open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
An Life

Is i **an Life** abhainn Èireannach, a thathas ag èirigh faisg air Poll a' Phuca an Contae Chill Mhantainn agus a thig chun a' mhuir tro Baile Átha Cliath.

Roinn-seòrsa:Baile Átha Cliath
Manuel María Ramírez Fortoul

B’ e **Manuel María Ramírez Fortoul** (Arauca, 5mh an Cèitean 1817 -  Bogotá, 3 an Cèitean 1891) fear-lagha agus neach-poileataigs à  Coloimbia, a bha na Cheann-suidhe Choloimbia bho 22mh an Dùbhlachd 1877 gu ruige 24mh an Dùbhlachd 1877 mar neach-ainmichte, fhad ‘s a bha an Ceann-suidhe Aquileo Parra Gómez air dhìth.

## Beatha

‘S e  mac an leas còrnailear Antonio María Ramírez agus Dolores Fortoul Jaimes, ogha Pierre Fortoul, duine às an Fhraing a leig an sloinneadh sin ann an Coloimbia, a bh’ann. Fhuair e a chuid fhoghlaim aig bun-sgoiltean ann am Bogotá agus Cúcuta, agus an uair sin aig an àrd-sgoil roinneil ann an Guanentá agus mu dheireadh thall dh’ionnsaich e lagh aig a’ Cholaiste San Bartolomé.     

### Toiseach tòisichidh anns a’ phoileataigs

‘S e ball Mòr-dhail Bun-Reachdail na Roinne Shantander (1851) agus a’ Mhòr-dhail Nàiseanta (1852 - 1853) a bh’ann. An uair sin bha e na fhear-riaghlaidh aig an Taigh-cìse ann an Cúcuta: chaidh e air ais gus A' Bheiniseala  nuair a chrìochnaich an dreuchd sin. Bha e na Bhreitheamh Coitcheann an Nàisein eadar 1 an Lùnasdal 1877 agus 15mh an t-Ògmhios 1878, agus fhad ‘s a bha e an sàs anns an dreuchd sin dh’iarr comhairle an riaghaltais gun tugadh e thairis ceannas na Poblachd air sàilleabh gu robh an dùthaich ann an suidheachadh gu math cugallach, leis nach robh fiù 's fear dhe na luchd-ainmichte (Julián Trujillo, Sergio Camargo agus Pablo Arosemena) anns a’ bhaile. Thug Ramírez an ceannas os làimh agus gu fortanach chaidh an t-òrdugh laghail a cur air bhog a-rithist ann dà latha a-mhàin, agus an uair sin thill an ceann-suidhe Parra air ais chun a’ chinneas.

## Deireadh a bheatha

Thill e dhan dreuchd mar fhear-riaghlaidh aig an Taigh-cìse ann an Cúcuta agus ann an 1885 chaidh e a dh’ainmeachadh na chonsal Choloimbia ann an Trujillo. Ann an 1890 thill e gu Bogotá far an robh e an sàs anns an dreuchd aige airson greiseag mus do bhàsaich e ann an 1891.

## Teaghlach

Phòs e Teresa Monreal Roth ann an Trujillo 19mh an Gearran 1844. Fhuair iad dithis duine-chloinne ri chèile: Felipe agus Carlos Ramírez Monreal.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

* Pàrtaidh Libearalach Choloimbia (Spàinntis)

Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Roinn-seòrsa:Daoine à Coloimbia
Şalom

'S e am pàipear-naidheachd Turcach-Iùdhach as sine a tha ann an **Şalom** (litreachadh Turcach de Shalom, שָׁלוֹם san Eabhra). Chaidh a stèidheachadh 29 an Dàmhair 1947 le fear-naidheachd Turcach-Iùdhach Avram Leyon anns an Turcais agus Ladino. Tha e air fhoillseachadh gach Diciadain ann an Istanbul anns an Tuirc. 'S e Yakup Barokas am prìomh dheasaiche aige. Thathar a' clò-bhualadh mu 5,000 lethbhreac, agus tha e air-loidhne cuideachd.

## Ceanglaichean a-muigh
* Làrach-lìn Şalom (Turcais)
* Làrach-lìn Şalom (Ladino)

Roinn-seòrsa:Pàipearan-naidheachd às an Tuirc
Roinn-seòrsa:Iùdhachd
Tibirita

‘S e baile beag ann an Cundinamarca, Coloimbia,  a th’ann **Tibirita**. Tha e suidhichte anns a’ cheàrn Almeidas, aig 121 km bho Bogotá. Tha àireamh-shluaigh dhe 2,888 aige. Tha e suidhichte air an ear-thuatha na roinne, aig 1,980m os cionn ìre na mhara. Tha teodhachd mheadhanach dhe 18 Celsius air feadh a' bhliadhna. Chaidh am baile a stèidheachadh ann an 1593.

## Sluagh a' bhaile
Ged a tha 3,018 nan tàmh anns a' bhaile, tha 2,513 dhuibh a' fuireach anns na sgìrean dùthchasail am broinn crìochan a' bhaile. Tha fearann na dùthcha sin ga roinn eadar na bailtean (Spàinntis: *municipios*) agus le sin tha gach clachan agus croit fo stiùireadh baile air choireigin. Air adhbharan trioblaidean poileataigeach air an dùthaich, tha a' mhòr-chuid dhe na daoine anns gach uile baile a-nis a' fuireach anns na bailtean fhèin, is na daoine a' fàgail na sgìrean dùthchasail. Le sin, ‘s e pàtran àireamh-shluaigh traidiseanta a th’ann an Tibitita fhathast.

Taobh chinnidh, ' s e daoine geala/mestizos a th'ann a' mhòr-chuid dhe na daoine ann am Tibirita.  ' S urrainn dhan 85.6% dhe na daoine ann an Tibirita leughadh agus sgrìobhadh. A tuilleadh air sin, tha fòn aig an taigh aig 6.6% dhe na dachannan.

## Turasachd

*Obair-ciùird: Obair-chreadha agus clò ann an clòimh agus snàthainnean fique.
*Taigh a’ Chultair: far a bheil an dealbh-ball "Los Promeseros".
*Eas uisge La Toloca
*Uisgeachan Las Termales
*Seallaidhean brèagha air beinn ris an canar Cerro del Volador
*Ceàrnag ann am meadhan a’ bhaile: Con piso en lajas naturales.

## Fèisean
Thathar a’ cumail am iomadach seòrsa dhe fhèis ann an Titibita.  Chithear fèilltean  caitligeach, leis gur e dùthaich le mòr-chuid Chaitligeach a th’ ann fhathast,  fèisean na stàite agus tachartasan ionadail a sheallas cho làidir ‘s a tha beairteas cultarail na dùthcha.

* Fèis an Neo-eisimeileachd: 20mh An t-Iuchar.

## Daoine ainmeil

* Rufino Cuervo y Barreto: Ceann-suidhe na dùthcha
* Monseñor Agustín Gutiérrez Jiménez: Sagart
* José Antonio Castañeda Morales
* Carlos Reyes: Dealbhadair
* Luis Alfredo Rojas: Dealbhadair

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Coloimbia
Lee Child

'S e sgrìobhadair Sasannach a th' ann an **Lee Child**. Tha e ainmeil airson an t-sreath-leabhraichean stèidhichte air a' charactar uirsgeulach Jack Reacher, a b' àbhaist a bhith na phoileas-airm ach a tha a-nise a' siubhal nan Stàitean Aonaichte. 

Tha Child a' fuireach ann an stàit Eabhraig Nuadh.

Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Aimeireaganach
Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Lordi

'S e comhlan-ciùil sna 1990an air an robh buaidh aig rock a bha ann an **Lordi**.

