open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jéni jénétik

thumb|Gren di blé ki kavrézisté à roun maladi, obténi à partir di'n anzim ki ka provini di baktéri fabrikan natirèlman dé antibyotik

**Jéni jénétik** sa roun processus ki ka modifyé konstitisyon di roun òrganism an soupriman oben an entrodjwizan di ADN-an pouvé fika entrodjwi dirèkman annan òrganism lot oben annan roun sélil ki sa answit fizyonnen oben ibridé ké lot-a. Sala ka roupozé so kò asou dé tèknik roukonbinant di asid nikléyik pou fòrmé di nouvèl konbinézon di matéryèl jénétik éritab swivi di enkòporasyon-an di sa matéryèl swé endirèkman atravè roun sistenm vèktò oben dirèkman pa mikro-enjèksyob, makro-enjèksyon obeb mikro-ankapsilasyon.

Li gen souvan pou lòbjèktif modifikasyon-an dé jénotip, é kidonk dé fénotip.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Jéni mékanik

**Jéni mékanik** ka dézigné ansanm-an dé konésans ki lyannen à mékanik-a, o sans fizik (syans dé mouvman) é o sans tèknik (étid dé mékanism). Sa chan di konésans ka alé di konsèpsyon-an di roun prodjwi mékanik o résiklaj di sa dannyé an pasan pa fabrikasyon-an, mentnans-a, etc.

## Disiplin di jéni mékanik
Bay annan lòrd-a di sik di lavi di roun prodjwi mékanik-a.

* Konsèpsyon di prodjwi : analiz fonksyonèl, désen endistriyèl, konsèpsyon asisté pa òrdinatò

* Mékanik : èstatik, sinématik, dinamik, rézistans dé matéryèl.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Jénétik

thumb|upright=1.5|Di molékil d'ADN à séloul vivant.
thumb|Rélasyon chématik ant byochimi (''biochemistry''), jénétik (''genetics'') ké byoloji molékilèr (''molecular biology'').

**Jénétik**-a (di grèk genno γεννώ, « bay nésans ») sa syans-a ki ka étidjé érédité-a ké jenn-an, a roun anba-disiplin di byoloji-a.

Oun di so branch-ya, jénétik fòrmèl-a, oben mendélyenn, ki ka entérésé so kò à  transmisyon-an dé karaktèr éréditèr ant dé jénitò ké yé désandans.

Envansyon di tèrm « jénétik » ka rouvini o byolojis anglé William Bateson (1861-1926), ki ka itilizé li pou pronmyé fwè-a an 1905. Jénétik modèrn-an sa souvan daté di mété an évidans-a di èstriktir-a an doub élis di ADN ki éfèktchwé pa James Watson ké Francis Crick an 1953.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Jéoloji

thumb|right|300px|Dizordonans angilèr di Siccar Point (Ékòs)

**Jéyoloji**-a (di grèk ansyen gê, Latè-a, ké logos, diskou-a) sa syans-a don prensipal-a lòbjè di étid sa Latè-a, é pli partikilyèrman litosfè-a. Disiplin majò dé syans di Latè-a, li ka bazé so kò an pronmyé lyé asou òbsèrvasyon-an, épi ka établi dé ipotèz ki ka pèrmèt di èspliké ajansman-an dè ròch ké dé èstriktir ki ka afèkté yé afen di an rikonstitchwé listwè-a é processus-ya ki an jé. Tèrm-an « jéyoloji » ka dézigné  égalman ansanm-an dé karaktéristik jéyolojik di roun réjyon, é ka étann so kò à étid-a dé zas.

Jéyoloji modèrn-an ka pran fòrm à partir di xviie syèk, di dézi di konprann èstriktir-a di Latè-a é di roun sèrten nonm di mékanism à lorijin-an di fénomenm natirèl.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Jéométri

**Jéyométri**-a sa parti-a dé matématik ki ka étidjé figir-ya di plan é di lèspas-a (jéyométri éklidjenn).

Dipi finisman-an di xviiie syèk, jéyométri-a ka étidjé égalman figir-ya ki ka apartni à ròt tip di lèspas (jéyométri projèktiv, jéyométri ki pa éklidjenn, pa lègzanp).

Dipi koumansman-an di xxe syèk, sèrtenn métòd di étid di figir di sa lèspas-ya transfòrmé yé kò an branch otononm dé matématik : topoloji, jéyométri diféransyèl, é jéyométri aljébrik, pa lègzanp.

Si nou lé anglobé tout sa asépsyon-yan, i difisil di défini sa ki fika, jòdla, jéyométri-a. A ki inité-a dé divèrs branch di « jéyométri kontanporenn »-an ka rézidé plis annan dé lorijin istorik ki andan roun kèlkonk kominoté di métòd oben di lòbjè.

thumb|Òbtansyon di sèksyon konik-a pa projèksyon-an di Dé sfè di djamèt distenk(wè téyorenm di Dandelin-an).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Jérusalem

**Jérusalem** (ʒe.ʁy.za.lɛm) (ou Salem, égalman nomé Hiérosolyme ou Solyme an ansyen fransè ; יְרוּשָׁלַיִם Yerushaláyim an hébreu [dénomination israélienne officielle] ; arab : القدس al Quds ou اورشليم Ûrshalîm [dénominasyon israélyenn ofisyèl an arab]) sa oun vil di Proch-Oryan ki ka tchenbé oun plas santral ofon sé rélijyon jwiv, krétyenn ké musulman.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Jé vidéo

Oun **jé vidéyo** sa roun jé élèktronik ki doté di roun entèrfas itilizatò ki ka pèrmèt oun entéraksyon di moun lidik an jénéran oun routour vizwèl asou roun dispozitif vidéyo. Jouwò-a di jé vidéyo ka dispozé di périférik pou aji asou jé-a ké pèrsouvwè konsékans-ya di so zak asou roun anvironnman virtchwèl. Mo-a « vidéyo » annan jé vidéyo-a ka fè tradisyonèlman référans à roun dispozitif d'afichaj di tram, mè à laswit-a di vilgarizasyon-an di tèrm i ka enpliké atò tout tip di dispozitif d'afichaj. 

Sistenm élèktronik-ya ki itilizé pou jwé à dé jé vidéyo, ki konnèt anba non-an di plat-fòrm, pouvé fika osi byen di gro òrdinatò, ki di piti aparèy pòrtab, tèl ki bòrn-an d'arkad, konsòl-a di jé vidéyo, òrdinatò pèrsonèl oben òkò smartphone.

## Nòt ké référans

## Annèks
Jédi

**Jédi** sa katriyèm jou di lasimèn sivil annan plizyò péyi. Li sa senkyèm di lasimèn krétyenn, di lasimèn jwiv é di lasimèn mizilmàn. I ka siksédé mèrkrédi é ka présédé vandrédi.

Nòrm ISO ka kodé jédi pa chif 4. Oun nòrm résant ISO 8601 ka dézigné jédi kou milyé di lasimèn. Sé jédi di roun lannen ka déterminé nimérotasyon di sé simèn : simèn 1 sa prémyé ki ka konténi oun jédi.
Jéyografi

thumb|Kart di Latè.

**Jéyografi**-a (di grèk ansyen γεωγραφία – geographia, konpozé di « η γη » (hê gê) (Latè) é « γραφειν » (graphein) dékri, épi di laten geographia, litéralman amòrfwazé pa « désen di Latè ») sa roun syans ki gen pou òbjè dèskripsyon di Latè é an partikilyé étid-a dé fénomèn fizik, byolojik é di moun ki ka prodjwi so kò asou glòb térès. Pòrtay di enfòrmasyon jéyografik di gouvèrnman di Québec ka défini jéyografi-a kou « roun syans di konésans-a di laspè atchwèl, natirèl é di moun di sirfas térès. Li ka pèrmèt di konprann òrganizasyon spasyal di fénomèn (fizik oben di moun) ki ka manifèsté so kò annan nou anvironnman é ka fasonnen nou monn ».

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Jéografi
Jéyografi di Lagwiyann

thumb

Lagwiyann ka sitchwé so kò asou kontinan sid-amériken asou plato-a dé Gwiyann, prè di ékwatò-a, pa 53° di lonjitid Lwès é pa 4° di latitid Nò.

Plato dé Gwiyann ka konstitchwé frontchèr Nò di réjyon jéyografik, botanik ké zoolojik ki ka konstitchwé Amazoni-a. Lagwiyann sa ensi roukouvri à 97 % di so téritwar pa danbwa amazonyenn-an, danbwa ékwatoryal é primèr applé danbwa gwiyanèz é ka jwi kidonk di roun byodivèrsité ki nou ka routrouvé annan pyès ròt réjyon franséz.

Ka étann so kò asou 83 534 kilomèt karé, a dézyenm pli vas réjyon di Lafrans dèyè Nouvèl-Aquitaine.

## Nòt ké référans

Katégori:Jéyografi di Lagwiyann
Jéyòrji (péyi)

**Jéyòrji** (an jéyòrjyen : საქართველო, translitéré an Sakartvelo) sa roun péyi asou kot lès di lanmè Nwè andan Kokaz-a, sitchwé annan menm tan an Léròp di Lès é an Lazi.
Jéyòrji di Sid ké Zil Sandwich di Sid

**Jéyòrji di Sid ké Zil Sandwich di Sid**, an anglè South Georgia and the South Sandwich Islands, en espagnol Islas Georgias del Sur y Sandwich del Sur, an fransè Géorgie du Sud-et-les Îles Sandwich du Sud, sa roun téritwar britanik di lout-lanmè sitchwé annan Sid di  loséyan Atlantik.
Jézi di Nazareth

**Jésus di Nazareth** sa roun Jwif di Galilée, né ant lannen 7 é lannen 5 av. J.-C. I ka aparèt annan sèrk di Jean le Baptiste anvan di angajé so kò, antouré di disip, andan roun kourt karyèr di prédikasyon itinérant di roun a dé lan é démi, ésansyèlman an Galilé, an pratikan gérizon é ègzòrsism. 

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Personalité
Katégori:Kristyanism
Kalandriyé

thumb|Kalandriyé endou
Oun **kalandriyé** sa roun sistenm di roupéraj dé dat an fonksyon di tan. 
Oun tèl sistenm té envanté pa wonm-yan pou divizé é òrganizé tan-an asou dé long douré. Òbsèrvasyon dé fénomenn péryodik di milyé koté yé té ka rété - kou dépalsman kotidjen di lonm, routour dé sézon oben sik linéyèr - té sèrvi kou probmyé référans pou òrganizé lavi agrikòl-a, sosyal é rélijyéz dé sosyété.

Kalandriyé-a ki itilizé jòdla annan majò parti-a di monn-an sa kalandriyé grégoryen-an.

## Not ké référans


## Wè osi

Katégori:Kalandriyé
Kafé

thumb|Tas di kafé nwè.

**Kafé**-a (di arab-a القهوة : Elqahwah, bwason èstimilant) sa roun bwéson énèrjizant psikotròp èstimilant, òbténi à partir dé grenn toréfyé di divèrs varyété di pyékafé, di tipyébwa pyékafé, di janr Coffea. I ka fè parti dé trwa prensipal bwéson ki ka kontni kaféyin-an ki sa plis konsomé annan monn-an, ké té épi maté.

thumb|Grenn di kafé ki toréfyé.
thumb|Grenn di kafé.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Bwason
Kalandriyé grégoryen

**Kalandriyé grégoryen** sa roun kalandriyé solèr konsou à finisman di XVIe syèk pou korijé dériv sékilèr si kalandriyé julyen alò an izaj.
Kalandriyé julyen

**Kalandriyé julyen** sa roun kalandriyé solèr itilizé andan Ròm antik, entrodwi pa Jules César an 46 av. J.-K. pou ranplasé kalandriyé romen répibliken.
Kalandriyé persan

**Kalandriyé persan** (ou iranyen) sa roun kalandriyé solèr an izaj notaman an Iran é an Afganistan. I ka désann kalandriyé zoroastryen-an di Perse pré-islamik. So sistèm d’alternans dé lannen konmin ké lannen bisekstil ka randé pli prési ki kalandriyé grégoryen.
Kalandriyé romen

Lègsprésyon **kalandriyé romen** ka dézigné ansanm di sé kalandriyé itilizé pa Romen yan jouk kréyasyon an di kalandriyé julyen an 45 av. J.-K.
Kadran solèr

Oun **kadran solèr** sa roun enstriman silansyé é immobil ki ka endiké tan solèr-a pa déplasman-an di lonm-an di roun lòbjè di fòrm ki varyab, gnomon-an oben èstil-a, asou roun sirfas, tab-a di kadran, ki asosyé à roun ansanm di gradjwasyon trasé asou sa sirfas. Tab-a sa jénéralman plann mè pouvé osi fika konkav, konvèks, sférik, silendrik, etc.

Gnomon-an ka endiké jénéralman lèr-a pa longò-a oben dirèksyon-an di so lonm. Asou kadran-yan kibkouran, éléman-an poté-lonm sa jénéralman roun aks (oben arèt di roun plan) enkliné paralèlman à aks-a di rotasyon di Latè-a oben aks-a di monn.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Kalandriyé chinwa

**Kalandriyé chinwa** sa roun kalandriyé lini-solèr (chinwa semplifyé : 阴阳历 ; chinwa tradisyonèl : 陰陽曆 ; pinyin : yīn-yáng lì), mwa sa dé mwa linèr, ki-lé-di ki pronmyé jou di chak mwa sa nouvèl lalin é ki 15e jou sa lapenn lalin ; pwis ki andan roun lannen solèr I té gen douz mwa linèr é pli di roun douzèn di jou, nou ka ajouté sèt mwa enterkalèr (闰月, rùnyuè) o kour di disnòv lan, pou ki lannen ka rété annan ansanm oun lannen solèr.
Kalandriyé répibliken

**Kalandriyé répibliken**, ou **kalandriyé révolousyonèr fransè**, té kréyé pannan Révolousyon fransèz a, é té itilizé di 1792 à 1806, ensi ki briyèvman douran Konmin di Pari.
Kalkilatris

thumb|Canon LS-4 (1982-1983)
Oun **kalkilatris**, **kalkilatris élèktronik**, oben **kalkilèt** (tèrm souvan konsidéré kou péjoratif pa fézò-ya), sa roun machin ki konsouvwè pou senplifyé, é fyabilizé, dé opérasyon di kalkil. Dabò mékanik, épi élèktromékanik, machin pou kalkilé sa divini élèktronik annan lannen-ya 1960, ké entrodiksyon-an di pronmyé machin pou kalkilé élèktronik an 1961, swivi di roun minyatirizasyon akséléré dé sirkwi entégré.

Machin-yan ki pli senp, ka limité yé kò o kat opérasyon aritmétik izwèl, pannan ki kalkilatris-ya ki progranmab pli sofistiké-ya ki ka dispozé di roun èsprésivité ékivalant o òrdinatò.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Kamroun

**Kanmroun** (prounonsé : /ka.mə.ʁun/ ou /kam.ʁun/), an form long **Répiblik di Kanmroun**, an anglè Cameroon é Republic of Cameroon, an fransé Cameroun é République du Cameroun, sa roun péyi di Lafrik santral.

## Not ké référans


Katégori:Lafrik
Kanbodj

**Kanbodj**, an form long **Rwayom di Kanbodj**, an khmer Kâmpŭchéa é ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា, Preăhréachéanachâkr Kâmpŭchéa, osi aplé Srok Khmer, ស្រុកខ្មែរ, litéralman « Péyi di Khmer », sa roun péyi di Lazi di Sid-Ès, péplé d’anviron 15 milyon di zabitan.
Kannal (vwa dilo)

thumb|Kannal di Ille-et-Rance antr Rennes é Sen-Malo.
thumb|Kannal di Loing, prè di Épisy (Lafrans), pri pa laglas, an frévyé 2012.
thumb|Kaz o bò'd roun kannal a Marken (Péyi-Ba).

Oun **kannal** sa roun kour dilo artifisyèl, di sèksyon ouvèrt, navigab oben pa. I ka an ègzisté trwa gran : lit di larivyè kannanlizé, konstriksyon di roun kannanl latéral answit ranpli ké dilo-a di larivyè-a, oben konstriksyon di tout pyès koté i pa ka ègzisté di kour dilo.

Roumark : an gwiyanè, mo « chénal », di menm lorijin étimoljik ki mo « kannal » - di latin canalis dérivé di canna, ka fè référans o lit di roun flèr.

## Jénéralité
Nou divèt distengé :

* Kannal-ya ki ka sèrvi pou transpòrté dilo-a – kannal d'alimantasyon onen d'irigasyon – pou lakèl nou benzwen du asiré roun débi optimum ;

* kannal koté d'lo ka sèrvi pou poté dé anjen di transpò – kannal di navigasyon – pou lakèl nou ka sasé à obténi sirkilasyon-an pli senp di sa anjen-yan ké minimum di débi idrolik.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Kali

thumb|Rouprézantasyon di Kali dansan asou kò di Shiva.
**Kali** (an sanskrit काली (Kālī) oben कालिका (Kālikā)) sa, annan endouism-an, déyès-a di prézèrvasyon-an, di transfòrmasyon-an é di dèstriksyon-an. A roun fòrm térifyant di Pārvatī ki ka rouprézanté pouvwar dèsriktò-a di tan. So non ka dérivé di mo kāla, tan-an an sanskrit, sa ki ka détrwi tout bagaj. Sa ki ka vénéré li sa libéré di pè-a di dèstriksyon-an. Li ka détrwi mal-a anba tout so fòrm é notaman branch-ya di ignorans-a (avidyā), kou jalouzi-a oben pasyon-an. 

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Endouism
Kalkil (matématik)

An matématik, oun **kalkil** sa roun opérasyon oben roun ansanm d'opéras you ki éfèktchwé asou dé grandò. Inisyalman sa grandò-ya té dé nonm mè dévlopman-an dé zouti matématik é di abstraksyon-an ka pèrmèt atchwèlman d'éfèktchwé dé kalkil asou dé lòbjè pli konplèks (fonksyon, vèktò, propozisyon). Pa laswit-a, enformatik-a té pèrmèt di fè kouraman dé kalkil asou dé doné fòrmèl ki varyé é kalkil-a sa divini oun lòbjè d'étid annan téyori-a di kalkilabilité-a.

Adisyon-an sa roun lègzanp di kalkil.

## Étimoloji
« Mo-a kalkil, senbòl menm di nou lè syantifik é tèknik, ka dérivé di mo laten calculus ki ka signifyé piti kayou ». Sa piti kayou-ya sa à lorijin-an  di roun dé pli ansyen sistenm konpatib dékouvri à nou jou. Izaj-a di kayou pou senbolizé dé moun, dé zannimo oben dé mizour di gren é pou éfèktchwé dé adisyon é dé soustraksyon sa fondamantal annan évolisyon-an di kalkil matématik. Pronmyé zouti di kalkil  silansyé é senbolik, li sa prékirsò di tout roun fanmi di lèd-a o kalkil ki sa abak-ya.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Kannèl (lapo pyébwa)

thumb|Baton ké lapoud di kannèl.
thumb|Pyékannèl di Ceylan koté Sri Lanka (provens di Sid).

**Kannèl** sa roun  zépis ki ka provini di entéryòr di lapo pyébwa Pyékannèl di Ceylan. Sri Lanka ka prodwi majorité di kannèl-a isou di Cinnamomum verum.
Kansèr

Oun **kansèr** (oben timò malign) sa roun maladi ki karaktérizé pa roun proliférasyon sélilèr (timò) anormalman enpòrtant osen di roun tisou normal di lòrganism-an, di tèl mannyè ki sirvi-a di sa dannyé sa ménasé. Tout sa sélil ka dérivé di roun menm klonn, sélil inisyatris di kansèr ki akéri sèrtenn karaktéristik ki ka pèrmèt li di divizé so kò endéfiniman. O kour di évolisyon-an di maladi-a, sèrtenn sélil pouvé migré di yé lyé di prodiksyon é fòrmé dé métastaz. Pou sa Dé rézon-yon, dépistaj-a di kansèr divèt fika pli prékòs posib-a.

« Kansèr » sa roun tèrm jénéral ki ka dézigné plizyò maladi ki gen an komen fè-a ki sèrtenn sélil di roun òrganism ka adòpté roun konpòrtman anòrmal 

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Maladi
Kaoutchou (matéryo)

thumb|Rékòlt di latèks natirèl.

**Kaoutchou** sa roun matéryo ki pouvé fika òbténi swé pa transfòrmasyon di latèks ki sékrété pa sèrten véjétal (pa lègzanp, évéya), swé di fason sentétik à partir di monomèr isou d’idrokarbir fosil. I ka fè parti di fanmi-a dé élastomèr.

Kaoutchou natirèl-a (sig NR, natural rubber) sa roun polizoprénoyid. Chéma réyaksyonèl ki ka korèsponn à fòrmasyon-an di NR, ki ka itilizé fotosentèz-a, sa trè konplèks.

## Istwè
Istwè-a di kaoutchou ka koumansé byen  anvan finisman-an di xve syèk lòrdké à laswit-a dé Grann dékouvèrt, Éropéyen-yan koumansé à òbsèrvé, an Amérik santral é an Amérik di Sid, izaj sékilèr-a ki ka fè popilasyon otoktonn-yan di roun matchè alò enkonnèt an Éròp. Ka provini di latèks isou di diférant plant - don évéa é gayil -, Amérendjen-yan ka konfèksyonnen dé lòbjè kouran, ki fabriké pa moulaj asou larjil : bal, twèl andjwit, tòrch, ki yé ka randé étanch an pasan yé annan lafimen-an.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Kap-Vèr

**Kap-Vèrt**, an fòrm lonng **Répiblik di Kap-Vèrt**, an potidjé Cabo Verde é República de Cabo Verde, sa roun Léta ensilèr di Lafrik di Lwès konpozé di roun larchipèl di dis zilé vòlkannik.
Karbonn

thumb|Grafit (à gòch) ké di djanman (à drèt), Dé alotròp-ya di karbonn pli konnèt.

**Karbonn**-an sa éléman chimik-a di niméro atomik 6 é di senbòl C. I ka posédé trwa izotòp natirèl : 12C, 13C é 14C ; Dé pronmyé-ya sa èstab tandi trwazyenm-an sa radjoaktif di dimi-lavi 5 730 lannen.

Karbonn-an sa éléman-an ki pli léjé du group 14 di tablo péryodik. Kò senp karbonn-an ka prézant plizyò fòrm  alotropik don prensipalman grafit-a ké djanman-an. Éléman karbonn-an divèr li konpozé inòrganik kou djòksid-a di karbonn CO2, é roun grann varyété di konpozé òrganik é di polimèr. A éléman-an di baz di tout fòrm-yan di lavi ki konnèt.

Karbonn-an sa 4e éléman-an ki pli abondant annan linivèr-a é 15e ki pli abondant annan krout térès-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Kari dantè

thumb|Oun dan ki détrwit pa roun kari dantè.

**Kari dantè**-a, oben jis kari, maladi enfèktchéz di dan-an, sa roun lézyon di lémay-a, di dantin-an, é/oben di pilp/séman.

## Istorikman
Kari-a sa maladi ki kourant koté fika moun-an, mè pou laplipa dé ròt manmifè, kari-a ka témwagné di roun santé jénéral ki dégradé é di karans alimantèr.

Koté wonm-an, li té aparèt o kour di lépòk néyolitik-a : à laswit-a di sédantarizasyon-an ki asosyé à domèstikasyon dé séréyal, chanjman-an di réjim alimantèr ki aparèt akoz di konsomasyon-an dé farin ki pèrmèt so aparisyon. Dan moun-yan ki ka daté di sa péryòd mè ki ka apartni à dé popilasyon ki ka viv òkò di lachas-a pa fika atent di kari.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Maladi
Karl Marx

thumb| Karl Marx an 1875.

**Karl Marx** (prounonsé an alman standar [kaːɐ̯l ˈmaːɐ̯ks]), né 5 mè 1818 atè Trèves an Rhénanie é mouri 14 mars 1883 atè Lonn, sa roun istoryen, journalis, filozòf, sosyològ, ékonomis, éséyis, téyorisyen di révolisyon-an, sosyalis ké kominis alman.

Li sa konnèt pou so konsèpsyon matéryalis di listwè-a, so dèskripsyon dé rouwaj di kapitalism, é pou so aktivité révolisyonèr osen di mouvman ouvriyé. Li notaman partisipé à Asosyasyon entèrnasyonal dé travayò.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Filozòf
Kataliz

**Kataliz** (di grèk ansyen κατάλυσις Katalysis, détaché) ka référé so kò à aksélérasyon-an oben réoryantasyon di sinétik di réyaksyon o mwayen di roun katalizò, é annan sèrten ka pou sélèktivité pou dirijé réyaksyon andan roun sans ki priviléjyé (réyaksyon konkirant, prodiksyon di roun prodjwi plito ki rounòt). Katalizò-a sa itilizé an kantité bokou pli fèb ki prodjwi-ya ki prodjwi réyaktif-ya. I pa ka aparèt an jénéral annan bilan-an di réyaksyon, kidonk pa annan so ékwasyon global. Soupannan molékil-ya di katalizò ka partisipé à réyaksyon-an annan roun étap, sa ki ka èspilké yé enfliyans asou vitès di réyaksyon-an, é answit yé sa réjénéré annan roun étap sibsékant. 

## Nòt ké référans

## Wè osi
Katar

*"Katar*' (an arab : Qaṭar, قطر), an form long **Léta di Katar ** (an arab : Dawlat Qaṭar, دولة قطر), sa roun piti émirat di Mwayen-Oryan di oun siperfisi di de 11 586 km2. So kapital sa Doha.
Kapitalism

thumb|Machin ké vapò, légzanp-tip di nésésèr konsantrasyon-an dé kapital.

**Kapitalism**-an ka dézigné ékonomi-a di marché, wè anba ang-an di rol dé kapitalis, antrouprounò oben épargnan, é di montan di yé envèstisman annan prodiksyon-an di byen é di sèrvis. Ékonomi-a di marché ka dézigné ansanm-an dé sistenm ékonomik ki ka nèt di propriyété privé-a dé mwayen di prodiksyon, di lib échanj asou dé marché ké di lib konkirans-a. Sa prensip-ya di libèrté sa promi pa mouvman-yan di pansé di libéralism.

Antroupriz-a di prodiksyon di byen ké sèrvis ka kréyé di valò-a ajouté pa diférans-ya ant so vant-ya ké so acha-ya. Valò-ya ki ajouté ka pèrmèt di péyé salèr-ya ké charj-ya, épi di réminéré envèstisò-ya si li ka rété oun bénéfis nonmen « profi ».

## Nòt ké référans

## Wè osi
Karaktèr chinwa

**Karaktèr chinwa**-a (oben **sinogram**) sa inité-ya di ékritir-a logografik dé lanng chinwaz.

Yé itilizasyon ka étann so kò asou roun larj étandou jéyografik, « sinosfè ». Yé sa aplé an chinwa hànzì ki ka ékri so kò, tradisyonèlman, 漢字, « karaktèr han » ké, dipi xxe syèk an Répiblik popilèr di Lachin ké an Malézi (ké Singapour) pa majorité-a dé Chinwa, an chinwa senplifyé 汉字. Yé té annan pasé-a oben sa égalman di nou jou itilizé pou ékri ròt lanng, à tit prensipal oben konplémantèr, notaman koréyen-an(hanja), japonè-a(kanji) oben vyetnamyen-an(chữ nho).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Kaz

[thumb|Kaz Kriyòl atè [Kayenn,
Lagwiyann.]]
thumb|Kaz kébékwè bò'd Causapscal (Gaspézi), annan roun kartché rézidansyèl.
thumb|Kaz bò'd Rotterdam (Péyi-Ba). Ké so èstò ké réyir laro di ròt lafinèt-ya ké so brik lokal, sa janr di konstriksyon tipik di sa péyi.
thumb|Oun kaz fléri an Britangn.

Oun **kaz** sa roun batiman di bitasyon, souvan di tay mwéyen ki dèstinen pou lòjman di roun fanmi, oben ankò pli enpozan divizé an plizyò rézidans oben apartman. Oun kaz sa, an drwè sivil fransé, roun limòb, palò ki ka dézigné osi kouraman roun lédifis di plizyò létaj divizé an plizyò apartman ki tchipé pa patché fanmi. Nou ka palé atò di limòb kolèktif.

Kaz-a ka rouprézanté osi ansanm dé lyé di lavi oben dé lèspas ki abité, ensi ki so okipan oben rézidan fanmilyé.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Larchitèktir ké Lirbannism
Kaz asou kaskad

thumb|Fallingwater, Pennsylvania

**Kaz asou kaskad**-a (Fallingwater oben òkò Edgar J. Kaufmann Sr. Residence an anglé) sa roun kaz konstrit pou wonm-an di zafè Edgar J. Kaufmann (en) ant 1936 é 1939 daprè dé plan di 1935 di architèk-a amériken Frank Lloyd Wright. Li ka sitchwé so kò annan minisipalité-a di Stewart (en), konté di Fayette an Pennsylvani, asou larout-a 381, ant vilaj-ya di Mill Run é Ohiopyle (en), à 80 kilomèt di Pittsburgh, o Étazini. Kaz-a sa parsyèlman konstrit asou roun kaskad  di larivyè-a Bear Run (en), annan Allegheny Mountains-ya.

Sit-a sa enskri asou lis endikativ o patrimwann mondjal di Unesco dipi 2008.

## Nòt ké référans
Kazakstan

**Kazakstan**, an form long **Répiblik di Kazakstan** (an kazak Qazaqstan, Қазақстан, /qɑzɑqˈstɑn/ é Qazaqstan Respublïkası, Қазақстан Республикасы, an ris Kazakhstán, Казахстан, /kɐzəxˈstɐn/ é Respoublika Kazakhstán, Республика Казахстан), sa roun péyi majoritèrman o nò di Lazi santral é an parti an Léròp oryantal (à lwès di flèv Oural).
Kirgizistan

**Kirgizistan**, **Kirgizstan** ou **Kirghizi**, an form longu **Répiblik kirghiz** (an kirghiz Kyrgyzstan, Кыргызстан é Qırğız Respublikası, Кыргыз Республикасы, an ris Kyrgyzstan, Кыргызстан é Kyrgyzskaïa Respoublika, Кыргызская Республика), sa roun péyi di Lazi santral.
Kiribati

**Kiribati** (prounonsé [kiʁibati] oben [kiʁibas]), an fòrm lonng **répiblik di Kiribati** (an gilberten : Kiribati ; an annglé : Republic of Kiribati), ansyennman konnèt anba non di zil Gilbert, sa roun Léta archipélajik di Loséyanni konpozé di trwè larchipèl di loséyan Pasifik.

## Not ké référans
Klavyé

thumb|Klavyé entégré asou roun ordinatò portab.

Oun **klavyé d’ordinatò** sa roun enterfas wonm-machin mini di touch ki ka permèt à itilizatò di rantré annan ordinatò oun sékans di doné, notamant tekstchwèl.
Klavyé téléfonik

thumb|Klavyé téléfonik an 2008

Oun **klavyé téléfonik** sa tip di klavyé ékipan tèrminal téléfonik é don fonksyon prensipal sa di konpozé niméro.
Klima

**Klima** sa distribisyon èstatistik-a dé kondisyon di latmòstfè térès-a annan oun réjyon ki bay pannan oun péryòd ki bay. I ka distengé di météyoroloji-a ki ka dézigné étid-a di tan à kour tèrm é annan dé zonn ponktchwèl. Étid-a di klima sa klimatoloji-a.

Détèrminasyon-an di klima sa éfèktchwé à lèd di mwayenn ki établi à partir di mizour èstatistik anniyèl é manswèl asou dé doné atmòsférik lokal : tanpératir, présyon atmòsférik, présipitasyon, ansolèyman, imidité, vitès di van. Sa égalman pri an kont yé rékirans ensi ki fénomenn ésèpsyonèl.

thumb|Kart semplifyé dé klima mondjal.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Kolizé

thumb|Wè èstèryòr lannwit-a

**Kolizé**, à lorijin anfitéyat Flavyen(Colosseo an italyen), sa roun imans anfitéyat ovoyid sitchwé annan sant-a di lavil di Rom, ant Esquilin é Cælius, pli gran janmè konstri annan anpir romen-an. Li sa roun dé pli grann òv di architèktir-a é di enjényéri romenn.

So konstriksyon, jis à lès-a di Foronm Romen, koumansé ant 70 é 72 ap. J.-K., anba anprò Vespasyen-an, é achévé so kò an 80 anba Titus. Ròt modifikasyon té answit apòrté o kour di règn di Domitien (81-96).

## Nòt ké référans

## Annèks
Kiltir

Annan filozofi , mo **kiltir** sa dézigné sa ki diféran di lanatir, ki lé di sa ki di lòrd di aki é non di iné. Kiltir té lontan konsidéré oun trè karaktéristik di mounité, ki té ka distengé li dé zannimo. Néanmwen, dé travay résan an étoloji é an primatoloji montré ègzistans di kiltir zannimo.

An sosyoloji, kiltir sa défini di fason pli étrwat kou « sa ki komen a oun group di endividi » é kou « sa ki ka soudé li », ki lé di sa ki apri, transmi, prodwi é kréyé. 

Pa abi di langaj, nou ka souvan itilizé mo « kiltir » pou dézigné prèsk èsklizivman lò di pratik é di servis kiltirèl andan sosyété modern, é an partikilyé ofon domèn di lar é dé lèt.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Kiltir
Kiltir popilèr

**Kiltir popilèr** ka rouprézanté oun fòrm di kiltir don prensipal karaktéristik-a sa di fika prodjwit é aprésyé pa pli gran nonm, à lopozé di roun kiltir élitis oben anvan-gardis ki péké touché ki roun parti ézé é/oben enstrwit di popilasyon-an. Li pa divèt konfondou ké kiltir-a di lamas oben kiltir médjatik.

Kiltir popilèr-a sa lòbjè-a di roun gran nonm di étid, notaman annan kad-a dé Cultural Studies, mè byen ki sijè-a sa abondaman étidjé é dékri, i pa ka ègzisté di définisyon  ki ka fè inanimité-a osen di kominoté syantifik-a. Kiltir popilèr-a ka défini souvan endirèkman, pa opozisyon à ròt fòrm di kiltir.

## Wè osi
Kolonizasyon éropéenn di sé Amérik

thumb|Kolonizasyon éropéyenn an 1750
Koumansman-an di **kolonizasyon éropéyenn dé Amérik** (Conquista-a, té mennen pa Conquistador-ya) sa tipikman daté à 1492, menm si pronmyé Éropéyen ki té atenn Amérik é et à établi tchèk piti koloni sa dé Vikings (Vinland).

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Istwè
Kolèr

thumb|left|Kolèr
An psikoloji, **kolè**-a konsidéré kou roun émosyon ségondèr à roun blès fizik oben psichik, oun mank, oun fiistrasyon. Li sa afirmasyon-an di so moun é ka sèrvi o mentchen di so entégrité fizik ké psichik, oben alò li sa afirmasyon-an di roun volonté pèrsonèl plis oben mwen altrwis. Oun kolè senn sa san joujman enjis asou otri. Pas li pouvé fè soufri sa ki ka èsprimé'l, li pouvé fika konsidéré kou roun pasyon.

## Nòt ké référans

## Bibliyografi
Kolonyalism

**Kolonyalism**-an sa roun dòktrin oben roun idéyoloji ki ka jistifyé kolonizasyon-an ki tandé kou ègstansyon-an di souvrennté di roun Léta asou dé téritwar sitchwé an dèrò di so frontchèr nasyonal-ya. Nosyon entélèktchwèl-a di kolonyalism sa soupannan souvan konfondou ké pratik-a menm di kolonizasyon-an pis ki ègstansyon-an di so souvrennté pa roun Léta ka enpliké annan Dé ka-ya dominasyon politik ké èsplwatasyon ékonomik-a di téritwar anèksé.

Idéyoloji kolonyalis-a té dévlopé douran ségonn parti-a di xixe syèk pa mouvman kolonyal annan bokou di Léta éropéyen. Li té fondé asou nosyon-an d'enpéryalism é té ka tchenbé di bay roun fon di dòktrin politik à nouvèl vag-a di kolonizasyon. Li apiyé so kò asou dòktrin jouridik-a ki élaboré dipi xvie syèk ki ka jistifyé okipasyon-an di téritwar san mèt oben pa konstitchwé anba fòrm di Léta kou mòd légal d'akizisyon.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Komers di détay

**Komèrs di détay**-a sa mayon final-a di chenn-an di distribisyon. I ka distengé so kò ensi di komèrs an gro. Aktivité-a sa doub :

* Acha dé prodjwi oprè di roun fournisò, di roun prodiktò oben di roun enpòrtatò, swé dirèkman oben pa entèrmédjèr-a di roun grosis.

* Rouvant di marchandiz-a à linité-a oben pa piti kantité à roun kliyan annan roun magazen, oun boutik oben pa koréspondans à lèd-a di roun katalòg oben di roun sit entèrnèt.

## Tip di détayan
### Komèrs di proksimité
Rézon-an di fika di komèrs di proksimité  sa d'ofri dé prodjwi é/oben dé sèrvis à roun ansanm di kliyan annan roun rélasyon proksimité jéyografik. Proksimité ilistré pa nosyon-an di zonn di chalandiz.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Kominism

**Kominism**-an (di laten communis – komen, inivèrsèl) sa roun ansanm di dòktrin politik isou di sosyalism é, pou laplipa, di marksism, opozé o kapitalism é ka vizé à enstorasyon-an di roun sosyété san laklas sosyal. Pli larjman, sa tèrm sa asosyé o mouvman kominis entèrnasyonal ki né aprè Pronmyé Lagèr mondjal, frwi di roun sisyon di IIe Entèrnasyonal provoké pa bolchevik-ya. Li ka voyé égalman, annan kontèks-a di lagèr frèt, à roun altans jéyopolitik (Blok kominis) ki dominé pa Linyon sovyétik-a, ensi ki à roun fòrm di réjim politik, diktatoryal oben totalitèr, karaktérizé pa pozisyon èskliziv-a di Parti kominis, sirvéyans-a ké présyon  konstant-a dé polis politik asou tout èstriktir enstitisyonèl, sosyal ké ékonomik ensi ki asou senp sitwayen-yan é pa roun ékonomi ki planifyé épi ki étatizé.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Kompozé chimik

An chimi, oun **konpozé chimik** sa roun sibstans chimik pir (konpozé molékilèr, asanblaj yonik, konpozé entèrmétalik, konplèks) konpozé d’atom di Dé oben plis éléman chimik diféran. Atom-yan ki ka fòrmé asanblaj-ya dé konpozé chimik sa lyannen ant yé pa dé lyézon chimik, ki pouvé fika di diférant natir.

## Tip di lyézon chimik
Dé lyézon di plizyò tip ki pouvé réyini atom-yan annan konpozé-ya. Yé sa klasé an trwa grann katégori :

* lyézon yonik : a dé lyézon ki ka rézilté di pèrt-a di roun oben plizyò élèktron di valans pa roun atom, é di kaptasyon-an di sa élèktron-yan pa rounòt atom. Pronmyé atom-an  ka divini alò charjé pozitivman (kasyon), é ségon atom-an ka divini charjé négativman (anyon).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Kompozé inorganik

Sé **kompozé inorganik** sa kompozé-ya (molékil, polymèr mono-, bi- ou tridimansyonel…) ki étidyé an chimi inorganik.
Komédi

thumb|150px|Skiltir ka rouprézanté Thalie, miz di komédi-a, ofon park di Pavlovsk, a Sen-Pétersbourg.

**Komédi**-a (di grèk κωμωδία) sa roun janr litérèr, téyatral, sinématografik ké télévizwèl ki ka fonksyonnen asou réjis-a di limour-a. Né annan Antikité grèk-a, li sa divini oun janr litérèr ki épanwi so kò di mannyè divèrsifyé an fonksyon dé lépòk. Anvan Molière, li té dévalorizé konparé à trajédi-a.

Priz o sans larj di tèrm, komédi-a sa sistématikman pa aksé asou réjis komik-a (divèrtisman, léjèrté, ari, etc.), menm si laplipa dé komédi sa annan sa réjis.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Komédi mizikal

thumb|350px|''The Black Crook'' (1866) sa pafwè konsidéré kou pronmyé komédi mizikal.
350px|thumb|right|Ansègn di nonbré komédi mizikal prézanté atè Broadway.

**Komédi mizikal** sa roun janr téyatral, ki ka mélé komédi, chanté ké dans.

Aparèt o koumansman di xxe syèk, li ka sitchwé so kò annan ligné-a di maryaj di téyat é di lanmizik klasik ki té bay nésans o syèk présédan o balé, à lopéra, à lopéra-bouf é à lopérèt. Li partikilyèrman dévlopé so kò o Étazini, ka disosyé so kò à partir dé lannen 1910 di janr klasik pa entégrasyon-an di lanmizik « nouvèl » kou jazz-a. Di fèt, tèrm-an ka évoké di nou jou prensipalman Étazini-ya é èspésyalman Broadway.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Konbinatwar

An matématik, **konbinatwa**-a, ki aplé osi analiz konbinatwa, ki ka étidjé konfigirasyon-yan di kolèksyon ki fini di lòbjè oben konbinézon-yan d'ansanm ki fini, é dénonbman-yan.

## Jénéralité é istorik
Konbinatwa-a sa anfèt prézant annan tout antikité-a an Enn é an Chin. Donald Knuth, annan volim-an 4A « Combinatorial Algorithms » di The Art of Computer Programming ka palé di jénérasyon-an di n-uplets ; i ka di ki jénérasyon-an di motif konbinatwa «  began as civilization itself was taking shape ». Prézans-a di lis di n-uplets binèr pouvé fika routrasé douran dé milyé di lannen jouk koté Lachin, Enn é Lagrès ; nou ka an trouvé o iiie syèk anv. J.-K..

## Nòt ké référans

## Wè osi
Konbistib fosil

thumb|Moso di antrasit

Nou ka aplé **konbistib fosil** tout konbistib rich an karbonn — ésansyèlman dé idrokarbir — isou di métanizisyon di fika vivan ki mò é anfwi annan sòl-a dipi plizyò milyon di lannen, jouk pafwè 650 milyon di lannen. A di pétròl, di charbon, tourb-a é di gaz natirèl. Parmi sa dannyé-ya, métann-an (CH4) ka prézanté rapò-a H/C pli élvé, tandi ki antrasit-a é sèrtenn ouy sa  konpozé di karbonn près pir. Sa sours-ya d'énèrji pa rounouvab pas yé ka doumandé dé milyon di lannen pou konstitchwé so kò é pas ki yé sa itilizé bokou pli vit ki tan nésésèr-a pou roukréyé dé rézèrv.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Komor

**Komor**-ya, an form long **Inyon dé Komor** (an komoryen Komori é Udzima wa Komori, an arab Djuzur al qamar, جزر القمر é al-Ittiḥād al-Qumuriyy, الاتّحاد القُمُريّ), sa roun répiblik fédéral di Lafrik sitchwé annan nò di kannal di Mozanbik, lèspas maritim di loséyan Endjen.

Katégori:Afrik
Kominoté

Oun **kominoté** sa, andan sans kouran (sans komen), oun ansanm di moun vivan ansanm.

An byoloji oun kominoté ka rouprézanté oun sistenm osen di lakèl dé òrganism vivan ka partajé oun anvironnman komen é ka entéraji.

Nosyon-an di kominoté sa égalman oun konsèp di drwè ki ka dézigné oun group di moun ki ka posédé é ka jwi di fason endiviz di'n patrimwann an komen. An Frans, ka opozé so kò tradisyonèlman à sa di sosyété é d'asosyasyon ki ka répozé asou roun pak oben roun konvansyon volontèrman fòrmé pa so manm. Pa ègstansyon, kominoté-a ka dézigné inikman byen-yan ki sa komen à plizyò moun.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Konfisyanism

thumb

**Konfisyanism**-an, Rújiā (儒家) « lékòl dé lèt » épi Rúxué (儒学) « ansègnman dé lèt » Rúxué, sa roun dé pli grann lékòl  roun dé pli grann lékòl filozofik, moral, politik ké annan roun mwenn mizour rélijyéz di Lachin. Li dévlopé so kò pannan pli di Dé milénèr à partir di lòv-a ki atribiyé o filozòf Kongfuzi, « Mèt Kong » 孔夫子 (551-479 av. J.-C.), konnèt an Ògsidan anba non latinizé-a di Confucius.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Konfli israélo-arab

**Konfli israyélo-arab** sa non-an ki bay o rélasyon tandou é konfli militèr ant Léta d'Israyèl ké Léta arab-ya anvironnan, dipi kréyasyon-an d'Israëyèl 14 mè 1948. Li té gen pou pwen d'òrg sèt konfli armé : lagèr-a di 1948, lagèr-a di Suez an 1956, lagèr-a dé Sis Jou an 1967, lagèr d'usure an 1967, lagèr-a di Kippour an 1973, pronmyé lagèr di Liban an 1982, é segonn lagèr di Liban an 2006.

Sa konfli ka tchipé oun laplas majò annan jéyopolitik di Pròch-Oryan, koté plizyò problématik ka akonpagné li. 

## Nòt ké référans

## Wè osi
Konik

An matématik, é pli présizéman an jéyométri, **konnik**-ya ka konstitchwé oun fanmi trè itilizé di kourb plann aljébrik. Yé ka tiré yé non di fèt ki yé té dabò défini kou entèrsèksyon-an di roun konnik di révolisyon ké roun plan. Parmi konnik-ya ki pa déjénéré, nou ka konté parabòl-a, élips-ya ké ipèrbòl-a.

Konnik-ya pouvé fika défini di plizyò fason diférant globalman sanblab pou kourb-ya di baz : kou entèrsèksyon di konn, pa fwayé, dirèktris, é èsantrisité oben pa roun propriyété bifokal.

Yé ékwasyon jénéral ka rélyannen yé à étid-a dé fòrm kwadratik.

Entèrsèksyon-yan di konn pa roun plan ki pouvé fika wè kou dé projèksyon konnik di roun sèrk asou roun plan, étid-a dé konnik an jéyométri projèktiv  ka pèrmèt d'òbténi dé rézilta pwisan é ka bay lyé à étid-a dé konnik projèktiv.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Konkonm

thumb|Konkonm

**Konkonm**-an (Cucumis sativus) sa roun plant potajèr herbacée, ki ka ranpé, di menm fanmi ki kalbas afrikenn, mélon ou kourj (fanmi dé Cucurbitacé). A botanikman roun frwi ki sa konsomé kou roun légim.
Konpa (navigasyon)

vignette|droite
**Konpa** sa roun enstriman di navigasyon ki ka bay roun référans di dirèksyon (nò-a) asou plan orizontal-a é ka pèrmèt ensi mizour-a d'ang orizontal pa rapò à sa dirèksyon. Konpa-a sa gradjwé di 0° (nò) à 359° annan sans dé zégwi di roun mont (sans rétrograd). Bousòl-ya ki itilizé pa larmé-ya ka itilizé osi ròt sistenm di gradjwasyon.

I ka ègzisté diféran tip di konpa :

* konpa magnétik-a, don prensip-a di fonksyonnman-an sa, kou roun bousòl, oryantasyon-an di roun zégwi ki émanté annan chan magnétik térès-a ;

* konpa jiroskopik-a, don prensip-a sa léfè jiroskopik-a, oryantasyon-an di aks-a di rotasyon di roun toupi (lib asou  3 aks-ya) annan sans-a di sala di Latè-a.  Konpa élèktronik-a ki ka détèrminé chan magnétik-a à partir dé propriyété élèktrik di sèrten matéryèl  ki soumèt à roun chan magnétik ; 

## Nòt ké référans

## Wè osi
Konpòrtman

Tèrm-a « **konpòrtman** » ka dézigné aksyon-yan di roun vivan. Nou ka itilizé li notaman an étoloji (moun ké zannimo) oben an psikoloji syantifik. I pouvé osi konsidéré kou ékivalan di kondjwit annan apròch psikanalitik.

## Jénéralité
Konpòrtman-an di roun vivan sa parti di so aktivité ki ka manifèsté so kò à roun òbsèrvatò. Konpòrtman-an dé zannimo, moun ké pa-moun, pouvé fika dékri kou ansanm dé aksyon ké réyaksyon (mouvman, modifikasyon fizyolojik, èksprésyon vèrbal, etc.) di roun endividi annan roun sitchwasyon ki bay.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Konservatism

**Konsèrvatism**-an sa roun filozofi politik ki sa an favò dé valò tradisyonèl é ki ka opozé so kò o progrésism. Kiltir-ya ki gen yé chak dé valò diférant, konsèrvatò-ya soulon yé kiltir gen dé lòbjèktif diféran. Mè tout konsèrvatò-ya ka promouvwè défans-a (statu quo) oben routour à dé valò établi (statu quo ante). Pou Michael Freeden, konsèrvatism-an ka krè rounso an roun chanjman ki limité di sa ki sa natirèl oben òrganik. Pou konsèrvatò-ya, lòrd sosyal sa endépandan di volonté di moun.

Tèrm-an ka vini di « konsèrvé » ; di laten conservare, « mentni, obsèrvé (oun lalwa, oun koutim) » ki konpozé di servare « prézèrvé, gardé ». Byen ki sa pa fika roun idéyoloji an swé, konsèrvatism-an sa roun filozofi politik don lidé-ya sa an grann parti lyé à yé kontèks d'ègzistans. Li sa défini an parti kou sours di lasajès, byen odéla di sa ki pouvé fika démontré oben èsplisitman établi. Li ka fondé so kò asou konsèrvasyon-an di roun lòrd préétabli, soulon konvansyon-yan, yé chak à so plas.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Konminikasyon

**Konminikasyon** sa ansanm di entéraksyon ké otri ki ka transmèt kèlkonk enfòrmasyon. Nou ka donk palé osi di ansanm di mwayen ké tèknik pèrmètan difizyon di roun mésaj oprè di roun sertenn odyans.
Konmitatò téléfonik

Andan rézo téléfonik konmité, roun **konmitatò téléfonik** ka mété an roulasyon dé korèspondan swivan dé règ fondé asou niméro konpozé pa apèlan-an.

Plizyò konmitatò pé anchéné yé kò ant apélan é dèstinatèr.

Chwa di roun kannal asou roun ékipman périférik dèstinatèr di oun apèl ka aplé kò séleksyon-an. Séleksyon ka swiv dé règ di achiminman ki sa programé annan chak konmitatò.
Konsyans

Annan roun apròch jénéralis tèl ki pratik-a di filozofi-a, **konsyans**-a pouvé référé à omwen kat konsèp :

O sans psikolojik, li ka défini so kò kou « rélasyon entéryozé imédjat oben médjat ki roun fika sa kapab d’établi ké monn-an koté ké li-menm ». An sa sans, li sa frékaman rélyé, antrot, o nosyon di konésans, d’émosyon, di ègzistans, d'enstitisyon, di pansé, di psichism, di fénomenn, di sibjèktivité, di sansasyon,  é di réflèksité. Li ka korèsponn annan sa kontèks pa lègzanp pou alman-an Bewusstsein é pou anglé-a consciousness.

## Nòt ké référans

## Annèks
Konsèy jénéral di Lagwiyann

**Konsèy jénéral di Lagwiyann** sa lasanblé délibéran ègzékitiv-a di départman fransé di Lagwiyann (ki sa égalman roun réjyon fransé ké roun konsèy réjyonnal). Alain Tien-Liong (DVG) prézidan di 2008 à 2015. Li té kréyé an 1946 é ka sigsédé o konséy kolonnyal di Lagwiyann.

O 1e janvyé 2016, Lasanblé di Lagwiyann ka sibsititchwé so kò o konséy jénéral é o Konsèy réjyonnal di Lagwiyann.

## Konpozisyon di ègzékitif di Konsèy jénéral
thumb

### Di 2008 à 2011
* Prézidan di konséy jénéral : Alain Tien-Liong (DVG), kanton di Kayenn Sid-Lwès
* 1é vis-prézidan o dévlopman dourab, o zafè koutimyé, jouridik é kontansyé, o kontrol di jésyon, é à lagrikiltir-a (lapèch) : Fabien Canavy (MDES), kanton di Kayenn Sid, konséyé réjyonnal
* 2e vis-prézidan o enfrastrigtir, à politik-a di lavil-a , à lanmélyorasyon-an di labita é à lantrétchen-an : Alex Alexandre (PSG), kanton di Kayenn Sid-Lès
* 3e vis-prézidan o transpò é o zagsyon sannitè : Albéric Benth (App. PSG), kanton di Mannan, adjwen o limé di Mannan
* 4e vis-prézidan à koopérasyon-an é à valé-a di Loyapòk : René Gustave (DVG), kanton di Sen-Georges-di-Loyapòk
* 5e vis-prézidan o batiman èskolèr, o CAIT é à fòrmasyon-an di pésonnèl : Patrice Clet (SE), kanton di Sennmari
* Konséyé délégé à lensèrsyon-an, à lanfans, à fanmi-a é o lòjman sosyal : Hubert Contout (Walwari/PRG), kanton di Kayenn Sant
* Konséyé délégé o mwéyen jénéral : Pierre Désert (DVG), kanton di Laprouwag-Ko
* Konséyé délégé pou pésonn ajé, pou pésonn andikapé é pou èspòr : Athys Jaïr (SE), kanton di Kayenn Nò-Lwès
* Konséyé délégé pou patrimwenn départmantal : Joseph Ho-Ten-You (DVG), kanton di Rémir-Monjoli
* Konséyé délégé o fon éropéyen, à lanménajman-an é pou dévlopman riral : Daniel Mangal (DVD), kanton d'Irakoubo, limé d'Irakoubo
* Konséyé délégé à lédikasyon (fongsyonnman dé kolèj), à lanségnman sipéryò-a é pou kiltir-a : Christian Porthos (SE), kanton di Monsinéri-Tonégrann

Ròt konséyé jénéral :

* Antoine Karam (PSG), kanton di Kayenn Nò-Lès
* Jocelyne Pruykemaker (DVD), kanton di Makourya, adjwen di limé di Makourya
* Jocelyn Agélas (DVD), kanton di Maripasoula, adjwen di limé di Maripasoula
* Marie-Thérèse Morel (UMP), kanton di Sen-Laurent-di-Maronni
* Juliana Rimane (UMP), kanton di Kourou, kinséyé minisipal di Kourou
* Jean-Pierre Roumillac (UMP), kanton di Matouri, limé di Matouri
* Claude Polony (UMP), kanton di Roura

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Lagwiyann
Konsèy réjyonnal di Lagwiyann

**Konsèy réjyonnal di Lagwiyann** sa ansyen lasanblé délibéran di réjyon-an di Lagwiyann. An désanm 2015, li sa ranplasé pa lasanblé di Lagwiyann.

## Listwè
Konsèy réjyonnal-a sa kréyé an 1974 kou lasanblé di létablisman piblik-a di réjyon-an di Lagwiyann. An 1983, li ka divini lasanblé délibéran-an di réjyon-an di Lagwiyann.

An vèrti di roun lalwa òrgannik é di roun lalwa òrdinèr an dat di 27 jwiyé 2011, Lagwiyann ka divini roun kolègtivité téritoryal inik ki doté di roun lasanblé. Sa dannyé sa éli an désanm 2015 é ka sibsititchwé so kò o konséy réjyonnal é o konséy jénéral.

## Syèj
À partir di 2005, konséy réjyonnal-a ka syéjé osen di Sité administrativ réjyonnal-a (SAR), ki sitchwé annan périféri lès-a di Kayenn.

## Konpozisyon
Konsèy réjyonnal-a sa konpozé di 31 manm, ki éli o sifraj inivèrsèl pou sis lannen.

## Lélègsyon
### Lélègsyon di 2004
; Pronmyé tour (21 mars 2004)

; Ségon tour (28 mars 2004)

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Lagwiyann
Kontinan

thumb|Kart animé montran diféran sistenm-yan di kontinan.
Mo **kontinan** ka vini di laten continere pou « tchenbé ansanm », oben continens terra, « latè ki ka kontinwé ». O sans pròp, sa tèrm ka dézigné oun vas étandou ki ka kontinwé di sòl à sirfas-a di glòb térès. Soupannan, définisyon jéyografik-a sa souvan amandé soulon dé kritèr ki ka fè apèl à dé zabitan istorik ké kiltirèl. Nou ka routrouvé ensi sèrten sistenm di kontinan ki ka konsidéré Éròp-a ké Azi-a kou Dé kontinan, alò ki Érazyenn-an ka fòrmé ki roun étandou di latè.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Kontinan
Kontrol di sé nésans

thumb|Oun sant di planifikasyon fanmilyal an Malézi, an 2005.

**Kontrol dé nésans ** sa ansanm-an dé divèrs politik gouvèlmantal nasyonal oben étatik ki ka vizé à modifikasyon-an di to di fékondité di roun péyi. I ka fè parti di planifikasyon fanmilyal-a.

Laksè-a à kontrasèpsyon-an, é menm à entéripsyon volontèr di grosès, ka pèrmèt di rédjwi sa to. Laksè-a à prokréyasyon-an ki médikalman asisté ka pèrmèt di ogmanté li.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Konésans

**Konésans**-a sa roun nosyon o sans miltip, an menm tan itilizé annan langaj kouran é òbjè di étid pousé pa dé syans kognitiv é dé filozòf kontanporen.

Gnoséyoloji-a ka akimilé konésans-a an jénéral, démenm ki syans-a ka akimilé konésans syantifik.

Konésans-yan, yé natir ké yé varyété, fason-an don li sa akiz, yé processus di akizisyon, yé valò ké yé rol andan sosyété moun-yan, sa étidjé pa roun divèrsité di disiplin, notaman filozofi-a, épistémoloji-a, psikoloji-a, syans kognitiv-ya, antropoloji-a ké sosyoloji-a.

Zététik-a sa roun mizalépròv di roun konésans.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn

Katégori:Konésans
Katégori:Épistémoloji
Konstitisyon

Oun **konstitisyon** sa roun lalwa fondamantal oben roun ansanm di prensip ki ka fiksé òrganizasyon ké fonksyonnman-an di roun òrganism, jénéralman di roun Léta oben di roun ansanm di Léta. So òbjèktif sa prézèrvasyon-an di byen komen pa prensip-ya ké bénéfis ki roukonèt di séparasyon-an dé pouvwar, pou roun joustis o pli égalitèr, pou prézervasyon-an di souvrennté nasyonal ; ki ka enkli o kalité endividjwèl di enparsyalité dé rouprézantan, pli sirman, entrisèkman ki ka évité pa so larèl-ya dé konfli d'entérè ké di kolizyon ; ki ka limité, souprimé o simyé nonm dé risk di dériv natirèl dé pouvwar san kontrol, san modératò, san kont-pouvwar : totalitarism, oligarchism, prévarikasyon, enfliyans partizann, kliyantélism, népotism, homogami oligarchik etc).

## Nòt ké référans

## Annèks
Konstriksyon

thumb|220px|Lagri sa ésansyèl pou dé travay enpòrtan kou sa grat-syèl.
thumb|220px|Konstriksyon an sant-vil ka doumandé dé prékosyon partikilyé an tèrm di jèsyon di risk, dé flux é dé nwizans.

Annan roun projè di batiman oben di travay piblik, **konstriksyon**-an sa fè-a di asanblé diféran éléman di roun édifices an itilizan dé matéryèl ké dé tèknik apropriyŕ.

## Jénéralité
Sa aktivité ka aplé souvan konkour di nonbré aktò ké kò di métché, plis oben mwen èspésyalizé.

An Frans, an partikilyé, otokonstriksyon-an soupannan, otorizé san lèd-a di pyès profésyonèl, à sèrtenn kondisyon (don, pou partikilyé-ya inkman, oun sirfas di mwen di 150 m2). Sa sirfas ka otorizé oun trè gran pousantaj dé konstriksyon endividjwèl oto-réyalizé san architèk. Projè-ya sa soupannan, jénéralman konsouvwè é mennen pa roun « mèt d'òv » (architèk, biro d'étid), pou kont-a di kliyan, aplé « mèt d'ouvraj ».

## Nòt ké référans

## Artik konnèks
Koran

thumb|Koran

**Koran**-an (an arab : القُرْآن, al-Qor’ân?, ki ka signifyé « résitasyon-an ») sa tèks sakré-a di islam-an. Pou musulman-yan, li ka roupran palò di Bondjé. Sa Liv ka rété pronmyé é pli ansyen dokiman litérèr, konplè ké otantik ki konnèt an arab jouk jòdla alò ki tradisyon musulman ka prézanté li kou pronmyé ouvraj an arab « klèr » oben « pir », ké karaktèr èspésifik d'inimitabilité annan bèlté-a ké annan lidé-ya.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Islam
Kordiyèr di sé Ann

thumb

**Kordiyèr dé Zann**, an èspagnòl Cordillera de los Andes, sa pli lonng chenn di montangn kontinantal di monn, oryanté nò-sid tout lonng-an di kot ògsidantal di Amérik di Sid. Lonng d'anviron 7 100 kilomèt, larj di 200 à 800 kilomèt (ant 18 ké 20° di latitid Sid), Kordiyèr-a gen roun altitid mwayenn di 4 000 mèt é ka kilminé à 6 962 mèt. Li ka koumansé o Venezuela o nò épi ka travèrsé Kolonbi-a, Ékwatò-a, Pérou-a, Bolivi-a, Chili-a ké Arjantin-an, jouk à pwent-a sid di kontinan.

## Nòt ké référans

## Annèks

Katégori:Montangn
Korporasyon

Oun **korporasyon**, don mo-a ka vini di laten corporari (« fòrm so kò an kò »), oben pli ègzakman oun kò, sa roun moun moral, an jénéral di drwè piblik, ki enstitchwé pa roun lalwa. So konpozant-ya sa tout dé moun fizik é/oben moral ki ka posédé oun menm karaktéristik (an jénéral ègzèrsis-a di roun fonksyon).

Nou pouvé distengé kò-ya (oben lòrd profésyonèl) pa rounso dé sosyété, dé asosyasyon é dé sendika ki sa dé rougroupman volontèr di drwè privé, mè osi dé établisman ki sa dé groupman di byen, é di sèrtenn sosyété ki pa sa dé sijè di drwè mè dé kontak ant sosyétèr-ya.

## Nòt ké référans

## Wè osi