open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1402

Sa paj ka konsèrné lannen **1402** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Latlantik
* 1e mè : Nòrman-yan Jean di Béthencourt é Gadifer de La Salle ka pati di La Rochelle. Aprè roun lèskal atè Cadix, yé ka débarké atè zil Kanari, ka enstalé roun koloni éropéyen. Jean di Béthencourt ka rété pannan trwa lannen é ka prété lonmaj pou rwa di Kasti an 1403.

### Lafrik
* Rwa-a David Ie di Létchopi ka voyé oun rich anbasad atè Véniz ki kondjwi pa Floranten-an Antonio Bartoli. An roumèsrsyan, doj-a li ka voyé an Létchopi dé larchitèk ki ké konstrwi légliz-a di Débra-Ouork.

### Lazi
* 13 jwiyé : lanprò-a Ming di Lachin Kung Min Hui-ti sa dépozé atè Nankin pa so tonton Zhu Di aprè senk lannen di lagèr sivil. I ka mouri aparaman annan ensandi-a di so palè.

* 17 jwiyé : koumansman di règn di Chengzu oben Yongle (1360-1424), lanprò Ming di Lachin (finisman an 1424). Souvren ouvè, li ka échanjé dé kado ké Chah Rukh, siksésò-a di Tamerlan, é ka rousouvwè à so kour di nonbré anbasad.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1396

Sa paj ka konsèrné lannen **1396** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lanmérik
* Koumansman di règn di Huitzilihuitl, souvren aztèk (finisman an 1417).

### Léròp
* 19 mars : Sigismond di Ongri sa nonmen visèr di Lanpir an Lalmagn, annan rwayom-an d'Arles é an Litali pa so frè Venceslas. Gras à médjasyon-an di Sigismond é di Jobst di Moravi, Venceslas IV ka fè lapè-a ké noblès-a di Bowenm sa menm mwa. Li ka abandoné so otorité o ro klèrjé é osi ké noblès-a ki révòlté aprè asasina-a di Jean Népomucène (1393).

* 19 mè : Jean Ie d'Aragon ka mouri di roun aksidan di lachas. Koumansman di règn di Martin l'Humain oben Vyé-a (1356-1410), rwa d’Aragon.

* 23 jwiyé : aprè rédisyon-an di Stockholm, Margrethe Valdemarsdotter ka fè proklamé rwa di Swèd so piti-névé Éric di Pomérani don li sa titò-a. Li ka divini réjant dé trwa rwayom.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1395

Sa paj ka konsèrné lannen **1395** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* 8 mars : koumansman di règn di Nasir-ad-din Mahmoud, soultan di Delhi.

### Léròp
* 18 févriyé : Sigismond, rwa di Ongri, ka konféré pou marchan-yan di Brașov plizyò privilèj komèrsyal. Fas à ménas tirk-a Saxons di Transylvanie ka obténi drwè-a di fòrtifyé yé sité ké légliz-ya di vilaj (Kirchenburgen).

* 7 mars : trété di Brașov ant Sigismond di Ongri é Mircea deiValachi kont Otoman-yan.

* 13 avril : Jean di Gerson ka divini chansélyé di linivèrsité-a di Pari. I ka tanté di mété roun tèrm o Gran Schism di Lògsidan an konvokan oun konsil ki té ké pèrmèt di évré pou roun réfòrm konplè di Légliz-a.

* 15 avril : batay di Terek. Èspédisyon di Tamerlan kont Horde d'or. Saray ké Astrakhan sa détrwi.

* Avril : Ladislas le Magnifique ka asyéjé Nap patè é pa lanmè ; kat galèr provansal ka mété so lèskad an fwit, 15 mè.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1403

Sa paj ka konsèrné lannen **1403** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 8 mars : lanmò di Bayezid Ié.

* Koumansman di Entèrrègn otoman-an, lalit dinastik ant so tiboug-ya (finisman an 1413). Mehmet Ie ka anlvé Brous à so frè Isa.

* Yongle ka voyé oun èspédisyon atè Malacca.

* Lenn : Tatar Khân ka anjwenn so papa Zafar Khân, gouvèlnò muzaffarid-a di Gujerat, di maché asou Delhi. Divan so roufi, i ka jité Zafar an prizon é ka proklamé so kò soultan anba tit-a di Mohammed Shah (finisman an 1407).

* 22 janvyé : maréchal-a Boucicaut ka rousouvwè atè Gênes lanprò bizanten-an Manuel II Paléyològ.

* Févriyé : lapè di Gallipoli ant Suleyman Bey, Véniz, Gênes, douk-a di Naxos, Stefan Lazarević é Jean VII Paléyològ. Otoman-yan ka angajé à randé Thessalonique à Manuel II Paléyològ.

* 10 mars : Henri Beaufort, tiboug di Jean di Gand, ka divini lord chansélyé an Langlétè(1403-1404 é 1413-1417).

* 12 mars : antipap-a Benoît XIII ka anfwi so kò d’Avignon. I ka rézidé atè abbay-a Saint-Victor di Marsèy di novanm 1403 à jwiyé 1404.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1404

Sa paj ka konsèrné lannen **1404** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* 12 avril : dé krétchen katolik orijinèr di Lenn ka débarké an Sisil koté yé ka obténi oun sof-kondjwi. Yé ka vizité Jérusalem é ka randé yé kò atè Ronm é atè Compostelle. Pap-a Boniface IX ka akòrdé yé Endiljans plényèr.

* Jen : rivé atè Kyoto à lakou-a di shogun Yoshimitsu Ashikaga di roun anbasad chinwa dé Ming ki ka inogiré rélasyon komèrsyal-ya ant Japon-an ké Lachin. Yoshimitsu ka obténi di Yongle tit-a di « rwa di Japon ». Oun komèrs ofisyèl ké Lachin sa òrganizé (1405-1419), ésansyèlman finansé pa bakufu.

* Out, Lenn : à lanmò-a di Harihara II, Vijayanagar sa déchiré pa roun lagèr di siksésyon ant so trwa tiboug-ya (finisman an 1406).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1405

Sa paj ka konsèrné lannen **1405** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* 19 janvyé : lanmò di Tamerlan atè Otrar. Djopopo di siksésyon ant so tiboug-ya ké so piti-tiboug-ya. Déklen di Lanpir timourid-a.

* 18 mars : Khalîl, katriyenm tiboug di Mîrân-châh, ka fè so kò proklamé soultan timourid atè Samarkand o détriman di so kouzen Pir Muhammad. Dézékilibré, li sa dépozé pa émir-ya é ranplasé pa tiboug sirvivan-an di Tamerlan, gouvèlnò-a di Khorassan Shah Rukh an 1407.

* 11 jwiyé : Zheng He ka rousouvwè lòrd-a di lanprò-a Ming Yongle d'akonpli roun èspédisyon annan loséyan Endjen-an (finisman, 2 òktòb 1407).

* Koumansman dé vwayaj di amiral chinwa eunuque Zheng He bò'd Lendonézi-a, Lenn-an, Larabi-a ké kot Lès-a di Lafrik-a(jouk 1433). I ka mennen sèt èspédisyon ki la kondjwi à égémonie naval-a di Lachin asou lanmè-ya di Sonn-an é asou loséyan endjen-an (1405-1424) : Champā, Kanbòdj, Siam, Malacca, Java, Sumatra, Ceylan, Bengal é Lenn méridjonal-a.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1406

Sa paj ka konsèrné lannen **1406** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Févriyé : an Birmani, ségon trèv di Lagèr-a di Karant lannen ki konkli à pagode Shwesandaw di Pronm ant rwa-ya Minkhaung I é Razadarit. Li ka douré mwen di roun lannen.

* 7 novanm : koumansman di règn an Lenn di Deva Raya Ie, lanprò di Vijayanagar (finisman an 1422). Enkyè di nouvèl sipéryorité militèr dé Bahmanid, i ka désidé di réfòrmé so larmé an ogmantan nonm-an dé arché é dé kavalyé. I ka fè konstrwi roun mòské annan kapital-a é Mouzoulman-yan ka rouprézanté kar-a dé soda di so larmé.

* 19 novanm : larmé china-ya dé Ming ka anvayi di Dai-Viêt é ka chasé dinasti-a dé Ho (finisman an 1413). Koumansman di dominasyon chinwa-a atè Viêt Nam (jouk 1428).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1409

Sa paj ka konsèrné lannen **1409** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* 23 févriyé : an Lachin, Yongle (« Lajwa étèrnèl ») ka kité Nankin pou Péken, koté li ka transféré so kapital, ki doté di rich moniman, don Sité entèrdi-a.

* 13 mè : Shah Rukh, tiboug di Tamerlan, ka antré atè Samarcande é ka dépozé so frè Khalil Soultan. I ka établi so kapital atè Herat koté li ka gouvèlné ké disèrnman Khorasan, Mazandaran ké Fars. So tiboug Ulugh Beg ka gouvèlné Transoxiane.

* Out : èspédisyon di jénéral Qiu Fu kont Mongòl-ya. I ka vansé jouk Kerulenmais sa briga é tchwé, 23 sèptanm.

* Ma-ha-mou (Mahmoud), chèf dé Oïrats, an konpétisyon ké Esseku, tiboug d’Ugetchi, pou pouvwè-a, ka fè alyans ké Ming kont Mongòl oryantal-ya. Aprè yé viktwè an 1410, Mongoli-a sa divizé an Dé parti, oun khanat oryantal é roun khanat ògsidantal.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1410

Sa paj ka konsèrné lannen **1410** di kalandriyé.

## Évènman
* 15 mars - 15 sèptanm : kanpangn viktoryé di lanprò-a Yongle kont Mongòl-ya. An Mongoli oryantal, oun désandan di Kubilai Khan, Oldjeitémur, okèl ka ralyé so kò Arouktaï, khan dé Osèt, ka tanté di pran tit-a di gran khan.

* 10 jwiyé : lanprò-a Ming ka vansé jouk Onon é ka enflijé à Oldjeitémur oun gran défèt li ka kontribiyé o ranplasman di égémoni dé Gengiskhanid pa sala dé khan Oïrat an Ro-Mongoli.

* Hafsid Abu Faris ka tchipé Laljèr (1410 oben 1411). Lavil-a ké pran o xvie syèk laplas-a di Bougie kou pòr d’atach dé kòrsèr ké pirat.

* Oun misyon japonnen ka randé so kò à lakou-a di Lachin. Lanprò-a Yongle ka dépéché osito oun anbasad ki charjé di roumèt pou shogun oun lèt anmikal é roun don an lajan. Yoshimochi Ashikaga ka roufizé di rousouvwè li san bay di èsplikasyon, mè an montran so kò ofansé (1411).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1411

Sa paj ka konsèrnen lannen **1411** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 6 jwiyé : routour atè Lachin di trwazyenm èspédisyon-an di Zheng He annan loséyan Endjen-an. Li té vizité Cochin, Calicut ké Ceylan é té proklanmen yé vasal di Lachin-an. Lò di so pasaj asou lakot Wès-a di Ceylan, i ka venk é ka kaptiré rwè-a Alagakkonara ké so fanmi é ka ranmnen prizonnyé-ya atè Péken.

* 27 jwiyé : lanmò di Muzaffar Shah, soultan di Gujarat (Lenn). So piti-tiboug Ahmed Shah ki ka siksédé li é ka inogiré so règn pa fondasyon-an di roun nouvèl kapital, Ahmedabad.

* Rwè-a di Létchopi David Ié ka abdiké an favò di so tiboug Théodoros, ki ka mouri an.

### Léròp
* 18 janvyé : Sigismond di Liksanbour, sèl lanprò ronmen jèrmanik à lanmò-a di Jobst di Moravi (finisman an 1437).

* 1é févriyé : Ladislas II Jagellon ka enpozé pronmyé lapè-a di Torun pou chouvalyé tétonnik-ya. Samogiti ka rouvini à Litchwani-a. Finisman di règn di lagèr-a ant Linyon-an di Pològn-Litchwani é di lòrd Tétonnik-a.

* 21 févriyé : èkskouminyé pa pap-a Grégoire XII di Jean Hus, ki té pran pozisyon kont endiljans-ya.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1412

Sa paj ka konsèrnen lannen **1412** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* khan-an dé Oïrat Ma-ha-mou, ka profité di défèt-a d’Oldjeitémur é d’Arouktaï (1410), pou ataké Mongòl oryantal-ya é ka anparé so kò di pouvwè souprenm.

* Dominasyon-an di rwayom d'Ayutthaya asou Sukhothaï sa éfèktiv ké enstalasyon-an di roun rézidan.

### Léròp
* 2 janvyé : mizour diskriminatwè dé cortes di Valladolid : Jwif-ya sa anfronmen annan yé kartché. Yé rélasyon ké krétchen-yan é yé pratik rélijyéz ka divini difisil.

* 15 févriyé : signatir di konkòrd-a d'Alcañiz ant Katalògn ké Aragon pou dézigné oun nouvèl rwè.

* 28 févriyé : fondasyon di linivèrsité-a di St Andrews, pli ansyenn-an di Lékòs.

* 29 mars - 24 jen : larbitraj di Kaspé ; Martin Ie d'Aragon ki mouri san léritché, prens-a Trastamare Ferdinand di Kasti sa éli rwè d’Aragon koté li ka fondé dinasti kastiyan-an.

* 8 mè : Lancastre ka fè alyans atè Eltham ké Bourgignon-yan. Koumansman di soutchen bourgignon pou Langlétè-a pannan lagèr-a di San Lannen (finisman an 1435).

* 16 mai : asasina di Giovanni Maria Visconti.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1413

Sa paj ka konsèrnen lannen **1413** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* Routour an Lafrans d’Anselme d'Ysalguier, nòb toulouzen ki té viv atè Gao aprè ki li épouzé roun prensès Songhaï ki nonmen Salou Casaïs. An 1413, jéyograf jwif majòrken-an Mecia di Villadestes ka désinen oun kart di Lafrik ògsidantal-a ki ka mansyonnen lavil-a di Gao. Lwit lannen plita, dofen-an Charles ka an vizité atè Toulouz sa swagné é géri pa Ben Ali, médsen ki ka vini di Tonbouktou pa Salou Casaïs.

### Lazi
* Févriyé : mouri di Mahmûd II. Daulat Khan Lodi sa proklanmen soultan di Delhi pa noblès-a di Delhi.

* 26 févriyé : Yoncle ka voyé so eunuque Hai Tong an Mongoli pou òbténi libérasyon-an dé voyé chinwa ki sa fè prizonnyé pa nouvèl gran khan-an Ma-ha-mou. À laswit-a di lostitilité-a ki témwagné pa Ma-ha-mou kont Lachin-an é à léchèk-a di misyon di Hai Tong, lanprò-a Ming ka entèrvini an pésonn kont Ma-ha-mou ki sa mété an dérout an 1414.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1414

Sa paj ka konsèrnen lannen **1414** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* 23 jen : lanmò di Théodoros di Létchopi. Koumansman di règn di Yéshaq, rwè di Létchopi (finisman an 1429).

* An répons à vizit-a di amiral-a Zheng He, soultan-an di Malindi annan atchwèl Kénya ka voyé oun anbasad an Lachin. Li ka ofri oun jiraf ki Zheng He ka ranmnen di Lafrik an Lachin an 1415.

### Lazi
* 30 avril : koumansman di roun dézyenm kanpagn di lanprò-a di Lachin Ming Yongle an Mongoli asou Ro-Kerulen.

* 28 mè : Khizir Khan, gouvèlnò di Tamerlan atè Multân, ka anparé so kò di Delhi é ka fondé dinasti-a dé Sayyîd (finisman an 1451). Li pa gen bokou pouvwè asou rès-a di lanpir-a.

* 23 jen : chèf-a dé Oïrats Ma-ha-mou sa briga pa troup chinwa-ya asou Toula. Li divèt fwi mé fè sibi dé pèrt konsidérab à larmé chinwa-a. Yongle sa di routour atè Péken, 15 out.

* Koumansman di règn di Mohammed Iskandar Shah (Megat Iskandar Shah), soultan di Malacca (finisman an 1424). 

* Prens-a di Malacca té konvèrti so kò pou lislam-an é té pran tit-a di soultan.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1407

Sa paj ka konsèrné lannen **1407** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* Vwayajò sisilyen-an Pietro Rambulo ka rantré annan so péyi aprè roun séjou di pli di trant lannen à lakou-a di négus, akonpagné di roun prèt étchopyen.

### Lazi
* Avril : senkyenm Karmapa di lékòl dé Kagyüpa (Tibé), Deshin Shekpa, ka randé so kò atè Nankin ké envitasyon-an dé Ming.

* 16 jen : Lachin dé Ming ka achévé konkèt-a di Viêt Nam, ki li ka tchipé jouk 1427. Finisman di dinasti-a dé Hô atè Đại Việt é koumansman di dinasti-a dé Trân pòstéryò.

* Enstitisyon di biro d'entèrprèt an Lachin.

* An Lenn, gouvèlnò-a di Gujarat Zafar Khân ka roupran pouvwè-a à lanmò-a di so tiboug Tatar Khân ki ranvèrsé li an 1407. I ka proklamé so kò soultan endépandan vizavi di Delhi anba tit-a di Muzaffar Shah.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1408

Sa paj ka konsèrné lannen **1408** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* 31 mè : o Japon, gouvèlnò pèrsonèl di shogun Yoshimochi Ashikaga à lanmò-a di so papa Yoshimitsu Ashikaga(finisman an 1428).

### Pròch-Oryan
* 20 avril : Kara Yusuf, di routour di Léjip, ka venk é ka tchwé Miran Shah, tiboug alyéné di Tamerlan é gouvèlnò d’Azerbaïdjan, é ka rèstoré rwayom-an dé Kara Koyunlu. I ka konkéri Larméni-a ké so frè Iskandar an sa proklamé souvren anba non-an di Chah i Armen.

### Léròp
* 17 févriyé, Arras : chansèlri-a di Bourgògn ka lansé roun manifès ki ka démontré ki Lafrans-a pouvé fika sové ki pa mèrt-a di douk Louis d'Orléans.

* 28 févriyé : Jean san Peur ka rantré triyonfalman annan Pari.

* 8 mars : oun dòktò an Sòrbonn, Jean Petit, ki ka jistifyé mèrt-a di Louis d'Orléans, ranjé o ran dé tiran é dé adèp ansòrsélri ! Jean san Pè, douk di Bourgògn, pouvé answit avwé trankilman so krim. Landimen-an, rwa-a ka signé dé lèt di gras pou douk-a. Lagèr ant Armagnac (pati dé nòb ki dirijé pa kont-a d’Armagnac) é Bourguignon (parti popilèr, trè fò annan lavil-ya) ka koumansé.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1415

Sa paj ka konsèrnen lannen **1415** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* 21 out : Pòtidjé-ya ka pran Ceuta, yé ka mété an plas fondasyon-yan di roun Lanpir pòtidjé an Lafrik. Priz-a di lavil-a ka kouté o Pòtidjé lwit lanmò é roun lajounen di débarkman. Yé ka mété lanmen-an asou so vennkat boutik plen ké zépis di Loryan, di lò di Soudan, di swari ké ròt  richès. Mòské-a sa transfòrmé an légliz, épi an katédral an 1420.

* Koumansman dé èspédisyon atlantik di Pòtidjal. Raid di kapitenn di João di Trasto an dirèksyon dé Kannanri.

* Lanprò-a Yeshaq Ie di Létchopi sa viktoryé di soultan d’Ifat Sa'ad ad-Din II, ka pran pòr-a di Zeilah é ka tchwé li. Dis tiboug-ya di soultan ka réfijyé so kò an Larabi.

### Léròp
#### Évènman ki daté
* 23 mars : Abdikasyon di doj di Gênes Georges Adorno. Barnabé di Guano ka siksédé li di 29 mars o 3 jwiyé.

* Lanprò-a Sigismond ka konfirmé à lavil-a di Bèrn souvrenté-a asou distrik-a di Aar pou Frédérik IV di Lotrich. O prentan, Lig Étèrnèl Swis-a ka fè konkèt-a di Argovi ki ka apartni o Habsbourgen, violasyon di lapè-a di 1412.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1416

Sa paj ka konsèrnen lannen **1416** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* Fondasyon di Monnastèr dge-lugs-pa de ‘Bras-spungs (Drepung) prè di Lhassa.

* Gouvèlnò-a Ming du Đại Việt Trân Phuoc ka échwé à sinizé péyi-a. Li sa raplé é ranplasé pa Jénéral-a Truong Phu.

### Léròp
* 27 janvyé : répiblik-a di Raguse sa pronmyé Léta-a di Léròp ki ka entèrdi koumèrs-a dé lèsklav.

* Févriyé : gran lòrdonans ki ka konsèrnen lapolis-a dé pòr é dé marché di Pari.

* 12 févriyé : Bernard d'Armagnac sa nonmen kapitenn jénéral di rwayonm é gouvèlnò dé finans rwayal.

* 19 févriyé : konté-a di Savoie sa érijé an douché  pa lanprò-a Sigismond. Amédée VIII, (1383-1451) ka divini douk di Savoie (finisman an 1434). Lakou-a di Savoie, atè Chambéry, sa alò roun dé pli prèstijyé di Léròp.

* 1e mars : rivé di lanprò-a Sigismond Ie atè Pari.

* 2 avril : koumansman di règn d’Alphonse V le Magnanime (1396-1458), rwè d’Aragon é di Sisil.

* 7 mè : rivé di lanprò-a Sigismond Ie atè Lonn.

* 30 mè : Jérôme di Prag, disip di Jan Hus, sa kondané é boulé kou lérétik.

* 30 jen : Vénisyen-yan ka roujété Tirk-ya rò di Gallipoli.

* 15 jen : lanmò di Jean di Berry ; so apanaj ka rouvini pou kouronn-an di Lafrans.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1417

Sa paj ka konsèrnen lannen **1417** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* Èsplorasyon chinwa an Lafrik oryantal (1417-1433). Flòt-ya di lanmiral eunuque Zheng He ka vizité Malindi, Brava ké Mogadisque é ka tanté di asiré so kò métriz-a di koumèrs asou loséyan Endjen-an.

### Lanmérik
* Chimalpopoca ka divini trwazyenm souvren-an dé Aztèk.

### Lazi
* Lit entèrn pou pouvwè-a o Japon. Rébélyon-an d'Uesugi Zenshū kont vis-shogun di Kamakura Ashikaga Mochiuji sa réprimé pa troup-ya di shogunYoshimochi Ashikaga. Koumansman di roun péryòd d'enstabilité annan réjyon-an di Kantō. Ashikaga-ya ka pédi kontrol-a di réjyon oryantal-a di Kantō.

* Chinwa-ya ka roulansé négosyasyon diplonmatik-ya ké Japon (1417-1418). Japonnen-yan ka déziré établi dé rapò d’échanj ké Lachin-an, mé ka roufizé toujou di antré annan sistenm-an di tribi. Chinwa-ya ka ménasé di ègzèrsé dé rouprézay, mé yé pa tandé annan roun kontèks politik enstab.

### Léròp
* 2 janvyé : lanprò-a Sigismond Ie ka kité Lyèj à lenprovis san ki li randé franchiz o Lyéjwa.

* Janvyé-févriyé : o koumansman di lannen-an, soultan-an ka tchipé Dobroudja. Valachi-a divèt roukonnèt sizrennté-a dé Tirk otoman. Li ka gardé annan roun pronmyé tan so lotononmi entèrn, so dinasti ké so rélijyon krétchen an échanj di roun tribi. Mircea Ie di Valachi divèt sédé Dobroudja o soultan.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1418

Sa paj ka konsèrnen lannen **1418** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 7 févriyé : koumansman di révòlt-a di Lê Loi kont donminasyon chinwa-a o Viêt Nam.

* 10 out : abdikasyon di Taejong, rwè di dinasti koréyen-an Chosŏn. Avènman di Sejong le Grand.

* 12 out : Ceuta, tchipé pa Pòtidjal-a dipi 1415, sa ataké konjwentman pa latè é pa lanmè pa Maures di Grenadeet di Maròk. Oun èspédisyon di soukour ki kondjwi pa enfan-yan Henri ké Jean, ka parvini à lévé syèj-a.

* Di routour di Ceuta, prens-a pòtidjé Henri le Navigateur, tiboug di kadé di lirwè Jean Ie di Pòtidjal, ka lansé pronmyé vwayaj-ya d'èsplorasyon pòtidjé. Li ka désidé di dékouvri é d’évanjélizé popilasyon nwè-ya di Sahara. Enstalé atè Sag, li ka angajé plizyò navigatò ki charjé d’èsploré litoral ògsidantal-a di Lafrik-a. Nòblés-a ka opozé so kò à sa politik, ki sa soutni pa bourjwazi-a.

* Djaghatayid-a Vaïs-khan ka régné asou basen-an di Tarim é asou Ili-a, an Lazi santral(finisman an 1428). I ka travayé à irigasyon-an di lowazis-a di Tourfan é ka lité kont Oïrat-ya ki ja fè li prizonnyé Dé fwè.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1421

Sa paj ka konsèrnen lannen **1421** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* 2 févriyé : Péken ka divini kapital-a di Lachin-an o lyé di Nankin pou anpéché ménas mongòl-a.

* 3 mars : dépa di Lachin di sizyenm vwayaj d'èsplorasyon di lanmiral ming-an Zheng Hevers gòlf Pèrsik-a, Pénensil arabik-a ké Lafrik di Lès-a. Flòt-a sa di routour 3 sèptanm 1422.

* Flòt chinwa-ya ka parkouri à sa lépòk loséyan Endjen-an ké loséyan Pasifik-a, ki ka présédé Gran Dékouvèrt-ya di xve syèk ispano-pòtidjé. Markè-palò ké ansyen lofisyé britannik Gavin Menzies ka vansé tèz-a, ki kontèsté pa sèrten, ki flòt chinwa-ya di Zheng He, ki ka parkouri loséyan Endjen-an, ki té kontounen Lafrik-a, atenn loséyan Atlantik, èsploré kot-ya di Lanmérik-a ké loséyan Pasifik-a.

* 20 mè : lanmò di Khizir Khan. Koumansman di règn di Mubârak Shâh, soultan di Delhi (finisman an 1434).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1422

Sa paj ka konsèrnen lannen **1422** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Khan-an dé Osèt Arouktaï ka rétabli Oldjeitémur kou gran khan dé Mongòl à Karakorum (finisman an 1424).

* 17 avril : lanprò-a di Lachin Yongle ka pati di Péken pou roun trwazyenm èspédisyon militèr an Mongoli. I ka parvini annan réjyon-an di Dalay Nor mé Arouktay ka anfwi so kò annan steppe (jwiyé). Li sa di routour atè Péken an sèptanm.

* Out : koumansman di règn di Deva Raya II, lanprò di Vijayanagar (finisman an 1446). Déklen di dinasti-a di Sangama o Vijayanagar aprè lanmò-a di Deva Raya Ie.

* 22 sèptanm : abdikasyon di soultan Firuz Shah. Koumansman di règn di so frè Ahmad Shah Vali, soultan dé Bahmanî (finisman an 1436).

### Pròch-Oryan
* 20 janvyé : prétandan o tronn otoman Mustafa ka anbarké pou Lannatoli-a asou dé véso Génois. Li ka kontré ké Murad II ki ka briga li épi éliminen li lò di so fwit atè Edirn é ka enpozé so kò kou sèl soultan otoman(finisman di règn an 1451).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1420

Sa paj ka konsèrnen lannen **1420** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* 6 sèptanm : fondasyon di djosèz di Ceuta. Fransisken-an Frei Amaro d'Aurillac sa nonmen lévèk di Ceuta.

* 21 òktòb : asasina di soultan di Maròk Abu Said Uthman ben Ahmad pa so vizir. Wattasid-ya ka divini titò dé Mérinid (finisman an 1465). Abu Zakariya Yahya sa vizir pou dannyé soultan mérinid-a Abu Muhammad Abd al-Haqq, ki ajé di roun lannen à lanmò-a di so papa.

### Lazi
* Jen : koumansman di règn di Zayn al-Abidin, soultan di Kachmir (finisman an 1470). I ka pratiké roun politik rélijyé tolérant, à diférans-a di so prédésésò-ya.

Marchan vénisyen-an  Nicolò de' Conti ka vizité lavil-a di Vijayanagar (Lenn).

### Léròp
* 5 janvyé, Arras : Philippe le Bon, douk di Bourgògn, ka ratifyé konvansyon-an ki té ka lyannen so papa ké Anglé-ya.

* 17 janvyé : Charles VI ka lansé dé lèt patant, ki ja entèrdi Parizyen-yan di obéyi à so tiboug dofen-an Charles. Isabeau di Bavyè, ki biské ké so tiboug, ka alyé so kò ké Philippe le Bon é ké Anglé-ya.

* 12 févriyé : Atanta di Champtoceaux ; kont-ya di Penthièvre ka anlvé Jean V di Brétagn, ki libéré 4 jwiyé-a gras à aksyon-an di so lépou Jeanne di Lafrans.

* 17 mars : Piblikasyon à Breslau pa léga-a di pap-a Martin V di bòbòl-a di krwazad kont Hussit-ya. Sigismond di Liksanbour ka mennen krwazad-a.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1423

Sa paj ka konsèrnen lannen **1423** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* 29 out : koumansman di katriyenm kanpagn-an di lanprò-a di Lachin Yongle an Mongoli.

### Lafrik
* 5 novanm : koumansman di règn di lanprò-a Henchirfiki.

* 13 janvyé : dépa di Yravoilhir péyizan pli rich-a di Lafrik.

### Léròp
* 10 mars : tèstaman politik di doj Tommaso Mocenigo. Li ka konjouré so konsitwayen-yan di pa bay li pou siksésò roun manm di fanmi rival-a dé Foscari ki péké manké d’antrennen répiblik-a annan dé lagèr initil.

* 17 avril : trété d'Amiens. Douk-a Jean V di Brétagn ka signen oun alyans ké douk-a di Bedford, réjan o non d’Henri VI di Langlétè, é ka roukonnèt déchéyans-a di Charles VII.

* 15 avril : Francesco Foscari (1373-1457) ka divini doj di Véniz (finisman an 1457).

* 20 avril, lagèr hussit : Viktwè dé Taborit di Jan Žižka asou Utraquis-ya atè batay-a d'Hořice (en).

* Lagèr sivil an Bowenm ant diféran parti hussit-ya, ki ka ravajé Moravi-a ké Lotrich-a, péyi katolik.

* 23 avril : ouvèrtir di konsil di Pavi, enfriktché. Li divèt fika transféré atè Syenn akoz di lapès-a (21 jwiyé). Li sa vit disou (1424).

* 13 mè : Jean di Lancastre, douk di Bedford, lépou Anne di Bourgògn.

* 8 jen : pent-a Robert Campin sa roun dé mennò di roun révòlt dé artizan kont pouvwè bourjwa-a atè Tournai.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1424

Sa paj ka konsèrnen lannen **1424** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* Tiboug-ya di Sa'ad ad-Din, soultan d’Ifat, ki ka réfijyé yé kò o Yémenn aprè défèt-a di 1415, ka ataké òkò Létchopi-a. Roun di yé ka anparé so kò di kapital-a Jédaya (1424) é ka voyé an dépòrtasyon roun gran nonm di Étchopyen.

* À sa lépòk, rwè-a di Létchopi Yéshaq ka antanmen dé pourpalé ké souvren krétchen-yan di Léròp pou tanté di konstitchwé roun koalisyon kont tout péyi mouzoulman-yan. So anbasadò sa arété atè Alexandrie. Annan so bagaj, Éjipsyen-yan ka dékouvri dé zabi di krwazé ki dèstiné pou larmé-a di négus. Li sa pann atè Kèro.

### Lazi
* 2 mè : dépa di senkyenm kanpagn pèrsonnèl di Yongle an Mongoli. I ka mouri an kanpagn 12 out-a.

* 7 sèptanm : koumansman di règn di Hongxi, lanprò di Lachin (finisman an 1425).

* An Birmani, finisman di « Lagèr di Karant lannen » ant rwayom-an d'Ava é rwayom-an d'Hanthawaddy (1385–1424) ; oun lapè rélativ ka établit so kò ant yé pannan prèski roun syèj.

* Khan-an dé Osèt Arouktaï ka fè tchwé so protéjé Oldjeitémur é ka pran tit-a di Gran khan dé Mongòl.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1425

Sa paj ka konsèrnen lannen **1425** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 27 jen : koumansman di règn di Xuande, lanprò Ming di Lachin (finisman an 1435).

* Out : soultan mamelouk-a Burjit Barsbay ka voyé an rouprézay dé ègzaksyon dé kòrsèr chipriyòt oun lèskad pou piyé Limassol (1425-1426).

* Léchèk dé Pòtidjé o zil Kannanri, an 1425, 1427 é 1434. Larchipèl-a ka rété an lanmen-an dé Kastiyan.

* Kréyasyon di vignòb di Madèr pa Pòtidjé-ya ké dé plant ki enpòrtan di Krèt.

* Atè Trébizonn, tout byen génois sa piyé pannan roun révòlt.

### Léròp
* 27 févriyé : koumansman di règn di Vassili II l'Aveugle (1415-1462) gran prens di Mòskou. Vitovt di Litchwani ka divini so titò ka défann li kont prétansyon-yan di Georges di Galitch, frè di Vassili Ie.

* Moskovi-a sa déchiré pa dé lagèr di siksésyon pannan 25 lannen à lanmò-a di Vassili Ie di Larisi. Prens-ya di Riazan, Péréïaslav-Riazanski, Pronsk (en), Tver ké Smolensk ensi ki sa-ya dé prensipoté d’amont (Novosilsk, Odoiev, Vorotynsk…) ka jiré obéyisans pou gran-douk di Litchwani.

* 7 mars : Arthur III di Richemont, fitir douk di Brétagn, ka divini konnétab di Lafrans ké Charles VII di Lafrans.

* 16 jen : jan-yan di Sen-Malo, ki monté asou yé bato, ka anparé yé kò di tout flòt anglé-a é ka réyisi à débloké Mon-Sen-Michel. Briand III di Châteaubriant-Beaufort, chambellan di rwè Charles VII sa roun dé valéré chèf.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1426

Sa paj ka konsèrnen lannen **1426** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lanmérik
* Tlatoani aztèk-a Chimalpopoca sa fè prizonnyé pa so tonton rwè-a di Tépanèk, Maxclatl ki ka mennen li annan so kapital Azcapotzalco.

### Lazi
* An Birmani, Minhlange (1418-1426) ka siksédé à so papa Thihathu asou tronn-an d'Ava (out) ; li sa anpwazonnen an novanm.

### Pròch-Oryan
* 7 jwiyé : viktwè dé mamelouk di Léjip asou larmé chipriyòt-a atè Chirokitia. Soultan-an Barsbay ka ranmnen prizonnyé rwè-a Janus. Chip-a ka divini vasal di Léjip-a.

### Léròp
* 13 janvyé : viktwè dé Bourgignon à Brouwershaven asou Jacqueline di Bavyè.

* 17 mars : lagèr ant Véniz ké Milan. Véniz ka pran Brescia asou Milan.

* 1e mè : Yolande d'Aragon, bèlmè di Charles VII, ka jwé ròl-a di réjant pou so tiboug Louis III d'Anjou, ka konvoké dé léta provensyal atè Saumur.

* 16 jen : viktwè dé Hussit ki kondjwi pa Prokop Holy à Usti : 4 000 Alman sa tchwé.

* 7 òktòb : tèstaman d'Alix dé Baux. Li pa roukonnèt pa kont-a di Provence ki ka annèksé Les Baux-de-Provence.

* 18 òktòb : lavil-ya di Hanse (Lubeck, Hambourg, Stralsund, Lunebourg ké Wismar), ki alyé ké kaz-a di Holstein, ka déklaré lagèr-a o rwè Éric di Pomérani ki ka lévé syèj-ya di Slesvig ké Gottorp.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1427

Sa paj ka konsèrnen lannen **1427** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lanmérik
* 3 avril : Itzcoatl, tonton di Chimalpopoca, ka siksédé à sa dannyé kou souvren dé Aztèk.

### Latlantik
* 15 out : dat sipozé di dékouvèrt-a di Santa Maria o Açores pa Diogo di Silves oben Gonçalo Velho Cabral.

### Lazi
* Mars-mè : Timourid-a Ulugh Beg sa briga lò di roun èspédisyon kont khan-an di Horde d'or Baraq. So gran-papa Shah Rukh ka démété li provizwarman di so gouvèlman di Transoxiane, 28 mè.

* 10 òktòb : larmé china-a di jénéral Vuong Thông sa désimé annan roun anbiskad à lapas-a di Chi-lang prè di Lạng Sơn pa révòlté-ya di Đại Việt ki kondjwi pa Lê Lợi. Li ka pédi 70 000 wonm.

* 12 novanm : larmé-a di Lachin-an dé Mingse ka routiré di Annam. Dannyé troup chinwa-ya ka kité péyi-a, 3 janvyé 1428.

### Léròp
* 8 févriyé : Pierre II di Giac, favori di rwè Charles VII di Lafrans, sa arété atè Issoudun asou lòrd d'Arthur di Richemont é di Yolande d'Aragon. Mennen atè Bourges é atè Dun-le-Roi, li sa kondannen aprè roun joujman sonmèr é ègzékité pa nwayad.

* 22 mè : lalwa asou rousansman fiskal jénéral-a (catasto) atè Florence.

* Jen : Camus di Beaulieu, nouvèl favori di rwè Charles VII, sa asasiné pa Jean di Brosse, pitèt asou lòrd di konnétab di Richemont. Georges di La Trémoille ka divini favori-a di rwè é gran chambellan di Lafrans.

* 19 jwiyé : George Branković ka divini despot di Sèrbi à lanmò-a di so tonton Stefan Lazarević (finisman an 1456).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1428

Sa paj ka konsèrnen lannen **1428** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 3 janvyé : dannyé troup chinwa-ya Ming ka kité Annam. Aprè ki li roujété Chinwa-ya rò di péyi, chèf vyétnanmyen-an Lê Lợi ka anparé so kò di Dông Kinh (Hanoi) é ka fondé dinasti-a dé Lê pòstéryò o Đại Việt.

* 7 sèptanm : koumansman di règn di Go-Hanazono, lanprò di Japon (finisman an 1464).

* Aztèk-ya, anba kondjwi-a di yé Tlatoani, rwè-prèt, Itzcoatl é di so prensipal konséyé ké névé Tlacaelel, ka fédéré yé kò é ka ranvèrsé donminasyon-an dé Tépanèk d’Atzcapatzalco. Lanpir aztèk-a, ki konstitchwé di 38 provens an 1521, k'alé donminen réjyon-an di gòlf di Mègsik à loséyan Pasifik-a. 

* Koumansman di roun séri di révòlt riral (do ikki) o Japon. Pli vigouré-a dé péyizan ka mété yé kò o sèrvis di roun ségnò é ka divini dé bushi. Dè ki travay-ya chan-ya ka pèrmèt li, yé sa antrennen, disipliné é ka bay à yé jakri oun òrgannizasyon militèr. O kour di xve syèk, yé ka òbténi satisfaksyon asou laplipa di yé rouvandikasyon.

* Abu'l-Khayr (1412-1468) sa proklanmen khan dé Ouzbek asou Tura (Sibéri ògsidantal, à lwès-a di Tobolsk). Li ka anparé so kò di rwayonm dé Djaghataïd di  flèv Oural o Syr-Daria.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1429

Sa paj ka konsèrnen lannen **1429** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* 15 mars : shogun Yoshinori Ashikaga ka gouvèlné o Japon (finisman, 24 juin 1441).

* Out : rwè-a di Létchopi Yéshaq, ki ka pourswiv lit-a kont mouzoulman-yan, sa tchwé anvan ki li té pouvé libéré konplètman so téritwar. So siksésò imédjat pa gen d’anvèrgir é sa viktim di plizyò konjourasyon : Endreyas ka régné lwit mwa, Hezaba-Nagn, trwa lannen, Mehreka-Nagn é Badel-Nagn, oun lannen.

* 17 - 18 sèptanm : viktwè di Timourid Shah Rukh asou Qara Qoyunlu annan batay-a di Salmas.

* Rwè-a di Ryūkyū Shō Hashi ka inifyé trwa rwayonm-yan di Okinawa. Djaghataïd Esen Buqa II (en) ka régné asou basen-an di Tarim é asou Ili-a (finisman an 1462).

* Abu-l-Khayr ka fondé dinasti-a tirko-mongòl dé Chaybanid an Ouzbékistan. Li ka régné jouk 1468.

### Léròp
#### Lafrans
* 12 févriyé : atè batay-a di Rouvray, dit « lajòrnen dé Hareng », patché défansò di lavil-a d'Orléans ka mouri annan roun èspédisyon pou anparé so kò di roun konvwa di ravitayman - dé hareng - ki dèstiné pou Anglé-ya. Orléans ka sésé di rousouvwè dé soukour.

* 20 févriyé : à lanmò-a di so papa Giovanni di Bicci, Cosme di Médicis, nonmen l’Ancien, fondatò di branch éné-a, ka divini gonfalonyé di lajistis atè Florence.

* 6 mars : Jeanne d'Arc ka rivé atè Chinon koté li gen roun ant-wè ké Charles VII di Lafrans. Jeanne ka pasé divan roun koumisyon di téyolojyen atè Poitiers. Lègzanmen ki té favorab, Jeanne ka pran tèt-a di larmé-a é ka maché asou Orléans (15 avril) ki li ka atenn 29.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1419

Sa paj ka konsèrnen lannen **1419** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* Jen : Envazyon Ōei. Atak dé pirat wakô di zil-a Tsushima pa Koréyen-yan. 17 000 wonm ki anbarké annan pli di 220 navir ka débarké asou zil-a mé ka tonbé asou roun anbiskad é divèt routiré yé kò provizwarman. Ménas-a di roun tifon ka mété finisman à envazyon-an mwa-a ki ka swiv.

* 1e jwiyé : dékouvèrt di Madèr pa pòtidjé-ya João Gonçalves Zarco ké Tristão Vaz Teixeira. Soulon Jean Descola, pronmyé arivan-yan ka mété difé-a o danbwa. Ensandi-a ka douré sèt lannen. Aprè, yé ka planté annan sann-an kann à souk ké vign-an.

* Oun anbasad chinwa sa mal rousouvwè pa shogun. Koumèrs ofisyèl-a ant Japon-an ké Lachin-an ka roupran soupannan pou dé gran monnastè ké rich-ya daimyô, ki ka pran li à yé charj é ka finansé li o détriman di shogun.

* Fondasyon di monnastè dge-lugs-pa di Se-ra prè di Lhassa.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1430

Sa paj ka konsèrnen lannen **1430** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lanmérik
* Priz é dèstriksyon pa Aztèk-ya kapital-a dé Tépanèk, Azcapotzalco.

### Lazi
* Chaybanid Abu-l-Khayr ka konkéri Khwarezm-an é ka mété à sak so kapital Urgench.

### Léròp
* Aparisyon di boulè métalik.

* 1e janvyé : finisman di lagèr di hottée di ponm an Lorenn.

* 10 janvyé : douk-a di Bourgògn Philippe le Bon ka kréyé lòrd-a di Twézon di lò-a pou so maryaj ké Isabelle di Pòtidjal.

* 21 févriyé : Raoul di Gaucourt ka divini nouvèl gouvèlnò-a di Dofinen. 20 mè-a, li ka réyini Léta-ya di Dofinen à Kot-Sen-André, pou fè òbténi roun sibsid pou pourswiv lagèr-a kont Louis di Chalon.

* 24 mars : san pran konsèy di rwè, Jeanne d'Arc ka kité Sully-sur-Loire é ka pati garoulé kont Anglé-ya.

* 29 mars : Murat II ka pran Salonnik atè Véniz. Lavil-a, ki té ka konté 40 000 zabitan an 1423 pa ka konté pli ki 7 000 zabitan.

* 20 mè : à èspirasyon-an di trèv-a (16 avril), Philippe le Bon ka mété syèj-a divan Compiègne.

* 23 mè : Jeanne sa kaptiré divan Compiègne pa Bourgignon. Linivèrsité-a di Pari ka réklanmen so joujman, épi li té sa vandé pou Anglé-ya pa Jean di Liksanbour kont 10 000 éki di lò (21 novanm) é mennen atè Rouen, 28 désanm.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1431

Sa paj ka konsèrnen lannen **1431** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* Koumansman di règn di Nezahualcóyotl, rwè di Texcoco. Tenochtitlan, ki bati pa mègsika-ya ka divini sité-Léta donminant-a o Mègsik santral.

* Papoté-a ka tanté d’établi dé lyen ké lanprò-a di Létchopi pa kannal dé mwann étchopyen di Jérusalem. Li ka swété trouvé an li oun alyé pou libéré Léjip-a dé mouzoulman. 

* larmé thaïes ka détrwi kapital khmèr-a d'Angkor Thom. Péyi-a sa tchipé jouk bò'd 1445, lò rwè-a Ponhea Yat ka rèstoré lanpir khmer-a à partir di Phnom Penh.

### Léròp
* 21 févriyé : Jeanne d'Arc ka parèt divan so jouj-ya atè Rouen pou ouvèrtir-a di so prosè.

* 17 mars : finisman di prosè di Jeanne d'Arc.

* 3 mars : névé pa so manman di Grégoire XII, Gabriele Condulmer sa éli pap, ki ka fè di li 207e pap di Légliz katolik, anba non-an d'Eugène IV (finisman di pontifika an 1447).

* Mars-avril : révòlt popilèr anti-fiskal é anti-nobilyèr an Forez. Ékòrchò-ya di Rodrigue di Villandrando ka ègstèrminen rébèl réfijyé-ya atè Sen-Ronmen-le-Puy.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1432

Sa paj ka konsèrnen lannen **1432** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lazi
* Envazyon syamwa atè Kanbòdj. Angkor, ménasé, sa abandoné pou Phnom Penh, épi di Lovêk.

### Pròch-Oryan
* Févriyé : koumansman di vwayaj di Bertrandon di Broquière, parti di Gand, di Siri-a à Péra pa Lannatoli-a (finisman an 1433).

* Jalayirid-ya sa évensé an Irak pa Qara Qoyunlu.

### Léròp
* 1e janvyé : à lanmò-a d’Alexandre le Bon, so tiboug-ya ké so piti-tiboug-ya ka dispité yé kò tronn-an di Moldavi (finisman an 1457). An 1433, Ilias ka fè nwayé manman-an di so dimi-frè Stefan ki li pa té pouvé kaptiré. Nòv lannen plita, Stefan ka krévé wéy-ya d’Ilias. Roman, tiboug d’Ilias, ka dékapité Stephan pou vanjé so papa an 1447. Li ké fika anpwazonnen oun lannen plita.

* Janvyé : linivèrsité di Caen ki fondé pa rwè-a Henri VI di Langlétè.

* 5 mars : trété di Renn. Lapè ant Georges di La Trémoille, Arthur di Richemont ké so frè douk-a Jean IV di Brétagn.

* 29 avril : papa-ya di konsil Bâle ka sonmen pap-a di révoké bòbòl-a di disolisyon, sinon li ké prosédé « soulon drwè-a diven é di moun, pou byen-an di Légliz-a ». Konsil-a ka ouvri oun prosè kont pap-a (6 sèptanm).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1433

Sa paj ka konsèrnen lannen **1433** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* Avril : noblès pòtidjé-ya ka montré so kò lòstil à roun projè di èspédisyon ki dèstiné à soulajé Ceuta.

* Touareg-ya, ki gidé pa yé chèf Akil, ka franchi Nijèr-a, ka ataké Mali-a é ka anparé yé kò di Tonbouktou aprè roun péryòd di piyaj (ant 1433 é 1443). Yé ka donminen réjyon-an jouk 1468.

* Dannyé èspédisyon chinwa o Mozanbik.

### Lazi
* Mars : lanmò di lanmiral-a Zheng He atè Calicut, o routour di so sètchenm èspédisyon. Arèt dé èspédisyon maritim chinwa. Lachin-an ka roupran roun politik izolasyonnis.

* Koumansman di règn an Lenn di Maharana Kumbha (en), Rajput di Mewar, règn ki ka achévé so kò an 1468. Rajput-a Maharana Kumbha ka ranfòrsé so larmé é ka konstrwi patché fòr pou protéjé so frontchèr-ya. Li ka pran anba so protèksyon piti léta rajput-ya ki ka roukonnèt sizrennté-a di soultan di Mâlwa. A roun wonm di lèt, oun powèt é roun mizisyen ki ké konpozé plizyò koumantè asou zòv sanskrit-ya. Li ka fè konstrwi patché tanp é so larchitèk Mandana ka ékri oun trété asou sijè-a.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1434

Sa paj ka konsèrnen lannen **1434** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* 19 oben 20 jen : koumansman di règn di Zara Yacoub, rwè di Létchopi (finisman an 1468). Li ka réfòrmé Légliz-a, ka limité enfliyans politik-a dé mwann é ka jigilé lérézi-ya.

* Out, pronmyé èspédisyon pòtidjé bò'd Lafrik-a : navigatò pòtidjé-a Gil Eanes ka pasé kap Bojador o Maròk, limit sid di monn ki konnèt alò pa Éropéyen-yan. Oun tradisyon té ka wè limit senbolik-a é enfranchisab ant Kréyasyon ké Kao. Kenz èspédisyon ki voyé pa Henri le Navigateur té échwé à doublé li dipi 1424. Eanes ka vansé di senkant lyé é ka trouvé dé tras di wonm é di chanmon.

### Lazi
* 19 févriyé : asasina di Mubârak Shâh, soultan di Delhi, viktim di roun konspirasyon. Muhammad shah ka siksédé li jouk 1443. Anba so règn, soultan-an di Mâlwa ké anvayi Delhi ki ké fika sové gras à entèrvansyon-an di Bahlul Lodi.

* Sèptanm : khan-an dé Oyrat Toghon, tiboug di Ma-ha-mou, ka briga é ka tchwé Arouktay ki té ka détni pouvwè éfèktif-a an Mongoli. Ant 1434 é 1438 Toghon ka étann donminasyon-an dé Oyrat asou tout Mongoli-a é ka Mongoli é ka fondé Lanpir kalmouk-a.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1437

Sa paj ka konsèrnen lannen **1437** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* 15 sèptanm : koumansman di syèj di Tanger. Èspédisyon-an ki dirijé pa enfan-an di Pòtidjal Henri ka tounen o dézas. Oun parti di kò èspédisyonnèr sa fè prizonnyé é enfan-an Ferdinand sa gardé an lotaj jouk évantchwèl rèstitisyon-an di Ceuta.

### Lazi
* An Lenn, Rajput-a Maharana Kumbha (en)di Mewar sa viktoryé di soultan di MâlvâMahmûd Khaljî é ka fè li prizonnyé atè Chitor pannan sis mwa. So patronnim, Kumbha, ka dézigné oun radjé don frwi-a sa senbòl di fékondité.

### Léròp
* 22 janvyé : répiblik-a di Gênes ka asyéjé Sarzana (finisman an 1438).

* Palman-an di Pari ka roujété roun rékèt di Gilbert Dowell, oun soda anglé, é ka entèrdi so maryaj ké Jeannette Roland, oun fanm Parizyen.

* 12 févriyé : priz di Pontoise pa Anglé di John Talbot.

* 21 févriyé : Jacques Ie di Lékòs sa asasiné atè Perth pa roun konspirasyon. Jacques II di Lékòs, ajé di rounso sèt lannen, ka divini rwè di Lékòs (finisman di règn an 1460).

* 25 mars : nouvèl rwè-a di Lékòs-a Jacques II sa sakré à abbay-a Hollyrood d'Édimbourg, ki ka divini kapital di Lékòs-a.

* Avril - mè : koumansman di Jakri-a di Bobilna an Transilvanni (finisman an févriyé 1438).

* 22 mè : Philippe III di Bourgògn ka manké di fika asasiné pa Brugeois ki révòlté ; so rouprézantan, maréchal-a Jean di Villiers di zis-Adam sa lenché pa lafoul-a (épizòd ki nonmen dé « vèp brugeoises »).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1435

Sa paj ka konsèrnen lannen **1435** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* 13 janvyé : bòbòl Dudum nostras. À laswit-a dé akt di barbari ki konstaté asou zil di Lanzarot, pap-a Eugène IV ka kondannen lèsklavaj é ka èkskouminyé de facto tout lèsklavajis. Li ka entèrdi di rédjwi zabitan-yan dé zil Kannanri an lèsklavaj anba prétèks-a dé évanjélizé yé.

* 16 sèptanm : koumansman di règn di Abou Amr Uthman, lémir hafsid di Tinis (finisman an 1488).

### Lazi
* 31 janvyé : lanmò di Xuande. Koumansman di règn di Zhengtong, lanprò Ming di Lachin.

### Léròp
* 13 janvyé : nésans di Parlman swédwa. Engelbrekt Engelbrektsson, notab di Dalécarlie, aprè ki li réyini oun asanblé (Riksdag) à Arboga koté té rouprézanté tout katégori sosyal-ya, sa nonmen réjan di Swèd. Nouvèl gouvèlman-an ka pasé dé akò ké rwè Éric di Pomérani, ki ka tchenbé ki tchèk fòrtérès, don Kalmar é Stockholm. Mè rwè-a ka vyolé vit nouvèl Konvansyon-an, é révòlt-a roupran.

* 2 févriyé : lanmò di Jeanne II di Nap. Li ka dézigné René d'Anjou pou siksédé li. Alò prizonnyé di douk di Bourgògn, li ka antré an konpétisyon ké Alphonse V d'Aragon ki ka konkéri rwayom-an di Nap (1442).

* 14 avril : prosè di Jwif atè Majork, ki akizé di avwar krisifyé roun Sarrasin jou-a di Vandrédi sen pou moké so kò di Pasyon-an. Prensipal manm-yan di kouminoté-a sa mété à lanmò, ròt-ya ki fòrsé di asèpté batenm-an.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1436

Sa paj ka konsèrnen lannen **1436** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* Dékouvèrt di Rio di Oro pa Pòtidjé-ya (Alfonso Gonçalvez Baldaya).

* Annan Yunnan-an, koumansman dé lagèr ant dinasti-a Ming é Shan-yan (finisman an 1449) : yé ka brizé pwisans militèr-a dé Ming é pa ka abouti à pyès rézilta.

### Léròp
* 2 févriyé : Alphonse V d'Aragon ka antré annan Gaèt ki té pran enpé anvan pa so frè Pierre. Li ka randé so kò mèt di rwayom di Nap.

* 15 mars : gouvèlman anglé-a ka ègzijé dé Parizyen roun nouvèl prèstasyon di sèrman d’òbsèrvé trété di Troyes.

* 25 mars : pap-a Eugène IV ka konsakré koupòl-a di Dôme di Florence, ki konstrwi dipi 1420 asou dé plan di Brunelleschi, ki ka achévé ensi so kò bazilik-a, don konstriksyon-an té koumansé an 1293.

* Koumansman di avril - 6 jen : Rebeyne, révòlt popilèr atè Lyon kont gabelle.

* 10 avril : le kont-a di Richemont, konnétab di Lafrans, ki charjé di pran Pari, ka établi so kò à Sen-Denis.

* 13 avril : troup-ya di konnétab di Richemont ka antré annan Pari ant sèt é lwit lèr di bonmanten é ka mété fen à lokipasyon anglé-a di lavil-a.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1438

Sa paj ka konsèrnen lannen **1438** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Léròp
* Été pouri an Lafrans. Vendanj tardiv annan nò-a di Lafrans-a (5 òktòb). Ros di pri di blé. Famin atè Rouen.

* Lapès-a ka ravajé Léròp-a di Nò-Lwès (1438-1440).

* 1e janvyé : Albert II di Habsbourg sa sakré rwè di Ongri.

* 8 janvyé : ouvèrtir di Konsil di Ferrare-Florence (finisman an 1445) ki opozé à sala di Bâle. I ka déklaré nil tout désizyon-yan ki priz o konsil di Bâle. Sala ka soupann pap-a é ka pran an lanmen papa-ya di konsil di Bâle (15 févriyé).

* 2 févriyé : « Linyon-an dé Trwa Nasyon » sa réyafirmé aprè réprésyon-an di gran jakri-a di Bobilna an Transilvanni. Li ka rétabli é ka kodifyé sitchwasyon antéryò-a. Karaktèr dinastik-a di 7 jwiyé-a : pronmilgasyon pa rwè-a di Lafrans Charles VII di Pragmatik Sanksyon-an di Bourges.

* Lotonm : Murat II, ki gidé pa Vlad Dracul, ka piyé Transilvanni-a. Alba Iulia sa mété à sak mé Sibiu ké Brașov ka rézisté o syèj. Murat ka tòrnen answit kont dèspota-a di Sèrbi (1438-1439).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1439

Sa paj ka konsèrnen lannen **1439** di kalandriyé julyen.

## Évènman
* Mété an valò dé Açores pa Pòtidjé-ya.

* Dé rélijyé étchopyen di Jérusalem ka partisipé o konsil di Florence afen di réyalizé linyon-an dé krétchen kont Lislam-an (1439-1441).

* À lanmò di khan dé Oïrat Toghon, so tiboug Esen Taidji ka siksédé li é ka divini pronmyé minis di lanprò Mongòl-a Tayisung (en). Li ka kontanté so kò di tit di taïdji, mè sa kou so papa mèt-a di tout Mongoli-a. So lanpir ka étann so kò jouk Baïkal é à Gran Miray-a (finisman an 1455).

* Koumansman di règn di Djihan Chah, soultan dé Kara Koyunlu (finisman an 1467). Kara-ya Koyunlu ka régné asou Lirak-a, Sultaniye, Qazvin, Rey, Ispahan, Fars, Kerman.

### Léròp
* Térib livèr an Lafrans 1438-1439, ki ka wè Seine jélé ké lou-ya antré annan Paris à sasé-a di nouritir.

* 16 janvyé : transfèr di Konsil di Ferrare atè Florence à laswit-a di roun épidémi di lapès (finisman an 1443).

* Avril - mè : dofen-an Louis sa nonmen lyétnan jénéral an Languedoc.

* 23 jen : Éric di Pomérani sa dépozé pa so sijè dannwa-ya é ranplasé pa so névé Christophe di Bavyè.

* 24 jen : Sigismond di Habsbourg ka divini kont di Tyrol (finisman an 1490).

* 25 jen : konsil-a di Bâle déklaré lérétik Eugène IV é ka dépozé li.

* 6 jwiyé : Légliz-ya di Ronm é Konstantinòp sa tanporèrman réyini.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1440

Sa paj ka konsèrnen lannen **1440** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lanmérik
* 13 out : koumansman di règn di lanprò aztèk-a Montézuma Ie (finisman an 1469). Li ka angajé so kò annan dé lagèr di konkèt.

### Lazi ké Lafrik
* Japon : révòlt péyizan o Yamashiro(réjyon di Kyoto).

* Kréyasyon di rwayom di Monomotapa o Zimbabwe. Bò'd 1440, oun Chona ki nonmen Nyatsimba Moutota, orijinèr di sant di Zimbabwe, ka étann so lotorité bò'd nò-a é ka établi so kapital atè Zimbaoe, ant Zumbo (en) é Harare (èsk-Salisbury). Moutota ké so tiboug Nyatsimba, ki ka pran non-an di Moutapa (Matope, mouri bò'd 1480), ka fondé roun pwisan lanpir, Monomotapa (di Mouene-Moutapa : ségnò dé latè ki dévasté oben ségnò dé min). À lanmò-a di so papa, Moutapa ka étann so téritwar asou atchwèl Zimbabwe é asou roun parti di Mozanbik.

* Koumansman di règn di Slimane Damas, sonni di Songhaï (lanmò an 1464). Anba so règn, Songhaï ka mennen roun èspédisyon viktoryé kont Kissou, o sid di Tonbouktou bò'd 1460. Yé ka ravajé rwayom-an. Fitir-a Ali Ber (Ali le Grand) ka partisipé à so briga-ya é ka divini géryé rédoutab.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1441

Sa paj ka konsèrnen lannen **1441** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Lafrik
* Rwè-a di Létchopi Zara Yacoub ka fondé monnastè di Debre Mitmaq, é ka bay li non-an di kouvan di Léjip don li ka vini di anprann dèstriksyon-an. I ka établi enpé aprè so kapital é so palè pli o sid, o Tégoulet (Choa), annan péyi-a di Debre Berhan (Abbay di Limyèr).

* Pòtidjé-ya ka atenn Kap Blanng-an. Koumansman di trèt atlantik : Pòtidjé-ya Nuno Tristão é Antão Gonçalves ka kaptiré dis endijenn di Rio di Oro. Li ka randé yé lannen swivant kont ranson, di lapoud di lò é roun trantenn di lèsklav nwè, ki Nuno Tristão ka transpòrté atè Lisbonn.

* Kombemtinga (Ouagadougou) ka divini kapital-a di kapital-a di rwayom Mossi.

### Lanmérik
* Koumansman dé lagèr di konkèt di souvren aztèk Moctezuma Ie o Mègsik.

* Révòlt maya kont pouvwè-a dé Cocom atè Mayapan, kapital di Yucatán. Lavil-a sa abandonné an 1461.

### Lazi
* 24 jen, Japon : lasasina di shogunYoshinori Ashikaga, ki détèsté pou so dèspotism, pa Akamatsu Mitsusuke, samouraï ki té lé vanjé so mèt ki shogun té kontren o sousid pou pini li di so tantativ di endépandans (Kakitsu no ran, Troub di lè Kakitsu). Yoshikatsu Ashikaga ka siksédé li à laj-a di lwit lannen (finisman an 1449).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
1442

Sa paj ka konsèrnen lannen **1442** di kalandriyé julyen.

## Évènman
### Léròp
* 25 janvyé : Louis IV ké so frè Ulrich V di Wurtemberg ka signen kontra di Nürtingen, ki ka séparé konté-a di Wurtemberg an Dé parti.

* 28 janvyé : asanblé dé prens atè Never. Oun nouvèl koalisyon dé gran di rwayom di Lafrans ka fòrmen so kò kont rwè-a ; a « Doupri-a di Never » ki ké douré jouk mars. Prens-ya ka réklanmen vennman roukour-a o Léta jénéral.

* 22 mars : Viktwè-a di Jean Hunyadi atè batay-a di Sibiu an Transilvanni kont gouvèlnò tirk-a di Vidin. Li ka enstalé asou tronn valak-a Basarab II, oun dé tiboug di Dan II ki réfijyé an Transilvanni.

* 7 avril : pronmyé lak annan lakèl Jacques Cœur sa entitilé lajantché é konséyé di rwè di Lafrans.

* 20 mè : Charles VII di Lafrans sa atè Limòj pou Pantkot-a ; Limouzen sa mété à difé é à disan pa larmé rwayal-a.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn