open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Molékil

Oun **molékil** sa roun èstriktir di baz di matchè-a. Linyon entèrnasyonal-a di chimi pir é apliké ka défini molékil-a kou « roun antité élèktriman nét ki konprann pli di roun atom ». A asanblaj chimik-a ki élèktrikman nét d'omwen Dé atom, diféran oben pa, ki pouvé ègzisté à léta lib-a, é ki ka rouprézanté ki pli piti kantité-a di matchè ki ka posédé propriyété karaktéristik-ya di sibstans-ya ki konsidéré. Molékil-ya ka konstitchwé dé agréga atomik ki lyannen pa dé fòs di valans (lyézon kovalant) é yé ka konsèrvé yé endividjwalité fizik. Dé fòs pli fèb, tèl lyézon idrojenn-yan é sa-ya di tip van der Waals, ka mentni yé à proksimité roun-yan dé ròt à léta likid-a é/oben solid.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Mona Lisa

thumb

**Mona Lisa**, (La Joconde an fransè), sa oun tablo di lartis italyen Léonard de Vinci, réalizé antr 1503 é 1506, ki ka rouprézanté oun potrè mi-kò, probabléman  di florantin Lisa Gherardini, épouz di Francesco del Giocondo. Akiz pa François Ié, sa lapentir a dilwil asou pano di bwa di pèplyé di 77 × 53 cm sa ekspozé o mizé di Louv atè Paris. Mona Lisa sa oun dé rar tablo atribiyé di fason sèrtenn a Léonard de Vinci.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Monako

**Monako**, an form long **Prensipoté di Monako**, an monégask (Principatu de) Mu̍negu, an oksitan (Principat de) Mónegue, sa roun péyi di  Léròp di Lwès, ensi ki roun konmin du menm non ki ka tchipé menm siperfisi ki Léta li-menm (sa ki ka fè di li oun sité-Léta).

Katégori:Léròp
Modèl standar (fizik di sé partikil)

**Modèl èstandar di fizik dé partikil** sa roun téyori ki ka konsèrné élèktromagnétism-an, entéraksyon nikléyèr-ya fèb ké fórt, é klasifikasyon-an di tout partikil sibatomik ki konnèt. Li té dévlopé pannan dézyenm motché di xxe syèk, annan roun inisyativ kolaborativ mondjal, asou baz-ya di mékanik kantik-a. Fòrmilasyon atchwèl-a té finalizé o milyé dé lannen 1970 à laswit-a di konfirmasyon èspérimantal dé quarks. Dipi, dékouvèrt-ya di quark top (1995), di nétrinotoyik (2000) é di boson di Higgs (2012) té bay òkò pli di krédibilité o modèl èstandar. Tout partikil-ya di modèl èstandar té atò òbsèrvé èspérimantalman. Pa sonm siksè à èspliké roun larj varyété di rézilta èspérimantal, modèl èstandar sa pafwè wè kou roun « téyori di près tout ».

## Nòt ké référans

## Wè osi
Modèrnism

**Modèrnism**-an sa roun kouran èspésifik à lar-a di xxe syèk ki ka trouvé so apojé o moman di Pronmyé Lagèr mondjal-a oben andan lannen-yan ki ka swiv é ki ka pran fen andan lannen-yan 1930 oben andan lannen-yan 1950 é menm plita. Nou ka pasé alò di modèrnism o pòsmodèrnism. Mo-a « modèrnism » itilizé andan lannen-yan 1960 ka dézigné rétrospèktivman sa péryòd. Modèrnism-an sa pran alò annan oun sans réstren.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Monarchi

**Monarchi**-a (di grèk mono « sèl », arke« pouvwar » : « pouvwar di roun sèl ») sa roun sistenm politik koté inité-a di pouvwar sa senbolizé pa roun sèl moun, aplé « monark ». Li sa ni nésésèrman oun royalté, ni nésésèrman éréditèr : i toujou ègzisté dé monarchi élèktiv, pa lègzanp rwa-ya koté golwa-ya, oben  dog-ya annan répiblik-a di Véniz. Soulon définisyon-an di Montesquieu, oun monarchi ka défini so kò pa gouvèlman absoli-a di roun sèl, mè sa pouvwar sa limité par dé lalwa.

Monarchi-a sa dit monarchi konstitisyonèl lòské pouvwar-ya di monark sa défini pa roun konstitisyon ékrit ki ka fiksé dé lalwa fondamantal ki ka prévwayé oun séparasyon dé pouvwar. Li sa souvan admèt, lòské Léta-a sa ménasé pas roun lagèr étranjèr oben sivil, ki roun lalwa marsyal ka bay li provizwarman tout pouvwar-ya : monarchi-a ka divini alò, o sans antik, oun diktatir (kou té ka ègzèrsé konsil-ya oben jénéral romen-yan an ka di grav problenm).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Mondyalizasyon

upright=1.2|thumb|right|Kart di monn

Tèrm-an di **mondjalizasyon** (anglisism-an globalizasyon sa pafwè osi anplwayé) ka korèsponn à lib sirkilasyon-an dé marchandiz, dé kapital, dé sèrvis, dé moun, dé tèknik é di enfòrmasyon-an. Li ka dézigné processus-a d'entégrasyon dé marché é di rapròchman dé wonm ki ka rézilté notaman di libéralizasyon-an dé échanj, di dévlopman dé mwayen di transpò di moun ké di marchandiz, é dé routonbé dé tèknoloji di enfòrmasyon-an é di kominikasyon-an à léchèl planétèr-a. Li ka manifèsté, lout entèrdépendans-a krwasant dé ékonomi (mondjalizasyon ékonomik) é entansifikasyon-an di konkirans-a, pa èspansyon-an dé échanj é dé entéraksyon moun-yan.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Mongoli

**Mongoli** (an mongol, bitchig : ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ
ᠤᠯᠤᠰ, sirilik : Монгол Улс, transkripsyon latin : Mongol Uls, litéralman : « Péyi mongol ») sa roun péyi d'Azi, sitchwé ant Larisi o nò é Lachin o sid.
Montangn

[thumb|Trè rot montangn :  K2, Karakoram kot frontyèr sino-pakistanèz, dézyenm somè aprè Évrès-a ([Himalaya).]]
thumb|Péyizaj di mwayenn montangn o pronmyé plan é Augstmatthorn 2137 m an aryèr-plan (kanton di Bèrn, Swis).
thumb|Chimborazo (El Taita Chimborazo, 6310m, Ékwatò, pli rot somè di monn, an konsidéran li kou somè pi élwagné di sant di Latè : rélyèf volkanik di réjyon ékwatoryal, ké roun  mòrfoloji glasyèr, étaj nival ké pélouz di altitid ké roun vigògn.

Oun **montangn** sa roun fòrm topografik di rélyèf pozitif, à sirfas-a di planèt télirik, é ka fè parti di roun ansanm — oun chenn di montangn — oben ka fòrmé oun rélyèf izolé. Li sa karaktérizé pa so altitid é, pli jénéralman, pa so rotò rélativ. Toutfwè i pa ka ègzisté di définisyon inik di sa ki fika roun montangn, tèrm ki aparèt ant xiie syèk, é di nonbré réjyonalism ka koègzisté pou dékri fòrm-yan di rélyèf. Li pouvé dézigné an menm tan oun somè panti ké roun senp élévasyon di téren, kou roun kolin, osi byen ki milyé-a andan so ansanm.

## Wè osi

Katégori:Montangn
Montangn Rochéz

thumb|Kart di lokalizasyon di masif an Amérik di Nò.

**Montangn Rochéz**-a, oben senpman **Rochéz**-ya, an anglé Rocky Mountains oben Rockies, sa roun grann chenn di montangn annan Lwès di Amérik di Nò, asou téritwar-a dé Étazini é di Kanada.

Yé rouprézanté oun lòbstak pou émigran amériken-yan ké kanadjen-yan blanng andan ègstansyon-an di yé anpriz asou téritwar nò-amériken-an pou lokazyon-an di konkèt di Lwès-a.

## Nòt ké référans

## Annèks

Katégori:Montangn
Moris

**Moris** (an anglè Mauritius), an form long **Répiblik di Moris** (an annglé Republic of Mauritius), sa roun Léta ensilèr di Loséyan Endjen à 868 kilonmèt à lès di Madagaskar.

## Not ké référans


Katégori:Lafrik
Moritani

**Moritani**, ou **Répiblik islamik di Moritani** (an arab : الجمهورية الإسلامية الموريتانية), sa roun péyi di Nò-Wès di Lafrik, sitchwé ant 15 é 27 dégré di latitid nò ké 5 é 17 dégré di lonjitid wès.
Moskou

**Mòskou** (an ris : Москва, Moskva, API : /mɐˈskva/) sa kapital-a di Fédérasyon di Risi é pli grann lavil di Éròp. Mòskou sa sitchwé asou larivyè Moskova. Lavil-a ka sitchwé so kò annan parti éropéyenn-an di Risi é administrativman annan distrik fédéral santral-a. Mòskou gen èstati-a di lavil d'enpòrtans fédéral. Lavil-a sa anklavé annan oblast-a di Mòskou, mè sa administrativman endépandant.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Risi
Motò

thumb|Motò a konbisyon entèrn V6 di lotomobil.
thumb|Motò élektrik asenkronn.

Oun **motò** sa roun aparèy ki ka transfòrmé oun énèrji kèlkonk an énèrji mékanik.

## Istorik
Motò-ya ki pli ansyen ka itilizé lafòs-ya natirèl, san ajou di tèknoloji oben près : dé motò ki ka itilizé oun présyon (vwal, moulen à van) ; dé motò à élastik (ark, arbalèt, katapilt à torsyon, òrlòj à résòr) ; dé motò ki ka itilizé gravité-a (rou à lob asou kour dilo oben asou rézèrv dilo, clepsydre, katapilt à kontpwa, tounenbroch à pwa, lòrlòj à pwa).

Pronmyé motò vréman endépandan di lanatir-a, adaptab an sitchwasyon, sa machin à vapò.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Motò a réaksyon

thumb|Oun motò Rolls-Royce RB211 ki ka ékipé sé Boeing 747 di Lufthansa.
thumb|Wè frontal di'n motò General Electric GE90 monté asou'n Boeing 777.

Oun **motò à réyaksyon** sa roun motò ki dèstiné à propilsyon-an di véyikil (majoritèrman aéryen). Prensip-a di baz ka roupozé asou projèksyon-an di roun flwid (gaz oben likid) pa dèyè ; pa réyaksyon, i ka transmété oun pou o véyikil, di fòs égal é di dirèksyon opozé, pa divan.

Rapò pwa/pwisans trè favorab di sa tip di motorizasyon ka ouvè ba li di nonbréz aplikasyon annan sèktò aéronotik é èspasyal, é maren (idrojè).
Motò ké konbistyon entern

Oun **motò ké konbisyon entèrn** sa roun tip di motò à konbisyon annan lakèl énèrji tèrmik dégajé pa konbisyon-an sa konvèrti an énèrji mékanik à entéryò di motò.

I ka ègzisté Dé gran tip di motò à konbisyon entèrn : motò-ya ka prodjwi roun koup asou roun pyébwa mékanik, é motò à réyaksyon ki ka éjèkté rapidman roun flwid pa roun tiyèr.

## Motò-ya ka fourni roun koup asou roun pyébwa

* motò à konbisyon e èsplozyon :motò à gaz ;

* motò Diesel (motò à alimaj pa konprésyon);

* motò à alimaj koumandé : motò à Dé tan, motò à kat tan, motò Wankel, etc. ;

## Nòt ké référans

## Wè osi
Montserrat (Zantiy)

**Monsérat** sa roun piti zilé di Lézanti ki sitchwé an lanmè dé Karayib, ki ka dépann di Rwéyonm-Ini é manm di Lòrganizasyon dé Léta di Karayib oryantal.

Katégori:Lézanti
Monténégro

**Monténégro** (an monténégren Crna Gora, an sirilik Црна Гора, prounonsé /ˈt͡sr̩̂ːnaː ˈɡɔ̌ra/) sa roun péyi dé Balkans, an Léròp di Sid, bordé pa lanmè Adriyatik.
Mounité

thumb|right|Chéma di oun rouprézantan di '''mounité''', ki ka fè parti di  ''mésaj di Arecibo'' transmi an 1974. Éléman  asou so gòsh ka rouprézanté tay mwayenn di oun wonm : 1764 mm. Éléman asou so drèt ka koresponn a tay di popilasyon moun di lépòk, kodé asou 32 bits, swa 4 292 591 583.

**Mounité**-a sa an menm tan oun ansanm dé endividi ki ka aparténi à lèspès moun mè ki osi karaktéristik partikilyé ki ka défini aparténans-a à sa ansanm.

Mounité-a ka réyini osi sèrten dé trè di peèrsonalité di roun endividi ki, pa légzanp, ki ka anplifyé kalité-ya oben valò-ya ki konsidéré kou ésansyèl pou moun-an, tèl ki labonté, jénérozité-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Mousinéri-Tonnégrann

**Mousinéri-Tonnégrann** sa roun koumin fransé di réjyon-an di lout-lanmè di Lagwiyann.

Li ka konpozé so kò di 2 bour distenk : Mousinéri ké Tonnégrann.

## Jéyografi
### Lokalizasyon
thumb|An rouj téritwè kouminal-a di Mousinéri-Tonnégrann.

Koumin-an ka sitchwé so kò atè Lagwiyann, asou kontinan-an di Lanmérik di Sid. Li sa antouré di larivyè é di mangròv.

Koumin limitròf-ya ké Mousinéri-Tonnégrann sa o nò Makourya, à lès Matouri, o sid Roura, é à lwès Kourou.

### Zanmo oben kartché
Otour di Mousinéri-Tonnégrann ka ègzisté plizyò zanmo oben kartché : Château d'Eau, Karapa, Quesnel, Risquetout, Champs-Virgile, Kalani, Desflot, Garin, Bannann.

### Lidrografi
Kour dilo-a ki ka travèrsé Mousinéri sa larivyè Mousinéri. Tourism-an ka pèrmèt di dékouvri so péyzaj bwazé, so mangròv-ya ké so park à zwit, (zwit di pativyé (Crassostrea rhizophorae Guilding), lanblenm di Mousinéri é linik park di lostréykiltir di départman.

### Klima
Klima sa di tip ékwatoryal (Af annan klasifikasyon-an di Köppen) pannan tout lannen-an.

### Vwè di kouminikasyon ké transpò
thumb|Lari prensipal Félix-Éboué di Mousinéri.

I ka ègzisté 2 mwéyen di randé so kò di Kayenn, chèf-lyé atè Mousinéri.

Pannan ségon simès di 2010, oun bis di TIG té ka asiré lign-an ant Mousinéri ké Pwent Libèrté-a (òbò di flòv bò di Kayenn). Sa lign malérézman té siprimen koumansman novanm 2010.

An désanm 2013, 1'òt lign, d'Agglobus, té kréyé asou trajé Galion, Tonnégrann, Mousinéri jouk marché o frwi di Kayenn.

## Tòponnimi
Mousinéri-Tonnégrann té ka aplé so kò ròtfwè Viriot. Sa mo sa roun patronnim orijinèr di départman fransé dé Voj an Lorenn. A roun ipokoristik (diminitif) di ansyen prénon Viry, li-menm varyan di prénon Jil(Gilles).

Koumin-an té ka poté non-an di Tonnégrann-Mousinéri di 1969 à 1994.

Non-an di Tonnégrann sa roun défòrmasyon-an di lèsprésyon « Tonnè ka grondé ».

## Listwè
Asou téritwè kouminal-a nou ka trouvé bangn dé Annanmit, koté té fika dépòrté prizonnyé endochinwè-ya, bò'd 1930.

## Kiltir lokal ké patrimwenn
### Lyé ké monnouman
thumb|Légliz Saint-Jean-Baptiste.
thumb|Légliz Saint-Louis.

* Bangn dé Annanmit,
* Légliz Saint-Jean-Baptiste, annan bour di Mousinéri, ki enskri Monnouman istorik dipi 1995, rèstoré, é ki ka akéyi an 2011 katolik-ya pou lanmès-a,
* Légliz Saint-Louis, annan bour di Tonnégrann, 
* Santral fotovòltayk-a di Toukan.

### Tchwizin di Mousinéri-Tonnégrann
Bour di Mousinéri konnèt pou so fanmé zwit-ya é sa-a di Tonnégrann pou so krab.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Koumin di Lagwiyann
Mousk

**Mousk**-a sa roun lòrgann ki konpozé di tisou ki mòl, ki routrouvé koté zannimo-ya. Sa lòrgann sa konpozé di tisou miskilèr é di tisou konjonktif (+ véso sangen + nèrf). Sélil miskilèr-ya (konpozan tisou miskilèr) ka konténi dé filaman protéyik d'aktin é di myozin ki ka glisé roun-yan asou ròt-ya, ki ka prodjwi roun kontraksyon ki ka modifyé an menm tan longò-a ké fòrm-an di sélil-a. Mousk-ya ka fonksyonnen pou prodjwi di lafòs-a ké di mouvman. Yé sa prensipal rèsponsab di mentchen é di évolisyon-an di pòstir-a, di lokomosyon-an, ensi ki di mouvman dé lòrgann entèrn, tèl ki kontraksyon-an di tchò ké sirkilasyon-an dé aliman annan sistenm dijèstif-a pa péristaltism.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
Mouvman (mékanik)

Oun **mouvman**, annan domenn-an di mékanik-a (fizik), sa déplasman-an di roun kò pa rapò à roun pwen fiks di lèspas-a ki nonmen référansyèl à roun moman détèrminé. Mouvman-an sa pli èspésifikman lòbjè di sinématik-a é di dinamik-a.

Nou ka karaktérizé roun mouvman pa so trajèktwè é évolisyon-an di so vitès pa lègzanp :

* mouvman sirkilèr inifòrm-an : mouvman di roun pwen oben di tout pwen matéryèl-a ki ka dékri oun sèrk ké roun vitès konstant.

## Mouvman absoli é rélatif

An fizik Newtonyenn, nou ka distengé :

* miuvman absoli : mouvman di roun kò konsidéré pa rapò o référansyèl absoli ki sa « fiks ».

* mouvman rélatif-a : mouvman-an di roun kò konsidéré pa rapò à rounòt référansyèl kèlkonk (ki pa sa roun senp tranzasyon di référansyèl absoli), ki pa « fiks ».

## Nòt ké référans

## Wè osi
Mouvman di sé drwa sivik

**Mouvman dé drwè sivik** ka référé abitchwèlman so kò o mouvman éponim o Étazini annan lannen-yan 1950-60, anba présyon-an dikèl ségrégasyon rasyal-a té aboli, tandi ki Nwè amériken   té òbténi jwisans-a di yé drwè sivik élémantèr (an partikilyé pa Civil Rights Act ké Voting Rights Act). An roun sans pli étandou, nou pouvé kalifyé di « mouvman dé drwè sivik » tout mouvman sosyal ki ka vizé à obténi, di roun mannyè oben di rounòt, rèspé dé drwè sivik enparti à chak sitwayen di roun péyi.

## Wè osi
Mozanbik

**Mozanbik**, an fòrm lonng **Répiblik di Mozanbik**, an potidjé Moçambique é República de Moçambique, sa roun Léta ki sitchwé asou kot oryantal di kontinan afriken.

Katégori:Afrik
Moïse

thumb|Mowiz ki ka tchenbé tab-ya di lalwa-ya pen pa Guido Reni (1624)

**Moïse** (hébreu מֹשֶׁה בן עמרם Moshé ben Amram, grèk Mωϋσῆς oben Μωσῆς, Mō(y)sēs, laten Moyses, arab موسى Moussa) sa, soulon tradisyon-an, pronmyé profèt-a di joudayism, ki sa aplé pafwè « mozayism », sa ki ka signifyé « rélijyon di Moïse ». Moïse ka aparèt annan Liv di Ègzòd. I sa probabman pèrsonnaj pli enpòrtan di Labib hébrayik-a, rousouvan Lalwa pou joudayism, ka préfigiré Jéz-Kris pou kristchanism-a é ka présédé profèt Mahomet pou islam-an.

## Nòt ké référans

## Annèks
Mwa

Oun **mwa** sa roun inité di tan itilizé andan kalandriyé-ya, ki ka korèsponn à roun divizyon di lannen.

Annan kalandriyé solèr ògsidantal-ya, oun mwa sa défini kou roun douzyenm di lannen, li-menm bazé asou lannen tropik, chak mwa ka konté roun nonm varyab di jou. Ròt tip di kalandriyé ka itilizé dé définisyon diférant, kou kalandriyé linè-ya, bazé asou linézon-yan. Ròt-ya ka dékoupé tan di mannyè arbitrèr san korèspondans ké dé fénomenn astronomik kou sèrten kalandriyé aztèk pou lakèl péryod-ya ki ka korèsponn sa aplé dé tréséna.

Sof annan ka di roun dat ki ka évoké oun évenman istorik, mwa ka ékri nòrmalman, an miniskil : nou ké kkdonk ékri « 5 out », mè « 10 Jen ».

Mwa-a pouvé divizé so kò an 3 parti :

* Pronmyé (1-10) a koumansman di mwa ;
* Dézyenm (10-20) a lamotché di mwa ;
* Trwazyenm é dannyé parti (20-30) sa konsidéré kou finisman-an di mwa.

## Étimoloji
Mo « mwa » ka provini di laten *mensis* (« mwa »), ka provini li-menm di endo-européyen komen *mḗh₁n̥s (« lalin » oben « mwa »).

## Abrévyasyon
Abrévyasyon-yan ki ka swiv sa kouraman itilizé :

Abrévyasyon'yan sa « obténi pa apokop (souprésyon é lèt final), koupé aprè roun konsonn é divan oun vwayèl, lésan soubsisté oun fraksyon signifikativ di mo abréjé ».
* Pa ayò, « nou ka konsèrvé tou konsonn inisyal di pronmyé silab tronké-a ».

Konpléman di enformasyon:

## Nòt ké référans


## Wè osi
* Jou
* Simèn
* Lannen

Katégori:Kalandriyé
Mwayen-Aj

**Mwéyen Laj** sa roun péryòd di listwè di Léròp, ki ka étann sokò di Ve syèk jouk XVe syèk, ki ka koumansé ké déklen-an di Lanpir ronmen di Lògsidan é ka tèrminen pa Rounésans-a ké Grann dékouvèrt-ya. Sitchwé ant Lantikité-a ké lépòk modèrn-an, péryòd-a sa sibdivizé ant rot Mwéyen Laj (VIe – Xe syèk), Mwéyen Laj santral (XIe – XIIIe syèk) ké Mwéyen Laj tardiv (XIVe – XVe syèk).

Dépopilasyon-an, dézirbannizsyon-an ké migrasyon-yan di Lantikité tardiv ka pourswiv yékò pannan Rot Mwéyen Laj ké anvayisò barbar-ya ka fondé tchèk rwéyonm nòv asou téritwè-a di ansyen Lanpir ronmen di Lògsidan.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Mystik

**Mistik**-a oben **mistisism**-an sa sans ki ka konsèrné mistèr-a, o kichoz-ya ki kaché oben sigrèt. Tèrm-an ka roulévé prensipalman di domenn rélijyé, é ka sèrvi à kalifyé oben à dézigné dé èspéryans èspiritchwèl di lòrd di kontak oben di kominikasyon-an ké roun réyalité transandant mè pa disèrnab pa sans komen-an.

« Mistik » ka vini di adjèktif-a grèk μυστικός (mustikos). A roun mo di menm fanmi-a ki vèrb-a μυέω (muéô) ki ka signifyé « inisyé, anségné », é ki non-an μυστήριον (mustérion) ki bay « mistèr ».

## Nòt ké référans

## Wè osi
Mytoloji

thumb|upright=1.5|Bondjé Thor di mitoloji nòrdik afrontan jéyant-ya, M. E. Winge, 1872.

**Mitoloji**-a  (di grèk μυθολογία, di μῦθος / mýthos « palò » é λόγος / lógos« diskou ») sa swé oun ansanm di mit ki lyé à oun sivilizasyon, oun rélijyon oben oun tenm partikilyé, swé étid-a di sa mit-ya. Sasò-ya ki ka étidjé mitoloji-ya sa aplé « mitològ »-a.

Konpriz kou ansanm di mit, nosyon-an di mitoloji sa jénéralman itilizé pou dékri dé ansanm di rési é di figir divin, moun oben monstriyéz brasé pa sistenm rélijyé-ya dé sivilizasyon ansyenn oben di sosyété tradisyonèl, élwagné annan lèspas oben annan tan-an.

## Nòt ké référans
Mouvman enternasyonal di Krwa-Rouj é di Krwasan-Rouj

thumb|Anblenm-yan di Krwa-Rouj-a é di Krwasan-Rouj-a, senbòl-ya di lakèl non-an di mouvman sa isou.

**Mouvman entèrnasyonal di Krwa-Rouj ké di Krwasan-Rouj** sa pli enpòrtan rougroupman d'òrganizasyon mounitèr o monn. Byen souvan, nou ka dézigné mouvman-an nou ka di senpman Krwa-Rouj-a.

## Istorik
A à laswit di batay-a di Solférino an 1859, k'Henry Dunant, wonm di zafè protèstan évanjélik jénèvwa, té gen kou projè roun òrganizasyon di soukour, nét ké pèrmanant pou soda blésé. Li té fè konnèt so entansyon-yan notaman an pibliyan *Un souvenir de Solférino* an 1862, ouvraj ki té konnèt oun fò routantisman an Éròp. Dé propozisyon di so projè sa o sant di fondasyon-an di drwè entèrnasyonal mounitèr é di Krwa-Rouj-a : nétralizasyon di pèrsonèl sanitèr pèrmèt li di fè so travay pou pronmyé é kréyasyon-an di sosyété di soukour nasyon pou swen-an dé blésé di lagèr pou ségonn-an.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Mouvman sosyal

Nosyon di **mouvman sosyal** défini di mannyè diférant sélon disiplin-ya.

Annan listwè, li sa ansanm di sé événman o kour dikèl serten group (kou dé klas sosyal) ka sasé a modifyé organizasyon di sosyété an fonksyon di yé idéal : répartisyon di sé richès é di pouvwar politik, progrè sosyal.

An politik, é pa métonymi, oun mouvman sosyal sa oun sòm di aksyon ki lé  konkrétizasyon di sa volonté di progrè sosyal.

Katégori:Mouvman sosyal
Mè

thumb|Mè, ekstrè di ''Très Riches Heures du duc de Berry'' (vers 1410-1416), mizé Condé, Chantilly, ms.65, f.5.
**Mè** sa senkyèm mwa di sé kalandriyé grégoryen é julyen. A lorijin, a té trwazyèm mwa di kalandriyé romen.

Katégori:Kalandriyé
Mèrkir (planèt)

thumb|Mèrkir wè pa sonn MESSENGER-a, 14 janvyé 2008.

**Mèrkir** (senbòl : ) sa planèt-a pli pròch-a di Solèy-a mwen masiv-a di Sistenm solèr. So élwagnman o Solèy sa konpri ant 0,31 ké 0,47 inité astronomik (46 ké 70 milyon di kilomèt), sa ki ka korèsponn à roun èsantrisité òbital di 0,2 — pli di douz fwè sipéryò à sa di Latè, é di lwen pli élvé-a pou roun planèt di sistenm solèr. Li sa vizib à wéy-a touni dipi Latè-a ké roun djamèt ki aparanté di 4,5 à 13 ségonn d'ark, é roun magnitid ki aparant di 5,7 à −2,3 ; so òbsèrvasyon sa toutfwè té randé difisil pa so élongasyon ki toujou enféryò à 28,3° ki ka nwayé li pli souvan-an annan lékla-a di Solèy-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Planèt
Mèrkrédi

**Merkrédi** sa abitwèlman konsidéré kou trwazyèm jou di lasimèn, notaman annan kalandriyé grégoryen ; ofon sertenn ròt kalandriyé, a katriyèm jou. Merkrédi sa jou di lasimèn ki ka siksédé mardi é ki ka présédé Jédi.
Médikaman

thumb|Bwèt di médikaman.
thumb|Anpoul.

Oun **médikaman** sa tout sibstans oben konpozisyon ki prézanté kou posédan dé propriyété kirativ oben prévantiv à légar-a dé maladi di moun oben di zannimo. Pa ègstansyon, oun médikaman ka konprann tout sibstans oben konpozisyon ki pouvé fika itilizé koté fika moun-an oben zannimo-an koté pouvé yé fika administré, pou établi roun djagnostik médikal oben di rèstoré, korijé oben modifyé yé fonksyon fizyolojik en ègzèrsan roun aksyon farmakolojik, iminolojik oben métabolik.

Ansanm-an di chenn-an dé médikaman (ka sasé, prodiksyon, kontrol kalité, distribisyon an gro, délivrans o pasyan, farmakovijilans) sa anba rèsponsabilité-a di èspécsyalis ki diplomé dé médikaman, farmasyen-yan.

## Nòt ké référans

## Annèks
Médsin

thumb|Ègzamen di oun bébé pa roun pédjat.

**Médsin**-a (di laten : medicina, ki ka signifyé « lar di gérir, rémèd, posyon ») sa syans ké pratik (lar) étidjan òrganizasyon-an di kò di moun (anatomi moun), so fonksyonman normal (fyzoloji), é ka sasé a prézèrvé lasanté (fyzik é/oben mantal) pa trètman (térapi) é prévansyon (prophylaxie) dé patoloji.

Médsin-a kontanporenn ka itilizé sé swen di santé, rouchaché é sé teknoloji byomédikal pou dyagnostiké é trèté sé blésir é sé maladi, abitwèlman a traver preskripsyon di médikaman, chirirji ou di ròt form di térapi. Dépi plizyò déséni,  soulajman di soufrans égalman empozé so kò kou oun objektif médikal a traver dé solisyon chimik mè égalman par rélasyon médsin-pasyan.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Médsin
Katégori:Swen
Médya di mas

**Médja di mas**-a (gwiyanizasyon di anglé-a : mass media) sa médja-ya ki kapab d'atenn é di enfliyansé oun larj odjans. Pa roukour-a à sa mwayen-yan, anonsò-ya pouvé difizé yé mésaj an dirèksyon di roun trè vas piblik, réparti asou dé lèspas élarji pou roun kouté rélativman rézonnab.

Mizour-a di éfikasité-a di sa difizyon-yan ka bay lyé à roun swivi èspésifik (mizour di odjans-a : odimat, kouté pa kontak, etc.). Odéla di piblisité-a, sours-ya d'enfòrmasyon ki pouvé èsprimé so kò annan sa médja-ya pa diféran mwayen ké bénéfis di pa lalwa-a di protèksyon dé sours d'enfòrmasyon.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Médya
Mékanik kantik

**Mékanik kantik** sa branch-a di fizik-a ki gen pou lòbjè d'étidjé é di dékri fénomenn fondamantal à òv-a annan sistenm fizik-ya, pli partikilyèrman à léchèl atomik é sibatomik.

Li té dévlopé o koumansman di xxe syèk pa roun dizenn di fizisyen éropéyen, afen di rézoud diféran problenm ki fizik klasik té ka échwé pou èspliké, kou réyonnman-an di kò nwè, léfè foto-élèktrik-a, oben ègzistans-a dé rè èspèktral.

O kour di sa dévlopman, mékanik kantik-a ka révélé so kò trè fékonn an rézilta é an aplikasyon divèrs. 

## Nòt ké référans

## Wè osi
Mékanik newtonyenn

**Mékanik newtonyenn** sa roun branch di fizik-a. Dipi travay-ya d'Albert Einstein, li sa souvan kalifyé di mékanik klasik.

Anvan di divini roun syans à part antchèr, mékanik té lontan roun sèksyon dé matématik.

Di nonbré matématisyen té apòrté roun kontribisyon souvan désiziv, parmi yé dé gran non tèl ki Euler, Cauchy, Lagrange... Jouk finisman-an di xviiie syèk, mékanik-a té domenn aplikatif natirèl dé matématik, domenn annan lakèl nou té pouvé tanté di fè antré fè èspérimantal-ya annan kad rigouré-ya dé matématik. Envèrsman, sèrten problenm di mécanik té bay nésans oben oryanté entérè-a dé matématisyen bò'd dé téyori tèl ki jéyométri-a oben ékwasyon diféransyèl-ya.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Mélanézi

thumb|Kart di Mélanézi

**Mélannézi** (litér. zilé nwè, di grèk μέλας 'nwè' ké νῆσος 'zil') sa roun di trwè gran group « tradisyonnèl » di zilé di loséyan Pasifik ki, ansanm, ka fòrmen Loséyanni. Sa rougroupman jéyografik sa jòdla kontèsté pa roun pati di jéyograf, mé li ka rété trè kouraman anplwayé, menm pa péyi-ya ki konsèrnen.
Ménenjit

**Ménenjit**-a sa roun maladi karaktérizé pa roun enflamasyon dé ménenj, anvlop-ya di névraks (anséfal ké mwal spinal). Sa enflamasyon pouvé fika akoz di roun enfèksyon pa roun virus oben roun baktéri pa lègzanp, é mwen souvan pa roun médikaman. Ménenjit-a pouvé ménasé pronostik vital an rézon di proksimité imédjat-a dé ménenj é di anséfal-a ; a roun irjans. A ésansyèlman fè-a dé ménenjit baktéryenn, pli rar, tandi ki ménenjit viral-ya, pli frékant, sa an prensip bénign.

Sign abitchwèl-ya di ménenjit-a sa séfalé-a (mal di tèt), rédò-a di lanik, lafyèv, konfizyon-an, vomisman-an, fotofobi-a (entolérans pou limyè-a) ké fonofi-a (antolérans pou brwi-a).

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Maladi
Méditasyon

thumb|upright=1.2|Pozisyon di lotus, karaktéristik di méditasyon oryantal.
thumb|upright=1.2|Oun wonm méditan andan oun park di Malmö an Swèd.

Tèrm-an **méditasyon** (di laten meditatio) ka dézigné oun pratik mantal oben èspiritchwèl. Li ka konsisté souvan an oun atansyon ki pòrté asou roun sèrten lòbjè di pansé (médité roun prensip filozofik pa lègzanp, annan òbjèktif-a di an aprofondi sans-a) oben asou swé (annan òbjèktif-a di pratik méditativ afen di réyalizé so idantité èspiritchwèl). Méditasyon-an ka enpliké jénéralman ki pratikan-an ka mennen so atansyon di fason santripèt asou roun sèl pwen di référans.

Méditasyon-an (bhāvanā an sanskri é pali) sa annan mimisouk-a  di nonbréz pratik èspiritchwèl oben rélijyéz.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Médsen

thumb|Vizit koté médsen-an annan pasé-a.

Oun **médsen** sa roun profésyonèl di santé titilèr-a di roun diplom di dòktò an médsin oben, an Frans di roun diplom di Léta di dòktò an médsin. I ka swagné maladi-ya, patoloj ké blès. I ka travay jénéralman osen di roun lékip profésyonèl di santé-a kou psikològ-a, farmasyen-an, enfirmyé-a oben chirirjyen-dantis-a.

## Étimoloji
Di laten medicus (« médsen » oben « apt pou géri » ; « ki ka swagné, géri »).

Tèrm-an toubib ka dézigné oun annan réjis popilèr ké fanmilyé ; li ka provini di largo-a é sa isou di arab-a طبيب tabīb, « médsen ».

## Nòt ké référans

## Wè osi
Métafizik

An filozofi, **métafizik**-a ka dézigné konésans-a di monn, dé kichoz oben dé processus antan ki yé ka ègzisté « odéla » é endépandaman di èspéryans sansib-a ki nou gen, mè li ka pran dé sans diféran soulon lotò-ya épi soulon lépòk-ya. Trè élwagné dé syans nòrmativ kou étik-a, métafizik-a sa roun syans filozofik ki ka kèsyonnen dabò ègzistans-a dé kichoz oben dé évennman tèl ki yé ka aparèt pou nou, é ki ka tanté answit d'èspilké sa ki ka ègzisté vréman.

Aristote ka défini pou pronmyé fwè-a sa « syans » ki pa gen òkò di non an kalifyan li di « filozofi pronmyèr », pronmyèr an enpòrtans é an dignité. 

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Métafizik
Métal

An chimi, **métal** sa dé matéryèl don atom-yan sa ini pa dé lyézon métalik. A roun kò senp oben di alyaj pli souvan-an rèd, opak, briyan, bon kondiktò di chalò-a di élèktrisité-a. Yé sa jénéralman maléyab, ki-lé-di ki yé pouvé fika martélé oben présé pou yé fè chanjé di fòrm san fisou-ya ni brizé yé. Di nonbréz sibstans ki pa klasé kou métalik à présyon atmosférik pouvé akéri  dé propriyété métalik lòské yé sa soumèt à dé présyon élvé. Métal-ya ki posédé di nonbréz aplikasyon kourant, é yé konsomasyon ki trè fòrtman akriyŕ so kò dipi lannen-yan 1980, o pwen ki sèrten di ant yé sa divini dé matchè pronmyèr minéral kritik.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Métalirji

thumb|Ouvriyé di métalirji andan lannen-yan 1920.

**Métalirji**-a sa syans-a dé matéryèl ki ka étidjé métal-a, yé élaborasyn, yé propriyété, yé trétman. Pa ègstansyon, nou ka dézigné ensi, endistri-a di fabrikasyon dé métal é dé alyaj, ki ka roupozé asou métriz-a di sa syans.

## Définisyon
### Oun disiplin ki ka dévlopé so kò ké endistri-a
Définisyon-an di métalirji-a té larjman évoliyé o kour di xixe syek. À partir dé fòrjron é yé akimilasyon di konésans anfirik, métalirji-a sa divini o xixe syèk roun syans é annan kontèks-a di révolisyon endistriyèl-a (é annan enkonsyan kolèktif), divini sinonim d'asyé, di ro fourni, di laminwè, di tréfilri, pou divini answit oun aktivité endistriyèl entans ki ka préyokipé osi di solisyon di pwent, d'alyaj èspésyal pou aéronotik-a, élèktronik-a, batiman-an, otombil-a, nikléyèr-a é d'innonbrab ròt izaj.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Métod syantifik

thumbnail|200px|right|René Descartes, filozòf,matématisyen é fizisyen fransé, aktò di révolisyon syantifik-a, konsidéré kou fondatò di filozofi modèrn-an.

**Métòd syantifik** ka dézigné ansanm-an dé kannon ki ka gudé oben ki divèt gidé processus-a di prodiksyon dé konésans syantifik, ki a di òbsèrvasyon, di èspéryans, di rézonnman, oben di kalkil téyorik. Trè souvan, tèrm-an di « métòd » ka angajé lidé enplisit di so inisitŕ, rounso oprè di gran piblik ki di sèrten sasò, ki di sirkrwa ka konfann Li pafwè ké sèl métòd ipotétiko-dédiltiv. Étid-a dé pratik dé sasò ka révélé soupannan oun si grann divèrsité di démarch ké di disiplin syantifik ki lidé-a di roun inité di métòd-a sa randé trè problématik.

Sa konsta pa divèt soupannan fika tandé kou roun fòrm d'anarchism épistémolojik.

## Nòt ké référans

## Annèks
Météyoroloji

**Météyoroloji**-a sa roun syans ki gen pou lòbjè dé fénomenn atmosférik tèl ki niyaj-ya, présipitasyon-yan oben van-an annan lòbjèktif-a di konprann kouman yé ka fòrmé yé kò é ka évoliyé an fonksyon dé paramèt mizouré tèl ki présyon-an, tanpératir-a é imidité-a. Mo-a ka vini di grèk ansyen μετέωρος / metéōros ki ka dézigné partikil-ya an sispansyon annan latmòsfè-a é ki -λογία / -logia lé di « diskour » oben « konésans ».

A roun disiplin ki ka trété prensipalman di mékanik-a dé flwid é di tèrmodinamik-a mè ki ka fè izaj di défant ròt branch di fizik-a, di chimi-a é dé matématik.

thumb|Arcus annan baz-a di roun cumulonimbus atè Enschede, o Péyi-Ba.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Mòb

**Mòb**-a (pafwè **mèb**), roun lòbjè mobil pou izaj domèstik.

Mòb-ya sa ansanm-an dé éléman di mobilyé ki, annan roun lojman, oun biro, etc. ka sèrvi pou konfòr dé zabitan oben dé itilizatò (chèz, boukant, tab...), pou ranjman di lòbjè divèr (lèrmwè , bifé, komòd, bibliyotèk...). Mèb-ya di ranjman, ki ka konpòrté izwèlman dé étajèr, dé tirwar oben dé lapòrt, ka sèrvi pou ranjé piti lòbjè tèl ki vètman-yan, zouti ké istansil, liv oben òkò provizyon ménajèr...

## Nòt ké référans

## Wè osi
Namibi

**Namibi**, an form long **Répiblik di Namibi** (an anglè Namibia é Republic of Namibia, an afrikaans Namibië é Republiek van Namibië, an alman Namibia é Republik Namibia), sa roun péyi sitchwé an Lafrik ostral.

## Not ké référans


Katégori:Lafrik
Nanoteknoloji

thumb|Rouprézantasyon di oun nanotub di karbonn.
thumb

**Nanosyans** é **nanotèknoloji** (daprè grèk-a  νάνος, nen), oben **NST**, pouvé fika défini kou ansanm-an dé étid é dé prosédé di fabrikasyon é di manipilasyon di èstriktir (élèktronik, chimik…), di dispozitif é di sistenm matéryèl à léchèl di nanomèt (nm), sa ki sa lòrd-a di grandò di distans-a ant Dé atom.

NST-ya ka prézanté plizyò asépsyon lyannen à lanatir transvèrsal-a di sa jenn disiplin. An léfè, yé ka itilizé, tou an pèrmètan di nouvèl posibilité, dé disiplin tèl ki lòptik-a, byoloji-a, mékanik-a, mikrotèknoloji. Ensi, kou pòrtay franséz ofisyèl dé NST ka roukonnèt li, « syantifik-ya pa sa inanim  kant à définisyon-an di nanosyans é di nanotèknoloji ».

## Nòt ké référans

## Wè osi
Napoléon Ié

thumb|Napoléon an 1812
**Napoléon Ié**, né 15 out 1769 atè Ajaccio, é mouri 5 mè 1821 asou lil Sainte-Hélène, sa pronmyé anprò dé Fransé, di 18 mè 1804 o 6 avril 1814 é di 20 mars 1815 l 22 jen 1815. Ségon timoun di Charles Bonaparte é Letizia Ramolino, Napoléon Bonaparte sa roun militèr, gjénéral annan larmé di Pronmyé Répiblik franséz, né di Révolisyon-an, koumandan an chèf di larmé d'Itali épi di larmé d'Oryan. Parvini o pouvwar an 1799, pa kou d'Éta di 18 Brumaire, li sa Pronmyé konsil jouk 2 out 1802, épi konsil à lavi jouk 18 mè 1804, dat à lakèl i sa proklamé anprò pa roun sénatus-consulte swivi di roun plébisit. 

## Not ké référans


## Annèks

Katégori:Personalité‎
Nasyonalism

**Nasyonalism**-an sa roun prensip politik, né à finisman-an di xviiie syèk, ki ka tann à léjitimé ègzistans-a di roun Léta-nasyon pou chak pèp (inisyalman pa opozisyon à rwayalté-a, réjim politik ki an Lafrans ké sa answit nonmen Ansyen Réjim). Sa prensip politik ka progrésivman enpozé so kò an Éròp o kour di xixe syèk é o koumansman di xxe syèk. Istoryen-yan pa ka prézanté sa nasyonalism, an jénéral, kou roun idéyoloji, pas li sa pa bokou é mal argimanté oben jistifyé pa dé entélèktchwèl. Dipi so avennman li sa an révanch fasilman prézanté kou roun évidans annan lavi politik ké sosyal.

Sa tèrm ka dézigné osi dé mouvman politik ki ka déklaré ki li lé ègzalté roun nasyon anba tout so fòrm-yan (Léta, kiltir, rélijyon, étni, lanng, listwè, tradisyon, préférans nasyonal pou anplwa-a...), pa opozisyon o ròt nasyon ké popilasyon.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Nauru

**Nauru**, [nauru], an form long **Répiblik di Nauru**, an nauruan Naoero ké Ripublik Naoero, an annglé Republic of Nauru, sa roun Léta ensilèr di  Loséyanni ki sitchwé an Mikronézi, péplé an 2011 di 10 074 zabitan.

## Not ké référans
Mézopotami

[thumb|Kart di Mézopotami ké frontyèr-ya dé Léta modèrn-an, ansyen trasé di litoral di gòlf Pèrsik ké sit-ya dé grann sité [Antikité|antik.]]
**Mézopotami**-a (di grèk Μεσοποταμία / Mesopotamía, de μεσο / meso « ant, annan mimisouk di » é ποταμός / potamós « flèv », litéralman péyi-a « ant flèv-ya ») sa roun réjyon istorik di Mwayen-Oryan sitchwé annan Krwasan fèrtil, ant Tig-a ké Éfrat-a. Li ka konprann pou so pli grann par à Irak atchwèl-a.

Li ka konprann Dé réjyon topografik distenk : di roun par, o nò (nò-lès di Siri-a ké nò-a di Irak atchwèl-a), oun réjyon di plato, sala sa roun zonn di kiltir plivyal é, di ròt par, o sid, oun réjyon di plenn koté ka pratiké so kò oun agrikiltir ki ka roupozé ésklizivman asou irigasyon-an.

## Nòt ké référans

Katégori:Istwè
Mò

Oun **mo** sa roun swit di son oben di karaktèr ki ka fòrmé oun inité sémantik é ki pouvé fika distengé pa roun séparatò, pa lègzanp oun blanng tipografik à ékri-a oben roun poz  à loral-a. Anfèt, an lengwistik, oun mo sa pli piti éléman ki pouvé fika prounonsé an izolasyon ké roun konténi sémantik oben pragmatik.

## Étimoloji
« mo » gwiyanè-a ka dérivé di ba-laten « muttum ». A roun sibstantif di vèrb laten « muttire » don signifikasyon ka rété annan soukousité. Sa vèrb j'ai endiké jénéralman prodiksyon-an di roun diskour ki inartikilé é/oben ki enkoéran : o sans pròp, muttire, ki lé di mu, swé grogné kou roun boven.

## Nòt ké référans

## Annèks
Navigasyon

thumb|Porté oun pwen ou trasé oun rout asou oun kart marin.

**Navigasyon**-an sa syans-a é ansanm-an dé tèknik ki ka pèrmèt di :

* konnèt pozisyon-an (so koòrdoné-ya) di roun mobil pa rapò à roun sistenm di référans, oben pa rapò à roun pwen fiks détèrminé ;

* kalkilé oben mizouré larout-a à swiv pou roujwenn rounòt pwen di koòrdoné ki konnèt ;

* kalkilé tout ròt enfòrmasyon rélativ o déplasman di sa mobil (distans é douré, vitès di déplasman, lò èstimé di rivé, etc.).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Navir

Oun **navir** sa roun bato ki dèstiné pou navigasyon maritim-an, ki-lé-di ki prévwè pou navigé odéla di limit-a koté ka sésé di apliké so kò règman tèknik-ya di sékirité di navigasyon entéryò, é koté ka koumansé à apliké so kò règman-yan di navigasyon maritim-an.

Di mannyè di wè di Règman entèrnasyonal pou prévni abòrdaj-ya an lanmè : « Tèrm-an “navir” ka dézigné tout anjen onen tout aparèy di tchèk natir ki sa swé, é menm anjen-yan san tiran d'lo, navyon-yan é idravyon-yan, ki itilizé oben sisèptib di fika itilizé kou mwayen di transpò asou dilo-a. »

thumb|Dé pòrt-konténèr atè San Francisco.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Navèt spasyal amérikenn

**Navèt èspasyal amériken** (an anglé Space shuttle oben Space Transportation System, STS) sa roun véyikil èspasyal ki konsouvwè é itilizé pa ajans èspasyal amérikenn (NASA), don vòl inogiral-ya ka roumonté o 12 avril 1981 é ki té routiré di sèrvis an jwiyé 2011 aprè avwar éfèktchwé 135 vòl. Li sa konpozé di trwa anba-ansanm : òrbitò-a, ki sa sèl konpozan-an à plasé so kò an òrbit, ka transpòrté frèt-a é astronot-ya, rézèrvwè èstèrn-an é Dé propilsò d'apwen. Tèrm navèt èspasyal-a ka apliké inikman so kò à òrbitò-a ki sa sèl konpozan-an à pozé so kò kou roun avyon asou roun pis d'atérisaj é à fika réyitilizé pou roun nouvèl vòl. Propilsò-ya d'apwen sa égalman konsouvwè pou fika réyitilizab. Òrbitò-a, ki ka konstitchwé éléman-an ki pli konplèks, té konstrwi à senk lègzanplè, don Dé, Challenger é Columbia, té détrwi, ka antréné pèrt-a di yé lékipaj.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Nelson Mandela

thumb|Nelson Mandela an 2000
**Nelson Rolihlahla Mandela** (prounonsé an xhosa [ xoˈliːɬaɬa manˈdeːla]), don  non di klan tribal sa « Madiba », né 18 jwiyé 1918 atè Mvezo (provens di Kap) é mouri 5 désanm 2013 atè Johannesburg (Gauteng), sa roun wonm di Léta sid-afriken ; li té roun dé dirijan  istorik di lalit-a kont sistenm politik enstitisyonèl di ségrégasyon rasyal (apartheid) anvan di divini prézidan di Répiblik d'Afrik di Sid di 1994 à 1999, à laswit dé pronmyé élèksyon nasyonal ki pa ségrégasyonis di listwè-a di péyi.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Personalité‎
New Delhi

**New Delhi** (hindi : नई दिल्ली, (Naī Dillī)) sa kapital-a di Enn. Nou ka aplé zabitan-yan di New Delhi, Delhiit-ya. Li ka abrité syèj di gouvèlman di Enn, Parlman, rézidans-a di prézidan ké Lakour siprenm.

New Delhi ka konstitchwé oun minisipalité di prè di 250 000 zabitan osen di Téritwar di Delhi, don li sa égalman kapital-a é ki ka konté an tou 16,3 milyon di zabitan.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:End
Niels Bohr

thumb|Bohr an 1922.
**Niels Henrik David Bohr** (7 òktòb 1885 atè Copenhague, Dannmark - 18 novanm 1962 atè Copenhague) sa roun fizisyen danwa. Li sa soutou konnèt pou so apò à édifikasyon-an di mékanik kantik-a, pou lakèl li rousouvri di nonbré lonò. Li sa notaman loréya di pri Nobel di fizik di 1922.

## Not ké référans


## Wè osi
Nijèr

**Nijèr**, an fòrm lonng **Répiblik di Nijèr**, sa roun péyi di Lafrik di Lwès èstépik, ki sitchwé ant Laljéri, Bénen, Birkina Faso, Tchad, Libi, Mali é Nijérya. Kapital-a sa Niamey.
Nijérya

**Nijérya**, annan so form long **Répiblik fédéral di Nijérya**, an  annglé  *Federal Republic of Nigeria*, sa roun péyi di Lafrik di Lwès sitchwé annan golf di Giné. Ké pli di 186 milyon di zabitan an 2016, Nijérya sa péyi pli péplé di Lafrik é sétchenm péy di monn pa so nonm di zabitan.

Péy-a sa égalman oun pwisans ékonnomik enpòrtan di Lafrik. Pwa ékonnomik é démografik di Nijérya fè ki sa nommen kou « Jéyan di Lafrik ».

Katégori:Afrik
Nikaragwa

**Nikaragwa**, an form long **Répiblik di Nikaragwa**, an espagnol República de Nicaragua, sa roun péyi di Amérik santral.
Nikola Tesla

thumb|Tesla an 1890 (à 34 lan), fotografyé pa Napoléon Sarony.

**Nikola Tesla** (an sèrb sirilik : Никола Тесла), né 10 jwiyé 1856 atè Smiljan annan Anpir-a d'Otrich (atchwèl Croatie) é mouri 7 janvyé 1943 kot New York, sa roun envantò ké enjényò natiralizé amériken (an 1891) d'orijin sèrb. Li prensipalman évré annan domenn-an di élèktrisité-a, mè té égalman enjényò mékanik.

## Nòt ké référans

## Annèks
Nil

thumb|Nil à Lil d'Aguilkia.
**Nil** (prounonsé  [nil]) sa roun flèv d'Afrik. Ké roun longò d'anviron 6 700 km, a ké flèv Amazonn, pli lon flèv di monn. Li sa isou di kontré-a di Nil Blan ké di Nil Blé. Nil blan (Nahr-el-Abiad) ka pran so sours o lak Victoria(Ouganda, Kenya, Tanzani) ; Nil blé (Nahr-el-Azrak) sa isou di lak Tana (Étchopi). Si Dé branch-ya ka ini yé kò à Khartoum, kapital di Soudan atchwèl, Nil ka jité so kò annan Méditérané an forman oun delta o nò di Éjip-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Afrik
Katégori:Lak
New York

**New York** (prounonsyasyon an anglè anmériken /nuːˈjɔɹk/), ofisyèlman nonmen **City of New York**, konnèt égalman anba non ké abrévyasyon di **New York City** oben **NYC**, sa pli gran vil dé Létazini an tèrm di zabitan ké roun dé pli enpòrtan di kontinan amériken. Li sa sitchwé o Nò-lès di Létazini, anba lakot atlantik, annan èstrenmité sid-lès di Léta di New York.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Étazini
Nicolas Copernic

thumb

**Nicolas Copernic** (polonè : Mikołaj Kopernik[miˈkɔwaj kɔˈpɜrnik], alman : Nikolaus Kopernikus, laten : Nicolaus Copernicus Torinensis/Thorunensis/Torunensis), né lou 19 févriyé 1473 à Thorn (jodla Toruń), Pris rwayal (Rwayom di Pologn) é mò lou 24 mè 1543 à Frauenburg (égalman an Pris rwayal, Rwayom di Pologn, jodla Frombork), sa roun chanwan, médsen, matématisyen, ékonomis é astronom polonè.
Niméro di téléfonn

thumb|Pavé di nimérotasyon téléfonik

73008416Oun **niméro di téléfonn** sa roun swit di chif ou pafwè di lèt  (soulon péyi-ya), ki ka idantifyé di mannyè inik oun tèrminal o sen di roun rézo téléfonik, é ki roun apélan divèt konpozé asou so klavyé pou jwenn li.
Niue

**Niue** (/nju.e/), an anglè Niue, an niuéyen Niuē, sa roun péyi ensilèr di  loséyan Pasifik sid. I sa sitchwé à 2 400 km o nò-lès di Nouvèl-Zélann, o sant di oun triyanng formé pa zil Tonga, Samoa é Cook.

## Not ké référans
Niyaj

thumb|Niyaj ki ka kontré lamizik.
thumb|Stratocumulus perlucidus, wè di oun oublo di avyon.

An météyoroloji, oun **niyaj** sa roun lamas vizib ki konstitchwé inisyalman di roun grann kantité di goutlèt dilo (pafwè di kristal di laglas ki asosyé à dé aérosòl chimik oben dé minéral) an sispansyon annan latmòsfè-a ki laro di sirfas-a di roun planèt. Laspè di roun niyaj ka dépann di limyè-a ki li ka rousouvè, di natir-a, di dimansyon-an, di nonm é di répartisyon-an dé partikil ki ka konstitchwé li. Goutlèt dilo di roun niyaj ka provini di kondansasyon di vapò dilo-a ki kontni annan lè. Kantité maksimal di vapò d'lo-a (gaz envizib) ki pouvé fika kontni annan roun lamas di lè  sa fonksyon di tanpératir-a : pli lè-a sa cho, pli li pouvé kontni di vapò d'lo.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Nomm

Oun **nonm** sa roun konsèp ki ka pèrmèt di évaliyé é di konparé dé kantité oben dé rapò di grandò, mè osi d’ordoné dé éléman pa roun nimérotasyon. Souvan ékri à lèd di roun oben plizyò chif, nonm-yan ka entéraji pa byè-a d’opérasyon ki sa rézimé pa dé règ di kalkil. Propriyété-ya di sa rélasyon ant nonm-yan sa lòbjè d’étid di aritmétik-a, ki ka prolonjé so kò ké téyori-a dé nonm.

An anbsans-a di roun définisyon jénéral satisfézant di sa nosyon, matématik-ya ka propozé plizyò tip di nonm pou ésprimé dé mizour fizik, rézoud dé ékwasyon, wè pou apréyandé enfini-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Nonm di lò

**Nonm di lò** (oben **sèksyon ki doré**, **propòrsyon doré**, oben encore **divin propòrsyon**) sa roun propòrsyon, défini inisyalman an jéyométri kou inik rapò a/b ant Dé longò a é b tèl ki rapò di sonm-an a + b dé Dé longò asou pli grann (a) sa égal à sala di pli grann (a) asou pli pitit (b).

Li ka entèrvini annan konstriksyon-an di pentagonn régilyé. So propriyété aljébrik-ya ka lyannen li ké swit-a di Fibonacci é o kò kwadratik ℚ(√5). Nonm di lò ka òbsèrvé osi annan lanatir-a (tchèk filotakdsi, pa lègzanp koté kapitil-ya di tournsòl, pavaj di Penrose di kazi-kristal) oben annan tchèk òv é moniman (architektir di Le Corbusier, mizik di Xenakis, lapentir di Dalí).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Nonm kompleks

An matématik, ansanm-an dé **nonm konplèks** sa kréyé kou ègstansyon di ansanm-an dé nonm réyèl,  ki ka kontni an partikilyé roun nonm imajinèr (noté jénéralman i) tèl ki i2 = –1. (-i)2 sa osi égal à -1.

Tout nonm konplèks pouvé ka ékri so kò anba fòrm-an a + ib koté a é b sa dé réyèl.

Nou pouvé mini ansanm-an dé konplèks di roun adisyon é di roun miltiplikasyon ki an ka fè roun kò komitatif ki ka kontni kò-a dé nonm réyèl. Li sa aplé kò dé nonm konplèks é ka noté so kò ℂ. Nosyon-an di valò absoli définie asou ansanm-an dé nonm réyèl pouvé fika étandou à ansanm dé nonm konplèks é ka pran alò non-an di modjoul. Mè nou pa pouvé mini ansanm-an dé nonm konplèks di roun rélasyon di lòrd ki an ka fé oun kò totalman òrdoné, a-pou-di ki i pa posib di konparé Dé konplèks an rèspèktan règ opératwar-ya ki valab pou nonm réyèl-ya.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Nonm prémyé

Oun **nonm pronmyé** sa roun antché natirèl ki ka admèt ègzakman Dé divizò distenk antché é pozitif (ki sa alò 1 é li-menm). Ensi, 1 pa sa pronmyé pas li gens ki roun sèl  divizò antché pozitif ; 0 ki pa plis pas li sa divizib pa tout antché pozitif-ya. Pa opozisyon, roun prodjwi di Dé antché strikman sipéryò à 1 sa nonmen konpozé. Pa lègzanp 6 = 2 × 3 sa konpozé, tou kou 12 = 3 × 4 oben 2 × 6, mè 11 sa pronmyé pa 1 é 11 sa sèl divizò di 11.

Nonm-yan 0 é 1 pa sa ni pronmyé ni konpozé. Sèrten matématisyen té ka konsidéré ròtfwè (jouk 19e syèk) 1 lou roun nonm pronmyé, mè douran koumansman-an di 20e syèk, roun consensus ki èskli définitivman so primalité.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Nonm réyèl

An matématik, oun **nonm réyèl** sa roun nonm ki pou fika rouprézanté pa roun parti antché é roun lis fini oben enfini di désimal. Sa définisyon ka apliké so kò donk o nonm rasyonèl, don désimal-ya ka répété so kò di fason péryodik à partir di roun sèrten ran, mè osi à ròt nonm ki nonmen irrasyonèl, tèl ki rakaba karé di 2, π é e.

Nosyon-an di nonm réyèl ka émèrjé progrésivman di manipilasyon-an dé rapò-ya di grandò jéyométrik ki ròt ki rapò-ya d'antché natirèl dipi yé priz an kont pa Eudoxe di Cnide o ive syèk anv. J.-K. Li ka enséré osi annan aproksimasyon-an dé solisyon di problenm aljébrik é ka bay menm lyé, o milyé di xixe syèk, à miz an évidans di nonm transandan. Mè définisyon-an dé nonm réyèl pa fòrmalizé ki tchèk déséni plita ké konstriksyon-yan di Dedekind di roun pa é di Cantor é Méray di ròt pa.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Norvèj

**Norvèj** (an bokmål : Norge - an nynorsk : Noreg), an form long **Rwayom di Norvèj** (an bokmål : Kongerik é Norge - an nynorsk : Kongerik é Noreg), sa roun Léta souvren di Léròp di Nò.

## References



Katégori:Léròp
Nonm rasyonèl

Oun **nonm rasyonèl** sa, an matématik, roun nonm ki pouvé èsprimé so kò kou kosyan-an di Dé antché rélatif. Nonm rasyonèl-ya ki pa antché (souvan aplé fraksyon) sa souvan noté. Nou ka aplé a nimératò-a é b dénominatò-a.

Chak nonm rasyonèl pouvé ékri so kò di roun enfinité di mannyè diférant, kou 1/2 = 2/4 = 3/6 = etc. Mè i ka ègzisté roun fòrm priviléjyé, lò a é b pa gen di divizò komen ant ki 1 (yé sa pronmyé ant yé). Tout nonm rasyonèl ki pa nil ka posédé ègzakman oun sèl fòrm di sa tip ké roun dénominatò pozitif. Nou ka palé alò di fraksyon irédiktib.

Dévlopman désimal-a di roun nonm rasyonèl sa toujou péryodik o bou di roun sèrten désimal (pa lègzanp annan ka-a di roun ékritir désimal ki fini, rajou-a di zéro ka asiré péryodisité-a).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Nouvèl

Oun **nouvèl** sa roun rési abitchwèlman kourt. Aparèt annan finisman-an di Mwayen Laj, sa janr litérèr té alò pròch di roman é d'enspirasyon réyalis, ki ka distengé so kò enpé di kont. À partir di xixe syèk, lotò-ya té progrésivman dévlopé ròt posibilité di janr, an pézan yé kò asou konsantrasyon-an di listwè-a pou ranfòrsé léfè-a di sala asou lèktò-a, pa lègzanp pa roun chit sirprénant. Tenm-yan égalman élarji yé kò : nouvèl-a divini oun fòrm priviléjyé di litératir fantastik-a, polisyèr, é di syans-fiksyon.

## Wè osi