open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1206

Sa paj ka konsèrné lannen **1206** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 9 janvyé : kapitilasyon di Mahdia.

* 11 févriyé : kalif almohad-a An Nasir ka antré annan Tinis é ka rétabli lòrd-a annan Maghreb oryantal-a ka tchipé pa Almoravid-a Yahia Ben Ghaniya. I divèt ka lésé oun gouvèlnò, Abû Muhammad, tiboug di cheik Abu Hafs Umar. Ben Ghaniya ka routranché so kò o Baléares, koté li ké fika délojé pa An Nasir an 1207.

* 13 mars : Ghurid-a Muhammad Ghori, soultan di Ghor é di Ghaznî sa asasiné à so routour di Lahore. Li pa gen di tiboug é pa dézigné di siksésò. Roun di so ghulâm-yan (èsklav-soda), Yildiz sa proklamé soultan atè Ghaznî. Qûtb ud-Dîn Aibak, èsklav tirk, ka obténi soultanat-a di Delhi é ka fondé dinasti-a dé èsklav.

* Prentan : chèf-a di tribi Temudjin sa proklamé Gengis Khan, chèf souprenm dé Mongols annan roun qurultay ka réyini tribi mongol-ya ki soumèt. Gengis Khan ka bay oun konstitisyon é roun kod di lalwa à lanpir mongol-a, ki anprenté o Ouïgour(Gran Yasa oban Djasag, Gran Kò di Lalwa, ki rédijé an parti pa Chiki-koutougou é ki disparèt jòdla).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1207

Sa paj ka konsèrné lannen **1207** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 5 mars : Kay Khusraw Ie ka pran Adalia(Antalya) o Bizanten (lavil-a té défann pa roun avantiryé toskann, Aldobrandini. Ké priz-a d’Alaya o Arményen an 1216, soultanat-a di Rum ka ouvri so kò pou komèrs entèrnasyonal.

* Koumansman di konkèt-a di Lazi (finisman an 1279) : Djötchi, tiboug éné di Gengis Khan ka soumèt Kirghiz-ya ké ròt pèp danbwatché o sid di Sibéri (Oïrat, Bouriates, Tümet). À lotonm-an, Gengis Khan ka entèrvini kont Xixia-ya. Ongütd-ya Ordos, Ouïgours ké Karlouk-ya di Ili-a ka ralyé yé kò èspontanéman à lanpir-a.

* Shah di Khwarezm Ala ad-Din Muhammad ka pran Boukhara é Samarcande o Kara-Khitan.

* Rounouvèlman-an di trété komèrsyal ant Pise ké Léjip-a.

* Koumansman di roun akò komèrsyal ant Véniz é soultan-an d’Alep (finisman an 1216).

### Léròp
* 5 au 10 janvyé : Innocent III ka voyé plizyò bòbòl an Pològn. Péyi-a sa plasé anba projèksyon-an di Sen-Syèj.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1200

Sa artik ka konsèrné lannen **1200** di kalandriyé julyen. A roun lannen bisèkstil ki ka koumansé oun sanmdi, li sa sitchwé à tout finisman-an di Mwayen Laj santral-a.

## Évènman
* 2 janvyé : trété di Péronn ant rwa-a di Lafrans Philippe Auguste é kont-a Baudouin VI di Hainaut ; Saint-Omer é Aire-sur-la-Lys sa rèstitchwé à Flandre.

* 15 janvyé : Pierre di Capoue, léga di pap Innocent III, ka lansé entèrdi-a asou rwayom-an di Lafrans, sa ki ka souspann tout lavi sakrémantèl é litirjik  Philippe Auguste ka enkliné so kò é ka roukonnèt Ingeburge di Dannmark pou épouz léjitim é ka séparé so kò d’Agnès di Méranie ki li té épouzé 1e jen 1196, aprè ki li répidjé so dézyenm fanm Ingeburge di Dannmark o tèrm di lannwit-a di nòs.

* Philippe Auguste ka kréyé jouridikman inivèrsité-a di Paris an òktrwayan roun chart rwayal ki ka akòrdé for ecclésiastik à so manm-yan, lò roun konfli ka éklaté ant étijan ké prévo rwayal. Kour-ya sa soupann. Pa roun lòrdonans, Philippe Auguste ka akòrdé dé privilèj an favò dé mèt é étidjan.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1201

Sa paj ka konsèrné lannen **1201** di kalandriyé julyen.

## Évènman
An Mongoli, Temüjin ka mennen roun kanpagn kont Tatar-ya é ka alyé Djamuka. Tout kman-yan ki ka wè an Temüjin oun ménas pou yé otonomi ka ralyé yé kò ké Djamuka é ka éli li khan : Tatar, Tayitchiout, Merkit, Oïrat ké sèrten Kereit hostiles à Ong-khan. Temüjin ka briga yé asou Kerulen enféryò à batay-a di Koyitan.

### Léròp
* 23 mars : tsar-a di Bilgari Jean Kalojan ka anparé so kò di Varna.

* 30 mè : nésans di Thibaud IV, ka di Pòstim, ki ka divini kont di Champagn (finisman an 1253). Réjans di so manman Blanch di Navarre (finisman 30 mè 1222). Champagne sa mété anba titèl-a di rwa di Lafrans.

* 8 jen : Romagne ka pasé o Léta pontifikal-ya.

* 10 jen : Gautier III di Bryenn, ki ka rouvandiké rwayom-an di Sisil aprè so maryaj ké Elvire, tifi di Tancrède di Lecce, sa viktoryé dé partizan di Frédéric II atè Capoue épi atè Canne, 1e òktòb.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1208

Sa paj ka konsèrné lannen **1208** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* Vandanj prékòs o nò di Lafrans. Trè bèl rékòlt di blé é di ven.

* 15 janvyé : asasina di légat pontifikal Pierre di Castelnau pa roun ékwiyé di Raymond VI di Toulouz atè Saint-Gilles. Légat fin èkskominyé Raymond VI pou so manswétid anvèr Cathare-ya. Tradisyonèlman istoryen-yan ka fè roumonté à sa événman koumansman-an di krwazad-a kont Albigeois.

* 31 janvyé : viktwè d’Éric X di Swèd asou so konpétitò Sverker II, ki soutni pa Dannmark, à batay-a di Kungslena.

* 10 mars : pap-a Innocent III ka aplé krwazad-a kont Albigeois pa roun bòbòl.

* 23 mars : pap-a Innocent III ka jité entèrdi-a asou rwayom-an d'Anglétèr aprè so konfli ké Jean san Latè asou nominasyon di larchévèk-a di Cantorbéry. Tout sérémoni rélijyéz sa entèrdit, é sijè-ya sa délyé di yé fidélité o souvren.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1209

Sa paj ka konsèrné lannen **1209** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* Nouvèl anbasad di rwa d’AksoumLalibela atè Kèro pou obténi réparasyon é ranmné oun nouvèl larchévèk aprè défèksyon-an di Michel II. Èsplandò-a di délégasyon ka atiré foul-ya à légliz patriyarkal di Mo’allaqah, annan Qasr-ech-Chamah odéla di Fostat. Voyé-ya ka apòrté pou patriyarch-a oun kouronn di lò ki sizlé ké diféran zannimo : jiraf, éléfan, lyon, zèb. Michel II sa dèstitchwé di so charj di métropolit d’Étchopi. Dè sa lépòk, sitchwasyon rélijyéz-a an Étchopi ka divini konfiz. Jouk finisman-an di xiiie syèk, métropolit-ya pli ké fika kopt mè siryen.

* Gengis Khan ka soumèt Xixia-ya di Kan-su. Troup mongol-ya ka ansèrklé kapital-a Zhongxing é ka ménasé di inondé lavil-a an sapan so miray-ya à lèd-a di dilo di flèv Jòrn. Souvren-an Tangut ka maryé so tifi ké Gengis Khan pou sové so tronn.