## Buill

* Mr. Lordi
* Amen
* Hiisi
* Mana
* Hella

## Clàran

* Napalm Market (1993)
* Bend Over and Pray the Lord (1997)
* Get Heavy (2002)
* The Monsterican Dream (2004)
* The Arockalypse (2006)
* Deadache (2008)
* Babez for Breakfast (2010)
* To Beast or Not To Beast (2013)
* Scare Force One (2014)
* Monstereophonic – Theaterror vs. Demonarchy (2016)
* Sexorcism (2018)
* Killection (2020)
* Lordiversity (2021)

Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil
Roinn-seòrsa:Suòmaidh
An Gàidheal Ùr

B' e pàipear-naidheachd  Ghàidhlig a bha ann **An Gàidheal Ùr**. Chaidh fhoillseachadh gach mìos a-mach bho 1998 gu 2008. Chaidh a dhùnadh aig deireadh 2008. 

## Ceanglaichean a-staigh
* An Gàidheal

## Ceanglaichean a-mach
*

Roinn-seòrsa:Pàipearan-naidheachd à Alba
Roinn-seòrsa:Irisean Gàidhlig
Bile phrìobhaideach

'S e seòrsa bile a tha a' toirt buaidh air com-pàirtean prìobhaideach a tha ann am **bile phrìobhaideach**.
## Pàrlamaid na h-Alba
Ro Achd Còmhdhail agus Obraichean (Alba) 2007, cheadaich Riaghaltas na h-Alba pròiseactan bun-structair le achdan prìobhaideach, mar eisimpleir na slighean-trama ann an Dùn Èideann.

Tha trì ìrean anns an sgrùdadh bile phrìobhaideach ann am Pàrlamaid na h-Alba:
* Ìre ro làimh, far a bheil comataidh de triùir, ceathrar no còignear bhall a' beachdachadh am bu chòir iad a' bhile a dheasbad.
* Ìre beachdachaidh, far a bheil an comataidh a' dèanamh sgrùdadh air a' bhile.
* Ìre dheireannach, far a bheil am Pàrlamaid air fad ag aontachadh (no a' diùltadh) a' bhile. 

### Eisimpleirean
* Achd Coimisean Drèanaidh Pholl Aifrinn 2019: Chuir na coimiseanairean drèanaidh fhèin a' bhile seo air adhart airson rianachd a' choimisein ùrachadh.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Lagh
Croit

Is e **croit** seòrsa tuathanas beag fo Achd na Croitearachd (1886) a lorgar ann an Gàidhealtachd na h-Alba.
 
Tha cruth na tìre an Gaidhealtachd na h-Alba air aobharachadh iomadh ionadan far a bheil pìos fearann math fa-leth de farsaingeachd suas ri fichead heactair, cuairtichte le ceudan de heactairean garbh nan sìneadh suas gu mullaich nam beann.

Is e a tha ann an croit, an cuid den fhearann mhath a tha aig gach teaghlach. Chanar Baile Croitearachd ris na croitean gu lèir a tha còmhla anns a h-aon àite. Air barrachd an croit aige fhèin, tha roinn aig gach croitear anns a' mhòintich mun chuairt a' bhaile, agus cead aig gach croitear a chumail àireamh sònraichte de bhèistean air a' mhòintich chumanta seo. 'S e "an cùl-cinn" a chanar ris an talamh-mhonaidh seo ann an cuid a dh'àitichean, leithid an t-Eilean Sgitheanach.

Tha meud nan croitean ann am baile a-rèir àireamh nan croit agus farsuinneadh am fearann math.

Mar is tric, bithidh mu chòig acair (2 heactair) anns gach croit agus cuid mhòintich suas ri 70 acair an aghaidh gach croit. Ann cuid de na sgìrean tha na croitean fa-leth nas lugha ach mòinteach ana-mhòr. Anns an Eilean Dubh, air an dara làimh, tha sgìrean far a bheil croitean fa-leth a' cuibhrigeadh suas ri 30 acairean den talamh mhath ach gun mòinteach cumanta a bhith aca idir.

Is e croitear an t-ainm air fear neo tè a sheilbheas croit agus is e croitearachd gnìomh croitear.

Chan eil an cuid a bu mhotha de chroitean mór gu leòr a ghèill beò-shlàinte ris a' chroitear agus, is ann mar sin gum bithidh an cuid a bu mhotha de na croitearan ri obair eile cuideachd. Bha croitear-iasgairean gu math cumanta anns na h-eileanan, ach lorgar croitear-tidsearan, agus croitear-fir rathaid tric gu leòr.

Tha dlùth cheangail eadar a' choimhearsnachd chroitearachd agus coimhearsnachd nan Gàidheal.

## Ceanglaichean a-mach
* Ughdarras nan Croitearan
* Scottish Crofting Foundation
* e-Stòras: Croitearachd *(fiosrachadh airson àrd-sgoiltean)*
* BBC Naidheachdan 2016-02-02: Grantaichean taighean croite ag èirigh

Roinn-seòrsa:Croitearachd
José María Campo Serrano

Rugadh **José María Campo Serrano** ann an Santa Marta; 8 an t-Sultain 1832. Bha e na cheann-suidhe Coloimbia, na bhall-pàrlamaid, na sheanadair, na riaghladair na Stàite Magdalena agus na cheannard sìobhalta agus armachd air Antioquia aig àm an ar-a-mach dhe 1885. Chaidh e a dh’ainmeachadh Seanailear na Buidhne Armachd 4 an Gearran 1885. B’ e Ministear anns na riaghaltasan aig Francisco Javier Zaldúa, Ezequiel Hurtado agus Rafael Núñez. Sheas e airson Antioquia aig Comhairle Nàiseanta nan Riochdairean. Air an taobh eile, leig sin beò sìol an fheadaraileas anns na naoi roinnean a bha nan Stàitean fèin-riaghladh ro làimh. Cha do leig Núñez an Seanailear Campo Serrano an gnothach sin a dhèanamh airson gu robh e an aghaidh a’ Bhun-reachd ùr, ach airson gun còrd sin le rang mòr nan Libearalach neo-eisimeileach. Chaochail e ann an Santa Marta 24 an Gearran 1915.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Pàrtaidh Libearalach Choloimbia (Spàinntis)

Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Roinn-seòrsa:Daoine à Coloimbia
An Lòchran

'S e Ionad Gàidhlig Ghlaschu a th' anns **An Lòchran** a tha a' frithealadh na coimhearsnachd Ghàidhlig is Ghàidhealach sa bhaile, agus nan daoine aig a bheil ùidh sa chultar Cheilteach.

Chaidh an Lòchran a chur air bhonn ann an 1999.

### Am Bòrd-stiùiridh 2014
* Dòmhnall MacLeòid (Cathraiche) — Prìomh Achdaire aig an *Scottish Friendly Assurance Society*.
* Maria NicAonghais (Rùnaire) — Oifigear Reic is Margaideachd do Chomhairle nan Leabhraichean.
* Eilidh NicNèill — Àrd-oifigear air an Roinn Saor-thoileach aig Comhairle Bhaile Ghlaschu.
* Fiona Dunn — Oifigear na Gàidhlig ann an Oilthigh Ghlaschu.
* Kenna NicUalraig — Seinneadair Gàidhlig, tidsear ciùil. 

An-diugh, 's ann le saor-thoilich a thèid An Lòchran a ruith, 's an carthannas a' cur diofar thachartasan air dòigh a tha ag amas air farsaingeachd de luchd-cleachdaidh na Gàidhlig. Ghabh a' bhuidheann pàirt ann an Seachdain na Gàidhlig 2025.

## Iomraidhean


## Tuilleadh Fiosrachaidh
* An Lòchran

Roinn-seòrsa:Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Ghlaschu
An Comunn Gàidhealach

Tha **An Comunn Gàidhealach** na bhuidheann carthannais saor-thoileach a chaidh a stèidheachadh ann an 1874 gus cànan is cultar nan Gàidheal a bhrosnachadh. Tha iad cuideachd a' ruith Am Mòd Nàiseanta Rìoghail – prìomh fhèis chultarail nan Gàidheal (a rèir a' chomuinn fhèin).

## Eachdraidh

Cinn-suidhe a’ Chomuinn

Luchd-gairme 

## Tùsan


## Faic cuideachd
* An Comunn Gàidhealach Ameireaganach

## Ceanglaichean a-mach
An Comunn Gàidhealach

Roinn-seòrsa:Alba
Roinn-seòrsa:Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Buidhnean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Comainn fiosraichte
Raibeart II, Rìgh na h-Alba

B' e ogha Raibeart I a bh' ann an Raibeart Stiùbhart, rìgh Alba eadar 1371 is 1390. B' esan a' chiad monarc dhen teaghlach Stiùbhartach.

