open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Édikasyon

thumb|Sa mwayen mnémotèknik mété à dispozisyon dé timoun vizitan Field Museum-an di Chicago ka pèrmèt di anprann péyi-ya ki ka fòrmé Azi-a ké yé kontour jéyografik.
thumb|Doktrinasyon nan salklas la, enkòporasyon nan kontni politik nan materyèl la etid oswa pwofesè ki abize wòl yo andoktrine elèv yo ale kont objektif yo nan edikasyon ki chache libète nan panse ak panse kritik.

**Édikasyon**-an sa, étimolojikman di « gidé rò di », ki lé di dévlopé, fè prodjwi. I ka signifyé atchwèlman pli kouraman aprantisaj-a ké dévlopman-an dé fakilté entélèktchwèl, moral é fizik, mwayen-yan ké rézilta-ya di sa aktivité di dévlopman. Édikasyon moun-an ka enkli dé konpétans é dé éléman kiltirèl karaktéristik di lyé jéyografik é di péryòd istorik-a.

Chak péyi annan monn-an ka dispozé di so pròp sistenm édikatif, ké roun rol tradisyonèlman dévoli o paran di roun timoun (oben à yé sibstiti) di mennen sa tomoun o mèrs di laj granmoun, é oun entèrvansyon souvan krwasant dé Léta.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Édisyon litérèr

**Édisyon** (di ba laten editio : « aksyon di pibliyé ») ka konsisté à prézanté, rouprodjwi, épi komèrsyalizé prodiksyon  entélèktchwèl-a di roun lotò. Édité, o sans larj, roukouvri tout fòrm di tèks : litérèr, syantifik, partisyon mizikal, kod enfòrmatik, imaj, etc. Sipò final-a sa jòdla miltimédja, é pa renk ki asou papyé.

## Édisyon-an di liv
Parmi maniskri-ya ki li sa propozé, ouvraj-ya ki présédaman édité ki li ka swété roupibliyé, oben dé ouvraj ki ka anmòrfwézé annan ròt lanng, éditò-a ka chwézi òv-ya ki ka korèsponn à lign éditoryal-a di so kolèksyon (oben kolèksyon-yan), oben i ka koumandé yé à dé lotò di so chwa. 

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Médya
Éjip antik

thumb|Sfenks di Gizeh ké piramid di Khéphren.
**Éjip antik** sa roun ansyenn sivilizasyon di Afrik di Nò-ès konsantré lon-an di kour enfèryòr di Nil, annan sa ki ka konstitchwé jòdla Éjip.

Sivilizasyon di Éjip antik-a ka pran fòrm otour di -3150 ké inifikasyon politik di Ro-Éjip o sid é di Bas-Éjip o nò anba règn di pronmyé rwè é ka dévlopé so kò asou pli di trwa milénèr. So listwè sa parsémé di roun séri di péryòd stab politikman, antkoupé di plizyò péryòd entèrmédjèr, pli troublé. Éjip antik-a ka atenn so apojé anba Nouvèl Anpir épi ka antré annan roun péryòd di lan déklen.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Istwè
Ègzistans (filozofi)

Tèrm-an di **ègistans** answé sa anbigi, li ka roukouvri di miltip sans. Annan langaj trivyal-a li ka dézigné fèt-a di fika, di fika di mannyè réyèl, li sa ensi itilizé annan roun izaj tout osi endétèrminé koté bokou di filozòf kou ékivalan o tèrm di « fika ». Out fèt-a di ègzisté li ka entèrvini ka di nou Petit Larousse annan plizyò èsprésyon kourant pou signalé oun douré (oun lonng ègzistans), o sans di lavi (fika fatigé di so ègzistans), oun lanmòd di lavi (chanjé di ègzistans), etc.

An métafizik, notaman koté Thomas d'Aquin, li ka fòrmé ké tèrm-an di « lésans » oun koup konplémantèr, lésans-a sa lidé-ya dé kichoz, sa ki yé sa « answé » ké ègzistans-a fèt-a di fika annan réyalité-a, di avwar té kréyé pou krwayan-yan.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Métafizik
Èskélèt

thumb|upright=1.5|Aspè di diféran èskélèt daprè ''Larousse'' di 1922.

**Èskélèt**-a (di grèk skeletós, « déséché ») sa roun charpant zannimo ki rijid ki ka sèrvi di sipò pou mousk-ya ké lòrgann-yan. Sa èstriktir ka pèrmèt  à roun lòrganism plirisélilèr di protéjé so lòrgann-yan é di gardé on sèrten fòrm malgré lafòs-a ki ègzèrsé pa gravité térès. I ka ègzisté Dé prensipal tip di èskélèt : ègzoskélèt, à sirfas-a di kò, ké andoskélèt-a, à enteryò-a di kò.

Ègzoskélèt-a ka routrouvé so kò koté sèrten envèrtébré, kou molisk-ya oben artropòd-ya. Koté vèrtébré-ya, èskélèt-a sa entèrn é sa kidonk roun andoskélèt. Konstitchwé di ansanm-an dé zo é dé kartilaj di kò, li sa konsolidé pa dé artikilasyon é sa aksyonnen pa mousk èskélètik-ya.

## Nòt ké référans
Ékaryota

**Ékaryot**-ya (oben **Ékaryota**) sa roun domenn ki ka rougroupé tout lòrganism-yan, inisélilèr oben plirisélilèr, ki ka karaktérizé so kò pa prézans-a di roun noyo é jénéralman di mitochondri annan yé sélil. I ka opozé so kò o domenn dé Eubacteria ké dé Archaea.

Soulon nomanklatir di Whittaker ké Margulis (1978), Ékaryot-ya ka rasanblé kat gran règn di monn di vivan : zannimo-ya, chanpignon-yan, plant-ya ké protis (oben protozoèr-ya), okèl i ka konvni d'ajouté kromis-ya soulon nomanklatir di Cavalier-Smith (1981), sa dannyé ka propozé an 1998 d'entégré sa règn-yan annan Dé anpir-ya dé Prokaryota ké Eukaryota. 

## Nòt ké référans

## Wè osi
Éklid

thumb|Euclide (daprè oun gravir di xvie syèk).

**Euclide** (an grèk ansyen Εὐκλείδης / Eukleídês) sa roun matématisyen di Grès antik-a, otò d'éléman di matématik, ki ka konstitchwé roun dé tèks fondatò di sa disiplin an Ògsidan. Pyès enfòrmasyon fyab sa parvini asou so lavi oben lanmò-a d'Euclide ; i sa posib ki li té viv bò'd 300 anvan nou lè.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Ékoloji

**Ékoloji**-a, égalman konnèt anba non-yan di byoékoloji, byonomi, oben syans di anvironnman-an oben anvironnmantal, sa syans-a ki ka étidjé fika moun-yan  annan yé milyé ké entéraksyon-yan ant yé.

Tèrm-an ékoloji ka vini di grèk oikos(kaz, labita) ké logos (diskou) : a syans-a di kaz-a, di labita. Li té envanté an 1866 pa Ernst Haeckel, byolojis alman pro-darwinis. Annan so ouvraj *Morphologie générale des organismes*, i ka dézigné pa sa tèrm « syans-a dé rélasyon dé òrganism ké monn anvironan-an, ki-lé-di, annan roun sans larj, syans-a dé kondisyon di ègzistans ».

## Nòt ké référans

## Wè osi
Ékolojism

**Ékolojism**-an, oben **anvironnmantalism**-an, sa an menm tan oun kour di pansé  (idéyoloji oben filozofi), oun corpus di valò é di propozisyon ki ka enkli notaman sa-ya di mouvman ékoliis. Oryantasyon di aktivité politik-a oben parapolitik ka vizé o rèspè, à protèksyon-an, prézervasyon-an oben réstorasyon-an di anvironnman-an annan roun fòrm ki trè pousé. James Lovelock, pè di téyori Gaïa-a, sa roun dé rouprézantan pli sélèb-ya di sa dòktrin.

Sa mouvman éko-santrik gen kou projè konsèrvasyon-an di lanatir-a é « rèspè  »-a dé lékilib natirèl. Anvironnmantalism-an é mouvman ékolojis-a té parmi yé priyorité : konsèrvasyon-an dé rousours natirèl, prézèrvasyon-an di « lavi sovaj »-a (wilderness), lit-a kont dégradasyon-an, fragmantasyon-an ké dèstriksyon-an dé labita ké dé ékosistenm o sans pli larj-a.

## Nòt ké référans

## Annèks
Ékosystèm

thumb|Tapi di ''Salix glauca'' asou Scoresby Sund (Groenland).

An ékoloji, oun **ékositenm** sa roun ansanm fòrmé pa roun kominoté di fika vivan an entèrrélasyon (byosénoz) ké so anvironnman (byotòp). Konpozan-yan di ékosistenm-an ka dévlopé oun dans rézo di dépandans, di échanj di énèrji, d'enfòrmasyon é di matchè ki ka pèrmèt et dévlopman-an di lavi-a.

Tèrm-an té fòrjé o xxe syèk pou dézigné inité-a di baz di natir-a, annan lakèl fika vivan-yan ka entéraji ant yé ké yé labita. Nosyon d'ékosistenm ka rougroupé tout léchèl-ya : di Latè-a o senp kayou an pasan pa flak-a di dilo, préri-a, danbwa-a, oben menm òrganism vivan.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Ékritir

thumb|right|Èstati di Gudea dédjé o bondjé Ningishzida, v. 2120 av. J.-C., mizé di Louv.
thumb|Ékritir arab kaligrafyé datan di pronmyé tyèr di XIe syèk (bò'd 1011), gravé asou fas di oun kolonn andan Grann Moské di Kairouan (Tinizi).

**Ékritir** sa oun mwayen di kominikasyon ki ka rouprézanté langaj atravè enskripsyon-an dé sign asou dé sipòr varyé. A roun fòrm di tèknoloji ki ka pézé so kò asou menm striktir-ya ki palò-a, kou vokabilèr-a, granmèr é sémantik, mè ké dé kontrent adisyonèl lyé o sistèm di grafi pròp a chak kiltir.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Élektrisité

thumb|Lign élektrik prè di roun vwa féré an Pologn.
thumb|foudr té prémyé manifestasyon vizib di élktrisité pou sé moun andan lanatir.
thumb|Kab élektrik a rot tansyon a proksimité di roun transformató élektrik di distribousyon.

**Élèktrisité**-a sa léfè di déplasman di partikil charjé, à entéryò-a di roun « kondiktò », anba léfè-a di roun diférans di potansyèl o ègstrémité di sa kondiktò. Sa fénomenn fizik sa prézan annan du nonbré kontèks : élèktrisité-a ka konstitchwé osi byen influx nèrvé-a dé fika vivant ki zéklè-ya di roun oraj. Li sa larjman itilizé annan sosyété dévlopé-ya pou transpòrté di grann kantité di énèrji fasilman itilizab.

Propriyété-a di élèktrisité-a té dékouvèrt o kour di xviiie syèk. Metriz-a di kouran élèktrik pèrmèt avenman-an di ségonn- révolisyon endistriyèl.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Élektrokardyografi

**Élèktrokardjografi** (**EKG**) sa roun rouprézantasyon grafik di aktivité élèktrik-a di tchò. Sa aktivité élèktrik sa lyannen o varyasyon di potansyèl élèktrik dé sélil èspésyalizé annan kontraksyon-an (myosit) é dé selil èspésyalizé annan otomatism-an é kondiksyon-an dé influx. Li sa rékéyi pa dé élèktròd à sirfas-a di lapo-a.

Élèktrokardjogranm-an sa trasé papyé-a di aktivité élèktrik annan tchò-a. Élèktrokardjograf-a sa aparèy-a ki ka pèrmèt di fè roun élèktrokardjogranm. Élèktrokardjoskòp-a, oben skòp, sa roun aparèy ki ka afiché trasé-a asou roun lékran.

A roun ègzanmen rapid ki ka pran ki tchèk minout, endolò é pa envazif, dénwé di tout danjé.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Élektroliz

thumb

**Élèktroliz** sa roun métòd ki ka pèrmèt di réyalizé dé réyaksyon chimik gras à roun aktivasyon élèktrik. A processus-a di konvèrsyon di énèrji élèktrik-a en énèrji chimik. Li ka pèrmèt pa ayò, annan endistri chimik-a, séparasyon-an d'éléman anba sentèz-a di konpozé chimik. Li ka entèrvini osi annan klasifikasyon-an dé kò.

Élèktroliz-a sa itilizé annan divèr prosédé endistriyèl, tèl ki prodiksyon-an di didrojenn pa élèktroliz di d'lo, prodiksyon-an d'aluminium oben di klòr, oben òkò pou plakaj-a di lòbjè pa galvanoplasti.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Élektron

**Élèktron**, oun dé konpozan di atom-an ké nétron-yan é proton-yan, sa roun partikil élémantèr ki ka posédé oun charj élémantèr di sign négatif. Li sa fondamantal an chimi, pas li ka partisipé à prèsk tout tip di réyaksyon chimik é la konstitchwé oun éléman primòrdjal dé lyézon prézant annan molékil-ya. An fizik, élèktron ka entèrvini annan roun miltitid di réyonnman é di léfè. So propriyété, ki ka manifèsté yé kò à léchèl mikroskopik, ka èspliké kondiktivité élèktrik, kondiktivité tèrmik, léfè Vavilov-Tcherenkov, enkandésans-a, entrodiksyon élèktromagnétik-a, limésans-a, magnétism-an, réyonnman élèktromagnétik, réflèksyon òptik, léfè fotovoltayik é siprakondiktivité-a, fénomenn makroskopik larjman èsplwaté annan péyi endistriyalizé-ya. 

## Nòt ké référans

## Wè osi
Ékwasyon

thumb
thumb

Oun **ékwasyon** sa, an matématik, oun rélasyon ki ka kontni oun oben plizyò varyab. Rézoud ékwasyon-an ka konsisté à détèrminé valò-ya ki pouvé pran varyab pou randé égalité vrè-a. Varyab-a sa osi aplé enkonnèt é valò-ya pou lakèl égalité-a sa vérifyé solisyon. À diférans-a di roun idantité, oun ékwasyon sa roun égalité ki pas nésésèrman vrè pou tout valò posib-ya ki pouvé varyab.

Ékwasyon-yan pouvé fika di natir divèrs, nou ka trouvé yé annan dé branch diférant dé matématik ; tèknik-ya ki asosyé à yé trétman diféran soulon yé tip.

Aljèb-a ka étidjé sirtou
Dé fanmi d'ékwasyon : ékwasyon polinomyal-ya é parmi yé ékwasyon linéyèr. Ékwasyon polimonyal-ya sa di fòrm-an P(X) = 0, koté P sa roun polinom.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Élektomagnétism

**Élèktromagnétism**-an sa branch-a di fizik-a ki ka étidjé entéraksyon ant partikil ki charjé élèktrikman, ki yé sa o roupo oben an mouvman, é pli jénéralman léfè-ya di élèktrisité-a, an itilizan nosyon-an di chan élèktromagnétik. Li sa dayò posib di défini élèktromagnétism-an kou étid-a di chan élèktromagnétik é di so entéraksyon ké partikil-ya ki charjé.

Élèktromagnétism-an sa, ké mékanik-a, oun dé grann branch di fizik-a don domenn-an d'aplikasyon sa konsidérab. Ensi, lout élèktrisité-a, élèktromagnétism-an ka pèrmèt di konprann ègzistans-a dé onn, ki-lé-di osi byen onn radjo-ya ki limyè-a, oben òkò mikro-onn é réyonnman gamma-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Élisabeth Ir di Anglétèr

thumb| Élisabeth Ié pa roun artis enkonnèt, bò'd 1575.

**Élisabeth Ié**, né 7 sèptanm 1533 o palè di Placentia atè Lonn é mouri 24 mars 1603 o palè di Richmond atè Lonn, té renn d'Anglétèr é d'Irlann di 1558 à so lanmò.

