open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Syans di lanatir

**Syans di lanatir**, oben **syans natirèl** gen pou òbjè monn natirèl-a.

## Sibansanm dé syans di lanatir
Lis pa lòrd alfabétik, pa ègzostiv :

### Syans di lavi é di anvironnman-an
* agroékoloji
* agronomi
* anatomi
* anbriyoloji
* antomoloji
* lantropoloji
* larkéyoloji
* botanik
* byochimi
* byofizik
* byojéyografi
* byoklimatoloji
* byoloji
* byoloji di dévlopman 
* ékofizyoloji
* ékoloji
* ékotòksikoloji
* èrpétoloji
* farmakoloji
* fizyoloji
* ichtyoloji
* istoloji
* hydrobioloji
* mammaloji
* médsin
* mikoloji
* mikrobyoloji
* òrnitoloji
* paléyoantropoloji
* paléyoékoloji
* paléyontoloji
* sistématik
* sitoloji
* tòksikoloji
* viroloji
* zooloji

### Syans di Latè é di Linivèr
* astrochimi
* astrofizik
* astronomi
* hydrojéyoloji
* hydroloji
* jéyochimi
* jéyofizik
* jéyografi fizik
* jéyoloji
* klimatoloji
* loséyanografi
* météyoroloji
* minéraloji
* pédoloji
* pétroloji
* sédimantoloji
* sismoloji
* spéléyoloji
* volkanoloji

### Syans di matyèr-a
* chimi
* chimi inòrganik
* chimi òrganik
* fizik
* fizik kantik
* fizik nikléyèr
* fizik ondilatwar
* fizik òptik
* mékanik kantik
* tèrmochimi
* tèrmodinamik

## Dichotomi ant syans di lanatir ké syans natirèl
An Frans, apélasyon-an « syans natirèl » ka dézigné jénéralman ansanm-an dé disiplin syantifik ki ka pòrté asou étid-a di lanatir o sans ékolojik oben anvironmantal di tèrm. Ki lé di di « ansanm-an ki fòrmé pa syans-ya di lavi é sa-ya di ékosistèm-a ki pèrmèt éklozyon-an di lavi ». Li ka konprann notaman zooloji-a, botanik-a ké sèrtenn syans di Latè. Di nou jou, sa asòrtiman di syans sa anségné annan laklas-ya di ansègnman primèr anba apélasyon-an « syans natirèl ».

Syans-ya di lanatir sa ensi asosyé à anvironnman byofizik. Séparasyon-an té enstitisyonèlman établi an Frans an 1958, ké aparisyon-an dé lòpsyon « syans di Latè » é « syans byolojik » o sen di agrégasyon-an di syans natirèl.

## Nòt ké référans

## Wè osi

### Bibliografi

### Artik konèks
* Istwè di listwè natirèl
Stonehenge

thumb

**Stonehenge** sa roun moniman mégalitik konpozé di roun ansanm di èstriktir sirkilèr konsantrik, érijé ant -2800 é -1100, di Néyolitik à laj di bronz. Li sa sitchwé à trèz kilomèt o nò di Salisbury, é à kat kilomèt à lwès d'Amesbury (konté di Wiltshire, an Anglétèr).

Ansanm-an di sit di Stonehenge é cromlech d'Avebury, à roun karantenn di kilomèt o nò, sa enskri asou lis-a di patrimwann mondjal di Unesco annan roun ansanm entitilé « Stonehenge, Avebury é sit asosyé ». Jòdla, sit-a ka atiré prè di roun milyon di vizitò pa lan.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Striktir entern di Latè

thumb|300px|''Striktir entern di Latè :''<br /> 
'''1.''' Lakroût kontinantal <br />
'''2.''' Lakroût oséanik <br />
'''3.''' Manto sipèryòr <br /> 
'''4.''' Manto enfèryòr (ou Mésosfè) <br />
'''5.''' Noyo ekstern <br />
'''6.''' Noyo entern (ou grenn téres) <br />
'''A.''' Diskontinwité di Mohorovičić <br />
'''B.''' Diskontinwité di Gutenberg <br />
'''C.''' Diskontinwité di Lehmann

**Èstriktir entèrn**-an di Latè-a ka dézigné répartisyon-an an anvlop siksésiv di Latè-a : prensipalman krout térès-a, manto-a nwayo-a, soulon modèl-a jéyolojik atchwèl, ki a éfòrsé so kò di dékri yé propriyété ké yé konpòrtman.

Sa kouch-ya sa  délimité pa dé diskontinwité, roupérab gras à sismoloji-a. Sala pèrmèt di détèrminé léta-a di matchè-a à dé profondò inaksésib.

Sa konstitchwé ka konprann so kò an roumontan à fòrmasyon-an di Latè-a pa akrétsyon-an di météyorit, diférant kouch-ya ki ka étann so kò alò mété an plas anba enfliyans-a di divèr paramèt, kou lamas volimik-a di so konstitchwan-yan.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Syans di lavi é di Latè

Lègsprésyon **syans di lavi é di Latè** (SLL) sa itilizé annan Sistèm édikatif fransé pou dézigné ansègnman ki gen trè pou byoloji-a, pou jéyoloji-a é o sijè konèks.

## Istorik
An 1802, Prémyé konsil Bonaparte ka kréyé lisé-ya, annan lakèl, soulon so arété d'òrganizasyon pédagojik, « nou ké anségné ésansyelman laten-an (é an anèks listwè ké jéyografi) ké matématik-ya (ki ka anglobé tchèk nosyon di fizik, chimi, listwè natirèl é minéraloji) ». Program di lisé di 1802 ka étidjé minéral-ya « anba rapòr di yé itilité annan lar-ya é annan izaj-ya di lavi ».

## Nòt ké référans
Syans moun ké sosyal

**Syans moun ké sosyal**-ya ka formé oun ansanm di disiplin ki ka étidjé divèr laspè di réyalité moun-an asou plan di endividi é asou plan kolèktif.

## Définisyon
Syans moun ké sosyal-ya ka rougroupé dé nonbréz disiplin syantifik ki ka sasé à èkspliké dé fénomèn don èksplikasyon-yan pa ka révélé byofizik, mé plito dé enfliyans, dé fè sosyal, di ròt oben di anvironnman asou aksyon-yan, konpòrtman ké atitid moun. So domenn di sasé sa nonbré, li ka alé di jéyografi à psikoloji sosyal-a, an pasan pa lengwistik-a, démografi-a, listwè-a, antropoloji-a oben sosyoloji-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Syans politik

**Syans politik**-ya ka konsisté à étidjé processus politik ka ka mété an jé dé rapò di pouvwar ant endividi-ya, group-ya, é osen di Léta-a, mè pa rounso. Dé tandans kontanporenn ka tanté di sézi rapò-ya di fòs asou roun baz transnatsyonal (pa lègzanp, ant djaspora oben ant firm miltinasyonal) ensi ki sèrten kouran pòsmodèrn ki ka mété laksan-an asou langaj-a (filozofi di langaj), asou byopolitik-a, oben òkò asou konsèpsyon janré dé endividi.

Kou di nonbréz disiplin inivèrsitèr, syans politik-a sa divizé an anba-disiplin. American Political Science Association-an ka konté 42 sèksyon ki òrganizé.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Syans sosyal

**Syans sosyal**-ya ka dézigné ansanm dé syans oben dé disiplin ki gen pou lòbjè  d’étid di sosyété-a. Li ka konprann sosyoloji-a, drwè-a, ékonomi-a, démografi-a , jéyografi-a, irbanism-a, aménajman-an di téritwar, syans politik-a, listwè-a oben òkò antropoloji-a, étnoloji-a ké étnografi-a.

## Artik konnèks
Syantifik

thumb|Oun syantifik itilizan roun mikroskòp.

Oun **syantifik** sa roun moun ki ka konsakré so kò à étid-a di syans-a oben dé syans ké rigò é dé métòd syantifik.

Byen ki savan sa tèrm pir, fòrmé à partir di rakaba savé, li sa plizoumwen tonbé an dézwétid é ranplasé pa syantifik oben sasò.

I ka rivé ki dé moun (ègz. : charlatan) ka oto-kalifyé yé kò di syantifik, sèptisism syantifik sa roun pratik ki ka roumété an dout yé alégasyon.

Katégori:Syantifik
Syèk di sé Limyèr

thumb

**Syèk dé Limyèr** sa roun mouvman litérèr é kiltirèl lansé an Éròp o xviiie syèk (1715-1789), don òbjèktif-a té di dépasé òbskirantism é di promouvwè konésans-ya. Dé filozòf ké dé entélèktchwèl té ka ankourajé syans-a pa échanj entélèktchwèl, opozan so kò à sipèrstisyon, à entolérans é o abi dé Légliz ké dé Léta. Tèrm-a di « Limyèr » té konsakré pa izaj-a pou rasanblé divèrsité-a dé manifèstasyon di sa ansanm di lòbjè, di kouran, di pansé oben di sansibilité é di aktò istorik.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Syéra Léonn

**Syera Léonn**, an form long **Répiblik di Syera Léonn**, an annglé Republic of Sierra Leone é an lanng krio Salone, sa roun Léta di Lafrik di Lwès, di roun siperfisi di 71 740 km2, péplé di 6,3 milyon di zabitan.
São Paulo

**São Paulo** (prounonsyasyon an pòrtigé : /sɐ̃w̃ ˈpaw.lu/) oben **Sao Paulo** (« Sen-Pol » an gwiyanè) sa oun lavil di sidès di Brézil. Ké so onz milyon di zabitan an 2014, li sa pli grann lavil di péyi ké d'Amérik latin. A égalman lavil-a ki ka konté plis di louzofonn o monn. Réjyon métropolitenn di São Paulo sa roun dé pli péplé di kontinan amériken, ké sa di Mexico é New York, é senkyenm o monn. Kapital di Léta di São Paulo — pli péplé di péyi — é prensipal sant finansyé, komèrsyal é endistriyèl di Amérik latin, li sa anfèt kapital ékonomik di Brézil.

## Nòt ké référans

Katégori:Brézil
Sèptanm

thumb|Sèptanm<br />ekstrè di ''Les Très Riches Heures du duc de Berry'' (ver 1440), mizé Condé, Chantilly, ms.65, f.9.

**Sèptanm** sa nèvyèm mwa di sé kalandriyé grégoryen é julyen.
Sèrbi

**Sèrbi** /sɛʁ.bi/, an form long **Répiblik di Sèrbi**, an serb laten Srbija/sř̩.bi.ja/ é Republika Srbija, an serbecyrillique Сpбија é Република Сpбија, sa roun Léta di Éròp di Lès, ki ka fè parti dé Balkan oksidantal é di Éròp santral ; so réjim politik sa di tip démokrasi parlmantèr monokaméral.
Sèrvo

thumb|Sèrvo di raun chenpanzé

**Sèrvo**-a sa prensipal lòrgann sistenm nèrvé dé zannimo ki ka apartni o anba-règn dé bilatéryen. Koté chordé-ya, kou moun-yan pa lègzanp, li sa dénonmen anséfal ; tèrm sèrvo-a pouvé alò dézigné inikman oun parti di anséfal-a, prosanséfal. Néyanmwen, annan sa artik, tèrm sèrvo-a ka pran so sans pli larj.

Sèrvo-a dé chordé sa sitchwé annan tèt-a, protéjé pa krann-an koté krannyé-ya, ké so volim ka varyé grannman di roun lèspès à ròt-a. Pou zannimo-ya di ròt anbranchman, sèrten  sant nèrvé sa égalman aplé sèrvo pa analoji ké chordé-ya.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Systèm iminitèr

**Sistenm iminitèr**-a di roun lòrganism sa roun byolojik ki ka konstitchwé di roun ansanm koòrdoné d'éléman di roukonésans é di défans-a ki ka diskriminé swé-a di pa-swé. Li sa érité à nésans-a, mè otonom, adaptatif ké dwé di roun grann plastisité, li ka évoliyé answit o gré dé kontak ki li gen dé mikròb oben sibstans anvironnmantal  ki étranjèr o kò.

Sa ki sa roukonnèt kou pa-swé sa détrwit, kou patojenn-yan : virus, baktéri, parazit, sèrtenn partikil oben molékil « étranjèr » (don sèrten poson). Sistenm iminitèr-a sa rèsponsab di fénomenn di roujè di gréf.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Systèm nervé

thumb|Systèm nervé moun.

**Sistenm nèrvé**-a sa roun sistenm byolojik zannimo rèsponsab di koòrdinasyon dé aksyon ké anvironnman èstéryò-a ké di kominikasyon rapid-a ant diférant parti di kò. Fika vivan-yan ki doté di roun sistenm nèrvé sa nonmen émétazoèr.

Koté tout vèrtébré-ya, nou ka distengé sistenm nèrvé santral (anséfal ké mwèl épinyè) di sistenm nèrvé périférik(nèr ké gangliyon nèrvé). À léchèl sélilèr-a, sistenm nèrvé-a sa défini pa prézans di sélil rotman èspésyalizé ki aplé néronn, ki gen kapasité-a, trè partikilyèr, di véyikilé roun signal élèktrochimik.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Lar-ya

thumb

**Tout lar** ka rouprézanté roun fòrm di ègsprésyon moun, ki jénéralman enfliyansé pa Kiltir é sa antréné pa roun enpilsyon kréyatris moun. Éléman-yan majò di lar-ya sa litératir-a, èspèktak vivan, don lanmizik, dans ké téyat, lar kilinèr-ya tèl ki, pa légzanp, tchwizin, Chokolatri ké vinifikasyon-an, lar-ya médjatik kou fotografi é sinéma ensi ki lar vizwèl ki ka kontni désen, lapentir ké skiltir.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Séchèl

**Séchèl**-ya, an form long **Répiblik dé Séchèl**, an anglè Seychelles é Republic of Seychelles, an kréyòl séchèlwa Sesel é Repiblik Sesel, sa roun archipel di 115 zil (don roun artifisyèl), sitchwé annan nò-wès di loséyan Endjen é rataché o kontinan afriken.

Katégori:Afrik
Ségonn

**Ségonn** sa roun inité di mizour di tan di senbòl **s** (san pwen abrévyatif).

Kalitativman, ségonn sa oun douré égal a swasantyèm parti di minout (oun minout sa dékompozé an 60 ségonn), minout-a sa li-mèm swasantyèm parti di lò.

Sa dayò étymoloji di mô ki ka vini di kréyòlizasyon ékourté di eksprésyon minutum secunda an laten médyéval, ki ka litéralman signifyé minout di ségonn rang, pli présizéman ségonn divizyon di  lò.
Ségonn Lagèr mondyal

thumb

**Ségonn Lagèr mondjal**-a oben **Dézyèm Lagèr mondjal**-a sa roun konfli armé à léchèl planétèr-a ki té douré di 1er sèptanm 1939 o 2 sèptanm 1945. Sa konfli té ka opozé chématikman Dé kan : Alyé-ya ké Aks-a.

Provoké pa règman-an ensatisfézan di Pronmyé Lagèr mondjal-a é pa anbisyon éspanstonis ké égémonik dé trwa prensipal nasyon di Aks-a (Almagn nazi, Itali fachis épi Anpir di Japon).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Séleksyon natirèl

An byoloji, **sélèksyon natirèl**-a sa roun dé mékanism motò di évolisyon-an dé lèspès ki ka èspilké siksè rouprodiktif diféransyèl-a ant dé endividi di roun menm lèspès ké siksè diféransyèl dé jenn ki prézan annan roun popilasyon. Li sa ensi « roun anvantaj oben roun dézanvantaj rouprodiktif, prokiré pa prézans-a oben absans-a di varyasyon jénétik propis oben défavorab, fas à roun anvironnman ki pouvé modifyé so kò », sisyenm évolitif-a di natir-a ki sa roun imans jé di ésè é di érò. A roun dé laspè majò di byodivèrsité-a, asou planèt-a, kou osen dé ékosistenm été dé popilasyon.

## Nòt ké référans

## Annèks
Séloul (byoloji)

**Séloul** oben **sélil**-a — di laten cellula « sélil di mwann » — sa inité byolojik èstriktirèl ké fonksyonèl fondamantal-a di tout fika vivant-yan ki konnèt. A pli piti inité vivant kapab di rouprodjwi so kò di fason otonòm. Syans-a ki ka étidjé sélil-ya sa aplé byoloji sélilèr.

Oun sélil sa konstitchwé di roun manbrann plasmik ki ka kontni oun sitoplasm, lakèl sa fòrmé di roun solisyon akéz (Sitosol) annan lakèl ka trouvé yé kò di nonbréz byomolékil tèl ki dé protéyin ké dé asid nikléyik, ki òrganizé oben pa annan kad-a di òrganat.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Sénégal

**Sénégal**, an fòrm lonng **Répiblik di Sénégal**, sa roun péyi di Lafrik di Lwès. Li sa bordé pa  loséyan Atlantik à lwès, Moritani o nò, à lès pa Mali, Giné ké Giné-Biso o sid.
Séparasyon di sé Légliz di Oryan é di Oksidan

Séparasyon dé Légliz di Oryan é di Ògsidan, égalman aplé Gran Schism di Oryan pa katolik-ya, « Schism di Rom » pa òrtodòks-ya, épi « schism di 1054 » pa istoryen-yan, sa élwagnman progrésif  épi riptir-a ant Légliz-ya ki té, anba enpilsyon-an di Anprò Justinien (527-565), konstitchwé an « Pantarchi » annan Anpir romen médjéval ké so Léta siksésò.

Grann kérèl kristolojik-ya té jà koumansé à élwagné Légliz di Rom ké Légliz di Oryan byen anvan riptir-a.

## Nòt ké référans

Katégori:Mwayen-Aj
Séri (matématik)

An matématik, nosyon-an di **séri** ka pèrmèt di jénéralizé nosyon-an di sonm fini.

Ki sa bay oun swit di tèrm jénéral un, ka étidjé séri-a di tèrm jénéral un pou étidjé swit-a ki obténi lò nou ka pran sonm-an dé pronmyé tèrm di swit (un), ròtman di swit-a di tèrm jénéral Sn.

Étid-a di roun séri pouvé pasé pa sasé-a di roun ékritir senplifyé dé sonm fini an jé é pa sasé évantchwèl-a di roun limit fini lò n ka tann bò'd enfini-a. Lò sa limit ka ègzisté, séri-a sa dit konvèrjant, é limit-a di swit-a (Sn)sa alò aplé sonm di séri-a.

Kalkil-a di roun sonm ki fini pa toujou pouvé fika senplifyé, oun sèrten nonm di nonm di métòd ki ka pèrmèt di détèrminé natir-a (konvèrjans oben pa) di roun séri san réyalizé èsplisitman kalkil-ya.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Séyism

thumb|Séyism-an annan monn di 1963 à 1998.
thumb|Konsékans di roun séyism andan México.

Oun **séyism** oben **tranbman di Latè** sa roun soukous di sòl ki ka rézilté di libérasyon-an di brisk di énèrji ki akimilé pa kontrent ègzèrsé asou ròch-ya. Sa libérasyon di énèrji ka fè so kò pa roun riptir lon-an di roun fay, jénéralman préègzistan. Pli rar sa séyism-yan akoz di aktivité vòlkanik-a oben di lorijin artifisyèl (èsplozyon pa lègzanp). Lyé-a di riptir-a de ròch an profondò ka nonmen so kò roun fwayé ; projèksyon-an di fwayé à sirfas-a sa épisant-a di séyism. Mouvman-an dé ròch prè di fwayé ka anjandré dé vibrasyon élastik ki ka propajé, anba fòrm-an di tren d'onn sismik, otour é o travèr di glòb térès. I ka prodjwi osi roun dégajman di chalò pa frotman, o pwen di pafwè fonn ròch-ya lon-an di fay-a (psédotachilit).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Tab di konstant matématik

Sa artik ka bay dé roun lis di sèrtenn konstant matématik. Tipikman, oun konstant an matématik sa roun nonm réyèl oben konplèks roumarkab. À diférans-a dé konstant fizik, konstant matématik-ya, diférans dé konstant fizik, konstant matématik-ya sa défini endépandaman di tout mizour fizik é ka aparèt annan divèr kontèks.

## Lis
### Nòt
Abrévyasyon-yan ki ka swiv sa itilizé pou détèrminé domenn-an oben -yan d'aplikasyon dé konstant :

* An : analiz
* C : konbinatwè 
* G : jénéral
* TCh : téyori di kao
* TI : téyori di enfòrmasyon-an
* TN : téyori dé nonm 

Abrévyasyon-yan ki ka swiv sa itilizé pou présizé natir-a dé konstant :

* A : nonm aljébrik
* C : nonm konplèks
* I : nonm irrasyonèl
* R : nonm rasyonèl
* T : nonm transandan
* ? : enkonnèt

## Nòt ké référans

## Wè osi
Tablo péryodik di sé éléman

**Tablo péryodik dé éléman**, égalman aplé  **tablo** oben **tab di Mendeleïev**, **klasifikasyon péryodik dé éléman** oben **senpman tablo péryodik** ka rouprézanté tout éléman chimik-ya, ki òrdoné pa niméro atomik krwasan é òrganizé an fonksyon di yé konfigirasyon élèktronik, lakèl anba-tann yé propriyété chimik.

Konsèpsyon di sa tablo sa jénéralman atribiyé o chimis ris Dmitri Mendeleïev, ki, an 1869, té konstrwi roun tab, diférant di sa ki nou ka itilizé jòdla mè sanblab annan so prensip, don gran entérè-a té di propozé roun klasifikasyon sistématik dé éléman ki konnèt à lépòk-a pou souligné péryodisité-a di ye propriyété chimik, d'idantifyé éléman-yan  ki ka rézisté à sèrtenn propriyété  di éléman chimik alò enkonnèt.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Tadjikistan

**Tadjikistan**, an form long **Répiblik di Tadjikistan**, an tadjik Tojikiston, Тоҷикистон é Jumhurii Tojikiston, Ҷумҳурии Тоҷикистон, sa roun péyi montagné d'Azi santral.
Taj Mahal

thumb

**Taj Mahal**, an devanagari ताजमहल, an persan تاج محل ki ka signifyé « palè-a di kouronn-an », sa sitchwé atè Agra, o bò di larivyè-a Yamuna, annan Léta di Uttar Pradesh, an Enn. A roun mozolé di marb blanng konstri pa anprò moghol musulman Shâh Jahân an mémwar di so épouz Arjumand Bânu Begam, osi konnèt anba non-an di Mumtaz Mahal, ki ka signifyé an persan « limyè-a di palè ». Li ka mouri 17 jen 1631 lò i ka bay nésans à yé katòrzyenm timoun alò ki li té k'alé koté lakanpagn-an.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Taks

Oun **taks** sa téyorikman « kontparti monètèr-a di roun sèrvis ki té randé pa roun moun piblik ». Toutfwè, di nonbré izaj ki éroné sa fè di sa tèrm.

## Diféran izaj di tèrm
An drwè fransé, taks-a sa roun prélèvman obligatwar ki pèrsouvwè di lotorité à lokazyon-an di roun sèrvis ki randé.

## Définisyon jouridik di taks-a an drwè fransé
Taks-a sa roun prélèvman obligatwar ki pèrsouvwè di lotorité-a, à lokazyon-an di roun opérasyon, mè ki pa ka konstitchwé kontparti monétèr-a di sa sèrvis.

I ka diféré di :
Enpo-a pa so zasyèt (li sa péyé à lokazyon-an dit roun opérasyon) é pa so roudévab (izajé-a) ; roudévans-a, sala sa kontparti monétèr-a di roun sèrvis ki randé. Dè lò ki prélèvman-an sa enféryò à lanmotché-a di kouté di sèrvis, ki sa roun taks é si li sa sipèryò, a roun roudévans.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Séréal

thumb|Épi d'òrj, di blé é di seig
thumb|Tchèk séréyal alimantèr jé dé prodjwi ki an sa dérivé : gren pou tchwison, dipen, pat alimantèr.

Oun **séréyal** sa roun plant ki kiltivé prensipalman pou so gren-yan, ki lé di so frwi-ya (karyops), itilizé an alimantasyon moun ké zannimo, souvan mouli anba fòrm di farin rafiné oben plis oben mwen konplèt, mè osi an gren antché (sa plant-ya sa osi pafwè konsomé pa zannimo zèrbivòr anba fòrm di fouraj). Tèrm-an « séréyal » ka dézigné osi èspésifikman gren-yan di sa plant-ya.

O koumansman di xxie syèk, séréyal-ya ka fourni majò parti-a (45 %) dé kalori alimantèr di mounité-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Sésité

thumb|Tifi avòg (1856).

**Sésité**-a sa roun défisyans vizwèl total. Tèrm-an sésité ka vini di laten klasik caecitas« pédi di wè-a ». Sésité-a sa roun andikap ki ka touché oun gran nonm di fika moun annan monn.

Sa absans di wè-a pouvé gen di miltip kiz ké konsékans. Pa lègzanp, lavi sosyal-a sa konpliké pa andikap-a ; santé-a ké somèy sa afèkté pa roun pèrtibasyon di prodiksyon-an di mélatonin-an (òrmòn di somèy é di sik niktéméral).

## Nòt ké référans

## Annèks

Katégori:Maladi
Talmud

**Talmud**-a (ébré : תַּלְמוּד talmoud, « étid ») sa roun dé tèks fondamantal di joudayism rabbinik é baz-a di so Halakha (« Lalwa »).

Rédijé annan roun mélanj d'ébré é di joudéyo-araméyen é konpozé di Mishna é di Guemara, i ka konpilé diskisyon rabbinik-ya asou divèrs sijè di Lalwa jwiv-a tèl ki èspozé annan Labib ébrayik-a ké so vèrsan oral, ki ka abòrdé antrot drwè sivil-a ké matrimoniyal mè ka trété o détour di sa késyon-yan d'étik, di mit, di médsin, di jéni ké ròt. Divizé an sis lòrd (shisha sedarim, abréjé Sha"s), i ka ègzisté Dé vèrsyon di Talmud, dit Talmud di Jérusalem é Talmud di Babylonn.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Joudayism
Tamoul

**Tamoul** oben **tamil** (தமிழ் (tamiḻ) sa roun lanng dravidjenn é lanng-an dé Tamoul.

Aparèt I té gen pli di 2500 lan, li sa roun dé pli ansyenn lanng di monn òkò palé jòdla. Li sa palé annan Léta-a di Tamil Nadu, téritwar-a di Pondichéry ké Enn-an di sid. Li sa égalman lanng ofisyèl atè Singapour é o Sri Lanka sa palé atravè djaspora tamoul-a o Fidji, an Malézi, an Birmani, an Afrik di Sid, atè lil Moris-a, atè lil-a di Régnon-an, mè osi an Éròp, an Amérik di Nò é an Loséyani(notaman an Ostrali). Nonm total-a di lokitò sa évaliyé à 74 millones,  daprè édisyon-an di 1999 di World Almanac, don 61 milyon an Enn.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Lanng
Tan

thumb|Chronos, bondjé di tan di mitoloji grèk, pa Ignaz Günther, Bayerisches Nationalmuseum a Munich.

**Tan** sa roun nosyon ki ka randé kont di chanjman andan monn-an. Késyonnman ka poté so kò asou so « lanatir entim » : propriyété fondamantal di Inivèr, oben tou senpman sa prodjwi di òbsèrvasyon entélektchwèl é di pèrsèpsyon di moun. Sòm dé répons pa ka sifi pou dégajé oun konsèp satisfézan di tan. Tout pa téyorik : « pratik » chanjant di tan pa nonm-yan sa di oun enpòrtans kapital.

I pa ka ègzisté di mizour-a di tan di menm mannyè-a ki i ka ègzisté, pa lègzanp, oun mizour di charj élèktrik-a. Annan sa ka swiv à pou nou konprann ki « mizour di douré-a » an lyé é plas di mizour di tan. Mizour-a di douré-a, a-pou-di ki di tan ékoulé ant Dé évennman péryodik, ka bazé so kò asou dé fénomenn péryodik (jou, osiyasyan di roun pandoul...) oben kantik (tan di tranzisyon élèktronik annan atom-an pa lègzanp).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Tan (météoroloji)

thumb|Tonèr an apròch, Madèr.

**Tan**-an sa ansanm-an dé kondisyon fizik-ya dé bas kouch di latmòsfè-a à roun moman prési é an roun pwen prési. Sa kominéman asosyé o tan kondisyon météyorolojik-ya don léfè-ya pouvé fika dirèkman rousanti - anniyajman oben réyonnman solèr, tanpératir, van, présipitasyon é égalman vizibilité. Étid-a é prévizyon-an di tan sa aplé météyoroloji.

Kat éléman ka entéraji pou prodjwi tan-an, présyon atmosférik, tanpératir-a, imidité atmosférik-a (igrométri) é van-an. Sa faktò-ya sa yé-menm enfliyansé pa 5 ròt faktò - latitid-a, altitid-a, véjétasyon-an, kouran maren-yan ké répartisyon latè-lanmè.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Tanakh

thumb|Tanakh
**Tanakh** (an ébré תנ״ך), sa akronim-an di ébré-a « תּוֹרָה - נביאים - כתובים », an fransé : « Torah - Nevi'im - Ketouvim », fòrmé à partir di inisyal-a di tit dé trwa parti konstititiv di Labib ébrayik-a :

* T ת : la Torah תּוֹרָה (Lalwa-a oben Pentateuque) ;

* N נ : Nevi'im-yan נביאים (Profèt-ya) ;

* K ך : Ketouvim-yan כתובים (Ròt Ékri oben Hagiograf).

Nou ka ékri osi Tanak (san h o finisman).
Tanakh-a sa osi aplé Miqra מקרא,

Tèrminoloji : Tanakh, Ansyen Tèstaman ké Labib ébrayik.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Joudayism
Tanpératir

thumb|Oun lègzanp di tèrmomèt Celsius ki ka endiké roun tanpératir djourn ivernal di -17°C.

**Tanpératir**-a sa roun grandò fizik mizouré à lèd-a di roun tèrmomèt sa étidjé an tèrmométri. Annan lavi kourant-a, li sa rélyé o sansasyon di frèt é di cho, ki ka provini di transfè tèrmik ant kò moun-an é so anvironnman. An fizik, li ka défini so kò di plizyò mannyè : kou fonksyon krwasant di dégré d’ajitasyon tèrmik dé partikil (an téyori sinétik dé gaz), pa lékilib-a dé transfè tèrmik ant plizyò sistenm oben à partir di antropi-a (an tèrmodinamik é an fizik èstatistik). Tanpératir-a sa roun varyab enpòrtant annan ròt disiplin : météyoroloji é klimatoloji, médsin, é chimi.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Taywan

**Taywan**, ofisyèlman **Répiblik di Lachin** (chinwa semplifyé : 中华民国 ; chinwa tradisyonèl : 中華民國 ; pinyin : Zhōnghuá Mínguó), sa roun Léta souvren di Azi di Lès, don téritwar ka étann so kò atchwèlman asou lil di Taïwan, ensi ki ròt zil ki ka avwaziné, sala di provens di Fujian é zil Pescador.
Tchad

**Tchad**, an fòrm lonng **Répiblik di Tchad**, an arab جمهورية تشاد, sa roun péyi di Lafrik santral sitchwé o sid di Libi, à lwès di Nijèr, di Nijérya é dk Kamroun, o nò di Répiblik santrafrikenn, à lès di Soudan.

## Not ké référans


Katégori:Lafrik
Tchwizin

thumb|Marmit trifé, plat tipik di El Toro.
thumb|Rounlo varyété di vyann kri.

**Tchwizin**-an, sa ansanm-an dé tèknik di préparasyon dé aliman an pèrspèktiv di yé konsomasyon moun-yan. Tchwizin-an sa divèrs à travè monn-an. Li sa roun dé éléman rouprézantan nosyon-an di térwar lò li sa frwi-a dé rousours natirèl ké prodiksyon agrikòl lokal, dé is é koutim, di lakiltir é dé krwayans, di pèrfèksyonman dé tèknik, dé échanj ant pèp ké kiltir.

Tchwizin-an dépasé ensi so senp enpératif byolojik di alimantasyon pou divini roun corpus di tèknik plizoumwen pwenti, oun fè kiltirèl, oun éléman di patrimwann é di lidantité nasyonnal oben fanmilyal, oun éléman di sistenm di valò, mè osi roun sijè d'étid pou syans sosyal-ya ké sosyoloji-a, menm roun anjé di politik é di santé piblik.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Lakwizin
Tanzani

**Tanzani**, an form long **Répiblik ini di Tanzani** ou **Répiblik-Ini di Tanzani**, an swahili Tanzania é Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, an anglè Tanzaniaet The United Republic of Tanzania, sa roun péyi di Lafrik di Lès sitchwé an bòrdir di loséyan Endjen.

Katégori:Afrik
Taoïsm

**Taoyism**-an (chinwa : 道教, pinyin: dàojiào, « ansègnman di vwa-a ») sa roun dé trwa pilyé di pansé chinwaz-a ké konfisyanism-an ké bouddhism-an, é ka fondé so kò asou ègzistans-a di roun prensip à lorijin-an di tout bagaj, aplé « Tao ».

Ka plonjé so rakaba-ya annan lakiltir ansyenn-an, sa kouran ka fondé so kò asou dé tèks, don Tao Tö King di Lao Tseu, Lie Tseu ké Zhuāngzǐ di Tchouang Tseu, é ka èsprimé so kò pa dé pratik ki ka enfliyansé di fason signifikativ tout Ègstrenm-Oryan, é menm Ògsidan-an dipi xxe syèk.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Rélijyon
Teknoloji di enformasyon é di kominikasyon

**Teknoloji di enformasyon é di kominikasyon** (**TEK** : transkripsyon di anglè information and communication technologies, ICT) sa roun ègprésyon, prensipalman itilizé andan monn iniversitèr, pou dézigné domenn di télématik, ki-lé-di sé teknik di enformatik, di odyovizwèl, di sé moultimédya, di Enternet é di sé télékominikasyon ki ka permèt asé itilizatò di kominiké, di aksédé asé sours di enformasyon, di stoké, di manipoulé, di prodwi é di transmèt enformasyon-an  sou tout sé form : teks, lamizik, son, imaj, vidéyo ké enterfas grafik enteraktiv (IHM).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Tchò

thumb|Tchò di chyen wè di profil (koté gosh)

**Tchò**-a sa roun lòrgann ki kré é mouskikè ki ka asiré sirkilasyon-an di disan an ponpan pa dé kontraksyon ritmik bò'd véso sangen ké kavité-ya di kò. Ladjèktif kardjak-a lé di « ki gen rapò ké tchò-a » ; li ka vini di mo grèk ardia, « tchò », di rakaba endo-éropéyenn kērd.

thumb|Koup frontal andan vantrikil gosh di tchò moun.
thumb|Striktir di tchò ké sé parti prensipal.
thumb|Imaj artifisyèl di oun tchò ki ka bat.

## Anatomi moun
Annan kò moun-an, tchò ka sitchwé so kò annan réjyon torasik-a (pwatrin), koté li ka tchipé pli présizéman pòrsyon-an antéro-enféryò di médjasten (parti di kò sitchwé ant kavité pléral-ya ki ka kontni poumon-yan). Li sa sitchwé asou lign médjann-an, enpé dékalé à gòch di tèl sòrt ki Dé tchèr di so lamas sa sitchwé di koté gòch. Tchò-a sa kontni annan kavité périkardik-a ki li ka tchipé antchèrman, é li sa antouré pa poumon-yan (ki roukouvri di plèv-a) di chak koté, djafragm-an anba, sternum an anvan, l'œsophage en arrière et les troncs artéryèl(aort ké artèr pilmonèr) an ro.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Tektonik di sé plak

thumb|Kart dé prensipal plak tèktonik térès.

**Tèktonik dé plak** (di laten tardiftectonicus, ki dérivé di grèk ansyen τεκτονικός / tektonikós « di konstriksyon ») sa roun modèl syantifik ki ka èspliké dinamik global-a di litosfè térès-a. Sa modèl téyorik té konstitchwé à partir di konsèp di dériv dé kontinan, ki té dévlopé pa dé Alfred Wegener o koumansman di xxe syèk. Téyori-a di tèktonik-a dé plak té asèpté pa kominoté jéyolojik entèrnasyonal à finisman-an dé lannen 1960, à laswit-a di émisyon dé konsèp di « doub tapi-roulan séyanik ».

Litosfè-a, kòk èstèrn-an ki rijid di Latè-a ki konstitchwé di krout-a di roun parti di manto sipèryò, sa sibdivizé an plak, nonmen tèktonik oben litosférik.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Tekstil

thumb|« Filéz-a »(òv di William Bouguereau - XIXe syèk).

Oun **tèkstil** sa roun matéryo sisèptib di fika tisé oben trikoté. Inisyalman, i ka dézigné kidonk roun matéryo ki pouvé divizé so kò an fib oben an tiboug tèkstil, tèl koton-an, chanv-a, len-an, lenn-an (tèkstil òrganik) oben pyèr d'amyant-a (tèkstil minéral), épi ké évolisyon di tèknik-a dé fib sentétik.

Aksyon-an di séparé fib-ya di roun tèkstil sa aplé filaj. Pa ègstansyon, mo-a tèkstil pouvé égalman apliké so kò o rézilta aprè transfòrmasyon, oun dra sa roun tèkstil.

Si li sa tisé, tèkstil-a ka fòrmé roun tisou. Annan ka-a kontrèr, li ka fòrmé oun étòf ki ka sèrvi pou ranbouré é òrné. O finisman di xvie syèk, étòf-a ka pran sans-a pli èspésyalizé di tèkstil ki ka sèrvi pou abiman oben pou amòbman.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Termodinamik

Nou pouvé défini tèrmodinamik-a di Dé fason senp : syans-a di chalò-a é dé machin tèrmik oben syans-a dé gran sistenm an lékilib. Pronmyé définisyon-an sa osi pronmyé-a annan listwè-a. Ségonn-an sa vini answit, gras o travay pyonyé di Ludwig Boltzmann.

Ké fizik èstatistik-a, don li sa atchwèlman roun parti, tèrmodinamik-a sa roun dé grann téyori asou lakèl ka fondé so kò asou konpréyansyon atchwèl-a di matchè-a.

thumb|Sistenm tèrmodinamik

## Nòt ké référans

## Wè osi
The Beatles

**The Beatles** sa roun group di mizik britanik orijinèr di Liverpool, kompozé di John Lennon, Paul McCartney, George Harrison é Ringo Starr. I ka demeré, malgré so séparasyon an 1970, oun di sé  group di rock pli popilèr adan mond-a. An dis ans di ekzistans é sèlman lwit ans di karyèr diskografik (di 1962 a 1970), sé Beatles anrejistré douz album orijinal é kompozé pli di 200 chanson. Oun prodiktivité partikilyèrman roumarkab annan péryòd 1963-1966, où, antr sé tourné ensésant é yo partisipasyon a dé lonng métraj, yé piblié sèt album, trèz single ké douz EPs, tout an étan amporté adan oun fénomèn ké roun amplòr dénomé Beatlemania.

Katégori:Personalité
Katégori:Lanmizik
Thomas Edison

thumb|Edison an 1922.
**Thomas Alva Edison**, né 11 févriyé 1847 atè Milan annan Ohio é mouri 18 òktòb 1931 atè West Orange annan New Jersey, sa roun envantò, roun syantifik é roun endistriyèl amériken.

Fondatò di General Electric-a, roun dé pronmyé pwisans endistriyèl mondjal, li sa roun envantò prolifik (pli di 1 000 brévè) é kontrovèrsé. Pyonyé di élèktrisité-a, difizò, vilgarizatò, li sa égalman roun dé envantò di sinéma é di anréjisman-an di son.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Thomas d'Aquin

thumb|Saint Thomas d’Aquin, ''le docteur angélique'' 
Rétab di Carlo Crivelli (1494)

**Thomas d'Aquin** (né an 1224/1225 of chato de Roccasecca prè d'Aquino, an Itali di Sid, mouri 7 mars 1274 atè abbaye di Fossanova prè di Priverno annan Latium-an), sa roun rélijyé di lòrd dominiken-an, sélèb pou so òv téyolojik é filozofik. Konsidéré kou roun dé prensipal mèt di filozofi skolastik-a é di téyoloji katolik, li té kanonizé 18 jwiyé 1323, épi proklamé dòktò di Légliz-a pa Pie V, an 1567 é patron dé linivèrsité, lékòl ké akadémi katolik, pa Léon XIII an 1880.

## Nòt ké référans

## Annèks

Katégori:Filozòf
Timor oryantal

**Timor oryantal**, an form lonng **Répiblik démokratik di Timor oryantal**, an potidjé Timor-Leste é República Democrática de Timor-Leste, an tétoum Timor Lorosa'e é Repúblika Demokrátika Timór-Leste, an endonnézyen Timor Leste é Republik Demokratik Timor Leste, sa roun péyi di Lazi di Sid-Lès.
Timoun

thumb|Timounans sa oun faz di  dévlopman é di aprantisaj ki ka nésésité byenvéyans. Lamèm dé sò ka maché a traver oun préri, oun, pli grann, ki ka gidé ròt-a.

Oun **timoun** sa, pou bioloji, oun jèn êt imen (mal ou fimèl), an kour di dévlopman, fyzik é psychik. 

Péryod di timounans sa rélativ a sé disiplin ki ka trété di sijè. Drwa,  psykoloji, médsin, byoloji pas ka ekzisté manque fiksé sé mèm répèr. Atò like ka koumansé, swa lò  nésans-a, swa a laj di palò si nous ka ekskli "prim timoun", é ka terminé, swa lò adolésans-a, swa lò laj granmoun, aj légalman diféran di roun péyi a rounòt. 

## Nòt ké référans
Tiberkiloz moun

**Tibèrkiloz**-a sa roun maladi enfèktchéz-a ki kozé pa baktéri Mycobacterium tuberculosis, ki kontajyéz, ké dé sign klinik varyab. Li ka rivé an tèt dé koz di mòrtalité di lorijin enfèktchéz à léchèl mondjal-a, divan sida-a. Òrganizasyon mondjal di santé (OMS) ka rapòrté  atravè so dannyé rapò anniyèl ki konsakré à tibèrkiloz-a é ki soti an 2015 ki 1,5 milyon di moun mouri di tibèrkiloz lannen présédant-a. Soupannan, kartografi mondjal di répartisyon di maladi ka anprann ki 20 péyi ka rougroupé 90 % dé tibèrkilé.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Tirki

**Tirki**-a, an fòrm lonng **Répiblik di Tirki**, an tirk : Türkiye ké Türkiye Cumhuriyeti, sa roun  péyi transkontinantal sitchwé o konfen di Azi é di Éròp. Li gen dé frontchèr ké Lagrès-a, Bilgari-a, Jéyòrji-a, Arméni-a, Azerbaïdjan-an (Nakhitchevan), Iran-an, Irak-a(Gouvèlman réjyonal di Kurdistan) ké Siri-a. A roun répiblik ké réjim prézidansyèl don lanng ofisyèl-a sa tirk-a. So kapital ofisyèl sa Ankara dipi 13 òktòb 1923. Tirki-a sa bòrdé o nò pa lanmè Nwè-a, à lwès pa lanmè Égé-a épi o sid pa parti oryantal-a di lanmè Méditérané-a : basen Levantin. 

## Nòt ké référans

## Wè osi
Tinizi

**Tinizi** (an arab : تونس, Tūnis, [ˈtuːnɪs]), an form long **Répiblik tinizyenn** (an arab : الجمهورية التونسية, Al-Jumhūriyyah at-Tūnisiyyah), sa roun Léta di Lafrik di Nò.

Katégori:Afrik
Tirkménistan

**Turkménistan**, égalman aplé **Tirkméni**, an form long **Répiblik di Tirkménistan** (an tirkmèn Türkmenistan é Türkmenistan Respublikasy, an ris Туркмениста́н, ou Turkmeniya, Туркмения é Respublika Turkmenistan, Республика Туркменистан), sa roun péyi di Lazi santral.
Togo

**Togo**, an form long **Répiblik togolé**, sa roun péyi di  Lafrik di Lwès don popilasyon-an sa èstimen an 2017 à anviron 7,6 milyon di zabitan pou roun dansité di 133 zab/km2.
Tokelau

**Tokelau** ou **Tokélaou**, ansyenn zil di Inyon-an, sa roun archipèl di trwa atoll polinézyen di loséyan Pasifik, anba souvrennté néyo-zélandè.
Tokyo

**Tokyo** (東京, Tōkyō?, litéralman « Kapital di Lès »), ansyenman **Edo** (江戸?), ofisyèlman **préfektir métropolitèn di Tokyo** (東京都, Tōkyō-to?), sa kapital di Japon. Li sa pli grann vil di Japon, ké pli di 13 622 267 zabitan intra-muros an 2016 é 42 794 714 annan so aglomérasyon, é ka formé lè irbenn pli péplé o monn. Sitchwé asou kôt lès di lil prensipal di archipel japonè, Honshū, Tokyo sa roun di sé karant-sèt préfektir di Japon. 

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Japon
Tour (édifis)

thumb|Tour di XIIe syèk an Haute-Auvergne

Oun **tour** sa roun édifis pli ro ki larj é don baz-a sa o sòl (a pa pou konfann ké roun échogèt).

Tour-ya sa itilizé dipi préistwè-a. Parmi pli ansyenn tour òkò konstrwit, nou ka trouvé dé bròch - fòrtifokasyon à laj-a di fer (2 500 à 3 000 lan) ki nou ka  l'on trouvé an gran nonm annan Nò-a di Ékòs-a é atè Orkad.

Dipi pli rot antikité, Azyatik-ya, Grèk-ya, Fénisyen-yan é Étrisk-ya té ka érijé dé tour pou fòrtifyé miray-ya di yé lavil ké fòrtérès. Pa lègzanp, dé éléman di tour d'òbsèrvasyon té trouvé atè Mogador ki ka daté di pronmyé milénèr anvan nou lè, di lorijin fénisyenn oben kartajinwaz.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Tourism

[thumb| Touris ki ka vizité sanktiyèr marial de Fátima, [Potidjal.]]
[thumb| Tourist divan lapòrt-ya di lasal di lapriyè di Grann Mòské di Kairouan, [Tinizi.]]

Mo **tourim** ka dézigné an menm tan oun migrasyon, fèt-a di vwayajé, pou so plézi rò di so lèspas di kotidjen, dé lyé di lavi abitchwèl, é di rézidé di fason tanporèr, mè osi roun sèktò ékonomik ki ka konprann ansanm-an dé aktivité lyé à satisfaksyon é o déplasman dé touris.

Si vwayaj-ya di agréman ka sanblé ègzisté dipi Antikité-a, tourism-a ka pran sans à partir xviiie syèk ké dévlopman-an di « Gran Tour ». An 1803, tèrm « touris » ka fè so aparisyon annan lanng franséz, dérivan di mo anglé tourist ki aparèt an 1800, é ka dézigné sa vwayajò-ya ki ka parkouri dé péyi étranjé, annan rounòt but ki zafè-ya, anvan di rouvini koté yé. Santan plita, Sosyété dé Nasyon ka bay oun définisyon di sa vwayajò.

## Nòt ké référans
Tonga

**Tonga**, an form long **Rwayom di Tonga** (an tongyen Tonga é Pule'anga Fakatu'i 'o Tonga, an anglais Tonga é Kingdom of Tonga), sa roun Léta di Polinézi, andan loséyan Pasifik, à 744 km à lès-sid-lès dé zil Fidji é à 875 km o sid di Wallis-é-Futuna.
Trajédi

**Trajédi**-a sa roun janr téyatral don lorijin-an ka roumonté o téyat grèk antik.

Kontrèrman à komédi-a, li ka mété an senn dé pèrsonnaj di ran élvé é ka dénouwé so kò trè souvan pa lanmò-a di roun oben plizyò pèrsonnaj.

## Étimoloji ké lorijin
Soubstantif féminen-an trajédi sa roun anpren o laten tragoedia, soubstantif féminen li-menm anprenté o grèk τραγῳδία, ki ka dézigné oun janr téyatral né atè Athènes é dévlopé so kò laba, di ségonn motché-a di vie o milyé di ve syèk anv. J.-K..

## Nòt ké référans

## Wè osi
Topoloji

**Topoloji**-a sa roun branch dé matématik ki ka konsèrné étid-a dé défòrmasyon èspasyal pa dé transfòrmasyon ki kontini(san rachaj ni rékolman dé èstriktir). Topoloji-ya ka entérésé yé kò pli présizéman o lèspas topolojik é o aplikasyon ki ka lyannen li, nonmen « kontini ». Li ka pèrmèt di klasé sa lèspas-ya, notaman né-ya, antrot pa yé dimansyon (kib pouvé fika osi byen nil k'enfini). Li ka entérésé so kò osi à yé défòrmasyon.

An analiz, gras o enfòrmasyon ki li ka fourni asou lèspas-a ki konsidéré, li ka pèrmèt d’obténi roun sèrten nonm di rézilta (ègzistan oben inisité di solisyon   d'ékwasyon diféransyèl, notaman).

Lèspas métrik-ya ensi ki lèspas vèktoryèl  ki normés sa dé lègzanp di lèspas topolojik.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Transfè termik

Oun **transfè tèrmik**, aplé pli kominéman chalò sa roun dé mòd d'échanj d'énèrji tèrmik ant Dé sistenm.  A roun nosyon fondamantal di tèrmodinamik-a. Kontrèrman o travay, chalò-a sa roun transfè d'énèrji microskopik dézòrdoné. Nou ka distengé trwa tip di tranfè tèrmik, ki pouvé koègzisté :

* kondisyon-an, akoz à difizyon progrésiv-a di ajitasyon tèrmik-a annan matchè-a ;

* konvèksyon-an, transfè tèrmik ki ka akonpagné déplasman makroskopik di matchè-a ;

* réyonnman-an, ki la korèsponn à propagasyon-an di foton.

Kantité-a di chalò Q, sa kantité-a d'énèrji échanjé pa sa trwa tip-ya di trnsfè, li ka èsprimé so kò an joul (J).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Transistò

**Transistò** sa roun konpozan élèktronik  ki sa itilizé annan laplipa dé sirkwi élèktronik (sirkwi lojik, anpllfikatò, èstabilizatò di tansyon, modilasyon di signal, etc.) osi byen an bas ki an rot tansyon.

Oun transistò sa roun dispozitif sémi-kondiktò à trwa élèktròd aktiv, ki ka pèrmèt di kontrolé roun kouran oben roun tansyon asou élèktròd di soti (kolèktò-a pou transistò bipolèr é dren-an asou roun transistò à léfè di chan) gras à roun élèktròd di rantré (baz-a asou roun transistò bipolèr é lagri-a pou roun transistò à léfè di chan).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Transpò

thumb|Lapolis franséz-a ka itilizé plizyò tip di transpò lò di so déplasman.

**Transpò**-a di tchèk bagaj sa déplasman-an di sala, lòbjè, marchandiz, oben d'endividi (moun oben zannimo) di roun andrwa à rounòt. Mòd-ya di transpò ka enkli avyasyon-an, chimen di fer, transpò routché-a, transpò maritim-an, transpò pa kab, achiminman pa pipe-line ké transpò spasyal. Mòd-a ka dépann égalman di tip  di véyikil oben di enfrastriktir itilizé. Mwayen-yan di transpò pouvé enkli otomobil-a, moto-a, scooter-a, bisiklèt-a, trotinèt-a, bis-a, métro-a, tramway-a, tren-a, kamiyon-an, march à pyé, asansò-a, élikòptèr-a, bato-a oben avyon-an, etc. Tip-a di transpò pouvé karaktérizé so kò pa so apartnans o sèktò piblik oben privé.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Transpò
Trigonométri

**Trigonométri**-a (di grèk τρίγωνος / trígonos, « triyangilèr », é μέτρον / métron, « mizour ») sa roun branch dé matématik ki ka trété dé rélasyon ant distans é ang annan triyang-ya dé fonksyon trigonométrik tèl ki sinus, cosinus é tanjant.

## Prézantasyon
Lorijin-yan di trigonométri-ya ka roumonté o sivilizasyon d’Éjip antik, di Mézopotami é di valé di Indus, il té gen pli di 4 000 lan. I ka sanblé ki Babylonyen-yan té bazé trigonométri-a asou roun sistenm nimérik à baz 60. Lagadha(ca -1350 ; ca -1200) té pronmyé matématisyen ki itilizé jéyométri-a ké trigonométri-a pou astronomi-a é don nou routrouvé oun tras ékit ; laplipa di so travay-ya disparèt jòdla, mè so Vedanga Jyotishanous sa parvini.

Tablèt-a paléyo-babylonyen Plimpton 322(ca -1800) té ka prézanté dé ridiman di trigonométri.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Trinité-é-Tobago

**Trinité-é-Tobago**, an fòrm lonng **Répiblik di Trinité-é-Tobago**, an annglé : Republic of Trinidad and Tobago, sa roun Léta ensilèr dé Karayib sitchwé annan lanmè di Lézanti, o larj di Vénézwéla.
Triyang

thumb|Oun triyang

An jéyométri éklidjenn, oun **triyang** sa roun figi plann, fòrmé pa trwa pwen aplé somè, pa trwa sègman-yan ki ka rélyannen yé, ki aplé koté, ka délimité oun domenn di plan aplé entéryò. Lòské somè-ya sa distenk Dé à Dé, an chak somè koté-ya délimité oun ang entéryò, a di la ki ka vini dénominasyon-an di « triyang ».

Triyang-a sa osi poligonn-an ki pli senp ki ka délimité oun pòrsyon di plan é ka sèrvi ensi d'éléman fondamantal pou dékoupaj-a é aproksimasyon-an di sirfas.

Di nonbréz konstriksyon jéyométrik di pwen, drèt é sèrk ki asosyé ké roun triyang sa lyannen pa dé propriyété ki té an bonn par déjà énonsé annan Éléman-yan d'Éklid, prè di 300 lan anvan Jézi-Kris.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Tromatism (médsin)

Oun **tromatism** (di grèk τραῦμα (troma) = « blés ») sa roun domaj, oben chòk, provoké pa roun blès fizik grav é soudenn. Li pouvé fika dékri antan ki « blès oben domaj fizik, tèl ki roun fraktir ». Tromatism majò-a (défini pa roun dégré di sévérité pli élvé ki 15) pouvé kondjwi à dé konplikasyon ségondèr kou roun collapsus, oun ensifizans rèspiratwar ké lanmò-a. Ranmnen à lavi-a roun pasyan ki ka soufri di roun tromatism ka enpliké souvan di miltip prosédir médikal. Tromatism-an sa sizyenm koz di mò annan monn-an, ki konté 10 % di mòrtalité, é roun trè grav problenm di santé ké dé kouté sosyal signifikatif.

## Nòt ké référans

## Artik konnèks

Katégori:Maladi
Trou nwè

thumb|upright=1.2|500px|Imaj similé di roun trou nwè èstélèr.

An astrofizik, oun **trou nwè** sa roun lòbjè sélès si konpak ki entansité-a di so chan gravitasyonnèl ka anpéché toute fòrm di matchè oben di réyonnman di an échapé so kò. Di tèl lòbjè pa pouvé ni émèt, ni difizé limyè-a é sa kidonk ki nwè, sa ki an astronomi ka rouvini à di ki yé sa envizib. Toutfwè, plizyò tèknik di òbsèrvasyon endirèk annan diférant longò d'onn té mété o pwen é ka pèrmèt  d’étidjé fénomenn-yan ki yé ka endjwi. An partikilyé, matchè apé-a pa roun trou nwè sa chofé à dé tanpératir ki konsidérab anvan di fika « anglouti » é ka émèt oun kantité enpòrtant di réyon X. Anvizajé dè xviiie syèk, annan kad-a di mékanik klasik, yé ègzistans — ki prédit pa rélativité jénéral-a — sa roun sèrtitid pou kazi-totalité-a dé astrofizisyen é dé fizisyen téyorisyen.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Troub fizik

Oun **troub psichik**, ki pouvé fika égalman dézigné anba tèrm-yan di troub psikyatrik oben òkò di troub mantal, ka dézigné oun ansanm d'afèksyon ké troup di lorijin trè diférant ka antréné dé difikilté annan lavi-a di roun endividi, dé soufrans ké dé troub di konpòrtman. Troub psichik-ya ka touché tout popilasyon-yan, san distenksyon di sèks oben di laj. Sa troub-ya pouvé fika kronik oben pèrmanan. Endividi-a ki konsèrné, oben so pròch-ya, pouvé adrésé yé kò pou yé psikanalis, néropsikyat, psikyat, psikològ, oben médsen trétan.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Maladi
Tuvalu

**Tuvalu**, an form long **Léta di Tuvalu**, an tuvaluan Tuvalu, an anglè Tuvalu é State of Tuvalu, sa roun Léta ké roun archipèl polinézyen, o sant di loséyan Pasifik.
Tèknoloji

thumb|Annan ségon lanmotché-a di XXe syèk, mounité-a té atenn métriz tèknolojik nésésèr pou kité pou pronmyé fwè-a lasirfas di glòb é lansé yékò bay konkèt-a di lèspas.

**Tèknoloji**-a sa létid dé zouti ké tèknik. Tèrm-an ka dézignen tousa ki pouvé fika akoz dé divèrs péryòd istorik asou léta di lar an matchèr di zouti é di savwè-fè. I ka enkli lar, lartizannan, métché-ya, syans apliké-ya ké évantchwèlman konnésans-ya. 

Pa ègstansyon, i ka dézigné sistenm oben métòd di lòrgannizasyon ki ka pèrmèt tèl oben tèl tèknoloji, ensi ki tout domenn-yan di létid ké prodjwi-ya ki an ka rézilté.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Tèknoloji
Télédifizyon

**Télédifizyon**-an (an anglé : broadcasting; an alman : Rundfunk) sa roun tèknik di transmisyon monodirèksyonèl di signal bò'd roun gran nonm di kliyan.

Télédifizyon-an pouvé fika itilizé pou transmisyon-an di signal analojik oben niméruk, vidéyo, odjo é dé doné asosyé kou télétèks-a.

## Prensip jénéral
Oun sit d'émisyon pouvé fika pa résèptò-ya di so zonn di kouvèrtir. Émétò-a sa toujou aktif, ki résèptò-ya sa an fonksyonnman oben pa. Kontrol-a di résèpsyon-an pouvé fika fè à distans gras à dé aparèy di mizour enstalé annan zonn-an di kouvèrtir é mini di dispozitif transmisyon di enfòrmasyon (pa lègzanp, via Entèrnèt).

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Médya
Téléfonn

thumb|Aktò rouprézantan Alexander Graham Bell ka palé o téléfonn an 1876.

**Téléfonn**-an sa roun aparèy di kominikasyon inisyalman konsouvwè pou transmèt vwa moun-an é pou kominiké ké distans.

Pou fonksyonnen, téléfonn-an ka nésésité oun enfrastriktir térès oben èspasyal, rézo téléfonik-a. Aprè ki zòt rakòrdé so tèrminal fiks oben ki zòt limen so aparèy mobil, itilizatò-a ki souskri oun abonnman oprè di roun opératò di télékominikasyon pouvé pasé roun apèl téléfonik pou roun dèstinatè égalman rakòrdé an konpozan so niméro atiré, sa ki ka déklanché jénéralman sonnri-a di aparèy-a di dèstinasyon. Si moun-an ka aplé ka asèpté apèl-a, oun konvèrsasyon téléfonik pouvé koumansé.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Téléfonn mobil

Oun **téléfonn mobil**, oben **téléfonn pòrtab**, oben **téléfonn sélilèr** sa roun aparèy élèktronik, nòrmalman pòrtatif, ki ofri roun fonksyon di  téléfonn mobil.

An Bèljik, an Nouvèl-Kalédoni é atè Réyinyon-an, tèrm-an « GSM » (pou Global System for Mobile Communications, oun èstandar di kominikasyon di téléfoni mobil) sa kouraman itilizé pou dézigné oun téléfonn mobil. An Swis, nou ka palé kouraman di Natel (National Telefon, mark di Swisscom, di non di ansyen rézo-a di téléfonn mobil Natel pou véyikil-ya). O Kanada frankofonn, tèrm sélilèr-a sa kouraman itilizé.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Télékomann

thumb|Oun télékomann.

**Télékomann**-an sa roun dispositif, jénéralman di tay rédwit, ki ka servi à an manipilé rounòt à distans, pa kab, enfrarouj, zonn radyo ou Bluetooth.
Té

thumb

**Té**-a sa roun vas gam di bwéson aromatik, goustativ oben dézaltérant, ki obténi pa enfizyon oben pèrkolasyon di dilo asou divèrs préparasyon à partir dé pitit féy ké dé bourjon di pyété, oun tipyébwa à féy pèrsistant orijinèr d'Azi. Sa divèrs bwéson-yan ki akéz pouvé fika pa lègzanp obténi à partir di féy séché (té vèrt) oben divèrsman fèrmanté (té nwè), soulon tradisyon-yan, pòrsyon likid-ya sa bi chod-ya, tchèd oben frèt, an kantité trè varyab, dilwé, fèbman oben fòrtman konsantré, é pafwè adisyoné di divèrs matchè di lorijin véjétal oben zannimo.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Bwason
Téism

**Téyism**-an (di grèk theos, bondjé) sa roun konsèpsyon ki ja afirmé ègzistans-a di roun Bondjé ki an menm tan sa pèrsonèl, inik é koz di monn. Téyism-an sa pa nésésèrman rélijyé, sof annan ka-ya koté rélasyon-an di Wonm-an ké Bondjé ka pasé pa dé entèrmédjèr (rélijyon-an). Soulon téyism filozofik-a, Bondjé ka réji linivèr-a dirèkman.

Téyism-an sa opozé à atéyism-an. Parmi fòrm-yan di téyism, nou pouvé notaman sité déyism-an (téyism irrélijyé), panantéyism-an, monotéyism-an ké politéyism. É à koté di li (asou pwen di transandans-a) pantéyism-an (pafwè asimilé à roun atéyism).

## Nòt ké référans

## Artik konnèks