open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1158

Sa paj ka konsèrné lannen **1158** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Pròch-Oryan
* Janvyé-févriyé : roupriz di Harim pa Baudouin III. I ka mennen roun kanpangn kont Nur ad-Din ké krwazé-a Thierry di Flandre. Yé atenn Dareiya, o lapòrt di Damas, 1e avril.

* Mè : Nur ad-Din ataké fòrtérès jòrdanyenn-an di Habis Jaldak, asou Yarmouk-a.

* 15 jwiyé : Nur ad-Din sa briga pa Baudouin III atè Puthaha, o sid di lak di Tibériad.

* Sèptanm : Baudouin III ka épouzé atè Jérusalem Théodora Comnène, nyès-a di anprò bizanten-an.

* Òktòb-désanm : rivé-a di Manuel Ie Comnène an Silisi. I ka òbténi soumisyon-an di prens arményen Thoros, épi ka maché asou Antioche. I ka pran so kartché-ya di livè atè Mamistra, koté Renaud di Châtillon divèt fè amann onorab pou so èspédisyon di piratri kont Chip (1156) é ka roukonnèt sizrennté bizantin-an. Baudouin III di Jérusalem ka négosyé oun alyans inogiré roun lan oparanvan pa so maryaj ké nyès-a di Manuel, Théodora Comnène. Mè mové volonté-a dé alyé ka fè avòrté èspédisyon-an ki projété kont Alep. An mè 1159, Manuel ka konkli lapè-a ké Nur ad-Din, don ménas-a ka konténi Fran-yan annan mouvans bizantin-an é ka konténi Saljûqid-ya.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1159

Sa paj ka konsèrné lannen **1159** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Azi
* 9 désanm : koumansman di rébélyon-an di Heijiau Japon.

* Minamoto no Yoshitomo é Fujiwara no Nobuyori ka profité di dépa an pélrinaj di Taira no Kiyomori, ki divini protèktò di anprò-a Go-Shirakawa, pou ataké annan lannwit-a palè-a di Sanjo é kaptiré Go-Shirakawa é so tiboug Nijō. Yé sa venki lannen-an ki ka swiv pa Kiyomori, ki rouvini atè Kyôto pou sové anprò-a. Klan-an Taira ka évensé Fujiwara-ya é ka dominé lakou-a jouk 1181.

### Proche-Orient
* 12 avril : ka antré solanèl di Manuel Comnène atè Antioche, aprè ki Renaud di Châtillon, prens d’Antioche, té doumandé pardon o basileus. Manuel ka parvini à enpozé so sizrennté osi byen annan Léta tirk-ya di Lazi Minò ki à prensipoté frank-a d’Antioche. Pwisans bizantin-an o frontchèr ka bloké sitchwasyon-an an Siri ant Nur ad-Din ké Fran-yan.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1160

Sa paj ka konsèrné lannen **1160** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 22 janvyé : rédisyon di Mahdia. Norman-yan di Sisil sa chasé di litoral tinizyen pa Almohad-ya.

* 19 janvyé-5 févriyé : syèj-a di palè di Sanjō ka mété fen à la rébélyon-an di Heiji o Japon. Taira no Kiyomori (1118-1181) ka krazé klan-an dé Minamoto ki sa èspilsé di Kyōto é divèt réfijyé so kò o Kantō, annan lès-a di Japon. Kōfuku-ji, à Nara, tanp ki fondé pa é pou Fujiwara-ya, ka ralyé so kò à koz-a dé Minamoto. Mwann ka rayi Taira-ya ki té tanté di enjéré so kò annan yé zafè é ka pousé o sousid oun Fujiwara an finisman-an di rébélyon-an di Heiji. Prensipal monastè-ya di Nara ka réyini yé kò otour di Kōfuku-ji pou soutni révòlt-a. Lòské Taira no Shigemori (1138-1179), tiboug éné di Kiyomori é Taira-ya lé réyaji, yé ka èrté yé kò ké révòlté-ya asou Dé fron. Nara sa mété à difé é à disan. Tanp-ya di Tōdai-ji é di Kōfuku-ji sa ensandjé (1180).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1161

Sa paj ka konsèrné lannen **1161** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 26-27 jen : Georges III di Jéyòrji ka asyéjé é ka pran Ani.

* Lotonm : Nur ad-Din Mahmud, atabek d’Alep ka konkli oun trèv ké Baudouin III épi ka antroupran pélrinaj-a à la Mecque, lò i té ka aprété so kò à èkstirpé chiite. (sa pélrinaj, ka rapòrté pa Taqi al-Din al-Fasi et al-Maqrizi, istoryen di XVe syèk, pa sa atèsté pa kontanporenn-yan, Ibn Asakir pa lègzanp).

* 28 òktòb : lagèr dé Jin kont Songen-ya Lachin ; larmé-ya Jin ka pasé Huai He. Viktwè naval song di Tangdao(16 novanm) é di Caishi (25-27 novanm) asou Yangzi Jiang.

* 15 désanm : anprò-a Jin Hailing sa masakré pa pròp ofisyé-ya pannan ki Shizong (Wulu) sa proklamé atè Liaoyang.

* Khan Mongol Koutoula ka ravajé réjyon frontalyé-a di nò di anpir-a Jin pou vanjé so kò dé ègzaksyon ki fè pa Tatar-ya, ki alyé dé Jürchen kont ròt tribi mongol-ya, kont so frè é so kouzen. Soulon sours chinwa-ya, anprò-a dé Jürchen ka òrganizé an 1161 oun èspédisyon pinitiv kont Koutoula, é Mongol-ya sa krazé bò'd di lak Buir Nuur pa Jurchen-yan ki alyé o Tatar.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1162

Sa paj ka konsèrné lannen **1162** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 10 févriyé : lanmò di Baudouin III. Koumansman di règn di so frè Amaury Ie, rwa di Jérusalem (finisman an 1174).

* 21 désanm, Éjip : vizir-a  Shawar ka anparé so kò di pouvwè o Kèro. Asou kenz dirijan ki té présédé li, katòrz mouri di lanmò vyolant, pann, dékapité, pwagnardé, krisifyé, anpwazonnen oben lenché pa foul-a. Roun té tchwé pa so tiboug adòptif, ròt-a pa so pròp papa. Dè so asansyon o pouvwè, Shawar ka fè masak so prédésésò é tout so fanmi, é ka apropriyé yé byen.

* Qılıj Arslan II, soultan saljûqid di Rum ka roukonnèt so kò vasal di basileus atè Konstantinòp.

### Éròp
* 26 mars : Frédéric Barberousse ka fè razé Milan.

* Frédéric Barberousse ka réklamé rèstorasyon-an di roun pouvwè santral régalyen lò di roun sérémoni atè Roncaglia. Milan, pli pwisant-a dé sité lombard, ka révòlté so kò. Li sa totalman détrwi pa Frédéric Barberousse. Anprò-a ka rousouvwè api-a dé lavil ennmi di Milan annan afrontman-an, ki ka èspéré débarasé so kò di roun rival é ka obténi dé lègzanpsyon di taks é dé privilèj ki pafwè ègzòrbitan.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1163

Sa paj ka konsèrné lannen **1163** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 14 mè : lanmò di kalif Almohade Abd al-Mumin. Koumansman di règn di so tiboug Abu Yaqub Yusuf (finisman an 1184). Almohad-ya sa mèt di Lafrik di Nò di Marrakech atè Tripoli. Abu Yaqub Yusuf ka achévé pasifikasyon-an di Lèspagn.

* Mè : Nur ad-Din sa briga pa Krwazé-ya à Bocquée (al-Buqay’a) alò ki li té maché kont konté-a di Tripoli.

* Out : vizir-a Shawar sa ranvèrsé an Éjip pa roun di so lyétnan-yan, Dirgham. I ka kité Léjip-a pou réfij so kò an Siri koté li ka sasé à obténi soutchen-an di Nur ad-Din pou roupran pouvwè-a, ka promèt li di ranboursé fré-ya di èspédisyon-an, di roukonnèt so sizrennté asou Léjip-a é di vèrsé ba li tchèr-a dé résèt anniyèl di Léta-a.

