open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hokusai

thumb|Lotoportrè, ''Mizé di Louv".

**Katsushika Hokusai** (葛飾 北斎?), né pronmyé jou-a di sik sègzajésimal di nòvyèm mwa di lannen métal-éné-dragon di lè Hōreki — probabman 31 òktòb 1760 atè Edo (atchwèl Tokyo) — é mouri o bonmanten-an di dis-lwityèm jou di katriyenm mwa di lè Kaei, lan II — probabman 10 mè 1849 andan men vil-a —, sa roun pent, désinatò èspésyalis di ukiyo-e, gravò é lotò d'ékri popilèr japonnè soutou konnèt anba non-an di Hokusai (北斎?), oben di so sirnon di « Vyé Fou di désen ». 

## Annèks

## Nòt ké référans

Katégori:Personalité
Homo sapiens

[thumb|Oun [wonm ké oun fanm di étni Akha an Taylann.]]

**Homo sapiens** (« wonm savan »), kominéman aplé Wonm modèrn, « Wonm », « Wonm anatomikman modèrn », « moun », sa oun lèspès di primat ki aparèt i té gen anviron 315 000 lan é ki ka apartni a fanmi-a dé hominidé. Li sa sèl rouprézantan atchwèl di janr Homo, ròt lèspès-ya, di oun kenzenn, té étent.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Hong Kong

**Hong Kong** (chinwè : 香港 ; pinyin : Xiānggǎng ; Wade : Hsiang¹-kang³ ; kantonnen Jyutping : Hoeng¹gong² ; kantonnen Yale : Hēunggóng ; litéralman : « por o parfen » oben « dégra parfimen »), ofisyèlman **Réjyon administrativ èspésyal di Hong Kong** Répiblik popilèr di Lachin, sa pi gran é pi péplé di dé réjyon administrativ èspésyal-ya (RAE) di Répiblik popilèr di Lachin (RPL).

Katégori:Lachin
Hubble (téleskop spasyal)

thumb

**Téléskòp èspasyal Hubble** (an anglé Hubble Space Telescope, an abréjé HST) sa roun téléskòp èspasyal ki dévlopé pa NASA-a ké roun partisipasyon di Ajans èspasyal éropéyenn, opérasyonèl dipi 1990. So mirwè di grann tay (2,4 mètr di djamèt), ki ka pèrmèt li di rèstitchwé dé imaj ké roun rézolisyon angilèr entéryò à 0,1 ségonn d'ark ensi ki so kapasité pou òbsèrvé ké lèd-a d'imajò é èspèktroskòp annan enfrarouj pròch-a é iltravyolé-a, ki ja pèrmèt li di sirklasé, pou di nonbré tip d'òbsèrvasyon, enstriman-yan d'òbsèrvasyon, enstriman-yan o sòl ki pli pwisan, andikapé pa prézans-a di latmòsfè térès-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Ibn Al-Roumi

**Ibn Al-Roumi**, oben **Abou el-Hassan Ali ben Abbas ar-Roumi**, sirnonmen ibn ar-Roumi pas so pè té krétchen, sa roun powèt arab chiite né an 836 é mouri an 896, atè Bagdad.

I ka lésé dèyè li dé lèt ki li té voyé pou so zanmi é oun diwan. Li pédi so pròch é mété so kò à ékri dé powèm koté li ka kritiké sa ki fè li di mal. Épi li mouri anpwazonnen.

## Lyen ègstèrn

Katégori:Personalité
Ibn Battûta

thumb|Ibn Battûta an Éjip, litografi di xixe syèk di Léon Benett.

**Ibn Battûta** (an arab : ابن بطوطة, an bèrbèr : ⵎⵉⵙ ⵏ ⵡⵓⴱⵟⵟⵓⵟ), di so non konplè **Abu Abdallah Muhammad Ibn Abdallah al-Lawati at-Tanji Ibn Battuta** (أبو عبد الله محمد بن عبد الله اللواتي الطنجي بن بطوطة), né 24 févriyé 1304 koté Tanger é mouri an 1377 koté Marrakech, sa roun èsploratò ké vwayajò d'orijin bèrbèr ki parkouri prè di 120 000 kilomèt ant 1325 é 1349, di Tombouctou o sid, jouk ansyen téritwar-a di Khanat bilgar di Volga o nò, é di Tanger koté lwès jouk Quanzhou an Ègstrèm-Oryan.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Ibn Khaldoun

thumb|Èstati di Ibn Khaldoun.

**Ibn Khaldoun**, an arab : ابن خلدون (Ibn Khaldoûn), di so non konplè **Abū Zayd ‘Abd ar-Raḥmān ibn Muḥammad ibn Khaldūn al-Ḥaḍramī** (né 27 mè 1332 atè Tunis é mouri 17 mars 1406 atè Kèro), sa roun istoryen, filozòf, diplomat é wonm politik ifriqiyen, isou di oun fanmi andalouz d'orijin arab.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Filozòf
Idrojèn

vignette|247x247px|Hydrogen Spectrum test
**Idrojenn**-an sa éléman chimik-a di niméro atomik 1, di senbòl H. Idrojenn-an ki prézan asou Latè sa prèsk antchèrman konstitchwé di izotòp èstab-a 1H (oun proton, zéro nétron), mè ka konpòrté anviron 0,01 % di 2H (oun proton, oun nétron), èstab égalman. Oun trwazyenm izotòp  3H (oun proton, Dé nétron), enstab, sa roun prodjwi annan èsplzyon nikléyèr-ya. Sa trwa izotòp-ya ki rèspèktivman aplé protium, deutérium é tritium.

Idrojenn-an pouvé gen nonm-yan d'oksidasyon 0 (di idrojenn H2 oben idrojenn métalik), +I (annan laplipa di so konpozé chimik-ya) é –I (annan idrir métalik-ya). Idrojenn-an sa roun éléman élèktropozitif, frékaman yonizé à l'état H+ oben H3O+. Mè li ka fòrmé osi dé lyézon kovalant, notamment annan dilo-a é matchè òrganik-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Igor Stravinsky

thumb|Igor Stravinsky an 1921

**Igor Fiodorovitch Stravinsky** (an ris : Игорь Фёдорович Стравинский), né lou 17 jen 1882 à Oranienbaum an Risi é mò lou 6 avril 1971 à New York o Étazini, sa roun konpozitò, chef di lòrkès é pyanis ris (natiralizé fransè an 1934, épi amériken an 1945) di lamizik modern, konsidéré kou roun di sé konpozitò sé pli enfliyan di XXe syèk.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Lanmizik
Iliade

thumb|Achille ki ka sakrifyé a Zeus, maniskri di ''Iliad'' di Bibliyotèk Anbrosyenn di Milan Ve syèk).

**Ilyad**-a (an grèk ansyen Ἰλιάς / Iliás, an grèk modèrn Ιλιάδα / Iliáda) sa roun épopé di Lagrès antik-a atribiyé à aèd-a Omèr. Sa non ka provini di périfraz-a « powenm-an d'Ilion » (ἡ Ἰλιὰς ποίησις / hê Iliàs poíêsis), Ilion (Ἴλιον / Ílion) ki sa ròt non di lavil-a di Troie.

Ilyad-a sa konpozé di 15 337 ègzamèt daktilik é, dipi lépòk hellénistik-a, divizé  an venn-kat chanté. Tèks-a té probabman té konpozé ant -850 é -750, swé ka syèk aprè péryòd-a à lakèl istoryen-yan ka fè korèsponn lagèr mitik-a ki li ka rélaté. Li pa té fiksé pa ékri ki anba Pisistrate, o vie syèk anv. J.-K..

