open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fiksyon

Oun **fiksyon** sa roun listwè fondé pli souvan asou dé fè imajinèr ki asou dé fè réyèl. Pèrsonnaj ki sa dékri andan'l nonmen « pèrsonnaj fiktif ». Oun òv di fiksyon pouvé fika oral oben ékrit, di domenn di litératir-a, di sinéma, di téyat oben di odjovizwèl-a (radjo-a ké télévizyon-an, wè ròt fòrm ki ka dévlopé so kò asou entèrnèt).

## Étimoloji
Mo-a « fiksyon » ka vini di vèrb laten « fingere, fingo, is, fixi, fictum », ka signifyé « manyé », « touché », « karésé » (an présan), « konpozé », « kwafé », « frizé », « modlé », « fenn », « fè sanblan », « envanté », « figiré  kò », « imajiné ». É pli dirèkman di akizatif-a « fictionem » di mo laten « fictio, -nis ».

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Litératir
Filipin

**Filipin**, an form long **Répiblik di sé Filipin** (an filipino Pilipinas é Republika ng Pilipinas, an anglè Philippines é Republic of the Philippines, an espagnol Filipinas é República de Filipinas, an fransè République des Philippines, an ilocano Filipinas é Republika ti Filipinas, an cebuano Pilipinas é Republika sa Pilipinas), sa roun péyi di Azi di Sid-Ès konstitchwé di oun archipel di 7 107 lill don onz ka totalizé pli di 90 % di sé latè é don enpé pli di 2 000 sèlman sa abité, alò ki anviron 2 400 lil pa menm gen non.

Katégori:Azi
Filozofi

**Filozofi**, di grèk ansyen φιλοσοφία (konpozé di φιλεῖν, philein : « kontan » ; é di σοφία, sophia : « sajès » ou « savé »), signifyan litéralman : « lanmou di sajès-a », sa oun aktivité é oun disiplin ègzistan dipi Antikité-a an Oksidan é an Oryan, ka prézanté so kò kou roun késyonman, oun enterpélasyon é roun réfleksyon asou monn-an é ègzistans moun-an. Diféran but pouvé fika atribwé a li : sasé di vérité-a ; Méditasyon di byen-an, bo-a, jis-a ; kèt di sans di lavi é di bonnò.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Filozofi
Filozofi analytik

Èsprésyon-an « **filozofi analitik** » ka dézigné oun mouvman filozofik ki ka fondé so kò annan roun pronmyé tan asou nouvèl lojik kontanporenn-an, isou dé travay di Gottlob Frege ké Bertrand Russell annan finisman-an di xixe syèk é o koumansman di xxe syèk, pou ékléré grann késyon filozofik-ya. So démarch ka apiyé yé kò asou roun analiz lojik di langaj ki ka sasé à mété an évidans érò-ya di rézonnman ki sala pouvé endjwi é ka fè ensi « klarifikasyon lojik di pansé-a » objèktif-a di filozofi-a soulon mo di Carnap.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Filozofi
Filozofi analytik an Grès antik

**Filozofi analitik an Lagrès antik** ka koumansé o vie syèk é ka pourswiv jouk péryòd hellénistik, lòské Lagrès-a sa entégré annan Anpir romen-an.

## Présocratik-ya
* Présocratik

### Lékòl ionyenn
* Lékòl ionyenn (filozofi)

### Lékòl milésyenn
* Lékòl milésyenn
* Thalès de Milet

### Atomis
* Atomism
* Leucippe
* Démocrite

### Sophis-ya
* Sophiste

## Filozofi klasik-a
### Socrate
* Socrate

### Platon
* Platon

### Aristote
* Aristote

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Filozofi
Filozofi chinwaz

**Filozofi chinwaz**-a ka rasanblé divèrs kouran di pansé ésansyèlman isou di trwa tradisyon : konfisyanism, taoyism, bouddhism.

## Fondasyon
Chinwaz-a ka plonjé so rakaba-ya annan antikité-a. Nou ka fè li roumonté o Yi Jing, famé Liv dé Mitasyon-an, ki sa lagri di 64 léta tranzitwar senbolizé pa ègzagram-yan ké nonbréz posibilité-ya di transformasyon ki li ka propozé. Pansé-a di sa lépòk ka oryanté so kò bò'd òbsèrvasyon-an di lanatir-a é di so sik-ya.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Filozofi
Filozofi endyenn

**Filozofi endjenn**-an sa roun ansanm di sistenm filozofik orijinèr di Enn-an.

Nou ka défini klasikman Dé sòrt di filozofi endjenn soulon ki yé ka roukonèt oben pa lotorité-a di Veda :

* filozofi-ya āstika (आस्तिक an devanāgarī) sa sa ki ka roukonèt lotorité-a di Veda ké Upanishad-ya ki an sa konklizyon-an.

* filozofi-ya nāstika (नास्तिक) sa sa ki ka roujété lotorité-a di Veda. Yé ka enkli Cārvāka, ājīvika, jayinism-an ké bouddhism-an.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Filozofi
Filozofi islamik

thumb|upright=1.5|Moské di Sultan Ahmet a Istanbul.

Ésprésyon di **filozofi islamik** ka dézigné pli souvan travay filozofik-ya ki éfèktchwé annan kad di sivilizasyon islamik (arab, persann), san nésésèrman di référans rélijyéz ni di priz an kont di tèks pròpman islamik, sa ki pouvé enkli dé Jwif, dé Krétchen ké dé lib-pansò.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Filozofi
Filozofi kontamporenn

**Filozofi kontanporenn**-an sa roun èsprésyon itilizé pou dézigné diféran kouran filozofik-ya né di modèrnité-a.

Filozofi kontanporenn-an té jèrmé o xixe syèk dé sémans d'Emmanuel Kant. Sala té élaboré oun téyori di konésans-a  ki bazé asou katégori-ya di antannman-an é an partikilyé asou joujman sentétik-ya apriori.

Dékouvèrt-a di jéyométri ki pa éklidjenn of kour di xixe syèk (Lobatchevski, Bolyai, Riemann) ka ébranlé sa fonnman-yan ki déjà roumis an koz pa Bolzano. 

## Wè osi

Katégori:Filozofi
Filozofi médyéval

**Filozofi médjéval**-a sa ansanm-an dé òv é dé kouran filozofik dévlopé douran Mwayen Laj-a annan roun lèspas jéyografik enpé pli étandou ki sala di monn hellénistik é romen di Antikité-a é annan lakèl dévlopé so kò joudayism, kristchanism-a ké islam-an. É ka fé di yé notaman parti (é antrot) ka fè parti di filozofi èscolastik, filozofi byzantin-an ké filozofi islamik-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Filozofi
Filozofi oksidantal

**Filozofi ògsidantal**-a ka dézigné pansé filozofik-a é so élaborasyon an Ògsidan, ka distengé so kò osi di filozofi oryantal-a oben di ròt tandans divèrs òbsèrvé koté plizyò pèp otoktonn.

Tèrm-an sa résan é sa envanté pou dézigné pansé filozofik-a di sivilizasyon ògsidantal-a di so rakaba grèk-ya, an Lagrès antik, é ka kouvri évantchwèlman oun grann parti di glòb ki ka enkli Amérik di Nò ké Ostrali-a. Mo "filozofi" sa li-menm orijinèr di Lagrès antik-a : philosophia (φιλοσοφία), litéralman, « lanmou di sajès-a » (φιλεῖν - philein « kontan » épi σοφία - sophia "sajès", annan sans-a di konésans-a)

Katégori:Filozofi
Filozofi oryantal

**Filozofi oryantal**-a sa roun chan di filozofi-a ki ka dézigné tradisyon filozofik-ya ki élaboré andan péyi-ya di tradisyon azyatik, pèrs ké islamik. Filozofi oryantal-a ka distengé so kò di filozofi ògsidantal-a pa konsèp-ya ki itilizé épi métòd-ya di argimantasyon. Filozofi oryantal-a ka konprann di nonbréz tradisyon disiplinèr é klasifikasyon-an ki itilizé annan filozofi ògsidantal-a sa larjman itilizé annan filozofi oryantal-a (filozofi analitik, politik, épistémoloji etc.).

## Nòt ké référans

## Bibliyografi

Katégori:Filozofi
Filozofi si sé syans

**Filozofi dé syans** sa branch-a di filozofi-a ki ka étidjé fonnmann filozofik-ya, sistenm-yan ké èsplikasyon-yan di syans-a, ki a di syans natirèl (fizik, byoloji, etc.) oben di syans sosyal (psikoloji, ékonomi, etc.). Filozofi dé syans sa pou raproché di épistémoloji-a di ontoloji-a, Dé domenn okèl li ka anprenté bokou é okèl li ka pozé di nouvèl késyonnman.

Filozofi-a ki sa syans-a dé énonsé, an paralèl filozofi dé syans sa syans-a dé énonsé syantifik (épirasyon dé késyon pou pozé à syans-a é à so aktò-ya, klarifikasyon di langaj syantifik...) san préyokipé so kò di rézoud yé.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Filozòf

thumb|Lékòl d'Athènes di Raphaël (1511).

Oun **filozòf** sa roun moun don ékri-ya oben palò-a sa roukonèt pa dé lékòl, group, rélijyon, oben akadémi… I ka ègzisté atò oun dimansyon di roukonésans ant filozòf-a ké group-a ki ka joujé li antan ki tèl. O sans popilèr, sa « filozòf » sala ki ka évéyé sans-a di lasajès koté ròt-ya.

An roun sans larj, nou ka aplé filozòf sala ki ka pansé di fason konsèptchwèl, radikal, kritik, sistématik gran prensip ké valò di lavi é di konésans-a.

Katégori:Filozòf
Finans

**Finans**-a ka roukouvri oun domenn d'aktivité — sala di finansman — ki ka konsisté à fourni lajan-an ki nésésèr à réyalizasyon-an di roun opérasyon ékonomik. Sa domenn ka konsèrné osi byen endividi-ya, ménaj-ya ki antroupriz piblik-ya oben privé, mè osi Léta.

Sasé-a di finansman ka obéyi à Dé tip di lòbjèktif swivan volim-an inisyal di kapital :

* ké nivo di kapital rèstren, nou ka sasé à obténi dé kapital nésésèr ké sifizan pou antrouprann, mentni oben dévlopé oun aktivité ;

* ké nivo di kapital avéré, lòbjèktif-a sa di trouvé plasman-ya ki pli pèrtinan an pèrformans é an sékirité an fonksyon di valò tan-an di lajan-an.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Fiodor Dostoïevski

thumb|Dostoïevski an 1876

**Fiodor Mikhaïlovitch Dostoïevski** (an ris : Фёдор Михайлович Достоевский, [ˈfʲɵdər mʲɪˈxajləvʲɪtɕ dəstɐˈjɛfskʲɪj] ) sa roun markè-palò ris, né à Moscou lou 30 òktòb 1821 (11 novanm 1821 andan kalandriyé grégoryen) é mò à Saint-Pétersbourg lou 28 janvyé 1881 (9 févriyé 1881 andan kalandriyé grégoryen).
Fizik

thumb
thumb|Sèksyon transvèrsal dé prémyèr òrbital di atom-a d'hydrojèn, kod-a di koulò rouprézantan anplitid-a di probabilité di élèktron-an (nwè : anplitid zéro, blanng : anplitid magsimal).

**Fizik**-a sa syans-a ki ka tanté di konprann, di modélizé, é osi di èspilké fénomèn natirèl-ya di liniver-a. Li ka korèsponn à étid-a di monn ki ka antouré nou anba tout so fòrm, dé lalwa di so varyasyon é di so évolisyon.

Fizik-a ka dévlopé dé rouprézantasyon di monn ègspérimantal vérifyab annan roun domenn di définisyon ki bay. Li ka prodjwi donk plizyò lèktir di monn, yé chak pa konsidéré kou présiz ki jouk roun sèrten pwen. Modélizasyon-an dé sistèm fizik pouvé enkli oben pa processus chimik ké byolojik.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Fizik di sé partikil

**Fizik dé partikil** oben **fizik sibatomik** sa branch-a di fizik-a ki ka étidjé konstitchwan élémantèr di matchè-a ké réyonnman-yan, ensi ki entéraksyon. Nou ka aplé li osi pafwè fizik dé rot énèrji pas di nonbréz partikil élémantèr, enstab, pa ka ègzisté à léta natirèl-a é pouvé rounso fika détèkté lò di kolizyon à rot énèrji ant partikil èstab annan aksélératò-ya di partikil.

Dékouvèrt-a di boson di Higgs pèrmèt consensus-a é mizajou an 2014 di tablo dé konpozan di matchè-a ki té établi an 2005 à lokazyon-an dit lannen mondjal di fizik-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Flèr

thumb| Afich ki ka prézanté divèrs flèr ké enflorésans

An byoloji, koté plant-ya ké flèr(angiospèrm), **flèr**-a ka konstitchwé lòrgann-an di rouprodiksyon sèkswé-a sa ansanm-an dé « anvlòp » ki ka antouré li. Aprè polinizasyon-an, flèr-a sa fékondé é ka transfòrmé so kò an frwi ki ka kontni grenn-yan. Flèr-ya ki pouvé fika solitèr, mè yé sa pli souvan-an rougroupé an enflorésans.

Trè bonnò, flèr-ya té atiré atansyon-an di wonm-an, ki ka itilizé yé é ki ka kiltivé ye pou parir (kouronn di flèr), pou òrnmantasyon entéryò-a (flèr koupé, boutché, ikebana) é èstéryò (jarden, plat-bannn, etc.) ensi ki pou yé lòdò ké pigman.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Fon monétèr enternasyonal

**Fon monétèr entèrnasyonal**-ya (FME) sa enstitisyon ki ka rougroupé 189 péyi, don lòbjèktif-a sa di « promouvwè koopérasyon monétèr entèrnasyonal-a, garanti èstabilité finansyèr, fasilité échanj entèrnasyonal-ya, kontribiyé à roun nivo élvé di anplwa, à èstabilité ékonomik é fè tchoulé povté-a ».

FMI gen ensi pou fonksyon d'asiré èstabilité di sistenm monétèr entèrnasyonal(SME) ké jésyon-an dé kriz monétèr ké finansyèr. Pou sala, li ka fourni dé krédi o péyi ki ka konnèt dé difikilté finansyèr ki ka mété an péril òrganizasyon gouvèlmantal di péyi, èstabilité di so sistenm finansyé (labank, marché finansyé) oben flux d'échanj di komèrs entèrnasyonal ké ròt péyi-ya.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Fimèl

An byoloji, « **fimèl** » (di laten femella : « piti fanm, jenn fanm ») sa roun nosyon di rouprodiksyon sèkswé anisogam (ki-lé-di ké disimétri di fonksyon annan gamèt-ya). « Fimèl » ka opozé so kò à « mal ».

## Mékanism
Kontrèrman à rouprodiksyon isogam-an, i ka ègzisté Dé tip di gamèt annan rouprodiksyon anisogam-yan :

* oun gamèt dwé di roun sèrtenn motilité (lèg : Pollen(gamétofit), antérozoyid) ;

* oun gamèt plito véjétatif ki gen souvan di grann rézèrv noutritiv (lèg : oospor).

Lòrgann-an oben òrganism-an ka prodjwi kontparti véjétativ-a di rouprodiksyon sèkswé-a sa dézigné kou fimèl. Lòrgann-an oben òrganism-an ki ka prodjwi kontparti motil di rouprodiksyon sèkswé-a sa dézigné kou mal.

## Nòt ké référans

## Artik konnèks
Fonksyon (matématik)

thumb

An matématik, oun **fonksyon** sa roun rélasyon ant roun ansanm d’antré (varyab) é roun ansanm di sòrti (imaj), ké propriyété-a ki chak antré sa lyannen o plis a roun inik sòrti. Oun lègzanp di fonksyon sa fonksyon-an ki à tou nonm ki noté x ka asosyé so karé. Ensi, nonm-an 3 ka asosyé nonm-an 9, é nonm-an -4 nonm-an 16, pa lègzanp. Nou ka noté oun tèl fonksyon f (x) = x2oben f :x ↦ x2 ; notasyon-an f (x) sa li f di x. Nou ka ékri f (3) = 9 oben òkò f (-4) = 16.

Annan kad-a di analiz-a, tèrm-an sa ésansyèlman anplwayé pou roun fonksyon nimérik, a-pou-di don rézilta-a sa toujou roun nonm. Mè li ka itilizé so kò pafwè pou dé ègstansyon di nosyon-an kou klas-ya di fonksyon p-entégrab oben distribisyon-yan tèl fonksyon-an di Dirac.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Football

thumb

**Football** /futbol/ (annan lanng oral-a, pa apokop, foot-a), oben soccer /sɔkœʁ/ (an Amérik di Nò), sa roun èspò kolèktif ki ka jwé prensipalman so kò o pyé ké roun balon sférik. Li ka opozé Dé lékip di onz jouwò andan roun èstad, ki sa swé asou roun téren gazonné oben asou roun planché. Lòbjèktif-a di chak kan sa di mété balon-an annan but advèrs, san itilizé bra-ya, é di fè li pli souvan ki ròt lékip.

Kodifié pa Britannik o finisman di xixe syèk, football-a doté so kò an 1904 di roun fédératsyon entèrnasyonal, FIFA-a. Pratiké an 2006 pa anviron 264 milyon di jouwò atravè monn-an.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Spor
Form (Jéométri)

**Fòrm**-an di roun lòbjè sitchwé annan roun lèspas sa roun dèskripsyon jéyométrik di parti-a di sa lèspas ki tchipé pa lòbjè-a, tèl ki détèrminé pa so frontchèr ègstèrn — abstraksyon fèt di anplasman-an ké oryantasyon-an annan lèspas-a, tay-a ké ròt propriyété kou koulò-a, kontni-a ké yé matéryèl konstititif.

## Fòrm jéyométrik senp
thumb|Fòrm jéyométrik solid

Oun fòrm jéyométrik senp pouvé fika dékri pa roun lòbjè jéyométrik di baz tèl ki roun ansanm di Dé oben plizyò pwen, oun lign, oun kourb, oun plan, oun figi plann (pa lègzanp karé oben sèrk), oben roun figi solid (kib oben sfèr, pa lègzanp).

Laplipa dé figi jéyométrik ki ka prodjwi yé kò sa konplèks. Sèrtenn, kou èstriktir véjétal-ya é kot-ya, pouvé fika tèlman arbitrèr ki yé ka défyé dèskripsyon matématik tradisyonèl — okèl ka yé pouvé fika analizé pa jéyométri diféransyèl-a, oben kou fraktal.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Fotografi

**Fotografi**-a sa roun tèknik ki ka pèrmèt di kréyé dé zimaj san aksyon-an di lanmen, pa aksyon-an di limyè-a.

Tèrm-a « fotografi » ka dézigné osi zimaj-a ki òbténi, fototip (fotografi vizib é stab ki li sa négativ oben pozitiv, ki nou ka òbténi aprè èkspozisyon ké trètman-an di roun kouch sansib) oben ensansib.

Fotografi-a sa rougroupman dé tèknik di anréjistréman dé réyonnman élèktromagnétik, réyalizé pa dé prosédé fotochimik.

I ka dézigné égalman branch-a dé lar grafik ki ka itilizé sa tèknik, don non-an ka signifyé étimolojikman « ékritir di limyè-a ».

thumb|Oun fotografi di péyizaj sélèb, The Tetons and the Snake River d'Ansel Adams(1942).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Fotosentèz

**Fotosentèz**-a (di grèk φῶς phōs« limyè » é σύνθεσις sýnthesis« konbinézon ») sa processus byoénèrjétik ki ka pèrmèt à dé òrganism (kou baktéri fotoototròf-ya) di sentétizé di matchè òganik-a an itilizan énèrji liminéz-a. Yé ka aparèt i té gen pli di di 3,7 milyar di lannen koté dé baktéri silfato-rédikyris.

Yé ka dézigné an partikilyé fotosentèz oksijénik-a aparèt koté sinobaktéri i té gen 2,45 milyar di lannen, ki prodjwi oun boulvèrsman ékolojik majò an fézan  évoliyé latmòsfè-a alò rich an métann,  an atchwèl-a, konpozé notaman di djòksid di karbonn é di djòksijenn.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Foton

**Foton**-an sa quantum dit énèrji asosyé o onn élèktromagnétik (ka alé dé onn radjo o réyon gamma an pasan pa limyè vizib-a), ki ka prézanté sèrtenn karaktéristik di partikil élémantèr. An téyori kantik dé chan, foton-an sa partikil médjatris-a di entéraksyon élèktromagnétik. Ròtman nonmen, Dé partikil charjé élèktrikman ka entéraji, sa entéraksyon ka anmòrfwézé so kò di roun mannyè di wè kantik kou roun échanj di foton.

Lidé-a di roun kantifikasyon di énèrji transpòrté pa limyè-a té dévlopé pa Albert Einstein an 1905, à partir di étid-a di réyonnman di kò nwè pa Max Planck, pou èspliké léfè foto-élèktrik ki pa pouvé konprann annan kad-a di roun modèl ondilatwè klasik di limyè-a, mè osi pa sousi di koérans téyorik ant fizik èstatistik é fizik ondilatwè.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Fraksyon (matématik)

thumb|Trwa kar di gato, oun kar té rétiré.

An matématik, oun **fraksyon** sa roun sèrten nonm di par konsidéré aprè divizyon-an di roun nonm antché an parti égal. Pa lègzanp, fraksyon-an 56/8 ka dézigné kosyan-an di 56 pa 8. Li sa égal à 7 pas 7 × 8 = 56. Annan sa fraksyon, 56 sa aplé nimératò é 8 dénominatò-a.

Nonm-yan ki nou pouvé rouprézanté pa dé fraksyon di nonm antché sa aplé nonm rasyonèl. Ansanm-an dé rasyonèl sa noté ℚ.

I ka ègzisté oun définisyon pli jénéral é pli abstrèt dé fraksyon. Si (A, +, .) sa roun anno ki entèg, nou pouvé kréyé kò-a dé fraksyon di A. So éléman-yan ka noté so kò (pa analoji o fraksyon d'antché rélatif) {\displaystyle {\frac {a}{b}}} é ka posédé menm propriyété opératwè (sonm, prodjwi, senplifikasyon, ...) ki fraksyon-yan di ℚ.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Franz Kafka

thumb|Franz Kafka an 1906.

**Franz Kafka** sa roun markè-palò pragwa di lanng alman é di rélijyon jwiv, né 3 jwiyé 1883 atê Prag é mouri 3 jen 1924 atè Kierling. Li sa konsidéré kou roun dé markè-palò majò di xxe syèk.

Soutou konnèt pou so roman Le Procès(Der Prozeß) ké Le Château (Das Schloß), ensi ki pou nouvèl-ya La Métamorphose (Die Verwandlung) é La Colonie pénitentiaire (In der Strafkolonie), Franz Kafka ka lésé soupannan oun òv pli vas, karaktérizé pa roun latmòstfè kochmardès, sinis, koté birokrasi-a ké sosyété enpèrsonnèl-a té di plizanpli di priz asou endividi. 

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Personalité
Friedrich Nietzsche

thumb

**Friedrich Wilhelm Nietzsche** (prounonsé [ˈfʁiːdʁɪç ˈvɪlhɛlm ˈniːt͡sʃə], souvan fransizé an [nit͡ʃ ]) sa roun filològ, filozòf, powèt, pyanis é konpozitò alman né 15 òktòb 1844 atè Röcken, an Prusse, é mouri 25 out 1900 atè Weimar, an Almagn.

Òv-a di Nietzsche sa ésansyèlman oun jénéyaloji kritik di kiltir ògsidantal modèrn-an é di ansanm di so valò moral-ya (isou di entèrprétasyon krétchen di monn), politik (démokrasi-a, égalitarism-a), filozofi (platonism-a, mè soutou sokratism-a, ké tout fòrm-yan di djwalism métafizik) é rélijyéz (kristchanism-a ké bouddhism-a).

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Filozòf
Katégori:Lanmizik
Fromaj

thumb|Moso di fromaj.

**Fromaj**-a sa roun aliman ki obténi à partir di dilèt kouagilé oben dé prodjwi létché, kou angou, épi di roun égoutaj swivi oben pa di fèrmantasyon ké évantchwèlman di afinaj (fromaj afiné). Fromaj-a sa fabriké à partir di dilèt di vach prensipalman, mè osi di brébi, di chèv, di bouflonn ou ròt manmifè.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Frwi

[thumb|Étal dé frwi o marché di La Boqueria, [Lèspangn.]]
thumb|Kou ka montré dé nonbré tablo ansyen, fòrm ké tay-a dé frwi ké légim, yé pouvé varyé dipi 400 oben 500 lan (''La Fruttivendola'' di Vincenzo Campi, pinacotèk di Brera, Milan)

Annan langaj kouran-an é an tchwizin, oun **frwi** sa roun aliman véjétal, à savò soukré, jénéralman konsomé kri.

## Tèrminoloji
### Étimoloji
Tèrm-an « frwi » ka provini di laten fructus ki gen, dipi lépòk latin-an, diféran sans-ya ki nou konnèt di li jòdla. A té partisip pasé di fruor.

### Mannyè di wè lèksikal ké botanik
Alò ki « frwi » gen roun doub asépsyon soulon ki nou ka plasé nou kò annan kad di tchwizin-an oben di botanik, « légim » sa roun tèrm strikman kilinèr.

O plan botanik, roun frwi, di tip charni oben pa, sa èstriktir ki isou di évolisyon ki rivé à matirité di ovèr, don rol-a sa di protéjé é di asiré difizyon-an dé grenn.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Frédéric Chopin

thumb|Chopin an 1835 (lapentir réyalizé pa so fiyansé Maria Wodzińska).
**Frédéric François Chopin** (an polonè : Fryderyk Franciszek Chopin ou versyon antyèrman polonizé Szopen ; o xixe syèk,  grafi Szopę té itilizé an Pologn an konkirans ké grafi Chopin) sa roun konpozitò é pyanis virtyoz di asandans franko-polonèz, né an 1810 à Żelazowa Wola, asou téritwar di douché di Varsovie (atchwèlman an Pologn), é mò an 1849 à Pari.

Katégori:Lanmizik
Fungi

Règn dé **Fungi**, osi  aplé **Mikota** oben **Mysèt** oben **fonj**, ka konstitwé oun takson ki ka rougroupé dé òrganism ékaryot aplé pli kominéman chanpignon. Sa règn ki ka konstitchwé oun larj group divèrsifyé, dipi dé òrganism inisélilèr (lévir) oben plirisélilèr (mwazisir) mikroskopik, envizib pou wéy touni, jouk o « chanpignon sipéryò » doté pli souvan-an di roun pyé ké di roun chapo, ki pronmennò ka rékolté.

Ègzistans similtané-a di roun parwa sélilèr périférik ké di vakiyòl tirjèsant annan sitoplasm-an, rapròch-ya dé véjétal okèl nou ka rataché yé ròtfwè, alò ki yé kò véjétatif ki pa diféransyé é yé parwa peptido-poliyosidik ka distengé yé dé plant.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Fwa

**Fwa**-a sa roun lòrgann abdominal di aparèy dijèstif-a dé vèrtébré sékrétan bil-a é ka ranpli pli di 300 fonksyon vital, notaman trwa swivant-ya : oun fonksyon d'épirasyon, oun fonksyon di sentèz ké roun fonksyon di èstokaj. Li ka édé osi o métabolism é sa rotman vaskilarizé.

## Tèrminoloji
Sibstantif maskilen-an « fwa » (prounonsé [fwa] an fransé èstandar) sa isou di laten tardif ficatum (« fwa gra » di koté, pli jénéralman, « fwa ») fòrmé asou ficus (« fig ») kou ka klaké di grèk ansyen συκωτόν / sukôtón (« fwa gra di zannimo ki nouri di fig », ki dérivé di συκω(« nouri di fig »), di σῦκον / sûkon(« fig »).

## Nòt ké référans

## Artik konnèks
Fè

thumb|Fer

**Fer**-a sa éléman chimik-a di niméro atomik 26, di senbòl Fe.

Kò senp-a  sa métal-a é matéryo féromagnétik pli kouran-an annan lavi kotidjenn-an, pli souvan-an anba fòrm d'alyaj divèr. Fer pir-a sa roun métal di tranzisyon diktil, mè adjonksyon-an di trè fèb kantité d'éléman d'addisyon ki modififyé konsidérabman so propriyété mékanik-ya. Alyé o karbonn épi ké ròt éléman d'adisyon li ka fòrmé asyé-ya, don sansibilité-a o trétman tèrmomékanik òkò plis propriyété-ya di matéryo.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Fraktir

thumb|500px|Lègzanp di fraktir dé zo di anvan-bra, ké réparasyon.

An tromatoloji, oun **fraktir** sa roun solisyon di kontinwité di zo-a.

## Djanostik
Pronmyé éléman-yan pouvé fè pansé à roun fraktir sa :

* mékanism-an : chòk, chit ;

* doulò, soudenn-an ké lokalizé ;

* enpotans fonksyonèl-a : li sa doulouré oben enposib di éfèktchwé sèrten mouvman ;

* défòrmasyon : fòrmasyon di roun œdenm(gonfman), angilasyon di manm (fraktir ké déplasman), anfonsman ;

* prezans posib di roun ématome.

Mè sa sign-ya pa fika èspésifik é pouvé osi endiké oun problenm artiklèr (antors, liksasyon). O kontrèr, sèrtenn fraktir ka prézanté dé senptom ki aténwé, kou fraktir-a di timoun-an dit an « bwa vèrt », oben roun félir.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Féminism

thumb|Sélébrasyon di Lajounen entèrnasyonal dé drwè dé fanm koté Bangladesh, annan inisyativ-a di'n sendika di travayéz (2005).
thumb|Lajounen entèrnasyonal dé drwè dé fanm koté Nicaragua (1988).

**Féminism**-an sa roun ansanm di mouvman ké lidé politik, filozofik ké sosyal, ki ka partajé roun òbjèktif komen : défini, établi é ka atenn égalité politik-a, ékonomik, kiltirèl, pèrsonèl, sosyal ké jouridik ant fanm-yan ké wonm-yan. Féminism-an gen kidonk pou òbjèktif di aboli, annan sa diféran domenn, inégalité wonm-fanm don fanm-yan sa prensipal viktim, ké ensi di promouvwè drwè-ya dé fanm annan sosyété sivil ké annan so lavi privé.

Si tèrm-an « féminism » pa ka pran so sans atchwèl ki à finisman-an di xixe syèk , lidé-ya di libérasyon di fanm-an ka prann yé rakaba annan syèk-a dé Limyèr é ka réklanmen so kò di mouvman pli ansyen oben di briga ki mennen annan ròt kontèks istorik.

## Annèks
Févriyé

thumb|Févriyé, ekstrè di ''Les Très Riches Heures du duc de Berry'' (ver 1410-1416), mizé Condé, Chantilly, ms.65, f.2.
**Févriyé** sa dézyèm mwa di sé kalandriyé grégoryen é julyen.

Févriyé sa pli kour mwa di lannen, sa sèl ki gen mwen di trant jou : li ka posédé jénéralman 28 jou.

Katégori:Kalandriyé
Galaksi

thumb|M51, Galaksi di Tourbiyon, oun légzanp tipik di galaksi èspiral.

Oun **galaksi** sa roun asanblaj di zétwèl, di gaz, di lapousyè é pouvé fika ésansyèlman di matchè nwè, ki ka konténi pafwè roun trou nwè supermasif an so sant.

Vwa lakté-a, galaksi-a annan lakèl ka trouvé so kò Sistenm solèr-a, ka konté tchèk santenn di milyar di zétwèl (1011) é gen roun ègstansyon di lòrd-a di 80 000 lannen-limyè. Oun rapò di misyon èspasyal éropéyenn-an Gaia té randé piblik, 25 avril 2018, pozisyon-an di 1 692 919 135 zétwèl di nou galaksi, sa ki ka rouprézanté 1% di totalité-a dé zétwèl ki prézant annan nou galaksi.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Galilé (savan)

thumb

**Galilé** (an italyen : Galileo Galilei), né koté Piseen 1564 é mouri koté Arcetri, prè di Florence, 8 janvyé 1642 (77 lan), sa roun matématisyen, jéyomèt, fizisyen ké astronom italyen di xviie syèk.

Parmi so réyalizasyon tèknik, li pèrfèksyoné é ésplwaté linèt astronomik-a, pèrfèksyonnman di dékouvèrt olandéz-a di roun linèt d'apròch, pou prosédé à dé òbsèrvasyon rapid é prékòs ki boulvèrsé fondman-yan di astronomi-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Gana

**Gana**, an form long **Répiblik di Gana**, an anglè Republic of Ghana, sa roun péyi di Lafrik oksidantal sitchwé o bor di Golf di Giné.
Ganbi

**Ganbi**, an form long **Répiblik di Ganbi**, an anglais Gambia ou The Gambia, é Republic of The Gambia, sa roun péyi sitchwé an Afrik di Lwès. A péyi-a di Lafrik kontinantal ki gen pli pitit sipèrfisi : 11 300 km2.
Gastro-antérit

thumb|Diférant virus di gastro-antérit : A = rotavirus, B = adenovirus, C = Norovirus é D = Astrovirus.

Oun **gastro-antérit** sa roun enfèksyon enflamatwè di sistenm dijèstif ki pouvé antréné nozé-a, dé vomisman, dé kranp abdominal, dé flatilans ké djidjit-a, ensi ki dézidratasyon-an, di lafyèv ké dé céphalées (mal di tèt).

Gastro-antérit pouvé fika di lorijin baktéryenn, ki lé di li aparèt akoz di konsomasyon-an di dilo oben di nouritir-a  ki kontaminé pa dé baktéri, tèl ki kolibacill-ya ki prézan annan sèl-ya. Dé senptom di gastro-antérit pouvé osi aparèt akoz dé parazit entèrn, protozoèr oben amib patojenn, tèl k'Entamoeba histolytica ki ka provoké  dysenteri amibyenn-an oben amibiase jénéralman akoz dé enstalasyon sanitèr ki absant oben ki inadékwat.

## Nòt ké référans

## Annèks

Katégori:Maladi
Gengis Khan

thumb|Pòrtrè di Gengis Khan
 
**Gengis Khan**, né bò'd 1155/1162 pannan Khamag Mongol,sa ki ka koresponn a atchwèl provens di Khentii an Mongoli, mouri an out 1227 annan atchwèl Xian di Qingshui (Chin), sa fondatò di Anpir mongol, pli vas anpir kontini di toulétan, èstimé lò di so ègstansyon maksimal à 33,2 milyon di km2 an 1268 anba Kubilai Khan.
 
## Nòt ké référans

## Wè osi
Fòs (fizik)

Oun **lafòs** ka dézigné an fizik, entéraksyonèl ant Dé lòbjè oben sistenm, oun aksyon mékanik ki kapab di enpozé oun aksélérasyon ki ka endjwi modifikasyon di vèktò vitès (oun fòs ki ègzèrsé asou lòbjè ka fé alé sala pli vit, mwen vit oben ka fé tounen). An 1684, Isaac Newton présizé sa konsèp an établisan baz-ya di newtonyenn. Baz sansoryèl di nosyon-an sa bay pa sansasyon di kontraksyon miskilèr.

## Istwè
Konsèp-a di lafòs sa ansyen, mè li té mété à òbténi oun nouvèl définisyon itilizab. An léfè, à diférans-a di grandò fizik tèl ki longò-a oben lamas-a, ki sa rouprézanté pa dé grandò èskalèr, lafòs-ya pouvé fika rouprézanté pa dé vèktò.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Gabon

**Gabon**, an fòrm lonng **Répiblik gabonnen**, sa roun péy ki sitchwé an Lafrik santral, ki traversé pa lékwatò, ki frontalyé à lès, o sid-ès é o sid di Répiblik di Kongo, o nò-lwès di Giné ékwatoryal é o nò di Kamroun.

## Not ké référans


Katégori:Lafrik
Giné

**Giné**, an form long **Répiblik di Giné**, osi aplé « Giné-Conakry » di non di so kapital pou diféransyé li di Giné-Biso é di Giné ékwatoryal, sa roun péyi di Lafrik di Lwès.

## Galleri

File:Guinea sat.png|atlas Guinea
File:Dame de Mali Guinée.jpg|Dame de Mali
File:Chute de Tabouna à Kindia 01.jpg|Chute de Tabouna à Kindia
File:Chute de Saala vue à 360° Labé.jpg|Chute de Saala Labé
File:Chimpanzé de Bossou 33.jpg|Chimpanzé de Bossou
File:Plage de Roume.jpg|Plage sur les Ile de Loos
Giné-Biso

**Giné-Biso**, an form lonng **Répiblik di Giné-Biso** (an potidjé Guiné-Bissau et República da Guiné-Bissau), sa roun péyi lizofonn di Lafrik di Lwès. So kapital sa Biso.
Giné ékwatoryal

**Giné ékwatoryal**, an fòrm lonng **Répiblik di Giné ékwatoryal** ou **Répiblik di  de Giné-Ékwatoryal**, an èspangnol Guinea Ecuatorial é República de Guinea Ecuatorial, an potidjé Guiné Equatorial é República da Guiné Equatorial, sa roun péyi di Lafrik santral.

## Not ké référans


Katégori:Lafrik
Giuseppe Verdi

thumb|Giuseppe Verdi fotografyé pa Giacomo Brogi

**Giuseppe Fortunino Francesco Verdi**, né **Joseph Fortunin François Verdi** 10 òktòb 1813 o Roncole é mouri 27 janvyé 1901 atè Milan, sa roun konpozitò romantik italyen. So òv, konpozé ésansyèlman di lopéra, inisan pouvwar mélodik-a à profondò psikoloji ké léjandèr, sa roun dé pli enpòrtant di tout listwè-a di téyat mizikal.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Lanmizik
Glasyé

thumb|Glasyé di Aletsch (Swis), pi gran glasyé dé Alp.
thumb|Glasyé Briksdal, Norvèj, 2006.
[thumb|Roun dé pli lonng glasyé di monn, glasyé Dugdale, [Antarktik.]]
Oun **glasyé** sa roun lamas di laglas plis oben mwen étandou ki ka fòrmé so kò pa  tasman-an di kouch di lanèj akimilé. Ékrazé anba so pròp pwa, lanèj-a ka éspilsé progrésivman lè-a ki li ka kontni, ka soudé so kò an oun lamas konpak é ka transfòrmé so kò an laglas.

Domenn-an di plastisité di laglas-a sa partikilyèrman étandou, oun glasyé ka ékoulé so kò lantman anba léfè-a di gravité-a lon-an di roun pant oben pa fliyaj.

800px|center|thumb|Glasyé

## Anèks
Go (jé)

**Go**-a sa roun jé di plato orijinèr di Lachin. Li ka opozé Dé advèrsèr ki ka plasé à tour di rol dé pyèr, rèspèktivman nwè ké blanch, asou entèrsèksyon-yan di roun tabliyé ki kadriyé aplé goban. Lòbjèktif-a sa di kontrolé plan-an di jé an  konstrwizan dé « téritwar ». Pyèr-ya ki ansèrklé ka divini dé « prizonyé », gagnan sa jouwò-a ki totalizé plis di téritwar é di prizonyé.

A di plis ansyen jé di èstratéji jonbatinwar abstrè ki konnèt, probabman kréyé an Lachin pannan péryòd-a di Prentan ké Otomn. Malgré so ansyennté, go-a ka kontinwé à jwi di roun grann popilarité an Chin, an Koré é o Japon. Annan rès-a di monn, koté so dékouvèrt sa résant, so notoryété sa krwasant.

## Nòt ké référans

## Annèks
Gottfried Wilhelm Leibniz

thumb|Pòrtrè di Leibniz peint pa Christoph Bernhard Francke.

**Gottfried Wilhelm Leibniz** (prounonsé [ˈlaɪbnɪts]), né atè Leipzig 1er jwiyé 1646 é mouri atè Hanovre 14 novanm 1716, sa roun filozòf, syantifik, matématisyen, logisyen, diplomat, jourist, bibliyotékèr ké filològ alman ki té soutou ékri an laten, fransé é alman. Lèspri polimat, pèrsonalité enpòrtant di péryòd Frühaufklärung-an, i ka tchipé oun plas primòrdjal annan listwè-a di filozofi-a é di listwè-a dé matématik é sa souvan konsidéré kou dannyé « jéni inivèrsèl »-a.

## Nòt ké référans

## Annèks
Gouvernman

thumb|Gouvèlman-an dé Péyi-Ba anba manda-a di Pronmyé minis Dries van Agt, an 1982, anvan oun tradisyonèl « fotografi di fanmi », souvan réyalizé enpé aprè so fòrmasyon.

**Gouvèlman**-an sa roun enstitisyon ki ka ègzèrsé pouvwar ègzékitif-a osen di roun antité politik. Annan roun réjim parlmantèr tèl ki sa di Lafrans, gouvèlman-an sa rèsponsab politikman divan Parlman (Asanblé nasyonal-a ké Séna-a). Gouvèlman ka désidé é ka antrouprann aksyon-yan ki nésésèr pou kondjwit-a di Léta-a. 

An Frans, gouvèlman-an sa nonmen pa Prézidan di Répiblik é plasé anba so otorité. I sa dirijé pa Pronmyé minis-a (chèf-a di gouvèlman) é pouvé fika ranvèrsé pa roun mosyon di sansour voté pa Parlman-an.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Gramèr

thumb|Priscien, oben Gramèr-a, panno di campanile di Florence.

**Gramèr**-a sa étid sistématik dé éléman konstititif di roun lanng.

Pa ègstansyon, nou ka nonmen osi gramèr roun maniyèl oben roun ansanm di dokiman ki ka dékri dé règ gramatikal.

## Gramèr prèskriptiv (nòrmativ) ké dèskriptiv
Gramèr prèskriptiv-a ka étidjé règ-ya ki ka réji oun lanng ki bay é ka pèrmèt di konstrwi dé énonsé ki roukonèt korèk pa lokitò natif-ya di sa lanng. Gramèr dèskriptiv-a ka dékri kouman lanng-an sa, san pòrté di joujman asou li.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Gran Canyon

thumb|Wè aéryenn di parti nò di Gran kanyonn.

**Gran Kanyonn**-an oben **Grand Cañon**, an anglé Grand Canyon, an hopi Ongtupqa, an yavapai Wi:kaʼi:la, sa roun kanyonn dé Étazini sitchwé annan Nò-Lwès di Arizona. Gòrj-a té krézé pa flèv-a Colorado annan plato-a di menm non. Fondé an 1919, Park nasyonal di Gran Kanyonn ka kouvri oun téritwar protéjé di 4 927 km2. Li sa frékanté chak lannen pa pli di senk milyon é dimi di vizitò. Divèrsité-a ké sengilarité natirèl é péyizajèr di sit fè li roukonnèt patrimwann mondjal di Mounité-a pa UNESCO an 1979.

## Nòt ké référans

## Anèks
Gran Lak (Amérik di Nò)

thumb|Imaj satélit dé Gran Lak.
**Gran Lak d'Amérik di Nò** ka fòrmé oun group di senk vas lak sitchwé asou oben prè di frontchèr ant Kanada ké Étazini-ya an Amérik di Nò. I ka konstitchwé group-a di lak di dilo dous pi étandou o monn ké roun sipèrfisi di 244 100 km2 é roun volim di 23 000 km3. Asosyé o flèv Saint-Laurent, yé émisèr o lak Ontario, konplèks-a ka konstitchwé pli enpòrtan dé sistenm di dilo dous di sirfas di monn ké aproksimativman 18 % dé rézèrv mondjal.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Lak
Gnostisism

**Gnotisism**-an sa roun mouvman di pansé ki santré otour di nosyon-an di « konésans », ki ka rougroupé dé dòktrin varyé é miltifòrm ki ka dévlopé so kò o kour dé iie é iiie syèk annan limit-ya di Anpir romen-an. Sa dòktrin-yan ka karaktérizé jénéralman so kò pa afirmasyon-an ki fika moun-yan sa dé lam divin ki anprizonnen annan roun monn matéryèl kréyé pa roun bondjé enféryò mové oben enparfè, Démiurge oben Yahvé à opozé-a dikèl ka ègzisté rounòt fika, transandan é parfè, pli élwagné, oun bondjé sipéryò ki lyé à wonm-an pa konésans-a ki li bay li.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Global Positioning System

**Global Positioning System** (**GPS**) (an gwiyanè **Sistenm mondjal di pozisyonnman**[litéralman] oben **Jéyo-pozisyonnman pa satélit**), osi byen konnèt anba non-an di Navstar sa pronmyé sistenm di jéyolokalizasyon mondjal ki ka fonksyonnen asou èsplwatasyon-an di signal radjo ki émèt pa roun konstélasyon di satélit ki dédjé. Mété an plas pa départman di Défans-a dé Étazini à dé fen militèr à partir di 1973, sistenm-an ké 24 satélit sa totalman opérasyonèl an 1995 é ka ouvri so kò o sivil an 2000.

Signal-ya ki transmèt pa satélit-ya pouvé fika libman rousouvè é èsplwaté pa kikonk. Itilizatò-a, ki li sa asou Latè, asou lanmè, oben annan lè-ya, pouvé konnèt so pozisyon à tout lò é an tout lyé asou sirfas-a oben o vwézinaj di sirfas-a di Latè-a ké roun prédizyon san présédan, dè lò ki li sa ékipé di roun résèptò GPS é di lojisyèl nésésèr o trétman dé enformasyon ki rousouvè.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Gran baryèr di koray

thumb|Imaj satélit di grann baryèr di koray, NASA, MIRS, 2000

**Grann baryèr di koray** (an anglé : Great Barrier Reef) sa pli gran résif koralyen di monn, ki gen pli di 2 900 résif é 900 zil ki ka étiré yé kò di Bundaberg à pwent-a di pénensil-a di kap York ki sa pli di 2 600 kilomèt asou roun sipèrfisi di 344 400 km².

Résif-a, sitchwé an lanmè di Koray o larj di Queensland, an Ostrali sa vizib dipi lèspas-a ; a pli grann striktir vivant byojénik (kréyé pa dé lòrganism vivan) o monn, konstri pa dé milyar di lòrganism miniskil, li konnèt antan ki koray polip.

## Nòt ké référans

## Annèks
Granmoun

thumb|350px|Dosso Dossi, Trwa laj-ya di roun wonm.

Oun **granmoun** sa oun endividi biolojikman stab ki; aki so matirité sèkswèl, sa siksésib di rouprodjwi so kò. Laj granmoun sa oun dé péryòd di lavi.

Nou ka konsidéré jénéralman ki dévlopman di jésyon di roun endividi ka fè asou trwa plan : plan fizik, plan dé émosyon é plan di entélèktchwèl. Pasaj-a a faz-a di granmoun sa aki lò jenn-an ka atenn so matirité.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Grann-Bretagn

thumb|Wè satélit di Gran Britangn.

**Gran Britangn** (an annglé : Great Britain oben pli rarman Britain, an galwa : Prydain Fawr, an scots : Great Breetain, an kornik : Breten Veur, an gaélik ékosè : Breatainn Mhòr) sa roun lil o larj di litoral nòrwès di Éròp kontinantal. Li ka rouprézanté majorité di téritwè di Rwéyonm-Ini.

Katégori:Léròp
Grann Dépresyon

thumb|Foul-a ka présé so kò divan Bours-a di New York, aprè Krach-a.

**Grann Déprésyon**-an (The Great Depression an anglé), nonmen osi « kriz ékonomik dé lannen 1930 », sa péryòd-a di listwè mondjal-a ki k'alé di krach di 1929 o Étazini jouk Ségonn Lagèr mondjal-a.

Présédé pa pwisant èspansyon dé lannen 1920, a pi enpòrtant déprésyon ékonomik di xxe syèk, ki ka akonpagné so kò di roun enpòrtant déflasyon é di roun ésplozyon di chomaj é té ka pousé otorité-ya à roun profonn réfòrm dé marché finansyé.

## Nòt ké référans

## Annèks
Grann Miray

thumb|Grann Miray asou sit di Mutianyu

**Grann Miray** (chinwa senplifyé : 长城 ; chinwa tradisyonèl : 長城 ; pinyin : Chángchéng ; Wade : Ch'ang²ch'eng² ; litéralman « lonng miray »), osi aplé « Grann Miray-ya » sa roun ansanm di fòrtifikasyon militèr chinwaz konstrwit, détrwit é roukonstrwit an plizyò fwè é a plizyò andrwa ant iiie syèk anv. J.-K. é xviie syèk pou marké é défann frontchèr nò-a di Lachin-an.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Grann dékouvèrt

thumb|Plannisfè di Cantino réyalisé an 1502.
**Gran dékouvèrt**-ya sa péryòd istorik ki ka étann so kò di koumansman di XVe syèk o koumansman di XVIIe syèk. Pannan sa péryòd, Éropéyen-yan ka livré yé kò à roun lèsplorasyon entansiv di Latè, yé ka kartografyé plannèt-a é ka établi dé kontak dirèk ké Lafrik, Lanmérik, Lazi é Loséyanni. Lésprésyon-an di Laj dé dékouvèrt sa égalman itilizé pa istoryen-yan.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Istwè
Gransanti

**Gransanti** sa roun koumin fransé di  DROM di  Lagwiyann. Koumin-an sa sitchwé o sid dé montangn fransé lonng-an di larivyè Lawa (ki ka divini pli ba flòv Maronni-a) ki sa sèl vwè di lagsé, di mwen té fika jouk an 2010 koté lajans air Guyane té mété oun rotasyon pou lavyon trwè fwè pa simenn, mèrkrédi-ya, vandrédi ké dimanch. Jòdla, lavyon ka éfègtchwé sis rotasyon touléjou sof mardi-a an dirègsyon di Senloran, Maripasoula ké Kayenn.

Zabitan-yan di Gran-Santi sa majoritèrman N'Djouka. Néyanmwen, annan lannen-yan 1980, dé réfij sourinanmen enstalé yé kò laba, notanman annan vilaj-ya (zanmo) di Gaa Kaba, Gran Limon, Ana Konndé ké Lyoni.

## Jéyografi
### Sitchwasyon
thumb|An rouj téritwè kouminal-a di Gran-Santi.

Pwen kilminan-yan ki roumarkab di koumin-an sa montangn Kotika (730 m) ké montangn fransé (552 m).

### Klima
Klima sa di tip tropikal.

## Listwè
* 1930 : Kréyasyon di téritwè di Linini-a, divizyon administrativ ki ka kontni Gran-Santi.
* 1946 : Départmantalizasyon-an di Lagwiyann, téritwè-a di Linini-a ka divini roun larondisman.
* 1968 : Kréyasyon di srèk minisipal di Gran-Santi-Papaychton-Apatou.
* 1969 : Srèk minisipal-ya sa anmòrfrézé an minisipalité.
* 1976 : Séparasyon dé koumin d'Apatou é di Gran-Santi-Papaychton.
* 1992 : Séparasyon dé koumin di Papaychton é di Gran-Santi.

## Démografi
Lévolisyon-an di nonm di zabitan sa konnèt atravè rousansman-yan di popilasyon-an ki éfègtchwé annan koumin-an dipi 1961, pronmyé rousansman pòstéryò à départmantalizasyon-an di 1946. À pati di 2006, popilasyon légal-ya dé koumin sa pibliyé anniyèlman pa Insee-a. Rousansman-an ka roupozé dézòrmè asou roun kolèk di lenfòrmasyon anniyèl ki ka konsèrnen sigsésivman tout téritwè kouminal-ya o kour di roun péryòd di senk lannen. Pou koumin-yan di mwen 10 000 zabitan, roun ankèt di rousansman ki ka poté asou tout popilasyon-an fika réyalizé tout senk lannen-yan, popilasyon légal-ya dé lannen lentèrmédjèr ki fika kant à yé èstimen pa entèrpolasyon oben èstrapolasyon. Pou koumin-an, pronmyé rousansman ègzostif ki ka antré annan kad-a di nouvèl dispozitif té fika réyalizé an 2005.

## Lékonnonmi
Lanmonnen lokal-a sa léro kou annan tout départman-an mé soupannan i posib di wè dé moun péyé an dolar sirinanmen oben an granm dilò. Popilasyon-an ka viv ésansyèlman di so lagrikiltir ké dé prodjwi ki kiltivé kou mannyòk, douri ké wasay. Ròt sa pirogyé é ka arpanté san sésé flòv-a pou ravitayé an lésans sit-ya di lòrpayaj ké zépisri lokal.

Koumin-an ka posédé laérodronm, laérodronm di Gran-Santi.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Koumin di Lagwiyann
Gravitasyon

right|350px|thumb|'''Gravitasyon''' ki ka menténi planèt-ya an òrbit otour di Solèy. (Léchèl pa rèspèkté.)

**Gravitasyon**-an, roun dé kat entéraksyon fondamantal ki ka réji Linivèr-a, sa entéraksyon fizik-a ki rèsponsab di atraksyon-an dé kò masif ant yé. Li ka manifèsté so kò notaman pa atraksyon térès ki nou ka rétni o sòl, gravité-a, ki sa rèsponsab di plizyò manifestasyon natirèl ; maré-ya, òrbit-a dé planèt otour di Solèy, sférisité-a di laplipa dé kò sélès an sa tchèk lègzanp. Di roun mannyè pli jénéral, èstriktir-a à grann léchèl di Linivèr-a sa détèrminé pa gravitasyon-an.

Plizyò téyori té tanté di randé kont di gravitasyon-an. Atchwèlman òkò, téyori-a di rélativité jénéral-a d'Albert Einstein (1915) rès pli satisfézant-a. 

## Nòt ké référans

## Wè osi
Grek (lanng)

**Grèk**-a (Ελληνικά an grèk) sa roun lanng élénik, sèl sirvivan di sa fanmi. Anba so fòrm modèrn jé démotik (νέα ελληνικά, δημοτική), i gen jòdla 15 à 22 milyon di lokitò, prensipalman an Grès é koté Chip mè osi andan konminoté di djaspora oben minoritèr di ròt péyi (Tirki, Itali, Bilgari, Oukrèn, Masédwann slav, Ongri, Roumani, Moldavi, Jéyòrji). I ka ègzisté égalman oun lanng grèk litirjik (Ακολουθική Ελληνική), inikman anplwayé annan sèrtenn grann sérémoni rélijyéz komémorativ, notaman pa patriarka ékiménik di Konstantinòp.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Lanng
Grenn

thumb|Trwa variété di grenn di lanti ki kiltivé.
thumb|Sèrten zannimo (gélenngé, pik, etc.) ka pédi dé grenn é frwi andan latè, annan lapo pyébwa-a oben annan bwa ki mouri koté li ké jèrmé pli fasilman
thumb|Oun kapsil di kokéliko ké so miltip grenn.|154x154px

Annan sik-a di lavi-a dé « plant ké grenn », ki aplé èspèrmatofit, *'grenn*-an sa èstriktir ki ka kontni é protéjé anbriyon véjétal-a. Li sa souvan kontni annan roun frwi ki ka pèrmèt so diséminasyon.

Grenn-an ka pèrmèt ensi à plant-a d'échapé o kondisyon di roun milyé ki divini òstil swé an élwagnan so kò, swé an atandan routour-a di sirkonstans favorab.

Yé ka provini di roun transfòrmasyon di ovil-a ki fékondé. Di sa fè, li sa konpozé an menm tan di parti ki provini di èsporofit matèrnèl (anvlop-ya di grenn-an), di gamétofit (tisou-ya di rézèrv di grenn-an) é di èsporofit di jénérasyon swivant : anbriyon-an.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Grosès

[thumb|Oun [fanm ansent.]]

**Grosès**-a oben **jèstasyon** sa léta-a di roun fanm (ki) ansent, ki-lé-di ki ka poté oun anbriyon oben roub fœtus moun, an prensip osen di itéris-a, ki sa nonmen gravid. An jénéral, li ka fè swit à roun rapò sèkswèl, é ka koumansé soulon mannyè di wè-ya à partir di fékondasyon-an (fizyon di roun ovil é di roun èspèrmatozoyid) oben di nidasyon(enplantasyon di anbriyon annan itéris-a), é ka déroulé so kò jouk èspilsyon-an di òrganizasyon-an ki anjandré. Grosès nòrmal-a ka douré an mwayenn nòv mwa, swé trant-nòv simenn.

Grosès-a ka tèrminé so kò an prensip pa roun akouchman ki ka abouti à nésans-a di roun fika moun vyab, rarman plizyò. Lòské òrganism-an ki èspilsé pa sa vyab, a roun avòrtman oben fos kouch. Akouchman-an mouvé fè so kò pa vwa natirèl, oben nésésité oun opérasyon chirirjikal, sézaryenn-an.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Grès

**Lagrès**, an fòrm lonng **Répiblik élénik**, (an grèk Ελλάδα / Elládha é Ελληνική Δημοκρατία / Ellinikí Dhimokratía, an grek ansyen é katharévousa Ἑλλάς / Hellás, ) sa roun Léta di Léròp di Sid é manm di Linyon éropéyen, sitchwé annan ègstrèm Sid dé Balkans.

Katégori:Léròp
Grès antik

thumb|Kart di Grès antik o ve syèk anv. J.-K.
Ésprésyon « **Grès antik** » ka voyé sivilizasyon dé pèp di lanng é di kiltir grèk douran Antikité-a. Nou ka tandé pafwè pli présizéman pa Grès antik, Grès klasik, an partikilyé Athènes di ve syèk anv. J.-K., sala di Périclès é di trajédi-a, é sala di ive syèk anv. J.-K., di Platon é d'Aristote. Toutfwè, kiltir grèk ka dévlopé so kò pli bònò : épopé-ya di Iliad ké di Odyssée ka roumonté san dout o viiie syèk anv. J.-K. Li osi konsèrvé oun réyèl dinamism o kour dé syèk swivan, pannan lakèl li ka étann so kò annan di nonbréz ròt réjyon.

## Wè osi

Katégori:Istwè
Grénad (péyi)

**Grénad** (annglé : Grenada) sa roun péyi di Lézanti-ya. So kapital sa Saint-Georges.

Sa Léta ensilèr di lanmè dé Karayib ka konprann plizyò zilé, ki tout sitchwé annan parti méridjonnal di larchipèl dé Grénadin.
Guam

**Guam** (Guåhan, ékri osi Guahan an chamorro) sa roun lil sitchwé annan lwès di loséyan Pasifik. Li sa pli grann lil (549 km2) di Mikronézi é di archipel di zil Marianne don li sa lil pli méridyonal.

## Not ké référans
Guru Granth Sahib

thumb|right|300px|Liv sen ki ouvè.

**Guru Granth Sahib** sa liv sen-an dé Sikh, ki ka konsidéré li kou yé Guru (oben mèt èspiritchwèl) étèrnèl.

So non ka artikilé so kò soulon tèrm-yan ki ka vini di sanskrit, di pendjabi é di arab-a :

* Guru ki ka signifyé « oun moun ki ka mennen zòt di soukousité an limyè-a » (sans-a di gu sa « soukousité », tandi ki ru lé di « limyè-a »).

* Granth ki ka signifyé « Liv sakré-a » (anmòrfwézé Granth senpman pa « liv » sa rousanti pa Sikh-ya kou roun mank di rèspè lòské krwayan-an ka palé di Guru Granth Sahib; soupannan an penjabi Granth ka signifyé : liv.)

* Sahib, (mo ki ka vini di arab-a ki roupran an indi), ka signifyé « konpagnon », « zanmi ».

Oun anmòrfwazaj posib sa donk : Mèt Guru Liv-a, oben, So Ségnéri Liv Gourou-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Rélijyon
Guru Nanak

thumb|Gurū Nānak, o sant, antouré dé dis gourou sikhs, asou roun rar lapentir di èstil Tanjore di finisman-an di xixe syèk.

**Nānak** oben **Gurū Nānak Dev** (+?an penjabi, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ (Gurū Nānak Dev)) (15 avril 1469, atè Talwandi annan atchwèl Pendjab pakistanè - 7 mè 1539, atè Kartarpur, Penjab endjen) té roun mistik é powèt endjen, mèt fondatò di Sikhism é pronmyé dé dis Guru di sikhism.

## Nòt ké référans

## Annèks
Gwatémala

**Gwatémala**, an form long **Répiblik di Gwatémala**, an espagnol (lanng ofisyèl) República de Guatemala, sa roun péyi di Amérik santral.
Hammurabi

thumb|Hammurabi (dibout) antren di rousouvwè so ensign rwayal dé lanmen di Shamash (oben Marduk).

**Hammurabi** oben **Hammourabi**, né bò'd 1810 anv. J.-K. atè Babylone é mouri bò'd 1750 anv. J.-K. annan menm lavil, sa sizyèm rwè di Babylone di pronmyé dinasti babylonyenn, ki ka régné di 1792 anv. J.-K. à so lanmò. I ka siksédé à so pè, Sin-muballit, ki abdiké an rézon di so santé défayant. Gras à di nonbréz kanpagn militèr, i ka étann kontrol-a di Babylone asou m Mézopotami, ka achévé konkèt-ya di Sumer é d'Akkad.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Personalité
Himalaya

thumb|Kart topografik di Himalaya.
**Himalaya**  (sanskrit : हिमालय di hima (lanèj) ké ālaya (démèr), litéralman « démèr di lanèj », népalè : हिमालय, hindi : हिमालय, ourdou : ہمالیہ), ou **chèn di Himalaya**, sa oun ansanm di chenn di montangn ki ka étiré so kò asou pli di 2 400 km di long é sa larj di 250 a 400 km, ki ka séparé sou-kontinan endyen di plato tibéten annan sid di Lazi. 

Li ka koumansé a lwès o Nanga Parbat o Pakistan é ka terminé so kò a lès o Namche Barwa o Tibet. Sa ansanm montangné, délimité a lwès pa valé di flèv Indus é a lès pa valé di flèv Brahmapoutre, ka kouvri oun lè di anviron 600 000 km2.
 
Katégori:Azi
Katégori:Montangn
Hip-hop

**Hip-hop**, **lanmizik rap** oben **lanmizik hip-hop** sa roun janr mizikal ki karaktérizé pa roun ritm akonpagné di rapè di chanté. Janr-a ka dévlopé so kò antan ki mouvman kiltirèl é artistik o Étazini, atè New York, annan South Bronx of koumansman dé lannen 1970. Orijinèr dé ghetto nwè ké latino di New York, li ka répann so kò rapidman annan ansanm-an di péyi épi o monn antché o pwen di divini oun kiltir irbenn enpòrtant. Kiltir hip-hop ka konnèt plizyò disiplin : rap (oben MCing), DJing, break dancing (oben b-boying), graffiti, beatboxing.

## Nòt ké référans

## Lyen ègstèrn

Katégori:Lanmizik