open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nodaway County, Missouri

Tha **Nodaway County ** ann an Missouri, na Stàitean Aonaichte.

'S e Maryville prìomh-bhaile na siorrachd. 

Chaidh an t-siorrachd a chruthachadh air 14 Gearran 1845. Thàinig ainm na siorrachd bhon Abhainn Nodaway. 

A rèir cunntas-sluaigh nan Stàitean Aonaichte bho 2010, 's e an àireamh-sluaigh 23,370. 

### Siorrachdan ri a thaobh
*Page County, Iowa (iar-thuath)
*Taylor County, Iowa (tuath)
*Worth County (ear-thuath)
*Gentry County (ear-dheas)
*Andrew County (deas)
*Holt County (iar-dheas)
*Atchison County (iar)

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Comann Eachdraidh Nodaway County
*Rootsweb, Nodaway County, Missouri
*Nodaway County Missouri Genealogy
* Digitized 1930 Plat Book of Nodaway County bho University of Missouri 
* Cunntas-sluaigh nan Stàitean Aonaichte 2010

Roinn-seòrsa:Missouri
Sanders County, Montana

Tha **Sanders County ** ann an Montana. 'S e Thompson Falls am prìomh-bhaile.

A rèir cunntas-sluaigh nan Stàitean Aonaichte ann an 2010, bha 11,413 daoine a' fuireach ann. 

Chaidh an sgìre a stèidheachadh ann an 1905.

### Sgìrean ri a thaobh
* Lincoln County, Montana - tuath
* Flathead County, Montana - ear-thuath
* Lake County, Montana - ear
* Missoula County, Montana - ear-dheas
* Mineral County, Montana - deas
* Shoshone County, Idaho - iar
* Bonner County, Idaho - iar-thuath

### Roinntean Dìon Nàiseanta
*Coille Nàiseanta Kaniksu (pàirt dheth)
*Coille Nàiseanta Kootenai (pàirt dheth)
*Coille Nàiseanta Lolo (pàirt dheth)
*Sgìre Bison Nàiseanta (pàirt dheth)

### Bailtean

*Thompson Falls (prìomh-bhaile)
*Plains
*Hot Springs

#### Bailtean Beaga
*Dixon
*Heron
*Lonepine
*Niarada
*Noxon
*Old Agency
*Paradise
*Trout Creek

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Montana
Gilleasbuig Grannda

B' e bàrd Gàidhlig a bh' ann an **Gilleasbuig Grannda** (Archibald Grant se Bheurla) à Aonach, Gleann Mhoireasdan. Rugadh e ann an 1785, agus bha e fhathast beò ann an 1863. Bha e càirdeach ri Sìleas na Ceapaich.

## A bhàrdachd

* 'Beannachadh Bàird do Luing ùir'

## Ceanglaichean a-muigh

* ''Dàin is Òrain le Gilleasbuig Grannda'' - leabhar air fad air loidhne (Archive.org)

Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig
Grannda, Gilleasbuig
Griomasaigh

*Cleachdaidhean eile: [[Griomasaigh (soilleireachadh)]]*

Tha **Griomasaigh** na eilean anns na h-Eileanan Siar.

Anns a’ chunntas-sluaigh ann an 2011, bha 169 daoine a’ fuireach ann. Ann an 2001, ged-ta, bha 201 daoine clàraichte anns a’ chunntas-sluaigh.

'S iad na prìomh bhailtean Bàgh Mòr agus Ceallan.

## Daoine Ainmeil
* Màiri M. Nic Gill-Eathain, sgrìobhadair
* Pòl MacAonghais, sgrìobhadair
## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2016-02-25: Talamh dubh Uibhist *(aithris bhideo 2:21)*
* BBC Naidheachdan 2016-06-13: Ionad deighe gus dùnadh *(aithris-bhideo 1:51)*
* BBC Naidheachdan 2016-06-27: Eaglais gu Ionad Coimhearsnachd *(aithris bhideo 2:02)*
* BBC Naidheachdan 2016-11-02: Seachdain Ghriomasaigh

Roinn-seòrsa:Na h-Eileanan Siar
Roinn-seòrsa:Uibhist
Pàdraig Grannd

B' e bàrd Gàidhlig a bh' ann an **Pàdraig Grannd** (1783-1867), 'Pàdraig Mòr nan Òran'. 'S ann à Srath Spè a bha e. Bha e na Bhaisteach agus sgrìobh e òrain chràbhach. Chaidh na h-òrain a rinn e fhoillseachadh anns an leabhar *Dàin Spioradail*. 

## Leabhraichean
* Grannd, Padruig. 1800. *Rainn*. [Alba? : s.n., 4 p. ; 21 cm]
* Grannd, Padruig. 1815. *Dan Spioradail*. (Inbhirneis: Clodh-bhuailt le Oighribh Eoin Young, airson an ùghdair)
* Grannd, Padruig. 1823. *Dain spioradail*. (Inverness : Printed by J. Johnstone, for the author, and R.B. Lusk and Co. and sold by Oliver and Boyd, Edinburgh; M. Ogle, Glasgow; W. Scott and J. Kerr, Greenock) 
* Grannd, Padruig. 1827. *Dain spioradail*. (Inbhirneis : Clodh-bhuailte le Alastair Mac-an-Toisich; agus reicte le Uile Leabhar Reicdeiribh na Ducha)
* Grannd, Pàdraig. 1873. *Dàin Spioradail. * (Dùn Èideann: MacLachlan & Stewart)
* Wilder, Terry. 2010. *The Lost Sermons of Scottish Baptist Peter Grant* (BorderStone Press, LLC)

Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig
Grannd, Pàdraig
Rita Izsák

Tha **Rita Izsák-Ndiaye** ’na Rapporteur Sònraichte nan Dùthchannan Aonaichte air Cùisean Mhion-shlògh.

Chaidh a fastadh ’na h-Eòlaiche Neo-eisimeileach air cùisean mhion-shlògh le Comhairle nan Còraichean Daonna agus thoisich i san dreuchd sin air 1 Lùnastal 2011. Chaidh a dreuchd ùrachadh mar Rapporteur Sònraichte sa Mhàrt 2014. ’S i an dàrna neach san dreuchd sin agus tha i neo-eisimeileach bho riaghaltas no buidheann sam bith. Tha dioplòma maighstireil ann an lagh aice bho Oilthigh Caitligeach Péter Pázmány, Budapest, An Ungair. Tha i air a bhith ag obair air còraichean daonna is mhion-shlògh fad deich bliadhna is i a’ cleachdadh an eòlais phearsanta a th’ aice fhèin air leth-bhreith is claon-bhreith - Chaidh teaghlach a h-athar fhògradh air sàillibh an cinnidh Ungairich anns na h-iomairtean fuadachaidh an dèidh an dàrna cogaidh eadar Seic-Slobhagia (An t-Slòbhac san latha an-diugh) is an Ungair, agus tha a màthair de chinneadh Romàni.

Thòisich i ’na cùrsa-obrach aig Ionad Còraichean Roma na Roinn Eòrpa ann am Budapest, agus an déidh sin bha i ’na Comhairliche aig Oifis nan Dùthchannan Aonaichte dhen Àrd-choimisean air Còraichean Daonna, aig Institiùd Open Society, aig Maoin Foghlam nan Roma, agus aig Comann airson Còirichean nam Ban ann an Leasachadh.  Rinn i tursan obrach ann an Dùthaich nan Somàili/Somàilia far an robh i ag obair cuide ri Buidheann Nàiseanta `Òigridh Dùthaich nan Somàili (air iomlaid aig Progressio ann an Lunnainn), agus thug i seachad òraidean air còraichean daoine aig Oilthigh Lagha Hargeisa.  An déidh làimh, dh’imrich i gu Srebrenica ann am Bosna agus Hearsagobhana far an robh i na h-Oifigear Chòraichean Daonna ann am Buidheann Tèarainteachd is Co-obrachaidh san Roinn-Eòrpa.  Bha i ’na h-Àrd-cheannard aig Rùnaireachd Stàite airson In-ghabhail Shòisealta ann am Ministreachd a’ Cheartais is Rianachd Phoblaich san Ungair, agus bha i an urra ri caochladh phrìomh dhleastanasan nuair a bha Ceannas an Aonaidh Eòrpaich fo stiùir na h-Ungaire, a leithid stéidheachadh Dòigh-obrach Eòrpach airson Ro-innleachdan Nàiseanta Co-ionnanachd nan Roma.  Eadar 2011 agus an t-Earrach 2013, bha Rita Izsák ’na Ceann-suidhe agus ’na h-Àrd-oifigear aig Institiud Tom Lantos ann am Budapest san Ungair, institiud rannsachaidh a tha stéidhichte air leasachadh chòraichean daonna is mhion-shluaghan.