Élisabeth té tifi-a di rwè Henri VIII d'Anglétèr, so mè Anne Boleyn té ègzékité trwa lan aprè so nésans, é li ka pédi so tit di prensès. So dimi-frè Édouard VI té nonmen kou éritchèr so kouzin Jeanne Grey, sa ki ka ékarté Élisabeth ké so dimi-sò Marie di siksésyon o tronn. Testaman-an d'Édouard VI té néyanmwen ignoré, Jeanne Grey té ègzékité é Marie divini renn an 1553.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Élvaj

thumb|Élvaj boven ègstsansif atè Tjärstad an Swèd (1895), pa Johan Krouthén (1858-1932)

**Élvaj**, oben, sa ansanm-an dé aktivité ki ka asiré miltiplikasyon-an dé zannimo souvan domèstik, pafwè sovaj, pou izaj-a dé moun.

## Istwè
### Lorijin
Pronmyé wonm-yan té ka viv di kéyèt, di lapèch-a é di lachas-a. Pasaj-a di roun èstratéji di èsplwatasyon dirèk di anvironnman-an à agrikiltir-a é à élvaj-a sa jénéralman prézanté kou natirèl, mè nou pa vréman konnèt pratik entèrmédjèr-ya ki pouvé èspilké glisman-an roun à ròt. Ensi, I gen byen roun mistèr di aparisyon-an di élvaj-a, don èsplikasyon-an té pitèt trouvé koté aynous-ya ké yé ritchwèl di lours-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Éléman chimik

Oun **éléman chimik** sa ansanm dé atom karaktérizé pa roun sèrten nonm di proton annan yé nwayo. Sa nonm, noté Z, sa niméro atomik di éléman chimik-a. An léfè, propriyété chimik-ya dé atom sa détèrminé pa yé striktir élèktronik, lakèl ka dépann dirèkman di nonm di proton di yé nwayo, di mannyè ki tout atom-yan ki gen menm niméro atomik ka partajé menm propriyété chimik. An révanch, atom-yan di roun menm éléman chimik pouvé gen roun nonm varyab di nétron annan yé nwayo, sa ki nou ka aplé izotop.

## Wè osi
Émirat arab ini

**Émirat arab ini** (abréjé an ÉAI ou Émirat ; an arab al-ʾImārāt al-ʿarabiyyat al-muttaḥida, الإمارات العربية المتحدة, é Dawlat al-ʾImārāt al-ʿarabiyyat al-muttaḥida, دولة الإمارات العربيّة المتّحدة), sa roun Léta fédéral, kréyé an 1971, sitchwé o Mwayen-Oryan ant golf Persik é golfe d'Oman.
Émoraji

thumb|Émoraji akoz di roun plè a oun dwèt.

Oun **émoraji** (di laten haemorrhagia) sa roun ségnman, oun ékoulman di disan an dèrò di so sirkwi natirèl ki konstitchwé pa tchò-a ké véso sangen-yan (venn ké artèr).

## Konsékans
Oun ségnman sa konsidéré kou enpòrtan lòské li pouvé enbibé roun mouchwar di tisou oben di papyé an tchèk ségonn. Risk-a sa roun désè à kour tèrm : disan-an ka sèrvi à transpòrté djòksijenn nésésité on fonksyonman dé lòrgann kou tchò-a ké sèrvo-a pa lègzanp.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Émosyon

thumb|upright=1.8|Rou dé émosyon di Robert Plutchik (an fransé).|alt=

**Émosyon** (di laten motio « aksyon di mouvwar, mouvman ») sa oun èspéryans psikoloji konplèks é entans (ké roun débi brital é oun douré rélativman brèv) di léta di lèspri di oun endividi lyé a oun lòbjè roupérab lò i ka réyaji o enfliyans byochimik (entèrn) é anvironnmantal (ègstèrn).

Koté moun-yan, émosyon-an ka enkli fondamantalman « oun konpòrtman fizyolojik, dé konpòrtman èsprésif é oun konsyans ». Émosyon sa asosyé ké limèr, o tanpéraman, ké pèrsonalité-a épi dispozisyon-an ké motivasyon.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Énerji

**Énèrji**-a sa roun konsèp rélyé a sa d'aksyon, di lafòs é di douré : miz an òv di roun aksyon ka nésésité di menténi oun sèrtenn lafòs pannan oun douré sifizant, pou venk inèrsi-ya ké rézistans ki ka opozé yo kò a sa chanjman. Énerji ki té nésésèr pou akonpli finalman aksyon anvizajé ka randé kont an menm tan di lafòs é di douré pannan lakèl li té ègzèrsé. 

Sans pronmyé-a sa roun vèrti moral : énèrji moral é fizik ki nonm divèt mété an òv pou akonpli oun travay ki té bay.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Énerji idrolik

**Énèrji idrolik** sa énèrji-a ki fourni pa mouvman dilo-a, anba tout so fòrm-yan : chit dilo, kour dilo, kouran maren, maré, vag. Sa mouvman pouvé fika itilizé dirèkman, pa lègzanp ké roun moulen à dilo, oben pli kouraman fika konvèrti, pa lègzanp ant énèrji élèktrik annan roun santral idroélèktrolitik.

Énèrji idrolik sa anfèt oun énèrji sinétik ki lyannen o déplasman dilo-a kou annan kouran maren-yan, kour dilo, maré-ya, vag-ya oben itilizasyon-yan di roun énèrji potansyèl kou annan ka-a dé chit dilo é dé baraj.

thumb|Santral idro-élèktrolitik

## Nòt ké référans

## Wè osi
Énerji nikléyèr

Soulon kontèks-a d'izaj, tèrm-an d**'énèrji nikléyèr** ka roukouvri plizyò sans diféran :

Annan langaj kouran, énèrji nikléyèr-a ka korèsponn o izaj sivil é militèr di énèrji nikléyèr-a dé réyaksyon di fisyon nikléyèr dé nwayo atomik osen di roun réyaktò nikléyèr oben lò di roun èsplzyon atomik (annan ka-a di roun bonm tèrmonikléyèr I ka ègzisté osi dé réyaksyon di fizyon nikléyèr). Annan domenn-an dé syans di Latè-a é di Linivèr-a, énèrji nikléyèr-a pa réyaksyon-yan di fizyon nikléyèr osen dé zétwèl - pa lègzanp Solèy-a - ensi ki à radjoaktivité natirèl-a, prensipal sours-a d'énèrji di volkanism di Latè-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Énerji potansyèl

**Énèrji potansyèl**-a di roun sistenm fizik sa énèrji-a ki lyannen à roun entéraksyon, ki gen potansyèl-a di transfòrmé so kò an ròt énèrji, pli souvan-an an énèrji sinétik.

Yé sa roun fonksyon di sa sistenm, ki ka dépann dé koòrdoné di lèspas, é évantchwèlman di tan, ki gen dimansyon-an di roun énèrji é ki sa asosyé à roun fòrs dit konsèrvatris don èsprésyon-an ka anrédjwi so kò pa dérivasyon. Diférans-ya ant énèrji potansyèl-ya ki asosyé à Dé pwen di lèspas-a sa égal à lopozé-a di travay di lafòs-a ki konsèrné pou alé di roun pwen à ròt-a, é sa ki swé chimen itilizé.

Li pouvé fika di natir divèrs, swivan sistenm ki étidjé é lafòs-a ki an sa dédjwit.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Énerji rounouvlab

right|frameless
thumb|Énerji solèr, énerji éolyenn ké byomas sa trwa typ di énerji rounouvlab.

**Énèrji rounouvab** (EnR an abréjé) sa dé sours d'énèrji don rounouvèlman natirèl sa asé rapid pou ki yé pis fika konsidéré kou inépwizab à léchèl-a di tan moun. Yé ka provini di fénomenm natirèl siklik oben konstitchwan ka endjwi pa zas-ya : Solèy sirtou, pou chalò-a é limyè-a mè osi Lalin-an (maré) é Latè-a (jéyotèrmi). Yé karaktèr rounouvab ka dépann di roun pa di vitès à lakèl sours-a sa konsomé, é ròt pa di vitès-a à lakèl li ka réjénéré so kò.

