open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1351

Sa paj ka konsèrné lannen **1351** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 4 mars : rwayom tay d'Ayutthaya sa établi anba léjid-a di roun dirijan okèl ké fika atribiyé non pòstim-an di Ramathibodi.

* 23 mars : Fîrûz Shâh Tughlûq (1305-1388), kouzen di Muhammad bin-Tughlûq, ka siksédé li à tèt-a di soultanat-a Delhi.

* 24 mè : lanmò d'Abu al-Hassa. So tiboug Abu Inan Faris ka siksédé li kou soultan mérinid di Marok ki li briga li pannan Dé lannen (finisman an 1358).

* Lachin : koumansman di révòlt nasyonalis dé « Tirban Rouj » annan anviron-yan di Canton, ki préparé pa sosyété sigré (notaman sala di Lotus Blanng).

### Léròp
* 30 janvyé : lòrdonans asou métché-ya di Pari. Édit di Janvyé di rwa Jean le Bon ki ka régmanté salèr-ya ké douré-a di travay dé zouvriyé vignéron.

* 9 févriyé : antré an vigò di Statute of Labourers annan rwayom-an d'Anglétèr. Travay obligatwar sa enstitchwé pa Palman anglé-a. Yé ka tann à limité monté-a dé salèr agrikòl. Mizour-a pa gen pyès léfè é salèr-ya ka kontinwé d'ogmanté.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1352

Sa paj ka konsèrné lannen **1352** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* Acamapitzin sa éli pronmyé rwa dé Aztèk.

* Vwayajò tangérois Ibn Battûta ka vizité Mali é ka ékri roun roun kont randé di tousa ki li ka òbsèrvé.

* Yé ka kité Fès pou Sijilmâsa, ka travèrsé dézè-a ké roun karavann di marchan (18 févriyé) bò'd Iwâlâtân(20 avril) épi ka atenn Niani, kapital-a di Mali, 28 juin. I ka roupati, 27 février 1353 monté asou roun chanmo. I ka dékri dé zipopotanm òbò di lak Débo (?), ka ganyen Tombouctou é ka anparé so kò annan roun piròg bò'd Kawkaw (Gao). I ka maché bò'd Takaddâ (en) asou téritwar-a dé bèrbèr Bardâma, ka travèrsé dézè-a (12 sèptanm 1353) bò'd Kâhir ké Hoggar épi ka rouganyen Sijilmâsa (29 désanm 1353) ké Fès. Ibn Battuta ka dékri Mali kou roun lanpir roumarkabman administré. Larout-ya sa sir, péyi-a ka prospéré é li gen bokou lò. I ka vizité Niani, kapital-a.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1354

Sa paj ka konsèrné lannen **1354** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Tibè : lamas Sakyapa ka pédi o profi dé Phagmodrupa, oun branch dé Kagyüpa, don rouprézantan-an pli prèstijyé-a sa Changchub Gyeltshen (1302-1373). Sa ka ronp tout lyen ké dinasti mongòl-a dé Yuan, épi sala ki chinwaz dé Ming. Li ka akrwat endépandans-a di Tibè é ka enstoré sistenm administratif-a dé dzong, « fòrtérès-distrik ».

* Lachin : lòrdonans ka diminwé di 20 % pri-a di fèrmaj annan tout lanpir-a.

### Léròp
* 8 janvyé : asasina di konnétab di Lafrans, Charles de La Cerda pa dé wonm di Charles II nonmen Mové-a, rwa di Navarre ké kont d'Évreux.

* 22 févriyé : trété di Mantes ant Jean II le Bon é Charles II di Navarre, à avantaj-a di sa dannyé.

* Févriyé : Mathieu Cantacuzène sa kolanprò bizanten.

* 2 mars : Tirk Ottoman-yan ka akéri Gallipoli, asou riv-a dé Dardanelles, yé pronmyé posésyon an Léròp.

* Soultan ottoman Orhan ja entèrvini an Léròp pou édé so bèl-papa Jean Cantacuzène ka bloké so rival Jean V Paléyològ ki soutni Sèrb-ya. 

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1353

Sa paj ka konsèrné lannen 1353 di kalandriyé julyen.

## Évènman
* Mars : Ibn Battuta ka atenn Tombouctou.

* Ibn Battuta ka mansyonnen Idris, rwa (maï) di Bornou ki pa ka jen montré so vizaj. Fondasyon di rwayom endépandan di Lan Xang (péyi di « Milyon d’éléfan »), fitir Laos, pa prens-a lao, Phraya Fa Ngum. Kapital-a sa fiksé à Luang Prabang.

### Léròp
* 6 mars : kanton-an di Berne ka jwenn so kò à Konfédérasyon-an dé VIII kanton. Lig Étèrnèl Swis-a ka konprann lwit kanton.

* 26 avril : lanmò di Siméon le Superbe di lapès-a. So tèstaman ka konséyé à so léritché-ya di obéyi o fitir métropolit Alexis Plechtchéev. Koumansman di règn di so frè Ivan II Ivanovitch le doux (1326-1359), gran prens di Mòskou. I ka kontinwé politik-a d’èspansyon ké lèd-a di métropolit Alexis.

* 3 jen : maryaj atè Valladolid di Pierre le Cruel ké Blanch di Bourbon. Rwa-a di Kasti ka abandoné so épouz dè landimen-an é ka jité li an prizon. Léchèk-a di sa linyon ka fè tonbé an disgras João Afonso di Albuquerque ki ka pran kabèch-a di rébélyon-an atè Kasti o koté dé dimi-frè di rwa, Henri di Trastamare é Fadrique di Kasti.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1355

Sa paj ka konsèrné lannen **1355** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* Janvyé, Lachin : chèf-a di révòlt-a dé Tirban rouj Han Shantong sa arété é ègzékité pa Yuan-yan.

* Mars : Han Lin'er sa proklamé lanprò di dinasti-a Song. Révòlt-a dé Tirban rouj ka étann so kò annan tout Lachin-an di sid ki sa plonjé annan anarchi-a.

* Jen : priz pa sirpriz é piyaj di Tripoli pa amiral génois Philippe Doria.

* Khan Djanibeg ka konkéri Azerbaïdjan ki li ka rataché prvizwarma à la Horde d'or.

### Léròp
* 2 janvyé : Charles Grimaldi ka achté Roque brune.

* 5 janvyé : trété-a di Pari ki signé ant rwa-a di Lafrans Jean II le Bon é kont-a di Savoie Amédée VI ka établi limit-a ant Savoie ké Dauphiné.

* 6 janvyé : Charles IV di Liksanbour ka fè so kò kouronnen rwa di Lombardie à Milan.

* 7 janvyé : rwa-a Alphonse IV di Portigal, ki ka anprann maryaj-a di so tiboug Pierre ké Inès de Castro, ka fè li asasiné. Inès gen kabèch-a ki tranché annan palè-a di Santa Clara atè Coïmbra.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1358

Sa paj ka konsèrné lannen **1358** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 2 févriyé : an Lenn, Muhammad Shah Bahmani ka siksédé à so papa Hasan Zafar Khan asou tronn-an dé Bahmani.30 : à lanmò-a d’Abu Inan Faris, anarchi-a ka enstalé so kò annan rwayom mérinid-a dé Èspagnòl, dé Pòrtigè é dé Arab. Koumansman di « règn dé vizir » (1358-1361).

### Léròp
* Janvyé : pronmyé trété di Lonn ki ka konsèrnen libérasyon-an di rwa di Lafrans.

* 20 janvyé : Asanblé Jénéral-a di  la Hanse ki tchenbé atè Lubeck ka désidé bòykòt di komèrs ké Flandres (finisman 24 out 1360. Lavil-a di Lubeck ka divini jartché jénéral-a di Lig Hanséyatik.

* 18 févriyé : ka sélé défèt-a dé Vénisyen fas o rwa di Ongri-Krowasi, Louis d'Anjou, lapè-a di Zadar ka marké réyinifikasyon-an di Dalmasi-a à kouronn krowat-a osen di rwayom komen. À laswit-a di roun akò ki signé atè Visegrad, 27 jen ki ka swiv, Répiblik-a di Raguse (atchwèl Dubrovnik) ka soti di mouvans-a di Véniz ka roukonnèt sizrennté ongaro-krowat, don titèl-a ké fika trè téyorik. Li ka lansé so kò asou marché oryantal-ya.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1359

Sa paj ka konsèrné lannen **1359** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* 31 janvyé : Abdalwadid Abu Hammu Musa (1339-1389) ka roupran Tlemcen asou Mérinid.

* Koumansman di règn di Kamba oben Kassa, rwa di Mali. Li sa ranvèrsé o bou di nòv mwa di lagèr sivil pa tiboug-a di Maghan, sirnonmen Mari Diata, ki ka régné jouk 1374. Mari Diata II ka lésé sitchwasyon-an di Mali dégradé so kò. Mossi-ya di Yatenga ka miltipliyé yé raid, Touareg ka koumansé à manifèsté so kò annan réjyon oryantal-ya di Lanpir-a pa yé piyaj. Dé djopopo di fanmi ka afébli dinasti-a.

### Pròch-Oryan
* Koumansman di soultanat ottoman di Hudavendigâr Murat Ie (jouk 1389). Ottoman-yan sa établi asou Dé riv-ya dé Dardanelles an Thrace.

### Léròp
Livè frèt, o pwen di fè jélé Rhin-an douran 3 simenn atè Mayans, swivi di lonng lapli ké inondasyon (Fénomenn-an  di lonng jèl di Rhin ké rouprodjwi so kò an 1364, douran pli di 3 mwa)

* 10 mars : sak d'Auxerre pa routché-ya ki kondjwi pa Robert Knolles.

* Ansyenn troup-ya di Prens Nwè-a di Jean II, atchwèlman dézévré, ka parkouri Lafrans-a an lonng é an larj ka miltipliyé piyaj ké vyolans-ya. Kapitenn anglé Robert Knolles, ka chimimé di Brétagn-an atè Bourgogn-an, ka sémé térò-a toupatou li ka pasé. Arnaud de Cervole, kapitenn o sèrvis di Jean le Bon an 1356, ka konpòrté so kò an véritab brigan an Berry é an Nivernais.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1360

Sa paj ka konsèrné lannen **1360** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Mars : Tughluk Timur (en), khan di Mogholistan, la entèrvini an Transoxiane é ka chasé di pouvwè émir-ya ké manm-yan di noblès tirk lokal-a. I ka plasé so tiboug Ilyas Khoja (en) kou gouvèlnò é ka rèstoré pou roun moman linité-a di Djaghataï.

### Léròp
Rékirans di lapès-a annan Léròp. Anglétèr-a ka pédi 22,7 % di so popilasyon.

* 11 janvyé : Édouard III d'Anglétèr ka tanté san siksè di rantré annan Reims pou fè so kò sakré. Li sa mété an mové pòstir pa dofen-an Charles ki ka roufizé òbstinéman briga-a pa èstratéji-a di latè-a ki dézè.

* 10 mars : trété di Guillon.

* 15 mars : raid norman asou pòr-a di Winchelsea.

* 19 mars : an Lafrans, Palman-an ka divini sèksyon èspésyalizé-a di Konsèy ki ka tchipé so kò di lajistis-a.

* 31 mars : Édouard III ka enstalé so kartché jénéral o chato di Chanteloup atè Saint-Germain-lès-Arpajon é ka dirijé envèstisman-an di Pari. Longjumeau, Monthléry, Corbeil é Orly sa tchipé é piyé annan foulé-a. Épi ant 5 ké 7 avril a o tour di Châtillon, Montrouge, Gentilly, Cachan, Issy, Vanves ké Vaugirard.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1361

Sa paj ka konsèrné lannen **1361** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Timur Lang (1336-1405), ségnò di Kech, chèf dé Barlas, sa nonmen konséyé di Ilyas Khoja (en), gouvèlnò di Transoxiane.

### Léròp
Réyaparisyon di Lapès-a atè Pari, atè Avignon é atè Lonn an koumansman di lannen. Troup-ya di mèrsénèr ka apòrté ké yé lapès-a an Lonbardi (1362) é an Aragon (lapès de timoun).

* 16 jwiyé : Lorenzo Celsi sa éli doj di Véniz.

* 27 jwiyé : troup dannwa di Valdemar Attertag, atè viktoryé atè Visby asou Swédwa-ya, ka anparé yé kò di Gotland épi d’Öland. Ménasé, Lig Hanséyatik ka mobilizé so kò kont Dannmark-a (finisman an 1370).

* 7 sèptanm : trété di Greifswald ant rwa-a Magnus IV di Swèd, so tiboug rwa-a Håkon VI di Nòrvèj é Hanse kont Valdemar Attertag.

* Magnus VII ka rétabli so kò asou tronn-an di Swèd mè divèt asosyé o pouvwè so tiboug Haakon VI, ki ka rétabli Linyon-an (finisman di règn an 1365).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1362

Sa paj ka konsèrné lannen **1362** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Léròp
* 8 janvyé : lavil-a di Cahors ka randé so kò o lyétnan di rwa d'Anglétèr, Chandos, an prézans di maréchal fransé Boucicaut.

* 16 janvyé : vyolant tanpèt an lanmè di Nò, ki ka kozé omwen 25 000 lanmò (Grote Mandrenke).

* 15 févriyé : Magnus Eriksson, rwa di Swèd, ka otorizé délégé-ya di Fenlann à partisipé à élèksyon rwayal-a atè Mora.

* 6 avril : Tard-Venus ka krazé ost rwayal fransé-a ki koumandé pa Jacques di Bourbon annan batay-a di Brignais prè di Lyon.

* Avril : flòt-a di Hanse ka ataké Copenhague. Hanse ka déklaré lagèr-a o Dannmark an rouprézay di priz-a di Visby, asou zil-a di Gotland an 1361. Konfli-a ka douré jouk 1370.

* 18 mè : roupriz di lagèr-a ant Pise ké Florans. Pisan-yan ka anparé yé kò di fòrtérès-a di Piétrabona; 5 jen é ka ménasé Pescia (finisman an 1364).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1363

Sa paj ka konsèrné lannen **1363** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* 15 jen - 28 out : syèj di Nanchang an Lachin. Zhu Yuanzhang, mèt di Nankin, ka venk é ka tchwé so konpétitò Chen Youliang (en) mèt di Hubei, di Hunan é di Jiangxi lò di batay naval-a di lak Poyang é ka anparé so kò di so téritwar-ya.

* Dé pirat japonnen Wakô sa roupéré asou kot koréyen-yan. Chèf tirko-mongòl Timur Lang ka ronp ké Tughluk Timur (en), khan di Mogholistan, é ka abat pwisans mongòl-a  aprè so viktwè-ya kont Ilyas Khoja (en)prè di pon di pyèr di larivyè-a Wakhch épi ant Kech é Samarkand. Li sa mèt di Transoxiane.

### Léròp
* 13 janvyé : lanmò di Meinhard III di Gorizia-Tyrol. So manman Margarete Maultasch ka bay Tyrol o Habsbourg di Lotrich. Rodolphe IV ka ékri o doj di Véniz ki li ka kontrolé larout-ya ant Lalmagn ké Litali-a.

* 14 mars : Gabriele Adorno sa éli doj di Gênes aprè lanmò-a pa anpwazonnen di Simon Boccanegra.