* Bartchouk, vasal ouïgour di Kara Khitaï, ka révòlté so kò é ka fè sèrman di lonmaj à Gengis Khan, ki la bay li so tifi an maryaj.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1211

Sa paj ka konsèrné lannen **1211** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Prentan : koumansman di roun kanpangn di Gengis Khan kont Lanpir Jin dé Djürchet jouk flèv Jòrn, an Chin(25 000 wonm). Divan laplas fòrt chinwaz-ya, Mongol-ya divèt fè aprantisaj-a di lagèr-a di syèj. Ongütd-ya, ki ka gardé frontchèr-ya dé Jin, ka ralyé yé kò à Gengis Khan, ki ka pèrmèt li di antré an Chin di Nò.

* Òktòb : pronmyé enskripsyon di règn d'Îltutmish an Lenn. Èsklav tirk (ghulam), lyétnan é bèl-tiboug di Qûtb ud-Dîn Aibak, i ka siksédé li à tèt-a di soultanat-a di Delhi aprè ki li évensé Âram Shâh, tiboug-a di Qûtb. I ka fondé dinasti-a ilbarîd, di non di tribi-a dé Ilbarî (finisman an 1290).

* Karlouk-ya, ki ka rété annan valé-a di Ili-a, ki kondjwi pa Arslan khan, ka révolisyon yé kò kont Kara Khitaï é ka ralyé yé kò à lanpir-a di Gengis Khan.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1210

Sa paj ka konsèrné lannen **1210** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Out-Sèptanm : batay di Talas.

* Nayman-an Kütchlüg, roun tirk krétchen di Mongoli ka konkli oun alyans ké shah di Khârezm Muhammad pou ranvèrsé so bèl-papa Tche-lou-kou, dannyé souvren-an di Kara Khitaï. Atak-a di Muhammad sa roupousé pa Kara Khitaï ki réyokipé menm Samarkand. Pannan sa tan Kütchlüg ka ménasé Balasagun, kapital-a, mè sa briga divan so mir-ya, pannan ki Khwarezmien-ya ka briga jénéral-a dé Kara-Khitans, Tayanqou, annan steppe di Talas. Larmé Khitan an rétrèt sa bloké divan Balasagun pa popilasyon-an. Li ka pran lavil-a d'aso é ka mété li à sak.

* 14 sèptanm : Marie di Montferrat ka épouzé Jean di Brienne, ki ka divini rwa di Jérusalem. Yé sa kouronnen 3 òktòb annan katédral-a di Tyr (finisman an 1212).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1212

Sa paj ka konsèrné lannen **1212** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Prentan : prens khitan-an Ye-lu Liou-ko ka révòlté so kò kont Djürchet-ya o sid-lwès di Mandchouri-a annan réjyon-an di Liao Ho. Divan yé sipéryozité nimérik, i ka doumandé lèd-a di Gengis Khan ki ka voyé ba li so lyétnan Djebe. Ye-lu Liou-ko ka réyisi à routrouvé so endépandans é à rétabli lanpir-a dé Khitan annan so réjyon di lorijin otour di Liaoyang jouk so lanmò an 1220, an rèstan vasal di Gengis Khan. Révòlt di Samarcande. Khwarezmien-ya sa masakré. Ala ad-Din Muhammad ka réyaji, ka pran lavil-a é ka masakré so popilasyon, don so bèl-tiboug soultan-an Osman, dannyé dé Qarakhanid.

### Pròch-Oryan
* Jean de Brienne ka divini réjan di rwayom di Jérusalem pou so tiboug Isabelle II di Jérusalem à lanmò-a di Marie di Montferrat(finisman an 1225).

* 20 mè : soultan-an di Léjip al-Adel ka achévé konstriksyon-an di roun fòrtérès asou mon Thabor ki ka dominé plenn-an d’Acre.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1213

Sa paj ka konsèrné lannen **1213** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* 26 désanm : Muhammad an-Nasir, ki rantré o Marok aprè so défèt an Lèspagn, ka transmèt pouvwè-a à so tiboug Yusuf al-Mustansir (finisman an 1224). Lanpir almohad-a ka dézentégré so kò an plizyò léta rival don lit-a ka fè routonbé Maghreb annan anarchi-a.

### Lazi
* Janvyé : Djebe ka édé Khitan Ye-lu Liou-ko à établi so kò atè Liaoyang anba sizrennté mongol-a. 

* Gengis Khan ka divizé so larmé an trwa group pou ataké Lachin. So tiboug-ya Ogodeï, Djötchi ké Djaghataï la maché asou Shanxi, Gengis Khan é so tiboug kadè Tolouï-otchigin ka travèrsé Hebei bò'd Péken, Kassar ka asisté di Témugué-otchigin ka maché asou réjyon-an di Liaoxi. Trwa larmé ka établi blokaj-a divan Péken.

* 10 sèptanm : pannan syèj-a di Péken, oun ofisyé enpéryal ka ranvèrsé anprò-a JinWei Chao, ki joujé inéfikas. Li sa tchwé landimen-an sa ranplasé 22 sèptanm pa so névé Wudubu (mouri 19 janvyé 1223). Aprè roun lonng syèj, nouvèl anprò-a ka négosyé lapè-a, ka vèrsé oun énòrm kontribisyon di lagèr-a (lò, chouval, swa, èsklav) é lòf à Gengis Khan oun prensès enpéryal (1214).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1214

Sa paj ka konsèrné lannen **1214** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Prentan : Gengis Khan ka lévé syèj-a di Péken aprè ki li rousouvwè oun lou tribi dé Jin.

* Jen-jwiyé : Jin ka transféré yé kapital atè Kaifeng, ka vyolé trété-a ki té pasé ké Gengis Khan.

* 1e novanm : Sinop ka pasé dé Bizanten o Saljûqi di Rum.

* Rwa-a di Ghaznî Taj-ud-din Yildiz sa chasé pa chah di Khârezm Ala ad-Din Muhammad. I ka réfijyé so kò atè Lahore é ka antrouprann konkèt-a di Pendjab. Soultan-an di Delhi Iltutmish ka entèrvini, ka briga li é ka fè li prizonnyé atè Tarain, ka pran Lahore é ka anèksé Sind musulman.

### Éròp
* 16 févriyé : Jean san Latè ka débarké à La Rochelle.

* 3 avril : Jean san Latè ka rivé atè Limoj.

* 5 avril : Jean san Latè sa atè Angoulême é ka fè min di routourné à La Rochelle pou antréné ost-a di Philippe Auguste bò'd sid-a.

* 14 jen : Vermandois ké Valois ka antré annan domenn rwayal fransé-a à lanmò-a d'Éléonore di Vermandois.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1215

Sa paj ka konsèrné lannen **1215** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Mè : syèj ké priz di Péken pa Mongol-ya di Gengis Khan, gras à roun révòlt di garnizon-an. Lavil-a sa livré o piyaj, o difé é o mèrt pannan roun mwa. 

#### Annan lannen-an
* Sak di Polonnâruvâ pa Tamoul-ya é fòrmasyon di rwayom lokal à Ceylan.

### Pròch-Oryan
#### Annan lannen-an
* Chah di Khwarezm Ala ad-Din Muhammad ka pran Ghazni é kazi-totalité di Afghanistan, sa ki ka pèrmèt li an 1217 di kontrolé parti-ya di Iran ki ka chapé ba li. I ka kontrolé alò Khorassan, Transoxiane, Afghanistan é Iran prèsk antché.

### Éròp
* 8 janvyé : konsil-a di Montpellier ka doumandé o pap di konfyé byen-yan di Raymond VI di Toulouz à Simon IV di Montfort.

* 4 mars : Jean san Latè ka fè vé di krwazé so kò pou ganyen soutchen-an di pap Innocent III.

* 14 avril : Dominique di Guzmán (bò'd 1170 - 1221) ka rousouvwè atè Toulouz léritaj-a di bourjwa Pierre Seilhan pou roun kominoté rélijyéz ki li fin fondé, lòrd-a dé Frè préchò, lòrd mondjan é préchò ki dèstiné à lorijin-an pou briga kont érézi cathare, ki ka swiv larèl-a di saint Augustin, ki léjèrman modifyé.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1216

Sa paj ka konsèrné lannen **1216** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* Koumansman di konkèt-a di Marok pa Mérinid-ya. 

