open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Légliz ortodoks

thumb|Katédral-a di archanj sen-michel (Mòskou)
« **Légliz òrtodòks** » oben « **Kominyon dé Légliz òrtodòks** » ka rougroupé nonbréz Légliz téritoryal-ya ki ka réklanmen so kò di téyoloji-a dé sèt pronmyé konsil di kristchanism é dé kannon oben lalwa ki yé édikté.

Kristchanism òrtodòks-a (an grèk  Ὀρθοδοξία, ka signifyé « opinyon jis ») ka profésé désann dirèkman dé pronmyé kominoté krétchenn fondé pa apot-ya di Jézi annan provens oryantal-ya di Anpir romen-an.

## Nòt ké référans

## Annèks

Katégori:Kristyanism
Lékonnonmi

**Lékonnonmi**-a (di grèk ansyen οἰκονομία / oikonomía : « administratmsyon di oun fwayé ») sa roun disiplin ki ka étidjé lékonnonmi-a antan ki aktivité di moun ki ka konsisté an prodjouksyon-an, distribisyon-an, échanj-a ké konsomasyon-an di byen é di sèrvis.

À partir di XVIIe syèk ékonomi-a, richès ékonomik, douvini roun éléman di plizanpli enpòrtant di lavi dé Léta ké dé moun. Osi nou ké konsidéré ki nou pli pouvé an tchenbé nou kò à ékonomi fanmilyal, mé ki li ka konvni di entérésé so kò o vas chan ki ka étann so kò odéla ki ké fika aplé annan roun pronmyé tan ékonomi politik.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Ékonomi
Lélèktronnik

thumb|Konpozan di sirkwi élèktronik.

**Lélèktronnik**-a sa roun branch di fizik apliké, trètan di miz an fòrm é di jèstyon di signal élektrik, ki ka pèrmèt di transmèt/rousouvri mè osi trété, mémorizé, etc. dé enfòrmasyon.

Nou ka asosyé souvan élèktronik-a à itilizasyon di fèb tansyon é kouran élèktrik. Fèb grandò élèktrik jénéralman itilizé andan aplikasyon élèktronik, ka èspilké so kò an parti pa fèt-a ki si roun enfòrmasyon pouvé fika transmèt ké enpé d'énèrji, i pa gen bokou di entérè pou transmèt li ké bokou.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Léon Tolstoï

thumb|Léon Tolstoï
Fotografyé pa Sergueï Prokoudine-Gorski (1908)

**Léon Tolstoï**, non fransizé di **Lev Nikolaïevitch Tolstoï** (an ris : Лев Никола́евич Толсто́й, [lʲɛf nʲɪkɐˈlaɪvʲɪtɕ tɐlˈstoj] ), né lou 28 out 1828(9 sèptanm 1828 andan kalandriyé grégoryen) à Iasnaïa Poliana é mò lou 7 novanm 1910 (20 novanm 1910 andan kalandriyé grégoryen) à Astapovo, an Risi, sa roun sélèb markè-palò.
Léonard de Vinci

**Léonard de Vinci**, né koté Vinci (Toskàn) lou 15 avril 1452 é mouri koté Amboise (Touraine) lou 2 mè 1519, sa roun pent florenten é oun wonm di lèspri inivèrsèl, an menm tan oun artis, òrganizatò di spèktak ké lafèt-ya, syantifik, injényò, envantò, anatomis, pent, skiltò, architèk, irbanis, botanis, mizisyen, powèt, filozòf ké ékriven.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Personalité
Katégori:Markè-palò
Katégori:Artis
Lépistémoloji

**Lépistémoloji**-a (di grèk ansyen ἐπιστήμη / epistếmê « konésans vrè, syans » et λόγος / lógos « diskour ») pouvé dézigné dé konsèp :

Andan monn frankofonn : étid kritik dé syans é di konésans syantifik ; andan monn anglo-sakson : étid-a di konésans an jénéral.

Sa artik ka prézanté prensipalman pèrspèktiv-a di monn frankofonn, é ka entérésé so kò donk à épistémoloji-a antan ki étid dé syans é dé aktivité syantifik.

Parmi tout tenm-yan asou lakèl sa disiplin ka panché so kò, sala di inité di syans-a sa ésansyèl. I ka artikilé so kò otour di kat pilyé :

Syans fòrmèl (matématik, lojik) ;syans ègzak (fizik, syans di enjényò-a) ;syans di vivan ;syans moun ké sosyal.
Lérazi

thumb|Kart di lokalizasyon di Lérazi.
thumb|Lérazi, ké Lafrik di Nò ké kòrn-an di Lafrik vizib
thumb|Wè di lémisfè lès-a di Latè-a dipi lèspas-a. Lérazi-a sa o nò di fotografi-a.
**Lérazi**-a sa roun tèrm jéyografik ki ka dézignen konjwentman Léròp ké Lazi antan ki kontinan inik, plito ki Dé kontinan séparé. Sa sipèrkontinan ka étann ensi so kò  asou pli di 54 milyon di km2 ant loséyan Atlantik, à lwès, ké loséyan Pasifik, à lès.

## Définisyon
### Jéyografik
O sans jéyografik, Lérazi sa roun sipèrkontinan ki fòrmen di Léròp à lwès é di Lazi à lès. Lérazi sa pafwè li-menm enkli annan roun sipèrkontinan pli vas òkò ki ka konprann égalman Lafrik ki kouminéman dézignen Afro-Lérazi.

### Jéyolojik
Jéyolojikman, plak érazyatik-a pa ka konprann ni anba-kontinan endjen, ni pénensil Arabik-a (ki sa sitchwé asou roun plak tègtonnik détaché di Lafrik), ni Filipin-yan (ki sa asou plak filipin-an), ni lègstrenmité lès-a di Larisi (ki sitchwé asou plak nò-anmériken-an).

### Jéyopolitik
thumb|Konsèpsyon érazyen di Lérazi, sa dannyé ka korèsponn à parti nò-a di réjyon entèrmédjèr-a.

O sans jéyopolitik, Lérazi ka référé so kò à roun konsèpsyon politik : lérannism-an ki ka ankré Larisi (ròtfwè LRSS) annan mas kontinantal-a é ka tanté di roubalansé bò'd Lazi-a lérosantrism tradisyonnèl-a dé élit ris. Soulon sa dògtrin tèrm-an Lérazi pa ka dézignen ansanm-an ki fòrmen pa Léròp ké Lazi zonn entèrmédjèr-a ant Léròp ké Lazi.

Jòdla lérannism-an ka èsprimen ésansyèlman so kò atravè processus-a di lentégrasyon réjyonnal-a annan roun monn miltipolèr. Kouran érazyen-an ka pronnen roun rapròchman toujou pli fò ké konstrigsyon-an di Linyon érazyen -an asou modèl-a di Linyon éropéyen-an ki ka enskri so kò annan sa dògtrin jéyopolitik.

## Jéyografi
### Lanvironnman
Di mannyè di wè anvironnmantal, a roun antité byografik ki kowéran. Rézo ékolojik panéropéyen-an (REP) é èstratéji panéropéyen-an di divèrsité byolojik ké péyzajé-a ki ka pronmouvwè, soutni pa Progranm dé Nasyonzini pou lanvironnman-an (ONU) é Konsèy di Léròp, ka swété dévlopé roun mayaj ékolojik ki ka kouvri sa zonn.

## Popilasyon
### Démografi
Lérazi-a ka ébèrjé 4,9 bilyon di zabitan.
### Étnisité
O sans étno-antropolojik, ladjègtif « érazyen »-an pouvé dézignen roun moun métis, né di paran rèspègtivman blanng ké azyatik. Tèrm-an té fika fòrjé an Lendochin fransé.

## Kiltir
Group Muse-a roupran konsèp politik ké litérèr-a di Lérazi annan chanté-a United States of Eurasia ki tiré di yé sizyenm albonm, The Resistance.

## Nòt ké référans

## Lannègs
### Bibliyografi
### Artik konnègs
* Léròp
* Lazi

Katégori:Kontinan
Katégori:Azi
Katégori:Léròp
Lélèksyon

thumb| Oun lirn élèktoral.