* 9 avril : rwa di Swèd Magnus VII é Haakon VI ka alyé yé kò kont Hanse ké Valdemar IV di Dannmark. Maryaj-a d’Haakon ké Margrethe di Dannmark sa sélébré.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1356

Sa paj ka konsèrné lannen **1356** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* 27 mars, révòlt-a dé Tirban rouj : viktwè naval dé ensirjé asou Yangzi Jiang annan batay-a di Caishi.

* 10 avril : an Lachin, chèf ensirjé Zhu Yuanzhang, senp tiboug di péyizan é ansyen mwann bouddhis, ka pran Nankin o Yuan, koté li ka établi so kapital.

* Koumansman di règn an Lenn di Bukka, rwa di Vijayanagar (finisman an 1377). I ka patronnen patché pandi (létré) védik. Kiltir endou-a ka konnèt oun véritab roukonésans.

### Léròp
* 3 janvyé : douk-a Wenceslas di Brabant ké so épouz Jeanne di Brabant divèt asèpté, lò di « Jwayéz Antré » (sérémoni d’entronizasyon) konsiltasyon-an dé léta provensyal pou déklarasyon-an di lagèr, konklizyon-an di lapè-a ké lévé-a di nouvèl enpo. Dannyé artik-a prévwè roukour-a di « Pèp » pou rézistans larmé-a si la si prens-a ka ronp kontra-a.

* 6 janvyé : dofen-an Charles ka divini douk di Nòrmandi.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1357

Sa paj ka konsèrné lannen **1357** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* Out-sèptanm : priz di Tinis pa rwa Maroken-an Abu Inan Faris.

### Lazi
* Émir-a di Transoxiane Kazgan, o fèt di so pouvwè, sa asasiné pa so advèrsèr-ya à isou-a di disansyon féyodal. So tiboug, enpwisan-an Mirzâ Abdallâh, ké konnèt menm sòr-a lannen ki ka swiv. Transoxiane ka sonbré annan anarchi-a.

### Léròp
* Routour di lapès-a.

* 5 février : ŕégnon atè Pari dé léta jénéral pa dofen-an (fitir Charles V di Lafrans).

* 3 mars : atè Pari, prévo marchan Étienne Marcel, gran drapyé parizyen, ka enpozé so kò o dofen gran lòrdonans di 1357 ki ka prévwayé oun kontrol dé sibsid pa léta-ya, oun konsèy adjwen o dofen ké rouvoyé-a dé konséyé di Jean le Bon. Étienne Marcel ka òbténi soutchen-an dé Parizyen, òstil à laristocrasi militèr-a, pou ofisyé rwayal-ya é pou enpo-ya.

* 23 mars : trèv di Bordeaux, katriyenm-an dipi koumansman-an di lagèr-a San Lannen. Aprè batay-a di Poitiers, koté li té fè prizonnyé, Jean II le Bon ka signé roun trèv di Dé lannen ké Prens Nwè-a, anvan di fika voyé an Anglétèr, koté li ka douméré an kaptivité pannan trwa lannen.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1364

Sa paj ka konsèrné lannen **1364** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* Novanm 1364 oben 1365 : dé marien dieppois ka armé Dé véso ki ka atenn Kap Vèrt-a à Nwèl. Yé ka konstrwi oun konptwè  ki batizé Piti-Dieppe an bouchou-a di rio Cestos asou kot-ya di Libérya atchwèl. Yé ka rantré atè à Dieppe ki charjé di livwè é di malagèt an mè 1365. O kour dé lannen ki ka swiv, ròt kontwè nòrman ka enstalé so kò asou kot-ya di Lafrik ògsidantal-a   jouk Elmina an Giné ki ka rousouvwè oun légliz an 1384.

### Lazi
* Rot-Birmani : dèstriksyon dé rwayom di Pinya é Sagaing. Fondsyon di rwayom d'Ava pa rwa-a Thadominbya.

### Léròp
* 13 janvyé - 25 mars : jèl di Rhin, di Lasenn (Rouen) é di Lwar pannan trwa mwa, di Rhône é di Bas-Garonn. Livè 1363-1364 partikilyèrman lonng (19 simenn atè Tournai) é rigouré.

* 10 févriyé : akò di Bruno ant Charles IV di Liksanbour ké Habsbourg, ki ja prévwayé ki chak kaz ké érité di Dé posésyon di ròt-a an ka d'èstenksyon. 

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1365

Sa paj ka konsèrné lannen **1365** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* 26 janvyé, Rot-Birmani : fondasyon di lavil-a d'Ava, kapital di péyi à plizyò roupriz o kour dé syèk ki ka swiv.

* Powèt-a di kour Prapanca ki ékri Nagarakertagama, powenm épik pou glwar-a di rwa Hayam Wuruk di Majapahit (r. 1350-1389) annan lès-a di zil-a di Java an Endonézi.

### Pròch-Oryan
* 10 òktòb : rwa-a di Chip Pierre Ie ka anparé so kò d’Alexandrie é ka mété lavil-a à sak. So krwazad ka konpromèt entérè-ya dé marchan éropéyen é dé krétchen endijenn di Léjip mamelouk-a.

* Tirk-ya Kara Koyunlu (« jan o mouton nwè ») ka soumèt distrik-a di Mush an Anatoli, épi ka pran Mossoul(1375), Sinjbar épi Tabriz an 1388.

### Léròp
* 4 mars : viktwè d'Albert di Mecklembourg annan batay-a d'Enköping. Magnus VII é Haakon VI sa dépozé di tronn di Swèd o profi d’Albrecht di Mecklembourg, tiboug di douk Albrecht le Jeune (bèl-frè di Magnus VII), à koz di yé alyans ké Dannmark-a. Albert ka divini sèl rwa-a di Swèd jouk so dépozisyon an 1389. Haakon VI ka kontinwé à régné asou Nòrvèj-a é tchèk provens oryantal di Swèd-a.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1366

Sa paj ka konsèrné lannen **1366** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 1e janvyé : antré di Bertrand Du Guesclin atè Barcelone.

* 8 févriyé : monastè-a di Saint-Pons de Cimiez (Nice) ka pasé anba jouridiksyon-an di abbay-a di Saint-Victor di Marsèy.

* 8 févriyé : monastè-a di Saint-Pons de Cimiez (Nice) ka pasé anba jouridiksyon-an di abbay-a di Saint-Victor di Marsèy.

* 18 févriyé : promilgasyon pa Palman-an d'Irlann dé èstati ségrégasyonnis di Kilkenny, ki ka tanté d’anréyé asimilasyon-an dé ségnò nòrman : izaj-a di anglé-a sa obligatwar anba penn di konfiskasyon dé latè, ka èskli Ilandé-yan di ro klèrjé ka délimité latè anglé-a (Pale) à lès-a di zil-a, ké latè-ya ki lésé pou Gaëls asou Dé tchèr ògsidantal-ya.

* 16 mars : priz di Calahorra pa Henri di Trastamare ki édé pa Du Guesclin ké rwa-a d'Aragon. Yé ka anvayi Kasti-a.

* 28 mars : Pierre le Cruel ka kité Burgos pou réyòrganizé so défans atè Séville.

* 5 avril : Henri de Trastamare sa kouronnen rwa di Kasti atè Burgos.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1367

Sa paj ka konsèrné lannen **1367** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lanmérik
* Koumansman di règn di Tezozomochtli, rwa dé Tépanèk (finisman an 1426).

### Lazi
* 13 novanm : an Lachin, Zhu Yuanzhang, mèt di Nankin, ka lansé oun èspédisyon di 250 000 wonm bò'd Sid-a ki ka anparé fasilman so kò di Fujian, di Guangdong é di Guangxi, épi ka anvayi Shandong an désanm.

### Léròp
* 18 janvyé : koumansman di règn di Ferdinand Ie, rwa di Portigal, dannyé souvren di dinasti-a di Bourgogn (jouk 1383).

* 3 avril : Di Guesclin sa fè prizonnyé annan batay-a di Najera (Lèspagn) o kour di so èspédisyon ki mennen kont rwa-a di Kasti, Pierre Ie le Cruel, ki soutni pa Prens Nwè-a ké Jean de Gand. Pierre ka roumonté asou tronn-an di Kasti.

* 19 jwiyé : oun lòrdonans di rwa di Lafrans ka lévé dé sibsid pou défans jénéral-a di rwayom. Charles V ka promilgé dé lòrdonans ki ka vizé à kréyasyon-an di roun larmé modèrn é à lòrganizasyon-an di défans-a di rwayom.

* Sèptanm : Henri di Trastamare, ki réfijyé so kò an Aquitaine aprè so défèt atè Najera, ka roupasé Pyréné-ya ké roun larmé. Laplipa dé lavil di Vyé-Kasti ka ouvè li yé lapòrt.

* 16 òktòb : pap-a Urbain V ka rantré atè Ronm (1367-1370), épi ka rouganyen Avignon an 1370, koté li ka mouri.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1368

Sa paj ka konsèrné lannen **1368** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* 23 janvyé : Zhu Yuanzhang sa proklamé lanprò di Lachin pa so larmé anba non-an di Hongwu é ka fondé dinasti-a dé Ming ké Nankin pou kapital.

* 29 mars : Chōkei ka divini lanprò di Japon à lanmò-a di Go-Murakami.

* 14 sèptanm : mèt di tout Lachin méridjonal-a, Hongwu ka maché triyonfalman asou Péken. Dinasti mongòl-a Yuan sa ranvèrsé é sa ranplasé pa dinasti chinwa Ming(1368-1644).

* Gran khan Toghan Tèmur ka anfwi so kò di Péken. Li ké mouri pannan so rétrèt, 23 mè 1370. Mongòl-ya, ki divizé, sa chasé di péyi.

* Hongwu gouvèlné ké lèd-a di roun Gran Konsèy di senk oben sis manm é di roun administrasyon ki rékrité pa konkour é ki étrwatman sirvéyé.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1371

Sa paj ka konsèrné lannen **1371** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Léròp
* 22 févriyé : koumansman di règn di Robert II Stuart, rwa di Lékòs (jouk 1390). Li sa kouronnen atè Skonn, 26 mars. Kaz Stuart ka gouvèlné an Lékòs jouk 1714.

* 15 mars : défèt dé anglé atè Bressuire(Poitou). Bertrand Du Guesclin ka roukonkéri Poitou, Aunis ké Saintonge pou Charles V di Lafrans pa roun séri di syèj (finisman an 1373).

* 25 o 29 mars : trété di Vernon ant Charles V é Charles le Mauvais, rwa di Navarre. Montpellier sa sédé o rwa di Navarre an konpansasyon di Mantes é Meulan.

* 31 mars : trété d'Alcoutim. Lapè ant Ferdinand Ie di Potidjal é Henri II di Kasti. Ferdinand divèt épouzé Éléonore, tifi-a d'Henri mè maryaj-a pa ka fèt lò rwa-a ka tonbé anmouré di Éléonore Teles di Menezes.

* 11 avril : trété di lapè ant Jeanne Ie di Nap é Louis d'Anjou an prézans di pap Grégoire XI.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1372

Sa paj ka konsèrné lannen **1372** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* Koumansman di règn di Néouya-Maryam, rwa di Létchopi (finisman an 1382). I ka régné an lapè pas mouzoulman-yan di Ifat-a sa divizé pa dé djopopo di siksésyon.

### Lazi
* Chinwa-ya ka franchi frontchèr mongòl-a mè sa krazé annan réjyon-an di Toula pa gran khan Ayourchiridhara.

### Léròp
* 28 mars : lapè ant kont-a di Flann ké rwa di Langlétè.

* 22 - 23 jen : Kastiyan-yan ka détrwi flòt anglé-a o larj di La Rochelle. Koumansman di syèj di La Rochelle pa Fransé-ya.

* 10 jwiyé : trété di Tagilde. Jean di Gand, lépou di Constance di Kasti, ka rouvandiké tronn-an di Kasti é ka fè roun akò ké Ferdinand Ie di Potidjal kont Kasti-a ké Lafrans-a.

* 19 jwiyé : trété sigré dé Westminster ant Jean IV di Brétagn ké Édouard III di Langlétè. Li sa dékouvri an òktòb pas Fransé-ya.

* 7 out : Di Guesclin ka pran Poitiers.

* 22 - 23 out : viktwè di Du Guesclin asou Anglé-ya divan Soubise.

* 27 out : pap-a ka sanksyoné lapè-a ki signé ant Frédéric III di Sisil ké Jeanne Ie di Nap. Sisil-a ka divini endépandan di Nap anba non-an di rwayom di Trinacria.

* 8 sèptanm : rédisyon di La Rochelle ké Angoulenm.

* 20 sèptanm : rédisyon di Saint-Jean-d'Angély.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1373

Sa paj ka konsèrné lannen **1373** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Fondatò-a di Lan Xang, Fa Ngum, sa dépozé é ranplasé pa so tiboug ki ka pran non-an di Samsenthai (en) (300 000 Tay) aprè rousansman di 1376. Kominoté di péryòd-a di linifikasyon-an di rwayom di Laos(jouk 1548).

* Dat léhandèr di koumansman di konstriksyon-an di Wat Phnom, pronmyé gran santiyèr di fitir kapital di Kanbòdj, Phnom Penh.

### Pròch-Oryan
* Prentan : lanprò bizanten-an Jean V Paléyològ, vasal di soultan otoman, divèt akonpagné li annan roun kanpagn an Lazi Minò.

* 10 òktòb : Gênes ka établi so kò atè Famagouste(Chip) di 1373 à 1464.

### Léròp
* 8 janvyé : déziré di roumèrsyé zabitan-yan di La Rochelle pas yé chasé Anglé-ya di lavil-a, rwa-a di Lafrans Charles V ka konféré o mè, à so échven-yan é à yé siksèsò, oun drwè di noblès ki éréditèr é pèrpétchwèl.

* 22 janvyé : Charles V ka kréyé gouvèlman-an d'Aunis, distenk di Saintonge.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1374

Sa paj ka konsèrné lannen **1374** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* 20 jen : mérinid-a Abû al-`Abbâs, viktoryé dé lwayalis à Zarhun ké lèd-a di émir-a di Grénad Mohammed V al-Ghani, ka antré atè Fès é ka pran pouvwè-a o Maròk.

* Koumansman di règn di Moussa II, rwa di Mali (finisman an 1387). I ka lansé oun èspédisyon kont soultan-an di Bornou.

### Lazi
* Mars-avril : lanprò Ming di Lachin Hongwu ka pibliyé roun kod ki enspiré di sa dé Tang.

* Rwa-a di dinasti-a Koryŏ (Koré) Gongmin sa asasiné. Oun faksyon favorab pou Mongòl-ya ka pran pouvwè-a.

* Dé pirat japonnen wakô sa roupéré asou kot koréyen-yan.

* Anbasad an Lachin di Bukka Ie, rwa di Vijayanagar (Lenn).

### Léròp
* 13 janvyé, Vincennes : ségon lòrdonans di Charles V, rwa di Lafrans asou òrganizasyon-an di larmé-a.

* 29 janvyé : lòrdonans di Jean di Vyenn pou rékòlté dé fon pou asyéjé Saint-Sauveur-le-Vicomte, priz an 1375. Lopérasyon-an ka douré prè di roun lannen é sa roun dé pli konsidérab é dé pli chè di roukonkèt-a.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1375

Sa paj ka konsèrné lannen **1375** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 16 avril : kaptir di rwa Léon VI d'Arméni pa Mamelouk-ya. Konkèt-a di Larméni sisilyen-an pa Éjipsyen-yan : ségnò arményen, ki rwa-a Léon VI té charjé di défann Sis, ka livré lavil-a.