Thàinig an sloinneadh **Stiùbhart** bhon fhacal 'stiùbhard', a' ciallachadh 'fear a bhios a' cur rian air taigh an rìgh'. Bha sinnsearan Raibeart II ris an obair seo, ris an abradh 'àrd-stiùbhard na h-Alba', bho shean ann an Alba. 

## Òige
Chaidh Raibeart àrach air na h-oighreachdan Stiùbhartach ann am Bòid, Srath Chluaidh agus Rinn Friù.

Chaidh an t-urram 'àrd-stiùbhard na h-Alba' a bhuileachadh air (aois 10) ann an 1327 nuair a chaochail athair, Walter an Stiùbhard, a bha na sheirbhiseach dìleas do Raibeart I. Mun aon àm, air sgàth 's gur h-e ogha Raibeart I a bh' ann, chaidh Raibeart ainmeachadh le Pàrlamaid na h-Alba mar oighre dhan rìgh òg Daibhidh II (aois 2 aig an àm), nan caochladh esan gun sliochd. 

Nuair a chaochail Raibeart I ann an 1329, ghabh Eideard III Shasainn brath air an t-suidheachadh agus thugadh ionnsaighean a-rithist air Alba leis na Sasannaich. Bha Raibeart an làthair, aois 17, aig cath mòr Halidon an 1333, a bha na chall mòr dha na h-Albannaich.

Roinn-seòrsa:Rìghrean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Northern Ireland Railways

'S e **Northern Ireland Railways** am Prìomh Companaidh Rathad Iarainn ann an Èirinn a Tuath. Tha **NIR** an treas rathad iarainn as motha anns na h-Eileanan Breatuinneach. Tha e an seilbh Translink.

## Branndair NIR
Tha siostam NIR a' coinneachadh le agus air altachadh ri siostam Iarnród Éireann aig Poyntzpass air a' chrioch eadar Contae Ard Mhacha agus Contae Lú. Tha am prìomh loidhne na ruith eadar Poyntzpass agus Steisean Beul Feirste Meadhanach agus tha meur-loidhnean na ruith bho Bheul-Feirste ri Beannchar, Latharna agus Doire.

Coltach ri Iarnród Éireann tha geidse de 1600mm aig NIR, agus tha riaghailtean obrachaidh cumanta ris an da chompanaidh.

## Trachdadh NIR
Is e rathad-iarainn nan siubhalaich a mhain a tha ann an NIR, nach eil a' giulain bathair idir.

Coltach ri na rathaidean-iarainn Breatainneach, thogadh na rathaidean iarainn fa-leth anns an Ulaidh airson trachdadh measgaichte, ach chrion an trachdadh seo gu mor bho na 1950'n. B'e an trachdadh bathair mu dheireadh air NIR na treana "loidhne" eadar Garadh Adelaide aig Beul Feirste agus Garadh Cé a Thuath an Baile Atha Cliatha, a dh'iompaich uaganan nan ciste mhor, Sgurr na treanaichean sin a' ruith aig deireadh na 1990'n.

Tha trachdadh eadar-naiseanta aig NIR air an seirbhis "Enterprise" a thathas nan ruith eadar Beul Feirste agus Baile Atha Cliatha. Tha da threana air an seirbhis seo, treana steidhichte air Beul Feirste, le sgioba NIR agus treana steidhichte aig Steisean Ui Chonnghaile an Baile Atha Cliatha, le sgioba Iarnród Éireann

## Ceanglaichean a-mach
* Duilleag eadar-lìn ''Northern Ireland Railways''
* Fiosrachadh chomainn ''Northern Ireland Railways''

Roinn-seòrsa:Èirinn
Roinn-seòrsa:Èirinn a Tuath
Roinn-seòrsa:Giùlan
Silesia Seiceach

'S e dùthach eachdraidheil anns an t-Seic a tha ann an **Silesia Seiceach** (*České Slezsko* sa' Sheacais, *České Sliezsko* sa' Shlobhacais, *Czech Silesia* sa Bheurla, *Czeski Ślůnsk* sa' Shilesianaich, *Tschechisch Schlesien* sa Ghearmailtis, *Śląsk Czeski* sa Phòlais). 'S e pàirt den dùthaich eachdraidheil nas motha, Silesia, aig a tha pàirtean eile sa Phòlainn agus sa Ghearmailt. 

Tha i a' stèidheachadh ann am pàirt an ear-thuath den t-Seic. Le mu 4,459 km2 's ise an dùthaich as lugha den stàit. Tha crìochan aice leis a' Phòlainn, an Ostair agus le pàirt eile den t-Seic, Morabhia. Tha mu mhillean duine a' fuireach ann. Tha an dualchainnt aca glè choltach ri Pòlais.

Roinn-seòrsa:An t-Seic
Paramadair

Is e luach cunbhalach a tha ann am **paramadair**.  Tha e stèidhichte airson feart de siostam fa-leth. Mar sin tha paramadair mar crìoch do shiostam.

Cleachdar paramadairean gu mòr ann an deuchainnean fiosag agus ann an innleadaireachd.

Tha gèidse de shiostam rathad-iarainn na h-eisimpleir simplidh ann an innleadaireachd. Is e a tha ann an gèidse an astar eadar na iarainnean. Feumaidh don gèidse a bhi cunbhalach air feadh siostam rathad iarrainn. Is paramadair shiostaim a tha ann. Gu dearbh, Tha an gèidse na phrìomh pharamadair do siostam rathaidean-iarainn sam bith. 

Tha gèidse de na prìomh rathaidean-iarainn ann an Èirinn  1600mm. Tha rathaidean-iarainn aig Bòrd na Mona, ach chan eil an gèidse aca ach 915mm. Mar sin chan urrainn do thrèanaichean aig Iarnród Éireann a ruith air rathaidean-iarainn Bòrd na Mona, ach is urrainn dhaibh a ruith air Northern Ireland Railways.

Roinn-seòrsa:Innleadaireachd
Roinn-seòrsa:Eòlas-nàdair
Raibeart III, Rìgh Alba

Bha **Raibeart III** na rìgh ann an Alba eadar an Lùnasdal 1390 agus an Giblean 1406.

Roinn-seòrsa:Rìghrean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Seumas I, Rìgh na h-Alba

Bha Alba na dùthaich an-riaghailteach nuair a bha Seumas glè òg, agus chuir athair, Raibeart III, a-null dhan Fhraing e gus am biodh e sàbhailte. Ach chaidh am bàta a ghlacadh leis na Sasannaich agus chaidh Seumas a chuir an grèim leotha. Bho nach robh e ann, chaidh Alba a riaghladh le tànaistearan. Cha deach a chur ma sgaoil gu 1420, nuair a phàigh na h-Albannaich an èirig a chaidh iarraidh orra.

Na phrìosanach, fhuair e sgoil math ann an cùirt Shasainn, agus thuit e ann an gaoil ri Joan Beaufort, co-ogha Rìgh Eanraig VI Shasainn. Phòs iad mus do thill e a dh'Alba. Rè ùine, bhiodh ochdnar cloinne aca.

Cho luath agus a thill e dh'Alba, ann an 1424, thug e os làimh dòighean-riaghlaidh ùra, a bhiodh a' daingneachadh cumhachd an rìgh agus a chuid mhinistearan. Bha e mar amas aige a dhùthaich air fad a chumail fo riaghladh laghan, agus dh'ath-nuadhaich e Pàrlamaid na h-Alba a rèir eisimpleir Pàrlamaid Shasainn. Ged-tà cha robh leisg air làmhachas-làidir a chur gu feum, agus dh'fhàs cuid dhe na h-uaislean diombach dheth nuair a dh'fhiosraich iad crìonadh an cuid cumhachd.

Chaidh a mhurt le feadhainn dhe na Greumaich ann am manachainn Pheairt air an 21mh latha dhen a' Ghearran, 1437, ged a shabaid e gu treun ri a chuid nàimhdean.

