open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Loch an Fhuar Thuill Mhòir

'S e loch ann an Alba a tha ann an **Loch an Fhuar Thuill Mhòir** no uaireannan **Loch an Fhuar Thuill Mhòr**. Tha e suidhichte ann am Frìth Fanaich. Tha Beinn Liath Mhòr Fanaich (‎954m) agus Sgùrr Mòr‎ (1,110m) tuath air agus Meall Gorm (949m) deas air an loch seo.

Tha coltas Loch an Fhuar Thuill Mhòir mar dà loch le cumhang eatarra. Tha an loch as motha cho mòr ri 4.1 ha (10.1 acair). 'S e 1.1&nbsp;km (0.7 mìle) an cuairt-thomhas aige agus tha e mu 370 m a dh'fhad san àite as dìriche. Chan eil eilean anns an loch seo. Tha bàrr uisge an locha mu 692 m (2270 troigh) os cionn na mara agus tha e mu 14.4&nbsp;km (8.9 mìle) air falbh bhon mhuir. Thèid an loch seo a lìonadh bhon tuath tro alltan a tha a' sruthadh sìos Sgùrr Mòr. San ear tha loch beag ann a tha cho mòr ri 0.2 ha (0.5 acair). 'S e 0.2&nbsp;km (0.1 mìle) an cuairt-thomhas aige agus tha e mu 83 m a dh'fhad san àite as dìriche. Tha eilean anns an loch seo. Tha bàrr uisge an locha mu 688 m (2257 troigh) os cionn na mara agus tha e mu 14.4&nbsp;km (9 mìle) air falbh bhon mhuir. Tha an t-uisge a' sruthadh a-mach as an loch seo chun an ear tro Steall an Fhuar Thuill Mhòir gu Loch Lì. Bhon an seo tha an t-uisge a' ruith chun an ear tro Abhainn a' Ghiubhais Lì  agus an uair sin gu tuath tro Abhainn an Torrain Duibh do Loch a' Ghlais-Chàrnaich.

Chan eil duine sam bith a' fuireach faisg air Loch an Fhuar Thuill Mhòir agus mar sin chan rathaidean ann a leanas chun an locha seo.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
* 

Roinn-seòrsa:Lochan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Frìth Fanaich
Gràmar na Gàidhlig

Seo cuid de na tréithean a tha cudromach ann an **[[Gràmar]] na [[Gàidhlig]]**:
* ’S e cànan ‘VSO’ *(verb-subject-object)* a th’ ann, rud a caran neo-chumanta am measg cànanan an t-Saoghail.  Anns na abairtean sìmplidh àbhaisteach, ’s e an gnìomhair a tha a’ tighinn an toiseach, an uair sin an cùisear, an uair sin an cuspair.
* Tha toiseach nam facal ag atharrachadh le sèimheachadh air diofar adhbharan gràmarail: bòrd→bhòrd, bean→bhean, 7c. 
** Ainmearan boireannta às dèidh an uilt anns na tuislean ainmneach is tabhartach: m.e caileag, a' chaileag, aig a' chaileig.
** Ainmearan fireannta às dèidh an uilt anns na tuislean tabhartach is ginideach: m.e balach, aig a' bhalach, guth a' bhalaich.
** Buadhairean às dèidh ainmearan boireannta (ach san tuiseal ginideach), ainmearan fireannta (sna tuislean tabhartach is ginideach)
** Às dèidh faclann àirid leithid; 'glè', 'fìor'; 'mo', 'do', 'a'; 'aon', 'dà'
** Às dèidh roimhearan àirid: do, ro, mu, tro, fo, de, bho/o
** Gnìomhairean anns an Tràth Caithte, an Tràth Cumhach, an Guth Fulangach 7c  
* Tha deireadh nam facal ag atharrachadh gu tric le caolachadh *(palatization)* gus an tuiseal ginideach no iolra a dhèanamh: giomach→giomaich, bòrd→bùird, ruadh→ruaidh, dubh→duibh, 7c.
* Tha na roimhearan a’ nasgadh ri na riochdairean gus “riochdairean roimhearach” a dhèanamh: agam, agad, aige, aice, ...; orm, ort ...; 7c. 
** AIG: agam, agad, aig, aice, againn, agaibh, aca
** AIR: orm, ort, air, oirre, oirnn, oirbh, orra 
** ANN: annam, annad, ann, innte, annainn, annaibh, annta
** ÀS: asam, asad, às, aiste, asainn, asaibh, asta 
** BHO: bhuam, bhuad, bhuaithe, bhuaipe, bhuainn, bhuaibh, bhuapa
** DE: dhìom, dhìot, dheth, dhith, dhinn, dhibh, dhiubh
** DO: dhomh, dhut, dha, dhi, dhuinn, dhuibh, dhaibh
** FO: fodham, fodhad, fodha, fòipe, fodhainn, fodhaibh, fòpa 
** GU: thugam, thugad, thuige, thuice, thugainn, thugaibh, thuca
** LE: leam, leat, leis, leatha, leinn, leibh, leotha
** RI: rium, riut, ris, rithe, rinn, ribh, riutha
** RO; romham, romhad, roimhe, roimhpe, romhainn, romhaibh, romhpa
** TRO: tromham, tromhad, troimhe, troimhpe, tromhainn, tromhaibh, romhpa

* Tha cruthan iomsgarach ann de na riochdairean agus de na riochdairean roimhearach gu léir: mi→mise, thu→thusa, ...; agam→agamsa, agad→agadsa ...; 7c.
* Tha ceithir tuislean air na h-ainmearan: ainmneach, gairmeach, ginideach, tabhartach.
* ’S e an singilte den ainmear a chleachdar às dèidh àireamh a dhà: aon taigh, dà thaigh, trì taighean ...  (Ann an glè bheag de dh’fhacail chumanta, tha rian den t-seann dèach ann: aon chluas, dà chluais, trì cluasan, ...)
* Tha cruth neo-phearsanta den gnìomhair ann, foirm gun chùisear sam bith: m.e. thathar, bheilear, rinneadh.
* Tha 'Rìomhlachd T-V' aig a' Ghàidhlig. Seo diofar na foirmealachd eadar "thu" agus "sibh".

## Ceanglaichean a-mach
* Calder, ''A Gaelic Grammar'', 1923 *(Webarchive)* ... clàr-amais
* Scottish Gaelic Grammar Wiki aig Oilthigh Arizona

Roinn-seòrsa:Gràmar Gàidhlig
Calman geal-amhach

'S e eun a th' ann an **calman geal-amhach** (*Columba vitiensis*) a bhuineas do theaghlach Columbidae.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eòin
Deidre Brock

'S e tè-poileataigs leis an SNP a th' ann an **Deidre Leanne Brock**. 

Tha i na Ball-Pàrlamaid (BP) airson an roinn-phàrlamaid Dùn Èideann a Tuath agus Lìte. Fhuair i an t-àite sin anns a' Chèitean 2015. Is ise a' chiad bhoireannach agus a' chiad tè on SNP aig a bheil an sgìre-taghaidh seo aig an dà chuid Pàrlamaid na h-Alba agus Pàrlamaid Westminster.

## Iomraidhean

## Ceanglaichean a-mach
* Duilleag Bhrock aig an SNP

Roinn-seòrsa:Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba
Roinn-seòrsa:Buill Pàrlamaid Westminster
Roinn-seòrsa:Poileataigs na h-Alba
Iain MacLeòid

'S e ùghdar Gàidhlig a th' ann an **Iain MacLeòid** (1933 — )

Rugadh Iain MacLeòid, no Iain Sheonaidh Iain Alasdair 'ic Iain 'ic Nèill, ann an 1933 ann an Glaschu. Thogadh e ann an Glaschu.

Sgrìobh e iomadh sgeulachdan goirid airson *[[Gairm]]*. Thathar ag ràdh gur e fear dhe na h-ùghdaran as fheàrr a nochd san iris. 

Sgrìobh e air iomadh seòrsa chuspair. Tha an sgeul 'An Leabhar Ùr' mun obair a rinn an t-easbaig Iain Carswell ann a bhith eadar-theangachadh *[[Foirm na n-urrnaidheadh]]* (1567). Nochd na Cruithnich ann an 'Ketilsdalr'. 

## Leabhraichean

* 1971. Sràidean is slèibhtean: sgeulachdan goirid (Glaschu: Gairm) 

* MacLeòid, Iain & Mairead Moireasdan. 1989. Càirdean chàil.  (Steòrnabhagh: Acair) Sreath: An Cat Dubh

* 1995. Atlas airson Alba: Keystart UK atlas. (Steòrnabhagh: Acair) (Sa Ghàidhlig)

### Nobhailean do chloinne
* 1989. Spuirean na h-Iolaire (Glaschu: Gairm) 

* 1992. An Sgàile Dhorcha (Glasgow: Gairm) 
* 1994. Sons of the Horse People (London: Adelphi Press) 

### Sgeulachdan goirid
* *A' Breith', *Gairm* 38, 1961.
* 'Am Ministear Ùr', *Gairm* 86, 1974.
* 'An Leabhar Ùr', *Gairm* 93, 1975-6.
* 'Aisling Otis, *Gairm* 139, 1987.
* 'Thill Ailean', *Gairm* 140, 1987.
* 'Dealbhan', *Gairm* 141, 1987-8.
* 'A' Chathair Fhalamh', *Gairm* 144, 1988.
* 'Ketilsdalr', *Gairm* 152, 1990.
* 'Trioblaidean a' ghruagaich – 1.', *Gairm* 169, 1994 (Geamhradh), td 13. 
* 'An Leughadair', *Gairm* 175, 1996.
* 'An Oidhche a Bhruidhinn Pangur', *Gairm* 184, 1998.

===Lèirmheasan===

* MacLeòid, Iain. *An Naidheachd bhon Taigh' le Tormod Caimbeul. An Sgeilp Leabhraichean.' Gairm 169, 1994 (Geamhradh), td.92-4

## Iomraidhean


* Eachdraidh-beatha aig Tobar an Dualchais

## Tuilleadh Leughaidh
* Watson, Moray. 2011. An Introduction to Gaelic Fiction. (Edinburgh: EUP) 76-77.

Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean Gàidhlig
MacLeòid, Iain
Fèineag

Is e **fèineag **fèin-dhealbh air a thogail leis an neach-dhealbh fhèin, mar as trice, a' cleachdadh camara-làimhe didseatach no fòn-camara. Is tric a bhithear a' sgaoileadh fèineagan le goireasan lìonrachaidh shòisealta an leithid Facebook, Google+, Instagram, Snapchat, Tumblr, Twitter agus MySpace. Bidh iad gu tric air an togail gus deagh shnuadh a chur air an neach-dhealbh, ach air dhòigh neo-fhoirmeil. Tha a' mhòr-chuid air an togail leis a' chamara ga shìneadh fad a làimhe air falbh no air a thomhadh ri sgàthan, seach le bhith a' cleachdadh  fèin-ùineadair.

## Ceanglaichean a-mach

* ''Selfie'' ann an *Oxford English Dictionary* (Beurla)

Roinn-seòrsa:Teicneòlas
Roinn-seòrsa:Eadar-lìon
Bonnach-luirg

B' e **bonnach-luirg** an t-ainm a bha air seòrsa de cheapaire-uigh, a dh'fhaodadh a bhith 'na bhonnach-coirce, 'na bhonnach-eòrna no 'na bhonnach-seagail. B' e an t-eòrna air am bu mhotha meas.

Bha e air a dhèanamh tiugh, agus eadar dhà linntig air a lìonadh le uighean air am bruich leth-char cruaidh agus le ìm gu leòr còmhla riutha.

B' e an dleastanas air a' chloinn, mu àm an earraich, deagh shùil a chumail air crodh a bha gu breith nuair a bha an crodh uile ag ionaltradh anns a' mhonadh, agus bhite a' toirt a' bhonnaich-luirg don chiad aon a gheibheadh an laogh òg an taic a mhàthar.

Bhon chleachdadh seo, thàinig an seann ghnàth-fhacal, "An robh bonnach-luirg aice fhathast?", airson faighneachd an robh bò air laogh a bhreith.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Biadh
Twitter

Is e goireas lìonrachaidh shòisealta air-loidhne a th' ann an **Twitter** (/ˈtwɪtər/) far am bi luchd-cleachdaidh a' cur theachdaireachdan goirid de 140-caractar gu an "luchd-leantainn". Theirear "ceilearadh", " tweeteadh" no "tweetigeadh" ri seo mar eadar-theangachadh air a' Bheurla "tweeting". 

Is urrainn do luchd-cleachdaidh clàraichte brathan, ris an abrar *tweets* no *bìogan* sa Ghàidhlig, a leughadh agus a chur, agus faodaidh luchd-cleachdaidh neo-chlàraichte an leughadh. Stèidhichte ann an San Francisco, tha còrr is 25 oifisean aig Twitter Inc. air feadh an t-saoghail.

Chaidh Twitter a chruthachadh sa Mhàrt 2006 le Jack Dorsey, Evan Williams, Biz Stone agus Noah Glass, agus a chur air bhlàr ron Iuchar 2006. Bhon uair sin, ghrad-fhàs daoine air fad is leud na cruinne measail air an t-seirbheis, gus an robh 100 millean duine ga cleachdadh an 2012, 's iad a' cur 340 millean brath gach latha. Cuideachd, bha an t-seirbheis a' faighinn 1.6 billean ceistean-rannsachaidh san latha agus an 2013, bha i air tè de na 10 làraichean as motha a fhuair de thadhal air an eadar-lìon.

## Ceanglaichean a-mach


*Làrach-lìn oifigeil

Roinn-seòrsa:Meadhanan
Roinn-seòrsa:Eadar-lìon
Loch Droma

'S e loch ann an Alba a tha ann an **Loch Droma**. Tha e suidhichte ann am Frìth Fanaich faisg air an A835 a leanas gu Ulapul. 

## An loch
Tha an loch seo cho mòr ri 43.6 ha (107.7 acair). 'S e 4.7&nbsp;km (2.9 mìle) an cuairt-thomhas aige agus tha e mu 1.6&nbsp;km a dh'fhad san àite as dìriche. Tha cuid eileanan anns an loch seo. Tha bàrr uisge an locha mu 274 m (899 troigh) os cionn na mara agus tha e mu 12.8&nbsp;km (8 mìle) air falbh bhon mhuir. Thèid an loch a' lìonadh le Allt Coireag a' Chaorrainn agus alltan beaga eile agus tha an t-uisge a' sruthadh às an loch seo tro Abhainn Droma chun an iar-thuath. 

'S e loch-tasgaidh a th' ann  a chaidh a chruthachadh ann an 1950an airson a' phròiseict Neart nan Gleann. Chaidh dama a thogail ann gus bàrr an uisge ag àrdachadh agus cleachdar an  t-uisge seo gus Loch a' Ghlais-Chàrnaich a' lìonadh.   Bhon Loch a' Ghlais-Chàrnaich tha an t-uisge a' sruthadh tro thunail a tha mu 8 km air fad chun an stèisean-cumhachd *Mossford Power Station*. Gheibhear mu 18.6 megawatt, agus mu 121 millean kWh sa mheadhan gach bliadhna a-mach às an stèisean-cumhachd seo. B' e sin aon de na damaichean a chaidh a thogail gus dealan-uisge a chruthachadh airson an *Conon Hydro-Electric Power Scheme*. An-diugh tha an sgeama a' gabhail a-steach sia damaichean agus seachd stèiseanan-cumhachd uisge

## Dealbhan

Loch Droma from the A835 - geograph.org.uk - 1195496.jpg|Eileanan ann an Loch Droma
The dam wall of Loch Droma. - geograph.org.uk - 228621.jpg| An dama aig Loch Droma
Loch Droma - geograph.org.uk - 7213.jpg|Loch droma sa gheamhradh
Loch Droma - geograph.org.uk - 64778.jpg|An rathad A835 faisg air Loch Droma


## Iomraidhean


## Faic cuideachd
* Eachdraidh nan damaichean air a' Ghàidhealtachd

## Ceanglaichean a-mach

* Am Baile (Gàidhlig)
* Gazetteer for Scotland (Beurla)

Roinn-seòrsa:Lochan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Frìth Fanaich
Casse-Croûte

'S e brannd càise a th' ann an **Casse-Croûte** às a' Bheilg. Tha e leth-chruaidh le plaosg (no cùl-càise) nàdarra agus blas cùbhraidh. 

Buinidh am bathar do Abbaye de Val-Dieu. 'S e abaid Cisteirseach a bh' ann an Abbaye Notre-Dame du Val-Dieu. Tha e ann an Aubel, Pays de Herve, anns an sgìre-easbaig de Liège, taobh an ear den Bheilge.

Tha am brannd 'Abbaye du Val-Dieu' (abaid Val-Dieu) air a ruith leis a' chompanaidh Herve Société.

## Tùs
'S iad na manaich aig an abaid a thòisich an iomairt anns an 20mh linn is iad ag iarradh càise, am Bouquet des Moines agus a' Casse-Croûte a b' urrainn dhaibh a thoirt do luchd-tadhail.

Is iad na càisean eile a nì Herve Société: Bouquet des Moines, Bleu des Moines, Délice des Moines, et Pain d' Abbaye Val-Dieu.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Biadh
Roinn-seòrsa:Bun
Poutine (biadh)

Is e biadh a bhuineas do Quebec a tha ann am **poutine** sa bheil sliseagan buntàta agus slaman bainne (gruth Cheddar ùir) air an còmhdachadh le grèibhidh. Chan eil fhios cinnteach dè tùs a' bhìdh seo agus gheibhear caochladh thionndaidhean le sabhsan, càisean is annlain eadar-dhealaichte.

Roinn-seòrsa:Biadh
Tiops

Is e **tiops **no **sliseagan ** buntàta a tha air a ghearradh na shliseagan tiugha agus air a phraighigeadh ann am pana domhainn le pailteas ola. Bhon a tha iad air an gearradh nas tighe na *French fries, *tha nas lugha de gheir annta. Is tric nach eil tiops cho cruasbach 's a tha *French fries* leis na th' ann de dh'uisge annta. Tha iad gu bitheanta air an toirt seachad còmhla ri iasg geal, maragan is cearc-fheòil a tha air am patraigeadh 's air am praighigeadh ann am bùthan *Iasg is Tiops*, air neo le pàidhean feòla is pònairean, staoigean, is caochladh annlain eile. Tha tiops le sabhs coiridh, no tiops le càise air an reic bho bhùthan a tha a' reic biadh ro-dheasaichte agus iad gu tric air an ceannach 's air an toirt dhachaigh le daoine sna bailtean an dèidh dhaibh a bhith air splaoid.

Roinn-seòrsa:Biadh
Biadh ro-dheasaichte

Is e **biadh ro-dheasaichte** biadh no diathad a tha air a ro-dheasachadh le taigh-bìdh no le seòrsa bùtha-bìdh eile (aig an àm a cheannaichear e air neo ro làimh), 's a tha air a thoirt air falbh leis an neach-cheannaich gus a ghabhail an àiteigin eile. Tha an fheallsanachd a thaobh biadh ro-dheasaichte air a bhith ann bho shean ann an iomadh dùthchas, agus an-diugh, gheibhear gu cumanta i air feadh an t-saoghail, agus i a' gabhail a-steach grunn nòsan còcaireachd eadar-dhealaichte. 

## Ceanglaichean a-mach

Roinn-seòrsa:Biadh
Drochaid Tatha

Dh'fhaoidte gur e** Drochaid Tatha **:
* Drochaid-rathaid na Tatha, thairis air Linne Tatha aig Dùn Dè, Alba
* Drochaid-rèile na Tatha, thairis air Linne Tatha aig Dùn Dè, Alba

## Faic cuideachd
* Sgiorradh Drochaid Tatha
* *The Tay Bridge Disaster*, dàn le Uilleam MacCongail
Roinn-seòrsa:Soilleireachadh
John Logie Baird

B' e innleadair agus Fiosaigiche à Alba a bh' ann an **John Logie Baird FRSE** (/ˈloʊɡi bɛrd/; 14 Lùnastal 1888  – 14 Ògmhios 1946). 

Chruthaich e a' chiad telebhisean. 

Roinn-seòrsa:Luchd-saidheans
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Cadmium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **cadmium** le samhla **Cd** agus àireamh atamach 48.

'S e meatailt trastach puinnseanach a tha ann, coltach ri sinc agus mearcair. Tha e bog ach 's e teann-stuth aig teòthachd seòmair.

## Eachdraidh
Ann ann 1817 lorg Friedrich Stromeyer ann an sinc carbonat agus Carl Samuel Leberecht Hermann ann an sinc ogsaid gu neo-eisimeileach cadmium.

## Cleachdadh
Cleachdar co-thàthaidhean cadmium cudromach ann am peantadh agus ann am bataraidhean.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meatailt
Joy Dunlop

Tha **Joy Dunlop** na neach-ciùil, seinneadair agus dannsair-cèim às a' Choingheal ann an Earra-Ghàidheal, Alba. 

## Ceòl
Tha Joy air iomadh duais a chosnadh agus bidh i a' siubhal air feadh na Rìoghachd Aonaichte, na Roinn-Eòrpa, Canada, Sealainn Nuaidh agus nan Stàitean Aonaichte. Chaidh ainmeachadh mar 'Sheinneadair Gàidhlig na Bliadhna" aig Duaisean Ceòl Dùthchasach na h-Alba 2010 is 2011, agus choisinn i 'Duais Dùthchais' Fatea an 2010. Bhuannaich i bonn òir a' Chomainn Ghàidhealaich aig Mòd Nàiseanta Rìoghail 2010. Bhuilicheadh na h-urraman Seinneadair Dùthchasach Pan-Cheilteach na Bliadhna agus Sàr-dhannsair Pan-Cheilteach Eadar-nàiseanta oirre an 2015 - b' ise a' chiad neach a-riamh a bhuannaich san dà roinn-sheòrsa.

## Albaman
* *Dùsgadh* (2010)
* *Fiere* (còmhla ri Twelfth Day, 2012)
* *Faileasan* (2013)
* *Dithis* (còmhla ri Andrew Dunlop, 2020)
* *Caoir* (2023)

## Tùsan


## Ceanglaichean a-mach
* 
*Joy Dunlop June 2015 Newsletter

Roinn-seòrsa:Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Seinneadairean Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Daoine à Alba
Tunnag dhubh

'S e eun a th' ann an **Tunnag dhubh** (Laideann: *Melanitta nigra*, Beurla: *Common scoter*) a bhuineas do theaghlach na Anatidae.

Tha iad cumanta ann an iar na h-Alba, ann an tuath na h-Èireann is Eilean Mhanainn.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eòin
Drochaid-rathaid na Tatha

Tha **Drochaid-rathaid na Tatha** air tè de na drochaidean as fhaide san Roinn-Eòrpa aig mu thuaiream 2,250 meatair (1.4 mìle). Tha i a' ceangal rathad A92 thairis air Linne Tatha on Phort Nuadh ann am Fìobha gu Dùn Dè ann an Alba, beagan shìos leis an t-sruth o Dhrochaid-rèile na Tatha. Chaidh a fosgladh ann an 1966, a' gabhail àite seann bhàt'-aiseig na Tatha.

Roinn-seòrsa:Ailtireachd
Roinn-seòrsa:Drochaidean
Drochaid-rèile na Tatha

Tha **Drochaid Tatha** a' ceangal na prìomh-loidhne rèile thairis air Linne Tatha ann an Alba, eadar Dùn Dè agus Wormit ann am Fìobha. Tha i 2.75 mìltean (3.5 cileameatair) a dh'fhaid.

Is e an drochaid a tha ann an-diugh an dàrna tè air an làrach seo, bho thuit a' chiad tè às a chèile ann an doineann air 28 Dùbhlachd 1879 nuair a bha trèan a' gabhail tarsaing oirre. Sgrìobh Theodor Fontane an duan ainmeil aige "*Die Brück’ am Tay*" (Beurla: *The Bridge of Tay*) mun tubaist seo ann an 1880. 

Chaidh duanag eile a sgrìobhadh mu dheidhinn an droch sgiorraidh seo le Uilleam Mac Congáil, breabadair à Dùn Dèagh, air an robh *The Tay Bridge Disaster* am Beurla. Tha esan ainmeil am measg Ghàidheil agus Albannaich airson cho dona 's a bha a chuid bàrdachd (nach deach fhoillseachadh a-riamh), agus tha an tiotal *Bàrd Beurla as miosa air an t-saoghal* gu tric ga bhuileachadh air. 

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Teacsa "The Tay Bridge Disaster" (Beurla)

Roinn-seòrsa:Ailtireachd
Roinn-seòrsa:Drochaidean
Sgùrr a' Mhaoraich

’S e beinn ann an Gleann Cuaich air a’ Ghàidhealtachd a th’ ann an **Sgùrr a' Mhaoraich**. Tha e 1,027m de dh’àirde agus ’s e Beinn Rothaich a th' ann. Tha e suidhichte eadar Loch Cuaich agus Gleann Seile.

Tha an t-ainm a' toirt iomradh maorach, ach 's e Sgùrr a' Mhorair an t-seann ainm ionadail a th' air..

Gheibhear dhan mhullach bhon rathad eadar Inbhir Garadh agus Ceann Loch Shubhairne faisg air drochaid Loch Cuaich. .

Bhon mhullach gheibhear seallaidhean air Loch Cuaich beanntan Chinn Tàile, Gleann Seile agus Chnòideirt.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

*Sgùrr a' Mhaoraich air Munromagic

Roinn-seòrsa:Beanntan Rothaich
Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Caisteal Chàrbasdail

Chan e seann chaisteal eachdraidheil a tha ann an **Caisteal Chàrbasdail** ach taigh spaideal a chaidh a thogail eadar 1905 agus 1917 airson Mary Caroline, Bandiùc Cait. Tha e clàraichte air liosta B de na togalaichean airson glèidheadh aig Alba Aosmhor.

Chaith a chleachdadh fad bhliadhnaichean mar ostail-òigridh, ach chaidh a dhùnadh airson a charadh ann an 2011, agus thathar am beachd a reic.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

* BBC Naidheachdan 2015-07-01: Coltas gun tèid Caisteal Chàrbasdail a reic
* BBC Naidheachdan 2016-04-15: Caisteal Chàrbasdail air a' mhargaidh às ùr
* BBC Naidheachdan 2016-09-26: Caisteal Chàrbasdail air a reic

Càrbasdail
Roinn-seòrsa:Àrainneachd Eachdraidheil Alba
An Howff

Is e** an Howff **seann chladh** **ann an Dùn Dè, Alba a bha fad bhliadhnaichean na àite cruinneachaidh do luchd-ciùird a' bhaile. Chaidh a stèidheachadh an 1564, 's tha e air a dhìon mar thogalach clàraichte de roinn-seòrsa A le Alba Aosmhor.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

*Tombs of the Dundee Howff (Beurla)

Roinn-seòrsa:Àrainneachd Eachdraidheil Alba
Urras Leabhraichean na h-Alba

Is e **Urras Leabhraichean na h-Alba** buidheann nàiseanta a tha suidhichte ann an Dùn Èideann 's a tha a' brosnachadh litreachas, leughadh is sgrìobhadh ann an Alba. Bho 2010, tha an t-urras a' dol an co-bhann ri Comhairle nan Leabhraichean gus Duaisean nan Sgrìobhadairean Ùra a thairgsinn gach bliadhna. 

## Bun-fhiosrachadh
Bidh an t-Urras a' cur £3 millean an seilbh gach bliadhna gus leughadairean is sgrìobhadairean an Alba a bhrosnachadh 's a mhisneachadh. Tha e a' maoineachadh còrr is 1,200 cuirm litreachais 's a' co-cheangal 50,000 leughadair ri sgrìobhadairean tro mhaoineachadh 'Litreachas Beò'. Tha a h-uile leanabh ann an Alba a' faighinn leabhar tron phrògram Bookstart. Bidh e a' cur air adhart 's a' cumail taic ri còrr is 400 sgrìobhadair is dealbhadair Albannach, agus a' ruith nan duaisean as motha san RA sa bheil còrr is 30,000 sgoilear a' gabhail beachd air leabhraichean cloinne. Tha e cuideachd a' leasachadh ghoireasan mar thaic do thidsearan is leabharlannaichean ann a bhith a' toirt piseach air litearrachd.

## Ceanglaichean a-mach
* Làrach-lìn oifigeil

Roinn-seòrsa:Gàidhlig
Roinn-seòrsa:Litreachas
Clach-ghainmhich

Tha **clach-ghainmhich** na seann ruadh-chlach air a dèanamh de smùrach chreagan gainmheach. Tha e à clach-èite agus feldspar.

Is ann bho fhuigheall na talmhainn, a chruadhaich fo chuideam tro na linntean, a tha sinn a' faighinn creagan dàrnach mar a tha seann ruadh-chlach-ghainmhich. Chaidh cuid mhòr de chlach-ghainmhich ann an Alba a cruthachadh anns an linn Deabhonianach. 

## Ailtireachd

Tha bailtean leithid Peairt cha mhòr uile gu lèir air an togail le cloich-ghainmhich. Tha an dà chuid togalaichean aosta agus togalaichean ùra am Baile Ùr Dhùn Èideann mar as trice air an togail leis an t-seòrsa cloiche seo.Is ann à clach-ghainmhich a tha a' chathair-eaglais am Baile na h-Eaglaise, Arcaibh.

## Iomraidhean


## Faic cuideachd
* Clach-ghainmhich Thoirbheartanach

Roinn-seòrsa:Eòlas-talmhainn
Beinn na h-Iolaire

'S e beinn ann an Alba a th' ann am **Beinn na h-Iolaire**. Tha e suidhichte ann an ceann a thuath Ratharsair, anns na h-Eileanan a-staigh. Tha e 254 (833 troigh) de dh'àirde.  'S e  Marilyn a th' ann.

Thèid beanntan na h-Alba a chur ri chèile ann an liostaichean sònraichte a rèir àirde is àirde rinneach mullach na beinne. Canar Marilyn, Beinn Rothaich, Murdo, Donald, Graham neo Corbett riutha. Tha buidhnean eadar-dhealaichte gam measach agus an uair sin thèid na tomhasan a chruinneachadh ann an liostaichean a tha rim faighinn air an làrach-lìn "Database of British and Irish hills". Bho àm gu àm nì iad ath-sgrùdadh mu àirde na beinne, agus rinneadh an t-ath-sgrùdadh mu dheireadh air Beinn na h-Iolaire 15 am Faoilteach 2003.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Dealban aig geograph.org

Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Ratharsair
Outlander (nobhail)

Is e *Outlander*** **(ris an canar ***Cross Stitch*** san Rìoghachd Aonaichte) a' chiad fhear de ochd nobhailean eachdraidheil ioma-ghnèitheach le Diana Gabaldon. Air fhoillseachadh an 1991, tha e a' toirt dealbh air nurs, Claire Randall, san 20mh linn a shiùbhlas air ais ann an tìm don 18mh linn an Alba far an tachair dànachd is gaol rithe ann an riochd a laochain, Seumas Friseal.  Tha an sreath Outlander a' gabhail a-steach caochladh seòrsa sgrìobhaidh, nam measg sin, ficsean eachdraidheil, ròisgeul, dàn-sgeul agus ficsean-saidheans/fantasaidh.  Choisinn Outlander Duais RITA Ròisgeulaichean na h-Ameireagaidh airson an Ròisgeul as Fheàrr an 1991. Chaidh tionndadh telebhisein dhen t-sreath a chraoladh airson a' chiad uair air Starz sna Stàitean Aonaichte air 9mh Lùnastal, 2014. Thèid a chraoladh san RA 'son a' chiad uair an 2016. 

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Leabhraichean
Platanum

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann am **platanum** le samhla **Pt** agus àireamh atamach 78. 'S e meatailt trastach a tha ann. Tha na feartan phlatanum coltach ri na de bhuidheann phlatanum, dè tha paladium, ròdium, osmium, iridium agus rutenium. Tha e na mhealtailt uasal air sgath 's nach eil e ag iom-obraich gu furasta. Tha 6 iosatòpaichean nàdarra aig platanum, 192Pt, 194Pt, 195Pt, 196Pt, 198Pt (seasmhach) agus 190Pt, le leth-bheatha de 6.5(3) × 1011 bliadhna a thìde.

## Taisgealadh
Ann an 1748 dh'fhoillsich Antonio de Ulloa y Torre-Guiral a' chiad aithisg mu dheidhinn platanum.

## Cleachdadh
Cleachdar platanum ann an catalais agus mar usgar. 'S e co-thàthaidhean phlatanum a tha anns nan drugaichean cisplatin, carboplatin agus oxaliplatin. Cleachdar na drugaichean seo an aghaidh aillse.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Meatailt
Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meatailtean trastach
Ceimigeachd anailiseach

Tha **ceimigeachd anailiseach** na shaidheans dhealachaidh, dhearbh-aithneachaidh agus tomhais cho-phàirtean cheimigeach ann an stuthan. 'S e meur ceimigeachd a tha ann.

Tha ceimigearan anailiseach ag obair, mar eisimpleir, aig a' Bhuidheann Dìon Àrainneachd na h-Alba. Tha iad a' dearbhachadh gu bheil uisge no deochan no biadh fìor-ghlan. Tha i cudromach cuideachd ann am barantachd càileachd agus saidheans foireansach.

Tha dòighean-obrach anailiseach a' gabhail a-steach speactromachd.

Ann an Rìoghachd Aonaichte ann an 1874 chaidh an Comann airson Luchd-Sgrùdaidh Poblach a chur air bhonn.

Roinn-seòrsa:Ceimigeachd
Arsnaig

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **arsnaig** le samhla **As** agus àireamh atamach 33.

'S e metaloighd a tha innte. Tha i puinnseanach. Chan eil i a' leaghaidh no a' goilidh ach a' uile-deatachaidh aig 887 K ​(615 °C, ​1137 °F).

## Eachdraidh

Ann an 1250 rinn Albertus Magnus arsnaig fhìor-ghlan, ach bha co-thàthaidhean arsnaig ainmeil mar phuinnseanan aig amannan Ròmanach.

## Cleachdadh
Tha arsnaig air a chleachdadh mar phuinnsean meanbh-fhrìdean. Cleachdar arsnaig cuideachd, ann an gailium arsnagaid ann an leth-ghiùlanairean.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Atam

'S e a' phàirt as lugha dhen stuth aig a bheil feartan na h-eileamaid cheimigeach a tha anns an **atam**.

Tha an t-ainm a' dol às a' Ghreugais ἄτομον a tha a' ciallachadh "neo-roinnteach".

## Structar atamach
Tha gach atam dèanta suas de mhìrean fo-atamach. Tha trì seòrsaichean ann: proton, niùtron agus eileagtron. 
    
* Is tomad a' phroton 1 aonad tomad atamach agus tha teairrds dhearbhach (+) air. 
* Is tomad an niùtron 1 aonad tomad atamach agus chan eil teairrds air. 
* Is tomad na h-eileagtron 1/1850 aonad tomad atamach agus tha teairrds àicheil (-) air. 
    
Tha an niùclas atamach de phròtonaibh agus niùtronaibh aig teis-meadhan an ataim, le na h-eileagtronaibh eagaraichte an sligean a tha ga chuairteachadh. An co-mheas le meud an niuclais tha tarsainnead nan sligean fuathasach mòr.

Roinn-seòrsa:Ceimigeachd
Selenium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **selenium** le samhla **Se** agus àireamh atamach 34.

'S e neo-mheatailt agus teann-stuth aig an teòthachd sheòmair a tha ann agus tha a feartan cosnail ri na feartan sulfair agus telurium.

## Eachdraidh

Ann an 1817 lorg Jöns Jacob Berzelius agus Johan Gottlieb Gahn stuth ùr, selenium, nuair a lorg iad gun robh fàileadh càil nan each nuair a loisg iad an stuth sin. Bha am fàileadh làidir seo coltach ri am fàileadh telurium. Air an adhbhar sin, dh'ainmhich iad an eileamaid ùr selenium, às am facal seann-ghreugais *σελήνη*, "gealach", mar telurium às am facal laidinneach *tellus*, "talamh".

## Cleachdadh

Cleachdar selenium ann am meatailteachd agus ann an gnìomhachas-saothrachaidh ghlainne.

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Eileamaidean
An Sgùman

'S e beinn ann an Alba a th' anns **an Sgùman**. Tha e suidhichte ann am Frìth Fanaich air a' Ghàidhealtachd aig ceann an iar Loch Fanaich. Tha Beinn nan Ramh deas air agus Ceann Garbh Meallan Chuaich iar air.

Tha an Sgùman 739m (2425 troigh) de dh'àirde. 'S e Greumach a th' ann. 'S e a' Chailleach a mhàthair-mhullaich aige a tha suidhichte tuath air. 

Thèid beanntan na h-Alba a chur ri chèile ann an liostaichean sònraichte a rèir àirde agus àirde rinneach mullach na beinne. Canar Beinn Rothaich, Murdo, Marilyn, Donald, Graham neo Corbett riutha. Tha buidhnean eadar-dhealaichte gam measach agus an uair sin thèid na tomhasan a chruinneachadh ann an liostaichean a tha rim faighinn air an làrach-lìn "*Database of British and Irish hills*". Bho àm gu àm nì iad ath-sgrùdadh mu àird na beinne, agus rinneadh an t-ath-sgrùdadh mu dheireadh air An Sguman san 10 an Dùbhlachd 2012.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Dealbhan aig geograph.org

Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Frìth Fanaich
Lon-monaidh

'S e eun a th' ann an **lon-monaidh** (Laideann: *Turdus torquatus*, Beurla: *Ring ouzel* a bhuineas do theaghlach na Turdidae.

Tha iad cumanta ann an Alba is Breatainn Mhòr.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eòin
Bròmain

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **bròmain** le samhla **Br** agus àireamh atamach 35.

'S e haloidean agus tha e lionnach aig an teothachd sheòmair. Tha an t-ainm a' dol às a' Ghreugach *βρῶμος*, "breun".

## Eachdraidh
Lorg dà cheimigear gu neo-eisimeileach bròmain, Carl Jacob Löwig ann am Bad Kreuznach ann an 1825 agus Antoine Balard ann am Montpellier ann an 1826.

Rinn Balard grùdadh eadar-sgaoilidh de luathadh feamad agus chinneasaicheadh bròmain. Bha na feartan an stuith seo eadar na feartan clòrain agus na feartan aidhodain agus dh'fheuch e ri dearbhadh gur e aidhodain clòraid a bha ann. Nuair a bha e neo-shoirbheachail dh'ainmhich e an eileamaid ùr *muride*, às an Laideann *muria*, "mear-shàl".

Leth-oirich Löwig bròmain bho uisge-iarainn à Bad Kreuznach.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Haloideanan
Min-bhuidhe

Is e **min-bhuidhe** seòrsa flùir ghairbh a th' air a bleith bho ghràinean maoise bhuidhe a chaidh an tìoradh. Bhon as e coirce no cruithneachd Innseanach a theirear ri maois cuideachd, theirear **min Innseanach** rithe mar an ceudna. Is e bun-bhiadh a th' anns a' mhin-bhuidhe ann an iomadh ceàrn dhen t-saoghal far an tèid a bleith mìn, meadhanach mìn no garbh. Tha a' mhin-bhuidhe nas bitheanta mar bhiadh nan Gàidheal ann an Ceap Breatainn na tha i an Alba.

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Biadh
Criopton

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **criopton** le samhla **Kr** agus àireamh atamach 36.

S' e gas uasal a tha ann is chan eil e ag iom-obrachadh ann an suidheachadh àbhaisteach.

## Eachdraidh
Ann an 1898 lorg William Ramsay agus Morris Travers criopton nuair a mheilich iad adhar gus an rach e na lionn agus an-sin theasaich iad e. Dheataich na gasan aon is aon.

Rinneadh a' chiad cho-thàthadh crioptoin ann an 1962. B' e criopton difluaraid a bh' ann.

## Cleachdadh
Cleachdar criopton, mar neon, ann an solasan agus cleachdar an leusair criopton difluaraid ann an teicneòlas niùclasach.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Gasan uasal
Uilleam Mac Congáil

B' e **Uilleam Topaz Mac Congáil**(Beurla: *William McGonagall*, Màrt 1825–29 an t-Sultain 1902) breabadair, bàrd rannaghaill agus cleasaiche à Dùn Dè. Fhuair e ainm mar fhìor dhroch bhàrd nach do ghabh dragh sam bith ro bheachdan a choimpirean air a chuid sgrìobhaidh. Is ann a tha e air a chlàradh ann an Leabhar Clàr-cunntais MhicAonghais mar aon de na bàird Bheurla a bu mhiosa.

Sgrìobh e mu 200 dàn, nam measg sin, "Sgiorradh Drochaid Tatha" (The Tay Bridge Disaster) agus "Muc-mhara ainmeil na Tatha" (The Famous Tay Whale), cuid de na dàin as motha a chuirear suarach ann an saoghal litreachas na Beurla. Chaidh fhastadh air feadh Alba airson a bhàrdachd aithris, rud a bha na chomharra gun robh luchd-èisteachd a' moladh an liut aig Mac Congáil mar phearsa èibhinn talla a' bhaile. 

Ged as e am bàrd Beurla a bu mhiosa a-riamh a bheirear air Mac Congáil , tha a rannaidheachd air a cuimhneachadh 's air a h-aithris an-diugh air sgàth sin agus gheibhear grunn leabhraichean dhith ann an clò fhathast. Is e na beuman as motha a bheirear air, nach tuigeadh e meatafor bàrdail agus nach b' urrainn dha meadarachadh. Gidheadh, fhuair e a chliù bhon bhuil àbhachdach a bha na fàillinnean seo ag adhbharachadh. Le ruitheaman mì-iomchaidh, faclan fann, agus ìomhaigheachd neo-ghlic a' tighinn còmhla, rinneadh gun robh a bhàrdachd-san, gun fhios dha, am measg cuid de na duain dhràmadach a bu ghàireachdaile ann an saoghal na Beurla. Tha obair Mhic Congáil stèidhichte ann an dualchas fada bàrdachd-sgeòil na Beurla mu thachartasan is tubaistean mòra. Bhiodh na rannan air an cur air bhlàr mar bhileagan-làimhe, oir ann an aimsir gun rèidio no telebhisean, b' e an guthan-san aon dòigh air naidheachdan cudromach a sgaoileadh am measg sluaigh a bha fìor dhèidheil air an leithid.

## Iomraidhean

## Ceanglaichean a-mach
*Teacsa "The Tay Bridge Disaster" (Beurla)

Roinn-seòrsa:Bàird Albannach
Roinn-seòrsa:Dùn Dè
Bidean nam Bian

'S e beinn mhòr no aonach ann an Gleann Comhann air a’ Ghàidhealtachd a th’ ann am **Bidean nam Bian**. Tha druim fada aige, a tha a' sìneadh bhon iar-thuath dhan ear-dheas, agus tha ceithir mullaichean air: **Bidean nam Bian** (1,150m) agus **Stob Coire Sgreamhach** (1,072m) air an druim, agus 's e Beanntan Rothaich a th' anns na dhà, agus **Stob Coire an Lochain** agus **Stob Coire nam Beith** san tuath den druim. Tha a' bheinn san deas air an rathad A82 tro Ghleann Comhann.
Dh'fhaodadh gun robh an t-ainm a' tighinn bho thùs bho *Bhidean nam Beann*..

Mar as trice bithear a' dèanamh air a' bheinn seo bhon rathad A82 agus a' dìreadh tro Coire an Lochan, suas dhan druim. Bidh a' mhòrchuid a' dìreadh an dà Bheinn Rothaich agus a' cromadh tro Coire Gabhail, *The Lost Valley* sa Bheurla.

Bhon mhullach gheibhear seallaidhean air leth air Buachaille Èite Mòr, An t-Aonach Eagach, Beanntan Ceann Loch Lìobhann, Beinn Nibheis, Loch Lìobhann agus am Blackwater Reservoir.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

* Bidean nam Bian air Munromagic

Roinn-seòrsa:Beanntan Rothaich
Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Indium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **indium** le samhla **In** agus àireamh atamach 49. 'S e meatailt bloca-p bog agus maoth a tha ann agus tha na feartan indium coltach ri na feartan gailium agus tailium. 'S e far-stuth finidh sinc a tha ann.

## Taisgealadh
Ann an 1863, chuir na ceimigearan Ferdinand Reich is Hieronymous Theodor Richter clachan-mhèinnir às na mèinnean timcheall Freiberg, Sagsainn gu deuchainn. Leagh iad mèinnearan ann an searbhag hàidreaclòraig agus tharraing iad sinc clòraid amh. Tha tailium uaireannan sa clachan-mhèinnir às an sgìre sin agus shir iad na loidhnean uaine tailium san speactram nan clachan. Cha robh loidhnean uaine ann ach bha loidhne gorm làidir ann. Cha robh fios aig luchd-saidheans aig an t-àm seo mu dheidhinn eileamaid aig an robh loidhne gorm làidir san speactram, mar sin co-dhùin iad gur e eileamaid ùr a bha ann. Dh'ainmhich iad an eileamaid "indium" air guirmean Innseanach.

Ann an 1864 rinn Richter indium fìorghlàn.

## Cleachdadh
Cleachdar indium mar indium staoin ogsaid ann an dealbhan lionna chriostalaich, agus ann an solaisean. 

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Meatailt
Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Tailium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **tailium** le samhla **Ti** agus àireamh atamach 81.

'S e meatailt a tha ann agus tha an feartan coltach ri na feartan gailium agus indium.

## Taisgealadh
Ann an 1861 lorg William Crookes is Claude Auguste Lamy gu neo-eisimileach tailium le speactromachd lasair. Dh'ainmhicheadh tailium air an Greugach θαλλός (geugag uaine) air sgàth 's gu bheil loidhne uaine làidir san speactram.

## Bith-eòlas
Tha salainn tailium glè phuinnseanach agus cleachdadh iad mar puinnseanan an aghaidh radain agus meanbh-fhrìdean.
 
## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Meatailt
Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Craobh-phailm

Is e * Phoenix dactylifera * (**crann-pailm **no **craobh-phailm**) gnè de lus guganach ann an teaghlach nam palm Arecaceae, a thathar a' buain airson a mheas mhilis, so-ithe. Ged nach aithnichear an-diugh càit am buin an lus seo air sgàth 's cho fada a thathar ga buain, is dòcha gum buin e do cheàrn timcheall Ioràic. 

## Eachdraidh nan deitean
Tha dearc na craoibhe-pailm, an deit, air a bhith na bun-bhiadh den Ear Mheadhanach agus Srath Indus fad nam mìltean de bhliadhnaichean. Thathar am beachd gun do thàrmaich iad timcheall Ioràic, agus is ann bhon t-seann aimsir bho Mhesopotamia chun na h-Èipheit ro-eachdraidheil, dh'fhaoidte cho tràth ri 4000 ro Chrìosta, a thathar gam buain. 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Craobhan
Buachaille Èite Mòr

'S e beinn mhòr no aonach ann an Gleann Comhann air a’ Ghàidhealtachd a th’ ann am **Buachaille Èite Mòr** (Beurla: *Buachaille Etive Mor*). Tha druim fada aige, a tha a' sìneadh bhon ear-thuath dhan iar-dheas. Tha dà Bheinn Rothaich air: **Stob Dearg** (1,021m) agus **Stob na Bròige** (956m). Tha trì mullaich eile air, **Stob Coire Altruim** (941m), **Stob na Doire** (1,011m) agus mullach a tha gun ainm anns a' mhapa, a tha 902m de dh'àirde. Tha Stob Dearg ainmeil am measg luchd-streap agus bidh iad a' streap diofar slighean air taobh tuath na beinne, mar eisimpleir *Crowberry Ridge* agus *Curved Ridge*.  Tha a' bheinn san deas air an rathad A82 tro Ghleann Comhann agus san iar air an rathad tro Ghleann Èite. Tha a h-aghaidh ainmeil agus a' nochdadh ann an iomadh dealbh den ghleann.

Mar as trice bithear a' dèanamh air a' bheinn seo bhon rathad A82 aig Allt na Feadh, agus a' dìreadh Coire na Tulaich. dh'fhaodadh an uair sin dìreadh an dà Bheinn Rothaich, tilleadh dhan bhealach agus cromadh tro Coire Altruim.

Bhon mhullach gheibhear seallaidhean air leth air Buachaille Èite Beag, Bidean nam Bian, An t-Aonach Eagach, Beanntan Ceann Loch Lìobhann, Beinn Nibheis, agus am Blackwater Reservoir.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

* Stob Dearg air Munromagic
* Stob na Bròige air Munromagic

Roinn-seòrsa:Beanntan Rothaich
Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Buachaille Èite Beag

'S e beinn mhòr no aonach ann an Gleann Comhann air a’ Ghàidhealtachd a th’ ann am **Buachaille Èite Beag**, Beurla: *Buachaille Etive Beag*. Tha druim fada aige, a tha a' sìneadh bhon ear-thuath dhan iar-dheas. Tha dà Bheinn Rothaich air: **Stob Coire Raineach** (925&nbsp;m) agus **Stob Dubh** (958&nbsp;m). Tha e suidhichte san deas air an rathad A82 tro Ghleann Comhann agus san iar de Bhuachaille Èite Mòr. Tha mullach eile air, eadar an dà mhullach eile, a tha 902&nbsp;m de dh'àirde. 

Mar as trice bithear a' dèanamh air a' bheinn seo bhon rathad A82, agus a' dìreadh bhon iar-thuath dhan bhealach eadar an dà bheinn. Dh'fhaodadh an uair sin an dà bheinn a shreap agus tilleadh an aon rathad.

Bhon mhullach gheibhear seallaidhean air leth air Buachaille Èite Mòr, Bidean nam Bian, An t-Aonach Eagach, Beanntan Ceann Loch Lìobhann, Beinn Nibheis, agus am Blackwater Reservoir.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

* Stob Dubh air Munromagic
* Stob Coire Raineach air Munromagic

Roinn-seòrsa:Beanntan Rothaich
Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Sgùrr Mòr (Gleann Cingidh)

’S e beinn ann an Gleann Cingidh air a’ Ghàidhealtachd a th’ ann an **Sgùrr Mòr**. Tha e 1003m de dh’àirde agus ’s e Beinn Rothaich a th' ann. Tha e suidhichte eadar Loch Cuaich agus Loch Airceig.

'S e aon de na beanntan Rothaich as iomallaich a th' ann. 'S e an dòigh as luaithe thuige a toirt bàta thairis air Loch Cuaich agus a shreap bhon tuath. Air neo dh'fhaodadh tòiseachadh aig ceann rathad Loch Airceig. Dh'fhaodadh a cheangal le Sgùrr am Fhuarain, ged nach e Beinn Rothaich a th' ann.

Bhon mhullach gheibhear seallaidhean air Loch Cuaich, Loch Airceig, beanntan Chinn Tàile, Gleann Seile agus Chnòideirt.

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach
*Sgùrr Mòr air Munromagic

Roinn-seòrsa:Beanntan Rothaich
Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Tròidh

Is e **Tròidh** (Τροία / Troía san t-seann Ghrèigis),  — a bhuineas don ainm **Tros** (athair stèidheadair a' bhaile seo) — ris an abrar **Ilios** (Ἴλιος / Ílios san t-seann Ghrèigis) no **Ilion** (Ἴλιον / Ílion san t-seann Ghrèigis), — a bhuineas do ainm a stèidheadair: **Ilos** — cathair-stàit aosmhor is seann-sgeulach de Bhaile Troad an ceann an iar-thuath Anatoilia, san Tuirc. Air a h-ainmeachadh son a' chiad uair le Hoimear, tha prìomh àite aice ann an grunn faoin-sgeulan na Grèige, agus gu h-àraidh ann an cogadh na Tròidhe a tha co-cheangailte ris a' Chuairt thròidhich. 

Tha inbhe Làrach Dualchas na Cruinne aig Tròidh. Tha Tròidh suidhichte faisg air Çanakkale.

Roinn-seòrsa:Eachdraidh
Roinn-seòrsa:An Tuirc
Roinn-seòrsa:A' Ghrèig
Cordon (Sreath telebhisein)

'S e drama airson an telebhisein à Flanndras a th’ann **Cordon** is chaidh a dhèanamh leis a’ chompanaidh VTM ann an 2014. Bha an sreath air a stiùireadh le Tim Mielants, a sgrìobhadh le Carl Joos agus a riochdachadh le Eyeworks.
## Sgeul
Anns an sreath, thèid bìoras marbhtach a thoirt a-steach dhan fhaoinsgeulach Institiut Naiseanta airson Galaran Gabhaltach ann an Antwerpen (NIIZA), le euslainteach. Le sin, thèid an sgìre fhasanta Zuid Antwerpen a dhùnadh bhon t-saoghal air fad, feuch an cur stad air sgaoileadh a’ bhìorais.
## Cleasaichean

## Eadar-sgèoil

## Dreach ùr anns na Stàitean
Dh’innis a’ chompanaidh Aimeireaganach CW air 2 an Gearran 2015 gum filmeadh iad pìolait an sreath airson luchd-coimhid anns na Stàitean Aonaichte agus gum bi am prògram ùr suidhichte ann an Atlanta. Dh’innis Eyeworks air 8 an Cèitean 2015, a’ chompanaidh  a rinn a’ chiad dreach anns A' Bheilg, gun deigheadh an dreach ùr a chraoladh ann an 2015 air CW Television. Bidh an sreath air a suidheachadh ann an Atlanta, a stiùireadh  le Julie Plec agus a riochdachadh David Nutter. Cleachdar an tiotal "Containment" thall sna Stàitean.

## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:A' Bheilg
Roinn-seòrsa:Craoladh
Aidhodain

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **aidhodain** le samhla **I** agus àireamh atamach 53. 'S e haloidean agus teann-stuth aig teothachd sheòmair a tha ann.

## Taisgealadh

Ann an 1811 lorg Bernard Courtois aidhodain nuair a loisg e feamainn agus leagh e an luaithre ann an searbhag shulfarail. Chruthaich seo deatach purpaidh. Ann an 1813 dhearbhaich Humphry Davy gur e eileamaid ùr le feartan coltach ri clòrain a bha ann.

## Cleachdadh

Cleachdar aidhodain san catalais ann an gnìomhachas-saothrachaidh shearbhaig aiceatach agus mar dhì-ghalarach agus ann am foirlionadh beathachail airson fèill-sprèidh.
## Iomraidhean

Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Haloideanan
Senon

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **senon** le samhla **Xe** agus àireamh atamach 54.
'S e gas uasal dlùth a tha ann is chan eil e ag iom-obrachadh ann an suidheachadh àbhaisteach.

## Eachdraidh
Ann an 1898 lorg William Ramsay agus Morris Travers senon nuair a mheilich iad adhar gus an deach e na lionn agus an-sin theasaich iad e. Tha an t-ainm agus an t-samhla a' dol às an Greugais *ξένος*, 'aineol' no 'aoigh'. Dheataich na gasan aon is aon. Rinn Neil Bartlett a' chiad cho-thàthadh de shenon ann an 1962. Smaoinich e gu bheil e na shenon sia-fhluaraphlatanaid (Xe+[PtF6&#x2013;]) ach tha e coltach gum b' e measgadh de shalainn senoin a bha ann.

## Cleachdadh
Cleachdadh senon ann an lampaichean dì-neartachaidh agus ann an èadhradairean airson leanabhan an-abaich.

## Bith-eòlas

Ged nach eil senon ag iom-obrachadh gu furasta, tha senon ag obair mar an-fhaireachair ach tha e ro dhaor a chleachdadh gun uidheam ath-chuairteachaidh sònraichte.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Gasan uasal
Crios-cartachaidh

Is e **crios-cartachaidh**, air a bheil **cearcall-cartachaidh** no **cearcall-rùsgaidh **cuideachd, na theirear ri bhith a' rùsgadh stiall cairte timcheall geug no stoc craoibhe. Chan e a-mhàin an sgrath-mhullaich, ach uaireannan tàth-chuid na cairte uile. Ma nithear crios-chartachaidh, bàsaichidh an earrann os cionn a' chriosa rùisgte ri ùine. Ma thèid geug craoibhe a dhìochartachadh air an dòigh seo, fàilligidh i agus nuair a thèid stoc craoibhe a rùsgadh, bàsaichidh a' chraobh iomlan mur tèid aice air ath-chinntinn bho gu h-àrd gus an lot a shlànachadh.   

Bidh coilltearan a' cleachdadh crios-chartachaidh airson coilltean a thanachadh. Bidh luchd liosan-mheasa a' cleachdadh crios-chartachaidh mar innleachd air measan nas motha a bhuain, agus cha tèid ach a' bhreath fon chairt a rùsgadh airson seo.

Roinn-seòrsa:Coilltearachd
Antamonaidh

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **antamonaidh** le samhla **Sb** agus àireamh atamach 51.

'S e meataloighd glè mhaoth a tha ann.

## Eachdraidh

Bha antamonaidh mar mèinnear agus mar antamonaidh sulfaid ainmeil anns a' chian-aimsir. Ann an 1540 dh'fhoillsich Vannoccio Biringuccio a dhòigh airson antamonaidh iom-ghlanadh.

## Cleachdadh

B' e cungaidh-mhaise a bha ann antamonaidh ach nise cleachdar antamonaidh trì-ogsaid mar stuth a tha a' cur stad air lasairean. Tha aloidhean de dh'antamonaidh agus luaidhe nas cruaidhe agus nas làidire na luaidhe fìor-ghlan. 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Telurium

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **telurium** le samhla **Te** agus àireamh atamach 52.

'S e meataloighd a tha ann, le feartan ceimigeach coltach ri na de selenium agus sulfar. Tha an cor ogsaidicheadh IV as cumanta. Tha an cruth criostalach telurium airgeadach agus brisg.

Tha 8 iosatòpaichean nàdarra de thelurium agus tha 128Te (leth-bheatha 2.2 × 1024 bliadhna) is 130Te (leth-bheatha 7.9 × 1020 bliadhna) as cumanta. Tha na 6 iosatòpaichean nàdarra eile seasmhach.

## Eachdraidh

Ann an 1782 lorg Franz-Joseph Müller von Reichenstein telurium ann am mèinnear còmhla ri òr. Smaoinicheadh gur e antamonaidh a bha ann am mèinnear, ach dhearbhaich Müller gur e stuth ùr a bha ann. Ann an 1798 dh'ainmhich Martin Heinrich Klaproth an stuth ùr telurium air an Laideann *tellus*, no "Talamh".

## Cleachdadh
Cleachdar telurium ann am meatailteachd. Tha e nas fhasa aloidhean de copar no stàilinn is telurium a chumadh na aloidhean gun telurium. Cleachdar cadmium teluraid cuideachd ann am panailean-grèine.

## Bith-eòlas
Tha telurium puinnseanach. Tha an corp ag atharrachadh telurium ann an Te(CH3)2. 'S e an co-thàthadh seo as adhbhar do "anail thelurium", far a bheil fàileadh creamha air an anail.

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileamaidean
Roinn-seòrsa:Meataloighdean
An t-Aonach Eagach

'S e aonach beinne ann an Gleann Comhann air Gàidhealtachd na h-Alba a th' anns an **Aonach Eagach**. Tha deich mullaichean air, dà dhiubh nam Beanntan Rothaich: Meall Dearg agus Sgorr nam Fiannaidh.
Tha an druim a' sìneadh bho thaobh an ear gu taobh an iar, agus tha e eadar Loch Lìomhann agus *[[Devil's Staircase]]*, air taobh tuath Ghleann Comhann.

## Coiseachd
Tha dà chothrom ann dìreadh air an druim seo, aon bho Alt na Feadh air Devil's Staircase, agus aon dhiubh nas fhaide san iar a' dìreadh dhan **Bhodach**. Tha sreap an aonaich seo ainmeil mar aon de na chuairtean beinne as duilghe ann an Alba, air sgàth 's nach gabh e dèanamh  le sgilean coiseachd a-mhàin, ach tha sgilean streap a dhìth ged nach cleachdar an-còmhnaidh ròpaichean. Tha an t-Aonach caol agus cas aig amannan. Bithear a' cromadh dhan ear bho Sgorr nam Fiannaidh, chan ann tro gil Chlachaig.

## Sealbh
'S ann le Urras Nàiseanta na h-Alba a tha An t-Aonach Eagach, mar phàirt de oighreachd Ghleann Chomhann. 

## Iomraidhean


## Ceanglaichean a-mach

*Bhideo mun Aonach Eagach bhon iris ''Trail''

Roinn-seòrsa:Beanntan na h-Alba
Roinn-seòrsa:Comhairle na Gàidhealtachd
Astatain

'S e eileamaid cheimigeach a tha ann an **astatain** le samhla **At** agus àireamh atamach 85. Tha e cho rèidio-bheò 's gum biodh sampla faicsinneach a' deatachadh leis an rèididheachd agus tha na feartan astatain fhathast mì-shoilleir. Tha astatain glè rèidio-bheò agus cha lorgar seo ann an àrainneachd. Rinneadh caractarachd ri 37 iosatòpaichean de dh'astatain. Tha an leth-bheatha aig an iosatòp as seasmhaiche, 210At, 8.1 uairean a thìde.

## Eachdraidh
Ann an 1940 rinn Dale R. Corson, Kenneth Ross MacKenzie agus Emilio G. Segrè astatain aig an Oilthigh Chalafòrnia, Berkeley le greasadair-mhìrean. Dh'ainmich iad astatain air a' Ghreugach *ἄστατος*, "neo-sheasmhach".
## Cleachdadh

Tha luchd-saidheans a' rannsachadh astatain-211 ann an gath-leigheas. 'S e tobar mìrean-alpha a tha ann agus tha a leth-bheatha 7.21 uairean a thìde. Mar aidhodain, tha astatain a' co-chàrnadh anns a' fhàireag sgiathach. 

## Iomraidhean


Roinn-seòrsa:Eileamaidean