open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dat

thumb|Moniman di flèr o Keukenhof pou entronizasyon di Willem-Alexander rwa di sé Péyi-Ba.
**Dat** a, o sans izwèl, oun endikasyon di tan ki ka sasé a défini oun jou inik, jénéralman di kalandriyé grégoryen. Nou ka itilizé notaman pou roupéré, ké lò, oun évènman tanporèl bay. 

Kalandriyé grégoryen, itilizé jodla pa laplipa di sé péyi éropéen, ka bazé yé kò asou oun lannen térès, oun révolousyon di Latè otour di so Solèy. Li ka dékoupé lannen an douz mwa, pou oun total di 365 jou.
David Hilbert

thumb|David Hilbert an 1912.

**David Hilbert**, né an 1862 atè Königsberg é mouri an 1943 atè Göttingen, sa roun matématisyen alman. Li sa souvan konsidéré kou roun dé pli gran matématisyen di xxe syèk. Li kréyé oben dévlopé oun larj évantay di lidé fondamantal, ki sa fika téyori-a dé envaryant, aksyomatizasyon-an di jéyométri-a oben fonnman-an di analiz-a fonksyonèl (ké lèspas-ya di Hilbert).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Diego Vélasquez

**Diego Rodríguez de Silva y Velázquez**, nonmen **Diego Velázquez**, an fransé, batizé koté Séville 6 jen 1599 é mouri koté Madrid 6 out 1660, sa roun pent baròk èspagnòl.

I sa konsidéré kou roun dé prensipal rouprézantan di lapentir èspagnòl-a é roun dé mèt di lapentir inivèrsèl.

I té ka pasé so pronmyé lannen atè Séville, koté li ka dévlopé roun èstil natiralis à baz di klèr-soukou. 

## Wè osi

Katégori:Personalité
Difé

thumb|upright=1.7|Difé bwa.

**Difé** sa prodiksyon di roun flanm é dégradasyon vizib di oun kò pa roun réyaksyon chimik ègzotèrmik ògsidasyon aplé konbistyon. Di mannyè jénéral, tèrm-a « difé » ka souvan dézigné oun fénomenn ki ka prodjwi limyèr-a ké chalò-a, ki ka provini di oun konbistyon oben pa.

Konbistchon-an sa roun réyaksyon chimik ké difé ké gaz ki ka dégajé di énèrji tèrmik-a (ègzotèrmik) é di énèrji liminéz-a. A osi dégradasyon vizib-a di roun matchè. Sa dégradasyon sa réyèlman vizib ki pou matchè konbistib solid. Pou gaz sèl, abèsman-an di présyon annan konténan-an pouvé fika òbsèrvé, é pou likid-ya, abèsman-an di nivo di sala si li sa vizib.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Diktatir

thumb

Soulon *Trésor de la langue française*, oun **diktatir** sa roun réjim politik annan lakèl oun moun oben roun group di moun ka ègzèrsé tout pouvwar-ya di fason absoli, san ki pyès lalwa oben enstitisyon ka limité yé mè a pou présizé ki menm roun réjim otoritèr pouvé gen dé lalwa, dé enstitisyon, é menm roun parlman ké dé dépité ki éli, mè pa libman é pa ka rouprézanté kidonk dé kont-pouvwar : annan roun diktatir, sèl koèrsisyon-an(asiré pa fòs larmé-ya é/oben di lòrd) ka rouléyé pouvwar-a, di sòrt ki lalwa-ya pa fika étikman léjitim ké enstitisyon-yan sa faktis.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Dilo

thumb|center|250px
170px150px

**Dilo**, (**d'lo** an fòrm kourt) a roun sibtans chimik konstitchwé di molékil H2O. Sa konpozé sa trè stab é néyanmwen trè réyaktif. Andan dé nonbré kontèks tèrm dilo sa anplwayé o sans rèstren dilo a léta likid, é li sa égalman anplwayé pou dézigné oun solisyon akéz diliyé (dilo dous, dilo potab, dilo lanmè, dilo di cho, etc.). Dilo likid sa roun éksélan solvan.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Dilo potab

thumb|Dilo distribiyé o robinè an Frans divèt réponn o nòrm di kalté dé dlo ki dèstiné pou konsomasyon moun-an, édikté o nivo éropéyen.
thumb|Fontenn di dilo potab, annan Vorarlberg o Tyrol.

Oun **dilo** oben **d'lo** likid sa dit potab lòské li ka prézanté sèrtenn karaktéristik — konsantrasyon an klorir, pH, tanpératir… — ki ka randé li pròp pou konsomasyon moun-an.

Èstandar di référans annan sa domenn ka diféré soulon lépòk-ya, péyi-ya ké, annan sèrten péyi, soulon lotorité-a rèsponsab di définisyon-an. Konsèp-a di « potabilité » ka varyé atravè monn-an, frwi-a di roun kontèks istorik, syantifik ké kiltir lokal.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Bwason
Dilwil

thumb

Oun **lwil** (pafwè **dilwil**) sa roun kò gra ki sa à léta likid-a à tanpératir anbyant é ki pa ka mélanjé so kò à ké d'lo-a

Lwil-ya sa dé likid gra, viské, d'origdi lorijin zannimo, véjétal, minéral oben sentétik. Yé ka diféransyé so kò dé lagrès ki sa patéz annan kondisyon nòrmal-ya di itilizasyon. Dibè-a pa konsidéré kou roun lwil byen ki li sa likid annan sèrten péyi ki cho. Annan péyi-ya ki tanpéré, sèrtenn lwil, nòrmalman likid, ki pouvé fijé so kò pa tan frèt.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Dilèt

thumb|Oun vèr di dilèt di vach.

**Dilèt**-a sa roun likid byolojik komèstib jénéralman di koulò blanchat ki prodjwi pa glann manmèr-ya dé manmifè fimèl. Rich an laktoz, li sa prensipal sours-a di noutriman pou jenn manmifè anvan ki yé pouvé dijéré ròt tip d'aliman. Dilèt-a an koumansman di laktasyon ki ka kontni colostrum, ki ka poté antikò-ya di mè-a afen di rédjwi risk-a di nonbréz maladi koté nouvèl-né-a. Li ka konténi égalman di nonbré ròt noutriman.

Wonm-an ka itilizé dilèt-a ki ka prodjwi pa sèrten manmifè domèstik, prensipalman sala di vach-a, kou roun aliman.

## Nòt ké référans

## Annèks

Katégori:Bwason
Dimansyon

Annan sans komen, nosyon-an di **dimansyon** ka voyé à tay-a ; dimansyon-yan di roun pyès sa so longò, so larjò é so profondò/so épésò/so rotò, oben so djamèt si a roun pyès di révolisyon.

An fizik é an matématik, nosyon-an di dimansyon ka signifyé dabò nonm-an di dirèksyon endépandant, épi té étann.

## Tèknik
Annan anbsoli-a, dimansyon-an di roun pyès pouvé fika chwézi di mannyè totalman arbitrèr, enpòrtan ki yé sa konpatib ké itilizasyon final-a di pyès-a. Annan roun lòbjè di nòrmalizasyon, li sa toutfwè préférab di itilizé kou dimansyon linéyèr nominal dé valò di « séri di Renard ».

## Nòt ké référans

## Wè osi
Dinozò

thumb

**Dinozò**-ya, di grèk ansyen δεινός / deinόs (« téribman gran ») ké σαῦρος / saûros (« léza »), ka fòrmé oun sipèr-lòrd èstrenmman divèrsifyé di vèrtébré djapsid. A dé archozòr ovipar, ki gen an komen roun pòstir ki érijé é ka partajé oun sèrten nonm di sinapomòrfi tèl ki prézan s di roun krèt deltopektoral alonjé o nivo di humérus ké roun acetabulum ki ka pèrforé basen-an. Prézan dè milyé di  Ladinyen (dannyé étaj di Trias mwayen), i té gen anviron 240 Ma, yé ka disparèt près antchèrman lò di èstenksyon-an Crétacé-Tertiaire i té gen 66 Ma. Majorité-a dé paléyontològ ki ka admèt ki zozo-ya té émèrjé di piti dinozò téropòd di Jurassique sipéryò.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Dimanch

**Dimanch** sa sétchenm ké dannyé jou di lasimenn sivil annan plizyò péy di monn. Nòrm entèrnasyonnal ISO 8601 ka konsidéré ki dimanch ka fronmen   simenn-an é sa kodé ké chif 7. 
Pou sé rélijyon biblik, dimanch a pronmyé jou di lasimèn musulmanjoudaïsm, jwiv, krétyenn. Pou sé krétyen, dimanch-a ka rouprézanté jou di rézireksyon di Kris ensi ki di lapantekot. Sélon tout vrésanblans, sé pré krétyen té ka réini yé kò  déjà dimanch-a pou sélébré kilt-a é pou partajé lasèn,.  

thumb|275px|St Michael's Church Autel Majeur

An Léròp, dimanch-a sa  konsidéré kou roun jour di répo dépi règn di amprèr romen Constantin Ié ki fè di li « Jou di Solèy » pa oun lalwa di 7 mars 321 an omaj o Solèy envenki.

## Nòt ké référans
Dipen

thumb|Diférant sòrt  di dipen di oun boulanjri.

**Dipen** sa aliman di baz tradisyonèl di nonbréz kiltir. Li sa fabriké a partir dé engrédjan ki sa lafarin ké Dilo. Li ka konténi jénéralman disèl. Ròt engrédjan sa ajouté soulon tip di dipen ké mannyè ki li sa préparé kiltirèlman. Lò nou ka ajouté lévir-a, lapat-a di dipen sa soumiz à oun gonfman à koz di fèrmantasyon-an.

Dipen-an sa òbténi pa tchwison di lapat-a, o four tradisyonèl, oben four pou dipen, oben pa ròt métòd (pyèr ki chod pa lègzanp).

## Nòt ké référans

## Annèks
Disan

thumb|O kontak di djòksijenn, disan divèt so koulò rouj à émoglobin-an.
thumb|Disan moun ki òbsèrvé (grosisman :1000) an mikroskopi ké fon nwè. Débi di koagilasyon laro à drèt).
thumb|Di gòch à drèt : globil rouj, plakèt sangin ké globil blanng.

**Disan**-an sa roun likid byolojik vital ki ka sirkilé kontinwèlman annan véso sangen-yan ké tchò-a, notaman gras à ponp kardjak-a. Li sa konpozé di roun flwid ki aké, plasma-a, é di milyar di sélil, prensipalman globil rouj-ya, ki ka bay li so koulò.

Sa likid ka transpòrté djòksijenn-an (O2) ké éléman noutritif-ya ki nésésèr pou processus vital di tout tisou-ya di kò, ensi ki déchè, tèl ki djòksid-a di karbonn(CO2) oben déchè-ya ki azoté, bò'd sit-ya d'évakiyasyon (ren, poumon, fwa, entésten).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Danbwa

[thumb|upright=1.3|<div class="center">Danbwa tanpéré miks an [Lafrans.]]
thumb|upright=1.3|<div class="center">Boush ostralyen.</div>
thumb|upright=1.3|<div class="center">Danbwa inondé an Pològn.</div>
thumb|Danbwa tanpéré di réziné zil San Juan, Léta di Washington.

Oun **danbwa** oben **masif forèstché** sa roun étandou bwazé, rélativman gran, konstitchwé di roun oben plizyò pèpman di pyébwa, arbis ké arbiso (fritisé), ké osi ròt plant endijenn asosyé. Définisyon-yan di tèrm « danbwa » sa nonbréz an fonksyon dé latitid ké dé izaj.

Oun bwazman di fèb étandou sa nonmen bwa, bokto oben bòskè soulon so enpòrtans.

Divèr tip di danbwa ki ka ègzisté ; dé danbwa primèr o danbwa nonmen irbenn, ké gradjan-yan entèrmédjèr. I ka ègzisté égalman di nonbré tip di ésplwatasyon dé danbwa (silvikiltir, agrosilvikiltir).

## Nòt ké référans

## Annèks
Diskriminasyon

Sans-a di tèrm **diskriminasyon** sa à lorijin nét-a, sinonim di mo « distenksyon », mè li té pran, dè lò ki li ka konsèrné oun késyon sosyal, oun konnotasyon péjorativ, ki ka dézigné aksyon-an di distengé di fason enjis oben iléjitim, kou fè-a di séparé roun endividi oben roun group sosyal dé ròt an trétan li mwen byen.

## Entrodiksyon
Konsèp-a di diskriminasyon sosyal ka fè so aparisyon à laswit-a dé lit politik pou égalité-a di drwè ant wonm-yan ki ka abouti annan laplipa dé péyi ògsidantal o koumansman di ségonn motché di xxe syèk à abolisyon progrésiv-a dé diférans légal di trétman (finisman di kolonizasyon-an, di ségrégasyon-an o Étazini, etc.).

## Nòt ké référans

## Annèks
Disèl (chimi)

An chimi, oun **disèl** sa roun konpozé yonik ki konpozé di kasyon é d'anyon ki ka fòrmé roun prodjwi nét é san charj nèt. Sa yon-yan pouvé fika osi byen minéral (klorir Cl−) ki òrganik (asétat CH3-COO−) é monoatomik (fliyorir F−) osi byen ki poliatomik (silfat SO42−).

Anyon-yan ki pòrtò di Dé charj négativ oben plis pouvé plus fòrmé dé disèl doub oben trip ; pa lègzanp, sa Dé-ya disèl ki sa trè prézan annan krout térès-a :

* feldspat-ya, dé silikat [Si3O84-] doubles de potassium [K+] et d'aluminium[Al3+] ;

* dolomit-a, roun karbonat ka doublé di calcium ké magnésium [CaMg(CO3)2].

## Nòt ké référans

## Wè osi
Divinité

thumb|250px

Oun **divinité**, oun **déité** oben oun **bondjé** sa roun fika supra natirèl, lòbjè di déférans annan diférant rélijyon. Mo-a divinité sa égalman itilizé pou dézigné lésans-a di sa menm antité-ya, oben kalité di tchèk kichoz di  souprenm oben di diven. Soulon Définisyon-yan di psédo-Platon, oun bondjé sa roun « vivan immòrtèl, ki ka sifi so kò à li-menm pou atenn o bònò ; réyalité étèrnèl, koz di byen ».

## Nòt ké référans

## Wè osi
Diplonmasi

thumb|250px|right|Konsèy di sékirité dé Nasyonzini sa roun rot lyé di diplonmasi entèrnasyonal.
thumb|Ger van Elk, ''Symmetry of Diplomacy'', 1975, Groninger Museum.

**Diplonmasi**-a sa kondjwit di négosyasyon é di roukonnésans diplonmatik ant moun-yan, group-ya oben nasyon-yan an réglan oun problenm san vyolans. Itilizé fòrmèlman, li ka rapòrté so kò abitchwèlman à diplonmasi entèrnasyonnal-a, kondjwit dé roulasyon entèrnasyonnal pa lantmiz (abitchwèlman) di diplonmat profésyonnèl.

Oun distenksyon enpòrtant ka ègzisté ant diplonmasi-a ké politik étranjèr, menm si li sa étrwatman lyé, konplémantèr é endispansab roun jouk ròt. 

## Nòt ké référans

## Wè osi
Divizyon

thumb|Divizyon antan ki partaj. Ilistrasyon di 20÷4 : partaj di roun ansanm di 20 ponm an 4 pa égal.

**Divizyon**-an sa roun opérasyon matématik ki, à Dé nonm a é b, ka asosyé trwazyenm nonm (lalwa di konpozisyon entèrn), aplé kosyan oben rapò, é ki pouvé fika noté :

* a:b ;
* a÷b (obélis) ;
* a/b (bar oblik, fraksyon an lign) ;{\displaystyle {\frak {a}{b}}} (fraksyon).

Annan roun pronmyé apròch, nou pouvé wè kantité-a a÷b kou roun séparasyon di kantité-a a an b pa égal. Mè sa apròch sa sirtou adapté à divizyon-an ant nonm antché, koté nosyon-an di kantité sa asé entchwitiv. Nou ka distengé kouraman divizyon-an « ègzak » (sa don nou ka palé isi) di divizyon-an « é ka rété » (divizyon-an éklidjenn).

Di roun mannyè di wè pratik, nou pouvé wè divizyon-an kou prodjwi-a di pronmyé pa envèrs-a di ségon.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Divèrtisman

thumb|Konviv ki ka jwé o kottabos ké jennfi ki ka jwé di aulos andan Lagrès antik (bò'd 420 av. J.K.). Bankè ké lamizik té parmi prensipal divèrtisman annan Antikité-a.

Oun **divèrtisman** sa roun aktivité ki ka pèrmèt o wonm di okipé yé tan lib an anmizan yé kò é ensi di détourné so kò di yé kò préyokipasyon. Divèrtisman-yan ka fòrmé ésansyèl-a di fanmi pli larj dé lwézir : pa lègzanp, oun kozman, anmikal é ki nou pa ka antann, ant ansyen kolaboratò ké fika roun lwézir notab annan lantrépriz san fika roun divèrtisman.

Divèrtisman-an té étidjé pa diféran filozòf, an partikilyé Blaise Pascal. Dipi lèr di sosyété-a di konsomasyon é dé lwézir, li divini roun sèktò di aktivité ékonomik florisan notaman konsèrnan park di lwézir é di divèrtisman ensi ki médja-ya.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Dizé (aliman)

thumb|Oun dizé di poul kri kasé.

**Dizé**-a sa roun prodjwi agrikòl ki isou d'élevaj divèr é ki itilizé kou aliman di moun senp oben ka sèrvi d'engrédjan annan konpozisyon-an di nonbré pla annan laplipa dé kiltir di monn.

Pli itilizé-a sa dizé-a di poul, mè dizé-ya di ròt zozo-ya sa osi konsomé : kay, kann, zwa, otrich, etc. Dizé-ya di poson, kou kavyar, oben di sèrten rèptil, kou igwann vèrt-a, sa égalman konsomé, toutfwè yé itilizasyon sa trè diférant di sa di dizé-ya di volay.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Dizé
Djabèt (sendromm)

**Djabèt**-a oben **sendrom poliro-polidipsik**, an médsin, ka dézigné oun sendrom ki karaktérizé pa roun ogmantasyon di prodiksyon-an di lirin (poliouri), nésésèrman akonpagné di roun swèf ègsésif (polidipsi). Mo-a  « djabèt » ka vini di grèk ansyen dia-baïno, ki ka signifyé « pasé atravè ». Nou ka diféransyé Dé group di maladi an koz, soulon prézans-a di glikoz annan lirin-yan (glycosurie). Djabèt soukré (ké glycosurie) sa pli frékan-an, li sa lyé à roun anomali di sentèz oben di aksyon-an di ensilin-an. Djabèt-a ki ensipid (san glycosurie) sa pli rar, li sa an rapò ké roun anomali di sékrésyon-an oben di roukonésans-a di lòrmòn antidjirétik-a.

## Nòt ké référans

## Artik konnèks

Katégori:Maladi
Djibouti

**Djibouti** an fòrm lonng **Répiblik di Djibouti** (an sonmali Jabuuti é Jamhuuriyadda Jabuuti, an afar Gabuuti é Gabuutih Ummuuno, an arab جيبوتي (Jībūtī) é جمهورية جيبوتي (Jumhūriyyat Jībūtī)), sa roun péy di Kòrn di Lafrik, sitchwé asou kot lwès di débouché méridjonnal di lanmè Rouj. 

Katégori:Afrik
Dmitri Mendeleïev

thumb|Dmitri Ivanovitch Mendeleïev (1897).

**Dmitri Ivanovitch Mendeleïev** (an ris : Дмитрий Иванович Менделеев, [ˈdmʲitrʲɪj ɪˈvanəvʲɪtɕ mʲɪndʲɪˈlʲejɪf]), né 27 janvyé 1834 (8 févriyé 1834 andan kalandriyé grégoryen) atè Tobolsk é mouri 20 janvyé 1907 (2 févriyé 1907 andan kalandriyé grégoryen) atè Saint-Pétersbourg, sa roun chimis ris.

Li sa prensipalman konnèt pou so travay asou klasifikasyon péryodik-a dé éléman, pibliyé an 1869 é égalman aplé « tablo di Mendeleïev ».

## Nòt ké référans

## Annèks
Dollar amériken

thumb|Dollar dé Étazini.

**Dollar dé Étazini** oben **dollar amériken** oben **dollar US** oben **USD** sa lanmonnen nasyonal-a dé Étazini é di so téritwar-ya di lout-lanmè (kou Puerto Rico) ; a osi sa di Ékwatò-a, di Zimbabwe, di Micronésie, dé Zil Marshall, dé Palaos, di Panama, di Salvador, di Timor oriental, dé Îles Turques-et-Caïques, dé Îles Vierges britannik épi dé Zil BES. Li sa divizé an 100 cents.

So kod ISO 4217 sa « USD », ké non-an « dollar dé Étazini ». So senbòl sa « US$ » oben senpman « $ » (karaktèr Unicode U+0024). Soupannan sa dannyé senbòl sa itilizé lokalman pou dézigné ròt lanmonnen nasyonal (pa lègzanp peso-a koté Mèksik).

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Lanmonnen
Domestikasyon

thumb|Chyen, pronmyé lèspès bèt domèstik pa wonm-an.

**Domèstikasyon**-an sa modifikasyon-an di patrimwann jénétik di popilasyon di fika vivan pa moun-yan pou réponn à yé benzwen.

Sa modifikasyon-yan k'alé di izolman-an di popilasyon (senp izola di jénotip sovaj rouprodjwi) o chanjman di jénom é jouk kréyasyon di lèspès nouvèl. Nou ka palé di lèspès domèstiké, di plant oben di zannimo domèstiké.

Domèstikasyon-an sa roun aktivité di moun trè ansyen, li ka présédé sédantarizasyon-an ké agrikiltir (domèstikasyon di chyen oben di figyé pa chasò paléyolitik-ya). Tèrm-an « domèstikasyon » sa itilizé pa ègstansyon o tèknik dé bézwen di moun (domestikasyon di roun flèv, di roun énèrji, etc.). Koté zannimo-a ki « domèstiké  » ka itilizé so kò kou sinonim d'aprivwazé.

## Annèks

## Sours
Dominik (péyi)

**Dominik**, an anglè Dominica, sa roun péyi é lil di archipel di Karayib. So non prékolonbyen sa Wai'tu kubuliqui ki ka signifyé « So kò sa gran ».
Don Quichotte

thumb|Paj di tit di prémyé édisyon-an (1605).

**Enjényé Hidalgo Don Quichotte di Manch-a** ou **Enjényé Nòb Don Quichotte di Manch-a** (tit orijinal an espagnol *El ingenioso hidalgo don Quixote de la Mancha*) sa roun roman marké pa Miguel de Cervantes é pibliyé koté Madrid an dé parti, an 1605 et 1615.

: *Andan oun bourgad di Manch a, don mo pa lé raplé non an, ki té viv, I pa té gen lontan, oun hidalgo, di sa ki té lansé o ratélyé, rondach antik, bidè mèg é lévriyé di lachas.*

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Litératir
Douri

thumb

**Douri**-a (osi aplé **diri**), sa roun séréyal di fanmi-a dé poacé (ansyennman graminé), kiltivé annan réjyon tropikal-ya, sibtropikal ké tanpéré chod pou so frwi, oben karyops, rich an amidon. I jantilé dézigné ansanm-an dé plant di janr Oryza, parmi lakèl Dé sèl lèspès kiltijenn-yan, ki sa kiltivé pi souvan annan dé chan plis oben mwen inondé aplé rizyè : Oryza sativa (aplé kouraman « douri azyatik ») ké Oryza glaberrima (aplé kouraman « douri lwès-afriken » oben « douri di Casamance »)

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Douri
Dram (téat)

**Dranm**-an (di laten drama, anprenté o grèk ansyen δρᾶμα / drâma, ki ka signifyé « aksyon (téyatral), pyès di téyat ») ki ka dézigné étimolojikman tout aksyon sénik. Kidonk li pouvé dézigné, o sans larj, tout òv dranmatik. Annan roun sans pli réstren, li pouvé dézigné oun sèrten nonm di pyès di téyat, kou dranm litirjik-a, dranm istorik-a, dranm bourgwa-a, dranm romantik-a, dranm senbolis-a… Dranm-an ka distengé alò dé Dé gran janr dranmatik tradisyonèl, trajédi-a ké komédi-a.

## Nòt ké référans
Drwè

thumb|Alégori di lajistis.

**Drwè**-a sa défini kou « ansanm di règ ki ka réji kondjwit di Wonm-an an sosyété, rapòr sosyal », oben di fason pli konplèt « ansanm dé règ enpozé o manm di roun sosyété pou ki yé rapòr sosyal ka échapé à labitrèr-a ké à vyolans-a dé endividi é ka fika konfòrm à étik dominant ».

So règ abstrèt é obligatwar ka endiké sa ki « divèt fika fè ». Sa règ jouridik pouvé trouvé yé sours annan roun sours nòrmativ « sipèryòr », èkstèryòr, transandant, kou drwè natirèl, oben ka dékoulé di nòrm entrensèk. Andan sa ségon ka, règ-ya sa isou di izaj konstaté é ka asèpté (drwè koutimyé) oben sa édikté é konsakré pa roun lorgann ofisyèl charjé di réji òrganizasyon ké déroulman dé roulasyon sosyal (drwè ékri).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Drwè di vòt di sé fanm

thumb|Drwè di vòt di sé fanm
thumb|Fanm ki ka voté o Bangladesh.
**Drwè di vòt** sa prodjwi-a di roun loong listwè ki ka enskri so kò annan listwè modèrn-an. Annan monn-an, drwè di vòt pou fanm té réponn so kò à partir di koumansman di xxe syèk. Drwè-a d'élijibilité té ka dévlopé so kò an paralèl.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Dyoksid di karbonn

thumb|Striktir di dyoksid di karbonn.

**Djòksid di karbonn**, osi aplé **gaz karbonik** oben **anibrid karbonik**, sa roun konpozé inòrganik don fòrmil chimik-a sa CO2, molékil-a ki gen roun èstriktir linéyèr di fòrm-an O=C=O. I ka prézanté so kò, anba kondisyon nòrmal di tanpératir é di présyon, kou roun gaz ki enkolòr, inodò, à savò pikant-a.

CO2-a sa itilizé pa anabolism-an dé véjétal pou prodjwi byomas-a atravè fotosentèz-a, processus ki ka konsisté à rédjwi djòksid-a pa dilo-a, gras à énèrji liminéz-a ki ka rousouvè di solèy é kapté  pa klorofil-a, an libéran di òksijenn-an pou prodjwi dé oz, é an pronmyé lyé di glucose pa sik-a di Calvin. 

## Nòt ké référans

## Wè osi
Déism

**Déyism**-an, di laten deus (bondjé), sa roun krwayans oben roun dòktrin ki ka afirmé ègzistans-a di roun Bondjé ké so enfliyans annan kréyasyon-an di Linivèr-a, san obligatwarman apiyé so kò asou dé tèks sakré, oben dépann di roun rélijyon révélé o sans yérarchik. Pou pansé déyis, sèrtenn karaktéristik di Bondjé pouvé fika konpriz pa fakilté entélèktchwèl-ya di Wonm-an édiké pa rézon-an (doté dé fakilté ki ka ouvri oun sèrtenn jimnastik disiplinèr à lojik-a).

Déyism-an ka pronnen oun « rélijyon natirèl » ki ka viv so kò pa èspéryans endividjwèl-a é ki pa ka antchèrman répozé asou roun tradisyon ékrit. Pou sèrten déyis, nou pouvé gen oun rélasyon ké Bondjé mè li sa dirèk (notaman pa kontanplasyon-an).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Démokrasi

vignette|400px|
thumb|Oun èstati di jenn wonm touni ki ka tchenbé oun kayé andan so lanmen, alégori di Répiblik, ki ka enstrwi Démokrasi-a rouprézanté an jenn fanm ki drapé.

Tèrm-an **démokrasi** (di grèk ansyen δημοκρατία / dēmokratía, konbinézon di δῆμος / dêmos, « téritwar » (di daiesthai, partajé) épi « ansanm dé sitwayen », ké kratos, « pouvwar »), ka dézigné pli souvan-an oun réjim politik annan lakèl sitwayen-yan gen pouvwar-a. Li pouvé osi dézigné oben kalifyé pli larjman oun fòrm di sosyété, oun fòrm di gouvèlnans di tout òrganizasyon, oben òkò roun sistenm di valò.

Soulon sélèb fòrmil d'Abraham Lincoln(16e prézidan dé Étazini di 1860 à 1865) prounonsé lò di diskou di Gettysburg, démokrasi-a sa « gouvèlman-an di pèp, pa pèp-a, pou pèp-a ». Sa roun dé définisyon kanonik kouraman roupran, ensi k'an ka témwagné artik 2 di Konstitisyon di 1958 di Senkyenm Répiblik franséz (Tit Ié: Di souvrennté-a).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Démonstrasyon

## Lojik é matématik
Oun démonstrasyon sa roun rédaksyon argimanté ki ka établi vérasité-a di roun énonsé matématik. Oun démonstrasyon sa roun rédaksyon argimanté pou konvenk otri ki roun propriyété nouvèl (aljébrik, jéyométrik, nimérik…) sa vrè.

## Drwè
Oun démonstrasyon an drwè ka signifyé oun déklarasyon, via dé sign é dé pròv, di roun fè oben di roun entansyon.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Dériv jénétik

**Dériv jénétik**-a sa évolisyon-an di roun popilasyon oben di roun lèspès ki kozé pa dé fénomenn ki aléyatwar, ki enposib à prévwayé. Di mannyè di wè jénétik, a modifikasyon-an di frékans di roun alèl, oben di roun jénotip, osen di roun popilasyon, endépandaman dé mitasyon, di sélèksyon natirèl-a ké dé migrasyon. Dériv jénétik-a sa kozé pa dé fénomenn aléyatwar é ki enprévizib, kou azò-a dé kontré dé èspèrmatozoyid  é dé ovil, annan ka-a di rouprodiksyon sèkswé.

Léfè-ya di dériv jénétik-a sa osi pli enpòrtan ki popilasyon-an sa piti, pa lékar-ya ki òbsèrvé pa rapò o frékans alélik sa osi pli pèrsèptib.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Désanm

thumb|Désanm, ekstrè di sé ''Très Riches Heures du duc de Berry'' (vers 1410-1416 épi lannen 1440), mizé Condé, Chantilly, ms.65, f.12.
**Désanm** sa douzyèm é dèrnyé mwa di sé kalandriyé grégoryen é julyen.

Katégori:Kalandriyé
Drèt (matématik)

An jéyométri, **drèt**-a ka dézigné oun lign rèktilign, ki enfini é san épésò. Annan pratik-a, li sa rouprézanté asou roun féy pa roun lign drèt ki gen dé limit — sala di féy-a — é roun épésò — sala di kréyon.

Pou Ansyen-yan, drèt-ya, an matématik é sirtou an jéyométri, té roun lòbjè « k'alé di swé », si « évidan » ki nou té ka néglijé di présizé di kisa nou té ka palé. Roun dé pronmyé à fòrmalizé nosyon-an di drèt té Grèk-a Éklid annan so Éléman-yan. Ké dévlopman-an di kalkil vèktoryèl, ròt définisyon ka vini ajouté so kò. Mè a nésans-a dé jéyométri ki pa éklidjenn ki kondjwj à dékouvèrt-a di nouvèl tip di « drèt » é, pa lanmenm, fòrsé nou à éklèrsi é aprofondi sa konsèp.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Drwè di wonm

thumb|Déklarasyon di sé drwè (Bill of Rights) di 1689

**Drwè di wonm**-an, pafwè ékri « **drwè di Wonm** », égalman aplé **drwè moun** oben òkò **drwè di pésonn**, sa roun konsèp ki an menm tan filozofik, jouridik ké politik, soulon lakèl tout fika moun ka posédé dé drwè inivèrsèl, inalyénab, ki sa swé drwè pozitif an vigò oben ròt faktò lokal tèl ki étni-a, nasyonalité-an oben rélijyon-an.

Soulon sa konsèp, tout fika moun – antan ki tèl é endépandaman di so kondisyon sosyal – gen dé drwè « inéran à so pésonn, inalyénab é sakré », é kidonk opozab an tout sirkonstans à sosyété-a épi o pouvwar.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Désen

thumb|''Wonm di Vitruve'' pa Léonard di Vinci.

**Désen**-an sa roun tèknik ki ka konsisté à rouprézanté vizwèlman, an Dé dimansyon, pèrsonnaj, péyizaj oben lòbjè.

Désen linéyèr-a ka rouprézanté lòbjè-ya pa yé kontour é tchèk lign karaktéristik ; odéla di sa limit, désen-an ka dévlopé so kò an rouprézantan lonm-yan, pa lègzanp pa achir-ya, ka enkòrporé dé koulò, é ka réjwenn, san tranzisyon nèt, lapentir-a.

## Wè osi
Dézè

[thumb|upright=1.5|Valle de la Luna (« valé di lalin-an ») o Chili, prè di San Pedro de Atacama annan dézè di Atacama, dézè pli arid asou [Latè.]] 
thumb|upright=1.5|Tadrart di Djanet, an Aljéri, annan dézè di Sahara, dézè pli vas di monn.
[thumb|upright=1.5|Din (erg) di valé di lanmò-a sitchwé ofon Dézè dé Mojav o [Létazini, andrwa pli cho asou Latè ké roun rékòr di 56.7°C.]]

Oun **dézè** sa roun zonn di latè stéril é pa bokou propis pou lavi-a, koté di trè fèb présipitasyon ka prodjwi so kò à di rar okazyon, é koté ki pa konsékan kondisyon-yan di lavi sa òstil pou plant-ya ensi ki pou lavi-a dé zannimo. Dézè-ya ka fé parti dé anvironnman èstrenm. Mank-a di véjétasyon ka èspozé sirfas-a ki pa protéjé o processus di dénidasyon. Zonn-yan sémi-arid ké arid ka kouvri anviron oun tchèr di sirfas-a di Latè-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Edgar Allan Poe

thumb|Markè-palò an novanm 1848, dagéréyotip di W.S. Hartshorn, Providans, Rhode Island.

**Edgar Allan Poe**, né 19 janvyé 1809 atè Boston é mouri atè Baltimore 7 òktòb 1849, sa roun powèt, romansyé, nouvèlis, kritik litérèr, dramatirj é éditò amériken, ensi ki roun dé prensipal figir di romantism amériken. Té konnèt soutou pou so kont — janr don briyèvté ka pèrmèt li di mété an valò so téyori di léfè-a, swivan lakèl tout éléman-yan di tèks divèt konkouri à réyalizasyon-an di roun léfè inik — li bay à nouvèl-a so lèt di noblès é sa konsidéré kou envantò-a di roman polisyé. Bokou di so rési ka préfigiré janr-ya di syans-fiksyon-yan é di fantastik.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Egsplozif

Oun **èsplozif** sa défini pa roun mélanj di kò sisèptib lò di yé transfòrmasyon, di dégajé an roun tan trè kourt, oun gran volim di gaz porté à rot tanpératir, sa ki ka konstitchwé oun èsplozyon.

## Istwè
Lapoud pou kannon, sèl èsplozif ki konnèt jouk xviiie syèk, té ka kontni du salpèt, di souf é di charbon di bwa. An 1846, nou ka itilizé fulmicoton-an, di nitrocelluloz-a èstabilizé sentétizé pa Christian Schönbein.

## Klasifikasyon
Di èsplozyon ki ka rézilté kréyasyon-an  di roun fro d'onn di présyon. Vitès-a di sa fron d'onn ka détèrminé klasifikasyon-an dé èsplozif. I ka Dé gran group d'èsplozif :

* Lapoud-ya (réjim di déflagrasyon) ;

* Èsplozif brizan-yan (réjim di détonasyon).

Diférans-a ant réjim-yan di déflagrasyon é di détonasyon pa fika toujou senp.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Eksponansyasyon

An matématik, **èksponansasyon** sa roun opérasyon binèr ki pa komitativ ki ka étann nosyon-an di pwisans di roun nonm an aljèb. Li ka noté so kò an plasan roun dé opérann an èspozan di ròt-a, aplé baz.

Pou dé èspozan rasyonèl, èksponansasyon-an sa défini aljébrikman di fason pou satisfè rélasyon-an.

Pou dé èspozan réyèl, konplèks oben matrisyèl, définisyon-an ka pasé an jénéral pa itilizasyon-an di fonksyon èksponansyèl-a, à kondisyon ki baz-a ka admèt oun logaritm.

Èksponansyèl ansanblis-a sa défini à lèd-a dé ansanm di fonksyon.

Li ka pèrmèt di défini èksponansasyon-an pou kardino-ya ki asosyé. Li ka Jénéralizé so kò pa ayò, an téyori dé katégori, pa nosyon-an di lòbjè èksponansyèl.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Ekstenksyon di sé lèspès

thumb|''Dodo'' sa roun légzanp di èstenksyon ki souvan sité...

An byoloji ké an ékoloji, **èstenksyon**-an sa disparisyon total-a di roun lèspès oben di roun group di takson, ki ka rédjwi ensi byodivèrsité-a.

Atravè évolisyon-an, di nouvèl lèspès ki ka aparèt pa processus-a di èspésyasyon-an — koté di nouvèl varyété di lòrganism-an ki ka émèrjé é ka dévlopé yé kò lò yé sa kapab di trouvé é d'èsplwaté oun nich ékolojik — é dé lèspès ki ka disparèt lò yé pli kapab di sirviv annan dé kondisyon ki ka chanjé oben fas à roun konkirans ki yé pa pouvé afronté.

## Nòt ké référans

## Annèks
El Greco

**Domínikos Theotokópoulos**, nonmen **El Greco**, sa roun pent, skiltò ké architèk, né an 1541 atè Candie, an Crèt, alò oun posésyon di Répiblik di Véniz, é mouri 7 avril 1614, atè Tolède.

Li sa konsidéré kou pent fondatò di Lékòl èspagnòl-a di xvie syèk. So òv piktiral, sentèz di mannyèrism rounésan é di lar byzantin, sa karaktérizé pa dé fòrm alonjé é dé koulò viv. 

## Nòt ké référans

## Annèks

Katégori:Personalité
Déyès

thumb|upright=1.1|Èstati di Cérès, déyès romenn di agrikiltir-a.

**Déyès** sa divinité féminin-an ki pouvé fika konpriz ant kou laspè féminen-an di Bondjé, an révanch, pafwè konplémantèr, ké laspè maskilen-an koté Bondjé, ki ka entégré oun pantéyon ki ka enkli dé sèks-ya. Annan sèrten ka, déyès-a ka konfonn so kò ké sèks maskilen-an ki ka konstitchwé roun dé laspè di roun divinité èrmafrodit.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Elvis Presley

thumb|Elvis Presley an 1957 annan film-a Jailhouse Rock.
**Elvis Aaron Presley** sa roun chantò ké aktò amériken né 8 janvyé 1935 koté Tupelo, annan Mississippi-a, é mouri 16 out 1977 koté Memphis, annan Tennessee-a. Sirnonmen The King of Rock (« Rwè di Rock »), li sa konsidéré kou roun dé pli sélèb chantò di XXe syèk.

Presley la koumansé so karyèr mizikal an 1954 koté Sun Records. Akonpagné di gitaris Scotty Moore é di basis Bill Black, i ka kontribiyé à popilarizé janr-a nésan di rockabilly, oun mélanj énèrjik di lamizik country é di rhythm and blues.

## Not ké référans


## Wè osi

Katégori:Personalité
Katégori:Artis
Katégori:Lanmizik
End

Le littoral indien s'étend sur plus de sept mille kilomètres. Le pays a des frontières communes avec le Pakistan au nord-ouest, la Chine au nord et à l'est-nord-est, le Népal au nord-est, le Bhoutan, le Bangladesh et la Birmanie à l'est-nord-est. Sur l'océan Indien, l'Inde est à proximité des Maldives au sud-sud-ouest, du Sri Lanka au sud et de l'Indonésie au sud-est. L'Inde revendique également une frontière avec l'Afghanistan au nord-ouest. L'Inde dispose de l'arme nucléaire depuis 1974 après avoir fait des essais nucléaires officiels.

L'Inde est un foyer de civilisations parmi les plus anciennes du monde, la civilisation de la vallée de l'Indus s'y est développée dès . Le sous-continent indien a abrité de vastes empires et est présent sur les routes commerciales dès l'Antiquité. L'Inde est la terre de naissance de quatre religions majeures  alors que le zoroastrisme, le christianisme et l'islam s'y sont implantés durant le millénaire.

L'hindouisme y est la religion majoritaire avec environ 80 % de fidèles. L'Inde est le troisième pays ayant la communauté musulmane la plus importante.

L'Inde est aujourd'hui un pays très divers sur le plan religieux, linguistique et culturel.

Le pays a été progressivement annexé par la Compagnie anglaise des Indes avant de passer sous le contrôle du Royaume-Uni au . L'Inde devient indépendante en 1947 après une lutte marquée par la résistance non-violente de Mohandas Karamchand Gandhi et plusieurs autres. Le pays est depuis 1950 une république parlementaire fédéraleconsidérée comme la démocratie la plus peuplée au monde.

En 2017, l'économie indienne est la septième du monde en PIB nominal et la troisième en PIB à parité de pouvoir d'achat. Elle passe au cinquième rang mondial en 2023 en PIB nominal. L'Inde, pays à forte croissance économique, est considérée comme un nouveau pays industrialisé. Cependant certains problèmes comme la pauvreté, l'analphabétisme ou la corruption restent très importants. Les inégalités de revenus sont en augmentation. En 2016, les 10 % les plus riches disposaient de 55 % des revenus nationaux. L'Inde est passée de la  à la  place entre 2016 et 2018 sur l'Indice de performance environnementale réalisé par des chercheurs des universités de Yale et de Columbia. L'étude souligne en particulier la détérioration « alarmante » de la qualité de l'air. En juin 2022, l'Inde se classe dernière de ce classement, à la  place
Katégori:Azi
Endistri

thumb|Oun sit endistriyèl.
**Endistri** sa roun tèrm polisémik ka roukouvri laplipa dé aktivité di moun. Istorikman, tèrm-a dabò ka dézigné ablité-a pou fè tchèk kichoz, (oben oun aktivité doutéz ki moral-a ka réprouvé). Épi sans-a ka élargi é so kò à tout fòrm d'aktivité prodiktiv, é pa rounso sa ki ka prodjwi dé byen matéryèl. (Sa dannyé sans vyéyi, mè li ka dominé òkò an anglé). À partir di tournan di xviiie syèk é di xixe syèk, endistri-a ka entansifyé so kò, répozan asou di nouvèl sours d'énèrji, ki ka bay lyé o fénomenn aplé révolisyon endistriyèl, ké aparisyon-an konkomitant di kapitalism.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Ékonomi
Endistri manifaktiryèr

**Endistri manifaktiryèr**-a sa roun anba-ansanm di sèktò ségondèr, é oun anba-ansanm di endistri-a (nou savé ki tout endistri-a pa ka fè parti di sèktò ségondèr).

Endistri manifaktiryèr-a ka rougroupé endistri-ya di transfòrmasyon dé byen, mè osi réparasyon-an ké enstalasyon-an d'ékipman endistriyèl ensi ki dé opérasyon an anba-trétans.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Endonézi

**Endonézi**-a, an fòrm lonng **Répiblik di Endonézi**, an endonézyen Indonesia é Republik Indonesia, sa roun péyi transkontinantal prensipalman sitchwé an Azi di Sidès. Ké, kontabilizé à sa jou, 13 466 zil, a pli gran archipèl o monn. Ké roun popilasyon èstimé à 265 milyon di moun, a 4e péyi pi péplé di monn é 1é péyi à majorité musulman pou nonm-an di krwayan. Endonézi-a sa roun répiblik don kapital-a sa Jakarta.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Azi
Endouism

**Endouism**-an (hindi : hindu dharm ; devanāgarī : हिन्दू धर्म ; tamoul : இந்து சமயம் ; « rélijyon endou »), oben sanatana dharma,(sanskrit IAST : sanātanadharma, an ékritir devanāgarī : सनातनधर्म ; « Lalwa Étèrnèl »), sa roun dé pli ansyenn rélijyon di monn ki òkò pratiké ki pa gen ni fondatò ni enstitisyon klérikal. An 2015, nonm-an di fidèl sa èstimé à 1,1 milyar annan 85 péyi, a atchwèlman trwazyenm rélijyon ki pli pratiké annan monn-an après kristchanism-an ké islam-an. Li sa isou di anba-kontinan endjen ki ka rété so prensipal fwayé di pèpman.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Endouism
Endoustani

**Endoustani**-a (hindustānī) sa apélasyon-an ki té bay di xvie syèk à pronmyé motché di xxe syèk à roun lanng endo-aryenn di Enn di Nò oben Hindoustan. Li ka dézigné jòdla kolèktivman ansanm lengwistik-a ki fòrmé pa hindi-a ké ourdou-a, konsidéré kou dé lanng ki séparé dipi partisyon-an dé Enn an 1947. Hindi-a ké ourdou-a ka roupozé yé kò asou roun fon lengwistik komen ki pa ka distengé so kò à loral-a, mè ka divèrjé pa :

* yé ékritir : devanagari-a pou hindi-a, oun adaptasyon di lalfabé arab-a anba so fòrm arabo-persann dit nastaliq pou ourdou-a ;

* yé vokabilèr savan, ki tiré plito di sanskrit pou hindi-a, di persan ké di arab-a pou ourdou-a.

## Bibliyografi

## Wè osi
*History of Hindustani JustPedia

Katégori:Lanng
Emmanuel Kant

thumb|Kant (tablo di xviiie syèk) an 1768.
**Emmanuel Kant** (Immanuel an alman, prounonsé an sa lanng [ɪˈmaːnu̯eːl kant]), né 22 avril 1724 atè Königsberg, kapital di Prusse-Oryantal, é mouri annan sa menm lavil 12 févriyé 1804, sa roun filozòf alman, fondatò di kritisism é di dòktrin dit « idéyalism transandantal ».

Gran pansò di Aufklärung (Limyè almann), Kant ègzèrsé oun enfliyans konsidérab asou idéyalism almann, filozofi analitik-a, fénoménoloji-a, filozofi pòsmodèrn-an,  ké pansé kritik-a an jénéral.

## Not ké référans


## Wè osi

Katégori:Filozòf
Empéryalism

**Enpéryalism**-an sa roun èstratéji oben roun dòktrin politik di konkèt, ki ka vizé fòrmasyon-an di roun anpir oben di roun dominasyon. Pou John Atkinson Hobson, nouvèlté-a annan enpéryalism-an di finisman-an di xixe syèk é di koumansman di xxe syèk, a ki li pa sa lyé à lidé-a di roun anpir ki ka kouvri monn-an ki konnèt, kou a té ka-a annan kad-a di Pax Romana. O kontrèr, à laswit-a di monté-a di nasyonalism o xixe syèk, sa enpéryalism ka bay lyé à roun lit ant anpir konkiran (Anpir alman, Anpir britannik, Anpir ris, etc.). O nivo ékonomik, enpéryalism-an sa alò di natir protèksyonnis é ka opozé so kò o lib-échanj. Pa ayò, so lyen-an ké sèrtenn fòrm di kapitalism monopolistik sa mété an anvan pa di nonbré lotò marksist. Di nou jou, sa tèrm sa anplwayé di fason larj pou dézigné tout rapò di dominasyon établi pa roun nasyon oben péyi asou roun oben plizyò ròt péyi.

thumb|right|450px|Kart di Rwayom di Pris bò'd 1900.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Enfeksyon sekswèlman transmisib

Oun **enfèksyon sèkswèlman transmisib** (**IST**) oben **ITS**, o Kanada, sa roun enfèksyon ki ka transmèt ant partnèr o kour dé diférant fòrm di rapò sèkswèl. Sa enfèksyon pouvé bay lyé à roun maladi enfèktchéz, ròtfwè aplé maladi vénéryenn, non-an ka provini di Vénus, déyès di lanmou-a.

Tout pratik-ya ki sèkswèl ka konpòrté oun kontak jénital moutchwèel oben oro-jénital ké rounòt moun, oben so flwid jénital-ya, sa konsidéré kou ka konpòrté oun risk di transmisyon di roun IST. Chak IST ka prézanté roun risk é roun dégré di gravité diféran.

Enfèksyon-an pouvé fika miltip (plizyò ajan enfèktché an menm tan). Li sa frékaman résidivant à kour tèrm.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Maladi
Enfini

thumb| ∞ : senbòl enfini.

Mo-a « **enfini** » (-e, -s ; di laten in-, préfiks négatif, é finitus, « limité ») sa roun ladjèktif ki ka sèrvi pou kalifyé tchèk kichoz ki pa gen di limit an nonm oben an tay.

Nosyon-an d'enfini té fòrtman marké pansé ògsidantal-a dipi xviie syèk : Alexandre Koyré ka afirmé ki « sibstitisyon-an di roun linivèr ki enfini é omojenn o kosmos fini é yérarchikman òrdoné di pansé antik-a ké médjéval ka enpliké é ka nésésité roufont-a dé prensip pronmyé di rézon filozofik ké syantifik ».

## Istwè
### Rélijyon éjipsyenn
Annan rélijyon Éjipsyenn antik-a, Noun é non-an di bondjé di roun loséyan enfini ki ka ègzisté anvan kréyasyon-an di monn.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Enfrastriktir

**Enfrastriktir**-a sa roun ansanm d'éléman entèrkonèkté ki ka fourni kad-a pou sipòrté totalité-a di èstriktir-a.

Tèrm-an sa souvan itilizé di roun fason trè abstrèt. Pa lègzanp, zouti-ya d'enjényéri enfòrpatik sa tchèkfwè dékri kou roun parti di enfrastriktir di roun anvironnman di dévlopman, é tèrm kapital-a d'enfrastriktir an ékonomi pouvé fika tròp larj, kou I ka enkli abiyman-an jouk sistenm-an di kannal ki ka étann so kò asou roun kontinan. A pou osi pondéré ké nosyon di robistès annan roun anvironnman flwid.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Enjényéri

**Enjényéri**-a sa ansanm-an dé fonksyon ki ka mennen di konsèpsyon-an é dé étid, di acha-a é di kontrol di fabrikasyon dé ékipman, à konstriksyon-an é à miz an sèrvis-a di roun enstalasyon tèknik oben endistriyèl. Pa ègstansyon, tèrm-a sa osi souvan itilizé annan ròt domenn : nou ka palé pa lègzanp di enjényéri enfòrmatik.

Sa aktivité sa atchwèlman ègzèrsé à tit prensipal pa dé sosyété dit 'sosyété d'enjényéri' ki ka étidjé, ka konsouvwè é ka fè réyalizé tout oben parti di'n aménajman (pòrtchwèr, routyé, etc.), di roun ouvraj (lopital, izin, etc.) oben di roun ékipman (tronson d'Airbus, véyikil élèktrik, etc.).

Tèrm-a « enjényéri » sa roun tèrm entrodjwi asé résaman andan lanng franséz-a, pa oubli di tèrm « jéni », dézignan lar di enjényò-a.

## Artik konnèks
Enprimri

**Enprimri**-a sa roun ansanm di tèknik ki ka pèrmèt rouprodiksyon-an an grann kantité, asou sipò matéryèl, di ékri é di ilistrasyon, sala afen di pèrmèt oun distribisyon di mas. Jénéralman, nou ka itilizé dé sipò plan é matchè-a ki pli itilizé sa papyé-a.

Sa tèknik-ya ki ka fòrmé sa ki nou ka aplé kominéman chenn grafik-a. Yé ké alé di konpozisyon-an dé tèks o fasonnaj (roulyour, plyour, brochir…) an pasan pa trétman-an dé ilistrasyon (fotogravir), èsprésyon-an é roulèktir-a. Èsprésyon-an « endistri grafik » sa aparèt aprè Ségonn Lagèr mondjal-a pou ranplasé tèrm-an « enprimri », ki tròp jénéral.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Entélijans artifisyèl

**Entélijans artifisyèl** (EA) sa « ansanm-an di téyori é di tèknik miz an òv pou réyalizé dé machin kapab di similé entélijans-a ». Li ka korèsponn kidonk à roun ansanm di konsèp é di tèknoloji plis ki à roun disiplin otonòm ki konstitchwé. Ròt, ki ka roumarké définisyon-an pa trè présiz di EA-a, notaman CNIL-a, ka défini li kou « gran mit di nou tan ».

Souvan klasé annan group-a dé syans kognitiv, li ka fè apèl à nérobyoloji konpitasyonèl (partikilyèrman o rézo néronal), à lojik matématik (anba-disiplin dé matématik é di filozofi-a) é à enformatik-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Entéraksyon fèb

**Entéraksyon fèb**-a (osi aplé **fòs fèb** é pafwè **fòs nikléyèr fèb**) sa roun dé kat entéraksyon fondamantal di lanatir-a, trwa ròt ki sa entéraksyon élèktromagnétik-ya, nikléyèr fòrt é gravitasyonèl. Li sa rèsponsab di dézentégrasyon radjoaktiv-a di partikil sibatomik é sa à lorijin-an di fizyon nikléyèr-a annan zétwèl-ya. Li ka afèkté tout katégori-ya di fermion ki konnèt, à koumansé pa élèktron-yan, quark-ya  é nétrinos-ya.

Annan modèl èstandar di fizik-a de partikil, entéraksyon fèb-a sa kozé pa échanj-a di boson-yan W+, W- et Z0. Léfè-a ki pli konnèt an sa radjoaktivité-a β. Laplipa dé partikil sa sijèt à dézentégrasyon-an ki kozé pa entéraksyon fèb-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Entéraksyon fò

**Entéraksyon fòrt**-a, oben **lafòs fòrt**, aplé pafwè **fòs di koulò**, sa roun dé trwa entéraksyon di modèl èstandar o koté di entéraksyon élèktromagnétik-a é entéraksyon fèb-a. Tout pronmyé-a dé entéraksyon òbsèrvé annan listwè-a, entéraksyon gravitasyonèl-a, ka ajouté so kò annan sasé-a do roun téyori di tou ki ka rasanblé kat entéraksyon fondamantal-ya.

Entéraksyon fòrt-a ka aji asou partikil pòrtéz-ya di roun charj di koulò : quarks, antiquarks é gluon, sa dannyé-ya ki sa pòrtò-ya di entéraksyon-an li-menm (di menm fason-an ki lafòs élèktromagnétik sa poté pa foton-yan).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Estoni

**Esto ni**, an form long **Répiblik di Estonni**, an estonyen Eesti é Eesti Vabariik, sa roun péyi di Léròp di Nò é roun Léta manm di Linyon éropéyen, sitchwé asou riv oryantal di lanmè Baltik é méridjonnal di gòlf di Fenlann.
Estétik

thumb|Pronmyé paj di liv entitilé ''Æsthetica'' di Baumgarten, 1750

**Èstétik**-a sa roun disiplin di filozofi-a ki gen pou lòbjè pèrsépsyon-yan, sans-ya, bèl-a (annan natir-a oben lar-a), oben èsklizivman sa ki ka rapòrté o konsèp di lar-a. Èstétik-a ka korèsponn ensi o domenn dézigné jouk o xviiie syèk pa « syans di bèl » oben « kritik di gou », é ka divini dipi xixe syèk filozofi di lar-a. Li ka rapòrté so kò, pa lègzanp, o émosyon provoké pa roun òv di lar (oben sèrten jès, atitid, kichoz), o joujman di òv, à sa ki sa èspésifik oben sengilyé à roun èsprésyon (artistik, litérèr, powétik, etc.), à sa ki ké pouvé défini so kò kou bèl pa opozisyon à itil-a é o fonksyonèl.

## Nòt ké référans

## Annèks
Fanm

thumb|Renn-an di Saba  • Vénus  • Jeanne d'Arc  • Eva Perón  • Marie Curie  • Indira Gandhi  • Vénus de Willendorf  • Wangari Maathai  • Mère Teresa  • Grace Hopper  • Mamechiho, une geisha  • péyizann tibétenn  • Marilyn Monroe  • Oprah Winfrey  • Aung San Suu Kyi  • Joséphine Baker  • Isis  • Laverne Cox • Élisabeth Ir • oun mè quechua.

Oun **fanm** sa roun fika moun di sèks féminen é di laj granmoun. Anvan pibèrté-a, i ka poté non-an di tifi.

Tèrm-an « fanm » pouvé osi dézigné ansanm-an dé moun di sèks féminen, kou annan èsprésyon « drwè dé fanm », oben òkò idantité-a di janr di roun moun.

## Tèrminoloji
thumb|Désen di roun fanm asou plak-ya di Pioneer.

Oun fanm sa fika-a ki annan lèspès moun-an ki ka apartni o sèks oben o janr féminen.

Sibstantif féminen-an fanm sa isou di laten klasik femina don étimoloji té dikité.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Enstriman di lamizik

Oun **enstriman di lanmizik** sa roun lòbjè ki pouvé prodjwi oun son kontrolé pa roun mizisyen — ki sa lòbjè sa konsouvwè andan sa lòbjèktif, oben ki li sa modifyé oben ékarté di so izaj pronmyé. Vwa-a oben lanmen-yan, menm si yé pa sa dé lòbjè à pròpman parlé, sa konsidéré kou dé enstriman di lanmizik dè lò ki yé ka partisipé à roun òv mizikal.

Hector Berlioz ka koumansé so Trété d'enstrimantasyon é di òrkèstrasyon (1843) an déklaran ki « tout kò sonnòr mété an òv pa konpozitò-a sa roun enstriman di lanmizik ».

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Lanmizik
Ensèk

thumb

**Ensèk** (Insecta) sa roun laklas di zabitan envèrtébré di anbranchman-an dé artropòd ké di anba-anbranchman  dé lègzapòd. Yé sa karaktérizé pa roun kò ki sègmanté an trwa tagm (tèt ki ka posédé dé pyès bikal èstèrn, oun pèr d'antenn é omwen oun pèr di wéy ki konpozé ; toraks ki pourvu di trwa pèr di pat artikilé ké Dé pèr di zèl plis oben mwen modifyé ; abdomen ki dépourvu d'apandis) protéjé pa roun kitikil ki ka fòrmé oun ègzoskélèt ki konpozé di chitine é pourvu di traché rèspiratwar.

Ké prè di 1,3 milyon di lèspès ki dékrit ki ka ègzisté òkò (é prè di 10 000 nouvèl lèspès envantoryé pa lan), zensèk-ya ka konstitchwé pli grann pa-a di  byodivèrsité zannimo (défini pa nonm-an di lèspès).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Fanmi

thumb|Fanmi di Philippe V di Espagn (an 1723)
thumb|Potrè di roun chef kamerounè é di so fanmi (antr 1910 é 1930)
thumb|Répa di fanmi o Japon (1980)

Oun **Fanmi** sa oun kominoté di moun réini pa dé lyen di paranté ekzistan andan tout sé sosyété imen-yan, sélon antropològ Claude Lévi-Strauss. Li sa doté di oun non, di oun domisil, é ka kréé antr sé mamb oun obligasyon di solidarité moral é matéryel (notaman antr époux, di roun pa, é antr parant é timoun, di rounòt pa), sansé protéjé yé é favorizé yé dévlopeman sosyal, fysik é afektif. Si sa nosyon sa iniversel, nomb di endividi ki ka enkli ou solidarité akordé sa varyab, a mèm oun di sé nosyon santral annan kiltir. Li ka an dékoulé dé grann diférans pa ègzanp annan drwa, annan transmisyon di patrimwan ou rélijyon-an.
Fasism

**Fachism**-an sa roun sistenm politik otoritèr ki ka asosyé popilism, nasyonalism ké totalitarism o non di roun idéyal kolèktif souprenm. Mouvman révolisyonèr, li ka opozé so kò frontalman à démokrasi parlmantèr é à Léta libéral garan dé drwè endividjwèl. Isou di divèrs konpozant di filozofi éropéyenn di xixe syèk, fachism-an trouvé annan sirkonstans ékonomik-a é istorik di aprè-pronmyé lagèr mondjal kontèks-a ki pèrmèt li di aksédé o pouvwar, dabò an Itali annan lannen-yan 1920 ké Mussolini, épi anba roun varyant aksantchwé, militaris, an Almagn annan lannen-yan 1930 ké nazism-an ké Hitler.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Fenlann

**Fenlann**, an form long **Répiblik di Fenlann**, an finwa Suomi é Suomen tasavalta, an swédwa Finland é Republiken Finland, sa roun Léta di Léròp di Nò manm di Linyon éropéyen dipi 1995. So kapital sa Helsinki é so zabitan sa aplé Finwa.
Fernand di Magélan

thumb

**Fernan di Magélan** (Fernão de Magalhãesen an portigè, Fernando de Magallanes an castillan), né annan nò di Portigal o anviron di 1480 é mouri asou lil di Mactanaux Philippines lou 27 avril 1521, sa roun navigatò é eksploratò portigè di lépòk di sé Grann dékouvert.
Fidji

**Fidji** oben **zilé Fidji**, an fòrm lonng **Répiblik di Fidji** (an fidjen Viti é Matanitu ko Viti, an annglé Fiji é Republic of Fiji, an hindi di Fidji, फ़िजी é Fiji Dvip Samooh Ganarajya, फ़िजी द्वीप समूह गणराज्य), sa roun péyi di  Loséyanni ki sitchwé annan loséyan Pasifik sid.

## Not ké référans