open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1488

Sa paj ka konsèrnen lannen **1488** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* 3 févriyé : Pòtidjé-a Bartolomeu Dias ka touché latè annan bè-a di Sâo Bras (jòdla Mossel Bay) aprè ki li doublé kap Tormentoso (ki ké fika batizé kap di Bonne-Espérance pou pa éfréyé èsploratò-ya), épi roukonnèt kot-ya jouk réjyon-an di atchwèl Pòr Elizabeth, baia dos Vaqueiros, ensi aplé pas Nwè-ya ka élvé dé boven. Maren-yan sa dékourajé é Dias divèt chwézi ant routour-a ké roun mitinri. Li sa akéyi triyonfalman atè Lisbonn an désanm.

* Sèptanm : lanmò di lémir-a Uthman. Arab-ya ka anvayi rwayom hafsid-a di Tinis. Rwayom sonm-an annan lannarchi-a é ka divini prwa-a dé anbisyon èspagnòl ké tirk ki ka dispité prensipal pòr-ya.

* Muhammad ibn Azhar ad-Din ka divini soultan di Adal-a.

### Lazi
* 12 févriyé-jwiyé : nofrajé koréyen-an Choe Bu ka vizité Lachin-an dé Ming é ka lésé rési-a di so séjou.

* 9 jwiyé : Sheykh Safavieh Haydar, papa-a d'Ismail, sa briga é tchwé pa Aq Qoyunluà Tabarsaran.

* Japon : jakri annan réjyon-an di Kagasur lanmè di Japon (atchwèl préfèktir d’Ichikawa). Gouvèlnò-a ka sousidé so kò é pouvwè-a pou lalig-a ikkô.

* Koumansman di règn di Dayan Khan (1465-1543), khan dé Mongòl oryantal (finisman an 1543).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1489

Sa paj ka konsèrnen lannen **1489** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 26 févriyé : renn-an Catherine Cornaro, léritché dé Lusignan, ka abdiké é ka sédé Chip atè Véniz (finisman an 1571). Chip ka divini oun rélè ésansyèl di koumèrs lévanten é ké divini sant-a di zafè pli enpòrtan-an an Loryan.

* 17 jwiyé, Lenn : Sinkandar Lodi ka siksédé à so papa Bahlul Lodi, lanmò o routour di roun èspédisyon kont Gwalior, à kabèch-a di soultannat di Delhi (finisman an 1517). Li ka rétabli donminasyon-an di Delhi jouk frontchèr di Bengal koté li ka signen roun trété di pyès-agrésyon ké Hussain Shah (en).

* Yusuf Âdil Shâh, frè di Otoman-an Mehmed II, ka fwi lanpir otoman-an aprè ki li chapé di fratrisid, té anparé so kò di tronn di Bîjâpur, ka fondé dinasti-a dé Adilchahid (en) (1490-1686).

### Léròp
* 10 janvyé, lagèr ant Fransé ké Bréton : Priz di Guingamp pa Jean II di Rohan pou rwè di Lafrans. Rédisyon di chato di Brest aprè 23-a. Anne di Brétagn ka fè apèl à dé troup étranjé (Langlétè, Lotrich, Lèspagn).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1490

Sa paj ka konsèrnen lannen **1490** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* 24 désanm : à lanmò-a di Yakub, soultan dé Ak Koyunlu, so tiboug-ya ké so névé ka dispité yé kò pouvwè-a.

* An Lenn, dinasti-a dé Sâluva ka tonbé anba donminasyon-an di « limè di palè » à lanmò-a di Narasimha. Narasa Nayaka, koumandan souprenm dé larmé, ka divini « protèktò » di Lanpir-a di Vijayanagar(finisman an 1503).

### Léròp
* 4 janvyé : Anne di Brétagn ka déklaré so kò koupab di krim di lèz-majèsté tousa ki té ké ralyé o rwè di Lafrans.

* Janvyé : Philippe di Commynes ka rouvini à lakou-a di Lafrans é ka mété so talan-yan di diplomat o sèrvis di Charles VIII. Li ka akonpagné li an Litali é an Lalmagn, épi ka abandonnen so aktivité diplonmatik ké politik pou fini réyaksyon-an di so mémwè-ya.

* 13 mars : koumansman di règn di Charles II di Savoie (finisman an 1496). Réjans di manman Blanche d Montferrat.

* 25 mars : ki ka réponn ké trwa lannen di réta à apèl-a di pap, oun kongrè dé prens ka réyini so kò atè Ronm pou diskité dé mizour pou pran pou projèksyon-an dé krétchen kont Tirk-ya.

* 4 avril : lanmò di Mathias Corvin san léritché (so tiboug illégitim Jean Corvin pa fika roukonnèt kou tèl). Senk kandida ka dispité yé kò kouronn-an, parmi lakèl-ya Maximilien di Habsbourg ké Ladislas Jagellon, rwè di Bowenm.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1491

Sa paj ka konsèrnen lannen **1491** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 3 mè, Lafrik : batenm di Manicongo (rwè di Kongo) Nzinga Nkuwu é di so lakou. Rwè-a ka prénonmen so kò alò Joao é ka divini Joao Ie Nzinga Nkuwu.

* Oun enpòrtan anbasad pòtidjé j'ai établi so kò atè Mbali o Kongo koté li ka rousouvwè oun lakéy favorab. Kapital-a sa roubatizé San Salvador. An finisman-an di syèk, divan rézistans-a di pèp, Nzinga Nkouvou ké so tiboug Mpanzou ka rouvini à lannimism-an, é ka èrté so kò à renn manman-an ké so ròt tiboug Alphonso, ka rété o katolisism. Sa opozisyon ant Dé frè-ya ké abouti à lagèr sivil-a dè disparisyon-an di Nzinga Nkouvou. Pòtidjé-ya ka transfòrmé antchèrman Mbali, ki yé ka aplé San Salvador, an konstrwizan dé légliz ké dé kaz an pyèr. 
Mè : lapè di statu quo ant lanpir otoman-an ké Mamelouk-ya di Léjip.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1493

Sa paj ka konsèrnen lannen **1493** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 4 mè : pa bòbòl-a Inter cœtera, pap-a Alexandre VI Borgia ka atribiyé à partir di roun lign imajinèr nò-sid à 100 lyé à lwès dé Zil Kap-Vèrt, latè-ya an désa o Pòtidjé, odéla o Èspagnòl. Négosyatò pòtidjé-ya ka roufizé sa dispozisyon-yan.

### Lafrik
* 3 mars (oben 12 avril-a) : batay d'Angoo. Askia Mohammed Touré ka divini Lanprò songhaï. Li ka inogiré dinasti-a dé Askia é ka pasifyé ké réyòrganizé lanpir-a. Dinasti-a dé Askia, orijinèr di Tekrour, ka bay à lanpir songhaï non-an di lanpir di Tekrour é ka dézigné vyé Songhaï pa non-an di Dendi.

* Sonni Ali Ber ka disparèt lò di roun èspédisyon kont Dogon-yan (falèz di Bandiagara) ké rwayom-an di Gourmaen novembre 1492. So tiboug Sonni Barone ka régné ki tchenbé mwa, pa roun dé lyétnan d’Ali ki ajé di 50 lannen, Mohammed Touré, oun Soninké orijinèr di Tekrour, ka drésé so kò kont li. Troup-ya dé Dé wonm ka rankontré yé kò atè Ankoo, prè di Gao. Rébèl-ya di Mohammed Touré sa venkò é Sonni Baro divèt réfijyé so kò atè Ayorou, o sid-lès di Songhaï, koté li ké mouri san ki li té pouvé roukonkéri so tronn.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1492

Sa paj ka konsèrnen lannen **1492** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 2 janvyé : antré dé Rwè katolik annan Grénad, ki ka marké finisman-an dé Lagèr di Grénad, dannyé lépizòd di Reconquista. Rwè nasrid-a Boabdil (Abou abd Allah) ka roumété laklé-ya di lavil-a o souvren èspagnòl, ki ka garanti pou popilasyon-an drwè-a di pratiké libman yé rélijyon (kapitchoulasyon di Grénad, 25 novanm 1491). Sa pronmès pa ké fika tchenbé é Maures ki pa konvèrti sa èspilsé an 1502.

* 28 mars, Nimègue : Charles d'Egmont, soti di prizon, sa nonmen douk pa Léta-ya di Gueldre, ké soutchen-an di Lafrans.

* 31 mars : dékrè di Alhambra, ka poté asou èspilsyon-an dé Jwif di Lèspagn pa Rwè Katolik-ya, Isabelle la Catholique ké Ferdinand II d'Aragon, ki yé ka lésé jouk 31 jwiyé pou konvèrti o kristchanism oben ka kité péyi-a. 150 000 chwézi konvèrsyon, 150 000 à 200 000 lègzil-a an Navarre, o Pòtidjal, an Litali, an Lafrik di Nò oben an Méditérannen oryantal. Sa dékrè ké rété ofisyèlman an vigò jouk 1967.

* 9 avril : Pierre II di Médicis ka divini prens di Florence à lanmò-a di Laurent di Médicis.

* 17 avril : signatir dé kapitchoulasyon di Santa Fe permettant à Christophe Colomb di travèrsé loséyan Atlantik-a.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1494

Sa paj ka konsèrnen lannen **1494** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* Janvyé-mars : Christophe Colomb ka èsploré Ayti é ka fondé atè Hispaniola, La Isabela, pronmyé kolonni èspagnòl di Nouvèl Monn. Li ka konfyé kolonni-a ké pròspèksyon-an di lò-a à Alonzo de Hojeda épi ka pati pou Juana (Kiba).

* 24 avril-23 out : Colomb ka èsploré Jamayik-a (dékouvri 4 mè-a) é kot sid-lwès di Kiba ki li ka dékri kou roun pénensil di kontinan azyatik.

* 7 mè, Lafrik : rwè-a di Létchopi Eskender sa venki é tchwé lò di roun èspédisyon kont mouzoulman-yan di Adal annan Plaine du Sel. Létchopi-a ka pédi so souprémasi militèr. Amda-Syon II ka régné sis mwa, épi sa ranplasé pa Naod, frè d’Eskender.

* 8 jen : Bâbur ka divini prens di Ferghana, an Lazi santral, à laj-a di douz lannen, aprè lanmò agsidantèl-a di so papa Omar Sheikh Mirza.

* 31 mè, zil Kannanri : masak dé Kastiyan pa Guanch asou zil-a di Tenerife à La Matanza di Acentejo.

* 7 jen : Lèspagn ké Pòtidjal-a ka signen, kontren pa pap-a Alexandre VI, trété-a di Tordesillas, pa lakèl sa Dé pwisans ka tandé yé kò asou partaj dé téritwar di Nouvèl Monn. Lign-an di 1493 sa roupousé à 370 lyé pli à lwès-a.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1495

Sa paj ka konsèrnen lannen **1495** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 27 mars, Hispaniola : batay di La Vega Real. Lò di roun atak sirpriz, 200 soda èspagnòl, 20 kavalyé é 20 chyen di briga ka pénétré annan roun lyé trè péplé an téritwar taino, ka dispèrsé endijenn-tan é ka an masakré plizyò, garoulò oben pa-garoulò. Sa vyolans-ya ka pèrmèt o kolon di pran avantaj-a asou otoktonn-yan ki té ka rézisté éfikasman jouk-la, é di bay balon à yé soumisyon.

* Òktòb : rivé di Juan de Aguado à La Isabela. Rwè katolik-ya, ki enfòrmé pa Buyl ké Marguerit dé djopopo ki ka soukouyé kolonni-a, ka voyé atè Hispaniola oun koumisyon rwayal di ankèt pa Sévillan Juan de Aguado.

* 25 désanm, Tenerife : viktwè définitiv dé Èspagnòl di Alonso Fernández de Lugo kont Guanches à La Victoria de Acentejo.

* Lanpir songhaï : Askia Mohammed, ki ka konsidéré ki so lanpir sa pasifyé, ka konfyé réjans-a di so frè Omar (Amar Komzago) é ka éfèktchwé roun pélrinaj atè La Mecque.

* Lendonnézi : Souvren-an di Ternate Zain al-'Abidin (1486-1500) ka randé so kò à Giri asou kot nò-a di Java pou parféré so konnésans di Lislanm-an (1495-1501). Koumansman di islanmizasyon-an dé Moluque.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1496

Sa paj ka konsèrnen lannen **1496** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 5 mars : Henri VII di Langlétè ka ataché so kò sèrvis-ya di Jean Cabot pa lèt patant pou dékouvri dé latè enkonnèt.

* 10 mars : Christophe Colomb ka lésé gouvèlman-an d’Hispaniola à so frè Bartolomeo é ka rantré an Lèspagn ké Juan de Aguado.

* 11 jen : Christophe Colomb sa di routour an Lèspagn. Li sa rousouvwè pa Rwè katolik-ya atè Burgos o mwa d'out. Li ka òbténi otorizasyon-an pou préparé oun trwazyenm vwayaj, mé renn-an Isabelle ka òrdonnen ki sèl Kastiyan-yan fika dézòrmé voyé atè Lenn-yan. Katalan ké Génois sa èskli di konkèt-a.

* 25 jwiyé, zil Kannanri : soumisyon dé Menceyes (rwè) à kouronn-an di Kasti.

* 5 out : fondasyon di Sen-Domenng atè Ayti pa Bartolomeo Colomb, pronmyé lavil ki kréyé pa dé Éropéyen an Lanmérik.

* 29 sèptanm : konkèt définitiv di Ténérif, o zil Kannanri, pa Alonso Fernandez de Lugo.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1498

Sa paj ka konsèrnen lannen **1498** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 25 janvyé, Lafrik : Vasco de Gama ka fè lèskal bò'd atchwèl lavil-a di Quelimane, o Mozanbik.

* 4 mars : Vasco de Gama ka atenn zil-a di Mozanbik.

* 7 avril : Vasco de Gama ka rivé atè Mombasa, koté ka miltipliyé so kò agsidan-yan ké sité-Léta swahilies.

* 15 avril : à Malindi (Kénya), aprè ki li té pran dé lotaj pou garanti so sékirité, Vasco de Gama ka rékrité Ibn Majid, pilot ki ka mennen li atè Calicut an 23 jou.

* 16/20 mè : rivé di Vasco de Gama an Lenn. Trwa karavèl ka jité lank atè Kapatt, o nò di Calicut. Zamorin, souvren endou di Calicut, asou kot-a di Malabar, ka pèrmèt li d’établi dé antrépo. Vasco de Gama ka réklanmen pou so rwè souvrenté-a dé lanmè endjen-yan, ki alò kontrolé pa Arab-ya, sa ki zamorin-an ka roufizé. So rival di Cochin ka alyé so kò alò ké Pòtidjé-ya. Soultan mamelouk-a di Léjip ka réponn à lapèl-a di zamorin, mé aprè roun viktwè naval, so amiral ka an routounen so kò (29 out).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1497

Sa paj ka konsèrnen lannen **1497** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 13 jen : Réfòrm monnentèr èspagnòl atè Medina del Campo.

* 24 jen : o sèrvis di Langlétè-a, navigatò vénisyen-an Jean Cabot (Giovanni Caboto), ki pati di Bristol 2 mè-a, ka èsploré kot-ya di Lanmérik di Nò-a é ka abòrdé Latè-Nòv oben zil-a di Kap-Bréton (Kannanda) ki li ka rouvandiké pou Langlétè-a. Li ka lonjé kot-ya di Labrador é di Nouvèl-Langlétè, ki li ka pran pou èstrémité-a nò-lès di Lazi-a.

* 8 jwiyé-a : Pòtidjé-a Vasco de Gama ka kité Lisbonn ; li ka dékouvri larout-a dé Lenn, Kap di Bon-Èspérans (1497-1499).

* 17 sèptanm : Èspagnòl-ya ka pran Melilla an Lafrik di Nò. Wattasid-ya pa pouvé rézisté.

* 22 novanm : navigatò pòtidjé-a Vasco de Gama ka doublé kap di Bon-Èspérans aprè trwa mwa di navigasyon san ki li wè latè-a. Li ka parvini asou kot oryantal afriken-an à Nwèl (baie de Natal).

* Novanm : Tirk-a Djaghataï Bâbur, prens di Ferghâna, ka pran Samarkand mé ka pédi li an mars 1498.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1499

Sa paj ka konsèrnen lannen **1499** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 3 janvyé : Vasco de Gama ka bonbardé Mogadiscio.Vasco de Gama ka établi pronmyé lyézon ant Lisbonn é Calicut an kontournan Lafrik-a. Sa antroupriz sa fasilité pa diféran-yan ki ka opozé divèrs kontwè arab di kot afriken-an, ki déklin à partir di xvie syèk.

* 16 mè : dépa di Cadix di èspédisyon-an d’Alonso di Ojeda, Juan de la Cosa é d’Amerigo Vespucci lonng-an dé kot di Vénézwéla é di Lagwiyann. Yé ka atenn kot Nò-a di Brézil (routour, 8 sèptanm 1500).

* 19 novanm : Vicente Pinzón ka pati di Palos. Li k'alé di Lagwiyann jouk bouchou-a di Lanmazonn-an é o nò di Brézil (20 janvyé 1500).

* Lachin : révòlt di Mi Lu, chèf di roun tribi Yi annan Guizhou (1499-1502).

* Dannyé anbasad an Lachin di Majapahit(Java).

* Sheykh safavieh Ismail ka roupran Ardabilaux Aq Qoyunlu. Dé milyé di Turkmène ka ralyé so koz, Qizilbash-ya.

### Léròp
* 20 janvyé : koumansman di lagèr-a di Souabe ant Konfédéré swis-ya ké Lotrich-a(finisman 22 sèptanm-an).

* 7 janvyé, Nantes : Louis XII ka roukonnèt libèrté brétonn. Li ka montré oun rar klémans vis-à-vis di so ansyen advèrsèr, épi ka lansé so kò annan avantir italyen-an, ki pousé pa so drwè-ya asou léritaj-a dé Visconti.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1500

Lannen **1500** sa roun lannen bisèkstil ki ka koumansé oun mèrkrédi.

## Évènman
* 26 janvyé, Brézil : navigatò èspagnòl-a Vicente Yañez Pinzon ka touché latè o cabo de Santo Agostinho asou roun sit prè di atchwèl Résif, é ka roumonté kot-a bò'd nò-a jouk bouchou-a di flèv Orénoque, mé konfòrméman o trété di Tordesillas, tout sa téritwar-ya sa atribiyé o Pòtidjal san rouvandikasyon di pa-a di Lèspagn-an.

* 9 mars : dépa di lèskad-a di Pedro Álvares Cabral di pòr di Lisbonn, à dèstinasyon dé Lenn, ké trèz véso ké 1 200 wonm. Li ka pasé o zil Kannanri, épi o zil di Kap-Vèrt.

* 22 avril, Brézil : Pedro Álvares Cabral, lamiral pòtidjé, profitan dé alizé, ka débarké asou sit-a di Porto Seguro (o sid di atchwèl Salvador de Bahia), ka pran posésyon di téritwar o non di Pòtidjal é ka batizé li Terra da Vera Cruz (Latè di Vrè krwa-a). Li ké établi an 1503. Pas véjétasyon-an ofri tchèk varyété di brézil, danbwa ki konnèt o Lenn oryantal pou prodiksyon-an di latentir rouj, nou ka sirnonmen zil-a di Santa Cruz « latè di Brézil ». Cabral ka pourswiv so larout bò'd Lenn-yan 2 mè-a.

* 29 mè : èsploratò-a Bartolomeu Dias ka fè nofraj o larj di kap di Bon-Èspérans é ka disparèt.

* Jen : èsploratò pòtidjé-a Gaspar Corte-Real ka roukonnèt kot sid-a di Labrador ki li ka batizé é ka roudékouvri Groenland.

* Lété : Ouzbek Muhammad Chaybani, piti-tiboug d’Abu'l-Khayr ka antré atè Boukhara é atè Samarkand.

* 16 jwiyé : Pòtidjé-ya di Cabral ka atenn kot-ya di Lafrik oryantal-a. Yé ka établi dé kontwè koumèrsyal (Mozanbik, Kilwa ké Malindi).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1501

Sa paj ka konsèrnen lannen **1501** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* Janvyé-avril : règn di Tuman bey, soultan mamelouk burjit di Léjip.

* 12 mars : séfévid Ismail ka briga é ka tchwé shah di Shirvan. Li ka antré annan Tabriz é ka anparé so kò di Azerbaïdjan. Li ka proklanmen so kò shah é ka déklaré chiism duodécimain rélijyon ofisyèl.

* 30 mars, Lanmérik : Rodrigo di Bastidas é Juan de la Cosa ka dékouvri bouchou-a di Magdalena. Yé ka èsploré kot kolonbyen-an dipi gòlf di Maracaibo jouk gòlf d'Urabá.

* 20 avril : koumansman di règn di Qânsûh Ghaurî, soultan mamelouk burjit di Léjip (finisman an 1516).

* 13 mè, Lisbonn : gouvèlman pòtidjé-a ka voyé roun flòt ki dirijé pa Gonçalo Coelho ki akonpagné di italyen-an Amerigo Vespucci pou éfèktchwé roukonnésans-a dé kot di Brézil. Yé ka rapòrté an Léròp (1502) bwa di brasil (bwa di brésillet) ki ka prodjwi oun latentir rouj ki ké fika trè prizé é ki ké bay so non o nouvèl téritwar. Amerigo Vespucci ka pran konsyans ki kontinan-an pa sa Lazi-a.

* 15 mè, Lisbonn : dépa di èspédisyon-an di Miguel ké Gaspar Corte-Real bò'd Latè-Nòv, Labrador ké Growennlann.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1502

Sa paj ka konsèrnen lannen **1502** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 1e janvyé : dékouvèrt di sit di Rio di Janeiro pa èspédisyon-an di Gonçalo Coelhoet Amerigo Vespucci ; yé ka atenn Cananéia épi ka routounen an Léròp 15 févriyé-a.

* 10 févriyé, Lisbonn : koumansman di ségon vwayaj di Vasco di Gama bò'd Lenn (finisman 10 òktòb 1503).

* 13 - 15 avril : rivé atè Hispaniola de Nicolás de Ovando. Charjé di sirvéyé Francisco de Bobadilla, li ka dèstitchwé li é ka ranplasé li kou vis-rwè dé Lenn (finisman an 1509). Bobadilla ka mouri o kour di so vwayaj di routour.

* Nicolás de Ovando ka aktivité toubonnman so kò pou « kòlonnizasyon » di Ayti ki an 1507 li ké konté ki rounso 60 000 endijenn, ròt-ya mouri di maladi, annan travay fòrsé oben o kour di réprésyon-an dé révòlt.

* Dis sèt misyonnè fransisken ka akonpagné Ovando atè Ayti.

* 9 mè : koumansman di katriyenm vwayaj di Christophe Colomb. Pati di Cadix 9 mè-a, li ka doublé Martinik-a (15 jen), ka lonjé kot-a di Lanmérik santral-a , di Honduras o gòlf di Darién. Li ka pansé ki Honduras sa Lendochin-an. Li ka parvini difisilmal à rouganyen Kiba (1503), épi ka échwé so kò atè Jamayik-a (1504). Soukouri pa gouvèlnò-a d’Hispaniola Ovando, Colomb ka rantré an Lèspagn, 7 novanm 1504.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1503

Sa paj ka konsèrnen lannen **1503** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* Mars-avril : annan so lèt Mundus Novus, navigatò Amerigo Vespucci ka émèt lipotèz-a ki latè-ya ki dékouvri pa Christophe Colomb pa sa Lenn-yan mè oun nouvèl kontinan.

* 10 mè, Lanmérik : zil Kayman-yan sa dékouvri pa Christophe Colomb.

* 18 mè, Arabi : Ludovico di Varthema sa san dout pronmyé éropéyen-an ki ka pénétré annan La Mecque.

* 10 jen : èspédisyon-an di Gonçalo Coelho, ki finansé pa Fernão de Noronha, ka kité pòr-a di Lisbonn pou Brézil-a. Amerigo Vespucci ka partisipé (routour, 18 jen 1504). Li ka rivé ké sis piti navir é ka koupé 20 000 kental di bwa brézil. Noronha té pasé ké rwè-a di Pòtidjal oun kontra di trwa lannen ki rounouvlab. An 1511, li ka rapòrté atè Lisbonn 5000 tron di bwa brézil ké so nef Bretoa.

* 20 jen, Liran : lafòs-ya di Murad, soultan dé Ak Koyunlu, né an 1499, sa briga pa Chah Ismaïl atè Hamadan. Murad ké tanté di rézisté à Ismaïl mé ké divèt réfijyé so kò à Konstantinòp oprè di soultan Sélim (1524).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1504

Sa paj ka konsèrnen lannen **1504** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* Finisman di rwayom krétchen d’Aloa o Soudan, ki ranplasé pa rwayom mouzoulman-an dé Foundj. Rwè-a Amara Dounkas ka monté asou tronn-an é ka divini pronmyé souvren-an di rwayom di Sennar (finisman an 1534). Li ka régné ant Nil blanng ké Nil blé asou roun popilasyon ki konpozé d’Arab, di Noubyen, di Méroyitik é di Nwè. Foundj-ya gen Sennar pou kapital asou Nil blé-a don yé ka kontrolé valé-a. Ésansyèl-a dé èspòrtasyon sa konpozé dé lèsklav dé tribi païennes di lwès-a é di sid. 

* Koumansman di règn di Esigie, Oba di Bénen (finisman an 1547). Li ka établi an lònò-a di so manman Idia tit-a di renn-manman (Iyoba). Apojé di rwayom di Bénen.

* Koumansman di règn di Idris II, rwè (maï) di Bornou (finisman an 1526). Li ka roukonkéri Kanem ké Bornou ka routrouvé enpòrtans-a ki li té gen xiie syèk. Li ka ataké Haoussa é ka kontrolé oun parti lapis-a Tchad-Tripoliten, sa ki ka pèrmèt li di antré an rélasyon ké péyi mouzoulman-yan di Méditérannen.

* Arudj Barberousse ka kaptiré Dé galèr papal, o larj di zil-a d'Elbe. Frè-ya Barberousse, kòrsèr tirk di lorijin sisilyen, Baba 'Arudj (1474-1518) ké Khayr al-Din (1476-1546), ka ataké bato krétchen-yan é ka rapatriyé Morisques di Lèspagn o Maghreb (1504-1510). Soultan hafsid di Tinis yé ka akòrdé zil-a di Djerba koté ka abrité roun parti di yé flòt.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1505

Sa paj ka konsèrnen lannen **1505** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* Janvyé-mè : kanpagn di Bâbur o Pendjab.

* 28 févriyé/16 jwiyé oben 14 out, Lenn : koumansman di règn di Vira Narasimha, lanprò di Vijayanagar (finisman an 1509). Tiboug di « mèr di palè » Narasa Nayaka, li ka fè asasiné lanprò-a di Vijayanagar Immadi Narasimha é ka arojé so kò fonksyon enpéryal-a.

* 25 mars : dépa di Lisbonn di èspédisyon-an di Francisco di Almeida bò'd Lenn-yan (finisman an 1507). Li ka divini pronmyé vis-rwè dé Lenn pòtidjé-ya (finisman an 1509). Manuel Ie di Pòtidjal ka òrdonnen li di òrgannizé sistenm-an dé presas (kours) kont navir-ya ki pa otorizé é di asiré monnòpòl-a di so marin an koupan chimen-an di lanmè Rouj-a.

* 19 jen : koumansman di règn di Zhengde, lanprò Ming di Lachin (finisman an 1521).

* 24 jwiyé, Lafrik oryantal-a : sak di Kiloa pa Pòtidjé-ya.

* 13 out : Pòtidjé-a Francisco di Almeida aprè ki li soumèt Sofala ké Kiloa san difikilté, ka anparé so kò di Mombasa aprè briga. Pòtidjal-a ké annèksé oben ké vasalizé laplipa dé ròt sité di kot oryantal-a di Lafrik-a.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1506

Sa paj ka konsèrnen lannen **1506** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 1e févriyé : Fernand Soares, ki pati di Cochinen désanm 1505, ka abòrdé fòrtchwitman atè Madagascar.

* 6 mars : dépa di Lisbonn di roun flòt pòtidjé ki dirijé pa Tristan da Cunha ké Albuquerque.

* 16 mars : viktwè naval dé Pòtidjé di Lourenço di Almeida à Cananor asou zamorin de Calicut.

* 10 out : Ruy Pereira Coutinho, kaptenn di roun navir di flòt-a di Tristan da Cunha an larout bò'd Lenn-yan,  sa kontren pa mové tan-an di jité lank annan roun pòr di kot ògsidantal-a di Madagascar okèl li ka bay non-an di Bahia Formosa.

* Novanm : flòt-a di Tristan da Cunha ka atenn zil-a di Mozanbik koté li sa anpéché di kontinwé so larout pa mouson kontrèr-a.

* Pòtidjé-ya ka piyé kontwè arab-ya di Oja ké Brava, an Lafrik oryantal-a.

* Kouronn pòtidjé-a ka rézèrvé so kò monnonpòl-a di koumèrs dilò-a ké dé zépis. Casa da India, léritché di Casa da Guiné ka òrgannizé konkèt kolonnyal pòtidjé-ya. Pòtidjé-ya ka éséyé di akaparé yé kò di trafik di Lenn-an.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1507

Sa paj ka konsèrnen lannen **1507** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* Janvyé : koumansman di kanpagn pòtidjé-a kont Goujarat-a, an Lenn (finisman an 1509).

* 9 févriyé : navigatò pòtidjé-a Diego Fernandez Pereira ka apèrsouvwè roun zil-a, vrèsanblabman Larégnon, pa ka arété mé ka batizé li di non di Sen di jòdla, Santa Apollonia.

* 25 avril : ké kartograf alman-an Martin Waldseemuller (alyas Ilacomylus) ké létré-a alsatien Matthias Ringmann (toulédé ka òvré osen di Jimnanz Gymnase vosgien di Saint-Dié, notanman atravè piblikasyon-an à Saint-Dié-des-Vosges di roun ti louvraj an laten ki dénonmen "Cosmographiae Introductio", ki akonpagné di Dé kart osi enprimé), Nouvèl Monn-an ka pran non-an d'America(Lanmérik), ki dérivé di prénon d'Amerigo Vespucci. Sa dannyé té pronmyé ki pibliyé dé lèt annan lakèl li ka afirmé ki latè-ya ki nouvèlman dékouvri jouk 40e paralèl sid sa roun katriyenm parti di monn, à diférans-a di Christophe Colomb ki té ka pansé ki li té atenn, pa Karayib-ya, Lazi-a, ki li té ka nonmen Lenn-yan).

* Avril : Pòtidjé-ya ka anparé yé kò di larchipèl-a di Socotra.

* 27 mè : Muhammad Chaybani ka ptan Hérat ké Khorassan. Chaybanid-ya ka rouvèrsé dannyé-a dé Timourid, Badi az-Zaman.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1508

Sa paj ka konsèrnen lannen **1508** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* Mars : viktwè di flòt-a éjipto-Gujérati asou Pòtidjé-ya atè Chaul. Soultan mamelouk-a di Léjip Qânsûh Ghaurî ka voyé so flòt asou kot endjen-an pou tanté di koupé larout-a dé Lenn o Pòtidjé-ya (1508-1509) : viktoryé à Chaul, li sa finalman krazé atè batay-a di Diu lannen ki ka swiv.

* 4 mè : Rana Sanga (en) ki ka divini souvren di Mewâr annan Rajasthan (finisman an 1528).

* Mé - jen : dépa di Sébastien Cabot pou roun vwayaj atè Latè-Nòv é annan gòlf-a di Sen-Laurent. Li ka roumonté détrwè-a d’Hudson koté li ka douviné lanmòrs-a di pasaj di Nò-Lwès. So lékipaj ka roufizé di avantiré annan laglas-ya.

* 29 jen : Diaz de Solís ké Vicente Pinzón ka kité Sanlúcar pou roun vwayaj di èsplorasyon dé kot di Lanmérik di Sid, à sasé-a di roun pasaj bò'd Lazi-a, di Cabo de Santo Agostinho jouk 40e paralèl. Yé ka pasé divan Río de la Plata san wè li.

* 1e jwiyé : o Japon, Yoshitane Ashikaga kou routrouvé so tit di shogun.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1511

Sa paj ka konsèrnen lannen **1511** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* Févriyé : révòlt dé Taïnos atè Puerto Rico, aprè ki cacique Urayoán òrdonnen à so wonm-yan di nwayé soda èspagnòl-a Diego Salcedo pou détèrminé si Èspagnòl-ya té immòrtèl (novanm 1510). Juan Ponce de León ka réprimé féròsman ensirègsyon-an é ka fè vini dé lèsklav Nwè di Lafrik pou travayé annan min-yan.

* 26 mè : kapitchoulasyon di Mostaganem. Aprè priz-a di Dellys, di Cherchell é di Mostaganem, Èspagnòl-ya ka kontrolé kot aljéryen-an di Cherchell atè Oran. Kòrsèr-ya Arudj Barberousse ké so frè Kaïrredine sa anplwayé pa dirijan lokal-ya pou rézisté o Èspagnòl.

* 25 jwiyé-24 out : Afonso de Albuquerque ka dirijé roun flòt ki ka ataké é ka pran Malacca asou pénensil Malé-a, koté li ka enstalé roun garnizon é ka konstrwi oun fòrtérès pou kontrolé trafik-a ant Lenn-an ké Lèstrenm-Loryan.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1512

Sa paj ka konsèrnen lannen **1512** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* Janvyé : Albuquerque ka voyé roun ségon anbasad atè Ayutthaya ki dirijé pa Antonio Miranda de Azevedo.

* Févriyé : Bâbur sa chasé di Samarkand pa Chaybanid-ya.

* 24 avril, Lanpir otoman-an : Selim, ki pa dézigné pou siksésyon-an ka révòlt so kò, ka fè dépozé so papa Bayazid II pa jannisèr-ya ké mété à lanmò so frè-ya é so névé-ya, épi ka pran pouvwè-a (finisman di règn an 1520).

* 15 out : Diego Velazquez ka fondé Nuestra Señora di la Asunción de Baracoa, pronmyé kolonni èspagnòl di Kiba.

* Out, Lafrik di Nò : Baba ‘Arudj, léné-a dé Barberousse, ka échwé à roupran Bougie an lanmen-yan dé Èspagnòl. Sa menm lannen li ka ataké soultan hafsid-a di Tinis ki ka abandonnen Djerba.

* 7 sèptanm, Lachin : révòlt-a dé frè Liu annan le Henan (1510-1512) sa krazé pa larmé-a dé Ming.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1513

Sa paj ka konsèrnen lannen **1513** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Rò di Léròp
* 25 mars : léchèk dé Pòtidjé divan Aden.

* 2 avril : Èspagnòl-a Juan Ponce de León, ka pati di Porto Rico, ka dékouvri Florid-a atè Saint Augustine ké Gulf Stream.

* 29 out-2 sèptanm : batay d'Azamor. Pòtidjé-ya ka pran Azamor o Maròk.

* 25 sèptanm : conquistador èspagnòl-a Vasco Núñez de Balboa, gouvèlnò di Darién, sa pronmyé éropéyen-an ki ka wè loséyan Pasifik-a, aprè ki li travèrsé l'isthme di Panamá pannan 25 jou ké Francisco Pizarro.

* 29 sèptanm : Vasco Núñez di Balboa ka pran ofisyèlman posésyon di Lanmè di Sid pou kont-a di kouronn-an di Lèspagn. 

* Pedro de Mascarenhas té dékouvri Mascareignes.

* Rivé dé pronmyé lèsklav Nwè atè Kiba.

### Léròp
* 4 mars : oun dékrè di rwè di Pològn Sigismond Ie le Vieux ka akòrdé à Piła èstati-a di lavil ké menm drwè minisipal-ya ki zabitan-yan di Magdebourg té òbténi.

* 11 mars : kardinal-a Giovanni di Lorenzo de Médicis, tiboug di Laurent de Médicis, sa éli pap é ka divini 217e pap di Légliz katolik, anba non-an di Léon X (finisman di pontifika an 1521). Li ka apiyé so kò asou Florence é ka kréyé oun prensipoté ki ka konprann Parme, Plaisance ké Modène.

* 14 mars : trété di Blois. Véniz ka abandonnen Sent Lalig-a é ka raproché so kò di Lafrans.

* 5 avril : lalig-a di Malines ka rasanblé Maximilien Ie, Henri VIII ké Ferdinand II d'Aragon kont Lafrans.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1514

Sa paj ka konsèrnen lannen **1514** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 24 févriyé : rivé o Pòtidjal di anbasadò arményen-an Mateus, mandé pa Négus d'Éthiopie. Li ka rankontré rwè-a Manuel.

* 9 jen, Lenn : priz di fò di Udayagiri, ka asyéjé dipi janvyé 1513, pa Krishna Deva, rwè di Vijayanagar, ki ka ataké l'Orissa (finisman an 1516).

* 28 jen : fondasyon di Santiago di Kiba.  Konkistadò èspagnòl-ya ki koumandé pa Diego Velázquez de Cuéllar ka achévé konkèt-a di Kiba.

* 15 out, Hispaniola : misyonnè èspagnòl-a Bartolomé de Las Casas ka rounonsé à l'encomienda, épi ka rantré an Lèspagn koté li ka lité pou roun amélyorasyon di kondisyon-an dé endjen di Lanmérik.

* 23 out : Tirk otoman-yan di soultan Sélim Ie, gras à yé lartiri lou, ka défè larmé pèrs séfévid-a atè batay-a di Tchaldiran. Chah Ismaïl ka pédi Mézopotami-a ké Lannatoli-a. Otoman-yan ka tchipé tanporèrman Tabriz épi ka routiré yé kò 13 sèptanm-an. Sélim ka masakré chiit-ya é ka annèksé lémirat-a di Dhu’l-Qadr (1515), épi péyi sunnit-ya (Kurdistan, Ro Mézopotami, Sisili, Lasiri, Palèstin).

* Séfévid-ya, ka bloké à lwès-a, ka tounen yé kò bò'd Liran-an é ka fè di Hérat yé ségon kapital aprè Tabriz.

* Out : léchèk di roun nouvèl tantativ di Baba ‘Arudj, léné-a dé Barberousse kont Bougie. Li ka enstalé so kò atè Djidjelli.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1515

Sa paj ka konsèrnen lannen **1515** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 12 jen : viktwè di Selim Ie asou bey dé Dulkadir atè batay-a di Mon Turna, an Lannatoli.

* 25 jwiyé : fondasyon di San Cristóbal di La Habana atè Kiba, établisman à lorijin-an di lavil-a di La Havane, pa Diego Velázquez de Cuéllar.

* 9 òktòb : dépa di Sanlúcar de Barrameda di èspédisyon-an di Juan Díaz de Solís. Li ka dékouvri Río di la Plata an 1516.

* Novanm, isthme di Panamá : kaptenn-an Antonio Tello de Guzmán ka kréyé roun larout ki nonmen El Camino Real ki ké fika roun dé pli enpòrtan pou transpò  di lò an dirègsyon di Portobelo.

* Lafrik ògsidantal : Askia Mohammed ka anparé so kò d’Agadez, lavil ki tchenbé pa Touareg-ya, mé ka évité di antré an kontak ké pwisan lanpir di Bornou.

* Lafrik oryantal : jen-an Negusse Negest di Lanpir étchopyen-an Dawit II, ki ka sasé à libéré so kò di titèl-a di so manman Eléni, ka fondé roun nouvèl kapital atè Entotto. Lenpératris, òkò enfliyan, ka voyé roun anbasad atè Jérusalem via Kèro, mé rapò-ya ant krétchen ké mouzoulman ka dégradé so kò an rézon di prézans pòtidjé-a annan loséyan Endjen-an.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1516

Sa paj ka konsèrnen lannen **1516** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 20 janvyé, Lanmérik : Diaz de Solís, ka pati di Jopa, 13 désanm 1515, ka débarké au Río di la Plata (Mar Dulce) koté li sa tchwé pa dé Endjen anthropofaj Charrúa oben Guaranis.

* 26 jen : oun larmé mamelouk ka antré an Lasiri di Nò.

* Jwiyé : Selim Ie ka aprété so kò à ataké Pèrs-a lò li ka anprann atak-a dé mamelouks di Léjip, ki alyé ké Séfévid-ya. Li ka routounen so kò kont yé, ka pran Alep, Homs, Damas ké Jérusalem, épi ka annèksé lavil sen-yan di Larabi é ka mété syèj-a divan Kèro (janvyé 1517).

* 24 out : soultan mamelouk-a di Léjip Qânsûh Ghûrî sa tchwé pa Otoman-yan atè batay-a di Marj Dabiq, bò'd d’Alep. Koumansman di règn di Touman Bey, siultan mamelouk di Léjip (finisman an 1517).

* 21 sèptanm : gouvèlnò mamelouk-a di Damas ka kité lavil-a pou Kèro. Yunus Pasha ka divini pronmyé gouvèlman otoman-an di Damas.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1510

Sa paj ka konsèrnen lannen **1510** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 5 janvyé : jénéral èspagnòl-a Pedro Navarro ka débarké atè Bougie ké 5000 wonm é ka anparé lavil-a landimen-an. Laljèr (1510-1525), Tinis é Tlemcen ka prété lonmaj pou rwè di Lèspagn.

* 22 janvyé ké 14 février : Kouronn di Kasti-a ka koumandé à la Casa de Contratación di Séville voyé-a di 50, épi di 200 lèsklav nwè afriken bò'd Hispaniola, an Lanmérik.

* 17 févriyé, Lenn : Pòtidjé-ya d'Afonso di Albuquerque ka pran Goa o soultan di Bijapur Adil Khan san brigra. Yé divèt abandonnen lavil-a 30 mè-a é ka réfijyé so kò annan yé batò à laswit-a di roun kont-ofansiv dé mouzoulman.

* 25 jwiyé : Pedro Navarro ka anparé so kò di Tripoli.

* 28 out : léchèk di Pedro Navarro atè batay-a di Djerba.

* Koumansman di novanm : Martín Fernández di Enciso ka fondé Santa María la Antigua del Darién, pronmyé kolonni èspagnòl-a asou kontinan anmériken (Tierra Firme).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1517

Sa paj ka konsèrnen lannen **1517** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 20 janvyé : soultan Otoman-an Selim Ie ka aproché di Kèro ké so larmé.

* 22 janvyé : dannyé soultan mamelouk-a Touman Bey ka éséyé di baré li larout-a mé sa briga atè batay-a di Ridannya épi ki trannglé trwa mwa plita asou lòrd di Sélim.

* 3 févriyé : Sélim ka antré atè Kèro é ka annèksé Léjip mamelouk-a. Soulon tradisyon-an, kalif ‘abbassid-a Al-Mutawakkil III ka réfijyé atè Kèro, ki mennen atè Istanbul kou lotaj, li té sédé so tit (Emir al mumimin, koumandò dé krwayan).

* 8 févriyé : navigatò èspagnòl-a Francisco Hernández de Córdoba ka pati di Kiba pou èsploré kot nò-ya ké lwès di Yucatán, koté li ka rivé o koumansman di mars. Li ka rankontré maya-ya. Sèl tchèk piti lavil ka sirviv òkò.

* 13 avril : ègzékisyon di Touman Bey. Léjip-a ka divini roun provens di Lanpir otoman-an. Oun gouvèlnò otoman (Khayrbak, oun mamelouk renégat) sa nonmen pou pèrsouvwè tribi-a ké administré péyi-a.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1518

Sa paj ka konsèrnen lannen **1518** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 1e mè, Lanmérik : èspagnòl-a Juan de Grijalva, névé di Diego Velázquez de Cuéllar, gouvèlnò di Kiba, ka èsploré pénensil-a di Yucatan. Li ka swiv kot nò-ya ké lwès di gòlf di Mègsik jouk Río Pánuco é ka dékouvri lègzistans-a di lanpir aztèk-a.

* Mè, Lafrik di Nò : Èspagnòl-ya di Loryan ka pòsté kont frè-ya Barberousse ki ka asyéjé Tlemcen. ‘Arudj ké so jenn frè Ishak sa tchwé annan briga-ya prè di Tlemcen.

* 17-24 out : flòt-a d'Hugo di Moncade, chouvalyé di Malte ki voyé pa Charles Quint, sa kaptiré divan Laljèr à favò-a di roun tanpèt pa kòrsèr tirk-a Khayr ad-Din Barberousse. Khayr ar-Din, frè kadè-a d’Arudj, ka òbténi tit-a di beylerbey di soultan otoman Sélim Ie é ka plasé Laljéri-a anba so dòktora (finisman an 1546).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1519

Sa paj ka konsèrnen lannen **1519** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 5 mars : Hernán Cortés ka débarké o Yucatán (Mègsik). Koumansman di konkèt-a di Lanpir aztèk-a (finisman an 1521).

* 21 avril : Cortés ka rivè à anplasman-an di Veracruz koté li ka fondé pronmyé létablisman èspagnòl o Mègsik.

* Avril-jwiyé : Alonso Álvarez di Pineda ka èsploré kot Nò ké Lwès di gòlf di Mègsik jouk Río Pánuco. Li ka rivé atè Veracruz 1e out-a. Nou divèt rounonsé à lèspwa di trouvé roun pasaj bò'd Pasifik-a annan sa réjyon.

* 15 out : lavil-a di Panama sa fondé pa Èspagnòl-ya di Pedro Arias Dávila.

* 31 out- 23 sèptanm : Cortés sa viktoryé di rwayom di Tlaxcala don li ka fè so kò roun alyé kont Aztèk-ya.

* 8 sèptanm : Bâbur ka kité Kaboul pou so ségon kanpagn bò'd Lenn-an (finisman an 1520).

* 20 sèptanm, Sanlúcar di Barrameda : Koumansman di tour di monn di Ferdinand Magellan ( Magalhães), navigatò pòtidjé o sèrvis di Lèspagn-an (finisman an 1522).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1520

Sa paj ka konsèrnen lannen **1520** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 10 avril, Massaoua : Pòtidjé-ya, ki gen pou projè di anparé yé kò di la Mecque an fézan jonksyon militèr ké Negusse Negest di Lanpir étchopyen-an, ka voyé roun anbasad dipi Lenn-an pa Lanmè Rouj-a. Aprè lonng travèrsé-a dé plato di Létchopi, li ka rivé an òktòb oprè di Dawit II di Létchopi.

* 19 mè : viktwè à Raichur, an Lenn di Krishna Deva, rwè di Vijayanagar, asou Ismail Adil Shah (es). Bîjâpur-a sa annèksé. Krishna Deva ka kontrolé valé-ya di Krishnâ é di Godâvarî.

* Out : blocus di pòr di Pasai. Oun èspédisyon pòtidjé ka pati di Malaccasous an dirèksyon di Jorge de Albuquerque, névé di vis-rwè dé Lenn Afonso de Albuquerque, ka ataké soultannat-a di Pasai annan nò-a di zil endonézyen-an Sumatra, ka tchwé soultan-an Zainal Abidin é ka plasé asou tronn-an roun adolésan di fanmi rwayal-a.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1509

Sa paj ka konsèrnen lannen **1509** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 3 févriyé : batay naval di Diu, an Lenn. Pòtidjé-a di Francisco de Almeida ka ranpòrté roun viktwè ki désiziv asou flòt-ya di soultan di Léjip é di Zamorin di Calicut, ki ka éliminé flòt mamelouk-a gras à yé lartiri é ka bay o Pòtidjal sipéryorité maritim-an annan loséyan Endjen-an. Yé ka tchipé lavil-a.

* 11 févriyé : kenz misyonnè donminiken ka rousouvwè lotorizasyon-an di kouronn-an di Kasti di randé so kò atè Sen-Domingue. Pronmyé-ya ka atenn sòl anmériken an sèptanm 1510.

* 8 mars : à so routour atè Cochin, Francisco di Almeida ka roufizé di roumété gouvèlman-an di Lenn pòtidjé-a atè Albuquerque ki li ka fè anfèrmé o chato di Cananor.

* 17 mè : Èspagnòl-ya di Pedro Navarro ka pran Oran (jouk 1792) an Lafrik di Nò.

* Séfarad-ya Jacob Consino ké Jacob Sasportas ka òbténi ki Èspagnòl-ya ka toléré Jwif-ya dé Dé pòr d’Oran é di Bouji. Yé sa anplwayé annan douann-ya ké anmòrfwézaj-ya, é ka pèrmèt négòs-a di lò-a ké dé zépis ké chèf di tribi di entéryò-a.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1522

Sa paj ka konsèrnen lannen **1522** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 21 janvyé, Las Perlas : dépa di èspédisyon-an di Gil González Dávila asou kot pasifik-ya di Costa Rica é di Nikaragwa. Li ka atenn gòlf-a di Fonseca (finisman an 1523).

* 31 janvyé : Pedro de Alvarado ka kité Coyoacán pou maté ensirègsyon-an dé Mixtèk ki soulvé kont Èspagnòl-ya (1520-1523). Li ka antré atè Oaxaca 20 févriyé-a, é 4 mars-a li konkéri kapital mixtèk-a Tututepec. Mixtèk-ya sa di ègsélan lòrfèv. Alvarado, an fézan lanmen ba asou yé bijou, ka fè yé fonn pou transfòrmé yé an lengo.

* 15 mè : Hernán Cortés ka ékri pou Charles Quint pou enfòrmé li di vansé-a dé travay di roukonstriksyon-an di Mègsiko. 

* 24 jen : pronmyé kontwè pòtidjé atè Ternate, annan zil-ya di Sonde.

* 31 jwiyé : Pascual de Andagoya ka pati éfèktchwé roun pronmyé roukonnésans di Pérou. Li ka atenn distrik-a di Chuchama, o sid di bè-a di San Miguel, épi río Baudó asou kot kolonbyen-an anvan di tonbé malad é di rantré.

* 21 out : trété d'alyans louzo-sundanais ant Pòtidjé-ya di Malacca ké rwayom-an di Pajajaran annan lwès-a di zil-a di Java an Lendonnézi.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1524

Sa paj ka konsèrnen lannen **1524** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 20 févriyé, Johannes Stöffler ka prédi roun ségon délij ké fen di monn akoz di roun alignman di planèt ké di Solé.

### Lanmérik
* 11 janvyé, Veracruz : Cristobal de Oli sa charjé pa Cortès di roun èspédisyon atè Londiras. Li ka rouladjé atè La Havane koté Diego Velázquez j'ai ensité li à rébélé so kò kont Cortès.

* 20 févriyé : Tecún Umán ka mouri an tantan di défann rwayom quiché kont Pedro de Alvarado ké so alyé-ya.

* 7 mars : pati di Madè 17 janvyé-a, èsploratò floranten-an Giovanni da Verrazano, ki ka vwayajé pou kont-a di François Ie é pou dé armatò di Dieppe, ka èsploré kot-a di Lanmérik di Nò di Kap Fear, an Karolin Nò (7 mars) atè zil-a di Kap-Bréton, an Nouvèl-Lékòs. Li ka dékouvri bè-a di New York ké bouchou-a di flèv Hudson, épi ka rantré atè Dieppe 8 jwiyé-a. Li ka présanti ki Lanmérik di Nò-a ka konstitchwé oun kontinan.

* 10 mars : dépa di Sen-Domenng di èspédisyon-an di Gil González Dávila pou Nikaragwa. Détounen pa roun tanpèt bò'd kot-ya di Londiras, li ka dékouvri Puerto Caballos (jòdla Puerto Cortés) é ka fondé San Gil de Buena Vista.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1525

Sa paj ka konsèrnen lannen **1525** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 2 févriyé : èspédisyon-an di Francisco Pizarro, anrout bò'd Pérou-a, ka débarké an Tierra Firme atè Candelaria, an Kolonbi atchwèl. Pizarro ka roubrousé chimen aprè atak-a di roun tribi endijenn atè Punta Quemada.

* 28 févriyé : (Lanpir aztèk) : Cuauhtémoc (zèg-a ki ka tonbé) sa ègzékité pa Èspagnòl-ya. A dannyé lanprò aztèk-a.

* 18 mars : oun kapitchoulasyon di lanprò-a Charles Quint, ka konsèd zil-a di Margarita, ki pròch di kot-a di sa ki ké divini Vénézwéla-a, à Marcelo de Villalobos.

* 18 mai : Francisco de Las Casas ka fondé Trujillo atè Londiras.

* 24 jwiyé : García Jofre de Loaísa ka pati di La Corogne pou rikonnèt kap Horn. 

* Èspédisyon-an ka atenn Moluques an 1526 é ka parvini à enstalé pou Dé lannen oun baz atè Tidore.

* 29 jwiyé : fondasyon di Santa Marta an Kolonbi pa Rodrigo de Bastidas ki ka mouri Dé lannen plita anba pwagnar di roun lyétnan félon.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1526

Sa paj ka konsèrnen lannen **1526** kalandriyé julyen.

## Évènman
* 15 janvyé : Diego García de Moguer, ki charjé di roun èspédisyon annan lanmè-ya di Sid, ka pati di La Corogne pou Río de la Plata. Li ka atenn Río Pilcomayo, p Paragwé.

* 10 mars : Francisco Pizarro, papa-a Fernand de Luque ké Diego de Almagro ka sélé roun kontra ki ka fè di yé dé asosyé pou konkèt-a di Pérou. So otantisité sa kontrovèrsé.

* 3 avril : Sébastien Cabot, tiboug di John, ka pati di Sanlúcar di Barrameda pou èsploré Río de la Plata ké Rio Paraná (finisman an 1530).

* 21 avril : viktwè di Bâbur à pronmyé batay-a di Pânipat asou soultan-an di Delhidont larmé-a sa sipéryò an nonm. Bâbur ka itilizé pou pronmyé fwè-a an Lenn dé kannon ké dé zarm à difé. Li ka tchipé tout valé-a di Gange (finisman an 1530) é ka fondé Lanpir moghol an Lenn di Nò.

* 9 jen : koumansman di règn di Go-Nara, lanprò di Japon (finisman an 1557).

* 11 jwiyé : koumansman di règn an Lenn Bahâdûr Shâh, soultan di Gujerat (finisman an 1537). Li ka annèksé Mâlwa ensi ki ròt téritwar.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1527

Sa paj ka konsèrnen lannen **1527** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 13 mars : an Birmani, prens shan di Mohnyin Sawlon ka mété fen à pronmyé rounésans birman-an (rwayom d'Ava) an anparan so kò di so kapital Ava.

* 16 mars : viktwè di Bâbur à batay di Khanua (en) prè d’Âgrâ asou Rajput-ya di Rana Sanga (en).

* 6 mè : Sak di Ronm pa lansquenet enpéryal-ya (an majorité Luthériens). Yérarchi militèr-a sa enpwisan fas à sodatèsk-a. Pap-a Clément VII, an fwit, ka réfijyé so kò o Chato Saint-Ange. Popilasyon-an sa vyolanté é piyé. Ghetto jwif-a sa vandalizé. O vyolans, ki ka douré oun mwa ka siksédé oun épidémi di lapès. Lanprò-a ka anprann ègzaksyon-yan ki koumèt pa so troup-ya pannan lafèt-ya ki ka sélébré nésans-a di so léritché é ka òrdonnen di mété fen o fèstivité. " Lavil Sen"-an pa ké fika totalman évakiyé ki an févriyé 1528.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1528

Sa paj ka konsèrnen lannen **1528** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 27 mars : bankyé alman-yan Welser ka òbténi di Charles Quint oun konsésyon asou Vénézwéla-a.

* 30 mars : navigatò èspagnòl-a Álvaro de Saavedra rivé atè Tidore, o Moluques aprè roun vwayaj à partir di Nouvèl-Lèspagn atravè Mélanézi-a, lonng-an dé kot nò di Nouvèl-Giné. Li pa ka parvini à routounen o Mègsik é ka mouri, 19 òktòb 1529.

* 11 avril : Èspagnòl-ya Pánfilo di Narváez ké Cabeza de Vaca ka débarké an Florid.

* Mè : rivé di Cortés atè Palos (Lèspagn). Akizé di rébélyon, li ka parèt divan Konséy dé Lenn-an. Li ka rankontré Charles Quint atè Tolèd é ka réyisi à jistifyé so kò. 6 jwiyé-a, li sa nonmen marki di valé-a d’Oaxaca ké lanmiral di lanmè di Sid ké misyon di prosédé à dé dékouvèrt. Li ka roupati o Mègsik (1530) jouk 1540.

* Lété : Francisco Pizarro ka pran so kò atè Séville. Li sa jité an prizon pou dèt asou lenstans-ya di bachélyé Enciso. Cortés titré d’embarras, é li ka rankontré Charles Quint atè Tolèd (lété 1529), ki ka nonmen li gouvèlnò di Pérou, ki batizé Nouvèl-Kasti.

* 26 sèptanm : viktwè dé Séfévides asou Ouzbek-ya atè Djam.

* Òktòb : pronmyé otodafé di Nouvèl Monn atè Mègsiko.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1521

Sa paj ka konsèrnen lannen **1521** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 24 janvyé : dékouvèrt di Puka Puka, atoll di larchipèl-a dé Tuamotu pa Fernand di Magellan, èsploratò pòtidjé ki ka navigé pou kont-a di Lèspagn-an.

* 29 janvyé : Cuauhtémoc sa entronnizé tlatoani di lanpir aztèk-a.

* Févriyé : rivé atè Péken di lanbasad-a di apotikèr pòtidjé-a Tomé Pires ; ki mal rousouvwè pa ofisyèl di lakou-a, li ka kité lavil-a 22 mè-a, é ka routounen atè Lachin 22 sèptanm-an koté Pires ké so konpagnon-yan sa jité an prizon.

* 6 mars : Magellan ka dékouvri pronmyé-a Maryann-yan (Islas de Ladrones).

* 16-18 mars : Magellan ka débarké asou zil-a d'Homonhon o Filipin.

* 7 avril : Magellan ka rivé atè Cebu. Li ka konvèrti o katolisism rwè-a di Cebu ké patché zabitan (14 avril).

* 27 avril : Magellan sa tchwé ké sis ròt wonm di flòt-a alò ki li ka tanté di maté rwè di Mactan ki té ka roufizé di roukonnèt rwè krétchen-an di Cebu. Èspédisyon-an, ki koumandé pa João Lopes Carvalho, ka me vwal-a pou éséyé di roujwenn Moluques.

* Avril, Mègsik : chèf tlaxcalan Xicotencatl II ka antrouprann di dézèrté aprè lanmò-a di Maxixcatl, ka anpòrté pa lépidémi-a di varyòl (désanm 1520). Cortés ka fè li ègzékité.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1523

Sa paj ka konsèrnen lannen **1523** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 13 out : rivé atè Veracruz di trwa misyonnè fransisken flaman, pronmyé-ya an Nouvèl-Lèspagn, fray Pedro de Gante, fray Juan de Tecto ké fray Juan de Ayora.

* 6 désanm : Pedro de Alvarado ka pati an èspédisyon o Salvador é o Gwatémala koté li ka fondé Santiago de los Caballeros, 25 jwiyé 1524. Pati à sasé-a di lò, li ka koumèt patché masak di endijenn. 

* Ensidan di Ningbo. Dé délégasyon japonnen rival ka rouvandiké monnonpòl-a di koumèrs tribitèr ké Lachin-an ka afronté so kò ; oun bato ké dé batiman sa ensandjé, oun douzenn di moun sa tchwé. À laswit-a di sa ensidan é di piratri dé Pòtidjé, lanprò-a Ming Jiajing ka entèrdi tout kouminikasyon maritim ké ròt péyi-ya.

* Révòlt-a dé nwè atè Sen-Domenng.

* Envansyon di vyolon pa Gaspard Duisfoprugscar.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1529

Sa paj ka konsèrnen lannen **1529** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 28 févriyé : koumansman di èsplorasyon-an di Vénézwéla pa Ambrosio Alfinger ki mandaté pa bankyé-ya Welser d’Augsbourg. 8 sèptanm-an, li ka fondé Maracaibo.

* 7-8 mars : Ahmed Gragne sa viktoryé dé Étchopyen atè batay-a di Chémbéra-Kourié (Shimbra Kure), mé so troup-ya ka roufizé di pénétré pli profondéman annan péyi-a.

* 22 avril : trété di Saragosse ka antré an Lèspagn-an ké Pòtidjal-a. Lign-an di partaj annan Pasifik à lès-a dé Moluques. Filipin-yan ka rouvink à Lèspagn-an. Èspagnòl-ya ka abandonnen Moluques pou Pòtidjal-a.

* 23 avril : dannyé enskripsyon ki konnèt di Krishna Deva Râya. Koumansman di règn di Achyuta Deva Raya (en), lanprò-a di Vijayanagar.

* Avril : Cabeza de Vaca ka kité Malhado, annan bè-a di Galveston koté Èspagnòl-ya di èspédisyon-an di Narváez té fè nofraj an novanm 1528. Li ka èsploré Texas-a ké nò-a di Mègsik jouk kòrdiyèr néyovòlkannik-a (finisman an 1536).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1530

Sa paj ka konsèrnen lannen **1530** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lanmérik
* 26 janvyé : Francisco Pizarro ka kité Sanlúcar de Barrameda an Lèspagn ké trwa navir.

* 20 mè : Diego de Ordás ka rousouvwè di Kouronn-an di Lèspagn lèt-ya ki patant ki té ka otorizé li à konkéri é péplé provens-ya ant río Marañón (Lorénòk ) jouk Cabo de la Vela (Guajira). Li ka èsploré kot gwiyannen-an ké Lorénòk-a(1530-1531). Li ka mouri di ensolasyon asou bèrj-ya di Rio Negro.

* 15 jwiyé : Hernán Cortés, di routour o Mègsik kou marki di Valé-a d’Oaxaca, ka enstalé so kò atè Cuernavaca. Li ka mété an valò réjyon-an pa dé plantasyon (miryé, chanv, len, kann à souk), lélvaj-a (mérinos ké boven), ké èsplwatasyon-an di min dò (Tehuantepec) é di lajan (Zacatecas).

* 30 jwiyé : Nikolaus Federmann ka divini rouprézantan entérè-ya dé Welser o Vénézwéla. Li ka prospèkté péyi-a.

* 2 sèptanm : kréyasyon di lévéché-a di Mègsiko.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn