open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Agnostisism

**Agnotisism**-an (oben pansé di entérogasyon-an) sa roun konsèpsyon soulon lakèl lèspri moun-an pa pouvé aksédé  à absoli-a. Soulon agnostik-ya, li sa enposib di tranché déba-a asou ègzistans-a di roun bondjé oben di roun divinité. I pa gen pyès pròv définitiv asou sijè-a, é I pa posib di prounonsé so kò.

Si agnostik-ya ka rifouzé roufizé di prounonsé so kò kant quant à ègzistans  di roun entélijans sipéryò, i pa ka akòrdé, an révanch, oben di mwen ka tann à akòrdé, pyès transandans ké pyès valò sakré o rélijyon (profèt, mési, tèks sakré...) é à yé enstitisyon (klèrjé,  ritchwèl ké prèskripsyon divèrs...).

## Nòt ké référans
Agrikiltir

thumb|Kiltir entansiv di ponm di latè an plen chan.

**Agrikiltir**-a (di laten agricultura, konpozé à partir di ager, chan é colere, kiltiv) sa roun processus pa lakèl moun ka aménajé yé ékosistèm é ka kontrolé sik byolojik-a di lèspès domèstiké, annan but-a di prodjwi dé aliman ké ròt rousours itil à yé sosyété. Li ka dézigné ansanm-an dé savwar-fè é aktivité ki gen pou lòbjè kiltir-a dé sòl, é, pli jénéralman, ansanm-an dé travay asou milyé natirèl-a(pa rounso térès) ki ka pèrmèt di kiltivé é prélvé dé vivan (véjétal, zannimo, wè chanpignon oben mikròb) itil pou moun.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Ajèb

**Aljèb**-a (di arab-a al-jabr) sa roun branch dé matématik ki ka pèrmèt di èsprimé propriyété-ya dé opérasyon é trétman-an dé ékwasyon é ka abouti à étid-a dé èstriktir aljébrik. Soulon lépòk-a é nivo d'étid konsidéré, li pouvé fika dékri kou :

* oun aritmétik jénéralizé, ki ka étann à diféran lòbjè oben grandò opérasyon izwèl-ya asou nonm-yan ;

* téyori-a dé ékwasyon dé polinom ;

* dipi koumansman-an di xxe syèk, étid dé èstriktir aljébrik (aljèb jénéral oben abstrèt).

Domenn-an d'aplikasyon di aljèb-a ka étann so kò dé problenm aritmétik, ki ka trété di nonm, à sa-ya di lorijin jéyométrik tèl ki jéyométri analitik di Descartes oben nonm konplèks. Aljèb-a ka tchipé ensi roun plas charnyèr ant aritmétik-a ké jéyométri-a ki ka pèrmèt di étann é di inifyé domenn nimèrik-a. 

## Nòt ké référans

## Wè osi
Al-Khwarismi

thumb|Tenb sovyétik di 4 kopecks à éfiji-a d'Al-Khwarizmi, émi 6 sèptanm 1989 pou so 1200e anniversaire (789-1989)

**Muhammad Ibn Mūsā al-Khuwārizmī**, jénéralman aplé Al-Khwarizmi (latinizé an Algoritmi), né annan lannen -yan 780, orijinèr di Khiva andan réjyon di Khwarezm ki li bay so non, annan atchwèl Ouzbékistan, mouri bò'd 850 atè Bagdad, sa roun matématisyen, jéyograf, astrològ é astronòm pèrs, manm di Kaz di sajès-a di Bagdad. So ékri, rédijé an lanng arab, épi anmòrfwézé an laten à partir di xiie syèk, pèrmèt entrodiksyon-an di aljèb-a an Éròp. So lavi té an totalité à lépòk-a di dinasti abbassid-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Aksidan vaskilèr sérébral

Oun **aksidan vaksidan sérébral** (**AVS**), ansyennman aksidan serébro-vasikilè(ASV) é popilèrman aplé **atak sérébral**, **enfarktis sérébral** oben **konjésyon sérébral**, sa roun défisit nérolojik souden di lorijin vaskilèr ki kozé pa roun enfarktis oben rounémoraji o nivo di sèrvo. Tèrm-an « aksidan » ka souligné laspè souden oben brital dé senptom, mè annan laplipa dé ka koz-ya di sa afèksyon sa entèrn (lyé à laj-a, alimantasyon-an oben ijyenn-an di lavi, motaman).

Senptom-yan ka varyé bokou di roun ka à ròt-a soulon natir-a di AVS-a (ichémik oben émorajik), andrwa-a ké tay-a di lézyon sérébral-a : pyès sign roumarkab, pédi di motrisité-a, pédi di sansibilité-a, troub di langaj, pédi di wè-a, pédi di konésans, désè.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Alan Turing

thumb| Alan Turing lò i té gen 16 lan.

**Alan Mathison Turing**, né 23 jen 1912 atè Lonn é mouri 7 jen 1954 atè Wilmslow, sa roun matématisyen ké kriptològ britannik, lotò di travay ki ka fondé syantifikman enfòrmatik-a.

Pour rézoud problenm fondamantal-a di désidabilité-a an aritmétik, li ka prézanté an 1936 oun éspéryans di pansé ki nou ké nonmen answit machin di Turing é dé konsèp di progranmasyon é di progranm, ki ké pran tout yé sans ké difizyon-an dé òrdinatò, annan mwatché di xxe syèk.

## Nòt ké référans

## Annèks
Albani

**Albani**, an form long **Répiblik di Albani** (an albanè Shqipëria ou Republika e Shqipërisë [ɾɛˈpubliˌka ɛ ˌʃcipˈɾi:s], litéralman « péyi dé zèg ») sa roun répiblik sitchwé an Léròp di Sid, annan Lwès di pénensil balkanik.
Albert Einstein

thumb

**Albert Einstein** (prounonsé an alman[ˈalbɐt ˈaɪnʃtaɪn]) né 14 mars 1879 koté Ulm, annan Wurtemberg (Almagn), é mouri 18 avril 1955 atè Princeton, annan New Jersey (Étazini), sa roun fizisyen téyorisyen. I té siksésivman alman, apatrid (1896), swis (1901) et di doub nasyonalité helvético-amérikenn (1940). I té kanmarad d'étid di Mileva Marić, épi, an prémyèr nòs, so épou. I té kouzen-an d'Elsa Einstein, don i té, an ségonn nòs, épou-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Alerji

thumb|kontak di roun alèrjenn (1), mastosit-ya (6) ka libéré dé médjatò (4, 5, 7) kou istamin ki ka déklanché dé réyaksyon alèrjik.

**Alèrji** sa roun fénomenn di ègzajérasyon patolojik di répons imounitèr, an partikilyé réyaksyon enflamatwè, fas à roun antijenn jénéralman étranjé pou lòrganism — nou ka palé pli présizéman di alèrjenn annan ka di alèrji. Li sa roun fòrm di ipèrsansibilité. Trétman-yan ka konsisté à randé òrganism toléran pou soubtans enkriminé sa nonmen « désansibilazasyon ».