### Lazi
* Koumansman di règn di Maravarman Sundara Pandya (finisman an 1238), ki ka rétabli pwisans-a Pandya o sid di Lenn-an.

### Pròch-Oryan
* 14 févriyé : priz d'Antioche pa Léon II d'Arméni ki ka fè kouronnen so névé Raymond-Roupen prens d'Antioch o détriman di Bohémond IV.

### Léròp
* 19 avril : Buondelmonte dei Buondelmonti sa asasiné prè di Ponte Vecchio di Florence, an Itali. Riptir-a di so fiyansay ké roun Amidei pa so maryaj ké roun Donati ka provoké oun vendetta, à lorijin-an dé lalit ant Guelfes é Gibelins. Guelf-ya (di Welfen, fanmi prensyé almann) ké Gibelin-yan (di Waiblingen, ségnéri dé Hohenstaufen) ka opozé an faksyon rival partizann. Guelf-ya ka soutni pouvwè-a di pap, Gibelin-yan sala di lanprò-a.

* 21 avril : soutni pa Mstislav Mstislavitch « Hardi » é Novgorodjen, Constantin Vladimirski ka ranpòrté oun viktwè désisiv asou so frè-ya o bò di Lipitsa (Pològn) é ka pran tit-a di gran-prens di Vladimir (1217-1218).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1217

Sa paj ka konsèrné lannen **1217** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Pròch-Oryan
* 27 out : rwa-a André II di Ongri é Léopold VI di Lotrich ka anbarké yé kò ké yé troup atè Spalatro asou Adryatik-a. Koumansman di senkyenm krwazad-a (finisman an 1221).

* Sèptanm : pronmyé krwazé-ya ka rivé atè Acre, byento swivi di santenn di ròt. Jean de Brienne, rwa di  Jérusalem é rwa-a di Chip ka roujwenn yé.

* 29 novanm - 7 désanm : léchèk dé krwazé di douk di Lotrich é di rwa di Ongri divan fòrtérès-a di Mon-Thabor, ki ka dominé plenn-an d’Acre.

### Éròp
* 26 mars : Pak.

* 23 avril : koumansman di règn di Haakon IV Haakonarsson l’Ancien (1204-1263), éli rwa di Norvèj pa Birkebeiner-ya o détriman di so dimi-frè-ya (finisman an 1263).

* 20 mè : prens-a Louis di Lafrans sa briga pa réjan-an d'Anglétèr Guillaume le Maréchal à batay-a di Lincoln.

* 6 jen : koumansman di règn di Bérengère di Kasti, (1181-1244), renn di Kasti (finisman an 1230).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1218

Sa paj ka konsèrné lannen **1218** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* Lanmò di Naré Maghann Konaté. Koumansman di règn di so tiboug Dankaran Toumani Keïta, rwa di Mali (finisman an 1230).

### Lazi
 * Gengis Khan konkèt-a di Chineà Moukhali, roun dé so lyétnan-yan ké 23 000 wonm é ka pati bò'd Lwès-a. Lanprò-a  Jin ka kont-ataké é ka roupran téritwar-ya ki pédi, à èsépsyon-an di Péken.

* Djebé, jénéral di Gengis Khan, ké 20 000 wonm, ka pran posésyon di Kara Khitaï à favò-a di roun révòlt di popilasyon musulman tirk-a di lanpir-a. Souvren-an di péyi Kütchlüg ka anfwi so kò san livré batay épi sa roujwenn pa Djebe annan Pamir-a koté li ka trouvé lanmò-a. Troup mongol-ya, kontrèrman à yé labitid, ka épargné lavil-ya é popilasyon-an di Kara Khitaï an ki yé ka wè dé alyé potansyèl an wè di konkèt-a di Khwarezm.

* Oun karavann di marchan musulman (450 wonm é 500 chamo anviron) ki vini di Mongoli sa arété é mété à mal atè Otrar, o frontchèr di Khwarezm. Gengis Khan ka doumandé réparasyon à Muhammad Chah ki ka roufizé.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1219

Sa paj ka konsèrné lannen **1219** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* 13 févriyé : o Japon, asasina di dannyé shogun Minamoto, Minamoto no Sanetomo. Hōjō, désandan dé Taira, ka fè nonmen réjan é ka gouvèlné pa entèrmédjèr-a shoguns fantoch.

* Sèptanm : koumansman di envazyon-an di soultanat tirk di Khârezm (Tirkestan, Afghanistan, Pèrs) pa Gengis Khan (finisman an 1225).

* Gengis Khan, rwa-a dé Karlouk, Arslan Khan é khan dé OuïghoursBartchouk ka rasanblé prè di Dé san mil wonm asou ro Irtychpendant été-a, épi ka anvayi Khârezm-an.

* Gengis Khan ka lésé so tiboug-ya Djaghataï é Ogodeï ka mété syèj-a divan Otrar, épi ka divizé so fòs-ya. Djötchi ka désann kour-a di Syr-Daria bò'd Aral, ka pran Sugnak é Djend é ka an masakré popilasyon-an, épi ka roujwenn gro-a dé troup o sid di lanmè d’Aral, tandi k’Alak noïon ka roumonté flèv-a é ka anparé so kò di Bénaket é di Khodjend. Gengis Khan é so jenn tiboug Toulouï-otchigin ka vansé bò'd Boukhara.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1220

Sa paj ka konsèrné lannen **1220** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 16 janvyé : ègzékisyon di senk fransisken atè Marrakech.

* 16 févriyé : Priz di Boukhara.

* Mongol-ya di Gengis Khan ka boulé é ka razé Boukhara (16 févriyé), Otrar (17 mars), Samarkand (mars) é Harat. Muhammad Chah, enkapab di réyini so fòs-ya ki divizé ant féyodal-ya, ka anfwi yé kò atè Ray, épi atè Hamadan. Jénéral Djebe é Subötai té ka pourswiv ké 25 000 wonm, mè ka pédi so tras an Iran.

* Al-Kamel ka fè armer oun flòt à lwès-a di delta, pa lwen d’Alexandri, ki pannan été-a, ka krazé véso Ògsidantal-ya o larj di Chip. Al-Kamel ka rounouvlé so lòf-ya di lapè oprè di léga Pélaj, ki ka roufizé, ki ka atann toujou rivé-a di Frédéric II. Sala pa ka rivé anfèt ki lwit lan plita.

* Désanm : Muhammad Chah ka mouri enpé aprè di pnémoni annan roun zil di Kaspyenn-an. So tiboug Djala ad-Din Mengü Berti ka rougroupé so fòs-ya à Ghaznî oben Gengis Khan ka pourswiv yé (1221).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1221

Sa paj ka konsèrné lannen **1221** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* Koumansman di règn di Dounama Dibalami, rwa (maï) di Kanem-Bornou (finisman an 1259).

### Lamérik
* Maya-ya ka révòlté yé kò kont dominasyon-an dé ségnò Maya-Toltèques di Chichén Itzá, ki sa détrwit an 1224. Koumansman di dominasyon-an di Mayapan (finisman an 1441).

### Lazi
* Avril : Ogodeï, Djaghataï é Djötchi ka pran Gourandj, kapital-a di Khârezm. Yé ka détrwi dig-ya di Amou-Daria pou sibmèrjé lavil-a é an ka masakré popilasyon-an.

* Aprè priz-a di lavil-a, Djötchi, di nésans annan soukou, ka trapé oun djopopo ké so papa Gengis Khan pou dé rézon enkonnèt. Pannan kanpangn kont Turkestan, i ka viv routiré annan so kanpman établi annan pasaj-a di Tourgaï é pa ka mélé plis so kò dé zafè di so papa.

* 13 mè : abdikasyon di lanprò-a di Japon Juntoku an favò di Chūkyō.