Èsprésyon-an « énèrji rounouvab » sa fòrm kourt é izwèl dé èsprésyon « sours d'énèrji rounouvab » oben « énèrji di lorijin rounouvab » ki sa pli korèk di roun mannyè di wè fizik.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Énerji sinétik

**Énerji sinétik** (di grek ἐνέργεια / énergeia « fòs an aksyon » é κίνησις / kinesis « mouvman »), noté Ec, oben K, sa énèrji-a ki ka posédé oun kò di fè di so mouvman pa rapò à roun référansyèl. So valò ka dépann kidonk di chwa di sa référansyèl. Li ka èsprimé so kò an joul (J). Pou roun pwen matéryèl di énèrji sinétik-a sa égal o travay dé fòs apliké nésésèr pou fè pasé kò-a di roupo à so mouvman (si référansyèl-a ki chwézi pa  sa galiléyen, i fodré  tchenbé kont di travay dé fòs d'inèrsi d'anyrénman). Pa swit, énèrji sinétik-a pa sa an jénéral roun entégral pronmyèr di mouvman, sof si travay-a dé fòs èstéryò é entéryò(pou roun sistenm di pwen matéryèl) sa nil o kour di mouvman.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Énerji solèr

thumb|Répartisyon di énerji solèr mwayenn rousou o sol.
[thumb|Kart di réyonnman solèr an [Léròp.]]

**Énèrji solèr** sa fraksyon-an di énèrji élèktromagnétik-a ki ka provini di Solèy é ka travèrsé latmòsfè-a, ki ka absòrbé roun parti di énèrji-a, é ka parvini à sirfas-a di Latè-a.

Asou Latè, énèrji solèr-a sa à lorijin-an di sik dilo-a, di van é si fotosentèz-a  réyalizé pa règn véjétal-a, don ka dépann règn zannimo-a via chenn alimantèr-ya. Solèy-a sa à lorijin-an di laplipa dé énèrji asou Latè-a à èsépsyon-an di énèrji nikléyèr-a é di jéyométri-a profonn-an.

Sours-ya d'énèrji isou endirèkman di énèrji solèr notaman : énèrji idrolik-a, dérivé di énèrji sinétik-a dilo-a don sik-a ka dépann di Solèy, énèrji marémotris-a isou prensipalman di léfè-a dé fòs di gravitasyon di Lalin-an é pli fèbman di sala di Solèy é ka dépann di ròt paramèt tèl ki jéyografi dé kot.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Énerji éolyenn

thumb|Éolyenn annan oun péyizaj riral.
thumb|Éolyenn di pompaj a La Chapelle-Bâton (Deux-Sèvres).
thumb|Éolyenn an plen lanmè o larj di Dannmark.

**Énèrji éolyenn**-an sa énèrji-a di van don fòs-a di van don fòs-a motris sa itilizé annan déplasman-an di vwalyé ké ròt véyikil oben transfòrmé o mwayen  di roun dispozitif aérojénératò kou roun éolyenn oben annan roun moulen à van an roun énèrji ki divèrsman itilizab à roun fòrm di  énèrji rounouvab.

Li ka tiré sont non d'Éol (an grec ancsyen Αἴολος, Aiolos), bondjé dé van annan Grès antik.

Énèrji éolyenn-an sa itilizé di trwa mannyè :

* Konsèrvasyon-an di énèrji mékanik pou fè énèrji mékanik : van-an sa itilizé pou fè vansé roun véyikil (navir à vwal oben char à vwal), pou ponpé dilo-a  (moulins de Majorque, éoliennes de ponpaj pou irigé oben abrévé bétay) oben pou fè tounen mél-a di roun moulen ;

## Nòt ké référans

## Wè osi
Épopée de Gilgamesh

thumb|XIe tablèt di vèrsyon di Niniv di ''Épopé di Gilgamesh'', ki ka roulaté Délij-a.

**Épopé di Gilgamesh** sa roun rési léjandèr di ansyenn Mézopotami-a (Irak jòdla). Ki ka fè parti dé òv litérèr pli ansyenn di mounité-a, pronmyé vèrsyon konplèt-a ki konnèt té rédijé an akkadjen annan Babyloni di xviiie o xviie syèk anv. J.-K. ; ékrit an karaktèr kinéifòrm asou dé tablèt d’arjil, li ka enspiré so kò di plizyò rési, an partikilyé suméryen, konpozé bò'd finisman-an di IIIe milénèr ; li sa à raproché d’Enki ké Ninhursag, di Powenm di kréyasyon-an « Enûma Elish » (Lòské laro…) é di Atrahasis  (Powenm di Sipèrsaj).

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Litératir
Épé

thumb

**Épé** (di laten spatha, « kichoz ki plat » ) sa roun arm blanch à doub tranchan (ki ka distengé so kò ensi di sab) konpozé di roun lam ki drèt an métal pourvi ka-a échéyan di roun goutchè (déprésyon lonjitidinal), di roun pwagné é, à sèrtenn lépòk, di roun gard ki ka protéjé lanmen é di roun pomo.

Tèrm-an d’« épé » sa polisémik :

* Li pouvé dézigné ansanm-an di fanmi-a é dé désandan di glèv romen ;

* Li té dipi xxe syèk akéri roun sans nouvèl, « épé di lèskrim », roun dé trwa arm ké flérè ké sab-a. A roun dé nonbré ka di tèrm rékirsif, roun tèrm ki ka dézigné an menm tan oun lòbjè ensi ki fanmi-a à lakèl li ka apartni.

Prézan artik-a ka entérésé so kò o sans niméro 1. Li ka abordé égalman ségon sans-a, mè di mannyè minò.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Éritré

**Éritré**, an form long **Léta di Éritré** (tigrigna Ertra, ኤርትራ ; arab Iritrīyā, إرتريا) sa roun péyi di korn-a di Lafrik, endépandan di Létchopi dipi 1993.

## Not ké référans


Katégori:Lafrik
Érozyon

An jéyomòfoloji, **érozyon**-an sa processus-a di dégradasyon-an é di transfòrmasyon di rélyèf, é kidonk dé ròch, ki sa kozé pa tout ajan èstèrn (kidonk ròt ki tèktonik-a).

Oun rélyèf don modlé ka èspliké so kò prensipalman pa érozyon-an sa nonmen « rélyèf d'érozyon ». Faktò-ya d'érozyon sa :

* klima-a ;
* rélyèf-a ;
* fizik-a (dourté) é chimi-a (solibilité pa lèg.) di ròch-a ;
* absans-a oben pa di kouvèrtir véjétal é lanatir-a dé véjétal ;
* listwè tèktonik-a (fraktirasyon pa lègzanp) ;
* aksyon-an di wonm-an (pratik agrikòl, irbanizasyon).

Érozyon-an ka aji à diféran ritm é pouvé, asou plizyò dizenn di milyon di lannen, arazé dé montangn, ki krézé dé valé, ki ka fè tchoulé dé falèz. 

## Nòt ké référans

## Wè osi
Érédité

thumb|Jénétik sa roun dé mékanism di érédité. Lamenm chématizé pou transmisyon-an di oun jennn patolojik dominan.

**Érédité**-a (di laten hereditas, « sa don nou ka érité ») sa transmisyon-an, osen di roun lèspès vivant oben ligné di sélil, di karaktéristik di roun jénérasyon à swivant-a. Mékanism-yan di érédité-a sa annan mimisouk-a di téyori-a di évolisyon-an pas yé ka pèrmèt akimilasyon-an dé varyasyon o fil dé jénérasyon ki la kondjwi à aparisyon-an di nouvèl lèspès. An jénéral, nou ka asosyé érédité-a o jenn tèl ki yé té dékouvri pa Gregor Mendel mè ròt mékanism nonmen pa mendélyen ké épijénétik pouvé osi entèrvini annan transmisyon-an dé karaktèr byolojik.

Ki sa fika diven lèspès-ya di zannimo, mè osi fika moun-yan, érédité-a pouvé konsèrnen dé trè fizik mè osi konpòrtmantak byen ki sa dannyé-ya pouvé osi fika akéri pa anprantisaj oben imitasyon.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Étik

thumb|Étik-a ka entérésé so kò dipi toujou o mwayen di répartisyon dé richès.

**Étik**-a (di grèk ethos « karaktèr, koutim, mèrs ») sa roun disiplin filozofik ki ka poté asou joujman di valò. Étik-a ka défini so kò tèl oun réflèksyon fondamantal asou lakèl moral-a ké établi so nòrm, so limit é so dévwar. So fòrmilasyon ka karaktérizé so kò pa dé énonsé nòrmatif, prèskriptiv oben òkò évaliyatif parmi lakèl nou ka trouvé dé enpératif katégorik. Démarch étik-a ka distengé so kò kidonk di démarch syantifik-a ki li ka bazé so kò asou dé joujman di fè fòrmilé andan dé énonsé dèskriptif, parmi lakèl nou ka trouvé dé enpératif ipotétik. An absans d'enpératif katégorik oun fòrmilasyon étik ka roulévé di roun fot di lojik entitilé paralojism natiralis. Pou dé filozòf tèl ki Aristote é Kant, étik-a gen pou but di défini sa ki divèt fika.

## Nòt ké référans

## Annèks

Katégori:Étik
Étik di résiprosité

**Étik di résiprosité** oben **règ dilò**-a ka dézigné oun règ moral don prensip fondamantal-a sa énonsé annan prèsk tout grann réjyon ké kiltir : « trété ròt-ya kou to lé ki ròt-ya ka trété to » oben « pa fè ròt moun sa to pa lé ki ròt moun fè to ». Sa préyokipasyon sa entimman lyé o dévlopman di mounité-a dipi so lorijin-ya. Li anrichi so kò é ka rounouvlé é ka konstitchwé oun sours di enspirasyon ésansyèl pou aprofondisman-an di konsèp modèrn dé drwè di wonm-an.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Étik
Étni

thumb|Group étnolengwistik di Afghanistan (CIA, 1997).

Oun **étni** oben oun **group étnik** sa roun popilasyon di moun ki ka konsidéré ki yé gen an komen oun asandans, oun listwè, (istorik, mitolojik) oun kiltir, oun lanng oben oun djalèk, oun mòd di lavi ; byen souvan tout sa éléman an menm tan. Aparténans-a pou roun étni oben étnisité sa lyé pa roun patrimwann komen, ki sa fika lakiltir-a, asandans-a, ròl sosyal-a, lorijin jéyografik-a, lanng-an oben djalèk-a, idéyoloji-a, rélijyon-an, mitoloji-a, tchwizin-an, abiyman-an, lanmizik-a...

## Nòt ké référans

## Wè osi
Évolousyon (byoloji)

An byoloji, **évolisyon**-an ka dézigné transfòrmasyon-an di monn vivan o kour di tan, ki ka manifèsté so kò pa dé chanjman fénotipik dé òrganism atravè jénérasyon-yan. Chanjman-yan ki jénéralman gradjwèl (mè pouvé fika rapid oben lan) pouvé abouti, à partir di roun sèl lèspès(nonmen « lèspès-mè »), à fòrmasyon-an di nouvèl varyété périférik ki ka divini progrésivman dé « lèspès-tifi ». Envèrsman, fizyon-an di Dé  ligné pa inridasyon oben pa senbyojénèz   ant Dé popilasyon di lèspès diférant pouvé prodjwi oun trwazyenm lèspès nouvèl. Évolisyon-an ka èspilké byodivèrsité-a asou Latè-a. Listwè-a dé lèspès pouvé ensi fika pansé é rouprézanté anba fòrm-an di roun pyébwa filojénétik ké ròt chéma ké modèl, ki ka pèrmèt di konprann fénomenn-an di évolisyon-an.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Évrest

thumb
**Évrès**-a, an tibéten ཇོ་མོ་གླང་མ, Qomolangma oben òkò Chomolungma, an népalè सगरमाथा, Sagarmāthā, osi aplé **mon Évrès**, sa roun montangn sitchwé annan chenn di Himalaya, atè frontchèr-a ant Népal-a (Sagarmatha) ké Lachin-an (Tibet).

Li sa apèrsouvwè pa dé Éropéyen pou pronmyé fwè-a an 1847 épi, aprè tchèk lannen di òbsèrvasyon é di kalkil, so altitid sa établi à 8 848 mèt é li sa idantifyé kou pli ro somè di monn odési di nivo di lanmè-a. 


Fiché:Flight Kathmandu-Himalayas-16-Nuptse-Everest-Lhotse-2014-gje.jpg|Nepal
Fiché:Gorak Shep-32-Everest-Lhotse-2007-gje.jpg
Fiché:Gokyo Ri-24-Everest-Nuptse-Lhotse-2007-gje.jpg
Fiché:Kala Patthar-64-Gipfel-Everest-Lhotse-2007-gje.jpg
Fiché:Phakding-Namche-92-Everest-2007-gje.jpg
Fiché:Friendship Highway-322-Shelkar to Gyatso La-Mount Everest-2014-gje.jpg|Tibet


## Annèks

Katégori:Montangn
Katégori:Azi
Òktòb

thumb|Òktòb, ekstrè di ''Les Très Riches Heures du duc de Berry'' (ver 1440), mizé Condé, Chantilly, ms.65, f.10.

**Òktòb** sa dizyèm mwa di sé kalandriyé grégoryen é julyen.
Òptik

thumb|Òptik ki ka enkli étid-a di dispèrsyon di limyè-a.

**Òptik**-a sa branch-a di fizik-a ki ka trété di limyè-a, di so konpòrtman di so propriyété-ya, di réyonnman élèktromagnétik-a à vizyon-an an pasan pa sistenm-yan ki ka itilizé oben ki ka émèt di limyè-a. Di fè di so propriyété ondilatwè-ya, domenn-an di limyè-a pouvé kouvri lwenten UV-a jouk lwenten IR an pasan pa longò d'onn vizib-ya. Sa propriyété-ya ka roukouvri alò domenn-an dé onn radjo, mikro-ondn, dé réyon X é dé radjasyon élèktromagnétik.

Laplipa dé fénomenn òptik pouvé fika èspliké an itilizan dèskripsyon élèktromagnétik klasik-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Òrbit

thumb|Òrbit sirkilèr di dé kò di lamas diférant otour di yé barisant (krwa rouj-a).
thumb|Èstasyon èspasyal entèrnasyonal an òrbit laro di Latè-a.

An mékanik sélès é an mékanik èspasyal, oun **òrbit** (/ɔʁ.bit/) sa kourb fronmen-an ki ka rouprézanté trajèktwar-a ki ka désiné, annan lèspas-a, oun lòbjè sélès anba léfè-a di gravitasyon-an é di fòs d'inèrsi. Oun tèl òrbit sa nonmen péryodik. Annan Sistenm solèr-a, Latè-a, ròt planèt-ya, astéroyid-ya ké komèt-ya sa an òrbit otour du Solèy. Di menm, dé planèt ka posédé dé satélit natirèl an òrbit otour di yé. Dé lòbjè artifisyèl, kou satélit-ya ké sonn èspasyal-ya sa an òrbit otour di Latè-a oben ròt kò di sistenm solèr.

Oun òrbit gen fòrm-an di roun élips don roun dé fwayé ka kowensidé ké sant-a di gravité di lòbjè santral-a. Di roun mannyè di wè rélativis, oun òrbit sa roun jéyodézik annan lèspas-tan kourb-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Òrlòj mékanik

thumb

Oun **lòrlòj mékanik** nonmen kominéman é senpman **lòrlòj** sa roun enstriman di mizour di tan oben endikatò (tèrm anplwa an métroloji) ki ka bay lò-a pa roun solisyon à lorijin-an  ki antchèrman mékanik. Ka siksédé o diférant horologia, li ka aparèt à finisman-an di xiiie syèk an Éròp ògsidantal. À lorijin-an, à pwa motò é à folyo, li té konnèt roun lonng évolisyon é roun divèrsifikasyon enpòrtant o kour dé syèk.

## Istwè dé lorijin
### O lorijin
Pyès lòrlòj mékanik antéryò o xive syèk pa parvini nou, mè plizyò mansyon annan dé sours maniskrit ki ka révélé enpé dé pronmyé tan di lòrlòj-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Wikipédja an kriyòl gwiyannen

thumb|Logo di Wikipédja an kriyòl gwiyannen.

**Wikipédja an kriyòl gwiyannen** sa lédisyon di Wikipédja ki marké an Kriyòl Gwiyannen. Li té kréyé 22 novanm 2019.

## Nòt ké référans

## Wè osi

### Artik konnègs
* Wikipédja

Katégori:Kriyòl Gwiyannen
Wiki

Roun **wiki** sa roun aplikasyon web ki ka pèrmèt kréyasyon-an, modifikasyon-an ké lilistrasyon kolaborativ di paj andidan roun sit web. I ka itilizé roun langaj di balizaj ké so kontni sa modifyab grémési roun navigatò web. A roun lojisyèl di jésyon di kontni, don sriktir enplisit-a sa minimal, tandi ki striktir èsplisit-a ka émèrjé soulon bézwen-yan di izajé-ya.

Pronmyé wiki-a, kréyé an 1995 pa Ward Cunningham pou réyalizé sèksyon di roun sit asou progranmasyon enformatik-a, té aplé *[[WikiWikiWeb]]*. An 2016, soulon Alexa Internet, sit-a ki jéré pa wiki ki pi konsilté a Wikipédja.

## Nòt ké référans

## Wè osi

*
Naruhito

**Naruhito** (徳仁), ki fèt 23 fevriye 1960 nan Tokyo (Japon), se 126yèm anperè Japon depi 1e me 2019.
2019

Lannen **2019** sa roun lannen konmin di kalandriyé grégoryen ki ka koumansé oun mardi é ka koresponn. A 2019e lannen di nou lè, 19e lannen di IIIe milénèr é di XXIe syèk é 9e lannen di déséni 2010-2019.
## An brèf

## Èvenman

## Nésans an 2019

## Désè an 2019

## Nòt ké référans

## Lyen ekstern
Touloulou

**Touloulou** sa pi sélèb di pésonnaj tipik-ya ké larenn di kannaval Lagwiyann.

## Istwè
Sa pèrsonaj-a ka kouvri tout so kò pou pa yé rikonnèt li. Li ka soti  dipi Lépifani jouk mèrkrédi des cendres. 

I gen dé kalté touloulou :

Touloulou  lari, yé ka kouri an bann lé dimanch aprèmidi.

Annan lbal paré-maské, roun touloulou, a roun madanm ki déglizé épi ki ka alé chak sanmdi aswè dansé annan  dansin. 

## Kostim
thumb|Touloulou tradisyonnèl, ka poté roun "lou" kou mask, olyé di mask ké lorijinn vénisyen...
Li gen plizyèr touloulou diféran.  Nou pouvé idantifyé yé asou yé fisik yé ganm ké yé kostim.Touloulou lari ka poté roun maks, roun pantalon, roun chémiz épi asou sa  roun ti jip plisé oben fronsé, souyé plat oben ténis, pou kaché so lanmen li ka mété roun sokèt . Annan lasal bal,  maks ké déglizman ka pérmèt madanm-yan "viv roun moman èspésyal." .

Touloulou sanmdi aswè, a roun madanm abiyé ké bèl lenj. A roun touloulou bòdzè. Li ka poté roun jipon, roun kagoul, roun maks, gan. Nou pa ka wè so lapo menm. I gen 11 kalté  touloulou . 

* *Touloulou Kat Kat :*  li pwisan kou loto 4x4, sa touloulou-a pouvé jéré tout  sitiyasyon ( dansé, kavalyé). I a lèz annan so ganm fè.
* T*ouloulou gran* *klas :*   li  ka poté pi bèl lenj. Li ka mété soumaké asou koté tout lannen-an pou li pouvé achété so  lenj chè. 
* *Touloulou sardin :*  yé kolé roun òbò ròt, asiz asou roun ban oben annan  graden-an  pou véyé tousa ki ka pasé annan sal-a. 
* *Touloulou lakòl :* li pa ka largè so kavalyé. 
* *Touloulou yen-yen* : a roun touloulou énèrvan  ki ka troumanté tout moun li konnèt 
* *Touloulou vijil :*  li la pou véyé so mouché
* *Touloulou tourist :  li pa konnèt tradisyon-an.*  
* *Touloulou dé chévo :*  magré so piti ko, lii gen bokou andirans 
* *Touloulou bazilik :*  li ka mété moso ploum-ploum asou li.
* *Touloulou dézèr : li ka arété dansé a dézèr maten épi i ka alé distrè ké so kavalyé.*
* *Touloulou sigal : li*  ka dépansé tout so soumaké pou kannaval épi aprè kannaval so pòch ka koulé dilo.

Annan bal paré-maské-ya, li gen wonm ki ka sasé konnèt ké ki moun yé ka dansé, i gen sa ki ka vanté yékò, i gen ròt ki ka vini jis pou anmizé yèkò.

## Ròl
Finaltotal roun touloulou ka déglizé pou yé pa rikonnèt li. Li ka anmizé ké anmizé moun ki la. Lenj touloulou bal paré-maské ka sanblé lenj fanm gran larjò XVIII ké XIXenm syèk.

## Galri

Fiché:Grande_Parade_de_Kourou_-_Guyane.JPG|Touloulou ka défilé pannan Parad di Kourou.
Fiché:Kourou_carnaval_touloulou_2007_3.jpg
Fiché:Kourou_carnaval_touloulou_2007_4.jpg
Fiché:Kourou_carnaval_touloulou_2007_1.jpg|Touloulou bò Parad di Kourou di 2007.
Fiché:Kourou_carnaval_touloulou_2007_2.jpg


## Nòt ké référans


## Wè osi

### Yannaj ki dèrò
* Le carnaval de Guyane avec le Touloulou du bal paré-masqué
* Site de la Fédération des Festivals et Carnavals de Guyane
* Guyane-guide : le site de la Guyane - Photos du carnaval
* Un historique du carnaval Guyanais
* Site en flash du carnaval en Guyane
* Faire de touloulou l'icône emblématique du carnaval universel
* Carnaval de Guyane - le carnaval le plus long du monde.

Katégori:Lagwiyann
Siligo

**Siligo** (an italyen : Siligo, prounonsé [ˈsiliˑgo]) sa vil en Sardaigne. An 2019, li ka konté 848 zabitan. 
## Nòt ké référans

## Annèks

Katégori:Itali
Veliko Tarnovo

**Veliko Tarnovo** (an bulgarien : Велико Търново) sa kapital-a di Bilgari dipi 1185-1393. 


Veliko Tarnovo002.JPG|
Tsarevets zvuk i svetlina.jpg|
Bulgaria Bulgaria-0893 - Trapezitsa (7433398084).jpg|
Veliko Tarnovo Cathedral 4.jpg|


Katégori:Bilgari
Rama

thumb
**Rama** sa roun divinité di endouism-an. Annan laplipa dé tradisyon endou, li sa lwitchenm avatar (enkarnasyon) di Vishnou.
## Référans

Katégori:Endouism
Michael Jackson

thumb|Michael Jackson an 1988

**Michael Joseph Jackson** sa roun chantò amériken né 29 out 1958 koté Gary (Indiana), é mouri 25 jen 2009 koté Los Angeles, annan Kalifòrni-a. Sirnonmen The King of Pop (« Rwè di Pop »), li sa roun ikonn kiltirèl majò di xxe syèk é xxie syèk.

Jackson la koumansé so karyèr mizikal an 1964, à senk lan.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Personalité
Katégori:Artis
Katégori:Lanmizik
Jul (chanteur)

**Jul**, (/dʒuːl/ (*Djoul*)), li k'aplé réèlman **Julien Mari**, a roun rapè fransè, fèt 14 janvyé 1990 koté Marsèy.

Katégori:Artis
Alexandre Tarasov

**Alexandre Tarasov** (an ris : Александр Николаевич Тарасов, né 8 mas 1958 atè Moskou, Inyon di sé répiblik sosyalis sovyétik (IRSS)) sa roun sosyològ, istoryen, journalis, filozòf, éséyis, téyorisyen di révolisyon-an, sosyalis ké kominis sovyétik ké risi.

## Not ké référans


## Wè osi

Katégori:Filozòf
Chicago

**Chicago**, ofisyèlman nonmen **City of Chicago**, konnèt égalman anba non ké abrévyasyon di **Chi Town** oben **Windy City**, sa pli gran vil dé Létazini an tèrm di zabitan ké roun dé pli enpòrtan di kontinan amériken. Li sa sitchwé o Nò-lès di Létazini, anba lakot atlantik, annan èstrenmité sid-lès di Léta di Illinois.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Étazini
Julián Gil

**Imanol Julián Elías Gil Beltrán**, nonmen *Julián Gil*, né 13 jen 1970 koté Buenos Aires annan Larjantin, sa roun modèl é roun aktò arjantin.

## Wè osi

## Not ké référans


## Lyen ègstèrn
* (en) Julián Gil sou IMDb
* (es) Sit Julián Gil

Katégori:Personalité
Katégori:Artis
The Carpenters

vignette|The Carpenters an 1972.
**The Carpenters** sa roun group di mizik amerikanik orijinèr di Downey, kompozé di Richard Carpenter é Karen Carpenter. I ka demeré, malgré so séparasyon an 1983, oun di sé group di pop pli popilèr adan mond-a.
Katégori:Personalité
Katégori:Lanmizik
The Doors

vignette|The Doors an 1966.

**The Doors** sa roun group di mizik amerikanik orijinèr di Los Angeles, kompozé di Jim Morrison, Ray Manzarek, John Densmore é Robby Krieger. I ka demeré, malgré so séparasyon an 1973, oun di sé group di pop pli popilèr adan mond-a.
Katégori:Personalité
Katégori:Lanmizik
Bing Crosby

vignette
**Harry Lilis Crosby**  Chantè Ameriken sa a te fèt an 1903 nan Tacoma e li te mouri 14 pous Oktòb 1977 nan Alcobendas se yon gwo icon kiltirèl mondyal nan 20yèm syèk la. Li te vann plis pase yon milya dosye atravè lemond, yo te petèt pi gwo vandè dosye nan listwa.
Billie Eilish

**Billie Eilish Pirate Baird O'Connell** (prounonsé an xhosa [ Billie Eilish]), don non di klan tribal, né23 mwa 2001 atè Los Angeles ; singer en Hollywood.
Rafael Orozco Maestre

**Rafael José Orozco Maestre** sa roun chantò di Lakolonbi né 24 mars 1954 koté Becerril, Lakolonbi, é mouri 11 jen 1992 koté Barranquilla, annan Lakolonbi.

Orozco la koumansé so karyèr mizikal an 1975.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Katégori:Personalité
Katégori:Artis
Katégori:Lanmizik
Helsinki

**Helsinki** (an finwa : *Helsinki*; an swédwa : *Helsingfors*) sa kapital-a di Fenlann. An 2022, li ka konté 658 864 zabitan établi asou 715.48 km2.

Katégori:Fenlann
Tallinn

**Tallinn** sa kapital-a di Estoni. An 2022, li ka konté 437 811 zabitan établi asou 159.2 km2.

Katégori:Estoni
Bonagota

***Bonagota*** is a genus of moths belonging to the family Tortricidae.

## Species
**[[Bonagota arizonae]]*  Razowski & Becker, 2000
**[[Bonagota bogotana]]*  Walker, 1863
**[[Bonagota chiapasana]]*  Razowski & Becker, 2000
**[[Bonagota costaricana]]*  Razowski & Becker, 2000
**[[Bonagota dominicana]]*  Razowski, 1999
**[[Bonagota melanecta]]*  Meyrick, 1917
**[[Bonagota mexicana]]*  Razowski & Becker, 2000
**[[Bonagota moronaecola]]*  Razowski & Wojtusiak, 2006
**[[Bonagota piosana]]*  Razowski & Wojtusiak, 2006
**[[Bonagota salubricola]]*  Meyrick, 1931

## References

* , 2005: *World Catalogue of Insects* **vol. 5** *Tortricidae*.
* , 1987, *Sci. Nat.* **52(1986)**: 22.
* , 2000: Revision of the New World Euliini - genus *Bonagota* Razowski, with notes on *Apotomops* Powell & Obraztsov (Lepidoptera: Tortricidae). *Polish Journal of Entomology* **69 (1)**: 65-76.
* , 2006: Tortricidae (Lepidoptera) from the Valley of Río Gualaceo, East Cordillera in Ecuador, with descriptions of new taxa. *Acta Zoologica Cracoviensia* **49B (1-2)**: 17-53. Full article: http://www.isez.pan.krakow.pl/journals/azc_i/pdf/49B(1-2)/04.pdf 
* , 2006: Tortricidae from Venezuela (Lepidoptera: Tortricidae). *Shilap Revista de Lepidopterologia* **34 (133)**: 35-79.

## External links
*tortricidae.com
Bobi

Bobi sa roun pèrsonaj  kannaval  Lagwiyann, li ka rouprézanté roun zannimo imajinèr, moso lours ké moso léfan.

## Kostim
Sa pèrsonaj-a ka vini , pitèt, di roun sirk ki vini Lagwiyann ké lours ké léfan koumansman ventyèm sièk.

So lenj fèt ké gro twèl sak ki ka kouvri tout so kò.

So lenj a rou konbinèzo, i ka poté roun kagoul ké zorè lours ké roun tronp léfan.

I toujou ka maché ké so mèt a dé a touloulou solitèr.

So mèt ka tchimbé li ké roun kòrd, Bobi divèt fè  tousa so mèt di li: dansé, chanté toupannan so mèt ka  jwè tibwa, flit...

Magrè sa Bobi troumantan, i ka fè sa i lé.

Lanmotché wonm, lanmotché zannimo, maré, mouké ké ridikilizé i ka rouprézanté kabib ki ka lité kont otorité kolonyal tan lontan.

## Nòt ké référans
Zenvo

thumb|right|250px|Zenvo TS1 GT

**Zenvo Automotive** sa roun danwa otombil compagnie ké prodiktò sport véyikil.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Zenvo
Katégori:Transpò
IShowSpeed

vignette|IShowSpeed an 2021.
**Darren Watkins Jr.** (prounonsé an annglé [ˈdɑːrən ˈwɑːtkɪnz ˈʤuːnjə]), sa roun chantò amériken, né 21 janvyé 2005 koté Cincinnati (Ohio). Sirnonmen IShowSpeed. 

Watkins la koumansé so karyèr mizikal an 2021, à senk lan.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Katégori:Personalité
Katégori:Lanmizik
Téléversé

### '''Lanmò'''
Lanmò lé di "mort" an fransé. A roun pèrsonaj ki wè jou annan lèspri moun Lagwiyann . A pou éfasé lidé Lanmò, alorski jé farin a lavi.

#### So listwè
Lanmò wè jou dipi kolonizasyon-a, lò fanm ké nonm té ka mò pannan la gèr ké kolon-yan en Afrik .Li ka eksisté dipi lèsklavaj o XIIème syèkl,annan priyè.

Afriken-yan ki pédi yé libèrté é ki té ka wè yé kanpanyen mouri di lafin é ki té ka tchwé yé kò.

Lanmò abiyé ké roun dra blan kou so mèt katib a ki té ka pran li pou so bagaj. Lanmò té ka swiv yé jouk lò lèsklavaj fini , pas yé té ka viv annan lamizè lò mèt-yan pati .

#### So travay
Annan karnaval-a , a lidé Lanmò ké soufrans yé té lé bliyé. Personaj-a ka vini di sa katolik-ya té ka anprann kaptib-ya. Yé menm té lé anmizé yé kò ké sa.

Lò yé ka maché annan lari-a , i ka vlopé moun-yan annan so dra .I ka fè sanblan mennen yé ké yé .I kan lanm ki ka véyé moun-yan asou latè.yé ka fè gran moun ké timoun pè.