**Lélèksyon**-an sa dézignasyon-an, pa vòt di élèktò, di rouprézantan (oun moun, oun group, oun parti politik ou roun lòpsyon) dèstiné pou rouprézanté yé oben tchipé roun fonksyon an yé non.

Popilasyon konsèrné ka transféré pa vòt-a di so majorité à dé rouprézantan oben manda chwézi, léjitimité rékiz pou ègzèrsé pouvwar-a ki atribwé (fonksyon ki sansé fika dayò défini ké oryanté atravèr roun program politik).

Annan kad-a dé réjim ké enstitisyon politik, élèksyon-an - à lépòk  kontanporenn - sa rouvandiké - omwen fòrmèlman - kou fika mòd pli léjitim di aksésyon o pouvwar. Rouvandikasyon ki pa ka épwizé déba di fon asou karaktèr fonsyèrman « démokratik » di déroulman é di rézilta di sa élèksyon.

Katégori:Lélèksyon
Léròp

thumb|Lokalizasyon di Léròp-a.
**Léròp**-a sa roun kontinan oben roun pati di sipèrkontinan-yan di Lérazi  é di Afro-Lérazi. Li sa pafwè aplé « Vyé Kontinan », pa lopozisyon ké « Nouvèl Monn » (Lanmérik). Asou plan kiltirèl, Léròp-a té rousouvwè di miltip lenfliyans pannan soso lannen-yan, é ka konprann rounlo péy ki ka posédé an menm tan oun léritaj koumen, dé diférans lengwistik, rélijyé é istorik, ké zapò-ya ki résan  ki ka vini dipi mondjalizasyon-an. Atò, Léròp sa roun lèspas di sivilizasyon ki fòrjé pa roun listwè milénèr. Oun kouminoté di pèp, di diféran Léta, ka konstitchwé yékò politikman ké Linyon éropéyen-an.

## Jéyografi
thumb|Kart di Léròp jéyografik ki ka prézanté rélyèf-ya.

### Limit jéyopolitik
Lizaj-a ka fè di Léròp-a oun kontinan ; nou ka palé, si nou ka konsidéré Lérazi ké plak érazyatik, di pati òksidantal di roun sipèrkontinan. Limit terès-ya di Léròp-a té donk toujou enprésiz bò lès pas i pa ka ègzisté di limit ki klèrman défini, di rélyèf oben di lanmè, ki ka vini klèrman sendé Lérazi. Frontchèr jéyografik-ya di Léròp sa donk pli politik ki fizik.

## Politik
[thumb|Drapo éropéyen, drapo di Konsèy di Léròp é di [Linyon éropéyen.]]

Péyi-ya ki ganyen tout oben roun pati di yé téritwè asou kontinan éropéyen-an oben sa kiltirèlman rataché ké Léròp (soulon limit jéyografik-a ki défini pli laro) sa an nonm di 51 :

* 44 péyi gen tout yé téritwè atè Léròp : Albani, Lanlmangn, Andòr, Otrich, Bèljik, Byélorisi, Bosni-Èrzégovin, Bilgari, Kroasi, Dannmark, Lèspangn, Estoni, Fenlann, Lafrans, Grès, Ongri, Irlann, Islann, Itali, Kosovo, Létoni, Liechtenstein, Litchwani, Liksanbour, Masédwann, Malt, Moldavi, Monako, Monténégro, Norvèj, Péyi-Ba, Pològn, Potidjal, Répiblik tchèk, Roumani, Rwéyonm-Ini, Sen-Maren, Sèrbi, Slovaki, Slovéni, Swèd, Swis, Oukrèn ké Vatikan ;

* 5 péyi sa an pati atè Léròp, an parti atè Lazi : Azerbaydjan, Jéyòrji,  Kazakstan, Risi ké Tirki ;

* 2 péyi sa kiltirèlman rataché ké Léròp-a, kwaki sitchwé atè Lazi : Arméni ké Chip.

thumb|Péy-ya atè Léròp.

## Kiltir
Palé di kiltir di Léròp difisil, pas patché kiltir té sigsédé yékò (é té souvan asimilé ké zapò èstra éropéyen) dipi plizyò milénèr. Oun définisyon di kiltir di Léròp-a divèt nésésèrman osi tchenbé kont di limit jéyografik-ya di kontinan.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Léròp
Katégori:Kontinan
Lésans (idrokarbir)

**Lésans**-a sa roun likid enflanmab, isou di distiyasyon-an di pétròl, ki itilizé  kou karbiran annan motò-ya ké konbisyon entèrn. A roun karbiran pou motò ké alimaj koumandé (motò lésans). A roun mélanj d’idrokarbir, okèl pouvé fika ajouté dé additif pou karbiran. Di nonbré tip di lésans (don lésans èspésyal) sa fabriké é mété asou marché-a. 

## Rol partikilyé dé konpozan
Parmi alkann-yan, Dé ka jwé oun rol partikilyé : òktann-an C8H18 é èptann-an C7H16.

An léfè, sa Dé alkann-yan ka posédé dé propriyété radikalman diférant di mannyè di wè di yé tandans ké oto-alimaj.

Oun mélanj di lè é di vapò d’izo-òktann ki k'alé difisilman anflanmen spontanéman so kò, sa ké kidonk byen bouji-a ki ké provoké alimaj-a é ka kréyé o moman ki prévwè oun déflagrasyon, a-pou-di ki roun flanm di pré-mélanj ki ka propajé so kò annan mélanj ké roun vitès enféryò ké vitès-a di son.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Lésoto

**Lésoto**, an form long **Rwayom di Lésoto**, an sesotho Muso oa Lesotho é an anglè Kingdom of Lesotho, sa roun Léta di Lafrik ostral, montagné é san aksè à lanmè, antyèrman anklavé andan téritwar di Lafrik di Sid, don li ka ékonnomikman dépann.

Katégori:Afrik
Léta

**Léta** ka posédé oun trip signifikasyon :

* sosyolojik ;
* òrganizasyonèl ;
* jouridik.

Asou plan sosyolojik-a, Léta sa roun ansanm di moun vivan asou roun téritwar détèrminé é soumèt à roun gouvèlman ki bay. Sa définiston ka roujwenn sa di pronmyé édisyon di diksyonnèr di Akadémi franséz-a di 1696 ki na défini Léta-a kou « gouvèlman-an di roun pèp vivan anba dominasyon-an di roun prens oben an répiblik », oben péyi-a li-menm, ki lé di Léta-a ki tandé « pou péyi-a menm ki sa anba roun tèl dominasyon ».

Di mannyè di wè òrganizasyonèl, a roun fòrm di òrganizasyon ki sosyété-a ka itilizé pou oryanté so kò ké jéré so kò. Léta-a ka dézigné égalman roun ansanm di moun ki ka asèpté di enpozé so kò roun lòrd.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Léta di matyèr

An fizik, roun **léta di matchè** sa roun dé 4 fòrm òrdinèr annan lakèl ka trouvé so kò oun sibstans annan natir-a : solid, likid, gazé, plasma. Divèrs propriyété di matchè diféran-an soulon léta-a : dégré di coézyon, dansité, èstriktir kristalin, endis di réfraksyon… Sa propriyété-ya ka anmòrfwézé so kò dé "konpòrtman" diféran dékri pa lalwa-ya di fizik-a : maléyabilité, diktilité, viskosité, lalwa dé gaz parfè…

Mè konpòrtman-yan di matchè-a pa sa toujou inifòrm osen di roun menm léta. Ensi ès ka ègzisté dé léta entèrmédjèr nou ka òbsèrvé oun solid ki ka konpòrté so kò kou roun flwid (matchè pilvérilant oben graniléz) oben o kontrèr oun likid avwar propriyété pròp o solid.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Léta fédéré di Mikronézi

**Mikronézi**, a form long **Léta fédéré di Mikronézi**, an anglè  Micronesia é Federated States of Micronesia, sa roun Léta fédéral di Pasifik oksidantal.

## Not ké référans
Létoni

**Létoni**, an form long **Répiblik di Létoni**, an léton Latvija é Latvijas Republika, sa roun péyi di  Léròp di Nò é manm di Linyon éropéyen, sitchwé asou riv oryantal di lanmè Baltik.

## Nòt ké référans


Katégori:Léròp
Lò

thumb|Pépite di lò ki isou di roun jisman détritik.

**Lò** sa éléman chimik di niméro atomik 79, di senbòl Au. Sa senbòl, ki chwézi pa Berzelius, sa fòrmé dé Dé pronmyé lèt di mo laten aurum (di menm sans).

## Jénéralité, étimoloji é listwè di éléman-an di kò senp
Kò senp-a lò sa roun métal nòb, roun métal présyé ki koloré présizéman an jòrn di lò, matchè pir dans, trè diktil é mòl, ki fasil à travayé, pafwè senpman à lanmen-an é o baton, ki konnèt di tout antikité, ki aprésyé pou so fò lékla di "poti solèy", an partikilyé anba fòrm di divèrs parir dipi finisman néyolitik-a (koumansman di chalkolitik) oben di pyès di lanmonnen dipi Antikité-a, é trè sasé, ké ajan-an, dipi tan istorik-ya pou so fonksyon monétèr détèrminant.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Machin a vapò

thumb|Machin a vapò Sulzer é alternatò Brown Boveri an fonksyonnman kontini koté Electropolis (Mulhouse), pli gran mizé di Éròp konsakré a élektrisité-a

**Machin ké vapò** sa roun envansyon don évolisyon-an ki pli signifikativ ki ka daté di xviiie syèk. A roun motò à konbisyon èstèrn ki ka transfòrmé énèrji tèrmik-a di vapò d'lo-a (prodjwit pa roun oben dé chodjé) an énèrji mékanik.

Kou pronmyé sours d'énèrji mékanik ki métrizé pa wonm-an (kontrèrman à énèrji-a dilo-a, dé maré oben di van, ki ka nésésité dé sit èspésyal é ki nou pa pouvé aksyonnen à doumann-an), li té gen roun enpòrtans majò majeure lò di révolisyon endistriyèl-a. Mè o xxe syèk, machin à vapò té siplanté pa tirbin-an à vapò, motò élèktrik-a ké motò à konbisyon entèrn pou fourni énèrji mékanik-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Machin élektrik

thumb|Diféran tip di motò (pile 9V ki ka servi di référans di échèl).

Oun **machin élèktrik** sa roun dispozitif élèktromékanik ki fondé asou élèktromagnétism-an ki ka pèrmèt konvèksyon-an d'énèrji élèktrik pa lègzanp an travay oben énèrji mékanik. Sa processus sa révèrsib é pouvé sèrvi à prodjwi di élèktrisité-a :

Machin élèktrik-ya ka prodjwi di énèrji élèktrik-a à partir di roun énèrji mékanik sa kominéman aplé dé jénératris, dynamos oben altèrnatò swivan tèknoloji-a ka itilizé. Machin élèktrik ka prodjwi oun énèrji mékanik à partir di roun énèrji élèktrik sa kominéman aplé dé motò.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Machin senp

Nou ka aplé **machin senp** roun dispozitif mékanik élémantèr ka pèrmèt di transfòrmé oun fòs di modil é di dirèksyon détèrminé an roun fòs don modil-a é/oben dirèksyon-an sa diféran.

Soulon Ansyen-yan, i gen senk machin y senp  : lévyé, poulie, kwen, trèy kè vis san fen. 

O Liv II di so Mékanik-ya, Héron d'Alexandrie té étidjé yé chak.

Jénéralman, machin senp sa klasé an lwit tip :

* lévyé ;
* rou ;
* pouli ;
* kwen ;
* plan enkliné ;
* vis ;
* angrénaj ;
* trèy.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Machu Picchu

thumb|Wè di sèktò irben di Machu Picchu dipi so somè sid.

**Machu Picchu** (du quechua machu : vyé, é pikchu : montangn, somè) sa roun ansyenn sité inca di xve syèk o Pérou, pèrché asou roun promontwar roché ki ka ini mon-yan Machu Picchu ké Huayna Picchu asou vèrsan oryantal dé Zann santral. So non té Pikchu oben Picho.

Soulon dé dokiman di xvie syèk, trouvé pa arkéyològ amériken-an Hiram Bingham, profésò ki ka asisté di listwè-a di Amérik latin-an à Iniversité Yale, Machu Picchu té divèt fika roun dé rézidans di anprò-a Pachacútec.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Madagaskar

**Madagaskar**, an form long **Répiblik di Madagaskar**, an malgach Madagasikara é Repoblikan'i Madagasikara, sa roun Léta ensilèr d'Lafrik konstitchwé di oun grann lil di  loséyan Endjen ki kanal di Mozanbik ka séparé di rès di kontinan.

Katégori:Afrik
Madèr

**Madèr** (an potidjé : Madeira) sa roun larchipèl di Potidjal konpozé di zilé di menm non é di plizyò ròt zilé, ki sitchwé annan loséyan Atlantik, à 973 km di Lisbonn é à 640 km o nò lwès di kap Juby, annan provens di Tarfaya o Maròk.
Magazin

thumb|<div class="center">Étal di magazin koté eoun vandò di laprès (oben « kyoskyé »).</div>

Oun **magazin** sa roun piblikasyon péryodik, pli souvan-an ilistré, di pajinasyon varyab, ka trété du sijè jénéralis oben èspésyalizé. Di pa so ékonomi, i ka distengé di révi-a ki ka limité so kò à roun domenn prési (litérèr  oben syantifik pa lègzanp) é di fanzin, ki sa réyalizé pa é pou dé pasyoné san sasé di profi.

## Lorijin ké dévlopman
A an 1605 ki ka nèt Dé pronmyé péryodik-ya o monn : Les nouvelles d'Anvers, pibliyé atè Strasbourg, é Kominikasyon di tout listwè enpòrtant ké mémorab. A koté Lonn an janvyé 1731 ki ka aparèt pou pronmyé fwè-a oun piblikasyon entitilé The Gentleman's Magazine anba dirèksyon-an di librèr Edward Cave.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Médya
Mahomet

**Mahomet** (an arab محمد, routranskri an Muḥammad), égalman nonmen Muḥammad oben Mohammed, di so non konplè Abū al-Qāsim Muḥammad ibn ʿAbd Allāh ibn ʿAbd al-Muṭṭalib ibn Hāshim, sa roun chèf rélijyé, politik ké militèr arab isou di tribi-a di Quraych. Fondatò di islam-an, li sa konsidéré kou pronmyé profèt majò-a. Soulon tradisyon islamik-a, i né à La Mecque bò'd 570 é mouri à Médine en 632.

Musulman-yan ka konsidéré li kou dannyé dé profèt du monotéyism, pas li ka tèrminé é ka sélé sik-a di révélasyon monothéyik abrahamik-a. 

## Nòt ké référans

## Wè osi
Mahâbhârata

**Mahabharata** (an sanskrit महाभारत / Mahābhārata oben Mahâbhârata), litéralman « Grann Lagèr-a dé Bhārata », oben « Grann listwè-a dé Bharata ») sa roun épopé sanskrit (itihâsa) di mitoloji hindoue ki ka konpòrté, soulon dékont-a di Vyâsa (Mahabharata I, 2, 70-234), 81 936 stròf (shlokas) réparti an dis-lwit liv (parvan). Li sa konsidéré kou pli gran powenm janmè konpozé.

Mahâbhârata sa roun liv sakré di Enn-an, ki ka rélaté « Grann Geste » dé Bhārata, gran powenm épik ki ka daté dé dannyé syèk anv. J.-C..

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Litératir
Makao

**Makao** (chinwa tradisyonèl : 澳門 ; chinwa semplifyé : 澳门 ; pinyin : àomén ; kantonè Jyutping : ou mun ; potidjé : Macau), ofisyèlman **Réjyon administrativ spésyal di Makao di Répiblik popilèr di Lachin**, sa roun réjyon administrativ spésyal (RAS) di Répiblik popilèr di Lachin dipi 20 désanm 1999.

Katégori:Lachin
Maladi

thumb|The Sick Girl (an fransé : Tifi Malad) di Michael Ancher

**Maladi** sa roun altérasyon dé fonksyon oben di lasanté di roun lòrganism vivan, zannimo oben véjétal.

Nou ka palé osi byen di maladi-a, ki ka référé so kò à lansanm dé altérasyon di santé, ki di roun maladi, ki ka dézigné alò roun antité partikilyèr ki karaktérizé pa dé koz, dé senptom, oun évolisyon é dé posibilité térapétik pròp.

Oun malad sa roun moun ki ka soufri di roun maladi, ki li fika détèrminé oben pa.   Laplipa di tan, sa tèrm sa itilizé pou dézigné oun moun. Lò li sa pran an charj pa roun médsen oben ki li ka rousouvri roun atansyon médikal, nou ka palé alò di pasyan.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Maladi
Maladi di Alzheimer

**Maladi d'Alzheimer**-a (an alman[alʦhaɪ̯mɐ]) sa roun maladi nérodéjénérativ (pédi progrésiv di néronn) enkirab di tisou sérébral ki ka antréné pédi progrésiv ké irrévèrsib dé fonksyon mantal ké notaman di mémwè-a. A koz-a pli frékant di démans koté fika moun-an. Li té inisyalman dékrit pa médsen alman-an Alois Alzheimer an 1906.

Pronmyé senptom sa souvan pédi dé souvni (amnézi), ka manifèsté so kò inisyalman pa dé distraksyon minò, ki ka aksantchwé so kò ké progrésyon-an maladi-a. A dabò mémwè-a à kour tèrm ki sa  afèkté.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Maladi
Maladi di Parkinson

thumb|Ilistrasyon di atitid jénéral di roun pasyan ki aten di maladi di Parkinson pa WR Gowers.

**Maladi di Parkinson**, dékrit pa James Parkinson an 1817, sa roun maladi nérolojik kronik déjénérativ (pédi progrésiv dé néronn) ki ka afèkté sistenm nervé santral ki rèsponsab di troub progresif : mouvman ralanti, tranbman, rijidité épi troub kognitif. A ségonn troub nérodéjénératif-a ki pli frékan.

So koz-ya sa mal konnèt. Tablo klinik-a sa konsékans di pédi-a di néronn di locus niger (oben « sibstans nwè ») ké du roun atent dé féso nigro-striyé. Maladi-a ka koumansé abitchwèlman an 45 ké 70 lan. A dezyenm maladi nérodéjénérativ ki pli frékant, aprè maladi d'Alzheimer-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Maladi
Malawi

**Malawi**, an fòrm lonng **Répiblik di Malawi** (an anglè Republic of Malawi, an chichewa Malaŵi, ou Nyassaland jouk an 1964), sa roun Léta sitchwé an Lafrik ostral, ant Mozanbik, Zanbi ké Tanzani.

## Not ké référans


Katégori:Lafrik
Maldiv

**Maldiv**, an form long **Répiblik dé Maldiv** (an dhivehi : ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާ, Dhivehi Raa'jeyge Jumhooriyya), sa roun péyi di Lazi di Sid konstitchwé di 1 199 zil, don 202 ki gen moun ki ka rété, sitchwé o sid-wès di sou-kontinan endyen.
Mali

**Mali**, an fòrm lonng **Répiblik di Mali**, sa roun péyi di  Lafrik di Lwès, frontalyé di Moritani é di Laljéri o nò, di Nijèr à lès, di Burkina Faso é di Kot d'Ivwar o sid, di Giné o sid-wès é di Sénégal à lwès.
Mal (byoloji)

An byoloji, **mal** (ka provini di laten masculus : « mal, maskilen, viril ») sa roun nosyon di rouprodiksyon sèkswé anisogam(ki-lé-di ké disimétri di fonksyon  annan gamèt-ya).

## Mékanism
Kontrèrman à rouprodiksyon isogam-an, i ka ègzisté Dé tip di gamèt annan rouprodiksyon anisogam-an :

* oun gamèt dwé di roun sèrtenn motilité (lèg : Pollen(gamétofit), antérozoyid) ;

* oun gamèt plito véjétatif ki gen souvan di grann rézèrv noutritiv (lèg : oospor).

Lòrgann-an oben òrganism-an ki ka prodjwi kontparti véjétativ-a di rouprodiksyon sèkswé-a sa dézigné kou fimèl. Lòrgann-an oben òrganism-an ki ka prodjwi kontparti motil-a di rouprodiksyon sèkswé-a sa dézigné kou mal.

## Nòt ké référans
Malézi

**Malézi**, an malézyen Malaysia, sa roun péyi di  Lazi di Sid-lès, konstitchwé di Malézi pénensilèr oben  Malézi oksidantal (majò parti di pénensil Malézi) é di Malézi oryantal (nò di Bornéyo).
Manajman

**Manajman**-an sa miz an òv-a dé mwayen di moun ké matéryèl di roun antrépriz pou atenn so lòbjèktif-ya. Li ka korèsponn à lidé-a di jésyon ké di pilotaj apliké à roun antroupriz oben roun inité di sala. Lò li ka konsèrné antroupriz-a tout antché nou ka pouvé jénéralman asimilé li à fonksyon-an di dirèksyon-an (« fonksyon administrativ-a » di H. Fayol).

Manajman-an ka konsisté à :

# fiksé dé lòbjèktif ki (èstratéjik ké opérasyonèl),
# chwézi mwayen-yan di atenn yé,
# mété an òv sa mwayen-yan(sasé d'éfisyans),
# kontrolé miz an òv-a ké rézilta-ya ki obténi,
# asiré oun régilasyon à partir di sa kontrol (Gouvèlnans).

Li ka konprann oun dimansyon tèknik (prensipalman lyé à konptabilité analitik-a ké o métòd di kontrol di jésyon ki ka vizé  à òptimizé rousours-ya) é roun dimansyon moun (lyé à nésésité-a d'òbténi motivasyon-an ké koopérasyon-an dé manm ki ka konpozé òrganizasyon-an).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Manmifè

thumb

**Manmifè**-ya (Mammalia) sa roun takson ké roun klad (oun rougroupman kladistik di ligné byolojik) di zannimo vèrtébré. Yé lè di répartisyon sa planétèr, yé konki oun grann parti dé nich ékolojik di makrofonn ké douméré oun dé takson ki ka dominé dipi éosenn-an.

Karaktéristik far-a di sa klad (di koté ka vini so non) sa alétman-an dé tijenn à partir di roun sécrétsyon kitanéyo-glandilèr èspésyalizé ki aplé dilèt. Nouvèl-né ka nésésité sistématikman dé swen parantal di fè di yé aparèy dijèstif imatir à nésans-a (dilèt-a sa yé sours di nouritir vital é obligatwar). 

## Nòt ké référans

## Wè osi
Malt

**Malt**, an form long **Répiblik di Malt**, an maltè Malta (Repubblika ta' Malta), an anglè Malta (Republic of Malta), sa roun Léta ensilèr di Léròp sitchwé o milyé di Méditérané-a.


Valletta-38-von Senglea-1989-gje.jpg|Valletta
Malta-114-Birzebbuga-Kirche und Haeuser ueber Bucht-1989-gje.jpg|Birzebbuga
Mnajdra-12-Schwelle-1989-gje.jpg|Mnajdra
Mdina-20-gebogene Gasse-1989-gje.jpg|Mdina
Tarxien-04-Altar-Gefaess-1989-gje.jpg|Tarxien
Victoria-16-Heiligenbild auf Zitadelle-1989-gje.jpg|Victoria
Ghajnsielem-06-Gleneagles Bar-1989-gje.jpg|Ghajnsielem
Xlendi-18-Turm-Salzpfannen-1989-gje.jpg|Xlendi
Malta-128-Blick von Calypsogrotte auf Ramla Bay-1989-gje.jpg|Ramla Bay
Malta-164-Blick auf Comino-Steinhaufen-1989-gje.jpg|Comino


Katégori:Léròp
Mannan

**Mannan** sa roun koumin fransé ki sitchwé atè Lagwiyann.

## Jéyografi
thumb|An rouj téritwè kouminal-a di Mannan.

Koumin-an ka trouvé so kò asou kontinan-an di Lanmérik di Sid. Lavil-a sa sitchwé annan Lwès gwiyannen-an òbò di flòv Mannan ki pa lwen di bouchou-a di Maronni. Koumin-an sa travèrsé pa Montangn-yan di Trinité-a ki ka atenn roun laltitid magsimal di 636 mèt. Annan nò-a di koumin-an ka trouvé so kò roun zonn kotché ki bòdé pa Loséyan Atlantik-a.

Di Mannan ki ka dépann égalman vilaj-a di Javouhey ki péplé ésansyèlman pa dé zabitan Monng ki ègzilé di Laos.

Koumin limitròf-ya ké Mannan sa à lès Irakoubo ké Sentéli, o sid Sayil épi à lwès-a Senloran.

## Tòponnimi
Koumin-an ka poté non-an di flòv Mannan ki ka pasé asou so téritwè.

## Listwè
Manman Javouhey té désidé, an 1826, di enplanté roun kouminoté di katib é di dévlopé sa lyé (sa sit té fika déja tchipé pa dé Anmérendjen) apré ki li tanté di établi so kò pli rot asou Mannan-an annan lyé-nonmen Nouvèl-Angoulenm.

Oun bangn pou fanm té louvri atè Mannan o xixe syèk, ka fronmen an koumansman di xxe.

Annan lannen-yan 1980, oun kouminoté di réfijyé Monng di Laos té enstalé à progsmité atè Javouhey, épi té akéyi annan lannen-yan 1990 dé Moun Provizwè Déplasé di Sirinanm(MPDS) anba patronnaj di HCR.

## Démografi
Lévolisyon-an di nonm di zabitan sa konnèt atravè rousansman-yan di popilasyon-an ki éfègtchwé annan koumin-an dipi 1961, pronmyé rousansman pòstéryò à départmantalizasyon-an di 1946. À pati di 2006, popilasyon légal-ya dé koumin sa pibliyé anniyèlman pa Insee-a. Rousansman-an ka roupozé dézòrmè asou roun kolèk di lenfòrmasyon anniyèl, ki ka konsèrnen sigsésivman tout téritwè kouminal-ya o kour di roun péryòd di senk lannen. Pou koumin-yan di mwen di 10 000 zabitan, roun ankèt di rousansman ki ka poté asou tout popilasyon-an fika réyalizé tout senk lannen-yan, popilasyon légal-ya dé lannen lentèrmédjèr ki fika kant à yé èstimen pa entèrpolasyon oben èstrapolasyon. Pou koumin-an, pronmyé rousansman ègzostif ki ka antré annan kad-a di nouvèl dispozitif té réyalizé an 2006.

## Kiltir ké patrimwenn
* Légliz Saint-Joseph sa klasé Monnouman istorik.

### Patrimwenn anvironnmantal
* Rézèrv natirèl nasyonnal di Lanmannan.
* Rézèrv natirèl nasyonnal di Trinité-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Koumin di Lagwiyann
Mao Zedong

**Mao Zedong** (chinwa senplifyé : 毛泽东 ; chinwa tradisyonèl : 毛澤東 ; pinyin : Máo Zédōng, pafwè aplé an gwiyanè anba transkripsyon di **Mao Tsé-Toung**, égalman routranskri an **Mao Tsé-Tung** oben **Mao Tsö-Tong**), né àmatè Shaoshan annan provens di  Hunan 26 désanm 1893, é mouri àmatè Pékin 9 sèptanm 1976, sa roun wonm di Léta é chèf militèr chinwa.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Marché

thumb|Marché o Péyi-Ba lò di lafèt di Rwa.

**Marché**-a sa lyé-a ki réyèl oben fiktif di kontré ant lòf-a ké doumann-an pou roun byen oben roun sèrvis. Marché-a pouvé égalman fika konsidéré kou enstitisyon-an ki sansé facilité kontré-a di ansanm-an dé lòf é dé doumann ki ka ègzisté asou roun marché èspésifyé.

## Définisyon
Augustin Cournot té ékri « Nou savé ki ékonomis-ya ka tandé pa marché, pa lyé-a ki détèrminé koté acha-ya ké lavant-ya ka konsomé yé kò, mè tout oun téritwar don parti-ya sa ini pa dé rapò di lib komèrs, ansòrt ki pri-ya ka nivlé yé kò ké fasilité é pronptitid ».

## Nòt ké référans

## Wè osi
Mari (mè di Jézi)

thumb

**Mari** (an araméen ܡܪܝܡ, Maryam ; an hébreuמרים[1], Myriam ; an grèk Μαρία, María ; an arab مريم, Maryam), tifi jwiv di Judé, sa mè-a di Jézi di Nazareth. Légliz katolik ké òrtodòks-ya ka akòrdé oun laplas ésansyèl à Mari, ki yé ka aplé Mari di Nazareth, Sent Vyèrj, Vyèrj Mari, Nou-Danm (pli souvan koté katolik frankofonn) oben Mè di Bondjé (koté òrtodòks-ya kou koté katolik-ya).

## Nòt ké référans

## Annèks
Marie Curie

thumb|Marie Skłodowska-Curie bò'd 1920.
**Marie Skłodowska-Curie**, né **Maria** Salomea **Skłodowska** (prounonsé [ˈmarja salɔˈmɛa skwɔˈdɔfska]  odjo) 7 novanm 1867 à Varsovie, osen di Rwayom di Congrès (atchwèl Pològn), é mouri 4 jwiyé 1934 o sanatorium di Sancellemoz sitchwé atè Passy (Haute-Savoie, France), sa roun fizisyenn é chimis polonèz, natiralizé fransèz.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Markè-palò

thumb|Mwann ki ka travay annan oun ékritwar.

Oun **markè-palò** oben **ékriven** sa roun moun ki sa abil annan lar di marké oben òkò ki ka rédijé dé zouvraj litérèr. Nou pouvé osi itilizé tèrm-a di wonm oben fanm di lèt.

## Markè-palò annan listwè
### Pronmyé markè-palò, désandan dé skrib
Étimolojikman, lèskriven ki ka aparèt o XIIe syèk sa désandan-an dirèk di skrib.  Li ka fika démenm di so fonksyon, ki ka konsisté à mété pa ékri oben roukopyé sa ki ròt lé transmèt. O koumansman di xiiie syèk, Rutebeuf ka défini li osi kou roun « skrib di so pròp prodiksyon », é annan ségonn parti di xiiie syèk, markè-palò sa osi konprann kou sala ki konpozé dé liv.

## Markè-palò di nou jou
Sa konsidéré kou ékriven, sa ki ka pratiké roun métyé roulévan di markaj litérèr é donk partikilyèrman :

* Romansyé ké romansyèr;
* Éséyis-ya;
* Nouvèlis-ya;
* Powèt-ya;
* Fabilis-ya;
* Dramatirj-ya;
* Kritik litérèr-ya;
* Panflétèr-ya.
Mars (mwa)

thumb|Mars, ègstrè dé Trè Rich Lò di duc di Berry (bò'd 1410-1416 épi lannen 1440).
**Mars** sa trwazyèm mwa di lannen annan kalandriyé julyen ké grégoryen. A osi pronmyé mwa di prentan annan lémisfè nò (ékinòks gen lyé 19, 20 oben 21 mars).

## Istorik
O koumansman di kalandriyé romen, mwa di mars té pronmyé di lannen (Ovide, Les Fastes I-30) pas routour dé bèl jou ka marké koumansman di péryòd di lagèr. So non ka vini alò 
di laten Martius, non ki bay pou sa mwa pa Romen-yan an lonò di bondjé Mars, bondjé di lagèr. Janvyé ka douvini pronmyé mwa swé anba Numa Pompilius, swé anba decemviri-ya bò'd 450 anv. J.- K. Soupannan, lannen romen-yan sa idantifyé pa Dé konsoul, ki ka pran yé fonksyon 1é mè é 15 mars anvan 153 anv. J.- K., épi 1é janvyé aprè sa dat.

## Not ké référans


## Wè osi

Katégori:Kalandriyé
Mars (planèt)

thumb|Planèt-a Mars pa kaméra OSIRIS-a di sonn èspasyal-a Rosetta

**Mars** (senbòl : ; prounonsé an gwiyanè : /maʁs/) sa katriyenm planèt-a pa lòrd di distans krwasant o Solèy ké dézyenm pa lamas ké pa tay krwayant-a asou lwit planèt-ya ki ka konté Sistenm solèr-a. So élwagnman o Solèy sa konpri ant 1,381 ké 1,666 UA (206,6 à 249,2 milyon di kilomèt), ké roun péryòd òrbital di 669,58 jou marsyen (686,71 jou térès).

A roun planèt télirik, kou sa Mercure, Vénus ké Latè-a, anviron dis fwè mwen masiv ki Latè-a mè dis fwè plis masiv ki Lalin-an.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Planèt
Mardi

**Mardi** a jou di lasimèn ki ka siksédé o Lendi é ki ka présédé Mèrkrédi. Tradisyonèlman trwazyèm jou di lasimèn, li sa soupandan konsidéré dèrnyèrman kou dézyèm jou di lasimèn annan sertenn péyi. 

Sé ròt jour di lasimèn sa Lendi, Mèrkrédi, Jédi, Vandrédi, Sanmdi ké Dimanch. Annan nòrm ISO, mardi sa kodé pa chif 2.
Marco Polo

thumb|Mozayik di Marco Polo pa Salviati (1867), Gênes: Palè Grimaldi Doria-Tursi

**Marco Polo**, tchèkfwè aplé **Marco Paolo** oben **Marco-Paolo**, (né 15 sèptanm 1254 atè Véniz é mouri 8 janvyé 1324 atè Véniz) sa roun marchan italyen, sélèb pou so vwayaj an Chin ki li ka rakonté annan oun liv entitilé *Dévisman-an di monn* oben *Liv dé mèrvèy* oben òkò *Liv di Marco Polo*.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Martin Luther

thumb| Martin Luther an 1528 pa Lucas Cranach Ansyen-an.

**Martin Luther**, né 10 novanm 1483 atè Eisleben, an Thuringe é mouri 18 févriyé 1546 annan menm lavil-a, sa roun frè augustin téyolijyen, profésò di linivèrsité, inisyatò di protèstantism ŕ réformatò di Légliz-a don lidé- ya ka ègzèrsé oun grann enfliyans asou Réform protestant, ki ké chanjé kour-a di sivilizasyon ògsidantal.

Préokipé pa késyon-an di sali, fas à angwas-a di lanmò-a annan ro Mwayen Laj, i ka dékouvri la fòs libératris-a di lafwa-a an Jézi rousouvè atravè Labib-a annan lépit-a di Paul o Romen.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Masédwann (péyi)

**Masédwann**, an form long **Répiblik di Masédwann** (an masédwanyen : Македонија é Република Македонија) sa roun Léta di Léròp di Sid sitchwé annan pénensil dé Balkans.

Katégori:Éròp
Matris (matématik)

An matématik, **matris** sa dé tablo di nonm ki ka sèrvi pou entèrprété an tèrm kalkilatwè é kidonk opérasyon rézilta téyorik di aljèb linéyèr é menm aljèb bilinéyèr. Tout disiplin-yan ki ka étidjé dé fénomenn linéyèr ka itilizé matris-ya. Kant o fénomenn ki pa linéyèr, nou ka bay souvan dé aproksimasyon linéyèr, kou an òptik jéyométrik ké aproksimasyon-yan di Gauss.

## Istorik
### Istwè di nosyon-an di matris
Byen ki kalkil matrisyèl-an ki pròpman nonmen ka aparèt renk ki o koumansman di xixe syèk, matris-ya, antan ki tablo di nonm , gen roun lonng istwè d'aplikasyon à rézolisyon d'ékwasyon linéyèr. Tèks chinwa-a *Les Neuf Chapitres* asou lar matématik-a, ékri bò'd iie syèk anv. J.-K., sa pronmyé lègzanp ki konnèt di itilizasyon-an di di tablo pou rézoud dé sistenm d'ékwasyon, ki ka entrodjwi menm konsèp-a di détèrminé.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Matyèr

An fizik, **matchè**-a sa sa ki ka konpozé tout kò ki gen roun réyalité tanjib. Kat léta-ya  ki pli komen sa léta solid-a, léta likid-a, léta gazé-a é léta plasma-a. Matchè-a ka tchipé di lèspas-a é ka posédé oun lamas. Ensi, an fizik, tousa ki gen roun lamas sa matchè-a. Matchè òrdinèr-a ki ja antouré nou sa fòrmé di baryon é ka konstitchwé matchè baryonik-a. Sa définisyon-an ka èskli boson fondamantal-ya, ki ka transpòrté kat fòs fondamantal-ya, byen ki yé gen roun lamas é/oben roun énèrji.

A pa pou konfann ké matéryo, ki sa tip-a, sòrt-a oben laklas-a di matchè itilizé pou réyalizé oun pyès.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Matyèr plastik

Oun **matchè plastik** oben an langaj kouran oun **plastik**, sa roun mélanj ki ka kontni oun matchè di baz (oun polimèr) ki sa sisèptib di fika moulé, fasonnen, an jénéral à cho é anba présyon, afen di kondjwi à roun sémi-prodjwi oben à roun lòbjè.

Mo-a « plastik » ka dérivé di laten plasticus, li-menm isou di grèk ansyen πλαστικός(plastikós, « rélatif o modlaj »), ka dérivé di vèrb πλάσσειν (plássein, « moulé, fòrmé ») don ka dérivé osi mo plasma-a.

Matchè plastik-ya ka kouvri roun gam trè étandou si matéryèl polimèr sentétik oben artifisyèl. Nou pouvé òbsèrvé jòdla asou roun menm matéryo dé propriyété ki té janmè oparanvan réyini, pa lègzanp transparans-a é rézistans-a o chòk.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Matématik

thumb|Rézonnman matématik asou roun tablo.

**Matématik**-ya (oben matématik-a) sa roun ansanm di konésans abstrè réziltan di rézonnman lojik apliké à dé òbjè divèr tèl ki nonm-yan, fòrm-ya, striktir-ya ké transfòrmasyon-yan. Li sa osi domenn-an di sasé ki ka dévlopé so konésans, ensi ki disiplin-a ki ka anségné yé.

Li ka posédé plizyò branch tèl ki : aritmétik-a, aljèb-a, analiz-a, jéyométri-a, lojik matématik, etc. I ka ègzisté égalman roun sèrtenn séparasyon ant matématik pir ké matématik apliké.

Matématik-ya ka distengé yé kò dé ròt syans pa roun rapòr partikilyé o réyèl pas òbsèrvasyon é èspéryans pa ka poté so kò asou dé òbjè fizik.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn

Katégori:Syans
Mas

An fizik, **lamas**-a oben **mas**-a sa roun grandò pozitiv entrensèk di roun kò. An fizik newtonyenn, a roun grandò èstansiv, a-pou-di ki lamas-a di roun kò fòrmé di parti sa som-an dé lamas di sa parti-ya. Li sa konsèrvatris, a-pou-di ki li sa rété konstant pou roun sistenm izolé pa ka échanjé di matchè ké so anvironnman.

Lamas-a ka manifèsté so kò atravè Dé Propryété fondamantal. An mékanik èstatik, a tou dabò é istorikman oun grandò imédjatman aksésib à mizour-a, atravè pézé-a, ki ka pèrmèt di konparé lamas-a di roun sèrtenn kantité di matchè à roun lamas étalon.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Masonnri

thumb|Zouti anblématik di mason, triyèl.

**Masonnri**-a sa lar-a di bati roun konstriksyon pa asanblaj di matéryèl élémantèr, ki lyannen oben awa pa roun mòrtché. A lar-a di mason pa définisyon mè osi rézilta-a di so travay.

An Frans, masonnri tradisyonèl-a sa aplé limousinaj.

Pa ègstansyon, nou ka asosyé osi anba tèrm-an « masonnri » travay-ya d'abiyaj dé ansanm : poz d'andjwi, di karlaj, etc., ki, an plis di yé lòbjèktif èstétik, ka partisipé à tchenbé-a di ansanm-an fas o agrésyon èstèrn (limidité, jèl, etc.). Oun prodjwi ki ka rouflété di plis an plis sa asosyasyon sa èstik d'akrilik ki ka ranplasé èstik tradisyonèl-a ki fè à partir di cho. I ka ègzisté osi tadelakt-a, roun andjwi di définisyon ki lis d'entéryò, ki gen kou lorijin Afrik di nò é ki sa konpozé di cho, di silis, di lapoud di marb.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Max Weber

thumb|Max Weber an 1894.

**Max Weber**, né 21 avril 1864 é mouri 14 jen 1920, sa roun ékonomis é sosyològ alman orijinèlman fòrmé an drwè.

Konsidéré kou roun dé fondatò di sosyològ-a, so entérogasyon-yan ka poté asou chanjman-yan opéré asou sosyété-a ké antré-a annan modèrnité-a. Nou divèt li notaman dé analiz konplèks di kapitalism endistriyèl, di birokrasi-a é di processus di rasyonalizasyon an Ògsidan.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Mayaj

[thumb|Èskiltir ki ka rouprézanté oun koup maryé annan [Ròm antik-a.]]thumb|''lépou-ya Arnolfini'' di Jan van Eyck.thumb|Maryaj di Willem-Alexander é Máxima, 2002.

Oun **maryaj** (pafwè **mayaj**) sa roun inyon konjigal ritchwèl é kontraktwèl, ké douré ilimité oben endétèrminé, ki roukonèt  é ankadré pa oun enstitisyon jouridik oben rélijyéz ki ka détèrminé modalité-ya. Tèrm-an ka dézigné an menm tan sérémoni ritchwèl, inyon-an ki sa isou di li ké enstitisyon an définisan règ-ya. A roun dé kad ki ka établi èstriktir fanmilyal di oun sosyété.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Mayòt

**Mayòt** (an fransé Mayotte), (aplé osi Maoré an shimaoré) sa roun ansanm di zilé ki sitchwé annan archipèl di Comores, li-menm sitchwé annan kannal di Mozanbik é andan loséyan Atlantik.
Melilla

**Melilla** (an berbèr : Mrič (Mritch) ⵎⵔⵉⵜⵙ [« blanch-a »], ou Mliliya an darija) sa roun vil otonom espagnol sitchwé asou kot nòrwès di Lafrik, an fas di pénensil Ibérik, apartni à réjyon jéyografik di Rif oryantal, an périféri di aglomérasyon di Nador, é ka formé oun anklav annan téritwar maroken.
Mexico

**Mègsiko** (an èspagnòl Ciudad de México[sju.ˈða(ð) ðe ˈme.xi.ko], eman abréjé CDMX), sa roun antité fédérativ ké kapital-a di Mègsik. 

Sa antité fédérativ pa sa ni roun lavil ni roun Léta o sans dé artik di Konstitisyon mègsiken-an. 

Mègsiko sa roun sant finansyé ké kiltirèl enpòrtan, agrikiltir-a ka tchipé osi roun laplas ki pa néglijab annan so ékonnomi.

## Nòt, sours ké ròt référans

## Wè osi
Miguel de Cervantes

thumb|Portrè imajinèr de Cervantes
(I pa ka ègzisté pyès pòrtrè otantifyé).

**Miguel de Cervantes Saavedra** (né 29 sèptanm 1547 atè Alcalá de Henares- antéré 23 avril 1616 atè Madrid) sa roun romansyé, powèt é dranmatirj èspagnòl. Li sa sélèb pou so roman L’Ingénieux Hidalgo Don Quichotte di Manch-a, pibliyé an 1605 é roukonnèt kou pronmyé roman modèrn-an.

Cervantes ka mennen dabò roun lavi avantiryéz di sòlda é ka partisipé koté batay di Lépanteen 1571, koté li ka pédi izaj-a di lanmen gòch-a. Sa lanmen paralizé ka val li sirnon di « Mancho di Lépante ».

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Personalité
Mikel-Anj

thumb|right|200px|Michelangelo an 1545.
right|thumb|200px|
**Michelangelo** (Caprese, 6 mars 1475 - Rome, 18 févriyé 1564) (di so vrè non **Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni**), nonmen an gwiyanè **Mikèlanj**, sa roun skiltò, pent, architèk, powèt ké irbanis floranten di Ròt Rounésans.

So èv ki pli konnèt sa inivèrsèlman konsidéré kou dé chédèv di Rounésans-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Personalité
Mikronézi

thumb|Kart di Mikronézi

**Mikronézi** (« pitit zilé ») sa, ké Mélanézi ké Polinézi, roun di trwè gran réjyon ki nou ka distengé kouranman an Loséyanni. Mikronézi ka konprann Léta-ya ké réjyon administrativ-ya ki ka swiv :

* Léta fédéré di Mikronézi ;
* Zil Marshall ;
* oun parti di Kiribati ;
* Zil Marianne (commonwealth di Létazini) ;
* Wake (dépendans di Létazini) ;
* Nauru ;
* Palaos ;
* Guam (dépendans di Létazini).
Mikroskopi

vignette|Mikroskopi
**Mikroskopi**-a sa roun ansanm di tèknik d'imajri dé lòbjè di piti dimansyon. Pé enpòrt tèknik ki anplwayé, aparèy ki itilizé pou randé posib sa òbsèrvasyon sa aplé roun mikroskòp. 

Dé mo grèk ansyen mikros é skopein ki ka signifyé rèspèktivman « piti » é « ègzaminé », mikroskopi-a ka dézigné étimolojikman òbsèrvasyon-an di lòbjè envizib ké wéy touni. Nou ka distengé  prensipalman trwa tip di mikroskopi : mikroskopi òptik-a, mikroskopi élèktronik-a é mikroskopi ké sonn lokal. An mikroskopi òptik é élèktronik, oun féso liminé oben féso d'élèktron ka entéraji ké lòbjè-a à òbsèrvé é sa rékéyi pa roun détèktò (wè, kaméra...) alò ki an mikroskopi ké sonn lokal, roun kaptò sonn dirèkman sirfas-a di lòbjè-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Optik
Miltiplikasyon

thumb|Miltiplikasyon di 4 pa 3 ka bay menm rézilta ki miltiplikasyon di 3 pa 4.

**Miltiplikasyon**-an sa roun dé kat opérasyon di aritmétik élémantèr-a ké adisyon-an, soustraksyon-an é divizyon-an. Sa opérasyon sa souvan noté ké lakrwa-a di miltiplikasyon « × », mè pouvé osi fika pa ròt senbòl (pa lègzanp pwen médjan-an « · ») oben pa absans-a di senbòl.

So rézilta sa aplé prodjwi-a, nonm-yan ki nou ka miltiplyé sa faktò-ya.

Miltiplikasyon-an di Dé nonm a é b ka nonmen so kò endiféraman an fransé « a miltipliyé pa b » oben « a fwè b ».

Miltiplikasyon-an di Dé nonm antché pouvé fika kou roun adisyon répété plizyò fwè. Pa lègzanp, « 3 fwè 4 » pouvé wè so kò kou sonm-an di trwa nonm 4 ; « 4 fwè 3 » pouvé wè so kò kou sonm-an di kat nonm 3

## Nòt ké référans

## Wè osi
Min (jizman)

thumb|upright=2|Ansyenn min di lò di Skidoo, andan Valé di Lanmò an Californi.

Oun **min** sa roun jisman èsplwaté di matéryèl (pa lègzanp di lò, di charbon, di kwiv, di djanman, di fer, di disèl, d'uranium, etc.).

Li pouvé fika à syèk ouvè oben soutérenn. Annan lannen-yan 1980, anviron 20 milyar di tonn di matéryèl té ègstrè anniyèlman dé sèl min à syèl ouvè  annan monn-an don pli di lanmotché-a dé minré alò ki pli di sis milyar di tonn di charbon, 1,6 milyar di tonn di minré di fer, 190 milyon di tonn di minré d'aluminium sa prézimé ègstrè di anba-sòl pa dé galri ké pwi o koumansman di xxie syèk.

Distenksyon-an ant min ké karyèr ka tchenbé à lanatir-a di materyo ki ègstrè (èstratéjik oben présyé pou min-an, di mwenn valò pou karyèr-a) ; an Frans, a kod minyé-a ki ka défini sa.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Mi

thumb

**Mi**, **miyis** (**Zea mays** L., oben **Zea mays** subsp. mays (otonim)), appelé **blé d'Enn** o Kanada, sa roun plant zèrbasé tropikal anniyèl di fanmi-a dé Poacé (graminé), larjman kiltivé kou séréyal pou so gren-yan ki rich an amidon, mè osi kou plant fourajèr. Tèrm-an ka dézigné osi gren-an di mi li-menm.

Sa lèspès, orijinèr di Mèksik, ki té ka konstitchwé aliman-an di baz dé Amérendjen anvan rivé-a an Amirik di Christophe Colomb.


Landkreis Rastatt-Mais-18-bei Moos-2017-gje.jpg
Landkreis Rastatt-Mais-42-bei Sinzheim-2017-gje.jpg
Landkreis Rastatt-Mais-44-bei Sinzheim-2017-gje.jpg
Landkreis Rastatt-Mais-72-Schloss Favorite-2016-gje.jpg
Sandweier-Maisfeld-06-2017-gje.jpg
Landkreis Rastatt-Mais-92-2005-gje.jpg
Beinheim-Maisspeicher-10-gje.jpg
Beinheim-Maisspeicher-35-gje.jpg


## Nòt ké référans

## Wè osi
Michael Faraday

thumb

**Michael Faraday** (Newington, 22 sèptanm 1791 - Hampton Court, 25 out 1867) sa roun fizisyen é roun chimis britanik, té konnèt pou so travay fondamantal annan domenn-an di élèktromagnétism-an, élèktrochimi-a, djamagnétism-an, épi élèktroliz-a. I ka bay so non à di miltip lalwa ké fénomenn annan sa domenn-yan, notaman lalwa-a di Faraday(oben Lenz-Faraday) an endiksyon élèktromagnétil, lalwa-ya di Faraday an élèktrochimi, léfè Faraday, oben òkò à dé dispozitif éspérimantal kou kaj-a di Faraday ké kavité-a di Faraday. Farad-a, inité di kapasité élèktrik, sa égalman nonmen an so lonò.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Minout (tan)

Oun **Minout** sa oun inité pratik di mizour di tan. Byen ki an dèrò di Systèm enternasyonal (SE), li sa itilizé kominèman. Minout-a sa défini kou oun douré di 60 ségonn. Oun lò gen 60 minout.
Minéral

thumb|Quartz

Oun **minéral** sa pli souvan-an oun solid natirèl omojenn ké roun èstriktir atomik òrdoné é roun konpozisyon chimik défini. Li pouvé fika dékri, annan trè grann majorité-a dé ka, kou roun matchè kristalizé ki karaktérizé pa so konpozisyon chimik é ajansman-an di so atom-yan soulon roun péryodisité é roun simétri présiz ki ka rouflété so kò annan sistenm kristalen é group-a di lèspas di minéral.

Pa èsépsyon istorik à léta solid-a, mèrkir-a, likid à tanpératir anbyant (li pa ka fòrmé roun kristal ki anba di −39 °C), sa osi konsidéré kou roun minéral di katégori-a dé éléman natif.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Misisipi (flèv)

thumb|Mississippi-a annan pwen di konfliyans di Missouri, o nò di Sen-Louis.

**Mississippi**-a (Mississippi River an anglé) sa roun flèv an Amérik di Nò ki ka travèrsé parti santral-a dé Étazini. I ka koulé di Nò di Minnesota o gòlf di Mèksik é so kour am gen roun oryantasyon méridjenn. Mississippi-a gen roun longò di 3 780 km : sèl roun di so afilyan, Missouri, sa pli lonng an Amérik di Nò. Longò kimilé di sa Dé kour di dilo, ki ka dépasé 6 800 km, é sipèrfisi-a di basen vèrsan ka fè di Mississippi roun dé flèv pli enpòrtan di monn é di Missouri-Mississippi roun dé basen flivyal pli gran di monn.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Mizour fizik

**Mizour fizik** sa aksyon-an di détèrminé valò-a oben valò-ya fizik di roun grandò (longò, kapasité, etc.), pa konparézon ké roun grandò konstant di menm lèspès pran kou tèrm di référans (étalon oben inité). 

Konparézon-an sa kantitativ ; nou ka èsprimé grandò-a pa roun nonm rasyonèl ki ka miltipliyé inité-a. Mizour fizik-a ka vizé à roun kominikasyon présiz à propos di roun lòbjè. Dé inité komin à ansanm-an dé mizour sa nésésèr ; sinon, fodré établi dé règ di konvèrsyon. Biro entèrnasyonal dé pwa é dé mizour pou établi roun Sistenm Entèrnasyonal d'inité ki fondé asou roun piti nonm d'étalon é dé rélasyon ant inité-ya.

À diférans-a di roun kontaj, ki ka roun kantité antchè ki défini pa roun répons lojik, oun mizour fizik sa roun èstimasyon é ka posédé kidonk roun sèrtenn ensèrtitid.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Mizé

thumb|Fasad di Rijksmuseum atè Amsterdam, vizité pa plizyò milyon di moun chak lannen.
thumb|Louv-a atè Pari.

Oun **mizé** sa roun lyé annan lakèl sa kolèkté, konsèrvé ké èspozé de lòbjè andan roun lòbjèktif di ansègnman é di kiltir.

Mizé-ya sa souvan èspésyalizé, i ka an ègzisté nòv grann katégori : mizé-ya d'arkéyoloji, mizé-ya di lar, mizé-ya dé bèl-lar, mizé-ya dé lar dékoratif, mizé-ya di listwè, mizé-ya di syans, mizé di listwè natirèl, mizé-ya dé tèknik é mizé-ya di étnoloji.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Mohandas Karamchand Gandhi

thumb| Mohandas Karamchand Gandhi, an oût 1942.

**Mohandas Karamchand Gandhi** (an gujarati મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી (mohandās karamcaṃd gāndhī), API[ˈmoː.ɦən.d̪aːs ˈkə.rəm.t͡ʃənd̪ ˈɡaːn.d̪ʱi]), né atè Porbandar (Gujarat) 2 òktòb 1869 é mouri asasiné atè Delhi 30 janvyé 1948, sa roun dirijan politik, enpòrtan gid spiritchwèl di Lend é di mouvman pou endépandans di sa péyi.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Moldavi

**Moldavi**, an form long **Répiblik di Moldavi** ou **Répiblik di Moldova**, an roumen Moldova é Republica Moldova, sa roun péyi di Éròp oryantal sitchwé ant Roumani é Oukrèn, ka anglobé dé parti dé réjyon istorik di Bessarabie é di Podolie méridyonal (dit Transnistrie).
Molière

**Jean-Baptiste Poquelin**, nonmen **Molière**, sa roun komédjen é dranmatirj fransé, batizé 15 janvyé 1622 atè Pari, koté li té mouri 17 févriyé 1673.

Isou di roun fanmi di marchan parizyen, i ka asosyé so kò à 21 lan ké roun dizenn kanmarad, don komédjenn-an Madeleine Béjart, pou fòrmé troup-a di Illustre Théâtre ki, malgré kolaborasyon-an di dranmatirj di rénom, pa ka parvini à enpozé so kò atè Pari.

## Not ké référans


## Wè osi

Katégori:Personalité