Leabhar Dhèir

’S e leabhar shoisgeul sa Laidinn bhon 10mh Linn a tha ann an ***Leabhar Dhèir*** (Leabharlann Oilthigh Chambridge, MS. Ii.6.32) ach chaidh a chur ris anns an 12mh Linn ann an Laideann, Seann-Ghaeilge agus Gàidhlig na h-Albann.  Tha e ainmeil air sgàth ’s gur e seo an sgrìobhadh as sine a tha againn ann an Gàidhlig bho Albainn.

Chan eil e cinnteach cà an deach an leabhar a sgrìobhadh an toiseach, ach tha e reusanta creidsinn gun robh an làmh-sgrìobhainn aig Dèir ann an Siorrachd Obar Dheathain nuair a chaidh na sgrìobhaidhean-iomaill a chur ris. Is dòcha gur e an làmh-sgrìobhainn as sine a mhaireas againn bho Albainn (ach faic *[[Leabhar Cheanannais]]*).  Tha e airidh gun deach a sgrìobhadh ann an sgìre a thathar a-nis a’ cunntadh a bhith taobh a-muigh na Gàidhealtachd.  Tha an làmh-sgrìobhainn den ghnè *Irish pocket Gospel Books*, a chaidh an dèanamh airson cleachdadh prìobhaideach seach sheirbheisean eaglaise.  Ged is iad làmh-sgrìobhainnean Èireannach a tha sna na làmh-sgrìobhainnean gu léir as fhaisge air, tha a’ mhòrchuid de sgoilearan den bheachd gun deach a dhèanamh ann an Albainn.  Tha 86 duilleagan san leabhar, agus meudachd 54&nbsp;mm × 107&nbsp;mm.  Tha e sgrìobhte air meamran le inc dhonn, agus tha ceangladh agus cuibhreachadh ùr-nòsach air.

Tha *Leabhar Dhèir* air a bhith ann an seilbh Leabharlann Oilthigh Chambridge bho 1715, nuair a chaidh leabharlann John Moore, Eaglais Ely a thoirt gu Oilthigh Chambridge leis an Rìgh Deòrsa I.. Bidh an leabhar air ais ann an Alba ann an taisbeanadh ann an Obar Dheathain ann an 2022.

## An teacsa
Anns an teacsa sa Laidinn tha *[[Soisgeul Eòin]]* uile gu léir, codaichean de shoisgeulan *[[Soisgeul Mhata|Mhata]]*, *[[Soisgeul Mharcais|Mharcais]]* agus *[[Soisgeul Lùcais|Lùcais]]*, cuid den òrdugh airson tadhal air euslainteach,  agus de *[[Creud nan Abstol|Chreud nan Abstol]]*. Tha e a’ crìochnachadh le abairt phearsanta bhon sgrìobhaiche san t-Seann-Ghaeilge. Tha teacsa nan Soisgeulan stéidhte air an *[[Vulgate]]* ach tha rudan àraidh ann a bhuineas gu sònraichte ri na *Irish Gospel books*. Tha iad uile sgrìobhte sa stoidhle *Irish minuscule*, le aon sgrìobhaiche a-mhàin a réir coltais.  Ged a tha an teacsa agus an stoidhle sgrìobhaidh ag deimhneachadh gu bheil e den ghnè *Irish Pocket Gospel*, tha beachd aig sgoilearan gur ann an Albainn a chaidh a sgrìobhadh.

Tha seachd teacsaichean ann an Gàidhlig na h-Albann anns na àiteachan a bha bàn timcheall air na prìomh theacsaichean.  Anns na sgrìobhaidhean-iomaill seo tha cunntas air stéidheachadh a’ mhainistir le Calum Cille agus Drostan, agus clàraidhean de chóig pìosan fearainn a chaidh a thìodhlacadh dhan mhainistir agus saorsa bho chìsean àraidh.  Tha cuideachd lethbhreac de Chairt sa Laideann a thug Rìgh Daibhidh I don mhainistir, ga dhìon bho “omni laicorum officio et exactione indebita” (gach dleastanas a bhios air an tuath agus gach cìs eucoireach).  Chaidh na teacsaichean Gàidhlig a sgrìobhadh ri uiread agus cóig sgrìobhadairean eadar-dhealaichte.  Is iadsan na sgrìobhaidh Gàidhlig as sinne a mhaireas againn bho Albainn.  Leis a sin, tha iad cudromach air sàillibh na tha iad sealltainn dhuinn a thaobh leasachadh tràth a’ chànain ann an Albainn.

## Am maiseachadh
Is léir gun deach deagh smaoineachadh a dhèanamh ro làimh air an sgeama maiseachain, oir tha siostam coileanta ann.  Tha ceithir coltasan làn-duilleige ann de na soisgeulaichean.  Tha gach fear dhiubh mu choinneimh duilleag de theacsa air a bheil oir de mhaiseachadh fighte Ceilteach.  Tha an leabhar a’ tòiseachadh le meanbh-choltas làn-duilleige den cheathrar shoisgeulaichean.  Agus tha e a’ dùnadh le dà thaobh-duilleige an aghaidh a chéile, gach fear dhiubhsan cuideachd le meanbh-choltas làn-duilleige de na soisgeulaichean.  Tha an teacsa mu dheireadh de *Eòin* a’ crìochnachadh le meanbh-choltas leth-dhuilleige de dhithis fhireannach.  Tha tùs-litrichean beaga maisichte air feadh an teacsa.  Tha deich duilleagan ann cuideachd, iad uile san dàrna leth den leabhair, anns a bheil dealbhan de dh’fhireannaich, de bheathaichean, no sgrochlaidhean sìmplidh.

## Có às ’s a thàinig e?
Tha ainm an leabhair a’ tighinn bhon mhainistir ann an Dèir air a bheil luaidh san teacsa agus anns a’ Chairt Laideann aig Rìgh Daibhidh I.  Gu mì-fhortanach, cha do dh’fhàg a’ choimhearsnachd seo rian eile againn gun robh i ann, ged a chaidh mainistir Cistercianach a stéidheachadh faisg air an àite sa bhliadhna 1219, aig an robh seilbh air cuid de na talamhan air a bheil tràchd san teacsa Gàidhlig.  Thàinig e gu Leabharlann Oilthigh Chambridge sa bhliadhna 1715 nuair a cheannaich an Rìgh Deòrsa I an cruinneachadh a bha aig John Moore, Easbaig Ely, agus gun do thiodhlaic e dhan Oilthigh e.  Roimhe sin, tha e coltach gun robh seilbh air aig Thomas Gale, prìomh mhaighstir Sgoil Naomh Pòl ann an Lunnainn.  Chan eil fios ciamar a thàinig an leabhar gu bhith ann an Sasainn, ach tha amharas aig cuid gun deach a chreach sna Cogaidhean Saoirse na h-Albann eadar deireadh an 13mh Linn agus toiseach an 14mh Linn.

## Tùsan fiosrachaidh
*MacBain, Alexander (eagrachadh agus eadar-theangachadh). “The Book of Deer.” *Transactions of the Gaelic Society of Inverness* 11 (1885): 137-166. Ri fhaighinn bhon Internet Archive
*Stuart, John (eagrachadh). *The Book of Deer*. Edinburgh: Spalding Club, 1869. Anns a bheil eadar-theangachaidhean le Whitley Stokes. Ri fhaighinn bhonInternet Archive
*Jackson, K.H. (eagrachadh agus eadar-theangachadh). *The Gaelic Notes in the Book of Deer*. The Osborn Bergin Memorial Lecture 1970. Cambridge, 1972. Eagrachadh agus eadar-theangachadh (pp. 30-6) ri fhaighinn bho CELT

## Barrachd leughaidh
*Forsythe, Katherine. *Studies on the Book of Deer*. Dublin: Four Courts Press, 2008. ISBN 978-1-85182-569-1 (anns a bheil eagrachadh agus mion-sgrùdadh air an teacsa Gàidhlig gu léir)

## Eàrr-nòtaichean


## Ceanglaichean a-muigh
* An làmh-sgrìobhainn slàn air loidhne - bho Leabharlann Oilthigh Chambridge
* Leabhar Dhèir air-loidhne - naidheachd bhon BBC, 2013-01-09
* Book of Deer project
* BBC Alba: Air Toir Manachainn Dèir (2018) *(aithris-bhideo 59:00)*

Roinn-seòrsa:Leabhraichean
Roinn-seòrsa:Gàidhlig