Ann an 2014 thug i seachad Òraid an t-Sabhail aig Sabhal Mòr Ostaig.

## Ceanglaichean a-mach
* OHCHR: Ms. Rita Izsák (Hungary)
* SMO: Rapporteur bhon UN airson Cùisean Mhion-shlògh a’ toirt seachad Òraid an t-Sabhail
* Pìos ann an HeraldScotland, 2014-05-19

Roinn-seòrsa:Daoine às an Ungair
Roinn-seòrsa:Òraidichean an t-Sabhail
Òraid an t-Sabhail

'S e sreath de dh’òraidean bhliadhnail a tha ann an **Òraid an t-Sabhail**, air an cur air dòigh le Sabhal Mòr Ostaig.  Mar as trice tha iad a' gabhail àite aig Sabhal Mòr Ostaig fhéin anns an Eilean Sgitheanach, ach uaireannan tha iad ann an àite eil.

Tha Òraid an t-Sabhail air a bhith leantainn bho 1990 nuair a thug an Dr Seumas Mac an t-Sealgair seachad a’ chiad òraid. Bhon uair sin, tha leithid Máire Mhic Róibín, Ceann-Suidhe Poblachd na h-Èireann, Dòmhnall Mac an Deòir BPA, Prìomh Mhinistear na h-Alba, Ailig Salmond BPA, Prìomh Mhinistear na h-Alba, Gordon Brown BP, a bha na Sheansalair aig an àm, agus Seac MacConaill BPA, Prìomh Mhinistear na h-Alba air an òraid a thoirt seachad.

## Iomraidhean

*
Roinn-seòrsa:Sabhal Mòr Ostaig
Frontier County, Nebraska

Tha **Frontier County ** ann an Nebraska, na Stàitean Aonaichte. 'S e ** [[Stockville, Nebraska|Stockville]]  ** am prìomh-bhaile.

## Eachdraidh

Chaidh an siorrachd a chruthachadh ann an 1872. Fhuair e an t-ainm sin oir anns an 19mh linn bha e air crìochan nan Stàitean.

## Siorrachdan ri a thaobh
*Gosper County (ear)
*Furnas County (ear-dheas)
*Red Willow County (deas)
*Hitchcock County (iar-dheas)
*Hayes County (iar)
*Lincoln County (tuath)
*Dawson County (ear-thuath)

## Coimhearsnachdan
* Curtis
* Eustis
* Freedom
* Maywood
* Moorefield
* Orafino
* Stockville (prìomh-bhaile)

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Nebraska
Òrain ghaoil

San dualchas Ghàidhlig, ged a tha cuid dhe nan h-òrain ghaoil aighearrach - mar eisimpleir, ag ràdh cho brèagha a tha am boireannach, no cho gaisgeil a tha an duine - tha a’ mhòr-chuid dhiubh gu math brònach. Seo òran ghaoil no dhà de mheasg na feadhna a tha reusanta àghmhor:

* Mo Nighean Donn is Toigh leam thu 
* Cait an Caidil an Nionag a-nochd

Ach tha òrain mhuladach fada nas bitheanta. Mar eisimpleir, chaidh Ailein Duinn a sgrìobhadh airson Ailean Moireasdan leis a leannan Annag Chaimbeul. Ann an 1788, sheòl Ailean a Sgalpaigh na Hearadh airson Annag a phòsadh. Gu mì-fhortanach, thàinig stoirm mhòr orra, chaidh an long a bhriseadh agus chaidh a h-uile a chall a bha air bòrd. Rinn Annag an t-òran seo, agus chaochail ise sa mhuir greiseag às dèidh sin. A rèir beul-aithris chaidh a corp a lorg air a’ chladach ri taobh cuirp Ailein fhèin.

* Ailein Duinn o hi Shiubhlainn leat

Roinn-seòrsa:Ceòl
Roinn-seòrsa:Òrain
Otoe County, Nebraska

Tha **Otoe County ** ann an Nebraska. 'S e **[[Nebraska City, Nebraska|Nebraska City]] ** am prìomh-bhaile.

A rèir Cunntas-sluaigh nan Stàitean Aonaichte 2010, bha 15,740 daoine a' fuireach ann.

## Cruinn-eòlas
A rèir Oifis Cunntas-Sluaigh nan Stàitean Aonaichte, tha farsaingeachd de 1,600 km2 aig an sgìre, 7.8 km2 (0.55%) de dh'uisge.

Tha an abhainn Missouri air a' chrìoch an ear.

## Eachdraidh
Thàinig an t-ainm Otoe bhon na Tùsanaich Otoe. Dh'fhuirich na h-Otoe ri taobh na h-aibhne Missouri san sgìre a tha a-nis Otoe County.

Chaidh a stèidheachadh mar *county* ann an 1854.

### Sgìrean ri thaobh
*Cass County, Nebraska - tuath
*Fremont County, Iowa - ear
*Atchison County, Missouri - ear-dheas
*Nemaha County, Nebraska - deas
*Johnson County, Nebraska - deas
*Gage County, Nebraska - ceàrn an iar-dheas
*Lancaster County, Nebraska - iar

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-muigh
* Làrach-lìn Oifigeil

Roinn-seòrsa:Nebraska
Loch Nis

Tha **Loch Nis** a' ruith timcheall air 23 mìltean (37 km) bhon iar-dheas Inbhir Nis. Tha an loch 21.8  mìle ceàrnagach (56 km2) am farsaingeachd, agus a' ruigsinn 755 troighean (230 m) aig a' phuing as doimhne. Aig ceann a deas an locha, tha e faisg air Loch Omhaich, agus tha an dà loch fhèin sa Chanal Cailleanach. Aig a' cheann a tuath, tha e ceangailte ri Uisge Nis.

#### Mu ainm an loch 's na h-aibhne
O shean bhiodh daoine a' sealltainn air lochannan 's air aibhnichean le sùil gu math saobh-chreidmheach, gisreagach. Bha iad ion 's ag adhradh dhaibh. 'S e sin a chuir 's gu bheil lochannan is aibhnichean am bitheantas air an ainmeachadh air diathan is ban-diathan. Bha "dé" air na seann Cheiltich ris an abradh iad "Neas". Bhuaithe-san thàinig Loch Nis ー"Nis," san tuiseal ghinideach aig Neas. Tha an loch ainmeil airson uilebheist, air an tugadh am far-ainm Niseag, sgeulachd co-cheangailte ri Calum Cille 's a tha dol air ais gu linn nan Cruithneach, mar a chaidh a chlàradh ann an eachdraidh an naoimh fhèin.

Nis, Loch
Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Loch Mhòrair

Tha **[[Loch]] Mhòrair** ann an Alba, faisg air Malaig. 'Se an loch as doimhne ann an Alba aig 310 m. Aig an ceann an iar, tha an loch eu-domhain, agus tha eileanan air, ach aig an ceann eile, tha an loch gu math domhainn.

Mar Loch Nis, tha uilebheist uirsgeulach aig an loch, agus se Mòrag a th'oirre.

## Eileanan san loch
* An t-Eilean Meadhoin
* Eilean Allmha
* Eilean a' Phidhir
* Eilean Bàn
* Eilean Ghibbi
* Eilean nam Breac
* Eilean nan Reithean

Roinn-seòrsa:Lochan na h-Alba
Loch Sìn

Tha **[[Loch]] Sìn** ann an Cataibh faisg air An Luirg, agus tha e 17 mìltean (27.2 km) a dh'fhaide.

Roinn-seòrsa:Cataibh
Sin, Loch
Loch Tatha

Tha **[[Loch]] Tatha** ann an Siorrachd Pheairt faisg air Cill Fhinn, agus tha e 14.55 mìle (23.42 km) a dh'fhaid.

## Dealbhan

Loch Tay at Kenmore.jpg


## Faic cuideachd

* Abhainn Tatha

Tatha, Loch
Loch Ma-ruibhe

Tha **[[Loch]] Ma-ruibhe** neo **Loch Maolruibhe** ann an Ros an Iar. Tha e 28.6 km2 (11.0 sq mi), agus tha e eadar Poll Iù agus Ceann Loch Iù mu 10km san ear-dheas de Gheàrrloch. Tha Slioch agus Achadh an Iasgair san ear-thuath dheth.

Tha uilebheist uirsgeulach aige cuideachd, muc-sheilche.

## Eileanan san Loch
* Eilean Ruairidh Mòr
* Eilean Sùbhainn
* Garbh Eilean, Loch Ma-ruibhe
* Eilean Maolruibhe

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2019-04-13: Ionad Glèidhteachais Gine aig Beinn Eighe *(aithris-bhideo 2:15)*

Roinn-seòrsa:Lochan na h-Alba
Loch Eireachd

Tha **[[Loch]] Eireachd** ann an Alba faisg air Dail Chuinnidh, agus tha e 14.5 miltean (23.3 km) a dh'fhaide.

Tha Beinn Eallair agus Geal-Chàrn mun chuairt.

Roinn-seòrsa:Lochan na h-Alba
Loch Lòchaidh

Tha **Loch Lòchaidh** (Beurla: *Loch Lochy*) ann an Gleann Albainn (An Gleann Mòr). Tha an loch seo 15 km a dh'fhaide. Aig ceann a tuath, tha e faisg air Loch Omhaich, agus tha an dà loch fhèin sa Chanàl Cailleanach.

Thachair Blàr na Lèine ann an 1544 an seo, eadar na Dòmhnallaich agus na Frisealaich.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Lochan na h-Alba
Loch Raineach

Tha **Loch Raineach** *(Beurla: Loch Rannoch)* ann an Siorrachd Pheairt, faisg air Mòinteach Raineach. Tha e 9 mile (14 km) a dh'fhaid.

## Dealbhan

Loch Rannoch.jpg|An loch agus Sìdh Chailleann


Raineach, Loch
Loch Airceig

Tha **[[Loch]] Airceig** neo **Loch Arcaig** ann an Loch Abar, agus tha e 12 miltean a dh'fhaide.

Tha cuid ag ràdh gu bheil ionmhas Seumasach san sgire.

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Naidheachdan 2016-12-21: Coille Loch Airceig leis a’ choimhearsnachd

Roinn-seòrsa:Lochan na h-Alba
Guth na Bliadhna

B' e iris Ghàidhlig a bh' ann an **Guth na Bliadhna**. Chaidh a foillseachadh eadar 1904 agus 1925. Bha i a' dèiligeadh ri cuspairean poilitigeach - saorsa na h-Alba agus a leithid. Chaidh a stèidheachadh le Ruaraidh Arascain is Mhàirr.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-muigh
* Leabhar 1 (1904) - Leabhar 4 (1907) .pdf bhon leabharlann aig Sabhal Mòr Ostaig
*  air archive.org

Roinn-seòrsa:Irisean Gàidhlig
Mìcheal Ruiseal

Tha **Mìcheal Ruiseal** (Beurla: *Michael William Russell*) BPA (rugadh 9 an Lùnastal 1953) 'na neach-poileataigs de chuid Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba.  Tha e 'na Bhall de Phàrlamaid na h-Alba, a' riochdachadh Earra-Ghàidheal agus Bòd, agus bha e 'na Runaire a' Chaibineit airson Foghlaim agus Ionnsachaidh Fad-beatha ro 2014.
An dèidh don Reifreann mu bhallrachd Bhreatainn san Aonadh Eòrpach 2016 chaidh e 'na Mhinistear airson Còmhraidh RA air Àite na h-Alba anns an Eòrpa. Tha e 'na shuidhe ann an Caibineat Riaghaltas na h-Alba.
Tha companaidh telebhisein aige, Eala Bhàn, agus tha e air seachd leabhraichean a sgrìobhadh.

Tha e air a' Ghàidhlig a ionnsachadh gu fileantachd. Tha e air taic mhór a thoirt don Ghàidhlig sa Phàrlamaid, gu h-àraid leis a' chiad Bile na Gàidhlig ann an 2002.  Ann an 2010, thug e seachad òraid sa Ghàidhlig ann an Comhairle na h-Eòrpa, a chiad uair a chaidh sin a dhèanamh.

Ann an 2009 thug e seachad Òraid an t-Sabhail aig Sabhal Mòr Ostaig.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* Pàrlamaid na h-Alba: Mìcheal Ruiseal BPA
* Sabhal Mòr Ostaig a’ comharrachadh 40 bliadhna, òraid le Mìcheal Ruiseal ann an 2003]
* BBC Naidheachdan 2020-02-02: “Call” gu bheil Mìcheal Ruiseal gus Holyrood fhàgail

Roinn-seòrsa:Ball Pàrlamaid na h-Alba
Roinn-seòrsa:Òraidichean an t-Sabhail
Roinn-seòrsa:Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba
Bile na Gàidhlig 2002

B’ e seo a’ chiad **Bile na Gàidhlig** a thug Mìcheal Ruiseal a-steach gu Pàrlamaid na h-Alba air 13 an t-Samhain 2002.  Thuit e, air sgàth cinn-ùine nuair a thàinig seisean na Pàrlamaide gu chrìch ann an 2003.  Ach lean e dhan dàrna Bile na Gàidhlig, a thug Peter Peacock a-steach dhan Phàrlamaid air 27 an t-Sultain 2004 agus a thàinig gu buill ann an Achd na Gàidhlig 2005.

## Ceanglaichean a-mach
* An deasbad air Bile na Gàidhlig, 2003-03-06
* Scottish Parliament: Research Briefings: SB 02-137 Gaelic Language (Scotland) Bill

Roinn-seòrsa:Poileataigs na h-Alba
Blaenau Gwent

'S e aon de na 22 ùghdarrasan ionadail aonadach anns a' Chuimrigh a th' ann am **Blaenau Gwent**.

## Bailtean ann am Blaenau Gwent
* Abertyleri
* Bryn-mawr
* Cendl
* Cwm
* Llanhiledd
* Rasa
* Tredegar

Roinn-seòrsa:Siorrachdan na Cuimrigh
*
Bro Morgannwg

'S e aon de na 22 ùghdarrasan ionadail aonadach anns a' Chuimrigh a th' ann am **Bro Morgannwg** [ˈbroː mɔrˈɡanʊɡ] (Beurla: *Vale of Glamorgan*). Tha e suidhichte ann an ceann a deas na Cuimrigh. Tha cruth na dùthcha gu ìre mhòr rèidh le cnocan an siud is an seo agus le talamh math airson àiteachais.

'S e Y Barri am baile as motha a th' ann am Bro Morgannwg.

## Bailtean ann am Bro Morgannwg

* Dinas Powys
* Ewenni
* Gwenfô
* Llan-faes
* Llan-fair
* Llan-gan
* Llanbedr-y-fro
* Llancarfan
* Llandochau
* Llandŵ
* Llanilltud Fawr
* Pen-llin
* Penarth
* Pendeulwyn
* Sili
* Tregolwyn
* Y Rhws
* Y Wig

*
Casnewydd

'S e baile agus aon de na 22 ùghdarrasan ionadail aonadach anns a' Chuimrigh a th' ann an **Casnewydd**.

Tha am baile suidhichte air bruach River Usk  mu 11 mìle (18 km) san ear air Cardiff. Tha àrd-eaglais is Oilthigh ann. a-rèir cunntas-shluaigh 2011 's e Casnewydd an treasamh baile as motha anns a' Chuimrigh.

## Bailtean ann an ùghdarras ionadail Casnewydd

Roinn-seòrsa:Siorrachdan na Cuimrigh
Roinn-seòrsa:Bailtean anns a' Chuimrigh
Castell-nedd Port Talbot

'S e aon de na 22 ùghdarrasan ionadail aonadach anns a' Chuimrigh a th' ann an **Castell-nedd Port Talbot** (Beurla: *Neath Port Talbot*). Tha e suidhichte ann an ceann a deas na dùthcha. Tha e cho mòr ri 441 km²  agus ann an 2012 bha 140.108 duine  a' fuireach ann. 
## Bailtean
Seo cuid de na bailtean ann an Castell-nedd Port Talbot:

## Bailtean Co-cheangailte
*  Albacete
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Siorrachdan na Cuimrigh
*
Ceredigion

'S e aon de na 22 ùghdarrasan ionadail aonadach anns a' Chuimrigh a th' ann an **Ceredigion** [kɛrɛˈdɪɡjɔn]. Tha e suidhichte ann am meadhan na dùthcha agus tha e cho mòr ri 1.785km².  Ann an 2012 bha 76.046  duine a' fuireach ann agus mar sin tha Ceredigion san dàrna àite as ìsle a rèir dlùths an t-sluaigh anns a' Chuimrigh. 'S e  Aberystwyth am baile as motha a th' ann agus còmhla ri Aberaeron tha iad nan aonadan rianachail na sgìre.