Uair eile, mar a bha bitheanta ri linn nan Stiùbhartaich, dh'fhàgadh Alba fo stiùir oighre òg, Seumas II, nach robh ach na naoidhean fhathast.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Rìghrean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Bàird Albannach
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Crann-togail

Is e a tha ann an **crann-togail** inneal airson togail stuth gu h-àrd.
Aig a' char as simplidh, is e a tha ann an crann togail, ach crann laidir claonta, air an cumail suas le stughan. Bithidh ulag aig ceann na cruinne, inneal-tachrais aig a bun, agus ropa sinte bhon inneal-tachrais, tro an ulag ri dubhan a bhitheas ceangailte ri ceann an ropa.

Nuair a leigeas an t-inneal tachrais an ropa a mach claonaidh an dubhan. Togar eallachan nuair a chrochar iad air an dubhan mus am bithidh an inneal tachrais a tarruinn an ropa a-steach, agus an eallach suas 's an adhair.

## Seòrsaichean Crann-togail
Tha iomadh seorsa crann togail, roinnte a' reir cruth agus comas.
Chanar **crann togail steidhichte** ri crann-togail a tha air an togail air bunachar steidhichte, agus **crann-togail siubhal** ri crann togail a tha steidhichte air carbad neo air creit a tha fhèin siubhalach.

## Dleasdanas nan Crann-togail
Chanar **dleasdanas crann-togail** ris an comas a tha aig crann-togail a thogail cuideam aig luaths agus aig astar bho a **phrine larach**.

Roinn-seòrsa:Inneal
Lancaster

'S e cathair ann an Sasainn a tha ann an **Lancaster**.

'S e mòr-thogalach cudromach a tha san Caisteal, a tha ann am meadhan a' bhaile. Chaidh daingneach a' chaisteil a thogail ann an 1150 is pàirtean dhen caisteal san 13mh is 15mh linn. Chaidh Talla na Siorrachd is am prìosanan a thogail san 1790an is Cùirt a' Chrùin ann an 1802.

## Daoine ainmeil
* Rugadh am feallsanach J. L. Austin ann an Lancaster ann an 1911.

## Bailtean-cèile is co-cheangailte
Bailtean-cèile:
* Aalborg
* Lublin
* Perpignan
* Rendsburg
* Växjö
Is bailtean co-cheangailte:
* Almere
* Viano do Castelo

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Sasainn
Roinn-seòrsa:Bailtean
Whisky Galore

'S e nobhail as ainmeile aig Compton Mackenzie a tha ann an ***Whisky Galore*** (*Uisge-beatha gu leòr*). Bha i air a foillseachadh an toiseach ann an 1947. Tha an sgeul suidhichte air fìor thachartas aig àm an Dàrna Cogaidh, nuair a chaidh an long *[[SS Politician]]* a briseadh air Eilean Eirisgeigh. An dèidh nam mìosan nuair nach robh braon uisge-beatha (agus mu dheireadh braon alcol sam bith) anns na h-eileanan uirsgeulach Todaidh Mór agus Todaidh Beag, tha an long *Cabinet Minister* le 50,000 cèis uisge-beatha a' dol a briseadh air creag faisg orra. On a tha an riaghaltas slaodach rudeigin a dhèanamh mu dheidhinn, tha na h-eileanaich fhèin a' "sàbhaladh" an t-uisge-beatha bho bhàthadh. Aig an aon àm, tha dà sgeul gaoil a' dol ann.

Roinn-seòrsa:Leabhraichean
Chester

Is e a tha ann an **Chester** cathair agus prìomh-bhaile de Siorrachd Chester, Siorrachd Sasuinn air an crioch leis a' Chuimrigh. Chanar *Caer* ris anns  a' Chuimris. 

## Eachdraidh
Is e baile eachdraidheil a tha ann, suidhichte air Abhainn na Di far an robh ceann seoladh na h-Abhainne sin ri linn nan Romhanaich. Thug na Romhanaich Deva air agus rinn iad Gearrasdan legion an siud. Tha balla Sasunnaich (i.e. Sacsonaich) a' cuairteachadh am baile, a h-aon baile air feadh Sasuinn dionta le balla Shasunnach. 

## Conaltradh
Thogadh canal tro Chester aig deireadh an 18mh linn, agus chaidh a h-altachadh ri branndair nan rathaidean-iarruinn ann an 1847, nuair a fhosgaileadh an slighe eadar Lunainn agus Caergybi leis an London and North Western Railway. Chaidh a h-altachadh ri lion nan Motorway ré na 1990'n.
## Bailtean Co-cheangailte
* Lakewood
* Loerrach
* Sens
* Senegallia

Roinn-seòrsa:Bailtean
Roinn-seòrsa:Sasainn
Coinneach MacAsgaill

'S e neach-poileataigs à Alba a tha ann an **Coinneach MacAsgaill** (Beurla: *Kenny MacAskill*).

Rugadh e 28 an Giblean 1958 ann an Dùn Èideann. 

Eadar 1999 agus 2007 bha e na ball liosta airson Lodainn is chaidh e na BhPA airson Dùn Èideann an Ear is ball Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba ann an 2011. Thug e a sheat suas ann an 2016. Eadar 2007 is 2014 bha e na Mhinistear a' Cheartais.

Bhuannaich e Lodainn an Ear airson an SNP anns an taghadh coitcheann 2019 ach chaidh e sam Pàrtaidh Alba anns a' Mhàirt 2021. Sheas e airson Alamhagh agus Inbhir Ghrainnse ann an 2024. Fhuair e 638 bhòtaichean, 8mh àite, agus chaill e an t-eàrlas aige. Bhuannaich Brian Leishman an seat airson nan Làbarach agus John Nicolson airson nan Nàiseantach anns an dàrna àite.

## Ceanglaichean a-mach
* 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ball Pàrlamaid na h-Alba
Roinn-seòrsa:Buill Pàrlamaid Westminster
Roinn-seòrsa:Pàrtaidh Alba
Roinn-seòrsa:Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Lochlannach

'S e fear-àiteachaidh Lochlainn a tha ann an **Lochlannach** an-diugh. A bharrachd air sin tha seadh eachdraidheil aig an fhacal: b' e Lochlannaich no *[[Viking|Vikings]]* a bha air laoich à Lochlainn anns na 8mh - 11mh linntean. Agus sna sean làithean, dh'fhaodadh am facal a' ciallachadh Nirribheach cuideachd.

## Sgrìobhaidhean mu an dèidhinn sa Ghàidhlig
* 

## Ceanglaichean a-mach
* Na Lochlannaich air làrach-lìn Stòrlann mu dhèidhinn nan Lochlannach ann an Albainn (Gàidhlig)
* "Sgeulachd mu mhac MhicNèill agus bean Lochlannach" air Tobar an Dualchais (Gàidhlig agus Beurla)
* Lochlannaich - Làrach-lìn BBC Bitesize Fiosrachadh (Gàidhlig)
* Woolf, A. (2022) Goodbye to the Vikings Artaigeal (Beurla)

Roinn-seòrsa:Daoine Ghearmanach
Roinn-seòrsa:Na Meadhan-aoisean
Roinn-seòrsa:Lochlannaich
KZ Ravensbrück

Bha KZ Ravensbrück 'na *concentration camp* sa Ghearmailt rè an Dàrna Chogaidh Mhòir. Bha e 90km tuath air Berlin agus is ann do bhoireannaich a bha e.

Roinn-seòrsa:A' Ghearmailt
Pràis

'S e coimheatailt a tha ann an Umha air a dhèanamh a comh-leaghadh de chopar agus sinc, tha dath buidhe air, agus aobhrachaidh suathadh àrd-dearrsadh air. O chionn 's gu bheil copar nas ìsle na Haidreogan an sreath dealana-cheimigh nan meatailt cha tèid a mheirge gu ìre mhòr, ged a chailleas e a h-ìomhaigh dearrsach ré ùine, mura tèid a glanadh. Tha e nas cruaidh na copar agus tha feart saor-gearradh air. Chleachdar e gu mòr an uidheam dealanachd agus uidheam obair-phìob an da chuid pìoban uisge agus pìoban stoth.

Coltach ri copar cha tèid a mheirgeadh ach gu ìre bheag ann an àrainneachdan saillte. Ann an àillean nach eil saillte cha mheirg e ach gabhaidh a bharr dath donn-bhuidhe rè ùine air sgàth barr-ocsaideas.

Is e **Pràis** 60/40 (60% Copar, 40% Sinc) an riochd measgachaidh bu chumanta an gnìomhachas.

Roinn-seòrsa:Meatailt
Nua-libearalas

Tha freumhan nua-libearalas, neo nua-libearalas clasaigeach,  anns an libearalas eaconomach clasaigeach. Chaidh am facal a chruthachadh aig an Institiud Walter Lippmann ann an 1938 leis an neach eòlas-sòisealach agus eaconamaiche Gearmaiteach Alexander Rüstow, a stèidhich eaconomaidh sòisealta a’ mhargaidh. ‘S e dìreach ath-thuigsinn an libearalas clasaigeach a th' ann an t-ainm, fo bhuaidh smaoineachadh nua clasaigeach air an eaconomaidh. Thathar a’ cleachdadh an teirm ann an dòigh diùltach gearainneach mar is tric an latha an-diugh.

## Dùthchannan le poileasaidhean nua-libearalach
Fhuair iomadh dùthaich air feadh an t-saoghail riaghaltasan agus ceannardan poilteataigeach a lean poileasaidhean gu math nua-libearalach eadar 1980 agus 2000, gu h-àraidh ann an Aimearaga-Laideannach agus thall thairis air a' Ghalltachd. Seo liosta ghoirid na dùthchannan agus na ceannardan a chuir poileasaidhean nua-libearalach air bhog aig an àm ud


* An Argantain: Carlos Menem agus Fernando de la Rúa
* Boilibhia: Gonzalo Sánchez de Lozada
* Braisil: Fernando Collor de Mello agus Fernando Henrique Cardoso
* An t-Sile: Augusto Pinochet
* Coloimbia: César Gaviria agus Álvaro Uribe Vélez
* Stàitean Aonaichte: Ronald Reagan
* Meagsago: Carlos Salinas de Gortari agus Felipe Calderón
* Paraguaidh: Juan Carlos Wasmosy
* Pearu: Alberto Fujimori
* Breatainn: Margaret Thatcher
* Uruguaidh: Luis Alberto Lacalle agus Julio Maria Sanguinetti
* A' Bheiniseala: Carlos Andrés Pérez


## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eaconomachd
Roinn-seòrsa:Poileataigs
G. K. Chesterton

Bha **G. K. Chesterton** (29 an Cèitean 1874 – 14 an t-Ògmhios 1936) am measg nan sgrìobhadairean Sasannach a bu thorraiche agus a bu bhuadhaiche ron Chogadh Mòr. Tha e ainmeil mar fear de na sgrìobhadairean a b' e a b' fheàrr air cleachdadh paradacsan. 

Bha e a' sgrìobhadh nobhailean (m.e. *The Napoleon of Notting Hill*, 1904, no *The Flying Inn*, 1914), bàrdachd, beath-eachdraidhean (m.e. mu dheidhinn Charles Dickens), aistean feallsanachd agus artagailean ann am pàipearan-naidheachd (chaidh mòran dhiubh foillseachadh ann an cruinneachaidhean mar *The Defendant*, 1901, *All Things Considered* (1908) no *Tremendous Trifles*, 1909). Ge-tà, tha e as ainmeile an-diugh airson nan sgeulachdan fir-rannsachaidh le "Father Brown", sagart Caitligeach agus fear-rannsachaidh neo-dhreuchdail. (Chaidh Chesterton iompachadh na Chaitligeach.) Sgrìobh e còig cruinneachaidhean de na sgeulachdan sin, agus a bharrachd air sin grunn sgeulachdan fir-rannsachaidh gun Fhather Brown.

## Ceanglaichean eile
* G. K. Chesterton aig Project Gutenberg

Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Sasannach
Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Coldingham

'S e baile ann an Siorrachd Bhearaig  a tha ann an ** Coldingham**. Tha e suidhichte tuath air Inbhir Eighe faisg air oirthir ear-dheas na h-Alba. Tha Cill Aba an ear-thuath air. 'S e seo na co-chomharran aige: 55° 53′ 0″ Tuath agus  2° 10′ 0″ Iar.

Ann an 2001 bha 600 duine a' fuireach an seo.

Bha abaid ann an Coldingham air an tug Bede tuairisgeul ann an 679 AD mar "*the Monastery of Virgins*". Thuirt e cuideachd gun deach an abaid a losgadh anns an dearbh bhliadhna. Ann an 1139 chaidh an *Coldingham Priory* a thogail le Dabíd mac Maíl Choluim. 

## Tùsan


## Ceanglaichean a-muigh

* 
* Fiosrachadh Choldingham
* Coldingham Priory

Roinn-seòrsa:Siorrachd Bhearaig
Roinn-seòrsa:Comhairle nan Crìochan
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Český Krumlov

Tha am baile **Český Krumlov** (*Krum(m)au an der Moldau* neo *Böhmisch Krum(m)au* sa Ghearmailtis, *Crumlaw* sa Laideann) na laighe aig ceann deas na Seice, 492 meatair (1,614 troigh) os cionn àirde na mara, faisg air a’ chrìoch bheanntach Šumava. Tha am baile ainmeil air sgàth an ailtireachd aige. Chaidh a stèidheachadh ann an 1240. Tha am meadhan-bhaile aige air an liosta de làraichean dualchais na Cruinne aig UNESCO, agus 's e a chaisteal an dàrna fear as motha san dùthaich (as dèidh Caisteal Prague). Ann an 2007 bha beagan còrr is 14,000 duine a' fuireach ann.
## Eachdraidh
Bhuineadh am baile dhan Ostair-Ungaire bho 1867 gu ruige 1918.
## Bailtean Co-cheangailte
* Hauzenberg
* Kalush
* Llanwrtyd 
* Miami Beach (Florida)
* San Gimignano
* Slovenj Gradec
* Vöcklabruck

## Ceanglaichean eile

Roinn-seòrsa:Bailtean anns an t-Seic
Roinn-seòrsa:An t-Seic
Roinn-seòrsa:Bailtean
Leonardo Canal González

B’ e **Leonardo Canal González** (6 an t-Samhain 1822–5mh an Cèitean 1894) saighdear agus neach-poileataigs à Coloimbia.

Rugadh e ann am Pamplona air 6mh an t-Samhain dhe 1822. Fhuair e a chuid fhoghlaim ann an Lagh bhon Oilthigh an Rosario ann am Bogotá, is a bharrachd air sin bha e na leas-reachdadair an Oilthigh sin aig aon àm. Chaidh e a dh’ainmeachadh mar Riaghladair air Santander aig àm a’ Chogaidh Sìobhalta leis a’ Cheann-suidhe Mariano Ospina Rodríguez. Dhìon e an Riaghaltas bhon Shantander, is chuir e ionnsaigh air Tunja, far an do chaill e am Blàr an aghaidh an Riaghladair agus Seanalair Libearalach Santos Gutiérrez Prieto. Thàinig an Cogadh dhan Shantander leis a’ chall sin.

Chaidh Canal González a dh’ainmeachadh mar Ministear an Riaghaltais agus a’ Chogaidh nuair thug Bartolomé Calvo an Riaghaltais os làimhe air 1 an Giblean 1859. Ghairm Canal González gur e esan fhèin a bha os cionn an Riaghaltais mar cheann-suidhe nuair a bha e ann am baile beag ris an canar La Unión (Nariño), dìreach an dèidh gun do chuir na feachdan aig Mosquera an ceann-suidhe an greim air 18mh an t-Iuchar 1861. Dh’ainmich e am baile Pasto prìomh-bhaile poileataigeach na dùthcha air 26mh an t-Iuchar dhen aon bhliadhna. Fhàg Canal González an urra air a’ Cheannas ri Rùnaire Manuel Del Río De Narváez air 6mh an t-Samhain 1862, leis gu robh bacadh bun-reachdail ann taobh a bhith os cionn an Airm is an Riaghaltais aig an aon àm. Thug na feachdan aig Canal gèill 30mh an Dùbhlachd na bliadhna sin agus chaidh còrdadh na Sìthe a dhearbhadh le Riaghaltas reubaltach an t-Seanalair Mosquera air 16mh am Faoilleach. Le sin, b’ fheudar dhà Canal González a dhol na fhògarrach gu Pearu.