* 6 jen, Japon : ansyen anprò-a Go-Tobaest à lorijin-an di ajitasyon-an Jōkyū kont dominasyon-an dé shogun Hôjô di Kamakura.

* 29 jwiyé : léchèk di révòlt-a di Jōkyū. Koumansman di règn di anprò-a di Japon Go-Horikawa (finisman an 1232).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1224

Sa paj ka konsèrné lannen **1224** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 6 janvyé : kouronnman di règn d'Abd al-Wahid, kalif Almohad-a à lanmò-a di so piti-névé Yusuf al-Mustansir. Dé révòlt ka éklaté annan tout lanpir almohad-a. An Lèspagn, Abdallah-Adil sa proklamé kalif, tandi ki cheik maroken-yan ka dépozé Abd el-Ouahid, 8 sèptanm.

* Gengis Khan sa mèt di lanpir-a di Khârezm. I ka charjé musulman-an Mahmud Yalawatch di administrasyon-an é di fiskalité irbenn-an an rot Lazi. So tiboug Masud Yalawatch ké siksédé li (mouri an 1289). Gengis Khan ka pasé été-a annan léjyon-an di Irtych-a épi ka rantré an Mongoli o prentan 1225.

* Jalal ad-Din, ki chasé di Delhi pas li konploté kont so lot ka rantré an Iran koté li ka roupran posésyon di léritaj-a di so papa annan konvatan bò'd lwès-a. Annan Khorasan ké Afghanistan, péyi-a sa dépéplé pa envazyon mongol-a é sa dannyé-ya pa menm enstalé di garnizon annan fòrtérès-ya ka priz. Djala ad-Din ka parvini à fè so kò proklamé soultan pa gouvèlnò saljûqid-ya di Kirmân é di Fars, ka chasé so frè Ghiyâth ed-Dîn d'Ispahan épi ka ataké Azerbaïdjan, ka pran Tabriz é ka détroné souvren-an Uzbek.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1222

Sa paj ka konsèrné lannen **1222** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* Prentan : an Lenn, Mongol-ya ka vansé jouk atè Multân, mè ka routiré so kò, jéné pa klima-a.

* 17 mè : Gengis Khan, ki ka rézidé tchèk tan an Afghanistan, ka rousouvwè mwann taoyis-a Qiu Chuji, ki li té fè vini di Lachin pou ki ka bay li mwayen-an di chapé à lanmò-a.

* 14 jen : Hérat, ki révòlté kont Mongol-ya, sa roupriz é toute so popilasyon sa masakré.

* 28 sèptanm : pasaj di komèt-a di Halley.

* Lotonm : Gengis Khan ka rantré atè Boukhara koté li ka kontré dé dòkò musulman, épi à Samarkand koté pou séjourné douran livè-a. I ka òrdoné ki lapriyè piblik-a sa fè an so non é ka ègzanpté d'enpo rélijyé musulman-yan.

* An finisman-an di lannen-an, Sundjata Keïta sa entronizé rwa di Mali. I ka promilké Chart di Manden ki ka aboli èsklavaj-a.

* Annan lès-a di Java (atchwèl Endonézi), Ken Arok, oun avantiryé di lorijin an soukousité, tchwé rwa-a di Kediri é ka fondé dinasti-a di Singasari, ki ké pran fen an 1292 ké lanmò-a di so dannyé rwa, Kertanegara.

* Pisans é Génois dé koloni d’Acre ka livré so kò batay. Ségonn-yan sa venki é ka kité pòr-a.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1223

Sa paj ka konsèrné lannen **1223** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Gengis Khan ka tchenbé oun quriltay annan réjyon-an di Tachkent, koté li ka òrganizé téritwar-ya ki konkéri. I ka pasé été 1223 annan valé-ya di Tchou é di Talas.

* An Chin, Mongol-ya di Moukhali, o tèrm di roun lagèr di sèt lan (1217-1223), ka fini pa roupousé troup enpéryal-ya é ka rédjwi lanpir-a dé Djürchet o téritwar di Ho Nan.

### Léròp
* 25 mars : koumansman di règn di Sanche II, nonmen Capel rwa di Portigal (finisman an 1248).

* Mars : Mirepoix sa libéré é Guy Ie di Lévisdoit ka ganyen Carcassonne.

* Mè : trèv-a ant Raymond VII di Toulouz é Amaury VI di Montfort.

* 6 mè : Valdemar II di Dannmark sa anlvé pa prens alman-yan o kour di roun parti di lachas é ké fika libéré ki kont roun fòrt ranson an 1227.

* 31 mè : prens-a di Galitch é Couman-yan sa mété an dérout pa Mongol-ya à batay-a di Kalka. Prens-a Mstislav III Boris di Kyèv, ki ja rézisté sèl j'ai défann so kò pannan trwa jou épi sa mété à lanmò aprè ki li kapitchoulé.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1225

Sa paj ka konsèrné lannen **1225** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* Prentan : Gengis Khan ka enstalé so kò an Mongoli asou riv-ya di Toula koté li ka pasé livè-a 1225-1226.

* 25 jwiyé : priz di Tabriz pa Jalal ad-Din, ki aprè ki li fè so kò proklamé souvren d’Azerbaïdjan, la anvayi Jéyòrji é ka briga Dé fwè larmé jéyòrjyenn-an an out é an désanm.

* 7 òktòb : koumansman di règn di Az-Zahir, kalif abbasid-a (finisman an 1226)

* 9 novanm, Brindisi : anprò-a Frédéric II ka épouzé Yolande, tifi-a di Jean di Brienne, é ka divini ensi rwa di Jérusalem an vèrti di drwè féyodal.

* Dinasti-a Trần ka régné asou Đại Việt atè Viêt Nam. Trần Thủ Độ ka pran pouvwè-a gras à roun lonng lagèr sivil ant Lý ké Trần. Dannyé souvren-an di dinasti-a  Lý, Lý Huệ Tông, ka abdiké an favò di so tifi Lý Chiêu Hoàng, ki ajé di 7 lan, ki ka épouzé  Trần Thái Tông, névé di Trần Thủ Độ, é ka abdiké lannen swivant an so favò (finisman di règn an 1258).

* Tribi tirk-a Oghuz dé Kayi (fitir Ottomans) sa établi annan réjyon-an d’Ahlat, asou lak-a di Van (Arméni), ki dirijé pa roun sèrten Suleyman (i pa ka sanblé ki li sa islamizé).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1226

Sa paj ka konsèrné lannen **1226** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Révòlt dé Xixia. Tangut-ya ka masakré garnizon mongol-a é ka chasé gouvèlnò-ya. À lotonm-an, Gengis Khanent ka roupran oun kanpagn kont Xixia-ya. Li ka anparé so kò di yé kapital annan finisman-an di lannen-an.

### Pròch-Oryan
* 9 mars : Djala ad-Din ka tchipé Tiflis. I ka fè détrwi légliz krétchenn-yan é ka sakajé lavil-a.

* 11 jwiyé : koumansman di règn di Al-Mustansir, kalif abbassid-a à lanmò-a di so papa Az-Zahir (finisman an 1242).

* Lotonm : anbasad d'Al-Kamel, soultan di Léjip, oprè di Frédéric II atè Palerme, ki dirijé pa émir-a Fakhreddin Ibn ach-Cheikh. 

### Léròp
* Fèb rékòlt di fè di séchrès èstival-a an Lafrans.

* 28 janvyé : Raymond VII di Toulouz sa èkskominyé annan roun asanblé ki tchenbé atè Pari. Rwa-a di Lafrans ka pran krwa-a, 30-a.

* 2 mars : dézyenm Lig lombarde anba patronaj di Sen-Syèj é ka bloké Frédéric II.

* Mars : bòbòl dilò di Rimini.

* Koumansman di èspédisyon-an dé chouvalyé tétonik an Pris kont Prisyen paganis-ya (Pruzzes, Jatvingiens et Lituaniens) (finisman an 1283). Conrad di Mazovi ka doumandé  lèd-a dé Chouvalyé Tétonik é ka enstalé yé annan bas Vistule.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1227

Sa paj ka konsèrné lannen **1227** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* 5 òktòb : almohad-a Abdallah-Adil, ki proklamé kalif an Lèspagn an konkirans ké Abd el-Ouahid, sa briga pa Abou Mohammed, gouvèlnò di Cordoue, tandi ki chèf maroken klasik dézigné Yahya al-Mutasim, névé d’Adil, kou kalif. Frè-a d’Adil, El Mahmoun, ki ka déziré fika à so tour souvren, ka fè dé konsésyon o rwa Ferdinand III di Kasti, épi ka parvini à enpozé yé kò o cheik, mè gouvèlnò-ya di lanpir-a pli ka obéyi o souvren almohade.

### Lazi
* Prentan : koumansman di syèj di Ningxia, kapital-a di rwayom Tangoute ki révolté kont Gengis Khan an Chin di nò.

* 18 out : lanmò di Gengis Khan o kour di kanpangn-an kont Xixia-ya. Tchèk jour aprè, Ningxia sa priz é so popilasyon sa konplètman masakré. An finisman-an di rwayom Xixia. Lanpir mongol-a sa partajé ant kat tiboug di Gengis Khan : Djötchi, Djaghataï, Ögödei é Tolui.

* Briga, tiboug di Djötchi mouri an févriyé 1227, ka rousouvwè an apanaj steppes à lwès-a di Irtych-a é Khârezm-an (finisman an 1255).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1228

Sa paj ka konsèrné lannen **1228** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* Jen-jwiyé : Hafsid-a Abû Zakariyâ Yahyâ, tiboug d’Hafç Al-hintati ka antré atè Tinis kou gouvèlnò di Ifriqiya.  I ka déklaré so kò endépandan dé Almohad (finisman an 1249). Enstalasyon-an dé Hafsid an Ifriqiya ka brizé définitivman inité-a di Maghreb (finisman an 1574).

### Pròch-Oryan
* 28 jen : Frédéric II ka pati di Brindisi pou roujwenn sizyenm krwazad-a ki òrdoné pa pap-a Grégoire IX (jouk 1229).

* 7 sèptanm : Frédéric II ka débarké atè Acre ké rounso trwa mil wonm. Déjà, li té antré an négosyasyon ké soultan-an di Léjip al-Kamel, ki ka trouvé so kò ménasé pa Ayyoubid-ya do Siri, koalizé é apiyé. À so rivé, sitchwasyon chanjé di bò : soulta-an di Damas ki mouri, al-Kamel pouvé partajé so posésyon-yan ké so frè ki vini di Djézireh, ki ka gardé Damas é ki lésé li Palèstin.

### Léròp
* Janvyé : koumansman di règn di Baudouin II di Courtenay (1217-1273), anprò laten di Konstantinòp (finisman an 1261). Titèl di Jean de Brienne asou lanpir laten  (finisman an 1237).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1229

Sa paj ka konsèrné lannen **1229** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 18 févriyé : Frédéric II ka signé lapè-a di Jaffa ké soultan-an Al-Malik al-Kamil. I ka obténi sésyon-an di Jérusalem, Bethléem é Nazareth é di yé rout di laksè annan roun sòrt di condominium, dayò éphémère. Oun trèv di dis lan, senk mwa é karant jou sa signé ant Fran-yan é  musulman-yan.

* Févriyé : soultan-an di Delhi Iltutmish ka rousouvwè tit-a di soultan-i-azam di Kalif di Bagdad.

* 18 mars : Frédéric II ka fè kouronnen rwa di Jérusalem. I ka pran li-menm kouronn-an ki patriyarch-a pa lé ba li. Rwayom-an di Jérusalem sa rétabli. So tantativ pou enpozé so otorité o Léta fran ka limen lagèr sivil-a.

* 12 jwiyé : Al-Ashraf ka divini soultan di Damas.

* Al-Malik al-Kamil ka asyéjé so névé An-Nasir Dâ'ûd atè Damas. Lavil-a sa priz an jen. An-Nasir ka enstalé so kò annan fòrtérès-a di Kerak, à lès-a di Jourdain, koté li ka mennen rézistans-a.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1230

Sa paj ka konsèrné lannen **1230** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* O koumansman di lannen-an, Lachin di Nò sa divizé an dis sirkonskripsyon administrativ (lou) pa Ögödei anba enfliyans-a di so konséyé Khitan Yelü Chucai. Dirijé pa dé gouvèlnò mongol, yé sa sibdivizé an inité pli piti, ki gen pou tach ésansyèl di pèrsouvwè tribi-a.

* Novanm : soultan-an di Delhi Iltutmish ka lansé roun ségon èspédisyon pou soumèt soultanat endépandan di Bengal (finisman an mè 1231.

### Pròch-Oryan
* 10 out : batay d'Erzincan. Soultan-an di Khwarezm Jalal ad-Din sa briga pa larmé-ya dé péyi musulman ki alyé. Soultan saljûqid-a di Rum ka pran Erzincan é Erzurum, é ka ouvri so kò ensi larout-a di komèrs bò'd Iran ké Èstrenm Oryan.

### Léròp
6 mars : dépo solanèl, annan katédral-a di Dormition à Vladimir, di kò d’Abraham di Smolensk.

* 9 mars : rwa-a di Bilgari, Jean II Asen, sa venkò di despote d'Épire, Théodore Comnène, à Klokotnica. I ka anèksé despotat-a d'Épire é ka pran Thessalonique.

* 19 mars : Alphonse IX di León ka pran Badajoz, épi Mérida (Estrémadure).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1231

Sa paj ka konsèrné lannen **1231** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* 12 janvyé : lanmò di téyolojyen soufi Bahâ od Dîn Wahad. So tiboug, powèt-a afghanDjallal el Din Rûmi ka fondé lòrd-a soufi dé dervich tournò. 

* Konkèt-a di Pèrs-a pa Mongol-ya.

* An livè, Ögödei ka lansé trwa tumens (30 000 wonm) koumandé pa Tchormaghan noïon kont Jalal ad-Din. Yé ka travèrsé rapidman Khorasan é ka maché asou Azerbaïdjan. Jalal ad-Din, ki afébli pa so défèt fas o musulman, ka abandoné Tabriz (prentan) é ka fwi bò'd téritwar di Moghan é d’Arran, annan bouchou-a di Koura é di Araxe, épi atè Diyarbakir. 15 out, li sa asasiné pa roun péyizan kird. Tchormaghan ka enstalé so kò ké so troup é ka rété jouk so lanmò an 1241. Tchingtemur ka mété popilasyon Khorasan à sak é ka an masakré popilasyon-an (finisman an 1235).

* 24 désanm : priz di Kaesong pa Mongol-ya d'Ögödei ki ka anvayi Koré-a pou pronmyé fwè-a (finisman an 1236). Mongol-ya ka enstalé 72 darougatchi(gouvèlnò) annan prensipal lavil-ya ki konkéri. Annan lannen-yan ki ké swiv, Koréyen-yan ké révòlté yé kò à apèl-a di yé souvren é ké masakré garnizon mongol-ya. Péyi-a ké fika définitivman soumèt an 1258.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1232

Sa paj ka konsèrné lannen **1232** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 8 avril : koumansman di syèj di Kaifeng, dèyè kapital dé Jin ké konkèt di Henan, an Chin, pa Mongol-ya (finisman an 1233). Chinwa-ya ka itilizé lapoud-a annan lagèr-a kont Mongol-ya pannan batay-a di Kai-Keng.

* 15 jen : batay d'Agridi atè Chip. Lagèr sivil-a annan Léta laten d’Oryan. Rouprézantan di Frédéric II, maréchal-a Riccardo Filangieri, sa briga pa réjan-an di zil Jean d'Ibelin, ki apiyé pa Tanpliyé-ya.

* 27 out : o Japon, promilgasyon di Kod Jōei Shikimoku, baz légal di gouvèlman di Kamakura. I ka fiksé baz-ya di bon konpòrtman dé anplwayé (gokenin), ki priyé di enskri so kò annan roun sistenm d’obéyisans vèrtikal é di an tchenbé so kò strikman o règl di kondjwi ki fiksé jadis annan shôen.

* 17 òktòb : koumansman di règn di Abd el-Ouahid II, kalif Almohad (finisman an 1242).

* Dèstriksyon di pronmyé édisyon dé Tripitaka Koreana pa Mongol-ya an Koré.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1233

Sa paj ka konsèrné lannen **1233** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* 29 mè : priz di Kaifeng, kapital dé Jinpar jénéral mongol-a Subötai. Lavil-a sa épargné gras à entèrvansyon-an di Yelü Chucai.

### Pròch-Oryan
* Mongol-ya di Tchormaghan ka antré an Arméni é ka anparé yé kò di plizyò lavil don yé ka masakré popilasyon-an, kou atè Maragha. Tabriz ka chapé o masak an voyan di rich prézan atè Tchormaghan é atè Ögödei.

### Léròp
* 27 févriyé : an Frans, disparisyon é réyaparisyon di sen klou ki konsèrvé annan abbay-a di Seb-Déni.

* 13 avril : pronmyé enkizitò ki nonmen pa papoté-a an Frans parmi Frè préchò-ya. Robert le Bougre sa nonmen an Bourgogn. Jouridiksyon nouvèl-a sa étandou o rwayom di Lafrans é o réjyon vwézin. Li ké byento konnèt anba non-an d'Inquisitio hereticae pravitatis.

* 20 avril : pap-a ka enfòrmé larchévèk-ya ki li chwézi Frè Préchò-ya pou briga érési-a.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1234

Sa paj ka konsèrné lannen **1234** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* Soundiata Keïta, sirvivan ègzilé di dinasti-a Keita ki désimé pa rwa-a di Sosso, ka fondé Lanpir-a di Mali ki ké douré jouk bò'd 1500. I ka réyini oun larmé ki konpozé di réfijyé mandeng, é ka maché asou so kapital Diériba, ki li ka roupran o rwa di Sosso, Soumangourou Kante, o priz ké révòlt-a dé Mandé.

### Lazi
* Févriyé : dannyé rwa-a Jin ka sousidé so kò. Mongol-ya, ki té pran Kaifeng an 1233, ka ranvèrsé dinasti-a Jin an Chin di NÒ. Dinasti-a dé Song ka ofri o Mongol di alyé yé kò pou briga définitivman Djürchet-ya. Dé larmé-ya ka anparé yé kò o prentan di dannyé fòrtérès-a dé Djürchet.

* Jwiyè - out : Song, ki ka prétèksté rékonpans-a ki rousouvwè sa ensifizant pou yé lèd, ka ataké yé ansyen alyé mongol é ka prann Kaifeng é Luoyang. Yé sa imédjatman chasé é Ögödei ka désidé di anvayi Lachin dé Song lannen swivant.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1235

Sa paj ka konsèrné lannen **1235** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* An Lafrik ogsidantal, Sundjata Keïta ka krazé à Kirina larmé di Soumaoro Kanté, oun chèf di klan ki té inifyé Sosso à so profi, é ka inifyé tout savann-an ant Niger ké Sénégal, ki ka anèksé Sosso, Ouagadou, é Mena.

* Fondasyon di rwayom dé Abdalwadid à Tlemcen o Maghreb (finisman an 1554). Banu Zayyan Yaghmorasan Ben Abd el-Ouad ka divini gouvèlnò-a di Tlemcen, an Aljéri(finisman an 1283).

* Hafsid-ya ka anèksé Alger. 

### Lazi
*  Mongol-ya ka fòrtifyé yé kapital Karakorum. Ögödei ka konvoké oun quriltayqui ka désidé di lansé oun ofansiv annan kat dirèksyon  : Léròp, Mwayen-Oryan, Koré ké Chin dé Song.

* Quriltay ka établi oun nouvèl sistenm di péman di tribi an Mongoli annan oulous anèks. Oun pou-san di chak troupo privé é 10 % dé prodjwi divèt fika roumété pou dinasti-a.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1236

Sa paj ka konsèrné lannen **1236** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* Dé istoryen ké Unesco ka sitchwé so kò an finisman-an di lannen-an 1236, o Mali atchwèl, aparisyon-an di roun dé pli vyé konstitisyon ki konnèt o monn : chart-a di Mandén.

* 10 jen : trété di Tinis ki konkli pou 10 lan ant répiblik di Gênes ké Hafsid-ya. Soulon Génois ki ka komèrsé ké yé, Hafsid-ya sa mèt di roun téritwar ki ka étann so kò di Tripoli di Barbari jouk annan mimisouk ògsidantal-a di Béjaïa.

* Sèptanm : Abû Zakariyâ Yahyâ, fondatò di dinasti bèrbèr dé Hafsid, ki proklamé so kò émir endépandan atè Tinis.

### Lazi
* Mars : okipasyon di Xiangyang pa Mongol-ya. Raids mongol annan Sichuan ké Hubei.

* 29 avril : à so lanmò, Iltutmish ka lésé soultanat-a di Delhi à so tifi Raziyya (finisman an 1240). Lakou-a ka nonmen néyanmwen so frè Rukn-ud-din Firuz, enkapab, ki ka régné prè di sèt mwa anba dirèksyon di so manman shah Turkhan. Soultanat ka sonbré annan dézòrd-a.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1237

Sa paj ka konsèrné lannen **1237** di kalandriyé julyen. 

## Évènman
### Pròch-Oryan
* 31 mè : koumansman di règn di Kay Khusraw II, soultan Saljûqid di Rum (finisman an 1246).

### Léròp
* 2 avril : Thomas II di Piémont ka divini kont di Flandre pa so maryaj ké Jeanne di Flandre.

* Avril : Vienne ka émansipé so kò di otorité-a di douk di Lotrich é ka divini lavil enpéryal. Lotrich-a sa divizé an Bas-Lotrich, otour di Vienne, rézidans doukal, é an Rot-Lotrich, ké Linz pou kapital-a. Lanprò-a Frédéric II ka konsouvwè projè-a di kréyé roun rwayom di Lotrich pou so fanmi té ké réyini douché-ya do Lotrich, di Styrie é di Carniole. Projè-a ka échwé.

* 14 mè, Viterbe : fizyon dé lòrd dé chouvalyé tétonik é dé chouvalyé porte-glaives. Livoni-a ka pasé anba yé dominasyon (finisman an 1561).

* Prentan, Risi : Batu ka venk Kiptchak-ya ki ka ralyé yé kò. Sèl le khan Batchman ka rézisté pli lontan, mè sa venki, li sa tchipé an Dé asou lòrd di Mongk.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1238

Sa paj ka konsèrné lannen **1238** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Konstitisyon di roun rwayom thaï atè Sukhothaïen Thaylann pa rwa-a Sri-Indrathit. 

* Koumansman di règn di Narasimhadeva Ie, rwa di dinasti-a Ganga, annan Orissa (finisman an 1264).

* Révòlt kont enpo ki kondjwi pa artizan-an Mahmoud Tarabi di Maverannahr. Mongol-ya di khanat di Djaghataï sa chasé di Boukhara. Kont-atak mongol sa briga pa révolté-ya, mè soulèvman fini pa fika réprimé.

### Pròch-Oryan
* 8 mars : Al-Adil II ka siksédé à so papq Al-Kamel asou soultanat ayyoubid-a. Arnachi-a ka enstalé so kò annan rwayom-an. So frè As-Salih Ayyub, gouvèlnò di Mézopotami, ka défann li kont Tatar-ya ké lèd-a dé Korasmyen. I ka pran pouvwè-a atè Damas o koumansman di lannen-an ki ka swiv mè sa dépozé an sèptanm 1239 pa Al-Salih Ismaël.

## Nòt ké référans

## Lyen ekstern
1239

Sa paj ka konsèrné lannen **1239** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* 22 jwiyé : o Japon, lòrdonans ki ka entèrdi di vann é d’achté dé moun.

### Pròch-Oryan
* 1e sèptanm : krwazad-a dé Baron ka débarké atè Acre pou achévé roukonkèt-a di rwayom di Jérusalem.
Li ka kité lavil-a pou Ascalon, 2 novanm.

* 13 novanm : léchèk di krwazad-a « champenoise » à batay-a di Gaza (finisman an 1240).

* 7 désanm : soultan ayyoubid-a di Damas, An-Nasir Dâ'ûd, à favò-a di roun raid sirpriz, ka anparé so kò di sitadèl-a di Jérusalem. Aprè ki li détrwi tour-a di David ké ròt fòrtifikasyon ki bati résaman pa Fran-yan, i ka routiré so kò ké so troup-ya à Al-Karak, ki ka èstimé sité ki endéfandab. Thibaud di Champagne ka roupran Jérusalem oun moman ki réyokipé pa Éjipsyen-yan à èspirasyon-an di trèv-a. Asou konsèy-a dé Tanpliyé é dé Ibelin, i ka négosyé ké Damas rèstitisyon-an dé plas di Galilé, mè  trété-a pa ka abouti.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1240

Sa paj ka konsèrné lannen **1240** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Priz é dèstriksyon di Koumbi, jouk isi kapital di rwayom di Ghana, pa rwa-a di Mali Soundiata Keïta ki ka pran tit-a di lanprò-a : Lanpir-a di Mali sa né ké pou kapital Kangaba é Niani. Soundiata ka voyé so lyétnan-yan konkéri Bambouk. Roun di yé, Amari-Sonko, ka anparé yé kò dé min di lò di Ouaranga.

### Lazi
* 13 avril, soultanat di Delhi : ka révòlté dé nòb tirk ki mennen pa Altuniya gouvèlnò-a di Bathinda, kont minis-a Yaqut, ki sa tchwé.

* 22 avril : chèf tirk (malik) ka mété asou tronn-an di Delhi Bahrâm Shâh (en), dimi-frè di Raziyya. Yé ka enpozé o soultan di kréyé pozisyon-an di réjan (nâ’ib) ki sa konfyé à Aitegin ; progrésivman, sala ka an vini à détni virtchwèlman pouvwè-a. Raziyya, ki fè prizonnyèr, épouz Altuniya.

* 30 jwiyé : réjan-an di Delhi Aitegin sa asasiné à enstigasyon-an di soultan Bahrâm Shâh.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1241

Sa paj ka konsèrné lannen **1241** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 23 avril : Richard di Cornouailles, paran di Frédéric II, partizan di alyans éjipsyenn-an, ka òbténi di soultan Malik al-Salih Ayyoub(1240-1249) rounouvèlman-an di trété di 1229 ké rèstitisyon-an di téritwar siplémantèr (réjyon-an di Sidon, Galilé oryantal-a ké Tibéryad, péyi-a di Jaffa é d’Ascalon) ki ka randé o rwayom di Jérusalem so frontchèr-ya di 1187. Aprè so dépa, 3 mè, baron gèlf-ya ka tounen o kontrèr bò'd soultan-an di Damas ménasé pa as-Salih Ayyoub é ka an obténi promès-a di rèstitisyon siplémantèr.

* 11 désanm : lanmò di gran khan dé mongol Ögödei. An Léròp, li ka provoké reflux-a dé Mongol bò'd Oryan-an pou réglé siksésyon-an. So vòv Töregene ka divini rejant an 1242 jouk 1246 pou so tiboug Güyük.

* 22 désanm : sak di Lahore pa Bahadur Tair, gouvèlnò militèr mongol-a di Herat, ki sa tchwé o kour di roun èspédisyon an Lenn di Nò.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1242

Sa paj ka konsèrné lannen **1242** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 5 désanm : koumansman di règn d'Al-Musta'sim dannyé kalif abbassid di Bagdad à lanmò-a d'Al-Mustansir (jouk 1258).

* Töregene ka divini réjant di lanpir mongol-a (finisman an 1246).

* Koumansman di règn di Kara Hülegü, khan di Djaghataï (finisman an 1246). I ka siksédé à so gran-papa Djaghataï anba titèl-a di so manman Ebuskune. Jénéral-a Baïdju ka pran koumannman-an dé troup mongol an Iran ki bazé annan réjyon-an di bas-Koura (finisman an 1256).

* À lanmò-a d’Ögödei, gouvèlnò-a di Khorasan Körguz sa livré pa advèrsèr koumandan militèr à so advèrsèr Kara Hülegü ki ja fè mété li à lanmò. Réjant-a Töregene ka charjé alò Arghun aghad’ ka administré Khorasan é Irak-a.

### Léròp
* 5 avril : viktwè di prens ris Alexandre Nevski asou Chouvalyé tétonik-ya, lò di batay-a di lak Peïpous, oben lak dé Tchoud, an Livoni, alò jélé (masak dé glas). Sa batay ka marké oun finisman à èspansyon jèrmanik-a.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1243

Sa paj ka konsèrné lannen **1243** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 25 avril : majorité di Conrad IV, tiboug di Frédéric II, rwa di Jérusalem (finisman an 1254).

* 5 jen : asanblé atè Tyr, baron-yan ka roufizé di rann lonmaj pou maréchal Riccardo Filangieri, rouprézantan di Conrad IV, tiboug di Frédéric II é ka konfyé réjans-a di Jérusalem à renn douèryèr-a di Chip, Alix, épi à so tiboug Henri Ie. Sa réjans sa osi téyorik ki rwayalté di Conrad ké pouvwè-a ka apartni di fè di bay di fanmi-a dé Ibelin (Balian, épi so frè Jean), ki ka dominé Rot Kour é ka tchenbé prensipal fyèf asou kontinan -an atè Chip.

* 12 jen : Tyr sa roupriz o enpéryal-ya pa Ibelin-yan, ki ja bay li à roun di yé paran, Philippe di Montfort. Filangieri, rouprézantan-an di Frédéric II sa èspilsé di lavil-a ; Ibelin-yan ka posédé òkò ségnòri di Beyrouth, Césarée, Arsuf é Jaffa. Rès-a di téritwar ka apartni o lòrd militèr, tandi k’à Antioche é sirtou atè Acre, otorité kominal sa toutel pwisant. Léta krwazé-a pli j'ai ègzisté, é rivalité-ya ant diféran établisman ka akrwat yé enpwisans. Lèd-a de krwazé ògsidantal sa endispansab pou yé défans.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1244

Sa paj ka konsèrné lannen **1244** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* 12 novanm : soultan marinid-a Muhammad ben Abd al-Haqq sa asasiné.

* O Marok, Marinid-ya, konfédérasyon di Bèrbèr Zénèt, ka ménasé Meknès. Saïd, siksésò di kalif Almohad Abd el-Ouahid II, ka arété tanporèrman yé progrésyon. Muhammad ben Abd al-Haqq sa tchwé pa roun ofisyé dé mils di mèrsénèr krétchen. So frè Abû Yahyâ ka siksédé li é ka konkéri Meknèsen 1245.

* Séville, Ceuta, Tlemcen é Meknès ka roukonnèt sizrennté-a di Yahyâ, souvren hafsid di Tinis o détriman dé Almohad.

### Lazi
Lama tibéten Sakya Pandita (1182-1251), chèf di lékòl rélijyéz dé Sakyapa, ka randé so kò oprè di prens mongol Godan (oben Goden), piti-tiboug di Gengis Khan, annan réjyon-an di Kokonor, ki té ka déziré rousouvwè so ansègnman-yan. I ka rété à lakou-a di prens jouk so lanmò.

### Pròch-Oryan
* Jen : prè di sis mil kavalyé tirk di Khârezm, chasé pa Mongol-ya, ka rivé an Siri, ki ka piyé é ka ransonné lavil-ya. Khwarezmien-ya ka lansé yé kò à laso di Damas. Yé ka piyé vilaj vwézen-yan é ka sakajé vèrjé-ya di Ghouta, mè divan rézistans-a di lavil-a, yé ka dirijé yé kò bò'd Jérusalem.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1245

Sa paj ka konsèrné lannen **1245** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 16 avril, Lyon : pap-a Innocent IV ka voyé frè fransisken-an Giovanni da Pian del Carpini (Jean de Plan Carpin) kou misyonèr oprè di lanprò mongol-a (jouk 1247). I ka rivé atè Karakorum an 1246.

* 2 òktòb : soultan di Léjip-a Malik al-Salih Ayyoub ka pran Damas à so tonton Al-Salih Ismaël ki la routiré so kò atè Baalbek. Khwarezmien-ya ka partisipé à sa nouvèl atak kont Damas. Devenus jénan pa yé prétansyon an Palèstin, yé sa désimé tchèk mwa plita o kour di Dé batay pa roun koalisyon dé prens ayyoubid (1246).

### Léròp
* 22 févriyé : sinòd-a d'Odense ki konvoké pa léga di pap o Dannmark ka prounonsé èkskominikasyon-an kont kikonk ké touché o byen di klèrjé. Rwa-a Éric IV di Dannmark sa akizé di détournman pou briga kont Lübeck rouvini-ya di Légliz-a ki angajé roun kanpagn kont Estes païen.

* Prentan : Alphonse, tiboug di Ferdinand III di Kasti, ka pran Carthagène.

* Jen : Frédéric II ka konfirmé Privilegium Minus atè Lotrich-a.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1246

Sa paj ka konsèrné lannen **1246** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* 10 jen  : koumansman di règn di Nâsir ud-Dîn Mahmûd, soultan di Delhi (finisman an 1266).

* 24 out : Güyük, tiboug d'Ögödei é piti-tiboug di Gengis Khan, sa éli 3e khan souprenm dé Mongol, aprè réjans-a di so manman Töregene.

* Out : Güyük ka dézigné so zanmi pèrsonèl Yissu Mangu, tiboug puîné di Djaghataï, ki ka ranplasé so névé Kara Hülegü kou khan di Djaghataï (finisman an 1252)[3].

### Léròp
thumb

* 31 janvyé : maryaj ant Béatrice de Provence, kontès di Provence é Charles Ie d'Anjou, frè-a di Louis IX. Pa so maryaj ké tifi-a di Raymond-Bérenger IV de Provence, Charles ka divini kont di Provence (jouk 1285), é ka fè roun séjou atè Nice.

* Mars : procsè d’érétik à Toulouz.

* Avril : castillans é Léonais ka pran Jaén. Mohammed ben Nazar, émir nasrid di Grenade ka roukonnèt souvrennté-a di Kasti-a.

* 22 mè : Henri Raspe sa éli rwa di Germanie pa prélats rhénans an konpétisyon ké Conrad IV.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1247

Sa paj ka konsèrné lannen **1247** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Rwa malè Candrabhanu di Tambralinga ka ataké sid-a di zil-a di Ceylan (jòdla Sri Lanka) mè sa défèt pa rwa cinghalais Parâkramabâhu II (ka régné 1236-1270). 

* Matématisyen chinwa Qin Jiushao ka oibliyé Téyorenm dé rès chinwa. 

### Pròch-Oryan
* 16 jen : soultan-an di Léjip Malik al-Salih Ayyoub ka roupran Tibériad.

* 15 òktòb : soultan-an di Léjip Malik al-Salih Ayyoub ka roupran Ascalon ké Galilé oryantal-a. Mèt di Damas, i ka rétabli so sizrennté asou Homs, ki ka briga pou kontrolé di Siri-a ké so kouzen, mèt d’Alep.

### Léròp
* 3 janvyé : Ottokar Premyls di Bowenm ka divini margrav di Moravi, ki sa ratachée à Bowenm.

* Févriyé : troup castillanes ka mennen  l'infant Alfonso é Diego López di Haro ka entèrvini o Portigal pou soutni rwa-a dépozé Sanche II ki ka routranché so kò atè Coimbra. Sa dannyé divèt soupannan abdiké é ka routiré so kò atè Tolède. So frè Alphonse III le Boulonnais, réjan dipi 1245, ka monté asou tronn-an di Portu3gal. I ka répidjé so fanm Mahaut di Boulogn é ké fika èkskominyé à so tour.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1248

Sa paj ka konsèrné lannen **1248** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* Ant 27 mars é 24 avril : lanmò di Güyük, 3e khan souprenm dé Mongol, alò ki té ka maché bò'd lwès-a ké so larmé. So vòv Oghuz Qaïmich di lorijin merkit oben oïrat, ka asimé réjans-a. Dézignasyon-an di fitir khan ka pozé problenm. Oghul Qaïmich lé sèrtennman élvé o tronn so tiboug Koutcha, é ké konsanti à élèksyon-an di di névé di Guyuk, Chiremune pou ki branch-a d’Ögödei ka konsèrvé pouvwè-a. Mè ka èrté so kò o anbisyon di Batu é di Soyourghagtani, épouz di Tolouï.

* 20 out : Abou Yahia, chèf dé Béni Mérin (Marinid), ka pran Fès é ka enstalé so kapital. I ka roujété otorité-a di kalife almohad di Marrakech é ka proklamé so kò vasal di Abu Zakariya, kalif hafsid di Tinis.

* 7 sèptanm : sètchenm krwazad ka débarké atè Chip. Louis IX divèt ibèrné jouk 30 mè 1249.

* 20 désanm : Louis IX, ki ka révé di alyé so kò ké Mongol pou pran musulman an ténay, ka rousouvwè atè Chip oun délégasyon di Mongol ki ka fè li mirwaté oun posib konvèrsyon di sa-ya pou kristchanism. I ka alò parvini pou Mongol-ya di présyé kado an routour. Méprannan asou so jès, Mongol-ya ka trété li kou roun senp vasal, an doumandan li di rounouvlé chak lannen so prézan-yan.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1249

Sa paj ka konsèrné lannen **1249** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 27 janvyé : dominiken-na André de Longjumeau sa voyé an anbasad oprè di gran Khan pa Louis IX.

* 9 févriyé : Batay di Mansourah

* Févriyé-mars : briga di lari ant Pisans é Génois atè Acre, ki ka ansanglanté lavil-a pannan 21 jou.

* 30 mè : Louis IX di Frans ka kité Chip épi ka débarké an Léjip.

* 5 jen  : sètchenm krwazad-a ka anparé so kò di Damiette ki dézèrté. Aprè ki li roupousé lòf-ya di siultan Ayyoub ki ka propozé di rann Jérusalem, Ascalon é Galilé oryantal an échanj di yé dépa, krwazé-ya ka maché bò'd Kèro é ka réyisi à pasé asou riv-a di Nil atè Mansourah o pri di dou briga.

* Sèptanm, Ifriqiya : lanmò di Hafsid-a Abû Zakariyâ Yahyâ. Abû `Abd Allah Muhammad ki ka siksédé li. I ka divini prens musulman-an ki pli pwisan di so lépòk.

* 12 òktòb : Balbân sa nonmen nâ’ib (réjan) pa soultan-an di Delhi Nâsir ud-Dîn Mahmûd ki épouzé so tifi, 18 mè.

### Léròp
28 mars : priz di Faro. Alphonse III ka roujété Maures rò di Portigal.

* 26 mè : Enzio, tiboug bata di Frédéric II, aprè ki li konkéri oun grann parti Milanais, sa venki é kaptiré pa Lig lombard-a à batay-a di Fossalta.

* 13 jwiyé : kouronnman d'Alexandre III, rwa di Lékòs (jouk 1286).

* 27 sèptanm : à lanmò-a di Raymond VII, san timoun mal konté-a di Toulouz ka pasé à Alphonse di Poitiers, frè di Louis IX e épou di Jeanne di Toulouz.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn