open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Réyonman élektromagnétik

thumb|Répartisyon di réyonnman élektromagnétik

**Réyonnman élèktromagnétik**-a ka dézigné oun fòrm di transfè d'énèrji linéyèr. Limyè vizib-a sa roun réyonnman élèktromagnétik, mè pa ka konstitchwé ki roun piti tranch di larj spèk élèktromagnétik. Propagande di sa réyonnman, di roun oben plizyò partikil, ka bay lyé à di nonbré fénomenn kou aténwasyon-an, absòrpsyon-an, difraksyon-an, réfraksyon-an, dékalaj-a bò'd rouj, entèrférans-ya, éko-ya, parazit élèktromagnétik-ya é léfè byolojik-ya. Réyonnman élèktromagnétik-a pouvé fika dékri di mannyè kòpiskilèr kou propagasyon-an di foton (boson vèktò di entéraksyon élèktromagnétik-ya), oben di mannyè ondilatwè kou roun onn élèktromagnétik.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Rézo téléfonik konmité

**Rézo téléfonik konmité** (ou **RTK**) sa rézo istorik di téléfonn fiks, annan lakèl roun pòs d'aboné sa rélyé à oun konmitatò téléfonik di rézo piblik pa roun pèr di fil alimanté an batri santral entégral (bouk lokal-a).
Rézon

thumb|''Le Songe de la Raison produit des monstres'', pa Francisco de Goya.
**Rézon**-an sa jénéralman konsidéré kou roun fakilté pròp di lespri moun don miz an òv ka permèt li di fiksé dé kritèr di vérité é di érò, di diserné byen é mal épi di mété zn òv dé mwayen an wè di roun fen ki bay. Lindor ka permèt donk di dirijé (pa légzanp  volonté-a). Sa fakilté gen donk plizyò amplwa : syantifik, étik é teknik.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Épistémoloji
Ròch

**Ròch**-ya (di laten popilèr rocca) sa dé matéryèl natirèl ki jénéralman solid é fòrmé, ésansyèlman oben an totalité, pa roun asanblaj di minéral, ki ja konpòrté dé fosil (notaman annan ròch sédimantèr-ya), di vèr ki ka rézilté di roufrédisman rapid di roun likid (volkanism, friksyon...) oben dé agréga di ròt ròch. Ròch-ya pouvé fika fòrmé di roun sèl lèspès minéral (ròch monominéral) oben di plizyò (ròch poliminéral) :

Kalsit-a pouvé fè parti dé kalkèr é dé marb ki pir ; quartz pa sa renk ki roun konpozé dé quartzit, dé gneiss é granit, dé bazalt.

Ansanm-an ka prézanté roun sèrtenn omogénéyité èstatistik. Klasifikasyon-an dé ròch dé rès konplèks, pas li sa bazé asou roun gran di kritèr.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Réseptò radio

Oun **résèptò radjo** (osi aplé : **pòs di radjo**, **transistò**, **tuner**, **otoradjo**, etc.) sa roun aparèy élèktronik ki dèstiné pou kapté, sélêksyonnen é dékodé onn radjoélètrik ki émèt pa émétò radjo-ya. Fonksyon-an di dékodaj sa d'èstrè dé onn kapté enfòrmasyon-yan, ki té enkòrporé anvan di fika émèt : son obebmn signal nimérik (RDS, DRM Digital Radio Mondiale, signal orèr, etc.).

## Vokabilèr
Tèrm-an « radjo » ka provini di senplifikasyon-an di èsprésyon-an « résèptò d’émisyon ki difizé pa onn radjofonik », é té adòpté progrésivman ké dévlopman-an di izaj-a di radjo-a, pou dézigné tout tèknik-a dé onn radjo é annan langaj de, oun « radjo » ka dézigné osi byen roun résèptò ki roun chenn di progranm.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Ròm

**Rom** (an italyen : Roma, prounonsé [ˈroˑma]) sa kapital-a di Itali dipi 1871. Sitchwé o sant-lwès di pénensil italyenn-an, prè di lanmè Tyrrhénienne, li sa égalman kapital-a di réjyon-an di Latium, é té sala Anpir romen douran 357 lan. An 2016, li ka konté 2 877 215 zabitan établi asou 1 285 km2, sa ki ka fè di li komin pli péplé d'Itali ké trwazyenm pli étandou d'Éròp aprè Mòskou ké Lonn. So lè irbenn ka rousansé 4 356 403 zabitan an 2016.

## Nòt ké référans

## Annèks

Katégori:Itali
Répiblik démokratik di Kongo

**Répiblik démokratik di Kongo** (an kikongo Repubilika ya Kongo Demokratiki, an swahili Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, an lingala Repubilíka ya Kongó Demokratíki, an tshiluba Ditunga dia Kongu wa Mungalaata) sa roun péyi di Lafrik santral.

## Not ké référans


Katégori:Lafrik
Saba

**Saba** sa roun zilé néyèrlandé ki ka sitchwé so kò annan nò di pitit Lézanti-ya, Karayb, à lès di Puerto Rico.
Sahara

thumb

**Sahara** oben "Ténéré" (an arab : الصحراء الكبرىal-Ṣaḥrāʾ al-Kubrā, gran dézè-a oben grann step-a, an bèrbèr : ⵜⵉⵏⵉⵔⵉ Teneré) sa roun vas dézè cho sitchwé annan parti nò-a di kontinan afriken. I ka étann so kò asou 5 000 km di lwès an lès, di loséyan Atlantik-a à lanmè Rouj-a, é ka kouvri pli di 8,5 milyon di kilomèt karé, sa ki ka fè di li pli grann étandou di latè arid di roun sèl ténan andan monn-an.

## Nòt ké référans

## Annèks
Salvador

**Salvador**, an form long **Répiblik di Salvador** (an espagnol : El Salvador ou República de El Salvador, respektivman), sa pli piti péyi di Lanmérik santral ké roun siperfisi total di 20 742 km2 pou roun popilasyon estimé à 6 328 196 zabitan an 2014.
Salvador Dalí

right|thumb|310px|Dalí an 1939.

**Salvador Dalí**, di so non konplè **Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí i Domènech, marquis de Dalí de Púbol**, né koté Figueras lou 11 mè 1904, é désédé annan menm vil, lou 23 janvyé 1989, sa roun pent, skiltò, gravò, sénaris é 
markè-palò catalan di nasyonalité èspagnol. I konsidéré kou roun dé prensipal rouprézantan di siréyalis, évantwèlman kou roun dé pli sélèb pent di XXe syèk.

## Not ké référans


## Wè osi

Katégori:Markè-palò
Katégori:Personalité
Samoa

**Samoa**, an form long **Léta endépandan di Samoa**, an samoan Samoa ou Malo Sa'oloto Tuto'atasi o Samoa, an anglè Samoa ou Independent State of Samoa sa roun Léta endépandan di Polinézi oksidantal, andan Pasifik sid.
Samoa amérikenn

**Samoa anmériken** sa roun téritwè ki pa enkòporé é pa organizé di Létazini-ya ki sitchwé an Loséyanni. Samoa anmériken sa pati anmériken di larchipèl Samoa-ya.
Sanmdi

**Sanmdi** sa sizyèm jou di sé simèn légal é sètyèm é dèrnyé jou sélon rélijyon krétyenn,. Nòrm ISO ka kodé sanmdi pa chif 6.

## Nòt ké référans
Sao Tomé-é-Prensip

**Sao Tomé-é-Prensip** ou **São Tomé-é-Príncipe**, an potidjé São Tomé e Príncipe, an fòrm lonng **Répiblik démokratik di Sao Tomé-é-Prensip**, sa roun di pli piti péyi di Lafrik.

## Not ké référans


Katégori:Lafrik
Satirn (planèt)

thumb|upright=1.5|Satirn wè pa sonn Cassini-a an 2008.

**Satirn** (senbòl : ) sa sizyenm planèt di Sistenm solèr pa lòrd di distans o Solèy ké dézyenm-an aprè Jupiter pa so tay ki pa so lamas.

Saturne sa roun planèt jéyant, omenm tit ki Jupiter, Uranus ké Neptune, ké pli présizéman oun jéyant gazéz di tip Jupiter frèt kou Jupiter. Di roun djamèt di anviron nòv fwè é dimi sala di Latè-a, li sa majoritèrman konpozé di idrojenn ké d'hélium. So lamas ka valé 95 fwè sala di Latè-a ké so volim 900 fwè sala di nou planèt. So péryòd di révolisyon sa d'anviron 29 lan. Li té o périyéli 26 jwiyé 2003 é à aféli-a 17 avril 2018.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Planèt
Santé

thumb|« Star of Life » dézignan lasanté jénéral.

**Lasanté** oben **santé** sa roun léta di konplè byen-fika fizik, mantal é sosyal, é pa ka konsisté sèlman an roun absans di maladi oben d'enfirmité.

Sa définisyon sa enskrit o préyanbil di 1946 à konstitisyon-an di Òrganizasyon Mondjal di Lasanté (OML, OMS). Sa définisyon di OML pa té modifyé dipi 1946. Li ka enpliké ki tout bézwen fondamental di moun-an fika satisfè, ki li fika afèktif, sanitèr, noutrisyonèl, sosyal oben kiltirèl é di stad di anbriyon-an.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Santé
Satélit natirèl

thumb|Prensipal satélit natirèl-ya di Sistenm solèr, à léchèl pa rapò à Latè-a.

Oun **satélit natirèl** sa roun lòbjè sélès an òrbit otour di roun planèt oben di rounòt lòbjè pli gran ki li-menm ki pa sa di lorijin moun-an, pa opozisyon o satélit artifisyèl. Yé pouvé fika di gròs é rousanblé à di piti planèt. Di tèl lòbjè sa égalman aplé lalin, pa analoji ké Lalin-an la Lune, satélit natirèl di Latè-a.

Tèknikman, tèrm-yan pouvé apliké so kò à roun planèt ki ka òrbité roun zétwèl, oben menm roun zétwèl ki ka òrbité roun sant galaktik, mè roun tèl itilizasyon sa rar. An tan nòrmal, li ka dézigné satélit natirèl-ya dé planèt, planèt nenn-yan di piti kò.

## Wè osi
Seks

Mo **sèks**-a ka dézigné souvan aparèy rouprodiktò-a, oben lak sèkswèl-a ké sèkswalité annan roun sans pli global, mè ka référé so kò osi o diférans fizik ki ka distengé  wonm-yan ké fanm-yan (diférans psikolojik oben sosyal ant sèks-ya ki sa dézigné pa mo janr-a).

## Dimòrfism sèkswèl
Osen du laplipa dé lèspès vivant,nou pouvé réparti endividi-ya an Dé (oben plizyò pafwè pli di karant tip sèkswèl kou koté Stylonichia) group. Sa distenksyon pa pouvé fika éfèktchwé daprè lòrgann sèkswèl-a di endividi-a, so mòrfoloji oben tip-a dé gamèt, sa éléman-yan ki pa pouvé diféré di roun sèks à ròt-a.

## Nòt ké référans

## Annèks
Satélit artifisyèl

Oun **satélit artifisyèl** sa roun lòbjè ki fabriké pa fika moun-an, ki voyé annan lèspas-a ké lèd-a di roun lansò é la gravité otour di roun planèt oben di roun satélit natirèl kou Lalin-an. Vitès-a ki enprimé pa lafizé-a o satélit ka pèrmèt li di mentni so kò pratikman endéfiniman annan lèspas-a an dékrivan  oun òrbit otour di kò sélès. Sala, ki défini an fonksyon di misyon-an di satélit, pouvé prann diférant fòrm — élyosenkronn, jéyostasyonnèr, éliptik, sirkilèr — é ka sitchwé à dé altitid plis oben mwen élvé, ki klasifyé an òrbit bas, mwayenn oben rot.

Pronmyé satélit artifisyèl Spoutnik I sa lansé pa IRSS-a an 1957. Dipi sa lépòk, pli di 5 500 satélit artifisyèl té plasé an òrbit (2007).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Sen-Barthélemy

**Sen-Barthélemy** sa roun lil fransèz di piti Zantiy é roun kolektivité di lout-lanmè (KLL) o sans di artik 74 di Konstitisyon dipi 15 jwiyé 2007.
Sen-Maren

**Sen-Maren**, an form long **Sérénisim Répiblik di Sen-Maren** ou **Répiblik di Sen-Maren** (an italyen San Marino ou Serenissima Repubblica di San Marino ou Repubblica di San Marino), sa trwazyèm pli piti Léta di Léròp.

Katégori:Éròp
Sekswalité moun

[upright=1.2|thumb|Détay di oun sèn asou tanp di Lakshmana koté Khajurâho ([End) bò'd 950.]]

**Sèkswalité moun** ka rouprézanté oun chan di sasé konpòrtmantal, sosyal, kiltirèl é sivilizasyonèl lyé ké rouprodiksyon moun épi ké sasé di plézi é di atachman ant granmoun. Né di analiz fizyolojik-a é psikolojik dé troub sèkswèl, sèksyoloji sa konsidéré kou syans di sèkswalité koté moun-an, annan so konpozant médikal ké sosyolojik (osi é soutou sala di nérobyoloji, di psikyatri-a é di psikanalis).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Sen-Martin (Rwayom dé Péyi-Ba)

**Sen Marten**, an néyèrlandé Sint Maarten é Land Sint Maarten, an annglé Sint Maarten é Country of Sint Maarten, sa roun dé kat Léta ki, ké Péyi-Ba, Aruba épi Curaçao, ka fòrmen Rwéyonm dé Péyi-Ba.
Sen-Martin (Zantiy fransèz)

**Sen Marten**, an fransé Saint-Martin, sa roun téritwè fransé ki sitchwé annan Karayb-ya andan nò-a di zilé di Sen-Martin, annan Lézanti-ya, ki ka poté èstati di kolègtivité di lout-lanmè fransé dipi 15 jwiyé 2007-a.
Sen Pierre ké Miquelon

**Sen Pierre ké Miquelon**, (an fransè Saint-Pierre-et-Miquelon) sa roun archipèl fransè di  Lanmérik di Nò sitchwé andan loséyan Atlantik nò, o sid di lil kannandjen di Terre-Neuve.
Seksism

**Sèksism**-an sa roun atitid diskriminatwar bazé asou sèks-a oben idéyoloji ki ja fondé so kò asou adézyon-an à dé krwayans diskriminatwar bazé asou kritèr-a di sèks. Li ka pézé so kò an parti asou dé èstéréyotip, ki lé di dé krwayans ki ka konsèrné karaktéristik-ya ki jénéralman asosyé o fanm é o wonm.

Sa tèrm sa aparèt annan lannen-yan 1960 ké nouvèl ésòr di féminism. Sa mo, ki kalké asou « rasism », gen pou vokasyon di dénonsé krwayans-ya, valò ké atitid ki fondé asou dé modèl èstéréyotipé ké èstéryorizé, an ròt tèrm roun sosyété sekswèlman diskriminatwar. Tématik-a di sèksism pouvé fika abòrdé soulon diférant disiplin kou analiz-a dé médja, sosyoloji-a, syans politik-a, psikoloji-a, fizyoloji-a...

## Nòt ké référans

## Wè osi
Sendromm di iminodéfisyans akiz

thumb|Riban rouj, senbòl di lalit-a kont sida-a.

**Sendrom d'imminodéfisyans akiz**, pli konnèt anba so akronim **SIDA**, sa roun ansanm di senptom konsékitif  pou dèstriksyon-an di sélil di sistenm iminitèr pa virus-a di immunodéfisyans moun (VIM). Sida sa dannyé èstad  le di enfèksyon-an o VIH, lòské iminodéfisyans-a sa sévèr. I ka kondjwi  à lanmò-a dé swit di maladi opòrtinis. Oun moun malad di sida sa dézigné pa tèrm-an « sidéyen » oben pli rarman « sidatik ».

## Nòt ké référans

## Wè osi
Sent-Ampir romen jermanik

thumb|Téritwar di Sent-Ampir di 962 a 1806

**Sen-Anpir romen** sa roun rougroupman politik, jòdla disparèt, di latè d’Éròp ògsidantal ké santral o Mwayen Laj, dirijé pa Anprò dé Romen. I té ka konsidéré so kò, di xe syèk jouk so souprésyon o koumansman di xixe syèk pa Napoléon, kou kontinwatò léjitim di Anpir di Ògsidan dé Carolingiens, mè égalman di Anpir romen. Adjèktif Sen ka aparèt ki anba règn di Frédéric Barberousse (atèsté an 1157) pou léjitimé pouvwar di mannyè divin.

## Nòt ké référans

## Annèks

Katégori:Mwayen-Aj
Sentir di astéroïd

thumb

**Sentir prensipal d'astéroyid** (pafwè jis sentir d'astéroyid oben sentir solèr ki sitchwé ant òrbit-ya di Mars ké Jupiter. Li ka konténi oun gran nonm d'astéroyid.

## Tèrminoloji
Sentir d'astéroyid sa pafwè présizé « sentir d'astéroyid prensipal » lòské a di distengé di dé ròt sentir analòg di Sistenm solèr. Tout astéroyid-ya di sa sentir sa dé piti kò di Sistenm solèr, à èsèpsyon-an di Cérès, ki sa roun planèt nenn.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Sentlisi

**Sentlisi**, an annglé Saint Lucia, sa roun Léta ensilèr di Lézanti-ya, sitchwé asou bò oryantal-a di lanmè dé |Karayb|Karayb.
Serk

thumb|Serk di sant O é di réyon r sa ansanm di sé pwen di plan a distans r di O.

An jéyométri éklidjenn, oun **sèrk** sa roun kourb plan ki fronmen ki konstitchwé dé pwen sitchwé à égal distans di roun pwen nonmen sant. Valò-a di sa distans sa aplé réyon di sèrk. Sala ka sa enfiniman varyab, i ka ègzisté kidonk oun enfinité di sèrk kèlkonk, annan chaken dé plan di lèspas-a.

Annan plan éklidjen-an, a « ron » ki sa asosyé an fransé o tèrm di sèrk. Annan roun plan ki pa éklidjen oben annan ka-a di définisyon di roun distans ki pa éklidjenn, fòrm-an pouvé fika pli konplèks. Annan roun lèspas di dimansyon kèlkonk, ansanm-an dé pwen plasé à roun distans konstans di roun sant sa aplé sfèr.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Servis (ékonomi)

Oun **sèrvis** sa roun prèstasyon ki ka konsisté an « miz à dispozisyon-an di roun kapasité tèknik oben entélèktchwèl » oben an « fournitir-a di roun travay dirèkman itil pou izajé-a, san transformasyon di matchè ».

Fourni roun sèrvis ka korèsponn à roun prodiksyon ékonomik di natir partikilyèr pis ki li pa ka konsisté an fournitir-a di roun byen tanjib à roun kliyan. An sa sans, oun kwafò, oun kabiné d'avoka, oun lopital, oun réstoran, oun komèrs, oun antroupriz di tanspò oben roun labank ka prodjwi dé sèrvis é pa dé byen.

Sèrvis-ya sa roun sèktò d'aktivité.

Sèrvis-ya — fika konsomé annan menm tan-an nésésèr pou prodjwi yé — sa konsidéré kou pa sa « stokab ».

## Nòt ké référans

## Wè osi
Sfèr

thumb|Oun sfè annan roun lèspas éklidjen

An jéyométri annan lèspas-a, oun **sfè** sa roun sirfas ki konstitchwé di tout pwen-yan ki sitchwé à roun menm distans di roun pwen ki aplé sant. Valò-a di sa distans sa aplé réyon di sfè-a. Jéyométri sférik-a sa syans-a ki ka étidjé propriyété-ya dé sfè. Sirfas-a di Latè-a pouvé, an pronmyé aproksimasyon, fika modélizé pa roun sfè don réyon-an sa anviron 6 371 km.

Pli jénéralman an matématik, annan roun lèspas métrik, oun sfè sa ansanm-an dé pwen ki sitchwé à menm distans di roun sant. Yé fòrm pouvé alò fika trè diférant di fòrm ronn izwèl-a. Oun sfè sa égalman oun élipsoyid déjénéré.

Pwen-yan distans-a o sant sa entéryò oben égal o réyon ka konstitchwé oun boul.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Shakti (endouism)

thumb|Boga Shakti sa senbòl di mè iniversel andan tradisyon-an Chola. Estati an bronz di XIIe-XIIIe syèk.
**Shakti** (sanskrit IAST : śakti ; devanāgarī : शक्ति ; pali : satti ; tibétain : yum, nus-ma) sa roun tèrm ki ka signifyé « pouvwar », « pwisans », « lafòs ». Annan endouism-an, sa mo ka dézigné énerji féminin-an, prensip aktif-a ké èstéryorizé di roun divinité maskilin. Nou pouvé sité notaman : Pārvatī, Durgā, Lakṣmī, Kālī, Sarasvatī. Shakti sa osi non-an di roun déyès ki sa épouz-a d'Indra, bondjé di roun paradi-linivèr (loka) koté endou-ya ; li sa souvan asosyé annan tan kontanporen-yan à Shiva, énèrji maskilin-an.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Endouism
Shintoyism

**Shinto**-a (神道, shintō?, littéralement « vwa-a dé bondjé » oben « vwa-a di diven ») oben **shintoyism** (/ʃintɔism/) sa roun ansanm di krwayans ki ka daté di listwè ansyenn-an di Japon, pafwè roukonèt kou rélijyon. Li ka mélanjé dé éléman politéyis ké animis. A pli ansyenn  rélijyon ki konnèt di Japon é partikilyèrman lyé à so mitoloji. Tèrm-an « shintō », lèktir sino-japonèz, oben kami no michi, sa aparèt pou diféransyé sa vyé rélijyon di bouddhism « enpòrté » di Lachin o Japon o vie syèk. So pratikan-yan sa jòdla pli di san milyon o Japon.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Rélijyon
Katégori:Japon
Shoah

thumb|Ensirèksyon dibghetto di Varsovi, avril-mè 1943.

**Shoah** (hébreu : שואה, « katastròf ») sa ègstèrminasyon sistématik pa Almagn nazi di ant senk ké sis milyon di Jwif, ki ka rouprézanté Dé tchèr dé Jwif d'Éròp é anviron 40 % dé Jwif di monn, pannan Ségonn Lagèr mondjal-a. Nou ka itilizé osi tèrm-yan d'« Holocauste », di « jénosid jwif » oben « jénosid nazi », é menm « Jénosid » tou kour, di « joudéosid » oben òkò di « dèstriksyon dé Jwif d'Éròp » (Raul Hilberg), dé déba ki ka opozé istoryen ké lengwis asou tèrm adékwat.

## Nòt ké référans

## Annèks
Shen Kuo

thumb|Vizyon d'artis modèrn di Shen Kuo

**Shen Kuo** (chinwa : 沈括 ; pinyin : Shěn Kuò, Wade-Giles Shen K'uo, EFEO Chen K'ouo), Shen Guo, Shen Kua oben òkò Shen Gua, né an 1031 atè Hangzhou é mouri an 1095 à Zhenjiang, sa roun syantifik polimat chinwa, fonksyonèr gouvèlmantal anba dinasti Song-an (960-1279).

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn
Shâh Nâmeh

**Liv dé Rwa** (an persan : شاهنامه ; romanizasyon ALA-LC : Shāhnāmah) sa roun powenm épik, routrasan listwè-a di Iran(Gran Iran) dipi kréyasyon-an di monn jouk rivé-a di Islam-an, an plis de 60 000 distik, ékri bò'd lan 1000 pa Ferdowsi.

## Kontèks di rédaksyon
Nou ka konnèt ki trè mal lavi-a di Ferdowsi, prensipal sours-a à sa sijè sa **Liv dé Rwa** li-menm. Ròt powèt, kou Nizami, té ékri asou so lavi, mè ékar-a kronolojik sa tròp gran pou ki sours-a sa fyab.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Litératir
Sent-Hélène, Asansyon é Tristan da Cunha

**Sent-Hélène, Asansyon é Tristan da Cunha** (an annglé Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha), sa roun téritwar britanik di lout-lanmè sitchwé andan loséyan Atlantik. Li sa konpozé di lwit zil, don lil di Sent-Hélène, prensipal-a di ant yé. Siperfisi térès total di téritwar sa di 410 km2.
Sigmund Freud

thumb|Sigmund Freud pa Max Halberstadt an 1922.

**Sigmund Freud** (prounonsyasyon alman : [ˈziːkmʊnt ˈfʁɔʏt] ; prounonsyasyon franséz [fʁøːd] oben [fʁœjd]), né Sigismund Schlomo Freud 6 mè 1856 atè Freiberg (Otrich) (atchwèl Répiblik tchèk) é mouri 23 sèptanm 1939 atè Lonn, sa roun nérològ otrichyen, fondatò di psikanaliz-a.

Médsen vyennwa, Freud ka kontré plizyò pèrsonnalité enpòrtant pou dévlopman-an di psikanaliz-a, don li sa prensipal téyorisyen-an.

## Nòt ké référans

## Annèks
Sikism

thumb|Khaṇḍā sa senbòl di sikhism.

**Skhism** sa roun rélijyon monotéyis ki fondé annan nò di Enn-an o xve syèk pa Gurû Nanak.

Mo-a ਸਿੱਖ (sikkh) sa roun mo pendjabi ki sa dérivé di mo sanskrit शिष्यः (śiṣya) ki ka signifyé disip oben étidjan, oben di शिक्ष (śikṣa), ki ka signifyé étid oben "enstriksyon". Transkri litéralman sala ka rouvini à di « lam di bondjé ». Dòktrin-an di sikhism ka fondé so kò asou ansègnman-yan èspiritchwèl dé Dis gurûs, rékéyi annan Sri Guru Granth Sahib.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Rélijyon
Siklonn tropikal

thumb|Ouragan Ivan prè di Grénad, 7 sèptanm 2004.

Oun **siklonn tropikal** an météyoroloji, sa roun tip di siklonn (déprésyon) ki ka pran fòrm annan loséyan-yan di zonn entèrtropikal à partir di roun pèrtibasyon ki ka òrganizé so kò an déprésyon tropikal épi an tanpèt. So èstad final sa konnèt anba divèrs non atravè monn-an : ouragan annan Atlantik nò é Pasifik Nò-Lès, tifon an Azi di Lès é siklonn annan ròt basen oséyanik-ya..

Èstriktirèlman, oun siklonn tropikal sa roun larj zonn di niyaj orajé an rotatsyon ki akonpagné di van fò. Nou pouvé klasé yé annan katégori-a dé sistenm konvèktif di mézo-léchèl pis ki yé gen roun djamèt enféryò à roun déprésyon klasik, dit « sinoptik », é ki yé sours di énèrji prensipal sa dégajman-an di chalò latant-a ki kozé pa kondansasyon di vapò dilo an altitid annan yé oraj.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Silicium

**Silicium**-an sa éléman chimik-a di niméro atomik 14, di senbòl Si. I ka apartni o group 14 di tablo péryodik. A éléman-an pli abondant-a annan krout térès-a aprè oksijenn-an, swé 25,7 % di so lamas, mè li pa konparativman prézan ki an rélativman fèb kantité annan vivan-an. I pa ka ègzisté annan lanatir-a à léta-a di kò senp, mè anba fòrm di konpozé : anba fòrm di djòksid di  silicium (SiO2), di lorijin byojenn (fabriké pa roun òrganism vivan kou djatomé-ya oben radjolèr-ya), nou ka trouvé li anba fòrm di silis amòrf (annan sab-a), oben di lorijin litohénik lòské li sa anba fòrm-an di silis minéral (quartz-+, kristobalit-a, etc.) oben ròt silisat (annan feldspat-ya, kaolinit-a…).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Simèn

**Simenn**-an oben **lasimenn**-an (di laten septimana : « sètchenm »), abréjé an « sim. », sa roun péryòd di sèt jou konsékitif.

Ladjèktif ki ka korèsponn à  sa lèbdomadè (di laten hebdomadarius ki ka signifyé « simennyé », li-menm di grèk ἑβδομάς [jénitif ἑβδομάδος] (hebdomas, hebdomados) : « group di sèt, sètenn »). Itilizé kou non, tèrm-an-an ka dézigné oun piblikasyon ki ka parèt chak simenn.

## Jou di lasimèn
Oun simèn ka konporté sèt jou : voisi yé non, abrévyasyon ké yé étymoloji :

## Nòt ké référans


## Wè osi
* Jou
* Mwa
* Lannen
Singapour

**Sengapou**, an fòrm lonng **Répiblik di Sengapou** (an annglé  Singapore é Republic of Singapore, an mandaren Xīnjiāpō, 新加坡 é Xīnjiāpō Gònghéguó, 新加坡共和国, an malè Singapura é Republik Singapura, an tamoul Ciṅkappūr, சிங்கப்பூர் é Ciŋkappūr Kudiyarasu, சிங்கப்பூர் குடியரசு), sa roun   sité-Léta di Lazi di Sid-Lès.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Sint Eustatius

**Sen Éstach** (an néyèrlandé Sint Eustatius é an anglè Sint Eustatius ou Statia) sa roun zil dé Karayb, téritwar néyèrlandè di lout-lanmè, ki ka fè parti dé tit Lézanti. So chèf-lyé sa Oranjestad.
Sinéma

thumb|left|Oun kaméra 35 mm a manivèl di sé lannen 1930 ("tchoub" sa anfèt vizò, objektif sa sitchwé a drèt di fotografi-a.)
thumb|upright=1.0|Amòs di pélikil.
thumb|Charlie Chaplin é Jackie Coogan ofon ''Le Kid'' (1921).
 
thumb|upright=1.0|''Sallie Gardner at a Gallop'' pouvoir êt konsidéré kou ansèt di tou sé film, mè but di so otò té di pandriyé, di arété mouvman, é pa di rouprodwi, oun konsepsyon syantifik é pa di divertisman.

**Sinéma** sa roun lar di spèktak. Lar sinématografik sa karaktérizé pa spektak-a propozé o piblik anba fòrm di'n film, ki lé di di oun rési (fiksyonèl oben dokimantè), véyikilé pa oun sipò (pélikil soup, bann magnétik, konténan nimérik) ki sa anréjistré pwi li pa oun mékanism kontni oben entermit ki ka kré ilizyon di imaj an mouvman, oben pa oun anréjistréman é oun lektir kontini di doné enformatik.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Sipèrnova

thumb

Oun **sipèrnova** sa ansanm-an dé fénomenn ki ka rézilté di enpilsyon-an di zétwèl an finisman di lavi, notaman roun jigantès èsplozyon ki ka akonpagné so kò di roun ogmantasyon brèv mè fantastikman grann di so liminozité. Wè dipi Latè-a, oun supernova ka aparèt kidonk souvan kou roun zétwèl nouvèl, alò ki li ka korèsponn an réyalité à disparisyon-an di roun zétwèl.

Supernova-ya sa dé évennman rar à léchèl moun-an : yé to sa èstimé à anviron oun à trwa pa syèk annan Vwa lakté-a.

Li sa à noté ki pyès supernova té òbsèrvé annan nou galaksi, Vwa lakté-a, dipi envansyon-an di téléskòp. Pli raproché-a ki òbsèrvé dipi sa SN 1987A, sirvini annan nou galaksi vwézin, Gran Niyaj-a di Magellan.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Siri

**Siri**, an form long **Répiblik arab siryenn** (an arab سوريا (Sūriyyah)), sa roun péyi di Pròch-Oryan sitchwé asou kot oryantal di lanmè Méditérané : basen Levantin.
Sirkwi entégré

**Sirkwi entégré** (**SE**), osi aplé **pis élèktronik**, sa roun konpozan élèktronik ki ja rouprodjwi oun, oben plzyò, fonksyon élèktronik plis oben mwen konplèks, ki ka entégré souvan plizyò tip di konpozan élèktronik di baz annan roun volim ki redjwi (asou roun piti plak), ki ka randé sirkwi-a fasil à mété an òv.

I ka ègzisté oun trè grann varyété di sa konpozan-ya ki divizé an Dé grann katégori : analojik é nimérik.

An 1958, Amériken-an Jack Kilby ka envanté pronmyé sirkwi entégré-a ki ka jité ensi baz-ya di matéryèl enfòrmatik modèrn-an. Kilby gen tou senpman rélyé ant yé diféran transistò an kablan yé à lanmen-an.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Sistèm di koòrdoné

thumb|Sistèm di koòrdoné katézyenn andan oun plan.
thumb|Sistèm di koòrdoné katézyenn an 3 dimansyon.

An matématik, oun sistenm di koòrdoné ka pèrmèt di fè korèsponn à chak pwen di roun lèspas à N dimansyon, oun (é roun sèl) N-uplet di èskalèr. Annan bokou di ka, èskalèr-ya ki konsidéré sa dé nonm réyèl, mè li sa posib d'itilizé dé nonm konplèks oben dé éléman di roun kò komitatif kèlkonk . Pli jénéralman, koòrdoné-ya pouvé provini di roun anno oben di rounòt èstriktir aljébrik ki aparanté.

Nou ka konsidéré ki lèspas ka ègzisté an li-menm endépandaman di chwa di roun sistenm di koòrdoné partikilyé.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Sistèm enternasyonal di inité

thumb|Enstriman di mizour izwèl.

**Sistenm entèrnasyonal d'inité** (abrégé an **SE**), ensi purée di **sistenm métrik**, sa sistenm d'inité ki pli larjman anplwa o monn (li pa ofisyèlman itilizé o Étazini, o Libérya é an Birmani). A roun sistenm désimal (nouka pasé di roun inité à so miltip-ya oben anba-miltip-ya à lèd-a di pwisans di 10) sof pou mizour-a di tan é d'ang. A Konférans jénéral-a dé pwa mizour, ki ka rasanblé dé délégé dé Léta manm di Konvansyon di Mèt-a, ki ka désidé di so évolisyon, tout kat lan, à Pari. Abrévyasyon-an di « Sistenm entèrnasyonal » sa SI, pé enpòrt lanng ki itilizé.

Nòrm entèrnasyonal-a ISO 80000-1:2009 ka dékri inté-ya di Sistenm entèrnasyonal é roukoumandasyon pou anplwa-a di yé miltip é di sèrtenn ròt inité.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Sivilizasyon di valé di Indus

thumb|Lè di sivilizasyon di valé di Indus.

**Sivilizasyon di valé di Indus** (b. 8000 anv. J.-K. – 1900 anv. J.-K.), nonmen osi sivilizasyon harappéyenn, sa roun sivilizasyon di Antikité-a don lè jéyografik-a ka étann prensipalman so kò annan valé di flèv Indus annan anba-kontinan endjen(otour di Pakistan modèrn). Byen ki probab, enfliyans ki li té pouvé gen asou kiltir hindoue kontanporenn-an pas klèrman établi.

Bliyé pa Listwè-a jouk so roudékouvèrt annan lannen-yan 1920, sivilizasyon di Indus ka ranjé so kò parmi so kontanporenn-yan, Mézopotami-a ké Éjip ansyen-yan, kou roun dé tout pronmyé sivilizasyon, sala ki sa défini pa aparisyon-an di lavil, di agrikiltir-a, di ékritir-a, etc.

## Annèks
Skiltir

[vignette|redresse=1.35|Èskiltir an ronn-bòs : ''David'' di [Mikel-Anj|Mikèlanj.]]
**Èskiltir**-a sa roun aktivité artistik ki ka konsisté à konsévwar é réyalizé dé fòrm an volim, an rélyèf, swé an ronn-bòs(èstatiyèr), an ro-rélyèf, an ba-rélyèf, pa modlaj, pa tay dirèk, pa soudir oben asanblaj. Tèrm-an di èskiltir ka dézigné égalman lòbjè ki ka rézilté di sa aktivité.

Mo-a èskiltir ka vini étimolojikman di laten « sculpere » ki ka signifyé « tayé » oben « anlvé dé moso à roun pyèr ». Sa définisyon, ki ka distengé « èskiltir » ké « modlaj », ka ilistré enpòrtans-a ki bay à tay-a di pyèr-a annan sivilizasyon romenn-an.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Skizofréni

thumb|Tisou brodé pa roun pasyant skizofrenn.

**Skizofréni**-a sa roun troub psichik disosyatif ki sévèr é kronik ki ka apartni à laklas-a dé troub psikotik é di sistenm nèrvé santrak (don ipofiz-a, « glann métrès » di kò). Sa troub ka aparèt jénéralman o koumansman di laj granmoun-an (ant anviron 15 ké 30 lan). Sasé syantifik-a ka trouvé oun prévalant di 0,4 % asou lavi antché-a é pa 1 % kou sa sité souvan. Kou ròt psikoz-ya, skizofréni-a ka manifèsté so kò pa roun pédi di kontak ké réyalité ké roun anozognozi, ki lé di ki moun-an ki ka an soufri  pa gen konsyans di so maladi (antouka pannan péryòd-ya ki aiguës). Sa partikilarité ka randé difisil asèptasyon-an di djagnostik pa moun skizofréni é so adézyo  à térapi médikamantéz-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Slovaki

**Slovaki**, an form long **Répiblik slovak**, an slovak Slovensko et Slovenská republika, sa roun péyi sitchwé annan Éròp santral, annan tchò di Éròp kontinantal é à lès di Inyon éropéyenn, don li sa manm dipi 2004.

Katégori:Éròp
Slovéni

**Slovéni**, an form long **Répiblik di Slovéni**, an slovèn Slovenija é Republika Slovenija, sa roun péyi di Éròp santral é manm di  Linyon éropéyen. Li sa bordé pa lanmè Adriyatik.

Katégori:Éròp
Sistèm solèr

thumb|upright=1.5

**Sistenm solèr** (ké majiskil) oben **sistenm solèr** (san majiskil), sa nou sistenm planétèr ki konpozé di roun zétwèl, Solèy, ké dé lòbjè sélès défini ki ka gravité  otour di li : lwit planèt-ya ki konfirmé ké yé 175 satélit natirèl ki konnèt (aplé izwèlman dé « lalin »), senk planèt nenn-yan ké milyar-ya di piti kò (grann majorité dé astéroyid ké ròt planèt minò, komèt-ya ké lapousyè entèrplanétèr-ya, etc.).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Sivilizasyon

thumb|Term « sivilizasyon », o sengilyé, aparèt o syèk dé limyè an opozisyon à « barbari ». Prémyé  mizé ki nèt alò ka permèt dé konparézon ant « sivilizasyon-yan ». Johan Zoffany, 1772-1778, ''Tribin dé Ofis'', 1,23 x 1,55 m.
Tèrm **sivilizasyon** — ka dérivé endirèkman di laten civis — té itilizé di diférant mannyè o kour di listwè.

Annan asépsyon atchwèl, sivilizasyon sa ansanm dé trè ki ka karaktérizé léta di oun sosyété, di pwen di wè tèknik, entélèktchwèl, politik é moral, san poté di joujman di valò. Nou pouvé alò palé di plizyò sivilizasyon é menm di « sivilizasyon primitiv », o sans kronolojik, san konotasyon péjorativ.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Istwè
Smartphone

thumb|Oun smartphone ké roun ékran di 4,5 pous (11,43 cm) di dyagonal o forma 16:9, sou sistèm d'eksplwatasyon Android 4.0.

Oun **smartphone**, **ordiphone**, **téléfonn entélijan** ou òkò **mobil miltifonksyon**, sa roun téléfonn mobil ki ka dispozé an jénéral di oun ékran taktil, di oun aparèy fotografik nimérik, dé fonksyon di oun asistan nimérik personèl é di sertenn fonksyon di oun ordinatò portab.
Sofòkl

thumb|Bous di Sofòkl

**Sofòkl** (an grek ansyen Σοφοκλῆς / Sophoklễs), né à Colone an -495 é mò an -406, sa roun di sé trwa gran dramatirj grek don lòv nou sa parsyèlman parvini, ké Eschyle é Euripide. Li sa prensipalman lotò di sanvenntrwa pyès (don oun santenn di trajédi), mè don sèl sèt nou sa parvini. Sité kou paradigm di trajédi pa Aristote, notaman pou izaj ki li ka fè di tchò é pou so pyès Œdipe rwa, i ranporté égalman nonm pli élvé di viktwar o konkour trajik dé grann Dionysi (disnòv), é I pa ka janmè figiré dannyé.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Personalité
Soja

thumb|Frwi sèk ké grenn di soja.

**Soja**, **soya**, **pwa chinwa** oben **ariko oléyajiné** (Glycine max), sa roun lèspès di plant anniyèl di fanmi-a dé légiminéz (fabaceae), orijinèr di Azi di Lès.

I ka an ègzisté di nonbréz varyété, ki ka diféransyé notaman  yé kò pa pòr-a (dé plant grenpant oben ranpant, pli pròch dé tip orijinal, o fòrm nenn pli kouraman kiltivé), koulò-a dé grenn, péryòd-a di florézon. Tij-ya ki drésé gen roun longò di 30 à 130 cm ké féy-ya sa trifolyolé. Frwi-ya sa dé gous vélou, lonng di 3 à 8 cm, di fòrm drèt oben arké, é ka kontni an jénéral 2 à 4 grenn.


File:Lait-soya-soja-beans-legumineuse-Pixabay.jpg
File:Kalo_Bhatmas.jpg
File:Soybean Oil, Meal and Beans (10059732523).jpg
File:Soy_powder.jpg


## Nòt ké référans

## Annèks
Sokrat

thumb| Boust an marb d'orijin romenn (ié syèk) rouprézantan Socrate, kopi di roun bronz pédi (di Lysippe ?).

**Socrate** (an grèk ansyen Σωκράτης / Sōkrátēs) sa roun filozòf grèk di ve syèk anv. J.-K. (né bò'd -470/469, mouri an -399). Li sa konnèt kou roun dé kréyatò di filozofi moral-a. Socrate pa lésé pyès ékri, mè so pansé é so répitasyon transmèt yé kò pa dé témwagnaj endirèk. So disip Platon ké Xénophonont notabman évré à mentni imaj-a di yé mèt, ki sa mété an senn annan yé òv rèspèktiv. Filozòf-ya Démétrios de Phalère, ké Maxime de Tyr andan so Nòvyèm Disèrtasyon té ékri ki Socrate mouri lò i té gen 70 lan. 

## Nòt ké référans

## Annèks

Katégori:Filozòf
Soliman Magnifik-a

thumb| Pòrtrè di Soliman atribiyé o Titien, bò'd 1530.

**Soliman Ié** (tirk otoman : سلطان سليمان اول(Sultān Suleimān-i evvel) ; tirk : I. Süleyman) sa probabman 6 novanm 1494 atè Trébizonde (Trabzon) annan atchwèl Tirki é mouri 7 sèptanm 1566 atè Szigetvár annan atchwèl Ongri. Tiboug inik di Sélim Ié Yavuz, li té dizyenm sultan di dinasti ottoman di 1520 à so lanmò an 1566. Nou ka nonmen li Soliman le Magnifique an Ògsidan ké Léjislatò-an an Oryan (tirk : Kanuni ; arab : القانوني, al‐Qānūnī) an rézon di so rékonstriksyon konplèt di sistenm jouridik ottoman.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Personalité
Solèy

thumb|Solèy

**Solèy**-a (senbòl astronomik : ) sa zétwèl-a di Sistenm solèr. Annan klarifikasyon astronomik-a, a roun zétwèl du tip nenn jòrn di roun lamas di anviron 1,9891 × 1030 kg, ki konpozé di idrojenn(75 % di lamas-a oben 92 % di volim) é d’élium (25 % di lamas-a oben 8 % di volim). Solèy-a ka fè parti di galaksi-a ki aplé Vwa lakté-a é ka sitchwé so kò à anviron 8 kpc (∼26 100 a.l.) di sant galaktik. Otour di li ka gravité Latè-a (à vitès-a di 30 km/s), sèt ròt planèt, omwen senk planèt nenn, di trè nonbré astéroyid ké komèt é roun bann di lapousyè. Solèy-a ka rouprézanté à li sèl anviron 99,854 % di lamas-a di Sistenm solèr ensi konstitchwé, Jupiter ka rouprézanté pli dé Dé tchèr di rès.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Somali

**Sonmali**, an fòrm lonng **Répiblik fédéral di Sonmali** (an sonmali Soomaaliya é Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya ; en arabe الصومال (aṣ-Ṣūmāl) et جمهورية الصومال الفدرالية (Jumhūriyyat aṣ-Ṣūmāl al-Fideraaliya)), sa roun péyi sitchwé à lèstrenmité oryantal di Kòrn di Lafrik.

Katégori:Afrik
Somaliland

**Somaliland**, an form long **Répiblik di Somaliland** (an somali, Soomaaliland é Jamhuuriyadda Soomaaliland ; an arab, أرض الصومال, Arḍ aṣ-Ṣūmāl, é جمهورية أرض الصومال, Jumhūrīyat Arḍ aṣ-Ṣūmāl), sa roun ansyen téritwar britanik sitchwé annan Korn di Lafrik.

Katégori:Lafrik
Somèy

thumb|250px|Dé wonm ki andronmi asou roun ban.

**Somèy**-a sa roun léta natirèl rékiran di pédi di konsyans (mè san pédi di résèpsyon-an sansitiv) di monn ègstèryò, ki akonpagné di roun diminisyon progrésiv di tonus miskilè, ki ka sirvini ké entèrval régilyé. Altèrnans-a vyé-somèy ka korèsponn à roun dé sik fondamantal koté zannimo-ya : ritm sirkadjen. Koté moun-yan, somèy-a ka tchipé prè di roun tyèr di lavi an mwayenn.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Son (fyzik)

thumb|upright=1|Propagasyon dé onn sférik di présyon andan roun flwid.

**Son**-an sa roun vibrasyon mékanik di roun flwid, ki ka propajé so kò anba fòrm di onn jitidinal gras à défòrmasyon élastik-a di sa flwid. Fika moun-yan, kou patché zannimo, ka rousanti sa vibrasyon gras o sans di lwi-a.

Akoustik-a sa syans-a ki ka étidjé son-yan ; psikoakoustik ka étidjé mannyè-a don lòrgann-yan di kò moun ka rousanti é fika moun-an ka pèrsouvwè é ka entèrprété son-yan.

## Propagasyon di son
Annan roun milyé flwid konprésib oun varyasyon di présyon ka propajé so kò anba fòrm di roun onn. Lè-a, annan lakèl ka viv moun-an, sa roun tèl milyé, don varyasyon-yan di présyon-an ka konstitchwé son-an. Anplitid-a di varyasyon-an di présyon sa fèb pa rapò à présyon èstatik (présyon atmosférik) ; pou ki li sa pèrsèptib, fodré ki li sa sifizaman rapid é répété.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Sosyalism

[thumb|upright|Péyi di [Linyon éropéyen-an ka konté roun oben plizyò dépité éropéyen sosyalis oben sosyal-démokrat o XXIe syèk.]]

Mo-a **sosyalism** ka roukouvri roun ansanm trè divèr di kouran di pansé di mouvman politik, don pwen komen-an sa di sasé roun òrganizasyon sosyal ké ékonomik pli jis. Lòbjèktif orijinèl-a di sosyalism sa d'òbténi égalité sosyal-a, oben di mwen roun rédiksyon, dé inégalité, notaman pou kouran d'enspirayon marksis, d'établi roun sosyété san laklas sosyal. Pli larjman, sosyalism pouvé fika défini kou roun tandans politik, istorikman marké à goch, don prensip-a di baz sa aspirasyon-an à roun monn miyò, fondé asou roun òrganizasyon sosyal armonyéz é asou lit-a kont enjistis-ya. Soulon kontèks-ya, mo-a sosyalism oben adjèktif-a sosyalis pouvé kalifyé roun idéyoloji, oun parti politik, oun réjim politik oben roun òrganizasyon sosyal.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Sosyoloji

thumb|Oun sosyogranm di Moreno. Ka rouprézanté afinité-ya ant endividi.

**Sosyoloji**-a sa étid-a dé moun annan yé milyé sosyal. Li sa roun branch é roun disiplin dé syans moun ké sosyal  ki gen pou òbjèktif di sasé dé èksplikasyon ké dé konpréyansyon tipikman sosyal, é pa mantal oben byofizik à dé fénomèn òbsèrvab, afen d'an montré yé « natir » sosyolojik. 

Sosyoloji-a ka roulévé di sa ki ka rézilté di entéraksyon sosyal ki ka prodjwi pa lègzanp (é soulon apròch-ya) : dé aktò sosyal, dé aksyon sosyal, dé fè sosyal, dé idantité sosyal, dé enstitisyon sosyal, dé òrganizasyon, dé rézon, dé kiltir, dé klas sosyal, dé nòrm sosyal ensi ki tout so antité ki pa gen di èksplikasyon pirman byofizik oben mantal é ki sa prodjwit pa entéraksyon sosyal. Oun èksplikasyon sosyolojik sa wè kou prodjwi-a di roun démarch syantifik é/oben entélèktchwèl, afen di rann kont, èkspliké oben konprann, roun fénomèn ki sans komen ka pèrmèt osi di apréyandé.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Sosyété

**Sosyété**-a (di laten socius : konpagnon, asosyé) sa roun group d'endividi inifyé pa roun rézo di roulasyon, di tradisyon é d'enstitisyon.

## Sans global di kolèktivité d'endividi
* an syans moun ké sosyal, sosyété-a ka rapòrté à ansanm-an dé endividi ki ka partajé sèrtenn mèrs ké koutim, oben pafwè à sa koutim-ya li-menm ;
* an zooloji, nou ka palé di sosyété (di fourmi, di mouch-myèl, etc.) pou dézigné dé fwè d'ésosyalité, oun mòd d'òrganizasyon sosyal koté sèrten.

## Fòrm oben laspè di sosyété
* Sosyété sivil
* Sosyété di enfòrmasyon
* Sosyété di konésans
* Sosyété di konsomasyon
* Sosyété d'Ansyen Réjim
* Sosyété féodal
* Sosyété di mas
* Sosyété amérikenn

## Sans d'asosyasyon
* Sosyété savant
* Sosyété sékrèt

## Sans d'antrépriz
An ékonomi, oun sosyété sa fòrm jouridik pli répandou dé antrépriz ; a roun tèrm souvan itilizé pou dézigné oun antrépriz. Wè osi :
* Drwè dé sosyété
* Drwè dé sosyété an Bèljik
* Drwè dé sosyété an Frans
* Sosyété an drwè fransé

## Wè osi
Soudan

**Soudan** (prounonsé an fransé : /sudɑ̃/ ; an arab : السودان as-Sūdān), an form long **Répiblik di Soudan** (جمهورية السودانJumhūrīyat as-Sūdān), sa roun péyi afriken.

## Not ké référans


Katégori:Lafrik
Sosyété (syans sosyal)

Tèrm-an **sosyété**, an syans sosyal, ka dézigné oun ansanm di endividi ki ka partajé dé nòrm, dé konpòrtman é roun kiltir, é ki ka entéraji an koopérasyon pou fòrmé oun group oben roun kominoté.

## Lorijin ké transfòrmasyon
Tèrm-an té entrodjwi analitikman, atravè so ékri-ya, pa sosyològ-a Ferdinand Tönnies an 1887 annan so ouvraj Gemeinschaft und Gesellschaft (anmòrfwézé an fransé anba tit-a Kominoté ké sosyété). Tönnies ka karaktérizé nosyon-an di kominoté pa roun konsyans mitchwèl, oun lyen émosyonnel é roun homojénéyité. Kominoté-a ka distengé so kò di sosyété an sa ki aktò-ya di sa dannyé gen dé lòbjèktif nètman pli endividjwèl.

## Nòt ké référans

## Artik konnèks
Sou-maren

thumb

Oun **soumaren** sa roun navir sibmèrsib  kapab di déplasé so kò an sirfas é anba d'lo ; i ka distengé so kò ensi dé ròt bato ké navir ki ka déplasé so kò inikman à sirfas-a, é dé batislaf ki ka déplasé so kò prensipalman soulon laks vèrtikal-a.

Laplipa dé soumaren sa dé navir di lagèr.  Izaj sivil-a di soumaren ka konsèrné, pou ésansyèl-a, sasé oséyanografik-a ké èsplwatasyon pétrolyè ; so anplwa pou dé fen touristik oben di transpò komèrsyal ka rété anèkdotik. Konfronté o problématik di absans-a d'apò èstèrn di lè à imèrsyon-an, lu Wè dé inovasyon propilsiv èspésifik apliké malgré yé kouté ; pa lègzanp propilsyon nikléyèr-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Soudan di Sid

**Soudan di Sid**, an fòrm lonng **Répiblik di Soudan di Sid** (an annglé : Republic of South Sudan), sa roun péy di Lafrik oryantal don kapital-a sa Djouba.

## Not ké référans


Katégori:Lafrik
Souk

thumb|Izin soukriyèr ki ka transformé kann à souk an souk di kann koté Laréyinon.
thumb| Kristal di souk rafiné (makro-fotografi)

**Souk** sa roun sibstans di savò dous ekstrèt prensipalman di kann à souk é di bétrav soukriyèr. Souk sa roun molékil di saccharose (glucose + fructose).
Sourdité

thumb|Senbòl entèrnasyonal pou sourdo ké malantandan

**Sourdité**-a sa roun léta patolojik di lodisyon-an ki karaktérizé pa roun pédi parsyèl oben total di pèrsépsyon-an dé son. Lòské pédi-a sa total, a roun kofoz, pafwè aplé anacousi. Tèrm-an hypoacousie sa sinonim di sourdité, byen ki pafwè rézèrvé pou ka-ya koté pédi-a di lodisyon-an sa parsyèl.

Sourdité-a pouvé fika klasé soulon dégré-a di pédi di lwi-a é soulon lokalizasyon-an di atent-a. So trétman médikal sa posib, pa dé aparèyaj ègstèrn oven entèrn (enplan), kwaki rékipérasyon di lodisyon-an di fonenm di lanng-an pouvé kontinwé à fika à altéré.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Maladi
Spektak vivan

thumb|Lasèn di téyat, pa Pietro Longhi(bò'd 1780).

**Spèktak vivan** ka karaktérizé so kò pa koprézans-a di aktan (sa ki ka bay pou wè é pou tandé) é di roun piblik (sa ki asèpté di wè é di tandé).

An saka, spèktak vivan ka dézigné dé nonbré mòd di èsprésyon artistik : téyat-a, dans-a, lar di sirk, lar di lari, lar di maryonèt-a, lopéra, spèktak di lari é di lamizik "live".

Nou ka palé osi pli jénéralman di lar spèktak, mè sa èsprésyon pouvé égalman anglobé sinéma ké lamizik, notaman annan cursus inivèrsitèr-ya ki adòpté sa entitilé.

## Nòt ké référans

## Anèks
Spiritchwalité

Nosyon-an di **èspiritchwèl** (di laten éklézyastik spiritualitas) ka konpòrté jòdla dé asépsyon diférant soulon kontèks-a di so izaj. Li ka rataché so kò konvansyonèlman, an Ògsidan, à rélijyon-an annan pèrspèktiv-a di moun-an an rélasyon ké dé fika sipéryò (bondjé, démon) ké sali-a di lam-an. Li ka rapòrté so kò, di roun mannyè di wè ki filozofi, à opozisyon di matchè-a é di lèspri-a oben òkò di entéryorité-a é di èstéryorité-a.

Li ka dézigné égalman kèt-a di sans, di lèspwar oben di libérasyon é démarch-ya ki ka rataché yé kò à li (inisyasyon, ritchwèl, dévlopman personèl, Nouvèl Laj).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Sri Lanka

**Sri Lanka** sa roun Léta ensilèr di sibkontinan endjen ki sitchwé o sidlès di Lenn, ki péplé di anviron ven milyon di moun di lorijin, di rélijyon, di lanng é di diférant koutchoum.
Stasyon spasyal

thumb|Èstasyon èspasyal entèrnasyonal, 30 mè 2011.

**Èstasyon èspasyal entèrnasyonal** (abréjé an **SEE**(gcr), **SSI**(fr) oben **ISS**(en), daprè non an anglé : International Space Station, an ris : Междунаро́дная косми́ческая ста́нция, МКС) sa roun èstasyon èspasyal plasé an òrbit térès bas, tchipé an permanans pa roun ékipaj entèrnasyonal ki ka konsakré so kò à sasé syantifik-a annan anvironnman èspasyal-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Stasyon spasyal enternasyonal

**Èstasyon èspasyal entèrnasyonal**, an abréjé **EEE** oben ISS(daprè anglé-a International Space Station) sa roun èstasyon èspasyal ki plasé an òrbit térès bas, ki tchipé an pèrmanans pa roun lékipaj entèrnasyonal ki ka konsakré so kò pou sasé syantifik-a annan anvironnman èspasyal-a. Sa progranm, lansé é piloté pa NASA-a, sa dévlopé konjwentman ké ajans èspasyal fédéral ris (FKA), ké partisipasyon dé ajans èspasyal éropéyenn, japonèz é kanadjenn.

Aprè di nonbréz étid ki mennen pa NASA-a annan lannen-yan 1960 é 1970, projè-a sa lansé an 1983 pa prézidan dé Étazini Ronald Reagan, mè roun kouté toujou krwasant é roun kontèks politik pa vréman favorab o gran progranm èspasyal sivil ka rétardé so réyalizasyon jouk 1998. An 1993, Larisi envité so kò, pou dé rézon jéyopolitik, à divini roun aktò majò di progranm.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Sousid

thumb|''Le Suicidé'', pa Édouard Manet.

**Sousid** — di laten suicidium, tèrm ki konpozé di préfiks sui, ki ja anmòrfwézé so kò pa « swé » ; é di sifiks caedere, ki ka signifyé mo-a « tchwé » — sa zak délibéré-a di mété fen à so pròp lavi. À léchèl mondjal-a, anviron oun milyon di moun ka sousidé yé kò chak lannen. Òrganizasyon mondjal-a di santé-a(OMS) ka èstimé ki sousid-a trèzyenm koz di mortalité annan monn-an, tout laj ki konprann, é parmi pronmyé koz di mortalité koté jenn-yan. Tantativ-ya di sousid sa èstimé ant dis ké ven milyon chak lannen annan monn-an.

Sousid-a sa étidjé pa syans-ya di psikoloji-a, sosyoloji-a é di « sousidoloji ». Li pouvé fika konprann kou rézilta di problenm psikolojik endividjwèl. 

## Nòt ké référans

## Wè osi
Soustraksyon

**Soustraksyon**-an sa roun dé opérasyon bazik di aritmétik-a. Soustraksyon-an ka konbiné Dé oben plizyò grandò di menm tip, aplé opérann, pou bay roun sèl nonm, aplé diférans-`.

Soustrèr ka signifyé diminwé an kontan. Soustrèr b di a (kalkilé a − b) a trouvé nonm-an ki ka konplété b pou bay a, a-pou-di nonm-an d tèl ki b + d = a

Sign-an di soustraksyon sa senbòl-a « − ». Pa lègzanp : nou ka li 3 − 2 = 1 kou « trwa mwen Dé ka fè roun ».

Non-yan dé diféran tèrm di fòrmil-a

c − b = a

Sa diminwé an di (c) − diminitò (b) = diférans (a).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Statistik

**Èstatistik** sa étid-a di roun fénomèn pa kolèk-a di doné, yé analiz, yé trétman, entèrprétasyon-an dé rézilta ké yé prézantasyon afen di randé doné-ya konpréyansib pa tout moun. A an menm tan oun syans, oun métòd é oun ansanm di tèknik.

Nou ka roumarké ki pliryèl-a égalman souvan té itilizé istorikman pou dézigné li : « èstatistik-ya  », sa k pèrmèt di montré divèrsité di sa syans.

Èstatistik-a sa pou roun-yan oun domenn dé matématik, pou ròt-ya (an partikilyé anglo-sakson) oun disiplin ki à par antchèr rò dé matématik, enfen di plizanplis, li ka fè parti di sa ki nou ka aplé jòdla syans dé doné(an anglé : Data Science).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Sumer

thumb|Sit prensipal-ya di Bas Mézopotami douran péryòd suméryenn-an.
**Sumer** sa roun réjyon sitchwé à ègstrenm sid-a di Mézopotami antik-a (atchwèl Irak), ki ka kouvri oun vas plenn parkouri pa Tig-a ké Éfrat-a, bòrdé, o sidès, pa golf Persik-a. Oun enpòrtant sivilizasyon dévlopé so kò à konté di finisman-an di IVe milénèr anv. J. K. douran IIIe milénèr anv. J.‑K. Nou ka distengé plizyò faz majò andan listwè-a di Mézopotami-a di Sid : péryòd-a d'Uruk final (b. 3400 - 3100 anv. J.-K.), péryòd-a dé dinasti arkayik (b. 2900 - 2340 anv. J.-K.), anpir-a d'Akkad (b. 2340 - 2190 anv. J.-K.) é trwazyèm dinasti-a d'Ur (b. 2112 - 2004 av. J.-K.). 

## Nòt ké référans

Katégori:Istwè
Swaziland

**Swazilann**, an form long **Rwéyonm di Swazilann**, an swati Swatini é Umbuso we Swatini, an anglè Swaziland é Kingdom of Swaziland, pafwè aplé Ngwane, sa roun péyi di Lafrik ostral ki pa gen aksè à lanmè, bordé pa Lafrik di Sid ké Mozanbik.
Swis

**Swis**, an fòrm lonng **Konfédérasyon swis**, an anlman Schweiz é Schweizerische Eidgenossenschaft, an italyen Svizzera é Confederazione Svizzera, an romanch Svizra é Confederaziun svizra, sa roun péyi di Léròp santral é, soulon sertenn définisyon, di Lwès, formé di 26 kanton, ké Berne pour kapital, pafwè aplé « vil fédéral ».

Katégori:Éròp
Swèd

**Swèd** (an swédwa : Sverige [ˈsvæː.rjə]) – an form long **Rwayom di Swèd** (an swédwa : Konungariket Sverige[koː.nɵŋ.a.ˈriː.kət ˈsvæː.rjə]) – sa roun péyi di  Léròp di Nò sitchwé an Skandinavi. So kapital sa Stockholm é so zabitan sa aplé Swédwa. So lanng ofisyèl é lanng majoritèr sa swédwa.

Katégori:Swèd
Syans

thumb|Alégori di Syans-a pa Jules Blanchard. Sitchwé asou parvi di Lotèl di vil di Pari.

**Syans**-a sa ansanm dé konésans ké étid di roun valò inivèrsèl, ki karaktérizé pa roun lòbjè é roun métòd fondé asou dé òbsèrvasyon òbjèktiv vérifyab é dé rézonnman rigouré.

Volonté-a di kominoté syantifik, garant di atchwalizasyon di kontni dé syans, sa di prodjwi dé « konésans syantifik » à partir di métòd di envèstigasyon rigouréz, vérifyab é rouprodiktib. Kant o « métòd syantifik » é o « valò syantifik », li sa an menm tan prodjwi-a ké zouti di prodiksyon di sa konésans-ya é ka karaktérizé yé kò pa yé but, ki konsisté à pèrmèt di konprann é di èkspliké monn-an ké so fénomèn di mannyè pli élémantèr posib ki lé di di prodjwi dé konésans ki ka raproché so kò plis posib dé fè òbsèrvab. 

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Syans