* Sèptanm : Amaury Ie di Jérusalem ka profité di konfizyon-an ki ka régné an Léjip pou anvayi, ki ka prétèksté ki tribi-a ki ka konvéni di 60 000 dinar pa té péyé à tan. I ka mété syèj-a divan Bilbeis annan delta-a. Kri-a di Nil, ké riptir-a di tchèk dig, ka ansèrklé ka asyéjé yé, ki té jis gen tan-an di rouganyen Palèstin-an.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1164

Sa paj ka konsèrné lannen **1164** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Pròch-Oryan
* Avril - mè : entèrvansyon an Léjip di jénéral Kird Shirkuh, tonton di Saladin, ki voyé pa Nur ad-Din pou rétabli vizir-a Shawar.

* 24 avril : priz di Bilbeis pa Shirkuh. Li sa divan Kèro, 1e mè é ka réyenstalé Shawar o pouvwè.

* Jwiyè : oun èspédisyon frank, ki alyé ké troup-ya di Shawar, ka asyéjé lyétnan kird-a Shirkuh é so névé Salah-ad-Dîn annan Bilbeis, an Léjip.

* 12 out : viktwè di Nur ad-Din à batay-a di Harim. I ka fè prizonnyé kont-ya d’Antioche é di Tripoli, ka pran Harim é Panyas (18 òktòb).

* Fen òktòb : lévé di syèj di Bilbeis. Amaury Ie di Jérusalem ka routiré so kò di Léjip, ki pa obténi ki ka rétrété li prvizwarman di Shirkuh.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1165

Sa paj ka konsèrné lannen **1165** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 12 avril : Frédéric Barberousse ka enféyodé Sardaigne à komin-an di Pise.

* 21 out : Albenga sa piyé é boulé pa Pisan-yan an lagèr kont Gênes.

* 21 novanm : pap-a Alexandre III ka antré annan Ronm.

* 9 désanm : Guillaume Ie Lyon-an ka divini rwa di Lékòs, ki ka siksédé à so frè Malcolm (Máel Coluim) IV (finisman di règn an 1214).

* 24 désanm : nouvèl rwa-a di Lékòs Guillaume Ie Lyon-an sa sakré à abbay-a di Scone, annan Perthshire.

* 29 désanm : kanonizasyon di Charlemagn.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1166

Sa paj ka konsèrné lannen **1166** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* Janvyé - févriyé : sinòd épiskopal d’Oxfordau koumansman di lannen-an an prézans di rwa d'Anglétèr. Légliz-a d'Anglétèr ka fè marké o fron Cathares.

* Févriyé : asiz di Clarendon : réfòrm léjislativ an Anglétèr. 3 mars, Henri II Plantagenêt ka kité Anglétèr jouk 1170.

* 7 mè : lannmò di Guillaume le Mauvais ; koumansman di règn di Guillaume II le Bon(1154-1189), rwa di Sicile (finisman an 1189) anba réjans-a di so manman Marguerite di Sicile jouk so majorité an 1172. Étienne du Perche sa nonmen chansélyé é Pierre de Blois ka divini présèptò-a di jenn rwa.

* 12 jen : à laswit-a di révòlt-a di Raoul II di Fougères, Henri II Plantagenêt ka razé chato-a di Fougères. Douk-a Conan IV di Brétagn sa kontren d’abdiké an favò di so tifi Constance. Henri II Plantagenêt ka divini mèt di Bretagne gras o fiyansay di so tiboug Geoffroyavec Constance di Bretagne (maryaj an 1181).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1167

Sa paj ka konsèrné lannen **1167** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Azi
* 11 févriyé : o Japon, Taira no Kiyomori ka divini minis dé Zafè souprenm. Ségnò orijinèr di réjyon-an d’Hiroshima, i ka pran kontrol total-a di gouvèlman santral an maryan so tifi à anprò-a.

### Pròch-Oryan
* Janvyé : Nur ad-Din ka voyé oun nouvèl èspédisyon an Léjip ki dirijé pa Shirkuh.

* 30 janvyé, Ascalon : Amaury Ie di Jérusalem, aplé pa Éjipsyen-an di Shawar, ka dirijé so kò bò'd Bilbéis. I gen api-a di flòt bizantin-an.

* 18 mars : larmé koalizé dé Fran é dé Éjipsyen di Shawar sa briga atè al-Balbein pa Shirkuh. Li ka parvini à roujwenn Kèro pannan ki Shirkuh ka pran Alexandrie épi ka dirijé bò'd la Haute-Égypte, ki ka lésé gard-a di lavil-a à so névé Saladin.

* Fen jen : Amaury ka asyéjé Saladin annan Alexandrie.

* 4 out : rédisyon d’Alexandrie. Shirkuh divèt évakiyé Léjip-a, dézòrmè tribitè dé Fran. Li sa atè Damas 5 sèptanm.

* 21 out : Amaury ka kité Léjip-a. 29 i ka épouzé atè Tyr Marie Comnène, oun prensès bizantin.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1156

Sa paj ka konsèrné lannen **1156** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 25 févriyé : révòlt musulman atè Sfax (an Tinizi atchwèl) kont dominasyon nòrmann-an di rwayom di Sicile. Masak dé krétchen di lavil-a òrkèstré pa gouvèlnò-a Omar.

* Prentan : Chip sa mété à sak pa Renaud di Châtillon, prens d’Antioche é Thoros Ie d’Arméni.

* Renaud di Châtillon, ki ka prétèksté roufi-a di basileus Manuel Ie Comnène di péyé ba li roun sonm ki té promèt, ka désidé di lansé oun raid kont zil bizantin-an di Chip. Divan roufi-a di patriyarch laten d’Antioche Aimery di Limoges di finansé èspédisyon-an, i ka jité li an prizon, ka fè li tòrtiré, épi aprè ki li andjwi so blès-ya di myèl, ka anchéné li é ka èsplozé li o solèy o priz ké dé milyé di zensèk. Renaud ka débarké atè Chip o prentan, ka défè san difikilté garnizon bizantin-an, épi ka ravajé sistématikman zil-a : chan-yan ki kiltivé sa boulé, troupo-ya sa masakré, légliz-ya, palè-ya ké kouvan-yan sa piyé é ensandjé, fanm-yan sa vyolé, vyéyar ké timoun gen gòrj tranché, wonm-yan ki rich sa mennen an otaj é pov-ya dékapité. 

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1155

Sa paj ka konsèrné lannen **1155** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* Janvyé : Routour di Louis VII di Frans di Saint-Jacques-de-Compostelle. Séjou atè Montpellier an févriyé.

* Thomas Becket sa nonmen chansélyé di rwayom d'Anglétèr. Konfirmasyon dé fueros (drwè) o pòr kantabrik d’Avilé.

* 13 févriyé : Frédéric Barberousse ka mété syèj-a divan Tortone ki ka rézisté Dé mwa ; 15 avril, lavil-a sa livré o flanm.

* Févriyé : rwa-a di Sicile Guillaume le Mauvais sa atè Salerne ; i ka òrdoné à so troup-ya di anvayi Léta pontifikal-ya é ka envèsti Bénévent ; Adrien IV èkskominyé-a, é li ka lévé syèj-a.

* 20 mars, Risi : Iouri Dolgorouki, prens di Souzdal, ka divini gran-prens di Kyèv aprè ki li évensé Iziaslav. I ka chasé définitivman patriyarch-a Klim di Kyèv, é ka doumandé o patriyarch di Konstantinòp oun nouvèl métropolit. Lévèk-a Constantin Ie sa dézigné. Novgorod ka obténi otonomi ecclésiastik-a gras à fidélité-a di so lévèk, Nifont (oben Niphon), ao patriyarka di Konstantinòp lò di chism di Kyèv.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1168

Sa paj ka konsèrné lannen **1168** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 22 avril : Takakura sa kouronnen anprò di Japon o Daigoku-den atè Nara (finisman di règn an 1181).

* Sèptanm : trété ant Fran-yan di Jérusalem é anpir bizanten-an pou roun partaj di Léjip-a, ki négosyé pa Guillaume di Tyr. Sizrennté bizantin asou Léta laten-yan d’Oryan.

* 20 òktòb : dépa d’Ascalon d’Amaury Ie di Jérusalem pou roun nouvèl èspédisyon  an Léjip. I pa atann so alyé Bizanten-yan. Li ka provoké entèrvansyon-an désisiv di Shirkuh é di so névé Saladin.

* 4 nocanm : priz di Bilbéis pa Krwazé-ya ki ka masakré popilasyon-an.

* 13 novanm : ensandi di Kèro divan avans-a dé Krwazé. Amaury ka kité Léjip-a 2 janvyé swivan.

* Chit di Tula (oben an 1156 soulon kronik-ya). Koumansman probab di enstalasyon-an dé Aztèk annan valé-a di Mexico.Tonbé malad, Taira no Kiyomori ka gouvèlné Japon di so rétrèt monastik.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1169

Sa paj ka konsèrné lannen **1169** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Pròch-Oryan
* 2 janvyé : Amaury Ie di Jérusalem ka kité Bilbeis, an Léjip, pou Palèstin.

* 8 janvyé : Shirkuh ka rivé atè Kèro koté li sa rékéyi an libératò. 18, Saladin ka asasiné di so pròp lanmen-yan vizir-a Shawar ké aprobasyon-an di kalif. Li sa ranplasé pa Shirkuh.

* 23 mars : lanmò di Shirkuh à laswit-a di roun répa vréman kopyé. Saladin ka divini vizir di disnati fatimid-a atè Kèro. Li ka enpozé an tchèk simenn, ka éliminé fonksyonèr fatimid-ya ki douté pou ranplasé yé pa so pròch-ya é ka krazé oun révòlt osen dé troup éjipsyenn.

* 20 out : Saladin ka fè asasiné eunuque Mu’tamin al-Khilafa, oun konséyé di kalif fatimid Al-Adid, ki té ka konploté kont li ké Fran-yan, sa ki ka provoké oun révòlt dé 50 000 wonm di gard nwè-a atè Kèro, ki sa réprimé 23 pa frè-a di Saladin, Turanshah.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1170

Sa paj ka konsèrné lannen **1170** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 29 jen : tranbman di latè an Siri.

* 12 désanm - 21 désanm : Saladin, an menm tan ki li ka ataké fòrtérès di Daroum é di Gaza, kot frontyèr di rwayom di Jérusalem, ka asyéjé é ka pran pòr-a d’Ayla asou lanmè Rouj pa roun doub ofansiv pa latè é pa lanmè.

* 20 désanm : asasina d’Al- 
Mustanjid. Koumansman di règn d’Al- 
Mustadhi (1142 - 1180), calife ‘abbasside di Bagdad. 

* Oun faksyon militèr, ki dirijé pa jénéral Jeong Jung-bu (en), ka anparé so kò di pouvwar an Koré é ka entèrdi bouddhism-a : militèr-ya, irité pa diskriminasyon don yé ka soufri, ka chasé ofisyèl sivil. Lirwè-ya di Koryŏ ka pédi yé otorité, sa ki ka antréné oun péryòd di konfli entéryòr.

* Asasina di Narathu. Koumansman di règn di so tiboug Naratheinkha, rwè di Pagan (finisman an 1173).

## Not ké référans


## Lyen ègstèrn

Katégori:Kalandriyé
1171

Sa paj ka konsèrné lannen **1171** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Pròch-Oryan
* 22 janvy : Nur ad-Din ka pran Mossoul.

* 3 avril : Eudes di Saint-Amand ka divini 8eGran-Mèt di Lòrd-a di Tanp.

* 10 sèptanm : oun zabitan di Mossoul an vizit atè Kèro ka monté an lachè é ka prounonsé lapriyè-a o non di kalif di Bagdad. Finisman di kalifat fatimid di Léjip.

* 13 sèptanm : lanmò di dannyé kalif fatimid Al-Adid. Saladin (Salah al-Din al-Ayyubi) ka rèstoré léjitimité-a dé Abbassid ké rit sunnit-a. I ka proklamé so kò soultan di Léjip é ka fondé dinasti-a Ayyoubid. O menm moman, kalif-a di Bagdad ka akòrdé à Nur ad-Din envèstitir-a di Siri-a é di Léjip-a.

### Éròp
* 20 janvyé : à lanmò-a di Gleb Ie, André Ie Bogolioubski ka bay Kyèv o Rostislavitch di Smolensk. Ronmen-an Rostislavitch ka divini prens di Kyèv.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1174

Sa paj ka konsèrné lannen **1174** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 5 févriyé : Turanshah, frè di Saladin, ka pati di Léjip via La Mecque pou roun èspédisyon kont Yémen-an ki li ka soumèt ant mè é out.

* 6 avril : Saladin ka réprimé oun révòlt chiit an Léjip ankourajé pa Fran-yan.

* 14 mè, Yémen : Turanshah ka pran Zabida prè Dé jou di konba.

* 15 mè : As-Salih Ismail al-Malik, oun timoun, ka divini émir d’Alep à lanmò-a di Nur ad-Din.

* 11 jwiyé : lanmò d’Amaury Ie di disantri. Baudouin le Lépreux ka divini rwa di Jérusalem à laj-a di trèz lan (finisman an 1185).

* Maladi-a di Baudouin IV é problenm-an di so siksésyon ka divizé klas dirijant-a an Dé parti : sala di lakou favorab-a à renn manman-an Agnès di Courtenay, à prensès-a Sibylle é à so mari chouvalyé-a poitevin Guy di Lusignan, é sala dé baron ki té ké préféré wè konfyé bay-a o kont di Tripoli, Raymond III, wonm di plis d'èspéryans.

* 28 jwiyé : flòt-a di Guillaume II di Sicilese ka prézanté divan Alexandri. Li sa roupousé pa Saladin 1e out.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1175

Sa paj ka konsèrné lannen **1175** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
Mwann bouddhis-a Hōnen (oben Genku) ka fondé sèk-a di Latè pir-a (Jōdo shū), o Japon. So prédikasyon, ki dèstiné o pli enb ka konnèt oun siksè immans é dourab.

* Lý Cao Tông, oun timoun di Dé lan, ka monté asou tronn-an di Đại Việt à lanmò-a di papa Lý Anh Tông (finisman di règn an 1210). So règn ka  marké koumansman-an di dékadans-a di dinasti-a dé Lý o Viêt Nam (finisman an 1225).

* Ghurid-a Ghias ad-Din ka voyé so frè Muhammad Shihâb al-Dîn Ghuri(Muhammad ibn Sam) traké Ghaznévid-ya an Lenn (finisman an 1186). Lò di so pronmyé èspédisyon, li ka anparé so kò di Multan é di Uchch annan Pendjab-a (1175-1176).

* Okipasyon di Hérat pa Ghurid-ya(1175-1176).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1176

Sa paj ka konsèrné lannen **1176** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Pròch-Oryan
* 22 avril : nouvèl viktwè di Saladin asou Zengid-ya ki koalizé à batay-a di Tell al-Sultan ka antré Hama é Alep.

* 14 mè : Saladin asyéjé chato-a d’Azaz,  ki ka kapitchoulé 22 jen.

* Anvan syèj-a d’Azaz, à isou-a dé négosyasyon ant Fran-yan ké Zengid-ya. Renaud di Châtillon é Josselin d’Édesse sa roulaché pa émir-a d’Alep Al-Malik. Renaud aprè kenz lan di kaptivité annan prizon-yan d’Alep, pa ka réyisi à roupran Antioche, koté ka régné so bèl-tiboug Bohémond III. I ka épouzé alò oun jenn vòv ki ka apòrté ba li an dot dé téritwar ki sitchwé à lès-a di Jourdain, don fòrtérès-a di Krak Chawbak. Alyé dé Tanpliyé, i ka ègzèrsé asou lakou di Jérusalem pun enfliyans grandisant. Fanatik, li sa partizan di roun politik di konkèt fas o musulman.

* 22 mè : pannan syèj-a d’Azaz té gen lyé oun nouvèl tantativ d’asasina kont Saladin pa dé manm di sèkt-a dé Asasen. Soultan-an sa sové pa so kòt di may. Asayan-yan sa masakré.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1177

Sa paj ka konsèrné lannen **1177** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* 1e jen : léchèk di konplo di Shishigatani kont Taira-ya o Japon. Rélasyon-yan ant anprò-a ki routiré Go-Shirakawa é klan-an Taira sa trè tandou, é ansyen anprò-a ka tanté oun tchòk di Léta pou ranvèrsé Daijō-daijin (pronmyé minis) Taira no Kiyomori.

* 1e out : rivé di Philippe di Flandre à Acre. Rwayom-an di Jérusalem sa ménasé, aprè tchoulé dé Bizanten an Lazi Minò o nò é pa raid térès-ya é maritim dé ayyoubid o sid. Doumann-yan di soukour ki adrésé à Ògsidan-an ka mennen an Latè sent-a oun group di chouvalyé anba Philippe di Flandre, krwazé inéfikas, déziré sirtou d'entèrvini annan djopopo-ya ki otour di pouvwè. I ka rantré ab Flandre an òktòb 1178.

* 25 novanm : an Oryan laten, viktwè dé Fran di Rwayom di Jérusalem kont roun larmé di Saladin à batay-a di Montgisard. Baudouin le Lépreux, rwa di Jérusalem, ka konkli oun trèv (finisman an 1179).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1178

Sa paj ka konsèrné lannen **1178** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 12 mars : pap-a Alexandre III ka rouvini atè Ronm aprè 16 lan di konfli.

* 19 mars : dédikas di abbay-a Notre-Dame di Bec an prézans di rwa d'Anglétèr é di so tiboug-ya Henri é Richard.

* Mars : rwa-a Sverre di Norvèj, viktoryé asou lak jélé-a di Storsjön, ka enpozé so sizrennté asou Jämtland.

* 18 jen : oun enpak météyoritik asou Lalin-an ké kratèr ki ké poté non-an di Giordano Bruno. Li sa òbsèrvé pa senk mwann di Cantorbéry.

* 2 jwiyé : Thorlákr Rúnolfsson sa konsakré lévèk di Skálholt an Islann (1178-1193) pa larchévèk-a di Nidarós Eystein Erlendsson.

* 17 jwiyé : Sarrasin ka asyéjé é ka pran Toulon ; yé ka détrwi lavil-a, ka masakré oun parti di popilasyon-an é ka mennen atè Majorque laplipa dé sirvivan.

* 30 jwiyé : Frédéric Ie Barberousse sa kouronnen rwa di Bourgogn à Arles.

* 29 out : abdikasyon di antipap-a Calixte III an favò d'Alexandre III.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1179

Sa paj ka konsèrné lannen **1179** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 10 jen : viktwè di Saladin asou krwazé-ya à batay-a di Marj Ayoun.

* 24-29 out : rwayom-an di Jérusalem ka pédi laplas fòrt-a di Gué di Jacob o profi di Saladin, ki ka fè détrwi sitadèl-a an kour di konstriksyon. Aprè priz-a di chatò, Saladin ka lansé dé raid kont Sidon, Tyr é Beyrouth.

* 13 òktòb : flòt éjipsyenn-an ka fè blocus-a d’Acre pannan Dé jou.

* Jénéral ghurid-a Muhammad ibn Sam ki té pran Multân é Uch an 1175, ki anparé di Peshawar. Ismayilyen-yan di Sind, Sumra-ya sa kontren di roupliyé so kò asou Thatta, ki ka divini yé kapital.

### Éròp
* 5 - 14 - 19 mars : IIIe konsil œcuménique di Latran ki prézidé pa Alexandre III : 27 kannon sa promilgé. Pou prévini chism-an, yé ka enpozé élèksyon-an di pap pa majorité-a dé Dé tchèr di kolèj dé kardinal. Òrdinasyon-ya ki fè pa antipap-ya Victor IV, Calixte III é Innocent III sa annilé.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1180

Sa paj ka konsèrné lannen **1180** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Japon
* 21 mars : abdikasyon di anprò-a di Japon Takakura an favò di so tiboug Antoku.

* 5 mè : apèl o larm di prens Mochihito, ki ékarté di tronn di Japon. Koumansman di lagèr-a di Genpei.

* Jen : Taira no Kiyomori ka fè déplasé kapital-a di Japon atè Fukuhara (atchwèl Kobe). Li sa roudéplasé atè Kyoto an novanm. Anvan 16 jen, prens-a Mochihito ka fwi Kyoto é k'alé réfijyé so kò o Mii-dera.

* 20 jen : pronmyé batay d’Uji. Mwann-yan di Byōdō-in ka briga o koté di Minamoto no Yorimasa kont Taira-ya, mè sa venki. Yorimasa ka fè so kò seppuku é prens-a Mochihito sa tchwé.

* Syèj di Nara : aprè Uji, Taira-ya ka mété difé-a o tanp é monastè di Narapour ka vanjé so kò di enplikasyon-an dé mwann o koté di yé ennmi.

* 14 sèptanm : batay d’Ishibashiyama - pronmyé batay di Minamoto no Yoritomo kont Taira-ya. Défèt di Yoritomo.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1172

Sa paj ka konsèrné lannen **1172** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 2 févriyé : o sinòd di Cashel, rwa-a Henri II d'Anglétèr ka fòrsé Légliz-a d’Irlann à soumèt so kò à lotorité-a di Légliz katolik ronmenn-an, sa ki ka mété fen o pratik di kristchanism sèltik.

* 4 mars : Étienne III di Ongri ka mouri san timoun é so frè Béla III ka divini rwa di Ongri (finisman di règn an 1196).

* 19 mars : lanmò di Il-Arslan, Chah di Khârezm. So jenn tifi Soultan Shah ka enpozé so kò o détriman di éné-a Takach, ki ka réfijyé so kò koté Kara-Khitan-ya.

* 21 mè : rwa-a Henri II d'Anglétèr ka fè pénitans atè Avranch pou rékonsilyé so kò ké Légliz-a aprè mèrt-a Thomas Becket. 27 sèptanm, konkòrda-a d’Avranch ka sélé rékonsilyasyon-an.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1173

Sa paj ka konsèrné lannen **1173** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* Jen : èspédisyon di Saladin à lès-a di Jourdain. I ka mété syèj-a divan Kérak é Montréal. Nur ad-Din ka maché bò'd sid-a pou roujwenn li, mè Saladin, ki ka prétèksté maladi-a di so papa Ayyoub, ka roupran larout-a di Léjip-a à so apròch. Ayyoub, ki ka vini di sonbré annan koma-a à laswit-a di roun chit di chouval ka mouri éfèktivman 9 out. Nur ad-Din, ki ka konstaté ki li gen pyès wonm di konfyans an Léjip, ka désidé di pran an lanmen pèrsonèlman zafè-ya di péyi.

* Jwiyè : Nur ad-Din, an kanpagn kont soultan-an di Rum Kılıç Arslan II ka pran Marash. Oun trété d'alyans kont Krwazé-ya sa signé ant Dé wonm-yan. I pa roumété an koz alyans bizantin-an di Kılıç Arslan.

* 25 sèptanm : trété ant Pise é Saladin. Pise, ki éklipsé oun moman an Léjip pa konkèt ayyubid-a, ka routrouvé so drwè komèrsyal-ya é ka obténi di nouvèl konsésyon (drwè d'itilizé so pròp pwa é mizour é souprésyon di pratik vègzatwè : vant fòrsé, ègzaksyon dé douanyé).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1181

Sa paj ka konsèrné lannen **1181** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 25 avril : batay di Sunomata.
Lagèr-a di Genpei ka pourswiv so kò o Japon, é Taira no Tomomori ka briga Dé fwè Minamoto no Yukiie atè Sunomata épi atè Yahagigawa, mè ka tonbé malad é divèt rounonsé à pourswiv li. Kriz-a di sibzistans ka agravé so kò annan Lwès-a. Kinai-a sa an prwa à famin-an. Taira-ya ka parvini ké difikilté à lévé  dé troup (1181-1182). Annan Lès-a, été limid-ya ka favorizé rékòlt-ya é ka kontribiyé o siksè dé Minamoto.

* 6 out : pronmyé òbsèrvasyon di supernova SN 1181 pa dé astronom chinwa.

* Koumansman di règn di Jayavarman VII, rwa khmer di Kanbòdj (finisman an 1218).

* An Lenn, jénéral ghurid-a Muhammad ibn Sam ka prézanté so kò divan Lahore é ka pran Sialkot koté li ka konstrwi oun fòrtérès.

* Trété ant Saladin é Bizans.

### Éròp
* Janvyé : Guilhem VIII ka proklamé libèrté-a di ansègnman di médsin-an atè Montpellier.

* 7 févriyé : léchèk di roun konplo kont protosébas-a Alexis, ki favori di réjant-a di lanpir bizanten-an Marie d’Antioche ; 1e mars, konplotò-ya sa arété é kondané à prizon pa tribinal enpéryal-a.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1182

Sa paj ka konsèrné lannen **1182** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* 11 mè - 22 jen : Saladin ka kité Kèro pou Damas. I ka travèrsé rwayom-an di Jérusalem é ka ravajé kiltir-ya dé latè di Renaud di Châtillon san kontré larmé frank-a.

* 20 jwiyé : Saladin ka rivé bò'd Tibériade ; i ka konbiné so aksyon ké dé raid di piyaj asou Baisan, Jenin é Acre. Aprè roun angajman endési à batay-a di Belvoir, Saladin ka tanté di koupé rwayom-an di Jérusalem di konté di Tripolyen anparan so kò di Beyrouth ké lèd-a di so flòt, aksyon ki konbiné ké roun atak à frontchèr-a rwayom fran-yan é Léjip-a. Baudouin IV d Jérusalem ka parvini à roupousé atak-a asou Beyrouth.

* Òktòb : Raymond III di Tripoli é rwa-a Baudouin ka ataké anviron-yan di Damas.

* Douran livè-a, Renaud di Châtillon ka désidé di lansé oun raid asou La Mecque. I ka anbarké so kò atè Eilat, piti pòr di lapèch asou gòlf-a d’Aqaba, épi ka ataké atè Yanboh, pòr di Médin, épi atè Rabigh, pa lwen di La Mecque.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1183

Sa paj ka konsèrné lannen **1183** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* 17 out : èks-anprò di Japon Go-Shirakawa ka antré annan Kyōto èskòrté pa Minamoto no Yoshinaka. Lagèr-a di Gempei ka pourswiv so kò : Minamoto no Yoshinaka ka ataké Taira-ya  à plizyò roupriz, dabò lò di syèj di Hiuchi an (17-20 mè), épi à batay-a di Kurikara 2 juin, anvan di pran kapital-a Kyōto 17 out, Taira-ya ki anfwi so kò ké anprò-a Antoku é trézò enpéryal-a, 14. Lègsè-ya ki so troup-ya ké komèt ké ké kozé so chit lannen swivant. I ka pourswiv Taira-ya annan yé fwit, ka briga yé pannan été-a atè Shinohara anvan ki so fòs-ya sa venki à batay-a di Mizushima, 17 novanm. Minamoto no Yukiie, ki lé vanjé so kò di défèt-a di Mizushima, ka ankésé oun nouvèl défèt à batay-a di Muroyama oun simenn plita. Pannan sa tan, yé alyé Kanehira Imai ka pran roun fòrtérès Taira lò di syèj di Fukuryūji.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1184

Sa paj ka konsèrné lannen **1184** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 6 avril : koumansman di règn di Thamar Ie di Jéyòrji à lanmò-a di Georges III. Apojé di rwayom di Jéyòrji anba règn-an di renn-an Thamar (finisman an 1213). Li ka pousé so larmé-ya jouk Trébizond, ka étann so rwayom di lanmè Nwè-a à lanmè Kaspyenn-an é di Kokaz à Azerbaïdjan, é sa à lorijin-an di roun véritab rounésans kiltirèl.

* Jen : patriyarch di Jérusalem, gran-mèt di Tanp é gran-mèt di Lopital-a ka randé so kò an Éròp pou obténi lèd-a di pap é dé souvren ògsidantal. Misyon-an sa rousouvwè an òktòb pas pap-a Lucius III atè Véronn, koté ka mouri Arnaud di Toroge. Li sa atè Pari an janvyé 1185, épi à Reading an févriyé 1185 oprè di rwa Henri II d'Anglétèr, ki ka roufizé di krwazé so kò, mè ka promèt li dé sibsid.

* Jwiyè - out : Saladin ka mennen dé raid an Galilé.

* 10 out : Abu Yusuf Yaqub al-Mansur, sa proklamé kalif Almohade atè Séville (1184-1199). I ka enstalé so kapital atè Rabat (Ribat é Fath, « kouvan, kan di viktwè-a »).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1185

Sa paj ka konsèrné lannen **1185** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 16 mars : Baudouin IV, rwa di Jérusalem, ka mouri di lalèp-a, à laj-a di 24 lan. I ka lésé tronn-an à so névé, Baudouin V, oun timoun di sis lan (finisman di règn an 1186), é réjans-a o kont Raymond III di Tripoli, ki ka anprésé so kò di voyé dé émisè atè Damas pou doumandé oun trèv, afen di konsolidé so pouvwè. Saladin ka akòrdé li oun trèv di kat lan.

* Jen : léchèk di Saladin o syèj di Mossoul.

### Japon
* Févriyé : Minamoto no Noriyori ka débarké atè Kyūshū é ka koumansé à sékirizé réjyon-an.

* 22 mars : batay di Yashima, viktwè dé Minamoto asou Taira-ya.

* 25 avril : batay-a di Dan-no-ura, annan lanmè entéryò-a, sa pédi pa Taira-ya, sa ki ka marké finisman-an di lagèr-a di Gempei. Venkò-a Minamoto no Yoritomo ka fè so kò nonmen Shogun é ka établi so kartché jénéral (Bakufu) atè Kamakura. Kréyasyon di roun administrasyon (bakufu di Kamakura) é di roun gouvèlman ki paralèl à sa-ya di anprò-a pa Yoritomo, chèf di klan Minamoto. Koumansman di péryòd-a Kamakura(finisman an 1333).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1186

Sa paj ka konsèrné lannen **1186** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 4 mars : Saladin ka signé roun trété ké Mas'ud Ie ki ka bay li kontrol-a di Mossoul.

* Mè - jen : léchèk di pronmyé syèj di Nichapur pa Khwârazm-Shahs ki ka pran li lannen-an ki ka swiv aprè roun ségon syèj.  Saljûqid-ya di Kermãn sa ataké pa Oghuz-ya.

* 11 out : Al-Afdal, tiboug éné di Saladin ka roujwenn so papa atè Damas. I ka divini gouvèlnò-a.

* 15 sèptanm : Sibylle é Guy di Lusignanse ka fè kouronnen renn é rwa di Jérusalem ké api-a di gran-mèt di Tanp. Pouvwè-a éfèktif-a ka pasé o parti di Renaud di Châtillon. Ulcéré, Raymond III di Tripoli ka doumandé api-a di Saladin. Douran livè-a 1186-1187, Renaud di Châtillon ka ataké oun karavann di pélren é di marchand arab ki ka dirijé so kò bò'd La Mecque ka ronpé trèv-a ki konkli ké Saladin.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1187

Sa paj ka konsèrné lannen **1187** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* Mè-jen : priz di Nichapur pa Khwârazm-Shahs Ala ad-Din Tekish.

* 24 jen : batay d’Oumra prè di Gafsadans dézè tinizyen-an ant Almohad-ya é rébèl almoravid-ya.

* 14 òktòb : almoravid-a Ali Ibn Ghaniyaest sa briga à al-Hamma annan réjyon-an di Gabès pa al-Mansur. I ka parvini à anfwi so kò annan dézè-a. Almohad-ya ka roupran Gabès à so alyé Karakouch, prens di Tripoli (15 òktòb), épi Tawsar é Gafsa(1188).

### Pròch-Oryan
* Saladin ka proklamé lagèr sent-a kont Fran-yan o koumansman di lannen-an.

* 1e mè : viktwè di Saladin asou Tanpliyé -ya é Lòspitalyé-ya à batay-a di La Fontaine di Cresson, prè di Nazareth.

* 2 jwiyé : priz di Tibériad pa Saladin.

* 3 - 4 jwiyé : Saladin ka défè krétchen-yan ki kondjwi pa Guy di Lusignan à batay-a di Hattin. Près tout chouvalri frank-a sa tchwé oben kaptiré. Saladin ka randé so kò mèt tchèk simenn dé Léta krétchen à èsépsyon-an di tchèk plas kotchèr izolé roun-yan dé ròt-ya (Tyr, Tripoli, Antioche é so pòr, ensi ki trwa sitadèl ki izolé).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1188

Sa paj ka konsèrné lannen **1188** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 1e janvyé : Saladin ka lévé syèj-a di Tyr té défann pa Conrad di Montferrat. Oun flòt sisilyenn la anpéché li di asyéjé Tripoli (janvyé).

* 12 - 21 janvyé : asanblé féyodal ant Gisors é Trie-Château annan Vexin-an. Philippe II Auguste, Henri II d'Anglétèr é kont-a di Flandre ka angajé so kò pou trwazyenm krwazad-a, ké di nonbré baron. Yé ka konvini di distengé yé wonm pa koulò. Krwa-a di djòl (rouj) sa atribiyé o Fransé, di lajan (blanng) o Anglé é di sinòp (vèrt) o Flamand.

* 22 janvyé : koumansman di règn d’Alphonse IX(1166-1230), rwa di León. I ka konvoké à bazilik-a di San Isidoro di León les Cortes di León (es) ké dé rouprézantan di noblès-a, di klèrjé é dé lavil. Yé sa konsidéré kou roun dé pronmyé paléman an Léròp ké trwa léta ki rouprézanté.

* Fen janvyé é 11 févriyé : asanblé di Mans é di Geddington. Rwa-a Henri II Plantagenêt ka lévé dîme saladin-an annan so Léta-ya.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1189

Sa paj ka konsèrné lannen **1189** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 13 janvyé : riptir di trèv-a ant Henri II Plantagenêt ké Philippe Auguste ; rwa-a di Frans é Richard Cœur di Lion ka anvayi so domenn kontinantal-ya.

* 20 janvyé : lanmò di Shizong . Koumansman di règn di Zhangzong (en), anprò Djürchet dé Jin (finisman an 1208).

* 11 mè : anprò-a Frédéric Barberousse ka kité Ratisbonne pou trwazyenm krwazad-a. I ka pran larout-a ké 100 000 wonm, soulon sèrten kronikò, é omwen 20 000 chouvalyé.

* 15 mè : dé Frison, dé Danois é dé Norvéjyen ki ka partisipé à trwazyenm krwazad-a ka rasanblé yé kò à Sandwich, an Anglétèr ; yé ka rivé atè Lisbonn 1e jen, ka partisipé à priz-a d’Alvor, épi ka débarké divan Acre ki asyéjé, 10 sèptanm.

* 4-9 jen : nouvèl antwè d’Henri II é di Philippe Auguste à La Ferté-Bernard, à inisyativ-a di nouvèl léga di pap Jean d’Anagni. Rwa-a di Frans ka ègzijé maryaj-a di Richard ké so sò Adèle di France, ki sékéstré pa Henri II, ki Richard sa kouronnen rwa d'Anglétèr é ki so frè Jean ka partisipé à krwazad-a. Henri II ka roufizé propozisyon-yan ké soutchen-an di léga. Lòstilité-ya ka roupran.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1190

Sa paj ka konsèrné lannen **1190** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
thumb|Potré di Temüjin.

* Temüjin, asou propozisyon-an d’Altan-otchigin é di Setche-beki sa éli khandes Mongols (finisman an 1227). I ka enpozé so otorité à ansanm-an dé tribi mongol é an ka fè, pa adopsyon-an di roun nouvèl taktik, oun roudoutab pwisans militèr. I ka fondé lòrd-a dé darkhans(fòrjron), chouvalyé ki ègzanpté d’enpo é ka jwi di enpinité-a pou yé nòv pronmyé déli. I ka òrganizé Mongol-ya soulon sistenm désimal ki déjà an izaj koté Xiongnu-ya, don inité souprenm-an sa tumenan (dis réjiman, swé 10 000 soda). I ka òrganizé so gard pèrsonèl (kechikten).

### Pròch-Oryan
* 14 févriyé : Isaac II Ange divèt signé lapè-a ké Frédéric Barberousse é ka asiré pasaj-a di so larmé jouk Philadelphie, an Azi minò.

* 22-28 mars : larmé-a di Frédéric Barberousse ka pasé Dardanelles atè Gallipoli.

* 11 avril, Tyr : Conrad di Montferrat ka akòrdé dé privilèj komèrsyal o Génois.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1191

Sa paj ka konsèrné lannen **1191** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Jwiyè : routour di Lachin di mwann Eisai. I ka entrodjwi bouddhism Zen o Japon(lékòl Rinzai).

* Viktwè dé Rajput koalizé pa rwa-a Châuhan Prithivîrâja asou Muhammad Ghori à batay-a di Tarâin, o lapòrt di Delhi(Tarâori prè di Thânesar).

### Pròch-Oryan
* 20 janvyé : Frédéric di Souabe sa tchwé o syèj di Saint-Jean-d’Acre.

* 10 avril : Richard Cœur di Lion ka kité Messine ; oun tanpèt ka dispèrsé sa  flòt 12 avril. Trwa di so navir ki ka échwé so kò à Chip é yé lékipaj sa mété o fer pa Isaac Comnène, mèt di zil-a.

* 20 avril : Philippe Auguste ka rivé à Acre.

* 6 mai : Richard Cœur di Lion ka anparé so kò di Chip o dépan dé Grèk bizanten. I ka vann li o Tanpliyé ki ké ba li Guy di Lusignan, ki ké fondé rwayom-an di Chip (1192-1489). Chip ka divini oun baz é roun sours di ravitayman pou krwazad-a.

* 12 mè : Richard Cœur de Lion ka épouzé Bérangère di Navarre atè Chip.

* 12 jwiyé : Krwazé-ya ka pran Acre.

* 3 out : Philippe Auguste ka kité Palèstin-an.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1192

Sa paj ka konsèrné lannen **1192** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* 21 out, Japon : Minamoto no Yoritomo sa nonmen chèf dé militèr é ka kréyé gouvèlman-an shôgunal ki ké sibzisté paralèlman à enstitisyon enpéryal-a pannan 7 syèk. Lakour ka douméré, enpwisant mè toujou ofisyèlman rèspèkté, atè Heian (Kyôto) jouk 1868. Koumansman di péryòd-a Kamakura (finisman an 1333).

* Dézyenm batay di Tarâin (en) : Viktwè à Thanesar di Qutub ad-Dîn Aïbak, èsklav tirk di Muhammad Ghori, soultan iranyen di Ghôr é di Ghazni asou larmé-a Rajput di Prithivîrâja, rwa d’Ajmer ki sa mété à lanmò. Nò-lès di Lenn sa dominé pa musulman-yan. Lannen-an ki ka swiv, Muhammad Ghori ka tchipé Ajmer é Delhi é entèrvini annan valé-a di Gange. So lyétnan Muhammad ibn Bakhtiyar Khaldji ka konkéri ézéman Bihar é Bengal-a.

### Pròch-Oryan
* 5 avril : révòlt di popilasyon grèk Chip kont Tanpliyé.

* 28 avril : asasina di Conrad di Montferrat pa Dé Nizârites. Koumansman di règn di Henri II di Champagne, rwa di Jérusalem (finisman an 1197).

* 3 mè : Guy di Lusignan ka fondé rwayom-an di Chip (finisman an 1489).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1195

Sa paj ka konsèrné lannen **1195** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 2 avril (Pak) : lò di roun paléman jénéral réyini atè Bari, Philippe di Souab ka rousouvwè di so frè Henri VI Toscane ké Léta-ya di kontès-a Mathilde.

* 8 avril : Alexis III Ange ka détroné é ka krévé wéy-ya di so frè anprò bizanten-an Isaac II Ange (finisman di règn an 1203) ; so épouz Euphrosyne Doukas ka dominé gouvèlman-an. Anprò-a Henri VI, ki kouronnen rwa di Sicile an 1194, ka prétann rékipéré konkèt balkanik-ya di Guillaume II di Sicile. Alexis III ka asèpté di péyé ba li tribit é ka an tiré so kò ki gras à entèrvansyon-an d’Innocent III é à lanmò-a d’Henri an 1197.

* 2 jen : viktwè di David Soslan di Jéyòrji asou Ildenizid-ya d’Azerbaïdjan à Shamkor ; atabeg-a Abu Bakr ka échapé à ansèrkman-an é ka réfijyé so kò atè Nakhitchevan. Enpé aprè, li ka parvini à rouprann Gandja.

* 13 jen : Crema, Milan é Brescia sa miz o ban di Lanpir-a. An jwiyé, sa vil-ya ké rounouvlé Lig lombard-a.

* 19 jwiyé : défèt dé castillans d’Alphonse VIII asou Maures à batay d'Alarcos(Lèspagn). Lanpir almohad-a sa à so apojé.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1196

Sa paj ka konsèrné lannen **1196** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 14 janvyé : trété di Gaillon ant Richard Cœur de Lion é Philippe Auguste. Richard Cœur de Lion ka koumansé konstriksyon-an di Château-Gaillard (finisman an 1197).

* 20 févriyé : bòbòl di pap Célestin III pou enstorasyon-an atè Chip di roun yérarchi ecclésiastik latin paralèl à grèk-a.

* 8 avril : à lanmò-a di Knut Eriksson, Swèd-a ka konnèt dé djopopo dinastik ensésant jouk milyé di xiiie syèk. Koumansman di règn di Sverker II di Swèd.

* 23 avril : koumansman di règn di Emeric di Ongri, rwa di Ongri (finisman an 1205).

* 25 avril : lanmò d’Alphonse le Chaste.

* Koumansman di règn di Pierre II le Catholique (1174-1213), rwa d’Aragon(konfirmé pa kòrt-ya di Daroca an sèptanm). I ka étann so otorité asou tout Katalògn é ka fè so kò kouronnen pa pap-a okèl li ka prété lonmaj di vasalité, sa ki ka provoké roun èskandal.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1197

Sa paj ka konsèrné lannen **1197** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Qutub ad-Dîn Aïbak ka ataké Gujerat-a, ka anparé so kò di kapital-a dé Solankî, épi ka routiré so kò enpé aprè.

* An Lenn, monastè-a di Nâlandâ, sant d’'étid bouddhik sa détrwi pa musulman-yan ki kondjwi pa jénéral ghurid-a Muhammad ibn Bakhtiyar Khaldji.

### Pròch-Oryan
Anprò-a Henri VI ka préparé so kò à partir an krwazad. Prens-ya di Chip é d’Arméni ka roukonnèt so sizrennté an échanj di kouronn rwayal. Henri ka réklamé partisipasyon-an di Bizans, épi vèrsman-an di roun tribi anniyèl pou lakèl anprò-a Alexis III Ange divèt lévé oun enpo èstraòrdinèr (alamanikon) é ka dépouyé tonb enpéryal-a. Henri, ki té maryé so frè Philippe di Souabe à Irène, tifi d’Isaac Ange, ka pozé so kò an vanjò di Lanprò-a ki détroné. I fo vèrsman bizanten-yan ké opozisyon-an di pap pou détourné krwazad-a di Konstantinòp bò'd latè sent-a.

* Out-Sèptanm : Al-Adel ka rékipéré Jaffa.

* 10 sèptanm : Henri II di Champagne ka mouri an tonban aksidantèlman di roun lafinèt di so palè d’Acre. Amaury II di Lusignan ka divini rwa di Jérusalem (finisman an 1205). I ka épouzé renn-an Isabelle, vòv di Conrad di Montferrat (kouronnman an janvyé 1198).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1198

Sa paj ka konsèrné lannen **1198** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* 19 févriyé : lanprò-a di Japon Go-Toba sa fòrsé à abdiké pa shogun-an Minamoto no Yoritomo (11e jou di 1e mwa di kalandriyé japonè) ; so tiboug éné sa proklamé lanprò à laj-a di 4 lan anba non-an di Tsuchimikado(kouronnman 11 avril, 3e jou di 3e mwa). Ranvèrsman dé alyans an Mongoli. Djürchet-ya ka alyé yé kò ké Kereit-ya kont Tatar-ya. Temüjin ka partisipé annan opérasyon-yan kou vasal di Toghril. Pri ant Djürchet-ya o sid-lès é Mongol-ya o nò-lwès, Tatar-ya sa ékrazé bò'd Buir Nuur é yé chèf pli pwisan-an, Megudjinséultu sa tchwé. Temüjin é Toghril ka partajé yé kò biten-an. Toghril ka obténi dé Djürchet tit-a di vang (prens) é ka fè so kò aplé Ong-khan, tandi ki Temüjin divèt kontanté so kò di distenksyon-an di tchaoudkari. Temüjin ka fè ègzékité Satcha-beki, chèf di klan dé Djurkin, anba prétèks ki li té roufizé di prann part à kanpagn-an kont Tatar-ya.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1199

Sa paj ka konsèrné lannen **1199** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 6 janvyé : kouronnman di Léon II le Magnifique, pronmyé rwa d’Arméni. Kréyasyon di rwayom arményen di Sisili (finisman an 1375). Linyon éfémèr ant Légliz arményenn-an é katolik. Léon II, chèf di prensipoté arményenn-an di Sisili, ka rousouvwè dé souvren ògsidantal é di pap tit-a di rwa. Li sa kouronnen à légliz-a Sainte-Sophie di Tarse. Anba so règn, Sisili arményenn-an ka konnèt so pli grann prospérité é tchèk lannen di lapè. Léon II ka enstoré dé enstitisyon latin é ka fè di so nouvèl kapital, Sis, oun lavil ki florisant. I ka venk Arab-ya ké Tirk-ya. So tifi Zabel ka épouzé Hetmoun, tiboug di so jénéral, ki ka fondé oun nouvèl dinasti.

* 12 oben 22 janvyé : mouri atè Marrakech di Abu Yusuf Yaqub al-Mansur ; so tiboug Muhammad an-Nasir ka divini kalif Almohad (finisman di règn an 1212). Li divèt réprimé oun révòlt dé tribi ghorama di Atlas-a, épi ka briga partizan-yan di Almoravid-a Yahia Ben Ghaniya ki ka tchipé Maghreb oryantal-a.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1193

Sa paj ka konsèrné lannen **1193** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 4 mars : aprè lanmò-a di Saladin atè Damas, soultanat Ayyubid-a ka divizé so kò an kat branch : Léjip (1171-1250), Damas(1186-1260), Alep (1183-1260), Mézopotami. Al-Malik al-Adel, frè di Saladin ké réyinifyé posésyon ayyubid-ya. I ké chasé so névé Malik al-Afdhal ki té ka tanté di anparé so kò di Léjip-a (1198).

* 29 sèptanm : Takach, Chah di Khârezm ka anparé so kò di Khorasan à lanmò-a di so frè Soultan Shah.

* Delhi sa konkéri pa musulman-yan di Qûtb ud-Dîn Aibak, oun jénéral di Muhammad Ghûrî. Oun lavil sa fondé asou roun sit Endou ansyen. 

* Musulman-yan, ka kondjwi pa jénéral ghurid-a Muhammad ibn Bakhtiyar Khaldji, ka tchipé Bihar, ka bay tchòk di gras o kominoté bouddhik.

* Annan Sid-Lwès di Lenn-an (Karnataka), Hoysala-ya, anba yé rwa Vîra Ballâla II, ka afranchi yé kò di sizrennté-a châlukya. Yé ka régné à partir di yé kapital Belûr (alò Velapura) épi d’Halebîd (finisman an 1317).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1194

Sa paj ka konsèrné lannen **1194** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 25 mars : Tughrul III ibn Arslan sa venki é tchwé prè di Rey annan lagèr-a ki li gen enpridaman déklanché fas o Shahs di Khârezm. Soultanat  saljûqid-a di Pèrs ka disparèt.

* Avril : koumansman di règn di Amaury II di Lusignan, rwa di Chip à lanmò-a di Guy di Lusignan (finisman an 1205).

* Prentan : Henri II di Champagn, rwa di Jérusalem, ka konkli oun alyans ké Asasen-yan. I ka randé so kò an pésonn annan yé fòrtérès d’al-Kahf pou kontré yé gran mèt. Pou prouvé so otorité absoli asou so adèp-ya, sala ka òrdoné à Dé d'ant yé di jité yé kò di ro dé ranpar. Yé ka ègzékité yé kò osito.

* Koumansman di règn di Ningzong, anprò Song di Chin (finisman an 1224).

* Inondasyon annan nò-a di Chin-an. Flèv-ya Jòrn sa détourné di so kour.

* Batay di Chandawar. An Lenn, jénéral ghurid-a Qutub ad-Dîn Aïbak ka venki é ka tchwé prè d’Etawah rwa-a Gahadavala di Bénarès é di Kanauj Jaichand.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1202

Sa paj ka konsèrné lannen **1202** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 23 jwiyé : viktwè di renn-an Tamar di Jéyòrji asou Soultanat di Roum à Basiani, o nò-lès d’Erzurum.

* Lotonm : an Mongoli, Tatar-ya sa briga é masakré pa Temüjin, ki ja rédjwi sirvivan-yan an èsklavaj é ka réparti yé parmi so alyé-ya. Toghril ka mennen konjwentman oun kanpangn kont Merkit-ya ki sa briga.

* O Bengal, kapital-a di dinasti-a SenaNadiya sa évakiyé divan rivé-a di jénéral Bakhtiyar Khalji.

### Léròp
* 25 janvyé : Sverri, rwa di Norvèj, ka défè baglir-ya, partizan-yan dé lévèk, ka asyéjé dipi sèptanm 1201 atè Tønsberg. I ka divini sèl rwa. Finisman di péryòd-a d’anarchi an Norvèj (1030-1201).

* 9 mars : lanmò di Sverre di Norvèj. Koumansman di règn di so tiboug Håkon III, à laj-a di trèz lan.

* 28 avril : Jean san Latè sa sité pa Philippe Auguste divan lakou-a dé pèr di Lafrans pou anlèvman-an d’Isabelle d’Angoulême. So fyèf fransé (Normandi, Maine, Anjou, Touraine, Saintonge ké Poitou) sa souprimé ba li (komiz) é ké fika konkéri pa di 1202 à 1206.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1203

Sa paj ka konsèrné lannen **1203** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Temüjin ka ronp ké Ong-khan dé KereitToghril. I ka chapé à roun tantativ d’asasina gras à défèksyon-an di Dé pat kereit é divèt enfwi so kò annan réjyon-an di lak Baïkal (été). So fòs-ya ka konnèt di nonbréz défèksyon. Mè à lakou-a di Ong-khan, prens Mongol-ya ki té abandoné Temüjin, Altan, Daritaï é Koutchar ka ligé yé kò ké Djamuka kont Toghril. Konplo-a sa déjwé. Altan, Koutchar é Djamuka ka réfijyé yé kò koté Nayman-yan, tandi ki Daritaï-otchigin ka soumèt so kò à Temüjin, ki ka  pardoné li.

* Lotonm : Temüjin ka fè savé à Toghril ki li paré pou doumandé lapè-a, épi ataké li pa sirpriz é ka ranpòrté oun viktwè désisiv. Toghril é so tiboug Nilka-Sengum ka anfwi yé kò koté Nayman-yan. Ong-khan ké tchwé pa érò pa roun anvan-pòs nayman. Tribi-a dé Kereit sa entégré o tribi mongol.

* 16 òktòb (9e jou di 10e mwa di kalandriyé japonè) : o Japon, Hōjō Tokimasa (1138-1215), isou di roun branch minò di Taira-ya, ka divini réjan-an (shikken) di jenn shogun, Minamoto no Yoriie.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1204

Sa paj ka konsèrné lannen **1204** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Mè : Ghurid-ya ka anparé so kò di Nadiya, kapital-a di dinasti-a Sena di Bengal.

* 28 sèptanm : batay d’Andkhud oben d’Andkhoui (jòdla Andkhoy), annan konfli-a ant Ghurid-a ké shah di Khwarezm pou posésyon-an di Hérat. Venkò asou Amou-Daria, Muhammad Ghûrî ka piyé Khwarezm-an. Ala ad-Din Muhammad ka fè apèl à so sizren, khan-an di Kara Khitaï, ki ka voyé ba li dé ranfò. Ghurid-ya sa briga atè Hezarasp é chasé di péyi, épi Muhammad Ghûrî sa krazé pa Kara-Khitan atè Andkhoui, à lwès-a di Balkh.

* Sèptanm : détournman-an di katriyenm krwazad-a asou Konstantinòp ka privé Fran-yan di Latè Sent-a dé ranfò ki té ké pèrmèt ba yé di tandé oun nouvèl opérasyon kont Jérusalem. Yé sa kontren di doumandé à al-Adel rounouvèlman-an di trèv-a pou sis lan. Yé ka òbténi rétrosésyan-an di Jaffa.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1205

Sa paj ka konsèrné lannen **1205** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 6 janvyé : Philippe di Souabe sa kouronnen rwa dé Ronmen atè Aix-la-Chapelle.

* Janvyé : révòlt dé Grèk atè Konstantinòp. Yé ka fè apèl o Bilgar di Jean Kaloian, ki ka déklaré lagèr-a atè Baudouin, 10 févriyé.

* 1e avril : à lanmò-a d’Amaury II di Lusignan, rwayom-an di Chip é di Jérusalem sa séparé. Hugues Ie di Chip ka régné anba réjans-a di Gautier di Montbéliard é Isabelle di Jérusalem ké konkour-a di bay Jean d’Ibelin, « vyé sir-a di Beyrouth ». Isabelle ka mouri enpé aprè é sir-a di Beyrouth ka ègzèrsé titèl-a asou Marie di Montferrat (finisman an 1210).

* 10 avril : Pak. Enpé aprè, Philippe Auguste ka réyini oun larmé nonbréz é ka pran Loches, ki asyéjé dipi oun lan pa Dreux di Mello, épi Chinon. I ka anparé so kò dé konté di Touraine, d’Anjou, di  Maine, é di Poitou, konfiské an 1203.

* 14 avril : viktwè à Andrinople di Bizans é dé Bilgar asou Laten-yan. Baudouin Ie sa fè prizonnyé.

* 1e mè : Guillaume di Champlitte ka anparé so kò di  Patras.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn