh
Cleachdar a' mhòr-chuid de bhanadium ann an aloidhean airson stàilinn.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meatailt
Barium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann am **barium** le samhla **Ba** agus àireamh atamach 56.

'S e meatailt talmaidh alcaileach a tha ann. Tha e bog agus ag iom-obrachadh gu sgiobalta ann an adhair. Tha an feartan eile coltach ri na de strontium is calcium.

## Eachdraidh
Ann an 1774 dhearbhaich Carl Wilhelm Scheele gun robh barait, no barium sulfat, a' cumail eileamaid ùr. Ann an 1808 rinn Humphry Davy barium fìor-ghlan nuair a chuir e sruth dealain tro shalainn barium leaghte. Dh'ainmich e barium air barait. Tha an t-ainm "barait" a' dol às a' Ghreugais *βαρύς* no "trom".

## Cleachdadh
Cleachdar barium sulfat mar stuth iomsgaraidh. Tha e a' dèanamh stuth bodhaig faicsinneach ann an ìomhaighean gath-x.
Cleachdar e cuideachd ann an teintean-ealain. Tha e a' toirt gath uaine do na sradan.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meatailt
Meall na Speireig

'S e beinn ann an Alba a th' ann am **Meall na Speireig**. Tha e suidhichte ann am Frìth Fanaich  deas air Loch a' Ghlais-Chàrnaich air a' Ghàidhealtachd. Tha Meall na Speireig  na laighe eadar Beinn Liath Mhòr a' Ghiubhais Lì (san iar-thuath) agus Beinn Liath Bheag (san ear-dheas). Tha e 676m (2218 troigh) de dh'àirde. 'S e Graham a th' ann.

Thèid beanntan na h-Alba a chur ri chèile ann an liostaichean sònraichte a rèir àirde agus àirde rinneach mullach na beinne. Canar Beinn Rothaich, Murdo, Marilyn, Donald, Graham neo Corbett riutha. Tha buidhnean eadar-dhealaichte gam measach agus an uair sin thèid na tomhasan a chruinneachadh ann an liostaichean a tha rim faighinn air an làrach-lìn "*Database of British and Irish hills*". Bho àm gu àm nì iad ath-sgrùdadh mu àird na beinne, agus rinneadh an t-ath-sgrùdadh mu dheireadh air Meall na Speireig san 08. 6. 09.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Dealbhan aig geograph.org

Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Frìth Fanaich
Titanium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **titanium** le samhla **Ti** agus àireamh atamach 22.

'S e meatailt trastach làidir agus aotrom a tha ann. Tha an cor ogsaidicheadh IV as cudromaiche ann an ceimigeachd de thitanium, mar eisimpleir ann an titanium dà-ogsaid. Tha na clòraidean TiCl4 agus TiCl3 cuideachd cudromach.

## Eachdraidh
Ann an 1791 lorg William Gregor, bhiocar anns a' Chòrn, meatailt ogsaid ùr ann am mèinnear à Manaccan anns a' Chòrn. Ann an 1795 dh'ainmhich Martin Heinrich Klaproth e air na *Τιτᾶνες*, diathan Greugach.

Ann an 1910 thionnsgail Matthew A. Hunter pròiseas airson titanium fìor-ghlan a chinneasachadh. Theasaich e TiCl4 cuide ri sodium aig 700–800 °C de theothachd fo bhruthaidh àrd. Chleachdadh am pròiseas seo gus an do thionnsgail Wilhelm Kroll pròiseas ùr ann an 1932.

## Cleachdadh
Cleachdar a' mhòr-chuid de thitanium mar thitanium dà-ogsaid. 'S e stuth-datha sàr-gheal a tha ann. Cleachdar aloidhean titanium cuideachd ann an itealan, saidealan agus astasan.

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meatailt
Roinn-seòrsa:Meatailtean trastach
Jules Janssen

B' e reul-eòlaiche às an Fhraing a bha ann am **Pierre Jules César Janssen**, no **Jules Janssen**.

Fhuair e an dotaireachd aige ann an 1860 mu dheidhinn sùghachd gathachadh fo-dhearg ann an àile na Talmhainn. Ann an 1863 dhearbhaich e nach robh àile air a' Ghealaich.
Ann an 1868 lorg e agus Norman Lockyer fa seach helium nuair a mhothaich iad àile na grèine ann an dubhadh na grèine ann an Guntur anns na h-Innseachan Breatannach.

Stèidh e amharc-lann cudromach ann am Meudon, faisg air Paris.

Thìodhlaiceadh e anns a' Chladh Pére-Lachaise. Dh'ainmicheadh cruinn-shlocan air a' Ghealaich agus a' Chuirg air. Chruthaich e duais, am *Prix Janssen*, am bi an Comann Reul-eòlach na Frainge a' toirt a h-uile bliadhna.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Reul-eòlaichean
Roinn-seòrsa:Daoine às an Fhraing
Scandium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **scandium** le samhla **Sc** agus àireamh atamach 21. 'S e meatailt aotrom agus bog a tha ann agus tha am feartan coltach ri na feartan de itrium agus na lantanaich. Tha an aidheon 3+ de scandium glè chudromach anns a' cheimigeachd an eileamaid seo.

## Eachdraidh
Ann an 1874 lorg Lars Fredrik Nilson scandium ogsaid (Sc3O2) ann an gadolinit. Dh'ainmhich e an eileamaid ùr air Lochlann (*Scandinavia* san Laideann).
## Cleachdadh
Cleachdar a' mhòr-chuid de scandium ann an aloidhean cuide ri aluiminium san gnìomhachas fànas-adhair.

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meatailt
Meatailt alcalaidh

'S e buidheann de mheatailtean ann an clàr pillteach, litium, sodium, potasium, ruibidium, caesium agus fraingium, a tha anns na **meatailtean alcalaidh**. Tha iad anns a' chiad colbh, anns a' bhloca-s, agus tha an t-eileagtron as fhaide a-mach ann an atam-chuairt s. 'S an t-eileagtron seo as adhbhar do cheimigeachd nam meatailtean alcalaidh. Tha am feartan glè choltach ri chèile.

Tha haidridean cuideachd anns a' chiad colbh a' chlàr pillteach, ach cha e meatailt a tha ann.

## Feartan stuthach
Tha an tàthadh meatailteach glè lag, mar sin tha na meatailtean bog agus na teòthachdan leaghaidh ìosal.

## Feartan ceimigeach
Tha iad lasanta agus iad ag iom-obrachadh gu luath cuide ri uisge, mar sin taisgear e mar as trice fo ola. Cha lorgar na meatailtean seo mar mhèinnearan. Tha iad daonnan ann an salainn.

Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meatailt
*
Itrium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **itrium** le samhla **Y** agus àireamh atamach 39. 'S e meatailt trastach a tha ann agus tha e glè choltach ri na lantanaich. Lorgar e daonnan ann an clachan còmhla ri na lantanaich. Tha a fheartan nas coltaiche ri lantanaich na scandium.

Chan eil ach aon iosatòp, 89Y, ann an itrium nàdarra.

## Eachdraidh
Ann an 1787 lorg Carl Axel Arrhenius clach dubh ann an cuaraidh faisg air Ytterby anns an t-Suain. Chuir e samplaichean do iomadh ceimigear. Ann an 1790 dhearbhaich Johan Gadolin gun robh ogsaid ùr anns an t-sampla. Dh'ainmich Anders Gustav Ekeberg an ogsaid seo *yttria* air Ytterby. Nuair a dhearbhaicheadh nach robh *yttria* itrium ogsaid fìor-ghlan agus gun robh meatailtean eile innte, dh'ainmich Martin Heinrich Klaproth e gadolinit air Gadolin.

Ann an 1828 theasaich Friedrich Wöhler itrium clòraid cuide ri potasium agus rinn e itrium fìor-ghlan.

## Cleachdadh
Cleachdar fosfaran itrium ann an tiùbaichean gath cathod agus gàirneid itrium-aluiminium (YAG) ann an leusairean fo-dhearg.

## Iomraidhean



Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meatailt
Roinn-seòrsa:Meatailtean trastach
Sreath nan lantanach

Tha còig eileamaidean deug ann an **sreath nan lantanach**, bho lantanum do lutetium.

Tha iad glè choltach ri chèile agus ri scandium is itrium mar sin tha trì eileagtronan deiseil do gach atam airson ceimigeachd.

## Feartan atamach
Tha an diofar eileagtronach eadar gach lantanach anns an atam-cuairt 4f.
Tha na ataman na lantanaich nas truime nas lugha air sgàth 's gu bheil a' cumhachd-thàlaidh on niùclas nas treasa. 'S e an lùghdachadh lantanach a tha ann seo.

## Feartan ceimigeach
Tha na lantanaich a' cruthachadh salainn aidheonach agus lorgar iad san talamh mar sin.
Tha e doirbh na lantanaich a sgàradh ach is urrainnear an sgaradh le criostaladh bloigheach.

Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Lantanach
Roinn-seòrsa:Meatailt
Sreath nan actanach

Tha còig eileamaidean deug ann an **sreath nan actanach**, bho actinium do lawrencium.

Chan eil iad cho choltach ri chèile is rin sreath nan lantanach air sgàth 's gu bheil barrachd na trì eileagtronan deiseil do gach atam airson ceimigeachd ann an iomadh actanach, ach tha na h-atam-chuairtean 5f cudromach anns an ceimigeachd.
Tha gach actanach rèidio-bheò. Cleachdar uranium agus plutonium ann am bomaichean niùclasach agus ann an stèiseanan-cumhachd niùclasach.

Lorgar actinium, torium, protactinium agus uranium anns an Talamh. 'S ann fuadain a tha na h-actanach eile.

## Feartan atamach
Mar na lantanaich, tha na ataman nan actanach nas truime nas lugha air sgàth 's gu bheil a' cumhachd-thàlaidh on niùclas nas treasa.

## Feartan ceimigeach
Tha na actanaich a' cruthachadh salainn aidheonach agus lorgar iad san talamh mar sin. Tha an aidheon 3+ cudromach airson na h-actanaich ach is urrainn do chuid den actanaich chruthachadh aidheonan eile.

Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Actanach
Roinn-seòrsa:Meatailt
Numbat

Se seòrsa pocanach a tha ann an **numbat**.  Tha iad a' fuireach ann an Astràilia.

Roinn-seòrsa:Pocanach
Siorcònium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **siorcònium** le samhla **Zr** agus àireamh atamach 40. 'S e meatailt trastach cruaidh agus teas-fhulangach a tha ann.

## Eachdraidh

Ann an 1789 mhìon-sgrùd Martin Heinrich Klaproth sampla siorcon à Sri Lanca agus lorg e ogsaid ùr ann. Ann an 1824 rinn Jöns Jacob Berzelius siorcònium mar mheatailt ach bha e neo-ghlan. Dèanar siorcònium fìor-ghlan a-nis aig a' phròiseas chrann chriostal, a thionnsgail Anton Eduard van Arkel is Jan Hendrik de Boer ann an 1925.

## Cleachdadh
Cleachdar siorconium agus a cho-thàthaidhean, mar eisimpleir siorcònia (ZrO2) agus siòrcon (ZrSO4) aig teòthachdan àrd agus mar sheudraidh.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meatailt
Beinn Talaidh

'S e beinn ann an Alba a th' ann am **Beinn Talaidh**. Tha e suidhichte ann am meadhan Eilean Mhuile eadar Dùn da Ghaoithe san ear is a' Bheinn Mhòr san iar. Tha e 761m (2499 troigh) de dh'àirde. 'S e Graham agus Marilyn a th' ann.

Thèid beanntan na h-Alba a chur ri chèile ann an liostaichean sònraichte a rèir àirde agus àirde rinneach mullach na beinne. Canar Beinn Rothaich, Murdo, Marilyn, Donald, Graham neo Corbett riutha. Tha buidhnean eadar-dhealaichte gam measach agus an uair sin thèid na tomhasan a chruinneachadh ann an liostaichean a tha rim faighinn air an làrach-lìn "*Database of British and Irish hills*". Bho àm gu àm nì iad ath-sgrùdadh mu àird na beinne, agus rinneadh an t-ath-sgrùdadh mu dheireadh air Beinn Talaidh san 28 am Mart 2010.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Dealbhan aig geograph.org

Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Muile
Pàpa Iain VIII

B' e Pàpa Eadailteach a bha ann am **Pàpa Iain VIII** (Laideann: *Iohannes P.P. VIII*, An Ròimh, mu 820–Cathair na Bhatacain, 16 an Dùbhlachd 882). B' e Gundus à Lombardia a bh' ann athair. Chaidh a thaghadh air an 14 an Dùbhlachd 872 mar phàpa an dèidh bàs Adrian II. 'S e an 107mh fear a bh'ann. Thathar dhen bheachd gur e Pàp fa leth soirbheachail a bh' ann a chuir stad air ionnsaighean nan Arabach air an Roinn Eòrpa, rinne sìth le Teàrlach Mòr agus sgrìobh e an Litir *Abstolach Unum* a bha làn ghearainnean mu dheidhinn tràilleachd. Chaidh a mhurt ann an 882.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Creideamh
Roinn-seòrsa:Daoine às an Eadailt
Pàpa Eòghann IV

B' e Pàpa Eadailteach a bha ann am **Pàpa Eòghann IV** (Laideann Pàpa Eugenius P.P. IV, Venezia, 1383 – Cathair na Bhatacain, 23 an Gearran 1447). B' e Gabriele Condulmer an t-ainm a bh' aige o thùs agus bha bràthair-màthar na Phàp cuideachd (Pàpa Griogair XII). Chaidh a thaghadh air an 3 am Màrt 1431 mar phàpa an dèidh bàs Mhàrtainn V. 'S e an 207mh fear a bh'ann. Ann an 1435 dhìt e tràilleachd agus dh' ascaointich e luchd-reic nan tràill anns an Litir Abstolach *Sicut Dudum*.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Creideamh
Roinn-seòrsa:Daoine às an Eadailt
Niobium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **niobium** le samhla **Nb** agus àireamh atamach 41. 'S e meatailt trastach a tha ann. Tha a fheartan fiosaigeach agus ceimigeach glè choltach ri na feartan de thantalum. 

## Eachdraidh
Ann an 1801 rinn Charles Hatchett gun robh ogsaid ùr ann an columbait, mèinnear à Massachusetts, agus dh'ainmhich e am meatailt columbium. A rèir William Hyde Wollaston b' e tantalum a bha am meatailt ann. Ann an 1845 mhol Heinrich Rose gun robh eileamaidean ùr, niobium agus pelopium, san t-sampla. Bha Niobe agus Pelops nam peathraichean Tantalus.

Ann an 1864 rinn Jean Charles Galissard de Marignac niobium fìor-ghlan nuair a theasaich e niobium clòraid ann an àile haidridein. Aig an àm sin dhearbhaicheadh e gun robh pelopium na mheasglachadh de niobium agus tantalum.

## Cleachdadh
Cleachdar a' mhòr-chuid de niobium ann an aloidhean còmhla ri stàilinn.

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meatailt
Pàpa Pòl III

B' e Pàpa Eadailteach a bha ann am **Pàpa Pòl III** (Laideann: *Paulus P.P. III*, Canino, 1468–Cathair na Bhatacain, 10 an t-Samhain 1549). B' e Alessandro Farnese an t-ainm a bh' aige o thùs agus bha fear eile à teaghlach a mhàthar na Phàp Ròimhe cuideachd (Pàpa Bonifatius VII). Chaidh a thaghadh air an 13 an Dàmhair 1534 mar phàpa an dèidh bàs Chlemens VII. 'S e an 220mh fear a bh'ann. Bha leannan aige nuair a bha e òg, air an robh Silvia Ruffini, agus rug i ceathrar duine-cloinne dha: nighean air an robh Costanza agus triùir ghillean: Pier Luigi (Diùc Pharma), Paolo agus Ranuccio, a bha na shagart. Ann an 1537 thoirmisg e gu foirmeil tràilleachd dhan a h-uile nàisean aithnichte neo am biodh aithnichte san àm ri teachd (*Veritas ipsa*). Chuir e air dòigh Comhairle Treinte, a ruith eadar 1545 agus 1563, mar fhreagairt dhan Ath-Leasachadh agus do Mhàrtainn Lùtair.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Creideamh
Roinn-seòrsa:Daoine às an Eadailt
Tiombuctu

'S e baile ann am Màili a tha ann an **Tiombuctu**. Tha e suidhichte faisg air an Abhainn Niger ann am meadhan na dùthcha, 1,011km air falbh bho Bamako, aig 263m os cionn ìre na mara. Tha 54,453 duine a’ fuireach anns a’ bhaile fhèin.

## Eachdraidh
Ann an 1222, chuir Sundjata Keïta às do thràilleachd nuair a chruthaich e Impireachd Mhali. Ach co-dhiù cha do chuireadh an gnìomh an lagh agus aig an ceann thall b' e Tiombuctu na mhargaidh thràillean mhòr fad iomadh bliadhna. 

## Bailtean Co-cheangailte
* Saintes
* Château-Chinon
* Chemnitz
* Hay-on-Wye
* Kairouan
* Marrakesh
* Tempe (Arizona)

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Afraga an Iar
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Afraga
Eileamaid cheimigeach

Tha **eileamaid cheimigeach** a' ciallachadh dà rud eadar-dhealaichte:

# Seòrsa de dh'atam: gach atam len aon àireamh de protonan san niùclas.
# Stuth ceimigeach fìor-ghlan co-dhèanta de ataman len aon àireamh de phrotonan san niùclas, mar eisimpleir, teannan-stuth mar iarann no òr no sulfar, no gasaichean uasal mar helium agus neon, no gasaichean dà-atamach mar ogsaidean, naitridean, haidridean agus clòrain.

Cuirear rian air na h-eileamaidean ris a' chlàr phillteach, a dh'fhoillsich Dmitri Mendeleev bho thùs ann an 1869.

## Faic cuideachd
* Liosta nan eileamaidean
* Moileciuil

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ceimigeachd
Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Moileciuil

'S e am bith gun teàirrds co-dhèanta de dà no barrachd ataman a tha ann am **moileciuil**.

'S urrainn do mhoileciuilean a bhith beag le dà no tri ataman mar uisge (H2O) no ogsaidean (O2), no mòr le tùsanan ataman 
ann am moileciuilean fuadain mar naidhlean no bith-mhoileciuilean
mar DNA no grunnain-feòla.

## Faic cuideachd
* Atam
* Eileamaid cheimigeach

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ceimigeachd
Moilibdeanum

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann am **moilibdeanum** le samhla **Mo** agus àireamh atamach 42. 'S e meatailt trastach a tha ann.
Chaidh ainmicheadh air a' Ghreugais *Μόλυβδος*, "luaidhe".

Tha 7 iosatòpaichean nàdarra de mhoilibdeanum ann.

## Eachdraidh
Ann an 1778 dhearbhaich Carl Wilhelm Scheele gum bu ogsaid eileamaid ùr a bha anns am moilibdeanait, mèinnear coltach ri graifit.

Ann an 1781 rinn Peter Jacob Hjelm moilibdeanum fìor-ghlan à moilibdeanait, carbon agus ola-fhrois-lìn.

## Bith-eòlas
Tha ataman moilibdeanum ann am beirmearan a tha bacteria a' cleachdadh nuair a chruthaicheas iad moileciuilean le ataman de naitridean às an adhair. Tha am pròiseas seo glè chudromach airson beatha. Tha na bacteria seo a' fuireach ann an lusan-meiligeagach.

## Cleachdadh
Cleachdar a' mhòr-chuid moilibdeanum ann an stàilinn ach cleachdar cuideachd co-thàthaidhean moilibdeanum airson, mar eisempleir, ùilleachadh (moilibdeanait no moilibdeanum dà-shulfaid).

## Iomraidhean



Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meatailt
Roinn-seòrsa:Meatailtean trastach
Odharan

Theirear* ***odharan **ris an luibh *Heracleum sphondylium, *a tha* *na lus buan-mhaireannach no dà-bhliadhnach den teaghlach Apiaceae. Buinidh e don Roinn-Eòrpa agus Àisia. Is ann den aon bhuidheann ri lus an t-saoidh, costag fhiadhain, lus an easbaig agus odharan mòr a tha e, agus tha na blàthan aige a' fàs suas ann an cumadh cuaich.

## Iomraidhean


## Tùsan
* Joan W. Clark agus Ian MacDonald: *Ainmean Gàidhlig Lusan*. 1999

Roinn-seòrsa:Luibhean
Odharan Mòr

Is e **odharan mòr **a theirear ri *Heracleum mantegazzianum* a tha na lus san teaghlach Apiaceae. Bidh e a' fàs mar as trice cho àrd ri 2 - 5.5 meatair (6 troigh 7 òirleach - 18 troigh 1 òirleach). Air a choltas, tha suaip aig an odharan mhòr ris an odharan (Heracleum sphondylium), ri Heracleum sosnowskyi no ri Angelica archangelica. Buinidh an t-odharan mòr don cheàrn Chabhcasach agus do mheadhan na h-Àisia, ach chaidh a thoirt a-steach do Bhreatann mar lus òrnaideach san 19mh linn. 

Tha snodhach an odharain mhòir a' losgadh craiceann dhaoine agus ag adhbharachadh builgeanan, eàrran buan, agus doille - ma thig e an lùib nan sùilean.

## Dealbhan

Heracleum mantegazzianum Bochum-090624-8734-grosser-Baerenklau.jpg


## Tùsan
Ainmean Gàidhlig Lusan, Joan W. Clark and Ian MacDonald, 1999

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2022-06-28: Rabhadh mun chunnart bho odharan mòr

Roinn-seòrsa:Luibhean
Zanzibar

'S e innis-mhuir agus roinn pàirt fèin-riaghladh ann an Tansainia a tha ann an **Zanzibar**. Tha Zanzibar a' gabhail a-steach ceithir eileanan mòra: Latham, Mafia, Pemba, Ugunja agus 's ann anns a' Chuan Innseanach, bhàrr costa an ear Afraga, a tha i. 'S e Zanzibar fhèin, ann an eilean Ugunja, a th' ann prìomh-bhaile na roinne. Tha dà bhuidheann cainnidheach ann, na h-Hadimu le freumhan ann an Afraga agus na Shirazi, le freumhan ann an Iran. 'S e Swahili a tha ga bruidhinn ann an Zanizbar agus tha mòr-chuid Mhusmamach làidir ann (99%). 

## Eachdraidh
Ann an 1897 chruthaich na h-ùghdarrasan ùr Breatannach colonaidh ann an Zanzibar agus chaidh tràilleachd a thoirmeasg. Bha eaconomaidh an eilein air a stèidheachadh air tràilleachd nan Afraganach, ach chuir iad às dha co-dhiù.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Tansania
Roinn-seòrsa:Cruinn-èolas
Roinn-seòrsa:Afraga
Creach Bheinn

'S e beinn ann an Alba a th' ann an **Creach Bheinn**. Tha e suidhichte ann am Muile aig ceann an iar an leth-eilean na h-Àird Meadhanaich.  'S e Beinn na Srèine a mhàthair-mhullaich, tha e suidhiche san ear air Creach Bheinn. Tha Creach Bheinn 491m (1613 troigh) de dh'àirde.  Air mullach na beinne tha raon triantanachd ann a bhios a' sealltainn a' phuing as àirde. 'S e Marilyn is HuMP a th' ann.

Thèid beanntan na h-Alba a chur ri chèile ann an liostaichean sònraichte a rèir àirde agus àirde rinneach mullach na beinne. Canar Beinn Rothaich, Murdo, Marilyn, Donald, Graham neo Corbett riutha. Tha buidhnean eadar-dhealaichte gam measach agus an uair sin thèid na tomhasan a chruinneachadh ann an liostaichean a tha rim faighinn air an làrach-lìn "*Database of British and Irish hills*". Bho àm gu àm nì iad ath-sgrùdadh mu àird na beinne, agus rinneadh an t-ath-sgrùdadh mu dheireadh air Creach Bheinn san 19 an Giblean 2014.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Dealbhan aig geograph.org

Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Muile
Louis X na Frainge

B' e Rìgh na Frainge fad dìreach 19 mìos eadar 29 an t-Samhain 1314 is 5 an t-Ògmhios 1316 a bh' ann an **Louis X** (far-ainm: *Louis le Hutin* (Gàidhlig: dùr), Paris, 4 an Dàmhair 1289–Vincennes, 5 an t-Ògmhios 1316). Bhuineadh e dha na Capetianaich (Fraingis: Capétiens). Phòs e Mairead à Bourgogne ann an 1305 ach rinn ise adhaltranas agus chaidh a cur gu bàs. Rug Mairead nighean dha, Seonag I à Nafarroa, ann an 1311. Phòs e a-rithist Clémence às an Ungair ann an 1315. Rug ise mac dha, a chaochail na phàiste an ath bhliadhna. Air 3 an t-Iuchar 1315 thug e a-mach Èigheachd Rìoghail a chuir às do tràilleachd agus a dhearbhaich *a rèir còirichean nàdarra, feumar gach uile duine air breith saor*. Bhon an latha sin agus gu h-oifigeil, *saoraichidh fearann na Frainge an tràill a chuireas a chas oirre*. Chaochail e an dèidh glainne fìona fuar òl agus esan a' faireachdainn gu math tè leis gu robh e a' cluiche seòrsa de teannas air an robh *jeu de paume*. Bha e dìreach 26 bliadhna a dh'aois.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine às an Fhraing
Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Rìghrean na Frainge
Uranium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **uranium** le samhla **U** agus àireamh atamach 92.

'S e actanach agus meatailt beagan rèidio-bheò a tha ann.

## Eachdraidh
Ann an 1789 lorg Martin Heinrich Klaproth nuair a dh'obraich e le *pitchblende*. Rinn e pùdar dubh agus chreid e gum b' e uranium fhèin a bha ann, ach 's dòcha gum bu e uranium ogsaid a bha ann.
Dh'ainmich e air Urànus a lorgadh le William Herschel ann an 1781.

Ann an 1841 rinn Eugène-Melchior Péligot uranium fìor-ghlan nuair a theasaich e uranium ceithir-chlòraid còmhla ri potasium.
## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Actanach
Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meatailt
Clàr pillteach

'S e siostam airson nan eileamaidean ceimigeach a chur air dòigh a tha ann an **clàr pillteach** no **clàr nan eileamaidean**.

'S e ùinean a tha ann an sreathan a' chlàir agus buidheannan a tha anns na colbhan. Tha an clàr seo cuideachail air sgàth 's gu bheil na feartan de aon eileamaid coltach ri na feartan eile anns an aon bhuidheann, mar eisimpleir na haloideanan, na gasaichean uasal, na meatailtean alcalaidh agus na meatailtean talmhaidh alcaileach. Àireamhaichear na buidheannan bho 1, na meatailtean alcalaidh, do 18, na gasaichean uasal. Tha an t-siostam seo a' cur an aite nan siostam neo-chòrdail Eòrpaich agus Aimeirigeanaich.

Cudromach cuideachd a tha na blocan san clàr. Tha buidheannan 1, 2 agus 18 sam bloca-s, 13 do 17 sam bloca-p, scandium, itrium agus buidheannan 4 do 12, na meatailtean trastach, sam bloca-d agus an t-sreath nan lantanach is an t-sreath nan actanach sam bloca-f.

## Eachdraidh
Ann an 1869 dh'fhoillsich Dmitri Mendeleev a' chiad chlàr pillteach. Rinn e dà rud cudromach: chuir e beàrnan sa clàr agus bhris e an òrdugh cruaidh an tomaid atamach, mar eisimpleir le telurium agus aidhodain, far an robh an eileamaid mì-choltach ri na h-eileamaidean eile san aon bhuidheann. Leis a' dhòigh seo b' urrainn dha na feartan de ghailium agus ghearmainium a ro-innse.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ceimigeachd
Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Tungstan

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **tungstan** le samhla **W** agus àireamh atamach 74. 'S e meatailt trastach cruaidhe agus dùmhail a tha ann.
Tha an t-ainm a' dol às an Suainis *tung sten*, "clach trom".

Tha còig iosatòpaichean nadarra ann, 182W, 183W, 184W, is 186W (seasmhach) agus 180W, le leth-bheatha de 1018 bliadhna.

## Eachdraidh

Ann an 1781 b' e "tungstan" an t-ainm air calcium tungstat, CaWO4 agus lorg Carl Wilhelm Scheele gum b' urrainn dha searbhag tungstaig a dhèanamh bhuaithe. Ann an 1783 aig an Comainn Baisg Rìoghail rinn José Elhuyar agus Fausto Elhuyar searbhag tungstaig bho wolframait agus gu deireadh rinn iad tungstan fìor-ghlan bhon t- searbhaig seo agus gual-fiodha. Dh'ainmicheadh calcium tungstat "scheelit" air Scheele.

## Cleachdadh
Cleachdar tungstan carbaid mar sgrìobadan, ann an aloidhean agus ann am bolgannan seann-fhasanta mar fhileamaid.

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Meatailt
Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meatailtean trastach
Powfoot

‘S e baile beag dùthchasail faisg air Ruadhail air iomall Inbhir Anainn, air an àirde an iar-dheas na h-Alba a th’ ann am **Powfoot**. Tha e suidhichte aig dìreach 1m os cionn ìre na mara, air an àirde an ear-dheas Dhùin Phris is Gall-Ghaidhealaibh (Siorrachd Dhùn Phris ro 1975), eadar Greatna agus Dùn Phrìs, ri beulaibh tràigh àlainn ann am Bàgh Queensberry, ri taobh an Uisge Pow, far a shruthas e gu màthair-uisge na Linne Shalmhaigh. Tha e 37km air falbh bho Bheattock, 111km bho Ghlaschu, 108km bhon An t-Sròn Reamhar agus 108km bho Dhùn Èideann, prìomh-bhaile na dùthcha. Tha 400 duine a’ fuireach anns agus 's e Beurla a th' ann a’ chiad chànain aig a’ mhòr-chuid dhe na daoine ann am Powfoot. Tha eaconomaidh a' bhaile gu math crochte air turasachd: tha raon goilf ainmeil agus campa carabhanaichean ann. A thaobh fhoghlaim, chan eil sgoiltean idir ann agus le sin feumar a dhol dhan bhun sgoil ann an Clarencefield neo Comar na Drise agus dhan àrd-sgoil ann an Inbhir Anainn.

## Freumhan an Ainm
A rèir  eòlaichean fhreumh-fhaclachd, tha e coltach gur ann à *Poll* ann  an Gàidhlig, Cuimris agus Lochlannais agus *foot* anns a' Bheurla (a tha a' ciallachadh cas) a tha an t-ainm. Bheireadh sin *Bun a' Phuill* dhuinn sa Ghàidhlig an latha an-diugh. 'S ann gu math làidir 's a tha buaidh nan Lochlannach air ainmean-àite ann an iar-dheas na h-Alba, gu h-àraidh faisg air a' mhuir: tha iomadh ainm-àite dà-chànanach Gàidhealach-Lochlannach agus 's ann gu math pailt a tha ainmean-àite ann an Cuimris ann an ceann a deas na h-Alba cuideachd. A bharrachd air sin, nochd a' Ghàidhlig ann an ceann a deas na h-Alba anns an 7mh Linn agus bha an cànan fhathast làidir ann an Siorrachd Dhùn Phris fhèin anns an 14mh Linn.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle Dhùn Phris is Gall-Ghaidhealaibh
Roinn-seòrsa:Siorrachd Dhùn Phrìs
Waterbeck

‘S e baile beag dùthchasail faisg air Logarbaidh, air an àirde an iar-dheas na h-Alba a th’ ann am **Waterbeck**. Tha e suidhichte aig 92m os cionn ìre na mara, air an àide an ear-dheas Dhùin Phris is Gall-Ghaidhealaibh (Siorrachd Dhùn Phrìs ro 1975), eadar Middlebie agus Langaim, faisg air inbhir na h-aibhnichean Beck agus Kirtle. Tha e 239km air falbh bho Obar Dheathain, 110km bho Ghlaschu, 27km bho Dhùn Phrìs agus 96km bho Dhùn Èideann, prìomh-bhaile na dùthcha. 'S e Beurla agus Beurla Ghallda th' ann an dà chànan aig a’ mhòr-chuid dhuibh ann am Waterbeck.  Tha Eaconomaidh a' bhaile gu math crochte air àiteachas, coilltearachd agus dreuchdan ann an Logarbaidh. A bharrachd air sin, tha talla a' bhaile ann. Taobh fhoghlaim, tha bun-sgoil ann ach feumar a dhol dhan àrd sgoil ann an Logarbaidh. 

## Freumhan an Ainm
A rèir  eòlaichean fhreumh-fhaclachd, tha a h-uile coltas ann gur ann à Lochlannais *bekkr* a tha ainm an àite seo. Bheireadh sin *Allt an Uisge* dhuinn sa Ghàidhlig. Gu h-inntinneach, 's e *Beck* fhèin a t-ainm a tha air an allt a shruthas faisge air a' bhaile. 'S ann gu math pailt  's a tha ainmean-àite Lochlannach ann an iar-dheas na h-Alba, gu h-àraidh nas fhaisge air a' Mhuir agus tha iad uile-làthaireach san sgìre eadar Inbhir Anainn agus Greatna.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Alba
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle Dhùn Phris is Gall-Ghaidhealaibh
Roinn-seòrsa:Siorrachd Dhùn Phrìs
Corsock

‘S e baile beag dùthchasail faisg air Caisteal Dhùghlais, air an àirde an iar-dheas na h-Alba a th’ ann an **Corsag** (Beurla: **Corsock**). Tha e suidhichte aig 121m os cionn ìre na mara, air an àide an ear-dheas Dhùin Phris is Gall-Ghaidhealaibh (Siorrachd Chille Chuithbeirt ro 1975), eadar Baile MhicIllFhaolain agus Crocketford, faisg air inbhir na h-aibhne Oir agus Allt Crogo. Tha e 258km air falbh bho Obar Dheathain, 109km bho Ghlaschu, 22km bho Dhùn Phris agus 109km bho Dhùn Èideann, prìomh-bhaile na dùthcha. 'S e Beurla agus Beurla Ghallda th' ann an dà chànan aig a’ mhòr-chuid dhuibh ann an Corsock.  Tha eaconomaidh a' bhaile gu math crochte air àiteachas, coilltearachd agus dreuchdan ann an Caisteal Dhùghlais agus Dùn Phris. A bharrachd air sin, tha talla a' bhaile ann. Taobh fhoghlaim, chan eil sgoil ann agus le sin feumar a dhol dhan bhun-sgoil ann an Springholm agus dhan àrd sgoil ann an Caisteal Dhùghlais. Tha dìreach 527 duine a' fuireach san sgìre Corsock agus Cille Phàdraig Durham.

## Freumhan an ainm
Chaidh am baile a chlàradh airson a' chiad turais ann an 1527 mar *Karsock*. Tha e coltach gur ann à *Cors* neo crìoch agus am meanbhan *og*  ann an seann chuimris a tha an t-ainm. 'S ann gu math pailt a tha ainmean-àite ann an Cuimris ann an ceann a deas na h-Alba.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Alba
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle Dhùn Phris is Gall-Ghaidhealaibh
Olympia, Washington

Tha **Olympia** na phrìomh-bhaile ann an Washington sna Stàitean Aonaichte. Bha 49,218 daoine a' fuireach anns a' bhaile ann an 2014. Tha e suidhichte aig 29m os cionn ìre na mara.

## Eachdraidh eile
Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1859.

## Daoine Ainmeil
* Shoshana Bean, actair, (1977)

## Bailtean Co-cheangailte
* Katō, Hyōgo, An Iapan
* Nanchang, An t-Sìn
* Damascus, Siria

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*olympiawa.gov/

Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Washington (stàit)
Spokane, Washington

'S e **Spokane** (IPA: /**spoʊˈkæn **) an dàrna baile as motha a tha ann an Washington sna Stàitean Aonaichte. Bha 212,052 daoine a' fuireach anns a' bhaile ann an 2014. Tha e suidhichte aig 562m os cionn ìre na mara.

## Eachdraidh eile
Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1871.

## Daoine Ainmeil
* Darren McGavin, actair, (1922-2006)
* Craig T. Nelson, actair, (1944)

## Bailtean Co-cheangailte
* Nishinomiya, Hyōgo, An Iapan
* Jilin City, An t-Sìn
* Luimneach, Èirinn
* Jecheon, Coirèa a Deas
* Makhachkala, An Ruis

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* my.spokanecity.org

Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Washington (stàit)
Neiptiunium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **neiptiunium** le samhla **Np** agus àireamh atamach 93. 'S e actanach agus meatailt rèidio-bheò is cruaidhe a tha ann.

Tha a' mhòr-chuid neiptiunium san àrainneachd a' dol à spreadhaidhean niùclasach san àile eadar 1945 agus 1963.

## Eachdraidh

Ann an 1940 rinn Edwin McMillan neiptiunium le greasadair-mhìrean ann am Berkeley. Bhuail e niùtronan air uranium. Dhearbhaich Philip Abelson gum bu eileamaid ùr a bh' ann agus bhuannaich McMillan an Duais Nobel ann an Ceimigeachd.
Dh'ainmicheadh e air am planaid Neaptun air sgàth 's gum b' e an eileamaid as dèidh uranium san clàr pillteach a bh' ann.

## Iosatòpaichean
Tha 235Np, 236Np agus 237 nan iosatòpaichean neiptiuinium as cudromaiche.

## Bith-eòlas
Càrnar neiptiunium anns a' chreatlach. 

Roinn-seòrsa:Actanach
Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meatailt
Teicnetium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann am **teicnetium** le samhla **Tc** agus àireamh atamach 43.

'S e meatailt trastach rèidio-bheò a tha ann. Tha an t-ainm a' dol às a' greugais *τεχνητός*, "fuadain". Chan eil iosatòpaichean seasmhach ann ach 's e na h-iosatòpaichean as seasmhaiche a tha ann an 97Tc (leth-bheatha = 2.6 millean bliadhna), 98Tc (leth-bheatha = 4.2 millean bliadhna) agus 99Tc (211100 bliadhna).

## Eachdraidh

Ann an 1936 lorg Emilio Segrè agus Carlo Perrier teicnetium ann am foidhle moilibdenum rèidio-bheò bho seann ghreasadair-mhìrean.

## Cleachdadh
Cleachdar teicnetium-99m ann an ìomhaigheachd meadaigeach. Tha a leth-bheatha sia uairean a thìde agus is e isomeirean niùclasach a tha ann an 99Tc agus 99mTc.

Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meatailt
Rutenium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **rutenium** le samhla **Ru** agus àireamh atamach 44. 'S e meatailt trastach cruaidh agus tàmhach sam buidheann platanum a tha ann.

## Eachdraidh
Ann an 1834 nuair a bha Karl Ernst Claus ag obair aig an Oilthigh Kazan, lorg e meatailt ùr ann an iarsmaidhean platanum à gnìomhachas-saothrachaidh rùbal.
Tha an t-ainm a' dol às an t-ainm laidinneach *Ruthenia*, "an Ruis".

## Cleachdadh
'S e frith-bhathar à mèinnearachd copair agus niceil a tha ann.

Cleachdar rutenium ann an aloidhean còmhla ri paladium is platanum agus cuideachd ann an catailis.

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meatailt
Simon Pegg

'S e cleasaiche à Gloucestershire ann an Sasainn a th' ann an **Simon Pegg** neo **Simon John Beckingham** (14 an Gearran 1970).

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Cleasaichean nam film
Cuimhneachan-sìthe Hiroshima

Gheibhear **Cuimhneachan-sìthe Hiroshima （広島平和記念碑）** ris an abrar **Cuach-mhullaich a' Bhoma Dadamaich** no **''Genbaku Dōmu'' （原爆ドーム）** ann am Pàirc Cuimhneachan na Sìthe ann an Hiroshima, san Iapan. Chaidh inbhe làrach-dualchais na cruinne a thoirt dha le UNESCO an 1996. Tha an làrach mar chuimhneachan air casgradh nan daoine a bha a' fuireach ann nuair a spreadh boma atamach os cionn a' bhaile air 6mh an Lùnastal, 1945. Thathar ag ràdh gun deach còrr is 70,000 duine a mharbhadh sa bhad, 's gun do bhàsaich 70,000 eile ri linn nan leòntan a dh'fhuiling iad bhon rèididheachd, ach dha-rìribh, chan eil fhios cinnteach cò mheud a bhàsaich sa chiad dol a-mach, oir sna seachdainean ron ionnsaigh bha na mìltean de mhuinntir na sgìre timcheall Bhaile Hiroshima air thighinn ann gus cuideachadh le leagail thogalaichean agus, le rèiteachadh an àite an dèidh sin. Mar sin dheth, bha gu leòr a bharrachd air an àireamh-shluaigh de 350,000 duine anns a' bhaile aig àm leagail a' bhoma smùirneanaich.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Cogadh
Roinn-seòrsa:An t-Seapan
Crùn na Bàrdachd

Ann an 1923, lean An Comunn Gàidhealach eisimpleir na h-Eisteddfod sa Chuimrigh.  An àite nan diofar farpaisean bàrdachd a bh’ ann roimhe aig aʼ Mhòd Nàiseanta, chaidh aon fharpais ùr a stéidheachadh airson **Crùn na Bàrdachd**.   Chaidh an neach a bhuanaich i a chrùnadh gach bliadhna aig aʼ chuirm ciùil air an oidhche mu dheireadh, agus chaidh aithneachadh fad bliadhna mar *Bhàrd aʼ Chomuinn Ghàidhealaich*.

## Bàird aʼ Chomuinn Ghàidhealaich

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Duaisean
Roinn-seòrsa:Gàidhlig
Tacoma, Washington

'S e **Tacoma** an treasamh baile as motha a tha ann an Washington sna Stàitean Aonaichte. Bha 205,159 daoine a' fuireach anns a' bhaile ann an 2014. Tha e suidhichte aig 74m os cionn ìre na mara.

## Eachdraidh eile
Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1875.

## Daoine Ainmeil
* Bing Crosby, seinneadair, actair, (1903-1977)
* Elinor Donahue, actair, (1937)

## Bailtean Co-cheangailte
*  Kitakyushu, Fukuoka, An Iapan
*  Fuzhou, Fujian, An t-Sìn
*  Kiryat Motzkin, Iosrael
*  Gunsan, Coirèa a Deas
*  Vladivostok, An Ruis
*  Ålesund, Nirribhidh
*  Davao City, Na Filipìonan
*  George, Afraga a Deas
*  Cienfuegos, Cùba
*  Makhachkala, Taidh-Bhàn
*  El Jadida, Maroco
*  Biot, Alpes-Maritimes, An Fhraing

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* www.cityoftacoma.org

Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Washington (stàit)
Plutonium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann am **plutonium** le samhla **Pu** agus àireamh atamach 94. 'S e actanach agus meatailt rèidio-bheò is iom-obrachail a tha ann. Tha a cheimigeachd coltach ri uranium.

Tha dath eadar-dhealaichte air gach còir ogsaideachadh plutonium. Tha Pu3+ purpaidh, Pu4+ geal-dhonn, PuO2+ pinc, PuO22+ pinc-orainds agus PuO53− gorm.

## Eachdraidh
Ann an 1940 rinn Glenn T. Seaborg, Edwin McMillan, Joseph W. Kennedy, agus Arthur Wahl plutonium-238 le greasadair-mhìrean ann am Berkeley. Bhuail iad deuteronan air uranium. 
Chaidh ainmicheadh air a' phlanaid Pliùtò, mar neiptiunium agus uranium.

## Cleachdadh
Cleachdar plutonium ann an saidealan mar bhun-lùth agus plutonium-239 ann am buill-airm niùclasach.

## Bith-eòlas
Càrnar plutonium anns a' chreatlach agus san grùthan. 'S e as adhbhar do dh'aillse-chnàmha.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Actanach
Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meatailt
An Sileadh Dubh (nobhail)

Is e** An Sileadh Dubh (黒い雨Kuroi Ame) **nobhail leis an ùghdar Iapanach, Masuji Ibuse, a tha stèidhichte air cunntasan eachdraidheil mun sgrios a rinneadh le bomadh atamach Hiroshima. Dh'fhoillsicheadh mar sreath sgeulachdan e san iris *Shincho* fon tiotal **Pòsadh Nighean-bhràthar** (姪の結婚) an 1965, ach dh'atharraicheadh an t-ainm  ann an teis-meadhan an t-sreatha gu an Sileadh Dubh agus fhuair e duais litreachais Noma sa bhliadhna 1966.

Roinn-seòrsa:An t-Seapan
Roinn-seòrsa:Nobhailean
Ròdium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **ròdium** le samhla **Rh** agus àireamh atamach 45. 'S e meatailt uasal agus tàmhach sam buidheann platanum a tha ann agus tha feartan ceimigeach coltach ri platanum agus paladium aige.

## Eachdraidh
Ann an 1803 lorg William Hyde Wollaston ròdium ann an clach-phlatanum. Dh'ainmich e "ròdium", às a' Ghreugais *ῥόδον* a tha a' ciallachadh "ròs", air sgàth 's gu bheil e a' toirt dath dearg do chuid chlachan-phlatanum.

## Cleachdadh
Cleachdar ròdium ann an catailis ann an caraichean agus cuideachd niùtronan ann an readhactaran niùclasach a lorg.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meatailt
Lantanum

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **lantanum** le samhla **La** agus àireamh atamach 57. 'S e lantanach agus meatailt bog a tha ann.

## Eachdraidh
Ann an 1839 lorg Carl Gustav Mosander eileamaid ùr nuair a ròist e cerium naidhtreat san adhair agus dh'iom-obraich e na iarsmaidhean cuide ri searbhag naidhtreach.

Tha an t-ainm a' dol bhon fhacal Ghreugach *λανθανω*, no "bhith air fhlach".

## Cleachdadh
Cleachdar lantanum ann am bataraidhean airson càraichean tar-chinealach.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Lantanach
Roinn-seòrsa:Meatailt
Bellevue, Washington

'S e baile ann an Washington, sna Stàitean Aonaichte, a th' ann am **Bellevue**. Bha 136,426 daoine a' fuireach anns a' bhaile ann an 2014. Tha e suidhichte aig 26m os cionn ìre na mara.

## Eachdraidh eile
Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1869 le William Meydenbauer.

## Daoine Ainmeil
* Larry Sanger, co-stèidheadair de dh'Uicipeid, (1968)

## Bailtean Co-cheangailte
* Yao, Osaka, An Iapan
* Hualien, Taidh-Bhàn
* Liepāja, An Laitbhe
* Kladno, An t-Seic

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*  www.bellevuewa.gov/

Roinn-seòrsa:Bailtean ann an Washington (stàit)
Fuad Alakbarov

'S e neach poileataigs a tha ann am **Fuad Alakbarov**. Rugadh 22 an t-Samhain, 1988 ann am Baku ach rinn e an *Alma mater* aig Oilthigh Chailleannach Ghlaschu. Tha e na neach-dèanadais poilitigeach Albannach agus na neach-sgrìobhaidh.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Poileataigs na h-Alba
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean à Asarbaideàn
Actinium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **actinium** le samhla **Ac** agus àireamh atamach 89. 'S e actanach agus meatailt bog a tha ann.

Tha 31 iosatòpaichean aig actinium. 'S e 227Ac le leth-bheatha 21.772 bliadhna, 225Ac le leth-bheatha 10.0 latha, is 226Ac le leth-bheatha 29.37 uair a tha sna h-iosatòpaichean actinium as cumanta.
 
## Eachdraidh
Ann an 1899 lorg André-Louis Debierne actinium ann am *pitchblende*.
Ann an 1902 rinn Friedrich Oskar Giesel actinium fìor-ghlan agus dhearbhaich gum bu 89 a bha anns an àireamh atamach.
Tha an t-ainm a' dol às an fhacal seann-ghreugach *ακτίς*, no "gath".

## Cleachdadh
Tha actinium ro-rèidio-bheò, ro-chosgail agus ro-thearc a chleachdadh.

Roinn-seòrsa:Actanach
Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meatailt