‘S e fear dhe na ceannardan na bu fhaicsinnich an ar-a-mach nan Tòraidh dhe 1876 a bh’ann Canal González. Bha e os cionn feachdan a’ chùl-chuideachd ann an 1885. Chaidh e a dh’ainmeachadh ministear an leasachaidh leis a’ Cheann-suidhe Carlos Holguín Mallarino ann an 1890. Chaochail Canal ann an 1894 aig 72 bliadhna a dh’aois.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Roinn-seòrsa:Daoine à Coloimbia
Annabel Goldie

'S e neach-poileataigs Albannach a tha ann an **Annabel Goldie**, BPA.

Rugadh i 27 am Faoilleach 1950 ann an Glaschu. Mar BhPA riochdaich i Alba an Iar eadar 1999 agus 2016.

Bha i na ceannard de Phàrtaidh Tòraidheach na h-Alba o 2005, nuair an do leig Dàibhidh MacillEidich a dhreuchd suas do 2011. Chaidh i na ban-mhorair Goldie à Baile an Easbaig agus na ball Taigh nam Morairean 3 an Dàmhair 2013.

Riochdaich i am Pàrtaidh Tòraidheach còmhla ri Adam Tomkins air a' choimisein Mhic a' Ghobhainn.

## Ceanglaichean a-mach
* They Work for You: Baroness Goldie MSP (Beurla). Air a tharraing 4 am Màrt 2016.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ball Pàrlamaid na h-Alba
Roinn-seòrsa:Ball Taigh nam Morairean
Roinn-seòrsa:Pàrtaidh Tòraidheach na h-Alba
Na Slàbhaich

'S e còmhlan de nàiseanan Ind-Eòrpach a tha anns na **Slàbhaich**, agus Cànanan Slàbhach anns na cànanan aca. Thathar a' smaoineachadh gu bheil iad bho thùs à Roinn Eòrpa an Ear, agus anns an 6mh linn, sgaoil iad air feadh na codach mòr den Roinn Eòrpa an Ear (le Roinn Eòrpa Meadhanach an Ear san àireamh) agus na Balcain. Na b' fhadalaiche, chaidh iad cuideachd gu Siberia, Àisia Mheadhan, agus an dèidh sin, chaidh mòran dhiubh air imrich a dh'àiteachan eile, anns an Roinn Eòrpa agus thar nan cuantan.

Roinnear iad gu trì buidhnean:
* Na Slàbhaich an Iar - m.e. Na Pòlaich, Na Seicich, Na Slobhacaich, Na Sorbaich
* Na Slàbhaich an Ear - m.e. Na Bealoruiseanaich, Na Ruiseanaich, Na h-Ucranaich
* Na Slàbhaich a Deas - m.e. Na Bulgaraich, Na Croàisich, Na Serbaich, Na Slobhenaich

Roinn-seòrsa:Cinnidhean san Roinn Eòrpa
Roinn-seòrsa:Slàbhaich
Foulden

'S e baile anns an t-seann Siorrachd Bhearaig  a tha ann am ** Foulden**. Tha e suidhichte 7 mìltean iar air Bearaig faisg air Whiteadder Water. 'S e seo na co-chomharran aige: 55° 47′ 43.44″ Tuath agus 2° 6′ 53.28″  Iar.

Tha seann chladh ann às an 13mh linn. Bha eaglais ann cuideachd aig an àm ud, ach chaidh an eaglais mar a tha i ri faicinn an-diugh a thogail ann an 1789. Ri taobh a' chladh tha aon de na dà *Tithe Barn*  a tha ann an Alba. Tha e aig Alba Aosmhor an-diugh. 

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* 

Roinn-seòrsa:Siorrachd Bhearaig
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Greenlaw

'S e baile beag anns na Crìochan a tha ann an ** Greenlaw**. Tha e suidhichte aig cois nam beanntan *Lammermuir Hills* faisg air Blackadder Water. 'S e seo na co-chomharran aige: 55° 42′ 0″  Tuath agus  2° 28′ 0″ Iar. 

Ann an  2001 bha 579 duine a' fuireach an seo. 

Thàinig an t-ainm aige bho chnoc faisg air a' bhaile ris an canar *"green law"*.

Bha e na phrìomh-bhaile dhen t-Siorrachd Bhearaig. Chaidh talla a' bhaile a tha air liosta nan Rìoghachd Aonaichte mar togalach eachdraidheal a thogail ann an 1831.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Fiosrachadh aig ''Undiscovered Scotland''

Roinn-seòrsa:Siorrachd Bhearaig
Roinn-seòrsa:Comhairle nan Crìochan
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Swinton

'S e baile anns na Crìochan a tha ann an **Swinton**.
Tha e suidhichte mu 8 cilemeatair (5 mìltean) san earra-dheas air na Dùintean faisg air crìochan na h-Alba. Tha e ann an Siorrachd Bhearaig, aon de na  Siorrachdan traidiseanta a bha ann an Alba. 'S e seo na co-chomharran aige: 55° 43′ 11.05″ Tuath agus  2° 15′ 51.19″ Iar. 

Tha timcheall air 224 duine a' fuireach an seo.

Chaidh Swinton a stèidheachadh anns an 11ad linn. Thàinig an t-ainm bhon Chinneadh 
Swinton a bha a' fuireach anns na Crìochan. 

Tha *Swinton House* a chaidh a thogail anns an 18mh linn mu mhìle (1.6 cilemeatair) iar air a' bhaile. Tha e dìonta mar "category A listed buildings" le Alba Aosmhor.

## Ceanglaichean a-mach
* 
*Alba Aosmhor: Swinton House

Roinn-seòrsa:Siorrachd Bhearaig
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Translink

Is e an Ùghdarras airson seirbhisean còmhdhail poblach, anns an roinn phoblach, an Èirinn a Tuath a tha ann an **Translink**.

Tha dà chompanaidh obraichidh an seilbh Translink, Ulsterbus agus Northern Ireland Railways.
Tha ceann oifig Translink aig Central Station, Beul-Feirste.

## Ceanglaichean a-mach

*Làrach-lìn Translink.co.uk
*NI Bus
* Ulsterbus Tours

Roinn-seòrsa:Èirinn a Tuath
Roinn-seòrsa:Giùlan
Baile Eighe

'S e baile anns na Crìochan a tha ann am **Baile Eighe** (Beurla: *Ayton*)  neo **Baile Aigh**. Tha e suidhichte air bruach abhainn *Eye Water*. Canar gu bheil ainm a' bhaile a' ciallachadh "*Eye-town*".
Tha e ann an Siorrachd Bhearaig, aon de na Siorrachdan traidiseanta a bha ann an Alba.

Ann an 2001 bha 557 duine a' fuireach an seo.

Tha caisteil ainmeil faisg air a' bhaile, *Ayton Castle*. Chaidh a thogail anns na 1860an ann an stoidhle ris an canar *Scots Baronial style*. 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Siorrachd Bhearaig
Burnmouth

'S e baile-iasgaich anns na Crìochan a tha ann am **Burnmouth**. Tha e suidhichte faisg air crìochan na h-Alba  deas air Inbhir Eighe. Tha a' mhòr-rathaid A1 a' ruith tron baile. Tha Burnmouth ann an Siorrachd Bhearaig, aon de na  Siorrachdan traidiseanta a bha ann an Alba. 'S e seo na co-chomharran aige: 55° 51′ 0″ Tuath agus  2° 5′ 0″ Iar.

Tha dà roinnean ann am Burnmouth: *Upper Burnmouth* agus *Lower Burnmouth*. Tha Upper Burmouth suidhichte air mullach nan creagan
agus tha Lower Burnmouth aig bonn nan creagan gu ruighe a' chladaich.
Chaidh am port-mara a thogail anns na 1830 agus bha stèisean ann cuideachd eadar 1846 is 1962.

## Ceanglaichean a-mach
*Larach-lìn Bhurnmouth
* 

Roinn-seòrsa:Siorrachd Bhearaig
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle nan Crìochan
Creutairean (Miotas-eòlasach)

## ALBA

*Bean Nighe
*Gruagach
*Loireag
*Peallag (Creutair Miotas-eòlasach)
*Caoineag
*Gainisg
*Glaistig
*Ùraisg
*Frìd
*Fideal
*Colann Gun Cheann
*Cailleach nan Gàg
*Fuath
*Each-uisge
*Baobh
*Cairbire

## LOCHLAINN

*Eigir

## IAPAN

*Kappa
 

Roinn-seòrsa:Miotas-eòlas
Peallag

*Tha ciall eadar-dhealaichte air *'Peallag*'. Is dòcha gu bheil thu a' lorg:* 

*Peallag (Beathach-mara)
*Peallag (Creutair Miotas-eòlasach)
Bean-nighe

Gheibheadh a' **bhean-nighe** na h-aonar agus bhuineadh i de theaghlach nan sìdhichean. 

Bhiodh i ri taobh lòn no allt agus smùid aice air nighe lèine mhairbh an aoin a bha gu caochladh. Mar a bhiodh i a' nighe, sheinneadh i marbhrann tùrsach.

Nan tachradh don aon a chitheadh i tighinn air a cùlaibh gun fhios dhith agus breith orra gu teann mu teis-mheadhan, dh'fheumadh i 3 iarrtasan a thoirt dha.

Cho luath 's a chitheadh a' bhean-nighe neach a' tighinn, rachadh i à sealladh a' fàgail a teachdaireachd dhuilich agus a crònan tiamhaidh na dèidh. 

Ghearradh a' bhean-nighe leum na b' fhaide na ghearradh duine no beathach sam bith.

Roinn-seòrsa:Miotas-eòlas
Peallag (Creutair Miotas-eòlasach)

*Saoil an robh thu a' lorg [[Peallag (Beathach-mara)]]?*

Ann am bitheantas, 's ann dlùth do lòin agus aibhnichean a bhiodh **peallag** ri bhi air faicinn. Cha do thog i riamh falt, nì motha a bhiodh i a' gabhail saothair ri chìreadh. Bhiodh i a' falbh agus a falt sgaoilte, sgrabach, mì-òrdail mar gum faiceadh tu gaiste fada rainich ann.

Roinn-seòrsa:Miotas-eòlas
Gruagach

Bhiodh a' **Ghruagach** ri faicinn feasgar a' ruith 's a' dannsadh am measg na sprèidh. Bhiodh brèid fhada, rìomhach mu h-amhaich.

Air a' Ghàidhealtachd, dhòrtadh gach tè a rachadh don bhuaile tonn math de bhainne ann an toll ann an clach mhòr a chum 's gum faigheadh a' Ghruagach deoch bhainne. Mura dèanadh, cha bhiodh deur bainne aig a' chrodh anns a' mhadainn. 

Anns an Eilean Sgitheanach, tha clach dhen t-seòrsa sin ri faicinn fhathast air Cnoc a' Ghruagaich.

Roinn-seòrsa:Miotas-eòlas
Loireag

'S i bean-shìdh a bh' anns an **Loireag** a bha tric ri faicinn ann an taighean luaidh. A rèir beul-aithris, bha ùidh aig an Loireag ann an calanas. 

Dh'fheumadh na mnathan a bhith nan ceart fhaicill gun rachadh an luadh air aghaidh gu rèidh òrdail a rèir nòs òran dà uair anns an aon oidhche. Mar pheanas, bheireadh Loireag air an aodaich fàs tana. Bheireadh i uairean droch sgiùrsadh do na mnathan le slait mura sheinneadh iad gu ceart.

Bha an Loireag glè bheag na bodhaig, agus bha fìor dhèidh aice air deochan bainne.

Roinn-seòrsa:Miotas-eòlas
Caoineag

A rèir beul-aithris, bha spiorad na taibhseachd air a' **Chaoineag**. 

Ùine gheàrr mum biodh bàs anns an nàbachd, bhiodh feadhainn ga cluinntinn a' tuireadh airson an aoin a bha gu falbh - ach is ann ainneamh a chunnacas i.

Do neach a dh' iarr "Cò tha siud?", dh'fhreagradh i: "Cò a th' ann ach Caoineag bheag a' bhròin!"

Bhiodh i ri cluinntinn cuideachd ann an lagan ùdlaidh agus an cois easachan is uillt ann an glinn uaigneach.

Roinn-seòrsa:Miotas-eòlas
Gainisg

Bha a' **Ghainisg** a' còmhnaidh am measg fòlach is luachair fhada mu bhruachan allt agus an oir lochan.

Bha i glè bheag na meudachd. Bhiodh i ri cluinntinn a' tuireadh 's a' bròn ro ànradh aimsir airson an fheadhainn a bha gu bhith air an call san doineann air muir no tìr.

"Gainisgeag bheag a' bhròin
A' sileadh deòir a sùla!"

Their iad "gainisg" ris an t-seòrsa feòir a tha a' fàs air tanalaich nan loch.

Roinn-seòrsa:Miotas-eòlas
Carlos E. Restrepo Restrepo

B'e **Carlos Eugenio Restrepo** (Carlos E. Restrepo) fear-lagha neach-poileataigs agus riochdaire dioplòmasach à Coloimbia. Rugadh e ann am Medellín, air 12mh an t-Sultain 1867 agus chaochail e an-siud fhèin air 6mh an t-Iuchar 1937. Bha e na cheann-suidhe na dùthcha eadar 1910 agus 1914.

´S e mac Pedro Antonio Restrepo agus Cruzana Restrepo Jaramillo a bh'ann. Thoisich e air an lagh a dh'ionnsachadh aig Àrd Institiùd an Ionnsachaidh (Spàinntis: *Instituto de Enseñanza Superior*) ach leig e an oilthigh nuair a thoisich an cogadh sìobhalta dhe 1885. A bharrachd air sin, bha e an sàs anns a' Chogadh na Mìle Làithean, mar cheann-fheadhna air na feachdan aig an Tòraidh Pedro Nel Ospina Vásquez. An uair sin dh'ionnsaich e lagh na aonar is mu dheireadh thall dh'obair e mar fhear-lagha ann an oifis laghail an athar aige.
  
Bha sàr chùrsa beatha spaideil aige, is ruig e a bhith na cheann-suidhe na dùthcha. Phòs e Isabel Gaviria air 16mh dhen Ghiblean 1890. Fhuair iad naoinear daoine-chloinne ri chèile, Margarita, bean an fheallsanaiche Fernando González nam measg. Le teirm a' chinneas aige seachad, thill e gu Medellín far an robh e an sàs anns an gnìomhachas prìobhaideach. Chaidh e air ais gu saoghal a' phoileataigs is e an sàs anns an Riaghaltas aig Enrique Olaya Herrera mar mhinistear an Riaghaltais is mar thosgair ann an Cathair na Bhatacain. Bhàsaich e san taigh aige ann am Medellín leis an fhiabhras-clèibhe, air 6mh an t-Iuchar 1937.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Roinn-seòrsa:Daoine à Coloimbia
Glaistig

Bha a' **Ghlaistig** eagalach na coltas le com boireannaich agus a' chuid eile na gobhar. 

Bha uamhann aig luchd-siubhail an anamoich roimpe.

Bhiodh i a' tàmh mu bhruachan sruthan uisge agus lochan uaigneach. 

'S e stic a bh' ann an Glaistig anns an robh mòran de phratan aimlisgeach. Bha cuilbheartan a' toirt àbhachdais do Ghlaistig. Bhiodh i a' cur snaidhmeannan air badan de luachair a bhios a' fàs thairis air na ceuman coise airson a bhith a' leagail nam bodach chòir a bhiodh a' gabhail an rathaid.

Roinn-seòrsa:Miotas-eòlas
Ùraisg

Bhiodh an t-**Ùraisg** ri fhaicinn an àird an fheasgair ag iasgach ri taobh aibhne.

Bhiodh grath oillteil, mì-thalamhaidh air aogaisg 's air a bhodhaig a' lìonadh duine sam bith le geilt is uamhas.

Bha fhalt is fhiaclan anabarrach fada agus bha ingnean fada biorach air. Bu mhinig a nochdadh e ri taobh neach, 's e ag iasgach gu balbh dìomhair agus dhèanadh e seanchas ri aon nam b'e agus gun leigeadh an t-eagal leis fantainn ga èisteachd.

Bhiodh an t-Ùraisg glè thric seòlta gu glacadh neach. Uaireannan nam biodh neach cròdha gu leòr, bhiodh e na chomas a' char a thoirt às an Ùraisg agus tàrsainn às agus faotainn dhachaigh gun dochann no cron.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Miotas-eòlas
Fuath

Bha **am Fuath** no **a' Bhaobh** coltach ris am Bhampair.

'S e creutair, no deamhan a bh' ann a bhuineadh don t-saoghal eile. Bhiodh e ag òl fuil a' chuspair air an robh e an tòir. Thigeadh e ga ionnsaigh na chadal agus stobadh e a' bhiodag na chridhe, no ghearradh e a chuisle, gus an sileadh an neach ceudna am boinne deireannach fala gun dùsgadh às a shuain bith-bhuain. Bha dòigh ann airson a char a thoirt às an Fhuath nam faiceadh neach a' tighinn e air a' bhlàr a-muigh is e ann an riochd usp no uilebheist. Chuairticheadh fear-siubhail e fhèin gu luath leis a' Chaim. (Cearcall a bhiodh daoine a' cur orra fhèin an àm gàbhaidh no cunnairt). Cha robh aig aon ach seasamh anns a' bhad san robh e agus samhla cearcaill a tharraing timcheall air le a bhata air an talamh agus cha robh cumhachd olc sam bith a b' urrainn a ruighinn a taobh a-steach don riomball. Bha na draoidhean a' cur a muinighin gu làidir ann an Dia na grèine. Tha a' ghrian a bheir buaidh air cumhachdan an dorchadais a' ruith a rèis ann an cearcall agus mar sin bha an cearcall na nì ro èifeachdach nan creideamh.

Roinn-seòrsa:Miotas-eòlas
Allt na Crà

'S e baile beag anns na Crìochan a tha ann an **Allt na Crà** (Beurla:*Auchencrow*). Tha e suidhichte an ear air Reston anns an Lomair Mhòr. Tha e ann an Siorrachd Bhearaig, aon de na  Siorrachdan traidiseanta a bha ann an Alba.
'S e seo na co-chomharran aige: 55° 50′ 22″ Tuath agus  2° 14′ 8″ Iar. 

Bha ainm a' bhaile a' nochdadh ann an 1333 mar 'Aldenecraw' 
ach chan eilear cinnteach dè tha e a' ciallachadh. A rèir Mhic an Tàilleir is dòcha gun tàinig e bho 'Allt na Crà'

## Tùsan


## Ceanglaichean a-muigh
* 

Roinn-seòrsa:Siorrachd Bhearaig
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Chirnside

'S e baile anns na Crìochan a tha ann an **Chirnside**. Tha e suidhichte mu 9 mìltean iar air Bearaig agus 7 mìltean ear air na Dùintean. Tha e ann an Siorrachd Bhearaig, aon de na  siorrachdan traidiseanta  a bha ann an Alba.

Tha seann eaglais ann an Chirnside a chaidh a thogail anns an 12na linn. Faisg air a' bhaile tha *Whitehall Manor* ann.
Tha *Ninewells House* ann cuideachd far an thogadh David Hume, feallsanaich Albannach.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Siorrachd Bhearaig
Roinn-seòrsa:Comhairle nan Crìochan
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Reston

'S e baile anns na Crìochan a tha ann an **Reston**. Tha e suidhichte deas air Coldingham air bruach na h-aibhne *Eye Water*. Tha e ann an Siorrachd Bhearaig, aon de na  Siorrachdan traidiseanta   a bha ann an Alba.
'S e seo na co-chomharran aige: 55° 51′ 3.6″ Tuath agus  2° 11′ 35.52″ Iar. 

Tha timcheall air 334 duine a' fuireach an seo.

Tha Comhairle nan Crìochan, Comhairle Lodainn an Ear agus SESTrans ag obair an stèisean-rèile ath-fhosgladh.
## Ceanglaichean a-mach
* 
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Siorrachd Bhearaig
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Lorg Còlbrann

'S e baile anns na Crìochan a tha ann an **Lorg Còlbrann**  (Beurla: *Cockburnspath*).
Tha e suidhichte faisg air a' Chuan a Tuath eadar  Bearaig is Dùn Èideann. Tha e ann an Siorrachd Bhearaig, aon de na  Siorrachdan traidiseanta a bha ann an Alba.

'S e seo na co-chomharran aige: 55° 56′ 0″ Tuath agus  22° 22′ 0″ Iar. 

Tha port mara ann an Cove, baile beag faisg air Cockburnspath.

## Ceanglaichean a-mach
* 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Siorrachd Bhearaig
Roinn-seòrsa:Comhairle nan Crìochan
Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Bhampair

Bha **am Bhampair** a' cur fir is nigheanan òga gu bàs troimh bhith a' traoghadh an cuid fala.

Dh'èaladh am Bhampair a-steach gu socair seòlta agus le cruinn-leum chuthaich, rachadh an cluipear naomhaich. Ghearradh e a chuisle mhòr agus dheoghladh e a shàth de fhuil. An sin, gradh thilleadh an allabharrach air ais don uaigh às an do rinn e èirigh. Chaidleadh e na chiste-laighe gus am biodh feum air an ath-thràth fala. Shiubhladh am faochaire a' faghaid thall 's a-bhos air feadh na tìre.

Roinn-seòrsa:Miotas-eòlas
Stèisean Dhùn Breatann Meadhain

'S e **Stèisean Dhùn Breatann Meadhain** (Beurla: *Dumbarton Central railway station*) an stèisean-rèile ann an Dùn Breatann. Tha e suidhichte air Rathad Iarainn nan Eilean eadar Glaschu is Malaig agus an loidhne Cluaidh a Tuadh eadar Baile Eilidh is Dùn Èideann. 





Roinn-seòrsa:Trafaig
Roinn-seòrsa:Giùlan
Roinn-seòrsa:Stèiseanan
Ashkirk

'S e baile anns na Crìochan a tha ann an **Ashkirk**. Tha e suidhichte air a' mhòr-rathaid A7 mu 6 mìltean deas air Hamhaig is 6 mìltean gu tuath air Salcraig.

Tha tobar naomh, Tobar Ninian, faisg air an t-eaglaise.

## Daoine ainmeil

Thogadh Alasdair MacAilein, neach-poileataigs agus ministear anns an Riaghaltas na h-Alba, ann an Ashkirk. Chaochail am bàrd Albannach-Astràilianach, William Henry Ogilvie, ann an Ashkirk agus tha an càrn-cuimhne aige faisg air a' bhaile.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle nan Crìochan
Broughton

'S e baile anns na Crìochan a tha ann am **Broughton**.
Tha  Bigear, Drumelzier, Cill Beagha is na Pùballan faisg air.

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle nan Crìochan
Denholm

'S e baile anns na Crìochan a tha ann an **Denholm**. Tha e suidhichte eadar Deadard agus Hamhaig anns a' ghleann River Teviot.

Ann an 2020 bha 710 duine a' fuireach an seo.

Rugadh John Leyden, rannsachair anns na h-Innseachan, ann an Denholm 8 an t-Sultain 1775. Chaidh clach-cuimhneachan a thogail ann an 1861 a bha air a cruthachadh le Hector H. Orrock. Tha i suidhichte ann am meadhan a' bhaile ris an canar "the Green"

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Làrach-lìn Denholm

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle nan Crìochan