open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nouritir

Di mannyè jénéral, **nouritir**-a ka dézigné aliman-yan ki di lorijin zannimo, véjétal, fonjik(pafwè baktéryenn oben minéral) oben chimik, ki konsomé pa dé fika vivan pou dé fen di alimantasyon oben di rékréyasyon.

Aliman likid-ya sa aplé « bwéson ».

## Éléman di définisyon jouridik
Annan tout Linyon éropéyenn-an, nosyon-an di aliman ki ka dézigné tout sibstans oben prodjwi, transfòrmé, parsyèlman transfòrmé oben pa transfòrmé, dèstiné à fika enjéré oben rézonnabman siséptib di fika enjéré pa fika moun-an.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Nouritir
Nouvèl-Zélann

**Nouvèl-Zélann**, an annglé New Zealand, an māori Aotearoa, sa roun péyi di  Loséyanni, o sid lwès di Loséyan Pasifik, ki konstitchwé di dé zilé prensipal (zilé di Nò é zilé di Sid), é di patché zilé bokou pli piti, notanman zilé Stewart ké zilé Chatham.

## Not ké référans
Noutrisyon

**Noutrisyon**-an (di laten nutrire : nouri) sa lansanm dé processus pa lakèl roun vivan ka transfòrmé dé aliman pou asiré so fonksyonnman. Noutrisyon sa égalman roun syans pliridisiplinèr, konpòrtan dé gran zaks. Dayò, fizyoloji di noutrisyon-an ka trété di mannyè don órganism-a ka opéré transfòrmasyon-an dé aliman, ki lé di dé processus métabolik. Sala ka konpòrté étid-a di rol dé makronoutriman é dé mikronoutriman o nivo dé mékanism byochimik sélilèr, é konsékans-ya asou tisou-ya di roun dézékilibré ant énèrji-a ki absòrbé é énèrji-a ki dépansé pa lòrganism-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Novanm

thumb|Novanm, ekstrè di sé  ''Très Riches Heures du duc de Berry'' (ver 1485-1486), mizé Condé, Chantilly, ms.65, f.11.

**Novanm** sa onzyèm mwa di sé kalandriyé grégoryen é julyen.

Sa mwa ka douré 30 jou. So non ka soti di laten "novem", ki ka signifyé nèf pass li té nèvyèm mwa di ansyen kalandriyé romen, November (au génitif novembris).
Nwèl

thumb|Gran sapen di Nwèl di Strasbourg an 2014

**Nwèl** sa roun fèt d'orijin romenn sélébré chak lannen, majoritèrman andan lannwit di 24 o 25 désanm ensi ki 25 tout lajounen.
Nwazèt

thumb|Di gòch à drèt : nwézèt mir, dékòrtiké ké séché.

**Nwazèt**, **nwèzèt** oben **nwézèt**, pafwè aplé « avelin », sa frwi-a di pyénwézèt komen (Corylus avellana), ensi ki di divèrs lèspès vwézin di janr Corylus. Pa métonimi, tèrm-an ka dézigné osi grenn-an (oben anmann) ki andan sa frwi é ki sa komèstib.

Asou plan botanik-a, nwézèt sa roun koki akenn ki doté di roun périkarp ligné aplé envolik oben tchèkfwè, pa érò, « ékal » ki ka roufranmen oun sèl grenn (anmann-an) ki ka tchipé nòrmalman tout kavité entèrn di périkarp.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Nèptin (planèt)

thumb|Nèptin wè pa sonn Voyager 2-a an 1989.

**Nèptin** (senbòl : ) sa lwitchenm ké dannyé planèt di Sistenm solèr pa distans krwasant o Solèy. 

Nèptin ka òrbité otour di Solèy à roun distans d'anviron 30 UA, ké roun èsantrisité òrbital motché mwenn ki sala di Latè-a, an bouklan oun révolisyon konplèt an 164,79 lan. A trwazyenm planèt-a di Sistenm solèr pa lamas dékrwasant — li sa 17 fwè pli masiv ki Latè-a ké 19 fwè mwen masiv ki Jupiter — ké katriyenm-an pa tay dékrwasant : Neptune sa an léfè an menm tan enpé pli masiv mè enpé pli piti k'Uranus.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Planèt
Népal

**Népal**, an form long **Répiblik démokratik fédéral di Népal**, an népali Nepāl, नेपाल é Sanghiya Loktantrik Ganatantratmak Nepāl, संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक नेपाल, sa roun péyi anklavé di Himalaya, bordé o nò pa Lachin (réjyon otonom di Tibet), o sid, à lwès é à lès pa Lend.


Kathmandu-Bhagvati-04-2013-gje.jpg|Kathmandu
Pashupatinath-Tempel-21-Westzugang-Pilger-2014-gje.jpg|Pashupatinath
Bhaktapur-Nyatapola Mandir am Taumadhi Tole-22-gje.jpg|Bhaktapur
Changu Narayan-Skulptur-38-Kultfigur-2013-gje.jpg|Changu Narayan
Patan-Cyasilim Devar-12-Degutale-Palast-2013-gje.jpg|Patan
Dzongla to Lobuche-14-Pflanze mit Rauhreif-2007-gje.jpg|Himalaya
Dzongla to Lobuche-66-Ebene-2007-gje.jpg|Himalaya
Mustang-Ghami to Lo Gekar-50-2015-gje.jpg|Mustang
Mustang-Tsarang-Lo Manthang-10-2015-gje.jpg|Mustang
Nétron

**Nétron** sa roun partikil sibatomik di charj élèktrik nil.

Nétron-yan sa prézan annan nwayo dé atom, ki lyé ké dé proton pa entéraksyon fòrt-a. Si nonm-an di proton di roun nwayo ka détèrminé so éléman chimik, nonm-an di nétron ka détèrminé so izotòp. Nétron-yan ki lyé annan roun nwayo atomik sa an jénéral èstab mè nétron lib-ya sa enstab : yé ka dézentégré yé kò an enpé mwen di 15 minout (880,3 ségonn). Nétron lib-ya sa prodjwi annan opérasyon-yan di fisyon é di fizyon nikléyèr.

Nétron-yan pa sa roun partikil élémantèr, ki sa konpozé di trwa ròt partikil : oun quark up é Dé quarks down.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Nāgārjuna

thumb|Nāgārjuna ké 84 Mahāsiddhas

**Nāgārjuna** sa roun mwann, filozòf, markè-palò bouddhis endjen (iie - iiie syèk), fondató di lékòl-a Madhyamaka é orijinèr di réjyon-an ki ka korèsponn à Andhra Pradesh atchwèl-a.

## Byografi
So lavi pratikman pa konnèt. Léjann-an ka fè nèt annan oun fanmi di brahmanes, sa ki ka èspilké ki li té pronmyé pansò enpòrtan di bouddhisme ki itilizé sanskrit é pa pali-a annan so ékri. Li té né annan roun réjyon o sidès di Enn-an ki ka korèsponn à l'Andhra Pradesh atchwèl-a, pròch di Nagarjunakonda ki ka poté so non jòdla an so lonò. 

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Filozòf
Obézité

thumb|Trwa silouwèt dékrivan ékar-a ant silouwèt nòrmal-a (a gòch), sirpwa (o milyé) ké obézité-a (à drèt).

**Obézité**-a sa défini kou roun èksè di pwa pou roun èstatir ki bay and rézon di roun ogmantasyon di lamas adipéz. Sa définisyon ka roupozé asou mizour-a di endis-a lamas kòporèl. À partir di sa endikatò, Òrganizasyon mondjal di santé (OMS) défini dé séy di sircharj pondéral, ki ka korèsponn à roun IMC ki konpri ant 25 é 30 kg/m2, d'obézité, ki ka korèsponn à roun IMC ant 30 é 40, é d’obézité morbid lòské IMC-a ka dépasé 40. Sa séy-ya ka roupozé asou dé èstatistik soulon lakèl roun senp sirpwa (sircharj pondéral) pa fika, an li-menm, koz-a di maladi partikliyèr, mè pouvé fika roun faktò d'agravasyon di roun maladi alò ki obézité-a, an plis di so routantisman sosyal ké psikolojik, sa dirèkman asosyé à dé maladi, ki ka rouflété notaman lèksè-a di risk di djabèt di tip 2 é di maladi kardjovaskilèr.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Oksijèn

thumb|Òksijenn ki likid annan oun béché.

**Òksijenn**-an sa éléman chimik di niméro atomik 8, di senbòl O. A tèt di lafil di group dé chalkojenn, souvan aplé group di òksijenn-an. Dékouvri endépandaman an 1772 pa Swédwa Carl Wilhelm Scheele koté Uppsala é an 1774 pa britanik Joseph Priestley an Wiltshire, òksijenn-an té nonmen ensi an 1777 pa Antoine Lavoisier atè Pari à partir di grèk ansyen ὀξύς / oxys (« égi », ki lé di isi « asid »), é γενής / genês (« jénératò »).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Nétrino

**Nétrino**-a sa roun partikil élémantèr di modèl èstandar di di fizik-a dé partikil. A roun fermion di spen ½, élèktrikman nét. I ka ègzisté trwa savò : élèktronik, muonik é toyik.

Ègzistans-a di neutrino té pòstilé pou pronmyé fwè-a an 1930 pa Wolfgang Pauli Pou èspliké spèk kontini-a di dézentégrasyon bêta ensi ki ka aparanté li pa-konsèrvasyon di moman sinétik, é so pronmyé konfirmasyon èspérimantal ka roumonté à 1956.

Pas dékouvèrt-a di sa partikil-ya sa résant é pas yé ka entéraji fèbman ké  matchè-a, o koumansman di xxie syèk di nonbréz èspéryans sa konsakré à konnèt yé propritété ègzak.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Oman

**Oman**, an form long **Sultanat d'Oman**, an arab ʻUmān, عمان é Salṭanat ʻUmān, سلطنة عمان, sa roun péyi di Mwayen-Oryan, o sid di pénensil di Arabi, asou bò di golf d'Oman é di lanmè d'Arabi.
Omosekswalité

**Omosèkswalité**-a (tèrm ki ka daté di xixe syèk) ka dézigné oun ansanm di konpòrtman sèkswèl, ki karaktérizé pa atirans sèkswèl-a oben afèktiv di roun endividi anvèr rounòt endividi di menm sèks. Omosèkswalité-a ka fè parti di sèkswalité moun-an é ka routrouvé so kò annan tout group étnik. Nou ka òbsèrvé égalman dé konpòrtman sèkswèl ant fimèl oben ant mal annan règn zannimo. Omosèkswalité-a sa roun oryantasyon sèkswèl ensi ki roun idantité sèkswèl, distenk di idantité-a di janr. Annan Ògsidan modèrn-an ka établi so kò roun nomanklatir di izaj pou défini oryantasyon sèkswèl-ya. 

## Nòt ké référans

## Wè osi
Ondiras

**Ondiras**, an form long **Répiblik di Ondiras**, an espagnol *República de Honduras*, sa roun péyi sitchwé annan Lanmérik santral, limité o nò pa lanmè di sé Karayib.

Katégori:Lanmérik santral
Ongri

**Ongri** (an ongrwa : Magyarország, [ˈmɒɟɒɾoɾsaːg]) sa roun répiblik konstitisyonèl initèr sitchwé an Léròp santral. Li gen pou kapital Budapest, pou lanng ofisyèl ongrwa-a é pou lanmonnen forint-a.

Katégori:Léròp
Ontoloji (filozofi)

**Ontoloji**-a annan so sans pli jénéral-a ka entérojé so kò asou signifikasyon-an di mo « fika ». « Kisa ki sa fika-a ? », konsidéré kou késyon inogiral, ki lé di pronmyèr annan tan-an ké annan pronmyèr annan lòd di konésans-a, sa sala dé pronmyé pansò di Lagrès antik-a, tèl Parménide ké Platon. Li ka débòrdé trè larjman strik kad-a di métafizik-a ki, né koté Aristote, ki ka étidjé diférant modalité-ya é propriyété di fika-a (ka pozé déjà pli di problenm answé), ké kisa nou gen tandans à konfonn-li. A pou distengé ontoloji-a antan ki tèl di ousyoloji-a, lakèl sa syans-a di fika-a ki té tandé antan ki lésans.

## Nòt ké référans

## Annèks

Katégori:Métafizik
Omèr

thumb|Portrè di Omèr.

**Omèr** (an grek ansyen  Ὅμηρος / Hómêros, « otaj » ou « sala ki oblijé di swiv » ) sa répité pour té oun aèd (powèt) di finisman di  VIIIe syèk av. J.-K. Li té senpman sirnomé « Powèt-a » (ὁ Ποιητής / ho Poiêtếs) pa sé Ansyen. I òkò difisil jodla di établir ké sèrtitid si Omèr té oun endividi istorik ou roun idantité konstrwit, é si li sa byen lotò di dé sélèb épopé ki sa o fondman di litératir oksidantal. Soupannan plizyò vil iyonyenn (Chios, Smyrne, Cymé ou òkò Colophon) tŕ ka dispité orijin di aède é tradisyon té ka endividwalisé an répétan ki Omèr té avèg.

Laplas di Omèr annan litératir grek sa toutafè majò pwis ki li ka rouprézanté li sèl janr épik andan sa péryod : Iliade é Odyssée li sa atribwé dè VIe syèk av. J.-K., ensi ki dé powèm komik, Batrachomyomachia (litéralman « batay dé grounouy é dé rat ») é Margitès, é powèm yan dé Hymnes omérik. Lanng omérik a sa roun lanng déjà arkayik o VIIIe syèk av. J.-K. é davantaj òkò o moman di fiksasyon di teks, o VIe syèk av. J.-K. : li sa asosyé à anplwa di ègzamèt daktilik.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Opéra (lamizik)

thumb|upright=1.3|''Carmen'' ké Magdalena Kožená é Jonas Kaufmann, Fèstival di Salzbourg 2012
upright=1.3|thumb|Anons-a di pronmyé-a di ''Don Juan'' di ''Mozart''

Oun **lopéra** sa roun òv mizikal é téyatral pou roun òrkès é dé chantò, bazé asou roun livrè ki ka mété an senn dé pèrsonnaj é yé listwè, koté rol-ya sa chanté ; lopéra-a sa roun dé fòrm di lar lirik-a di téyat mizikal ògsidantal.

Òv, chanté pa dé entèrprèt ki ka posédé oun réjis vokal détèrminé an fonksyon di rol é akonpagné pa roun òrkès, pafwè senfonik.

## Nòt ké référans

## Annèks

Katégori:Lanmizik
Optimizasyon (matématik)

**Òptimizasyon**-an sa roun branch dé matématik ki ka sasé à modélizé, à analizé é à rézoud analitikman oben nimérikman problenm-yan ki ka konsisté à minimizé oben maksimizé roun fonksyon asou roun fonksyon asou roun ansanm.

Òptimizasyon-an ka jwé roun rol enpòrtant an sasé opérasyonèl (domenn  à frontchèr ant enformatik-a, matématik-a é ékonomi-a), annan matématik-ya ki apliké (fondamantal pou endistri-a é enjényéri-a), an analiz é an analiz nimérik, an èstatistik pou èstimasyon-an di maximum di vrésanblans di roun distribution, pou sasé-a di èstratéji annan kad-a di téyori-a dé jé, oben òkò an téyori di kontrol é di koumannman-an.

Bokou di sistenm siséptib di fika ékri pa roun modèl matématik sa òptimazé.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Ordinatò

Oun **òrdinatò** sa roun sistenm di trétman di enfòrmasyon-an ki progranmab tèl ki défini pa Turing é ki ka fonksyonnen pa lèktir sékansyèl-a di roun ansanm di enstriksyon, òrganizé an progranm, ki li ka fè ègzékité dé opérasyon lojik é aritmétik. So striktir fizik atchwèl ka fè ki tout opérasyon-yan ka répozé asou lojik binèr-a é asou dé nonm fòrmé à partir di chif binèr. Dè so miz anba tansyon, roun òrdinatò ka ègzékité, roun aprè ròt, dé enstriksyon ki ka fè'l li, manipilé, épi réyékri roun ansanm di doné détèrminé pa roun mémwar mouri d'amòrsaj (Boot ROM, BIOS, UEFI, etc.). Dé tès é dé so kondisyonèl ka pèrmèt di pasé à enstriksyon-an swivant é kidonk d'aji diféraman an fonksyon dé  doné oben dé nésésité di moman oben di anvironnman-an.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Ordinatò portab

thumb

Oun **ordinatò portab**, sa roun ordinatò personnel don pwa é dimansyon limité ka permèt oun transpò fasil. Ordinatò-ya portab gen plizyò izaj an menm tan personel é édikatif, é sa pafwè itilizé pou sovgard di stokaj di médya personel.
Organizasyon di trété di Atlantik nò

thumb|Drapo.
thumb|Kart dé péyi ki manm di OTAN-an.

**Òrganizasyon di Trété di Atlantik nò** (soulon èstandar-ya di OTAN-an, nou ka ékri osi san majiskil à trété « Òrganizasyon di trété di Atlantik Nò » ; an anglé : North Atlantic Treaty Organization) sa òrganizasyon-an politiko-militèr ki mété an plas pa péyi-ya sigbatèr di trété di Atlantik nò afen di pouvwar ranpli yé obligasyon nord di sékirité é di défans kolèktiv. Li sa pli souvan dézigné pa so akonim **OTAN** (an anglé : NATO) mè osi frékaman nonmen **Alyans atlantik**-a oben pafwè, òkò pli briyèvman, **Alyans**-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Organizasyon mondyal di komers

[thumb|<br />An vèrt fonsé : Manm di OMK, <br />An vèrt klèr : Manm di OMK é di [Linyon éropéyen (IE), An blé : Òbsèrvatò-ya]]

**Òrganizasyon mondjal di komèrs** (OMK ; an anglé : World Trade Organization, WTO, an èspagnòl : Organización Mundial del Comercio, OMC) sa roun òrganizasyon ki ka tchipé so kò dé larèl ki ka réji komèrs ant péyi-ya. Annan mimisouk-a di òrganizasyon-an ka trouvé so kò Akòr-ya di OMK-a, ki négosyé ké signé an avril 1994 atè Marrakech pa majò parti dé pwisans komèrsyal di monn é ratifyé pa yé asanblé parlmantèr. OMK gen pou lòbjèktif prensipal di favorizé ouvèrtir komèrsyal-a. Pou sala, li ka taché di rédjwi òbstak-ya o lib-échanj, di édé gouvèlman-yan à réglé yé diféran komèrsyal é d'asisté èspòrtatò-ya, enpòrtatò-ya ké prodiktò-ya di marchandiz é di sèrvis annan yé aktivité.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Organizasyon mondyal di santé

**Òrganizasyon mondjal di santé**-a  (OMS), sa roun enstitisyon ki èspésyalizé di Òrganizasyon-an dé Nasyon ini (ONI) pou santé piblik-a ki kréyé an 1948. Li ka dépann dirèkman di Konsèy ékonomik ké sosyal dé Nasyon ini ké so syèj ki ka sitchwé so kò atè Jénèv an Swis, asou komin-an di Pregny-Chambésy.

Soulon so konstitisyonè, OMS-a gen pou lòbjèktif di mennen tout pèp di monn o nivo di santé pli élvé posib, santé-a sa défini annan sa menm dokiman kou roun « léta di konplè byen-fika fizik, mantal ké sosyal é pa ka konsisté rounso an oun absans di maladi oben d'enfirmité ».

## Nòt ké référans

## Wè osi
Orijin di lavi

**Lorijin di lavi**-ya asou Latè ka douméré ensèrtenn. Nou pa savé di ké sèrtitid lò lavi-a sa aparèt asou Latè ni koté é kouman. Pli ansyen mikro-lòrganism fosil sa daté di omwen 3,5 Ga(milyar di lannen). Oun étid pibliyé an 2015 asou dé enklizyon di karbonn konsidéré kou di lorijin òrganik ka asigné yé roun laj di 4,1 milyar di lannen é pli résaman dé présipité idrofij anba-maren trouvé annan dé ròch sédimantèr férijinéz di Sentir di ròch vèrt di Nuvvuagittuq (Québec) té entèrprété kou di posib tras di lavi (òrganism filamanté) i té gen omwen 3,77 milyar di lannen ké pitèt 4,28 milyar di lannen.

I gen kidonk dé zendis di pli an pli nonbré di roun baktéryenn dè Hadéyen.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Orkès

thumb|Lòrkès filarmonik-a di Jalisco

Oun **lòrkès** sa roun ansanm di mizisyen enstrimantis réyini pou ègzékisyon di roun òv mizikal. Nonm-an ké konbinézon-an dé entèrprèt ka dépann di konpozitò, di lépòk-a é di janr di répèrtwar ki abòrdé. Pli souvan-an, li sa dirijé pa roun chèf di lòrkès, mè roun dé mizisyen pouvé osi mennen group-a.

Swivan fanmi-ya d'enstriman di lanmizik ki ka konpozé li (kòrd, bwa, kwiv ké pèrkisyon), lòrkès  pouvé pran dé fòrm miltip kou an lanmizik klasik, gran lòrkès senfonik-a(kat fanmi-ya réyini).

## Wè osi

Katégori:Lanmizik
Otism

**Otism**-an, oben pli jénéralman troub-ya di spèk di otism-an (TSA), sa roun troub di dévlopman moun ki karaktérizé pa dé difikilté di anprantisaj sosyal-a é di kominikasyon-an, ké dé konpòrtman èstéréyotipé é pèrsévératifs. Sa senptom-yan sa souvan détèkté pa paran-yan douran pronmyé lannen-yan di lavi-a di timoun-an. An fonkston di prézans-a oben pa di troub asosyé é di lorijin-an prototipik oben ségondèr, moun otis-ya pouvé métrizé oben pa langaj-a, gen dé rétar oben dé prékosité èkolèr, oun défisyans entélèktchwèl oben roun entélijans sipéryò à mwayenn-an, é pli rarman manifèsté di savantism.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Organism (fizyoloji)

Oun **òrganism** (di grèk organon, « enstriman »), oun òrganism vivan, sa, an byoloji é an ékoloji oun sistenm vivan konplèks, òrganizé é sa prodjwi-a di varyasyon siksésivman o kour di évolisyon-an. Li sa konstitchwé di roun oben plizyò sélil vivant (nou ka palé alò, rèspèktivman, di lòrganism inisélilèr oben miltisélilèr). Òrganism vivan-yan sa klasifyé an lèspès ki ka partajé dé karaktéristik jénétik, byolojik ké mòrfolojik komin.

Lòrganism konplèks-ya, miltisélilèr, sa konstitchwé di roun ansanm di sélil vivant diféransyé, ki ka asiré dé fonksyon èspésyalizé é ka opéré di mannyè konsèrté. Sa selil-ya ka dérivé an jénéral di roun projénitris inik é ka partajé menm patrimwann jénétik-a. Yé ka entéraji di fason pou fonksyonnen kou roun ansanm èstab dinamikman.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Organizasyon di sé Nasyonzini

[vignette|ONI, Geneva, [Swis]]
**Òrganizasyon dé Nasyonzini** (**ONI**) sa roun òrganizasyon entèrnasyonal ki ka rougroupé 193 Léta. An ranplasman di Sosyété dé Nasyon-an, Chart-a dé Nasyon ini sa adòpté 26 jen 1945 pa 51 Léta. Li ka antré ofisyèlman an vigò 24 òktòb 1945.

Lòbjèktif pronmyé-a di òrganizasyon-an sa mentchen di lapè-a ké sékirité entèrnasyonal. Pou akonpli yé, li ka promouvwè protèksyon-an dé drwè di wonm-an, fournitir-a di lèd mounitèr-a, dévlopman dourab-a ké garanti-a di drwè entèrnasyonal.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Otrich

**Otrich**, an form long **Répiblik di Otrich** (Österreich é Republik Österreich an alman), sa roun Léta fédéral di Léròp santral manm di  Linyon éropéyen santral, san aksè à lanmè.

Katégori:Éròp
Ouganda

**Ouganda**, an form long **Répiblik di Ouganda** (an annglé Uganda é Republic of Uganda, an swahili Uganda é Jamhuri ya Uganda), sa roun péyi di Lafrik di Lès.

## Not ké référans


Katégori:Lafrik
Oukrèn

**Oukrèn** — prounonsé an fransè : /y.kʁɛn/ ; an oukrényen : Україна Oukraïna /ukrɑˈjinɑ/ — sa roun Léta di Léròp di Lès, dézyèm di Éròp pa so siperfisi. Li sa bordé pa lanmè Nwè ké lanmè di Azov o sid.
Outi

Oun **zouti** sa roun enstriman fizik itilizé pa roun fika vivan dirèkman, oben pa entèrmédjèr-a di roun machin, afen di ègzèrsé oun aksyon ki pli souvan mékanik, oben tèrmik, asou roun éléman di anvironnman à trété (matchè brit, lòbjè fini oben simi-fini, fika vivan, etc). I ka amélyoré éfikasité-a dé aksyon antroupriz oben ka bay aksè à dé aksyon enposib ròt. Patché ka prokiré roun avantaj mékanik an fonksyonan soulon prensip di roun machin senp kou — antrot — pens-moségnò ki ka èsplwaté prensip-a di lévyé.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Pakistan

**Pakistan**-an, an fòrm lonng **Répiblik islamik di Pakistan** (an ourdou Pākistān, پاکِستان é Islāmī Jumhūrīyah Pākistān, اسلامی جمہوریۂ پاکستان), sa roun répiblik islamik di anba-kontinan endjen antouré pa Iran-an, Afghanistan-an, Lachin-an, Enn-an ké lanmè-a d'Arabi. Fondé 14 out 1947 o tèrm di partisyon-an di Anpir dé Enn anba fòrm-an di roun Léta ki konstitchwé di Dé parti jéyografikman séparé pa prè di 1 600 km di téritwar endjen, Pakistan-an ka trouvé so kò rédjwi o tèrm di Lagèr d'endépandans di Bangladesh (1971) à so parti ògsidantal.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Azi
Palaos

**Palaos**, an fòrm lonng *Répiblik di Palaos*, an annglé *Palau* è *Republic of Palau*, an palaoan *Belau* é *Beluu er a Belau*, sa roun péyi di Loséyanni ki sitchwé an Mikronézi.
Palestin (Léta)

**Palestin**, an form long **Léta di Palestin**, an arab دولة فلسطين (Dawlat Filastin), sa roun proto-Léta ki ka aspiré à endépandans politik dé Palestinyen, dé téritwar palestinyen.
Palidism

thumb|Oun ''Anopheles gambiae'' (oun dé lèspès di anofèl, vèktò di parazit rèsponsab di palidism).

**Palidism**-an oben **malaria** sa roun maladi enfèktchéz akoz di roun parazit  di janr Plasmodium, propajé pa pikir-a di sèrtenn lèspès di moustik anofèl.

Ké 207 milyon di moun malad ké 627 000 désè an 2012; palidism-an ka douméré parasitoz-a ki pli enpòrtant é ka konsèrné majoritèrman timoun-yan di mwen di senk lan é fanm-yan ki ansent. 80 % dé ka sa anréjistré an Afrik sibsaharyenn.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Maladi
Pandoul (fizik)

thumb

An fizik, **pandoul** (oben pannyòl) sa roun sistenm osiyan ki, ékarté di so pozisyon d'ékilib, ka routounen an dékrivan dé osisyasyon, anba léfè-a di roun fòs, pa lègzanp pwa-a di roun mas. Mo-a pandoul, dû à Huygens, ka vini di laten pendere. Pandoul-a di Foucault sa roun dé pli konnèt.

Pa ayò, mo-a « pandoul » sa souvan itilizé annan sinonim di « pendoul senp », menm si so mouvman pli fika « pandoulèr » (nou ka palé ensi di pandoul konik). Anfen, mo-a « pandoul » ka dézigné à lorijin-an lòrlòj-ya don régilasyon-an té asiré pa osiyasyon-an di roun pandoul, aplé balansyé.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Pablo Picasso

right|thumb|300px|Picasso an 1908.

**Pablo Ruiz Picasso**, né koté Malaga (Èspangn) lou 25 òktòb 1881 é désédé lou 8 avril 1973 koté Mougins (Alpes-Maritimes, Frans), sa roun pent, désinatò é skiltò èspagnòl ki pasé ésansyèl di so lavi an Lafrans.

Artis itilizan tout sipò-ya pou so travay, i ka konsidéré kou fondatò-a di kibism ké Georges Braque é roun konpagnon di lar di souréyalism. Li sa roun dé pli enpòrtan artis di xxe syèk, pa so apòr tèknik é fòrmèl ki pa so priz di pozisyon politik.

## Not ké référans


## Annèks

Katégori:Personalité
Oût

thumb|Oût, ekstrè di ''Les Très Riches Heures du duc de Berry'' (ver 1410-1416), mizé Condé, Chantilly, ms.65, f.8.

**Oût** sa wityèm mwa di sé kalandriyé grégoryen é julyen.
Pansé

thumb|'''Pansò-a''', pa Auguste Rodin

O sans larj, **pansé**-a sa roun lavi psichik, ki konsyant annan so ansanm, ki ka roukouvri processus-ya pa lakèl sa élaboré, an répons o pèrsépsyon vini dé sans, dé imaj, dé sansasyon, dé konsèp ki fika moun-an ka asosyé pou anprann, kréyé ké aji.

A osi, oun rouprézantasyon fizik, oun ansanm di lidé pròp à roun endividi oben roun group, oun fason di joujé, oun opinyon (fason di pansé), oun trè di karaktèr (avwar oun pansé rigouréz), etc.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Pantéyism

**Pantéyism**-an sa roun dòktrin filozofik soulon lakèl Bondjé sa tout bagaj. Li ka distengé so kò di monotéyism si nou ka konsidéré ki Bondjé pa sa roun fika pèrsonèl distenk di monn, mè ki li sa entégralité-a di monn ; sa konsèpsyon sa aplé imanans-a   pa opozisyon o prensip di transandans di Bondjé kréyatò monotéyis.

Sa mo ka vini di grèk ansyen pan (πὰν) : « tout » ké theos (θεός) (« Bondjé »). Li ka aparèt pou pronmyé fwè-a an 1720 annan Pantheisticon-an di John Toland, oben pli bònò koté Joseph Raphson, an 1697 lò i ka opozé pantéyis o até é o matéryalis é ka défini yé kou dé pansò ki ka afirmé ki i ka ègzisté oun sèl sibstans ki sa matéryèl é entélijant é ki kréyé tout bagaj di so pròp sibstans.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Papaychton

**Papaychton** sa roun koumin fransé, ki sitchwé annan départman-an di Lagwiyann. Vilaj-a sa sitchwé asou bò-ya di flòv Maronni-a, ki sa dayò sèl vwè di lagsé atè Papaychton.

Kapital di zétni Bonni-a, a la ki ka rézidé« Gran Man », chèf rélijyé é koutimyé dé Bonni.

## Jéyografi
### Lokalizasyon
thumb|An rouj téritwè kouminal-a di Papaychton.

Koumin-an di Papaychton ka sitchwé so kò atè Lagwiyann, an Lanmérik di Sid. Li sa enstalé asou bò-ya di flòv Maronni-a ki ka délimité frontchè ké Sourinanm-an.

I pa vré di di ki Papaychton fika agsésib rounso an piròg pis ki roun pis di 31 kilonmèt ka rélyé li ké koumin-an di Maripasoula. Sa pis ka pourswiv so kò jouk zanmo-ya di Loka.

Koumin limitròf-ya di Papaychton sa Gran-Santi o nò, Sayil à lès é Maripasoula o sid.

### Jéyoloji ké rélyèf
Mon Kotika, ka élvé laltitid magsimal-a di koumin-an à 722 mèt.

### Klima
Klima sa di tip ékwatoryal. Tanpératir-a  pa ka bokou varyé é ka rété pròch di 30°C. Lapli-ya sa abondant.

## Tòponnimi
Bour-a ka aplé so kò Papaychton-Pompidouville an lònò-a di prézidan Pompidou ki té rousouvwè Gran Man ké limè Tolinga atè Lélizé an 1971.

## Listwè
### Kronnolojik
* 1895 : Vilaj té fika fondé pa Gran Man Ochi.
* 1930 : Kréyasyon di téritwè di Linini-a, divizyon administrativ ki ka kontni Papaychton
* 1946 : Départmantalizasyon-an di Lagwiyann, téritwè-a di Linini-a ka divini roun larondisman
* 1968 : Kréyasyon di srèk minisipal di Gran-Santi-Papaychton-Apatou
* 1969 : Srèk minisipal-ya sa anmòrfrézé an minisipalité
* 1976 : Séparasyon dé koumin d'Apatou é di Gran-Santi-Papaychton
* 1992 : Séparasyon dé koumin di Gran-Santi é Papaychton

## Démografi
Lévolisyon-an di nonm di zabitan sa konnèt atravè rousansman-yan di popilasyon-an ki éfègtchwé annan koumin-an dipi 1961, pronmyé rousansman pòstéryò à départmantalizasyon-an di 1946. À pati di 2006, popilasyon légal-ya dé koumin sa pibliyé anniyèlman pa Insee-a. Rousansman-an ka roupozé dézòrmè asou roun kolèk di lenfòrmasyon anniyèl, ki ka konsèrnen sigsésivman tout téritwè kouminal-ya o kour di roun péryòd di senk lannen. Pou koumin-yan di mwen di 10 000 zabitan, roun ankèt di rousansman ki ka poté asou tout popilasyon-an fika réyalizé tout senk lannen-yan, popilasyon légal-ya dé lannen lentèrmédjèr ki fika kant à yé èstimen pa entèrpolasyon oben èstrapolasyon. Pou koumin-an, pronmyé rousansman ègzostif ki ka antré annan kad-a di nouvèl dispozitif té réyalizé an 2004.

## Èspò
Klòb di foutbòl di AS Kawina té angajé pa so antrénò pou Lakoup di Lafrans. Pannan tour préliminèr-ya di Lakoup di Lafrans 2014-2015, lékip di Papaychton k'alé jouk an final dé éliminatwè di Lagwiyann. Li sa malérézman briga 4 bit à 1 pa fòrmasyon-an di US Matoury. An rézon di so anklavman, sa lékip pa ka jwé annan pyès chanpyonna.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Koumin di Lagwiyann
Papouazi oksidantal

**Papouazi oksidantal**, an endonézyen Papua Barat, sa roun provens d'Endonézi sitchwé annan parti ègstrèm-oksidantal di Nouvèl-Giné ki ka roukouvri tout pénensil dit Vogelkop (« tèt di zozo ») ké zil anvironant.
Partaj di Afrik

**Pataj di Afrik** ka dézigné processus di konpétisyon téritoryal ant pwisans éropéyenn-yan an Afrik, parti di mouvman jénéral di kolonizasyon di finisman-an di xixe syèk (prensipalman ant 1880 é Pronmyé Lagèr mondjal). Dé prensipal péyi éropéyenn-yan ki konsèrné té Lafrans ké Rwayom-Ini. Almagn, Itali, Portigal, Bèljik ké Èspagn té osi partisipé, mè di fason mwen enpòrtant é souvan pli tardiv.

A douran sa tchèk lannen-yan ki té fòrmalizé annan yé grann lign di nonbré téritwar afriken atchwèl. Sa divizyon té souvan senbolizé pa Konférans di Berlin (1884-1885), menm si sa konférans pa téfè ki fiksé dé règ é pa té prosédé o pataj.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Partikil soubatomik

Oun **partikil sibatomik** sa roun konpozan di matchè-a. Li gen roun tay enféryò à sa di roun atom. Nou ka distengé partikil élémantèr-ya dé partikil konpozit. Branch-a di fizik-a ki ka étidjé yé sa aplé fizik-a dé partikil.

## Natir
Sasé asou asou partikil sibatomik pèrmèt di mété an évidans :

* di roun pa, konstitchwan atomik-ya tèl ki proton-yan, nétron-yan é élèktron-yan, ensi ki yé konstitchwan (notaman quark-ya) ;

* di ròt pa, partikil ki prodjwit pa fénomenn di réyonnman é di dispèrsyon, tèl ki foton-yan, nétrino, é muon.

Sètenn partikil sibatomik sa dit élémantèr lòské o èstad atchwèl di sasé pa té pouvé idantité yé roun èstriktir entèrn.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Parténon

thumb|Fasad wès di Parténon

**Parthénon**-an — grèk ansyen : Ὁ Παρθενών / Parthenṓn (à lorijin jénitif pliryèl di παρθένος, non féminen, « jen tifi, vyèrj »), litéralman «  “lasal”-a oben “doumò”-a dé vyèrj », — sa roun édifis sitchwé asou akropòl-a d'Athènes.

Réyalizé antchèrman an marb Pantélik, Parthénon-an sa an menm tan oun tanp é roun trézò, o sans antik di tèrm. Naos-a di Parthénon té konnèt pou abrité èstati chryséléphantine di déyès-a Athéna Parthénos, òv monimantal di Phidias, à lakèl Athénîen-yan té ka prézanté yé ofrann.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Papouazi-Nouvèl-Giné

**Papouazi-Nouvèl-Giné**, an fòrm lonng **Léta endépandan di Papouazi-Nouvèl-Giné** sa roun péyi di  Loséyanni ki ka tchipé lanmotché oryantal di zilé di Nouvèl-Giné (462 840 km2) (ròt lanmotché, Nouvèl-Giné oksidantal, ki anba souvrennté endonézyen).
Papouazi (provens endonézyenn)

**Papouazi**, an endonézyen Papua, sa non di roun provens d'Endonézi, sitchwé an Nouvèl-Giné oksidantal, ki li ka partajé ké ròt provens endonézyenn di Papouazi oksidantal. Li ka partajé menm non di Papouazi-Nouvèl-Giné, sitchwé asou menm zil di Nouvèl-Giné.
Pastòrizasyon

**Pastòrizasyon** oben **débaktérizasyon tèrmokontrolé** sa roun prosédé di konsèrvasyon dé aliman pa lakèl  sa-ya sa chofé à roun tanpératir di 66 à 88 °C, pannan roun douré défini, épi roufrédi rapidman. Pastòrizasyon-an ka tiré so non dé travay di Louis Pasteur asou èstabilizasyon dé ven o xixe syèk.

## Istwè
Nicolas Appert ka mété o pwen é ka pibliyé an 1831 annan so ouvraj *Le livre de tous les ménages* roun prosédé di konsèrvasyon dé aliman pa chofaj, notaman dilèt é di labyè. I pa té savé èspliké syantifikman éfikasité-a di sa prosédé ki nou ka aplé appertizasyon-an.

Alfred de Vergnette de Lamotte ka fè di nonbréz èspéryans asou ven-an é ka pibliyé an 1850 oun mémwè ki ka trété notaman di chofaj di ven.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Pati politik

Oun **pati politik** sa roun lòrgannizasyon politik ki ka sasé à enfliyansé roun politik gouvèlmantal, an nonman so pròp kandida é an tantan di òbténi dé manda politik.

Pli jénéralman, nosyon-an di parti politik ka posédé dé définisyon. Pronmyé-a, di lòrd idéyolojik, sa prèsk sinonim di faksyon : ki sa, pou roupran tèrm-ya di Benjamin Constant, di roun « réynyon di wonm ki ka profésé lamenm dòktrin politik ».

Ségon-an, di lòrd enstitisyonèl, ka tchenbé li pou éléman ésansyèl di jé démokratik : « li ka konsisté à sézi parti politik antan ki fòrm politik, èstriktir di lòrgannizasyon di démokrasi-a ».

Katégori:Pati politik
Paul de Tarse

thumb|Èstati di sen Paul annan Légliz-a Santi Severino e Sossio atè Naples.

**Paul de Tarse** oben **sen Paul**, ka poté osi non jwif-a di Saul ki ka prounonsé so kò « Shaoul » ([ʃaul]) (né probabman atè Tarse an Cilicie o koumansman di ier syèk é mouri bò'd 67 - 68 atè Rome), sa roun apot Jézi-Kris, tout an fézan pa parti dé « Douz ». Li sa  sitwayen romen di nésans é jwif farizyen. Nouvèl Testaman-an ka prézanté li kou roun pèrsékitò dé disip di Jézi jouk so kontré mitik ké Kris-a, bò'd 32-36, mè réyalité di so pèrsékisyon ka fè déba annan istoriografi modèrn-an, tou kou anplwa-a di tèrm di « konvèrsyon » à so propo.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Personalité
Piblisité

thumb|Times Square, a New York, oun di sé lyé di pli fort konsantrasyon di afichaj irben.
thumb|Piblisité pou Coca-Cola, annan sé lannen 1890.

**Piblisité**-a sa roun fòrm di kominikasyon di mas, don lòbjèktif-a sa di fiksé atansyon-an di roun sib vizé (konsomatò, itilizatò, izajé, élèktò, etc.) afen di ensité li à adopté roun konpòrtman ki swété : acha di roun prodjwi, élèksyon di roun pèrsonalité politik, ensitasyon à ékonomi-a d'énèrji, etc..

Évoké, pa lègzanp, non-an di roun antrépriz, di roun magazen, oben òkò di roun mark, ki pa ka enpliké otomatikman roun ak piblisitèr. Mè sa ka divini li à partir di moman koté lòbjèktif ki volontèrman sasé sa d'atiré atansyon-an asou lòbjè-a ki évoké é/oben di sigjéré d'alé à tèl oben tèl andrwa.

## Nòt ké référans

## Artik konnèks

Katégori:Médya
Penn di lanmo

**Penn di lanmò**, oben **penn kapital**, sa roun penn prévi pa lalwa-a ki ka konsisté à ègzékité oun moun ki té roukonèt koupab di roun fot kalifyé di « krim kapital ». Santans-a sa prounonsé pa enstitisyon joudisyè à isou-a di roun prosè. An absans-a di roun prosè, oben annan ka-ya koté sala pa réyalizé pa roun enstitisyon ki roukonèt, nou ka palé di ègzékisyon somèr, di zak di vanjans oben di joustis privé. Penn di lanmò-a sa divèrtisman konsidéré soulon lépòk-ya ké réjyon jéyografik-ya.

Li sa prévi annan tèks-ya di lalwa di 93 péyi, mè sèl 23 dé 192 péyi di glòb té prosédé à dé ègzékisyon an 2014.

## Nòt ké référans

## Annèks
Pi

thumb|Si dyamèt di sèrk sa 1, so konférans sa π.

**Pi**, aplé pafwè **konstant d’Archimèd**, sa roun nonm rouprézanté pa lèt grèk miniskil di menm non : π. A rapò konstant di sirkonférans-a di roun sèrk à so djamèt annan roun plan éklidjen. Nou pouvé égalman défini li kou rapò di lè di roun disk o karé di so réyon.

So valò aprochée pa défo à mwen di 0,5×10–15 prè sa 3,141 592 653 589 793 an ékritir désimal.

Di nonbréz fòrmil, di fizik, d'enjényéri é byen sir di matématik, ki ja enpliké π, ki sa roun dé konstant ki pli enpòrtant dé matématik

Nonm-an π sa irrasyonèl, a-pou-di ki roun pa pouvé èsprimé li kou roun rapò di Dé nonm antché ; sa ka antréné ki so ékritir désimal sa ni fini, ni péryodik. A menm roun nonm ki transandan, sa ki ka signifyé ki i pa ka ègzisté di polinom ki pa nil à koéfisyan antché don π sa roun rakaba.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Pierre-Simon de Laplace

thumb|Paulin Guérin, Pòrtrè di Pierre Simon Marquis de Laplace (1838), chato di Versailles.

**Pierre-Simon de Laplace**, né **Pierre-Simon Laplace**, kont Laplace épi 1er marki de Laplace, né  23 mars 1749 atè Beaumont-en-Auge é mouri 5 mars 1827 atè Paris, sa roun matématisyen, astronòm,  fizisyen ké wonm politik fransé.

Laplace sa roun dé prensipal syantifik di péryòd napoléonyenn-an. An léfè, li apòrté dé kontribisyon fondamantal annan diféran cham dé matématik, di astronomi é di téyori dé probabilité. I té roun dé syantifik pli enfliyan-yan di so tan, notaman pa so afirmasyon di détèrminism. 

## Nòt ké référans

## Wè osi
Piramid di Khéops

thumb

**Piramid di Khéops** oben **grann piramid di Gizeh** sa oun moniman konstri pa Éjipsyen-yan di Antikité-a, ki ka fòrmé oun piramid à baz karé. Tombo prézimé di faraon Khéops, li té édifyé i té gen pli di 4 500 lan, anba IVe dinasti-a, o sant di konplèks finérèr di Khéops ki ka sitchwé so kò atè Gizeh an Éjip. Li sa pli grann dé piramid di Gizeh.

Li té konsidéré annan Antikité-a kou pronmyé dé Sèt Mèrvèy di monn. Li sa dayò sèl-a Sèt Mèrvèy di monn ki sirvéki jouk jòdla, li sa égalman pli ansyenn-an.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Plan (matématik)

thumb|Oun plan andan roun lèspas éklidjen ké trwa dimansyon.

An matématik, roun **plan** sa roun lòbjè à Dé dimansyon. Entchwitivman, li pouvé fika vizwalizé kou roun féy d'épésò nil ki ka étann so kò à enfini-a. Ésansyèl-a di travay fondamantal an jéyométri é an trigonométri ka éfèktchwé so kò an Dé dimansyon kidonk annan roun plan.

## Définisyon
### Définisyon aksyomatik
An jéyométri klasik, définisyon-an di roun plan sa aksyomatik é ka vizé à idéyalizé rouprézantasyon fizik di sirfas plann (tab, tablo, féy...). Nou ka trouvé roun définisyon aksyomatik di plan koté Éklid, bò'd 300 lan anvan Jézi-Kris, ki ka défini roun sirfas kou « sa ki gen longò é larjò rounso » é présiz alò annan so définisyon 7:

À finisman-an di xixe syèk, aprè dékouvèrt-a dé jéyométri ki pa éklidjenn, roun mouvman ka désiné so kò pou aksyomatizé òkò davantaj jéyométri-a an sasé à vidé li di so kontni ontolojik. 

## Nòt ké référans

## Wè osi
Pil élektrik

thumb|Diférant forma di pil : dé pil di 9 volt, dé AAA, dé AA, oun C, oun D, oun pou kaméskop, oun pou téléfonn san fil ké oun pou roun radjo amatò.

Oun **pil élèktrik**, kouraman aplé **pil**, sa roun dispozitif élèktrochimik ki ka konvèrti an énèrji élèktrik gras à oun réyaksyon chimik d'ogsidorédiksyon.

## Vokabilèr : pil, batri, akimilatò

À lorijin-an, tèrm-an « pil » té ka dézigné oun dispozitif envanté pa savan italyen-an Alessandro Volta, ki konpozé di roun anpilman di rondèl di Dé métal diféran, ki séparé pa dé fét enprégné di roun élèktrolit. Pa ègstansyon, mo-a « pil » ka dézigné tout batri monoblòk. Soupannan, tèrm-an « batri » ka dézigné oun ansanm d'éléman ki monté an séri pou obténi oun tansyon ki swété, annan roun anbalaj inik.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Pilyé di islam

**Pilyé di islam**-an sa dévwar-ya ki tout musulman divèt apliké. Pli notab-ya ké rèspékté sa o nonm di senk. Sa dévwar-ya pa sa èsplisitman souligné annan Koran-an kou sa Dis Koumansman-an annan Labib-a, mè ka rapòrté annan roun hadith profétik : « Islam-an sa bati asou senk pilyé » (rapòrté pa Al-Boukharî é Muslim). Konsèp-a té adòpté pa sunnism-an (trè larjman majoritèr) notaman, mè roujété pa ròt group jòdla minoritèr tèl Kharijis-ya, ensi ki ròt minorité chiit. Dévwar-ya dé musulman sunnit pa ka limité so kò à sa pilyé-ya mè yé mété an aplikasyon sa enpérativ.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Islam
Plato gwiyannen

thumb|Kart di boukliyé gwiyannen
thumb|Tepuy Kukenan o Vénézwéla, oun dé pli ro tepuys di masif.

**Boukliyé gwiyannen** oben **plato dé Gwiyann** ka konstitchwé oun réjyon di  Lanmérik di Sid, ki sitchwé asou lakot nò-lès-a. A roun fòrmasyon jéyolojik ki fòrmen o Prékanbyen, di laj ki konprann ant 2,5 ké 1,9 bilyon di lannen. Li ka rouprézanté roun dé pli ansyen masif ki toujou vizib asou plannèt-a, konpozé di bidim plato di laltitid ki aplé tépouys. Dé kaskad enprésyonnan, kou Kaieteur Falls, Kuquenan Falls ké Salto Angel, ka jité yé kò di sa plato-ya.

Plato dé Gwiyann ka étann so kò asou sis péy ; di lwès an lès :

* Lakolonbi ;
* Vénézwéla, koté plato-a sa délimité o nò pa Lorénòk-a ;
* Gwiyannan, ansyen Gwiyann britannik oben anglé ;
* Sourinanm, ansyen Gwiyann néyèrlandé oben olandé ;
* Lagwiyann, départman fransé di lout-lanmè  ;
* Brézil, délimitasyon di plato o sid pa Lanmanzonn-an.

Mon Roraima (ki sitchwé à lentèrsègsyon-an dé frontchè di Gwiyannan, di Vénézwéla é di Brézil) té lontan konsidéré kou pwen kilminan-an di plato, ké 2 810 mèt di laltitid, mé a anfèt Pico da Neblina (2 995 m), ki sitchwé asou frontchè-a ant Brézil ké Vénézwéla.

Réjyon-an sa roukouvri pa pli gran danbwa vyèrj tropikal imid-a ki pa òkò vigtim di déforèstasyon-an. Danbwa gwiyannen-an sa pa so natir similè à sa-a di Lanmanzonni, don li sa roun prolonjman.

Li ka konpòrté plizyò park ké zonn ki protéjé : o Vénézwéla park nasyonnal-ya di Canaima, Parima Tapirapecó ké Serranía La Neblina ; o sant di Gwiyannan danbwa Iwokrama ké park nasyonnal di Kaieteur é o Sid di péy  zonn-yan ki protéjé di Kanuku é di Kanashen ; o Sourinanm park Brownsberg ké rézèrv natirèl di Sourinanm santral ; o Brézil park nasyonnal di mon Roraima é dé montangn Tumucumaque, sa dannyé fika annan kontinwité-a di park anmanzonnyen di Lagwiyann.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Lanmérik di Sid
Platon

thumb

**Platon** (an grèk ansyen Πλάτων / Plátôn, né an −428/−427 é mouri an −348/−347 koté Athènes) sa roun filozòf antik di Lagrès klasik, kontanporenn di démokrasi athényenn-an é dé sophis, ki li kritiké vigourézman. Li roupran travay filozofik di sèrten di so prédésésò, notaman Socrate don li té élèv-a, ensi ki sa di Parménide, Héraclite ké Pythagore, afen d'élaboré so pròp pansé, lakèl ka èsploré laplipa dé cham enpòrtan, notaman métafizik é étik-a, èstétik-a ké politik-a. Diogène Laërce ka di di li ki li sa di sis lan pli jenn ki so zanmi Isocrate.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Filozòf
Pnémoni égi

Oun **pnémoni égi** sa roun enfèksyon égi dé vwa aéryenn enféryò ki karaktérizé pa roun atent enflamatwè, é menm pirilant, di paranchim poulmonè(bronchyòl, alvéyòl poulmonè ké entèrstitium poulmonè). Nou ka palé di bonchopnémoni lòské atent enflamatwè-a ka étann so kò an plis o bronch. Nou ka distengé klasikman pnémoni franch lobèr aiguë, défini pa roun tablo rèspitwè fébril brital karaktérizé, é pnémoni atipik, défini par roun tablo pli fris.

Pnémoni égi-a pouvé atenn dé moun di tout laj, mè pli gran risk ka konsèrné jenn timoun-yan, moun ajé-ya, ké pasyan imminodéfisyan-yan. Pou trété pnémoni-ya, nou ka itilizé souvan dé ajan antimikrobyen.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Maladi
Poligonn

An jéyométri éklidjenn, oun **poligonn** (di grèk polus, nonbré, é gônia, ang) sa roun figi jéyométrik plann fòrmé di roun lign brizé fronmen, a-pou-di di roun swit siklik di sègman konsékitif.

Li sa nonmen kwarè si omwen Dé koté ki pa konsékitif sa sékant, é senp si entèrsèksyon-an di Dé koté sa toujou vid, oben rédjwit à roun somè pou Dé koté konsékitif. Sonm-an dé ang di roun poligonn senp (konvèks oben awa) ka dépann ki di so nonm di somè.

Nosyon-an di poligonn sa jénéralizé an dimansyon sipéryò pa sa-yq di polyèd é di politop.

thumb|Poligonn-ya

## Nòt ké référans

## Wè osi
Polinézi

**Polinézi** (di grèk πολύς ké νῆσος, « rounlo zilé »), roun di trwè réjyon tradisyonnèl di Loséyanni soulon Dumont d'Urville, sa roun larj groupman di zilé ki sitchwé annan Lès é sid di  Loséyan Pasifik

thumb|Polinézi tradisyonnèl ké so dilo téritoryal (an blan).
Planèt

[thumb|Planèt-ya di sistenm solèr.

# [Mèrkir (planèt)|Mèrkir
# Vénis
# Latè
# Mars
# Jupiter
# Satirn
# Iranis
# Nèptin

]]

Oun **planèt** sa roun kò sélès ki ka òrbité otour di Solèy oben di rounòt zétwèl, ki ka posédé oun lamas sifizant pou ki so gravité ka mentni li an lékilib idrostatik, ki-lé-di anba roun fòrm ki près èsférik, é ki éliminé tout kò 'rival' ki ka déplasé so kò asou so òrbit oben asou roun òrbit pròch. Pa ègstansyon nou ka kalifyé pafwè osi di planèt lòbjè lib-ya di lamas planétèr.

Ptolémé té roun dé pronmyé ki éséyé di konprann fòrmasyon-an ké fonksyonnman-an dé planèt. Sala té vini à konklizyon-an ki tout té an òrbit otour di Latè-a soulon roun mouvman ka déféré é épisiklik.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Plant

thumb|Divèrsité dé plant

**Plant**-ya (Plantae) sa dé òrganism fotosentétik é ototròf, ki karaktérizé  pa dé sélil véjétal. Yé ka fòrmé yé roun dé règn dé ékaryot. Yé sa klasikman, ké zalg ki ka apartni oben ki pa ka apartni à sa règn (menm syanobaktéri-ya), lòbjè di étid di botanik-a. Plant-ya ka fòrmé roun group monofilétik ki ka konprann plant térès-ya, zalg vèrt-ya, zalg rouj-ya ké glokofit. O sans filojénétik é annan klasifikasyon modèrn-yan (kladis oben évolisyonnis), « règn véjétal » annan so kontni tradisyonèl pli ka ègzisté ké véjétal-ya sa roun tèrm ki tròp vag.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Polisyon

**Polisyon**-an sa dégradasyon-an di roun ékosistenm pa entrodiksyon-an, ki jénéralman di moun, di sibstans oben di radjasyon altéran di mannyè plis oben mwen enpòrtant di sa ékosistenm. Pa ègstansyon, mo-a ka dézigné osi pafwè konsékans-ya di fénomenm jéyolojik kou roun éripsyon vòlkanik.

Polisyon-an gen dé léfè enpòrtan asou santé-a ké byosfè-a, kou an témwagn èspozisyon-an o poliyan ké réchofman klimatik-a ki ka transformé klima-a di Latè-a ké so ékosistenm, an antrénan aparisyon-an di maladi enkonnèt jouk alò andan sèrtenn zonn jéyografik, dé migrasyon di sèrtenn lèspès, é menm yé èstenksyon si yé pa pouvé adapté yé kò à yé nouvèl anvironnman byofizik.

thumb|right|250px|Lafimen endistriyèl jénéralman charjé di rézidi di konbistyon.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Politik

* **Politik** an so sans pli larj, sa di sivilité ou Politikos, ki ka endiké kad jénéral andan lakèl oun sosyété ou oun popilasyon sa jéré pa so (sé) dirijan ;

* An jénéral, politik di oun kominoté, di oun sosyété, di oun group sosyal, o sans di Politeia, ka obéi a oun konstitisyon ki rédijé pa so fondatò ki ka défini so striktir ké so fonksyonman (métodik, téorik é pratik). Politik ka poté asou so aksyon, ékilib, dévlopman entern ou extern di sa sosyété, so rapò entern é so rapò annan ròt ansanm. Politik sa donk prensipalman sa ki a trè o kolektif, a oun sòm di endividwalité é/ou di miltiplisité. A andan sa optik ki étid politik-ya ou syans politik ka élarji yé kò a tou sé domèn di oun sosyété (ékonomi, drwa, sosyoloji, etc.).

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Politik
Polytéyism

**Politéyism**-an sa roun konsèpsyon rélijyéz oben filozofik soulon lakèl i ka ègzisté plizyò fika diven oben bondjé.

## Lorijin di tèrm
thumb|Bondjé di Pantéyon grèk

Tèrm-an di grèk πολύς [poly], « bokou » ké θεός [theos], « bondjé »(plizyò bondjé) té envanté pa lotò jwif-a Philo d'Alexandrie (-12~ 54) pou argimanté ké Grèk-ya. Lò di èspansyon-an di kristchanism otour di basen méditéranéyen é an Éròp, pa-krétchen-yan ki té aplé païens (jan di péyi), oben, di fason péjorativ, « idolat » (adoratò di « fo » bondjé). Jean Bodin té roulansé anplwa-a di tèrm politéyis an 1580.

## Nòt ké référans

## Annèks
Polyèd

Oun **polyèd** sa roun fòrm jéyométrik ké trwa dimansyon (oun solid jéyométrik) ki gen dé fas plann poligonnal ki ka kontré yé kò soulon dé sègman di drèt ki nou ka aplé arèt.

Mo-a polyèd, ki ka signifyé ké plizyò fas, provini dé rasin grèk πολύς (polis), « bokou » et ἕδρα (hedra), « baz », « syèj » oben « fas ». Oun polyèd sa roun solid don tout fas-ya sa dé poligonn. Koté-ya di sa poligonn-yan sa aplé arèt. Ègstrémité-ya dé arèt sa dé pwen aplé somè.

thumb|Oun polyèd partikilyé : dodékayèd régilyè.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Pològn

**Pològn**, an form long **Répiblik di Pològn** (an polonè : Polska ; [form long] Rzeczpospolita Polska), sa roun Léta di Léròp santral. Ké roun popilasyon di 38 milyon di zabitan, Pològn sa trant-katriyèm péyi pli péplé o monn.

Katégori:Éròp
Pon

[thumb|Pon di Ark di Vallon-Pont-d'Arc ([Lafrans), oun pon natirèlman kréyé.]]

thumb|Oun pon

Oun **pon** sa roun konstriksyon ki ka pèrmèt di franchi roun déprésyon oben roun òbstak (kour dilo, vwa di kominikasyon, valé, raven, kanyon) an pasan pa-dési sa séparasyon. Franchiman-an ka sipòrté pasaj-a di moun é di véyikil annan ka-a di roun pon routché oben dilo annan ka-a di roun akdouk. Nou ka dézigné égalman kou ékodouk oben ékopon, dé pasaj ki konstrwi oben « rézèrvé » annan roun milyé aménajé, pou pèrmèt o lèspès zannimo , véjétal, fonkik, etc. di travèrsé dé òbstak konstrwk pa fika moun-an oben ki ka rézilté di so aktivité-ya. Pon-yan ka fè parti di fanmi-a dé ouvraj di lar é yé konstriksyon ka roulévé di domenn du jéni.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Ponm dé tè

thumb

**Ponm di latè**, **ponmlatè**, **ponmdétè** oben **patat** (langaj fanmilyé, kanadjanism ké bèljisism), sa roun tibèrkil komèstib ki prodjwi pa lèspès Solanum tuberosum, ki ja apartni à fanmi-a dé solanacées. Tèrm-an ka dézigné égalman plant-a li-menm, plant zèrbasé, vivacs pa so tibèrkil-ya mè toujou kiltivé kou roun kiltir anniyèl. Ponm di latè sa roun plant ki ka réyisi annan laplipa dé sòl, mè li ka préféré sòl-ya ki léjèrman asid. Plant-a sa sijèt o maladi annan dé sòl kalkèr oben ki ka manké d’humus.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Potidjal

**Potidjal**, an fòrm lonng **Répiblik potidjé** (an potidjé : República Portuguesa), sa roun péyi di sid di Léròp, ki manm di Linyon éropéyen-an, ki sitchwé a lwès di pénensil Ibérik-a. 

Délimité o nò é a lès pa Lèspangn épi o sid é à lwès pa loséyan Atlantik, li sa péyi-a ki pli ògsidantal di Léròp kontinantal.

## Wè osi

Katégori:Léròp
Pop (lamizik)

**Lanmizik pop** sa roun janr mizikal ki aparèt andan lannen-yan 1960 o Rwayom-Ini é o Étazini. Sa chanté-ya ka palé an jénéral di lanmou-a oben dé rélasyon ant fanm-yan ké wonm-yan. Li ka mété laksan-an asou chanté endividjwèl-a plito ki asou album-an, é ka itilizé ésansyèlman dé chanté ki kourt ké dé ritm ki asosyé à dans-a. Lanmizik pop té bokou enfliyansé pa tèknoloji-ya, kou anréjisman-an ké pis miltip (bò'd finisman-an dé lannen 1960) ké sentétizò-a (douran lannen-yan 1970 é 1980).

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Lanmizik
Poson

thumb|Mérou jéyan ka ka najé parmi dé ban di ròt poson.

**Poson** oben **pwéson** sa dé zannimo vèrtébré akwatik ké branchi, ki pourvi di najwa ké don kò-a sa pli souvan kouvri di zékay. Nou ka trouvé yé abondaman osi byen andan dilo dous-ya ki andan lanmè-ya : nou ka trouvé dé lèspès dipi sours-ya di montangn (onm di lafontenn, goujon) jouk pli profon dé loséan
(grangousyé, poson-ogr). Yé répartisyon sa toutfwè trè inégal : 50 % dé poson ki ka viv andan 17 % di sirfas dé loséyan (ki sa souvan osi pli sirèsplwaté-ya).

## Nòt ké référans

## Wè osi

## Nòt ké référans

## Wè osi