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Litératir
Imajri pa rézonans magnétik

**Imajri pa rézonnans magnétik** (**IRM**) sa roun tèknik d'imajri médikal ki ka pèrmèt d'òbténi dé wè an Dé oben trwa dimansyon di entéryò-a di kò di fason ki pa envazib ké roun rézolisyon an konstrat rélativman élvé. IRM-an ki ka roupozé asou prensip-a di rézonnans  magnétik nikléyèr-a (RMN) ki ka itilizé propriyété kantik-ya dé nwayo atomik pou spèktroskopi-a an analiz chimik. IRM-an ka nésésité oun chan magnétik pwisan é èstab ki prodjwi pa roun éman siprakondiktò ki ja kréyé oun magnétizasyon dé tisou pa alignman dé moman magnétik di spin. Dé chan magnétik ka osiyé pli fèb, nonmen « radjofrékans », sa alò apliké di fason à léjèrman modifyé sa alignman é prodjwi roun fénomenn di présésyon ki ka bay lyé lieu à roun signal élèktromagnétik mizourab.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Infarctus di myokard

**Enfratis di myokard** (IDM ki sa roun abréyasyon kourant) sa roun nékroz (lanmò di sélil) di roun parti di mousk kardjak ségondèr akoz di roun défo d'apò sangen (ischémi) annan kad-a di maladi koronaryenn. An langaj kouran, nou ka aplé pli souvan-an  oun « kriz kardjak » oben senpman enfraktis. I ka prodjwi so kò lò roun oben plizyò artèr koronaèr ka bouché yé kò, sélil-ya di myokard (mousk-a ka konstitchwé tchò-a) ki irrigé pa sa artèr(-ya) pa fika alò pli oksijéné, sa ki ka provoké yé soufrans (doulò rousanti) é pouvé abouti à yé lanmò(sikatris di enfraktis-a ki ké pèrsisté abitchwèlman). Zonn-an « enfarsi » pli ka kontrakté so kò korèkman.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Inité di mizour anglo-saksonn

**Inité di mizour anglo-saksonn** dé inité di mizour orijinèr d'Anglétèr òkò itilizé, annan sèrten ka, annan divèr péyi anglo-sakson oben ki gen roun éritaj komen ké Rwayom-Ini.

Pyé anglé ka antrétni ké pyé romen rasyo trant-sis à trant-senk, kobsékans di définisyon-an di chan anglé di référans, oksgang-a, ki ka valé  15 akr. Si nou ka pran kou référans définisyon modèrn-an di pyé anglé fi 304,8 milimèt, pyé romen istorik-a divèt mizouré (35 × 304,8 ÷ 36 =) 296⅓ mm. Sa valò ka konkòrdé ké étid modèrn-yan  di valò istorik-a di nonmen pes monetalis. 

## Nòt ké référans

## Wè osi
Inondasyon

thumb|Lari di Alsace-Lorraine di Vesoul inondé.

Oun **inondasyon** sa roun sibmèrsyon tanporèr, natirèl oben artifisyèl, di roun lèspas ké dilo likid-a. Sa tèrm sa frékaman itilizé pou dékri :

* débòrdman-an di roun kour d'lo, an kri épi an dékri, asou téren vwézen ; 

* dilo-a sa répandou annan talweg-ya ké déprésyon topografik-ya ;

* rwisèlman trè enpòrtan-an, swé asou dé latè ki kiltivé (inondasyon bouèz), swé an zonn enpèrméyab irbanizé ;

* débòrdman-an oben konsékans-ya di riptir-a d'ouvraj artifisyèl idrolik tèl ki réténi d'lo, dig, kanalizasyon (agrikòl, d'lo potab, d'asénisman) oben riptir-a di roun réténi natirèl kou sa di roun lak glasyèr, ki ka provoké oun inondasyon soudenn.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Entèrnèt

thumb|upright|Vizwalizasyon di miltip chimen-yan atravè roun pòrsyon di Entèrnèt.
thumb|upright|Nonm di abonnman asou Entèrnèt pa lagsé figs ki rapòrté bay popilasyon-an, èsprimen an poursantaj, pa péyi, an 2012.

**Entèrnèt** sa rézo enfòrmatik mondjal-a ki aksésib pou piblik. A roun rézo di rézo, ké kouminikasyon di patché, san sant névraljik, ki konpozé di milyon di rézo ki osi byen piblik ki privé, iniversitèr, koumèrsyal ké gouvèlmantal, yémenm rougroupé an rézo otonnonm.

Lenfòrmasyon-an sa transmèt pa Entèrnèt grémési roun ansanm ki èstandardizé di protokòl di transfè di data, ki ka pèrmèt lélaborasyon di aplikasyon-yan épi di sèrvis ki varyé kou kourilèt élektronnik-a, mésajri enstantannen-an, pòs bò pòs ké World Wide Web-a. A laparisyon-an di sa dannyé-a ki popilarizé Entèrnèt-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi

*
Inyon di sé répiblik sosyalis sovyétik

thumb|
thumb|
**Inyon dé répiblik sosyalis sovyétik**, abréjé an **IRSS**, ou an Inyon sovyétik  (an ris : Союз Советских Социалистических Республик, abréjé an : СССР ; transkrisyon : Soïouz Sovietskikh Sotsialistitcheskikh Riespoublik, SSSR ; litéralman « Inyon di sé répiblik sosyalis di sé konsèy »), sa roun Léta fédéral a réjim kominis, formé di kenz Répiblik sosyalis sovyétik dit « inyonal » an IRSS : союзной, ki té ègzisté di 30 désanm 1922 jouk so disolousyon 26 désanm 1991.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Ion

thumb

Oun **ion** oben **yon** est sa roun atom oben roun molékil élèktrik, pas ki so nonm d'élèktron sa diféran di so nonm di proton. Nou ka distengé Dé grann katégori d'ion : kasyon-yan ki charjé pozitivman, ké anyon-yan ki charjé négativman.

Sign-an é valò-a di sa chark élèktrik sa endiké an èspozan à finisman-an di fòrmil chimik-a di ion-an, an miltip di charj élémantèr-a e (lò ion-an pas ka poté ki roun charj, nou pa ka endiké ki sign-an). Lègzanp : Cu2+ ka rouprézanté ion kwiv-a (II) di charj 2e, Na+ ion sodium-an di charj e, Cl−pou ion klòr-a di charj −e.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Ipertansyon artéryèl

**Ipèrsansyon artériyèl** (ITA) sa roun patoloji kardjovaskilèr ki défini pa roun présyon artériyèl tròp élvé. Souvan miltifaktoryèl, HTA pouvé fika aigüe oben kronik, ké oben san sign di gravité. Nou ka palé kominéman  di ipertansyon artéryèl pou roun présyon artéryèl systolik sipéryò à 140 mmHg ké roun présyon artéryèl djastolik sipéryò à 90 mmHg.

## Définisyon
Présyon artéryèl-a divèt fika mizouré an pozisyon asiz oben alonjé, aprè 5 à 10 minout di répo. Médsen-an ka mizouré Dé nonm :

* sala di présyon artéryèl sistolik oben PA ki ka rouflété présyon-an lò kontraksyon-an di vantrikil goch (sistol), ensi ki rézistans vaskilèr périférik-ya ;

* présyon artéryèl djastolik-a oben PAD ;

* oun présyon artéryèl mwayenn ka kalkilé so kò à partir dé Dé pronmyé.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Maladi
Irak

**Irak**, an form longe **Répiblik di Irak**, sa roun péyi di Pròch-Oryan, sitchwé o nò pénensil arabik. Irak, term ki ka vini di persan Eraq é ka signifyé litéralman « bas latè », sa pafwè aplé Bilād ar-Rāfidain, litéralman « péyi-a di dé flèv », an référans o Tig é à Éfrat.
Iran

**Iran**-an (an pèrsan : ايران, Irân), égalman aplé **Pèrs**, an fòrm lonng **Répiblik islamik d'Iran** (an pèrsan : جمهوری اسلامی ايراﻥ, Jomhuriye Eslâmiye Irân), sa roun péyi di Azi di Lwès. Li sa bòrdé o nò pa lanmè Kaspyenn-an, o sid pa gòlf Pèrsik-a ké gòlf-a d'Oman. I ka patajé dé frontchèr ké Afghanistan-an, Arméni-a, Azerbaïdjan-an, Irak-a, Pakistan-an, Tirkménistan-ab ké Tirki-a. Péyi-a ka kouvri oun sipèrfisi di 1 648 195 km2. Iran-an sa roun péyi fòrtman divèrsifyé asou plan-an dé gran ansanm natirèl ki di so popilasyon ké so kiltir.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Azi
Iranis (planèt)

thumb|Iranis wè pa sonn Voyager-a 2 an 1986.

**Iranis** (senbòl : ) sa roun planèt jéyant di laglas di tip Neptune frèt. A 7e planèt di Sistenm solèr pa so distans o Solèy, di 3e pa tay-a ké di 4e pa lamas-a. Li divèt so non à divinité romenn-an di syèl, Uranus, pè di Saturne ké gran-pè di Jupiter. Uranus sa pronmyé planèt ki dékouvèrt à lépòk modèrn-an. Byen ki li sa vizib ké wèy touni kou senk planèt-ya ki déjà konnèt, so karaktèr planétèr pa té idantifyé an rézon di so trè fèb lékla (à limit-a di vizibilité-a) é di so déplasman ki ka aparèt trè lan.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Planèt
Irlann (péyi)

**Irlann** (an irlandé Éire /ˈeːɾʲə é an annglé Ireland) sa roun péyi di Léròp di Lwès ki ka tchipé majò parti di lil d'Irlann andan loséyan Atlantik nò.
Isaac Newton

thumb|Pòrtrè d’Isaac Newton ajé di 46 lan pa Godfrey Kneller (1689).

**Isaac Newton** (25 désanm 1642 J – 20 mars 1727 J, ou 4 janvyé 1643 G – 31 mars 1727 G) sa roun filozòf, matématisyen, fizisyen, alchimis, astronòm é téyolijyen anglé, épi britannik. Figir anblématik dé syans, li sa soutou roukonnèt pou avwar fondé mékanik klasik, pou so téyori di gravitasyon inivèrsèl-a ké kréyasyon-an, an konkirans ké Gottfried Wilhelm Leibniz, di kalkil enfinitésimal. An òptik, i dévlopé oun téyori di koulò-a bazé asou òbsèrvasyon-an soulon lakèl oun prism ka dékonpozé limyè blanch-a an roun spèk vizib. Li osi envanté téléskòp ké réflèksyon konpozé di roun mirwar primèr konkav aplé téléskòp di Newton.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Islam

thumb|Kaaba, sitchwé atè La Mecque an Arabie saoudit, sa sant di islam.

thumb|Mihrab di Grann Moské di Kairouan.

**Islam**-an (arab : الإسلام ; Alʾislām, soumisyon-an ké sijésyon o lòrd di Bondjé ; menm rakaba sémitik ki As-salam, lapè) sa roun rélijyon abrahamik ki ka apiyé so kò asou dogm-an di monotéyism absoli (تَوْحيد, tawhid) é ki ka pran so sours annan Koran-an, konsidéré kou résèptak-a di palò-a di Bondjé (الله, Allah) révélé à Mahomet (محمّد, Muḥammad), proclamé pa adéran-yan di islam-an kou fika dannyé profèt-a di Bondjé, o viie syèk an Arabi o sid-wès di Azi-a. Oun adèp di islam-an sa aplé oun musulman ; li gen dé dévwar kiltirèl,  « pilyé di islam-an ».

## Nòt ké référans

## Wè osi
Islamism

**Islamism**-an sa roun kouran di pansé musulman, ésansyèlman politik, ki aparèt o xxe syèk. Izaj-a di tèrm dipi so réaparisyon annan lanng franséz-a à finisman-an dé lannen 1970 té bokou évoliyé.

Sa pouvé osi fika di, pa lègzanp, di « chwa konsyan di dòktrin musulman kou gid pou aksyon politik-a » – annan roun asépsyon ki pa ka rékizé sèrten islamis –, oben òkò, soulon ròt, di roun « idéyoloji ki ka manipilé islam-an pou roun projè politik : transfòrmé sistenm politik ké sosyal di roun Léta an fézan di charia, don entèrprétasyon-an inivòk sa enpozé à ansanm-an di sosyété, inik sours di drwè ». A ensi roun tèrm d'izaj kontrovèrsé.

## Nòt ké référans

## Annèks
Islann

**Islann** (an islandé Ísland, prounonsé [ˈislant], litéralman « latè di laglas »), an fòrm lonng **Répiblik d'Islann** (Lýðveldið Ísland), sa roun Léta ensilèr di loséyan Atlantik Nò, sitchwé ant Groenland ké Norvèj, o nòrwès di zil Féroé.

Katégori:Léròp
Israyèl

**Israyèl** ([i.sʁa.ɛl]), an form long **Léta di Israyèl** (respektivman an ébré יִשְׂרָאֵל(Yisrā'el) et מְדִינַת יִשְׂרָאֵל (Medīnat Yisra'el)  [mediˈnat jisʁaˈʔel], en arabe إِسْرَائِيلُ (Isrā'īl) é دولة إسرائيل (Dawlat Isrā'īl)), sa roun Léta sitchwé asou kot oryantal di lanmè dé o Pròch-Oryan.
Istanbul

**Istanbul''" oben **Istanboul'''(an tirk : İstanbul), aplé ofisyèlman jouk an 1930 é istorikman Constantinople, sa pli grann lavil ké métropòl di Tirki é préfèktir-a di provens omonim-an, don li ka tchipé anviron 50 % di sipèrfisi-a mè pli di 97 % di popilasyon-an. Kat zonn istorik di lavil-a sa enskrit asou lis di patrimwann mondjal di Unesco di 1985. Istanbul sa prensipal sant finansyé, komèrsyal é endistriyèl di Tirki mè osi kapital kiltirèl-a di péyi. 

## Nòt ké référans

## Annèks

Katégori:Tirki
Istwè di Amérik

**Istwè di Amérik** ka koumansé ké pronmyé migrasyon-yan di péplad vini d'Azi douran Préistwè-a. Sa pép-ya konnèt anba non-an di Amérendjen Li ka viv izolé di « Vyé Monn » jouk rivé-a di Christophe Colomb an 1492 o kont di rwa d'Espagn. À partir di sa dat, pép amérendjen-yan sa progrésivman éliminé o profi dé Éropéyen. Pwisans éropéyenn-yan ka fondé dé anpir kolonyal ki ké ganyen yé endépandans ant xviiie syèk ké xxe syèk (à ésèpsyon di sèrten atchwèl téritwar di lout-lanmè).

## Nòt ké référans

## Annèks

Katégori:Istwè
Istwè di Afrik

thumb|Afrik pré-kolonyal
**Istwè di Afrik**-a ka koumansé ké aparisyon-an di lèspès moun annan kòrn-an di Afrik-a, i té gen anviron 2,5 milyon di lannen. Kontinan-an sa konsidéré kou bèrso di mounité-an, à partir dikèl, i té gen 200 000 lan anviron, wonm modèrn-an ka étann so kò asou rès di glòb. Bò'd finisman-an di Préistwè, Sahara, ki té alò fòrmé di gran lak, ka divini arid é « ka koupé » Afrik-a an Dé, ki ka kondjwi à dé évolisyon istorik distenk ant nò-a ké sid-a.

Pannan péryòd istorik, sivilizasyon-an di Éjip antik-a ka dévlopé lon-an di Nil, é Afrik di Nò, riv sid di Méditérané, konnèt enfliyans-a dé Phénicien, dé Grèk dé Romen.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Istwè
Istwè di Japon

thumb
**Istwè di Japon** ka koumansé ké pèpman-an di roun group di lil o sidès di pénensil koréyenn, anviron 100 000 lan anv. J.-K. Pronmyé tras-ya di endistri, dé pyèr poli, ka roumanté à 32 000 lan. Dé potri, parmi pli ansyenn di mounité-a, sa prodjwit bò'd  16 500 lan anvan nou lè lò di péryòd Jōmon, é ka konprann pronmyé fòrmé d'òv artistil : dogū. 400 lan anvan nou lè sa entrodjwit dé tèknoloji ki ka vini di Lachin é di Koré kou rizikiltir é font di bronz é di fer.

