open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tormod Caimbeul

'S e prìomh sgrìobhadair rosg Gàidhlig an fhicheadamh linn a bh' ann an **Tormod Caimbeul** (1942 - 2015). 

## Sgeul-beatha
Rugadh Tormod Caimbeul (Tormod a’ Bhocsair) ann an Dail bho Dheas, Eilean Leòdhais, ann an 1942. Bha e na sgrìobhadair aig Comhairle nan Eilean agus aig Sabhal Mòr Ostaig, colaiste Ghàidhlig anns an Eilean Sgitheanach. Dh’eadar-theangaich Tormod Caimbeul iomadh leabhar cloinne gu Gàidhlig.

Chaochail e air 2 an Cèitean 2015 aig aois 72. Bha e a' fulang le aillse.

## Teaghlach
Bha athair, Aonghas Caimbeul (Am Bocsair), agus uncail, Aonghas Caimbeul (Am Puilean), na bhàird ainmeil agus tha a bhràthair, Alasdair Caimbeul (Alasdair a’ Bhocsair), na sgrìobhadair cuideachd. 'S e sgrìobhaiche-dràma agus rosg a th’ ann a nighean, Catrìona Lexy Chaimbeul.

## Leabhraichean

#### Rosg
* *Deireadh an Fhoghair*. Chambers, 1979.
* *Hostail*. Comhairle nan Eilean, 1992.
* *An Naidheachd bhon Taigh*. Cànan, 1994.
* *Shrapnel*. Ùr-Sgeul/CLÀR, 2006.
* *An Druim bho Thuath*. Ùr-Sgeul/CLÀR, 2011.

#### Eadar-theangachadh
* Donaldson, Julia. *Leum Suas air an Sguaib*. Acair, 2002.
* Donaldson, Julia. *An Grufallo*. Acair, 2004.
* Donaldson, Julia. *An Fhaochag agus a' Mhuc-mhara*. Acair, 2006.
* Donaldson, Julia. *Am Fuamhaire Spaideil*. Acair, 2008.

#### Sgrìobhaidhean mu a dheidhinn
* Watson, Moray. *An Introduction to Gaelic Fiction*. Edinburgh University Press, 2011.

## Ceanglaichean a-muigh
* Lèirmheas air "An Druim bho Thuath" le Aonghas Caimbeul (sa Bheurla)
* Tormod Caimbeul a' leughadh An Gruffalo (video aig YouTube)
* BBC: Naidheachdan: 2015-05-04: Sgeul bàis agus beatha (aithris fuaime). Cuideachd aig archive.org
* BBC Radio nan Gaidheal: Tormod a’ Bhocsair @ 70 (le fuaim)
* BBC Naidheachdan 2015-10-29: Oidhche de ghal agus gàire san Lanntair *(an leabhar mu dheireadh a sgrìobh Tormod Caimbeul ga fhoillseachadh ann an Steòrnabhagh)*
* BBC Naidheachdan 2019-02-12: “Deireadh an Fhoghair” ann an Seicis *(aithris-bhideo: 2:31)*

Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean an t-Sabhail
Caimbeul, Tormod
Raghnall Mac Ille Dhuibh

'S e sgoilear agus deasaiche Albannach a th' ann an **Raghnall Mac Ille Dhuibh** (Beurla: *Ronald Black*) a th' air torr obair a dhèanamh leis a' Ghàidhlig. Tha ùidh sònraichte aige ann am bàrdachd Ghàidhlig. Dheasaich e cuid de na cruinneachaidhean bàrdachd Ghàidhlig as cudromaiche, mar *[[An Tuil]]* no *An Lasair*.

## Sgeul-beatha
Thionail e catalog na làmh-sgrìobhainnean Gàidhlig airson Leabharlann Nàiseanta na h-Alba. 

## Leabhraichean

#### Leabhraichean deasaichte le Raghnall Mac Ille Dhuibh
* *[[An Tuil]]. Anthology of 20th Century Scottish Gaelic Verse*. Edinburgh: Polygon, 1999.
* *Smuaintean fo Èiseabhal / Thoughts under Easaval*. Dòmhnall Aonghais Bhàin (Donald MacDonald). Edinburgh: Birlinn, 2000.
* *An Lasair. Anthology of 18th Century Scottish Gaelic Verse*. Edinburgh: Birlinn, 2001.
* *Eilein na h-Òige: the Poems of Fr Allan McDonald*. Glasgow: Mungo Books, 2002.
* *The Gaelic Otherworld : John Gregorson Campbell's Superstitions of the Highlands & Islands of Scotland and Witchcraft & Second Sight in the Highlands & Islands*. Edinburgh: Birlinn, 2008.

#### Leabhraichean sgrìobhte le Raghnall Mac Ille Dhuibh fhèin
* *[[Alasdair mac Mhaighstir Alasdair|Mac Mhaighstir Alasdair]]: the Ardnamurchan Years*. Isle of Coll: Society of West Highland and Island Historical Research, 1986.
* *Cothrom Ionnsachaidh: Scottish Gaelic Grammar and Excercises*. Peebles : Ronald Black, 2002.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-muigh
* Fiosrachadh mu "Black's Catalogue" (sa Bheurla)

Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Sgoilearan na Gàidhlig
Robert Lefkowitz

'S e Ceimigear às  Na Stàitean Aonaichte a th' ann **Robert Joseph Lefkowitz** (Eabhra: רוברט לפקוביץ', Eabhraig Nuadh 15 an Giblean 1943). 'S e inimrich Iùdhaich às A' Phòlainn a bh'ann a chuid phàrantan, Max agus Rose. Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 2012, còmhla ri Brian Kobilka.

## Aistean Co-cheangailte
*Duais Nobel
*Duais Nobel ann an Ceimigeachd

## Ceanglaichean A-mach
*Lefkolab
*Duke University

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Ceimigeachd
Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Iùdhaich
Brian Kobilka

'S e ceimigear às  Na Stàitean Aonaichte a th' ann  am **Brian Kobilka** (Little Falls, Minnesota 30 an Cèitean 1955). 'S e inimrich caitligich às A’ Phrùis a bh'ann a chuid shinsearan, a stèidhich taigh-grùide ainmeil san 19mh Linn. Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 2012, còmhla ri Robert Lefkowitz.

## Leabhraichean
*Bokoch, Michael P.; Zou, Yaozhong; Rasmussen, Søren G.F.; Kobilka, Brian K.; et al, Ligand-specific regulation of the extracellular surface of a G-protein-coupled receptor, Nature, 2010
*Rasmussen, Søren G.F.; DeVree, Brian T.; Zou, Yaozhong; Kobilka, Tong Sun; Kobilka, Brian K.; et al, Crystal Structure of the β2 Adrenergic Receptor--Gs Protein Complex, Nature, 2011
*Haga, Kazuko; Kruse, Andrew C.; Asada, Hidetsugu; Kobilka, Brian K.; et al, Structure of the human M2 muscarinic acetylcholine receptor bound to an antagonist, Nature, 2012
*Manglik, Aashish; Kruse, Andrew C.; Kobilka, Tong Sun; Kobilka, Brian K.; et al, Crystal structure of the µ-opioid receptor bound to a morphinan antagonist, Nature, 2012
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Ceimigeachd
Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Aonghas Dubh MacNeacail

Bha **Aonghas MacNeacail** ("Aonghas Dubh") (7 an t-Ògmhios 1942 - 19 an Dùbhlachd 2022) ’na bhàrd, chraoladair, eadar-theangair agus neach-naidheachd.

## Sgeul-beatha
Rugadh Aonghas MacNeacail air 7 an t-Ògmhios 1942 ann an Ùige anns an Eilean Sgitheanach. Bha Gàidhlig aige bho thùs agus chaidh e do Bhun-sgoil Ùige, Àrd-sgoil Phort Rìgh agus as dèidh sin do dh'Oilthigh Ghlaschu. Bha e pòsta aig Gerda Stevenson, cleasaiche is sgrìobhaiche Albannach. 

Sgrìobh Aonghas MacNeacail bàrdachd, òrain, dealbhan-cluiche, sgriobtaichean airson rèidio, telebhisean, film is opara.

## Leabhraichean
### Bàrdachd Ghàidhlig

* *Sireadh Bradain Sicir / Seeking Wise Salmon*. Balnain Books, 1983.
* *An Cathadh Mòr / The Great Snowbattle*. Balnain Books, 1984.
* *An Seachnadh / The Avoiding*. Lines Review Editions, 1986.
* *Oideachadh Ceart / A Proper Schooling*. Polygon, 1996.
* *Laoidh an Donais Oig / Hymn to a Young Demon*. Polygon, 2007.

### Bàrdachd sa Bheurla

* *Imaginary Wounds*. Print Studio Press, 1980.
* *Rock and Water*. Polygon, 1990.

## Aistean
* '[gun tiotal]' ann an *Unstated: Writers on Scottish Independence* deas. le Scott Hames Word Power Books, 2012, dd. 133-9.

## Filmichean
**[[Seachd]]* (Young Films 2007, st. Simon Miller) - co-sgrìobhadair.

## Ceanglaichean a-mach
* Làrach-lìn phearsanta aig Aonghas Dubh
* Fiosrachadh mu Aonghas Dubh, a bheatha agus a bhàrdachd, aig BBC Alba Làrach nam Bàrd (sa Ghàidhlig)
* BBC Naidheachdan 2022-12-20: Luaidh ga dhèanamh air Aonghas Dubh MacNeacail

Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig
Aonghas Dubh MacNeacail
Aonghas Dubh MacNeacail
MacNeacail, Aonghas Dubh
Baodan

'S e ainm Gàidhlig a th' ann am **Baodan**. 'S e ainm baistidh fireann a th' ann. 

## Faic cuideachd
* Ainmean Gàidhealach

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ainmean Gàidhealach
Arieh Warshel

'S e Ceimigear à  Iosrael agus Na Stàitean Aonaichte a th' ann an **Arieh Warshel** (Eabhra: אריה ורשל, Kibbutz Sde Nahum, 20 an t-Samhain 1940). Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 2013 còmhla ri Michael Levitt agus Martin Karplus. A  bharrachd air a bhith na fhear-saidheans, 's e saighdear a thug pàirt  ann an Cogadh nan Sia Latha (1967) agus Cogadh Yom Kippur (1973) a th'ann cuideachd is fiù's dh'fhàs e a bhith na oifigear san arm.

## Ceanglaichean A-mach
*Laetro
*Warshel

## Aistean Co-cheangailte
*Duais Nobel
*Duais Nobel ann an Ceimigeachd

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Ceimigeachd
Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Daoine à Iosrael
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Iùdhaich
Michael Levitt

'S e ceimigear à Iosrael agus às Na Stàitean Aonaichte a th' ann am **Michael Levitt** (Eabhra: מיכאל לויט, Pretoria, 9 an Cèitean 1947). Rugadh e ann an Afraga a Deas do theaghlach Iùdhach le freumhan ann an Liotuàinia. Dh'fhàg iad Afraga ann an 1962 is chaidh iad gu Sasainn far an do rinn e dotaireachd aig Oilthigh Chambridge air tRNA. Rinn e a chiad postdoc aig an Institiud Weizmann còmhla ri Shneior Lifson, a dh'imrich e agus Arieh Warsheh do Chambridge ann an 1974 far an do rannsaich iad an structar aig lysozyme. Rinn e cuideachd postdoc aig an Institiud Salk còmhla ri Francis Crick. Dh'obraich e aig an Institiud Weizmann eadar 1979 is 1986 agus an sin aig Oilthigh Stanford.
Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 2013 còmhla ri Arieh Warshel agus Martin Karplus.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Ceimigeachd
Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Daoine à Iosrael
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Daoine à Afraga a Deas
Roinn-seòrsa:Iùdhaich
Martin Karplus

'S e Ceimigear às  an Ostair agus na Stàitean Aonaichte a th' ann am **Martin Karplus** (Eabhra: מרטין קרפלוס, Vienna, 5 am Màrt 1930). Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 2013 còmhla ri Michael Levitt agus Arieh Warshel. B'fheudar dhan theaghlach aige an dùthaich fhàgail ann an 1938, nuair a ràinig na Nàsaich. S' e Iùdhaich innleachdail a bh' ann na Karplus. Stiùirich Linus Carl Pauling tron dotaireachd e ann an 1953. A bharrachd air sin, tha e ainmeil cuideachd airson a' cho-aontar  Karplus: **J(\phi) = A \cos^2 \phi + B \cos\,\phi + C** 

## Leabhraichean
*CL Brooks III, M Karplus, BM Pettitt. Proteins: A Theoretical Perspective of Dynamics, Structure and Thermodynamics, Volume LXXI, in: Advances in Chemical Physics, John Wiley & Sons, Eabhraig Nuadh 1988.
*Martin Karplus and Richard N. Porter. Atoms and Molecules: An Introduction for Students of Physical Chemistry. W. A. Benjamin, Eabhraig Nuadh 1970.

## Iomraidhean


## Aistean Co-cheangailte
*Duais Nobel
*Duais Nobel ann an Ceimigeachd

## Ceanglaichean A-mach
*Harvard

Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Ceimigeachd
Roinn-seòrsa:Ceimigearan
Roinn-seòrsa:Daoine às an Ostair
Roinn-seòrsa:Daoine às na Stàitean Aonaichte
Roinn-seòrsa:Iùdhaich
Mo Yan

‘S e sgrìobhadair à Sluagh-Phoblachd na Sìne a tha ann am **Mo Yan** (IPA: **moʊ jɛn**, Sìonais: 管謨業, Gaomi 17 an Gearran 1955). Bhuannaich e an Duais Nobel ann an Litreachas ann an 2012 airson a chuid nobhailean agus sgeulachdan goirid. Phòs e ris a bhean Du Qinlan ann an 1979.

## Nobhailean
* 《红高粱家族》 *Treubh an t-Sorgaim Deirge*
* 《天堂蒜薹之歌》 *Laoighean a' Chreamha*
* 《十三步》 *Trì ceumannan deug*
* 《食草家族》 *An Teaghlach a dh'itheas lusan*
* 《丰乳肥臀》 *Cìochan mòra is corra-chnàmh fada*
* 《酒国》 *Poblachd na Fìona: Nobhail*
* 《红树林》 *Coille Dhearg*
* 《檀香刑》 *Bàs Shantaluim*
* 《生死疲劳》 *Tha mi leis a' bhàs is am beatha*
* 《四十一炮》 *Sgalf!*
* 《蛙》 *Losgann*

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Sìneach
Roinn-seòrsa:Duais Nobel ann an Litreachas
Roinn-seòrsa:Daoine às an t-Sìn
Artúr Dall Mac Gurcaigh

Bha **Artúr Dall Mac Gurcaigh** ’na bhàrd Albannach.  Mu 1310, ri linn Cogadh na Saorsa ann an Albainn, rinn e an dàn "Dál chabhlaigh ar Chaistéal Suibhne", sampall a tha luachmhar dhuinn oir is tearc iad na dàin a th’againn ann an Gàidhlig na h-Albann ro mheadhainn an 14mh Linn.  Tha an dàn ag innse mu Eoin mac Suibhne, namhaid aig an Rìgh Raibeart I na h-Albann agus ceannard Clann Suibhne - fine a chaidh fhògradh bho Albainn agus a shoirbhich ’na dhéidh sin mar shaighdearan-tuarasdail ann an Éirinn.

## Clàr-leabhraichean
* Clancy, Thomas Owen (ed.), *The Triumph Tree: Scotland's Earliest Poetry, 550&ndash;1350*, (Edinburgh, 1998), p.&nbsp;302-305
* MacLeod, Wilson, *Divided Gaels: Gaelic Cultural Identities in Scotland and Ireland, c. 1200-1650*, (Oxford, 2004)

Artúr Dall Mac Gurcaigh
Mac Gurcaigh Artúr Dall
Donnchadh Gobha

Bha **Donnchadh Gobha** (**Donnchadh MacAoidh**) (1725/30 gu mu 1825) ’na bhàrd agus ’na chléireach na h-Eaglaise.  Bha e a’ còmhnaidh ann an Àrd Broileach ann am Bàideanach, agus bha e ’na èildear ann an Ceann a' Ghiùthsaich. Chaidh a bhàrdachd fhoillseachadh le Thomas Sinton ann an "The Poetry of Badenoch". Sgrìobh e cumhachan do Sheumais Mac a' Phearsain is Eòghainn 'Ruadh' Mac a' Phearsain.

## Leabhar-chlàr
* Turner, Peter. Collection of Songs. Edinburgh, 1813.
* The Celtic magazine; a monthly periodical devoted to the literature, history, antiquities, folklore, traditions, and the social and material interests of the Celt at home and abroad. Edited by Macbain, vol. Xlll. Inverness. 1888: Snatches of Song Collected in Badenoch, p. 89
* Sinton, Thomas (Rev. Dr.). The Poetry of Badenoch. Inverness, 1906.
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Iain MacGilleEathain (Bàrd Thighearna Cholla)

Bha **Iain MacGilleEathain** (“**Bàrd Thighearna Cholla**”) (8 am Faoilleach 1787, Caolas, Tiriodh - 26 am Faoilleach 1848, Addington Forks, Alba Nuadh) ’na bhàrd Ghàidhlig.

## Clàr-leabhar
* Mac-na-Ceàrdadh, G. (deas.) An t-Òranaiche: no Co-Thional Taghte do Òrain Ùr agus Shean. Glasgow: Archibald Sinclair & Robert McGregor, 1879.
* Na Bàird Leathanach. The Maclean Bards. By the Rev. A. Maclean Sinclair. Vol. 2. Charlottown, 1900.
* Alexander Mackenzie, The history of the Highland clearances. 2nd ed., Glasgow, 1914.
* Watson, William J. (William John). Glasgow: An Comunn Gdhealach; Inverness: The Northern Counties Print. and Pub. Co., 1918. Bardachd Ghaidhlig. [Specimens of Gaelic poetry: 1550—1900]
* MacLeòid, Calum Iain M. Bardachd a Albainn Nuaidh. Glasgow: Gairm, 1970
* Derick Thomson, An introduction to Gaelic poetry. London, 1974.
* Margaret Macdonell, The Emigrant Experience: Songs of Highland Emigrants in North America. Publisher: University of Toronto Press, 1982.
* Dictionnaire Biographique Du Canada: De 1836 a 1850. Par G. Ramsay Cook, Jean Hamelin, Francess G. Halpenny. Presses Université Laval, 1988.
* Colm Ó Baoill. Maclean manuscripts in Nova Scotia: A catalogue of the Gaelic verse collections MG15G/2/1 and MG15G/2/2 in the Public Archives of Nova Scotia. Aberdeen University, Dept. of Celtic. 2001.
* Meek, D. E. (ed.). Caran an t-Saoghail. The wiles of the world: Anthology of 19th Century Scottish Gaelic Verse. Edinburgh: Birlinn, 2003.
* Anne Lorne Gilles. Songs of Gaelic Scotland. Birlinn, Edinburgh, 2005.

## Ceanglaichean a-mach
* BBC Alba: Làrach nam Bàrd: Iain MacIlleathain
* Iain Mac Illeain. Orain nuadh ghaedhlach. Duneudainn: R. Meinnearach, 1818.
* Iain Mac-Gilleain. Dàin spioradail. Ed. A. MacLean Sinclair. Maclachlan & Stewart, Edinburgh, 1880.
* Clarsach na Coille. A Collection of Gaelic Poetry. By the Rev. A. Sinclaire. Springville, Nova Scotia. Glasgow, Archibald Sinclair, 1881.

Iain MacGilleEathain (Bàrd Thighearna Cholla)
MacGilleEathain, Iain (Bàrd Thighearna Cholla)
Catrìona NicGumaraid

Bha **Catrìona NicGumaraid** (1947-2024) 'na bàrd Gàidhlig.  Rugadh i air 22 am Màrt 1947 ann an Ròdhag, faisg air Dùn Bheagain san Eilean Sgitheanach. Fhuair i foghlam aig Bun-sgoil Bhatain, Àrd-sgoil Phort Rìgh agus Oilthigh Ghlaschu. Aig Oilthigh Ghlaschu, rinn i ceum ann an Gàidhlig agus nuadh-eòlas. Tha i air a bhith na sgrìobhadair, neach-teagaisg, craoladair agus bean-dachaigh.

## A bàrdachd
* 'Cearcall mun Ghealaich'
* 'Urnaigh na Ban-Tigrich'
* 'A' Chraobh'
* 'Gun Stiùir'

## Leabhar-chlàr
* *A' Choille Chiar* (1973) - còmhla ri a piuthar, Mòrag NicGumaraid
* *An Aghaidh na Sìorraidheachd: Ochdnar Bhàrd Gàidhlig* (1991) - co-chruinneachadh nua-bhàrdachd Ghàidhlig
* *Rè na h-Oidhche* (1994)

### Obair deasachaidh
* NicGumaraid, Catrìona (deas.) 1980. *Òrain Aonghais agus an Sgiobair: Òrain le [[Aonghas Fleidsear]] agus [[Iain MacNeacail]]* (Dundéagh [Dùn Dè]: Catriona NicGumaraid)

## Ceanglaichean a-muigh
* BBC: Làrach nam Bàrd: Catrìona NicGumaraid
* Scottish Poetry Library: Catrìona NicGumaraid
* BBC Naidheachdan 2024-01-06: Catrìona NicGumaraid: 1947-2024

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean an t-Sabhail
Santiago de Compostela

Tha **Santiago de Compostela** (IPA: Gailìsis: [sanˈtjaɣo ðe komposˈtɛla], Spàinntis: [sanˈtjaɣo ðe komposˈtela]) na phrìomh-bhaile den comunidad autónoma de Galicia.
## Daoine Ainmeil
*Mariano Rajoy Brey (1955)

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Bailtean na Spàinne
Roinn-seòrsa:An Spàinn
Roinn-seòrsa:Bailtean
Bhaltair Cinneide

Bha **Bhaltair Cinneide** (**Walter Kennedy**) (ca. 1455 – c.1508) ’na bhàrd.  Rinn e bàrdachd san Beurla Ghallda, ach tha e cha mhór cinnte gun do rinn e bàrdachd Ghàidhlig cuideachd.

Bhuin e do na Ceannadaich, teaghlach uachdaranach ann an Dùn Iubhair, Siorrachd Àir, a bha ’na phàirt den Ghàidhealtachd làidir Gall-Ghàidhealach aig an àm.  Tha e cha mhór cinnte gur i a’ Ghàidhlig a chànan dùthchais.  Fhuair e ceum bho Oilthigh Ghlaschu ann an 1476, agus an uair sin MA ann an 1478.

Sgrìobh e *The Flyting of Dumbar and Kennedie* còmhla ri William Dunbar.

## Buaidh
Anns an 20mh Linn, chuir am bàrd Uilleam Nèill ùidh anns na freumhan aig Bhaltair Cinneide ann an ceann a deas Siorrachd Air agus anns a’ bhuaidh gur dòcha a bh’ aige mar neach labhairt na Gàidhlig ann an cùirt rìgh Albann, agus rinn e a mholadh anns na h-obraichean aige fhéin.  Aon eisimpleir de sin, ’s e an dàn *[[Chuma Bhaltair Cinneide]]*  a tha a’ tòiseachadh: 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig
Cinneide, Bhaltair
Dùghall Bochanan

'S e bàrd Gàidhealach spioradail a bh' ann an **Dùghall Bochanan** (1716–2 an t-Ògmhios 1768). 

## Sgeul-beatha

Rugadh e ann an 1716 ann am Both Chuidir ann an Siorrachd Pheairt. Ann an 1749, phòs e ri tè air an robh Mairead Brisbane. Ann an 1751, fhuair e obair bhon Chuideachd Urramach a tà Chum Eòlas Crìosdaidh a Sgaoileadh mar thidsear ann an Ceann Loch Raineach. An ceann sreath, fhuair e obair mar Cheistear anns an sgìre sin cuideachd. Bha e 'n sàs ann an eadar-theangachadh dhen Tiomnadh Nuadh gu Gàidhlig còmhla ri Urramach Seumas Stiùbhart à Cill Fhinn. Rinn Seumas Stiùbhart an eadar-theangachadh agus bha Dùghall Bochanan a' mharasglachadh an obrach. Dh’fhoillsich Bochanan leabhar de na laoidhean spioradail ann an 1767 ann an Dùn Èideann. Chaochail e ann an 1768 (bha e dìreach 52 bliadhna a dh'aois) agus chaidh a thìodhlacadh ann an cladh faisg air Calasraid. 

## Laoidhean
* Mòrachd Dhè
* Fulangas Chrìost
* Latha a' Bhreitheanais
* Am Bruadar
* An Gaisgeach
* An Claigeann
* Am Geamhradh
* Ùrnaigh

## Leabhar-chlàr
* 
* 
## Sgrìobhadh mu a dheidhinn
* Meek, Dòmhnall E. "Ath-sgrùdadh: Dùghall Bochanan". Gairm 147 (An Samhradh 1989), Gairm 148 (Am Foghar 1989). 

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* BBC Alba: Làrach nam Bàrd: Dùghall Bochanan
* BBC Alba: An Litir Bheag le Ruaraidh MacIlleathain, litrichean 350 - 354
* GRD: Dùghall Bochanan
* Carragh-chuimhne ann an Ceann Loch Raineach

Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig
Bochanan, Dùghall
Iain Ruadh Stiùbhart

B' e bàrd Gàidhlig a bh' ann an **Iain Ruadh Stiùbhart** (1700-52). Rugadh e ann an Cinn a' Chàrdainn. Fhuair e foghlam math gu leòr, agus an uair sin fhuair e coimisean ann an Rèisimeid nan Royal Scots Greys. Chaidh a chur an greim mar neach-brathaidh Seumasach, ach theich e dhan Fhraing, far an robh e an sàs ann am Blàr Fontenoy (Battle of Fontenoy), is esan a' sabaid an aghaidh nam Breatannach. Ann am Bliadhna Theàrlaich, bha na àrd-oifigear, os cionn Rèisimeid Dhùn Èideann as leth a' Phrionnsa. Às dèidh Blàr Chùil Lodair, bhris e adhbrann, ach sheachain e saighdearan an riaghaltais a bha an tòir air. Às dèidh greis, dh'fhalbh e còmhla ris a' Phrionnsa dhan Fhraing. 'S e duine uasal a bh' ann, agus saighdear math dìleas. Tha e ainmeil a-nis airson nan dàn a sgrìobh e mu dheidhinn Blàr Chùil Lodair, nam measg "Latha Chùil Lodair". 

## Dàin
* *Clann Chatain an t-Sròil*: An Lasair d.164-173
* *Litir Iain Ruaidh* le Barabal Fhriseal: An Lasair
* *Ùrnaigh Iain Ruaidh*: An Lasair d.180-181

## Iomraidhean
* Black, R. (deas.) 2001. An Lasair: An Anthology of Eighteenth-century Gaelic Verse (Edinburgh: Birlinn)

## Ceanglaichean a-mach

* BBC Alba: Làrach nam Bàrd: Iain Ruadh Stiùbhart

Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig
Stiubhart, Iain Ruadh
Lachlan Mac a’ Phearsain

Bha **Lachlan Mac a’ Phearsain** (1723 gu 1767 no a-réir thùsan eile mu 1795) ’na bhàrd Ghàidhlig agus ceòladair. 

B'e mac Iain Mac a’ Phearsain agus Sìne Nic an Toisich a bh' ann. Is fheàrr a dh’aithnichear e fon ainm *Fear Shrath Mhathaisidh* bhon tac ann an Srath Mathaisidh, (Siorrachd Inbhir Nis), a fhuair e mar oighre bho a athair beagan às dèidh 1758.

## Dàin
* **An Long Éiginn**: An Lasair,d. 242-245
* **Aoir nan Luch**: An Lasair d. 218-221
* **Cumha do Thighearna Chluainidh**: An Lasair: 258-263

## Clàr-leabhar
* Turner, Peter. Collection of Songs. Dùn Èideann 1813.
* MacKenzie, John (deas.) Sàr-obair nam Bàrd Gaelach. Glaschu 1841.
* Rogers, C. The modern Scottish minstrel; or, The songs of Scotland of the past half century, with memoirs of the poets, and specimens in English verse of modern Gaelic bards. Vol. III. Dùn Èideann 1856.
* Macneill, Nigel. The literature of the Highlanders: a history of Gaelic literature from the earliest times to the present day. Inbhir Nis 1892.
* Sinclair, Rev. A. Maclean (deas.) The Gaelic Bards Vol.2 Charlottetown 1892.
* Sinclair, Rev. A. Maclean (deas.) The Gaelic bards from 1715 to 1765. Charlottetown 1892.
* Mac-Talla, 1894, № 21 (21-27 Nov.) Sydney, Alba Nuadh
* Sinton, Rev. Dr Thomas. The Poetry of Badenoch. Inbhir Nis, 1906.
* Thomson, Derick. An Introduction to Gaelic Poetry. Dùn Èideann, 1990.
* Thomson, Derick. Gaelic Poetry in the Eighteenth Century. Obar Dheathain, 1993.
* Gaskill, Howard (deas.), The Poems of Ossian and Related Works. (Dùn Èideann, 1996);
* Fiona Stafford and Howard (deas.), From Gaelic to Romantic: Ossianic Translations. (Amsterdam, 1998)
* Black, Ronald. (deas.) An Lasair (The Flame): An Anthology of Eighteenth-century Gaelic Verse. 2001.
* Джеймс Макферсон. Поэмы Оссиана. Перевод и примечания Ю. Д. Левина. ЛП, Л., 1983

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig
Mac a' Phearsain, Lachlan
Rody Gorman

Tha **Rody Gorman** ’na bhàrd, sgrìobhadair, agus eadar-theangadair.  Tha e a’ sgrìobhadh ann an Gàidhlig na h-Albann, Gàidhlig na h-Éireann agus Beurla.  Rugadh e ann am Baile Àtha Cliath sa bhliadhna 1960, ach tha e a-nis a’ fuireach san Eilean Sgitheanach.

## Leabhraichean
*Fax and Other Poems (Polygon, Dùn Èideann, 1996)
*Cùis-Ghaoil (Diehard, Calasraid, 1999)
*Bealach Garbh (Coiscéim, Baile Àtha Cliath, 1999)
*Air a' Charbad fo Thalamh (Polygon, Dùn Èideann, 2000)
*Naomhóga na Laoi (Coiscéim, Baile Àtha Cliath, 2003)
*Tóithín ag Tláithínteacht (Lapwing, Beul Feirste, 2004)
*An Duilleog agus an Crotal (Coiscéim, Baile Àtha Cliath, 2004)
*Flora from Lusitania (Lapwing, Beul Feirste, 2005) 
*Zonda? Khamsin? Sharaav? Camanchaca? (Leabhraichean Beaga, Inbhir Nis, 2006) 
*Chernilo (Coiscéim, Baile Àtha Cliath, 2006)
*Eadar Fiaradh is Balbh na h-Oidhche (Diehard, Calasraid, 2007)

## Ceanglaichean a-mach
* Gormanaich - *blog*
* An Sruth - *stòr-dàta le Rody Gorman de ghnàthasan-cainnte Gàidhlig-Gaeilge*

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean an t-Sabhail
Gorman, Rody
Roinn-seòrsa:Sabhal Mòr Ostaig
Hallaig (dàn)

'S e aon de na dàin as ainmeil le Somhairle MacGill-Eain a th' ann an "**Hallaig**" agus tha e a' nochdadh gu tric anns na duanairean.

Ann an 1954, nochd "Hallaig", dàn Gàidhlig le MacGill-Eain, ann an clò anns an iris Ghàidhlig Gairm (Àireamh 8, An Samhradh, 1954). 'S e baile fuadaichte ann an Ratharsair a th' ann an Hallaig agus b' àbhaist luchd-dàimh aig Somhairle MacGill-Eain a bhith a’ fuireach ann. 'S e aon de na dàin as ainmeil le MacGill-Eain a th' ann an "Hallaig" agus tha e a' nochdadh gu tric anns na duanairean.

## Ceanglaichean a-mach
*Somhairle MacGill-Eain air Loidhne: Bàrdachd: Hallaig (teacsa)
*Somhairle MacGill-Eain air Loidhne: Meadhanan: Hallaig (air a leughadh le Somhairle fhèin)
*Dr John MacInnes: "Hallaig: A Note" (lèirmheas)
*Hallaig: air a dh'eadar-theangachadh le Seamus Heaney (Beurla)

Roinn-seòrsa:Bàrdachd
Roinn-seòrsa:Na Fuadaichean
Niall Gòrdan

Tha **Niall Gòrdan** 'na bhàrd Gàidhlig, eadar-theangadair agus ceòladair.  Rugadh e ann an Inbhir Pheofharain, thogadh e sa sa Bhlàr Dhubh, agus tha e a-nis a' fuireach ann an Àird a' Bhàsair, Slèite, san Eilean Sgitheanach.

Tha Niall agus a bhean Sadie a' cluich anns a' Biorachan Beag Cèilidh Band.

## Leabhraichean
*Eadar Baile is Beann: Dàin agus Òrain, Clàr, 2003, ISBN 9781900901086

## Ceanglaichean a-mach
*Skillpages
*Am Baile
*Biorachan Beag Cèilidh Band

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig
Gòrdan, Niall
Acair

Is dòcha gu bheil thu a' lorg:
* acair (bàta)
* acair (talamh)
* Acair Earranta Companaidh foillseachaidh leabhraichean Gàidhlig
Coimisean na Croitearachd

Is ughdaras reachdail Albannach a tha ann an **Coimisean na Croitearachd**. Tha cumhachd aig agus dleasdanas air a' choimisean, fo Achd na Croitearachd de 2010, a rianachd laghan na croitearachd an Albainn.  

## Ceanglaichean a-mach
* Coimisean na Croitearachd
* Caidreachas na Croitearachd
* BBC Naidheachdan 2016-04-29: Cuireadh do Choimisean na Croitearachd
* BBC Naidheachdan 2016-05-05: Buaireadh nan comataidhean ionaltraidh a’ leantainn
* BBC Naidheachdan 2016-05-05: Coimisean na Croitearachd a' freagairt chasaidean *(aithris bhideo 2:18)*
* BBC Naidheachdan 2016-05-06: Caidreachas gun earbsa sa Choimisean
* BBC Naidheachdan 2016-05-31: “Iomagain mhòr” air croitearan
* BBC Naidheachdan 2016-06-08: Cead-banca aig comataidhean ionaltraidh *(aithris-bhideo 2:21)*
* BBC Naidheachdan 2016-06-09: Comataidhean ionaltraidh “garbh cudromach”
* BBC Naidheachdan 2016-06-30: “Aithreachas” mu chùis Mhangurstaidh *(aithris bhideo 2:49)*
* BBC Naidheachdan 2016-07-21: Comataidhean ionadail croitearachd gam moladh
* BBC Naidheachdan 2016-11-17: Lagh chomataidhean ionaltraidh “ag obair”
* BBC Naidheachdan 2016-11-17: Fear-gairm Choimisean na Croitearachd a' toirt seachad fianais aig Holyrood *(aithris-bhideo 2:57)*
* BBC Naidheachdan 2016-12-15: Mì-chinnt mhòr mun Choimisean
* BBC Naidheachdan 2016-12-15: Coimisean fo chàineadh *(aithris-obrach 2:30)*
* BBC Naidheachdan 2016-12-15: Beachd Alasdair Allan BPA air Coimisean na Croitearachd *(aithris-bhideo 4:16)*
* BBC Naidheachdan 2017-01-18: Ball ùr air Coimisean na Croitearachd
* BBC Naidheachdan 2017-02-15: Feum air obair choimiseanairean a shoilleireachadh
* BBC Naidheachdan 2021-07-20: Fear gairm ùr aig Coimisean na Croitearachd

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Àiteachas
Roinn-seòrsa:Alba
Roinn-seòrsa:Croitearachd
Roinn-seòrsa:Gàidhealtachd
Glengarry Fencibles

B' e rèisimeid dìon-dùthchail an Airm-Dheirg a bha 'san **Glengarry Fencibles**. Chaidh an togail à Gleann a' Gharaidh anns na 1790an agus rinn iad  seirbheis an Éirinn, rè an àr a-mach de 1798. An coimh-mheas ri rèisimeidean  dùthchail eile bha na Glengarry Fencibles beagan neò-àbhaisteach, air an togail ann an sgìre chaitligeach, chaidh iad a-null thairis còmhla ri sagartan-rèisimeideachd.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Alba
Roinn-seòrsa:Cogadh
Roinn-seòrsa:Gàidhealtachd
Blaumut

'S e còmhlan ciùil à Catalòinia a th' ann am **Blaumut** is iad a' measgachadh folk còmhla ri pop, ceòl clasaigeach agus an cuid òrain fhèin. Thugadh an t-ainm Blaumut bho òran air a bheil «Islàndia» (Gàidhlig: Innis Tìle), bhon a' chiad chlàr aca,  *El turista* (Gàidhlig: an neach-turais). Is iad Oriol Aymat (beus-fhìdheall), Xavi de la Iglesia (giotàr agus guth), Vassil Lambrinov (fidheall) agus Manel Pedrós (drumaichean). Sgrìobhaidh iad briathran làn ìomhaighean àlainn, rianan binnmhor nan teud clasaigeach agus cleachdaidh iad fuaimean caochladh stuth airson gleus an cuid òrain a chruthachadh.

## Eachraidh
Thoisich Vassil Lambrinov agus Xavi de la Iglesia ceòl a chlàradh san taigh ann an 2003, is an dithis aca a' feuchainn fuaimean is fuinn dhe h-uile seòrsa ri dhèanamh. Bho 2009 thoisich an còmhlan ri cùraim-ciùil beaga a thoirt ann am Barcelona. Thug iad am ainmean gu cùmhnant leis a' chompanaidh Picap ann an 2011, agus ann an Sultain san ath bhliadhna dh'fhoillsich iad a' chiad chlàr aca, air an robh *El turista*. Bho fhoillseachadh a’ chiad chlàir aca gu ruige seo, tha an còmhlan air a bhith a’ fàs nas cliùitiche uidh air n-uidh air sàilleabh a’ chiad òrain ainmeil aca «Pa amb oli i sal» (Gàidhlig: Aran còmhla ri ola is salainn) a chluinnear ri linn an leth-ùine sna gheamaichean ball-coise FC Barcelona san Camp Nou is iad a' cluiche daonnan air an rèidio ann an  Catalòinia. A-rèir *Enderrock*, 's e eisimpleir dhen dòigh ùr ri còmhlan ciùil a thoirt air bhog a th' ann *El turista*: "sìtheil is dòchasach". Anns an t-Sultain 2013 bhuannaich iad an Duais Cerverí leis an dreach a rinn iad dhen dàn "I beg your pardon", a sgrìobh Salvador Espriu i Castelló.

## Clàran
* *El turista* (2012)
# «Bicicletes»
# «Only You (i el teu xampú)»
# «El llimoner»
# «Les 7 i quart»
# «Islàndia»
# «100 ºC»
# «El turista»
# «Massa tard»
# «Esquimals»
# «Pa amb oli i sal»
# «Paisatge núm. 8»
# «Octubre»

## Ceanglaichean A-mach
*Blaumut

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:An Spàinn
Roinn-seòrsa:Ceòl
Roinn-seòrsa:Luchd-ciùil
An Caidreachas

Bha **an Caidreachas** (*the Allies* sa Bheurla) a' sabaid ris a' Ghearmailt, an Eadailt agus Iapan anns an Dàrna Cogadh eadar 1939 is 1945.

Nuair a thòisich an Dàrna Cogadh 1 an t-Sultain 1939, bha an Fhraing, an Rìoghachd Aonaichte is a' Phòlainn anns a' Chaidreachas.

Roinn-seòrsa:Cogadh
Eòghann MacColla

B' e bàrd Gàidhlig a bh' ann an **Eòghann MacColla**. Rugadh e ann an 1808  anns a' Cheann Mhòr, baile beag faisg air Inbhir Aora. Bhiodh “Bàrd Loch Fìne”, “Clàrsair nam Beann” agus “Bàrd Chanada” air mar fhar-ainmean. “Evan MacColl” a bh’ air sa Bheurla.
Chaidh a' chiad chruinneachadh den t-saothair aige fhoillseachadh ann an 1836, le bàrdachd anns a' Ghàidhlig agus anns a' Bheurla, agus nochd *Clàrsach nam Beann*, leis a h-uile dàn a rinn e, ann an 1937.
Rinn e às-imrich a Chanada ann an 1849. Chaochail e ann an Toronto ann an 1898. 

## A bhàrdachd

* 'A' Chaileag Shuaineartach'
* 'Fòghnan na h-Alba'
* 'Moladh Abhainn Ruaile'
* 'Nighean Donn Na Mala Chrom'
* 'Mo Rùn-sa Màili Bhòidheach'
* 'O till, a leannain, o till, o till'
* 'Ròsan An Leth-bhaile'
* 'Taobh Abhainn Aora'

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-muigh
* BBC Alba Bliadhna nan Òran: Eòghan MacColla
* https://dasg.ac.uk/corpus/textmeta.php?text=88&uT=y (DASG)

MacColla, Eoghann
MacColla, Eoghann
Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig
Eòghann MacColla
Maighstir Ailean

Bha **Maighstir Ailean** (Ailean MacDhòmhnaill, 25 an Dàmhair 1859 - 8 an Dàmhair 1905) na shagart Caitligeach, na bhàrd, na fhear-cruinneachaidh beul-aithris, agus na fhear-strì airson còirichean a’ phobaill.

Cha mhòr nach eil e cinnteach gun d' rugadh Mgr Ailean anns an Taigh-seinnse Beinn Nibheis far an robh athair na òstair.

= Foghlam =
Chaidh a chuir gu Cholaisde Sagartachd Blairs ann an 1871 aig aois da bhliadhna deug agus an uair sin a Cholaisde San Ambrosio, Valladolid anns an Spàinn ann an 1876. Fhuair e am bearradh an sin.

## Sagartachd
Chaidh òirneadh na shagairt ann an Glaschu ann an 1882, agus fhuair e obair e mar shagart-chuideachaidh dhan easbaig anns an t-Òban thuige 1884. 

Ghluais e do Dhalabrog ann an Uibhist a' Deas ann an 1884 agus do Èirisgeigh ann an 1894 far an do chaochail e ann an 1905.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig
Brianann

'S e ainm Gàidhlig a th' ann am **Brianann**. .
'S e ainm baistidh fireann a th’ ann. Nochdaidh e ann am Beurla mar "Brendan".  

## Bunachas

Thàinig an t-ainm Brianann bhon ainm  "Bréanainn" [br'ēn-in'] ann an seann Ghaeilge.  Tha e stèidhichte air an fhacal Chuimreach "breenhín", a tha a' ciallachadh 'prionsa'. Tha an t-ainm stèidhichte cuideachd air an ainm "Brendanus"  Laideann meadhan-aoiseach.

## Cruthan eile
Nochdaidh e mar "Breandán" ann an Gaeilge san latha an-diugh , agus thàinig e a-steach don Bheurla mar Branden, Brandon, Brenden no Brendon. 

## Faic cuideachd
* Ainmean Gàidhealach

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ainmean Gàidhealach
Anndra A. Dunn

'S e sgrìobhadair Gàidhlig a th' ann an Anndra A. Dunn. Rugadh e ann an 1987 ann an Leòdhas. 

Ann an 2013, dh'fhoillsich Acair Earranta an ciad nobhail aige, *Còisir nan Gunna*. 

## Ceanglaichean a-mach

* Leughadh bho Còisir Nan Gunna le Anndra Dunn (video aig Youtube)
* Agallamh le Anndra Dunn, ùghdar Còisir nan Gunna

Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig
Dunn, Anndra A.
Calum MacPhàrlain

Bha **Calum MacPhàrlain** (1853-1931) (sa Bheurla: *Malcolm MacFarlane*) na sgoilear Gàidhlig agus na sgrìobhadair òran.  B' e rùnaire agus  cheann-suidhe air Comunn Gàidhlig Ghlaschu a bh' ann, agus ghabh e pàirt san obair a bh' aig An Comunn Gàidhealach.
## A Bheatha
Rugadh e ann an Dail Abhaich, Taobh Loch Obha, Earra-Ghàidheal, ach thogadh e ann am Pàislig. Dh'fhàs e suas sa bhaile, agus fhuair e obair mar neach-tomhais. Dh'fhuirich e an siud fad a bheatha às dèidh sin.

## Obair
B' esan a' chiad deasaiche de Làmh-sgrìobhainn Fheàrnaig, a dh'fhoillsicheadh ann an 1923. Ach b' ann mar sgrìobhadair agus mar eadar-theangair a fhuair e cliù, agus rinn e iomadh òran - fuinn agus faclan - cuideachd, a chaidh fhoillseachadh anns *The Songs of the Highlands* (c.1900). 

Bha na sgrìobhaidhean aige a' nochdadh anns na h-irisean aig Ruaraidh Arascain is Mhàirr: *[[Guth na Bliadhna]]*, *An Sgeulaiche*, *Alba*, agus *An Ròsarnach*.

## Clàr-leabhraichean

### Mar ùghdar
* 1925?. *Am Mosgladh Mòr* (Glascho [Glaschu]: An Comunn Gàidhealach). Pdf ri fhaighinn aig NLS.
## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

* 'Calum MacPhàrlain,' ''Pròiseact Arascain'' (Oilthigh Ghlaschu)

Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig
Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig
MacPharlain, Calum
Roinn-seòrsa:Bàird Baile
Inneal-bualaidh

Is e uidheam airson sìol a bhualadh a-mach à diasan arbhair a tha ann an **inneal-bualaidh**. Chaidh an t-inneal-bualaidh a dhealbhadh le innleadair Albannach do 'm b' ainm Anndra Meikle mun bhliadhna 1784.

* Bha tuathanaich 's a' Ghàidhealtachd a' cleachdadh innealan-bualaidh roimhe 1885.
* Tha sgeul mu dheidhinn inneal-bualaidh air a' Ghàidhealtachd (Siorrachd Pheairt) anns an iris Ghàidhlig de sgeul-bheatha Aonghais Bhig MhicGilleEathain (tar-sgrìobhta le Fear Chanaigh, 1965).
* Bho na 1850an bha innealan-bualaidh iomanaichte far feàrsaid de inneal-siubhail tro bhonn-iomain.
* Nas anamoch chaidh an iomain far roth mòr innealan-slaodaidh agus nas anamoch a-rithist far feàrsaid cumhachd a-mach de tractaraibh.
* Chaidh iad a-mach a chleachdadh ann am Breatuinn 's na 1950an, nuair a fhàs innealan-fogharaidh pailt.
* Tha croitearan ann an Uibhist fhathast a' cleachdadh inneal-bualaidh airson bualadh arbhair sinnsearachd.

Roinn-seòrsa:Innleadaireachd
Roinn-seòrsa:Àiteachas
Crann-treabhaidh

Is e inneal àiteachais a nì treabhadh a tha ann an **crann-treabhaidh**. 'Se treabhadh a' chiad cheum ann an ullachadh talmhainn airson sìol.

Air barrachd an roinneadh eadar croinn a bhitheas air an tarruing le eich agus iadsan a bhitheas slaodaichte le tractar, tha roinneadh eadar seòrsaichean croinn a-rèir cruth an urchair agus doimhnead an fhòid a tha iad dealbhaichte a chuir thairis. 

*iomadh seòrsa croinn
*crann-ristil
*crann nan gad
*crann-fiodha
*crann-iarainn
*crann-ruslaidh
*crann-arbhair

## Gnàthsan-cainnte co-cheangailte ri treabhadh
* Nì farmad deagh-threabhadh

## Ceanglaichean a-mach

Roinn-seòrsa:Àiteachas
Roinn-seòrsa:Inneal
Bhàtair Scott MacPhàrlain

B'e bàrd agus saighdear a bha ann an **Bhàtair Scott MacPhàrlain** (1896–1979) (Beurla: *Walter Scott MacFarlane*).

Rugadh e ann an Margaree Valley ann an eilean Ceap Breatainn, Alba Nuadh, Canada, agus dh'fhuirich e ann an Siorrachd Inbhir Nis, Alba Nuadh, a' chuid dheireannach d' a bheatha.  Rinn e òrain agus bàrdachd, ann dà chuid ann an Gàidhlig agus ann am Beurla, ged a chaidh a' mhórchuid den obair Ghàidhlig aige a chall.  Bha e 'na shaighdear anns a' Chiad Chogadh agus cuideachd anns an Dàrna Cogadh, a' gabhail pàirt sa bhlàr Vimy Ridge, agus tha seo, agus a creideamh làidir, ri fhaighinn anns a chuid bàrdachd.

Chaidh cruinneachadh den shaothair aige, *Songs of the Valley* fhoillseachadh ann an 1979.
## Iomraidhean


Bhàtair Scott MacPhàrlain
Roinn-seòrsa:Alba Nuadh
Roinn-seòrsa:Daoine à Canada
Iain MacAonghais

B' e aon de na sgoilearan Gàidhlig na bu chudromaiche a bh' ann an Dr Iain MacAonghais (1930). Bha ùidh mhòr aige ann an òrain thraidiseanta, beul-aithris agus cultar na Gàidhealtachd. Sgrìobh e iomadh artaigil is lèirmheas mu dhèidhinn an litreachais Gàidhlig airson irisean mar Gairm, Scottish Studies agus The Scotsman.

## Sgeul-beatha

b' e a shloinneadh Iain mac Ruairidh mhic Iain mhic Iain mhic Nèill mhic Mhaol Mhoire mhic Iain mhic Mhaol Chaluim. Rugadh e ann am Baile na Cille, Leòdhas, ann an 1930. Bha athair Iain, Ruaraidh MacAonghais, na mhinistearach ann an Eaglais na h-Alba. Bha Gàidhlig aige agus aig màthair Iain, Mòrag, cuideachd. Dh'imrich an teaghlach gu Ratharsair mus a ràinig e ochd bliadhna a dh'aois. Chaidh Iain MacAonghais oideachadh ann am Bun-sgoil Ratharsair. An uair sin, dh'fhàg e Ratharsair agus chaidh e air adhart gu Àrd-sgoil Phort Rìgh anns an Eilean Sgitheanach. Fhuair e an àrd-ìre ann an Laideann, Seann Ghreugais, Ealain, is Beurla. Ann an 1948, thòisich e ceum aig Oilthigh Dhùn Èideann. An toiseach, bha e ag ionnsachadh Beurla, ach dh'atharraich e an cuspair gu cànanachas agus dh'ionnsaich e Seann Bheurla, Meadhan Bheurla is Seann-Lochlannais. Ann an 1955, chuir e crìoch air a cheum. Bhuannaich e Duais J Logie Robertson ann am Beurla, Bonn-cuimhne ann am beus-eòlas, agus Duais James Seth ann am feallsanachd. Fhuair e Gatty Scholarship, agus leis an taic-airgid seo, b' urrainn dha sgrùdadh a dhèanamh air “The Gaelic Element in Lowland Scots”. 

Airson seirbheis san arm, chuir e ùine seachad ann an Cìopras. Dh'ionnsaich e Greugais aig an àm seo.  Ann an 1958, thòisich e obair aig Sgoil Eòlais na h-Alba. Ann an 1964, fhuair e sgoilearachd bhon Riaghaltas nan Eilean Fàro airson laoidhean-dhannsa a sgrùdadh anns Na h-Eileanan Fàro. Bha e ag obair aig Sgoil Eòlais na h-Alba gus an do leig e dheth a dhreuchd ann an 1993.

## Clàr-leabhar

* Newton, Michael (deas.). *Dùthchas nan Gàidheal. Selected Essays of John MacInnes*. Dùn Èideann: Birlinn, 2006.

* Blankenhorn, Virginia (deas.) 2014. *Craobh nan Ubhal: A Festschrift for John MacInnes. Scottish Studies Vol 37.* (Edinburgh: School of Scottish Studies)

### Aistean

* MacInnes, John. (1989) 'The Gaelic perception of the Lowlands' ann an *Alba agus a' Ghàidhlig* deas. le William Gillies (Edinburgh: EUP), 89-100.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

* Artaigil le Iain MacAonghais "Language, Metre and Diction in the Poetry of Sorley MacLean" air loidhne
* Artaigil le Iain MacAonghais "Sorley MacLean’s Hallaig: a note" air loidhne
* Fiosrachadh mu Dr Iain MacAonghais aig Tobar an Dualchais agus liosta nan clàraidhean beul-aithris is òrain a rinn e
* BBC Naidheachdan 2019-05-13: An t-Oll. Dòmhnall Meek a' bruidhinn air an Dr Iain MacAonghais *(agallamh fuaime 03:52)*

Roinn-seòrsa:Sgoilearan na Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Lite

'S e **lite** am facal Gàidhlig airson biadh sìmplidh is bunaiteach, gu math furasta ri dhèanamh; ann an Alba tha sinn a' cleachdadh min-choirce, uisge is salann airson lite tradiseanta.  Bidh feadhainn a' cleachdadh gràinean eile timcheall an t-saoghal.  Mar eisimpleir, ann an Afraga tha min-bhuidhe air a chleachdadh gu math cumanta, am feadh an Roinn-Eòrpa an Ear tha iad a' cleachdadh cruithneachd-buidhe.  Tha rìs gu math cumanta ann an Sìona is anns na h-Innsean cuideachd.  Anns na làithean an-diugh tha mòran gràinean bracaist ann, ach gu math tric 's e biadh giullaichte a th' annta is chan eil dad cho fallain ri lite, gu h-àiridh lite tradaiseanta na h-Alba.  A thaobh còcaireachd, thathar ag ràdh gum bu chòir sleaghag a bhith air a cleachdadh, 's ann às a phoit gheibhear an lite as fheàrr.  Tha an salann riatanach airson lite a tha blasta.  Tha e gu math cumanta a bhith ag ithe lite le bainne, no uachdar air uairibh.  Tha cuid ag ràdh nach bu chòir a bhith bainne air an lite fhèin anns a' bhobhla, ach gum bu chòir bainne a bhith anns a' chupan ri thaobh, airson sgobag lite a thumadh, a rèir beul-aithris.  Tha lite gu math feumail airson dhaoine a tha a' cunntadh nan calaraidhean.  'S e deagh bhiadh a th' ann cuideachd airson coileastarail a' cumail aig ìre ìosal.  A bharrachd air sin, bheir e spèird dhan bhodhaig, ach ann an dòigh màirnealach.  

## Ceanglaichean a-mach

* An fharpais Golden Spurtle

Roinn-seòrsa:Biadh
Òrain Ghàidhlig

Tha tòrr òrain sgrìobhte sa Ghàidhlig, agus tha a h-uile seòrsa measail aig daoine, mar eisimpleir:

* Òrain ghaoil
* Òrain na mara
* Òrain spòrsail
* Òrain suirghe
* Òrain ionadail
* Òrain fògarraich
* Òrain luaidh
* Port-a-beul

Tha iomadach bàrd air a bhith a' dèanamh òrain tro na linntean, mar eisimpleir:

* Calum (rugadh ann an 1953) agus Ruairidh (rugadh annan 1949) Dòmhnallach
* Ruairidh MacMhuirich (An Clàrsair Dall) (1646-1713)
* Rob (Donn) MacAoidh (1714-78)
* Uilleam Ros (1762-91)
* Iain MacLachlainn ("An Lighiche") (1804-74)
* Dòmhnall Ruadh Chorùna (1887-1967)
* Niall MacLeòid
* Iain MacNeacail (An Sgiobair)(1903-99)
* Dòmhnall Ailein Dòmhnallach (na Bainich) (1906-92)
* Aonghas MacNeacail

## Ceanglaichean a-mach

San latha an-diugh, tha iomadach làrach-lìn ann, far am b' urrainn dhut èisteachd ri cuid dhe na h-òrain a sgrìobh na bàird sin, agus bàird eile. Mar eisimpleir:

* 
* Òran an Latha
* Scotland's Songs - Gaelic Songs
* Scotland Sings
* Omniglot

Tha òran Gàidhlig no dhà air Youtube. 'S urrainn dhut èisteachd:

* Julie Fowlis: "Tha Mo Ghaol Air Àird a' Chuan"
* Catherine-Ann MacPhee: "Cànan nan Gàidheal"
* Capercaillie: "Fear a' Bhàta"
* Arthur Cormack: "Ho ro illean na bitheamaid tùrsach"
* James Graham: òrain
* Christine Primrose: "Mo Cheist Am Fear Ban"

Agus tha làraichean lìn air seinneadair no dhà:

* Arthur Cormack
* Joy Dunlop
* Julie Fowlis
* Ishbel MacAskill
* Karen Matheson
* Margaret Stewart

## Iomraidhean


*
Òsgaig

'S e baile beag air taobh an iar anns an Eilean Ratharsair a th' ann an **Òsgaig** (Beurla: *Oskaig*). Rugadh Somhairle MacGill-Eain, am bàrd Gàidhlig ainmeil, ann an Òsgaig ann an 1911, agus a bhràthair, Calum Iain MacGilleathain, sgrìobhadair agus neach-cruinneachaidh beul-aithris, ann an 1915.

## Ceanglaichean a-mach
* Somhairle MacGill-Eain air-loidhne
* Pròiseact Chaluim MhicGilleathain

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Bailtean na h-Alba
Roinn-seòrsa:Ratharsair
Roth basaichte

Is e a tha ann an **roth basaichte**, roth de cruth coltach ri roth fiodha anns am bi cìoch aig meadhan na cuibhle agus  basan (maidean ann an eagar gathach) le na cinn a-stigh air an leigeil a-steach ris a' chìoch agus na cinn a-muigh air an leigeil a-steach ri cuairsgeanan an rotha. Is e a tha anns na cuairsgeanan, àlach de boghan fiodh a tha dèanamh cearcall agus a tha air an cumail teannaichte ri chèile leis a bachall iaruinn a tha na riomb don chuibhle. 

Tha cuid carbadan rathad-iarainn uidheamaichte le rothan basaichte, ged a tha na cuibhlichean seo cruthaichte as stàilinn tilgte. Tha cìoch, basan agus cearcall na cuibhle anns a h-aon mir.

Roinn-seòrsa:Innleadaireachd
Breacan (ainm)

'S e ainm Gàidhlig a th' ann am ** Breacan **. 'S e ainm baistidh fireann a th' ann. Mar as trice chan eil cruth na Beurla air an ainm seo.

## Faic cuideachd
* Ainmean Gàidhealach

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Ainmean Gàidhealach
Inneal-fogharaidh

Is e a tha ann an **inneal-fogharaidh** beairt àiteachas siubhlach a bhuaineas 's a bhuaileas agus a ghlanas an sile às gach seòrsa arbhair, sìol-òla neo gràine cochallach. Tha iad 'gan draibheadh fhèin mar is trice ach chaidh an tarraing air cùlaibh thractaran o shean cuideachd. 

Chan e buain (gearradh) a-mhàin a nì an t-inneal-fogharaidh ach trì gnìomhan fa-leth:
# Buain - gearradh an arbhair mar a tha e na seasamh 'san achadh
# Bualadh - Gus an tig a' ghràin a-mach às na diasan.
# Glanadh - A' roinneadh na gràine (a tha luachmhor) bhon fhodair agus bhon mholl.

Tha an diagram a leanas a comharrachadh ainmean buill na beairt:

Roinn-seòrsa:Àiteachas
Art MacCormaig

Tha **Art MacCormaig** (1965-) (Beurla: *Arthur Cormack*) ’na sheinneadair Ghàidhlig agus ceòladair bho Phort Rìgh san Eilean Sgitheanach.

Bha e ’na chathraiche air Bòrd na Gàidhlig bho 2009 (cathraiche eadraiginn bho 2008) gu ruige am Màrt 2012.  Tha e air a bhith ’na stiùiriche air Fèisean nan Gàidheal fad iomadh bliadhna.  Chaidh urram OBE a bhuileachadh air ann an Urraman na Callainne 2015 airson a sheirbheisean dha foghlam Gàidhlig.

Rugadh agus thogadh Art ann am Port Rìgh, agus air sgàth ’s gu robh a phiuthair màthar Connie agus a bhràthair màthar Ronnie a’ seinn aig Mòdan, thòisich esan ri seinn cuideachd, agus bhuannaich e am Bonn Òr aig a’ Mhòd Nàiseanta nuair a bha e 18. Às dèidh sin, tha e air a bhith a’ nochdadh ann an iomadh consairt agus air TBh ’s rèidio, agus a’ dèanamh mòran chlàir - uaireannan ag obair leis fhèin, uaireannan còmhla ri cuid dhe na seinneadairean agus dhen luchd-ciùil traidiseanta as ainmeile san t-saoghal.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* BBC: Bliadhna nan Òran: Art MacCormaig
* Tobar an Dualchais: Art MacCormaig
* BBC: Mac ’ille Mhìcheil 2015-01-23: Art agus Eilidh agus Ruaraidh MacCormaig *(agallamh fuaime 6:51)*

Roinn-seòrsa:Seinneadairean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Gàidhlig
Maccormaig, Art
Maccormaig, Art
Gillebríghde Albanach

Bha **Gillebríghde Albanach** (floruit 1200–1230) ’na bhàrd.  Ghabh e pàirt, còmhla ri a charaid Muireadhach Albanach, anns a’ Chòigeamh Cogadh-croise. 

Nuair nach robh e ris a’ chogadh-croise, chuir Gillebrìghde seachad cuid mhór d’ a bheatha ag obair ’na bhàrd ann an Éirinn.  ’S ann do dh’uachdarain ann an Éirinn a chaidh na dàin-mholaidh uile aige a thìodhlacadh.  Tha fhios againn, ge-tà, gur ann à Albainn a bha e, oir nuair a tha e a’ dèanamh iomradh dhi, tha e a’ canail, “dùthchas damh”, agus “dom thìr”.

Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig
Gillebríghde Albanach
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Donnchadh nam Pìos

Bha **Donnchadh nam Pìos** (Donnchadh MacRath) (Beurla: *Duncan MacRae of Inverinate*) na bhàrd Gàidhlig.  Fhuair e fhoghlam ann an Oilthigh Dhùn Èideann, agus thathas a ràdh gun do sheall e sàr sgil ann an innlearachd. B’ esan a sgrìobh an Làmh-sgrìobhainn Fheàrnaig, ann an dòigh-litreachaidh a bha stéidhte air a’ Bheurla. Thòisich e ris an obair sin ann an 1688. 

Roinn-seòrsa:Bàird Ghàidhlig
Donnchadh nam Pìos
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba