open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Télékominikasyon

**Télékominikasyon**-yan sa défini kou transmisyon-an à distans d’enfòrmasyon ké dé mwayen à baz d'élèktronik é d'enfòrmatik é di transmisyon filèr, òptik oben élèktromagnétik. Sa tèrm gen roun sans pli larj ki so asèpsyon ékivalant ofisyèl « kominikasyon élèktronik ». Li ka distengé ensi di pòs-a ki ka transmèt dé enfòrmasyon oben dé lòbjè anba fòrm fizik.

Annan koumansman-an dé télékominikasyon modèrn, dé envantò kou Antonio Meucci, Alexander Graham Bell oben Guglielmo Marconi té mété o pwen dé dispozitif di kominikasyon kou télégraf-a, téléfonn-an oben radjo-a. Sa-ya révolisyoné mwayen tradisyonèl-ya tèl ki paviyon-yan oben télégraf òptik-a Chappe.

thumb| Alexander Graham Bell bò'd 1914-1919.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Téléskòp

Oun **téléskòp** (di grèk τηλε (tele) ki ja signifyé « lwen » é σκοπεῖν (skopein) ki ka signifyé « gadé, wè ») sa roun enstriman d'òptik ki ka pèrmèt di ogmanté liminozité-a ensi ki tay-a aparant dé lòbjè à òbsèrvé. So rol di résèptò di limyè òptik, I ka pèrmèt d'apèrsouvwè dé lòbjè sélès ponktchwèl difisilman pèrsèptib oben envizib ké wéy touni.

Téléskòp-ya sa prensipalman itilizé an astronomi, pas yé réglaj ka randé yé propis ki pou òbsèrvasyon di lòbjè trè élwagné é ka déplasé rélativman so kò lantman.

thumb

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Optik
Télévizyon

upright=1.2|thumb|Oun télévizò, 1958.
thumb|upright=1.2|Oun télévizò HD.

**Télévizyon**-an sa roun ansanm di tèknik ki dèstiné pou émèt é rousouvè dé sékans odyovizwèl, ki aplé progranm télévizé (émisyon, film é sékans piblisitè). Kontni-a di sa progranm-yan pouvé fika dékri soulon dé prosédé analojik oben nimérik pannan ki yé transmisyon pouvé fè so kò pa onn radjoélètrik oben pa rézo kablé.

Aparèy-a ka pèrmèt d'afiché dé imaj di roun progranm sa dénonmen télévizò, oben, pa métonimi, télévizyon, oben pa apokopetélé, oben pa siglézon TV.

Télévizyon-an sa tribitèr di roun rézo ékonomik, politik é kiltirèl (lanng nasyonal oben réjyonal, janr é fòrma, régmantasyon é otorizasyon di difizyon).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Téokrasi

Oun **téyokrasi** sa roun gouvèlman koté titilèr-a di souvrennté-a sa diven. Tèrm-an « téyokrasi »— θεοκρατία (theokratía) — sa fòrmé asou mo grèk-ya « Θεός (Theós) » pou « Bondjé » ké « κράτος (krátos) » pou « pouvwar ».

Tèrm-an téyokrasi sa envanté pa Flavius Josèphe, ki ja dézigné annan so asépsyon pronmyèr lidé-a ki Bondjé ka gouvèlné, afen di jistifyé roun dézentérè dé krwayan pou politik-a. An sa sans, lidé-a di téyokrasi ka enpliké ki « aji moun-an, annan tout so anplò, ka rousouvri so nòrm di diven », mè pa ka korèsponn à pyès fòrm di gouvèlman moun.

O kontrèr, dipi xixe syèk, tèrm-an di téyokrasi sa pli souvan anplwayé pou dézigné dé réjim politik fondé asou dé prensip rélijyé oben gouvèlné pa dé rélijyé.

## Nòt ké référans

## Annèks
Téori di sé jé

**Téyori de jé** sa roun domenn dé matématik.  Téyori dé jé ka entérésé so kò o entéraksyon de chwa d'endividi (aplé « jouò ») ki sa konsyan di ègzistans-a di sa entéraksyon-yan.

Fonnman matématik-ya di téyori modèrn-an dé jé sa dékri otour dé lannen 1920 pa Ernst Zermelo annan artik-a *Über eine Anwendung der Mengenlehre auf die Theorie des Schachspiels*, Émile Borel ké artik-a *La théorie du jeu et les équations intégrales à noyau symétrique* é John von Neumann.

Lidé-ya di téyori dé jé sa answit dévlopé pa Oskar Morgenstern é John von Neumann an 1944 annan yé ouvraj Theory of Games and Economic Behavior.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Téori di sé nonm

Tradisyonèlman, **téyori dé nonm** sa roun branch dé matématik ki ka tchipé so kò dé propriyété dé nonm antché (ki yé sa antché natirèl oben antché rélatif), é ka kontni bokou di problenm ouvè fasil pou konprann, menm pou sa ki pa matématisyen. Pli jénéralman, chan-an d'étid di sa téyori ka konsèrné larj klas di problenm ki ka provini natirèlman  di étid-a dé antché. Téyori-a dé nonm ka tchipé roun plas partikilyèr an matématik, an menm tan pa so konèksyon-yan ké di nonbré ròt domenn, é pa fasinasyon-an ki ka ègzèrsé so énonsé-ya.

Tèrm-an « aritmétik » sa osi itilizé pou fè référans à téyori-a dé nonm. A roun tèrm asé ansyen, ki pli osi popilèr ki anvan ; pou évité dé konfizyon, nou té ka dézigné osi pafwè, jouk o koumansman di ventchèm syèk, téyori-a dé nonm pa tèrm-an « aritmétik sipéryò ».

## Nòt ké référans

## Wè osi
Téritwar britanik di loséyan Endyen

**Téritwar britanik di loséyan Endyen** (an annglé British Indian Ocean Territory, abréjé an BIOT) sa roun téritwè britannik di lout-lanmè ki sitchwé andan loséyan Endjen. Étandou di so jouridiksyon téritoryal évolwé  annan tan-an pou limité so kò atchwèlman à archipèl-a di Chagos ki li ka administré.
Térorism

thumb|Vidéyo di sékirité di batiman di Pentagonn ki té pran pou sib lò dé atanta di 11 sèptanm 2001.

**Térorism**-an sa anplwa-a di térò-a pou dé fen politik, rélijyéz oben idéyolojik. 

Miltip définisyon-yan(Alex Schmidt ké Berto Jongman an 1988 an kaz lisé 109 diférant) ka varyé asou : izaj-a di vyolans-a (sèrtenn ka konprann dé group ki oak itilizé vyolans-a mè ki gen roun diskour ki radikal), tèknik-ya ki itilizé, lanatir-a di sijè (ka mété apar térorism di Léta), izaj-a di pè-a, nivo-a d'òrganizasyon, idéyoloji-a, etc. Andan nonm di définisyon ka entèrvini osi kritèr-a di viktim-an di térorism (sivil, dézarmé, inosant, atak kont roun Léta démokratik ki té pèrmèt o téroris di èsprimé légalman yé kò, etc.).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Téyat

thumb|left|Téyat
thumb|Téyat di Taormina, vizyon ki ka bay Gustav Klimt di téyat grèk antik (téyat di Taormine.
thumb|Laplas di Téyat Fransé pa Maurice De Meyer (1911-1999).

**Téyat** sa an menm tan rouprézantasyon di roun dram oben di roun komédi, roun janr litérèr partikilyé, é lédifis annan lakèl ka déroulé so kò spèktak di téyat. Nou ka palé osi di janr dramatik.

Jadis, mo an grèk ansyen : θέατρον, té ka dézigné égalman lasèn ou plato-a, ki lé di tout parti kaché o piblik pa rido-a.