* Cresques, kartograf majorquins, ka drésé kart-a dit di Charles V ki ka mansyonnen lavil-ya di Tonbouktou, Mali é Gao. O sant di Sahara ka tronnen roun rwa nwè. 

* Acamapichtli, tiboug di rwa tòltèk di Culhuacan ka divini Tlatoani a-pou-di rwa-prèt dé Aztèk.

* Koumansman di règn di soultan Bahmanî Ala-ud-din Mujahid Shah.

### Léròp
* Rékirans di lapès-a an Léròp. Langlétè-a ka pédi 12,7 % di so popilasyon.

* 26 mè : promilgasyon atè Santarém di la lei das Sesmarias, lalwa ka agréyé ki dèstiné à promouvwè miz-a an valò dé latè pou lité kont péniri alimantèr o Potidjal. So prensip ké fika apliké plita pou kolonizasyon di Brézil.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1376

Sa paj ka konsèrné lannen **1376** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Léròp
* 3 févriyé : lagèr di Florans kont pap-a(finisman an 1378). Grégoire XI ka frapé lavil-a d'entèrdi.

* 4 mars : trété ant rwa-a Charles V di Lafrans é kont-a Amédée VI di Savoie ki ka angajé so kò à livré résiprokman yé kò kriminèl-ya. A pronmyé konvansyon-an d'èstradisyon ki négosyé ant Dé Léta.

* 12 mars : prorogasyon di trèv-a di Bruges ant Lafrans-a ké Langlétè-a jouk 24 jen 1377.

* 25 mars : Jeanne di Napl ka épouzé an katriyenm nòs Othon IV di Brunswick-Grubenhagen.

* 28 avril-10 jwiyé : Good Parliament.

* Palman-an di Langlétè ka manifèsté so pwisans an dèstitchwan plizyò konséyé rwayal (don le Grand chambellan Guillaume Latimer) pou koripsyon. A pronmyé itilizasyon-an do prosédir-a d’impeachment. Chanm dé komin, distenk di Chanm dé lord, sa prézidé pou pronmyé fwè-a pa roun Speaker, alò Sir Peter di la Mare.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1369

Sa paj ka konsèrné lannen **1369** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* 30 désanm : Yoshimitsu Ashikaga (1358-1408) ki divini shogun o Japon (finisman an 1394). Pli éfikas-a dé shogun Ashikaga, i ka parvini à métrizé prensipal daimyôs (ségnò féyodal) é ka asiré pwisans-a di so kaz. I ka abdiké andwit, ka fè so kò mwann é ka konstrwi « Kinkaku-ji » (Paviyon di Lò).

* Tay ka anvayi Kanbòdj-a é ka pran oun pronmyé fwè Angkor.

* Bas-Birmani : Pegu ka divini kapital-a di rwayom môn di sid an Birmani(rwayom d'Hanthawaddy).

### Léròp
* Rékirans di lapès-a an Léròp. Langlétè-a ka pédi 13,1 % di so popilasyon.

* 15 janvyé : Cahors ka soulvé so kò kont okipasyon anglé-a.

* 18 janvyé : révòlt atè Syenn kont lanprò-a Charles IV ki divèt randé so privilèj-ya à lavil-a (diplom di 6 avril).

* 25 janvyé : Édouard III sa sité à konparèt divan rwa-a di Lafrans atè Pari. 

* 5 février : konsil-ya di Cahors ka jiré di poté soukour o rwa di Lafrans Charles Vdéclarant ki, « menm anba dominasyon anglé-a, yé pa té jen sésé di gen tchò fransé-a ».

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1370

Sa paj ka konsèrné lannen **1370** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 10 avril : chèf mongòl-a Tamerlan (Timour Lenk), aprè ki li asasiné so bèl-frè Husayn ka proklamé so kò rwa atè Balkh épi ka établi so dominasyon asou Khârezm (finisman an 1379). I ka koumansé so lagèr-ya di konkèt-a an Lazi.

* 23 mè : à lanmò-a di gran khan dé Mongòl Toghan Tèmur, so tiboug Ayourchiridhara ka pran tit-a di lanprò à Karakorum, san rounonsé o projè di roukonkéri Lachin (finisman di règn an 1378).

* Jen, Lachin : réfòrm di sistenm di rékritman di mandarina (konkour) é rétablisman dé tit di noblès. Entèrdi asou sosyété sigré-ya Lotis Blanng é di Niyaj Blanng an finisman di mwa.

* 7 out : priz di Tlemcen pa Marok Mérinid.

* 25 out - désanm : négosyasyon é trété di lapè ant rwayom Chip-a ké soultan-an di Léjip.

* 9 novanm : émir-a Hafsid Abul-Abbas ka anparé so kò di Tinis é ka fè so kò proklamé kalif.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1377

Sa paj ka konsèrné lannen **1377** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Févriyé : koumansman di règn di Harihara II, rwa di Vijayanagar (finisman an  1404). Anba so règn, Vijayanagar ka agrandi so kò o nò pa anèksyon-an di plizyò téritwar ki té pran asou soultanat bahamid mè osi bò'd sid.

* Anba règn-an di Hayam Wuruk (1350-1389), rwayom-an di Majapahit annan lès-a di Java ka ataké prensipoté-a di Palembang annan sid-a di Sumatra, ki pli gen pwisans-a ki li té gen à lépòk-a lò li té sa aplé Sriwijaya é té ka kontrolé détrwa-a du Malacca. Majapahit ka voyé pa ayò roun anbasad à lakou-a di Lachin.

### Léròp
Routour di lapès-a an Léròp (1377-1378).

* 17 janvyé : pap-a Grégoire XI ka ranmné papoté-a atè Ronm asou enstans-ya di Sent Catherine di Sienne.

* 27 janvyé - 2 mars, Langlétè : Bad Parliament. I ka voté lévé-a di poll tax an mars. Popilasyon-an di Langlétè-a sa èstimé à 2 200 000 zabitan.

* 27 janvyé : koumansman di règn di Marie Ie di Sisil anba titèl-a d'Artal di Alagón.

* 26 avril - 24 jen : négosyasyon di lapè ant Langlétè-a ké Lafrans-a.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1378

Sa paj ka konsèrné lannen **1378** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 10 novanm : pasaj di komèt-a di Halley.

* Koumansman di règn di Togustemur, khan dé Mongòl (finisman an 1388). Téritwar-a di lanpir mongòl-a sa alò limité à lès-a pa lak Baykal-a ké montangn Khingan, o Sid pa Gran Miray-a, o Nò pa Irtych ké Ienisseï, à Lwès-a pa montangn Tian Shan.

* An Lenn, Madura sa anèksé o rwayom di Vijayanâgara. Soultanat dé Bahmanî : Asasinat di soultan Ala-ud-din Mujahid Shah. Règn di Daud Shah I, siultan dé Bahmanî, asasiné à so tour. Koumansman di règn Muhammad II(finisman an 1397). Tamerlan ka tchipé Khârezm aprè kat lannen di lagèr.

* Kara Yülük Osman (lanmò an 1435), ka fondé dinasti-a dé Ak Koyunlu (« jan-yan ké mouton blanng ») ki ka tchipé lès-a di atchwèl Tirki-a (finisman an 1508).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1379

Sa paj ka konsèrné lannen **1379** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Tamerlan ka pran Ourguentch.

### Léròp
* 23 janvyé : renn-an Marie di Sisil sa anlvé atè Catane asou lòrd di Pierre IV d'Aragon, pou évité so maryaj ki projété ké Jean Galéas Visconti. An 1380 Martin d'Aragon sa voyé pa so papa kou vicaire an Sisil.

* 5 mars : fondasyon di New College atè Oxford.

* 19 mars : Jan z Jenštejna ka divini larchévèk di Prag (finisman an 1396). I ka antré an konfli ouvè ké lanprò-a ké rwa di Bowenm Venceslas IV.

* 26 avril : baron bréton ki révolté kont rwa-a di Lafrans ka signé atè Renn sa roun zak di konfédérasyon é ka raplé douk-a Jean IV di Brétagn. Bréton-yan ki angajé oprè di Charles V ka abandoné li.

* 29 mè : Viktwè naval di Gênes asou Véniz à batay-a di Pola. 

* Koumansman di règn di Jean Ie (1358-1390), rwa di León é di Kasti.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1380

Sa paj ka konsèrné lannen **1380** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Lanprò ming Hongwu ka prijé administrasyon-an di Lachin-a. I ka fè administré nò-a pa dé fonksyonèr di midi é sa di sid pa dé fonksyonèr di nò. I ka aboli sigrétarya enpéryal-a ki té prensipal kò administratif santral pannan dinasti-ya ki présédé. 

* Tamerlan ka antrouprann konkèt-a di Liran-an(finisman an 1387).

* Karimul Makhdum ka fondé pronmyé mòské-a dé Filipin.

### Léròp
* 20 janvyé : Louis, douk d'Anjou ka fè so antré annan Montpellier ki révòlté. Aprè so léchèk annan administrasyon-an di Languedoc li sa raplé é ranplasé pa Bertrand Du Guesclin (23 avril).

* 1e mars : oun trété d'alyans sa signé atè Westminster ant Langlétè-a ké douk-a di Brétagn. 

* 1e mè : lanmò d'Håkon VI di Nòrvèj. Rwa-a di Dannmark Olav Haakonson ka régné an Nòrvèj anba titèl-a di so manman, Margrethe Valdemarsdotter, anba non-an d'Olav V (finisman an 1387). Priz di kontrol di Nòrvèj-a é di Lislann-an (propriyété nòrvéjyen) pa Dannmark-a. Lislann-an péké òbténi endépandans-a ki an 1918.

* 31 mè : trété di Dovydiškės (en) ka antré Jogaila di Litchwani ké Lòrd Tétonik-a. Sa akò sigré ka dispozé ki Jogaila pa divèt soutni so tonton Kęstutis annan so lalit kont chouvalyé-ya.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1381

Sa paj ka konsèrné lannen **1381** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* Avril : Tamerlan ka pran Hérat épi Khorassan. I ka lansé so kò à konkèt-a di Pèrs (finisman an 1393).

* Bayazid, tiboug di Murat Ie épouz tifi-a di bey di Germiyan, Devlet Shah Khatun.

### Léròp
* 15 janvyé : signatir di ségon trété di Guérande (ratifyé 4 avril). Nétralité di Brétagn-an.

* Mars : lévé di trwazyenm poll tax. Rézilta di roun léfò ki konsidérab di gouvèlman anglé pou ogmanté enpo-ya, trwa poll tax (enpo pa kabèch) ka rouprézanté oun aktwasman dé 2/3 di fiskalité nòrmal.

* 19 mè : alyans di Kasti-a ké pap-a d’Avignon Clément VII.

* 30 mè : vyolan afrontman atè Brentwood annan Essex kont dé kolèktò d'enpo. Révòlt-a dé péyi(Peasants’Revolt), provoké pa miltiplikasyon-an dé enpo ka éklaté similtanéman annan Kent, koté péyizan-yan ka roufizé di péyé trwazyenm poll tax é annan Essex, koté yé ka manifèsté kont roun ségnò ki ka enpozé oun pri di racha ègzòrbitan à roun di so sèrf-ya.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1384

Sa paj ka konsèrné lannen **1384** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Févriyé : Binnya Nwe ka monté asou tronn-an d'Hanthawaddy, an Bas-Birmani, anba non-an di Razadarit.

### Léròp
* 26 janvyé : signatir atè Leulinghem di roun trèv pou nòv mwa ant Lafrans ké Langlétè, ki ka enkli Lékòs ké Kasti, ki alyé di Lafrans, ké Gantois, ki alyé di Langlétè. 14 sèptanm, li sa prorojé jouk 1e mè 1385.

* 30 janvyé : léritaj flaman-an (Franche-Comté, konté di Flandre, d’Artois, di Nevers, etc.) sa entégré o domenn di douché di Bourgogn à lanmò-a di Louis de Male, kont di Flandre é bèl-papa di Marguerite, fanm di Philippe le Hardi.

* 6 avril, kriz potidjé : Nuno Álvares Pereira ka ranpòrté roun viktwè endésiz pou faksyon-an di Aviz annan Batay-a dé Atoleiros(« batay dé bourbyé »).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1385

Sa paj ka konsèrné lannen **1385** di kalandriyé julyen.

## Évènman
An Birmani, koumansman di « Lagèr di Karant lannen » ant rwayom-an d'Ava ké rwayom-an d'Hanthawaddy ; li ka achévé so kò san venkò an 1424.

### Léròp
* 13 janvyé : léchèk di roun konspirasyon kont pap-a Urbain VI atè Nocera. Sis kardinal sa arété é Urbain VI èskominyé Charles Duras é so fanm Marguerite, 15. Charles Duras ka mété syèj-a chato-a Nocera koté pap-a alé réfijyé so kò dè finisman-an di mwa.

* 6 avril : koumansman di règn di Jean Ie (João I°), rwa di Potidjal, fondatò di dinasti-a d'Aviz (jouk 1433).

* Cortes di Potidjal ka réyini yé kò atè Coïmbra an avril pou enpozé solisyon-an ki prévwayé lò dé angajman matrimonyal di 1383. Loratò-a di tchèr Léta, João das Regras, ka konvenk asanblé-a di nésésité-a ki konfirmé dézignasyon popilèr di Jean d’Avis : Jean Ie di Potidjal, gran mèt lòrd militèr  d’Aviz é dimi-frè di Ferdinand Ie di Potidjal, ka siksédé li aprè Dé lannen di troub. I ké fè di Potidjal oun pwisans di pronmyé ran.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1386

Sa paj ka konsèrné **1386** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Pronmyé lanprò-a Ming di Lachin Hongwu ka roufizé di rousouvwè oun anbasadò japonnen.

### Pròch-Oryan
* 21 novanm : Tamerlan ka pran Tbilissi é ka kaptiré rwa-a Bagrat V di Jéyòrji ké so fanmi.

### Léròp
* 14 févriyé : batenm di Jagellon (Jagiello) ; 19, i ka épouzé Hedwige Ie di Pològn. I ka divini Ladislas II Jagellon (finisman an 1434). I ka tanté di inifyé Pològn-an ké Litchwani-a. Li divèt maté tirbilant noblès poloné é évanjélizé Litchwani-a. Pològn-an pouvé fè léchèk o progré di jèrmanism (1410).

* 24 févriyé : Charles di Duras sa asasiné à enstigasyon-an di vòv-a di rwa di Ongri. So tiboug Ladislas le Magnanime ka siksédé li kou rwa di Nap jouk 1414 mè ké divèt fè fas à so konpétitò Louis II d'Anjou.

* Marie Ie di Ongri ka roumonté asou tronn-an di Ongri aprè asasina-a di Charles de Duras aprè 39 jou di règn an Ongri.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1387

Sa paj ka konsèrné lannen **1387** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Jwiyè : troup-ya ming ka pasé larivyè-a Liao. Lachin sa antchèrman konkéri pa lanprò-a ming Hongwu.

* 22 out : soultan-an di Delhi Firuz sa kontren à abdiké pa so tiboug Muhammad, ki divèt fwi divan roun révòlt sèrvil. 

* Rébélyon mouzoulman annan Gujarat an Lenn. 

### Pròch-Oryan
* Prentan : raid di khan di Horde d'orTokhtamysh kont Tamerlan. I ka pasé pasaj-a di Derbent é ka antré an Azerbaïdjan. Dabò viktoryé o nò di la Koura, li sa roujété gras à entèrvansyon-an di tiboug di Tamerlan Miran Shah.

* Òktòb : Tamerlan prend Ispahan, 17 novanm : masak d'Ispahan an Pèrs à laswit-a di roun rébélyon kont Tamerlan.

* Désanm : Tamerlan ka pran Chiraz. I ka dikté so volonté-ya à Pèrs é à Lirak(1387-1401).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1388

Sa paj ka konsèrné lannen **1388** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Mè : troup mongòl-ya di gran khan Togustemur sa krazé pa roun larmé chinwa dé Ming asou Buyur Nor. Karakorum sa razé. Togustemur sa asasiné pé aprè. Mongoli-a ka sonbré annan anarchi-a.

* 18 sèptanm : lanmò di soultan di DelhiFîrûz Shâh Tughlûq. So piti tiboug Tughluq Khan ka siksédé li.

* Tamerlan, mè di Lazi santral-a é di Liran-an, ka fè proklamé so kò soultan mouzoulman é ka koumansé konkèt-a di Siri-a ké Tirki-a. 

### Léròp
* 3 févriyé : ouvèrtir di Merciless Parliament. Richard II di Langlétè divèt imilyé so kò divan noblès-a ki mennen pa so tonton Thomas di Woodstock.

* 16 févriyé : Margrethe di Dannmark ka obténi di séna di Nòrvèj tit-a di réjant. Li ka fè ékarté so névé Albrecht di Mecklembourg ki présanti pou aksédé o tronn di Nòrvèj o profi d'Éric di Pomérani.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1389

Sa paj ka konsèrné lannen **1389** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* 20 févriyé : soultan-an di Delhi Tughluq Khan, viktim di roun konspirasyon, sa ranplasé pa so kouzen  Abu Baqr ki divèt routounen o tronn an 1390 o profi di so tonton Muhammad.

* Java : à lanmò-a di Hayam Wuruk, Majapahit-a ka travèrsé oun kriz di siksésyon annan roun kontèks di lagèr sivil. Piti prens-ya ka routrouvé progrésivman yé endépandans. Lanmè-a sa enfèsté di pirat é d’avantiryé, ki ka entérésé yé kò o détrwa.

* Mongoli : ka profité di féblès-a di Karakorum, tchèk féyodal di réjyon-an ki limitròf di Lachin ka soumèt yé kò à otorité-a dé Ming. Lanprò chinwa-a ka òrdoné d’òrganizé distrik-ya dé trwa tribi ouriankhaï asou téritwar-a di  ségnò Nagatchou, annan réjyon-an di Kalgan, ki péplé d’anviron 200 000 moun. Lachin ka atribiyé dé bénéfis o prens ké roun fonksyonèr di nouvèl léta nomad.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1382

Sa paj ka konsèrné lannen **1382** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* Koumansman di règn di rwa di Choa(Létchopi) (finisman an 1411).

### Lazi
* Koumansman di règn di rwa Jayastithi Malla o Népal (finisman an 1422).

### Pròch-Oryan
* 24 òktòb : Ibn Khaldoun ka kité Tinis  pou Léjip-a. Aprè asasina-a di so frè, filozòf-a Ibn Khaldoun ka éfèktchwé roun pélrinaj à La Mecque é ka wè so kò ofri oun lachè annan famé linivèrsité mouzoulman-an al-Azhar pa soultan di Kèro, ki ka nonmen li égalman gran qadi (jij) malikit di Kèro.

* 26 novanm : koumansman di pronmyé règn di Barkuk, soultan mamelouk burjit di Léjip(1382-1389, puis 1390-1399).

* Dinasti mamelouk-a Bahrit sa ranvèrsé pa mamelouk-ya tcherkesses, nonmen Burjit (1382-1517), kantonné annan sitadèl-a di Kèro(di birj : sitadèl). Yé ka ranplasé dinasti éréditèr-a pa roun sistenm élèktif ki ka favorizé konspirasyon-yan, tchòk di Léta ké asasina-ya.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1383

Sa paj ka konsèrné lannen **1383** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Tamerlan ka pran Kandahar.

### Léròp
* 11 janvyé : antré di Charles VI di Lafrans atè Pari à so routour di Flandre. Réprésyon sévèr di révòlt-a dé Mayoten, oun révòlt fiskal dé kontribiyab parizyen ki ka armé yé kò di timay di plonb (koté yé sirnon di « Mayoten ») é ka désann annan lari-a.

* 27 janvyé : lòrdonans rwayal ka aboli kòrporasyon profésyonèl-ya an Lafrans. Pari ka pédi so privilèj minisipal-ya jouk 1412. Prévoté-a dé marchan, ékivalan di lanméri-a di Pari, sa souprimé.

* 1e mars : Amédé VII ka divini kont di Savoie anba réjans-a di so manman Bonne de Bourbon (finisman an 1391).

* 19 mars : soulèvman kont enpo-a asou vyann-an atè Gênes. Doj Niccolò Guarco sa ataké annan so palè (5 avril) é divèt anfwi so kò landimen-an.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1390

Sa paj ka konsèrné lannen **1390** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 1e jwiyé : dépa di Marsèy via Gênes di roun èspédisyon franko-génoise ki dirijé pa Louis II di Bourbon kont Mahdia (Tinzi) an ripòs à piratri-a. Rwa-a ka fiksé nonm-an dé chouvalyé ki li ka otorizé à partisipé. Syèj-a di lavil-a, ki koumansé, 22 jwiyé, ka échwé à lotonm-an.

* Out : koumansman di règn di Muhammad III Tughlûq, soultan di Delhi (finisman an 1394).

* Bizanten-yan ka sédé Philadelphie o Otoman, yé dannyé plas an Lazi Minò.

### Léròp
* Pap-a Boniface IX ka sélébré oun Lannen sent, asou désizyon di so prédésésò, Urbain VI.

* 7 janvyé : rwa-a Charles VI la kité Toulouz aprè oun séjou di senk simenn pou randé so kò atè Foix, koté li sa rousouvwè pa kont-a Gaston Phébus.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1391

Sa paj ka konsèrné lannen **1391** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* Rivé dé Jwif séfarad à Konstantin é atè Aljèr.

### Lazi
* 21 févriyé, Lenn : Zafar Khan Muzaffar, ki nonmen gouvèlnò di Gujarat, ka kité Delhi pou pran so ofis. I ka fondé dinasti Muzaffarid-a ki ka régné asou roun soultanat di Gujarat endépandan di soultanat di Delhi (finisman an 1583).

* 19 jen : viktwè di Tamerlan asou khan di Horde d'or Tokhtamysh asou larivyè-a Kondurcha, prè di Volga.

### Léròp
* janvyé : Vasili Ie di Mòskou ka épouzé Sophie, tifi di Vytautas di Litchwani.

* 7 mars : Manuel II Paléyològ ka anfwi so kò di Brous koté li té prizonnyé dé Otoman é ka rantré triyonfalman atè Konstantinòp é ka chasé di tronn so névé Jean VII Paléyològ.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1392

Sa paj ka konsèrné lannen **1392** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Jen : aprè roun raid viktoryé kont Horde d'or, Tamerlan ka kité Samarkand pou achévé konkèt-a di Pèrs-a.

* 5 out : én Koré, jénéral-a Yi Song-gye ka divini rwa anba non-an di Taejo. So avennman ka marké finisman-an di péryòd-a Goryeo. Li sa pronmyé souvren-an di dinasti-a Joseon (finisman an 1910). Nouvèl dinasti-a gen di bon rélasyon ké Japon-an.

