open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Poursantaj

thumb|upright|sign ''poursan'' %

Oun **poursantaj** sa roun fason d'èsprimé rapò-a (oben valò rélativ oben propòrsyon) dé éfèktif di Dé ansanm o mwayen di roun fraksyon di san. Jénéralman, sa nonm sa swivi di sign % oben /100, pafwè abrévyasyon-an p.c., oben rarman an ékrivan an tout lèt pou san : 5 %, 5 p.c., 5 pou san.

Fòrmilasyon pratik d'izaj pèrmanan annan tout domenn-yan, poursantaj-a pouvé, pa so aparant senplisité, fè komèt divèrs érò annan so konpréyasyon, ki pran izoléman, ki annan so manipilasyon entélèktchwèl é matématik.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Potri

thumb|upright=1.6|Tournaj artizanal andan oun potri o Népal, tour-a sa antréné pa roun baton. thumb|upright=.8|Krich an potri parsyèlman vèrnizé, Péyi bask.

Tèrm-an **potri** ka dézigné dé vaz ké résipyan à izaj ésansyèlman domèstik oben kilinèr réyalizé an latè ki tchwit poréz ki pouvé douméré brout oben rousouvè oun révètman glasiré.

Pa métonimi, tèrm-an potri ka dézigné égalman tèknik-a di prodiksyon ké latélyé-a di potché.

Li sa anplwayé souvan à tòr kou sinonim di tèrm pli larj di séramik.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Poumon

thumb|upright=2|Poumon moun :<br />
Traché<br />
2 : Venn poulmonèr<br />
3 : Artèr poulmonèr<br />
4 : Kondjwi alvéyolèr<br />
5 : Alvéyòl poulmonèr<br />
6 : Ensizir kardjak<br />
7 : Bronchyòl<br />
8 : Bronch tèrtchèr (sègmantèr)<br />
9 : Bronch ségondèr (lobèr)<br />
10 : Bronch primèr (souch)<br />
11 : Larenks

**Poumon**-an sa roun lòrgann entratorasik pèr di aparèy rèspiratwar, ki ka pèrmèt échanj-a dé gaz vital, notaman òksijenn-an ké djòksid di karbonn. Òksijenn-an sa nésésèr o métabolism di lòrganism-an, ké djòksid-a divèt fika évakiyé.

## Anatomi moun
Fika moun-an ka posédé Dé poumon, goch ké drèt, sitchwé à entèryò di toraks andan kavité pléral-ya, é sa séparé roun di ròt-a pa médjasten. Atravè plèv-a, chak poumon sa an rapò, à so fas enféryò, ké djafragm-an, é à so fas-ya ki antéryò, latéral ké pòstéryò, ké kaj torasik-a. Somé-a di poumon ka afléré kré-a sus-kalvikilèr, à baz-a di kou.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Povté

thumb|250px|Povté.
 [thumb|250px|Oun SDF koté [Pari.]]
**Povté**-a sa roun tèrm ki ka karaktérizé sitchwasyon-an di roun endividi, di roun group di moun oben di roun sosyété ki pa ka dispozé dé rousours sifizant pou pèrmèt li di satisfè so benzwen fondamantal-ya é di dévlopé nòrmalman so kò. Povté-a ka référé primitivman so kò à laksè-a à nouritir-a, dilo potab-a, vètman-yan, lòjman-an ké chofaj-a, mè ké progré tèknik ké dévlopman-an dé sosyété yé ka konsèrné égalman laksè-a à dé rousours kou élèktrisité-a ké kominikasyon-an, é di mannyè jénéral ansanm-an dé kondisyon di lavi, ki ka enkli laksè-a à dé swen di santé ké édikasyon-an.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Poézi

upright=0.8|thumb|Maniskri di powenm ''Les Assis'' di Arthur Rimbaud roukopyé pa Paul Verlaine.

**Powèzi** sa roun janr litérèr trè ansyen o fòrm varyé, ékrit jénéralman an vèr mè ki ka admèt osi laproz-a, é ki ka priviléjyé èsprésivité di fòrm-an, mo-ya ki ka palé plis ki yé-menm pa yé chwa (senset sonorité) ké yé ajansman (ritm, métrik, figir di èstil). So définisyon ki ka révélé so kò difisil é ka varyé soulon lépòk-ya, o pwen ki chak syèk té pouvé trouvé li oun fonksyon é roun èsprésyon diférant, à kisa ka ajouté so kò apròch pròp-a à pèrsonnalité di chak powèt.

## Nòt ké référans

## Annèks

Katégori:Litératir
Pragmatism

thumb|right|Pè fondatò-ya di pragmatism di rot anba di gòsh à drèt : Charles Sanders Peirce, William James, John Dewey, George Herbert Mead.

**Pragmatism**-an sa roun lékòl filozofik amérikenn. Soulon fondatò-a di pragmatism, Charles Sanders Peirce, sans-a di roun èsprésyon ka rézidé annan so konsékans pratik-ya. Peirce té propozé anplwa di mo pragmatisism pou distengé so démarch dé izaj ki pa filozofik di mo « pragmatism ». An léfè, annan langaj kouran-an, pragmatism ka dézigné, an anglé kou an fransé, senp kapasité-a à adapté so kò o kontrent di réyalité-a oben òkò lidé-a soulon lakèl entélijans-a gen pou finisman kapasité-a di aji, mè pa konésans-a. 

## Nòt ké référans
Pri Nobel

thumb

**Pri Nobel**-a (an swédwa Nobelpriset) sa roun rékonpans di poté entèrnasyonal. Roumété pou pronmyé fwè-a an 1901, pri-ya sa désèrné chak lannen à dé moun « ki apòrté pli gran bénéfis à mounité-a », pa yé envansyon, dékouvèrt ké amélyorasyon annan diféran domenn di konésans-a, pa òv litérèr-a ki sa pli enprésyonant, oben pa yé travay an favò di lapè, swivan ensi dannyé vé-ya d'Alfred Nobel, envantò di dinamit-a.

O xxie syèk, pri-ya sa désèrné o kouran di mwa d'òktòb di chak lannen. Sérémoni-a di roumiz dé priz gen lyé 10 désanm, jou di lannnivèrsèr-a di lanmò-a d'Alfred Nobel.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Probabilité

**Probabilité**-a ka posédé plizyò sans : ki té vini istorikman di laten probabilitas, li ka dézigné opozé-a di konsèp di sèrtitid ; li sa égalman oun évaliyasyon di karaktèr probab di roun évènman, ki-lé-di ki roun valò ka pèrmèt di rouprézanté so dégré di sèrtitid ; résaman, probabilité sa divini oun syans matématik é sa aplé téyori dé probabilité oben pli senpman probabilité ; anfen roun dòktrin ki ka poté égalman non di probabilism.

Probabilité-a di roun évennman sa roun nonm réyèl ki konprann ant 0 é 1. Pli sa nonm sa gran, pli risk-a, oben chans-a, ki évennman ka prodjwi so kò sa gran. Étid syantifik-a dé probabilité sa rélativman résant annan listwè-a dé matématik. 

## Nòt ké référans

## Wè osi
Propryété

Tèrm-an **propriyété**, di laten jouridik exproprias « propriyété, karaktèr pròp, èspésifik » ké « drwè di posésyon, kichoz posédé » à lépòk enpéryal-a, ka konsèrvé atchwèlman dé-ya menm sans. Nou ka trété isi di ségonn, sosyalman pli enpòrtan é pli dispité : oun ansanm di drwè ki ka konféré dé prérogativ èskliziv pou roun oben plizyò moun asou dé téritwar, dé lòbjè, dé fika, dé lidé oben dé métòd, ensi ki bagaj-ya ki vizé.

## Propriyété o sans jouridik
Propriyété-a sa roun drwè ki ka ègzèrsé so kò asou roun byen mòb oben imòb, kòporèl oben enkòporèl. Li ja divizé tradisyonèlman so kò an trwa drwè réyèl :

* fructus-a : drwè-a di rékéyi frwi-ya di byen (profi-a),

* usus-a : drwè-a di itilizé li (izaj-a),

* abusus-a : drwè di an dispozé ki sa di détrwi li an tout oben parti, di modifyé li, oben di sédé li à rounòt, ki sa di alyéné li.

## Nòt ké référans

## Annèks
Protestantism

**Protestantism**-an sa roun dé prensipal branch di Kristchanism ké katolisism épi ortodòksism. Tandé larjman, protestantism sa ansanm dé groupman « isou, dirèkman oben pa, di Réform é ki ka roujété lotorité-a di pap ». Soulon sa pèrspèktiv, protestantism-an ka anglobé dé mouvman varyé ki ka alé dé litéryen o réformé an pasan pa évanjélik, jouk asé quakers.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Proton

**Proton** sa roun partikil sibatomik ki ka poté roun charj élémantèr pozitiv.

Proton-yan sa prézan annan nwayo atomik, évantchwèlman lyé ké dé nétron pa entéraksyon fòrt-a (nwayo-a di izotòp-a pli répandou-a di idrojenn-an, 1H+, sa roun senp proton) ; proton-an sa égalman èstab pas li-menm, an dèrò di nwayo atomik.

Proton pa sa roun partikil élémantèr, ki sa konpozé di trwa ròt partikil : Dé quark up é roun quark down, sa ki an ka fè roun baryon.

Nonm-an di proton di roun nwayo sa atomik (Z).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Près ékrit

Èsprésyon-an **laprès ékrit** ka dézigné, di roun mannyè jénéral, ansanm-an dé mwayen di difizyon du enfòrmasyon-an ki ékrit, sa ki ka anglobé notaman journal kotidjen-yan, piblik péryodik-ya ké òrganism profésyonèl-ya ki lyé à difizyon di enfòrmasyon-an.

Mo-a « laprès » ka tiré so lorijin di itilizasyon-an di roun laprès d'enprimri asou lakèl té ka présé féy-ya di papyé pou fika enprimé. Palé di « laprès ékrit » sa roun pléyonasm, mè sa èsprésyon sa jòdla larjman itilizé pas li ka sèrvi atchwèlman à diféransyé laprès-a dé ròt médja ki sa radjo, télévizyon-an ké laprès an lign.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Médya
Préistwè

thumb|« Lucy », oun fosil rélativman komplè dI ’''Australopithecus afarensis'' découvè asou sit di Hadar (Étchopi) an 1974.

**Préistwè** sa jénéralman défini kou péryod kompriz antr aparisyon di mounité é aparisyon di sé prémyé dokouman ekri, menm si sa définisyon sa pa san pozé dé problèm. Li sa divizé an dé parti, Paléolitik (laj di ròch tayé) é Néolitik (laj di ròch poli).

Term « préistwè » (alò ortografyé san majiskil inisyal) ka dézigné osi disiplin ki ka étidyé sa péryod.

## Divizyon atchwèl di Préistwè
Klasifikasyon atchwèl ka fè toujou référans à oun serten nonm di péryod, di douré trè inégal, fondé asou partikilarité ya di yé kiltir matéryel. Sa katégori ya sa bazé asou étid dé vestij dourab (endistri litik ésansyelman, mè osi endistri oséz, épi séramik é métalirji) sa bokou afiné yé kò ké zoutiy di rousas modern.

Sa péryod ya gen anvan tou oun signifikasyon kronolojik, rarman oun signifikasyon kiltirèl. Pou péryod ansyenn yan di Paléyolitik, diférans kiltirèl ya ant endistri ya sa difisil à mété an évidans é varyasyon yan pé osi sa lyé à fonksyon an dé sit ensi ki o tip di matéryèl itilizé.

Paléyolitik a sa roun term à konotasyon kronolojik, kréyé pa John Lubbock an 1865 ; I ka dézigné lépòk di Préistwè douran lakèl Wonm té òkò partou roun chasò-kéyò.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Prémyé Lagèr mondyal

thumb
**Pronmyé Lagèr mondjal**-a sa roun konfli militèr ki ka enpliké annan roun pronmyé tan pwisans éropéyenn-yan é ka étann so kò answit à plizyò kontinan di 1914 à 1918 (byen ki li diplomatikman pèrdouré jouk an 1923 pou péyi-ya konsèrné pa trété-a di Lausanne, dannyé ki té signé, 24 jwiyé 1923).

Konsidéré kou roun dé évènman markan du xxe syèk, sa lagèr pafwè kalifyé di total té atenn roun léchèl é roun entansité enkonnèt jouk alò.

## Nòt ké référans

## Annèks
Prézidan

**Prézidan** sa roun moun dézigné, éli ou koopté pou dirijé oun group di travay, oun konsèy d'administrasyon, oun asosyasyon, ou, andan réjim prézidansyèl.

Annnan oun réjim prézidansyèl, i sa chef di gouvèrnman. Annan rounòt sosyété anonim, i ka prézidé konsèy d'administrasyon. Andan sertenn sosyété fransèz, oun prézidan-dirèktò jénéral ka konbiné rol di prézidan di konsèy d'administrasyon é di dirèktò jénéral. Pouvwè dé prézidan an tan ki chèf do Léta ka varyé sansibman di oun péyi à rounòt : annan sèrten, i ka dispozé di oun gran pouvwè, kou atè Létazini ; annan ròt, kou an Lanlmangn ou an Itali, yé pouvwar senbolik yé ka konféré roun rol di garan di inité nasyonal é di démokrasi, notaman an ka di kriz politik.
Psikoloji

**Psikoloji**-a (di grèk psukhê, lanm, é logo, palò, diskour), sa étid-a ké corpus dé konésans asou fè fizik, dé konpòrtman ké dé processus mantal. Psikoloji-a sa konésans anpirik oben entchwitiv dé santiman, dé lidé, dé konpòrtman di roun moun é dé mannyè di pansé, di santi, di aji ki ka karaktérizé oun endividi oben roun group. I komen di défini osi psikoloji-a kou étid syantifik di konpòrtman.

Psikoloji-a sa disiplin ki ka apartni à katégori-a dé syans moun. Divizé an di nonbré branch d’étid don téyori ké métòd di sasé ka varyé grannman, psikoloji-a gen dé aplikasyon nonbré.
Pwen (jéométri)

An jéyométri, oun **pwen** sa pli piti éléman konstititif di lèspas jéyométri-a, a-pou-di roun lyé osen dikèl nou pa pouvé distengé pyès ròt lyé ki li-menm.

## An jéyométri éklidjenn élémantèr
Pwen-an, soulon Éklid, sa sa ki pa gen pyès parti. Nou pouvé osi di pli senpman ki roun pwen pa ka dézigné oun lòbjè mè oun anplasman. I gen donk pyès dimansyon, longò, larjò, épésò, volim oben lè. So sèl karaktéristik sa so pozisyon. Nou ka di pafwè ki li sa « enfiniman piti ». Tout figi-ya di plan é di lèspas-a sa konstitchwé di ansanm di pwen.

Pwen-an ki sa konsidéré kou inik éléman komen-an ké Dé drèt ki sékant, nou ka rouprézanté abitchwèlman pwen-an pa roun krwa (entèrsèksyon di Dé piti sègman) plito ki pa glif di menm non.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Pwèl (chofaj)

**Pwèl**-a sa roun aparèy di chofaj ridimantèr. Pli souvan-an, li ka chofé dirèkman lyé-a koté i trouvé so kò. Li sa ridimantèr annan sans-a ki li ki pa ka konpòrté di sirkwi kalopòrtò (sirkwi di dépò tèrmik) sof èsépsyon. A pwen prensip-a ki ka distengé li di roun chodjè. Li ka propajé so chalò pa konvèksyon é pa réyonnman dirèkman à partir di li-menm.

Prensip tèknik-ya di konbistchon ké pwèl-ya sa aparèt pa dékouvèrt-a di pèrtinans-a dé konbistchon anfèrmé (konbistchon annan roun ansent) ki konjigé à métriz-a di tiraj natirèl. Kongrol-a di tiraj ka pèrmèt di métrizé alimantasyon-an di lè ké évakiyasyon-an dé lafimen (kannalizasyon vèrtikal di lafimen-an : Chéminé).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Pythagore

thumb

**Pythagore** (an grèk ansyen Πυθαγόρας / Pythagóras) sa roun réfòrmatò rélijyé é filozòf présokratik ki té né bò'd 580 anv. J.-K. atè Samos, roun zil di lanmè Égée-a o sidès di lavil-a d'Athènes ; nou ka établi so lanmò bò'd 495 anv. J.-C., lò i té gen 85 lan. I té égalman matématisyen syantifik soulon oun tradisyon tardiv. Non-an di Pythagore (étimolojikman, Pyth-agoras : « sala ki té anonsé pa Pythie-a »), ka dékoulé di anons-a di so nésans fèt à so pè lò di roun vwayaj atè Delphes.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Pyébwa

thumb|Pyébwa-ya atchwèl sa notaman rouprézanté pa dé lèspès di group di plant ké flèr kou jakaranda-ya atè Zimbabwé.
thumb|Pyébwa komen-yan di Éròp di Nó, planté an lonò di entronizasyon di Willem-Alexander dé Péyi-Ba.

Oun **pyébwa** sa roun plant lignéz térès ki ka konpòrté oun tron asou lakèl ka enséré so kò dé branch ki ramifyé ki ka poté féyaj-a don ansanm-an ka fòrmé oupyé-a, ki aplé osi kouronn.

Pyébwa-ya sa dé plant pérenn ki ka viv plizyò lannen, di plizyò déséni à plizyò syèk, ké annan di rar ka plizyò milénèr.

Fòrmasyon véjétal-ya dominé pa dé pyébwa ki ka pousé roun-yan à koté dé ròt sa danbwa-ya, mè pyébwa-ya pouvé osi krwat di mannyè plis oben mwen izolé rò dé danbwa (annan savann-an notaman).

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Pyébwa
Pyéponmsitè

thumb
thumb|Roun ponmsitè koupé an dé

**Pyéponmsitè**  ou **pyésitè**(Spondias dulcis, ròtfwè spondias cythera) sa roun Pyébwa ki ka fè frwi di fanmi dé Anacardiacées orijinèr di Polinézi é kiltivé annan péyi tropikal-ya.
Pè

thumb|Anj di lapè-a

**Lapè**-a sa roun konsèp ki ka dézigné oun léta di kalm oben di trankilité ensi ki absans-a di pèrtibasyon, di troub, di lagèr é di konfli. Li ka korèsponn osi à roun idéyal sosyal ké politik.

## Définisyon
Sosyolojikman, lapè-a ka dézigné antant amikal-a di tout endividi-ya ki ka konpozé oun sosyété. Li pa ka enpliké   absans-a di konfli, mè roun rézolisyon sistématikman kalm ké mizouré di tout difikilté konsékant à lavi-a an kominoté, prensipalman pa djalòg-a.

An sa sans, lapè-a ant nasyon sa lòbjèktif-a di nonbré Wonm ké òrganizasyon kou ONU-a ki ka òvré pou lapè-a.

Artikilasyon-an ant lapè-a é sa opozé (lagèr, vyolans, konfli, kolèr, etc.) sa roun dé laklé di nonbréz dòktrin, rélijyéz oben politik, laklé fondamantal byen ki jénéralman pa èsplisit.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Pè (émosyon)

thumb|Pè-a koté timoun-an.

**Pè**-a sa roun émosyon rousanti jénéralman an prézans oben andan pèrspèktiv-a di roun danjé oben di roun ménas. An ròt tèrm, pè-a sa roun konsékans di analiz-a di danjé é ka pèrmèt o sijè di fwi oben di garoulé li, égalman konnèt anba tèrm-a « répons garoulé-fwit ».

Pa ègstansyon, tèrm-a pouvé osi dézigné apréyansyon-an ki lyé ké dé sitchwasyon déplézant oben ké dé zannimo. Li sa alò késyon di fobi, mo isou di roun rakaba grèk dézignan pè-a kou notaman klostrofobi-a, akrofobi-a, araknofobi-a oben agorafobi-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Péken

**Péken** (an chinwa : 北京 ; pinyin : běijīng, litéralman « kapital di nò »), égalman aplé Beijing, sa kapital di Répiblik popilèr di Lachin. Sitchwé annan nò di péyi, minisipalité di Péken (北京市, abréjé an 北京), di oun siperfisi di 16 800 km2, ki ka bòdé provens di Hebei ensi ki minisipalité di Tianjin. Péken sa konsidéré kou sant politik é kiltirel di Lachin, tandi ki Hong Kong é Shanghai ka dominé o nivo ékonomik.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Lachin
Périklès

thumb|Boust di Périclès ki ka poté enskripsyon-an « Périclès, tiboug di Xanthippe, Athénien ». Marb, kopi romenn daprè roun orijinal grèk di Crésilas (430 anv. J.-K.), mizé Pio-Clementino.

**Périclès**, an grèk ansyen  Περικλῆς / Periklễs, sa roun stratèj, oratò ké wonm di Léta athénien (Athèn bò'd 495 anv. J.-C. - 429 anv. J.-C.).

Tifi di wonm politik Xanthippe é d’Agaristé, lakèl ka apartni à pwisant fanmi-a dé Alcméonid, li sa enfliyan douran laj dilò-a di sité-a, pli présizéman ant lagèr médik-ya ké lagèr-a di Péloponnèse, Périclès ka fè di lig-a di Délos roun anpir athénien é ka mennen so konpatriyòt o kour dé Dé pronmyé lannen di lagèr-a di Péloponnèse. 

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Personalité
Péyi

Oun **péyi** sa roun téritwar abité, ki ka konstitchwé oun antité jéyografik é di moun. Li sa karaktérizé ké roun oben plizyò lanng oral ké ékri itilizé pa zabitan-yan di péyi-a.

## Étimoloji
Mo kriyòl-a "péyi" ka soti di mo fransé "pays", li isi di laten "pagus" ki té ka dézigné oun sibdivizyon téritoryal é tribal di étandou rèstren (di lòrd di tchèk santenn di kilomèt karé, sibdivizyon di "civitas" galo-romen. Kou *civitas* ki ka sibzisté pli souvan anba fòrm di konté oben évéché,  "pagus" sibzis andan Mwayen Aj.

## Référans


Katégori:Jéografi
Katégori:Péyi
Péyi-Ba

**Péyi-Ba**-ya, an form lonng **Rwéyonm dé Péyi-Ba** (an néyèrlandé Nederland é Koninkrijk der Nederlanden), sa roun péyi  di Léròp di Lwès, frontalyé ké Bèljik o sid é Lanlmangn a lès.

## Wè osi

Katégori:Éròp
Pòsmodèrnism

Mo-a **pòsmodèrnism** aparèt pou dézigné dabò oun mouvman artistik, ki téyorizé pa kritik-a di lar Charles Jencks, ki ka angajé oun riptir ironik ké konvansyon an istorik-ya di modèrnism an architèktir é an irbanism, tou partikilyèrman ké prétansyon-yan à konklir listwè-a é et à ignoré jéyografi-a. Annan liv-manifès-a di sa mouvman, entitilé *Langaj di architèktir pòsmodèrn*, ki parèt atè Lonn an 1977, Charles Jencks ka réyenskri architèktir-a annan fil-a di roun listwè jénéral dé mouvman artistik.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Qin Shi Huang

thumb|Qin Shi Huang ka poté kwaf enpéryal-a mianliu ki li envanté.

**Qin Shi Huang** (chinwa : 秦始皇 ; pinyin : Qín Shǐhuáng ; Wade : Ch'in² Shih³-huang² ; EFEO : Tsin Chi-hoang ; kontonè Jyutping : Ceon⁴ Ci²-wong⁴ ; kontonè Yale : Chèuhn Chí-wòhng) (v. 259 – 10 sèptanm 210 anv. J.-K.) té dabò rwè-a di Qin di 247 à 221 anv. J.-K.. Li té mété finisman à péryòd féyodal an konkétan roun à roun ansanm-an dé Rwayom ki ka konbatan ant 230 é 221 anv. J.-K. é ka divini inifikatò di anpir-a di Chin, é pa konsékan anprò fondatò di dinasti Qin (221 à 207 anv. J.-K.). I sa osi aplé « Shin no Shikōtei » (Pronmyé Anprò Qin) an japonè.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Personalité
Radar

**Radar** (di anglé-a radio detection and ranging) sa roun sistenm ki ka itilizé onn élèktromagnétik-a pou détèkté prézans-a é détèrminé pozisyon-an ensi ki vitès-a di lòbjè tèl ki avyon-yan, bato-ya, oben lapli-a. Onn-ya ki voyé pa émétò-a sa réfléchi pa sib-a, é signal-ya di routour (aplé écho radar oben éko-radar) sa kapté é analizé pa résèptò-ya, ki souvan sitchwé o menm andrwa ki émétò-a. Distans-a sa obténi gras o tan alé/routour di signal, dirèksyon-an gras à pozisyon angilèr-a di lantenn-an koté signal-a di routour té kapté é vitès-a ké dékalaj-a di frékans-a di signal di routour ki jénéré soulon léfè Doppler-a. I ka ègzisté égalman diféran enfòrmasyon trouvé par rapò-a ant routour-ya ki kapté soulon dé plan di polarizasyon ortogonal.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Ramsès II

thumb|Èstati di Ramsès II kwafé di khepresh - Mizé

**Ramsès II** (an éjipsyen ansyen Ousirmaâtrê Setepenrê, Ramessou Meryamon), né o alantour di -1304 é mouri à Pi-Ramsès bò'd -1213, sa trwa pharaon di XIXe dinasti éjipsyenn. Li sa osi aplé Ramsès le Grand oben òkò Ozymandias. Manéthon ka aplé li Ramsès (oben Ramesses Miamoun, Rampses). I ka régné di -1279 à -1213.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Personalité
Rasin di roun nonm

An matématik, oun **rakaba n-yenm di roun nonm** *a* sa roun nonm *b* tèl ki bn = a, koté *n* sa roun antché natirèl ki pa nil.

Soulon ki nou ka travayé annan ansanm-an dé réyèl pozitif, ansanm-an dé réyèl oben ansanm-an dé konplèks, nonm-an di rakaba n-yenm di roun nonm pouvé fika 0, 1, 2 oben n.

Pou roun nonm réyèl a pozitif, i ka ègzisté oun inik réyèl b pozitif tèl ki bn = a. Sa réyèl sa aplé rakaba n-yenm di a (oben rakaba n-yenm prensipal di a) é ka noté n√a ké senbòl radikal-a (√ ) oben a1/n. Rakaba-a ki pli konnèt sa rakaba karé-a di roun réyèl. Sa définisyon ka jénéralizé so kò pou a négatif é b négatif à kondisyon ki n sa enpèr.

Tèrm-an di rakaba di roun rakaba pa divèt fika konfondou ké sala di rakaba di roun polinom ki ka dézigné valò(-a oben -ya) koté polinom-an ka anilé so kò.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Rasism

thumb|Oun Afro-Amériken ki ka bwè dilo ki inikman rézèrvé pou moun « di koulò »,<br><small> an Oklahoma City, 1939</small>

**Rasism**-an sa roun idéyoloji ki, ka pati di postila di ègzistans-a di ras osen di lèspès moun-an, ka konsidéré ki sèrtenn katégori di moun sa entrensèkman sipéryò à ròt. Sa idéyoloji pouvé mennen à priviléjyé oun katégori ki bay di moun pa rapò à ròt. *Le Petit Larousse* ka défini rasism-an, o sans larj di tèrm, kou « roun atitid d'ostilité ki répété é menl sistématik à légar-a di roun katégori détèrminé di moun ».

Sa ostilité anvèr rounòt apartnans (kiltirèl) ké étnik - oben tou senpman à roun koulò di lapo détèrminé - ka anmòrfwézé so kò pa dé fòrm di zénofobi oben d'éthnosantrism.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Rembrandt

**Rembrandt van Rijn** (an néyèrlandè), abitchwèlman dézigné anba so sèl prénon di **Rembrandt**, né 15 jwiyé 1606 oben 1607 koté Leyde, o Provens-Ini é mò 4 òktòb 1669, koté Amsterdam égalman o Provens-Ini, sa jénéralman konsidéré kou roun dé pli gran pent di listwè di lapentir-a, notaman di lapentir baròk-a, é roun dé pi enpòrtan pent di Lékòl olandéz-a di xviie syèk. Rembrandt té égalman réyalizé dé gravir é désen é sa roun dé pli enpòrtan aquafortis di listwè-a. 

## Nòt ké référans

## Annèks
Ren

thumb|Chéma di sé ren moun wé pa dèyè san kolonn vertébral.

**Ren**-an sa roun lòrgann di kò di nonbré zannimo. Li gen di miltip fonksyon : lòrmonal, di régilasyon di présyon sangin-an ké d'éliminasyon dé toksin. Li ka asiré ensi, pa filtrasyon ké èskrésyon di lirin, lékilib idroélèktrolitik-a (oméostazi) di disan é di lòrganism-an an jénéral. So fonksyon-yan ki lòrmonal ka konprann sentèz-a di éritropoyiétin, di kalsitriyol(fòrm aktiv di vitamin D-a) ké di rénin-an.

A roun lòrgann vital. Koté amniot-ya, li sa pli souvan pèr-a ké sitchwé annan labdomenn-an, annan rétropéritoyin, swivan roun simétri plis oben mwen bilatéral. Li sa di tay é di konfòrmasyon trè varyab an fonksyon dé lèspès : ki lis koté moun-yan, lobilé koyé riminan-yan, ki difi koté zozo-ya...

## Nòt ké référans

## Wè osi
René Descartes

thumb|René Descartes, daprè Frans Hals.

**René Descartes**, né 31 mars 1596 atè La Haye-en-Touraine (jòdla Descartes) é mouri 11 févriyé 1650 atè Stockholm, sa roun matématisyen, fizisyen ké filozòf fransé.

Li sa konsidéré kou roun dé fondatò di filozofi modèrn-an. I ka rété sélèb pou avwar èsprimé andan so Diskou di métòd-a cogito-a — « Mo ka pansé, donk mo sa » — fondan ensi sistenm-an dé syans asou sijè-a konésan fas o monn ki li ka rouprézanté so kò. 

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Filozòf
Reptil

thumb|Planch pa Adolphe Millot, annan Nouvèl Larousse ilistré, 1897-1904. Dé amphibien, lontan klasé parmi sé reptil, sa osi rouprézanté.
thumb|Di gòch a drèt é di ro an ba : toti vert, Sphenodon, Pseudotrapelus sinaitus ké crocodil di Nil.

**Rèptil**-ya (di laten, rampant) sa dé zannimo térès à tanpératir varyab (ectotherm) é o kò souvan alonjé é ka roukouvri di zékay. Sa group, pafwè konsidéré kou roun takson ki dénomé Reptilia, ka enkli osi dé zannimo ki disparèt kou dinozò-ya, ptérozò-ya, ichtchozò-ya, plézyozò ké plyozò. Ké lésò-a di kladistik-a, é soutou di kladism, sèrten syantifik té koumansé à konsidéré ki sa rougroupman pa té pèrtinan. An léfè rèptil-ya pa sa roun group olofilétik ki ka enkli tout désandan-yan di roun zansèt komin èsklizif. Yé ka fòrmé oun rougroupman parafilétik pas manmifè-ya ké zozo-ya ki ka dérivé di roun zansèt rèptilyen an sa èskli.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Richard Wagner

thumb|Portrè di Richard Wagner (Munich an 1871)
Fotograf : Franz Hanfstaengl

**Wilhelm Richard Wagner**, né 22 mè 1813 koté Leipzig é mouri 13 févriyé 1883 koté Véniz, sa roun konpozitò, dirèktò di téyat, ékriven, chèf di lòrkès é polémis alman di péryòd romantik, té partikilyèrman konnèt pou so katòrz lopéra ké dranm lirik, don dis prensipal-ya sa régilyèrman jwé lò di Fèstival anniyèl ki li kréyé an 1876 é ki ka déroulé so kò chak été annan lopéra-a di Bayreuth, té konsouvwè pa li-menm pou ègzékitasyon di so òv.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Lanmizik
Ris

**Ris**-a (an ris Русский) sa roun lanng ki ka apartni o group slav oryantal di fanmi-a dé lanng endo-éropéyen, okèl ka apartni osi oukrényen-an ké byéloris-a. I ka konté pli di 280 milyon di lokitò (kou lanng matèrnèl oben lanng ségon). Li sa lanng ofisyèl di Fédérasyon di Risi-a é roun dé lanng ofisyèl dé répiblik di Byélorisi, di Kazakhstan épi di Kirghizistan, lanng di kouminikasyon osen di Kouminoté dé Léta endépandan (KLE), donminant annan sèrten réjyon di Loukrenn (notanman Sid-a é Lès oukrényen-an ensi ki kapital Kyèv-a). Li sa égalman lanng ofisyèl di ONI-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Lanng slav
Katégori:Risi
Risi

**Larisi**-a oben **Risi**-a, an fòrm lonng **fédérasyon di Risi** (an ris : Россия ; fòrm lonng : Российская Федерация), sa roun Léta fédéral transkontinantal don téritwar-a sa pli vas-a di planèt-a.

So popilasyon sa èstimé à 146,88 milyon di zabitan an 2018. Péyi-a sa an menm tan asou Azi di Nò (74,7 % di so sipèrfisi) é asou Éròp-a (25,3 % di so sipèrfisi, mè 78% di so zabitan sa an Éròp). So téritwar ka étann so kò di lwès an lès (di Kaliningrad à Vladivostok) asou pli di 9 000 km pou roun sipèrfisi di dis-sèt milyon di kilomèt karé (17 000 000 km2) é ka konté onz fizo orèr.

## Listwè

### [[Anpir ris]]

### [[Inyon di sé répiblik sosyalis sovyétik]]

## Nòt ké référans

## Wè osi
Roald Amundsen

thumb

**Roald Engelbregt Gravning Amundsen** (prounonsyasyon : /ˈɾuːɑl ˈɑmʉnsən/), né 16 jwiyé 1872 koté Borge an Nòrvèj é mouri 18 jen 1928 bò'd lil o Zours, sa roun maren é ésploratò polèr nòrvéjyen.

An 1898, i ka partisipé à èspédisyon polèr bèlj d'Adrien de Gerlache de Gomery ki ka réyalizé pronmyé livèrnaj an Antarktik. I ka lyé so kò médsen-an di bò, dòktò-a Frederick Cook ki li ka révélé parti-a ki nou pouvé tiré dé chyen huskys annan èspédisyon polèr-ya.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Robo

thumb|''Atlas'' (2013), robo androyid di Boston Dynamics
thumb|Bra manipilatò andan oun laboratwè (2009)
thumb|''NAO'' (2006), robo mounoyid édikatif di Aldebaran Robotics

Oun **robo** sa roun dispozitif mékatronik(ki ka alyé mékanik, élèktronik é enfòrmatik) konsouvwè pou akonpli otomatik dé tach ki ka imité oben ka rouprodjwi, annan roun domenn prési, dé aksyon moun. Konsèpsyon-an di sa sistenm-yan sa lòbjè di roun disiplin syantifik, branch di otomatism nonmen robotik.

Tèrm-an robo ka aparèt pou pronmyé fwè-a annan pyès téyat (syans-fiksyon) di lotò Karel Čapek : R. U. R. (Rossum's Universal Robots). Mo-a té kréyé pa so frè Josef à partir di mo tchèk « robota » ki ka signifyé « travay, bézògn, korvé ».

## Nòt ké référans

## Wè osi
Rock

**Rock**-a sa roun janr mizikal ki aparèt andan lannen-yan 1950 o Étazini é ki ka dévlopé so kò an diféran anba-janr à partir dé lannen 1960, notaman o Étazini é o Rwayom-Ini. Li ka pran so rakaba annan rock 'n' roll-a dé lannen 1940 é 1950, li-menm grannman enfliyansé pa rhythm and blues ké country-a. Rock-a égalman enkòrporé dé éléman ki ka provini ròt janr don folk, blues, jazz ké lanmizik klasik. Tèrm-a « rock » sa jòdla itilizé kou roun tèrm jénérik ki ka enkli dé fòrm artistik kou pop music-a, lanmizik soul, é pafwè menm hip-hop-a, okèl li sa souvan opozé.

## Nòt ké référans

## Annèks

Katégori:Rock
Rom antik

thumb
**Rom antik** sa an menm tan lavil-a di Rome ké Léta-a ki li ka fondé andan Antikité-a. L'idé di Rome antik sa enséparab di sala di kiltir latin. Sa rougroupman di vilaj o viiie syèk anv. J.-K. ka parvini à dominé ansanm di monn méditéranéyen é di Éròp-a di Lwès di ie o ve syèk pa konkèt militèr é pa asimilasyon dé élit lokal. So dominasyon lésé d'enpòrtant tras arkéyolojik é di nonbré témwagnaj litérèr. Li ka fasonnen òkò jòdla imaj-a di sivilizasyon ògsidantal. Douran sa syèk-ya, sivilizasyon romenn-an ka pasé di roun monarchi à roun répiblik oligarchik épi à roun anpir otokratik.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Istwè
Roman (litératir)

thumb|''La Liseuse'' di Fragonard, bò'd 1770, konsèrvé a National Gallery of Art, Washington.

**Roman**-an sa roun janr litérèr, ki karaktérizé ésansyèlman pa roun narasyon fiksyonèl. Laplas anpòrtant-a ki fè à imajinasyon-an ka transparèt annan sèrtenn èsprésyon kou « A di roman ! » oben annan sèrtenn asèpsyon di adjèktif-a « romanèsk » ki ka voyé à èstraòrdinèr dé pèrsonnaj, dé sitchwasyon oben di entrig-a.

Roman-an, dabò ékri an vèr ki ka jwé asou dé asonans o xiie syèk anvan so mété an laproz o koumansman di xiiie syèk, ka défini so kò osi pa dèstinasyon à lèktir endividjwèl-a, à diférans-a di kont oben di épopé-a ki ka roulévé à lorijin-an di transmisyon oral-a. 

## Nòt ké référans

## Wè osi
Romantism

**Romantism**-an sa mouvman kiltirèl aparèt annan finisman-an di xviiie syèk an Anglétèr é an Almagn é ka difizé so kò à tout Éròp-a o kour di xixe syèk, jouk o lannen-yan 1850. Li ka èsprimé so kò annan litératir-a, lapentir-a, skiltir-a, lanmizik-a, politik-a ké ladans-a. I ka karaktérizé so kò pa roun volonté di artis-a di èsploré tout posibilité-ya di lar-a afen di èsprimé so léta di lam-ya : li sa ensi oun réyaksyon di santiman kont rézon-an, ki ka ègzalté mistèr-a ké fantastik-a ka sasé évazyon-an é ravisman-an annan rèv-a, mòrbid-a épi soublim-an, ègzotism-an ké pasé-a. Idéyal oben kochmar di roun sansibilité pasyoné ké mélankolik. 

## Nòt ké référans

## Wè osi
Rou

thumb|Oun rou

Oun **rou** sa roun pyès mékanik di fòrm sirkilèr ki ka tounen otour di roun aks ki ka pasé pa so sant. Rou-a sa roun dé lwit machin senp, é, di sa fè, sa itilizé anba di trè nonbréz fòrm.

## Istwè
### Lorijin di rou
Tras-ya di rou, dé rouprézantasyon di rou, dé jouwè à rou an latè tchwit, oben òkò dé vèstij di rou yé menm, ka fè yé aparisyon arkéyolojikman an diféran lyé di Éròp é di Pròch-Oryan bò'd finisman-an di Néyolitik, mè sa pa ka pèrmèt di détèrminé lyé-a é lépòk prési di envansyon dé pronmyé rou, di fè di rarté-a dé vèstij ki ka atèsté li é di potansyèl di difizyon rapid pròp à sa tèknoloji.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Rounésans

thumb|''Wonm di Vitruv'' di Léonard de Vinci.
thumb|''Cornelis Aerentsz van der Dussen'' di Jan van Scorel, (vers 1535), Weiss Gallery, Lonn.thumb|Désen di servo andan ''De humani corporis fabrica'' di André Vésale.
**Rounésans**-a sa roun péryòd di lépòk modèrn asosyé à roudékouvèrt di litératir-a, filozofi-a ké dé syans di Antikité-a, ki gen pou pwen di dépar Rounésans italyenn-an. An léfè, Rounésans naquit atè Florence (an Itali) gras o artis ki té pouvé ésprimé libman yé lar : oun Pré-Rounésans té ka prodjwi so kò annan plizyò vil d'Itali dè xiiie é xive syèk (Duecento et Trecento), ka propajé so kò o xve syèk annan pli grann parti di Itali, an Èspagn, annan sèrtenn anklav d'Éròp di Nò é d'Almagn, anba fòrm-a di sa ki nou ka aplé Pronmyé Rounésans (Quattrocento), épi té ka ganyen ansanm-an di Éròp-a o xvie syèk(Cinquecento).

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Istwè
Rouprodiksyon (byoloji)

**Rouprodiksyon**-an sa ansanm-an dé processus pa lakèl roun lèspès ka pèrpétchwé so kò, an sisitan nésans-a di nouvèl lòrganism. A roun dé aktivité fondamantal, ké noutrisyon-an ké krwayans-a, ki partajé pa tout lèspès-ya ki vivant. An léfè, tout lèspès divèt posédé roun sistenm di rouprodiksyon éfikas, san sa li sa ménasé d'èstenksyon. Rouprodiksyon-an sa donk nésésèr pou pèrpétchwasyon-an lèspès annan tan-an. Li pouvé fika kouplé à roun sistenm di dispèrsyon annan lèspas-a. A sistenm-yan ki ka pèrmèt di kolonizé di nouvèl byotòp, é di ogmanté chans-ya di sirvi dé lèspès.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Roura

**Roura** sa roun koumin fransé, ki sitchwé annan départman-an di Lagwiyann.

## Jéyografi
### Sitchwasyon
#### Lokalizasyon
thumb|An rouj téritwè kouminal-a di Roura.

Koumin-an, di roun sipèrfisi di 9 602,5 km², ka sitchwé so kò atè Lagwiyann asou kontinan sid-anmériken-an. Nò-a di so téritwè sa konstitchwé di roun zonn kotché ki bòdé pa loséyan Atlantik-a. So laltitid magsimal-a sa di 462 mèt o montangn Toti.

Koumin limitròf-ya ké Roura sa Régina di lès o sid, épi à lès, ki sigsésivman Sentéli, Kourou, Mousinéri-Tonnégrann, Matouri é anfen Rémir-Monjoli.

#### Klima
Klima laba sa di tip tropikal.

#### Vwè di kouminikasyon ké transpò
* Larout nasyonnal 2 ;
* Départmantal 6.

#### Lirbannism
Koumin-an sa fòrmen di 2 bour prensipal, bour kriyòl-a di Roura ké vilaj monng di Kakao. Bour di Roura sa sitchwé à 27 km di Kayenn asou lariv drèt-a di Loyak, à prògsimité di flòv Mayouri. I ka osi ègzisté patché zonn di labita ki dispèrsé lonng-an di Lakonté ké Lorapou, ké larout nasyonnal 2 : vilaj Palikou di Favard, ké kouminoté laosyen-an di Daka.

## Listwè
A an 1675, ki Roura ka wè jou-a gras à roun ventenn di lipè jézwit. Enstalé asou flan-an di montangn-an di Roura, yé ka édifyé laba roun chapèl ké lèd-a dé katib nwè ké endjen. I posib ki lapélasyon-an di sa kartché ka provni di défòrmasyon-an di non di lorijin di roun péplad endjen, « Aroua-ya » ki té ka viv lanmenm. Lokalité-a sa érijé an parwas an 1725.

An 1793 vilaj-a ka divini lasenn-an di roun révòlt di ansyen katib, ki difisilman réprimen pa larmé anba lòrd-ya di kapitenn Freytag, é ki ka achvé so kò pa trant lègzékisyon.

Bour di Roura sa dézanklavlé dipi 1991 ké konstrigsyon-an di pon asou flòv Mayouri-a. An tan lontan, i té nésésèr di anprenté bak bac La Gabrielle pour alé asou Roura.

Apré dé tantativ pénitansyèr di Saint-Augustin, Sainte-Marie ké Saint-Philipe, sit-a di Kakao sa kaziman abandonnen. An 1977, koumin-an ka akéyi 500 Monng ki ka fwi Laòs-a ké anmòrfrézé an vilaj agrikòl pròspèr ki ka alimanté maché-a di Kayenn an frwi, légim ké flèr tropikal.

## Kiltir ké patrimwenn
### Patrimwenn anvironnmantal
* Rézèrv natirèl nasyonnal dé marè di Ko-Roura
* Rézèrv natirèl nasyonnal dé Nourag
* Rézèrv natirèl réjyonnal Trézò 

### Lyé ké monnouman
thumb|Légliz Saint-Dominique.

* Légliz Saint-Dominique.
* Dépo di minisyon di Montangn dé Srépan di sèrvis entèrarmé dé minisyon.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Koumin di Lagwiyann
Rwanda

**Rwanda**, an form long **Répiblik di Rwanda**, an kinyarwanda Repubulika y'u Rwanda, sirnomé « péyi dé mil kolin », sa roun péyi di Lafrik di Lès.

Katégori:Afrik
Rèv

thumb|300px|Rèv-a di eunuque pa Jean Lecomte di Nouy

**Rèv**-a sa roun « dispozisyon di lèspri-a ki jénéralman nòktirn, ki sirvini o kour di somèy, é ki ka prokiré à endividi-a ki évéyé dé souvni nonmen yé osi rèv ».

O kour di listwè-a é dé sivilizasyon, rèv-a té mwayen di afranchi so kò di tan é di lèspas òrdinèr-a, pou aksédé o sirnatirèl, o zansèt, o diven, oben òkò kou roun mwayen di gérizon, di konésans é di révélasyon.

Apròch rasyonèl ké syantifik-a an ka fè oun processus ki ankré annan kò-a é ki lyé à aktivité sérébral-a o kour di somèy.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Roum

**Rhinopharyngit** (oben **nasopharyngite**, kominéman nonmen **roum banal**) sa roun enfèksyon frékant é jénéralman béningn  dé vwa aéryenn sipéryò (kavité nazal ké pharynx) pa roun virus, prensipalman picornaviridé-ya (don rhinovirus-ya), adénovirus-ya oben coronavirus-ya.

Sentopm prensipal-ya di rhume banal ka manifèsté so kò pa roun rhinit (étèrniman, tou, konjésyon ké ékoulman nazal di mucus), oun pharyngite, oun konjonktivit, dé myalgi, di fatig-a, dé mal di tèt, mè pa di lafyèv ké roun pédi d’apétit.

A enfèksyon rèspiratwar-a pli frékant koté jenn timoun-yan.

## Nòt ké référans

## Annèks

Katégori:Maladi
Roumani

**Roumani** (an roumen : România) sa roun Léta di Léròp di Sid-Ès, 7e péyi pli péplé di Linyon éropéyen é 9e pa so siperfisi. Sitchwé an Éròp di Sid-Ès é an Éròp santral é oryantal, jéyografi di péyi ka artikilé so kò otour di Karapt, di Danube é di lanmè Nwè.
Réaksyon chimik

Oun **réyaksyon chimik** sa roun transfòrmasyon di matchè-a o kour di lakèl lèspès chimik-ya ki ka konstitchwé matchè-a sa modifyé : lèspès-ya ki sa aplé réyaktif. Lèspès-ya ki fòrmé o kour  di réyaksyon-an sa aplé prodjwi di réyaksyon. Dipi travay-ya di Lavoisier(1777), syantifik-ya savé ki réyaksyon chimik-a ka fè so kò san varyasyon mizourab di lamas-a : « Nou ka pédi anyen, nou pa kréyé anyen, tout ka transfòrmé so kò » ki ka tradjwi konsèrvasyon-an di lamas-a.

Réyaksyon chimik-ya ka provoké oun chanjman di lanatir chimik-a di matchè-a, sa kidonk èskli transfòrmasyon ki pirman fizik, kou chanjman di léta (fizyon, solidifikasyon, évaporasyon, ébilisyon, etc.), izir-a ké érozyon-an, épi riptir-a.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Réchofman klimatik

thumb|Grafik dé anomali dé tanpératir global mwayenn di sirfas-a pa rapò à mwayenn-an 1951-1980.

**Réchofman klimatik**-a (oben **réchofman planétèr**, **réchofman global** oben **dérègman klimatil**) sa fénomenn d'ogmantasyon dé tanpératir mwayenn oséyanik é di lè-a, ka endjwi pa kantité-a di chalò pyéjé à sirfas térès, ki mizouré dipi plizyò déséni, di fè dé émisyon di gaz à léfè di sèr (CO2 etc.). Sa tèrm ka dézigné kominéman réchofman global-a òbsèrvé dipi koumansman-an di xxe syèk.

An 1988, ONU-a kréyé Group d'èspèr entèrgouvèlmantal asou évolisyon-an di klima(GEEK) pou sentétizé étid syantifik-ya asou klima-a. Annan so katriyenm rapò, okèl té partisipé pli di 2 500 syantifik di 130 péyi, GEEK ka afirmé ki réchofman klimatik-a dipi 1950 sa trè probabman akoz à ogmantasyon-an dé gaz à léfè dit sèr di lorijin antropik.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Réform protestant

**Réfòrm protèstant**, égalman aplé « Réform-an», amòrsé o xvie syèk, sa roun volonté di oun routour o sours di kristchanism é osi, pa ègstansyon, oun benzwen di konsidéré rélijyon-an é di lavi sosyal-a di rounòt mannyè. Li ka réflété angwas-a dé zam, pa késyon-an di sali, santral annan réflèksyon dé réfòrmatò, ki ka dénonsé koripsyon di tout sosyété anjandré pa komèrs-a dé endiljans. Réfòrmatò-ya ka profité di lésòr di enprimri-a pou fè sirkilé Labib-a an lanng vilgèr(notaman alman aprè pronmyé tradiksyon réyalizé pa Martin Luther), é ka montré ki li pa ka fè mansyon ni dé sen, ni di kilt di Vyèrj-a, ni di Pirgatwar.

## Nòt ké référans

## Annèks

Katégori:Istwè
Réfrijérasyon

**Réfrijérasyon**-an sa prosédé-a ki ka pèrmèt di òbténi oun sistenm (lokal, prodjwi, etc.) à roun tanpératir enféryò à sa di anvironnman-an.

## Tèktonik di réfrijérasyon
I ka ègzisté diférant fason di òbténi di frédi. Prensip-a ka rézidé toujou an roun transfè di chalò (kalori), à partir di sistenm à roufrédi é bò'd anvironnman-an.

Dé tèknoloji-ya ki pli répandou à gran léchèl sa :

* sistenm-yan à konprésyon ;

* sistenm-yan à absòrpsyon.

### Sik kontini à vapò
Sa tèknoloji-ya ka fè entèrvini roun flwid frigorijenn don vaporizasyon-an ka absòrbé chalò-a. Dipi 1er òktòb 2000,  i entèrdi di aprovizyonnen so kò an CFC (R12 - Diklorodifliyorométann - CCl2F2). Dipi 1e janvyé 2001, i entèrdi d'itilizé dé CFC menm pou éfèktchwé dé entèrvansyon asou roun inité èrmétik. Sa flwid té ranplasé pa R-134a (1,1,1,2-tétrafliyoroétann CH2F-CF3) (gaz di sibstitisyon).

## Nòt ké référans

## Wè osi
Réjim politik

**Réjim politik** ka dézigné òrganizasyon dé pouvwar é yé ègzèrsis ofon di roun antité politik ki bay. Sa tèrm ka rouvoyé donk à fòrm enstitisyonèl di pouvwar mé osi à pratik-a dékoulan di sa fòrm enstitisyonèl. Li ka dépasé étid konstitisyonèl (ki ka analizé striktir fòrmèl di roun Léta) mé pa nonpli à konfonn ké étid-a dé sistèm politik (ki sa mòd-a d'òrganizasyon di roun Léta).

Ègzèrsis di pouvwar sa trè enpòrtan, pas tout an fika lamenm fòrm enstitisyonèl,  dé réjim politik pouvé distengé an fonksyon di pratik-a di ègzèrsis-a di pouvwar.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Réjim politik
Réjina

**Réjina** (pafwè **Réjina-Ko**) sa roun koumin fransé ki sitchwé annan départman-an di Lagwiyann.

## Jéyografi
### Sitchwasyon
thumb|An rouj téritwè kouminal-a di Réjina.

Tré vas koumin di litoral Lès, ki ka anfonsé so kò annan tchò di danbwa ékwatoryal o sid-lwès. A dézyenm koumin-an di Lafrans ki pli étandou-a pa so sipèrfisi (1 213 000 zègta) apré Maripasoula. So sipèrfisi sa pli enpòrtan ki départman di Lajironn, pli vas départman métropoliten-an.

Vilaj-a sa sitchwé asou bò-ya di flòv Laprouwag.

Annan koumin-an, bò'd 95 000 zègta di marè sa klasé rézèrv natirèl di Ko dipi mars 1998 é 100 000 ròt zègta ka fè pati di rézèrv natirèl dé Nourag. Yé ka apartni toulédé o résan park natirèl réjyonnal di Lagwiyann.

Gisanbour ké Ko sa dé piti vilaj (agsésib an piròg) administrativman rataché ké koumin-an di Réjina pa laplikasyon-an di lalwè-a di Vichy ki té ka enpozé roun chèf-lyé. Réjina té chwézi parmi trwè-ya an rézon di so lenfliyans administrativ-ya ké finansyé. Rougroupman-an di sa téritwè-ya té bay lyé à roun koumin ki divini enpozan an sipèrfisi. Gisanbour té dipi abandonnen.

Koumin limitròf-ya ké Réjina sa, à lès, Wannari, Senjòrj-Loyapòk, o sid Kanmopi, à lwès, Sayil, Sentéli ké Roura.

### Klima
Klima sa di tip ékwatoryal ké roun dé plivyonmétri ki pli enpòrtan-yan di Lagwiyann.

### Rélyèf
* Mon Chov.

### Vwè di kouminikasyon ké transpò
Réjina sa lyannen o lavil di litoral,  don Kayenn, pa larout nasyonnal 2. Dipi 2003, sa larout té étann jouk Senjòrj-Loyapòk.

Kouminikasyon téléfonnik-ya é di data-entèr-irben sa asiré pa vwè di féso hertzien jouk santral France Télécom di Kayenn Chaton.

## Tòponnimi
Non-an "Régina" ka vini di gran avantiryé Louis Athanase Theophane Réjina (1868-1922).

## Listwè
* Vèstij di bitasyon Favard (xixe syèk).
* Zanmo di Saint-Esprit, lyé di kilt dipi xixe syèk-a.
* Vèstij di rézèrv dé Nourag, dannyé kouminoté anmérendjen, ki disparèt bò'd 1780 : zirn finérèr, zoutiyaj litik, poliswè, débri di potri.

Réjina ka tchenbé so non di Louis Athanase Theophane Régina (1868-1922).

## Démografi
Lévolisyon-an di nonm di zabitan sa konnèt atravè rousansman-yan di popilasyon-an ki éfègtchwé annan koumin-an dipi 1961, pronmyé rousansman pòstéryò à départmantalizasyon-an di 1946. À pati di 2006, popilasyon légal-ya dé koumin sa pibliyé anniyèlman pa Insee-a. Rousansman-an ka roupozé dézòrmè asou roun kolèk di lenfòrmasyon anniyèl , ki ka konsèrnen sigsésivman tout téritwè kouminal-ya o kour di roun péryòd di senk lannen. Pou koumin-yan di mwen di 10 000 zabitan, roun ankèt di rousansman ki ka poté asou tout popilasyon-an fika réyalizé tout senk lannen-yan, popilasyon légal-ya dé lannen lentèrmédjèr ki fika kant à yé èstimen pa entèrpolasyon oben èstrapolasyon. Pou koumin-an, pronmyé rousansman ègzostif ki ka antré annan kad-a di nouvèl dispozitif té réyalizé an 2007.

## Kiltir ké patrimwenn
### Patrimwenn anvironnmantal
* Rézèrv natirèl di Zilé di Gran Konnétab.
* Rézèrv natirèl dé marè di Ko-Roura
* Rézèrv natirèl dé Nourag

### Lyé ké monnouman
* Ròch gravé di Montangn Favard.
* Légliz Saint-André di Ko.

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Koumin di Lagwiyann
Répiblik di Kongo

**Kongo**, osi aplé di mannyè enfòrmèl **Kongo-Brazzaville**, an form long **Répiblik di Kongo**, sa roun péyi di  Lafrik santral, sitchwé di par é di ròt di ékwatò. 

Katégori:Afrik
Rélijyon

thumb|380px|Rélijyon majoritèr annan chak péyi di monn.
thumb|
Oun **rélijyon** ka konsouvwè so kò pli souvan kou roun sistèm di pratik é di krwayans an izaj annan roun kominoté, mè i pa gen di définisyon ki sa roukonèt kou valab pou tousa ki li sa pèrmèt jòdla d'aplé rélijyon. Tèrm laten religio té défini pou prémyé fwè pa Cicéron kou « fè-a di tchipé so kò di roun natir sipèryò ki nou ka aplé divin é di randé li roun klit ». Annan lanng-yan koté tèrm-a sa isou di laten, rélijyon-an sa souvan anvizajé kou sa ki ka konsèrné roulasyon-an ant mounité-a ké Bondjé. 

## Nòt ké référans

## Wè osi

Katégori:Rélijyon
Répiblik santrafrikenn

**Répiblik santrafriken**, osi aplé  **Santrafrik**, an sango Ködörösêse tî Bêafrîka, sa roun péyi di  Lafrik santral an vwa di dévlopman, don popilasyon-an sa estimé à 4 500 000 zabitan, pou roun siperfisi d'anviron 623 000 km2.

## Not ké référans


Katégori:Lafrik
Répiblik tchèk

thumb|Kart jéyografik di Répiblik Tchèk. Désanm 2017.

**Répiblik tchèk**, ou **Tchéki** an form kourt (en tchèque Česká republika[ˈtʃɛs.kaːˈrɛ.pu.ˌblɪ.ka] é Česko[ˈtʃɛs.ko]), sa roun péyi di Léròp santral san aksè à lanmè.

Katégori:Éròp
Répiblik dominikenn

**Répiblik dominikenn**, an espagnol República Dominicana, sa roun péyi di sé Grann Zantiy, Karayib.
Révolousyon endistrièl

thumb

Ésprésyon **révolisyon endistriyèl** té itilizé pou pronmyé fwè an 1837 pa ékonomis fransé Adolphe Blanqui annan so Listwè di ékonomi politik-a épi té rouprann annan lannen-yan 1840 pa Friedrich Engels. Vilgarizé an Anglétèr an 1884 pa istoryen-an Arnold Toynbee, li ka fè parti dipi di vokabilèr izwèl.

Li ka dézigné processus istorik di xixe syèk ki ka fè baskilé — di mannyè plis oben mwen rapid soulon péyi-ya ké réjyon-tan — oun sosyété à dominant agrèr é artizanal bò'd roun sosyal komèrsyal ké endistriyèl.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Révolousyon fransèz

thumb

**Révolisyon franséz**-a sa roun péryòd di boulvèrsman sosyal é politik di gran anvèrgir  an Frans, annan so koloni-ya é an Éròp ki douré di 1789 à 1799. A roun moman krisyal ki ka mété fen à Ansyen Réjim enpé pli di trwa lan aprè priz di Bastille.

Révolisyon franséz-a légé di tout nouvèl fòrm politik, notaman o travè di Déklarasyon di drwè di wonm é di sitwayen di 1789 ki ka proklamé égalité-a dé sitwayen divan lalwa-a, liberté fondamantal, ké souvrennté di Nasyon-an, apt à gouvèrné so kò o travè di rouprézantan éli.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Révolousyon kiltirèl

**Grann révolousyon kiltirèl prolétaryenn** (an chinwa : 无产阶级文化大革命, pinyin : wúchǎn jiējí wénhuà dàgémìng), pli kouraman **grann révolousyon kiltirèl** (文化大革命 wénhuà dàgémìng), ou senpman **révolousyon kiltirèl** (文革 wéngé), ka rouprézanté oun di sé évènman ki ka marké listwè di Répiblik popilèr di Lachin, don routantisman enternasyonal sa konsidérab.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Révolousyon néolitik

**Révolisyon néyolitik** té pronmyé révolisyon agrikòl-a, karaktérizé pa tranzisyon-an di tribi é kominoté di chasò-kéyò bò'd agrikiltir-a ké sédantarizasyon-an. Doné arkéyolojik-ya ka endiké ki plizyò fòrm di domèstikasyon di plant ké zannimo té sirji endépandaman andan omwen sèt oben lwit réjyon séparé atravè monn-an, é pli ansyen-yan ka dévlopman ki konnèt té lyé o Pròch-Oryan 14 000 lan anv. J.-K.. Si adòpsyon-an di agrikiltir-a annan sa fwayé-ya d'orijin ka korèsponn à oun lan chanjman dé konpòrtman dé popilasyon lokal, annan ròt réjyon, don Éròp-a, li sa pli rapid é ka korèsponn à rivé-a di popilasyon ki ja néyolitizé.

## Sours

## Artik konnèks

Katégori:Istwè
Révolousyon syantifik

**Révolisyon syantifik** sa jénéralman konsidéré kou roun diskontinwité di pansé syantifik-a à roun lépòk bay, sa riptir ka mennen roun chan disiplinèr — oben plizyò — à ka réyòrganizé yé kò otour di prensip ké aksyonm nouvèl. Nosyon-an di "révolisyon syantifik", poté notaman pa Alexandre Koyré, Herbert Butterfield ké Thomas Kuhn, té ka fè lòbjè di roun sèrten nonm di kritik, pas li ka enpliké oun riptir total ké savwar ansyen-yan, an bazan so kò asou imaj-a di roun Mwayen-Laj òbskirantis opozé à roun lepòk modèrn briyant é détaché di rélijyon-an.

## Nòt ké référans

## Wè osi
Réyon X

**Réyon X**-ya sa roun fòrm di réyonnman élèktromagnétik à rot frékans ki konstitchwé di foton don longò-a d'onn sa konpriz aprosikmativman ant 0,001 nanomèt é 10 nanomèt (10−12 m é 10−8 m), ki ka korèsponn à dé frékans di 30 pétahertz à 300 exahertz (3×1016 Hz à 3×1020 Hz). Énèrji-a di sa foton-yan k'alé di roun santenn d'ev (élèktron-vòlt), à anviron roun MeV.

Réyon X-ya té dékouvri an 1895 pa fizisyen alman-an Wilhelm Röntgen, ki té rousouvè pou sa pronmyé pri Nobel di fizik ; i ka bay yé non abitchwèl di enkonnèt-a an matématik, X.

Réyon X-ya ké réyon gamma-ya sa di menm natir, mè sa prodjwi diféraman : réyon X-ya sa prodjwi pa dé tranzisyon élèktronik alò ki réyon gamma-ya sa prodjwi lò di dézentégrasyon radjoaktiv-a dé nwayo dé atom oben di ròt processus nikléyèr oben sibatomik.

## Nòt ké référans

## Wè osi