Tha dà oilthigh ann an Ceredigion, *Aberystwyth University* agus  *Trinity Saint David* a tha na phàirt den Oilthigh na Cuimrigh. Tha Leabharlann Nàiseanta na Cuimrigh a chaidh a chur air bhonn ann an 10907, ann an Aberystwyth.

## Eachdraidh
Chaidh an sgìre a stèidheachadh mar Sir Aberteifi (Beurla:*Cardiganshire*) ann an 1282 anns an dearbh àite far an robh Rìoghachd Cheredigion roimhe sin. Chaidh an sgìre eachdraidheil a chur às ann an 1974 agus ath-stèidheachadh ann an 1996 a-rithist fon ainm Ceredigion. 

## Bailtean
Seo cuid de na bailtean ann an Ceredigion:

## Dealbhan

Faidhle:Aberystwyth castle edit1.jpg|Tobhtaichean Caisteal Aberystwyth
Faidhle:National Library of Wales.jpg|Leabharlann Nàiseanta na Cuimrigh
Faidhle:A cottage in the valley - geograph.org.uk - 215237.jpg|Sealladh air an dùthaich faisg air Pontarfynach (*Devil's Bridge*)
Faidhle:Borth beach - geograph.org.uk - 850189.jpg|Sealladh air an tràigh faisg air Y Borth


## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Siorrachdan na Cuimrigh
*
Gwynedd

'S e fear de na 22 ùghdarrasan ionadail aonadach anns a' Chuimrigh a th' ann an **Gwynedd** [ˈɡwɨnɛð]. Tha e suidhichte san iar na dùthcha agus tha e cho mòr ri  2.535km²  agus ann an 2012 bha 122.142 duine a' fuireach ann. 
'S e Gwynedd an dàrna roinn as motha anns a' Chuimrigh, ach chan eil mòran daoine a' fuireach ann. Tha Cuimris aig mòran dhiubh. Tha oilthigh Prifysgol Bangor (*Bangor University*)  ann am Bangor.

## Cruth na tìre
Tha an leth-eilean Llŷn ainmeil air sgàth 's na Tèarmannan Nàdair Nàiseanta aca. Mu 1.9 mìle (3.1 km) san iar-dheas Llŷn tha an t-eilean Ynys Enlli ann, an ceathramh eilean as motha anns a' Chuimrigh. S e àite cudromach a thaobh creideamh a th' ann agus tha Ynys Enlli ainmeil airson fiadh-bheathaichean cuideachd. Chaidh am Pàirce Nàiseanta Snowdonia a chur air bhonn ann an 1951.

## Eachdraidh
Gu eachdraidheil tha e stèidhichte air an seann Rìoghachd Gwynedd  (Laideann: *Venedotia* no *Norwallia*; Cuimris mheadhanach: Guynet) a bh' ann bhon 5mh linn a-mach gu 1216. Mar sin thèid an t-ainm Gwynedd a chleachdadh cuideachd gu eachdraidheil is cultarach  airson roinn nas farsainge, roinn a ghabhas Ynys Môn cuideachd, ann an ceann a thuath na Cuimrigh . 

## Bailtean
Seo cuid de na bailtean ann an Gwynedd:

## Dealbhan

Faidhle:Gwynedd.620.jpg|Rìoghachd Gwynedd
Faidhle:Llyn Llydaw from Crib Goch 2.jpg|Pàirc Nàiseanta Snowdonia
Faidhle:University from Bangor Mountain.JPG|Oilthigh Bhangor
Faidhle:NantGwrtheyrnLB03.JPG|Ionaid na Cuimris anns an leth-eilean Llŷn 


## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Siorrachdan na Cuimrigh
*
Powys

'S e fear de na 22 ùghdarrasan ionadail aonadach anns a' Chuimrigh a th' ann am **Powys** [ˈpowɪs]. 

## Suidheachadh
Tha e suidhichte ann am meadhan na dùthcha agus tha e cho mòr ri  5.181km² agus ann an 2012 bha 132.952  duine a' fuireach ann. Mar sin 's e Powys an roinn as motha a tha anns a' Chuimrigh, ach cuideachd tha e na roinn as iosail a rèir dlùths nan daoine a bhios a' fuireach ann. Tha a' chuid as motha de na daoine a' fuireach ann am bailtean beaga. S' iad Y Drenewydd, Ystradgynlais, Aberhonddu is Y Trallwng le àireamh-shluaigh de 12,783, 9,004, 7,901 is 6,269(2001) na bailtean as motha ann am Powys. Tha cruth na dùthcha làn beanntan, mar sin cha robh e furasta siubhail bho dheas gu tuath.

## Eachdraidh
Tha e ainmichte a rèir an seann Rìoghachd Powys, a chaidh a chur air bhonn san 5mh linn anns an dearbh àite nuair a dh'fhàg na Ròmanaich Breatainn Mhòr. Mhàir an Rioghachd gu 1160.
Thathar dhen bheachd gun tàinig an t-ainm Powys bhon fhacal Laideann "*pagus*" "dùthaich/air an dùthaich". Ach bha tuineachaidhean ann ro àm nan Ròmanaich, mar a tha na seann cambaran a' dearbhadh.  Tha 1130 cambar clàraichte ann am Powys, le stoidhlichean eadar-dhealaichte bho àmanan diofraichte, eadar 4000 is 1000 ro Chr, an cuid as motha dhiubh à Linn an Umha.

## Bailtean
Seo cuid de na bailtean ann am Powys:

## Dealbhan

Faidhle:Powys2 1190.JPG|Farsaingeachd den t-seann Rìoghachd Powys
Faidhle: The cairns of Carn Gwilym - geograph.org.uk - 479460.jpg|Cùirn chruinne *Carn Gwilym* 
Faidhle:Wales Powys landscape near Foel.jpg|Cruth na tìre air an t-slighe gu Y Trallwng  
Faidhle: Gwernvale Neolithic burial chamber - geograph.org.uk - 406413.jpg|Càrn *Gwernvale* ann an Crughywel


## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Siorrachdan na Cuimrigh
*
Rhondda Cynon Taf

'S e aon de na 22 ùghdarrasan ionadail aonadach anns a' Chuimrigh a th' ann an **Rhondda Cynon Taf** [ˈr̥ɔnða ˈkənɔn ˈtaːv], ainm goirid RCT. Tha e suidhichte ann am meadhan na dùthcha agus tha e cho mòr ri 424km².  Ann an 2012 bha 235.599  duine a' fuireach ann. 

Tha e suidhichte ann an trì glinn, Rhondda Valley, Cynon Valley is Taff-Ely Valley. 'S iad Aberdâr is Pontypridd  na bailtean as motha ann an Rhondda Cynon Taf.

## Gnìomhachas
Le barrachd air 60 mèinnean bha mèinnearachd gu math làidir Rhondda Cynon Taf anns an 19mh linn. Ged a dhùineadh na mèinnean fo thalamh gu ìre mhòr thòisich mèinneadh fosgailte  an dèidh sin: Tha mèinnean fosgailte  fhathast rim faicinn gu h-àraidh san àirde a tuath na sgìre.
Bha buaidh mhòr aca air an àrainneachd, bha na h-aibhnichean cha mhòr cho truaillte gun do bhàsaich an t-iasg annta gu lèir. Bha buaidh bho ghnìomhachas ceimigeach a bha stèidhichte ann an Groes-faen. 

## Bailtean
Seo cuid de na bailtean ann an Rhondda Cynon Taf:

## Dealbhan

Faidhle:Hetty Shaft, Ty Mawr Colliery - geograph.org.uk - 1002193.jpg|Mèinnearachd
Faidhle:Below Craig y Bwlch - geograph.org.uk - 1018478.jpg|Sealladh bho Chraig y Bwlch 
Faidhle:Llwynyia 1910.jpg|Mèinnearachd ann an Llwynypia anns na 1910an
Faidhle:Across the Rhondda from Penrhiwfer - geograph.org.uk - 979490.jpg|Sealladh thairis air Rhondda


## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Siorrachdan na Cuimrigh
*
Sir Benfro

'S e aon de na 22 ùghdarrasan ionadail aonadach anns a' Chuimrigh a th' ann an **Sir Benfro**. Tha e suidhichte anns an iar-dheas na dùthcha agus tha e cho mòr ri  1.619 km² 
agus ann an 2012 bha 123.035 
duine a' fuireach ann. 

## Slighe Costa Sir Benfro
'S e frith-rathaid astair agus *National Trail* ann an Sir Benfro  a th' ann an Slighe Costa Sir Benfro (Cuimris: *Llwybr Arfordir Sir Benfro*). Tha e mu 186 mìle (299 km) de dh'fhaid agus tha e a' leantainn iomall-fairge na sgìre gu ìre mhòr. Chaidh i a stèidheachadh ann an 1970. Tha Slighe Costa Sir Benfro na phàirt den t-Slighe Costa na Cuimrigh, frith-rathaid astair anns a' Chuimrigh eadar Cas-gwent is Y Fferi Isaf a bhios a' dol timcheall air costa na Cuimrigh air fad.

## Àitichean inntinneach
Mu dhà mhìle san àirde a deas air Bosherston tha seipeal ann ris an canar Cill Naomh Ghobhainn (Cuimris: *Eglwys Sant Gofana*). Chaidh a thogail ann an creag anns an 13mh linn ged a tha pàirtean ann a tha nas sine na sin, is dòcha às an 6mh linn, nuair a bha am manach Naomh Gobhainn a' fuireach ann an uamh ri taobh an t-seipeil.

'S e cruinneachadh de 7 tursachan mòra a tha rim faicinn ann am Pentre Ifan. 'S e sin a' chrom-leac as motha bho Linn Ùr na Cloiche anns a' Chuimrigh  agus a' chiad tè a chaidh a chlàradh mar *Scheduled Ancient Monument* an seo. Tha e suidhichte mu 5 km san àird an ear air Trefdraeth.

## Bailtean
Seo cuid de na bailtean ann an Sir Benfro:

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Siorrachdan na Cuimrigh
*
Sir Fynwy

'S e aon de na 22 ùghdarrasan ionadail aonadach anns a' Chuimrigh a th' ann an **Sir Fynwy**.

## Daoine ainmeil
Rugadh Alfred Russel Wallace  ann an Sir Fynwy 8 am Faoilleach 1823. Bha e na  neach-eòlas-nàdair, bith-eòlaiche, neach-cruinn-eòlas, neach-rannsachaidh, agus aon den chiad luchd-àrainneachd ri linn Ìmpireachd na Breatainne.

Roinn-seòrsa:Siorrachdan na Cuimrigh
Sir Gaerfyrddin

'S e aon de na 22 ùghdarrasan ionadail aonadach anns a' Chuimrigh a th' ann an **Sir Gaerfyrddin**, gu goirid: **Sir Gâr** (Beurla: *Carmarthenshire*). Tha e suidhichte san àirde an iar-dheas na dùthcha agus tha e cho mòr ri  2.371km². Ann an 2012 bha 184.317 duine a' fuireach ann. Tha a' chuid as motha den t-sluagh a' fuireach ann an agus timcheall air Llanelli, ach 's e Caerfyrddin teis-meadhan rianachail Sir Gaerfyrddin. 
 
A rèir a' chunntais-shluaigh ann an 2001  bha comas labhairt, leughaidh is sgrìobhaidh na Cuimris aig 39% dhiubh.

## Cruth na dùthcha
Tha cruth na dùthcha làn aonaichean is beanntan, tha pàirt den  Fforest Fawr is nan  *Black Mountain* san ear na sgìre, agus na *Cambrian Mountains* san ceann a tuath. 'S e Fan Brycheiniog, 2,631 tròigh (802 m) an t-àite as àirde. Ann an ceann a deas Sir Gaerfyrddin tha mòran bailtean iasgaich is tràighean gainmheil ann. Mar sin tha tha àiteachas, coilltearachd , iasgach is turasachd nan gnìomhasan as cudromaiche don sgìre.

## Bailtean
Seo cuid de na bailtean ann an Sir Gaerfyrddin:

## Dealbhan

Faidhle:Careg Cennen Castle.jpg|Castell Carreg Cennen (Cuimris; a' ciallachadh: Caisteal air creag os cionn Cennen)
Faidhle:Llyn y Fan Fawr.jpg|Fan Brycheiniog, a' bheinn as àirde ann an Sir Gaerfyrddin
Faidhle:TalleyAbbey.JPG|Tobhtaichean Abaty Talyllychau (Beurla:Talley Abbey) ann an Talyllychau, chaidh a thogail timcheall air 1120.
Faidhle:Pool on the Afon Dringarth - geograph.org.uk - 892862.jpg|Sealladh air air dùthaich le Afon Dringarth sa mheadhan.


## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Siorrachdan na Cuimrigh
Wrecsam (ùghdarras ionadail)

'S e aon de na 22 ùghdarrasan ionadail aonadach anns a' Chuimrigh a th' ann an **Wrecsam** (Beurla: *Wrexham*).

## Bailtean ann an Wrecsam
* Acton
* Bangor Is-coed
* Bronington
* Brymbo
* Cefn
* Coed-poeth
* De Maelor
* Erbistog
* Esclusham
* Glyntraean
* Gresffordd
* Gwersyllt
* Hanmer
* Holt
* Is-y-coed
* Llai
* Llansantffraid Glyn Ceiriog
* Marchwiail
* Mwynglawdd
* Owrtyn
* Parc Caia
* Pen-y-cae
* Rhiwabon
* Rhos-ddu
* Rhosllannerchrugog
* Y Waun
* Yr Orsedd
* Wrecsam

Roinn-seòrsa:Siorrachdan na Cuimrigh
Ynys Môn

'S e aon de na 22 ùghdarrasan ionadail aonadach anns a' Chuimrigh a th' ann an **Ynys Môn** [ˈənɨs ˈmoːn] (Beurla: *Anglesey*).
Tha e suidhichte san àird an iar-thuath na Cuimrigh agus tha e cho mòr ri 711 km². Ann an 2012 bha 70049 duine a' fuireach ann. Tha Ynys Môn còmhla ri Ynys Gybi (*Holy Island*) is eileanan beaga eile na ùghdarras ionadail ris an canar *Isle of Anglesey County*. 

## An t-eilean
'S e eilean as motha anns a' Chuimrigh a th' ann an Ynys Môn. Tha e cuideachd na eilean as motha ann an Cuan na h-Èireann  Tha dà dhrochaid ann a bhios ga cheangail leis an tìr-mòr, Pont Grog y Borth is Britannia Bridge. Tha turasachd na gnìomhachas as cudromaiche anns an eilean, ged a tha àiteachas a' dol ann cuideachd. Tha mòran luchd-turais a' cleachdadh nan h-aiseagan do dh'Èirinn bho Caergybi gu Dún Laoghaire is Baile Átha Cliath. 

Tha Cuimris aig gu bhith trì cairteal den t-sluagh.

Tha Bryn Celli Ddu, làrach ro-eachdraidheil, suidhichte ann an Ynys Môn.

## Slighe Cladach Ynys Môn
'S e frith-rathaid astair ann an ceann a tuath na Cuimrigh a th' ann an Slighe Cladach Ynys Môn (Cuimris: *Llwybr Arfordirol Ynys Môn*; Beurla: *Anglesey Coastal Path*). Tha an cas-cheum mu 124 mìle (200 km) de dh'fhaid agus  a' leantainn iomall-fairge an eilein. Chaidh an cas-cheum fhosgladh ann an 2006. Tha e na phàirt de Shlighe Costa na Cuimrigh, cas-cheum mu 870 mìle (1,400 km) de dh'fhaid bho Cas-gwent  ann an ceann a deas gu Y Fferi Isaf  ann an ceann a thuath na Cuimrigh.

## Bailtean
Seo cuid de na bailtean air Ynys Môn:

## Dealbhan

Faidhle:Brittania Bridge Train crossing 3.JPG| *Britannia Bridge* bhon ear 
Faidhle:Ynys Llanddwyn old light.pg.jpg| *Llanddwyn Island*, taigh-solais le Snowdonia air a chulaibh
Faidhle:Holyheadmountain.jpg| Mynydd Twr (*Holyhead Mountain*) a' bheinn as àirde air Ynys Gybi 
Faidhle:Holy Island, Anglesey 1-250,000 OS map 2010.png| Ynys Gybi, mapa Ordnance Survey 2010 


## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Siorrachdan na Cuimrigh
*
Ùghdarrasan ionadail anns a' Chuimrigh

Tha 22 **ùghdarrasan ionadail aonadach anns a' Chuimrigh**. 'S iad na
prìomh-roinnean (*Principal Areas*) agus chaidh iad a chur air bhonn 1ad an Giblean 1996 a rèir Achd na Pàrlamaid ionadail (Cuimrigh) 1994. Tha an dàrna leth dhiubh nam borghan (le †) agus agus an leth eile nan siorrachdan, a ghabhas a-steach na bailtean mòra cuideachd mar Caerdydd, Abertawe agus Wrecsam.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:A' Chuimrigh
*
Am Meur

Bha **Am Meur** ’na iris Ghàidhlig agus Bheurla a nochd sna 2000an. Dh'fhoillsich i leis An Comann Eadar-Cheilteach, meur na h-Alba.

## Faic Cuideachd
* Strì

Roinn-seòrsa:Irisean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:An Comann Eadar-Cheilteach
An Tarbh (iris)

Bha **An Tarbh** 'na iris Ghàidhlig aig na h-oileanaich aig Sabhal Mòr Ostaig ach chan eil e air nochdadh fad deich bliadhna no barrachd.

Roinn-seòrsa:Irisean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Sabhal Mòr Ostaig
Carn

Tha **Carn** 'na iris Cheilteach, a thoisich ann an 1973. Foillisichidh i artagailean sna sia cànanan Ceilteach agus Beurla.  Is e Ritsiard Tal-e-bot a tha na fhear-dheasachaidh an dràsda.

## Faic Cuideachd
* Am Meur
* Strì

## Ceangail a-muigh
* Larach oifigeil
Roinn-seòrsa:An Comann Eadar-Cheilteach
Roinn-seòrsa:Irisean Gàidhlig
Am Bràighe (iris)

B’ e **Am Bràighe** iris Gàidhlig à Alba Nuadh a chaidh fhoillseachadh eadar an samhradh 1993 agus am foghar 2003. Nochd e mu cheithir tursan gach bliadhna ann am Màbu, Ceap Breatainn, Alba Nuadh. 

Bha mu chairteal de na pìosan anns a’ Ghàidhlig agus a’ chuid eile sa Bheurla.  Tha eisimpleirean air loidhne aig Nova Scotia Historical Newspapers Online.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Irisean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Alba Nuadh
COSMOnot

'S e iris spòrsail a bha ann an **COSMOnot** a bha a' fanaid air saoghal na Gàidhlig gu h-aotrom.
Nochd i sna 2000an. 'S e cluich-fhacail a bha ann an "COSMOnot" - i.e. chan e "Cosmo" (an iris, *Cosmopolitan*), bha i a' cosg £1, agus bho àm gu àm, bha blas Ruiseanach air ("cosmonaut"). A rèir chuid, bha *COSMOnot* an rud as fhaisge ri *Private Eye* sa Ghàidhlig a nochdadh a-riamh roimhe.

Roinn-seòrsa:Irisean Gàidhlig
Scottish Worker's Republic

*Tha iomraidhean a dhìth air an duilleag seo. Chan eil e coltach gu bheil an iris fhathast ann*.

Tha **Scottish Worker's Republic** ’na iris Bheurla, aig a bheil artagailean agus/neo cuspairean Gàidhealach/sa Ghàidhlig bho àm gu àm. Foillsichidh le Gluasad Sòisealach Poblachdach na h-Alba.  Is e Dòmhnall MacAindreis a tha na fhear-deasachaidh.

Roinn-seòrsa:Irisean
The Celtic Monthly

B'e ** The Celtic Monthly: A Magazine for Highlanders** iris a nochd anns an 19mh linn ann an Gàidhlig agus Beurla. 

Chleachdadh an tiotal **The Celtic Magazine** nuair a nochd e an toiseach. Bha a' mhorchuid sa Bheurla, ach bha Gàidhlig ann cuideachd.

## The Celtic Magazine

Nochd *The Celtic Magazine* ann an 13 àireamhan eadar 1876 agus 1888. Thàinig e a-mach gach mìos.

Chaidh sgrìobhadh air gur e "A monthly periodical, written in English, devoted to the literature, history, antiquities, traditions, folklore, and the social and material interests of the Celt at home and abroad." 

B'e Alasdair MacCoinnich agus An t-Urramach Alasdair MacGriogair a dheasaich an iris an toiseach. Chùm MacCoinnich a' dol na aonar dhan Dàmhair 1886 gus an do thòisich Alasdair MacGilleBhàin (*Alexander MacBain*) a dheasaich e bhon t-Samhain 1886 dhan Dàmhair 1888. 

* 1876. Àir. I deas. MacCoinnich & MacGriogair
* 1877. Àir. II deas. MacCoinnich
* 1878. Àir. III deas. MacCoinnich
* 1879. Àir. IV deas. MacCoinnich
* 1880. Àir. V deas. MacCoinnich
* 1881. Àir. VI
* 1882. Àir. VII
* 1883. Àir. VIII
* 1886. Àir. XI deas. MacCoinnich
* 1887. Àir. XII deas. MacGilleBhàin
* 1888. Àir. XIII deas. MacGilleBhàin

## The Celtic Monthly

## Ceangail a-mach
* The Celtic Magazine. Lethbhreacan didseatach aig NLS, Àir. 1-5 & 11-13.
* The Celtic Monthly aig Electric Scotland

Roinn-seòrsa:Irisean Gàidhlig
Mac-Talla (iris)

Bha ***Mac-Talla*** 'na phàipear-naidheachd/iris Gàidhlig a chaidh fhoillseachadh gach seachdain – gach dàrna seachdain na b’ anmoiche – ann an Sidni, Alba Nuadh, eadar 28 an Céitean 1892, agus 24 an t-Ògmhios 1904, mu thimcheall air 540 earrann uile gu lèir.

B’ e Eòin MacFhionghain (1869-1944) am fear-deasachaidh. Rugadh e ann am Baile Inbhir Nis ann an Ceap Breatainn. Cha robh e ach trì bliadhna air fhichead a dh’ aois nuair a stéidhich e Mac-Talla, a’ chiad fhoillseachadh dhen leithid sin san t-Saoghal.

Bha naidheachdan ionadail, nàiseanta agus eadar-nàiseanta a' nochdadh ann, còmhla ri bàrdachd, òrain, sgeulachdan, eadar-theangachaidhean, agus aistean. 

Tha gach iris ri fhaighinn ann an cruth PDF, agus gach duilleag fa leth mar fhaidhle JPEG bhon làrach-lìn aig SMO.

## Ùghdaran Mhac-Talla
* Donnchadh Blàrach

## Ceanglaichean a-mach
* Mac-Talla air-loidhne – air a chur ann an cruth didseatach leis an leabharlann aig SMO

Roinn-seòrsa:Irisean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Alba Nuadh
An Gàidheal

B' e **An Gàidheal** iris Ghàidhlig a nochd ann an Alba. Chaidh i foillseachadh leis a' Chomunn Ghàidhealach.

## Luchd-deasachaidh
* An t-Urr. Niall Ros
* An t-Urr. Tòmas MacCalmain
* An t-Urr. Calum MacLeòid (1936-1946(?))

Roinn-seòrsa:Irisean Gàidhlig
Poll Iù

'S e baile beag aig ceann Loch Iùbh a th ' ann am **Poll Iù** (Beurla: *Poolewe*) Tha e mu 4 mìle (6.5 km) ear-thuath air Geàrrloch air an rathaid A 832 agus mu dhà mhìle (3 km) iar air Loch Ma-ruibhe. Tha Abhainn Iubh a' sruthadh tron bhaile. 'S e aon de na h-aibhnichean as giorra ann an Alba a tha innte, tha i a' ruith airson mìle (1.6 km) eadar Loch Ma-ruibhe is a' mhuir.

## Ainm na h-àite
A rèir William J. Watson 's e 'Abhainn Iù' a thuirt muinntir a‘ bhaile ris a‘ bhaile fhèin. Tha e den bheachd gur dòcha gun tàinig am facal 'iù' bhon fhacal  'eo' ann an Gàidhlig na h-Èireann agus a‘ ciallachadh craobh-iubhair. Nochdaidh ainm a' bhaile mar 'Poll Iubh' no 'Abhainn Iubh' aig Iain Mac an Tàilleir.

## Oighreachd is Gàraidhean Inbhir Iù
Tha Oighreachd is Gàraidhean Inbhir Iù suidhichte tuath air a' bhaile. Chaidh na gàraidhean a chur air bhonn le Osgood MhicChoinnich anns na 1860an. Nuair a fhuair e an oighreachd cha robh ach aon chraobh a' fàs air a' chnoc chreagach seo leis an t-ainm 'Am Ploc Àrd'. Tha an oighreachd cho mòr ri 800 ha agus na laighe dìreach air a' costa, gun fàsadh idir. Ged-tà, air sgàth Sruth a' Chuain Siar a Tuath agus le fàs chraobhan is togail bhallaichean chaidh an oighreachd a  thionndadh gu àite tìorail. Chaochail Osgood ann an 1922, ach chum an nighean aige, Màiri Sawyer,  ris an obair leasachaidh a thòisich e. Thog i taigh an seo anns na 1930an. Ged a bha na gàraidhean a' tàladh luchd-tadhail bho chionn fhada, cha robh an taigh fosgailte dhan phoball.  Ann an 1952, bliadhna ro bhàs Màiri Sawyer, thug i an oighreachd do dh'Urras Nàiseanta na h-Alba. Ach thairis air na bliadhnaichean thuit an togalach ann an droch staid. San t-Sultain 2016 dh'fhosgail Taigh Inbhir Iù  dhan phoball airson a' chiad uair a-riamh an dèidh  £2m a chosg air obair-leasachaidh thairis air deich mìosan.

## Dealbhan

Inverewe Garden 04.jpg|Taigh Inbhir Iù
Inverewe Garden - geograph.org.uk - 914948.jpg|Gàraidhean Inbhir Iù
Inverewe Garden 03.jpg|Gàraidhean Inbhir Iù
Inverewe Garden 01.jpg| Sealladh bhon ghàradh air Inbhir Iù


## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

* Poll Iù aig Urras Nàiseanta na h-Alba

Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Éadaín Ní Mháille

Tha **Éadaín Ní Mháille** *(Beurla: Aideen OʼMalley)* ʼna cathraiche air Bòrd-stiùiridh Sabhal Mòr Ostaig agus ’na ball de Chùirt Oilthigh na Gàidhealtachd agus nan Eilean.

Rugadh agus thogadh i ann an Baile Átha Cliath.

Tha i pòsta aig Niall Midseasan agus tha cóignear cloinne aca.

## Ceanglaichean a-mach
* Gaelic culture as a lifestyle choice - agallamh ri Rita Nasini ann an 2014
* BBC Naidheachdan 2016-05-05: Cathraiche ùr Bòrd-stiùiridh SMO
* Tobar an Dualchais: Éadaín Ní Mháille

Roinn-seòrsa:Daoine à Èirinn
Niall Midseasan

Tha **Niall Midseasan** *(Beurla Neil Mitchison)* (1951-) ʼna fhear saidheans agus ʼna fhear rianachd Eòrpach agus ʼna neach labhairt na Gàidhlig.  Tha e air a bhith gu mór an sàs anns an Ionad Rannsachaidh aig an Aonadh Eòrpach ann an Ispra san Eadailt.

Rugadh e ann an Sasainn agus chaidh a thogail ann an Cinn Tìre.

Tha e pòsta aig Éadaín Ní Mháille agus tha cóignear cloinne aca.

## Ceanglaichean a-mach
* Tobar an Dualchais: Niall Midseasan

Roinn-seòrsa:Daoine às an Rìoghachd Aonaichte
Calum MacLeòid (Ratharsair)

B' e croitear, sgrìobhadair agus neach-eachdraidh ionadail a bh' ann an **Calum MacLeòid** (15 An t-Samhain 1911 - 26 Am Faoilleach 1988). Tha e gu h-àraid ainmeil air sgàth an rathad a rinn e ann an ceann a tuath Ratharsair.  

## A bheatha

'S ann à Àrnais, Ratharsair, a bha athair, Dòmhnall MacLeòid, agus 's ann à Fladaigh a bha a mhàthair, Sìleas NicGilliosa. Rugadh Calum fhèin ann an Glaschu, ach thill e, còmhla ri a mhàthair, a Ratharsair nuair a thòisich a' Chiad Chogadh. Bha dithis bhràthair, Raghnall agus Teàrlach, agus triùir pheathraichean, Bella Doilidh, Ceit agus Bella, aige. Fhuair e foghlam ann an bun-sgoil anns An Torran. Ann an 1925, fhuair e bonn airson aiste Ghàidhlig (bonn Dhonnchaidh MhicLeòid, New York, Na Stàitean Aonaichte). Phòs e Alexandrina (Lexie) NicDhòmhnaill (1911-2001) ann an 1944. Bha Alexandrina ag obair mar bhana-mhaigstir ann an sgoil An Torrain. Bha Calum na iasgair, na chroitear, na phosta agus bha e ag obair aig taigh-solais ann an Rònaigh cuideachd. Bha ùidh aig Calum ann an geòlas, luibh-eòlas, sloinntearachd agus eachdraidh.

## An rathad
Rinn Calum agus a bhràthair, Teàrlach, an slighe bho An Torran gu Fladaigh eadar 1949 agus 1952. Eadar 1964 agus 1974, rinn Calum fhèin an rathad (aon mìle agus trì cairteal) bho Caisteal Bhròchaill gu Àirnis. Ann an 1983, fhuair e B.E.M.  

## Cuimhneachadh

Chaidh am port leis an ainm "Calum's Road" a dhèanamh agus a chlàradh le Capercaillie. Nochd am port air an CD *The Blood is Strong*. Sgrìobh Roger Hutchinson leabhar leis an aon ainm, *Calum's Road*.  Rinn David Harrower dealbh-chluich stèidhte air an leabhar agus rinn National Theatre of Scotland turas de dh’Albainn leis ann an 2013.

Faisg air Caisteal Bhròchail, tha càrn-cuimhne ann a chaidh dhèanamh le Dòmhnall Iain Greumach à Port Rìgh. Tha fiosrachadh air mu dheidhinn gnìomhan Chaluim sa Ghàidhlig agus sa Bheurla. 

## Sgrìobhadh sa Ghàidhlig
Sgrìobh Calum iomadach artaigil sa Ghàidhlig. Chaidh feadhainn dhiubh fhoillseachadh anns an iris ''Gairm''. Dheasaich nighean Chaluim, Julia MacLeod Allan, na h-artaigilean agus nochd iad ann an clò mar leabhar: *Fàsachadh An-Iochdmhor Ratharsair: The Cruel Clearance of Raasay *(Clò Àrnais, 2007).

## Iomraidhean

## Leabhar-chlàr
* *Fàsachadh An-Iochdmhor Ratharsair: The Cruel Clearance of Raasay*. Clò Àrnais, 2007.

## Ceanglaichean a-muigh
* 'Calum's Road' le Capercaillie - bhidio (youtube) agus dealbhan
* *[https://web.archive.org/web/20131126183413/http://raasay.com/RaasayBooks-CalumsRoad.html Calum's Road]* le Roger Hutchinson - Raasay Books
* Calum's road - Undiscovered Scotland
* ''Wall of China'' (faclan agus bhideo) le Runrig - Ridge Records

Roinn-seòrsa:Gàidheil
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig‏‎
Roinn-seòrsa:Ratharsair
MacLeòid, Calum
Iomairt airson Dì-armachadh Niùclasach

Chaidh an **Iomairt airson Dì-armachadh Niùclasach** (Beurla: *Campaign for Nuclear Disarmament - CND*) a stéidheachadh sa bhliadhna 1957. Bho 1959 gu 1965, gach deireadh seachdain Càisge, chuir i air dòigh caismeachd ollmhór bhon Atomic Weapons Establishment faisg air Aldermaston gu ruige Ceàrnag Trafalgar ann an Lunnainn. Anns a’ Chéitean 2014 chlàraich CND Alba ris an Electoral Commission mar bhuidheann a tha ag imirt airson neo-eisimileachd na h-Albann anns an referendum., oir bha iad a’ meas gur e an roghainn sin as motha a bhrosnachadh cùis na dì-armachd niùclasach.  Air a shon sin, dh’ aithnich a’ bhuidhnean gun robh adhbharan aig cuid de na buill aca airson an roghainn eile a dhèanamh, agus thuirt iad gum biodh iad a’ leantainn orra a’ co-obrachadh ri gach partaidh poileataigeach. Anns an dàn Sgreapadal chuir am bàrd Somhairle MacGill-Eain gu làidir an aghaidh armachd niùclasach. 'S e deagh eiseimpleir iomairteachd a th' ann cuideachd.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* CND Alba
* CND UK
* BBC Naidheachdan 2016-12-30: Cead marbhaidh aig freiceadain Faslainn an 1988

Roinn-seòrsa:Cogadh
Roinn-seòrsa:Poileataigs
Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Liosta de dh'Achdan na h-Alba

Seo liosta de dh'achdan a chaidh a stèidheachadh le Pàrlamaid na h-Alba agus pàrlamaidean eile.

## Faic cuideachd
* Achd Prìobhaideach

*
Boyd Robasdan

Tha **Proifeasair Boyd Robasdan** (Beurla: *Boyd Robertson*) ’na Phrionnsabal aig a’ cholaiste Ghàidhlig Sabhal Mòr Ostaig. Buinidh e do dh’Uibhist a Tuath agus tha a’ Ghàidhlig aige bhon ghlùin.

## Beatha
An dèidh ceum Ceiltis fhaighinn aig Oilthigh Obar Dheathain, rinn e cùrsa trèanaidh ann an teagasg Gàidhlig san àrd-sgoil ann an Colaiste Foghlaim Obar Dheathain. Rinn e teagasg ann an Àrd-sgoil an Òbain fad 10 bliadhna far an deach a dhreuchd àrdachadh mar Phrionnsabal na Gàidhlig. Ann an 1982 chaidh fhastadh mar Òraidiche Gàidhlig aig Colaiste Foghlaim Chnoc Iòrdain ann an Glaschu le dleastanas airson tidsearan Gàidhlig a thrèanadh. Chaidh e na Àrd-òraidiche nuair a chaidh Colaiste Chnoc Iòrdain aonadh le Oilthigh Shrath Chluaidh ann an 1993. Thòisich e san dreuchd mar Phrionnsabal Sabhal Mòr Ostaig san Fhaoilleach 2009.

## Goireasan do luchd-ionnsachaidh na Gàidhlig
Cho-sgrìobh e an cùrsa Teach Yourself Gaelic agus cho-dheasaich e TY Gaelic Dictionary. Bha e na Stiùiriche air Pròiseact Ionnsachaidh na Gàidhlig Abair E, a stèidhich cùrsa adhartach ioma-mheadhain do luchd-ionnsachaidh anns na ciad ceithir bliadhnaichean den àrd-sgoil agus bha e na Phrìomh Chomhairliche Cànain air na ceithir sreathan de Speaking Our Language le STV. Tha e air grunn altan a sgrìobhadh air foghlam Gàidhlig ann am foillseachaidhean a leithid Scottish Education, The Other Languages of Europe, Voces Diversae agus Revitalising Gaelic in Scotland agus sgrìobh e The Gaelic Language in Education in the UK airson a’ phròiseict Eòrpaich Mercator.

## Ballrachd chomataidhean
Tha e na chathraiche air a’ Chomataidh Stiùiridh eadar-oilthighean Faclair na Gàidhlig, Panal Sgrùdaidh na Gàidhlig - Ùghdarras Teisteanasan na h-Alba agus air bòrd buidheann nan ealain Ghàidhlig an Glaschu, An Lòchran. Bha e na bhall air Bòrd na Gàidhlig, a’ chiad bhuidheann leasachaidh Gàidhlig aig an Riaghaltas, na Iar-chathraiche air Comunn na Gàidhlig agus na Chathraiche air Comhairle nan Leabhraichean.

## Ceanglaichean a-mach
* SMO: Proifeasair Boyd Robasdan
* OGE: Find an Expert: Boyd Robertson
* RnanG: Prògram Mac'illeMhìcheil 2014-04-28 Aʼ bruidhinn mun fhaclair TY Gaelic *(2:21 a dhʼfhaid)*
* BBC Alba Naidheachdan 2015-10-09: Tosgaire na Gàidhlig air ainmeachadh
* BBC Alba Naidheachdan 2019-02-28: Cathraiche ùr air NHS na Gàidhealtachd

Robasdan, Boyd
Roinn-seòrsa:Sabhal Mòr Ostaig
Ùghdarras Teisteanasan na h-Alba

Tha an **SQA** (Gàidhlig: *Ùghdarras Teisteanasan na h-Alba*, Beurla: *Scottish Qualifications Authority*) os cionn dheuchainnean agus theisteanasan ann an Albainn, aig ìre àrd-sgoile agus foghlam adhartach, agus cuideachd cuid de theisteanasan proifeiseanta.  Chaidh a chruthachadh nuair a thàinig an Scottish Exam Board agus Scotvec còmhla sa bhliadhna 1997. Tha iad a' foillsicheadh Gnàthachas litreachaidh na Gàidhlig agus 's e Boyd Robasdan a tha os cionn Panal Gàidhlig an SQA. Bidh an SQA a' co-obrachadh le tòrr bhuidhnean eile mar Riaghaltas na h-Alba, an EIS agus GTCS.

## Ceanglaichean a-mach
* SQA - làrach-lìn oifigeil
* SQA - duilleag dachaigh na Gàidhlig

Roinn-seòrsa:Foghlam
Roinn-seòrsa:Alba
Prionnsa Teàrlach

Faodaidh **Am Prionnsa Teàrlach** ciallachadh:

* Am Prionnsa Teàrlach Stiùbhart (1720–1788)
* Teàrlach III mus deach e na Rìgh ann an 2022 (1948–)
Caisteal Bhròchaill

'S e caisteal ann an ceann a tuath Ratharsair a th' ann an **Caisteal Bhròchaill**.

Bròchaill
Roinn-seòrsa:Ratharsair
HD 80606 b

'S e **HD 80606 b** (cuideachd **Struve 1341 B b** no **HIP 45982 b**) planaid iom-iupatarach (Iomrallachd Iupatarach) 190 bliadhna-solais an astair san reul-bhad Ursa Major.  Chaidh a' phlanaid a lorg na cuairt mu thimcheall an reul Struve 1341 B sa Ghiblean 2001 le sgioba le Michel Mayor agus Didier Queloz air a' cheann.  À rèir a tomad, 4 uiread A' Bliogha, 's e fomhair gasa a tha ann. Air sgàth 's gu bheil a' phlanaid na cuairt air beulaibh an réile, urrainnear an rèideas aice a thomhais le bhith a' cleachdadh a' mheadhan-thrasnaidh agus chaidh a lorg gu bheil i beagan nas lugha na Am Bliogh. Agus tha dlùths HD 80606 b dìreach beagan nas lugha na an t-Saoghal.

## Feartan Fiosaigeach

'S e reul-chuairt as iomrallaiche aig HD 80606 b, as dèidh HD 20782 b. 'S e 0.9336 anns an iomrallachd aice, coimeasach ri Reul chearbach Halley. 'S dòcha gun tàinig an iomrallachd bho forsa Kozai, a thachradh nam biodh reul-chuairt na planaid claon gu anabarrach an taice ris an dà reul càraideach. Tha am beachd seo air a chumail le tomhaisean bhon adhbhrachadh Rossiter–McLaughlin,  a tha a' sealltainn gu bheil e comasach gu bheil reul-chuairt na planaid iomrallach gu mòr (mu 50 puing) ris aiseal an réile, 's e seo dìreach an rèiteachadh ris a bheil dùil nam biodh forsa Kozai a' cur air a' phlanaid.

HD 80606 b
HD 80606 b