open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Koré di Nò

**Koré di Nò** (an coréen Puk Chosŏn, 북조선 — chosŏn’gŭl — é 北朝鮮 — hanja), an form long **Répiblik popilèr démokratik di Koré** (RPDK ; an koréyen chosŏn’gŭl 조선민주주의인민공화국, hanja 朝鮮民主主義人民共和國, romanizasyon McCune-Reischauer Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk é révizé Joseon Minjujueui Inmin Gonghwaguk), sa roun Léta ki ka kouvri parti Nò di pénensil koréyenn sitchwé an Lazi oryantal.
Koré di Sid

**Koré di Sid**, an form long **Répiblik di Koré**, an koréyen Daehan Minguk, 대한민국 (hangeul), 大韓民國 (hanja), sa roun péyi di Azi di Lès ki ka kouvri lamotché sid di pénensil koréyenn.
Kosmoloji fyzik

**Kosmoloji fizik**-a sa branch-a di kosmoloji-a ki ka étidjé linivèr-a an pézan ésansyèlman so kò asou fizik avéré-a, ki lé di ki sa sifizaman étayé pa èspéryans-a ké métòd syantifik-a. Nikléyosentèz primòrdjal-a, oben étid-a dé lòbjè astrofizik (zétwèl, galaksi, amas di galaksi), di yé fòrmasyon é di yé évolisyon an ka fè parti.

Tèrm-an di kosmoloji fizik ka opozé so kò à sala di kosmoloji primòrdjal, ki ka trété di étid-a di linivèr-a annan dé faz èstrenmman jenn, pou lakèl énèrji-ya sa tèl ki fizik pèrtinant-a ka échapé o èspéryans di laboratwè, kou téyori-a di enflasyon kosmik-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Kosovo

**Kosovo** (an albanè : Kosova ou Kosovë, an serb : Kosovo, Косово), an form long Répiblik di Kosovo (an albanè : Republika e Kosovës, an serb : Republika Kosovo, Република Косово), égalman aplé ofisyèlman pa lotorité serb **Kosovo-é-Métochi** (an serb : Kosovo i Metohija, serb : Косово и Метохија), sa roun péyi sitchwé an Léròp di Sid-Ès.
Koulò

thumb|Lapentir di Claude Monet.

**Koulò**-a sa roun pèrsépsyon- vizwèl di répartisyon èspèktral di limyè vizib-a. Sa sansasyon ka pran so lorijin annan èstimilasyon-an di séloul nèrvéz èspésyalizé   nonmen konn é sitchwé asou rétin-an.

Koulò-a pouvé dékri so kò annan roun apròch artistik, ki ka sasé dé endikasyon kapab di gidé pratisyen-yan annan yé pèrsépsyon di koulò-a é di anplwa-a dé pigman pou rouprodjwi oben évoké sansasyon-an di koulò ; annan roun apròch chimik, ki ka établi é ka klasé dé répèrtwar di pigman...

## Nòt ké référans

## Wè osi
Kouran di islam

thumb|Poursantaj di musulman pa péyi Vèrt : sunnism, vyolè : chiism, nwè : ibadism.

Lò Mahomet mouri, musulman-yan té konfronté à dé ka di figir ki pa abòrdé dirèkman annan Koran-an, di jésyon-an  di monn é di partaj di pouvwar. Jenn kominoté musulmann ké apòrté plizyò répons o késyon di òrganizasyon étatik ké sosyal, di léjislasyon pozé : sa divèrs répons-ya ka fòrmé dé lékòl oben rit é pronmyé **kouran di islam**-an.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Islam
Kot d'Ivwar

**Kot d'Ivwar**, an form long **Répiblik di Kot d'Ivwar**, sa roun péyi manm di Inyon afrikenn. Popilasyon-an sa estimée à 26 378 274 zab. (klasé 53e zabitan an 2020). Kot d'Ivwar-a gen  pou kapital politik é administrativ Yamoussoukro ; Abidjan sa so prensipal sant ékonomik.
Kowèyt

**Kowèyt**, an form long **Émirat di Kowèyt**, an arab Imarat‿ul-Kuwayt, إمارة الكويت, sa roun Léta sitchwé o Mwayen-Oryan, o nò di pénensil Arabik, asou golf Persik.
Krikèt

**Krikèt**-a sa roun èspò kolèktif di bal é di bat ki ka opozé Dé lékip ki konpozé nòrmalman di onz jouwò yé chak. I ka jwé jénéralman so kò asou roun téren di fòrm oval, an radjé, o sant dikèl ka trouvé so kò oun zonn di roun ventenn di mèt di longò, à chak ègstrémité du lakèl nou ka trouvé oun èstriktir di bwa, giché-a. Oun kontré sa divizé an plizyò manch. O kour di chakin d'ant yé, roun dé lékip ka éséyé di marké dé pwen (kours), é ka posédé similtanéman Dé batò asou téren-an, chak moun divan roun dé giché. Oun pwen sa notaman marké à chak échanh di pozisyon di sa Dé jouwò lòské bal-a sa an jé.

## Nòt ké référans

## Annèks
Krim

**Krim**-an ka dézigné katégori-a dé enfraksyon pli grav-ya, katégori ki plis oben mwen vas swivan péyi-ya ké sistenm jouridik. Tèrm-an ka provini di laten crimen, ki ka signifyé an laten klasik « akizasyon »-an oben « chèf d’akizasyon »-an épi, an ba laten, « fot » oben « souyir ».

## Sémantik ké anmòrfwézaj
An anglé kouran, mo-a krim ka dézigné endiféraman oun krim oben roun déli.

## Krim di drwè pénal entèrnasyonal
Prensip-ya di Nuremberg di 1950, san valò pozitiv, ka fòrmilé trwa katégori di krim di drwè pénal entèrnasyonal :

# Krim di lagèr 
# Krim kont lapè-a 
# Krim kont mounité-a

Krim-an di agrésyon sa roun nouvèl katégori di krim di drwè entèrnasyonal. Soupannan, so définisyon présiz pa òkò fòrmilé pa Èstati-a di Ronm di 1998. Pa konsékan, sa tip di krim ka déméré an sispens.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Kriptografi

**Kriptografi**-a sa roun dé disiplin di kriptoloji ki ka ataché so kò pou protéjé dé mésaj (ki ka asiré konfidansyalité, otantisité é entégrité) an édan so kò souvan di sigré oben laklé. Li ka distengé so kò di èstéganografi ki ka fè pasé inapèrsouvab roun mésaj annan rounòt alò ki kriptografi-a ka randé roun mésaj inentélijib pou ròt moun ki sa ki divèt konprann li.

Li sa divizé dipi Antikité-a, mè sèrtenn di so métòd-ya ki pli enpòrtant, kou kriptografi asimétrik-a, ka daté di finisman-an di xxe syèk.

## Étimoloji é vokabilèr
Mo-a kriptografi ka vini di grèk ansyen kruptos (κρυπτός) « kaché » é graphein (γράφειν) « ékri ». Patché tèrm di kriptografi ka itilizé rakaba « kript- », oben dé dérivé di tèrm « chif ».

## Nòt ké référans

## Wè osi
Krishna

thumb
**Krishna** (Krichna, Kṛṣṇa, कृष्ण, sonm, blé-nwè, an sanskrit) sa roun divinité sanblab di endouism-an. Annan laplipa dé tradisyon endou, li sa lwitchenm avatar(enkarnasyon) di Vishnou. Pou tchenban-yan di Gaudiya Vaishnavism, li ka rouprézanté divinité souprenm-an à lorijin-an di tout ròt-ya. Krishna sa divinité-a pli vénéré-a di Enn-an à lorijin-an di nonbré sampradaya (tradisyon) bhakta(dévosyonèl) ki dédjé à so adorasyon.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Endouism
Kristal

thumb|Krital

Oun **kristal** sa roun solid don konstitchwan (atom, molékil oben d'yon) sa asanblé di mannyè régilyèr, pa opozisyon o solid amòrf. Pa « régilyé » nou lé jénéralman di ki roun menm motif  sa répété à udantin-a oun gran nonm di fwè soulon oun rézo régilyé, pli piti parti-a di rézo ka ka pèrmèt di rékonponsé anpilman-an ki sa aplé oun may.

Kristal-ya ki pli komen sa lanèj-a, souk-a, disèl-ya , silisat-ya, oksid-ya, silfir-ya, métal-ya ké pyè présyéz-a(jenm).

Nou ka aplé fénokristal oun kristal di tay èsèpsyonèl, mè laplipa dé krital ki òbsèrvé sa konpozé di plizyò kristal ki akolé (oben kristalit).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Kouto

thumb|Diféran sort di kouto.

Oun **kouto** sa roun zouti tranchan oben roun arm blanch ki ka konpòrté oun lam (sifizaman kourt pou pas fika kalifyé di sab oben di machèt) é roun manch (oben roun parti di lam rézèrvé à sa fonksyon).

## Istwè
Pronmyé kouto ki fè di pyèr, silex oben obsidjenn notaman, anba fòrm d'ékla brit, sa daté di anviron 25 000 lan. I té pafwè osi an zo. À sa lépòk, kouto-a ka sèrvi osi byen di zouti ki d'arm. Dè laj di bronz, kouto-ya sa fè an métal é sa pou pronmyé fwè mini di roun pwagné. Romen-yan ka fabriké pronmyé lam an asyé kou yé ka fabriké osi à partir di ie syèk pronmyé kouto ké lam roupliyab. O xive syèk, yé té kouraman itilizé kou fourchèt é a à aparisyon-an di fourchèt-a ki kouto-ya di tab ki pran roun bou ron pou diféransyé izaj-ya.

thumb|upright=0.4|Oun kouto di tchwizin di tip « kouto di chef ».

## Nòt ké référans

## Wè osi
Kouryé élektronik

thumb

Oun **kouryé élèktronik**, **e-mail**, **mail** oben kouryé sa roun roun mésaj ékri ki voyé élèktrikman via oun rézo enfòrmatik. Nou ka aplé mésajri élèktronik ansanm-an di sistenm ki ka pèrmèt  transmisyon-an dé kouryé élèktronik. Li ka rèspèkté dé règ nòrmalizé afen d'otorizé dépo-a di kouryé annan bwèt pou lèt élèktronik di roun dèstinatè chwézi pa émétò-a.

Pou émèt oben rousouvè dé mésaj pa kouryé élèktronik, a pou dispozé di roun adrès élèktronik é di roun kliyan di mésajri (oben di roun mésajri web ki ka pèrmèt laksè-a o mésaj via roun navigatò web).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Kristyanism

thumb|Mozayik di Jézi-Kris.
**Kristchanism**-an sa roun rélijyon abrahamik ki fondé asou ansègnman-an, moun-an ké lavi di Jézi di Nazarèt, tèl ki entèrprété à partir di Nouvèl Tèstaman. A roun rélijyon di élo ki ka konsidéré Jézi-Kris kou Mési-a ki anonsé pa profèt-a di Ansyen Tèstaman ; lafwa an rézirèksyon di Jézi sa o tchò di kristyanism pas li ka signifyé koumansman-an di roun èspwar d'étèrnité libéré di mal.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Kristyanism
Kristòf Kolon

thumb

**Kristòf Kolon** (an italyen : Cristoforo Colombo ; an espagnol : Cristóbal Colón), né ant lou 26 out é lou 31 òktòb 1451 asou téritwar di répiblik di Gênes, é mouri lou 20 mè 1506 à Valladolid, an Espagn, sa roun navigatò o servis di sé monark katolik espagnol Isabelle de Castille é Ferdinand d'Aragon.
Krwayans

thumb|upright=1.2|Léjann di ''Phénix rounésan di so sann'' sa roun krwayans an rézirèksyon.
**Krwayans**-a sa processus mantal èspérimanté pa roun moun ki ka adéré à oun tèz oben oun ipotèz, di fason ki li ka konsidéré kou vérité, endépandaman dé fè, oben di absans-a di fè, ki ka konfirmé oben ka enfirmé sa tèz oben sa ipotèz.

An sa sans li ka opozé à nosyon-an di lèspri kritik, é ka trouvé so antitèz annan entrimantalism-a ki ka konsidéré ki modèl syantifik-ya sa pa ki dé enstriman li ka pèrmèt nou di konsouvwè komodéman fénomenn-yan.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Épistémoloji
Krwazad

thumb|Kart dé Krwazad (Larousse 1922)

**Krwazad**-ya di Mwayen Laj sa dé èspédisyon militèr òrganizé pas Légliz pou délivrans-a di Latè sent. Yé té préché pa pap-a, pa roun otorité spiritchwèl di Ògsidan krétchen kou Bernard de Clairvaux, oben pa roun souvren kou Frédéric Barberousse.

Yé té lansé pou routrouvé laksè o lyé di pèlrinaj krétchen an Latè Sent, otoriszé pa Arab Abbasid, mè ki ka entèrdi Tirk-ya Seldjoukides an 1071 lò yé pran Jérusalem o Arab.

## Nòt ké référans

## Annèks

Katégori:Mwayen-Aj
Kwiv

thumb|Kwiv natif

**Kwiv**-a sa éléman chimik-a di niméro atomik 29, di senbòl Cu. Kò senp kwiv-a sa roun métal.

## Kénéralité asou éléman kwiv-a asou so kò senp
Kwiv-a sa roun éléman di group 11, di péryòd-a 4, roun éléman di blòk di métal di tranzisyon chalkofil.

Annan tablo péryodik-a dé éléman, kwiv-a sa di menm fanmi-a ki lajan-an  ké lò, pas yé chak ka posédé oun òrbital s ki okipé pa roun sèl élèktron asou dé anba-kouch p ké d totalman ranpli, sa ki ka pèrmèt fòrmasyon-an di lyézon metalik(konfigirasyon élèktronik Ar 3d10 4s1). 

## Nòt ké référans

## Wè osi
Kèro

**Kèro** (arab : القاهرة, romanisation : Al-Qāhira, « Viktoryéz-a » ; italyen : Il Cairo) sa kapital-a ké pli grann lavil d'Éjip. So popilasyon sa di pli di sèz milyon di zabitan, sa ki ka fè di li pli grann lavil di Mwayen-Oryan é ségonn d'Afrik dèyè Lagos. Li sa égalman sizyenm aglomérasyon di monn an 2015. Byen k'Al-Qāhira sa non ofisyèl-a, an arab éjipsyen, li sa pli souvan aplé Masr(non arab di l'Éjip) oben Al-Fustat.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Éjyp
Kénya

**Kénya**, an fòrm lonng **Répiblik di Kénya**, an swahili Kenya é Jamhuri ya Kenya, an annglé Kenya é Republic of Kenya, sa roun péyi di Lafrik di Lès.

## Not ké référans


Katégori:Lafrik
Kroasi

**Kroasi**, an form long **Répiblik di Kroasi**, an kroat Hrvatska é Republika Hrvatska, sa roun péyi di  Léròp santral é di Sid. So kapital sa Zagreb é li sa manm di Linyon éropéyen dipi 1er jwiyé 2013.
Labib

vignette|Roun labib datan di 1859.
**Labib**-a sa roun ansanm di tèks konsidéré kou sakré kou jwif-ya ké krétchen-yan. Diféran group rélijyéz-ya ki pouvé enkli diféran liv annan yé kannon, annan roun lòrd diféran. Tèks-ya dé liv yé-menm sa toujou pa idantik di roun group rélijyé à ròt-a .

Labib ébrayik-a sa nonmen an ébré TaNaKh, akronim fòrmé à partir dé tit di so trwa parti konstititiv : Torah-a (lalwa-a), Nevi'im-yan (Profèt-ya) ké Ketouvim-yan (ròt ékri-ya).

## Nòt ké référans

## Artik konnèks

Katégori:Kristyanism
Labyè

**Labyè**-a sa roun bwason ki òbténi pa fèrmantasyon akoolik di roun mou di prodjwi véjétal amylasé tèl ki lòrj-a, mi-a, douri-a (saké), bannann-an, mannyòk... Sa mou sa òbténi à isou-a di roun étap enpòrtant di fabrikasyon-an di labyè-a, brasaj-a, opérasyon à lorijin-an dé vokab brasò ké brasri. A pli ansyenn bwéson alkoolizé ki konnèt o monn ké bwéson-an pli konsomé-a aprè dilo-a ké té-a. 

thumb|Dé pent di labyè.

## Nòt ké référans

## Bibliyografi

Katégori:Bwason
Lachas

thumb|250px|Joachim von Sandrart, ''Novanm'', lwil asou twèl, 1643

**Lachas**-a sa trak-a di zannimo andan lòbjèktif di kaptiré yé oben di abat yé, manjé yé oben détrwi yé. Lò lachas-a sa soumiz à roun régmantasyon, pratik-a di lachas-a an dèrò di so kad légal sa aplé brakonaj. Sinéjétik-a sa lar-a di lachas-a. Mo-a lachas pouvé dézigné osi dé téren di lachas, IGN-an ka posédé pa lègzanp oun « Kart dé lachas di rwa », ki lévé di 1764 à 1773 é di 1801 à 1807 asou lòrd di Louis XV é à partir di roun kart antéryò di Douché di Rambouillet.

Jouridikman, lachas-a gen osi roun dimansyon d'apropriyasyon di zannimo san propriyétèr légal pa roun endividi oben roun group di endividi (Res nullius annan drwè-a). 

## Nòt ké référans

## Wè osi
Ladeng

**Ladeng**-an, ansyennman applé « lagrip tropikal », « lafyèv rouj » oben « piti pali », sa roun enfèksyon viral, andémik dé péyi tropikal. Ladeng-an sa roun arboviroz, ki transmiz à fika moun-an pa entèrmédjèr-a di roun moustik djourn di janr Aedes, li-menm enfèkté pa virus-a di ladeng-an, virus di fanmi-a dé Flaviviridae.

Sa enfèksyon viral ka antréné klasikman lafyèv, mal di tèt, doulò miskilèr ké artikilèr, fatig, nozé, vomisman ké éripsyon kitané. Byolojikman, nou ka routrouvé abitchwèlman oun bès dé plakèt. Gérizon-an ka sirvini jénéralman an roun simenn.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Maladi
Ladròg

thumb|Ròch di kokayin, klasifyé kou stipéfyan.

Oun **ladròg** oben **dròg** sa roun konpozé chimik, byochimik oben natirèl, kapab chanjé roun oben plizyò aktivité néronal é/oben di pèrtibé kominikasyon néronal. Konsomasyon-an di dròg pa wonm-an afen di modifyé so fonksyon fizyolojik oben psichik, so réyaksyon fizyolojik é so léta di konsyans pa résant. Sèrtenn dròg pouvé anjandré oun dépandans fizik oben psikolojik. Izaj-a di sala pouvé gen pou konsékans dé pèrtibasyon fizik oben mantal. Pou dézigné sibstans-ya ki gen roun léfè asou sistèm nèrvé, li pli jénéralman  késyon di psikotròp.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Lafarmasi

thumb|Oun senbòl ki ka signalé ki lafarmasi pouvé mélanjé rémèd pròp-ya.

**Lafarmasi** (di grèk φάρμακον/pharmakôn signifyan an menm tan rémèd ké pwézon) sa syans-a ki ka entérésé so kò à konsèpsyon-an, o mòd d'aksyon, à préparasyon-an é à dispansasyon-an dé médikaman. Sa dispansasyon ka pran an kont entéraksyon médikamantéz posib ant molékil chimik oben òkò, entéraksyon-yan ké dé prodjwi komèstib. Li ka pèrmèt égalman vérifikasyon-an dé doz é/oben d'évantchwèl kont-endikasyon. A an menm tan oun branch di byoloji-a, di chimi-a é di médsin-a.
Lafizé (astronotik)

thumb|Dékolaj di lafizé-a Saturn V di misyon-an Apollo 11

Oun **lafizé** oben **fizé**, annan domenn di astronotik-a, sa roun véyikil ki kapab di chapé à atraksyon térès-a é di déplasé so kò annan lèspas pròch-a, gras à roun motò-fizé di grann pwisans. Oun fizé divèt ensi atenn vitès-a di libérasyon an anpòrtan an menm tan konbistib-a é konbiran nésésèr-a pou so fonksyonnman, mè osi roun charj itil. Li sa pou sa doté di plizyò étaj mété à difé siksésivman. Pli gros fizé-ya ki konstrwit, kou Saturn V, ka pèrmèt di plasé jouk 150 tonn an òrbit bas.

Syans-ya dé fizé té téyorizé pa Ris-a Constantin Tsiolkovski à finisman-an di xixe syèk é mété an pratik dipi 1935 pa Hermann Oberth, épi pa sasò alman-yan douran Ségonn Lagèr mondjal-a, pou konsèpsyon-an dé pronmyé misil balistik V2. 

## Nòt ké référans

## Wè osi
Lafrik

thumb|Kart di lokalizasyon di Lafrik.

**Lafrik**, sa roun kontinan ki ka kouvri 6 % di sirfas térès-a é 20 % di sirfas di latè-ya ki émerjé. So sipèrfisi sa di 30 415 873 km2 ké so zilé, sa ki ka fè di li trwézyenm mondjal si nou ka konté  Lanmérik kou roun sèl kontinan. Ké pli di 1,2 bilyon di zabitan, Lafrik sa dézyenm kontinan ki pi péplé apré Lazi é ka rouprézanté 16,4 % di popilasyon mondjal-a an 2016. Kontinan an sa bòdé pa lanmè Lanméditérannen-an o nò, kannal di Suez é lanmè Rouj-a o nò-lès, loséyan Endjen o sid-ès é loséyan Atlantik à lwès.

Lafrik sa travèrsé, près an so milyé, pa lékwatò-a é ka prézanté plizyò klima : cho ké imid o pli pré di lékwatò, tropikal annan réjyon-an ki konprann ant lékwatò é tropik, cho é arid otour dé tropik, tanpéré annan zonn di laltitid.

## Jéyografi
### Jéyografi fizik
thumb|Rélyèf di Afrik.

Ké roun sirfas émerjé di 30 milyon di km2, Afrik sa trwézyenm kontinan pa so sipèrfisi ; sa ki ka rouprézanté 6 % di sirfas térès é 20 % di sirfas dé latè émerjé.

### Léta ké dépandans an Lafrik kontanporen
thumb|Fotografi satélit konpozit di Lafrik.

##### Léta di Lafrik di Lès

##### Léta di Lafrik santral

##### Léta di Lafrik di Nò

##### Léta di Lafrik òstral

##### Léta di Lafrik di Lwès

##### Dépandans éropéyen atè Lafrik

## Listwè
### Prélistwè, protolistwè
[thumb|Lucy, èskélèt d'Australopithecus afarensis, dékouvri lou 24 novanm 1974 annan valé di Awash, annan déprésyon-an di Afar atè [Létchopi.]]

#### Nésans di lèspès moun
Lafrik sa konsidéré pa tout paléyontolojis kou bèrso di mounité, où sa né lèspès moun (Èv mitochondriyal).

Apré lévolisyon d'homo sapiens, il té gen anviron 200 à 100 000 lan, kontinan sa prensipalman péplé pa dé group di chasò-kéyò.

Dé migrasyon di moun modèrn yan, an lentéryò-a di kontinan, ka daté dé menm lépòk, ké dé tras di pèpman moun prékos an Lafrik òstral, Lafrik di Nò é atè Saara.

## Démografi
### Piranmid dé laj
thumb|Timoun Sid-Soudannen

Sosyété afriken-an sa èstrenmman jenn. An 2012, 70 % di popilasyon-an di kontinan té gen mwen di 30 lannen é 44 % di so popilasyon té gen, an 2006, mwen di 15 lannen, sa ki ka fè di li « enkonstabman pli jenn réjyon-an di monn ».

## Nòt ké référans

## Wè osi


Katégori:Kontinan
Lagrip

**Lagrip** (oben influenza) sa roun maladi enfèktchéz ki frékant é kontajyéz ki kozé pa kat virus : tip-ya Influenzavirus A, Influenzavirus B, Influenzavirus C ké Influenzavirus D, ki ka touché zozo-ya ké sèrten manmifè don pòr-a, fòk-a ké moun-an.

## Lagrip épidémik oben lagrip komin
Li ka sévi asou roun mòd épidémik sézonnyé ki ésansyèlman autumno-hivernal. Li ka anmòrfwézé so kò koté fika moun-an pa ansanm di sign èspésifik ki ka asosyé lafyèv, céphalées, latou, pharyngite, myalgies, asthénie ké anorexie.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Maladi
Lagèr di Koré

thumb

**Lagèr di Koré** oposé, di 25 jen 1950 o 27 juillet 1953, Répiblik di Koré(Koré di Sid), soutni pa Nasyon ini (alò san rouprézantasyon-an di Répiblik popilèr di Lachin), à Répiblik popilèr démokratik di Koré(Koré di Nò), soutni pa Répiblik popilèr di Lachin ké Inyon sovyétik. Li ka rézilté di partisyon di Koré à swit-a di roun akò ant Alyé viktoryé di lagèr di Pasifik à finisman-an di Ségonn Lagèr mondjal-a. A roun dé pronmyé konfli enpòrtan di Lagèr frèt-a.

## Nòt ké référans

## Annèks
Lagèr frèt

**Lagèr frèt** (1947-1991) (an  anglé Cold War ; an ris Холодная война, Kholodnaïa voïna) sa non-an ki bay donné à konfrontasyon-an douran dézyenm lanmotché di xxe syèk ant Étazini ké IRSS é, di mannyè pli larj, ant démokrasi ògsidantal-a ké réjim kominis-ya. Li ka enstalé so kò progrésivman à partir di finisman-an di Ségonn Lagèr mondjal-a annan lannen-yan 1945 à 1947 é ka douré jouk chit-a dé réjim kominis an Éròp fen 1989, rapidman swivi di dislokasyon di IRSS an désanm 1991.

Si èsprésyon « Cold War » té jà itilizé an anglé, notaman pou dézigné sèrtenn politik d'Adolf Hitler an 1938, markè-palò britannik George Orwell sa krédité di té pronmyé ki anplwayé li annan kontèks-a di aprè-lagèr.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Laj di bronz

**Laj di bronz** sa roun péryòd di protolistwè-a é di listwè-a karaktérizé pa roun izaj enpòrtan di métalirji-a di bron. Bronz-a sa non jénérik-a dé alyaj di kwiv é di éten. Jòdla, i sa admèt ki sa péryòd ka siksédé à laj di kwiv oben chalkolitik é ka présédé di fer, annan réjyon-yan di monn koté sa katégorizé sa pèrtinant. Kou pou ròt péryòd-ya di préistwè-a, limit kronolojik-ya di laj di bronz ka varyé konsidérabman soulon lè kiltirèl-a é soulon lè jéyografik-a konsidéré.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Istwè
Laj di fer

thumb|Roukonstitisyon di oun kaz di laj di fer.
**Laj di fer** sa roun péryòd kronolojik karaktérizé pa izaj-a di métalirji di fer é ka fè jénéralman swit à laj di bronz. Soupannan, limit kronolojik di laj di fer ka varyé konsidérabman soulon lè kiltirèl ké jéyografik konsidéré. Ensi ès nou pouvé konsidéré li kou apartnan à Préistwè-a, à Protolistwè-a oben Listwè-a soulon lè jéyografik-ya konsidéré.

Laj di fer ka koumansé bò'd 1100 anv. J.-K. annan monn méditéranéyen-an, bò'd 800 à 700 anv. J.-K. annan nò di Éròp-a é bò'd 500 anv. J.-K. an Afrik.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Istwè
Lagèr napoléonyenn

thumb

**Lagèr napoléonyenn**-yan sa séri-a di lagèr ki té lyé lòské Napoléon té ka dirijé Lafrans. Yé sa an parti prolonjman dé lagèr-ya anjandré pa Révolisyon franséz di 1789, é ka douré pannan tout Pronmyé Anpir. I pa ka ègzisté di consensus asou yé pwen di dépar. Sèrten ka konsidéré ki yé koumansé lò jénéral Bonaparte ka pran pouvwar-a, an novanm 1799. Ròt ka prolonjé lagèr-ya di Révolisyon franséz jouk 1802, é ka èstimé ki déklarasyon di lagèr di Rwayom-Ini à Lafrans an 1803, aprè kourt péryòd di lapè ki ka swiv trété-a d'Amiens (1802), sa pwen di dépar dé lagèr napoléonyenn-yan.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Laj di lò islamik

thumb|upright=1|Palè di Alhambra a Grénad (Espagn).

**Laj dilò islamik** sa tradisyonèlman daté ant milyé di viiie syèk é milyé di xiiie syèk. Douran sa péryòd, artis-ya, enjényò, éridi, powèt, filozòf, jéyograf ké komèrsan di monn islamik té fòrtman kontribiyé à agrikiltir-a, o lar, à ékonomi, à endistri-a, o drwè, à litératir-a, à navigasyon-an, à filozofi, o syans, à sosyoloji-a ké o tèknoloji. Sivilizasyon islamik, ki té ka apropriyé so kò dabò léritaj-a dé monn méditéranéyen, iranyen ké endjen  antik, té ka dévlopé an lèspas di tchèk déséni à partir di 850 oun kiltir orijinal, inifyé pa lanng arab, koumansman-an ké rélijyon-an.

## Lyen ègstèrn

Katégori:Mwayen-Aj
Lagèr

thumb|Kològn an Almagn, 24 avril 1945, totalman détrwit pa bonbardman-yan.

**Lagèr**-a ka défini so kò kou roun léta di konfli armé ant plizyò group politik konstitchwé, kou dé Léta.

Léta-ya ka fè an téyori lagèr-a a ròt Léta, pa o endividi ni o fanmi ki ka konpozé yé. Ensi, lagèr-a sa défini kou roun ak diplomatik di dannyé rékour aprè iltim négosyasyon-yan.

Lagèr-ya é yé mwayen sa jouridikman soumiz à dé règ di lonnò ansyenn é taktikman admiz, lalwa-ya di lagèr-a, divini fonnman di drwè entèrnasyonal piblik.

## Nòt ké référans

## Annèks
Laj di pyèr

**Laj di pyèr** sa péryòd-a di Préistwè douran lakèl moun-yan ka kréyé dé zouti an pyèr é ka métrizé difé-a.

Bwa-a ké zo-ya té itilizé mè pyèr-a, é notaman silèks-a, té travayé pou kréyé dé zouti ki ka koupé é dé zarm. « Laj di pyèr-a » sa atchwèlman oun ésprésyon dézwèt é nou ka préféré itilizé roun di so sibdivizyon : Paléyolitik, Mézolitik oben Néyolitik ; sa péryòd-ya di Préistwè-a sa yé-menm sibdivizé.

Limit kronolojik-ya di sa péryòd ka varyé soulon réjyon-an ki konsèrné é soulon kritèr ki nou ka rétni.

## Nòt ké référans

Katégori:Istwè
Laj di sé Viking

thumb|Ègspansyon téritoryal skandinav pannan Laj dé Viking

**Laj dé Viking**, oben **lè viking**, sa roun non di péryòd défini soulon istoryografi tradisyonèl ant 793 é 1066 di nou lè an Skandinavi é an Anglétèr, swivan Laj di fer Jèrmanik (laj di Vendel an Swèd), mè soulon arkéyoloji li ka koumansé à laj di fer romen (en). Pannan sa péryòd, Vikings-yan, gèryé ké marchan skandinav, té piyé é ésploré oun grann parti di Éròp, sid-lwès di Azi, nò di Afrik é té atenn nò-lès di Amérik di Nò.

## Nòt ké référans

## Annèks

Katégori:Mwayen-Aj
Lajan

## Métal ké dérivé
* Lajan-an sa roun kò senp métal é sirtou roun éléman chimik di senbòl Ag.

* lajan-an ka dézigné annan langaj kouran-an tout fòrm di lanmonnen. Aprè aparisyon-an di Éro-a, Lafrans-a pli té ka frapé pli di lanmonnen an lajan métal ; dipi 2008, li ka frapé di nouvèl dé pyès an lajan ki gen kour légal (les Semeuses de Joaquin Jimenez). Milyé-ya ékonomik ké finansyé ka rézèrvé non-an di lajan à lajan métal, ki ka itilizé pou lanmonnen-an di non-an lanmonnen.

## Koulò
Lajan ka dézigné oun koulò gri nét klè à trè klè, ki ka endjwi souvan oun lidé di briyans.

An éraldik, lajan-an ka dézigné blanng-an, ki lé di tout niyans di koulò blanch-a.

## Idronim
Larivyè-a di Lajan sa roun kour d'lo di Brétagn.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Ékonomi
Lajan (chimi)

thumb|Lajan natif.

**Lajan**-an sa éléman chimik-a di niméro atomik 47, di senbòl Ag.

Kò senp-a lajan sa roun métal ki présyé— alò pafwè aplé lajan métalik oben pli senpman lajan métal — don non-an ka dézigné osi an fransé annan langaj kouran-an pyès-ya é biyè di lanmonnen, é menm pa ègstansyon oun sèrtenn som « di lajan ». Soupannan, ékonomis-ya ka distengé, à diférans-a di langaj kouran-an, lajan métal-a oben rézèrv métalik di lanmonnen kou zouti di régilasyon dé échanj ékonomik. Fèb nivo-a dé rézèrv sa métan an ka fè roun matchè pnomyèr minéral kritik.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Lajistis

**Lajistis**-a sa roun prensip filozofik, jouridik ké moral fondamantal an vèrti dilakèl aksyon moun-yan divèt fika sanksyoné oben rékonpansé an fonksyon di yé mérit o gadé di drwè, di moral-a, di vèrti-a oben ròt sours nòrmativ di konpòrtman. Kwaki lajistis-a sa roun prensip à pòrté inivèrsèl, jis-a ka aparèt pouvwar varyé an fonksyon di faktò kiltirèl. Lajistis-a sa roun idéyal souvan joujé fondamantal pou lavi sosyal-a ké sivilizasyon-an. Antan ki enstitisyon, san lyen nésésèr ké nosyon-an, li sa joujé fondamantal pou fè rèspèkté lalwa-ya di lotorité-a an plas, léjitim oben pa. Lajistis-a sa sansé pini kikonk ki pa ka rèspékté oun lalwa osen di so sosyété ké roun sanksyon ki gen pou lòbjèktif di li anprann lalwa-a ké pafwè di kontribiyé à réparasyon-an dé mal ki fè à otri, oun patrimwann privé oben komen oben à anvironnman-an.

## Lyén
* Carlo Biotti

## Nòt ké référans

## Annèks
Lak

[thumb|Lak annan park nasyonnal di Sequoia ([Létazini).]]
An limnoloji, oun **lak** sa, di mannyè jénéral, oun grann étandou di dilo antouré di latè, koté i ka sifi ki profondò-a, sipèrfisi-a, oben volim-an sa sifizan pou provoké roun dépo di sédiman é/oben oun stratifikasyon(oun sèl kondisyon ranpli ka sifi à bay li sa èstati).

Annan langaj kouran-an, lak-a sa roun konsèp ki asé flou ; non lokal-ya ki bay o plan di dilo pa popilasyon-an pa ka akòrdé so kò toujou o définisyon ofisyèl, épi a souvan grann tay-a oben oun grann profondò-a ki sa alò pran an kont.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Lak
Lak Baïkal

thumb|Kart di lak Baïkal.
**Lak Baïkal** (an ris : Озеро Байкал, Ozero Baïkal) sa roun lak sitchwé annan sid di Sibéri, an Risi oryantal. Li ka konstitchwé pi grann rézèrv di dilo dous likid asou sirfas di Latè. Transparans-a di so d'lo-ya ka pèrmèt oun vizibilité parfèt jouk à 40 mèt di profondò. I sa pafwè sirnonmen « Pèrl di Sibéri ». Pou so pronmyé zabitan, Bouryat-ya d'orijin e mongol, lak-a té roun lanmè ki sakré.

## Nòt ké référans

## Annèks

Katégori:Lak
Katégori:Ris
Lak Victoria

thumb|Lak Victoria, apèrsou dipi lèspas.
**Lak Victoria**, oben **Nyanza** (òkò aplé **lak Ukéréoué** — **Ukerewe** –, oben **Nalubaale**), sa pli gran lak d'Afrik é (soulon sours-ya) katriyenm oben dézyenm o monn an sipèrfisi ké 68 100 km2. Li divèt so non à ésploratò britannik Speke ki té an 1858 pronmyé Éropéyen à atenn li, é ki batizé li an lònò di renn Victoria. Sitchwé an Afrik di Lès, o tchò di roun zonn ki danséman péplé, li sa bòrdé pa Kenya o nò-lès, Ouganda o nò é o nò-lwès ké Tanzani o sid, sid-lwès é sidès.

## Not ké référans


## Wè osi

Katégori:Afrik
Katégori:Lak
Lalfabé grek

**Lalfabé grèk**-a sa roun lalfabé bikaméral di vennkat lèt, prensipalman itilizé pou ékri lanng grèk-a dipi finisman-an di ixe oben koumansman-an di viiie syèk anv. J.-K. A pronmyé ké pli ansyen lalfabé, annan asépsyon-an ki pli rédjwit-a di sa mo, pas li ka noté chak vwayèl é konsonn ké roun grafenm ki séparé. Jòdla òkò, grèk modèrn-an ka itilizé sa lalfabé. Pa pasé-a, lèt-ya té sèrvi égalman pou nimérasyon grèk-a, dipi iie syèk-a anv. J.-K., mè chif arab-ya ka tann pou ranplasé yé an Lagrès. Dabò inikman ékri an kapital, lalfabé grèk progrésivman doté so kò di miskil épi di djakritik.

## Nòt ké référans

## Annèks

Katégori:Lalfabé
Lalfabé laten

**Lalfabé laten**-an (oben lalfabé romen) sa roun lalfabé bikaméral ki ka konpòrté venn-sis lèt di baz, prensipalman itilizé pou ékri lanng-yan d'Éròp di Lwès-a, d'Éròp di Nò ké d'Éròp santral, ensi ki lanng-yan di nonbré péyi ki té èspozé à ron fòrt enfliyans éropéyenn, notaman atravè kolonizasyon éropéyenn-an dé Amérik, di Afrik-a é di Loséyani-a. A, an konkirans ké lalfabé sirilik-a é annan roun byen mwenn pa lalfabé grèk-a, sistenm-an d'ékritir pa défo annan monn ògsidantal-a.

## Nòt ké référans

## Annèks

Katégori:Lalfabé
Lalfabé

Roun **lalfabé** (di alpha é bêta, Dé pronmyer lèt di lalfabé grèk) sa roun sistèm di ékritir konstitchwé di roun ansanm di senbòl don chaken ka rouprézanté oun dé fonenm di roun lanng.

## Entrodiksyon
Chaken dé senbòl, oben grafenm, sa osi aplé « lèt ». Annan ka-ya pli senp-ha chak lèt ka korèsponn à roun fonenm di lanng-an é envèrsman. Sèrtenn lèt pouvé rousouvri roun oben plizyò djakritik afen di étann stòk di grafèm-a si sala sa ensifizan pou noté son-yan di lanng oben pèrmèt di évité anbigité-ya. Di mennm mannyè-a, oun lalfabé pouvé fika étandou pa itilizasyon di digramm oben òkò di lèt siplémantèr.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Lalfabé
Lalfabé arab

**Lalfabé arab**-a sa roun abjad, ki lé di di roun sistenm di ékritir ki ka noté renk ki konsonn-yan. I ka konpòrté inisyalman 28 lèt é ka ékri so kò orizontalman di drèt à gòch. Divèrs lanng ki li ja sèrvi pou noté té bay lyé à di nonbréz adaptasyon di lalfabé arab-a à yé sistenm fonnolojik.

Li sa an léfè itilizé pou ékri, antrot, arab-a é dé lanng endo-éropéyenn (persan, kashmiri, sindhi, ourdou, kird).

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Lalfabé
Lalfabé sirilik

**Lalfabé sirilik**-a (an bilgar ké masédonyen : кирилица ; an ris : кириллица ; an oukrényen : кирилиця ; an byéloris : кірыліца ; an rutèn/rusyn : кырилиця ; an sèrb : ћирилица ké ćirilica) sa roun lalfabé bikaméral di trant lèt, kréyé bò'd finisman-an di ixe syèk an Bilgar pa dé disip di frè Cyrille (pitèt Clément d'Ohrid, pronmyé archévèk di Bilgari-a), à partir di grèk annan so grafi onsyal ké di lalfabé glagolitik-a.

## Nòt ké référans

## Artik konnèks

Katégori:Lalfabé
Lalin

thumb|Foto di Lalin-an.

**Lalin**-an (senbòl astronomik : ) sa inik satélit-a di Latè-a. Swivan dézignasyon sistématik-a dé satélit, Lalin-an aplé Latè I; soupannan an pratik sa fòrm pa sa itilizé. Li sa senkyenm pli gran satélit di Sistenm solèr, ké roun djamèt di 3 474 km. Distans mwayenn-an ki ka séparé Latè-a di Lalin-an sa di 381 500 km.

Lalin-an sa pronmyé ké sèl lòbjè ki pa térès ki vizité pa Wonm-an. Pronmyé-a ki maché asou'l sa astronot amériken-an Neil Armstrong 21 jwiyé 1969. Aprè li, onz ròt wonm té foulé sòl-a di Lalin-an, tout manm di program Apollo.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Lalwa

[thumb|Déklarasyon di sé Drwa di Wonm é di Sitwayen fransèz, ki toujou gen oun valò konstitisyonèl an [Lafrans.]]

An drwa, **lalwa** (di laten lex, lejis, ki ka signifyé lalwa) sa roun règ jouridik souprêm, jénéral é empersonèl, ou ansanm ka formé dé tèl règ.
Lalwa di mouvman di Newton

thumb|upright=1.25|Dé pronmyé lalwa-ya di Newton an laten anban édisyon orijinal di ''Philosophiae naturalis principia mathematica'' di 1687.

**Lalwa di mouvman di Newton** té énonsé annan so ouvraj Philosophiae naturalis principia mathematica an 1687. A anfèt dé prensip ki à baz-a di grann téyori di Newton ki konsèrné mouvman-an dé kò, téyori ki nou ka nonmen jòdla mékanik newtonyenn oben òkò mékanik klasik. À sa lalwa jénéral di mouvman ki fondé an partikilyé asou di rélativité dé mouvman, Newton té ajouté lalwa di gravitasyon inivèrsèl-a ka pèrmèt d'entèrprété osi byen chit-a dé kò ki mouvman-an di Lalin-an otour di Latè-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Lamizik folk

**Lanmizik fòlk**-a ka rougroupé oun varyété di janr mizikal ki émèrjé o koumansman di xxe syèk, asosyé à lanmizik tradisyonèl-a. O milyé di xxe syèk, konsidéré dabò kou roun anba-janr di soul-a, oun lanmizik fòlk popilèr ka évoliyé di lanmizik fòlk tradisyonèl. Sa prosédé ka atenn so pik di popilarité annan lannen-yan 1960. Sa nouvèl fòrm di lanmizik sa aplé « lanmizik fòlk » oben « lanmizik fòlk kontanporenn » oben « folk revival music » pou simyé diféransyé. Sa tip di fòlk ka enpliké égalman dé janr di fizyon kou folk rock, electric folk, ké ròt.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Lanmizik
Lamm (spiritchwalité)

**Lam**-an (di laten anima, « souf, rèspirasyon ») sa prensip vital-a é èspiritchwèl, imanan oben transandan, ki ka animé kò-a di roun vivan (moun, zannimo, véjétal).

Rouprézantasyon senbolik-ya di lam-an sa nonbréz, ensi ki krwayans-ya à so sijè. Nou ka an trouvé annan laplipa dé sivilizasyon atravè dé konsèpsyon rélijyéz, filozofik, psikolojik oben popilèr. Tèrm-an « lam » sa souvan anplwayé kou sinonim di « lèspri ».

## Nòt ké référans

## Wè osi
Lanatir

thumb|250px|''Gold Creek'' an Alaska.
thumb|200px|Wé di planèt-a latè dipi lèspas (Apollo 17).
thumb|200px
thumb|200px|Séloul siklonik.
thumb|200px
thumb|200px|Andan lanatir.
thumb|200px
thumb|200px|Lanatir sovaj.

**Lanatir** oben **Natir**-a sa polisémik (ki lé di ki li gen plizyò sans): konpozisyon-an ké matchè-a di roun kichoz (sa ki li sa, so lésans), lorijin-an é sa divini-a di roun kichoz, oben ansanm-an dé sistenm ké dé fénomenn natirèl.

O sans komen, natir-a ka rougroupé :

* anvironnman byofizik, labita-a ké milyé-ya ki natirèl (térès), akwatik oben maren ;

* ka prézèrvé (à fòrt natiralité) ké dégradé ;

* péyizaj sovaj-ya, péyizaj aménajé-ya ké altéré ;

* « fòs »-ya ké prensip fizik, jéyolojik, tèktonik, météyorolojik, byolojik, évolisyon-an ki ka konstitchwé linivèr-a é sa-ya ki ka animé ékosistenm-yan ké byosfè-a asou Latè-a ;

## Nòt ké référans

## Annèks
Langaj

**Langaj**-a sa kapasité-a d'èsprimé oun pansé é di kominiké o mwayen di roun syistenm di sign (vokal, jèstchwèl, grafik, taktil, olfaktif, etc.) doté di roun sémantik, é pli souvan di oun sentaks — mè sa pa sistématik (kartografi sa roun lègzanp di langaj ki pa sentaksik). Langaj-a sa roun fakilté pròp à moun-an é à menm sistenm di kominikasyon. Frwi di roun akizisyon, lanng-an sa roun dé nonbréz manifèstasyon di langaj.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Lanmizik

[thumb|[Johann Sebastian Bach|Jean-Sébastien Bach, konpozitò di Lanmizik baròk.]]
[thumb|Henri Salvador, chantò, konpozitò é gitaris [Lagwiyann|gwiyannen.]]
thumb|Lalégori ki ka évoké lanmizik ké enstriman-yan.

**Lanmizik** sa roun lar é roun laktivité kilitirèl ki ka konsisté annan konbinnman di son ké silans o kour di tan. Zengrédjan prensipal-a sa ritm (fason di konbinen son-yan annan tan-an), lotò (konbinézon annan frékans-ya), nitans-ya ké tenmb-a.

Lanmizik ka bay rounlo kréyasyon (dé zòv di lar ki kréyé pa konpozitò-ya), dé rouprézantasyon. Li ka itilizé sèrten larèl oben sistenm di konpozisyon, dé pli senp o pli konplèks (souvan nòt-ya di lanmizik, ganm-yan ké ròt). Li pwé itilizé dé lòbjè diféran, kò-a, vwè-a, men osi enstriman-yan di lanmizik èspésyalman konsouvwè, é di pizanpi tout son-yan (konkrè, di sentèz, abstrè, etc.).

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Lanmizik
Lanmizik klasik

thumb|250px|Montaj di tchèk gran konpozitò di lanmizik klasik.

**Lanmizik klasik** ka dézignen jénéralman lansanm di lanmizik òksidantal savant di lorijin litirjik é sékilyèr, pa opozisyon à lanmizik popilèr, dipi lanmizik médjéval jouk jodla. Ladjèktif klasik ka fè référans bay lanmizik di péryòd klasik ki ékri ant milyé-a di XVIIIe syèk é lavennman di lanmizik ronmantik annan lannen-yan 1820.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Lanmizik
Lanmonnen

**Lanmonnen**-an sa défini pa Aristote pa trwa fonksyon : inité di kont, rézèrv di valò é entèrmédjèr dé échanj. Annan péryòd kontanporenn, sa définisyon ansyenn ka pèrsisté mè divèt fika amandé, ant ròt pa souprésyon-an di tout référans à dé matchè présyéz (à partir di ive syèk an Chin) ké dématéryalizasyon-an progrésiv dé sipò monétèr, é laspè légal-ya di izaj-a di lanmonnen-an — é notaman drwè jouridik-a ki sa ataché o kour légal é o pouvwar libératwar —, ki sa pli aparan. Sa drwè sa fiksé pa Léta-a é ka fè di lanmonnen-an oun enstitisyon konstitisyonèl é référans-a à roun téritwar marchan anba fòrm-a di roun marché natsyonal (lyé pa roun inité monétèr, di kont komen).

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Lanmonnen
Lanmou

thumb|koupl amblématik Roméo é Juliette, tablo di Frank Dicksee (1884).

**Lanmou**-a ka dézigné oun santiman entans di afèksyon é di atachman anvèr oun fika vivan oben oun kichoz ki ka pousé sa-ya ki ka rousanti li à sasé oun proksimité fizik, èspiritchwèl oben menm imajinèr ké lòbjè-a di sa lanmou à adòpté oun konpòrtman partikilyé.

Antan ki konsèp jénéral, lanmou ka voyé lapli di tan à roun profon santiman di tandrès anvèr oun moun. Toutfwè, menm sa konsèpsyon èspésifik di lanmou ki ja konprann oun larj éventay di santiman ki diféran, ki k'alé di dézir pasyoné é di lanmou romantik-a, à tann sèkswèlité di lanmou fanmilyal-a oben di lanmou platonik-a é à dévosyon èspiritchwèl-a di lanmou rélijyé-a.

## Nòt ké référans

## Annèks
Lanmè

thumb|right|250px|Foto té pran fas a lanmè asou roun laplaj chilyenn.

Tèrm jénérik di **lanmè** Ka roukouvri plizyò réyalité é pouvé dézigné oun grann étandi di d'lo salé di diférant loséyan, ansanm dé lèspas di dilo salé an kominikasyon lib é natirèl asou tout étandi di glòb oben ankò oun grann étandi sonm asou sirfas di Lalin.

## Nòt ké référans

## Wè osi

 
Katégori:Lanmè
Lanmè Karayib

thumb|Kart di lanmè dé Karayib.

**Lanmè dé Karayib** oben **lanmè dé Zantiy** sa roun lanmè di loséyan Atlantik, sitchwé à lès di Amérik santral ké o sidès di gòlf di Mèksik. Li ka étann so kò asou anviron 2 415 km di lès an lwès é an mwayenn Dé fwè mwen di nò o sid é ka kouvri oun sipèrfisi di 2 640 002 km2.

thumb|Gran Trou Blé sitchwé annan kot di Béliz.

## Nòt ké référans

## Artik konnèks

Katégori:Karayib
Katégori:Lanmè
Lanmè Kaspyenn

thumb|Lanmè Kaspyenn wè di lèspas (imaj satélit di NASA).
**Lanmè Kaspyenn**-an sa roun lak andoréik salé d’Azi ògsidantal, prensipalman alimanté pa Volga isou di fronmitir-a du roun lanmè oséyanik ansyenn, loséyan oben lanmè Paratéthys. A pli gran lanmè ki fronmen di monn, bòrdé o nò é à lès pa stèp-ya di Azi santral, à lwès é o sid pa dé chenn isou di orojénèz himalayo-alpin : rèspèktivan Kokaz ké Elbourz. Péyi rivren-yan sa (annan sans-a di zégwiy di roun mont) : Kazakhstan o nò-lès), Tirkménistan o sidès, Iran o sid, Azerbaïdjan o sid-lwès, ké Risi o nò-lwès (ké Daghestan, Kalmoukie épi oblast d'Astrakhan).

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Azi
Katégori:Lak
Lanmè Méditérané

thumb|Kart di lanmè Méditérané.

**Lanmè Méditérané** (prounonsé
[me.di.tɛ.ʁa.ne]) sa roun lanmè enterkontinantal près antyèrman fronmen, bòdé pa sé kôt di Léròp di sid, di Lafrik di Nò é di Lazi, dipi détrwa di Gibraltar a lwès a sé antré di sé Dardanèl é di kannal di Suez a les é sa étandi asou roun siperfisi di anviron 2,5 milyon di kilonmèt karé.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Lanmè
Lanmérik di Nò

197px|right|Kart di lokalizasyon di Lanmérik di Nò.
**Lanmérik di Nò** sa roun sibkontinan di Lanmérik. Li sa antouré pa loséyan Pasifik bò lwès, loséyan Argtik bò nò ké loséyan Atlantik bò lès. Lism di Lanmérik santral ka yannen li ké Lanmérik di Sid. Karayb-ya, réjyon ki tchèkfwè enkli annan Lanmérik di Nò, ka fronmen Gòlf-a di Mègsik.

## Divizyon jéyopolitik
thumb|Prézidan mègsiken Enrique Peña Nieto ké anmériken Barack Obama épi Pronmyé minis di Kannanda Justin Trudeau, an 2016.

Limit-ya di sa ki sa nonmen Lanmérik di Nò ka diféré soulon pwen di wè. Pou Organizasyon di sé Nasyonzini, Lanmérik di Nò ka konprann inikman Kannanda, Létazini, Bèrmoud ensi ki Sen Pierre ké Miquelon. Soupannan, Mègsik sa manm di Akò di libéchanj nò anmériken é kouminéman admèt annan sibkontinan.

## Popilasyon
Léritaj di diféran vag di limigrasyon ki té marké so listwè, Lanmérik di Nò ki ka prézanté dé group étno-kiltirèl ki byen diféransyé :

* Pronmyé annan nò, sa ansanm anglo-sagson, ki konpozé di Kannanda ké Létazini. Nativ di Lanmérik toujou prézan, men annan roun toupiti propòrsyon. Majorité-a di popilasyon-an sa di lorijin éropéyen (san néglijé apòr-ya di limigrasyon résan, Afro-anmériken). Lanng-an ki pi itilizé ka rété annglé, byen ki ka sibzisté roun fòrt minorité frankofonn atè Kannanda, don provens di Kébèk konstitchwé ké 80 % di frankofonn. 

* Ségon annan sid, koté majorité-a di popilasyon-an sa métis, ki ka rézilté di mayaj ant kolon èspangnòl ké nativ anmériken. Pa di Nativ anmériken-yan sa bokou pi gran atè Mègsik, ké 6,7 % di popilasyon. Nou pouvé, malgré tou, soulignen prédominans-a dé lanng éropéyen (soutou èspangnòl-a), di krétchenté (protèstan ké katolik), ki an menm tan métisé ké kiltir anmérendjen é afriken, annan roun sèrten mizour.

## Lanng
Asou kontinan-an lanng prensipal-a sa annglé (atè Létazini épi Kannanda), swivi di èspangnòl (atè Létazini é atè Mègsik) ké Fransé (atè Kannanda é minoritèrman atè Létazini). Ròt lanng lokal, ki isou di sivilizasyon nativ anmériken-yan, ka sibzisté fèbman.

## Lékonnonmi
[thumb|Pannoranma di Chikago ([Létazini)]]

Lanmérik di Nò sa dézyenm kontinan ki pli rich di monn apré Léròp an tèrm di richès pa zabitan. An tèrm di richès total, Lanmérik di Nò ka klasé sokò trwézyenm apré Lazi ké Léròp.

Létazini ké Kannanda ka fè pati di péy-ya ki pi dévlopé annan monn-an.

## Jéyografi
### Rélyèf
thumb|Zimaj satélit di Lanmérik di Nò.

Dispozisyon di rélyèf nò anmériken sa lonjitidinal : réjyon-an ka dékonpozé sokò an rounlo ansanm diféransyé ki ka siksédé yékò di lès an lwès.

## Not ké référans

## Lannègs


Katégori:Kontinan
Lanmérik santral

thumb|Kart di lokalizasyon di Lanmérik santral.

Diférans ant frontchè jéyografik-ya ké frontchè administrativ-ya, ensi ki listwè kolonnyal ké rousanblans épi diférans kiltirèl annan réjyon-an ka fè varyé définisyon di **Lanmérik santral** soulon kontègs-a.

Annan so définisyon pli koumen-an, Lanmérik santral ka konprann péy-ya ki ka swiv (ké yé kapital) : 

* Gwatémala (Guatemala)
* Béliz (Belmopan)
* Ondiras (Tegucigalpa)
* Salvador (San Salvador)
* Nikaragwa (Managua)
* Costa Rica (San José)
* Pannanman (Pannanman)

## Définisyon
### Définisyon jéyografik
Lanmérik santral ka étann sokò di lism di Tehuantepec annan sid di Mègsik (Mègsik sa majoritèrman sitchwé atè Lanmérik di Nò) annan nò, òbò Lism di Darién (Pannanman) annan sid. Li sa bòdé pa Gòlf di Mègsik annan nò, lanmè dé Karayb bò lès, é pa loséyan Pasifik annan sid é bò lwès.

## Jéyografi
thumb|Lanmérik santral
### Jénéralité
Lanmérik santral sa travèrsé pa roun sistenm montangnen ki aplé « Kordiyèr santral » don pik-ya pouvé dépasé 4 000 mèt. Sitchwé bò lentèrsègsyon-an di Plak karayib-a, di Plak nò anériken épi di Plak di Cocos, oun chenn volkannnik ka lonjé lakot Pasifik-a di nò jouk sid di réjyon-an.

## Kiltir
### Lanng
Èspangnòl sa lanng ofisyèl annan tout péyi-ya, sof atè Béliz koté lanng ofisyèl sa annglé. Annglé sa kouran asou lakot koté i té gen bokou di lasandans afriken, tandi ki nativ anmériken-yan ka kontinwé palé yé lanng matèrnèl.

### Rélijyon
Rélijyon prensipal-a sa katolisism, men lévanjélism-an sa an lògmantasyon.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Lanmérik santral
Lanmò

thumb|upright=1.4|Fochéz-a, oun alégori di lanmò, inéliktab é enprévizib, an vòg andan Òksidan krétyen dipi lépòk médjéval.

Lanmò lé di "mort" an fransé. A roun pèrsonaj ki wè jou annan lèspri moun Lagwiyann . A pou éfasé lidé Lanmò, alorski jé farin a lavi.

## So listwè
Lanmò wè jou dipi kolonizasyon-a, lò fanm ké nonm té ka mò pannan la gèr ké kolon-yan en Afrik .Li ka eksisté dipi lèsklavaj o XIIème syèkl,annan priyè.

Afriken-yan ki pédi yé libèrté é ki té ka wè yé kanpanyen mouri di lafin é ki té ka tchwé yé kò.

Lanmò abiyé ké roun dra blan kou so mèt katib a ki té ka pran li pou so bagaj. Lanmò té ka swiv yé jouk lò lèsklavaj fini , pas yé té ka viv annan lamizè lò mèt-yan pati .

## So travay
Annan karnaval-a , a lidé Lanmò ké soufrans yé té lé bliyé. Personaj-a ka vini di sa katolik-ya té ka anprann kaptib-ya. Yé menm té lé anmizé yé kò ké sa.

Lò yé ka maché annan lari-a , i ka vlopé moun-yan annan so dra .I ka fè sanblan mennen yé ké yé .I kan lanm ki ka véyé moun-yan asou latè.yé ka fè gran moun ké timoun pè.

## Dèskripsyon
Touloulou-a abiyé ké roun dra blan ,roun pantalon ,roun chimiz ké roun kagoul blan . I ka poté roun mask lanmò. Pensonn pa ka wè so lapo . I kouvri ké roun gran dra .Anvan i té gen zépenng annan so kòstim pou piké moun-yan .
Lannen

Oun **lannen** sa roun entèrval di tan défini konvansyonèlman andan kad di roun kalandriyé, égal à roun nonm antché di jou, é plis oben mwen pròch di lannen tropik ki ka korèsponn à péryodisité dé sèzon térès.

Douré di toun lannen é so koumansman pouvé varyé soulon kalandriyé konsidéré ; douré di lannen tropik sa li-menm sijèt à dé varyasyon o kour dé lonng péryòd.

Dis lannen ka fòrmé oun déséni, san roun syèk é mil roun milènèr. Kat lannen ka fòrmé  oun olenpyad ; oun lous sa roun péryòd di senk lannen.

## Wè osi
* Jou
* Simèn
* Mwa
Lanng chinwaz

**Lanng chinwaz**-ya (chinwa senplifyé : 中国语文 ; chinwa tradisyonèl : 中國語文 ; pinyin : zhōnggúo yǔwén) oben lanng sinitik, souvan dézigné annan yé ansanm anba non-an di « chinwa » (中文, zhōngwén), ki ka apartni à fanmi-a dé lanng sino-tibétenn. Annan yé karaktèr pli inivèrsèl-a, nou ka konsidéré lanng-an ki ékrit (文, wén), transandan prounonsyasyon-an dé divèr palé. Lanng palé-a annna so karaktèr pli jénéral-a sa pli souvan aplé hanyu (汉语 [4]), swé « lanng dé Han », menm si ròt group étnik té progrésivman adòpté sa lanng.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Lanng
Lanng endo-éropéenn

An lengwistik, **lanng endo-éropéyenn** (aplé ròtfwè lanng endo-jèrmanik, oben òkò lanng scyt) ka fòrmé oun fanmi di lanng étrwatman aparanté, li gen pou lorijin sa ki li sa konsanswèlman konvini di aplé endo-éropéyenn komen-an « don éléman lèksikolojik-ya, mòrfolojik ké sentaksik ka prézanté, pou laplipa d'ant yé, dé rousanblans di natir tèl ki sa lanng-yan pouvé menmen à linité-a ; présipozé-a sa alò ki chak group d'éléman konparé ka prosédé di évolisyon ki ka divèrjé à partir di fòrm orijinèl ki disparèt. »

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Lanng endo-éropéyenn
Lanp ké enkandésans klasik

thumb|Lanp ansyenn ké filaman di karbonn

**Lanp ké enkandésans klasik**-a, envanté an 1879 pa Joseph Swan é amélyoré pa travay-ya di Thomas Edison, ka prodjwi limyè-a an portan ké enkandésans oun filaman di tungstenn, métal-a ki gen pli ro pwen di fizyon(3 422 °C[1]). À lorijin-an, oun filaman di karbonn té itilizé, mè sa dannyé an sibliman so kò épi an kondansan so kò asou vèr-a di lanp-a, té ka opafisyé asé rapidman vèr-a.

Luminozité-a di roun sours sa fonksyon di flux liminé (an lumen) ki li ka émèt. Éfikasité liminéz-a ka mizouré rapò-a ant flux liminé-a (ki émèt pa sours-a) ké pwisans élèktrik-a(an watt) ki li ka konsomé ; éfikasité liminéz-a ka èsprimé so kò kidonk an lumen pa watt (lm/W).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Lanti optik

Oun **lanti òptik** sa roun konpozan ki fè di roun matéryo jénéralman izotòp é transparan pou limyè-a annan domenn èspèktral d'entérè. A pli souvan-an roun tip di vèr òptik, oben dé vèr pli klasik, dé plastik, dé matéryo òrganik, é menm dé métaloyid tèl ki germanium-an. Lanti-ya sa dèstiné pou fè konvèrjé oben divèrjé limyè-a.

Yé itilizasyon ka enpliké ki yé réfraksyon swé diféran di sa di milyé annan lakèl yé sa plonjé (lè, lwil, dilo...). Lanti-ya ka posédé laplipa di tan roun aks di simétri ki konfondou ké aks òptik-a mè tèknik résant-ya é benzwen-yan di endistri-ya é di sasé-a ka fè ki roun pa ki pa néglijab dé lanti ki pa gen d'aks di simétri.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Optik