## Sours

## Annèks

Katégori:Istwè
Katégori:Japon
Istwè di Lachin

thumb|300px|Rouprézantasyon aproksimativ di sé diféran téritwar tchipé pa sé diféran dynasti é léta chinwaz.
**Sivilizasyon chinwaz** sa sivilizasyon atchwèl don sé orijin direk sa pli ansyenn. Dépi pli di 4000 lan, dé dinasti siksésiv té dévlopé oun sistèm birokratik élaboré, ki ka bay asé péyizan chinwa oun avantaj enpòrtan pa rapor asé nomad é asé montagnar vwazen. Sivilizasyon chinwaz a té ègzisté an tan ki tèl pa dévlopman di oun idéyoloji nasyonal konmin bazé ki té ka swiv lépòk yan asou rit ansèstral ya é chamanik, pa taoyism épi konfisyanism é bouddism, é soutou pa roun lanng ékrit konmin ki permèt di kréyé oun lyen ant diféran dyalèk é krwayans ki, si yé sa diféraman prounonsé, yé sa ékri di lamèm mannyè.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Istwè
Istwè di Latè

thumb|Planèt Latè, fotografyé an 1972.

**Istwè di Latè**-a ka kouvri aprosikmativman 4,5 milyar di lannen (4 567 000 000 lannen), dipi fòrmasyon-an di Latè à partir di nébiléz solèr jouk jòdla.

Laj-a di Linivèr-a sa èstimé à 13,799 ± 0,021 milyar di lannen. Prensipal téyori asou fòrmasyon-an di Linivèr-a sa Big Bang-an : Linivèr-a sa roun pwen di rot énèrji ki sa britalman antré an èspansyon, ki ka roufrédi so kò. An ralantisan (roufrédisman) oun  parti di sa énèrji sa divini matchè-a anba fòrm di d'atom di deutérium, d'hélium 4 é di lithium 7 : a nikléyosentèz primòrdjal-a. 

## Nòt ké référans

## Wè osi
Istwè di End

**Istwè di End** sa partikilyètman rich é sa divizé an trwa grann lè :

* Dé orijin a Anpir moghol (dinasti mouzoulmann ki té vini di Pers é di Afghanistan), dominan jouk milyé di XVIIIe.

* Péryòd Kolonyal britanik (1750-1947), Lanpir britanik dé End ki ka konprann alò Bangladesh ké Pakistan atchwèl,

* Dépi endépandans di End (1947-).

Dipi 1947, listwè di End sa dominé pa dé konfli répété ké Pakistan (trwa-ya lagèr endo-pakistanèz di 1947-1949, 1965 é 1971), pa dominasyon entéryòr-a di Parti di Congrès (ansyen parti di Nehru é Gandhi), é pa dé tansyon rélijyéz rékirant ant hindou ké musulman (émét di 1992 é di 2002).

## Nòt ké référans

## Annèks

Katégori:Istwè
Istwè di Mwayen-Oryan

**Istwè di Mwayen-Oryan** ka roumonté à Antikité-a koté pronmyé sivilizasyon-an ké sédantarizé so kò atè Sumer eman Mézopotami. Établisman-an dé Suméryen ki té ka roumonté à péryòd-a d'Uruk, sa o IVe milénèr anv. J.-K.. Douran plizyò milénèr, Mwayen-Oryan té roun dé fwayé di dévlopman kiltirèl é syantifik parmi pli enpòrtant-ya di monn, kontak-a ké sivilizasyon-yan éropéyenn, afrikenn ké azyatik té ka kondjwi o dévlopman di échanj di marchandiz, di konésans é à di miltip konfli pou kontrol-a dé richès, dé lyé sen, oben òkò dé vwa di kominikasyon.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Istwè
Istwè di lagrikiltir

**Listwè di agrikiltir**-a sa listwè-a du domèstikasyon-an dé plant, dé zannimo ké di dévlopman, pa fika moun-yan, dé tèknik nésésèr pou kiltivé yé oben élvé yé, épi di modifikasyon-yan de ékosistenm kiltivé, transformé an agroékosistenm. Agrikiltir-a aparèt  endépandaman annan diférant parti di monn lò di Révolisyon néyolitik, i té gen pafwè pli di dis mil lan. Nou pouvé sipozé ki sa té koumansé pas roun agrikiltir di sibzistans. Épi, piti piti, kréyé so kò oun agrikiltir di prodiksyon é di négòs. Jòdla, enfòrmasyon-yan ki ka konsèrné marché-ya ké yé òrganizasyon, tèknik-ya ké savwar-fè ka bénéfisyé dé progré  di agronomi-a, prodjwi-ya, enstriman ké métòd di rot tèknoloji élaboré pa endistri-a di agro-fournitir, sa à dispozisyon-an di agrikiltò-a pou obténi dé nivo di prodiksyon janmen aten annan listwè-a di Wonm-an. 

## Nòt ké référans

## Wè osi
Istwè di lar

**Istwè di lar** oben **listwè di lar** sa disiplin ki gen pou objè étid dé èv annan listwè, é di sans ki li pouvé pran. Li ka étidjé égalman kondisyon-yan di kréyasyon dé artis, roukounésans di fè artistik pa roun piblik, atò ki kontèks spiritchwèl, kiltirèl, antropolojik, idéyolojik é téyorik, ékonomik é sosyal di lar.
Listwè di monn

**Listwè di mounité** osi nomé **listwè di monn**, oben **listwè inivèrsèl** ka dézignen rési sentétik-a di mounité-a dipi laparisyon-an di Homo sapiens pannan lépòk préistorik jouk jòdla.

## Paléyolitik
thumb|Prémyé migrasyon moun, tèl k'établi an milénèr anvan nou jou pa jénétik mitochondriyal.
Jénétik-a ké étid-a dé fosil ka montré ki Homo sapiens modèrn ka aparèt an Afrik é présizéman o Maròk à Djebel Irhoud il té gen tchèk 350 000 lan, aprè roun lonng péryòd d'évolisyon. Dipi dé milénèr, zansèt-a di wonm, tèl Homo erectus, ja ka itilizé dé zouti mè, o fil di tan, sala ka ganyen an élaborasyon é an konplèksité. A osi o Paléyolitik ki ka dévlopé so kò langaj-a é ki antèrman dé mò ka jénéralizé so kò. Sa dannyé trè ka sigjéré oun kapasité à prévwayans-a — sépiltir maskan dékonpozisyon dé kò — é oun miyò konpréyansyon di konsèp di mò.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Istwè
Istwè di sé Matématik

**Listwè dé matématik** oben **Istwè dé matématik** ka étann so kò asou plizyò milénèr é annan di nonbréz réjyon di glòb ki k'alé di Lachin à Amérik santral-a. Jouk xviie syèk, dévlopman-an dé konésans matématik ka éfèktchwé ésansyèlman so kò di fason klwazonnen annan divèr andrwa di glòb. À partir di xixe é sirtou o xxe syèk, fwazonnman-an dé travay di sasé ké mondjalizasyon-an dé konésans ka mennen plito à roun dékoupaj di sa listwè an fonksyon dé domenn matématik.

## Préistwè
Zo-a d'Ishango ki ka daté di pli di 20 000 lan sa jénéralman sité pou fika pronmyé pròv-a di konésans dé pronmyé nonm é di miltiplikasyon-an, mè sa entèrprétasyon ka rété sijèt à diskisyon. I sa di ki mégalit-ya an Éjip o Ve milénèr anvan nou lè oben an Anglétèr o IIIe milénèr té ka enkòporé dé lidé jéyométrik kou sèrk-ya, élips-ya ké triplé pitagorisyen.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Istwè di sé Étazini

thumb|400px|Formasyon di téritwar amériken (1810-1920). An ver, sé téritwar amériken ; an oranj sé Léta fédérés di Inyon.

Lò pronmyé kolon anglé-ya té rivé atè Jamestown (Virjini) an 1607, kontinan amériken té ka konèt oun fèb dansité di popilasyon dépi plizyò milénèr. Déziré di afranchi so kò di métropol é di gouvèrné pa yé-menm, sé kolon-yan té proklamé yé endépandans an 1776 é kréyé oun nouvèl nasyon ki yé ka batizé Étazini d’Amérik. Byen ki li traversé oun lagèr sivil o koumansman di lannen 1860, jèn Répiblik-a dévlopé so kò rapidman gras à afflux d'immigrés éropéyen o XIXe syèk. À isou di Prémyé Lagèr mondyal, Étazini-ya sa douvini pli grann pwisans mondyal, douvansan gran péyi-ya di Éròp. Yé pli kité sa ran pa laswit, prannan tèt di « monn lib » aprè Ségonn Lagèr mondyal. Soupannan, défèt sibi à finisman di long lagèr di Viêt Nam an 1975 té roumété an koz sertitid amérikenn menm si dézagrégasyon di blok sovyétik o koumansman dé lannen 1990 té favorizé mentyen di yé prédominans enternasyonal.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Istwè
Katégori:Étazini
Istwè di Éròp

**Istwè di Éròp**-a, é soutou di Éròp méridjonal-a, sa roun étid dé parti simyé dokimanté-ya, étidjé é konnèt di listwè mondjal-a, pou kat rézon :

* jéyoloji-a ka afléré dé ròch an di nonbré andrwa, sa ki pèrmèt trè bònò konstriksyon-yan an pyèr ; 
* klima-ya ka pèrmèt bon konsèrvasyon-an di nonbré sit arkéyolojik ; 
* ékritir-a enpozé so kò bònò é di nonbré dokiman ékri konsèrvé yé kò ;
* Éropéyen-yan té bònò sousi-a di transki yé istwè (Homère, Hérodote, Strabon...).

thumb| Fanmi di pép sami (« lapon »), koumansman di xxe syèk.

## Annèks

Katégori:Istwè
Istwè di lamizik

**Listwè di lanmizik**-a  sa étid-a di tout tip-ya di lanmizik-a di tout réjyon-yan di monn é di toulétan.

Lanmizik-a ka ègzisté dipi tan-yan ki pli tchoulé, anvan menm pronmyé tras moun.

## Lorijin di lanmizik-a
thumb|Mizisyenn éjipsyenn

I sa difisil di daté, menm aproksimativman, so lorijin. Ritme ké mélodi-a sa toujou prézan annan lanmizik-a é li sa difisil di savé lakèl té fika pwen di dépar di sa lar ansèstral (chanté, batman di lanmen, chòk di pyèr oben moso di bwa).

## Nòt ké référans

## Annèks

Katégori:Lanmizik
Istwè di lapentir

**Listwè di lapentir**-a ka travèrsé tan-an é ka anjanbé tout kiltir-ya.

## Lapentir préistorik
thumb

Pli ansyenn lapentir ki konnèt jòdla ka trouvé so kò annan lagròt-a El Castillo, oun lagròt an Cantabrie (Èspagn), di péryòd  Aurignacienne, té pent i té gen anviron 40 000 lan. Ka arivé answit lapentir-ya di lagròt Chauvet an Frans é li sa, daprè laplipa dé préistoryen, anviron 31 000 lan. Gravé é pent ké di l’ocre rouj é dé koloran nwè (djòksid di manganèz ké charbon), yé ka rouprézanté sirtou dé chouval, dé rinoséros, dé lyon é dé wonm.

## Nòt ké référans

## Artik konnèks
Istwè dé tèknik

thumb|Noria daprè roun maniskri d'Al-Djazari, bò'd 1205.

**Listwè dé tèknik** oben **istwè dé tèknik** sa étid-a di tout réyalizasyon tèknik di Wonm-an, di yé kontèks di aparisyon kou di yé répèrkisyon asou sosyété-a. Lèktir-a lapli kourant di sa listwè sa ki progrè tèknik-ya ka réponn à dé nésésité ékonomik, militèr oben sosyal, é sa pèrsonalizé pa dé entansyon ké dé projè endividjwèl. Yé listwè o kour dé laj sa donk étrwatman lyé o évolisyon dé divèrs sivilizasyon moun.

Jouk o xviiie syèk, progrè tèknik té présédé progrè syantifik, xixe siècle té oun péryòd di grann inovasyon ki ka akonpagné révolisyon endistriyèl-a, é lokazyon-an di roun rapròchman ant tèknik é syans. Dipi milyé-a di xxe syèk, progrè tèknik é syantifik sa entimman lyé.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Itali

**Itali**, an fòrm lonng **Répiblik italyenn** (an italyen *Italia* é *Repubblica Italiana*), sa roun péyi di Léròp di Sid ki ka korèsponn fizikman a oun parti kontinantal, oun pénensil sitchwé o sant di lanmè Méditéranéyenn é oun parti ensilèr konstitchwé pa pli grann zil-ya di sa lanmè, Sisil é Sadègn, ké patché ròt zil pli piti.

## Wè osi

 
Katégori:Itali
Istwè litérèr

**Istwè litérèr** oben **Listwè litérèr** sa disiplin-an ki ka étidjé évolisyon-an di litératir-a à limyè-a dé kouran litérèr é dé rélasyon ant litératir ké listwè.

## Istorik
An Frans, èspésyalis-ya ka fè roumonté émèrjans-a di réflèksyon modèrn-an asou litératir-a à Révolisyon franséz-a. Listwè litérèr-a antan ki disiplin té jèrmé o koumansman di xixe syèk, an aplikan dabò so kò o lèt latin anvan di poté so kò asou lèt franséz-ya. 

## Annèks

Katégori:Litératir
Izin

thumb|Travay-a an izin bò'd finisman-an di xixe syèk ka rouprézanté pa Adolph von Menzel.
thumb|Izin di konstriktò otomobil Volkswagen AG atè Wolfsbourg, syèj sosyal di group.

Oun **izin** sa roun batiman oben oun ansanm di batiman koté sa transfòrmé dé matchè pronmyèr an énèrji, oben koté sa prodjwi énerji-a (pa lègzanp, izin marémotris di Rance).

O sans larj, oun izin sa roun batiman oben roun ansanm di batiman dèstiné pou prodiksyon endistriyèl. An Frans, izin-yan sa jénéralman dé Enstalasyon Klasé pou Protèksyon di Anvironnman-an (EKPA).

## Annèks
Italyen

**Italyen**-a (an italyen *italiano*) sa roun lanng ki ka apartni à branch romann-an di fanmi-a dé lanng endo-éropéyenn.

Katégori:Lanng romann
Jabir Ibn Hayyan

thumb|Pòrtrè di Geber di xve syèk, Codici Ashburnhamiani 1166, Bibliyotèk Laurentienne.

**Abu Mūsā Jābir ibn Hayyān** (an arab : جابر بن حیان, an persan : جابر بن حیان, souvan ké nisbahs d'al-Bariqi, al-Azdi, al-Kufi, al-Tusi oben al-Sufi ; fl. c. 721 - c. 815), té osi konnèt pa latinizasyon Geber, té roun polimat : chimis é alchimis, astronòm é astrològ, enjényò, jéyograf, filozòf, fizisyen, é farmasyen é médsen d'orijin persann. Né é édiké koté Tus (an Iran), li vwayajé plita koté Kufa. Li té dékri kou pè-a dé koumansman di chimi-a, ki té égalman antisipé fisyon nikléyèr ké pouvwar dèstriktò-a di sisyon-an di roun atom.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Jacques Cartier

**Jacques Cartier** (« Iacques Quartier ») sa roun navigatò, èsploratò fransé é markè-palò pa so rési di vwayaj. Né an 1491 koté Saint-Malo, i ka mouri annan menm koté 1er sèptanm 1557.

Lotò do kart ki pèrmèt aparisyon-an di gòlf di Saint-Laurent asou rouprézantasyon-yan di glòb, Cartier, pa so Rélasyon, sa pronmyé Éropéyen-an ki ka dékri é nonmen sa dilo-ya, yé riv ké yé zabitan, ké téritwar-a vizité anba non irokwa Canada (group di kabann).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Jakarta

**Jakarta** [dʒa'karta] (an endonézyen, Djakarta jouk réfòrm òrtografik di 1972 ; an fransé, Dé fòrm-yan ka kontré yé kò òkò) sa kapital-a di Endonézi. Li ka konstitchwé oun sibdivizyon 1e nivo di menm rang ki provens-ya anba non-an di téritwar èspésyal di kapital Jakarta, an endonézyen Daerah Khusus Ibukota Jakarta. Anglofonn-yan sirnonmen li fanmilyèrman « The Big Durian ».

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn

Katégori:Endonézi
James Joyce

thumb|James Joyce an 1918.

**James Joyce** (**James Augustine Aloysius Joyce**, 2 févriyé 1882 atè Dublin - 13 janvyé 1941 atè Zurich) sa roun romansyé é powèt irlandè èspatriyé, konsidéré kou roun dé markè-palò pi enfliyan-yan. di xxe syèk. So òv majò sa roun rékèy di nouvèl, entitilé Les Gens de Dublin (1914), é dé roman tèl ki Portrait de l'artiste en jeune homme (1916), Ulysse(1922), ké Finnegans Wake (1939).

## Annèks
James Cook

thumb|James Cook pa Nathaniel Dance-Holland (1776).

**James Cook** sa roun navigatò, èsploratò é kartograf britannik, né 7 novanm 1728 (27 òktòb 1728 soulon kalandriyé grégoryen-an) atè Marton (Middlesbrough) é mouri 14 févriyé 1779 koté Haway.

I ka aksédé o grad di kapitenn di Royal Navy-a, i ka fè trwa vwayaj annan loséyan Pasifik pou lokazyon-an dèkèl li sa pronmyé Éropéyen ki débarké asou kot Lès di Ostrali, an Nouvèl-Kalédoni, o zil Sandwich di Sid ké koté Haway.

## Nòt ké référans

## Annèks
Janvyé

thumb|Janvyé, ekstrè di ''Très Riches Heures du duc de Berry'' (vers 1410-1416), miz Condé, Chantilly, ms.65, f.1.
**Janvyé** sa prémyé mwa di sé kalandriyé grégoryen é julyen, li sa osi oun di sé sèt mwa ki ka posédé 31 jou.

Katégori:Kalandriyé
Janr (syans sosyal)

**Janr**-ya sa roun konsèp ki itilizé an syans sosyal pou dézigné diférans-ya ki pa byolojik ant fanm ké wonm-yan.

Alò ki tip sèkswèl ka fè référans o diférans byolojik ant fanm ké wonm, janr-a ka référé so kò o diférans sosyal  ant fanm ké wonm. Sa diférans-ya li ka prodjwi dé konsékans psikolojik, mantal, ékonomik, démografik, oben òkò, politik.

Janr-a sa lòbjè di roun chan d'étid an syans sosyal, étid-ya di janr. Sa konsèp sa aparèt andan lannen-yan 1950 annan milyé psikyatrik ké médikal-ya, atè Étazini.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Japonè

**Japonè**-a sa lanng-an di Japon, palé pa pèp japonè-an. Néyanmwen, pyès lalwa ka bay li di èstati di lanng ofisyèl, menm si li sa an révanch lanng-an dé dokiman ofisyèl é di édikasyon-an. Japonè-a sa égalman itilizé pa djaspora niponn-an (notaman o Brézil ké o Pérou, koté d'enpòrtant kominoté ka palé sa lanng sa enplanté, kou atè Lima é atè Sao Paulo) ensi ki asou lil-a di Anguar annan Palaos-ya.

An japonè, lanng japonèz ka nonmen so kò nihongo(日本語?). Karaktèr-ya 日本 ka dézigné Japon-an (cf. Non di Japon), épi dannyé karaktèr-a, 語, ka signifyé lanng.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Lanng
Katégori:Japon
Jayinism

**Jayinism**-an oben **jinism**-an (du sanskrit : जैनमतम्, IAST : jainamatam de Jina, « venkò » ké mata « dòktrin »)  sa roun rélijyon ki probabman koumansé à aparèt bò'd xe oben ixe syèk anv. J.-K.. Jayinism-an oben dharma jayin ka konté prè di dis milyon di fidèl annan monn-an, asèt ké layik ki konfondou, an majorité an Enn (30 000 an Éròp ké 100 000 o Étazini).

Lòbjèktif-a di lavil-a pou jayin-yan sa menm-an ki pou endouism-an, bouddhism-an ké sikhism-an : adèp-a divèt atenn iliminasyon-an ki ka mennen o finisman dé transmigrasyon di so lam aplé moksha oben nirvana.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Rélijyon
Jazz

**Jazz**-a sa roun janr mizikal orijinèr di Sid dé Étazini, kréyé annan finisman-an di xixe syèk é o koumansman di xxe syèk osen dé kominoté afro-amérikenn. Ké pli di san lan di ègzistans, di ragtime o jazz atchwèl, li gen di nonbré anba-janr marké pa roun léritaj di lanmizik éro-amériken ké afro-amériken, é sa konsouvwè pou fika jwé an piblik. Li j'ai émèrjé à partir di ròt janr mizikal, don ragtime, marche, negro spiritual ké blues, é ka konpòrté dé karaktéristik tèl ki itilizasyon frékant-a di enprovizasyon-an, di poliritmi-a, di sinkop, di shuffle, di scatet dé nòt blé. 

## Nòt ké référans

## Artik konèks

Katégori:Lanmizik
Jeanne d'Arc

thumb

**Jeanne d'Arc**, né bò'd 1412 atè Domrémy, vilaj di douché di Bar (atchwèlman annan départman-an dé Vosges an Lorraine), é mouri asou bûcher 30 mè 1431 atè Rouen, kapital di douché di Normandi alò posésyon di rwayom d'Anglétèr, sa roun éroyin di listwè-a di Lafrans, chèf di lagèr ké sent Légliz katolik-a, sirnonmen dipi xvie syèk « la Pucelle d'Orléans » ké, dipi xixe syèk, « mè di nasyon franséz-a ».

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Personalité
Jen

thumb|Jen, ekstrè di sé ''Les Très Riches Heures du duc de Berry'' (ver 1410-1416 épi lannen 1440), mizé Condé, Chantilly, ms.65, f.6.
**Jen** sa sizyèm mwa di sé kalandriyé grégoryen é julyen.

Katégori:Kalandriyé
Jiroskòp

thumb

Oun **jiroskop** (di grèk « ki ka òbsèrvé rotasyon-an ») sa roun aparèy ki ka èsplwaté prensip-a di konsèrvasyon-an di moman angilèr an fizik (oben òkò èstabilité jiroskopik oben léfè jiroskopik). Sa lalwa fondamantal di mékanik-a lé ki absans-a di koup apliké à roun solid an rotasyon, sala ka konsèrvé so aks di rotasyon envaryab. Lòské roun koup sa apliké à aparèy-a, i ka provoké roun nitasyon di solid an rotasyon. Annan kaptò-ya : oun jiroskòp sa roun kaptò di pozisyon angilèr é roun jiromèt oun kaptò di vitès angilèr. Jiroskòp-a ka bay pozisyon angilèr (soulon oun, Dé oben trwa aks-ya) di so référansyèl pa rapò à roun référansyèl inèrsyèl (oben galiléyen).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Johann Sebastian Bach

**Johann Sebastian Bach**, né 21 mars 1685 atè Eisenach é mouri 28 jwiyè 1750 atè Leipzig, sa roun konpozitò alman. 

## Sours

## Wè osi

## Not ké référans


Katégori:Personalité
Katégori:Lanmizik
John Dalton

thumb|Gravir di Charles Turner daprè James Lonsdale
thumb|Sitnatir di John Dalton.

**John Dalton**, né koté Eaglesfield (Anglétèr) 6 sèptanm 1766 é mouri koté Manchester 27 jwiyé 1844, sa roun chimis é fizisyen britannik. Li sa konnèt soutou pou so téyori atomik, pibliyé an 1808, ensi ki pou so sasé asou daltonism.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Johann Wolfgang von Goethe

thumb|Goethe à 79 lan pa Joseph Karl Stieler an 1828.

**Johann Wolfgang (von) Goethe** (an alman : [ˈjoːhan ˈvɔlfɡaŋ fɔn ˈɡøːtə]), né lou 28 out 1749 à Francfort é mò lou 22 mars 1832 (à 82 lan) à Weimar, sa roun romansyé, dramatirj, powèt, téyorisyen di lar é wonm di Léta alman, pasyoné pa sé syans, notaman optik, jéyoloji é botanik, é gran administratò.

## Nòt ké référans

## Wè osi
John von Neumann

thumb|John von Neumann andan lannen-yan 1940.

**John von Neumann**, né **Neumann János Lajosen** 1903 atè Budapest é mouri an 1957 atè Washington, sa roun matématisyen ké fizisyen amérikano-ongrwa. Li apòrté d'enpòrtant kontribisyon an mékanik kantik é an analiz fonksyonèl, an téyori dé ansanm, an enfòrmatik, an syans ékonomik ensi ki annan bokou ròt domenn dé matématik é di fizik-a. Li di plis partisipé o progranm militèr amériken.

## Nòt ké référans

## Wè osi
John Locke

thumb|Locke an 1697.
**John Locke**, né 29 out 1632 atè Wrington(Somerset) é mouri 28 òktòb 1704 atè Oates, High Laver (Essex), sa roun filozòf anglé. I té viv à roun lépòk charnyèr ki ka wè finisman-an dé lagèr di rélijyon, koumansman-yan di rasyonalism é roun fòrt opozisyon à absolitism an Anglétèr. Pròch di kont di Shaftesbury, Locke sa roun parti prénant à so déba é o téyori alò nésant di kontra sosyal, di lalwa-a é di drwè natirèl, é di léta-a di natir. I ka entérésé so kò osi o prémis di sa ki ké aplé à konté di xixe syèk libéralism.

## Nòt ké référans


## Wè osi

Katégori:Filozòf
Jordani

**Jordani**, an form longu **Rwayom hachémit di Jordani** (an arab Al-ʾUrdunn, الأردن é Al-Mamlakah al-ʾUrdunniyyah al-Hāshimiyyah, المملكة الأردنيّة الهاشميّة), sa roun péyi di Azi oksidantal. So kapital sa Amman.


Amman-04-Strasse-2010-gje.jpg
Petra-Koenigswand-04-2010-gje.jpg
Siq el-Berid-02-2010-gje.jpg
Siq el-Berid-24-Flagge-2010-gje.jpg
Qasr Amra-06-2010-gje.jpg
Jerash-Artemistempel-24-2010-gje.jpg
Wadi Musa-08-Landschaft-2010-gje.jpg
Wadi Musa-Panoramahotel-20-Landschaft-2010-gje.jpg
Joseph Fourier

thumb|Gravir di Julien Léopold Boilly

**Jean Baptiste Joseph Fourier** sa roun matématisyen ké fizisyen fransé né 21 mars 1768 atè Auxerre é mouri 16 mè 1830 atè Paris. Li sa konnèt pou avwar détèrminé, pa kalkil, propagasyon-an di chalò an itilizan dékonpozisyon-an di roun fonksyon kèlkonk an roun séri trigonométik konvèrjant. Di tèl fonksyon sa aplé séri di Fourier ; métòd di kalkil ki ka pèrmèt di fason révèrsib di pasé di roun fonksyon à séri trigonométrik-a korèspondant sa transformasyon-an di Fourier.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Joseph Staline

thumb|Staline koté konférands di Téhéran, an 1943.

**Joseph Staline**, né 18 décembre 1878 atè Gori (Anpir ris, atchwèl Jéyòrji) é mouri 5 mars 1953 atè Moscou, sa roun révolisyonèr bolchevik é wonm politik di Léta sovyétik d'orijin jéyòrjyenn. Li ka dirijé Inyon-an dé répiblik sosyalis sovyétik (IRSS) à partir di finisman-an dé lannen 1920 jouk so lanmò an établisan oun réjim di diktatir pèrsonnèl absoli. Istoryen-yan ka joujé li rèsponsab, à dé dégré divèr, di lanmò-a di trwa à pli di ven milyon di moun.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Personalité‎
Joudayism

**Joudayism**-an (di grèk Ιουδαϊσμός, yiddish : יידישקייט yiddishkeit, ladino : ג’ודאיסמו Djudaismo, alman : Judentum, ébré : יהדות yahadout) sa varyabman défini kou « roun fòrm di lavi rélijyéz don karaktéristik ésansyèl-a sa krwayans à roun Fika souprenm, lotò — di tchèk mannyè ki nou ka konsouvwè so aksyon — di linivèr-a ki li ka gouvèlné pa so providans », oben kou « rélijyon dé Jwif, ensi ki téyoloji-a, lalwa-a ké tradisyon kiltirèl-ya di pèp jwif », oben kou « roun rélijyon […], oun kiltir — rézilta oben fonnman di rélijyon-an, mè ki gen roun divini pròp, […] oun sansibilité difiz fèt di tchèk lidé ké souvni, di tchèk koutim ké émosyon, di roun solidarité ké jwif-ya ki pèrsékité antan ki jwif » oben kou « ansanm dé ritchwèl ké dé ròt pratik, dé krwayans ké dé valò, dé lwayalté istorik ké politik ki ka konstitchwé aléjans-a o pèp di Israyèl ».

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Joudayism
Jou

thumb|360px|Moman-yan di lajounen. (an fransé)
**jou** oben **lajounen** sa entèrval di tan ki ka séparé lévé di kouché di Solèy. Jou sa présédé pa lob bonmanten é ka lésé plas o krépiskil swè. So koumansman (pa rapò a minwi lò lokal) é so douré dépandan di lépòk di lannen é di  latitid ; ensi,  *jou* pouvé douré 6 mwa à pol térès-ya.

Pa ègstansyon, *jou* oben *lajounen* ka dézigné ansanm-an di roun jou é di roun lannwit konsékitif é ka korèsponn à roun rotasyon konplèt di Latè asou li-menm pa rapò à roun pwen jéyografik bay. Jou-ya sa tradisyonèlman rougroupé an lasimèn é ka poté an gwiyanè kou non lendi, mardi, mèrkrédi, Jédi, vandrédi, sanmdi ké Dimanch.

Anfen, jou-a sa osi non di entèrval ki ka séparé roun moman di so landimen a lamèm lò o menm andrwa, pa lègzanp ant 1é janvyé à 13 lò ké 2 janvyé a 13 lò menm lannen-an. Nou ké palé tchèkfwè andan sa ka di  *jou kouran* oben *lajounen glisant*.

## Wè osi
* Simèn
* Mwa
* Lannen
Journalism

thumb|Journalis ké rédaktò à Radio-Canada/CBC atè Montréal an 1944.

**Journalism**-an (/ʒuʀnalism/) sa aktivité-a ki ka konsisté à roukéyi, vérifyé oben koumanté dé fè pou poté yé à atansyon-an di piblik andan médja-ya an rèspèktan oun menm déyontoloji di journalism, ki ka roupozé asou projèksyon-an dé sours di enfòrmasyon, di korèspondan di lagèr o journalism d'envèstigasyon, san bliyé ròt èspésyalizasyon-ya : désinatò di laprès, journalis reporter d'imaj (JRI), fotojournalis, séjrètèr de rédaksyon, kritik mizikal oben éditoryalis.

Lalwa-a Brachard é lalwa-a Cressard té défini oun èstati di journalis profésyonèl an Frans inik : manswalizé oben pijis, péyé à artik-a oben à foto-a, li gen menm drwè-ya ké menm dévwar-ya, so antrépriz ki ka bénéfisyé an kontparti di lèd-a à laprès-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Médya
Jouwè

vignette|Jouwè
Oun **jouwè** sa roun lòbjè don fonksyon prensipal-a sa di pèrmèt jé-a. Jouwè-ya sa jénéralman asosyé ké timoun-yan oben zannimo domèstik-ya, mè li pa abitchwèl pou granmoun-yan ké pou sèrten zannimo ki pa-domèstik di jwé ké dé jouwè. Bokou di lòbjè sa fabriké pou sèrvi di jouwè, mè sèrten ki sa prodjwi pou ròt òbjèktif pouvé égalman fika itilizé kou dé jouwè. Oun timoun pouvé ranmansé oun lòbjè di kaz-a é jité li, an prétandan ki a roun avyon, oben roun zannimo pouvé jwé ké roun ponm di pen, modé li, chasé li, oben jité li an lè. 