* Douran xive syèk, Koréyen-yan sa fòrtman enfliyansé pa dé téyori di filozòf chinwa Zhu Xi. Sa sistenm di valò ka èstimilé laklas mwayen-yan di administrasyon-an Goryeo, é yé mouvman pou roun réfòrm politik ké sosyal sa à lorijin-an di asésyon-an o pouvwè di dinasti-a Joseon. Pronmyé rwa-ya Joseon é yé  élit ka établi roun èstriktir politik ké sosyal ki ké rézisté à tout défi-ya jouk 1910.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1393

Sa paj ka konsèrné lannen **1393** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* Mè : Tamerlan ka antré viktoryézman annan Chiraz.

* 22 mè : chit di dinasti-a dé Muzaffarid.

* Jen : Tamerlan ka kité Chiraz pou Ispahanet Hamadan.

* 10 òktòb : Tamerlan ka pran Bagdad o Jalayirid.

* 13 novanm : lanmò d'Abû al-`Abbâs atè Taza.

* Koumansman di règn di Abu Faris Abd al-Aziz ben Ahmad, soultan mérinid (finisman an 1396).

* Oun lèskad èspagnòl razzie Lanzarote atè zil Kanari. Li ka ranmné di lasir-a, dé lapo di bouk ké dé zannimo ki vivan.

* Ramesuan, rwa d'Ayutthaya, ka anvayi òkò Kanbòdj-a. Angkor sa priz (1393-1394).

* Rousansman-an di popilasyon chinwa-a ka endiké 60,5 milyon di zabitan.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1394

Sa paj ka konsèrné lannen **1394** di kalandriyé julyen. 

## Évènman
### Lafrik
* 6 jen : lanmò d'Abul-Abbas. Koumansman di règn di Abu Faris, émir hafsid di Tinis (finisman an 1434).

* Koumansman di règn di Omar, rwa (maï) di Bornou (finisman an 1398). I ka abandoné Kanem o tribi boulala é ka transféré so kapital di Njimi à lwès-a di lak Tchad, atè Kagha, o Bornou.

### Lazi
* 22 janvyé, Lenn : koumansman di règn di Houmayoun (finisman 8 mars 1395), soultan di Delhi.

* Mè, Lenn : Malik Sarwar (Khwaja Jahan) ka kité Delhi pou Jawnpur koté li ka fondé oun soultanat endépandan é dinasti-a dé Sharqi (finisman an 1479).

* 29 novanm : lavil-a di Séoul ka divini kapital-a di Koré-a.

* 17 désanm, Japon : shogun Yoshimitsu Ashikaga ka routiré so kò é so tiboug Yoshimochi ka divini katriyenm shogun Ashikaga.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1397

Sa paj ka konsèrné lannen **1397** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* 14 jen, Lenn : soultan-an dé Bahmani Ghiyas-ud-din Tahmatan Shah sa vèrglé épi anpwazonnen pa partizan-yan di so frè Shams-ud-din Daud Shah II.

* 15 novanm : soultan-an dé Bahmanî Shams-ud-Dîn Daud Shah II sa vèrglé é dépozé aprè roun kour règn pa so kouzen Tâj al-Dîn Fîrûz, ségon tiboug di soultan Daud, ki ka régné jouk 1422. Anba so règn, dé Endou sa promouvwè pou dé pòs trè enpòrtan annan lòbjèktif-a di dézamòrsé tansyon-yan.

* O Japon, shogun Yoshimitsu Ashikaga, ki té abdiké an 1394, ka routiré so kò annan monastè-a di Paviyon dilò (Kinkaku-ji) o nò di Kyôto.

### Léròp
thumb

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1398

Sa paj ka konsèrné lannen **1398** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* 30 jen : koumansman di règn di Jianwen, lanprò ming di Lachin (finisman an 1403).

* 17 désanm : Tamerlan détrwi Delhi é ka anèksé Pendjab-a ké so lanpir.

* Présédé pa so piti-tiboug Pir Muhammad ki ka pran Multân an mè, Tamerlan ka anvayi Panjab-a (sèptanm), ka ègzékité 100 000 prizonnyé endou, ka briga vizir-a Mallu Ikbal divan Delhi é ka piyé lavil-a di fon an konb pannan trwa jou.

* Bukka II, tiboug di rwa di Vijayanagar ka ataké Firuz shah Bahmanî mè sa venki an 1399 é divèt péyé roun tribi ki konsidérab.

### Léròp
* 21 mars : flòt-a di lòrd Tétonik-a ka débarké atè Gotland. 5 avril, gran-mèt Konrad von Jungingen ka obténi rédisyon-an dé pirat ka asyéjé annan Visby.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1399

Sa paj ka konsèrné lannen **1399** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Afrik
* Priz di Tétouan, baz aryèr di kòrsèr, pa troup-ya d'Henri III di Kasti. Lavil-a sa détrwit, lanmotché-a dé zabitan masakré ké ròt rédjwi an lèsklavaj.

### Lazi
* 1e janvyé : Tamerlan ka kité Delhi an détrwizan tout bagaj asou so pasaj. Aprè ki li pran Fuzer é Meerut (9 janvyé), i ka venk òkò Endou-ya prè d'Haridwar asou Gange. I ka pran Kangra (16 janvyé) é ka sakajé Jammu. Tout koté li k'alé, li ka masakré zabitan-yan.

* 19 mars : Tamerlan ka travèrsé Indus. I ka lésé pou rouprézanté an Lenn gouvèlnò-a di Multan Khizir Khan. Soultanat-a di Delhi, ki afébli, ka pédi roun gran nonm di so vasal mouzoulman-yan ki ka déklaré yé kò endépandan.

* An Mongoli, Ugetchi, chèf di tribi-a dé Kergüd (Kirghiz), ka tanté d’établi so hégémonie asou tribi mongòl-ya é ka révòlté so kò kont gran khan Elbek, ki sa détroné é tchwé. Pé di tan aprè so avennman, Ugetchi sa venki pa Arouktaï, chèf dé Asod (Alain), é Ma-ha-mou, chèf dé Oïrat.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1400

Sa paj ka konsèrné lannen **1400** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* Prentan : Tamerlan ka maché asou Tiflis, ka enstalé roun garnizon annan sitadèl-a é ka ravajé Jéyòrji-a.

* Out : Tamerlan ka antré an Lazi minò koté li ka rousouvwè lonmaj-a di émir-a d'ErzincanTaherten. Qara Qoyunlu Kara Youssouf, ka venki, ka réfijyé so kò an Léjip.

* 22 out : Tamerlan ka pénétré annan lanpir otoman-an é ka pran Sivas. I ka fè antéré vivan 4000 gèryé arményen é ka fè krazé anba sabo-ya dé chouval tout timoun-yan di sité-a. Épi li ka maché di Malatya bò'd Alep an Siri, ki défann pa soultan mamelouk-a birjit di Léjip Faradj. Pannan ki Tamerlan sa tchipé an Siri, soultan otoman-an Bayezid Ie ka asyéjé é ka pran Erzincan. I ka fè prizonnyé Taherten ké so fanmi.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1401

Sa paj ka konsèrné lannen **1401** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* 14 òktòb, Lenn : rèstorasyon di soultan di Delhi Mahmûd II. Vizir-a Mallu Ikbal, ki ègzilé atè Baran, ka rantré atè Delhi exsangue, ka ravajé pa famin-an ké lapès-a, ka raplé soultan-an é ka gouvèlné à so plas. Gouvèlnò-a Dilawar Khan, ki rékéyi soultan-an Mahmûd II aprè sak-a di Delhi, ka proklamé endépandans-a di soultanat mouzoulman di Mâlwa (finisman an 1531).

* Japon-an ka établi dé rélasyon ofisyèl ké Lachin-an dé Ming. Shogun Yoshimochi Ashikaga, ki konsidéré kou souvren-an di Japon, ka déklaré so kò vasal di Lachin-an é komèrs-a ka pran fòrm-an di roun tribi.

### Pròch-Oryan
* 8 janvyé : Faradj, ki aplé atè Kèro pa nouvèl-a di roun sédisyon, ka kité Damas.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn