open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1250

Sa paj ka konsèrné lannen **1250** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Pròch-Oryan
* 8 févriyé : batay di Mansourah. À favò-a di roun trayizon, larmé frank-a ka antré pa sirpriz ofon di Mansourah, an Léjip. Robert d'Artois, ki ka koumandé  anvan-gard, sa tchwé é fè prizonnyé lò di kont-atak ki mennen pa Mamelouk Baybars.

* 11 févriyé : léchèk di roun ofansiv éjipsyenn à ségonn batay di Mansourah.

* 6 avril : ki miné pa roun épidémi, ki arsélé pa flòt-a ké troup Éjipsyen-yan, larmé krwazé ka kapitchoulé. Louis IX sa fè prizonnyé. I ka réjwi di poté dé chenn, sa ki soulon li, ka raproché di Pasyon di Kris.

* 2 mè : Mamelouk-ya di Léjip ka ranvèrsé dinasti Ayyubid-a. Soultan-an al-Mu'adham sa asasiné. So bèl-manman Chajar ad-Durr sa nonmen soultann. Li ké épouzé chèf-a dé Mamelouk ‘Izz ad-Dîn Aybak, ki ka kréyé   ensi dinasti Bahrit-a (finisman an 1382).

* 6 mè : an échanj di Damiette, Louis IX ka obténi so libérasyon pèrsonèl é ka vèrsé 400 000 besants pou ranson-yan dé krwazé sirvivan. Jean di Joinville divèt fòrsé trézoryé-a di Tanp à péyé asou so fon-yan rès-a di sonm-an ki divèt pou ranson-an di larmé-a.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1251

Sa paj ka konsèrné lannen **1251** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* 1e jwiyé : Möngke, tiboug di Tolui é piti-tiboug di Gengis Khan, frè di Hülegü é di Kubilai Khan, sa éli 4e khan souprenm dé Mongol.

* Kubilai Khan sa nonmen pa so frè Möngke gouvèlnò di Henan, an Chin. I ka rèstoré agrikiltir-a annan sa provens.

* Quriltay ka désidé di konstitchwé, asou lòrd-a di Möngke, oun pouvwè santral initèr asou Khorasan, Irak-a é réjyon-yan ki limitrof di Lwès-a di Jéyòrji. Jen frè di nouvèl gran khan, Hülegü, sa nonmen à tèt-a di sa lanpir, ki li ka roujwenn à march lant an 1256. Gouvèlnò-a di Khorasan Arghun agha sa charjé di réfòrmé sistenm fiskal-a.

* Koumansman di règn di Jatavarman Sundara (en), rwa Pândya an Lenn di Sid (jouk 1268) 

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1252

Sa paj ka konsèrné lannen **1252** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* Avril : Louis IX di Frans ka konkli trété-a di Césarée ké Mamelouk-ya ki ka libéré dannyé prizonnyé krwazé an échanj di roun alyans kont Ayyoubid-ya di Siri, ka promèt rèstitisyon-an di Jérusalem, Bethléem é di près tout ansyen rwayom di Jérusalem an deçà di Jourdain. Mè kou anyen di désizif té obténi, Mamelouk-ya ka fè lapè-a ké Siryen-yan à enstigasyon-an di kalif an 1253.

* Jen : Kubilai Khan ka mennen roun kanpagn kont lanpir endépandan di Dali, sitchwé annan réjyon-an di Yunnan, an Chin. Péyi-a sa konkéri an 1253. Kubilai ka lésé disnati-a Bai asou tronn-an, aprè ki li té soumèt o tribi, é ka lésé dé gouvèlnò mongol pou kontrolé li. I ka charjé Ouriyang-daï di étann otorité-a dé Mongol asou pèp tibéten vwézen-yan di Yunnan. Tibet sa anèksé an 1256.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1253

Sa paj ka konsèrné lannen **1253** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 24 févriyé : souvren hafsid-a di Tinis, Abû `Abd Allah Muhammad, ka asèpté tit-a d’émir dé krwayan anba non-an d'al-Mustansir. Nasrid-ya d’al-Andalus é Marinid-ya di Fès ka roukonnèt so prééminans.

* Févriyé : Möngke ka tchenbé roun quriltay à sours-a di Onon koté li ka bay lòrd-a à so frè d’alé konkéri monn-an. I ka charjé kadè-a Hülegü d’anèksé o Turkestan kalifat-a di Bagdad é Mézopotami é à Koubilaï Khan di kondjwi oun èspédisyon kont Lachin dé Song.

* 28 avril : o Japon, Mwann-an Nichiren(1222-1282) ka résité pou pronmyé fwè-a Nam Myoho Rengue Kyo é ka fondé « Lékòl di sūtra di Lotus » (Hokkekyo).

* Avril : Mamelouk-ya di Léjip ka konkli lapè-a ké Ayyoubid-ya di Siri ké médjasyon-an di kalif Al-Musta'sim.

* Mamelouk-ya ka kontrolé Palèstin-an ké frontchèr-a sa fiksé asou Jourdain.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1254

Sa paj ka konsèrné lannen **1254** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Pròch-Oryan
* 24 avril : krwazé-ya ka anbarké atè à Acre bò'd Lafrans. Oun kontenjan fransé soldé pa rwa-a di Frans, dirijé pa Geoffroy di Sergines, ka rété an Siri di 1254 à 1291.

* 21 mè : koumansman di règn di Conradin, rwa di Jérusalem (finisman an 1263).

* 13 sèptanm : rwa-a Héthoum Ie d'Arméni sa rousouvwè pa gran-an Khan Möngke à Karakorum é ka konkli oun alyans ké li.

### Léròp
* Mars : Alphonse III di Portigal ka konvoké, à Leiria, pronmyé reynyon dé Cortes.

* 29 mars : rwa-a di Bohême Ottokar II ka akòrdé so protèksyon o Jwif.

* 3 avril : oun arbitraj di pap ka enpozé lapè-a d'Ofen (de) (Buda) ; léritaj-a dé Babenberg sa divizé. Lotrich-a ka rouvini à Ottokar II di Bohême, tandi ki Ongri-a ka rousouvwè Styrie.

* 21 mè : gran Interrègne ant lanmò-a di Conrad IV é élèksyon-an di Rodolphe Ie di Habsbourg an 1273. Almagn pli ki roun pòzòl di prensipoté otononm koté ka régné Faustrecht (drwè di pwen ki pli fò) ki enpozé pa lig féyodal-ya ké ségnò brigan-yan.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1255

Sa paj ka konsèrné lannen **1255** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* Koumansman di règn di Mansa Oulé, Mansa (rwa) du Manden (jouk 1270). Souvren pézib, i ka òrganizé oun sistenm di gran koumannman ki konfyé à dé jénéral fidèl, don aksyon ka étann rwayom di Mali à Lwès-a. So règn ka marké koumansman-an di dévlopman di Islam-an.

### Léròp
* Janvyé : Ottokar II di Bohême é chouvalyé tétonik ka fondé roun fòrtérès ki sa à lorijin-an di lavil-a di Königsberg (jòdla Kaliningrad, an Risi). Ottokar II ka rantré an Bohême.

* 20 janvyé : larchévèk-a di Rīga ka divini métropòl-a di Prusse.

* 19 mars : Linivèrsité di Pari, alò pli prèstijyéz-a di Léròp, ka enskri à so progranm totalité-a dé òv d'Aristote.

* 25 mars : pap-a Alexandre IV, aprè léchèk-a dé négosyasyon ké réjan-an di rwayom Sisil Manfred, èkskominyé é ka préché krwazad-a kont li. 9 avril, i ka envèsti rwayom di Sisil à Edmond de Lancastre.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1256

Sa paj ka konsèrné lannen **1256** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Annèksyon di Tibet pa mongol Ouriyang-daï à partir di Yunnan (finisman an 1256). Li ka kontré ki enpé di rézistans.

### Pròch-Oryan
* 2 janvyé : Houlagou Khan, fondatò di dinasti-a dé Ilkhans, ka pasé l'Amou-Daria pou rantré an Pers asou lakèl i ka régné jouk 1265. I ka rousouvwè konpliman-yan di soultan di Rum é di atabeg-a di Fars, ensi ki lonmaj-a di nonbré prens di Lazi ògsidantal (Irak, Khorasan, Azerbaïdjan, Arran, Chirwan, Jéyòrji)

* Mars : koumansman di lagèr-a di Saint-Sabas(di non di monastè d’Acre ki Dé parti-ya ka dispité yé kò), di 1256 à 1258, ant Génois (apiyé pa Philippe di Montfort é Lòspitalyé-ya) é Vénisyen-yan (apiyé pa kont-a di Jaffa ké Tanpliyé-ya). Lagèr naval-a ka pourswiv yé kò pa dé tchòk di lanmen dé Vénitiens kont Tyr, dé Génois kont Acre, jouk roun akò définitif ki konkli pa antromiz di Louis IX an 1270. Pise ka an lagèr kont Gênes jouk 1288. Atè Tripoli, Bohémond VI divèt briga an menm tan Tanpliyé-ya é so vasal-ya génois, Embriaci, ségnò di Gibelet.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1257

Sa paj ka konsèrné lannen **1257** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* 23 out : tranmman di latè annan réjyon-an di Kamakura o Japon.

* Désanm : sak d'Hanoï. Mongol-ya d’Ouriyang-daï ka mennen oun èspédisyon kont rwayom-an d’Annam. Hanoï sa sakajé. Rwa-a d’Annam ka asèpté sizrennté-a dé Mongol an mars 1258.

* Éripsyon iltraplinyenn di Samalas asou zil-a di Lombok an Endonézi, pli grann éripsyon di dézyenm milénèr, ki té ké prodjwi oun panach volkannik ki ka atenn 43 kilomèt d'altitid ensi ki dé niyé ki ardant ki parkouri jouk 25 kilomèt. Projèksyon-an di matéryèl volkannik annan latmòsfè-a ka provoké an 1258 oun « lannen san été », é pitèt  oun famin mondjal, notaman rèsponsab di lanmò-a di roun tchèr di popilasyon-an di Lonn.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1258

Sa paj ka konsèrné lannen **1258** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* Mars : rwa-a d’Annam Trần Thái Tông ka asèpté sizrennté-a dé Mongol. I ka abdiké an favvò di so tiboug Trần Thánh Tông ki régné asou Đại Việt (Viêt Nam) jouk 1279.

* 30 jwiyé : koumansman di règn di Abou Youssef Yacoub, rwa marinid di Marok (jouk 1286). I ka siksédé à so frè Abou Yahia. Marinid-ya ka régné asou tout Marok à èsépsyon-an di Marrakech, toujou an lanmen dé Almohad.

* Sèptanm : lò di roun qurultay ka réyini an Mongoli, Möngke ka désidé d'ataké Lachin dé Song.

* Òktòb : larmé di Möngke ka pénétré annan Sichuan. Aprè pronmyé viktwè-ya, li sa kontren di asyéjé fòrtérès-ya.

* Koubilaï Khan ka soumèt définitivman Koré-a.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1259

Sa paj ka konsèrné lannen **1259** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 11 out : désè di Möngke, 4e khan souprenm dé Mongol, pannan roun syèj o kour di so kanpagn Song. Èspédisyon ka pran roun tournir ki favorab. Troup mongol-ya ka sèrnen asou trwa kot larmé Song an dérout. Ariq-bögè, jenn frè di Koubilaï Khan é di Möngke lè fè so kò éli gran khan à Karakorum. Koubilaï ka konkli oun larmistis ké Chinwa pou alé briga yé. Frontchèr-a ké Lachin dé  Song sa fiksé o Yangzi Jiang.

* Sèptanm : Houlagou Khan ka pati d’Iran pou roun kanpangn an Siri ki désidé pa quriltay di 1251, ranfòrsé pa larmé-ya dé péyi vasal don troup krétchen arményenn ké jéyòrjyenn. I ka pran Nusaybin, ka soumèt Édesse é Harran. I ka voyé roun ultimatum à Qutuz pou ki Léjip-a ka soumèt so kò. Sala ka roufizé é ka tchwé anbasadò mongol-a.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1260

Sa paj ka konsèrné lannen **1260** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* 5 oben 10 sèptanm : lavil marokenn di Salé ensi ki so popilasyon sa ataké pa dé solda castillans ki té ka fourni soultan maroken an zarm.

* Rwayom-an di Gao sa vasalizé pa lanpir-a di Mali.

* Vwayaj di roun dominken an Étchopi, pouvé fika à lorijin-an di léjandèr rwayom di prèt Jean.

### Lazi
* 4 jen : Kubilai Khan, tiboug di Tolui é piti-tiboug di Gengis Khan, sa éli 5e é dannyé khan souprenm dé Mongol (jouk 1294), ki ka siksédé à so frè Möngke désédé an 1259.

* Lama tibéten Phags-pa sa charjé pa Koubilaï Khan di dirèksyon-an dé kominoté rélijyéz di Lanpir-a. Administrasyon-an di Tibet sa réyòrganozé anba lospis-ya dé Mongol. Lékòl rélijyéz Sakyapa ka konsèrvé pouvwè-a jouk 1354, sala sa transmèt  di tonton à névé osen di fanmi-a dé Sakya.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1261

Sa paj ka konsèrné lannen **1261** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* 11 jen : o Japon, mwann-an Nichiren divèt fwi Kamakura é ka pati préché annan pénensil-a d’Izu (finisman an 1263).

* Dès dépa-a di Kubilai Khan an Chin, so frè Ariq Boqa ka roupran Karakorum é ka fè fron à roun nouvèl atak di Kubilai. Dé larmé-ya ka afronté so kò annan Gobi san ki pésonn ka anpòrté li. Alghu, khan di Djaghataï é Qaïdu, chèf di kaz-a d’Ögödei, ka ralyé yé kò à Ariq Boqa ké fòs-ya dé Dé parti sa sansibman égal.

* Ariq Boqa, mèt dé téritwar mongol, ka déposédé Orghana Qatun é ka fè nonmen khan le piti-tiboug di Djaghataï, Alghu (finisman an 1266), ki ka charjé li di maché ké so larmé asou Amou-Daria pou anpréché ki khan mongol di Pèrs, Houlagou, pa ka vini o sékour di Kubilai. Alghu ka profité dé lòstilité ant Dé prétandan-yan pou ranfòrsé so endépandans.

* Kubilai Khan ka désidé konstriksyon-an di so kapital atè Dadu (jòdla Péken).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1262

Sa paj ka konsèrné lannen **1262** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Jwiyè-out : Mossoul sa piyé pa Mongol-ya.

* Novanm-désanm : Khan di la Horde d'or Berké, musulman, ka konkli oun alyans ké soultan-an mamelouk Baybars, di lorijin Kiptchak, é ka déklaré lagèr-a à Houlagou Khan.

* Houlagou ka lansé oun ofansiv kont Berké. I ka franchi pasaj-a di Derbent ki li ka pran 8 desanm.

* 15 désanm : Houlagou sa viktoryé di Nogaï mè sa briga à so tour asou bò-ya di Terek an janvyé 1263.

* An finisman-an di lannen-an, khan di Djaghataï Alghu ka ronp alyans-a ké Ariq-bögè ki sa kontren di fè lagèr asou Dé fron annan so lalit kont so frè Kubilai Khan. Alghu ka ranpòrté tchèk viktwè kont so ansyen alyé, mè sa blijé plita di sédé di téren à roupliyé so kò asou Samarkand (1262-1263). Ariq-bögè, ka anpòrté pa kolè-a, ka mété so kò à masakré popilasyon-an, si byen ki so troup-ya ka ralyé so kò à Alghu, é ki li sa kontren di doumandé lapè-a.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1263

Sa paj ka konsèrné lannen **1263** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lamérik
* Fondasyon di lavil fortifyé Tolteco-Maya di Mayapán, annan nò-a di Yucatán(1263-1283).

### Lazi
* 1e avril : mwan Nichiren, ka rantré atè Kamakura, ka roupran so enkarnasyon-yan kont. Lékòl bouddhik tradisyonèl-ya ki ka akizé li di kolizyon ké Mongol-ya don li ka prédi envazyon prochen-an. Vyolans-a di so propo-ya ka kondjwi otorité-a à arété li é di kondané à lanmò pou sibvèrsyon. So penn sa komiyé an 1271 an bannisman annan zil-a di Sado, koté li ka douméré jouk 1273 épi ka tèrminé so lavi annan atchwèl préfèktir di Yamanashi(1280).

* Orghana Qatun ka randé so kò à lakou-a d’Ariq-bögè, à Almaligh, pou protèsté kont so dèstitisyon é nominasyon-an d’Alghu à tèt-a di khanat di Djaghataï. Ariq-bögè ka voyé li kou mésajèr prè d’Alghu, à Samarkand. Orghana ka plè à Alghu, ki ka épouzé li. Ékononm-an d’Orghana, Mahmoud Yalawatchn ka trouvé alò mwayen-an di lévé dé tribi annan grann lavil di Turkestan ogsidantal.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1264

Sa paj ka konsèrné lannen **1264** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Out : Ariq-bögè sa venki pa so frè Kubilai Khan aprè kat lan di lagèr an Mongoli. I ka abandoné Karakorum é ka randé so kò. I ka rété prizonnyé jouk so lanmò an 1266.

* Novanm : lanmò di anprò-a SongLizong. Koumansman di règn di so névé Duzong (finisman an 1274).

* Édit di Seyid Edjell, minis dé finans di Kubilai Khan, ki ka fiksé valò-a an papyé-lanmonnen dé prensipal marchandiz.

* Koumansman dé travay d'aménajman pou konstriksyon-an di roun nouvèl kapital an Chin asou sit-a di Qionghuadao (zil di Flèr di Jade, jòdla atè Péken).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1265

Sa paj ka konsèrné lannen **1265** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Pròch-Oryan
* 8 févriyé : koumansman di règn di Abaqa, il-qan d’Iran (finisman an 1282). I ka vini d'épouzé Marie, tifi di lanprò bizantin-an Michel VIII Paléyolog. I pa ka abandoné politik anmikal pou krétchen-yan, malgré so préférans pou bouddhism-an.

* 27 févriyé : priz di Césarée pa soultan-an mamelouk di Léjip Baybars ki ka mennen oun ofansiv kont krwazé-ya aprè lanmò-a d’Houlagou Khan, aprè fika asiré so kò di nétralité-a di Bizans di soultan di Rum. I ka dirijé so kò bò'd nò-a, ka pénétré asou téritwar-a di rwa arményen Héthoum é ka détrwi oun à oun tout lavil-ya, don kapital-a Sis, don li ka tchwé oun grann parti di popilasyon-an (1266), é ranmné pli di karant mil kaptif. Rwayom arményen-an péké jen roulvé.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1266

Sa paj ka konsèrné lannen **1266** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* 18 févriyé : Tirk Balbân, ka vann kou roun èsklav à Iltutmish, dabò minis, ka divini soultan di Delhi à lanmò-a di Nâsir ud-Dîn Mahmûd.

* Mars-sèptanm : ségon règn di Mubarak Shah asou khanat di Djaghataï, anba réjans-a di so manman Orghana Qatun.

* Out : Prens-a Koreyasu ka siksédé o prens Munetaka kou shogun Kamakura o Japon.

* Sèptanm : koumansman di règn di Barak, khan di Djaghataï (finisman an 1271).

### Pròch-Oryan
* Prentan : Nogaï ka pasé pasaj-a di Derbent ké Koura, ki ka ménasé Azerbaïdjan. Li sa briga asou Aqsou pa Ilkhan Abaqa. Khan dé Kiptchak Berké ka franchi à so tour Caucase é ka maché  kont Iran pou soutni. I ka mouri o pasaj di Koura, sa ki ka mété fen di kanpangn-an, probabman an janvyé 1267.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1267

Sa paj ka konsèrné lannen **1267** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Kubilai Khan ka roupran lagèr-a kont Song.

* Qaïdu, ki ka régné asou Imil, o Tarbagataï ka sasé à rèstoré pwisans di kaz-a d’Ögödei é à rousantré lanpir mongol asou Mongoli o détriman di so kouzen Kubilai Khan. Ké lèd-a di khan Kiptchak Mangu Timur, i ka ataké khanat di Djaghataï é ka chasé Barak di Iliet di réjyon-an di Kachgar. So pouvwè ka konsolidé, li ka pran tit-a di lanprò.

* Koumansman di konstriksyon-an di Khanbaliq (Dadu) o Nò-Lwès di Péken.

* Islam ka atenn Sumatra. Pronmyé souvren musulman ki konnèt annan réjyon-an  sa soultan  Malik al-Saleh (id) di Pasai. Propajé pa marchan ké pirat, ki vini o dépa di sid di Lenn é di Gujarat, nouvèl rélijyon ka répann so kò dabò lantman jouk ki èspansyon-an di soultanat di Malacca(Melaka), asou kot lwès-a di Malézi, ka bay li so élan.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1268

Sa paj ka konsèrné lannen **1268** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* 18 janvyé : dé voyé dé Mongol ka prézanté yé kò à Dazaifu, oun pòr di nò di Kyushu, o Japon. Hōjō ka rouvoyé yé san aménité. Lannen ki ki swivi, ofisyèl-ya di bakufu ka moké yé kò dé voyé Mongol.

* An Chin, koumansman di syèj di Fancheng é di Xiangyang o Hubei pa Kubilai Khan (finisman an 1273). Kapitenn ouïgour Arik-kaya ka anplwa lò di syèj dé fòrtérès chinwaz dé enjényò di Turkestan, ki èspésyalman enstrwi annan poliorsétik, gras okèl Mongol-ya pouvé anparé yé kò di sitadèl ki répité enprannab.

* Koumansman di inifikasyon-an do zil-a di Java pa Kritanagara rwa-a di Singhasari (jouk 1292).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1269

Sa paj ka konsèrné lannen **1269** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 17 mars : ékritir Phagspa ka divini ékritir ofisyèl-a di lanpir mongol-a.

* Lama tibéten Phags-pa, ki otorizé pa Kubilai Khan à difizé bouddhism-an an Chin, ka kréyé ékritir ki dit Phags-pa, ki sa itilizé pa chansèlri-a di khan pou zafè administrativ. Lanng mongol-a ka divini lanng ofisyèl-a di dinasti-a.

* Prentan : o kour di roun qurultay ka rété asou Talas, Qaïdu ka fè lapè-a ké Barak, khan di Djaghataï. Sa dannyé ka rousouvwè Transoxiane é ka roukonnèt sizrennté-a di Qaïdu, ki ka fondé so lanpir annan valé-a di lanpir Ili é o Turkestan oryantal-a. Qaïdu ka voyé so nouvèl vasal briga Abaqa, il-qan d’Iran, ké lòrd di anlvé li Afghanistan.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1270

Sa paj ka konsèrné lannen **1270** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* 10 out : koumansman di tantativ-a di roukonstitisyon di rwayom d'Aksoum an Étchopi pa Yekouno Amlak (jouk 1285). Pouvwè-a ka pasé dé Zag o Salomonid.

### Lafrik di Nò
* 18 jwiyé : rwa-a di Frans ka débarké ké sis mil wonm asou laplaj di Carthage, prè di Tinis, é ka mété syèj-a divan lavil-a. Douran été, soultan di Léjip Baybars ka rasanblé so troup-ya pou mennen oun èspédisyon an Tinizi. Mè émir-a di Tinis Al-Mustansir ka anonsé li enpé di tan aprè lanmò-a di rwa di Lafrans é dépa-a di so troup-ya, an parti désimé pa lagèr ant maladi.

* 25 out : lanmò di Louis IX di Lafrans divan Tunis. Kò-a di rwa di Lafrans sa dépésé, bouyi annan lachè-ya sa séparé dé zo.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1271

Sa paj ka konsèrné lannen **1271** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* Rwa krétchen-an di Dongola David Ie ka roufizé di péyé tribi-a o soultan Baybars é ka dévasté réjyon-an d’Assouan.

### Lazi
* 9 out : lanmò-a di khan di Djaghataï Barak ka provoké oun grann konfizyon. So kat tiboug-ya ké tiboug-ya d’Alghu ka ligé so kò kont Qaïdu pou roukouvri endépandans-a di Transoxiane. Qaïdu ka atribiyé péyi-a à rounòt prens djagathaïde, Nikpaï Oghoul, li ka trayi li é ka routounen so kò kont li. Qaïdu ka venk li  é ka fè ègzékité é ka mété Togatemur asou tronn-an di Transoxiane (1272).

* 18 désanm : Kubilai Khan ka fondé ofisyèlman dinasti-a Yuan.

* Koumansman di vwayaj di Niccolò, Matteo é Marco Polo di Véniz jouk Chin (finisman an 1295). I ka sanblé ki yé té pran larout-a d'Ayas à Erzurum é Tabriz, épi ka pasé o sid di Kaspyenn-an épi ka travèrsé Lazi santral-a pa Sapurgan ké minn disèl di Taican, o sid di l’Amou-Daria. Yé ka parvini à Lop épi ka travèrsé dézè-a di Gobi bò'd Karakorum é ka atenn anfen Cambaluc (Péken).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1272

Sa paj ka konsèrné lannen **1272** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Pròch-Oryan
* Rwa krétchen-an di Dongola David Ie, aprè ki li ravajé réjyon-an d'Assouan, ka anparé so kò di pòr d'Aydhab (en) asou lanmè Rouj-a, ki ka sèrvi d'èskal o navir éjipsyen é di lyé d'anbarkman pou pélren-ya ka randé so kò à La Mecque. Li sa roupousé pa musulman-yan ki dirijé pa émir-a di Kous é ka ranplasé pa roun di so kouzen an 1275.

### Lazi
* Dadu (Khanbaliq an tirk, jòdla Péken) ka divini kapital-a di lanpir mongol-a.

* Koumansman di règn di Togatemur, khan djaghataïde di Transoxiane (finisman an 1274).

* Raid d’Abaqa il-qan d'Iran, o Khwarezm é Transoxiane an finisman-an di lannen. I ka mété à sak Ourgendj, Khiva épi Boukhara 29 janvyé 1273.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1273

Sa paj ka konsèrné **1273** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* 29 janvyé : Boukhara sa piyé pa Abaqa, il-qan d'Iran.

* 2 févriyé : rédisyon di Fancheng.

* 14 mars : Xiangyang, ka asyéjé dipi 1267, sa priz pa mongol-ya di Kubilai Khan.

### Léròp
* 28 mè : Bonaventure di Bagnorea sa nonmen kardinal ké larchévèk d’Albano pa pap-a Grégoire X.

* 29 sèptanm : élèksyon-an à Francfort di Rodolphe Ie di Habsbourg kou lanprò romen jèrmanik (jouk 1291) ka mété fen o Gran Interrègne é ka marké koumansman-an di dinasti-a dé Habsbourg. Rodolphe di Habsbourg ka arété èspédisyon-an an Itali é ka sasé à rèstoré lapè-a annan limit-ya di Lanpir-a. Mè émansipasyon-an dé grann prensipoté almann ki amòrsé dè finisman-an di règn di Frédéric II ka rédjwi konsidérabman so otorité.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1274

Sa paj ka konsèrné lannen **1274** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 4 jwiyé : pap-a Grégoire X ka rousouvwè atèLyon dé anbasadò d'Abaqa. I ka tanté an ven d'asosyé Mongol-ya di Pèrs é lanprò bizantin-an Michel Paléyolog à krwazad-a.

* 12 out : aprè lanmò-a di lanprò Song di Chin Duzong. So minis Jia Sidao ka mété asou tronn-an roun timoun di kat lan, Gong.

* 20 novanm : pronmyé tantativ enfriktchéz d'envazyon di Japon pa Mongol-ya  : envazyon-an ki roupousé à Tsushima an parti pa tifon-an (kamikaze, oben van dé bondjé).

* Rwa-a d'Étchopi Yekouno Amlak ka doumandé pa entèrmédjèr-a di souvren di Yémenun nouvèl lévèk o soultan di Léjip Baybars, mè sa dannyé ka roufizé di bay li satisfaksyon, pas souvren étchopyen ka fè lagèr o prens musulman ki établi à lès-a di so rwayom, an partikilyé soultan-an d’Ifat, ki ménasé provens-a di Choa.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1275

Sa paj ka konsèrné lannen **1275** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* 12 avril : Marinid-ya ka débarké atè Tarifa. Abou Youssouf Yacoub aprè ki li pasifyé Marok ogsidantal, ka tounen so kò bò'd Lèspagn (i ka roujwenn so tiboug Abou Zyan, 15 out ké gro dé troup), ka mennen dé raid viktoryé an Andalouzi é ka ataké à plizyò roupriz flòt krétchenn-an.

* Koumansman di règn di Mansa Aboubakar Ie di Mali (jouk 1285). Prens-a Sonrhaïs Ali Kolen, otaj à Lakou di Mali ka évadé so kò é ka ranvèrsé Dia Baba, rwa di Songhaï. I ka roukonstitchwé rwayom-an Songhaï otour di Koukia é ka chasé Malyen-yan aprè ki li mété dibout oun larmé ki byen òrganizé. Songhaï ka douméré soupannan annan roun dimi-vasalité vis-à-vis di Mali jouk 1400 anviron. Ali Kolen ka rousouvwè tit-a di sonni(chèf oben sovò).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1276

Sa paj ka konsèrné lannen **1276** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* Priz di Tinmel. Marinid-ya ka vini à bout dé sirvivan di dinasti Almohad-a ki routranché annan Atlas.

### Lazi
* 26 janvyé : rédisyon di Hangzhou. Jénéral mongol-a Bayan ka antré annan kapital-a Song. Oun parti di lakou-a ka anfwi so kò à Guangdong. Jenn lanprò-a ké so manman soupannan ka rété é sa kondjwi atè Péken koté Kubilai ka fè yé onoré. 

* Chit-a di Hangzhou ka marké oun étap kapital di listwè di Lachin, pas li ka antréné réyinifikasyon di lèspas chinwa, mè réyinifikasyon-an anba dominasyon étranjèr é annan roun ansanm ki bokou pli enpòrtan : lanpir mongol-a don limit-ya k'alé di Mandchouri à Méditérané (Pitit Arméni, é di Canton o sant di atchwèl Tirki ki ka enkli Iran ké Irak..

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1277

Sa paj ka konsèrné lannen **1277** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Qaïdu ka ataké Mongoli é ka ménasé Karakorum. Kubilai Khan ka voyé ba li so miyò jénéral, Bayan, ki ka réyisi à briga koalisyon-an dé prend mongol ki révolté ké roun larmé ki nonbréz é dé troup ogsilyè chinwaz é koréyenn. Qaïdu ka routiré so kò annan réjyon-an di Irtych.

* Priz di Canton pa Mongol-ya. Dannyé Song, roun timoun di 8 lan, ka réyisi à anfwi so kò asou roun èskad ki protéjé pa Tchang Che-kie.

* Batay di Ngasaunggyan, o Yunnan. Èspédisyon mongol an Birmani (finisman an 1300). Yé ka tchipé pasaj-a di Bhamoqui yé ka ouvri chimen-an di valé-a di Irrawaddy. Nò-a di péyi  protèktora mongol.

* Marco Polo ka randé so kò annan Yunnan pou kont-a di Kubilai Khan (bò'd 1277-1280).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1278

Sa paj ka konsèrné lannen **1278** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Léròp
* 13 févriyé : san senkan cathares sa kondjwi o biché annan arenn-yan di Véronn asou lòrd dé Scaligieri.

* 4 mè : Rodolphe de Habsbourg la sédé à Nicolas III ègzarchat di Ravenne, March d'Ancône é di diché di Spolète ki ka formé kontour définitif di Léta pontifikal.

* 30 jen : Pierre de La Broce, chambellan é favori di Philippe III le Hardi, akizé di lanmò-a di Louis, tiboug éné di rwa é d’Isabelle d’Aragon, sa pann o jibé di Montfaucon.

* 26 out : Ottokar II di Bohême sa tchwé à batay-a di Marchfeld (Dürnkrut, prè di Vyenn) pa lanprò-a Rodolphe Ie di Habsbourg don li té kontesté élèksyon-an. Bohême ké Moravie ka divini parti di Saint-Empire romen jèrmanik.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1279

Sa paj ka konsèrné lannen **1279** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* 3 avril : dannyé flòt chinwaz ki té transporté annan roun réfij rès-a un di larmé Song sa détrwit o sid-lwès  di Canton. Kubilai Khan ka éliminé dannyé Song. Dinasti Yuan ka kontrolé tout Lachin. Kubilai ka konsèrvé enstitisyon-an é ka tanté di ralyé fonksyonèr chinwa-ya. Lachin ka antré annan roun péryòd di lapè é di tolérans rélijyéz. An tchèk déséni, aristokrasi mongol ka établi an Chin ka asimilé sivilizasyon chinwaz-a.

* Koumansman di règn Rama Kamheng(jouk 1318). Ègstansyon di Rwayom di Sukhothaï an Taylann.

* Oun raid mongol sa roupousé an Lenn pa soultan-an di Delhi Balbân.

* Lanmò di minis dé finans di Kubilai Khan, musulman-an di Boukhara Seyid Edjell, ki ranplasé pa Ahmed Benâketï. I ka pratiké oun politik d’enflasyon ki ka afébli tch’ao, lanmonnen di papyé. 

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1280

Sa paj ka konsèrné lannen **1280** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 27 janvyé : édi di Kubilai Khan ki ka entèrdi di pratiké abataj ritchwèl musulman an Chin anba penn di lanmò.

* Sèptanm : aprè sézon-an dé lapli, soultan-an di Delhi Balban ka entèrvini o Bengal koté roun chèf tirk, Tughrul, té déklaré so kò endépandan. I ka mennen Dé èspédisyon an 1280 é 1281 é ka nonmen kou gouvèlnò di Bengal so ségon tiboug Bughra Khan (finisman an 1290).

* 20 òktòb : troup-ya di ilkhan Abaqa ka anparé so kò d'Alep san pouvé prann sitadèl-a.

* Kubilai Khan ka voyé oun anbasad atè Indravarman IV, maharadjah di Champā pou doumandé li so fidélité vasalik. 

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1281

Sa paj ka konsèrné lannen **1281** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* 14 - 15 out : dézyenm tantativ enfriktchéz d'envazyon di Japon pa Mongol-ya. Yé flòt sa détrwit pa van diven-an (kami kaze) di tanpèt-a.

* Aprè défèt-a di 1274, Kubilaï té rapidman lansé konstriksyon-an di roun nouvèl armada. Li sa prézanté kou flòt-a ki pli enpòrtant anvan xxe syèk.

* Kou sèt lan anvan, flòt mongol-a ka pati di Koré é ka tchipé zil-ya di sid di Japon, épi 45 000 soda Mongol é 120 000 Koréyen é Chinwa ka débarké annan zil-ya Kyūshū, Hiradoet Takashima, mè fòrs mongol-ya pouvé raché ki roun viktwè ki ensignifiant kont Japonè-ya ki ka défann yé kò ké acharnman.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1282

Sa paj ka konsèrné lannen **1282** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* Projè d'èspédisyon otour di Lafrik pa frè-ya Ugolino é Vadino Vivaldi di Gênes.

### Lazi
* Ouïgour Sangha ka divini minis dé fiyansay di Kubilai Khan aprè asasina di Ahmed Benâketï (en). I ka kontinwé politik enflasyonis di so prédésésò (finisman an 1291).

* Rwa-a di Samudra annan nò-a di zil endonézyenn-an di Sumatra ka voyé an Chin Dé émisè ki ka poté dé non arab 

### Pròch-Oryan
* 1e avril : lanmò d'Abaqa à Hamadan. Koumansman di règn Tekudar, il-qan d’Iran (finisman an 1284).

* 15 avril : Tanpliyé-ya di Tortose ka obténi oun trèv di soultan di Kèro Qala'ûn. Li sa ronp an 1290 pa masak-a dé marchan musulman.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1283

Sa paj ka konsèrné lannen **1283** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 3 je  : soultan-an di Kèro Qala'ûn roukondjwi pou dis lannen trèv-a ké Fran-yan di rwayom d’Acre. Li sa ronp an 1290 pa masak-a dé marchan musulman.

* Kubilai Khan ka ataké Lanpir khmer(jòdla Kanbòdj). Jayavarman VIII ka préféré péyé roun tribi ki divèt défann so kò (1285 é 1292).

* Mongol-ya ka antré an Birmani, ka désann valé-a di Irrawaddy, ka chasé rwa-a di Pagan Narathihapati é ka atenn kapital-a Pagan, ki yé ké réyisi à pran ki an 1287.

* Soultan-an di Kèro ka rousouvwè oun anbasadò é roun lèt di rwa di Ceylan.

* Fondasyon di prensipoté tirk di Germiyan otour di Kutahya, à lwès-a di Anatoli-a. 

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1284

Sa paj ka konsèrné lannen **1284** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 4 mè : Arghoun, gouvèlnò di Khorasan ki révolté kont Ahmad Teküder ka kontré ké li o sid di Qazvin. Batay-a pa désiziv.

* 10 out : Ahmad Teküder sa viktim di roun konplo.

* 11 out : koumansman di règn d'Arghoun, il-khan, mongol di Pèrs (jouk 1291). I ka tanté di alyé so kò ké krétchen-yan kont Mamelouk-ya ké Kiptchak-ya, mè ni pap Honoré IV, ni rwa di Lafrans Philippe le Belne ka réponn à so lòf-ya di alyans.

* Sèptanm-òktòb : priz di Djerba pa Roger di Lauria pou Aragon (finisman an 1335).

* Vwayaj di Marco Polo atè Ceylan.

### Léròp
* 19 mars : èstati di Rhuddlan. Péyi-a di Galles sa anèksé à Anglétèr.

* 4 avril : enstabilité politik an Kasti à lanmò-a d’Alphonse X.

* 6 avril : à lanmò-a di Pierre Ie d'Alençon à Salerne, Philippe III le Hardi ka akéri konté-a di Chartres ki li ka entégré o domenn rwayal.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1285

Sa paj ka konsèrné lannen **1285** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 17 avril : soultan-an mamelouk Qala'ûn ka asyéjé pannan senk simenn fòrtérès-a dé Lospitalyé di Marqab. Li sa priz, 25 mè é so défansò sa otorizé à partir sen é sof bò'd Tripoli.

* 19 jen : lanmò di Yekouno Amlak. Koumansman di règn di Yagbéa-Syon, rwa di Létchopi (finisman an 1294).

* Lèsklav afranchi Sakoura ka irsipé pouvwè-a annan lanpir-a di Mali. I ka rétabli lòrd é ka étann so konkèt an péyi Toukoulò é Songhaï, asou Macina é Tekrour é ka régné jouk 1300.

* Ségon èspédisyon dé Mongol di Kubilai Khan ki dirijé pa so tiboug Toghon kont rwayom-an di Champâ pa gòlf di Tonkin. Li sa défèt divan Hanoï ké troup-ya ki dispèrsé ka roupliyé so kò an Chin. Oun larmé di sékour ki koumandé pa Sogatu sa krazé pa fòs-a di rwayom d’Annam.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1286

Sa paj ka konsèrné lannen **1286** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 24 jen : Henri II di Chip ka pran Acre o Angevins. Sitadèl-a  sa roumété pou li 29 jen.

* 15 out : kouronnman di Henri II di Chip, rwa di Jérusalem (finisman an 1291).

* Rwa-a di Dongola Chékander ka opozé so kò o soultan di Kèro an fézan ègzékité anbasadò-a ki li té voyé o rwayom d’Aloa. Soultan Qala'ûn ka réyaji an fézan monté Chémamoun asou tronn-an di Dongola, favorab pou musulman-yan. Sala ka montré so kò dabò kou yé alyé fidèl, mè byento ka éséyé di rouprann so endépandans. Larmé éjipsyenn-an ka anvayi Dé fwè so rwayom (1287 é 1289). Chak fwè ki li ka routiré so kò, Chémamoun ka rouvini à Dongola é ka mentni so kò jouk so lanmò.

* Maren génois Benedetto Zaccariapoursuit jouk Tinis dé pirat pisans.

* Rwa Kertanagara di Singasari à Java ka ofè kou prézan oun èstati di bodhisattvaAmoghapasa Lokesvara à so vasal rwa-a Tribuanaraja di Dharmasraya à Sumatra.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1288

Sa paj ka konsèrné lannen **1288** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 28 mars (Pak) : mwann nestoryen Rabban Bar Sauma, ki voyé an anbasad an ògsidan pa ilkhan d’Iran Arghoun, sa atè Ronm oprè di pap Nicolas IV.

* 3 avril, Viêt Nam : viktwè naval di jénéral di Đại Việt Trần Hưng Đạo asou dinasti-a Yuan à batay-a di larivyè-a Bạch Đằng. 400 na4vir di flòt chinwaz ka anpalé so kò asou dé pyé plasé annan lit-a di larivyè-a. An finisman-an di lannen, rwa-a Trần ka voyé roun anbasad atè Péken négosyé lapè-a ki ka roukonnèt sizrennté-a dé Mongol.

* Marco Polo sa voyé an misyon o Champa é o Viêt Nam pa Kubilai Khan(1288 oben iltéryòrman).

* Révolt di Tripoli kont prensès Lucie d'Antioche, sò di Bohémond VII.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1287

Sa paj ka konsèrné lannen **1287** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 20 avril : soultan-an mamelouk Qala'ûn ka pran Lattaquié o Lospitalyé.

* Jwiyè : à lanmò-a Balbân, so piti-tiboug Muizz ud-Dîn Kaiqûbâd ka divini soultan di Delhi, poté o pouvwè pa minis Nizam-ud-din (finisman an 1290). Papa di Kaiqûbâd, Bughra ka randé endépandan o Bengal é ka pran non-an di Nasiruddin Mahmud.

* 10 sèptanm : mwann nestoryen-an Rabban Bar Sauma, voyé an anbasad an ògsidan pa ilkhan d’Iran Arghoun, sa atè Pari koté li sa rousouvwè pa rwa-a Philippe le Bel. I ka kontré rwa-a Édouard Ie d'Anglétèr atè Bordeaux fen òktòb-koumansman novanm. Byen rousouvwè, i pa ka obténi soutchen militèr-a ki èspéré.

* Ségnò mongol Qaïdu ka fòrmé oun koalisyon di prens mongol kont Kubilai Khan (don nestoryen Nayan) ki sa difisilman brizé an Mandchouri.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1289

Sa paj ka konsèrné lannen **1289** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 27 avril : soultan-an di Léjip Qala'ûn ka ronp trèv-a é ka pran Tripoli, koté, Vénisyen té fè li aplé. Oun parti di popilasyon-an ka parvini à anfwi so kò pa lanmè-a, mè rès-a dé wonm sa masakré, fanm-yan ké timoun-yan sa rédjwi an èsklavaj. Lavil-a, piyé, sa démoli é razé di sol.

* Jwiyè : ki présé pa so émir-ya di an fini ké Fran-yan d’Acre, Qala’ûn ka roufizé di vyolé trété-a di 1283 é ka rounouvlé trèv-a pou dis lannen. I ka ankourajé musulman-yan à profité d’Acre pou yé échanj ké Ògsidan, pa entèrmédjèr-a dé komèrsan vénisyen é dé Tanpliyé, ki divini prensipal bankyé di Siri, é dé marchan damascènes. Pòr-a d’Acre ka konnèt oun péryod di prospérité. Soupannan, o landimen di chit-a di Tripoli, rwa-a d’Acre Henri ka anpéché dé mésajé atè Ronm pou doumandé dé ranfò.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1290

Sa paj ka konsèrné lannen **1290** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 5 janvyé 5 : à laswit di priz-a di Tripoli, pap-a Nicolas IV ka pibliyé oun bòbòl di krwazad. Véniz é rwa-a d’Aragon ka voyé dé sékour atè Acre koté li ka parvini oun troup endisipliné di Toscans é di Lombards o koumansman di lété-a. Pa masak-a dé marchan musulman, yé ka fournis prétèks-a pou soultan di Léjip di entèrvansyon-an ki désiziv.

* 13 jen : Tirk iranizé Khaldji Firuz Chah ka anparé so kò di soultanat di Delhi anba non-an di Djahal ad-Din Khaldji (Khiji). I ka fondé dinasti-a dé Khaldjî (finisman an 1320). Li divèt dabò afronté opozisyon-an dé Ilbarîd ki té ralyé rajahs endou. Viktoryé, li ka trété yé ké magnanimité.

* 27 sèptanm : tranmman di latè atè Chihli, an Chin.

* 4 nobanm : soultan Qala'ûn ka ronp trèv-a é ka kité Kèro ké so larmé mè ka tonbé malad é ka mouri enpé aprè.

* 10 novanm : koumansman di règn di Malik Achraf Khalil, soultan mamelouk di Léjip (finisman an 1293).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1291

Sa paj ka konsèrné lannen **1291** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 16 mars : Sangha, minis dé finans di Kubilai Khan, sa arété pou malvèrsasyon. An out, li sa kondané à lanmò.

* Mè : dépa di Gênes di èspédisyon-an dé  frè Vandino é Ugolino Vivaldi, Génois ki ka sasé à atenn Lenn pa larout di Loséyan Atlantik-a, an désandan kot-a di Marok. Pati o prentan 1291, yé ka disparèt.

* 29 novanm : trété di  Monteagudo koté Lafrik di Nò sa divizé an zonn komèrsyal ant Kasti-a (Marok) é Aragon (Tinizi).

* Marco Polo sa charjé pa Kubilai Khan d’akonpagé an Pèrs pa lanmè roun prensès mongol ki divèt épouzé Arghoun, il-qan d’Iran (1291-1295). Katòrz véso ka kité Lachin, ka atenn Java, Sumatra épi sid-a di Lenn. Yé ka roumonté kot lwès di Lenn bò'd Gujerat pou atenn Ormuz koté Marco Polo ka aprann désè d’Arghoun. Jenn prensès ké épouzé tiboug-a di défen. Marco Polo ka rouganyen Véniz an 1295 pa Trébizonn é Konstantinòp.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1292

Sa paj ka konsèrné lannen **1292** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Siam : Enskripsyon di rwa di SukhothaïRamkhamhaeng, pronmyé ki konnèt an lanng tay. Li ka bay dé enfòrmasyon ki présiz asou Siam o xiiie syèk.

* Mengrai le Grand, rwa di Lanna, ka anparé so kò d'Haripunchai (atchwèl Lamphun) ki li ka entégré à so léta-ya.  Di routour di lakou-a di anprò-a di Chin Kubilai Khan, Marco Polo ka fè lèskal à Perlak nò-a di Sumatra. I ka mansyonnen prézans-a di Musulmans.

* Oun raid di 150 000 Mongol sa roupousé an Lenn pa Ala ed-Din, névé di soultan di Delhi. Roun di yé, Ulghu, ka konvèrti so kò à Islam ké roun group enpòrtan. Ala ed-Din ka dirijé oun èspédisyon annan Mâlwa é ka pran Bhilsa.

* Java : Kertanagara, rwa di Singosari annan lès-a di Java (annan atchwèl Endonézi), sa asasiné lò di roun révòlt ki mennen pa rwa-a di Kediri Jayakatwang.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1293

Sa paj ka konsèrné lannen **1293** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Janvyé : Kubilai Khan ka voyé oun èspédisyon pinitiv pou zil di Java. So 30 000 Mongol sa viktoryé annan pronmyé briga, sèrten souvren di zil ki sa ralyé à yé. Rézistans-a dé ensilèr, di pli an pli fòrt, ka blijé yé à kité lyé-ya.

* 20 mè : tranmman di latè atè Kamakura, o Japon.

* 30 mars, zil di Java : Raden Wijaya (en), jann di rwa Kertanegara di Singosari asasiné, ka fè alyans ké Mongol-ya ki té anvayi zil-a kont rwa-a di Kediri Jayakatwang.

* 26 avril : rédisyon di Jayakatwang. Raden Wijaya ka fondé rwayom-an di Majapahit. I ka réyisi à nétralizé so ansyen alyé-ya Mongol-ya ki ka ranbarké yé kò, charjé di roun rich biten.

* Dé soda Chinwa ké dé maren nofeajé ka rété atè Java aprè dépa dé Mongol. Byen ki maryé ké dé fanm di péyi, sa Chinwa-ya ka gardé yé koutim ki yé ka transmèt à yé timoun é ka konstitchwé roun group distenk di lamas-a dé Endonézyen. Grossi pa di nouvèl imigran, i ka jwé oun rol désizif annan lavi ékonomi-a di réjyon-an.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1294

Sa paj ka konsèrné lannen **1294** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 18 févriyé : lanmò di Kubilai Khan.

* 10 mè : entronizasyon di Témur Khan, gran Khan dé Mongol ké lanprò yuande Lachin anba non-an di Chengzong (finisman di règn an 1307), tiboug di Tchen-ki (désédé), piti-tiboug di Kubilai Khan.

* 12 sèptanm : pronmyé émisyon di papyé-lanmonnen annan lanpir-a dé Ilkhans atè Tauris. Ghaykhatou divèt routiré li divan kontèstasyon-an dé komèrsan.

* 2 désanm : koumansman di règn an Léjip di Kitbugha, soultan mamelouk baharit (finisman an 1296).

* À lanmò-a di Yagbéa-Syon, so senk tiboug-ya ka siksédé yé kò asou tronn-an di Létchopi jouk 1299.

* Rivé-a an Lachin fransisken Jean di Montecorvino. I ka kontré à Péken lanprò mongol-a Témur ki ka pèrmèt li di entrodjwi katolisism-an an Chin. Parti di Léròp an 1289, i ka mouri atè Péken an 1328. I ka rété pannan di lonng lannen san nouvèl di Ronm à ki li ka réyisi à fè parvini Dé lèt pa dé marchan ògsidantal. I ka tradjwi parsyèlman Labib an chinwa.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1295

Sa paj ka konsèrné lannen **1295** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 24 mars : il-khan di Pers Ghaykhatouest ki dépozé é ègzékité pa so kouzen Baïdou.

* 5 òktòb : Baïdou sa dékapité à Tabriz à laswit-a di révòlt-a di Khorasan, ka mennen pa émir-a Naûroûz é di prens Ghazan, résaman konvèrti à islam.

* 9 novanm : koumansman di règn di Arghun Ghazan, il-khan di Pers (jouk 1304).

* Abdikasyon di Jayavarman VIII, rwa di Lanpir khmer di Kanbòdj. Aprè roun péryòd di troub, so bèl-tiboug Indravarman III ka siksédé li jouk 1307.

* Édit di lanprò-a Yuan Témur Khan ki ka òrdoné o Mongol é o Chinwa kilt-a di Confucius.

* An Chin, édit ki ka entèrdi o ségnò mongol di chouvoché atravè plantasyon-an.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1298

Sa paj ka konsèrné lannen **1298** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Kyawswa, souvren di rwayom di Paganen Birmani, sa dépozé pa trwa frè shans ki ka fondé rwayom-an di Myinsaing(finisman an 1312).

### Léròp
* 3 mars : pa bòbòl-a Sanctæ Romanæ Ecclesiæ, pap-a Boniface VIII ka promilgé Sexte, oun rékèy di drwè kanonik.

* 23 jen : Adolphe di Nassau sa dépozé pa élèktò-ya à djèk-a di Mayence. Albert Ie di Lotrich sa éli à so plas.

* 2 jwiyé : Adolphe di Nassau sa venki é tchwé à batay-a di Göllheim pa Albert Ie.

* 22 jwiyé : batay di Falkirk. Édouard Ie d'Anglétèr défèt William Wallace é ka roupran kontrol Lékòs.

* 1e out : fondasyon di bastid-a di Marciac (Gers, Frans) anba règn-an di Philippe le Bel, atravè signatir-a di roun kontra di paréyaj, négosyé pa sénéchal Guichard di Marciac é signé atè Toulouz, akté nésans-a di nouvèl sité-a.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1299

Sa paj ka konsèrné lannen **1299** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* 6 mè : koumansman di syèj di Tlemcen (finisman an 1307).

* Koumansman di règn di Ouédem-Arad, tiboug di Yekouno Amlak, rwa di Létchopi (finisman an 1314).

### Lazi
* Trwa frè-ya Shan ka anparé so kò di Paganen Birmani é ka tchwé prens-a Kyawswa gouvèlnò di lavil-a pou Mongol-ya. Musulman-yan di Delhi konkéri Gujarat. Oun larmé koumandé pa Dé dé frè di soultan Ala ed-Din ka mété à sak sité-ya, ki ka épargné ni Endou ni Musulman-yan. Tanp-ya sa sistématikman détrwi ké idòl brizé. Oun nouvèl raid mongol sa arété divan Dehli.

### Pròch-Oryan
* 23 - 24 désanm : viktwè dé Mongol an Siri fas o Mamelouks à batay-a di Wadi al-Khazandar prè di Homs.

* Kanpagn d’Arghun Ghazan kont soultan-an Mamelouk di Siri (finisman an 1300). I gen api-a dé Arményen, des Géorgiens, du roi de Chypre et dé Lospitalyé. Alep sa pran an Désanm, Damas an janvyé 1300. Dè dépa-a di larmé mongol-a (1302), Mamelouk-ya ka roupran lavil-ya ké il-qan divèt finalman rounonsé à Siri-a.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1300

Sa paj ka konsèrné lannen **1300** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* Sakoura, rwa di Mali, sa asasiné asou kot-a di Tadjourah pa roun géryé danakil lò di so routour di Mecque. Disnati-a dé Keïta ka roupran pouvwè-a o Mali. Gaou Keïta ka divini rwa di Mali (finisman an 1305).

### Lazi
* 22 jen : Kumarakassapa, an ègzil an Chin, sa proklamé rwa di Birmani. À lotonm-an, Mongol-ya ka entèrvini an Birmani é ka dévasté péyi-a anba prétèks di « rétabli lòrd-a » parmi prens birman-yan ka dispité tronn-an vakan. 

### Léròp
* 6 janvyé : Charles di Valois ka anvayi Flandre à èspirasyon-an di trèv-a di 1297.

* 22 févriyé : Boniface VIII ka déklaré sa lannen kou lannen joubilè. A roun immans siksè à léchèl di Léròp. Ronm ka rousouvwè 200 000 pélren (soulon kronikò floranten Giovanni Villani). Rémisyon konplèt dé péché sa akòrdé à sa ki ké vizité andéyan kenz jou konsékitif tonbo-ya dé zapot Pierre é Paul (andéyan 30 jou pou Ronmen-yan).

* 8 mè : rédisyon di Gan à Charles di Valois. Kont-a di Flandre Gui di Dampierre sa kaptiré é mété an prizon pa rwa Philippe le Bel.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1296

Sa paj ka konsèrné lannen **1296** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* 12 avril : fondasyon di Chiang Mai, nouvèl kapital di rwa tay du Lanna Mengrai.

* 19 jwiyé : Alâ ud-Dîn Khaljî ka fè asasiné so tonton Djahal ad-Din.

* 3 òktòb : Alâ ud-Dîn Khaljî ka fè so kò proklamé soultan di Delhi aprè ki li ékarté so névé. 

* Lanpir khmer ka roukonnèt sizrennté-a dé Mongol di Lachin 

### Léròp
* 15 janvyé : Sisil-a ka révòlté so kò kont Jacques II d'Aragon à laswit-a di trété d'Anagni. Frédéric d'Aragon sa proklamé rwa à Catane.

* 16 janvyé : Michel IX Paléyolog ka épouzé Rita, sò di Héthoum II d'Arméni.

* 7 févriyé : Doria ké Spinola ka divini kapitenn di pèp à Gênes à isou-a di roun nouvèl lagèr sivil ant Guelfes é Gibelins (finisman an 1299). Grimaldi ké Fieschi sa chasé di lavil-a.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1297

Sa paj ka konsèrné lannen **1297** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Rwayom-an di Pagan an Birmani ka roukonnèt kou vasal di lanpir mongol di Chin.

* Koumansman dé raid di khanat di Djaghataï an Lenn (1297, 1299-1300, 1303, 1304, 1327). An 1297, Mongol-ya ka atenn Kîlî, prè di Delhi, anvan di routiré yé kò. Soultan-an Alâ ud-Dîn Khaljî ka ranfòrsé dispozitif défansif di frontchèr ògsidantal-a.

* Lanmò di soultan Malik as-Salih, pronmyé souvren di Samudra annan nò-a di zil di Sumatra, é pitèt pronmyé rwa musulman annan archipèl endonézyen-an.

### Pròch-Oryan
* Mars : an Iran, Ghazan, aprè ki li konsolidé so pouvwè, fè arété é ka mété  à lanmò pa so fidèl-ya valè di zarm di émir-a Naûroûz é « klik » militèr di Islam-an (mars). Naûroûz divèt anfwi so kò. Gouvèlnò-a di Herat, Fahr-ed-Din, liv-a atè Ghazan ki ka fè li tchwé.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1301

Sa paj ka konsèrné lannen **1301** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 25 òktòb : pasaj di komèt-a di Halley.

### Lazi
* Out : viktwè di gran khan Tèmur asou Qaïdu, ki ka mouri prè di Karakorum. So tiboug Djeper, dannyé khan di branch-a d’Ögödei, ka régné asou Tirkèstan oryantal jouk 1309.

### Léròp
* 14 janvyé : lanmò-a d’André III di Ongri, dannyé dé Árpád, ka plonjé Ongri-a annan anarchi-a. Baron-yan ka afirmé yé pwisans. Oun rwè tchèk, Venceslas Přemysl, épi Othon Wittelsbach di Bavière, ka régné siksésivman jouk 1310, alò ki Charles-Robert d'Anjou, ajé di 13 lannen, ka rouvandiké tronn-an di pa so parenté ké Árpád-ya pa so gran-manman.

* 7 févriyé : Péyi di Gal ka divini prensipoté-a di prétandan pou tronn d'Anglétèr. Fitir-a Édouard II d'Anglétèr ka divini prens di Gal.

* 13 avril : lèt di pap Boniface VIII pou ékèktò di lanpir-a ka doumandé konparisyon divan li d'Albert Ie di Habsbourg, ki akizé di lèz-majèsté anvèr Adolphe di Nassau. Albert ka voyé oun anbasad pou pap-a pou tanté di fè kouronnen so kò lanprò atè Ronm. I ka pran so distans-ya ké rwa-a di Lafrans Philippe le Bel (So tiboug Rodolphe té épouzé so tifi Blanch).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1302

Sa paj ka konsèrné lannen **1302** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Pròch-Oryan
* Trété komèrsyal ant soultan-an mamelouk di Léjip ké répiblik-a di Véniz. Douka di Véniz sa itilizé asou marché-ya d’Alexandrie kou inité di kont.

### Léròp
* Janvyé - févriyé : dannyé éripsyon di mon Époméo à Ischia.

* 27 janvyé : Dante Alighieri, ki té ka apartni à faksyon blanch-a di Florence, sa ègzilé pa pap-a atè Véronn.

* 11 févriyé : Philippe IV le Bel, rwa di Lafrans ka fè boulé piblikman atè Pari bòbòl pontifikal-a Ausculta fili.

* 4 avril : Charles de Valois ka kité Florence pou Sisil-a.

* Pap Boniface VIII ka fè klèrman so kò signifyé pa komin-an di Florence ki li pa gen entèrvini annan zafè-ya di sité-a. Li sa vivman ataké pa pwisan fanmi-a gibeline dé Colonna.

* 10 avril : pronmyé régnon dé Léta jénéral di rwayom di Lafrans, ki konvoké pa Philippe IV le Bel, atè Notre-Dame di Pari. Léta-ya ka aprouvé rwa-a kont pap Boniface VIII.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1303

Sa paj ka konsèrné lannen **1303** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 29 janvyé : koumansman di syèj pa soultan-an di Delhi di fòrtérès-a rajput di Chitor, ki ka défann éroyikman so kò.

* 20-22 avril : batay di Shaqhab. Nouvèl vansé dé Mongòl di Pèrs an Siri ki roupousé pa Mamelouk-ya atè Shaqhab (Chaqah) o sid di Damas.

* 25 out : soultan-an di Delhi Ala ed-Din Muhammad Khiji ka anparé so kò di Chitor é ka mété li à sak. 

* Out : Douwa, khan djaghataïd di Transoxiane ké so sizren Djeper, tiboug di Qaïdu, ka roukonnèt sizrennté-a di dinasti-a Yuan. Inité-a di lanpir mongòl-a sa rétabli.

* Lété : Kay Qubadh III, soultan Saljûqid-a di Rum sa asasiné. Masud II ka roupran pouvwè-a (finisman an 1307).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn