open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Avicenne

thumb|Ibn Sina (Avicenne) - minyatir persann.

**Abu 'Ali al-Husayn Ibn Abd Allah Ibn Sina**, nonmen **Avicenne**, oben **Ibn Sīnā** (an persan : ابن سینا), né 7 out 980 atè Afshéna, prè di Boukhara, annan provens-a di Gran Khorasan(atchwèlman an Ouzbékistan) é mouri an jen 1037 atè Hamadan (an Iran), sa roun filozòf é médsen médjéval persan, di rélijyon musulman. Rédijan an arab, i té ka entérésé so kò à di nonbréz syans, kou astronomi-a, alchimi-a, épi psikoloji-a.

So disip té ka aplé li « Cheikh el-Raïs », prens dé savan, pli gran-an dé médsen, Mèt pa éksélans, trwazyèm Mèt-a (aprè Aristote é Al-Fârâbî).

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Filozòf
Avortman

**Avòrtman**-an ka défini so kò kou entéripsyon-an di processus di jèstasyon, a dévlopman-an ki ka koumansé à konsèpsyon pa fékondasyon-an di roun ovil pa roun spèrmatozoyid ki ka fòrmé ensi roun dizé, ki ka pourswiv so kò pa krwasans-a di anbriyon, épi di fœtus, é ki achévé so kò nòrmalman à tèrm pa nésans-a di roun nouvèl endividi di lèspès-a. Sa entéripsyon ki pouvé fika provoké oben spontané.

Tèrm-an d'avòrtman ki ka konsèrné tout lèspès vivipar-ya. Li pouvé antréné, oben pa, lanmò-a di fœtus ké so èspilsyon imédjat.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Avril

thumb|Avril, ekstrè di ''Très Riches Heures du duc de Berry'' (vers 1410-1416), mizé Condé, ms.65, f.4.

**Avril** sa katriyèm mwa di sé kalandriyé julyen ké grégoryen. A lorijin, a té dézyèm mwa di kalandriyé romen.

Katégori:Kalandriyé
Atomm

redresse=1.25|thumb|Rouprézantasyon di oun atomm di hélium 4 ké roun tit koulò rozé o sant, nwayo atomik é, an dégradé di gri tout otour, niyaj élèktronik.
redresse=1.25|thumb|Atomm di karbonn an sirfas di grafit obsèrvé pa mikroskòp a léfè tinèl.

Oun **atom** (grèk ansyen ἄτομος [átomos], « ensékab ») sa pi piti parti di roun kò senp pouvan konbiné so kò chimikman ké rounòt. Atom-yan sa konstitchwan élémantèr di tout sibstans solid, likid oben gazéz. Propriyété fizik ké chimik di sa sisbtans-ya sa détèrminé pa atom-yan ki ka konstitchwé li ensi ki pa aranjman tridimansyonèl di sa atom-yan.

Kontrèrman à sa ki yé étimoloji ka sigjéré, atom-yan pa endivizib, mè sa yé-menm konstitchwé di partikil sibatomik.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Atéyism

O koumansman di xxie syèk, **atéyism**-an sa défini, notaman, kou absans-a oben roufi-a di tout krwayans an tchèk divinité ki sa fika, oben kou roun atitid sosyal oben politik, oben oun dòktrin ki ka nyé ègzistans-a di tchèk bondjé ki sa fika. Tèrm-an ka opozé so kò kidonk o téyism é sa à distengé di agnotisism-an.

Konsèpsyon-an di atéyism-an pa té toujou konran, li chanjé swivan lotò-ya ké lépòk-ya.

Até-ya sa pafwè viktim di diskriminasyon, menm annan dé péyi dévlopé ké layik.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Azerbaydjan

**Azerbaydjan**, an form long **Répiblik d'Azerbaydjan**, (an azéri Azərbaycan é Azərbaycan Respublikası é an ris Азербайджан, Azerbaydzhan é Республика Азербайджан Respublika Azerbaydzhan) sa roun péyi di Kokaz sitchwé asou lign di divizyon ant Léròp ké Lazi.
Azòt

**Azòt**-a sa éléman chimik-a di niméro atomik 7, di senbòl N (di laten nitrogenium). A tèt-a di fil di group dé pniktojenn. Annan langaj kouran-an, azòt-a ka dézigné kò senp-a N2 (djazòt), ki konstitchwan majoritèr di latmòsfè térès-a, rouprézantan prèsk 4/5e di lè-a (78,06 %, an volim). Azòt-a sa 34e éléman konstitchwan krout térès-a pa lòrd di enpòrtans.

Minéral-ya ki ka kontni azòt-a sa ésansyèlman nitrat-ya, notaman nitrat-a di potassium KNO3 (konstitchwan di salpèt) oben nit, ki té ka sèrvi ròtfwè   pou fè dé lapoud èsploziv, é nitrat-a di sodium NaNO3 (konstitchwan di salpèt di Chili).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Aéronèf

thumb|Oun mongòlfyè

Oun **aéronèf** sa roun mwayen di transpò kapab di élvé so kò é di mouvwè so kò an altitid, osen di latmòsfè térès-a.

Syans-ya é tèknoloji-ya ka pèrmèt di konstrwi, konprann é kontrolé vòl-a ensi ki itilizé aéronèf-ya ka konpozé aéronotik-a.

Aéronèf-ya sa divizé an Dé klas prensipal an fonksyon di mwayen di sistantasyon ki itilizé. Aérostat-a ka itilizé oun fò èstatik pannan ki aérodib ka jénéré oun fòs dinamik pou ékilibré yé pwa ; nou ka dézigné yé souvan pa « pli léjé » oben « pli lou » ki lè-a. Konpozant vèrtikal-a di pousé-a di roun réyaktò oben di roun lafizé ka pèrmèt osi sistantasyon-an mè sa jénéralman itilizé rounso kou appweb é pannan roun kourt douré.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Bahamas

**Bahamas**, an form long **Commonwealth dé Bahamas**, an anglè The Bahamas é Commonwealth of The Bahamas, sa roun péyi anglofonn, ki, byen ki sitchwé o nò di lanmè dé Karayib, sa tradisyonèlman konsidéré kou ka fè parti dé Karayib.
Bahayism

**Bahayism**-an, oben **baha’ism**, osi té konnèt anba non-an di **lafwa bahá’íe** (prounonsé [baˈ.haː.ʔ.iː]ou [ba.hɑː.i]) oben **béhayism** (vyé grafi) sa roun rélijyon abrahamik é monotéyis, ki ja proklanmen inité èspiritchwèl-a di mounité-a. Manm-yan di sa kominoté rélijyéz entèrnasyonal ka dékri yé kò kou adéran-yan di roun « rélijyon mondjal endépandant ». Li té fondé pa Persan Mīrzā Ḥusayn-ʿAlī Nūrī(1817-1892) an 1863. Sa non sa dérivé di sirnon ki bay à so fondatò : Bahāʾ-Allāh (an arab, « Glwar di Bondjé » oben « splandò di Bondjé ») — Bahá’u’lláh an translitérasyon baha’ie.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Rélijyon
Baktéri

thumb

Tèrm-a **baktéri** sa roun non vèrnakilèr ki ka dézigné sèrten òrganism vivan mikroskopik é prokaryòt prézan andan tout koté. Pli souvan iniséloulèr, yé sa pafwè plirisélilèr (jénéralman filamantéz), laplipa dé lèspès baktéryenn ki pa ka viv endividjwèlman an souspansyon, mè an kominoté konplèks adéran à dé sirfas osen di roun jèl miké (byofilm).

Baktéri-ya pli gròs ka mizouré pli di 2 μm é, jouk o koumansman di xxie syèk, èspésyalis ka konsidéré ki pli piti té ka mizouré 0,2 μm, mè i ka ègzisté dé « iltramikrobaktéri », osi an d'lo dous.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Away

**Away** (an awayen Hawai‘i, prounonsé [haˈvaj.ʔi], an annglé Hawaii prounonsé [həˈwaɪ(j)i]) sa roun dé Léta di Létazini-ya. Konstitchwé di roun larchipèl di 137 zil, a sèl Léta anmériken ki sitchwé andèrò di konstan nò-anmériken.

Katégori:Étazini
Bangladesh

**Bangladesh**-a (prounonsé an fransé : /bɑ̃.ɡla.dɛʃ/; bengali : বাংলাদেশ  /ˈbaŋlad̪eʃ/, litéralman « péyi-a di Bengal »), an fòrm lonng **Répiblik popilèr di Bangladesh**, an bengali গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ, Gônoprojatontri Bangladesh, sa roun péyi di anba-kontinan endjen. Sitchwé o nò di gòlf di Bengal, kaziman anklavé annan Enn-an, li gen roun pitit frontchèr komin ké Birmani-a.

Frontchèr di réjyon-an ki ka konstitchwé jòdla Bangladesh ka rézilté di partisyon-an dé Enn an 1947, lò péyi-a divini parti oryantal di Dominion di Pakistan, divini an 1956 Répiblik islamik di Pakistan.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Azi
Bann desiné

thumb|Oun planch di ''Little Nemo'' di Winsor McCay (1905).

Oun **bann désiné** (kominéman rakoursi an BD oben bédé) sa roun fòrm di èsprésyon artistik, souvan dézigné kou « nòvyenm lar », ki ja itilizé oun jikstapozisyon di désen (oben ròt tip d'imaj fiks, mè pa inikman fotografik), artikilé an sékans narativ é pli souvan akonpagné di tèks (narasyon, djalòg, onomatopé). Will Eisner ka défini li (anvan émèrjans-a d'Entèrnèt) kou « prensipal aplikasyon di lar sékansyèl sipò papyé ».

## Nòt ké référans

## Annèks
Baraj

[thumb|Baraj Hoover, [Létazini]]
thumb|Baraj di Limmern (kanton di Glaris, Swis).

Oun **baraj** sa roun ouvraj di lar ki konstrwi an travè di roun kour d'lo é ki dèstiné à an régilé so débi é/oben à stokè dilo-a, notaman pou kontrolé li dé kri, irigasyon, endistri, idroélèktrik , pisikiltir, oun rézèrv dilo potab, etc.. Annan lanatir-a, i ka ègzisté osi dé baraj di kastò.

## Tip
Oun baraj sibmèrsib jénéralman nonmen chosé, séy, lévé oben dig ; sa dannyé tèrm sa simyé ki mo baraj lò nou ka palé di kannalizé roun flo.

Oun baraj flivyal ki ka pèrmèt di régilé débi-a dilo, o profi di trafik flivyal, di irigasyon-an, di roun prévansyon rélativ dé kastastròf natirèl (kri, inondasyon), pa kréyasyon-an di lak artifisyèl oben di rézèrvwè. 

## Nòt ké référans

## Wè osi
Barbad

**Barbad** sa roun mikro-Léta ensilèr sitchwé an lanmè Karayib-ya à proksimité di limite di sala ké loséyan Atlantik. Li sa endépandant dipi 30 novanm 1966, an kalté di Rwayom di Commonwealth.
Barok

**Baròk**-a sa roun mouvman artistik ki ka trouvé so lorijin an Itali annan dé lavil tèl ki Rom, Mantou, Véniz ké Florans dè milyé di xvie syèk é ki ka tèrminé o milyé di xviiie syèk. I té gen roun laj baròk diféran soulon domenn-yan, ki li fika entélèktchwèl, istorik oben artistik.

Baròk-a, ki ka touché tout domenn-yan, ki ka karaktérizé so kò pa ègzajérasyon-an di mouvman, sirchaj dékorativ-a, léfè dranmatik-ya, tansyon-yan, ézibérans-a, grandò-a pafwè ponpéz ké kontras-a, sa menm  kontras don té ka palé Philippe Beaussant : lépòk baròk-a tanté di di « oun monn koté tout kontrèr-ya ké fika armonyézman posib ».

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
Baréyn

**Baréynyen** (an arab : البحرين, Al-Baḥrayn, bɑːˈreɪn, litéralman « dé lanmè-ya »), an form long **Rwayom di Baréyn** (an arab : مملكة البحرين, Mamlakat al-Baḥrayn), sa roun piti péyi ensilèr di Arabi sitchwé prè di kot wès di golf Persik o Mwayen-Oryan.
Baz (chimi)

Oun **baz** sa roun prodjwi chimik ki, o kontrèr di roun asid, sa kapab di kaptiré roun oben plizyò proton oben, résiprokman, di fourni  élèktron. Oun milyé ki rich an baz sa nonmen bazik oben alkalen. I ka ègzisté diféran modèl chimik pou èspliké konpòrtman-an dé baz. Réyaksyon chimik di roun asid é di roun baz ka bay oun disèl é dilo-a. A roun prodjwi kostik, ki pouvé provoké dé boulour. Baz-ya pli konnèt sa cho viv-a, ammonyak-a ké lasoud-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Bengali

**Bengali**-a oben **bangla** (বাংলা (bangla)) sa roun lanng endo-iranyenn (anba-branch endo-aryenn) di fanmi-a dé lanng endo-éropéyenn. Ké assamè-a, aplicaciones oryantal dé lanng endo-éropéyenn.

Orijinèr di réjyon-an di Bengal à Lès di anba-kontinan endjen, pronmyé lanng palé o Bangladesh (an 2011, 76 % di popilasyon-an gen li kou lanng matèrnèl), swé 106 milyon di lokitò ensi ki 13,8 % antan ki ségonn lanng, swé 19 milyon di lokitò, pou roun total di 126 milyon di lokitò) ké 2e lanng palé an Enn, anviron 94 milyon di lokitò lanng matèrnèl, swé anviron 200 milyon di lokitò lanng matèrnèl annan monn-an an 2011.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Lanng
Katégori:Lanng endo-éropéyenn
Benjamin Franklin

thumb|Benjamin Franklin bò'd 1785, pa Joseph-Siffrein Duplessis.

*'Benjamin Franklin"*, né 17 janvyé 1706 atè Boston é mouri 17 avril 1790 atè Philadelphie, sa roun enprimò, éditò, markè-palò, natiralis, envantò ké wonm politik amériken.

I ka partisipé à rédaksyon-an di déclarasyon d'endépandans dé Étazini, don li sa roun dé signatèr, sa ki ka fè di li roun dé Pè fondatò dé Étazini.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Bhagavad-Gītā

thumb|Krishna é Arjuna asou chan di batay di Kurukshetra (ilistrasyon di xviiie é xixe syèk).
**Bhagavad-Gita** oben **Bhagavadgita** (devanagari : भगवद्गीता (Bhagavadgītā), tèrm sanskrit ki ka anmòrfwézé litéralman so kò pa « chanté di Byenéré » oben « Chanté di Ségnò ») sa parti santral-a di powenm épik Mahabharata (Aranyaka-parva, 25 - 42). Sa tèks sa roun dé ékri fondamantal di endouism-an ki souvan konsidéré kou roun « abréjé di tout dòktrin védik-a ». Bhagavad-Gita sa konpozé di 18 chapit. Sa rési pa arété di enprégné pansé endjenn-an tout o lonng dé syèk.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Endouism
Bibliotèk

thumb|upright=1.0|Bibliotèk di abbaye di Sen-Gall (IXe syèk, patrimwann mondjal, Swis).
thumb|upright=1.0|Bibliyotèk di Òbsèrvatwar di Cambridge.

Oun **bibliyotèk** (di grèk ansyen βιβλιοθήκη : biblio, « liv » ; thêkê, « dépo ») sa lyé-a koté sa konsèrvé é sa li oun kolèksyon òrganizé di liv. I ka ègzisté dé bibliyotèk privé (osi di rich bibliyotèk ouvèrt o piblik) é dé bibliyotèk piblik. Bibliyotèk-ya ka propozé souvan ròt dokiman (journal, péryodik, anréjisman sonòr, anréjisman  vidéyo, kart ké plan, partisyon) ensi ki dé laksè à internet é sa pafwè aplé médjatèk oben enfòrmatèk.

## Nòt ké référans

## Annèks
Big Bang

thumb|upright=1.5|Big Bang ké pouvé marké koumansman di Linivèr-a, ki isou posibman di roun sengilarité.

**Big Bang**-an (« Gran Boum ») sa roun modèl kosmolojik itilizé pa syantifik-ya pou dékri lorijin-an ké évolisyon-an di Linivèr-a. Li té inisyalman propozé an 1927 pa chanwan katolik bèlj Georges Lemaître, ki té ka dékri annan grann lign-yan èspansyon-an di Linivèr-a, anvan ki sala sa mété an évidans pa astronòm amériken-an Edwin Hubble an 1929. Sa modèl sa dézigné pou pronmyé fwè-a anba tèrm ironik-a di « Big Bang » lò di roun émisyon di BBC-a, The Nature of Things 28 mars 1949 (don tèks-a té pibliyé an 1950), pa fizisyen britannik-a Fred Hoyle, ki li-menm té ka préféré modèl-ya di léta èstasyonèr.

## Nòt ké référans

## Annèks
Bilgari

**Bilgari**, an form long **Répiblik di Bilgari** (an bilgar България et Република България, translitérasyon : Bǎlgarija é Republika Bǎlgarija), sa roun péyi d'Léròp di Sid-ès sitchwé annan pénensil balkanik.


51-manasses-chronicle.jpg|
BASA-600K-1-1865-15-Vasil Levski-retouched.jpeg|
The Old Bulgarian capital Preslav Ruins.jpg|
OLD HOUSE IN THE NATIONAL REVIVAL STYLE, VELIKO TURNOVOI.jpg|
Sofia University (37536311404).jpg|
BASA-937K-1-410-7-Ivan Vazov (cropped).JPG|
Rila 7 lakes circus panorama edit1.jpg|
Pantokrator kerk Nesebar.jpg|
Bulgarian dancers.jpg|
BASA-1271K-1-161-2-Hristo Botev, 1875.JPG|


Katégori:Éròp
Birkina Faso

**Birkina Faso** (prounonsyasyon :/biʁ.ki.na fa.so/), litéralman « Péy dé wonm ki entèg », osi aplé **Birkina**, ansyennman Répiblik di Rot-Volta, sa roun péyi di Lafrik di Lwès ki pa gen aksè à lanmè.
Birmani

**Birmanni** oben **Myanmar**, an birman ဗမာ, Bama, et မြန်မာ, Myanmâ, /mjænˈmɑ/), an fòrm lonng **Répiblik di Linyon di Myanmar**, an birman Pyidaungzu Thammada Myanma Naingngandaw, ansyennman Linyon di Birmanni, épi Linyon di Myanmar, sa roun péyi di Lazi di Sid-lès kontinantal.
Bisiklèt

thumb|Siklis asou laplas di Itali koté Pari.

Oun **bisiklèt** (osi aplé oun bisik an Amérik di Nò), oben roun vélo (abrévyasyon di mo vélosipèd), sa roun véyikil térès, ki ka rantré annan katégori-a dé sik, konpozé di Dé rou aligné (a pou sa nou ka aplé li « bisiklèt »). Fòs motris sa fourni pa so kondiktò (aplé « siklis »), an pozisyon pli souvan asiz, pa entèrmédjèr-a di Dé pédal ka antréné roun aryè-a pa roun chenn ké rouloks.

Dirèktiv-a 2001/95/CE di Komisyon éropéyenn-an ki rélativ à sékirité-a de prodjwi ka propozé kou définisyon di bisiklèt : « oun véyikil ké Dé rou propilsé èsklizivman oben prensipalman pa énèrji miskilèr-a di siklis, à èsépsyon-an dé véyikil ékipé di Dé sèl oben plis ».

## Nòt ké référans

## Wè osi
Blé

thumb|Épi di Blé

« **Blé** » sa roun tèrm jénérik ki ka dézigné plizyò séréyal ki ka apartni o janr Triticum. A dé plant anniyèl di fanmi-a dé graminé oben Poacé, kiltivé annan di trè nonbré péyi. Mo-a « blé » ka dézigné égalman « gren »-an (karyops) ki prodjwi pa sa plant-ya.

Blé-a ka fè parti dé trwa grann séréyal ké mi é douri-a. A, ké anviron 700 milyon di tonn anniyèl, trwazyenm-an pa enpòrtans-a di rékolt mondjal-a épi, ké douri-a, pli konsomé-a pa wonm. Blé-a sa, annan sivilizasyon ògsidantal-a é o Mwayen-Oryan, oun konpozan santral di alimantasyon moun-an.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Bombay

**Bombay** oben **Mumbai** (marathi : मुंबई(mumbaī)) sa kapital-a di Léta endjen di Maharashtra. Métropòl-a ka konté 12 478 447 zabitan an 2011. Lavil ds'Enn pli péplé-a, li ka fòrmé ké so lavil satélit-ya di Navi Mumbai, Bhiwandi, Kalyan, Ulhasnagar é Thane, oun aglomérasyon di 18 414 288 zabitan, swé senkyenm pli péplé di monn.

Bombay sa kapital komèrsyal di Enn-an. Li ka prodjwi 5 % di PIB ké so aktivité ka rouprézanté 25 % di prodiksyon endistriyèl-a, 40 % di komèrs maritim ke 70 % dé tranzaksyon di kapital di ékonomi endyenn-an.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:End
Bonaire

**Bonnèr** sa roun lil ki ka fè parti di group zilé Anba-Van-an annan Ti Lézanti. Li sa sitchwé à lès di Curaçao o larj di lakot-ya di Vénézwéla. Chèf-lyé sa lokalité di Kralendijk.

Katégori:Lézanti
Bondjé

thumb

**Bondjé** ka dézigné oun fika oben fòs souprenm ki ka striktiré linivèr-a ; a soulon krwayans-ya swé di roun moun, swé di roun konsèp filozofik oben rélijyé. Prensip fondatò annan rélijyon monotéyis-ya, Bondjé sa fika souprenm, inik, transandan, inivèrsèl, kréyatò di tout kichoz, doté di roun pèrfèksyon absoli, ki ka konstitchwé prensip-a di sali pou mounité-a é ki ka révélé so kò annan déroulman-an di listwè-a. Kou antité filozofik, Bondjé sa prensip-a d'èsplikasyon é d'inité di linivèr-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Bonè

**Bònò** (osi òrtografyé **bonnò**) sa roun léta dourab di plénitid, di satisfaksyon oben di sérénité, léta agréyab é ékilibré di lèspri-a é di kò, sa ki ka fè ki soufrans-a, strès-a, enkyétid-a ké troub-a sa absan. Bònò pa sa rounso oun léta pasajé di plézi, di lajwa, li ja rouprézanté oun léta d'ékilib ki ka douré andan tan-an. A roun konsèp ki ka étidjé an psikoloji, an sosyoloji ensi ki an filozofi. Laplipa dé kouran filozofik ògsidantal ki ka siksédé à Socrate sa dé édémonism, dé dòktrin ki ka vizé à atenn bònò. Sa sasé di bonnò endividjwèl ka ranfòrsé so kò òkò di mannyè signifikativ ké aparisyon di épikirism-an di stoyisism.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Bosni-Èrzégovin

**Bosni-Èrzégovin** ou **Bosni-é-Èrzégovin**, an bosnyen, serb é kroat Bosna i Hercegovina, annan lalfabé sirilik Босна и Херцеговина, sa roun Léta di Léròp di Sid sitchwé annan pénensil dé Balkans.
Botanik

thumb|upright=1.5|Alégori di botanik-a.

**Bontanik**-a, nonmen oparanvan fitoloji, sa syans-a ki konsakré à étid-a dé véjétal (di grèk βοτανική; féminen di mo βοτανικός ki ka signifyé « ki ka konsèrnen radjé-ya, plant-ya »). Li ka prézanté plizyò fasèt ki ka rataché li o ròt syans di vivan. Botanik jénéral-a ka roukouvri taksinomi-a (dèskripsyon dé karaktèr djagnostik ké diféransyèl), sistenmatik-a (dénonmman ké klarifikasyon dé takson annan roun sèrten lòrd), mòrfoloji véjétal-a (ki ka dékri lòrgann-yan oben parti-ya dé véjétal), istoloji véjétal-a, psikoloji véjétal-a, byojéyografi véjétal-a ké patoloji véjétal-a. Sèrtenn disiplin, kou dandroloji-a, sa èspésyalizé asou roun anba-ansanm dé véjétal.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Botswana

**Botswana**, term tswana ki ka signifyé « péyi dé Tswana » di non di étni prensipal, an form long **Répiblik di Botswana**, an tswana Lefatshe la Botswana, sa roun péyi di  Lafrik ostral ki pa gen laksè ké lanmè.

## Not ké référans


Katégori:Lafrik
Bouddha

Tit-a di **bouddha** (tèrm sanskrit बुद्ध buddha « évéyé », partisip  pasé pasif di rakaba vèrbal budh-, « ka évéyé so kò »), ka dézigné oun moun ki gen, notaman pa so sajès (prajñā), réyalizé lévèy-a, ki lé di atenn nirvāna-a(soulon hīnayāna), oben transandé djwalité samsara(Saṃsāra)/nirvana (nirvāņa) (soulon Mahāyāna). Li pouvé dézigné pa ròt kalifikatif : « Byenéré » (भगवत् bhagavat), « Sala ki venk » (जिन Jina), « Ensi-Vini » (तथागत Tathāgata).

## Nòt ké référans

## Annèks
Boudism

thumb|Oun èstati di Bouddha o Viêt Nam

**Bouddhism**-an sa, soulon mannyè di wè ògsidantal, oun rélijyon (notaman oun rélijyon di Léta) oben oun filozofi, oben menm Dé-ya, don lorijin-yan sa an Enn o ve syèk anv. J.-K. à laswit-a di lévèy-a di Siddhartha Gautama é di so ansègnman.

Bouddhism-an ki ka konté an 2005 ant 230 milyon ké 500 milyon d'adèp, sa ki an ka fè katriyenm rélijyon mondjal, dèyè (annan lòrd dékrwasan-an) kristchanism-an, islam-an ké endouism-an.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Boudism
Bonté

thumb|''Bonté'' o Mizé Rude (1839).

**Bonté**-a sa kalité di sa ki ka fè pròv di byenvéyans aktiv anvèr otri, oun aktivité éfikas siséptib di randé réyèlman otri éré. "Bonté : karaktèr di roun moun sansib o mal di otri, déziré di prokiré à ròt-ya di byenèt obeb di évité tousa ki pouvé fè yé soufri. A roun kalité ki ka apartni o domenn di moral-a. Kontrèr : méchansté.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Étik
Bonjou

thumb|''Kontré''-''a'' oben « Bonjou mouché Courbet », pen an 1854, ka prézanté plizyò moun ka saliyé yé kò.

**Bonjou** sa salitasyon pli konminéman anplwayé an gwiyannen lò nou ka kontré oben ka krwazé roun moun ki konnèt oben roun moun ki enkonnèt andan roun kad di roun prézantasyon é sa, andan péryod di bonmanten jouk finisman di lajounen. Pa ègstansyon, « bonjou » sa égalman anplwayé pou dé kontré virtchwèl tèl ki korèspondans-a, télékonminikasyon-an oben médja-ya. Di « Bonjou » an giz di salitasyon sa roun mark di politès.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Boudism mahāyāna

thumb|Ké Mahāyāna, Bouddéyité ka miltipliyé so vizaj-ya é so mwayen…
**Bouddhism mahāyāna** sa roun tèrm sanskrit ( महायान ) ki ka signifyé « gran véyikil » (chinwa : 大乘, dàchéng ; japonè : 大乗, daijō ; vietnamyen : Đại Thừa ; coréen : 대승, dae-seung). Bouddhism mahāyāna ka aparèt bò'd koumansman-an di nou lè annan Nò di Enn é annan Anpir kouchan-an, koté li ka répann rapidement so kò o Tarim é an Lachin, anvan di difizé so kò annan rès-a di Ègstrenm-Oryan. 

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Boudism
Boudism theravāda

**Theravāda** sa roun branch ansyenn di bouddhism hīnayāna isou di lékòl Sthaviravāda. Rélativman konsèrvatris, li sa osi pli pròch di bouddhism primitif ki ròt tradisyon bouddhik-ya ki ka ègzisté. Dòktrin dé Ansyen ka apiyé so kò asou roun kannon rédijé an pāli, nonmen Tipiṭaka, ki ka konprann di nonbré tèks ki bazé asou palò-ya di Bouddha Śākyamūni, ki rékéyi pa so kontanporenn-yan é routranskrit tchèk syèk plita.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Boudism
Bouji

thumb|Bouji

**Bouji**-a sa roun lòbjè ki ka sèrvi an jénéral pou ékléré, ki konpozé di roun kò gra (sir) é di roun mèch ki anflanmen.

## Istwè
### Lorijin
Douran dé syèk, jonk té itilizé pou fè dé chandèl. Li ka fonn ké prékosyon pou pa abimen mwèl-a, li té tranpé annan lagrès véjétal oben zannimo ki nou ka lésé answit rédi. Nou ka fè li boulé annan boulé-jonk-a. An Ògsidan, à parti di Mwayen Laj chandèl-a ka rivalizé ké lanp à lwil. Sa dannyé pou pu li réklanmen oun atansyon konstant : I fo ranpli li régilyèrman, koupé é roumonté mèch-a ki charbonn, ka nétwayé lwil ki ka koulé.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Boulour

thumb|Boulour di 3enm dégré, lapo ka pran roun kolorasyon blanch, broun oben nwè.

**Boulour**-a sa roun dèstriksyon parsyèl oben total ki pouvé konsèrné lapo-a, parti-ya ki mòl dé tisou, oben menm zo-ya.

Gravité-a di boulour-a ka dépann di plizyò paramèt : so lokalizasyon, so topografi (oun boulour sirkilèr ké fika toujou grav), so profondò (dégré-a di boulour), étandou-a di sirfas-a ki abdomajé (an pousantaj di sirfas kòporèl total-a) ké ajan kozal-a an késyon.

Oun boulour pouvé fika kozé :

* pa kontak-a ké roun sours shod (solid, likid, oben gazéz) ;

* pa kontak-a ké roun sibstans dit kostik ;

* pa fròtman ;

* pa léfè-a di konbisyon-an (aksyon di roun flanm) ;

* pa léfè-a di roun réyonnman (tchòk di solèy : réyonnman iltravyolé B, réyonnman enfrarouj, réyonnman X) ;

* pa léfè-a di roun kouran élèktrik (élètrizasyon) ;

* pa frèt-a (jélir).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Boulyé

thumb|Oun boulyé élémantèr sa toujou itilizé o baby-foot.
thumb

**Boulyé**-a sa roun abak (zouti ki ka sèrvi pou kalkilé) fòrmé di roun kad rèktangilèr mini di tij asou lakèl ka koulisé dé boul.

## Katégori
Boulyé-a sa lyannen o sistenm di nimérasyon désimal, mè I ka ègzisté Dé gran katégori di boulyé.

Boulyé an baz 10, pou lakèl chak boul ka rouprézanté, soulon tij-a asou lakèl li ka trouvé so kò, oun inité, oun dizenn, oun santenn… Sa boulyé-ya ka kontré so kò an Éròp ògsidantal é di Lès-a. Désimal-ya ki pouvé osi fika rouprézanté asou pronmyé tij-a. É boulyé-ya an baz altèrné (5, 2) pou lakèl chak tij ka konprann Dé parti : oun parti sipèryò asou lakèl boul-ya ka val 5 inité (oben 5 dizenn, 5 santenn… soulon pozisyon-an di tij-a) é roun parti enféryò asou lakèl boul-ya ka val 1 inité (oben 1 dizenn, 1 santenn… soulon pozisyon-an di tij-a). Sa boulyé-ya ka kontré ésansyèlman an Azi.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Boutan

**Boutan** (an dzongkha Druk Yul, འབྲུག་ཡུལ་, translitérasyon Wylie ʼbrug-yul ; /ḍu yː/), an fòrm lonng **Rwéyonm di Boutan**, sa roun péy di Lazi di Sid ki pa gen lagsé à lanmè.
Brounéy

**Brounéy**, an form long **Sultanat di Brounéy Darussalam** (an malè : Kesultanan Brunei) sa roun piti Léta sitchwé annan nò di zilé di Bornéo, an Lazi di Sid-Lès. I ka partajé ké Malézi é Endonézi
Bronz

thumb|Tòrk golwa an bronz.

**Bronz**-a sa roun non jénérik ki té bay ròtfwè à tout alyaj-ya di kwiv. Jòdla so sans rèstren o alyaj kwiv ké d'éten.

Tèrm-an airain ka dézigné osi bronz an powézi é annan tèks litérèr-ya, ensi k'an kanpanoloji, koté li ka de dézigné alyaj-a ki itilizé pou fondri-a dé klòch.

Bronz-ya sa, pou laplipa, konpozé di pli di 54 % di kwiv (ki pouvé alé jouk à avwéziné 95 %) é di roun propòrsyon varyab, ki an plis sa rounso d'éten, mè osi d'aluminium, di plonm, di béryllium, di manganèz é di tungstèn, ensi ki aséswarman di silicium é di fosfòr, mè pa di zenk an kantité notab (a pa pou konfann ké lèton-an, don tèrm anglé-a brass sa souvan tradjwi pa bronz).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Boudism vajrayāna

thumb|Vajrasattva ka tchenbé an lanmen vajra ké kaklòch
**Vajrayāna** (sanskrit : वज्रयान) sa roun fòrm di bouddhism d'orijin endjenn, nonmen osi bouddhism tantrik, don sèrten prensip ka swiv bouddhism mahāyāna. I ka kontni dé éléman sanblab à endouism-an é an partikilyé o shivayism kachmiryen. O Tibet, vajrayāna é bön, rélijyon lokal, sa yé osi enfliyansé yé kò résiprokman.

So non sanskrit ki ka signifyé « véyikil » (yâna) di djanman oben adamantin (vajra). Li sa dékrit pa so pratikan-yan kou endéstriktik-a é briyan kou iltim réyalité-a, oben di « foud », déstriktib di ignorans-a, é vwa di roun rapidité filgirant. 

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Boudism
Bwa

thumb|Bwa di chèn.

**Bwa**-a sa roun matéryo natirèl di lorijin véjétal. Li sa konstitchwé pas roun tisou véjétal ki ka fòrmé pli grann parti-a di tron dé plant lignéz. Bwa-a ka asiré, koté plant-a, rol-a di kondiksyon di lasèv brit dé rakaba jouk féy-ya é rol di soutchen mékanik di pyébwa-a oben di tipyébwa-a. I ka sèrvi osi pafwè di tisou di rézèrv.

Nòrm-an NF B 50-003 (ka défini nomanklatir di bwa) ka défini li kou « roun ansanm di tisou ki ka rézisté ségondèr (di soutchen, di kondiksyon, é di miz an rézèrv) ki ka fòrmé tron, branch ké rakaba-ya dé plant lignéz. Isou di fonksyonnman di cambium périférik, li sa sitchwé ant sala ké mwèl-a ».

A roun dé matéryèl ki pli aprésyé pou so propriyété mékanik-ya, pou so pouvwè kalorifik é kou matchè pronmyé pou di miltip branch endistriyèl.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Byen (ékonomi)

Stricto sensu, oun **byen** sa roun kichoz itilizab pou konblé oun benzwen fondamantal oben roun dézi. Tandé pli souvan-an kou fika roun kichoz ki konkrèt ké fizikman tanjib, li ka diféransyé so kò di sèrvis ki pa opozisyon sa nonmen « entanjib ». Soupannan, an mikroékonomi, nosyon-an di byen pouvé roukouvri Dé nosyon-yan di byen é di sèrvis. Tèrm-an di « kommodité » ki ka ilistré sa ékivalans.

Oun byen pouvé fè lòbjè-a si roun izaj oben di roun aprobasyon pa roun endividi oben roun kolèktivité. Modalité-ya di sa izaj oben di sa aproriyasyon sa réji pa Drwè-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Byochimi

thumb|Rouprézantasyon tridimansyonèl di néraminidas.

thumb

**Byochimi**-a etid-a dé réyaksyon chimik ki ka déroulé so kò osen dé fika vivan, é notaman annan sélil-ya. Konplèksité-a dé processus chimik byolojik sa kontrolé atravè signalizasyon sélilèr-a é transfè-ya d'énèrji o kour di métabolism. Dipi roun dimi-syèk, byochimi sa parvini à randé kont di roun nonm konsidérab di processus byolojik, o pwen ki pratikman tout domenn-yan di byoloji-a, dipi botanik-a jouk médsin-an, sa jòdla angajé annan sasé byochimik-a, é menm byotèjnolojik.


Gripo viruso sandara.jpg|
Biokeemia labori laud.JPG|
Chemiosmosis-asw2 He.svg|
EIF4A1 Function Diagram.png|EIF4A1
Exosome with hsp70.png|hsp70


## Nòt ké référans

## Wè osi
Byografi

Oun **byografi** (oun byo), di grèk ansyen βίος, « lavi » ké γραφή, « ékri », sa roun ékri ki gen pou òbjè listwè di roun lavi di protagonis. Li pé fika ékri pa moun-an limenm (otobyografi) oben pa rounòt moun.

## Fonksyon pou lotò
Di nonbré faktò oben roun moun pouvé pousé à rédijé oun byografi, parmi lakèl swè-a di apòrté so pròp entèrprétasyon à roun parkour, volonté-a di afirmé so entérè pou sala don nou ka fè byografi-a, volonté-a di briga kont bliyé oben tantasyon di érijé so kò an gardjen di mémwar-a tout an lésan oun témoignaj istorik.

Janr byografik ka ègzisté dipi Antikité-a (IV° s. av. J.-K., an Grès), mè tèrm byografi ka ègzisté ki dipi xviie syèk.

Katégori:Byografi
Byoloji

**Byoloji**-a (di grèk bios « lavi » ké logos, « diskou ») sa syans di vivan. Li ka roukouvri oun parti dé syans di lanatir é di istwè natirèl dé vivan.

Lavi ka prézanté so kò anba dé nonbréz fòrm é à dé léchèl trè diférant, byoloji-a ka étann so kò di nivo molékilèr, a sala di sélil, épi di lòrganism, jouk nivo di popilasyon-an ké di ékosistèm-an.

## Étimoloji
Tèrm-an byoloji sa fòrmé pa konpozisyon dé Dé mo grèk bios (βιος) an fransé « lavi » ké logos (λογος) ki ka signifyé « diskou, palò ».

Sa néyolojism sa kréyé à finisman-an di xviiie syèk é o koumansman di xixe syèk ké di fason endépandant.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Byoloji
Byoteknoloji

OCDE-a ka défini **byotèknoloji** kou « aplikasyon-an à dé òrganism vivan dé prensip syantifik é di enjényéri-a à transfòrmasyon-an di matéryèl vivan oben pa-vivan o fen di prodiksyon di konésans di byen é di sèrvis. ».

Byotèknomoji-a, oben « tèknoloji di byokonvèrsyon » kou so non ka endiké, ka rézilté di roun maryaj ant syans-a dé fika vivant – byoloji-a – é roun ansanm di ròt tèknik nouvèl isou di ròt disiplin tèl ki mikrobyoloji-a, byochimi-a , byofizik-a, jénétik-a, byoloji molékilèr-a, enformatik-a…

Pa abi di langaj, nou ka rèsyren li souvan o domenn di jéni jénétik é o tèknoloji isou di transjénèz-a, ki ka pèrmèt an partikilyé di entèrvini asou patrimwann jénétik dé lèspès pou dékripté oben modifyé li.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Burundi

**Burundi**, an fòrm lonng **Répiblik di Burundi**, an kirundi Republika y'Uburundi, sa roun péy di di Lafrik di Lès san aksè à lanmè.

Katégori:Afrik
Byélorisi

**Byélorisi**, an byéloris : Беларусь (Biélarous'), an ris : Белоруссия (Béloroussia) ou Беларусь (Bélarous'), sa roun péyi di Léròp oryantal ki pa gen aksè à lanmè.
Bèl

thumb|Tanp bouddik annan montagn-ya, kopi ansyenn daprè Li Cheng. Oun tèz kourant ka asosyé kontanplasyon di bèlté ké élévasyon spiritchwèl.

**Bèl** ou **bèlté** sa roun nosyon abstrèt lyé à di nombré aspè di lègzistans di moun. Sa konsèp sa étidyé prensipalman pa disiplin filozofik di estétik, mè i sa égalman abordé an parti pa ròt domenn (istwè, sosyoloji, psikoloji, lar).
Bèl-lar (disiplin)

**Bèl-lar** sa annan tradisyon akadémik ògsidantal oun ansanm di disiplin artistik. I ka enkli istorikman desen-an, lapentir-a, èskiltir-a, architèktir-a, lanmizik-a, powézi-a, téyat-a ké ladans-a.

Si li ka konsèrné inisyalman lar plastik-ya « ki ka vizé à èsprésyon sansib di bèl », tèrm-an di bèl-lar sa anplwayé pou dé disiplin divèrs soulon péyi-ya ké kiltir-ya.

## Nòt ké référans

## Artik konnèks
Bèrmoud

**Bèrmoud** ka konstitchwé oun archipèl di Lanmérik di Nò manm asosyé di konminoté karibéyenn é roun téritwar britannik di lout-lanmè. So zabitan sa aplé Bèrmoudjen.
Bèljik

**Bèljik**, an fòrm lonng **Rwéyonm di Bèljik**, an néyèrlandé België é Koninkrijk België, an anlman Belgien é Königreich Belgien, sa roun péyi  di Léròp di Lwès, bordé pa Lafrans, Péyi-Ba, Lanlmangn, Liksanbour é lanmè di Nò.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Léròp
Bébé

* Oun **bébé** sa roun trè jenn timoun : sa pouvé fika nouvèl-né oben roun nourison ;

## Tit
Bébé sa roun tit notaman poté pa :

* Bébé, séri di film, tout mété an senn pa Louis Feuillade ka antré 1910 é 1913, di non di pèrsonnaj ki jwé pa René Dary ;

* Bébé, oun film dokimantèr di Thomas Balmès di 2010 ;

## Divèrs
* Nieuport 11 « Bébé », sirnonmen « Bébé », oun biplan di Pronmyé Lagèr mondjal-a ;

* Agrafe « Bébé », fòrma partikil  d'agraf di biro.

* Peugeot Bébé, oun lotomobil ki konstri   an 1913.

## Psédonim
Bébé sa roun psédonim notaman pòrté pa :

* Bébé (1741-1764), di so vrè non Nicolas Ferry, oun nen sélèb di xviiie syèk, à Lakour di Lorraine.

* Bébé Hong-Suong (1932-), chantéz bèlj.

* Bébé (1990-), footballò pòrtigè.
Béliz

**Béliz**, an annglé Belize, an èspangnòl Belice, sa roun monnarchi konstitisyonnèl initèr ki gen roun réjim palmantèr ké tandans ministéryèl, don téritwè sa sitchwé an Lanmérik santral.
Bénen

**Bénen** (prounonsé an fransè : /benɛ̃/), an form long **Répiblik di Bénen** (an yoruba : Orílɛ̀-èdè Olómìnira ilɛ̀ Benin é an goun : Beninto), sa roun péyi di Lafrik ògsidantal.
Carl Friedrich Gauss

thumb

**Johann Carl Friedrich Gauß** (prounonsé an alman [gaʊs] ; tradisyonèlman transkri Gauss an fransé ; Carolus Fridericus Gauss an laten), né 30 avril 1777 atè Brunswick é mouri 23 févriyé 1855 atè Göttingen, sa roun matématisyen, astronòm ké fizisyen alman. Li apòrté di trè enpòrtant kontribisyon à sa trwa domenn-yan. Sirnonmen « prens dé matématisyen-an », li sa konsidéré kou roun dé pli gran matématisyen di toulétan.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Carl von Linné

thumb

**Carl Linnæus**, épi **Carl von Linné** aprè so anoblisman, né 23 mè 1707 atè Råshult é mouri 10 janvyé 1778 à Uppsala, sa roun natiralis swédwa ki té fondé baz-ya di sistenm modèrn di nomanklatir binominal-a. Konsidéran, soulon fòrmil d'Edward Coke « Nomina si nescis, perit cognitio rerum » (« konésans dé kichoz ka péri pa ignorans-a di non »), ki konésans syantifik-a ka nésésité di nonmen kichoz-ya, li répèrtoryé, nonmen ké klasé di mannyè sistématik ésansyèl-a dé lèspès vivant ki té konnèt à so lépòk an pézan so kò asou so pròp òbsèrvasyon kou asou sa di so rézo di korèspondan. 

## Nòt ké référans

## Wè osi
Ceuta

**Ceuta** (di laten Septem Fratres ; Abyla annan Lantikité oben Sebta سبتة an bèrbèr é an arab) sa roun vil otonom espagnol asou kot nò di Lafrik ki ganyen roun frontchè dirèk ké Maròk.
Chamanism

**Chamanism**-an sa roun pratik santré asou médjasyon ant fika moun-yan ké lèspri-ya di lanatir-a oben lam-yan di jibyé, lanmò-ya di klan, lam-yan dé timoun à nèt, lam-yan dé malad à géri, kominikasyon-an ké dé divinité, etc. A chamann-an ki ka enkarné sa fonksyon, annan kad-a di roun entèrdépandans étrwat ké kominoté-a ki ka roukonèt li kou tèl.

Chamanism-an, o sans strik (chamann ka vini étimolojikman di lanng toungous-an), ki ka pran so sours annan sosyété tradisyonèl sibéryenn-yan.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Char pou briga

**Char pou briga** osi aplé **char di batay**, **char d'aso** (an anglé : tank, an alman : Panzer, an ris : Танк, an italyen : Carro armato, é an arab : الدبابة) sa roun sistenm d'arm mobil konstitchwé di roun  kannon ki monté asou roun véyikil otombil blendé é ki pouvé fika chéniyé.

## Lorijin di tèrm
Tchèk mwa aprè koumansman-an di Pronmyé Lagèr mondjal-a, an òktòb 1914, kolonèl-a Swinton (en) di British Army-a, roun taktisyen militèr, gen projè-a di konsouvwè oun véyikil armé, blendé é à chéni. Oun vizit o fron té an léfè konvenk li ki konbinézon di lagèr-a dé tranché é di mitrayéz té ka ègzijé oun tèl véyikil. Sa projè ka atéri asou biro-a di Winston Churchill, alò Pronmyé Lord di Amiroté-a, ki ka konprann lentérè-a é ka konstitchwé an févriyé 1915 oun komité pou étid-a di sa prototip-ya di « lands ships »(litéralman navir di latè), Landships Committee-a. Char-a ka nèt ensi atè Lonn.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Charlemagne

thumb|Dannyé enpéryal an lajan di Charlemagn, enspiré dé modèl romen.

**Charlemagne**, di laten Carolus Magnus, oben Charles Ie nonmen « Gran-an », né à roun dat enkonnèt (vrèsanblabman douran lannen 742, wè 747 oben 748, pitèt 2 avril), mouri 28 janvyé 814 à Aix-la-Chapelle, sa roun rwa dé Franc é anprò. I ka apartni à dinasti-a dé Carolingien. Tiboug di Pépin le Bref, li sa rwè dé Franc à partir di 768, ka divini pa konkèt rwa dé Lombards an 774 é sa kouronné anprò à Rome pa pap Léon III 25 désanm 800 (oben 24 décembre 800), ka rélévé oun dignité ki té disparèt dipi chit-a Anpir romen di Ògsidan an 476.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Charles Darwin

thumb|Darwin (1881)

**Charles Darwin** /tʃɑːlz ˈdɑː.wɪn/ (né 12 févriyé 1809 atè Shrewsbury annan Shropshire – mouri 19 avril 1882 atè Downe annan Kent-a) sa roun natiralis é paléyontològ anglé don travay-ya asou évolisyon-an dé lèspès vivant té révolisyoné byoloji-a ké so ouvraj *De l'origine des espèces* ki parèt an 1859. Sélèb osen di kominoté syantifik-a di so lépòk pou so travay asou téren-an é so sasé an jéyoloji.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Chif

thumb

Oun **chif** sa roun sign ki ka sèrvi pou ékritir-a di roun nonm antché (kardinal) oben di niméro (òrdinal) annan roun sistenm di nimérotasyon.

Sistenm désimal-a, ki pli kouran dé sistenm di nimérotasyon, ki ka konpòrté  dis chif ki ka rouprézanté nonm-yan di zéro à nòv.

## « Chif » é « nonm »
Oun chif sa roun éléman di ékritir. Pou nonmen roun nonm, nou pa ka itilizé di chif. Nou ka nonmen non-an di nonm, ki nou pouvé osi ékri « an tout lèt ». Non-an di roun nonm pouvé fika senp, kou « sèz » oben konpozé, kou « disèt » oben « mil Dé san katréven senk ». Non-an di nonm ka varyé soulon lanng-yan, mè li ka toujou référé so kò ègzakman à menm abstraksyon-an.

Pou éfèktchwé dé opérasyon asou nonm-yan, nou envanté dé sistenm di nimérotasyon ki ka pèrmèt di ékri yé rapidman, an chif. Izaj-a dé chif pou ékritir dé nonm sa lyannen à pratik-a di kalkil.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Chimen di fè

**Chimen di fè** oben **chimen fè** sa roun sistenm di transpò gidé ki ka sèrvi pou déplasman di moun é di marchandiz. Li ka konpozé so kò di roun enfrastriktir èspésyalizé, di matéryèl ki ka roulé é di prosédir d'èsplwatasyon ki ka fè pli souvan-an entèrvini moun-an, menm si annan ka-a dé métro otomatik sa entèrvansyon ka limité so kò an tan nòrmal à sirvéyans-a.

## Tèrminoloji
Pa métonimi, « chimen di fè » ka dézigné osi sosyété-ya ki èsplwatant, souvan applé ròtfwè « konpagni ». Anplwayé-ya di chimen di fè sa aplé « chimenno ».

An Frans, èsprésyon « chimen di fè » sa aparèt ofisyèlman annan òrdonans rwayal-a di 26 févriyé 1823 ki ka otorizé konstriksyon-an di pronmyé lign franséz atè Saint-Étienne. Ladjèktif ki ka korèsponn, « férovyèr », ki ka dérivé di italyen-an ferrovia, sa aparèt bò'd 1911.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Chan

thumb|right|''Chantéz ké gan''<br />pa Edgar Degas (1878).
thumb|right|Maurice Rollinat chantan ké'n pyano, daprè oun akwarèl di Gaston Béthune (1892).
thumb|right|Harry Belafonte chantan, fotografyé pa Carl Van Vechten (1954).

**Chanté**-a ka rouprézanté ansanm di prodiksyon di son mizikal ké lèd di vwa moun-an. Moun ki ka prodjwi chanté-a sa aplé oun chantò. Soupannnan tèrm-a ka étann so kò osi o vokalizasyon é pli jénéralman o signal sonnò émi pa sèrten zannimo andan oun kontèks di parad noupsyal (chanté dé zozo, chanté dé sigal, etc.) ou (chanté dé balenn).

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Lanmizik
Chanm-ben

thumb|Chanmben di koumansman di XXe syèk andan roun apartman di Casa Milà koté Barcelone.

Oun **chanm-ben** (ou **chanmben**) sa, annan oun lyé di bitasyon, oun pyès annan lakèl pé sa éfèktchwé opérasyon-yan di lijyèn kòporèl : pran roun ben ou roun douch, lavé so lanmen ou vizaj-a, razé so kò, etc. Chanmben pé osi konporté oun WC.
Chimi

thumb|Striktir chimik-a di ADN-an.

**Chimi**-a sa roun syans di lanatir-a ki ka étidjé matyèr-a é so transfòrmasyon, é pli présizéman :
# Éléman chimik-ya à léta lib, atom oben ion atomik. Li ka étidjé égalman yé asosyasyon pa lyézon chimik ki ka anjandré notaman dé konpozé molékilèr stab oben dé entèrmédjèr plizoumwen enstab. Sa antité di matyèr pouvé fika karaktérizé pa roun idantité rélyé à dé karaktéristik kantik é dé propriyété présiz ;
# Processus-ya ki ka chanjé oben ka modifyé idantité-a di sa partikil-ya oben molékil di matyèr, dénomé réyaksyon chimik, transfòrmasyon, entéraksyon, etc. ;
# Mékanism réyaksyonèl-ya ki ka entèrvini andan processus chimik-ya oben lékilib fizik ant Dé fòrm, ki ka pèrmèt di entèrprété dé òbsèrvasyon é di anvizajé dé nouvèl réyaksyon ;
# Fénomèn fondamantal òbsèrvab an rapòr ké fòs-ya di lanatir-a ki ka jwé roun rol chimik, favorizan réyaksyon-yan oben sentèz, adisyon, konbinézon oben dékonpozisyon, séparasyon di faz oben ègstraksyon. Analiz-a ka pèrmèt di dékouvri konpozisyon-an, Markaj sélèktif-a ka ouvri vwa-a à roun chéma réyaksyonèl koéran annan mélanj konplèks-ya.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Chimi fizik

**Chimi fizik**-a sa étid dé baz fizik dé sistenm chimik é dé prosédé. An partikilyé, dèskripsyon énèrjétik dé divèrs transfòrmasyon ki ka fè parti di chimi fizik. Nou ka trouvé dé disiplin enpòrtant kou tèrmodinamik chimik-a (oben tèrmochimi), sinétik chimik-a, mékanik èstatistik, spèktroskopi-a ké élèktrochimi-a.

Parmi fénomenn-yan ki chimi fizik-a ka éséyé di èspliké :

* lafòs-ya entèrmolékilèr ki ka détèrminé propriyété fizik dé matéryèl, tèl ki défòrmasyon plastik dé solid é tansyon sipèrfisyèl dé solid ; sinétik chimik-a é vitès-a di réyaksyon ;

## Nòt ké référans

## Wè osi
Chimi inorganik

**Chimie minéral**, osi aplé **chimi inòrganik** (pa anmòrfwézaj litéral di anglé-a), sa branch-a ki pli ansyenn di chimi-a. Li ka konpòrté étid-a dé divèr kò senp ki ka ègzisté annan natir-a oben ki obténi artifisyèlman é sala dé konpozé  ki yé ka anjandré an réyajisan roun-yan asou ròt-ya , à èsépsyon-an dé konbinézon ké karbonn ki sa étidjé à pa é ka fè lòbjè-a di chimi òrganik-a. Soupannan tchèk konpozé senp di karbonn (sèrten oksid di karbonn, karbonat-ya, bikarbonat ké syanir yonik, karbir-ya, èsépté idrokarbir-ya) sa klasé parmi konpozé inòrganik-ya. 

## Nòt ké référans

## Wè osi
Chimi organik

thumb|Ékritir topolojik di roun konpétans òrganik

**Chimi òrganik**-a sa chimi di karbonn é di so konpozé-ya, natirèl oben sentétik. Sèrten konpozé di karbonn pouvé fè èsépsyon, yé sa ègzaminé annan artik-a « konpozé òrganik ».

Oun karaktéristik di karbonn ka konsisté an aptitid-a ki gen so atom-yan à anchéné yé kò roun-yan o ròt, pa dé lyézon kovalant, di roun fason près ki endéfinie, pou fòrmé dé chenn karboné di roun grann divèrsité. Konpozé òrganik-ya sa ensi konstitchwé di molékil Karayib pa dé anchénman karboné pròp o molékil dit « òrganik ».

## Nòt ké référans

## Wè osi
Chip (péyi)

**Chip**, an form long **Répiblik di Chip** (an grek Κύπρος, Kýpros, é Κυπριακή Δημοκρατία, Kypriakí Dhimokratía, sa dannyé ka signifyé litéralman  « Répiblik chipriyòt » ; an tirk Kıbrıs é Kıbrıs Cumhuriyeti), sa roun Léta sitchwé asou lil di Chip annan lès di lanmè Méditérané, annan basen Levantin.
Claude Monet

**Claude Monet**, né 14 novanm 1840 até Pari é mouri 5 désanm 1926 (à 86 lan) atè Giverny (Eure) , sa roun pent fransé é roun dé fondatò di enprésyonism-an.

Né anba non-an d'Oscar-Claude Monet, o no 45 lari Laffitte atè Paris, li grandi o Havre é sa partikilyèrman asidou o désen. I ka koumansé so karyèr d'artis an réyalizan dé pòrtrè à charj dé notab di lavil-a. An 1859, i ka pati à Pari tanté so chans asou konsèy-a d'Eugène Boudin é gras à lèd-a di so tant.

File:Claude Monet - Argenteuil - 1872 - Musée d'Orsay.jpg|Argenteuil - 1872 - Musée d'Orsay
File:La Seine à Port-Villez - v1890- Claude Monet - Musée d'Orsay.jpg|La Seine à Port-Villez - 1890 - Musée d'Orsay
File:Claude Monet - Le Givre - 1880.jpg|Le givre - 1880 - Musée d'Orsay


## Annèks

## Not ké référans


Katégori:Personalité
Confucius

thumb

**Confucius** (chinwa semplifyé : 孔子 ; pinyin : Kǒng Zǐ ; Wade : K'ung³-tzu³), né lou 28 sèptanm 551 av. J.-K.  koté Zou (陬) é mouri lou 11 mè 479 av. J.-K. à Qufu (曲阜) annan atchwèl provens di Shandong, sa roun filozòf chinwa.

So patronim sa Kong, so prénon Qiu, é so prénon sosyal Zhongni1. I sa pèrsonnaj istorik-a ki plis marké sivilizasyon chinwaz-a, é sa konsidéré kou pronmyé « édikatò » di Lachin-an.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Filozòf
Constantin Ié (amprò romen)

thumb|Boud kolosal di Constantin Ie, bronz ive syèk, mizé di Capitole.

**Flavius Valerius Aurelius Constantinus**, né atè Naissus an Mési (jòdla Niš an Sèrbi) 27 févriyé 272, sa proklamé 34e anprò romen anba non-an Constantin Ier an 306 pa léjyon-yan di Brétagn (atchwèl sid di Grann Brétagn-an), é mouri 22 mè 337 aprè 31 lan di règn, sa roun figie prépondérant di ive syèk.

Anprò Constantin Ier ka mennen oun politik militèr, rélijyéz é ékonomik profondéman réformatris, ki li ka pèrmèt di réyini anba so inik otorité oun anpir romen afébli é divizé.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Costa Rica

**Costa Rica** (prounonsé [kɔs.ta ʁi.ka] ; litéralman "Kot Rich"), an form long **Répiblik di Costa Rica**, an espagnol República de Costa Rica, sa roun répiblik konstitisyonèl initèr di Lanmérik santral ki gen oun réjim prézidansyèl.

Katégori:Lanmérik santral
Cuba

**Cuba**, an fòrm long **Répiblik di Cuba** (an espagnol : República de Cuba), sa roun Léta ensoulèr di sé Karayb formé di lil di Cuba (pli grann lil di sé grann Anti), di lil de la Jeunesse (appelée île aux Pins jouk an 1976) é di tchèk ròt ti lil.

Katégori:Karayib
Curaçao

**Kiraso**, Kòrsou an papiamento, sa roun dé zilé Anba-Van-an di Ti Lézanti-ya (Karayb), ki ka formé oun Léta otonom o sen di rwayom dé Péyi-Ba dipi disolousyon di fédérasyon di Lézanti néyèrlandé-ya, 10 ògtòb 2010.
gauche|vignette|Handelskade in Willemstad, Curaçao
Chout di sé réjim kominis an Éròp

thumb

**Chit di réjim kominis an Éròp** ki ka dézigné éfonnman-an dé Léta kominis éropéyen di blòk di Lès, alyé à IRSS, ensi ki dé gouvèlman albanè ké yougoslav, égalman kominis mè ki té ronpi ké IRSS-a plizyò déséni oparanvan. Sa évennman ka déroulé so kò o tèrm di roun lon processus analiz dè 1968 pa Andreï Amalrik, roun markè-palò ka disidé di ajans di laprès Novosti annan Le Procès dé kat (« Процесс четырёх ») ké annan so rékèy d’artik Inyon sovyétik ké sirviv an 1984 ?.

## Nòt ké référans

## Artik
Chèf di Léta

Oun **chèf di Léta** sa roun moun ki ka rouprézanté senbolikman kontinwité-a é léjitimité-a di Léta. Patché fonksyon li sa tradisyonèlman rataché : rouprézantasyon ègstèryò, promilgasyon dé lalwa, nonminasyon o ro fonksyon piblik. Soulon péyi-a, li pé fika pli détantò di pouvwar ègzékitif éfèktif, oben o kontrèr pèrsonifyé pouvwè souprenm ègzèrsé an so non pa ròt pésonnalité politik. Lègsprésyon ka vini di laten caput regni, tèt di Léta, isou di Ansyen Réjim, é ka fè donk référans bay oun konsantrasyon di pouvwè.

Katégori:Chèf di Léta
Cyrus II

**Cyrus II** (rwè bò'd 559 anv. J.-K. à 530 av. J.-K.), nonmen **Cyrus le Grand**, sa fondatò-a di Anpir pèrs-a, siksèsò di rwayom mèd. I ka apartni à dinasti-a dé Achéménid. So règn té marké pa dé konkèt di roun anplò san présédan : aprè ki li soumèt Mèd-ya, li plasé anba so dominasyon rwayom di Lydie é sité grèk-ya d'Ionie, épi Anpir néo-babylonyen-an(ka konprann alò Mézopotami-a, Siri-a, sité phénisyenn-yan ké Judé). I ka trouvé lanmò-a o kour di roun kanpagn militèr kont Massagèt-ya. So règn ka marké oun tounan annan listwè-a di monn antik-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Personalité
Dannmark

**Dannmark**, an form long **Rwayom di Dannmark** (an danwa respektivman Danmark é Kongeriget Danmark) sa roun péyi souvren di Léròp di Nò é di Skandinavi.

Katégori:Léròp
Dans

thumb|230px|''Alégori di Dans-a'', roun òv di William Bouguereau
**Dans**-a sa lar di mouvwè kò imen-an ki konstitchwé di oun swit du mouvman ordoné, souvan rytmé ké lamizik (chan ou enstriman).

Oun dans sa swa oun ansanm défini di mouvman dénwé di signifikasyon pròp, kou souvan annan balè-a ou sé dans tradisyonèl éropéenn, swa oun jestwèl enspiré pa oun sembolik laïk ou rélijyéz, tandan parfwa bò'd oun sort di mim ou di pantomim, kou ofon dé nombréz dans azyatik. Parfwa li pé menm vizé a antréné trans-a. I ka ekzisté diféran typ di dans (hip-hop, kontanporen, jazz, modern, klasik, dans di salon, rock, salsa...)

## Nòt ké référans

## Wè osi
Dante Alighieri

thumb|Pòrtrè di Dante, détay di roun frèsk di chapèl-a di Bargello atribiyé koté Giotto di Bondone.

**Dante Alighieri** (**Durante degli Alighieri** nonmen « **Dante** ») sa roun powèt, markè-palò é wonm politik floranten né ant mi-mè-a é mi-jen-an 1265 atè Florence é mouri 14 sèptanm 1321 atè Ravenne.

« Pè di lanng italyenn-an », li sa, ké Pétrarque é Boccace, roun dé « trwa kouronn » ki ka enpozé toscan-an kou lanng litérèr.

Powèt majò (« Il sommo poeta » oben senpman « Il poeta ») di Mwayen Laj, li sa lotò di Divin Komédi-a, souvan konsidéré kou pli grann òv-a ékrit annan sa idjonm é roun dé chédèv di litératir mondjal-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Personalité