open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Júdó

mion|clé|Beirt leanaí ag cleachtadh Júdó
Is ealaíon oscartha Sheapánach nua-aimseartha é **Júdó** (柔道, jūdō?) , a chiallaíonn "an bealach réidh", agus is cluiche comhraic é a tionscnaíodh sa tSeapáin, ag deireadh an naoú haois déag. Is í an ghné is suntasaí de ná a ghné iomaíoch, an aidhm atá leis ná do chéile comhraic a leagadh ar an dtalamh, é a fhágáil ar neamhfheidhm, nó ar shlí eile é a smachtú.

## Tagairtí

Catagóir:Cluichí comhraic
Catagóir:Gendai budo
Catagóir:Cluichí indibhidiúla
*
Catagóir:Spórt sa tSeapáin
Catagóir:Spóirt Oilimpeacha
Catagóir:Ealaíona comhraic Seapánacha
Nicky Byrne

Rugadh **Nicholas James Adam Byrne** i mBaile Átha Cliath ar an 9 Deireadh Fómhair 1978. Tá sé ina bhall den bhanna ceoil Westlife. Is amhránaí é. Phós sé Georgina Ahern sa bhliain 2003. Iníon le Bertie Ahern, iarthaoiseach na hÉireann, is ea í. Tháinig sé sa séú háit ar an deichiú sraith *[[Strictly Come Dancing]]* sa bhliain 2012. Cuireann sé *[[Dancing with the Stars (sraith theilifíse na hÉireann)|Dancing with the Stars]]* i láthair le Amanda Byram.

## Dioscliosta
### Albaim

### Singlí

## Tagairtí

Catagóir:Popcheoltóirí
Catagóir:Westlife
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann
Padre Pio

Naomh is ea **Padre Pio**, nó **Pío da Pietrelcina** (25 Bealtaine 1887 – 23 Meán Fómhair 1968) nó *Francesco Forgione* mar a bhí aithne air. Rugadh i bPietrelcina san Iodáil é agus fuair sé bás i San Giovanni Rotondo.

[clé|250px|mion|[Stiogmata ar Padre Pío]]

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1887
Catagóir:Básanna i 1968
Catagóir:Naoimh Iodálacha
Catagóir:Proinsiasaigh
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Naomh Mícheál (an tArdaingeal)

Is Ardaingeal é **Mícheál** i dtraidisiúin na gCríostaithe, na nGiúdach agus na nIoslamach.  

Ceiliúrtar a lá féile ar an 29 Meán Fómhair. 

## Béaloideas
'Sé an 29 Meán Fómhair nuair a mharaítear an chéad ghé den bhliain do bhéile in onóir an naoimh. De réir an scéil seo, nuair a bhíodh an fómhar bainte ligtí na géanna isteach sa choinleach chun an fuílleach a ithe. 

## Paidir Naomh Mícheál

:A Naomh Mícheál, ardaingeal,
:cosain sin in am an chatha.
:Bí mar dhídean againn in aghaidh urchóide agus chealgaireachta an diabhail.
:Go mbagraí Dia air, achainímid go humhal.
:Agus déansa a phrionsa na sluaite neamhdha,
:trí chumhacht Dé, Sátan a theilgean síos go hifreann
:agus ina theannta sin na hainspioraid eile atá ag imeacht ar fud an domhain
:le fonn anamacha a chur i mbealach a gcaillte.

## Tagairtí

Catagóir:Aingil
Catagóir:Ioslam
Catagóir:Críostaíocht
Catagóir:Giúdachas
Catagóir:Naoimh
Lu Xun

Bhí **Lu Xun** ar na scríbhneoirí Síneacha ba thábhachtaí sa 20ú haois. Rugadh ar an 25 Meán Fómhair 1881 in Shaoxing sa tSín é agus fuair sé bás ar an 19 Deireadh Fómhair 1936 in Shanghai. Bhí sé ina bhall de *Ghluaiseacht 4 Bealtaine* agus de ghluaiseacht *Baihua* ar son caint na daoine leis na seánraí agus an stíl liteartha a leasú. Bunaitheoir litríocht nua-aimseartha na Síne ab ea é. 

## An t-ainm
Is ainm cleite é *Lu Xun* (i gcló Síneach simplithe: 鲁迅; i gcló Síneach traidisiúnta: 魯迅; i bPinyin: *Lǔ Xùn*, i dtrascríobh Wade-Giles: *Lu Hsün*).
Rugadh é mar *Zhou Zhangshou*, ach thug sé *Zhou Shuren* air féin ar ball (i gcló Síneach simplithe: 周树人; i gcló Síneach traidisiúnta: 周樹人; i bPinyin: *Zhōu Shùrén*; i dtrascríobh Wade-Giles: *Chou Shu-jen*).

## A thábhacht liteartha
Scríobh Lu Xun i gcaint na ndaoine nó *“Baihua”*, in áit an teanga scríofa traidisiúnta *“Wenyan”*. Ach rinne scríbhneoirí roimhe cheana é, m. sh. *Huang Zunxian*: "Scríobhann mo lámh mar a labhraíonn mo bhéal“. 
Ach bhunaigh Lu Xun litríocht Ghluaiseacht 4 Bealtaine agus d’éirigh a litríocht amach in aghaidh na dtraidisiún Confúiceach scothroghnach. In ainneoin thurnamh ríshliocht Qing sa réabhlóid i 1911 (réabhlóid *Xinhai*) agus forógra Phoblacht na Síne, mhair na seanstruchtúirí Confúiceacha feodacha fós. Ba í an eitic Chonfúiceach (agus an teanga scríofa chlasaiceach *Wenyan* chomh maith) meán na seantuairimi agus na seanbharrshamhaileacha. 
Mar sin chuir a ghearrscéal *Dialann Fear Buile* i gcoinne an tseanchórais luachanna agus nocht sé an eitic fíoraosta mar "daoniteach" go siombalach. 

Catagóir:Scríbhneoirí Síneacha
Catagóir:Litríocht na Síne
Catagóir:Daoine a rugadh i 1881
Catagóir:Básanna i 1936
Gene Tunney

Dornálaí Gael-Mheiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain as 1926-1928, ab ea **Gene Tunney** (7 Bealtaine, 1897 – 7 Samhain, 1978). Chloígh sé Jack Dempsey faoi dhó; uair amháin i 1926 agus arís 1927 sa cath an áireamh fada. Bhí a thuismitheoirí as Coillte Mách. 

## Tagairtí

Tunney, G
Tunney, G
Tunney, G
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
John L. Sullivan

Dornálaí Meiriceánach ab ea **John Lawrence Sullivan** (15 Deireadh Fómhair, 1858 - 2 Feabhra, 1918), ar a dtugtar **John L.** i measc a lucht leanúna, agus ar thug an preas an *Boston Strong Boy* air. Aithníodh é mar an chéad churadh trom-mheáchain ar dhornálaíocht dorn-chlúdaithe. a bhí i réim *de facto*  ón 7 Feabhra, 1882, go dtí an 7 Meán Fómhair, 1892. 

Aithnítear go ginearálta é freisin mar an curadh trom-mheáchain deireanach dorn-nochta faoi *London Prize Ring Rules*, agus é ina íocón cultúrtha de Mheiriceá i ndeireadh an 19ú haois, is féidir a rá gurb é an chéad sár-réalta dornálaíochta é agus ceann de na lúthchleasaithe is airde pá ar domhan ina ré. 

Chuir clúdach nuachtáin ar a shlí bheatha, leis na cuntais is déanaí ar a chuid troideanna craobhchomórtais le feiceáil go minic sna ceannlínte, agus mar scéalta clúdaigh, tús le iriseoireacht spóirt sna Stáit Aontaithe agus leag sé an patrún go hidirnáisiúnta chun imeachtaí dornálaíochta a chlúdach sna meáin, agus fóta-iriseoireachta. 

## Tagairtí

Sullivan, John L.
Sullivan, John, L.
Sullivan, John L.

Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Billy Conn

Dornálaí Gael-Mheiriceánach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom i 1939-1941, ab ea **Billy Conn** (8 Deireadh Fómhair , 1917 – 29 Bealtaine, 1993) nó **William David Conn**. Tá aithne uirthi mar ***The Pittsburgh Kid*** chomh maith. 

Throid sé i gcoinne Joe Louis, i 1941 agus arís 1946.  

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1917
Catagóir:Básanna i 1993
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Jack Dempsey

Dornálaí Gael-Mheiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain sna blianta 1919-1926, ab ea **Jack Dempsey** (24 Meitheamh 1895 – 31 Bealtaine 1983). Bhí aithne air mar an *Manassa Mauler*. 

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1895
Catagóir:Básanna i 1983
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann‎
Catagóir:Mormannaigh
Llanisien

Tá ceantar **Llanisien** suite i dtuaisceart Caerdydd (*Cardiff*) na Breataine Bige. Is é an naomh pátrúin a bhaineann leis an áit ná Isan. Tá oifigí S4C lonnaithe ann, chomh maith le hoifigí Eisteddfod Náisiúnta na Breataine Bige (féile a bhfuil an tOireachtas bliantúil a bhíonn ar siúl in Éirinn cosúil léi). Tá mór-ionad de chuid na Roinne Cánach ann freisin.

Catagóir:Tíreolaíocht na Breataine Bige
Catagóir:Caerdydd
Naomh Dáibhí

Is é **Naomh Dáibhí** (tuairim is 500 – c. 589) éarlamh na Breataine Bige (nó *Naomh Dáithí*, Saint David i mBéarla agus  sa Bhreatnais). Ceiliúrtar Lá Fhéile Dáibhí (Dydd Gŵyl Dewi) ar an 1 Márta, an lá a cailleadh é, b'fhéidir.

## Saol
Níl mórán eolais againn faoi. Is cinnte go raibh cónaí air sa Bhreatain Bheag agus go raibh sé ina Bhreatnach ar a laghad don cheathrú cuid. Dar leis an traidisiún rugadh é i Henfynyw in aice le hAberaeron, ach tá tagairtí do thraidisiún eile ina ndeirtear gur rugadh é in aice le hArdeaglais Dháibhí Naofa an lae inniu. 

Tá iarsmaí scríne ina onóir in Ardeaglais Naomh Dáibhí in Abergwaun in iardheisceart na tíre. Deirtear gur bhunaigh sé an Ardeaglais sin. Tógadh an scrín i 1275, ach scriosadh í san Athrú Creidimh. Ní dhealraíonn sé go bhfuil cnámha Naomh Dáibhí ar an suíomh. 

## Tuismitheoirí
Is naomh í a mháthair freisin agus b'é Sandde, a bhí ina Rí ar Shír Cardigan, a athair. 

Ba í Naomh Non máthair Naomh Dáibhí. Tá iarsmaí ann de shéipéal beag atá tiomnaithe di. Tá tobar le feiceáil cóngarach go maith don séipéal. Deirtear go raibh spéirling nó babhta drochaimsire ann nuair a tháinig Naomh Dáibhí ar an saol, agus gur oscail an tobar seo idir cosa Naomh Non. Creidtear go bhfuil leigheas le fáil ó uisce an tobair sin.

## Nasc seachtrach
* Cuairt ar an mBreatain Bheag

Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Easpaig
Catagóir:Fir
Catagóir:Naoimh Breatnacha
Chris Finnegan

Dornálaí Sasanach de shliocht Éireannach é **Chris Finnegan**, a rugadh ar an 5 Meitheamh 1944 in Buckinghamshire. Bhuaigh Finnegan bonn óir meánmheáchain ag na Cluichí Oilimpeacha i gCathair Mheicsiceo sa bhliain 1968. Fuair sé bás ar 2 Márta 2009. 

Finnegan, Chris
Finnegan, Chrisl
Finnegan, Chrisl
Finnegan, Chrisl
Catagóir:Pobal Éireannach na Breataine
Mickey Walker

Dornálaí Gael-Mheiriceánach, a bhí ina marcmheáchain agus meánmheáchain, ab ea **Mickey Walker** (13 Iúil 1903 (1901 de réir cuid foinsí) – 28 Aibreán 1981). Bhí aithne air mar *Toy Bulldog*. In Elizabeth, New Jersey, a rugadh Walker, agus in Freehold, sa stát céanna, a fuair sé bás. Rinne sé dornálaíocht ar bhunús gairmiúil ó 1919 go 1935. I ndiaidh éirí as cró na dornálaíochta dó, d'fhoscail sé bialann agus chuaigh sé leis an bpéintéireacht freisin. D'éirigh leis sa dá iarracht. Sa bhliain 1990, bhí sé ar an gcéad ghrúpa dá glacadh isteach insan International Boxing Hall of Fame.

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1903
Catagóir:Básanna i 1981
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Oileán Phrionsa Éadbhard

Is cúige de chuid Cheanada í **Oileán Phrionsa Éadbhard** *(Béarla:Prince Edward Island, Fraincis:Île-du-Prince-Édouard, Gaeilge na hAlban: Eilean Eòin)*. Is í an chúige is lú i gCeanada, ó thaobh achair agus daonra (gan críocha Cheanada a chur san áireamh). Tá sí suite i Murascaill Naomh Labhrás.

Tá 140,895 ina gcónaí sa chúige de réir meastacháin Iúil 2009 agus tá beagnach ceathrú dóibh siúd ina gcónaí i Charlottetown, príomchchathair na cúige.

## Geilleagar

Ba C$5.547 bn. an olltáirgeacht intíre (OTI) a bhí ag Oileán Phrionsa Éadbhard sa bhliain 2012.

## Contaetha
*Contae Kings
*Contae Phrionsa
*Contae Queens

## Teangacha

## Tagairtí

Catagóir:Cúigí agus dúichí Cheanada
Catagóir:Oileán Phrionsa Éadbhard
La Réunion

Oileán san Aigéan Indiach is ea **Île de la Réunion** nó **La Réunion** (fuaimniú i bhFraincis /ˈla ʁeynjɔ̃/, i dTamailis: இறியூனியன்). Bhí *Île Bourbon* mar ainm aige cheana. Tá sé suite siar ó Mhadagascar agus thart faoi 200 ciliméadar (120 míle) soir ó dheas ó Oileán Mhuirís. Is é Saint-Denis an príomhbhaile. Bhí 808,250 duine ina gcónaí ar an oileán ag tús 2011.
Ó thaobh rialtais de, is **réigiún thar lear** de chuid na Fraince é Réunion. Tá an Fhrainc roinnte i sé réigiúin is fiche agus tá ceithre réigiún díobh sin suite thar lear. Is iad Guadalúip, an Ghuáin Fhrancach, Martinique agus Mayotte na réigiúin thar lear eile. Tá an stádas céanna ag na réigiúin thar lear agus atá ag na réigiúin sin atá suite sa Fhrainc i mór-roinn na hEorpa. Dá bhrí sin is cuid den Aontas Eorpach é agus is é an Euro atá mar airgead ann.

## Íomhánna

Íomhá:Bassin cormoran.jpg|Eas Loch an Bhroighill (*Bassin Cormoran*)
Íomhá:Blason Réunion DOM.svg|Armas


## Tagairtí

Catagóir:Oileáin
Catagóir:Réigiúin na Fraince
Reunion, An
Hammersmith

Is baile é **Hammersmith** atá suite sa bhuirg London Borough of Hammersmith and Fulham, Londain thiar. Tá an Irish Cultural Centre ann. 

Catagóir:London Borough of Hammersmith and Fulham
Camden Town

Ceantar i dtuaisceart Londan is ea **Camden Town**. Tá an London Irish Centre ann. Tá cáil ar an gceantar de bharr margadh Camden, atá déanta suas de chúig margaí beaga. Is í *Camden High Street* an príomhshráid agus tá dhá stáisiún de chuid London Underground suite sa cheantar - Stáisiún Camden Town agus Stáisiún Mornington Crescent. I ndaonáireamh na bliana 2011 fuarthas 24,538 duine ina gcónaí ann.

 

Catagóir:London Borough of Camden
Gael-Airgintínigh

Is gnách **Gael-Airgintínigh** a thabhairt ar na hÉireannaigh a chuaigh ar imirce go dtí an Airgintín, chomh maith lena sliocht agus le sliocht a sleachta.

Catagóir:Diaspóra Éireannach
Catagóir:An Airgintín
Catagóir:Gael-Airgintínigh
Gael-Astrálaigh

Pobal Éireannach agus a sliocht san Astráil iad na **Gael-Astrálaigh**. 

## Stair
Tháinig go leor go dtí an Astráil san ochtú haois déag mar lonnaitheoirí nó mar dhaoine a ciontaíodh agus a aistríodh ann, agus chuir siad le forbairt na hAstráile i réimsí éagsúla go leor. Go deireadh na 19ú haoise is Éireannaigh a bhí in thart ar an tríú cuid de dhaonra na hAstráile.

## Daonra
I ndaonáireamh 2011 mhaígh 2,087,800 Astrálach (10.4% den daonra iomlán) gur de bhunadh na hÉireann iad ar shlí éigin.

I ndaonáireamh 2006 mhaígh 50,256 cónaitheoirí de chuid na hAstráile gur rugadh iad i bPoblacht na hÉireann agus mhaígh 21,292 duine eile gur rugadh i dTuaisceart Éireann iad. Na cathracha ba mhó daonra a rugadh in Éirinn ag an am ná Sydney (12,730), Melbourne (8950) agus Perth (7060). 

Ó thuairt an geilleagar i 2007 d'ardaigh sé go tréan - go 96,360 i 2013. Bhí sé ag laghdú de réir a chéile ó 2014 go dtí 2023  nuair a thosaigh sé ag méadú arís go tréan. 9,000 de mhéadú a bhí ar an bhfigiúir i 2023.

I mí an Mheithimh 2024, léirigh na sonraí ó Bhiúró Staitisticí na hAstráile go raibh 103,080 duine a saolaíodh in Éirinn (a raibh pasanna Éireannacha acu is dócha) ag cur fúthu san Astráil, 8,500 duine sa mbreis ar an 94,540 a cláraíodh in 2023.

## Féach freisin

* Daonra na hAstráile

## Tagairtí

Catagóir:Diaspóra Éireannach
Catagóir:An Astráil
Catagóir:Daoine Astrálacha
Guido Westerwelle

Ba pholaiteoir Gearmánach é **Guido Westerwelle** (27 Nollaig 1961 – 18 Márta 2016). Bhí sé ina leas-sheansailéir agus ina aire gnóthaí eachtracha na Gearmáine ó 28 Deireadh Fómhair 2009 go dtí 17 Nollaig 2013.

## Cúlra agus Oideachas
Ba dhlíodóirí iad a bheirt tuismitheoirí. Bhain sé céim sa dlí amach ó Ollscoil Bonn sa bhliain 1987. Cáilíodh é mar abhcóide sa bhliain 1991. Bhain sé dochtúireacht sa dlí amach ó Ollscoil Hagen sa bhliain 1994. Ón bhliain 1991 ar aghaidh, d'oibrigh sé mar abhcóide.

## Polataíocht
Bhí sé ina uachtarán ar na "Liobaireálaigh Óga", an eagraíocht óige FDP, Páirtí Liobaireálach Daonlathach, ó 1983 go 1988 agus ansin glacadh mar bhall den FDP buan é. Bhí sé ina rúnaí ginearálta ar an FDP ó 1994 go 2001. Toghadh é chun an Bundestag sa bhliain 1996 agus ceapadh é mar cheannaire an FDP, i gcomharbacht ar Wolfgang Gerhardt, sa bhliain 2001. 

Bhí toradh iontach maith ag an FDP san Olltoghchán i 2009 agus dá bharr sin, rinneadh comhrialtas idir an CDU, an CSU agus an FDP le Angela Merkel mar sheansailéir agus Guido Westerwelle mar leas-sheansailéir.

D'éirí sé as mar cheannaire an FDP ar 13 Bealtaine 2011 tar éis míshástacht leis agus conspóid faoina cheannaireacht i measc baill a pháirtí.

## Saol
Chuir sé an pobal i gcoitinne ar an eolas go raibh sé aerach ag cóisir le ceiliúradh an caogú lá breithe ag Angela Merkel sa bhliain 2004. Bhí céile aige, Michael Mronz, le fada an lá. 

Chuir sé daoine ar an eolas sa bhliain 2014 go raibh leoicéime air.

Westerwelle, Guido
Westerwelle, Guido
Westerwelle, Guido
Is Cuimhin Liom an Sneachta

Dán is ea ***Is Cuimhin Liom an Sneachta*** le Seán Mac Fheorais.

## Cur síos
Scríobh Seán MacFheorais an dán seo. Insíonn sé dúinn faoin sneachta mór a tharla fadó; agus an chaoi a bhfuair a mhac bás den fhuacht. Léiríonn an dán seo cumhacht na haimsire agus an éifeacht atá ag an dúlra ar shaol an duine.
 
Catagóir:Dánta
An Chróitis

Teanga Shlavach is ea an **Chróitis** a labhraítear sa Chróit. An teanga scríofa oifigiúil a úsáidtear, níl ann go bunúsach ach leagan den tSeirbea-Chróitis, ach le déanaí, táthar ag iarraidh an teanga a fhorbairt ina treo féin agus a dhéanamh níos difriúla leis an tSeirbis agus le leaganacha réigiúnacha eile den tSeirbea-Chróitis. 

Cosúil leis an tSeirbis, tá an Chróitis chaighdeánaithe bunaithe ar an gcanúint úd *štokavski*. Tá dhá mhórchanúint eile le cloisteáil sa Chróit, *kajkavski*agus *čakavski*. Ní labhraítear an dá cheann deireanacha ach sa Chróit. Mar sin féin, maireann na Crótaigh féin ag baint úsáide as leagan den chanúint *štokavski*.

Ceann de na rudaí a bhíonn difriúil i dtíortha éagsúla na Seirbea-Chróitise is ea an dóigh ar fhorbair an guta ar a dtugann lucht an léinn Shlavaigh *yat´*, nó sin é an t-ainm atá ar an litir a sheasann don ghuta seo i seanleagan na haibítre Coireallaí - ѣ an litir. Glactar leis gur [æ] fada a bhí ann - an guta a chloisfeá ag muintir Chonamara san fhocal Gaeilge úd *bean*. I bhfo-chanúintí difriúla *štokavski*, rinneadh *ije*/*je*, *e* nó *i* den ghuta seo, agus is féidir an leagan *ijekavski* (ije/je) nó *ekavski* (e) a chleachtadh sa teanga scríofa. Úsáidtear *ije* agus *je* sa Chróitis chaighdeánach, agus seasann *ije* don ghuta fhada, *je* don ghuta ghairid. Mar sin féin, tá siad ann a deir nach bhfuil an difríocht seo le cloisteáil i ngnáthchaint na Cróite ar aon nós, agus gur chóir *ie* nó *je* a úsáid don dá rud.

Samplaí: *vjetar/vetar* "gaoth", *mlijeko/mleko* "bainne", *htjeti/hteti* "rud a bheith ag teastáil uait", *dijete/dete* "páiste".

Ní ghlactar ach leis an leagan *ijekavski* sa Chróitis. Tugann an tSeirbis aitheantas don dá leagan, ós rud é go bhfuil an dá chanúint á labhairt sna críocha "Seirbiacha", ach is é an leagan *ekavski* is mó a shamhlaítear leis an tSeirbia. 

Tá an Chróitis níos seachantaí i leith na bhfocal iasachta ná an tSeirbis. Mar shampla, tugtar ainmneacha Laidine ar mhíonna na bliana sa tSeirbis, ach is fearr leis na Crótaigh na hainmneacha Slavacha. Thairis sin, bíonn na téarmaí reiligiúnacha an-difriúil sa dá theanga: bíonn na Crótaigh ina gCaitlicigh agus na Seirbiaigh ina nOrtadocsaigh, rud a chiallaíonn go bhfuair siad téarmaíocht na Críostaíochta as foinsí difriúla.

Labhraítear canúintí Cróitise san Ostair (Cróitis Bhurgenland) agus san Iodáil (Cróitis Mholise). Ní bhaineann na dreamanna seo úsáid as caighdeán na Cróite, ach as leagan caighdeánaithe a gcanúna féin - is í an chanúint *štokavski* atá i gceist i Molise; i mBurgenland, labhraítear an chanúint *čakavski*.

## Aibítir

mion|clé|Canúintí na Cróitise

## Focail

## Tagairtí

Catagóir:An Chróit
Catagóir:Teangacha Slavacha
Catagóir:Teangacha na hEorpa
1377

## Tarluithe
* 

## Breitheanna
* 

## Básanna
* 21 Meitheamh — Éadbhard III, rí ar Shasana (r.1312)

Catagóir:Blianta
Bangor

Is cathair sa Bhreatain Bheag í **Bangor**, atá suite i nGwynedd i dtuaisceart na tíre. Cé go bhfuil sí ar an gceathrú cathair is mó sa tír, is cathair ollscoile bheag í, agus tá sí ar cheann de na cathracha is lú sa Bhreatain. Tá timpeall 18,000 duine ina gcónaí ann, agus tá an Bhreatnais á labhairt ag 46.6% den daonra, de réir daonáirimh na bliana 2001.

Bhunaigh Naomh Deiniol lonnaíocht Chríostaí ann sa 6ú haois, san áit ina bhfuil Ardeaglais Bhangor suite sa lá atá inniu ann.

Catagóir:Cathracha na Breataine Bige
Ailtirí na hAiséirghe

Páirtí polaitiúil Éireannach ab ea **Ailtirí na hAiséirghe**. Páirtí beag náisiúnach agus faisisteach ab ea é. Bhunaigh Gearóid Ó Cuinneagáin an páirtí sa bhliain 1942. Bhí an páirtí ag iarraidh stát ollsmachtach Críostaí a chruthú. 

Ba iad aidhmeanna an pháirtí ná
* rialtas aonpháirtí faoi smacht ceannaire cumhachtach
* go mbeadh sé mídhleathach Béarla a labhairt go poiblí
* idirdhealú i gcoinne na nGiúdach
* arm ollmhór coinscríofa a chruthú 
* athghabháil Thuaiscirt Éireann
San fhadtéarma bhí Ailtirí na hAiséirghe ag iarraidh go mbeadh Éire faisisteach mar stát "miseanach-idé-eolaíoch" a bheadh ábalta a chuid polasaithe (polaitíocht ollsmachtach agus prionsabail sóisialta Críostaí) a spreagadh timpeall an domhain.

Bhí siad sásta tacú leis na Naitsithe agus an Dara Cogadh Domhanda ar siúl. "Cumann frith-Ghiúdach" a thugadh orthu. Bunaíodh roinnt mhaith páirtithe den eite dheis sna 1940í in Éirinn, Ailtirí na hAiséirghe ina measc, ach níor éirigh le páirtí ar bith dóibh.

Níor bhuaigh an páirtí suíochán Dála in olltoghcháin 1943 nó 1944. Toghadh naonúr iarrthóirí den pháirtí (as 31) i dtoghcháin áitiúla 1945. Fuair an páirtí níos mó ná 11,000 vóta príomhroghanna. Bhí aird an phobail ar an bpáirtí mar gheall ar an bpáirt a bhí acu i gcíréibeacha 'Lá V-E' i mBaile Átha Cliath ar 8 Bealtaine 1945.

Thacaigh Earnán de Blaghd, Oliver J. Flanagan, agus James Joseph Walsh leis an bpáirtí. Bhí Seán Treacy (Ceann Comhairle na Dála níos déanaí), Brian Cleeve (úrscéalaí), Terence Gray (fealsamh) agus Breandán Ó hÉithir (craoltóir agus údar) ina mbaill den pháirtí sna 1940í.

Tháinig meath ar Ailtirí na hAiséirghe tar éis scoilte sa pháirtí timpeall deireadh na bliana 1945. Tharla cruinniú deireanach an pháirtí sa bhliain 1958 ach foilsíodh nuachtán an pháirtí go dtí na 1970í.

## Torthaí Toghcháin

## Dáil Éireann

## Leabhair

* R.M. Douglas, *Architects of the Resurrection: Ailtirí na hAiséirghe and the Fascist 'New Order' in Ireland* (Manchester University Press, 2007), ISBN 978-0-7190-7998-6.

* A. Ní Lochlainn, 'Ailtirí na hAiséirghe: A Movement of Its Time,' in D. Keogh agus M. O'Driscoll, eag., *Ireland in World War Two: Diplomacy and Survival* (Mercier, 2004).

## Tagairtí

Catagóir:Páirtithe polaitíochta i bPoblacht na hÉireann
Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 1942
Catagóir:An Eite Fhíordheis in Éirinn
Barbara McClintock

Ba eolaí Meiriceánach agus duine de na cítighéineolaithe ba chlúití ar domhan í **Barbara McClintock** (16 Meitheamh 1902 – 2 Meán Fómhair 1992). Saineolaí i ngéineolaíocht na gceall, nó cítighéineolaíocht, a bhí inti. Fuair sí dochtúireacht sa luibheolaíocht ó Ollscoil Cornell sa bhliain 1927, mar ar éirigh sí ina ceannaire i bhforbairt chítighéineolaíocht na mine buí (.i. arbhair Indiaigh). Ceannródaí agus duine neamspleách a bhí inti: ag baint úsáide di as anailís mhicreascópach ar struchtúr géiniteach na mine buí, thaispeáin sí conas a oibríonn a lán den chóras géiniteach ar leibhéal na gceall. D’oibrigh sí ag Cornell le triúr eile ar ar tugadh “grúpa arbhair Cornell” go dtí 1941. Ag deireadh na bliana úd ghlac sí post ag an Cold Spring Harbor Laboratory ar an Oileán Fada, Nua-Eabhrac, mar ar oibrigh sí ar leithligh, sa chuid ba mhó, go dtí deireadh a saoil oibre. Bronnadh Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis uirthi sa bhliain 1983.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1902
Catagóir:Básanna i 1992
Catagóir:Eolaithe Meiriceánacha
Carlos Slim

mion| Carlos Slim Helú|clé

Fiontraí gnó Meicsiceach is ea **Carlos Slim Helú** (r. Cathair Mheicsiceo, 28 Eanáir 1940). Is de shliocht Críostaí Liobánach é. Chruinnigh sé an chuid is mó dá rachmas ag infheistiú dó sna meáin chumarsáide, idir thraidisiúnta agus leictreonacha. Áirítear Slim ar na daoine is saibhre ar domhan: chaith sé seal sa chéad áit ar liostaí na ndaoine is saibhre, go minic i gcomórtas le Bill Gates, ach aithníonn an iris Forbes é mar an tríú duine is rachmasaí faoi láthair.

Sa bhliain 1997 cheannaigh Carlos Slim Prodigy, soláthróir seirbhísí Idirlín. Sa bhliain 2008 cheannaigh sé 9.1 milliún scair sa New York Times.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1940
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe
John Steinbeck

Scríbhneoir Meiriceánach ab ea **John Steinbeck** (27 Feabhra 1902 – 20 Nollaig 1968), a rugadh i Salinas i gCalifornia. Scríobh sé seacht leabhar is fiche, agus *The Grapes of Wrath* (1939), *East of Eden* (1952) agus *Of Mice and Men* (1937) ar na cinn is mó ráchairt. Bronnadh Duais Nobel na Litríochta air sa bhliain 1962.

Bhí sé de shliocht Gearmánach agus Éireannach. 

## Saothair
I measc saothair John Steinbeck tá:

* *[[Tortilla Flat]]* (1935)
* *[[Ar Luch agus ar Dhuine]]* (1937)
* *[[The Grapes of Wrath]]* (1939)
* *[[Cannery Row]]* (1945)
* *[[East of Eden]]* (1952)

Steinbeck, John
Steinbeck, John
Steinbeck, John
Ken Kesey

Scríbhneoir Meiriceánach ab ea **Ken Kesey**. Rugadh i La Junta i gColorado é ar an 17 Meán Fómhair 1935, agus fuair sé bás i bPleasant Hill, Oregon ar an 10 Samhain 2001.  

Bhí sé ní b'óige ná an *Beat generation* agus róshean le bheith ina hipí, agus dhearc sé air féin mar nasc idir an dá ghlúin seo i stair chultúrtha na Stát Aontaithe. Bhí clú, nó míchlú, air as an dóigh a raibh sé ag blaiseadh de na drugaí sícighníomhacha.  

Ba é an saothar ba thábhachtaí a tháinig óna pheann ná an t-úrscéal úd *One Flew Over the Cuckoo's Nest*, a thug cur síos ar an saol i ngealtlann na bpríosúnach agus ar an dóigh ar éirigh fear de na príosúnaigh amach in aghaidh an diansmachta. Chuaigh an scéal seo ar an scáileán freisin, agus ba é Jack Nicholson a rinne an phríomhpháirt sa scannán. 

## Saothair
Áirítear na cinn seo ar shaothar tábhachtach Kesey:

* *[[One Flew Over the Cuckoo's Nest]]* (1962), úrscéal.
* *[[Sometimes a Great Notion]]* (1964), úrscéal, príomhshaothar an scríbhneora. Tugann an t-úrscéal seo cur síos ar shaol mhuintir Stamper, agus iad ag saothrú a gcoda ag leagan crann. An lucht oibre atá ag déanamh na hoibre céanna do na gnólachtaí móra, téann siad ar stailc, ach maidir le clann Stamper, tá a ngnóthas féin acu, agus iad ag déanamh droichid den stailc. Ar ndóigh, faigheann siad iad féin faoi ionsaí ag an lucht oibre agus ag an gceardchumann, ó ghlactar leis gur stailcbhristeoirí iad. Chomh maith leis an g*Cuckoo's Nest*, scannánaíodh an ceann seo, agus ba é Paul Newman a rinne an phríomhpháirt.
* *[[Kesey's Garage Sale]]* (1973). Díolaim aistí.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Kesey, Ken
Kesey, Ken
Auf Wiedersehen, Pet

Clár teilifíse Briotanach is ea **Auf Wiedersehen, Pet** (1983 - 2004). 

## Carachtair

* *Wayne* - Gary Holton
* *Dennis* - Tim Healy
* *Oz* - Jimmy Nail
* *Barry* - Timothy Spall
* *Neville* - Kevin Whately
* *Moxey* - Christopher Fairbank
* Pat Roach

## Tagairtí

Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1983
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 2004
Catagóir:Cláir BBC
Catagóir:Cláir ITV
Catagóir:Cláir Teilifíse na Breataine
Minder

Clár teilifíse Briotanach is ea **Minder** (1979 - 2009). 

## Carachtair
* *Arthur Daley* - George Cole
* *Terry McCann,* - Dennis Waterman
* *Dave* - Glynn Edwards

## Tagairtí

Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1979
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 2009
Catagóir:Cláir ITV
Catagóir:Cláir Channel 5
Catagóir:Cláir Teilifíse na Breataine
Catagóir:Cláir dráma
Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 2008

Bhí **[[Cluichí Oilimpeacha]] an tSamhraidh 2008** ar siúl i mBéising, Daon-Phoblacht na Síne idir 8 agus 24 Lúnasa 2008. B'é seo an chéad uair a bhí na cluichí ar siúl sa tír. 

## Tagairtí

*
2008
Catagóir:Spórt i 2008
Catagóir:Béising
Catagóir:Stair na Síne
Cluichí Oilimpeacha an Gheimhridh 2010

Bhí **[[Cluichí Oilimpeacha]] an Gheimhridh 2010** ar siúl in Vancouver Cheanada idir an 12 Feabhra agus an 28 Feabhra 2010, an tríú uair a tionóladh Cluichí Oilimpeacha i gCeanada. Fuair Ceanada féin níos mó boinn óir (14) ná aon tír eile agus fuair na Stáit Aontaithe an líon ba mhó ma chuirtear gach saghas boinn san áireamh (37). Fuair 19 tír boinn. 

## Tagairtí

*
2010
Catagóir:Spórt i 2010
Catagóir:Vancouver, An Cholóim Bhriotanach
Catagóir:Ceanada
Eisteddfod

Is éard atá i gceist le h**Eisteddfod** ná comórtas a bhíonn ar siúl sa Bhreatain Bheag de ghnáth, chomh maith le tíortha eile. Mar shampla, Tionóltar eisteddfod i bPatagóin na hAirgintíne freisin, áit ina gcónaíonn cainteoiri Breatnaise i gceantar Chubut. Glacann scríbhneoirí, amhránaithe agus ceoltóirí, i measc daoine eile, páirt ann. Tionóltar Eisteddfodau (uimhir iolra) éagsúla ach tá clú ar Eisteddfod Náisiúnta na Breataine Bige ach go háirithe.

mion|clé|An Eisteddfod, 2007.

## Tagairtí

Catagóir:An Bhreatain Bheag
Catagóir:Féilte
Joseph Heller

Scríbhneoir Meiriceánach a rugadh i mBrooklyn i Nua-Eabhrac ab ea **Joseph Heller** (1 Bealtaine 1923 – 12 Nollaig 1999).
clé|mion

## Saothair
I measc saothair Joseph Heller tá:

* *[[Catch-22]] * (1961)
* *[[Something Happened]] * (1974)
* *[[Good as Gold]] * (1979)
* *[[Closing Time]]* (1994)
* *[[Portrait of an Artist, as an Old Man]]* (2000)

## Tagairtí

Heller, Joseph
Heller, Joseph
Heller, Joseph
Heller, Joseph
An t-Eilean Sgitheanach

Is oileán Albanach é **an t-Eilean Sgitheanach** (uaireanta *An tOileán Sciathánach* i nGaeilge na hÉireann agus *Isle of Skye* i mBéarla), atá suite in aice le cósta iarthair na tíre, i gComhairle na Gàidhealtachd. Is é "Eilean a' Cheò" leasainm an oileáin. Bhí Gaeilge na hAlban á labhairt ag timpeall ar 31% de dhaonra an oileáin sa bhliain 2002.

## Bailte

* Àird a' Bhàsair, Àird Shlèite, Armadal, Aiseag, An t-Àth Leathann, An t-Aodann Bàn, Aoineart
* Beàrnasdal, Boraraig, Bracadal, Brògaig, Buaile an Todhair, Borgh na Sgiotaig, Boraraig, Diùirinis, Borradail, Borbh, Breacais Àrd, Breacais Ìosal
* Camas Tianabhaig, Camas Cros, Caol Acain, Càrrabost (Loch Harport), Càrrabost, Port Rìgh, Ceileabost, Ceann Sàil Eighre, Caol Reatha, An Claigeann, Cille Bhrìghde‎, A' Chille Mhòr‎, Cille Bhacastair‎, Cinnseaborgh‎, Cille Mhoire
* An Droighneach, Dùn Tuilm, Dùn Bheagan, An Druim Fheárna, An Dùnan
* Ealaghol, Ealaiseadar, Eilean Iarmain, Eighre
* Feóirlig, Fearann Dhòmhnaill, Fiosgabhaig, Flòdaigearraidh, Am Fàsach, Flaiseader
* Gead an t-Sailleir, Na Gilean, Gleann Dail, Galtraigil, An Garradh Fada‎
* Halastra, Heàrrlois, Heasta
* An Leathallt, An Lùib
* Mìolabhaig
* An t-Olach
* Port Rìgh, Peighinn a' Chorrain, Port nan Long
* Ròdhag, Ramasaig‎
* Sgonnsar, Stafainn, Steinn, An Sruthan, Sùladal, Sgeitheabost, Sligeachan
* Talasgair, Tarscabhaig, An Teanga, Tobhta, Na Torrain, Totaig, Trumpan
* Ùigseadar, Uilfhinis‎

## Sléibhte
* Am Baisteir
* Binn na Caillich, Binn Tianabhaig, Blá Bheinn, Bruach na Frìthe
* Clach Glas, An Chuith-raing
* Glamaig
* Healabhal Bheag
* Marsco
* Sgùrr an Ghreadaidh, Sgùrr an Mhadaidh, Sgùrr Alasdair, Sgùrr Dearg, Sgùrr MhicCoinnich, Sgùrr na Banachdaich, Sgùrr nan Gillean, An Stórr

## Stair

* Blár Milleadh Garaidh, Am Bratach Síth‎, Bírlinn
* Coire chatachan, Caisteal Maol, Caisteal Armadal, Caisteal Dún Bheagain
* Dún Ringill, Dùn Sgàthaich
* Fionnghal NicDhómhnaill
* Rubha an Dúnain
* Sabhal Mór Ostaig, Sníosort 

## Tíreolaíocht

* Bhuia 
* Eilean Meadhonach, Eilean Mór, Na h-Eileanan Crólainneach, Na h-Eileanan Ascrib, Eilean Bán, Eilean Fladda, Eilean Mór, Eilean Tigh, Eilean Heárrlois, Eilean Stafainn
* Fladda-chúain
* Gleann Breadail
* Longaigh‎
* Orasaigh 
* Pabaigh
* Rónaigh‎, Ratharsair
* Sódhaigh‎
* Tròndaigh

## Leithinsí

* Bhatairnis
* Diúirinis
* Minginis
* Tróndairnis 
* Srath na h-Áirde, Sléit

## Lochanna

* Camas Fhionnairigh, Coire Uisg
* Loch Brácadal, Loch Dún Bheagain, Loch Sníosort

## Tagairtí

Catagóir:Oileáin na hAlban
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Catagóir:An t-Eilean Sgitheanach
John Toland

B'fhealsamh réasúnaíochta agus saorsmaointeoir é **John Toland** (30 Samhain 1670 - 11 Márta 1722) agus uaireanta ina aorthóir, a scríobh leabhair iomadúla agus paimfléid ar an bhfealsúnacht pholaitiúil agus reiligiúnach. 

Luath-nochtaigh sé fealsúnacht Ré na hEagnaíochta.

Fuair sé oideachas sna hollscoileanna seo a leanas; Ollscoil Ghlascú, Ollscoil Dhún Éideann, Ollscoil Leiden agus Ollscoil Oxford, agus bhí tionchar ag fealsúnacht John Locke air.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1670
Catagóir:Básanna i 1722
Catagóir:Paindiach
Catagóir:Fealsúna Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall
Catagóir:Alumni Ollscoil Ghlaschú
Daphne Du Maurier

Scríbhneoir Sasanach a rugadh i Londain ab ea **Dame Daphne du Maurier, Lady Browning ** (13 Bealtaine 1907 – 19 Aibreán 1989). 

## Saothair
I measc saothair Daphne Du Maurier tá:

* *[[Jamaica Inn]]* (1936)
* *[[Rebecca]] * (1938)
* *[[Frenchman's Creek]]* (1941)
* *[[Hungry Hill]]* (1943)

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1907
Catagóir:Básanna i 1989
Teach na gComóntach

Ba é **Teach na gComóntach** nó **Teach na dTeachtaí** teach íochtarach Pharlaimint na hÉireann, a bhí ann ón bhliain 1297 go dtí 1800. Teach na dTiarnaí ba ea an teach uachtarach . 

### Seanstair
Ba iad na Normannaigh, a thosaigh ag lonnú in Éirinn sa bhliain 1169, an chéad dream a chuir riarachán láraithe i láthair na hÉireann.

Tháinig an chéad Pharlaimint de chuid na hÉireann, a bhfuil taifead cinntitheach ann ina leith, le chéile ar an 18 Meitheamh 1264. Tionóladh an pharlaimint i nDíseart Diarmada i gContae Chill Dara. Ba lárionad riaracháin tábhachtach é an áit an t-am sin. Níor pharlaimint é an cruinniú de réir chiall an lae inniu. Ní raibh na comhaltaí ina n-ionadaithe tofa; giúróirí agus ridirí ag a raibh talamh ba ea iad. Tháinig siad le chéile lena fhiosrú an raibh sé de cheart ag an Ardeaspag Fulk Bassett de Sandeford cúirteanna a reáchtáil agus ceartas a chleachtadh.

Tháinig Tionól Ginearálta Chomhdháil Chill Chainnigh ar an bhfód idir 1642 agus 1649, agus “an Pharlaimint Thírghrách” sa bhliain 1689. 

Bhí ballraíocht Theach na gComóntach tofa go díreach, ach ar saincheadúnais an-sriantach: i gContaetha bhí cead vótála ann don shaorshealbhóir daichead scilling, ag an am céanna i mbuirgí, den chuid is mó, ba iad comhaltaí chorparáidí féintofa nó saorfhir de chuid na cathrach a bhí in ann vótáil ar son na Comhairle Buirge. Go háirithe, bhí Caitlicigh Rómhánacha dícháilithe ó shuíocháin a ghlacadh sa Pharlaimint ón bhliain 1691, fiú is gur chuimsigh siad formhór daonra na tíre.

### An 18ú haois
Tháinig “Parlaimint Grattan”  ar an bhfód idir 1782 agus 1800.

### Foirgneamh
Osclaíodh Teach na Parlaiminte (Teach na gComóntach agus Teach na dTiarna) sa bhliain 1831í, an chéad parlaimint ar domhan a bhí saintógtha 

## Féach freisin

* Teach na Parlaiminte, Baile Átha Cliath

## Tagairtí

Teach na gComóntach
Teach na gComóntach
Catagóir:Tionóil reachtacha
Catagóir:An tOireachtas
Doctor Who

Clár teilifíse Briotanach, ficsean eolaíochta is ea ***Doctor Who*** .

## Tagairtí

Catagóir:Cláir ficsean eolaíochta
Catagóir:Doctor Who
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1963
Catagóir:Cláir BBC
Catagóir:Cláir Teilifíse na Breataine
Surfers Paradise

Is bruachbhaile é **Surfers Paradise**, atá suite i gcathair an Gold Coast i Queensland na hAstráile.

200px|mion|deas

Catagóir:Cathracha san Astráil
Samurai Jack

Is clár teilifís beoite é **Samurai Jack**, a craoladh ar tús ar Cartoon Network ó 2001 go dtí 2004. Aistrítear chuig Gaeilge é, agus feictear é go minic ar Cúla 4. Tá cáil air don scannánaíocht, agus bhuaigh sé 4 Emmy's. D'fhill an clár do shraith amháin sa bhliain 2017, ag craoladh an uair seo ar Adult Swim.

Tá rogha leathan plota sna ceithre shraith, le meascán cinn dorcha dáiríre, agus cinn deas le greann. Ach an scéal leanúnach ná a tóraíocht fada chun bealach éigin dul ar ais in am chun an bithiúnach olc dorcha Aku a mharú.

## Cúlra
### Forbairt
Cruthaíodh Samurai Jack ag Genndy Tartakovsky do Cartoon Network. AMar scéal leantach ar a chuid an-rathúil sraith Dexter's Labratory, bhí sé mar intinn ag Taratakovsky sraith a chruthú a raibh "cinematic in scope and that incorporates action, humor and intricate artistry". Tosaigh Samurai Jack ag craol ar an 10ú lá do Lúnasa, 2001 agus lean sé ar feadh ceithre séasúir.

### Suíomh an scéal
Is é suíomh an chlár Samurai Jack domhan ina bhfuil dul chun cinn ollmhór déanta acu san eolaíocht agus sa teicneolaíocht, tá cuma draíochtach ar an teicneolaíocht uaireanta. Thar gach rud tá Aku, agus is féidir cruth a ceann a feiceáil i gcruth na foirgneamh.
Bíonn na eipeasóid suite i suíomh éagsúil go minic, agus tá codarsnacht láidir ann idir fásach álainn agus na cathracha todhchaíoch.

## Carachtair
### Samurai Jack
Samurai Jack (Guth Phil LaMarr as Béarla) Is é an mac an Impire Seapáine a bhí i mbun an limistéar ina chosúil Aku ar dtús ar domhan, agus díbrítear é chun an todhchaí ag Aku le linn a chéad cath, áit a bhfuil sé fágtha i ngach eipeasóid a chuardach le haghaidh baile bhealach. Rugadh é ar an lá sin a buaigh a athair ar Aku agus tá sé ceaptha gurbh é an t-aon gnáth duine (seachas a athair) a bheith ar cothrom le Aku.

### Aku
(Guth Mako as Béarla) Is é Aku namhaid is mó atá ag Samurai Jack. Ciallaíonn a ainm "olc" nó "dorchadas" nó "tromluí" sa tSeapáinis. Tá sé cosúil le Akuma, an deamhan olc le súile a dhó ó miotaseolaíocht na Seapáine (is féidir a freisin foinse eile chun a ainm).

## Tagairtí

Catagóir:Cláir Teilifíse Mheiriceánacha
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2001
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 2004
Catagóir:Cláir do pháistí
Charlotte Brontë

Scríbhneoir Sasanach a rugadh i Thornton in Yorkshire ab ea **Charlotte Brontë** (21 Aibreán 1816 – 31 Márta 1855). 

## Saothair
I measc saothair Charlotte Brontë tá:

* *Jane Eyre* (1847)
* *Shirley* (1849)
* *Villette,* (1853)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1816
Catagóir:Básanna i 1855
Catagóir:Básanna de bharr galair
Catagóir:Daoine de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Ficsean Gotach
Catagóir:Filí Sasanacha
Catagóir:Mná
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Ré Victeoiriach
Catagóir:Úrscéalaithe Sasanacha
Sigur Rós

Banna ceoil Íoslannach is ea **Sigur Rós**, a tháinig le chéile i Réicivíc sa bhliain 1994. Aicmítear stíl an bhanna mar "iar-rac" nó "popcheol brionglóide", agus tá guth ard sainiúil an amhránaí Jón Þór "Jónsi" Birgisson ar cheann de saintréithe an ghrúpa. Tá cáil bainte amach acu ar fud na cruinne, agus cloistear ceol ón bhanna i roinnt scannáin. 

## Albaim
* *[[Von]]* (1997)
* *[[Ágætis byrjun]]* (1999)
* *[[( )]]* (2002)
* *[[Takk...]]* (2005)
* *[[Hvarf-Heim]]* (2007)
* *[[Með suð í eyrum við spilum endalaust]]* (2008)
* *[[Inni]]* (2011)
* *[[Valtari]]* (2012)
* *Kveikur* (2013)
* *Átta* (2023)

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Íoslannacha
Catagóir:Daoine as Réicivíc
Na h-Eileanan a-staigh

thumb|Na hOileáin Istigh (dearg)

Is grúpa oileán in iarthuaisceart na hAlban iad **na h-Eileanan a-staigh** (Gaeilge: *Na hOileáin Istigh*). Tá a bhformhór mar chuid den Chomhairle Earra-Ghàidheal agus Bòd, ach is i gComhairle na Gàidhealtachd atá an t-Eilean Sgitheanach agus na hoileáin bheaga mórthimpeall air, cé go bhfuil an t-Eilean Sgitheanach agus na hoileáin bheaga máguaird ceangailte le Comhairle a’ Ghàidhealtachd.

Tá an tionscal turasóireachta an-láidir ar na hoileáin. Tá cáil ar na h-Eileanan a-staig freisin as uisce beatha, mar shampla: Laphroaig nó Talisker. Tá go leor drioglann ann, go háirithe ar an Oileán Skye.Tá cáil ar na hIndiacha mar gheall ar uisce beatha freisin, m.sh.: Laphroaig neo Talisker. Tá mórán drioglanna ann, go háirithe ar Ìle.

## Oileáin sna hOileáin Istigh

* Canaigh
* Colla
* Diùra
* An t-Eilean Sgitheanach, Eige
* Í Chaluim Chille, Íle
* Lios Mór
* Muile
* Oileán na Muc
* Rúm
* Tiriodh

## Tagairtí
Oileáin Istigh, Na h
Na Garbhchríocha

Is réigiún in Albain iad **na Garbhchríocha**.

## Tíreolaíocht

* Earra-Ghàidheal agus Bòd
* Comhairle na Gàidhealtachd

## Áiteanna spéise

* Am Monadh Ruadh
* Loch Laomainn
* Loch Nis

## gailearaí


File:N2_glenfinnan_viaduct.jpg|Tarbhealach Gleann Fhionnainn.
File:Saddle and sgurr na sgine 06-07 086.jpg|An Díollaid.
File:Loch Scavaig, Skye.jpg|Loch Scavaig, An t-Eilean Sgitheanach.


Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Corbin Bleu

Is aisteoir Meiriceánach é **Corbin Bleu Reivers** nó **Corbin Bleu** mar a thugtar air de ghnáth. Tá cáill ar i gcor na scannáin High School Musical agus an ceoldrama The Great Gatsby.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1989
Catagóir:Daoine beo
Naomh Isan

Is é **Isan Naofa** éarlamh Llanisien na Breataine Bige. Tá Llanisien suite ar imeall Mherthyr Tydfil.

Catagóir:6ú haois
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Naoimh Breatnacha
Homafóibe

Is é atá i gceist leis an **homafóibe** ná an homaighnéasacht a ionsaí de dheasca eagla roimh agus mímhuiníne as an éagsúlacht. Ar bhonn níos leithne, is ionann hómafóibe agus fuath, naimhdeas, nó fiú dochar i leith daoine homaighnéasacha nó an béascna homaighnéasach; "tá sé in aghaidh an nádúir, nó mínádúrtha", a deirtear uaireanta.

Feictear homafóibe in aon áit nach bhfuil cearta ag duine aerach. Mothaítear homafóibe cibé áit a luaitear iad mar ghrúpa ar leith. Cloistear homafóibe cibé áit a ainmnítear pósadh aerach mar aoir.

## Sanasaíocht
Ón Laidin agus ón Ghréigis a tháinig an focal homo "ὁμο", "ionann" agus  "φοβία", fóibe nó "eagla". 
[mion|177x177px|Ionsaí sa bhliain 2009 i d[Tel Aviv ]]

## San Aontas Eorpach
Ghlac Parlaimint na hEorpa rún sa bhliain 2005 lenar cáineadh an homafóibe agus an t-idirdhealú ar bhonn an treoshuímh ghnéasaigh.  Faoi mar a taispeánadh le torthaí Shuirbhé an Eorabharaiméadair Iúil 2008 faoin Idirdhealú, measann breis is leathchuid de shaoránaigh an   Aontais Eorpaigh, ar an meán, go bhfuil an t-idirdhealú ar fhorais an treoshuímh ghnéasaigh forleathan ina dtír.
clé|mion|279x279px|2006 sa Ríocht Aontaithe
I samhradh 2007 d’iarr Parlaimint na hEorpa ar an Gníomhaireacht nuabhunaithe um Chearta Bunúsacha tuarascáil chomparáideach a fhorbairt lena gclúdófaí gach Ballstát den Aontas Eorpach maidir leis an scéal ó thaobh na homafóibe agus an idirdhealaithe ar bhonn an treoshuímh ghnéasaigh. 

Caithfidh ceannairí polaitíochta seasamh láidir a ghlacadh i gcoinne na homafóibe agus an idirdhealaithe i gcoinne daoine LADT agus daoine tras-inscne,

## In Éirinn
De réir roinnt staidéar atá déanta tá cuid mhaith den mhaistíneacht scoile homafóbach.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:LADT
Catagóir:Homafóibe
Catagóir:Síceolaíocht neamhghnách
Catagóir:Eagla
Catagóir:Fóibí
Emily Brontë

Scríbhneoir Sasanach a rugadh i Thornton in Yorkshire ab ea **Emily Jane Brontë** (30 Iúil 1818 – 19 Nollaig 1848). 

## Saothair
I measc saothair Emily Brontë tá:

* *[[Árda Wuthering]]* (1847)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1818
Catagóir:Básanna i 1848
Catagóir:Básanna de bharr galair
Catagóir:Daoine de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Ficsean Gotach
Catagóir:Filí Sasanacha
Catagóir:Mná
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Ré Victeoiriach
Catagóir:Úrscéalaithe Sasanacha
Anne Brontë

Scríbhneoir Sasanach a rugadh i Thornton in Yorkshire ab ea **Anne Brontë** (17 Eanáir 1820 – 28 Bealtaine 1849). 

## Saothair
I measc saothair Anne Brontë tá:

* *Agnes Grey* (1847)
* *The Tenant of Wildfell Hall* (1848)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1820
Catagóir:Básanna i 1849
Catagóir:Básanna de bharr galair
Catagóir:Daoine de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Ficsean Gotach
Catagóir:Filí Sasanacha
Catagóir:Mná
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Ré Victeoiriach
Catagóir:Úrscéalaithe Sasanacha
Súil

mion|clé|Oiriúnú de shúil an duine
mion|clé
Orgán coirp is ea **an tsúil**. Is orgán radhairc atá ann.

## Anatamaíocht
* Lionsa criostalta


Catagóir:Córas amhairc
Catagóir:Baill chéadfacha
Canúint

mion|299x299px|Canúintí i gCúige Uladh
An bhrí atá le **canúint** ná modh cainte a bhaineann le ceantar nó le haicme ar leith.

## Canúintí in Éirinn
Tá trí mhórchanúint i nGaeilge na hÉireann sa lá atá inniu ann, mar atá: 
* canúint Uladh 
* canúint na Mumhan 
* canúint Chonnacht. 

Úsáidtear lár-chanúint Gaeilge i Laighin agus sna cathracha chomh maith.

Tá leagan caighdeánaithe den teanga ar an dtugtar an Caighdeán Oifigiúil a úsáidtear le linn cumarsáide oifigiúil agus go forleathan ar fud na hÉireann, ach is leagan scríofa é go háirithe. 
clé|mion|288x288px|allafóin Ga mid

### Mumhan
Is féidir staidéar a dhéanamh ar chanúint an oileán Chléire sa leabhar *Seanchas Chléire* le Conchúr Ó Síocháin (ceann de na shean-dírbheathaisnéisí Gaeltachta é).

## Conspóid
Bíonn roinnt daoine leochaileach faoina gcanúint féin agus ní maith leo géilleadh do chanúintí eile.

## Naisc sheachtracha
* Nós: Léarscáil le iseaghluaiseanna na Gaeilge 

## Tagairtí


Catagóir:Teangeolaíocht
Catagóir:Canúintí na Gaeilge
Na Hearadh

Réigiún is ea **Na Hearadh** sna hOileáin Siar, Comhairle nan Eilean Siar.

## Bailte

* Boirseam, Na Buirgh, Bun Abhainn Eadarra 
* Húisinis
* Lingearabhagh
* Roghadal
* Sgalpaigh na Hearadh
* An Tairbeart, An Tòb

## Oileáin

* Abhainn Suidhe
* Boraraigh
* Ceileagraigh
* Easaigh
* Pabaigh
* Sgeotasaigh, Sódhaigh Beag, Sódhaigh Mór, Sgarabhaigh, Siolaigh, Srómaigh, An Sgarp
* Tarasaigh, Thearnatraigh, Taghaigh

## Cultúr

* Cló na Hearadh, Caisleán Abhainn Suidhe 
* Feannagan
* Túr Chliamhainn

## Tíreolaíocht

* An Cliseam, Caolas Shódhaigh, Caolas na Hearadh
* Eilean Glas 
* Roineabhal
* Loch A Siar, Loch an Tairbeairt


File:Golden Road Harris.JPG|Roghadal.
File:Scotland Harris 1.jpg|Hearadh Theas.
File:Old lazybeds on North Harris.jpg|Hearadh Thuaidh.


## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha

* Na Hearadh 

Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Catagóir:Na hOileáin Siar
Na hInnse Gall

Tugtar **Na hInnse Gall** (Gaeilge na hAlban *Na h-Innse Gall*) ar dhá shraith d'oileáin amach ó chósta thiar na hAlban. San iarthuaidh tá Na hOileáin Siar () agus níos faide ó dheas tá Na hOileáin Istigh () 

Tá stair fhada maireachtála ag gabháil leis na hoileáin seo (ar a laghad ón ré mheiseoilíteach), mar sin de tá cuid mhór tionchair ó chultúir Ioruacha, Cheilteacha is Shasanacha tagtha isteach le rith na haimsire. Feictear an iliomad fhoinsí tionchair anseo in ainmneacha éagsúla na n-oileán, a thagann ó na teangacha éagsúla a ghabh leis na Tuatha difriúla a mhair ansiúd leis na blianta anuas.

Is iad Inse Ghall an áit ar cumadh roinnt mhaith de litríocht Ghaeilge na hAlban i dtús báire, is roinnt mhaith de cheol Gaelach na hAlban chomh maith. Sa lá atá inniu ann brathann an eacnamaíocht áitiúil ar an chroifteáracht, an iascaireacht, an turasóireacht, tionscal an ola is earnáil an fhuinnimh in-athnuaite. Tá níos lú éagsúlachta bitheolaíche in Inse Ghall i gcomparáid le mórthír na hAlban, ach tá líon mór rón is éan farraige ann ach oiread.

Cuimsíonn na hoileáin timpeall ar 7,200 ciliméadar chearnógacha (2,800 míle ch'nógacha), agus sa bhliain 2011, bhí daonra iomláin 45,000 duine ina gcónaí in Inse Ghall

## Na hOileáin Siar (''Na h-Eileanan Siar'')
* Barraigh
* Na Hearadh
* Leòdhas
* Uibhist a Tuath
* Beinn na Faoghla
* Uibhist a Deas
* Hiort

## Na hOileáin Istigh (''Na h-Eileanan a-staigh'')
* An t-Eilean Sgitheanach
* Muile
* Ì Chaluim Chille
* Ìle
* Diùra
* Lios Mòr
* Tioraidh
* Canaigh
* Eilean nam Muc
* Rùm
* Eige