O sans figiré, « téyat » ka dézigné oun lyé koté ka déroulé so kò oun aksyon enpòrtant (pa lègzanp, oun téyat d'opérasyon militèr).
Téyori di rélativité

Èsprésyon-an **téyori di rélativité**-a ka ranvwayé pli souvan-an à Dé téyori konplémantèr ki élaboré pa Albert Einstein : rélativité rèstrent-a ké rélativité jénéral-a. Sa tèrm pouvé osi ranvwayé à roun lidé pli ansyenn, rélativité galiléyenn-an ka apliké so kò à mékanik newtonyenn-an.

An 1906, fizisyen alman-an Max Planckutilise èsprésyon-an « téyori rélativ » (Relativtheorie), ki mété laksan-an asou izaj-a di prensip di rélativité. Annan parti diskisyon-an di sa artik, fizisyen alman-an Alfred Bucherer ki ka itilizé pou pronmyé fwè-a tèrm-an « téyori-a di rélativité-a » (Relativitätstheorie).

Konsèp-ya ka mété an avan pa téyori-a di rélativité rèstrent-a ka konprann :

* Lèspas-tan : lèspas-a é tan-an divèt fika pèrsouvwè kou fòrman roun sèl antité.

* Vitès-a di limyè-a annan vid-a sa envaryab, pé enpòrt vitès-a di òbsèrvatò-a é di sours liminéz-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Tòrnad

thumb|Oun tòrnad di katégori F5 atè Manitoba.

Oun **tòrnad** (di èspagnòl tornado, dérivé di vèrb tornar, tounen) sa roun tourbiyon di van èstrenmman vyolan, ki ka prann nésans à baz di roun niyaj d'oraj(cumulonimbus) lòské kondisyon-yan di sizayman dé van sa favorab annan bazms latmòsfè-a. Di trè fèb tòrnad pouvé égalman dévlopé so kò anba dé niyaj d'avèrs (cumulus congestus).

Sa fénomenn météyorolojik gen roun pouvwè dèstriktò so péryòd à sala di roun siklonn tropikal  o mètr karé, mè sa di douré é d'étandou limité : i ka konsèrné oun corridor di tchèk santenn di mèt di larj asou tchèk kilomèt di lon.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Upanishad

**Upanishad** oben **Upaniṣad** (IAST : Upaniṣad, devanāgarī : उपनिषद्, di sanskrit upa, déplasman fizik, ni, mouvman bò'd ba-a ké shad, asiz so kò, swé lidé-a di « vini asiz rèspètchwézman so kò o pyé di mèt pou ékouté so ansègnman ») sa roun ansanm di tèks filozofik ki ka fòrmé baz téyorik-a di rélijyon endou-a. Yé ka konstitchwé oun parti dé tèks an Enn ki lyé à śruti-a é ka konsisté an dé èspékilasyon filozofik ki ka ékléré tèks-a okèl yé ka référé yé kò, chakin ka réklanmen yé kò di roun parti di Veda. Pa lègzanp, Kauṣītaki ka fè parti di sik di Rig-Veda.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Endouism
Vaksinasyon

thumb|Sit di enjèksyon klasik di vaksen, mousk deltoyid-a.
thumb|Administrasyon di roun vaksen.

**Vaksinasyon**-an sa roun prosédé ki ka konsisté à entrodjwi roun ajan èstéryò  (vaksen-an) annan roun lòrganism ki ka viv afen di kréyé roun réyaksyon iminitèr pozitiv kont roun maladi enfèktchéz. Sibstans aktiv-a di roun vaksen sa roun antijenn don patojénisité di pòrtò sa aténwé afen di èstimilé défans natirèl-ya di lòrganism-an (sistenm iminitèr-a). Réyaksyon iminitèr primèr-a ka pèrmèt an paralèl oun miz an mémwè di antijenn ka prézanté pou ki à lavni-a, lò di roun vrè kontaminasyon, iminité-a ki akiz pouvé aktivé so kò di fason pli rapid é pli fòrt. I ka ègzisté kat tip di vaksen soulon yé préparasyon : ajan enfèktché inaktivé, ajan vivan aténwé, anba-inité d’ajan enfèktché oben anatoksin (antidiftérik, antitétanik).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Vandrédi

**Vandrédi** a senkyèm jou di lasimèn si nous ka konsidéré ki lasimèn ka koumansé lendi é sizyèm si nous ka konsidéré ki lasimèn ka koumansé dimanch. Nòrm ISO 8601 ka kodé vandrédi pa chif 5.
Vanuatu

**Vanuatu** (prounonsyasyon : /va.nu.a.tu/), an form long **Répiblik di Vanuatu** (an bichelamar Ripablik blong Vanuatu, an annglé Republic of Vanuatu), sa roun Léta di Loséyanni kisitchwé an Mélannézi, annan Sidwès di loséyan Pasifik, an lanmè di Koray.
Varyab (matématik)

Annan matématik élémantèr, oun **varyab** sa roun grandò don valò sa (provizwarman) endétèrminé, mè asou lakèl sa éfèktchwé oun konbinézon d'opérasyon ké swé dé konstant, swé ròt varyab. Oun varyab pa sa totalman présizé, so valò pouvé menm fika enkonnèt, mè li divèt apartni à roun ansanm. Fè dé kalkil ké varyab-ya kou si a té dé nonm èsplisit ki ka pèrmèt di rézoud, an roun sèl fwè, dé problenm analòg.

Varyab-a sa abitchwèlman rouprézanté pa roun senbòl, pli souvan-an roun lèt di lalfabé laten tèl ki x oben y. Oun fonksyon nimérik y=f(x) ka enpliké Dé varyab, oun valò d'antré endépandant x é roun valò di sòrti ki sa rézilta-a di roun kalkil ki éfèktchwé asou varyab d'antré. Tèrm varyab ka provini di fèt ki lòské antésédan x di fonksyon ka varyé, alò so imaj ka varyé osi.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Vasco di Gama

thumb

**Vasco da Gama** (an pòrtigé), né an 1469 atè Sines o Portigal é mouri 24 désanm 1524 atè Cochin koté Enn-yan, sa roun gran navigatò portigé, tradisyonèlman konsidéré kou pronmyé Éropéyenn ki rivé koté Enn-yan pa vwa maritim an kontournan kap-a di Bon-Èspérans, an 1498.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Vatikan

**Vatikan**, an form long **Léta di Sité di Vatikan** (an italyen Stato della Città del Vaticano, [ˈstaːto della tʃitˈta ddel vatiˈkaːno] ; an laten Status Civitatis Vaticanæ) sa roun péyi di Léròp.

Katégori:Éròp
Ven

thumb|Boutèy ké vèr di ven.

**Ven**-an sa roun bwéson alkoolizé òbténi pa fèrmantasyon-an di rézen, frwi di vign vitikòl-a.

Transfòrmasyon-an di rézen an ven sa aplé vinifikasyon-an. Étid-a di ven sa di énoloji-a. Grann varyété-a di ven ki ka ègzisté o monn ka èspilké so kò pa diférans-ya di térwar, di sépaj, di mòd di vinifikasyon oben di tip d'élvaj. Ensi yé pouvé bay dé ven rouj, rozé oben blanng, mè osi dé ven ké roun to di souk rézidjwèl ki ka varyé (sèk oben dous), oben roun éfèrvésans ki ka varyé (trankil oben éfèrvésan). Vitikiltir-a kolonizé roun vas parti di monn é di trè nonbré péyi sa prodiktò di ven.

## Nòt ké référans

## Annèks

Katégori:Bwason
Vid

Vid-a sa òrdinèrman défini kou absans-a di matchè annan zonn èspasyal.
Vid pouvé dézigné :

## Fizik
* vid, absans di tout matchè.

* vid kantik, an mékanik kantik vid fizik-a ki dépourvi di matchè ka kontni toujou roun énèrji défini pa so valò minimal.

* chanm à vid, ansent rijid annan lakèl lè-a ké ròt gaz sa an grann parti éliminé pa roun ponp à vid.

* klakaj di vid, tèknik ki ka pèrmèt di jénéré dé partikil élémantèr à partir di vid, o mwayen di roun lazè di grann pwisans.

* ponp à vid, zouti ka pèrmèt d'èstrè lè-a oben toutrot gaz ki kontni annan roun ansent ki fronmen.

*tèknoloji di vid, ansanm dé solisyon pou prodjwi, régilé é mizour vid-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Vidéo

**Vidéyo** ka rougroupé ansanm-an dé tèknik ki ka pèrmèt anréjisman-an ensi ki rèstitisyon-an d'imaj animé, akonpagné oben pa di son, asou roun sipò élèktronik é pa di tip fotochimik.

Mo-a « vidéyo » ka vini di laten « vidéyo » ki ka signifyé : « mo ka wè ». A apokòp-a di vidéyofoni oben vidéyogranm. Sibstantif-a vidéyo ka akòrdé so kò an nonm, soupannan, ladjèktif-a ka rété toujou envaryab.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Vil

[thumb|Vil di Saint-Pétersbourg ([Risi).]]
[thumb|Vil di New York ([Létazini).]]
[thumb|Vil di Berlen ([Lanlmangn).]]

Oun **Lavil** oben **vil** sa roun milyé fizik — milyé irben — où ka konsantré oun fòrt popilasyon di moun, é don lèspas sa aménajé pou fasilité é konsantré so aktivité : abitat, komèrs, endistri, édikasyon, politik, vwa di sirkilasyon, transpò, kiltir, etc. Prensip-ya ki ka réjisé striktir ké òrganizasyon-an  di lavil sa étidjé pa sosyoloji irbenn, irbanism ou òkò ékonomik irbenn.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Vincent van Gogh

thumb|Lotopòrtrè o chapo di fét, 1887, dilwil asou twèl (41,7 × 32,7 cm), mizé Van Gogh(Amsterdam).

**Vincent Willem van Gogh** (IPA :vãn ɡɔɡ), né 30 mars 1853 atè Groot-Zundert(Péyi-Ba) é mouri 29 jwiyé 1890 atè Auvers-sur-Oise (Frans), sa roun pent ké désinatò néyèrlandè. So òv plenn di natiralism, enspiré pa enprésyonism-an ké pwentiyism-an, ka anonsé fovism-an ké ésprésyonism-an.

Van Gogh ka grandi osen di roun fanmi di ansyenn bourjwazi-a. I ka tanté dabò di fè karyèr kou marchan di lar koté *Goupil & Cie*. Soupannan, roufizan di wè lar kou roun marchandiz, i sa lisansyé.

## Nòt ké référans

## Annèks

Katégori:Personalité
Viris

Oun **virus** sa roun ajan enfèktché ki ka nésésité oun lot, souvan roun sélil, don li ka itilizé métabolism-an é so konstitchwan-yan pou répliké so kò. Nou ka konsidéré li kou fézan parti dé akaryot.

Virus-ya ka ègzisté anba fòrm-an èstra-sélilèr (inité matéryèl endépandant ki aplé viryon lòské i gen roun kapsid oben, pou tchèk fòrm, viroyid) oben entra-sélilèr (virus entégré anba fòrm dòrmant oben ki ka détourné aktivman machinri sélilèr-a o profi di so réplikasyon). Anba fòrm-an entrasélilèr (à enteryò-a di sélil lot-a), virus-ya sa dé éléman jénétik ki pouvé répliké so kò an parazitan tout oben parti-a di métabolism di sélil lot-a, ki sa swé entégré à riun kromosom di jénom lot (nou ka palé alò di provirus) oben paralèlman à li (ka pa lègzanp de izin à virion).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Virjil

thumb|Pòrtrè prézimé di Virjil.

**Virjil**, an laten **Publius Vergilius Maro** (né bò'd 15 òktòb 70 anv. J.-C. atè Andes, annan atchwèl Lombardie é mouri 21 sèptanm 19 anv. J.-K. atè Brindes annan Sid-a), sa roun powèt laten kontanporen di finisman-an di Répiblik romenn-an é di koumansman di règn di anprò Auguste.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Vitès di limyè

**Vitès di limyè**-a anna vid-a, kominéman noté c pou « sélérité », sa roun konstant fizik inivèrsèl é roun envaryant rélativis (vitès limit dé téyori rélativis), enportant annan di nonbré domenn di fizik-a. So valò ègzak sa 299 792 458 m/s(anviron 3 × 108 m/s oben 300 000 km/s). Soulon rélativité rèstrent, a vitès maksimal-a ki pouvé atenn tout fòrm di matchè oben d'enfòrmasyon annan linivèr-a.

Si sa vitès sa pli souvan asosyé ké limyè-a, li ka défini pli larjman vitès-a di tout partikil san lamas é dé varyasyon é di yé chan asosyé annan vid-a(menm réyonnman élèktromagnétik-ya ké onn gravitasyonèl-ya).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Viêt Nam

**Viêt Nam**, **Viet Nam**, **Vietnam** ou **Viêtnam**, an form long **Répiblik sosyalis di Viêt Nam**, an vietnamyen Việt Nam é Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, sa roun péyi di Azi di Sidès sitchwé à lès di pénensoul endichinwaz.
Volkan

[thumb|Kratèr ki ka boukannen di Bromo (ségon plan) é Semeru ean éroupsyon (dernyé plan) a Java an [Endonézi, an jwiyè 2004.]]
thumb|Volcan Sarytchev, asou lil Matoua, an éroupsyon.

Oun **vòlkan** sa roun ansanm jéyolojik térès, soumaren oben èstra-térès ki ka rézilté di monté-a di roun magma épi di éripsyon di roun parti di sa magma. Magma-a ka provini di fizyon parsyèl-a di manto é èsèpsyonèlman di krout-a térès-a. Éripsyon-an pouvé manifèsté so kò, di mannyè plis oben mwen konbiné, pa dé émisyon di lav, pa dé émanasyon oben dé èsplozyon di gaz, pa dé projèksyon di tephras, pa dé fénomenn idromagmatik, etc. Lav-ya ka roufrédi é routonbé-ya di tephras ka konstitchwé dé ròch ériptiv ki pouvé akimilé so kò é atenn dé milyé di mèt d'épésò ki ka formé ensi dé montangn oben dé zil. 

## Nòt ké référans

## Wè osi
Voloum

thumb|Diféran volim di roun tchwiyè

**Voloum** oben **volim**, an syans fizik oben matématik, sa roun grandò ki ka mizouré ègstansyon-an di roun lòbjè oben di roun parti di lèspas.

An fizik, volim-an di roun lòbjè ka mizouré « ègstansyon-an annan lèspas fizik » ki li ka posédé andan trwa dirèksyon-yan an menm tan, di menm ki lè di roun figir andan planmizour-a « ègstansyon-an » ki li ka posédé andan Dé dirèksyon-yan an menm tan. An matématik, voloum-an di roun parti di lèspas jéyométrik sa so mizour o sans di téyori-a di mizour-a di Lebesgue.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Vwa lakté

thumb|Sant di Vwa lakté-a ka aparèt laro di Òbservatwè di Cerro Paranal (réyon-an sa roun zétwèl gid lazè pou téleskòp).

**Vwa lakté**-a, osi nonmen Galaksi-a(ké roun majiskil), sa roun galaksi èspiral barré don djamèt sa pli souvan-an èstimé ant 100 000 ké 120 000 lannen-limyè. Li ka konprann di 200 à 400 milyar di zétwèl é o minimum 100 milyar di planèt. Li é so kòrtèj di galaksi satélit ka fè parti di Group lokal, li-menm rataché o superamas di Vyèrj-a. Sistenm solèr-a ka sitchwé so kò à anviron 27 000 lannen-limyè di sant di Vwa lakté-a, lakèl sa konstitchwé di roun radjosours konplèks, Sajitèr A (don roun dé konpozant, Sajitèr A*, sa probabman roun trou nwè supermasif).

Obsèrvé di Latè-a, Galaksi-a ka rousanblé à roun bann blanchat. Bann pas Sistenm solèr-a sa sitchwé asou bò di so èstriktir an fòrm di disk.

## Nòt ké référans

## Artik konnèks
Vyann

thumb|upright=2|<div class="center">Diféran tip di vyann.</div>

**Vyann**-an sa roun aliman ki konstitchwé dé tisou miskilatir di sèrten zannimo, notaman manmifè-ya, zozo-ya, rèptil-ya, mè osi sèrten poson kou réken-yan. Tèrm-an pouvé enkli gras, nèr-ya, ké disan asosyé o tisou, ké andan oun asépsyon pli jénéral abat-ya ké zo-ya (mwèl, kartilaj ka sèrvi osi pou réyalizé préparasyon-yan an jélé, etc.).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Vyéyisman

thumb|200px|Hans Baldung Grien : Laj-ya ké lanmò, c. 1540-1543.

Nosyon-an di **vyéyisman** ka dékri roun  oben plizyò modifikasyon fonksyonèl ki ka diminwé progrésivman aptitd-a di roun lòbjè, di roun enfòrmasyon oben di roun lòrganism à asiré so fonksyon-yan.

Annan ka-a di roun lòrganism ki ka viv (fika moun pa lègzanp), laplipa dé sélil ké lòrgann gen roun douré di lavi maksimal jénétikman programé, mè sa processus pouvé fika akséléré pa divèr èstrès ki soubi in utero oben doura lavi-a - ki ka kondjwi pli souvan-an sa lòrganism à pli asiré so ékilib fizyolojik, sa ki ka mennen li à lanmò-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Vèr

thumb|Oun boutèy di vèr koloré.
thumb|Boutèy an vèr itilizé pou ven.

Nou pouvé distengé dé définisyon di « **vèr** ». Pronmyé sa définisyon o sans komen : vèr sa roun matéryo oben roun alyaj ki rèd, frajil (ki ka kasé) sa transparan à limyè vizib, ki à baz di oksid di silicium (silis, konstitchwan prensipal di sab) é di fondan : a menm bèt pou vèr sodokalsik itilizé pou vitraj-ya.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Vètman

thumb|Vètman atravè dé laj (péryòd ansyenn).

Oun **vètman** sa roun artik di aliman ki ka sèrvi pou kouvri oun parti di kò moun. Li sa pli souvan an tisou mè matéryèl-ya ki itilizé pou so fabrikasyon ka chanjé o fil di syèk-ya. Oun vètman sa fòrtman varyé soulon kiltir-ya ké péryòd-ya di listwè: pratik (protèksyon), senbolik (signalé oun pòstir moral) oben òkò sosyal (afiché oun èstati).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Véda

thumb|Aprantisaj dé veda à Nachiyar Kovil (Tamil Nadu) an 2011.
**Veda** (devanāgarī : वेद - sanskrit : « vizyon » oben « konésans  ») sa roun ansanm di tèks ki, soulon tradisyon-an, té révélé (pa odisyon-an, Shruti) o saj endjen nonmen Rishi. Sa « konésans révélé » té transmiz oralman di brahman à brahman osen di védism, di brahmanism, é di endouism-an jouk jòdla asou roun péryòd endétèrminé.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Endouism
Vénis (planèt)

thumb|Vénis an vrè koulò wè pa Mariner 10.

**Vénis** (senbòl : ) sa roun dé kat planèt télirik di Sistenm solèr. Li sa dézyenm planèt-a pa lòrf d'élwagnman o Solèy, ké sizyenm-an pa lamas oben pa tay dékrwasant.

Planèt Vénus-a té batizé di non di déyès Vénus-a di mitoloji romenn-an.

## Prézantasyon jénéral
Distans-a di Vénus o Solèy sa konpriz ant 0,718 ké 0,728 UA, ké roun péryòd òrbital di 224,7 jou. Vénus sa roun planèt télirik, kou sa égalman Mercure, Latè-a ké Mars. Li ka posédé oun chan magnétik trè fèb é pa gen pyès satélit natirèl.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Planèt
Vòl spasyal

thumb|250px|Modjoul CSM Apollo an òrbit linèr

**Vòl èspasyal**-a sa mouvman-an di roun astronèf annan é atravè lèspas-a. Vòl èspasyal-a sa itilizé annan kad-a di èsplwatasyon èspasyal-a, é annan aktivité komèrsyal-ya ki lyannen tèl ki tourism èspasyal-a ké satélit-ya di télékominikasyon. Ròt izaj-ya ki pa komèrsyal sa égalman rousansé, tèl ki téléskòp èspasyal-ya é satélit èspyon-yan oben sa-ya d'òbsèrvasyon di planèt-a.

Oun vòl èspasyal ka koumansé pa roun lansman, ki ka prokiré pousé inisyal-a ki ja pèrmèt di lout roupasé  lafòs-a di gravitasyon é di raché véso-a di sirfas térès-a. Oun fwè annan lèspas-a, mouvman-an di véso, ki li sa propilsé oben pa, fika détèrminé pa lalwa-ya di mékanik èspasyal-a. Sèrten anjen èspasyal ka rété annan lèspas-a endéfiniman, sèrten ka dézentégré yé kò pannan yé rantré atmosférik é ròt ka atenn sirfas-a pou roun atérisaj oben roun enpak.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Wake (atoll)

**Wake** sa roun atoll sitchwé annan nò di loséyan Pasifik, à 1 442 km o nò-nò-wès di Delap-Uliga-Darrit, kapital dé zil Marshall, é à 2 267 km à lès-nò-lès di Saipan (Mariannes di Nò), swa à enpé pli di tyèr di chimen ki ka rélyé lil mariannèz à Maui, o zil Away.
Véritab Égliz di Jézi

**«Véritab Égliz di Jézi**» sa roun Égliz krétyenn fondé koté Péken (Lachin) an 1917 rasamblan 1,5 à 2,5 milyon di krwayan adan karant-wit péyi é sis kontinan. Sa Égliz sa rojn émanasyon di  branch pantcôtis di Kristyanism ki ka émerjé o kour di XXe syèk. Dépi 1983, VEJ établie so kò an Lafrans. So objektif a di prêché Évanjil a tout sé nasyon avan sékonn vini di Jézi.
Dis krwayans di baz di Véritab égliz di Jézi sa :
# Sent-Espri  
# Baptêm-a
# Lavman dé pyé
# Ékaristi 
# Sabat-a
# Jézi-kris
# Labib
# Sali-a 
# Égliz-a
# Avènman di Ségnè
Vérité

thumb|''La Vérité'', abstraksyon personifyé, twèl di Jules Joseph Lefebvre.
**Vérité**-a (di laten veritas, « vérité », dérivé di verus, « vrè ») sa koréspondans-a ant oun propozisyon ké réyalité à lakèl sa propozisyon ka référé. Soupannan sa définisyon korèspandantis di vérité-a pa sa sèl-a, i la ègzisté di nonbréz définisyon di mo é dé kontrovèrs klasik otour dé divèrs téyori di vérité-a.

An matématik, oun vérité pronmyèr ki admèt san démonstrasyon sa roun aksyòm.

## Nòt ké référans

## Annèks

Katégori:Épistémoloji
Wallis-é-Futuna

**Wallis-é-Futuna**, an fransè Wallis-et-Futuna, an form long **téritwar di zil Wallis é Futuna**, sa roun kolektivité di lout-lanmè  fransé, formé di trwa rwayom koutimyé polinézyen é sitchwé annan émisfè sid. So chèf-lyé sa Mata Utu é so kod postal é INSEE ka koumansé pa 986.

## Not ké référans
Walt Disney

thumb| Walt Disney an 1946.

**Walter Elias Disney** nonmen **Walt Disney**, né 5 désanm 1901 atè Chicago (Illinois) é mouri 15 désanm 1966 atè Burbank (Kalifòrni), té konnèt kou prodigtò, réyalizatò, sénaris, agtò é annimatò anmériken di désen annimen. Li té fondé an 1923 sosyété-a *Walt Disney Company* é ka divini piti piti roun dé prodigtò di film pi sélèb-ya. Walt Disney sa osi pronmyé kréyatò di « park ké tenm », envantan sa konsèp.

## Nòt ké référans

## Annègs
Wannari

**Wannari** sa roun koumin fransé di DROM di Lagwiyann.

## Jéyografi
### Sitchwasyon
thumb|An rouj téritwè kouminal-a di Wannari.

Koumin-an sa sitchwé à lès-a di zonn litoral-a, bò'd lèstchwè-a di larivyè Wannari, ki ka jité answit so kò annan lèstchwè-a di Loyapòk, o pyé di mon di Lòbsèrvatwè-a. A roun dé pli piti koumin di Lagwiyann. Ké prézans-a dé montangn dé Trwè Piton, laltitid magsimal-a di koumin-an sa di 341 mèt. O nò di koumin-an ka trouvé so kò roun zonn kotché ki bòdé pa loséyan Atlantik-a. À lès-a di koumin-an ka trouvé so kò frontchè-a ké Brézil-a.

Koumin limitròf-ya, atè Lagwiyann inikman, sa o nonm di 2. A Senjòrj-di-Loyapòk o sid ké Réjina à lwès-a.

### Klima
Klima-a sa di tip ékwatoryal.

### Vwè di kouminikasyon ké transpò
Lagsé à Wannari ka fè so kò an jénéral pa piròg pa larivyè Wannari-a. Toutfwè, koumin-an ka dispozé di roun piti pis di latérisaj an latè di anviron 700 mèt téyorik, mé ki pa ka akéyi ki dé lélikòptèr akoz di so mové léta.

## Listwè
* 1738 : Lenstalasyon dé jézwit.
* 1776 : Koumansman di lésò agrikòl té ka anba lenpilsyon-an di Joseph Guisan.
* 1848 : Finisman di katibaj ké abandon dé plantasyon. Fronmitir di ronmri-a.
* 1949 : Bour ki érijé an koumin.

## Démografi
Lévolisyon-an di nonm di zabitan sa konnèt atravè rousansman-yan di popilasyon-an ki éfègtchwé annan koumin-an dipi 1961, pronmyé rousansman pòstéryò à départmantalizasyon-an di 1946. À pati di 2006, popilasyon légal-ya dé koumin sa pibliyé anniyèlman pa Insee-a. Rousansman-an ka roupozé dézòrmè asou roun kolèk di lenfòrmasyon anniyèl, ki ka konsèrnen sigsésivman tout téritwè kouminal-ya o kour di roun péryòd di senk lannen. Pou koumin-yan di mwen di 10 000 zabitan, roun ankèt di rousansman ki ka poté asou tout popilasyon-an fika réyalizé tout senk lannen-yan, popilasyon légal-ya dé lannen lentèrmédjèr ki fika kant à yé èstimen pa entèrpolasyon oben èstrapolasyon. Pou koumin-an, pronmyé rousansman ègzostif ki ka antré annan kad-a di nouvèl dispozitif té réyalizé an 2007.

## Lyé ké monnouman
thumb|Bangn di montangn di Lajan an bouchou-a di flòv Loyapòk.

A à prògsimité di Wannari ki té ka trouvé so kò bangn-an di montangn di Lajan (prèski-zilé di lèstchwè-a di Loyapòk).

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Koumin di Lagwiyann
Washington, D.C

**Washington**, andan **distrik di Columbia** (an anglé : Washington, District of Columbia), souvan aplé **Washington, D.C.**, **The District**, oben tou senpman **D.C.** (pou évité konfizyon ké Léta di Washington), sa kapital dé Létazini.

 
Katégori:Étazini
Wikipédja

thumb|Logotip di Wikipédja ka rouprézanté roun glòb ki enkonplè, konpozé di pyès pòzòl asou lakèl sa enskri tchèk glif ki ka vini di diféran sistenm di markaj ; laplipa ka korèsponn ké lèt W oben ké son « wi », « wo » oben « wa ».
thumb|Détay di pòrtay miltilenng wikipedia.org, ka montré lédisyon-yan di Wikipédja ki pli fourni.

**Wikipédja** (*Wikipedia* an annglé) sa roun projè di lansiklopédi inivèrsèl, miltilenng, ki té kréyé pa Jimmy Wales ké Larry Sanger 15 janvyé 2001-a an wiki anba non donmenn "wikipedia.org". Vèrsyon-yan di diféran lanng ka itilizé menm lojisyèl di piblikasyon, MediaWiki, é gen menm laparans, men li ganyen tchèk varyasyon annan yé kontni, yé èstrigtir ké yé modalité pou lédisyon-an épi pou jésyon-an.

Lansiklopédi-a épi so lanvironnman sa ébèrjé asou Lentèrnèt grémési sèrvò-ya ki finansé pa *Wikimedia Foundation*, lòrganizasyon ké lòbjègtif ki pa likratif anmériken ki dépozitèr di lanmark Wikipédia.

Lansiklopédi sa an lib agsé, an lègtir kou an markaj, a pou di ki nenpòrt ki moun pouvé, lò i k'alé asou  sit-a, modifyé près totalité-a di artik-ya ki pibliyé anba lisans CC-BY-SA 3.0. An ògtòb 2017, Wikipédja sa senkyenm sit ki pli frékanté annan monn-an, é ka konstitchwé pli gran ké pli popilèr di ouvraj-ya di référans jénéral di Lentèrnèt. An févriyé 2014, i té gen mondjalman près 500 milyon di vizitò chak mwè épi an mè 2014, 22 milyon di kont pou éditò, don pli di 73 000 sa konsidéré kou agtif.

Istorikman, annglé-a té prensipal lanng itilizé, anvan ki roun miltitid di sit ouvri annan ròt lanng (283 lanng an 2016). Wikipédja an annglé toujou konsèrvé sa enpòrtans roulativ : nonm di artik ka élvé sokò jouk pli di 5 milyon.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Wikipédja
William Shakespeare

**William Shakespeare**, batizé lou 26 avril 1564 koté Stratford-upon-Avon é mouri lou 3 mè (23 avril) 1616 annan menm vil-a, li konsidéré kou roun dé pli gran powèt, dramatirj é markè-palò di lakiltir anglèz-a. Li sa répité pou so métriz di fòrm powétik ké litérèr, ensi ki so kapasité pou rouprézanté laspè-ya di lanatir di moun-yan.

Figir éminant di lakiltir òksidantal-a, Shakespeare ka kontinwé di enfliyansé artis-ya di jòdla. Li sa amòrfwazé annan roun gran nonm di lanng é, soulon Endèks-a Translationum, ké roun total di 4 281 amòrfwazaj, i ka vini o trwazyèm ran dé otò pi amòrfwazé-ya aprè Agatha Christie ké Jules Verne. So pyès sa régilyèrman jwé toupatou annan monn-an. Shakespeare sa roun dé rar dramatirj ki pratiké osi byen komédi-a ki trajédi-a.

Shakespeare té ka marké trant-sèt òv dramatik, ant lannen-yan 1580 é 1613. Mè kronoloji ègzak-a di so pyès sa òkò diskité. Soupannan, volim di so kréyasyon pa ka aparèt kou ésèpsyonèl an gadé di kritèr di lépòk-a.

Nou ka mizouré enfliyans-a di Shakespeare asou kiltir anglo-saksonn-an an òbsèrvan nonbréz référans-ya ki li sa fèt, ki sa fika atravè dé sitasyon, dé tit d’òv oben inonbrab adaptasyon-yan di so òv. Anglé-a sa dayò kouraman dézigné pa périfraz-a lanng-an di Shakespeare, tèlman sa otò marké lanng-an di so péyi an envantan di nonbré tèrm ké ésprésyon. Sèrtenn sitasyon dayò sa pasé tèl ki andan langaj kouran-an.

## Nòt ké référans


## Wè osi

Katégori:Personalité
Katégori:Markè-palò
Katégori:Artis
Wolfgang Amadeus Mozart

thumb|

**Johannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus Mozart** oben **Wolfgang Amadeus Mozart** (an alman : [ˈvɔlfɡaŋ amaˈdeus ˈmoːtsaʁt]), né koté Salzbourg (prensipalté di Sent-Anpir romen jèrmanik) 27 janvyé 1756 é mouri koté Vienne 5 désanm 1791, sa roun konpozitò.

Mouri à trant-senk lan, i ka lésé oun òv enprésyonnant (626 òv sa répèrtoryé annan katalòg-a Köchel), ki ka anbrasé tout janr mizikal-ya di so lépòk. Soulon témwagnaj-a di so kontanporen, li té, o pyano kou o vyolon, oun virtchwoz.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Personalité
Katégori:Lanmizik
Wonm

thumb|upright=1.25|Hafez • David • Ban Ki-moon • Chinua Achebe • Aryabhata • Händel • Confucius • Kofi Annan • Chef Joseph • Platon • Ronaldo • Albert Einstein • Errol Flynn • Mohandas Gandhi • Ole Henrik Magga • Thomas Beatie • Adam • wonm di Vitruve • oun wonm ké roun timoun • Héraclès ké Télèphe.
[thumb|Frèsk ki ka rouprézanté oun wonm touni (''Kréyasyon di Adan'' di [Mikel-Anj|Mikèlanj)]]
thumb|upright=.5|Désen di oun wonm tèl ki li ka figiré asou plak di Pioneer.

Oun **wonm** (osi aplé boug), sa roun fika moun di sèks maskilen é di laj granmoun. Anvan pibèrté-a, o stad enfantil, nou ka palé di tiboug. I ka rivé soupannan ki mo sa itilizé endépandaman di laj-a.

Annan roun asépsyon pli larj, li sa anplwayé kou tèrm jénérik pou kalifyé konsèp-a di fika moun, é ka ékri so kò alò souvan ké roun majiskil. Nou ka palé égalman di « wonm » pou dézigné oun endividi di sèks féminen oben entèrsèks  ki ka idantifyé so kò kou di janr maskilen.

## Nòt ké référans

## Wè osi
World Wide Web

**World Wide Web** (**WWW**), litéralman « twèl (di arengnen) mondjal », kominéman aplé **Web**-a, é pafwè **Twèl**-a, sa roun sistenm ipèrtèks piblik li ka fonksyonnen asou Entèrnèt. Web-a ka pèrmèt di konsilté, ké roun navigatò, dé paj aksésib asou dé sit. Imaj-a di twèl-a di arengnen ki ja vini dé ipèrlyen ki ka lyannen paj web-ya ant yé.

Web-a pa sa renk ki roun dé aplikasyon d'Entèrnèt ; distenk di ròt aplikasyon kou kouryé élèktronik-a, mésajri enstantané-a é partaj-a di fiché an pèr à pèr. Web-a té envanté o CERN pa Tim Berners-Lee plizyò lannen aprè Entèrnèt. A égalman li ki té randé médja-ya gran piblik atantif à Entèrnèt. Dipi, Web-a sa frékaman konfondou ké Entèrnèt ; an partikilyé, mo-a Twèl sa souvan itilizé annan tèks-ya pa tèknik san dévwalé klèrman si li ka dézigné Web-a oben Entèrnèt-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Yakoubo

**Yakoubo** sa roun koumin fransé, ki sitchwé annan départman-an di Lagwiyann.

Oun enpòrtan kouminoté anmérendjen ka viv annan koumin-an di Yakoubo, annan vilaj-a di Bellevue.

Sispa-ya ké kwak-a ki konfègsyonnen pa kouminoté kriyòl di Yakoubo sa répité atè Lagwiyann.

## Jéyografi
thumb|An rouj téritwè kouminal-a di Yakoubo.

Koumin-an ka sitchwé so kò an Lanmérik di Sid atè Lagwiyann. O nò di koumin-an, nou ka trouvé roun zonn kotché ki ka débouché asou Loséyan Atlantik-a. Koumin limitròf-ya ké Yakoubo sa à lès Sennmari, o sid Sentéli é à lwès Mannan.

Vilaj-a ka konté plizyò zanmo don pli enpòrtan-an sa Òrgannanbo. Ròt zanmo ki nòtab saTrou-poson, Bellevue ké Kounanmanman.

## Démografi
Lévolisyon-an di nonm di zabitan sa konnèt atravè rousansman-yan di popilasyon-an ki éfègtchwé annan koumin-an dipi 1961, pronmyé rousansman pòstéryò à départmantalizasyon-an di 1946. À pati di 2006, popilasyon légal-ya dé koumin sa pibliyé anniyèlman pa Insee-a. Rousansman-an ka roupozé dézòrmè asou roun kolèk di lenfòrmasyon anniyèl ki ka konsèrnen sigsésivman tout téritwè kouminal-ya o kour di roun péryòd di senk lannen. Pou koumin-yan di mwen di 10 000 zabitan, oun ankèt di rousansman ki ka poté asou tout popilasyon-an fika réyalizé tout senk lannen-yan, popilasyon légal-ya dé lannen lentèrmédjèr ki fika kant à yé èstimen pa entèrpolasyon oben èstrapolasyon. Pou koumin-an, pronmyé rousansman ègzostif ki ka antré annan kad-a di nouvèl dispozitif té réyalizé an 2006.

An 2015, koumin-an té ka konté 1 878 zabitan, an diminisyon di 4,96 % pa rapò à 2010 (Lafrans rò Mayòt : +2,44 %).

## Lékonnonmi
Prensipal rousours di Yakoubo ka rété lagrikiltir, lapèch ké lachas. Oun kouminoté monng ki enstalé o lyé-nonmen Rokokouwa ké Kounanmanman ka pratiké maréchaj-a.

## Lyé ké monnouman istorik
Bour-a ka abrité légliz Saint-Joseph, ki konstrwi an finisman-an di xixe syèk, ki té antchèrman dékoré pa bangna Pierre Huguet, di kan di Yakoubo. Lapentir-ya ka étann yé kò asou 600 m2 ké èstil-a  sa répité nayf. Légliz-a té fika klasé monnouman istorik an 1978.

## Èspò
Lékipman èspòrtif :

* Èstad minisipal Parc-des-Princes di Yakoubo.

Klòb èspòrtif :

* l'Étoile Filante d'Iracoubo, foutbòl.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Koumin di Lagwiyann
Yangzi Jiang

thumb
**Yangzi Jiang** (chinwa senplifyé : 扬子江 ; chinwa tradisyonèl : 揚子江 ; pinyin : Yángzǐ Jiāng ; Wade : Yang²-tzu³ Chiang¹ ; EFEO : Yang-tseu Kiang ; kantinè Jyutping : Joeng⁴-zi² Gong¹ ; litéralman : « flèv Yangzi ») oben Chang Jiang (长江 / 長江, Chángjiāng, « long flèv »), sa pli lon flèv d'Azi (6 380 km). An Frans, li sa aplé flèv Blé, Yang-Tsé-Kiang oben senpman Yang-Tsé.

Di roun débi di 30 000 m3/s, flèv Blé sa trwazyenm pli lon flèv di monn aprè Amazonn ké Nil.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Azi
Katégori:Lak
Yémen

**Yémen**, an form long **Répiblik di Yémen** (arab al-Yaman, اليَمَن et Al-Jumhuriyah al-Yamaniyah, ﺍﻟﺠﻤﻬﻮﺭﯾّﺔ اليمنية), sa roun péyi arab sitchwé à lapwent sid-wès di péninsoul d'Arabi.
Zanbi

**Zanbi**, an fòrm lonng **Répiblik di Zanbi**, an annglé Zambia é Republic of Zambia, sa roun péy di Lafrik ostral, ki pa gen lagsé ké lanmè.
Zannimo

thumb|Rouprézantan di sé klas divers.

Oun **zannimo** ou **bèt** (di laten animalis « animé, vivan, zannimo ») sa an byoloji, sélon klasifikasyon klasik, oun êt vivan étérotrof, ki lé di ki ka nouri so kò di soubstans organik. Nou ka rézervé jodla term « zannimo » a dé êt kompleks é miltiséloulèr, byen ki nou lontan konsidéré sé protozoèr kou dé zannimo iniséloulèr. Kou tou sé êt vivan, chak zannimo a dé sanblab ké ki li ka formé oun group omojèn, aplé lèspès.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Zannimo
Zheng He

thumb|Èstati di Zheng

**Zheng He** (1371 – 1433) (chinwa senplifyé : 郑和 ; chinwa tradisyonèl : 鄭和 ; pinyin : Zhèng Hé ; Wade : Cheng⁴ Ho² ; EFEO : Tch'eng Ho, arab : حجّي محمود [Ḥaǧǧy Maḥmwd]) sa roun eunuque chinwa musulman é roun èsploratò maritim sélèb, ki so vwayaj ka mennen jouk o Mwayen-Oryan é an Afrik di Lès. I sa roun dé rar ki wè atribiyé so kò tit bouddhik di Sanbao taijian (chinwa senplifyé : 三宝太监 ; chinwa tradisyonèl : 三寶太監 ; pinyin : Sānbǎo tàijiàn ; Wade : San¹-pao³ t'ai⁴chien¹), « Gran Eunuque o trwa jwayo ».

## Nòt ké référans
Zil

[thumb|Zilé d'Agrigan, annan [Loséyan Pasifik|Pasifik-a.]]

Oun **zilé**, sa roun lamas di latè antouré ké dilo di mannyè pèrmanant oben pafwè di mannyè tanporèr an fonksyon di marè-ya. Dlio-a ka benyen zil-ya pitèt sa di roun loséyan, di roun lanmè, di roun lak oben di roun kour dilo. Zil-ya pouvé sa tanporèr (ban di sab, volkan, etc.) oben permanant, izolé oben groupé ké ròt zil é pouvé alò formé roun archipel. Oun piti zil sa pafwè dézigné anba tèrm-an di tizil oben pitizil.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Zil Cook

**Zil Cook** (ké majiskil à « zil ») sa roun Léta di  loséyan Pasifik roukonèt pa Òrganizasyon dé Nasyonzini mè pa manm sala, an lib asosyasyon ké Nouvèl-Zélann-an.
Zil Féroé

**Zil Féroé** (an féroyen : Føroyar, prounonsé [ˈføːɹjaɹ] ; an danwa : Færøerne, prounonsé [ˈfɛɐ̯ˌøːˀɐnə]) sa roun péyi konstitif di Rwayom di Dannmark, ké Dannmark é Groenland. Sa téritwar gen kou kapital Torshavn.
Zil Kayiman

**Zilé Kayman** oben **Kayman** oben (Cayman Islands an annglé) sa roun téritwè di lout-lanmè di Rwéyonm-Ini annan Karayb-ya.

Katégori:Lézanti
Zil Kanari

**Zil Kanari** oben **Kanari** (an espagnol : Canarias) sa roun larchipèl di loséyan Atlantik sitchwé o larj di lakot-ya di Sahara ògsidantal é di Maròk.
Zil Marshall

**Zil Marshall** ou **Marshall**, an form long **Répiblik di Zil Marshall**, an marshallè M̧ajeļ é Aolepān Aorōkin M̧ajeļ, an anglè Marshall Islands é Republic of the Marshall Islands, sa roun Léta di Mikronézi, don endépandans-a té roukoni an 1990.
Zil Midway

**Zil Midway** (an hawayen Pihemanu, osi aplé **atoll Midway**) sa roun atoll di oun siperfisi di 6,2 km2, sitchwé annan loséyan Pasifik nò. Li sitchwé à 2 113 km à lwès-nò-wès di Honolúlú, kapital di léta Daway.
Zil Malwin

**Zil Malwin** (Îles Malouines an fransé, Falkland Islands an annglé, Islas Malvinas an espagnol) sa roun archipèl di  Atlantik Sid sitchwé à 399 km o nò-lès di ègstrèmité oryantal di Latè Difé.
Zil Norfolk

**Zilé Nòrfòlk** (an norfuk : Norfuk Aylen) sa roun téritwè ostralyen.

## Jéyografi
thumb|Kart di Zil Norfolk.

Zil Norfolk ka sitchwé so kò annan loséyan Pasifik ant, Nouvèl-Zélann é Nouvèl-Kalédonni, ké roun pozisyon léjèrman eksantré ver kot oksidantal di Lostrali.
Zil Pitcairn

**Zil Pitcairn**, sèl téritwar britanik di lout-lanmè annan  loséyan Pasifik, sa roun ansanm di kat zil di roun siperfisi total di 47 km2. A tan ki antité administrativ, so non ofisyèl an anglè sa Pitcairn, Henderson, Ducie and Oeno Islands.
Zil Salomon (Léta)

**Zil Salomon**, ou senpman **Salomon** (an annglé *Solomon Islands*), sa roun Léta sitchwé annan sid-lwès di loséyan Pasifik, é à lès di Papouazi-Nouvèl-Giné.
Zil Vyèrj britanik

**Zilé Vyèrj britannik** (an annglé : British Virgin Islands) sa roun larchipèl di Lézanti-ya é roun téritwè di lout-lanmè di Rwéyonm-Ini.
Zil Marianne di Nò

**Zil Marianne di Nó** ka fè parti di archipèl dé Marianne, annan lès di lanmè dé Filipin. Li sa sitchwé o nò di Guam, lil ké lakèl yé ka formé téritwar di pèpman chamorro, é o sid dé zil Kazan (an japonè : Kazan-rettō), andan archipèl d'Ogasawara.
Zil Épars di loséyan Endyen

**Zil Épars di loséyan Endjen** (an fransè Îles Éparses de l’océan Indien), ansyennman **zil Épars**, sa piti zilé di lwès di loséyan Endjen sitchwé otour di Madagaskar. Zile sa yo deja klase kòm yon rezèv nati. Bassas-da-peyi Zend pa tonbe nan klasifikasyon sa a, menm jan gen estasyon metewolojik otomatik. Gen yon estasyon espesyal sou zile a nan Tromelin, ki soti nan ki alèt yo voye nan Madagaska, Reunion ak Moris nan evènman an nan yon siklòn apwoche. Chak zile, ak eksepsyon nan Basse-de-Indienne ak Bans-du-Geyser, gen yon 1,000-mèt avyon. Zile yo gaye yo se yon sijè nan diskisyon ant plizyè eta yo.
Zimbabwé

**Zimbabwé** sa roun péy di Lafrik ostral. Anklavé, péy-a sa antouré o sid pa Lafrik di Sid, Botswana à lwès, Mozanbik à lès ké Zanbi-a o nò.
Zooloji

thumb|Zoolojis (Torben B. Larsen) ki ka òbsèrvé oun kaméléyon

**Zooloji**-a (dé tèrm grèk ζῷον, zôon, zannimo, jé λόγος, logos, diskou-a) sa syans-a ki ka étidjé zannimo-ya. Èspésyalis-ya di sa disiplin sa kalifyé dé zoolojis-ya(pafwè, di zoològ-ya).

Rougroupan plizyò disiplin é j'ai itilizé di nonbréz tèknik, sa syans ka lantman élaboré so kò o kour dé syèk dipi Préistwè-a. Istorikman, pronmyé réflèksyon syantifik ki sa konsèrné zooloji-a ki nou té transmèt sa sa-ya d'Aristote. Grann tantativ-ya di klasifikasyon dé lèspès zannimo térès nonbréz é souvan roumanyé dipi sa lépòk.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Zoranj (frwi)

thumb
vignette|Zoranj
**Zoranj** sa roun agrim, frwi di pyézoranj, di pyébwa di diférant lèspès di fanmi dé Rutacées ou di ibrid di sala. I ka ègzisté donk plizyò tip, prensipalman isou di lèspès Citrus sinensis kou zoranj sangin, é zoranj anmè prodwit pa bigaradyé.
Zoroastre

thumb|Zoroastre pa Raphaël, 1509.

**Zoroastre**, **Zarathushtra** oben **Zarathoustra** (an persan : زرتشت ; an avertir : Zaraϑuštra ; an grèk : Ζωροάστρης, an kurde Zerdest) sa roun « profèt », fondatò di zoroastrism. I difisil, akoz di lépòk-a ké enpòrtans di pèrsonnaj, sours di nonbréz afabilasyon, di bay dé dat ké dé lyé prési à so sijè. I né annan Nò oben Lès-a di atchwèl Iran-an. Tradisyonèlman, istwè-a di so lavi sa prézanté kou déroulan so kò ant viie ké vie syèk anv. J.-K. mè di nouvèl étid ka tann jòdla à roupousé sa èstimasyon pou finalman sitchwé so lavi ant xve ké xie syèk anv. J.-K.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Zozo

thumb

**Zozo**-ya, ki ka fòrmé laklas-a dé Av, sa dé vèrtébré tétrapòd zélé. Si i ka ègzisté an 2016 pli di 10 400 lèspès di zozo rousansé (don pli di lanmotché-a sa dé pasro), trè diféran pa yé ékoloji ki pa yé konpòrtman, yé chak ka prézanté oun ansanm komen di karaktéristik évidant ki ka pèrmèt di rougroupé yé, an partikilyé dé zékay kòrné ké dé plim, oun machwè san dan ki anvlopé di roun étchwi kòrné ki ja fòrmé roun bèk,  oun latcho oséz kourt, dé manm antéryò ki transfòrmé an zèl (fonksyonèl oben pa, sa karaktéristik ki sa partikilyèrman rar koté vèrtébré-ya) ké dé manm pòstéryò ki ka sèrvi sèl nòrmalman pou progrésyon asou sòl-a oben annan dilo-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Zannimo
Zil Vyèrj dé Étazini

**Zilé Vyèrj dé Létazini** oben **Zilé Vyèrj anmériken** (annglé : United States Virgin Islands) sa roun téritwè ki pa-enkòporé é òrgannizé ensilèr dé Lézanti-ya, ki ka anglobé zilé ògsidantal-ya dé zilé Vyèrj.
Zil di Pak

thumb| Kart di lil di Pak.

**Zil di Pak**, an rapanui Rapa Nui (« Gran Rapa »), an espagnol Isla de Pascua, sa roun zil di Chili izolé andan sid-ès di loséyan Pasifik, partikilyèrman koni pou so èstati monimental (moaï) ké so ékritir oséyanyenn inik (Rongo-Rongo).
Zéchèk

thumb|Jouwò asou roun échikyé jéyan atè Lugano, Swis.

**Jé d'échèk**-a (prounonsé [eʃɛk]) ka opozé Dé jouwò di pa é di ròt di roun tabliyé raplé échikyé ki konpozé di swasant-kat kaz klèr ké sonm nonmen kaz blanch-ya ké kaz nwè-ya. Jouwò-ya ka jwé à tour di rol an déplasan roun di yé sèz pyès (oben Dé pyès an ka di rok), klèr pou kan-an dé blanng, sonm pou kan dé nwè. Chak jouwò ka posédé o dépa roun rwa, oun danm, Dé tout, Dé fou, Dé kavalyé épi lwit pyon. Lòbjèktif-a di jé sa d'enflijé à so advèrsèr oun échèk é mat, oun sitchwasyon andan lakèl rwa-a di roun jouwò sa an priz san ki li swé posib di chanjé sa.

Jé-a té entrodjwi annan Sid di Éròp-a à partir di Xe syèk pa Arab-ya, mè nou ka ignoré koté li té envanté ègzakman.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Zépis

[thumb|Stann di vant di zépis lò di roun marché atè [New York.]]

Oun **zépis** sa roun aliman véjétal ki odoran oben pikan, ki nou ka itilizé pou asézonnen pla-ya. Zépis-ya pouvé fika isou di zékòrs (kannèl), di flèr (safran, klou di jiròf), di féy (té, Ten), di frwi (pwav, aneth, moutard), di boulb (lay, zonyon, jenjanm) oben di grenn (fénouy, koryand).

Yé ka kontni dé konpozé odoran (pafwè nonmen fotivman « arom »), mè osi dé konpozé sapid é, soutou, dé konpozé à aksyon trijéminal, sa ki ka distengé yé dé aromat.

## Nòt ké référans

## Artik konnèks
Zétwèl

[thumb|[Solèy-a, a zétwèl ki pli pròch di Latè-a.]]

Sans pronmyé-a di mo **zétwèl** sa sala di roun pwen liminé annan syèl nòktirn-an, ké pa ègstansyon, dé figir jéyométrik ki ka rouprézanté dé réyon ki ka pati di roun sant. An astronomi, signifikasyon syantifik-a pli réstren di zétwèl sa sala di roun kò sélès plasmatik ki ka réyonnen so pròp limyè pa réyaksyon di fizyon nikléyèr, oben dé kò ki té annan sa léta à roun èstad di yé sik di lavi, kou nenn blanch-ya oben zétwèl-ya ké nétron. Sala ka signifyé ki yé divèt posédé oun lamas minimal pou ki kondisyon-yan di tanpératir ké di présyon osen di réjyon santral-a — tchò-a — ka pèrmèt lanmòrs-a ké mentchen-an di sa réyaksyon nikléyèr-ya, séy an deçà dikèl nou ka palé di lòbjè sibstélèr.

## Nòt ké référans

## Wè osi
E (nonm)

**Nonm e** sa roun konstant matématik ki ka val anviron 2,71828 é pafwè aplé **nonm èksponansyèl**, « **nonm d'Euler** » oben konstant di Néper an référans o matématisyen Leonhard Euler e John Napier (pa roun variant òrtografik di so non). I pa divèt fika konfonn ké konstant d'Euler-Mascheroni ki noté γ.

Sa nonm sa défini à finisman-an di xviie siècle, annan roun korèsponn ant Leibniz é Christian Huygens, kou sa baz-a di logaritm natirèl. Ròtman di, li sa karaktérizé pa rélasyon-an ln(e) = 1 oben di fason ékivalant li sa imaj-a di 1 pa fonksyon èksponansyèl-a, koté nosyon-an exp(x) = ex.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Èd mounitèr

thumb|Konsiltasyon médikal atè Tegucigalpaau Honduras an 2004.

**Lèd mounitèr**-a sa roun lèd d'irjans ké ponktchwèl mété an plas lò di roun sitchwasyon di kriz ésèpsyonèl oben di katastròf natirèl. Nou ka distengé no kò souvan à sa tit lèd mounitèr (oben lèd d'irjans) épi lèd o dévlopman.

## Définisyon ké aktò
Lèd mounitèr pouvé prann divèrs fòrm : don di lajan, anvwa di marchandiz ké lékipman di pronmyèr nésésité, anvwa di pèrsonèl ki ka fè dé entèrvansyon asou plas, ranfòrsman dé aktò lokal.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Èspò

thumb|Légzanp di èspò : lèskrim, latlétism, rigbi ké XV é siklism.

**Èspò** sa roun ansanm di ègzèrsis fizik oben mantal ki nou ka pratiké anba fòrm di jé endividjwèl oben kolèktif ki pouvé mennen an konpétisyon. Èspò sa roun fénonmenn kazi inivèrsèl annan tan-an é annan lèspas moun-an. Grès antik-a, Ronm antik-a, Bizans, òksidan médjéval épi modèrn, men osi di Lanmérik prékolonbyen oben Lazi, sa tout marké pa lenpòrtans di èspò. Sèrten péryòd sa sirtou marké pa dé entèrdi.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Èspò
Échanj

Pou ki roun **échanj** ka ègzisté, a pour ki li gen omwen Dé parti (li pouvé gen plizyò, kou annan komèrs triyangilèr) ant lakèl té gen dé don, swé dé flux, swé dé mésaj résipròk.

Pli kouraman, mè an roun sans pli pròpman ékonomik, oun échanj sa roun zak ant Dé parti é dé échanj ka dézigné dé rélasyon ant dé moun fizik, dé Òrganizasyon, dé Léta.

Oun échanj sa pozitif si Dé parti-ya gen roun avantaj, li sa nét si sa pa ka chanjé anyen pou Dé parti-ya, é li sa négatif si li sa dézavantajé pou Dé parti. Li sa dézékilibré si Dé parti-ya pa ka gen menm avantaj.

## Nòt ké référans

## Artik konnèks