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Maladi
Aleksann Gran-an

thumb|Bous di Aleksann

**Aleksann Gran-an** (an grèk ansyen : Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας / Aléxandros ho Mégasou Μέγας Ἀλέξανδρος / Mégas Aléxandros) oben Aleksan III di Masédwann ( Ἀλέξανδρος Γ' ὁ Μακεδών / Aléxandros III ho Makedốn), né 21 jwiyé 356 anv. J.-K. atè Pella (Grès), mouri 11 jen 323 anv. J.-K. atè Babylone(atchwèlman an Irak), sa roun rwè di Masédwann é roun dé pèrsonnaj pli sélèb-a di Antikité-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Aktivité fizik

**Aktivité fizik**-a ka rougroupé an menm tan lègzèrsis fizik di lavi kotidjenn-an (an kaz, lò di jardinaj, dé kours, komisyon ké ròt ravitayman, lò di travay, di march, di izaj dé èskalyé, dé déplasman é dé mòd di transpò), aktivité fizik di lwézir ké pratik spòrtiv. Soulon OMS-a, spòr sa roun « anba-ansanm di aktivité fizik-a, èspésyalizé é òrganizé ». Apar régilarité-a ké frékans di ègzèrsis-a, trwa paramèt ka sanblé enpòrtan lò di ègzèrsis-a : kantité d'énèrji-a ki dépansé an mòd aérobi, pik-a d'entansité di léfò-a ké douré-a di léfò-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Ali ibn Abi Talib

**Abū al-H̩asan ʿAlī ibn Abī T̩ālib** (v. 600 - 661) (an arab : أبو الحسن علي بن أبي طالب, an persanعلی پسر ابو طالب), souvan dézigné senpman pa so prénon Ali (ʿAlī), sa tiboug d'Abû Tâlib, tonton di profèt di islam Mahomet, ki élvé li é ka protéjé kou so pròp tiboug aprè lanmò-a di so gran-pè ‘Abd al-Mottalib. Ali né bò'd 600, atè La Mecque (atchwèl Arabi saoudit), oun dizenn di lannen anvan koumansman di misyon profétik-a di Mahomet. Li té an menm tan protéjé-a, kouzen-an, disip-a ké jand-a di Mahomet an épouzan so tifi Fâtima, né di so pronmyé épouz Khadija an 622.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Alinisaj

**Alinisaj** oben **alinaj**, di fason pli korèk étimolojikman **atérisaj asou Lalin-an**, sa rivé-a san domaj di roun anjen èspasyal abité oben inabité à sirfas-a di Lalin-an di roun satélit natirèl di roun planèt. Mo-a « alinisaj » sa pafwè (kwaki sa ka rété rar) anplwayé pou roun atérisaj asou rounòt  satélit natirèl. Èsplorasyon-an di Lalin-an té roun dé lòbjèktif di mounité-a dipi ki sala konprann ki Lalin-an té kò sélès-a ki pi pròch di Latè-a. Roun dé lègzanp ki pli flagran ki sa famé roman-an di Jules Verne, *De la Terre à la Lune*, ékri an 1865, oben pli résaman album-yan di Hergé, *Objectif Lune* (1953) ké *On a marché sur la Lune* (1954).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Aljèb linéyèr

**Aljèb linéyèr** sa branch-a dé matématik ki ka entérésé so kò o lèspas vèktoryèl é o transfòrmasyon linéyèr, fòrmalizasyon jénéral dé téyori dé sistenm d'ékwasyon linéyèr.

## Istwè
Listwè-a di aljèb-a linéyèr ka koumansé ké Al-Khawarizmi ki té tradjwi dé tèks di matématik endjen, réyentèrprété travay-ya di lékòl grèk-a é ki sa sours-a di dévlopman konsyan di aljèb-a ki ké étann so kò pannan dé syèk aprè li. Li té roupran pa René Descartes ki ka pozé dé problenm di jéyométri, kou détèrminasyon-an di entèrsèksyon-an di Dé drèt, an tèrm d'ékwasyon linéyèr, ki ka établi dè lò roun pon ant Dé branch matématik jouk alò séparé : aljèb-a jé jéyométri-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Alkolism

**Alkolism**, **alkoolodépandans**, oben **étilism**, sa adiksyon pou éthanol-a (alkool étilik) ki konténi annan bwéson alkoolizé.

Òrganizasyon mondjal di santé (OMS) ka roukonnèt dipi 1978 alkolism-an kou roun maladi é ka défini li kou dé « troub mantal ké troub di konpòrtman » ki lyé à enjésyon frékant d'alkool étilik.

Sa pédi di kontrol ka akonpagné so kò jénéralman di roun dépandans fizik karaktérizé pa roun seendrom di sévraj à larè-a di konsomasyon-an (farmakodépandans), oun dépandans psichik, ensi ki roun tolérans (ka nésésité di ogmanté doz-ya pou obténi menm léfè-a).

## Nòt ké référans

## Annèks
Alp

thumb

**Alp**-ya sa roun chenn di montangn ki ka étann so kò an Éròp, ki ka roukouvri frontchèr nò di Itali, Sid-Ès di Lafrans-a, Monaco, Swis-a, Liechtenstein-an, Otrich-a, Sid di Almagn-an ké Slovéni-a.

Alp-ya ka kilminé à 4 809 mèt, o somè di mon Blanng. Nou ka rousansé 82 somè majò di pli di 4 000 m d'altitid (Swis : 48, Itali : 38, Lafrans : 24). Kòl-ya di montangn ka rélyé valé-ya oben péyi-ya  ki ka dépasé souvan 2 000 m d'altitid. Alp-ya ka fòrmé oun baryèr di 1 200 km ant Méditérané-a ké Danoub-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Léròp
Katégori:Montangn
Aluminium

thumb|Moso d'aluminium.

**Aluminium**-an sa éléman chimik di niméro atomik 13, di senbòl Al. I ka apartni o group 13 di tablo péryodik ensi ki à fanmi-a dé métal ki pov.

Kò senp aluminium-an sa roun métal maléyab, di koulò lajan, roumarkab pou so inaltérabilité é so fèb dansité. A métal-a pli abondant-a di lapo pyébwa térès-a é trwazyèm éléman-an ki pli abondant aprè òksijenn-an ké silicium-an ; i ka rouprézanté anviron mwayenn 8 % di lamas-a dé matéryèl di sirfas-a ki solid di nou planèt. Aluminium-an sa, an règ jénéral, ki tròp réyaktif pou ègzisté à léta natif-a annan milyé natirèl-a : nou ka trouvé li anba fòrm konbiné annan pli di 270 minéral diféran.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Alg

thumb

**Zalg**-ya /zalg/ sa roun dé fika vivan ki kapab di fotosentèz oksijénik don sik-a di so lavi ka déroulé so kò jénéralman an milyé akwatik. Yé ka konstitchwé oun pa ki trè enpòrtant di byodivèrsité-a é baz prensipal-a dé chenn alimantèr dé dilo dous, somat é marin. Divèrs lèspès sa itilizé pou alimantasyon moun-an, agrikiltir-a oben endistri-a.

Zalg-ya pa ka konsisté roun group évolitif inik, mè ka rasanblé tout oun séri d'òrganism ki pouvé apartni à dé group filojénétik trè diféran. Di fè, zalg-ya té souvan défini pa défo, pa senp opozisyon o véjétal térès oben akwatik plirisélilèr.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Algoritm

Oun **algoritm** sa roun swit fini é pa anbigi d’opérasyon oben d'enstriksyon ki ka pèrmèt di rézoud roun problenm oben  d'òbténi roun rézilta.

Mo-a algoritm ka vini di non di roun matématisyen pèrs di ixe syèk, Al-Khwârizmî (an arab : الخوارزمي). Domenn-an ki ka étidjé algoritm-yan sa aplé algoritmik-a. Nou ka routrouvé jòdla dé algoritm annan di nonbréz aplikasyon tèl ki fonksyonnman-an dé òrdinatò, kriptografi-a, routaj d'enfòrmasyon, planifikasyon-an é itilizasyon òptimal-a dé rousours, trétman-an d'imaj, trétman-an di tèks, byo-enfòrmatik, etc.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Alyaj

Oun **alyaj** sa konbinézon-an di roun éléman métalik ké roun oben plizyò métal pa fizyon.

Oun métal pir gen dé karaktéristik mékanik ki sa laplipa di tan rélativman fèb. Fè-a d'ajouté ròt éléman ka pèrmèt di « rédi » métal-a an ogmantan so karaktéristik mékanik-ya. Out ranfòrsman mékanik ki anjandré pa défòrmasyon, tèl ki ékrouisaj-a, i ka ègzisté dé doursisman chimik pa adiksyon di éléman an solisyon solid oben pa présipitasyon di faz ségondèr ki doursisant tèl ki karbir-ya.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Amphibia

thumb

**Anfibyen**-yan (Amphibia), ansyennman « batrasyen », ka fòrmé oun klas di vèrtébré tétrapòd. Yé sa jénéralman défini kou roun group ki ka enkli « ansanm-an dé tétrapod ki pa-amnyot ». Branch-a di zooloji-a ki ka étidjé yé (ensi ki « rèptil »-ya) sa èrpétoloji, pli présizéman batracholoji, di grèk batrachos, grinouy, ki yé sa èspésyalman konsakré.

Anfibyen-yan ka viv annan roun grann varyété di labita mè majorité-a dé lèspès ka afèksyoné ékosistenm térès-a, di dilo dous oben arborikol. Anfibyen-yan ka koumansé jénéralman yé lavi anba fòrm di roun larve akwatik, ki ka métamorphozé plita an fòrm granmoun définitiv.

## Nòt ké référans

## Annèks
Ampir britanik

**Anpir britanik** oben **Anpir kolonyal britanik** té roun ansanm téritoryal konpozé dé dominyon, koloni, protèktoral, manda ké ròt téritwar gouvèlné oben administré pa Rwayom-Ini. I ka trouvé so orijin annan kontwar komèrsyal-ya épi koloni-ya di lout-lanmè établi trè progrésivman pa Anglétèr, à partir di finisman-an di xvie syèk. Li té pronmyé pwisans mondjal à so apojé an 1922, ké roun kar di popilasyon mondjal, ki sa anviron 400 milyon di zabitan é té ka étann so kò 29,8 milyon di km² (anviron 22 % dé latè émerjé). An konsékans, so éritaj annan domenn-yan di politik-a, di drwè, di lengwistik-a é di kiltir-a kolosal.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
Ampir byzanten

**Anpir bizanten** oben **Anpir romen d'Oryan** ka tèsté parti oryantal di Anpir romen isou di partaj di pouvwar enpéryal o ive syèk ant Dé anprò, roun ka régné asou Oryan (Pars Orientalis) ké pou kapital Constantinople (ansyennman aplé Byzance), ròt-a asou parti ògsidantal (Pars Occidentalis) ké kou kapital Milan, épi Ravenne. A annan ségonn lanmotché di xixe syèk ki apélasyon-an « bizanten » ka jénéralizé so kò pou Anpir romen d’Oryan, mè, anfèt, i pa gen di fondasyon ni di koumansman di Anpir bizanten : dustenksyon-an ant Anpir romen ké Anpir bizanten, ki ranplasé ésprésyon « Ba-Anpir », sa roun késyon di konvansyon ant istoryen modèrn-yan, tout an présizan ki sa tèrm pas kart dézigné rounòt Léta ki Léta romen mè oun péryòd istorik di sala.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Mwayen-Aj
Ampir mongol

**Anpir mongol** sa fondé on koumansman di xiiie syèk pa Gengis Khan, so tiboug ké piti-tiboug ké yé larmé. I té ka kouvri à so apojé jouk anviron 33 milyon di kilomèt karé.

À finisman-an di xiiie syèk, i ka étann so kò di Méditérané-a o Pasifik é di Sibéri à Enn ké à Endochin, mè pa ka enkli  téritwar vasal-ya di ansyen Anpir di Risi ni Endonchin-an.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Mwayen-Aj
Ampir otoman

**Anpir otoman** (tirk otoman : دولت عليه عثمانیه‎, Devlet-i ʿAlīye-i ʿOsmānīye, litéralman  Léta otoman égzalté; tirk : Osmanlı İmparatorluğu oben Osmanlı Devleti; koni istorikman an Éròp di Lwès kou Anpir tirk, Tirki otomann, oben senpman Tirki), té roun anpir fondé a finisman-an di XIIIe syèk o nòrwès di Anatoli, andan komin di Söğüt (atchwèl provens di Bilecik), pa leader tribal Oghouze, Osman Ié.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Mwayen-Aj
Anpir ris

thumb|Étandou di Anpir ris an 1866.

**Anpir ris** (an ris Российская империя, Rossiïskaïa imperia, pa égalman  tradjwi pa « anpir di Risi ») sa antité politik-a di Risi di 1721, anba règn di Pierre Ié, à 1917, lannen di dépozisyon di Nicolas II, anfèt, di so frè Michel Alexandrovitch (Michel II), dannyé anprò o koumansman di révolisyon ris an fabò dikèl li té abdiké. So kapital sa Saint-Pétersbourg (risifyé an Petrograd, an rézon di so konsonans alman, o koumansman di Pronmyé Lagèr mondjal-a).

À finisman-an di xixe syèk, tay-a di Anpir sa d'qnviron 21 800 000 kilomèt karé (prèsk 1/6e dé latè émèrjé di glòb). 

## Nòt ké référans

## Annèks

Katégori:Risi
Ampir romen

**Ampir romen**-an (latin: *Imperium romanum*) sa non ki té bay par sé istoryen a dominasyon romenn antik antr 27 av. J.-K. é 476 ap. J.-K.. Pou péryod postéryèr-a, di 476 a 1453 ap. J.-K., ki ka konserné sirtou parti oryantal di Ampir-a, ké Constantinople pou kapital-a, sé istoryen modern ka palé jòdla di Ampir byzanten, mè sa term apari sèlman o XVI e syèk, sé zabitan di épòk ki té ka toujour aplé li « ampir di sé Romen », é distenksyon antr Ampir romen ké Ampir byzanten é dat di nèsan a asigné li oun kestyon di konvansyon antr cherchèr moderne. An Éròp di Lwès é santral, Ampir di Oksidan (800-924) di sé rwa karolenjyen, épi Sen-Ampir-a romen (962-1806), don sé souvéren té ka fè yo kò aplé « Amperòr di sé Romen », té ka konsidéré yo kò osi kou sé siksésò léjitim di Ampir antik.

Katégori:Ampir romen
Anarchism

thumb|upright|''A'' serklé, senbòl di lord libertèr.        
thumb|upright|Zétwèl anarchis.

**Anarchism**-an ka rougroupé plizyò kouran di filozofi politik ki dévlopé dipi xixe syèk asou roun ansanm di téyori é di pratik otoritèr. Tèrm libèrtèr-a, souvan itilizé kou sinonim, sa roun néyolojism kréyé an 1857 pa Joseph Déjacque pou ranfòrsé karaktèr égalitèr-a.

Fondé asou négasyon-an di prensip di lotorité annan òrganizasyon sosyal-a ké roufi-a di tout kontrent ki ka dékoulé dé enstitisyon ki bazé asou sa prensip, anarchism-an gen pou lòbjèktif di dévlopé oun sosyété san dominasyon é san èsplwatasyon, koté endividi-prodiktò-ta ka koopéré libman annan roun dinamik di otojésyon é di fédéralism. 

## Nòt ké référans

## Wè osi
Analiz (matématik)

**Analiz**-a (di grèk άναλύειν, analuein) gen pou pwen di dépa fòrmilasyon rigouréz-a di kalkil enfinitésimal. A branch-a dé matématik ki ka trété èsplisitman di nosyon-an di limit-a, ki sa swé limit-a di roun swit oben limit-a di roun fonksyon. Li ka enkli égalman dé nosyon kou kontinwité-a, dérivasyon-an ké entégrasyon-an. Sa nosyon-yan sa étidjé annan kontèks-a ki réyèl oben dé dé nonm konplèks. Soupannan, yé pouvé osi fika défini é étidjé annan  kontèks-a pli jénéral dé lèspas métrik oben topolojik.

## Istwè
Annan Antikité-a é o Mwayen Laj rèspèktivman, matématisyen grèk ké endjen entérésé yé kò à enfini tésimal-a é té òbténi dé rézilta prométò mè fragmantèr.

Analiz modèrn-an té émèrjé o xviie syèk ké kalkil enfini tésimal-a d'Isaac Newton é Gottfried Wilhelm Leibniz.

O xixe syèk, Cauchy té ka entrodjwi konsèp-a di swit di Cauchy é té ka koumansé téyori fòrmèl-a di analiz konplèks-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Amplwa

Oun **anplwa**, an ékonomi, ka konsisté à itilizé dé moun aktiv di popilasyon-an pou dé aktivité ékonomik. Até Lafrans, oun anplwa sa asimilab à roun kontra ki pasé ant dé parti, anplwayò-a ké salaryé-a, pou réyalizasyon-an di roun travay kont oun réminérasyon, pa ègzèrsis-a di roun profésyon, oben pou roun travayò endépandan, réyalizasyon-an di miltip kontra enplisit oben èsplisit andan kad-a di ègzèrsis-a di roun profésyon. Oun moun bénévòl pa ka okipé oun anplwa o sans strik di tèrm.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Andòr

**Andòr**, an form long **Prensipoté d'Andorre**, an katalan Andorra é Principat d’Andorra, sa roun Léta di Léròp di Sid é, soulon sertenn définisyon, di Lwès. Bordé pa Lèspangn ké Lafrans(donk anklavé andan Linyon éropéyen).
Anatomi

thumb|Ilistrasyon di trété di anatomi ''De humani corporis fabrica'' di André Vésale.

**Anatomi**-a (anprenté o ba laten anatomia« disèksyon », isou di grèk ἀνατέμνω(ànatémno)', di ἀνά – ana, « an roumontan », kŕ τέμνω – temnō, « koupé ») sa syans-a ki ka dékri fòrm-an ké èstriktir-a dé lòrganism vivan ké di yé parti (lòrgann, tisou). Nou pouvé notaman distengé anatomi zannimo-a (é an partikilyé anatomi moun-an, trè enpòrtant an médsin) ké anatomi véjétal-a (ki sa roun branch di botanik-a).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Anestézi

**Anèstézi** sa souprésyon-an dé sansasyon (é an partikilyé sansasyon-an di doulò). Li ka vizé à pèrmèt roun prosédir médikal ki ròtman sa tròp doulouréz. Anèstézi-a pouvé vizé roun manm, oun réjyon oben òrganism antché-a (anèstézi jénéral). Anèstézi-a loko-réjyonal sa osi pratiké annan ka-ya di doulò kronik. Mo-a « anèstézi » ka provini di grèk αἴσθησις, fakilté di pèrsouvwè par sans-ya, ki konbiné à alpha (α) privatif é o nu (ν) éfonik.

Domenn-an di médsin ki ka étidjé é pratiké anèstézi-a sa anèstozyoloji. Sa èspésyalité médikal sa résant, é li révolisyoné médsin-an ki ka pèrmèt oun sourji(chiriji) di kalité. Itilizasyon tèknik-a di anèstézi modèrn sa roun dé pilyé di rékipérasyon rapid-a aprè sourji ki ka rédjwi konplikasyon-yan é ka pèrmèt o pasyan di routrouvé pli rapidman so mwayen-yan é so otonomi.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Ang

An jéyométri, nosyon jénéral-a d**'ang** ka dékliné so kò an plizyò konsèp ki aparanté.

Annan so sans ansyen, ang-a sa roun figi ki plann, pòrsyon-an di plan délimité pa Dé dimi-drèt. A ensi ki nou ka palé dé ang di roun poligonn. Soupannan, izaj-a sa atchwèlman di anplwayé tèrm-an « sèktò angilèr » pou roun tèl figi. Ang-a pouvé dézigné égalman oun pòrsyon di lèspas-a ki délimitée pa Dé plan (ang djèd). Mizour-a di tèl ang ka poté kouraman abizivman non-an d'ang, li osi.

An roun sans pli abstrèt, ang-a sa roun klas d'ékivalans, a-pou-di roun ansanm ki té obténi an asimilan ant yé tout ang-figi idantiyab pa izométri.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Angkor Vat

thumb|Angkor Vat

**Angkor Vat** oben **Angkor Wat** ប្រាសាទអង្គរវត្ត(« Prasat Angkor Vat ») sa pli gran dé tanp di konplèks monimantal d'Angkor o Kanbòdj. Li té konstri pa Suryavarman II o koumansman di xiie syèk antan ki « tan di Léta » é kapital. Tanp simyé prézèrvé-a  d'Angkor, roun dé pli grann lavil médjéval di monn, li sa sèl ki rété oun enpòrtan sant rélijyé dipi so fondasyon, inisyalman hindou é dédjé à Vishnou, épi, bouddhis.

Tanp-a sa archétip di èstil klasik di architèktir khmèr-a. Li divini senbòl di Kanbòdj é ka figiré asou so drapo nasyonal. Li sa prensipal lyé touristik di péyi.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
Angola

**Angola**, an fòrm lonng **Répiblik di Angola**, an potidjé República de Angola, an kikongo Repubilika ya Ngola, sa roun péyi di sid-wès di Lafrik.

## Not ké référans


Katégori:Lafrik
Anguilla

**Anguilla** sa roun téritwar britannik di lout-lanmè, dipi 1995 manm asosyé di Lòrganizasyon dé Léta di Karayib oryantal.
Antarktik

thumb|197px|right|Antarktik vi dépi pôl Sid-a.
**Antarktik** (prounonsé "ɑ̃.taʁk.tik", ou osi "ɑ̃.taʁ.tik"), parfwa aplé **kontinan ostral** ou **kontinan blanng**, sa Kontinan ki pli méridyonal-a di Latè. Situé otour di pôle Sid-a, i antouré ké loséan Ostral (ou loséan Antarktik) é bordé  lanmè Ross-a ké lanmè di Weddell.

## Nòt ké référans

## Wè osi


Fiché:061212-nordkapp.jpg
Fiché:GletscherMM.jpg
Fiché:Fryxellsee Opt.jpg
Fiché:Mount Erebus Aerial 2.jpg
Fiché:Aurore australe - Aurora australis.jpg


Katégori:Kontinan
Antibyotik

thumb|Jéloul di amoksisilin.

Oun **antibiotik** (di  grèk anti : « kont », ké bios : « lavi-a ») sa roun sibstans natirèl oben sentétik ki ka détrwi oben bloké krwasans-a dé baktéri. Annan pronmyé ka-a, nou ka palé d'antibyotik baktérisid é annan ségon ka-a d'antibiotik baktéryostatik.

Oun antibiotik pouvé fika an menm tan baktériostatik é baktérisid, tout dépandant di so doz.

Oun gran nonm dé antibiotik ki ka ègzisté sa konstitchwé di molékil natirèl, fabriké pa dé mikro-lòrganism : dé chanpignon oben ròt baktéri.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Antigua-é-Barbuda

**Antigwa ké Barbouda** sa roun Léta di Lézanti-ya ki gen pou kapital Saint John's, ki sitchwé à roun senkantenn di kilonmèt o Nò di Lagwadloup é o Nòlès di zilé di Lézanti britannik-ya di Montserrat, annan Karayb-ya.
Antoine Lavoisier

thumb

**Antoine Laurent Lavoisier**, si-divan di *Lavoisier*, né 26 out 1743 atè Pari é giyotiné 8 mè 1794 atè Pari, sa roun chimis, filozòf é ékonomis fransé, souvan prézanté kou pè-a di chimi modèrn-an, ki ka dévlopé so kò à partir dé baz é dé nosyon ki li ka établi é di roun nouvèl ègzijans di présizyon ofèrt pa enstriman-yan ki li mété o pwen. I ka inogiré métòd syantifik-a, an menm tan éspérimantal é matématik, andan sa domenn ki, o kontrèr di mékanik-a, té ka sanblé divèt échapé di li.

## Nòt ké référans

## Annèks
Antoni van Leeuwenhoek

thumb|Antoni van Leeuwenhoek (tablo di Jan Verkolje).

**Antoni van Leeuwenhoek** (24 òktòb 1632 atè Delft - 26 out 1723 atè Delft) sa roun komèrsan é savan néyèrlandè, konnèt pou so amélyorasyon di mikroskòp é kou roun dé prékirsò di byoloji sélilèr-a é di mikrobyoloji-a. Li de facto pourswvi òv di Jan Swammerdam, ki té ka viv koté Amsterdam.

Leeuwenhoek ka dévlopé tèknik pou fabriké dé lanti di mikroskòp di roun kalté é roun pwisans enkonnèt ayò annan monn syantifik-a di so lépòk. Dè 1674, i ka an tiré di nonbréz é étonant òbsèrvasyon — dékouvèrt dé protozoèr, dé spèrmatozoyid — trè an avans asou so tan. I ka afirmé osi ègzistans di baktéri.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Ansanm

Oun **ansanm** ka dézigné entitchwitivman oun kolèksyon di lòbjè (éléman-yan di ansanm-an), « oun miltitid ki pouvé fika konprann kou roun » (o sans d'omni).

Annan roun apròch aksyomatik, téyori-a dé ansanm sa roun téyori di roun apartnans-a (oun éléman di roun ansanm sa nonm « apartni » à sa ansanm). Mo-a ansanm ka de alò roun lòbjè di domenn di sa téyori, don aksyom ka réji propriyété-ya. Téyori-a dé ansanm sa itilizé pou fondé matématik-ya, é annan sa apròch tout lòbjè matématik sa roun ansanm.

Mè nosyon di ansanmvsa osi roun di baz ki ka entèrvini annan pratikman tout domenn-yan dé matématik.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Antikité

**Antikité** sa oun lépòk di listwè. A pa dévlopman ou adopsyon di ékritir ki Antikité ka souksédé a Préistwè.

An istwè éropéyenn, Antikité ka dézigné péryod di sivilizasyon yan di ékritir otour di lanmè Méditérané, aprè Préistwè, é anvan Mwayen Aj. Majorité di istoryen yan ka estimé ki Antikité a ka koumansé o IVe milénèr av. J.-K. (3500 av. J.-K., 3000 av. J.-K.) ké envansyon di ékritir an Mézopotami é an Éjip, é ka wè so finisman douran grann envazyon érazyenn yan otour di Ve syèk (300 à 600). Dat senbolik sa roulativ à oun sivilizasyon ou oun nasyon. Dépozisyon di dannyé anprò romen d'Oksidan an 476 sa roun répèr koncansyonèl pou Éròp oksidantal, mè ròt born pé sa signifikativ di finisman di monn antik. Andan oun apròch érosantris, Antikité sa souvan rédwi à Antikité gréko-romenn dit Antikité klasik.

Andan Amérik ya, Antikité sa asosyé o sivilizasyon prékolonbyenn, si byen ki li ka koumansé ver 1200 anvan nou lè ké envansyon di sistèm d'ékritir piktogramm-idéyogramm pa Olmèk ya é ka achévé so kò annan koumansman di XVIe syèk ké arivé di Éropéyen yan, donj swivi dirèkman pa Lépòk modern (pa di Mwayen Aj).

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Istwè
Antyé natirèl

An matématik, oun **antché natirèl** sa roun nonm pozitif ki ka pèrmèt fondamantalman di dénonbré dé lòbjè ka konté chaken pou roun é kidonk di konté dé lòbjè konsidéré kou ékivalan : oun jéton, Dé jéton… oun kart, Dé kart, trwa kart… Oun tèl nonm antché pouvé ékri so kò ké roun swit fini di chif an notasyon désimal pozisonèl (san sign é san virgil).

Chak nonm antché gen roun siksésò inik, a-pou-di ki roun antché ki li sa imédjatman sipéryò, ké lis-a dé antché natirèl sa enfini.

Définisyon orijinèl, sa di Richard Dedekind, di ansanm-an dé antché natirèl ki ka èskli nonm-an zéro; pli résaman rounòt définisyon té propozé ki ka enkli zéro. Sa Dé définisyon ka koègzisté òkò jòdla.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Antyé rélatif

An matématik, oun **antché rélatif** sa roun nonm ki ka prézanté so kò kou roun antché natirèl okèl nou adjwenn oun sign pozitif oben négatif ki ka endiké so pozisyon pa rapò à 0 asou roun aks oryanté. Antché pozitif-ya (sipéryò à zéro) ka idantifyé yé kò o antché natirèl : 0, 1, 2, 3… tandi ki antché négatif-ya sa yé opozé : 0, −1, −2, −3… Antché-a 0 li-menm sa kidonk sèl nonm-an an menm tan pozitif é négatif.

Antché rélatif-ya sa osi tchèkfwè aplé antché rasyonèl, apélasyon-an ki pa divèt antréné di konfizyon ké nonm rasyonèl-ya  oben fraksyon-yan.

Oun nonm réyèl sa antché si li sa san parti fraksyonnèr, ki lé di si so ékritir désimal pa ka konprann di chif (ròt ki zéro) « aprè virgil-a ».

## Nòt ké référans

## Wè osi
Aparey dijestif moun

**Sistenm gastro-entèstinal**-a (oben **aparèy dijèstif**) sa sistenm di lòrgann dé zannimo plirisélilèr ki ka pran nouritir-a, ka dijéré'l pou an ègstrè di énèrji-a dé noutriman, é ka évakwé sirpli an matchè fékal.

Lò nou ka manjé, aliman-yan sa maché ké transfòrmé an gris molékil. Yé sa answit transfòrmé an molékil sifizaman piti (noutriman) pou fika absòrbé annan sirkilasyon sangin-an. Rès-a sa answit éliminé pa kò-a anba fòrm di déchè (sèl).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Aparèy fotografik

thumb|Oun ilistrasyon di roun aparèy réflèks nimérik ké zoom.

Rou **aparèy fotografik** (kouraman : aparèy foto) sa roun lòbjè ki ka pèrmèt kaptir-a di gadé di lòbjè réyèl, an Dé dimansyon (fotografi) oben an rélyèf (èstéréyoskopi oben èstéréyofotografi).

## Prensip
Oun aparèy fotografik ki ka konpozé so kò omwen di roun chanm nwè, dispozitif don prensip-ya sa konnèt omwen dipi Antikité-a. Ké di roun koté roun ouvèrtir pou fè rantré limyè-a ki émèt pa senn-an à fotografyé di ròt sirfas sansib-a pou an révanch sa limyè.

Annan ka-a pli frékan, roun lòbjèktif sa pozisyonnen o nivo di ouvèrtir-a. Pli souvan-an, i ka kontni roun djafragm ki ka pèrmèt di dozé kantité-a di limyè-a ki ka rantré, ensi ki profondò-a di chan (sa Dé laspè-ya ki sa lyannen). Sèrten lòbjèktif (Dé modèl senp pou amatò oben lòbjèktif katadjoptrik) ki ka itilizé dé ouvèrtir fiks.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Optik
Aparèy kardyovaskilèr

**Sistenm sangen** oben **aparèy kardjovaskilèr** sa roun tip di sistenm sirkilatwè an sirkwi fronmen ki ka asiré transpò-a di disan di tchò bò'd èstrémité-ya ké divèr lòrgann-yan, é an routour di sa-ya bò'd tchò-a.

Sirkilasyon-an di disan ki ka pèrmèt transpò-a ké échanj entèr-an di roun grann varyété di sibstans byochimik. Li ka pèrmèt di achiminé dé noutriman, di òksijenn-an ké dé lòrmòn o sélil di lòrganism-an. Sa éléman-yan ka provini di tib dijèstif, dé poumon ké dé glann andokrin.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Apèl téléfonik

[thumb|Oun [Lanlmangn|anlman douran oun apèl téléfonnik, annan lannen 1980.]]

Oun **apèl téléfonnik** sa opérasyon di miz an konnègsyon ant roun moun ki ka itilizé oun téléfonn ké so dèstinatèr. À laswit di nimérotasyon di niméro di téléfonn di sa dannyé asou roun klavyé di aparèy émétò, oun sonnri téléfonik ka routanti à dèstinasyon jouk ki endividi kontakté ka asèpté apèl-a.
Arab

**Arab**-a (العربية, al-ʿarabīyah [alʕaraˈbijja]) sa roun lanng afro-azyatik di fanmi-a dé lanng sémitik. Ké roun nonm di lokitò èstimé ant 263 milyon ké 375 milyon di moun osen di monn arab é di djaspora arab, arab-a sa di lwen lanng sémitik ki pli palé, byen anvan amharik-a (ségonn lanng sémitik ki pli palé).

Lanng arab-a sa orijinèr di pénensil Arabik-a, koté li ka divini o viie syèk lanng-an di Koran ké lanng litirjik-a di islam-an.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Lanng
Arabi Saoudit

**Arabi saoudit** (an arab : العربيّة السّعودية, Al-‘Arabiyyah as-Sa‘ūdiyyah?), an form long **Rwayom d'Arabi saoudit** (an arab : المملكة العربيّة السّعودية, Al-Mamlakah al-‘Arabiyyah as-Sa‘ūdiyyah?), sa roun monarchi islamik dirijé pa fanmi Saoud dipi so kréyasyon an 1932 pa Ibn Séoud.
Archaea

**Arché**-ya, oben **Archaea** (di grèk ansyen ἀρχαῖος, « orijinèl, primitif »), ansyennman aplé archéyobaktéri, sa dé mikrolòrganism inisélilèr prokaryot, ki-lé-di dé fika vivan ki konstitchwé di roun sélil inik ki pa konprann ni nwayo ni òrganit, an menm tan ki baktéri-ya. Ké aparans souvan sanblab à sa dannyé-ya, arché-ya té lontan konsidéré kou dé baktéri èstrèmofil partikilyèr, jouk sa ki ka sasé filojénétik-ya asou prokaryot-ya, koumansé an 1965[2], ka abouti, ké travay-ya di Carl Woeseet George E. Fox, à piblikasyon-an an 1977 di roun pyébwa filojénétik ki fondé asou sékans-ya dé jenn d'ARN ribosomik dé lòrganism ki étidjé, pyébwa annan lakèl prokaryot-ya té sendé an Dé domenn distenk, sa di baktéri ké sa dé arché.

## Nòt ké référans

## Artik konnèks
Archimèd

thumb|Archimède
Domenico Fetti, 1620, Musée Alte Meister, Dresde (Almagn)

**Archimède de Syracuse** (an grèk ansyen : Ἀρχιμήδης / Arkhimếdês), né atè Syracuse bòd 287 anv. J.-K. é mouri an sa menm lavil an 212 anv. J.-K., sa roun gran syantifik grèk di Sicile (Grann-Grès) di Antikité-a, fizisyen, matématisyen ké enjényò. Byen ki pa gen bokou di détay di so lavi sa konnèt, li sa konsidéré kou roun dé prensipal syantifik di Antikité klasik-a. Parmi so domenn d'étid an fizik, nou pouvé sité idrostatik, mékanik statik ké ésplikasyon di prensip di lévyé.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Archipel

[thumb|Archipel d'[Away|Haway]]

Oun **archipel** sa roun ansanm di lil roulativman pròch roun di ròt. Proksimité ka doublé so kò pli souvan di oun orijin jéyolojik konmin, an jénéral volkanik.

Sa nosyon sa itilizé an jéyografi pou dézigné oun mod di apropriyasyon spésifik di lèspas ant dé éléman izolé ki ka antrétni dé lyen enpòrtant é primòrdyal.
Aristote

thumb

**Aristote** (384 av. J.-K. - 322 av. J.-K.), an grèk ansyen Ἀριστοτέλης, sa roun filozòf grèk di Antikité-a. Ké Platon, don li té disip kot Akadémi-a, li sa roun dé pansò pli enfliyan ki monn-an té konnèt. I sa osi roun dé rar ki té abòrdé prèsk tout domenn-yan di konésans di so tan: byoloji, fizik, métafizik, lojik, powétik, politik, rétorik é di fason ponktchwèl ékonomi-a. Kot Aristote, filozofi-a sa konpriz annan roun sans pli larj : li sa an menm tan sasé di savwar pou li-menm, entérogasyon asou monn-an ké syans dé syans.

Katégori:Filozòf
Aritmétik

thumb|Ilistrasyon di oun dékonpozisyon arborésant di oun kalkil aritmétik ki ka fè entèrvini adisyon (senbòl +), soustraksyon (senbòl -),  miltiplikasyon (senbòl *), kosyan (senbòl /) é rès (sembòl %) di divizyon éklidjenn.

**Aritmétik**-a sa roun branch dé matématik ki ka étidjé syans dé nonm-an.

Aritmétik-a o koumansman té limité so kò à étid-a dé propriyété dé antché natirèl, dé antché rélatif é dé nonm rasyonèl(anba fòrm di fraksyon), é o propriyété dé opérasyon asou sa nonm-yan. Opérasyon aritmétik tradisyonèl-ya sa adisyon-an, divizyon-an, miltiplikasyon-an, é soustraksyon-an. Sa disiplin té answit élarji pa enklizyon-an di étid-a di ròt nonm kou réyèl-ya (anba fòrm di dévlopman désimal ilimité), oben menm di konsèp pli vansé, kou ésponansyasyon-an oben rakaba karé-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Ark (architektir)

An architèktir, oun **ark** sa tout asanblaj di pyèr, di molon oben di brik ki dèstiné à franchi roun lèspas pli oben mwen gran o mwayen di roun kourb (oben pa kontré-a di Dé éléman kourb), ki ka roupozé asou Dé pwen d’apwi, pyédrèt, é ki dèstiné à kouvri roun bè, oun ouvèrtir, oben roun distans annan roun masonnri di mir plen (ark avòg). Nou ka distengé di nonbré sòrt d'ark, an fonksyon di yé fòrm.

Sa prosédé di konstriksyon, adopté é sistématizé pa Romen-yan, té dévlopé òkò pa architèk-ya di Mwayen Laj é li té prédominé annan architèktir arab anvan entrodiksyon-an di ark-ojiv o koumansman di xiie syèk an Lafrans.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Ark (arm)

**Ark**-a sa roun arm di trè dèstiné à lansé dé flèch. Li sa konstitchwé prensipalman di roun pyès kourb flèksib ki ka anmagaziné é rèstitchwé énèrji-a kou roun résò, é di roun kòrd ki ka pèrmèt armman-an di ark-a (tansyon di « résò »), épi transmisyon-an di èspilsyon-an à flèch-a lò di détant-a. Antrennman-an à izaj-a di sa arm, à roun nivo amatò oben profésyonèl, sa aplé tir ké ark oben, ansyen, archri-a. Oun wonm ki ka tiré à ark-a sa rouge arché, oun fanm sa roun archèr. Mo-a « arché » té ka dézigné ròtfwè oun konbatan don ark-a té arm prensipal-a (i té ka déplasé so kò pli souvan-an à pyé, mè pafwè osi à chouval oben ka transpòrté asou roun char à chouval).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Arktik

thumb|197px|right|Izotèrm-a 10°C di mwa di jwiyé (lign rouj) ki ka défini limit di réjyon Arktik-a.
thumb|197px|right|Imaj satélit di réjyon arktik-a.
**Arktik**-a sa réjyon-an ki ka antouré pòl Nò di Latè-a, à entèryò ké o abò di sèrk polèr arktik. Li ka opozé so kò à Antarktik-a, o sid. Arktik-a ka konprann sis péyi, sa don kot-ya sa oun kontak di loséyan Arktik-a, swé : Kanada, Étazini-ya (ké Alaska), Dannmark (pa Groenland), Risi, Norvèj ké Islann. Sa sis péyi (ensi ki Swèd ké Finlann) ka fòrmé Konsèy di Arktik-a.

## Nòt ké référans

## Annèks

Katégori:Kontinan
Arm

Oun **arm** sa roun zouti oben roun dispozitif otonom (oun pyèj, oun min…) dèstiné annan so konsèpsyon oben annan so konsèpsyon oben annan so itilizasyon à nétralizé, à blésé oben à tchwé roun fika vivan, oben à kozé roun dèstriksyon matéryèl.

Nou ka dénonbré kat izaj prensipal dé arm :

* lachas-a (pou nouri so kò oben pou lwézi) ;

* défans-a oben diswazyon-an (pou protéjé so kò oben prémini so kò dé arésyon) ;

* atak-a oben ménas-a (pou agrésé otri) ;

* èspò-a ké lwézi-a (lar marsyal, tir èspòrtif, jé).

Yé égalman dé finalité dérivé, tèl ki sérémoni ké lafèt, mark di èstati sosyal…

Annan arm-yan di lagèr, nou ka distengé Dé grann katégori : arm-yan ki pa konvansyonèl (pou savé arm nikléyèr-ya, chimik é byolojik) ké arm konvansyonèl-ya (tout ròt arm-yan).

Jòdla, prensipal izajé-ya dé arm ka rété  Léta-ya, ki tout an kontrolan dévlopman-an, prodiksyon-an é laksè-a, ka dèstiné yé an pronmyé lyé o militèr  é à lapolis-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Arm ké difé

Oun **arm ké difé** sa roun arm ki ka vizé orijinèlman pou doné lanmò-a ké grann distans via dé projèktil, o mwayen di gaz ki prodjwi pa roun déflagrasyon (konbisyon rapid é konfiné di roun konpozé chimik étonan). Dipi tchèk syèk, à partir di Rounésans tardiv, arm ké difé sa divini arm prépondérant-ya di mounité-a. Itilizé pou lachas-a, sèrten èspò, krim-an é lagèr-a, yé té sours di nouvèl tip di blès é sékèl, é di profonn mitasyon annan dòktrin militèr.

Nou ka klasé yé osi soulon otomatizasyon-an di yé sékans di tir : nou ka distengé ensi arm-yan ké tchòk pa tchòk, arm-yan ké répétisyon, arm sémi-otomatik-ya ké arm otomatik-ya.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Arm nikléyèr

Oun **arm nikléyèr** sa roun arm ki pa konvansyonèl ki ka itilizé énèrji-a ki dégajé pa fisyon-an di nwayo atomik lou (uranium, plutonium annan ka-a dé bonm A), oben pa roun konbinézon di sa fénomenn ké sa di fizyon-an di nwayo atomik léjé (idrojenn annan ka-a dé bonm H). Énèrji-a ki libéré pa èsplozyon-an ki ka èsprimé pa so ékivalan an TNT.

Arm nikléyèr pa té itilizé di fason opétasyonèl ki pa Étazini-ya lò dé bonbardman dé lavil japinèz di Hiroshima é di Nagasaki pannan Ségonn Lagèr mondjal-a, ki ka antréné anviron trwa san mil mò. So léfè dèstriktò-ya sa prensipalman akoz di souf, kou égalman o boulour  é ensandi ki provoké pa tanpératir ègstrenm, é à léfè-a dé radjasyon.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Arméni

**Arméni**, an form long **Répiblik d'Arméni**, an arményen Hayastan, Հայաստան é Hayastani Hanrapetut’yun, Հայաստանի Հանրապետություն, sa roun péyi sitchwé annan réjyon di Piti Kokaz di Érazi.
Artiri

Nou ka aplé **artiri** ansanm-an dé arm kolèktiv oben lourd ki ka sèrvi pou voyé, à grann distans, asou ennmi-a oben asou so pozisyon-yan é so ékipman-yan, divèr projèktil di gro oben piti kalib : obi, boulé, rokèt, misil, pou apiyé si pròp troup-ya ki angajé annan roun batay oben roun syèj. Tèrm-an té aparèt anviron o xiiie syèk, ki ka dérivé di vyé fransé artilyé ki ka dézigné artizan-yan, fabrikan d'arm é ékipman di lagèr. So artizan-yan té pannan lontan sèl èspésyalis-ya annan sèrvis-a di sa arm-yan pis ki yé ka fabriké yé é ka éséyé yé anvan livrézon-yan. A pousa ki, jouk xviiie syèk, yé té komisyoné pa souvren-yan pou sèrvi yé à lagèr-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Artis

thumb|''Pronmyé artis'', èstati di Paul Richier, 1890.

Oun **artis** sa roun endividi fézan (oun) òv, kiltivan oben métrizan oun lar, oun savwar, oun tèknik, é don nou ka roumarké antrot kréyativité-a, powézi-a, orijinalité-a di so prodiksyon, di so zak, di so nika.

So òv sa sours d'émosyon, di santiman, di réflèksyon, di spiritchwalité oben di transandans.

Annan roun sans komen, é plito péjorativman oben pou diskalifyé li, nou ka palé égalman d'artis oben di powèt à propo di roun moun étranj, marjinal, waziv, révéz, ki ka fè nenpòrtékwa, di tchèk moun ki pa gen sans dé réyalité, dé larèl, é sa pafwè konsidéré kou rébèl oben fou mè ki pouvé osi à lenvèrs fika aprésyé kou fézan pròv di jéni.

Katégori:Artis
Aruba

**Aruba** sa roun lil néyèrlandèz di lanmè dé Karayib, sitchwé o larj dé kot di Vénézwéla, ki ka fè parti dé Pitit Zantiy.
Asid dézoksoribonikléyik

**Asid dézoksibonikléyik** oben **ADN** (an anglé, deoxyribonucleic acid oben deoxyribose nucleic acid oben DNA) sa roun makromolékil byolojik ki prézant annan tout sélil-ya ensi ki koté di nonbré virus. ADN ka kontni tout enfòrmasyon jénétik-a, aplé jénom, ka pèrmèt dévlopman-an, fonksyonnman-an ké rouprodiksyon-an dé fika vivan. A roun asid nikléyik, o menm tit ki asid ribonikléyik (ARN). Aside nikléyik-ya sa, ké peptid-ya ké glisid-ya, roun dé trwa grann fanmi di byopolimèr ésansyèl à tout fòrm-yan dit lavi konnèt.

Molékil-ya d'ADN dé sélil vivant sa fòrmé  di Dé bren antiparalèl ki anroulé roun otour di ròt-a pou fòrmé oun doub lélis.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Asid

thumb|Asid asétik à léta solid.

Oun **asid** sa roun konpozé chimik, swé minéral, swé òrganik, asèptò o sans larj di doublè élèktronik, é jénéralman défini pa dé réyaksyon-tip annan diféran sòlvan, an partikilyèr an libéran yon hydronium-an annan sòlvan dilo-a. Asid-ya ka réyaji souvan ké dégajman d'énèrji ké ròt konpozé chimik, baz-ya oben alkalis ansyen, yé donò di doublè élèktronik, ki té, an partikilyé, pouvwar-a di jénéré, an tout oben parti, yon idroksil-a annan dilo-a. Asid-ya ki fò annan roun milyé solvan ki kz bay inisi dé réyaksyon konplèt é rapid, ki ka transfòrmé sòlvan-an anba so fòrm pli asid-a, alò ki asid-ya ki fèb ka kontribiyé à dé réyaksyon ékilibré.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Asid ribonikléyik

**Asid ribonikléyik** (ARN) sa roun molékil byolojik ki prézant koté pratikman tout fika vivan-yan, ké osi koté sèrten virus. ARN-an sa trè pròch chimikman di ADN-an é li sa dayò an jénéral sentétizé annan sélil-ya à partir di roun matris d'ADN don li sa roun kopi. Sélil-ya ka itilizé an partikilyé  ARN-an kou roun sipò entèrmédjèr dé jenn pou sentétizé protéyin-yan don yé nou ka benzwen. ARN-an pouvé ranpli di nonbréz ròt fonksyon é an partikilyé entèrvini annan dé réyaksyon chimik métabolism sélilèr.

Chimikman, ARN-an sa roun polimè linéyèr ki konstitchwé di roun anchennman di nikléyotid. 

## Nòt ké référans

## Wè osi
Asm

**Asm**-an [asm̥ ] di grèk ansyen ἄσθμα, ásthma, via  laten-an asthma ki ka signifyé « rèspirasyon difisil », sa roun maladi sistenm rèspiratwar ki ka touché vwa aéryenn-yan ki enféryòr é notaman bronch-ya, ki défini kou fika oun jenn rèspiratwar pou enspirasyon-an. Maladi ka èspilké so kò pa kat mékanism karaktéristik :

* oun enflamasyon ké œdème di épithélium bronchik-a ;

* oun bronchokonsstriksyon pa bronchospasm ;

* oun hyperaktivité bronchik (kronik oben pa) ki ka manifèsté so kò pa roun sékrésyon ki akri di mucus, notaman akoz di riun roumodélaj dé vwa rèspiratwar sipéryò.

* oun bronchospasm akoz di roun sibstans alèrjenn

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Maladi
Asyé

thumb|Kab di asyé (trèy di min).|alt=Foto di roun kab anroulé

Oun **asyé** sa roun alyaj métalik ki konstitchwé prensipalman di fer é di karbonn (annan dé propòrsyon ki konprann ant 0,02 % é 2 % an lamas pou karbonn-an).

A ésansyèlman tchenbò an karbonn ki ka konféré à alyaj-a propriyété di métal ki nou ka aplé « asyé ». I ka ègzisté ròt métal à baz di fer ki pa sa dé asyé, kou font-ya é féroayaj.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Asénisman

**Asénisman**-an sa roun démarch ki ka vizé à amélyoré sitchwasyon sanitèr global-a di anvironnman-an annan so diféran konpozan-yan. I ka konprann kolèk-a, trétman-an ké évakiyasyon-an dé déchè likid, dé déchè solid ké dé èskréman.

Lòbjèktif prensipal-a sa prévansyon-an  di kontak moun ké dé sibstans ki danjéréz, èspésyalman fès-ya ka mété an plas dé sistenm di trétman é di évakiyasyon dé déchè. Danjé-ya ki isou di roun mové asénisman sa milti-faktoryèl, ki pouvé fika an menm tan fizik, mikrobyolojik, byolojik oben òkò chimik.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Atchwalité

thumb|Èstidjo dé atchwalité d'Al Jazeera

Oun **atchwalité**, oben roun **nouvèl**, sa roun enfòrmasyon résant kominiké pa médja-ya. Nou ka palé pli jénéralman di atchwalité-a pou dézigné ansanm-an di sa enfòrmasyon-yan ki résant. A enfòrmasyon-an asou dé évennman nouvèl an kour di déroulman oben ka étann so kò annan lajounen, menm jou-ya ki ka présédé.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Médya
Atlétism

**Atlétism**-an sa roun spòr ki ka konpòrté oun ansanm di disiplin rougroupé an kours, so, lansé, épròv konbiné ké march. Lorijin-an di mo atlétism ka vini di grèk « Athlos » ki ja signifyé briga. A lar-a di dépasé pèrfòrmans-an dé advèrsèr an vitès oben an andirans, an distans oben an lotò. Épròv atlétik-ya, endividjwèl oben pa lékip, té varyé ké tan-an é mantalité -ya. Atlétism-an sa roun dé rar spò inivèrsèlman pratiké, ki sa swé annan monn amatò oben o kour di nonbréz konpétisyon di tout nivo. Senplisité-a é pé-a di mwayen nésésèr à so pratik ka èspilké an parti sa siksè. Pronmyé tras di konkour atlétik ka roumonté o sivilizasyon antik. Disiplin-an ka dévlopé so kò o kour dé syèk, dé pronmyé épròv à so kodifikasyon.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Atmosfèr térès

thumb|Latmòsfè-a di Latè-a.

**Latmòfè térès**-a sa anvlop gazéz-a ki ka antouré Latè-a ki nou ka aplé lè. Lè sèk ka konpozé so kò di 78,087 % di djazòt, 20,95 % djòksijenn, 0,93 % d'argon, 0,04 % di djoksid di karbonn é dé tras di ròt gaz. Latmòsfè-a ka protéjé Lavi-a asou Latè-a an absòrban réyonnman solèr iltravyolé-a, an réchofan sirfas-a pa rétansyon di chalò (léfè di sèr) é an rédjwizan lékar-ya di tanpératir ant jou-a ké lannwit-a.

Niyaj-ya ki sa likid, pafwè solid, pa sa konsidéré kou dé konstitchwan di latmòsfè. An révanch vapò dilò-a ki kontni annan lè imid ka rouprézanté an mwayenn 0,25 % di lamas total di latmòsfè-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Atoll Johnston

**Atoll Johnston** sa roun atoll di  loséyan Pasifik Nò sitchwé à 1 328 km d'Honolulu (Away). Dékouvert ofisyèlman an 1807 pa Kapitenn Charles James Johnston, li sa konpozé di kat zil.

## Not ké référans
Asyri

thumb|Tchò istorik di Asiri (an rouj).
**Asiri** sa roun ansyenn réjyon di Nò di Mézopotami-a, ki ka tiré so non di lavil-a d'Assur, di menm non ki so divinité titélèr. À partir di sa réjyon fòrmé so kò, o IIe millénaire anv. J.-K., oun rwayom ki pwisan ki ka divini plita roun anpir. O viiie é viie syèk anv. J.-K., Asiri ka kontrolé dé téritwar ki ka étann yé kò asou totalité oben asou roun parti di plizyò péyi atchwèl, kou Irak, Siri, Liban, Tirki ké Iran.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Istwè
Astéroïd

thumb|(243) Ida ensi ki so lalin Daktil. Daktil sa pronmyé lalin astéroyidal ki té dékouvri.

Oun **astéroyid** sa roun planèt minò ki sa konpozé di ròch, di métal é di laglas, é don dimansyon-yan ka varyé di lòrd-a di mèt (limit atchwèl di détèksyon) à plizyò santenn di kilomèt.

Lòské yé djamèt ka avwéziné oben dépasé 1 000 km, sa ki rarisim, yé fòrm pouvé fika èsférik é yé pouvé pran alò égalman èstati-a di planèt nenn. A ka-a di Cérès. Annan ka kontrèr-a, yé gen jénéralman roun fòrm irégilyèr é ka fè parti di laklas-a dé piti kò.

## Nòt ké référans

## Annèks
Attila

thumb

**Attila**, né o alantour di 395 annan plenn danubyenn-yan é mouri an mars 453 annan réjyon-an di Tisza annan Lès di Ongri atchwèl, frékaman aplé Attila le Hun, sa souvren-an dé Hun di 434 jouk so lanmò an mars 453. Li sa osi chèf-a di roun anpir tribal konpozé di Hun, Ostrogoth, é Alain ant ròt, asou téritwar-a di Éròp santral é oryantal.

Pannan so règn, li té roun dé ennemi pli rédouté dé anpir romenn ògsidantal ké oryantal.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Auguste

thumb

**Auguste** (**Augustus**), né anba non-an di Caius Octavius 23 sèptanm 63 anv. J.-K. atè Rome, dabò aplé **Octave** épi ka divini **Octavien**, ka poté non-an di **Imperator Caesar Divi Filius Augustus** à sortie lanmò 19 out 14 ap. J.-C. atè Nola. Li sa pronmyé anprò romen, di 16 janvyé 27 anv. J.-K. o 19 out 14 ap. J.-K.

Isou di roun ansyenn é rich fanmi di rang ékès ka apartni à *gens plébéyenn*-an dé Octavii, li divini tiboug adòptif posthume di so gran-tonton matèrnèl Jules César an 44 anv. J.-K., enpé aprè asasina di sa dannyé. 

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Personalité