open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lantropoloji

thumb|Wonm di Vitrouv, pa Léonard di Vinci.

**Lantropoloji**-a sa branch dé syans-a ki ka étidjé moun anba tout so laspè, an menm tan fizik (anatomik, mòrfolojik, fizyolojik, évolitif, etc.) ké kiltirèl (sosyo-rélijyé, psikolojik, jéyografik, etc.). Li ka tann à défini mounité-a an fézan roun sentèz dé diférant syans di moun ké natirèl. Tèrm antropolojik ka vini di dé mo grèk, anthrôpos, ki ka signifyé « wonm » (o sans jénérik), é logos, ki ka signifyé « palò, diskour ». Démarch antropolojik « ka pran kou òbjè di envèstigasyon dé inité sosyal di fèb anplò à partir di lakèl il ka tanté d’élaboré roun analiz di pòrté pli jénéral, apréyandan di roun sèrten pwen di wè totalité-a di sosyété-a koté so inité ka enséré yé kò ».

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Antropoloji
Lao Tseu

thumb|Lao Tseu an bondjé taoyis ké évantay an lanmen

**Lao Tseu** oben **Laozi** oben **Lao Zi** (chinwa : 老子 ; pinyin : Lǎozǐ ; Wade : Lao³ Tzu³), pli kominéman aplé an Chin Tàishàng lǎojūn (太上老君, Tàishàng lǎojūn, « Ségnò souprèm Lao »), di so vrè non Li Er (李耳, Lǐ ěr), té roun saj chinwa é, soulon tradisyon-an, oun kontanporen di Confucius(milyé di vie syèk anv. J.-K. – milyé di ve syèk anv. J.-C., finisman di péryòd-a dé Prentan ké Otonn). Li sa konsidéré kou pè fondatò di taoyism.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Lanng

thumb|500px

Oun **lanng** sa roun sistenm évolitif di sign lengwistik, vokal, grafik oben jèstchwèl, ki ka pèrmèt kouminikasyon-an ant endividi-ya.

## Définisyon : lanng ké langaj
### Lanng ké djalèk
I pa ka ègzisté di kritèr èstrikman lengwistik ki ka pèrmèt di distengé oun lanng di roun djalèk.

Annan roun pèrspèktiv sosyolengwistik (létid dé lanng annan yé rapò o sosyété), tèrm-an « lanng » ka défini tout idjonm ki ka ranpli dé fongsyon sosyal fondanmantal : « kouminikasyon »-an (a o mwéyen di lanng-an ki agtò sosyal-a ka échanjé é ka mété an koumen yé lidé, santiman, pansé, etc.) ké « lidantifikasyon »-an (dayò so doub laspè endividjwèl é kolègtif, lanng-an ka sèrvi di markò idantitèr kant o karagtéristik di endividi-a é di so apartnans sosyal).

### Ròt
Nou ka aplé lanng matèrnèl di roun moun roun lanng ki sa moun té anprann annan so lanfans o kour di so anprantisaj di langaj.

## Listwè : lorijin dé lanng
Koumansman énigmatik-a di langaj ké lorijin-yan dé lanng atchwèl ka sousité dé lipotèz pafwè kontradigtwè. Divèrs sasé dé antropològ, dé arkéyològ, dé jénétisyen é dé lengwis ka sigjéré lipotèz-a di roun lanng koumen ; ròt sasé, tout osi nonbré, ka réfité li. Mé yé tout ka admèt ki lanng moun-yan, ka konstitchwé di palò, ki-lé-di di « konvansyon arbitrèr ki partajé pa tèl oben tèl group di endividi », ka konstitchwé oun fòrm di langaj diférant di sa-ya dé ròt lèspès zannimo, oun fòrm don partikilarité-a sa roun tré gran plastisité ké roun divèrsité, tandi ki, koté ròt lèspès, langaj sonnò, jèstchwèl, kronmatik oben chimik di yé chak sa inik, é ka konpòrté tout o plis tchèk « djalèk ».

## Klasifikasyon
### Nonm di lanng
I enposib di détèrminen ké présizyon nonm-an di lanng ki palé annan monn-an, an rézon di difikilté-a ki ganyen pou trasé dé frontchè ki prési ant lanng-yan, notanman à diféransyé lanng-yan dé djalèk. Soulon lèstimasyon-yan, i ka ègzisté jòdla ant 3 000 é 7 000 lanng vivan.

## Drwè
Lanng-yan pouvé ganyen diféran èstati annan lòrgannizasyon entèrnasyonnal-ya, partikilyèrman, lanng ofisyèl-a ké lanng di travay-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Lanng
Laos

**Laos**, an form long **Répiblik démokratik popilèr lao**, égalman tradwi pa **Répiblik démokratik popilèr di Laos**, an laosyen Lao, ປະເທດລາວ é Sathalanalat Passathipatai Passasson lao, ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ, sa roun péyi san aksè à lanmè pa Birmani (ou Myanmar), Thaïlann, Cambodge, Viêt Nam é Répiblik popilèr di Lachin.


Vientiane-Wat Xieng Ngeun-02-gje.jpg
Vientiane-Wat Hay Sok-02-gje.jpg
Luang Prabang-Wat That Luang-08-Naga.jpg
Luang Prabang-Phou Si-06-gje.jpg
Luang Prabang-Opfergang der Moenche-26-gje.jpg
Ban Phanom-Weberei-02-gje.jpg
Muang Sing-Akha-Dorf A-20-Haeuser-gje.jpg
Laos-Reis-40-Pflanzer-gje.jpg
Vientiane-Wat Si Muang-28-Lotus-gje.jpg
Lapli

thumb|Lapli maritim.
[thumb|Lapli tropikal annan roun lari di León, atè [Mègsik.]]

**Lapli**-a sa roun fénomenn natirèl pas lakèl dé gout dilo ka tonbé dé niyaj bò'd sòl-a. A roun dé fòrm pli komin-yan di présipitasyon asou Latè. So rol sa prépondéran annan sik-a di dilo-a. Li ka pran patché fòrm ki ka alé di lapli léjè-a o délij, di avèrs-a à lapli kontini-a, di fin goutlèt à di trè gròs. Li sa pafwè mélé di lanèj, di grélon oben vèrglasant. Li ka évaporé pafwè so kò avant di touché latè pou bay virga-a. So gout-ya sa transparant oben pafwè opak, charjé di lapousyè.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Lapo

thumb|Foto raproché di lapo moun.
thumb|Dermatomm (Chak koulò ka korèsponn à parti di lapo innèrvé pa roun nèrf diféran, à partir di mwèl épinyè.

**Lapo**-a (/po/, ka provini di laten : pellis) sa roun lòrgann ki konpozé di plizyò kouch di tisou. Li sa pronmyé baryèr di protèksyon di lòrganism-an dé zannimo vèrtébré.

Koté fika moun-an, li sa lòrgann ki pli étandou é pli lou di kò o gadé so sirfas é di so lamas : koté granmoun-an, anviron 2 m2 pou 3 kg koté fanm-an ké 5 kg kouté wonm-an (swé 7 % di so pwa total). So sirfas d'échanj sa soupannan byen pli piti ki entésten-an (300 à 400 m2, anviron Dé téren di ténis) ké poumon-an (80 m2).

Dèrmatoloji-a sa èspésyalité médikal ki ka trété afèksyon-an di lapo-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Lapolis (enstitisyon)

Tèrm-an « **lapolis** » (pafwè **polis**) ka dézigné di mannyè jénéral aktivité-a à asiré sékirité-a dé moun, dé byen épi mentni lòrd piblik-a an fézan apliké lalwa-a. A pou tandé pa tèrm-an « lalwa », larèl-ya ké nòrm fòrmèl di roun kod ki établi annan roun peyi. Lafòs-ya di lapolis(kominéman aplé « lapolis-a ») sa ajan-yan (militèr oben sivil) ki ka ègzèrsé sa fonksyon.

## Étimoloji
Mo gwiyanè-a lapolis ka provini di laten politia, romanizasyon di mo grèk πολιτεία(politeia), ki ka signifyé « réjim politik, sitwayennté, administrasyon, parti sivil » é di mo πόλις (polis), ki ka signifyé « sité ».

## Nòt ké référans

## Wè osi
Lapentir

thumb|''Apelle oben lar di lapentir'' (détay), òv di skiltò italyen Nino Pisano (ka provini di Campanile de Giotto).

**Lapentir** sa roun fòrm di lar ki ka konsisté à désiné asou roun sirfas an aplikan èstétikman  dé flwid koloré. Artis pent-ya ka rouprézanté roun èksprésyon trè pèrsonèl asou dé sipòr tèl ki papyé, ròch, twèl, bwa, lapo pyébwa, vèr, béton é byen di ròt sibjèktil.

Ouvraj di rouprézantasyon oben d'envansyon, lapentir pitèt natiralis é  figirativ, oben abstrèt. Li pouvé gen roun kontni naratif, dèskritif, senbolik, spiritchwèl, oben filozofik.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Lapoud nwè

thumb|upright=1.2|Di lapoud nwè.

**Lapoud nwè**, pafwè dénonmen **lapoud pou kannon** à fizi, sa pli ansyen èsplozif chimik ki konnèt. Di koulò nwè, li sa konstitchwé di roun mélanj déflagran di souf, di nitrat di potassium (salpèt) é di charbon di bwa.

Lapoud nwè té envanté an Lachin probabman bò'd ixe syèk é progrésivman difizé so kò an Éròp é Azi jouk xiiie syèk. Itilizé pou kannon ké fizi-ya, a té sèl èsplozif chimik ki konnèt jouk xixe syèk. Lapoud nwè pli fika itilizé di nou jou, antan pou arm modèrn-yan ki pou aplikasyon endistriyèl, an rézon di so fèb éfikasité konparé à dé èsplozif pli résan. So izaj sa jòdla limité à dé arm di lachas é di tir èspòrtif.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Lapriyèr

thumb|Lapriyè, Albrecht Dürer.

**Lapriyèr**-a oben **lapriyè**-a sa roun ak kodifyé oben pa, kolèktif oben endividjwèl, pa lakèl nou ka adrésé nou kò pou Bondjé oben pou roun divinité oben pou roun fika dézigné kou médjatò di Bondjé oben divinité-a.

Nou ka distengé trwa tip di lapriyè : lapriyè-a d'entèrsésyon (pou doumandé oun byen fè pou kèlken oben swé-menm), lapriyè-a di konfésyon, é lapriyè-a di gratitid. Li sa pafwè prézanté kou roun atitid entéryò, méditativ, lòské li pa ka kontni èsplisitman di rékèt é ka sasé à prodjwi oun santiman d'inité ké Bondjé oben divinité-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Laproz

**Laproz**-a sa fòrm òrdinèr-a di diskour oral oben ékri, ki pa astrent o règ di vèrsifikasyon-an, di mizikalité-a é di ritm ki sa pròp à powézi-a. Li divèt néyanmwen rèspèkté règ-ya di granmèr é pouvé prézanté oun grann gam di kalté èstilistik é di niyans prozodik, soulon léfòr-ya oben kiltir-a di lotò-a oben di lokitò.

## Tèrm
Lorijin di mo laproz sa vrèman ansyen. O ié syèk, Quintilien té ka anplwayé li pou signifyé « fòrm di diskour ki pa asijéti o règ di powézi-a ».

## Annèks

Katégori:Litératir
Lapèch (alyétik)

alt=Lapèch|vignette|Lapèch

**Lapèch**-a sa aktivité-a ki konsisté à kaptiré dé zannimo akwatik (pwéson, mè égalman kristasé ké séfalopod) andan yé milyé natirèl(loséyan, lanmè, kour dilo, étan, lak, mar). Li sa pratiké pa péchò-ya, kou lwézi oben profésyon. Tèknik-ya ké anjen-yan di lapèch sa nonbré, dépandan di lèspès ki sasé, di milyé, oben òkò di bato itilizé. Lapèch-a sa pli souvan ankadré pa roun régmantasyon ki ka tann à ranfòrsé so kò afen di protéjé o simyé byodivèrsité-a, anvironnman-an ké rousours alyétik (tèrm ki ka dézigné konésans-a di byoloji-a é di èsplwatasyon-an dé rousours di lapèch-a).

Òrganizasyon dé Nasyonzini  pou alimantasyon-an ké agrikiltir-a  (FAO), ka èstimé an 2005, k'anviron 48 milyon di péchò é d'akwakiltò ki ka fourni annan monn-an dé anplwa dirèk ké endirèk à anviron 300 milyon di moun.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Lapès nwè

**Lapès nwè** oben **lanmò nwè** sa non ki bay pa istoryen modèrn-an à roun grann épidémi di lapès médjéval, o milyé di xive syèk, prensipalman bubonik, kozé pa baktéri Yersinia pestis. Sa épidémi touché Azi, Mwayen-Oryan, Afrik di Nò ké Éròp-a. Li pa ni pronmyé ni dannyé épidémi di lapès, mè sa sèl à poté sa non. An révanch, li sa pronmyé grann épidémi di listwè ki té byen dékrit pa kronikò kontanporen.

Nou ka èstimé ki lapès nwè tchwé ant 30 ké 50 % di popilasyon éropéyenn an senk lan (1347-1352) ki ka fè anviron vennsenk milyon di viktim.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Mwayen-Aj
Lar

thumb|252x252px|kréasyon di Adam. Mikel-Anj, 1508-1512. Plafon di chapèl Sixtine, adan sité di Vatikan.

**Lar** sa roun aktivité moun, prodwi di sa aktivité ou lidé ki nou ka fè tonbé nous kò adrèsan délibéréman a sé sans, a sé émosyon, a sé entwisyon é a entélek-a. Nous pé di ki lar sa pròp di moun é ki sa aktivité pa gen fonksyon pratik défini. Nou ka konsidéré term « lar » pa opozisyon a lanatir « konsou kou pwisans prodwizan san réfleksyon » é a la syans "konsou kou pir konésans endépandant di sé aplikasyon. I ka sanblé tout toutfwè ki objektif di lar sa di atenn laboté. 

Katégori:Lar
Lar gotik

thumb|220px|Sainte-Chapelle (1242-1248) a Pari, ché-dòv di lar gotik.

**Lar gotik** (an laten *francigenum opus*) sa roun péryod artistik ki ka étann sont kò asou anviron kat san lan, ki dévlopé so kò a partir di ségonn parti di Mwayen Laj an Frans épi an Éròp oksidantal.

Aparèt an réjyon d'Île-de-France ver XIIe syèk, lar gotik fransè ka dévlopé so kò an Éròp, ka évolwé o XIVe syèk ver gotik enternasyonal o karaktèr pli profann. Lar gotik sa dabò iloustré pa architektir a, mè osi pa skiltir, lapentir asou bwa, vitray a, é anlouminour a. Inisyalman dénomé francigenum opus (lar fransè) o Mwayen Aj, term gotik ké aparèt ki à partir di rounésans a, oun ègprésyon itilizé pa artis ya italyen Antonio Averlino (Filarèt a) é Giorgio Vasari, pou dézigné oun lar di Mwayen Aj ki yé ké joujé di yé pwen di wè barbar é grosyé.

Mouvman artistik gotik sa présédé pa péryod romann a é swivi pa péryod rounésans a.
Lar vizwèl

[thumb|600px|Asosyé ké [Larchitèktir, jarden-yan sa roun lègzanp di lar vizwèl.]]

Nou ka aplé **lar vizwèl** lar-ya ki ka prodjwi dé lòbjè ki sa pèrsouvwè ésansyèlman pa nou wèy. Nosyon-an ka anglobé lar plastik tradisyonnèl (ansyen bèl-lar dégajé di nosyon rèstriktiv di èstétik, kou di « bèl »), akèl sa ajouté dé tèknik nouvèl : fotografi, sinéma, lar vidéyo ké lar nimérik, mè osi lar apliké ké lar dékoratif (lar tèkstil, design, markètri...) ké Larchitèktir-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Larchitèktir

thumb|upright=1.2|Katédral Saint-Pierre di Beauvais, XIIIe syèk.
thumb|upright=1.2|Koupòl di Pantéyon.

**Larchitèktir** sa lar majèr di konsouvwè dé lèspas é di bati lédifis-ya, an rèspèktan larèl-ya di konstriksyon anpirik oben syantifik, alò ki dé konsèp èstétik, klasik oben nòv, di fòrm é di lajansman di lèspas é ka enkli laspè sosyal ké anvironmantal ki yannen ké fonksyon-an di lédifis épi ké so lentégrasyon annan so lanvironnman, kèl ki li fika sa fonksyon : bitab, sépilkral, ritchwèl, entistisyonnèl, rélijyé, défansiv, artizannal, koumèrsyal, syantifik, signalétik, miséyal, endistriyèl, monnimantal, dékorativ, péyizajèr, menm pirman artistik.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Larchitèktir ké Lirbannism
Larivyè

thumb|Aprè toran-an, ka vini larivyè (Rot-Piréné).

An idrografi, oun **larivyè** sa kour di dilo ké débi mwayen à modéré (sipéryò à 2 m3/s), ki ka rousouvè dé afliyan é ki ka jété so kò annan rounòt larivyè oben annan roun flèv.

An fransè kouran, oun larivyè sa roun kour di dilo di roun sèrtenn enpòrtans, enféryò sibjéktivman à sa di roun flèv, san ròt égard à so débouché. Pourtan sa  afirmasyon ka rété byen éroné o régar di réyalité-a di téren. An léfè, i pli rar di kontré dé flèv ki sa pli "piti" ki sèrtenn larivyè (à tit di lègzanp : Saône à Lyon, ki ka prézanté oun lit ké roun débi enpòrtan, ka rété oun larivyè.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Larkéyoloji

[thumb|350px|Téyat [Ròm antik|ronmen, Alègsandri, Léjip.]]

**Larkéyoloji**-a sa roun disiplin syantifik don òbjèktif sa di étidjé Wonm dipi Prélistwè jouk lépòk kontanporenn à travèr so tèknik gras à lansanm dé vèstij matéryèl ki sibzisté é (zouti, zòsman, potri, zanrm, pyès di lanmonnen, bijou, vètman, anprent, tras, lapentir, batiman, enfrastiktir, etc.).

Ansanm dé artéfak é dé ékofak ki ka roulévé di roun péryòd, di'n sivilizasyon, di'n réjyon, oben di oun pèpman ki bay, sa aplé lakiltir arkéyolojik. Sa kiltir matéryèl sa anvan tou roun konsèp ki bazé asou asanblaj-a di vèstij routrouvé andan dé lèspas é annan dé kronoloji kontenjant, asou roun menm sit, oben andan roun menm réjyon, pa lègzanp. Nou pé alò palé, pou dézigné oun ansanm koéran, di kiltir arkéyolojik (kou kiltir-a di Hallstatt, oben kiltir jomon, pa lègzanp).

Katégori:Arkéyoloji
Larout

thumb|Léfè di limyè asou roun larout ostralyenn.

Oun **larout** sa o sans litéral oun vwa térès (o nivo di sòl oben asou vyadik) ki aménajé pou pèrmèt sirkilasyon-an di véyikil ké rou. Sa tèrm ka apliké so kò plito vwa enpòrtant sitchwé an raz kanpagn. Annan péyi-ya ki vas ké pas bokou moun, à finisman-an di xxe syèk, di nonbréz larout té òkò dé chimen ki anpyéré oben ki damé ("santché bati-ya"). Pa pouvé fika aparanté ké roun lari.

## Étimoloji
Mo-a « larout » ki dérivé di laten « rupta (via) », « vwa ronpi », « vwa fréyé », pa sibstantivasyon o féminen di partisip pasé « rupta » di « rumpere », « ronp » (« rumpere viam » = « ouvri roun larout »).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Larmé

Oun **larmé** sa roun òrganizasyon èstriktiré di fanm ké di wonm larmé ki ka vizé à konkéri oben à défann oun téritwar, détrwi oben protéjé ròt inité militèr oben dé inité sivil (antroupriz, administrasyon…).

Lòské roun larmé sa òrganizé pa roun Léta, li sa roun enstitisyon é so òbjèktif-ya sa sibòrdoné o òbjèktif politik di sa Léta ; nou ka palé alò di larmé-a, ké artik défini-a.

Larmé-a pouvé égalman tchipé so kò di divèr travay é ranpli divèrs fonksyon, kou travay-ya di débéman anka di katastròf natirèl oben di lapolis anka di okipasyon.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Latè

thumb|Latè wè o nivo di so ékwatò, ké roun panorama asou Afrik-a.

**Latè** (senbòl astronomik : ) sa roun planèt di Sistèm solèr, trwazyèm pli pròch di Solèy é senkyèm pli grann, an tay kou an mas, di sa sistèm planétèr don li sa osi pli masiv dé planèt télirik.

## Dèskripsyon
Latè fòrmé so kò i té gen 4,54 milyar di lannen anviron é lavi-a té aparèt mwen di roun milyar di lannen plita. Planèt-a ka abrité dé milyon di lèspès vivant, don moun-yan. Byosfè-a di Latè té fòrtman modifyé latmòstfè-a ké ròt karaktéristik abyotik di planèt-a, ki ka pèrmèt proliférasyon-an d'òrganism aérobi di menm ki fòrmasyon-an di roun kouch d'ozonn, ki asosyé o chan magnétik térès, ka bloké oun parti dé réyonnman solèr, ki ka pèrmèt ensi lavi asou Latè.

## Kronoloji
Laj di Latè sa jòdla èstimé à 4,54 milyar di lannen. Listwè-a di Latè sa divizé an kat gran entèrval di tan, nonmen éon.

## Fòrm ké tay
### Fòrm
[thumb|Konparézon dé tay dé planèt télirik ké di gòsh à drèt : [Mèrkir (planèt)|Mèrkir, Vénis, Latè ké Mars.]]

Fòrm-a di Latè sa aproché pa roun élipsoyid, oun sfè aplati o pol. Rotasyon-an di Latè ka antréné aparisyon-an di roun léjé bourlè di sòrt ki djamèt à ékwatò-a sa 43 kilomèt pli lonng ki djamèt polèr (di pol Nò o pol Sid).

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Planèt
Lavi

thumb|Diférant fòrm di Lavi.

**Lavi** sa roun fénomèn natirèl òbsèrvé  un phénomène naturel observé jòdla inikman asou Latè. Lavi ka manifèsté so kò à travèr dé striktir matéryèl aplé òrganism vivan, roukonésab pa grann konplèksité di yé striktir entèrn ké yé aktivité otonom.

Prensipal karaktéristik di roun vivan, pa rapòr o òbjè inanimé é o machin, sa ki li sa « roun kò ki ka fòrmé limenm so pròp sibstans » à partir di sala ki li ka pwizé annan milyé-a. Di sa fénomèn d'asimilasyon, ka dékoulé tout ròt fénomèn pròp o vivan : réjénérasyon-an ké rounouvèlman di yé tisi, rouprodiksyon-an ké dévlopman-an di lòrganism é anfen évolisyon-an o kour di tan pa akizisyon di lòrgann divèrsifyé é di fakilté pli éminant. Yé ka distengé yé kò égalman pa fè-a ki yé ka ékarté yé kò dourabman di lékilib tèrmodinamik soulon roun processus aplé homéostasie.
Lavi aprè lanmò

thumb|upright=1.8|Papyrus éjipsyen ki ka dékri vwayaj-a aprè lanmò

**Lavi aprè lanmò** (sinonim : « aprè-lavi », « ègzistans post-mortem », « lout-tonm », « lavi annan odéla », « Lavi étèrnèl ») sa roun ipotèz-a di sirvivans-a di lèspri-a, di lam-an oben di konsyans  di roun vivan aprè lanmò-a. Konsèp-ya di lèspri é di konsyans ka fè lòbjè di kontrovèrs ké pozisyon syantifik majoritèr-a sa ki pa ka ègzisté di pròv di ègzistans-a di roun lavi aprè lanmò.

Étid rélijyéz-a di dèsten di lam aprè lanmò sa aplé « eschatoloji endividjwèl » (Eschatos (ἔσχατος) an grèk « dannyé » ké logo « palò »).

## Nòt ké référans

## Annèks
Lastronnonmi

thumb| Nébiléz M17 : fotografi ki té pran pa téléskòp Hubble.

**Lastronnonmi** sa syans-a di òbsèrvasyon-an dé ròt, sasan à èspliké yé lorijin, yé évolisyon, ensi ki yé propriyété fizik é chimik. Ké pli di 5 000 lan di listwè, lorijin-ya di astronomi ka roumanté odéla di Antikité-a annan pratik rélijyéz préistorik. Lastronnonmi sa roun dé rar syans koté amatò-ya ka jwé òkò roun rol aktif. Li sa pratiké à tit di lwézir pa roun larj piblik di astrononm anmatò.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Laten

**Laten** (an laten : lingua Latīna oben Latīna lingua) sa roun lanng italik di fanmi dé lanng endo-éropéyenn, palé à lorijin-an andan Latium-an ké Romm antik-a. Byen ki li sa souvan konsidéré kou roun lanng ki mouri, so konésans, so izaj, sa pou inivèrsité é annan klèrjé. Dé nonbréz lékòl ké inivèrsité ka kontinwé anségné'l. Laten sa toujou itilizé pou prodiksyon di néyolojism annan di nonbréz fanmi di lanng. Laten ké so lanng-tifi-ya, lanng romann-yan  (nonmen pafwè néyo-latin), sa sèl branch-a dé lanng italik ki sirviv.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Lanng
Katégori:Lanng italik
Lavi kotidyenn

160px|thumb|right|Dronmi.
thumb|right|160px|Oun lyé di bitasyon.
thumb|right|160px|Gadé télévizyon-an.
[thumb|right|160px|Ka routrouvé à [lò di pwent an fen di lajounen.]]

Nosyon-an di **lavi kotidjenn**-an (oben **di kotidjen** oben òkò di **lavi di touléjou**) sa roun laspè fondamantal di aktivité-a dé fika moun-an : fason-an don moun-yan ka aji, ka santi é ka pansé, di roun mannyè jénéral, chak « jou », oben douran roun sik di 24 lò.

Lavi kotidjenn-an dé jan pas j'ai rézimé so kò o obligasyon é o kontrent : pa lègzanp, laplipa dé zak di lavi kotidjenn-an ka fè yé kò di mannyè otomatik.

Isi, konpòrtman partikilyé di roun endividi ki sa gadé annan so lavi di touléjou divèt fika roulativizé pa rapò o latitid ki òbsèrvé.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Lavi privé

**Lavi privé**-a (di laten privatus - séparé di, dépourvi di) sa kapasité-a, pou roun moun oben pou roun group di moun, di izolé so kò afen di protéjé so entéré-ya. Limit-ya di lavi privé-a ensi ki sa ki sa konsidéré kou privé ka diféré soulon group-ya, kiltir-ya é endividi-ya, soulon koutim-yan ké tradisyon-yan byen ki i ka ègzisté toujou oun sèrten tron komen.

Lavi privé-a pouvé pafwè aparanté so kò à anonima-a epi à volonté-a di rété rò di lavi piblik-a. Lò tchèk kichoz sa aplé « privé » pou roun moun, sa kapital signifyé ki jénéralman ki à sa kichoz sa rataché dé santiman èspésyal ké pèrsonèl.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Lendi

**Lendi** a jou di lasimèn ki ka siksédé o dimanch é ki ka présédé mardi. Tradisyonèlman dézyèm jou di lasimèn, li sa konsidéré aprézan kou ponmyé jou di lasimèn annan sertenn péyi.
Lenfòrmatik

**Lenfòrmatik**-a sa roun donmenn di laktivité syantifik, tèknik ké endistriyèl ki ka konsèrnen trètman otonmatik di lenfòrmasyon-an pa lègzékisyon-an di progranm enfòrmatik pa dé machin : dé sistenm anbarké, dé òrdinatò, dé robo, dé otomat, etc.

Sa chan d'aplikasyon pouvé fika séparé an dé branch, roun, di natir téyorik, ki ka konsèrné définisyon-an di konsèp ké modèl, ké ròt-a, di natir pratik, ki ka entérésé so kò o tèknik konkrèt di miz an òv.

## Nòt ké référans

## Anèks
Lengwistik

**Lengwistik**-a sa roun disiplin syantifik ki ka entérésé so kò à étid-a di langaj. Li ka distengé so kò di granmèr-a, andan mizour koté li pa pèrskriptiv mé dèskriptiv. Prèskripsyon-an ka korèsponn à nòrm-a, ki lé di sa ki joujé korèk lengwistikman pa granmèryen-yan. À lenvèrs, lengwistik dèskriptiv dé lengwis ka kontanté so kò di dékri lanng-an tèl ki li fika é pa tèl ki li divèt fika.

Nou ka trouvé dé témwagnaj di réflèksyon asou langaj-a dipi Antikité-a ké dé filozòf kou Platon. Soupannan à pou nou antann XXe syèk pou wè dégajé oun apròch syantifik otour dé fè di lanng.
Leonhard Euler

thumb|Pòrtrè pa Johann Georg Brucker (1756)

**Leonhard Euler**, né 15 avril 1707 atè Bâle (Swis) é mouri atè 76 lan 7 sèptanm 1783 (18 sèptanm 1783 andan kalandriyé grégoryen) atè Saint-Pétersbourg(Anpir ris), sa roun matématisyen ké fizisyen Swis, ki té ka pasé pi grann parti di so lavi annan Anpir ris-a épi an Almagn. Li té notaman manm di Akademi rwayal-a di Prusse atè Berlin.

Euler té fè d'enpòrtant dékouvèrt dé domenn osi varyé ki kalkil enfinitésimal-a ké téyori-a dé graf.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Lespri

thumb|right|200px|Rouprézantasyon dé fakilté di lèspri moun.

**Lèspri** sa totalité dé fénomèn é di fakilté mantal : pèrsèpsyon, afèktivité, entchwisyon, pansé, konsèp, joujman, moral…

Ofon di nonbréz tradisyon rélijyéz, li sa oun prensip di lavi enkòrporèl di moun. Annan filozofi-a, nosyon-an di lèspri sa annan mimisouk-a dé tradisyon di spiritchwalité. Nou ka opozé an sa sans kò-a ké lèspri-a (nonmen pli volontché konsyans pa filozofi é lanm pa sèrtenn rélijyon). An psikoloji kontanporenn, tèrm ka divini sinonim di ansanm dé aktivité mantal di moun, konsyant é pa-konsyant.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Li Bai

thumb|'''Li Bai ki ka chanté oun powèm''', ank asou papyé di Liang Kai (XIIIe syèk)

**Li Bai** (chinwa : 李白 ; pinyin : Lǐ Bái), né an 701, mouri an 762, oben **Li Po** (pinyin : Lǐ Bó), oben òkò **Li Taibai** (chinwa : 李太白 ; pinyin : Lǐ Táibái), so non di plim, sa roun dé pli gran powèt chinwa di dinasti Tang-an.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Lazi

thumb|Kart di Lazi.
**Lazi** (don non an ka vini di oun rasin sémitik « esch », ka dézigné lyé où Solèy a ka lévé) sa roun dé sèt kontinan ou roun parti dé siperkontinan Érazi ou Afro-Érazi di Latè. Ké 43 810 582 km2 di latè é 4,3 milyar di zabitan, Lazi sa pli gran kontinan (8,6 % di sirface total térès ou 29,4 % dé latè émerjé) é pli péplé (environ 60 % de la population mondyal). Lazi sa plis oun konsèp kiltirèl ki roun antité onmojenn.

## Jéyografi
### Jéyografi fizik
thumb|Wè satélit di Azi.

Azi sa roun sou-kontinan di 43 810 582 km2. I ka posédé plizyò rékòr jéyografik mondyal : altitid maksimal (Everest andan Himalaya ké 8 848 m), altitid minimal (lanmè Mort ké −417 m) é latè émerjé pli élwagné di tout loséyan (sitchwé à 2 648 km di kot pli pròch, koòrdoné 46° 17′ N, 86° 40′ E), ensi ki lak pli profon (Lak Baïkal) ki ka rouprézanté prè di 20 % dé rézerv di dilo dous di planèt a.

### Jéyografi politik
thumb|Kart dé péyi di Azi.

* Sa chif ka enkli parti éropéyenn di Risi.

## Popilasyon é sivilizasyon
### Démografi
Azi ka konté 4,3 milyar di zabitan an 2014, swa pli di lamotché di popilasyon mondyal (anviron 60 %). Anviron 2 milyar di ant yé gen mwen di 20 lan. Popilasyon an sa toutfwè trè inégalman réparti : o dézèr moun di lwès é di nò di Azi ki ka opozé so kò gran fwayé yan di pèpman di Azi di sid é di lès.

### Lanng
Lanng yan pli parlé an Azi sa mandarin, ké anviron 1 milyar di lokitò é hindi.

### Rélijyon
Azi ka konté plizyò rélijyon majèr é pou laplipar orijinèr di Azi é dispersé asou tout kontinan : animism, bouddism, kristyanism, konfisyanism, hindouism, sikhism, jayinism, islam, judayism, shintoyism, taoyism, zoroastrism, bahayism é yézidism.

## Lékonnomi
Kontinan-an sa tré rich an rousours natirèl, tèl ki chis, danbwa, poson, dilo, gaz natirèl, kwiv ké lajan.

Lazi-a sa dézyenm kontinan pli rich di monn pa PIB nominal aprè Léròp é pronmyé an PPA.

Pli gran lékonnomi di Lazi sa Lachin, Japon, End, Koré di Sid ké Endonézi.

## Not ké référans

## Lannègs


Katégori:Kontinan
Lazè

thumb|Lazè rouj (660 & 635 nm), vèrt (532 & 520 nm) é blé (445 & 405 nm).

Oun **lazè** (akronim di anglé-a light amplification by stimulated emission of radiation) sa roun sistenm fotonik. A roun aparèy ki ka prodjwi oun réyonnman liminé èspasyalman é tanporèlman koéran ki bazé asou léfè lazè-a. Ka désann di maser, lazè dabò aplé so kò òptik.

Oun sours lazè ka asosyé oun anplifikatò òptik ki bazé asou léfè lazè à royn kavité òptik, òkò aplé résonnatò, jénéralman di Dé mirwè, don omwen roun dé Dé sa parsyèlman réfléchisan, ki-lé-di ki roun parti di limyè-a ka soti di kavité-a ké ròt parti-a sa réyenjèkté bò'd entéryò-a di kavité lazè-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Optik
Lib arbit

**Lib arbit**-a sa fakilté-a ki gen moun-an di détèrminé libman so kò é pa li sèl, à aji é à pansé, pa opozisyon o détèrminis oben o fatalism, ki ka afirmé ki volonté-a détèrminé annan chaken di so zak-ya pa dé « fòs » ki li ka nésésité. « Déterminé so kò à » oben « fika déterminé pa » ka ilistré anjé-a di antinomi-a di désten oben di « nésésité »-a di roun koté é di lib arbit di ròt-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Métafizik
Liban

vignette|Liban
**Liban**, an form long **Répiblik libanèz**, sa roun Léta di Pròch-Oryan. An grann parti montagné, il ka partajé so frontyèr ké Siri o nò é à lès asou 376 km é Israyèl o sid asou 79 km.
Liberté (politik)

**Libèrté politik**-a sa drwè-a, oben posibilité-a, di otodétèrminasyon kou èsprésyon di volonté endividjwèl-a.

## Tip-ya
Konsèp-a di libèrté sa étrwatman lyé à sa-ya di libèrté sivil ké di Drwè di wonm-an.

Libèrté protéjé pa laplipa dé Léta démokratik :

* libèrté di konsyans
* libèrté di pansé
* libèrté di rélijyon
* libèrté d'èsprésyon
* libèrté di laprès
* libèrté d'asosyasyon
* libèrté di réyinyon
* libèrté di sirkilasyon
* libèrté d'édikasyon

## Mannyè di wè-ya
Yé ka diféré asou échikyé politik-a.

Pou Friedrich Hayek, libèrté (« Freedom » ké « Liberty ») té probabman mo-a ki pli abizivman itilizé annan listwè résant-a. Sosyalism-an an partikilyé ka endjwi oun glisman sémantik :

## Nòt ké référans

## Wè osi
Liberté piblik

**Libèrté piblik**-ya sa dé libèrté ké garanti endividjwèl ki gouvèlman pa pouvé souprimé, ki sa swé pa lalwa-a oben roun désizyon joudisyè, san an asiré dabò sékirité jouridik-a.

Nosyon-an di libèrté piblik pouvé fika défini an référan so kò à sa di drwè di wonm-an : kontrèrman à sa dannyé-ya, ki ka roulévé di monn di filozofi-a é ka endiké sa ki divèt fika, libèrté piblik-ya ki ka apartni an pròp à sfè-a di drwè, é ka bòrbé so kò à palé di sa ki sa (profésò Lebreton). Sa konsèpsyon dé drwè di wonm-an - lwen di fika majoritèr an dòktrin ni jourispridans - sa trè rédjitris, é tenté di jousnatiralism.

## Nòt ké référans
Libi

**Libi**, an form long **Léta di Libi** (an amazighe : Libya ⵍⵉⴱⵢⴰ ; an arab ليبيا, Lībiyā ou Lībiyya, é دولة ليبيا, Dawlat Lībiyā), sa roun péyi d'Lafrik di Nò ki ka fè parti di  Maghreb.
Libéralism

thumb|240px|Èstati di  Libèrté.

**Libéralism**-an sa roun dòktrin di filozofi politik ki ka afirmé « garanti dé drwè endividjwèl kont lotorité arbitrèr-a di roun gouvèlman (an partikilyé pa séparasyon-an dé pouvwar) oben kont présyon-an dé group partikilyé (monopòl ékonomik, parti, sendika) ».

Mo-a libéralism ka fè so aparisyon o koumansman di xixe syèk. Rakaba-ya di libéralism sa pli ansyenn. Opozisyon-an à absolitism-an di souvren dévlopé so kò annan filozofi-a dé Limyèr(xviiie syèk), mè osi oparanvan pa èskolatik di Lékòl-a di Salamanque(xvie syèk) ka fè obligasyon moral o souvren di rèspèkté drwè fondamantal-ya di chak moun o motif di so natir di kréyatir di Bondjé, doué di rézon, oben pli ansyennman pa chart médjéval-ya (tèl Magna Carta) ki ka entrodjwi dé drwè fondamantal don rèspè sa ègzijé di souvren, oben òkò pa sèrten pan di filozofi thomis-a, yé-menm présédé pa prensip-a di lajistis natirèl d'Aristote.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Liksanbour (péyi)

**Liksanbour**, an form long **Gran-Douché di Liksanbour** ou **gran-douché di Liksanbour**, an liksanbourjwa Lëtzebuerg é Groussherzogtum Lëtzebuerg, an alman Luxemburg é Großherzogtum Luxemburg, sa roun péyi di  Léròp di Lwès ki pa gen aksè ké lanmè.

Katégori:Léròp
Liksanbourjwa

**Liksanbourjwa** (Deutsch andan lanng-an, prounonsé [ˈlətsəbuːə̯jəʃ]) sa roun di sé lanng endo-éropéyenn ki ka aparténi a branch oksidantal di sé lanng jermanik.

Katégori:Lanng jermanik
Limit (matématik)

An matématik, **limit** di roun swit oben di roun fonksyon an roun pwen sa, ka-a échéyan, valò partikilyèr-a don li ka « aproché so kò » lòské varyab-a oben enfis-a ka « aproché so kò » di pwen an késyon. Sa valò é sa pwen pouvé fika réyèl oben enfini. Annan sa définisyon trè entchwitiv, nosyon-an di « aproché so kò » ka rété à défini ké présizyon.

Istorikman, matématik-ya dabò entérésé yé kò o limit di swit. Si, à partir di roun sèrten ran, tèrm-yan di swit sa osi pròch ki nou lé di roun valò L, nou ka di ki limit-a di laswit-a sa L. Nosyon-an di proksimité sa lyannen à roun distans ki annan ℝ sa défini pa valò absoli-a di roun diférans, mè sa nosyon pouvé jénéralizé so kò à tout lèspas métrik. Plita, nosyon-an té étann so kò o lèspas topolojik é « fika pròch » ka signifyé alò « fika annan roun vwézinaj arbitrèrman chwézi ».

## Nòt ké référans

## Wè osi
Limyè

thumb|Rè di limyè asou bwa di Kambr-a.

**Limyè** ou **limyèr** sa roun fénomèn fysik, oun transpor di énerji san transpor di matyèr. Annan so asepsyon jénéral di limyè vizib, li sa konstitwé di ansanm di sé zond élektromagnétik persou par vizyon imen-an. Sé longè di zond, annan vid-a, sa kompriz antr 380 nm (vyolè) é 780 nm (rouj)[a]. Par oun éfè di adaptasyon di sé espès vivant a yé anvironman , sa réjyon di spekt élektromagnétik ka roukoupé sala où éklerman énerjétik solèr sa maksimal asou sirfas di Latè-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Libérya

**Libérya**, an fòrm lonng **Répiblik di Libérya**, sa roun péyi di Lafrik di Lwès bordé o sid pa loséyan Atlantik, o nòrwès pa Syéra Léonn, o nò pa Giné é à lès pa Kot d'Ivwar.
Liechtenstein

**Liechtenstein**, an form long **prensipoté di Liechtenstein** (an alman : [form long] Fürstentum Liechtenstein), sa roun péyi alpen di Léròp santral (ou di Lwès soulon sertenn définisyon), pa gen aksè à lanmè.

Katégori:Léròp
Linivèr

thumb|Gravir asou bwa dit « di Flammarion », lotò enkonnèt, gravi asou bwa, Pari (1888). Kolorizasyon : Heikenwaelder Hugo, Vyenn (1998).

**Linivèr**-a sa ansanm-an di tousa ki ka ègzisté, ki réji pa roun sèrten nonm di lalwa.

Kosmoloji-a ka sasé à apréyandé Linivèr-a di roun mannyè di wè syantifik, kou ansanm-an di matchè-a ki distribiyé annan lèspas-ran-an. Pou so pa, kosmoloji-a ka vizé à établi roun téyori di kréyasyon-an di Linivèr-a asou dé baz filozofik oben rélijyéz. Diférans-ya ant sa Dé définisyon-yan ki pa ka anpéché patché fizisyen di gen roun konsèpsyon finalis di Linivèr-a.

Si nou lé fè korèsponn mouvman-an dé galaksi ké lalwa fizik-ya tèl ki nou konsouvwè yé atchwèlman.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Lis koumin di Lagwiyann

thumb|Dékoupaj kouminal-a di Lagwiyann (an fransé).
Sa artik ka prézanté oun **lis koumin-yan atè [[Lagwiyann]]**.

## Lis
Départman fransé di Lagwiyann sa divizé an 22 koumin ki gen, pou laplipa, tay-a di départman métropoliten.

## Vilaj ké zanmo
I ka ègzisté roun sèrten nonm di vilaj ké zanmo ki pa fika érijé an koumin, é ka fè donk parti dé koumin ki laro. Sèrten pli fika abité jòdla. I ka ègzisté antrot :

* Akouménaye
* Alikoto
* Antékoum-Pata
* Balaté
* Bélizon
* Byenvini
* Kaka
* Limon
* Clément
* Kormontibo
* Coulor
* Délis
* Gare Tig
* Guisanbourg
* Javouhey
* Kayodé
* Ko
* La Forestière
* Malmanoury
* Oscar
* Ouaqui
* Paul Isnard
* Pointe Béhague ou Coumarouman
* Pwent Isère
* Rochambeau
* Sen-Jean-di-Maronni
* Tonat
* Trou-Poson

## Wè osi

*
Listwè

thumb|Historia, alégori di Listwè. Lapentir di Nikolaos Gysis (1892).
**Listwè**, souvan ékri ké pronmyé lèt majiskil, sa an menm tan létid-a ké lékritir-a dé fè é dé évènman pasé pé enpòrt yé varyété ké yé konplèksité ; nou ka dézigné osi kouraman anba tèrm-a di listwè (pa sinèkdòk) pasé-a limenm, kou annan léson-yan di listwè. Listwè sa roun rési ékri pa lakèl dé wonm ké fanm (istoryen ké istoryenn) ka éfòrsé so kò di fè konèt tan ki révoli. Tantativ-ya pa jen antyèrman endépandant di  kondisyonnman étranjé o domenn tèl ki vizyon-an di monn di yé otò oben di so kiltir, mé li sa sansé fika élaboré à partir di sours plito ki gidé pa spékilasyon-an oben idéyoloji-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Istwè
Litchwani

**Litchwanni** (an litchwannyen : Lietuva), an form long **Répiblik di Litchwanni** (Lietuvos Respublika), sa roun péyi di Léròp di Nò sitchwé asou riv oryantal di lanmè Baltik.

Katégori:Léròp
Litératir

Mo **litératir**, ki ka vini di laten litteratura dérivé di littera (lèt), ka aparèt o koumansman di xiie syèk ké oun sans teknik di « choz ékrit » épi ka évolwé annan fen di Mwayen Aj ver sans-a di « savwar tiré di sé liv », avan di atenn o xviie – xviiie syèk so sans prensipal aktwèl : ansanm di sé zòv ékrit ou oral ki ka konporté oun dimansyon estétik (èg. : « A ké bèl santiman ki nou ka fè movèz litératir-a » André Gide) ou aktivité partisipan a yé élaborasyon (ex. : « Konsakré kò a litératir-a »).

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Litératir
Liv (dokouman)

thumb|Liv annan lasal-a di lèktir di bibliyotèk di linivèrsité-a di Graz.

Oun **liv** sa oun dokiman ékri ki ka fòrmé oun inité é konsou kou tèl, konpozé di paj ki rélyé roun a ròt-ya. I gen pou fonksyon di sa roun soupò di ékritir, ki ka permèt difizyon ké konsèrvasyon-an di tèks di natir varyé.

Asou plan matéryèl-a, oun liv sa roun volim di paj ki rélyé, ki ka prézanté oun oben dé tèks anba roun paj di tit komin. So fòrm ka endjwi oun òrganizasyon linéyèr (pajinasyon, chapit, etc.). Oun liv ka konpòrté jénéralman de zouti ki ka favorizé aksè-a di so kontni : tab dé matyèr, somèr, endèks.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Lis di endikatif téléfonik entèrnasyonal pa péyi

Oun **endikatif téléfonik entèrnasyonal** sa roun préfiks téléfonik itilizé andan niméro di téléfonn dé péyi ou dé réjyon manm di Inyon entèrnasyonal di télékonminikasyon. Endikatif ka endiké péyi-a où propriyétèr di niméro ka trouvé so kò.
Logaritm

thumb|Trasé dé fonksyon logaritm an baz 2, e é 10.

An matématik, **logaritm**-an di baz b di roun nonm réyèl strikman pozitif sa pwisans-a à lakèl i fo élvé baz-a b pou obténi sa nonm. Pa lègzanp, logaritm-an di 1000 an baz 10 sa 3, pas 1000 = 10×10×10 = 103. Logaritm-an di x an baz b sa noté logb(x). Ensi log10(1000) = 3.

John Napier té dévlopé logaritm-yan o koumansman di xviie syèk. Pannan trwa syèk, tabl-ya di logaritm ké règ-ya pou kalkil té itilizé pou réyalizé dé kalkil, jouk yé ranplasman, à finisman-an di xxe syèk, pa dé kalkilatris.

Trwa logaritm sa roumarkab :

* Logaritm népéryen-an (oben natirèl), ki ka itilizé nonm-an e kou baz, sa fondamantal an analiz matématik pas li sa fonksyon résiprok-a di fonksyon èksponansyèl-a ;

* Logaritm désimal-a, ki ka itilizé baz dis-a, té pli kominéman itilizé pou kalkil-ya ;

## Nòt ké référans

## Wè osi
Lojik

thumb|Alégori di lojik.
thumb|Gregor Reisch, « Lojik ka prézanté so tenm santral », 1503/08 (?).

**Lojik**-a, di grèk λογική / logikê, sa roun tèrm dérivé di λόγος / lógos — signifyan an menm tan « rézon », « langaj », é « rézonnman » — sa, annan roun pronmyèr apròch, étid-a dé règ fòrmèl ki divèt rèspèkté tout argimantasyon korèk. Tèrm-a té fika itilizé pou pronmyé fwè pa Xénocrate.

Li sa dipi Antikité-a roun dé grann disiplin di filozofi-a, ké étik-a (filozofi moral) ké fizik-a (syans di lanatir-a). O Mwayen Laj, li pa ka figiré ésplisitman parmi sèt lar libéral-ya(trivium : granmèr, djalèktik é rétorik ; quadrivium : aritmétik, jéyométri, astronomi é lamizik).

## Annèks

## Wè osi

Katégori:Filozofi
Lonbalji

Oun **lonbalji** sa roun léta ki doulouré di rachis lonbèr. Lòské li sa aiguë, a roun lumbago (oben tour di ren annan langaj kouran-an, ren-yan ka dézigné réjyon lonbèr-a).

## Épidémyoloji
Lonbalji-ya ka afèkté roun fòrt majorité di popilasyon-an. Yé ka touché ant 40 ké 70 % di popilasyon-an à roun moman oben à rounòt. O Étazini rounso,  lonbalji-ya ka antréné oun enkapasité di routounen o travay ka rouprézanté dé kou dirèk ké endirèk évaliyé ant 40 ké 50 milyon di dollars US. Inikman o Québec, mal-ya di do ka rouprézanté 30 % di ansanm-an dé lézyon ki ; pou lannen-an 2003 rounso, sa lézyon-yan ka antréné dé débour di pli di 500 milyon di dollars kanadjen.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Maladi
Lonn

**Lonn** (anglé: *London* [ˈlʌndən]), sitchwé annan Sidès-a di Grann-Brétagn, sa kapital-a ké pli grann lavil di Langlétè é di Rwayom-Ini. Lontan kapital di Anpir britanik, li sa dézòrmè syèj di Commonwealth of Nations.

Fondé i té gen prèsk 2 000 lan pa Romen-yan anba non-an di Londinium, Lonn té o xixe syèk lavil-a pli péplé di monn.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Rwéyonm-Ini
Loséan

thumb|Animasyon montran sé dékoupaj posib an 5, 4, 3 ou 1 sèl loséan.

Oun **loséan** sa souvan défini, an jéyografi, kou roun vas étandou dilo salé ki konpran ant Dé kontinan. Li plito ka konsèrnen volim-an, koté dilo-a sa an pèrmannans rounouvlé pa kouran maren-yan. Aprogsimativman 70,8% di sirfas di Latè sa roukouvri par loséan mondjal, kominéman divizé an senk loséan  - Pasifik, Latlantik, Largtik, Lantargtik, Endjen - é an plizyò dizenn di lanmè.

Loséyan mondjal ka abrité lamajorité di lavi asou Latè (50 a 80 % sélon sé èstimasyon) ka jénéré pli di 60 % di sé servis ékosystèmik ki ka permèt nou di viv, an prémyé tan par laprodiksyon di majèr parti di oksyjèn-a ki nou ka respiré.

Loséyan mondjal-a ka régilé à pli di 80 % klima di Latè. I ka jwé oun ròl majò annan tanpératir térès.

## Not ké référans


 
Katégori:Loséan
Loséanografi

thumb|Navir di risas/platform di enstriman, itilizé dipi 1962.
thumb|...

**Loséyanografi** (di grèk Ὠκεανός, « Loséyan », bondjé di lanmè é γράφειν / gráphein« ékri ») sa roun disiplin syantifik, ki ka fè parti dé syans di Latè-a ki dédjé à étid-a dé lanmè é dé loséyan. Oun pronmyé kongrè an 1871 é èspédisyon Challenger-a ki akonpli ant 1872 é 1876 ka konkrétizé nésans-a di sa disiplin é ka an popilarizé rapidman é non-an ké pronmyé vansé oprè di piblik amatò. Tèrm oséyanograf-a, ka dézigné sasò-ya di sa syans, ki aparèt an Lagwiyann an 1881.

Oséyanograf-ya ka étidjé oun trè gran nonm di laspè dé loséyan é dé lanmè, ki ka enkli tèktonik-a dé plak, gran sik byojéyochimik-ya, kouran oséyanik oben òkò lòrganism-yan é ékosistenm maren-yan oben òkò lyen-yan ant loséyan é modifikasyon klimatik.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Lotomobil

thumb|Citroën Traction Avant, modèl anblématik dé lannen 1935-1960 an Frans.

Oun **otomobil** , sa roun véyikil otombil ké rou propllsé pa roun motò é dèstiné pou transpò térès di moun, di yé bagaj é di piti lòbjè.

## Dèskripsyon
Otomobil-a sa roun mwayen di transpò privé parmi pli répandou-ya, so kapasité sa jénéralman di Dé à senk moun, mè pouvé varyé di roun à nò plas.

Izaj-a ka limité anplwa-a di tèrm otomobil o véyikil ki ka posédé kat rou, di dimansyon enféryò à sala dé otobis é dé kamiyon, mè ka anglobé pafwè kamyonèt-ya. Byen ki yé sa dé « véyikil otomobil », motosiklèt-ya sa abitchwèlman pa klasé annan sa katégori.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Ludwig van Beethoven

thumb|Beethoven an 1820
**Ludwig van Beethoven** (prounonsé an alman : [ˈluːtvɪç fan ˈbeːtˌhoːfn̩]) sa roun konpozitò alman  un compositeur allemand né koté Bonn 15 oben 16 désanm 1770 é mouri koté Vienne 26 mars 1827.

Dannyé gran rouprézantan di klasisim viennwa (aprè Gluck, Haydn ké Mozart), Beethoven té préparé évolisyon-an bò'd romantism-an an lamizik é ka enfliyansé ògsidantal pannan oun grann parti di xixe syèk. 

## Référans, nòt ké sitasyon

## Wè osi

Katégori:Personalité
Katégori:Lanmizik
Lwézir

thumb|Fanm tayisyenn kot laplaj-a, Paul Gauguin, 1891.

**Lwézi** sa roun aktivité-a ki nou ka éfèktchwé douran tan lib-a don nou pouvé dispozé. Sa tan lib ka opozé so kò o tan ki prèskri, ki lé di kontren pa okipasyon abitchwèl-ya (anplwa, aktivité domèstik, édikasyon dé timoun...) oben sèrvitid ki yé ka enpozé (transpò, pa lègzanp).

Mo-a, ka dérivé di vèrb laten licere (« sa pèrmèt »), ka voyé, o koumansman di xiie syèk, o nosyon pozitiv di « libèrté », é d'« wazivté ». Épi, à partir di xviiie syèk, li ka évoliyé bò'd sans-a di « divèrtisman ».

## Nòt ké référans

## Wè osi
Lyèzon chimik

Nou ka aplé **lyézon chimik** tout enfraksyon ki atraktiv ki ka mentni dé atom à kourt distans. Sa entéraksyon pouvé fika dirèksyonèl kou lyézon ant Dé atom osen di roun molékil, ki pa-dirèksyonèl kou entéraksyon élèkyrostatik-a ki ka mentni yon-yan di roun kristal yonik an kontak. Li pouvé fika fòrt kou Dé présédan lègzanp-ya, oben fèb kou entéraksyon-yan di van der Waals ki sa di natir dipolèr.

Di nonbré modèl ka ègzisté pou dékri sa entéraksyon-yan. Pa lègzanp lyézon chimik-a ant Dé atom osen di roun molékil pouvé fika dékrit ké modèl-a di Lewis oben ké roun modèl kantik, kou téyori-a dé òrbital molékilèr.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Lè (jéométri)

thumb|Lè di karé ka val isi 4.

An matématik, **lè** sa roun grandò rélativ à sèrtenn figi di plan oben dé sirfas an jéyométri annan lèspas-a.

Dévlopman-an di sa nosyon matématik sa lyannen à rasyonalizasyon-an di kalkil di grandò di sirfas agrikòl, pa dé tèknik d'arpantaj. Sa évaliyason ki asòrti di roun inité di mizour sa jòdla plito aplé sipèrfisi .

Enfòrmèlman, lè-a ka pèrmèt d'èsprimé roun rapò di grandò di roun figi rélativman à roun inité, pa byè-a di dékoupaj é rékolman, di déplasman é routounnman é di pasaj à limit-a pa aprosikmativman. Mizour-a di roun lè pouvé fika roun nonm réyèl pozitif oben fika enfini pou sèrtenn sirfas kou plan-an annan so ansanm.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Lèspas (kosmoloji)

thumb|Frontchèr-ya ant sirfas-a di Latè-a ké lèspas-a.

**Lèspas**-a ka dézigné zonn-yan di Linivèrsité-a odéla dé atmòsfè é dé kò sélès. A étandou-a di dansité kazi nil ki ka séparé las-ya. Nou ka palé osi di vid èspasyal. Soulon andrwa-ya di lèspas-a ki dézigné, nou kalifyé li tchèkfwè di lèspas kislinèr, entèrplanétèr, entèrstélèr (oben entèrsidéral) ké entèrgalaktik pou dézigné pli présizéman vid èspasyal-a ki sa délimité rèspèktivman pa sistenm-an Latè-Lalin, planèt-ya, zétwèl-ya ké galaksi-ya.

Lèspas-a pouvé osi défini so kò an opozisyon à latmòsfè térès-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Lèspas (nosyon)

**Lèspas**-a ka prézanté so kò annan èspéryans kotidjenn-an kou roun nosyon di jéyométri é di fizik ki ka dézigné oun étandou, abstrèt oben pa, oben òkò pèrsépsyon di sa étandou. Konsèptchwèlman, li sa pli souvan sinonim-an di konnan o bò endétèrminé.  Fénomenn-an ka rété li-menm endétèrminé pas nou pa savé si li ka manifèsté so kò oun èstriktir anglobant ki ka rasanblé tout kichoz-ya é lyé-ya oben si à renk ki roun fénomenn dérivé di miltiplisité-a dé lyé. 

Anvan di fika roun konsèp fiziko-matématik, lèspas-a té dabò roun entérogasyon majò dé filozòf. Di nou jou lèspas-a, ki ka sanblé routiré so kò di chan filozofik, ka pran di nonbré sans prési é pròp à di miltip disiplin syantifik dérivé di jéyométri-a. Lèspès-a ka figiré alò, di mannyè jénéral, oun Tout ansanblis, mè èstriktiré : domenn-an di travay.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Lèspès

Annan syans di vivan, **lèspès**-a (di laten species, « tip » oben « aparans ») sa takson-an di baz di sistématik-a. I ka ègzisté pli di roun ventenn di définisyon di lèspès-a annan litératir syantifik-a. Définisyon-an ki pli kominéman admèt sa sala di konsèp byolojik di lèspès-a ki énonsé pa Ernst Mayr an 1942 : oun lèspès sa roun popilasyon oben oun ansanm di popilasyon don endividi-ya ki pouvé éfèktivman oben potansyèlman rouprodjwi so kò ant yé é anjandré oun désandans ki vyab ké fékond, annan de kondisyon natirèl. Ensi, lèspès-a sa pli grann inité di popilasyon osen di lakèl flux jénétik-a sa posib ké endividi-ya di roun menm lèspès sa kidonk jénétikman izolé di ròt ansanm ékivalan di mannyè di wè rouprodiktif.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Lèt (ékritir)

thumb|Paj ké lètrin « H » di manouskri di Labib-a di Moutier-Grandval, ki ékri an miniskil karolenjyenn atè Sen-Martin di Tours bò'd 840.

**Lèt**-a sa roun dé sign grafik ki ka fòrmé oun lalfabé é ka sèrvi pou transkri roun lanng.

Sa mo ka provini di laten littera « karaktèr d'ékritir », don lorijin-an sa enkonnèt. Diksyonnèr étimolojik-a di lanng latin-an d'Ernout ké Meillet ka signalé oun posib provinans grèk oben roun anpren étrisk, « ipotèz enjényéz ké sédjwizant, mè pa rigourézman démontrab. »

## Nòt ké référans

## Wè osi
Légim

thumb|Étal di légim varyé.
thumb|Légim kiltivé andan roun jarden potajé.

Oun **légim** sa parti koumèstib di roun plant potajé. Sa définisyon, ki roupran pa laplipa dé digsyonnèr di lanng fransé-a, divèt fika étandou o chanpignon koumèstib, don sèrten sa kiltivé (champignon di Pari, shiitaké, etc.) é a sèrtenn zalg, don konsomasyon sa pli dévlopé an Ègstrenm-Oryan. Sa parti pouvé fika oun rakaba (karòt), oun tij (séléri), oun féy (léti), oun flèr (articho), oun frwi (pwavron), oun bilb (zongnon), oun tibèrkil (ponm dé tè) oben oun grenn (mi).

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Légim
Légliz katolik

thumb|Bazilik Sen-Pierre o Vatican
**Légliz katolik**, ou **Légliz katolik, apostolistik é romenn**, sa pli grann Légliz krétyenn ké pli di oun milyar di batizé. Li ka réyini ansanm dé krétyen an konminyon ké pap é évèk ya. Légliz katolik sa roun dé pli vyèy enstitisyon rélijyéz o monn. Li té jwé oun rol fondamantal annan Listwè é, an partikilyé, annnan listwè di monn oksidantal.

Fwa di Légliz katolik sa rézimé pa senbòl di Nicé é li ka karaktérizé so kò pa sélébrasyon an dé sèt sakman don pli enpòrtan sa Ékaristi sélébré litirjikman douran lamès.

Soulon so pròp katéchism, Légliz katolik sa konpozé di oun parti vizib, Légliz militant, asou latè, é di oun parti envizib, Légliz triyonfant ké Légliz soufrant, o syèl, ki ka rouprézanté respektivman lanm-yan o Paradi é sala o Pirgatwar. Légliz katolik asou latè ka konsouvri kou roun konminyon di Légliz lokal ou partikilyèrman, ki-lé-di ki gen chakin oun téritwar é roun lévèk à so têt. Sala sa chakin plennman Légliz katolik andan mizour où yé sa an konminyon ké pap, ki sa lévèk di Rom é konsidéré kou siksésò di sen Pierre, é an konminyon roun ké ròt. Légliz katolik ka défini so kò kou roun enstitisyon an menm tan di moun é divin : « sosyété parfèt an dépi di enperfeksyon di do manm ». An pli di sa ansanm dé batizé, li sa osi oun enstitisyon é roun klèrjé organizé di fason yérarchik. Oun trè grann majorité dé katolik (o mwen 98 %) sa di Légliz latin, mè i ka ègzisté dé katolik di diférant Légliz katolik oryantal.

Katégori:Kristyanism