## Nòt ké référans

## Wè osi
Jules César

thumb|Bous an marb di Jules César trouvé annan Rhône.

**Jules César** (laten : Caius Iulius Caesar IV à so nésans, Imperator Iulius Caesar Divus aprè so lanmò) sa roun jénéral, wonm politik é markè-palò romen, né atè Rome 12 oben 13 jwiyé 100 anv. J.-K. é mouri 15 mars 44 anv. J.-K. (o ides di mars), annan menm lavil-a.

So désten ésèpsyonèl té marké monn romen ké listwè inivèrsèl : anbisyé é briyan, li ka pézé so kò asou kouran réfòrmatò é démagòg pou so asansyon politik ; stratèj é taktisyen abil, li té ka roupousé frontchèr romenn-yan jouk Rhin é à loséyan Atlantik-a an konkéran la Gaule, é té ka itilizé so léjyon pou anparé so kò di pouvwar.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Personalité
Istwè dé syans

**Listwè dé syans** oben **istwè dé syans** sa étid-a di évolisyon-an di konésans syantifik-a.

Syans-a, antan ki corpus di konésans mè égalman kou mannyè di abòrdé é di konprann monn-an, konstitchwé so kò di fason progrésiv dipi tchèk milénèr. A an éfè o lépòk protoistorik ki koumansé à dévlopé so kò spékilasyon-yan entélèktchwèl vizan à élisidé mistèr-ya di liniver-a. Listwè dé syans antan ki disiplin ka étidjé mouvman progrésif-a di transfòrmasyon di sa spékilasyon, ké akimilasyon-an dé konésans ki ka akonpagné li.

Listwè dé syans pa sa kronik-a di roun séri di dékouvèrt syantifik. A listwè-a di évolisyon-an di roun pansé, mè osi di enstitisyon ki, annan yé kontèks istorik, ka ofri à sa pansé mwayen-yan di déplwayé so kò, é di tradisyon ki ka vini anrichi li.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Istwè
Katégori:Syans
Jèn

Oun **jenn**, an jénétik sa roun inité di baz d'érédité ki an prensip ka prédétèrminé oun trè prési di fòrm-an di roun òrganism vivan, tèl ki défini an 1909 pa Wilhelm Johannsen. Oun mannyè di wè fizik, oun jenn sa roun fragman di lokis ki détèrminé di roun sékans d'ADN.

Oun jenn « paramèt » sentèz-a di roun ARN ki bay, an prédéfinisan so èstriktir é, kidonk, sala di évantchwèl protéyin-an oben di évantchwèl polipèptid-a ki sentétizé à partir di sa ARN : a sa ki ka étidjé byoloji molékilèr.

Sa Dé laspè di nosyon-an di jenn sa sans korèsponn, roun o nivo fizik ké molékilèr, ròt o nivo di prensip é di érédité-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Jé

Nou pouvé défini **jé** (ansyennman **jwé**) kou roun aktivité di lòrd psichik oben fizik plézant ké enprodiktiv ké kour tèrm. Jé-a ka antréné dé dépans di énèrji é di mwayen matéryèl, san kréyé pyès richès nouvèl. Laplipa dé endividi ki ka angajé yé kò ka rétiré di li renk ki plézi, byen ki sèrten pouvé an obténi dé avantaj matéryèl. Di sa fè, Huizinga ka roumarké ki di trè nonbréz aktivité moun pouvé asimilé so kò à dé jé. Difikilté-a di sirkonskri définisyon-an di jé ka rouprézanté oun entérè pou filozofi-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Jé di azar

Oun **jé di azò** sa roun jé don déroulman-an sa parsyèlman oben totalman soumèt à chans-a. Sala pouvé provini di roun tiraj oben di roun distribuyen di kart, di roun jité di dé, etc. Lòské jé-a sa totalman soumèt o azò, nou ka palé di jé di azò pir. Lòské jouwò-a divèt déyèrminé so aksyon an fonksyon d'événman aléyatwar ki pasé oben fitir é di probabilité, nou ka palé pli volontché di jé di azò rézonnen.

Tèrm-an jé di azò ka dézigné égalman jé-ya di lajan, jé-ya du grataj kou machin-yan à soumaké. Laplipa di sa dannyé-ya sa dé jé di azò pir oben rézonnen.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
Jé di kart

thumb|Jean-Baptiste, tablo di Chardin.

Èsprésyon-an **jé di jart** ka dézigné an menm tan :

* oun ansanm konplè dé kart nésésèr pou pratik oun jé di sosyété, pa lègzanp jé di 32 kart, jé di 52 kart (oben 54 kart ké joker), jé di tarot. Kart-ya annan chak koulò sa : as, rwa, danm, valé, 10, 9, 8, 7, ké an plis pou jé-ya di 52 kart : 6, 5, 4, 3, 2, é an konpléman pou Taro : kavaliyé di chak koulò, èskizé é séri-a d'atou di 1 à 21 ;

* oun jé di sosyété ki ka itilizé kou matéryèl èsklizif oben pratikman èsklizif dé kart à jwé tradisyonèl oben èspésifik à sa jé.

Annan ròt domenn, oun jé di kart pouvé égalman dézigné oun ansanm di kart jéyografik oben roun ansanm di kart ki pèrforé pou trétman mékanografik.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Jé di sosyété

thumb|Jé di domino

**Jé di sosyété**-a sa roun jé ki ka pratiké so kò à plizyò moun, pa opozisyon o jé ki ka pratiké yé kò sèl, jé solitèr oben kas-tèt.

## Définisyon
Byen ki li pa gen di définisyon inivèrsèl é ki konplètman satisfézant, li sa posib di tanté di an aproché so kò.

Pratik-a dé jé di sosyété sa roun aktivité lidik é lwézi ki ka déroulé so kò à plizyò an rèspèktan oun règ ki ka défini mwayen-yan, kontrent-ya ké lòbjèktif-ya à atenn o kour di parti-a. Finalité-a di sa aktivité sa divèrtisman-an ki partisipan-yan ka an rétiré an éséyan di ranpòrté parti-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Jé olenpik

**Jé olenpik**-ya (aplé osi **JO**-ya, **Jé**-ya, **Olenpyad**-ya oben òkò **Olenpik**-ya; an anglé : Olympic Games oben Olympics; an grèk ansyen : οἱ Ὀλυμπιακοὶ ἀγῶνες (hoi Olympiakoì agônes), an grèk modèrn : Ολυμπιακοί αγώνες (Olympiakí agónes), également Oλυμπιάδα (Olympiáda), ki lé di Olenpyad) sa roun évènman entèrnasyonal majò, ki ka rougroupé spòr-ya di lété ké di livèr, okèl dé milyé di atlèt ka partisipé atravè diférant konpétisyon.

Jé olenpik-ya ka tchenbé yé kò tou lé kat lan, lannen pèr-ya, an altèrnan Jé olenpik di lété ké Jé olenpik di livèr.
Jwiyè

thumb|Jwiyè, ekstrè di ''Très Riches Heures du duc de Berry'' (vers 1410-1416), mizé Condé, Chantilly, ms.65, f.7.

**Jwiyè** sa sètyèm mwa di sé kalandriyé grégoryen é julyen.
Jupiter (planèt)

thumb

**Jupiter** (senbòl : ) sa roun planèt jéyant gazéz. A pli gròs planèt di Sistenm solèr, pli voliminéz ké masiv ki tout ròt planèt-ya réyini, ké senkyenm planèt-a pa so distans o Solèy(aprè Mercure, Vénus, Latè-a ké Mars).

Jupiter sa ensi ofisyèlman dézigné, daprè bondjé romen-an Jupiter, asimilé o bondjé grèk Zeus.

Senbòl astronomik-a di planèt-a té « ♃ », ki sa roun rouprézantasyon èstilizé di lafoud di Jupiter, oben ki dérivé di roun yéroglif oben, kou sala ka rousoti di sèrten papyrus d'Oxyrhynque, di lèt grèk-a zêta, inisyal di grèk ansyen Ζεύς(Zeús).

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Planèt