Jaén (baile)

‘S e prìomh-bhaile na roinne leis an aon ainm a th' ann am baile **Jaén** (IPA: xaˈen) , far ainm Prìomh-bhaile na Rìoghachd Naoimh. Tha e suidhichte ann an ceann a deas na Spàinne anns an ear-thuath Andalusia. Tha àireamh-shluaigh dhe 120,021 aige, neo mu 1/6 àireamh-shluaigh na roinne gu lèir. Tha Jaén ann an teas mheadhan a’ Cheàrna Cathaireil Jaén, far a bheil 1/3 àireamh-shluaigh na roinne na tàmh. 

Tha Jaén na laighe aig bun a' bheinn ris an canar Cerro de Santa Catalina. Tha lìonra dhe sràidean caola aig cridhe a' bhaile mu thimcheall a' chaisteil. Tha mòran fhearainn torrach làn achaidhean olivares mu thuath. Tha sliabh Jaén agus sliabh Jabalcuz ris an taobh dheas agus iar-dheas, le faiche na h-aibhne Guadalbullón (*Wadi Abd Allah* ann an Arabais ) mu thuath, is an abhainn a' sruthadh dlùth air a' bhaile. 'S e leas-abhainn an Guadalquivir (*Al Wadi Al Kebir* -An Abhainn Mhòr ann an àrabais) a th' ann an Guadalbullón.

## Freumhan an ainm

Tha cuid a' mìneachadh gur e às an Laideann Villa Gaiena a thàinig an t-ainm Jaén bho thùs. Tha feadhainn eile, is iad Iùdhaich Arabach à Afraga a Tuath, ag innse gur e dìreach às an fhacal Eabhra Dayan (britheamh) a thàinig ainm a' bhaile. A dh'aindeoin an connspaid sin, 's e جيان (Jayyān) a bh'air aig àm nan Arabach co-dhiù.

## Eachdraidh

### Ro na Ròmanaich

Bha oppidium (dùn) ann am Puente Tablas, dìreach ri taobh a' bhaile, ach bha e lom ron a' chogaidh Punico. Bha tùir agus mùirean spaideil aig an dùn, agus thathar air poitean Iberianach agus stuthan eile a leag na Tartesos a lorg, is na rudan seo bhon na linntean V agus IV Ro Chrìosda. Thàinig in-imrichean às a' Ghrèig agus Phoenicia an dèidh sin. Eadar 237 RC agus 231 RC fhuair Cartago làmh an uachdair air an abhainn leis an canar Guadalquivir an latha an-diugh. 'S e caisteal aig Hannibal a bh' ann Jaén, is rinneadh iad mèinnean anns na beanntan Sierra Morena.

### Na Ròmanaich

Cheannsaich Scipio am baile mu 207 RC. Sgrìobh Livius gur e baile beairteach a bh' ann Jaén, rud a dh'aidich na h-ainm a thug na Ròmanaich air a' bhaile, stèidhichte air an fhacal Aur (òr): Auringi/Oringe air rèir Strabo agus Nijis/Oringis a-rèir Pliny. Phàigheadh na daoine cìsean sònraichte agus chumadh na Ròmanaich feachdan anns a' bhaile, leis cho dlùth 's a bha na ceanglaichean eadar Jaén agus Carthage. Mu dheireadh thall, ghairm Vespasian, gur e baile Ròmanach a bh' ann, is esan ga ainmeachadh Aurgi.

### Na Gotaich

Cheannsaich na Gotaich (Visigodos ann an Spàinntis) am baile anns an 6mh linn, an dèidh do Iompaireachd na Ròimhe a thuit às a chèile. 'S e daoine Ròmanach-Spàinnteach a bh' ann iad uile fhathast le bhuidhnean dhe Ghotaich nan tàmh anns a' Chaisteal. Dh'èirich na Ròmanaich-Spàinntich suas bho àm gu àm. Chaill am baile a chuid chultair agus bheairteas rè àm nan Gotach.

### Na Muslamaich

Thàinig na Muslamaich à Afraga a Tuath ann an 711. Chuir iad còig linn seachad ann an Jaén. 'S e baile mòr cudromach a bh' ann Jaén fo na Muslamaich agus thogadh iad lùchairtean, tùir, mùirean, mosgaichean agus taighean-ionnlaid. 'S e prìomh-bhaile na Rìoghachd Dijaryan a bh'anns a' bhaile an dèidh do Rìgh Abdelazib ga cheannsachadh anns an 10mh linn. Thug na Almoravidich làmh an uachdair anns an 1091 agus chaill e gu na h-Almohadaich ann an 1148. Thug am baile cliù airson deagh àiteachais agus coilltearachd rè linntean nan Muslamach agus bha e ainmeil cuideachd airson às-mhalairt stuthan ann am fiodh agus brat-ùrlair, gan reiceadh air feadh Al-Andalus (Spàinn nan Arabach) agus thall thairis ann an Afraga a Tuath. Ann an 1212 bhuannaich na Crìostaidh Blàr Navas de Tolosa agus le sin fhuair iad smachd air an Guadalquivir. Beagan bhliadhna an dèidh sin, ann an 1246 cheannsaich Rìgh Fernando III am baile, tro aonta leis an Rìgh Muhammad Alhamar. Dh'fheuch na h-Arabaich Nasridich, à Granada, ris a' bhaile a thoirt a-mach às na Crìostaidh ann an 1300, ach b' urrainn dhuibh sin a dhèanamh. Thog na Crìostaidh caistealan air feadh na sgìre, is am baile fo bhuaidh na Spàinne a-chaoidh, gus an latha an-diugh. Chuireadh ainm a’ bhaile air an roinn nuair a chaidh a stèidheachadh ann an 1833.

## Rudan ri Fhaicinn

### Lùchart Villadompardo
'S e togalach stèidhichte aig àm an Ath-Bheòthachadh a th' ann an Lùchart Villadompardo. 'S ann leis a' chiad Iarla Villadompardo, Fernando Torres y Portugal, a bha na Leas-Rìgh air a' Pearu aig àm Iompaireachd na Spàinne a bha an lùchart. Bhathar a' cleachdadh an Lùchart mar bhanca eadar an 17mh linn agus an 18mh linn. An dèidh sin bha e na thaigh-Eirdinn banail gu ruige 1901, nuair a thug an comhairle os làimh e. Tha an Hamman (Taigh-Ionnlaid) as motha anns an Roinn Eòrpa fon lùchairt. Chaidh an Hammam a thogail aig àm Righ Abd-Al-Rahman II (Toledo 792 - Córdoba 852). Chaidh an Hamman a dhìochuimhneachadh an dèidh na lùchairte a thogail gu ruige 1922. Bhuannaich an togalach, na thaigh-tasgaidh bho 1970, nuair a ghluais an Taigh-eiridinn gu àite eile, an Duais Europa Nostra ann an 1984. Tha dà thaigh-tasgaidh am broinn na lùchairte: Taigh-tasgaidh Ealain agus Cleachdaidhean an Tuath agus Taigh-tasgaidh Ealain Nòs Soineannta.

### Caisteal Santa Catalina

'S e togalach le freumhan Arabach a th' anns a' Chaisteal Santa Catalina. Chaidh caisteal a stèidheachadh shuas air a' bheinn os cionn a' bhaile leis na h-Arabaich anns an 8mh Linn, ach bha structar dìonail air a bhith ann an siud bho àm nan Iberach, iomadach linne ro ìompaireachd nan Ròmanach. Thog na h-Arabaich Alcazar (Caisteal ann an nòs Arabach) aig àm Rìgh Alhamar. An dèidh ceannsachadh a' bhaile ann an 1246, chaidh Caisteal mòr a stèidheachadh air tobhtaichean a' chaisteil Arabach, agus Eaglais Naoimh Catalina na lùib. Dh'òrdaich Condestable Iranzo obair mhòr anns an 15mh linn. Chaidh an caisteal a leasachadh aig àm nan Frangach, aig toiseach na 19mh linne, is thog iad ospadal, sabhail, àros an Riaghladair, oifisean agus làrach airson gunnaichean mòra. Rè an 19mh linne. Leag iad ann an fìor droch stàit e ann an 1812. Rinneadh obair air a' chaisteal rè an 19mh linne, gu brìgh gu robh còmhstri ann ceangailte le Cogadh nan Carlistas, 'S e Taigh-òsta na Stàite, neo parador, a th'ann an latha an-diugh.

### Cathair-Eaglais

Thoisich obair air Cathair-eaglais a' bhaile anns an 16mh linn, ann an àite far an robh mosg. Chaill na h-Arabaich Jaén ann an 1249 agus dh'òrdaich Rìgh Fernando III gun deach e a thionndaidheadh gu eaglais. Chaidh am mosg a milleadh gu lèir airson eaglais a thogail anns an aon làrach, agus chuir an còmhstri eadar Muslamaich agus Crìosdaidhean stad air an obair. Rinn na h-Arabaich creach air a' bhaile ann an 1368, a fhuair droch bhuaidh air an eaglaise. Mu dheireadh thall mhair an gnothaich aig àm an Ath-bheòthachadh 164 bliadhna, bho 1540 gu ruige 1724. 'S e Andrés de Vandelvira (Alcaraz 1509 - Jaén 1575) an t-ailtire a fhuair a' bhuaidh a bu treasa air togail na h-eaglaise. Chaidh mòr-chuid na cathair-eaglaise a thogail ann an nòs gotach. Bha am baile seo cho beairteach tro Aois an Òir gun do thog an ailtire Andrés de Vandelvira iomadh toglach spaideil ann.

## Spòrs

'S e **Real Jaén** an t-ainm a tha air sgioba ball-coise a' bhaile. Ghuais iad bhon sheann Pharque de las Victorias gu Nuevo Estadio de las Victorias ann an 2001, airson ionad bùithtean a chur ann an àite. Tha am pàirc ùr aca a-nis air iomall a' bhaile ris a thaobh mu thuath. Faodaidh am pàirc sin 12,000 luchd-leantainn a' chlub a thoirt a-staigh. Chaidh an club a stèidheachadh ann am 1922.

## Daoine Ainmeil

* Hasday (Abu Yusuf ben Yitzhak ben Ezra) ibn Shaprut (Jaén mu 910 — Córdoba, mu 975 ) Dotair, tosgair. Iùdhach ainmeil.

* Abu Abd Allah Muhammad ibn Muadh Al-Jayyani (Jaén 989 – Jaén 1079): Matamataicear, reuladair.

* Juan Bautista Moya y Valenzuela (Jaén 1504 — Michoacán, Meagsago 1567): Manach, miseanaraidh.

* Francisco del Castillo el Mozo (Jaén 1528 – Granada 1586): Ailtire.

* Sebastián Martínez Domecel (Jaén 1599 - Madrid 1667): Dealbhadair.

* Francisco de Viedma y Narváez (Jaén 1737 - Cochabamba Boilibhia 1809): Maraiche, taisgladair, Riaghladair.

* Diego Coello de Portugal y Quesada (Jaén 1820 - An Ròimh 1897) Tosgair, neach-poileataigs.

* Bernardo López García (Jaén 1838 - Madrid 1870): Bàrd.

* Bernabé Soriano de la Torre (Jaén 1842 - Jaén 1909): Dotair. 

* Francisco Coello de Portugal y Quesada (Jaén 1822 - Madrid 1898). Saighdear, dealbhadair mapaichean.

* Antonio Flores de Lemus (Jaén 1876 - Jaén 1941) Eaconamaiche agus neach-poileataigs.

* Ramón Espantaleón Molina (Jaén 1880 - Jaén 1970). Feallsanaiche. Probhaist a ' bhaile ann an 1916.

* Pedro Márquez Montilla (Jaén 1897 - Jaén 1942): Dealbhadair.

* Fausto Olivares Palacios (Jaén 1940 - Jaén 1995). Dealbhadair.

* Cristóbal Ricardo Montoro Romero (Jaén 1950 -). Ball Pàrlamaid na Roinn Eòrpa.

* Carmelo Palomino Kayser (Jaén 1952 - Granada 2000): Dealbhadair.

* Diego García Fernández (1976 -): craoladair.

* Joaquín Fabrellas Jimenez (Jaén 1976 -): Bàrd.

* Ismael Santiago López López (Jaén 1978 -): Cluicheadair Ball-coise.

* José Luís Carrasco Gámiz (Jaén 1982 -): Rothaireadair.

## Bailtean Co-cheangailte
*  Arezzo

## Ceanglaichean A-mach
Diario de Jaén (Pàipear-naidheachd a' bhaile)

Ideal Jaén (Pàipear-naidheachd a' bhaile)

Làrach-lìn Turasachd a' Cheàrna

## Gailearaidh


Image:Castillo de Jaén nevado.jpg|Caisteal Santa Catalina, ann an Jaén
Image:Catedral Jaén E04.JPG|Cathair-Eaglais Jaén

Image:Carretera de Madrid de Jaén.jpg|Sràid ann am meadhan a' bhaile
Image:Torre de la Iglesia de San Andrés.jpg|Eaglais Naoimh Annda
Image:Lagarto de la Magdalena (Jaén).JPG|Laghairt Jaén
Image:Volta de la Catedral de Jaén.jpg|Mullach na cathair-eaglaise
Image:Hospital de San Juan de Jaén.jpg|Seann ospadal


## Iomraidhean



Roinn-seòrsa:Bailtean na Spàinne
Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:An Spàinn