###### Dèskripsyon
Touloulou-a abiyé ké roun dra blan ,roun pantalon ,roun chimiz ké roun kagoul blan . I ka poté roun mask lanmò. Pensonn pa ka wè so lapo . I kouvri ké roun gran dra .Anvan i té gen zépenng annan so kòstim pou piké moun-yan .
Nègmaron

**Nègmaron** ka fè nou sonjé lépòk lèsklavaj. Li ka réprézanté katib ki chapé annan danbwa pou libéré yékò.

## So listwè
Listwè lèsklavaj atè Lagwiyann fransè wè jou an 1656 i bout an 1848. Lèsklavaj annan kolonni fransè fin bat lé 27 avril 1848. Mé sèrten katib pa antann sa dat-a pou libéré yékò. Yé listwè sa listwè " Nègmaron". Mo "maron" ka vini di Lèspagnòl "cimarron" ki lé di roun zannimo ki soti di léta domèstik pou viré léta sovaj. Mo "maron" an kréyòl Lagwiyann lé di chapé. "Nègmaron" lésé bitasyon yan pou chapé annan danbwa. Dipi 1980, moun ka sèrvi mo "Nègmaron" pou palé di "Nègmaron" Sirinàm. "Nègmaron" ka réprézanté rézistans roun katib, so briga pou so libèrté.

## So travay
Pisouvan, "Nègmaron" té ka déplasé an bann byen òrganizé. Pannan kannaval-a, yé ka fè lapolis, pou pèrmèt group touloulou-ya défilé annan lari-a san djopopo. Yé pa ka maché, yé ka kouri. Yé pa ka palé, yé ka rélé. "Nègmaron" ka nwèrsi yékò, moun pè yé.Yé léd. Yé anba lasosyété-a. Tout moun divèt pran kouri divan yé.

## So Dèskripsyon
"Nègmaron" pa toutouni. Yé ka poté roun bando asou yé tèt ké roun kalenmbé ( a roun moso twèl pou mouché businengé ), yé rouj tou lé dé. Pou kouvri tout yékò, yé ka mélanjé dilwil ké charbon pou gen roun bon lapat nwè . Pou tout moun wè yé pis, yé ka machonnen roun wara, a roun frwi "fanmi palmist" , li jonn-oranj. Yé gen osi roukou.
Zonbi baréyé

**Zonbi baréyé** oben "zonbi" annan lanng kréyol ké "zonbi baré yo " annan kréyòl fransizé a roun pèrsonaj ka enspiré di zonbi.

## Istwé
Zonbi baréyo sa dè pèrsonaj di léjanm kréyòl. Yé ka dibout ké soti lannwit pou manjé lèespri moun.

Daprè sa lèjann, zonbi ké chèf nèg maron ka senbolizé liberté total ki yé trapé.

Kòrd ki zonbi baréyo ka tchenbé an yé lanmen ka senbolizé Iyannaj zonbi ganyen ké so " quilombolas" annan lanmò.

Mo "zonbi" ka sotidi Lafrik, i ka soti di "nzambi" annan lanng bantu.

I menm sinonim " force suprême" ké tout pouvwa an Angola.

## Kòstim
Yé abiyé ké roun konbinézon blan ké sentir (sentou) rouj. Yé tèt maské ké roun fòrm chat. Zonbi baréyo ka défilé an bann é menm ka rèspèkté larél-ya.

## Rol
Pannan karnaval yé ka maché an bann ké yè kòrd. A Ké sa kòrd-a ki yé ka maré moun pannan yéka siflé ké fé laronn.

Zonbi baréyo ka fé roun laronn koté yé ka siflé ké chanté "O zonbi baré yo, baréyo" panna, yé ka sasé maré moun.

Zonbi a roun djab ki ka anté kaz moun. A roun lèspri malen ké bokou vizaj. I ka parèt lannwit ké vizaj moun.

Zonbi baréyo ka fé nou sonjé pèrsonaj nou léjann kréyòl.

Zonbi baréyo a mové lèspri, lò yé ka parét yé di la, a toujou annan roun group èstriktiré san majimakak.

## Références
Vaval

**Vaval** a roun rwè, roun pèrsonaj imajinèr, a li ki bondye karnaval -a. Annan, kiltir langwiyann a li ki ka ouvè ké fronmen sézon karnaval-a. Vaval ka mouri boulé le merkrédi dè sand, tout karnaval fini jouk ròt lannen-a. Rwa vaval gen dè mwa pou fété, li ka mélanje tout ras ké tout kilti di tèritwa-a. souveren ka réprésenté évèneman rèd di bany é di lesklavaj. pandan sa péryod -a li genyen dinité ké la jwa sa ka mélanjé bonè ké lajwa ka pèmètso pèpdi libéré pandan dé mwa ka lèsé yé dansé chanté griyen dan. Sé jou gra sé li ki dènyé jou kanaval a sa okaszyon gran manifestatyon ka konsakré boulé jou Vaval paske li mouri mèkrédi dè san di ki sézon karnaval -a fini li ka roun viré lannen pwochèn pou pèrmèt nouvèl sézon an fèt. lendi gra fanm ka tounen nonm, nom ka tounen fanm. madi gra tout moun en rouj ké nwè. mèkrédi Vaval boulé a sou difé douvan sé moun nyan ki ka atann lannen pwochèn. chak lannen Vval ka chanjé en plizyè zannimo. sa ané-a li té tig yé té ka aplé yé mèt danbwa sa lannen-a li.
Vidanjèr-ya

**Vidanjèr-ya** wè jou pannan tan bagn Lagwiyann. Sa ki té près fini pirjé yé penn té ka vidé tinét moun. Dipi déztrwa lannen sa pèrsonaj-a disparèt annan kannaval Lagwiyann. Pitèt moun Lagwiyan lé bliyé sa lépok-a. 

## '''So travay'''
Travay vidanjèr-ya a té di ranmasé pot chanm  moun ti ki té ka rété annam bèl kaz. Yé té ka fè sa travay-a ké yé charèt tiré ké roun bèf. Vidanjèr-ya  até dé bagnar ki té divèt vidé potchanm . I ka fé nou sonjé sa ki pasé tanlontan isi-a . Sa té rèd an sa tan-an. 

## '''So lenj'''
So lenj ka réprésenté sa prizonnyen Saint-Laurent té kà poté. Yé lenj té fèt ké twèl ké bann blan ké nwé. Yé té roun  chapo  pointi épi  yé té gen 

roun syo annan yé lanmen.
Karolin

**Karolin** a roun pèrsonaj kannaval Lagwiyann ki ka fè moun ari. Yé ka ékri li osi Caroline an fransé.

## So listwè
Karolin sa roun fanm anglè. A lò ki fè so richès**.** Karolin ka poté so wonm asou so do. Li ka maché ké li toupatou pou ròt fanm pran li an so lanmen**.**

## So travay
Li kontan anmizé moun-yan, fè yé ari**.**  Pérsonaj Karolin a ka mété lavi-a pyè pou tèt, a li ki ka mennen, a pa wonm-an.

## So kostim
Pérsonaj-a sa roun wonm ki ka prèté fanm-an so janm alòrski so laro kò kè so tèt ka vini di so mari. Kostim fanm-an dipi so tèt jouk so tay, a roun bwabwa plen ké koton.  So dé  bra koud déyè do so wonm. Kostim wonm-an gen so dé janm plen ké koton épi i koud alantou tay bwabwa-a. Karolin penché pa divan, i ka maché ké difikilté pou potè sou wonm asou so do**.**

## Ròt Karolin
Karolin ka sanblé ké roun pèrsonaj kannaval Léròp, vyè moun ki ka poté jenn moun asou yé do.
Baléyéz

**Baléyéz-ya** ka nétwayé lari-ya ké roun balé koko. Tanlontan a té  nonm rot  ki té ka réprésanté sa pèrsonaj-ya. Yé té ka mété roun maks granmoun. Jodla a fanm-yan ki ka jwé sa ròl-a. Annan kontèks kannaval,  balé-ya a roun bagaj  ki pa sèrvi pou nétwayé, li ka sèrvi  pou sali pyé moun ki ka vini gadé karnaval. Sa.balé-ya fèt ké lanmen ké ti pyé bwa yé ka aplé  lyann franch ké bwa golèt. 

Balé-ya ka réprézanté  pwisans ki ka chasé mové lèspri lannen ki fin pasé pou trapé lannen ki ka vini.

A dé fanm abiyé ké lenj tanlontan, asou yé tét yé ka mété roun foular madras, yé ròb blè. Yé lachat , yé madras ké yé lenj ka fè nou sonjé tan lèsklavaj. Yé toujou ka maché an bann.

Baléyèz-ya ka sanblé ké sòrsyèr kont fé Léròp.

## Nòt ké référans