open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Íomháú athshondais mhaighnéadaigh

mion|clé|Codanna seicheamhacha d'ÍAM inchinne, ag taispeáint slisní i gcomhthráth trí na plánaí trasnacha, saighdeacha agus corónacha (clé go deas)
mion|clé|Íomhá chomhcheangailte ÍAM/TAP de cheann daonna.
Is teicníc íomháithe leighis í **íomháú athshondais mhaighnéadach** (ÍAM) a úsáidtear sa raideolaíocht chun pictiúir a fhoirmiú d’ anatamaíocht agus de phróisis fiseolaíocha an choirp. Úsáideann scanóirí um Íomháú Athshondais Mhaighnéadaigh réimsí maighnéadacha láidre, grádáin réimse maighnéadacha, agus tonnta raidió chun íomhánna de na horgáin sa chorp a ghiniúint. Ní bhíonn  x-ghathanna i gceist le hÍAM ná úsáid na radaíochta ianaí, a dhéanann idirdhealú idir é agus scanadh tomagrafaíoch ríomhairithe (STR) agus tomagrafaíocht astúchán posatrón (TAP). Is feidhm leighis í ÍAM d' athshondas maighnéadach núicléach (AMN) gur féidir a úsáid freisin le haghaidh feidhmeanna AMN, mar speictreascópacht AMN .

Catagóir:Raideolaíocht
Tubaiste bus sa Bhulgáir, 2021

Maraíodh 46 duine, dáréag paistí ina measc, nuair a tharla **tubaiste bus sa Bhulgáir** ar 23 Samhain 2021. Chuaigh an bus trí thine in iarthar na Bulgáire, go moch ar maidin ar mhórbhealach thart ar 40 ciliméadar ó dheas ón bpríomhchathair Sóifia.

Mar gheall gur maraíodh an tiománaí, ní raibh aon duine in ann doras an bhus a oscailt. Amach na fuinneoga a chuaigh na daoine a thug na cosa leo (seisear agus 52 ar bord). Bhí 52 paisinéir ar an mbus agus bhí dáréag den 46 duine a cailleadh faoi ocht mbliana déag.

Bhí an bus ag taisteal idir Iostanbúl sa Tuirc, agus Scóipé sa Mhacadóin Thuaidh, nuair a tharla an tubaiste. Tuigtear gur daoine de bhunadh na Macadóine Thuaidh agus na hAlbáine a bhí i bhformhór na marbh.

## Féach freisin

* An Mhacadóin Thuaidh

## Tagairtí

Catagóir:An Bhulgáir
Catagóir:2021
Catagóir:Timpistí bóthair agus eachtraí
Catagóir:An Mhacadóin Thuaidh
Mo nighean donn's toigh leam thu

Scríobh Tormod MacLeòid  ó Sgalpaigh na Hearadh an t-amhrán seo. San amhrán, geallann sé an ghrian agus agus an ghealach dá cháilín muinteartha, agus ag an am céanna insíonn sé nach bhfuil sé maith go leor di.

**Na liricí agus an curfá /**

: Mo nighean donn, 's toigh leam thu,
: 'S toigh leam fhìn a' ghruagach;
: 'S tu ainnir dhonn as bòidhche leam,
: Rim bheò cha toir mi fuath dhut.

: Chan eil i anns a' bhaile seo,
: No 'n caladh far an gluais mi,
: Bean òg a nì mo thàladh,
: A ghràidh, no chumas bhuam thu.

: Their cuid nach eil mi dìleas dhut,
: 'S mi sgrìobhadh gu gach gruagach;
: O, ghaoil, chan eil an fhìrinn ann,
: Ach innleachd gus ar fuadach.

: Bheir mi fàinne bhòidheach dhut,
: Den òr is clachan luachmhor;
: Is bheir mi fàinne phòsta dhut,
: Is còmhnaidh air mo chluasaig.

: Soraidh leis an àilleagan
: Tha tàmh san eilean uaine;
: Ma thilleas mise sàbhailte,
: :'S e 'm bàs a chumas bhuat mi.

## Naisc sheachtracha
* Tormod MacLeòid (Am Bàrd Bochd). https://www.bbc.co.uk/alba/oran/people/tormod_macleoid_am_bard_bochd/
* Mo nighean donn's toigh leam thu, by Dena Graham.  https://archive.org/details/raretunes-dena-graham-monigheandonn
* Mo Nighean Donn is Toigh leam thu
Cnagaire Magellanach

Cnagaire an-mhór is ea **an cnagaire Magellanach**  (*Campephilus magellanicus*) a bhíonn le fáil i ndeisceart na Sile agus in iardheisceart na hAirgintíne; maireann siad laistigh dá raon. Is é an speiceas seo an sampla is faide ó dheas den ghéineas *Campephilus*, a chuimsíonn an cnagaire eabharghobach (*C. principalis* ) agus an cnagaire impiriúil (*C. imperialis*).

## Tuairisc
[alt=|clé|mion|[Íomhá:Magellanic_woodpecker_female.jpg|mion| Cnagaire Magellanach, baineannmion| Cnagaire Magellanach, fireann]]
Tá an cnagaire Magellanach 36 go 45 cm ar fhad. Meánn fireannaigh an speicis seo 312–369 g, agus na baineann 276–312 g. I measc na dtomhas caighdeánach, tá an corda sciatháin 20.5 go 23 cm, is é an t-eireaball 13.9 go 16.8 cm, is é an gob 4.3 go 6 cm, agus an tarsas 3.3 go 3.9 cm. Is é an cnagaire is mó i Meiriceá Theas agus ceann de na cnagairí is mó ar domhan. I measc na speiceas is eol a bheith ann, níl corp níos mó ach ag na baill neamh-nuathrópaiceacha den ghéineas Dryocopus agus an cnagaire púdraithe (*Mulleripicus pulverulentus*). Le díothacht dóchúil na gcnagairí *C. principalis* agus *C. imperialis*, is é an cnagaire Magellanach  an speiceas beo is mó den ghéineas Campephilus. Le meánmheáchan 339 g i bhfireannaigh agus 291 g i measc na mban, b’fhéidir gurb é an cnagaire is troime é atá ar marthain i Meiriceá.

## Tagairtí

Cnagaire Magellanach
Catagóir: Éin na Sile
Catagóir: Éin na Patagonia
Catagóir: Éin Tierra del Fuego
Catagóir: Éin na n-Andes Theas
Cnagaire Magellanach
Cnagaire impiriúil

Speiceas cnagaire is ea **an cnagaire impiriúil** (*Campephilus imperialis*) atá dúchasach do Mheicsiceo. Mura bhfuil an speiceas seo díofa, is é an speiceas cnagaire is mó ar domhan, ag 56-60 cm ar fad. Fuair taighdeoirí amach go bhfuil a scileanna dreapadóireachta mall agus a ráta greadeitilte sciobtha i gcomparáid le cnagairí eile. Mar gheall ar an dlúthghaol tacsanomaíoch atá aige, agus a chosúlacht ó thaobh cuma de, leis an gcnagaire eabharghobach (*C. principalis*), uaireanta tugtar an **cnagaire eabharghobach Meicsiceach** air, ach úsáidtear an t-ainm seo freisin don chnagaire Guatamalach atá ar marthain (*C. guatemalensis*). Is eol d’áitritheoirí dúchais Mheicsiceo an t-éan mór feiceálach seo le fada, agus tugadh *cuauhtotomomi* sa Nachuáitlis air, *uagam* ag na Tepehuán agus *cumecócari* ag na Tarahumara.

## Tuairisc agus éiceolaíocht

## Tagairtí

cnagaire impiriúil
Catagóir: Éin dúchasachca Mheicsiceo
cnagaire impiriúil
Catagóir: Ailt ina bhfuil gearrthóga físe
Catagóir: Speicis i mbaol trí logáil
Urnaí

:*Má tá suim agat sa bhaile i gContae Cheatharlach, féach [[An Urnaí]].*
mion|Fra Angelico, Fra Filippo Lippi, The Adoration of the Magi, 1440-1460
Caidreamh le Dia is ea **urnaí**, agus is féidir leis a bheith pearsanta nó poiblí.  Aithníonn na reiligiúin ar fad gné seo an phobail – go hoscailte, mar atá sa liotúirge nó go hintuigthe, mar atá san urnaí phríobháideach.

### Urnaí phearsanta
Caidreamh pearsanta is ea urnaí phearsanta, ó chroí go croí, le Dia.  Is geall le cairdeas é.  Thug Naomh Iognáid, ón traidisiún Críostaí, ‘comhrá na gcarad’ air.

## Féach freisin

* Liotúirge

## Tagairtí

Catagóir:Reiligiún
Ruairidh MacIlleathain

Craoltóir agus scríbhneoir Gàidhlig é **Ruairidh MacIlleathain** a bhfuil spéis aige i bhfoghlaim na Gàidhlig, san oidhreacht nádúrtha agus sa timpeallacht. Tá sé ina chónaí in Inbhir Nis, cé go mbíonn sé ar an Tearmann (tír a shinsearachta) chomh maith agus ar bhád ar thaobh thiar na Gaeltachta. I ndiaidh na mblianta sa Tasmáin, mar a raibh sé ina mhúinteoir bitheolaíochta, bhog Ruairidh agus a bhean Kerrie go hAlbain sa chaoi is go dtógfaí a mbeirt chlainne le Gàidhlig (tá an bheirt acu líofa anois, mar atá Kerrie féin). Bhí Ruairidh ina mhac léinn i Sabhal Mòr Ostaig ar feadh bliana sula bhfuair sé post ag plé le cúrsaí nuachta sa BBC in Inbhir Nis in 1992. D'fhág sé an BBC chun obair as a stuaim féin sa bhliain 1997 agus ón uair sin tá sé tar éis a bheith ag plé le go leor gnónna éagsúla atá ceangailte le Gaeilge na hAlban — teagasc, cúrsaí a eagrú, craoltóireacht, scríbhneoireacht, scéalaíocht is eile. Bíonn daoine as gach cearn den domhan ag éisteacht leis na cláir raidió sheachtainiúla atá aige - *Litir do Luchd-ionnsachaidh* (Litir d'Fhoghlaimeoirí) agus *An Litir Bheag*, a bhfuil na mílte díobh ann anois, agus tá ráchairt mhór ar na cúrsaí nádúir aige ina dtaispeánann sé an nasc láidir idir Gaeilge na hAlban agus timpeallacht na hAlban. Bronnadh stádas Ambasadóir na Gàidhlig air ag Mòd Nàiseanta Dhùn Omhain in 2012. Tá Ruairidh tar éis scéalta do pháistí agus leabhair faoi logainmneacha a scríobh, agus bhuaigh nóibhille dá chuid — "An Creanaiche" (An Fulangaí) — an dara háit i gcomórtas Duais Dhòmhnaill Meek in 2015. Is é *Còig Duilleagan na Seamraig* (Cúig Dhuilleog na Seamróige) an chéad úrscéal lánfhada uaidh. Bhuaigh sé Duais Dhòmhnaill Meek in 2018.

Bhí sé ina eagarthóir ar an tréimhseachán *[[Cothrom (iris)|Cothrom]]* ag Clì Gàidhlig.

## Clár leabhar
* *The Gaelic Place Names and Heritage of Inverness* (ISBN 095489250X).

## Naisc sheachtracha
* An Litir Bheag BBC Alba
* Litir do Luchd-ionnsachaidh BBC Alba

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Albanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Catagóir:Daoine beo
Fanny Inama von Sternegg

Ealaíontóir mná a rugadh in Innsbruck, an Ostair, ab ea **Fanny Inama von Sternegg** ( 2 Iúil 1870 &#x2013; 9 Samhain 1928). 

Thug sí faoi portráidí, ábhair neamhbheo agus stairiúla a phéinteáil.

D’éag sí in Innsbruck an 9 Samhain 1928.

## Féach freisin

* Ealaíontóir

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Suíomh Gréasáin Biography.com 

Catagóir:Péintéirí Ostaracha
Catagóir:Básanna i 1928
Catagóir:Daoine a rugadh i 1870
Diúcacht Württemberg

Diúcacht ab ea Diúcacht Württemberg (Gearmáinis: *Herzogtum Württemberg*) a bhí suite sa chuid thiar theas d’Impireacht Naofa Rómhánach. Bhí sí ina ball d’Impireacht Naofa Rómhánach ó 1495 go 1806. Bhí marthanas fada na diúcachta le breis agus trí chéad bliain go príomha mar gheall ar a méid, agus í a bheith níos mó ná a dlúthchomharsana. Le linn an Reifirméisin Protastúnaigh, bhí brú mór ar Württemberg ó Impireacht Naofa Rómhánach fanacht ina ball. Chuir Württemberg i gcoinne ionradh na Fraince arís agus arís eile sa 17ú agus san 18ú haois. Bhí Württemberg díreach i mbealach arm na Fraince agus na hOstaire a bhí i mbun na hiomaíochta fada idir Teaghlach na mBúrbónach agus Teaghlach Hapsburgach. Sa bhliain 1803, thug Napoléon ardú céime don duchtacht, as seo amach bhí sí le bheith ina Toghthóir Württemberg, d’Impireacht Naofa Rómhánach. Ar 1 Eanáir 1806, ghlac an Toghthóir deireanach an teideal Rí Württemberg. Níos déanaí sa bhliain sin, an 6 Lúnasa 1806, chuir an tImpire deireanach, Francis II, deireadh le (de facto) Impireacht Naofa na Róimhe.
## Tagairtí

Catagóir:Iar-Stáit agus críocha
Catagóir:Impireacht Naofa Rómhánach
Tubaiste i Muir nIocht, Samhain 2021

[mion|clé|Teifigh i gCalais, 2015.  Scriosann na póilíní sa Fhrainc na [Puball|pubaill agus trealamh atá ag na teifigh ó am go ham.]]

Tharla **Tubaiste i Muir nIocht** ar 24 Samhain 2021 nuair a báthadh 27 duine - imircigh ó thíortha éagsúla - agus iad ag iarraidh dul trasna na farraige idir an Fhrainc agus Sasana. Tugadh triúr ón uisce agus iad fós ina mbeatha.

mion|clé|Baineann na teifigh úsáid as Zodiac, bád inséidte, go minic

### Cúlra
Géarchéim gan réiteach ba ea líon na n-imirceach, as an Domhan Thoir den chuid is mó, a bhí ag iarraidh teacht chun na Breataine ón bhFrainc i mbáid bheaga gach aon lá sna 2020idí.

Áirítear gur éirigh le thart ar 25,000 duine an turas farraige a dhéanamh sa bhliain 2021 agus go mb'éigean do na seirbhísí éigeandála beagnach 8,000 eile a tharrtháil.

### Imeachtaí
Ar 24 Samhain 2021, chuaigh an bád ina raibh na teifigh faoi i Muir nIocht amach ó chalafort Dover. Ghlaoigh na teifigh go leor uaireanta ar na seirbhísí éigeandála sa Fhrainc agus sa Bhreatain ar feadh roinnt uair an chloig. Ach níor tugadh aird ar bith ar a n-iarratas.  Ní raibh na teifigh i bhfad ó uiscí teorann na Breataine sula ndeachaigh an bád go tóin poill. 

Ba chuma leis na seirbhísí éigeandála sa sioc faoin drochbhail a bhí ar na teifigh ... cuireadh mórfhaillí ina leith níos déanaí.

Iascaire a chuir fios ar na húdaráis faoi dheireadh nuair a chonaic sé coirp ar barr uisce.

### Freagra polaitiúil
Dúirt na polaiteoirí go léir gur tragóid a bhí ann agus dúirt gur lucht gáinneála ar dhaoine a bhí freagrach as. Ach bhí an eachtra ina údar mór aighnis idir an Fhrainc agus an Bhreatain. Chuir an dá thaobh i leith a chéile nach bhfuil siad ag déanamh a ndíchill leis an gceist a fhuascailt.

## Féach freisin

* Ar 18 Meitheamh 2000, thángthas ar 58 duine as an tSín marbh in aonad leoraí in Dover in Kent.
* Eachtra imirceach Essex (2019)
* Géarchéim imirceach na hEorpa

## Tagairtí

Catagóir:Teifigh
Catagóir:2021
Catagóir:Gáinneáil ar dhaoine
Catagóir:Eachtraí imirceacha
Catagóir:Stair na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Scannail
Catagóir:Géarchéim imirceach na hEorpa
Hans-Georg Gadamer

Fealsamh Gearmánach ab ea **Hans-Georg Gadamer** (11 Feabhra 1900 - 13 Márta 2002). Scoláire de chuid Martin Heidegger, bhí Gadamer ina cheannródaí ar léann agus cleachtas na heirméineotaice. Is é an saothar is cáiliúla uaidh ar an ábhar ná *Wahrheit und Methode* ("Fírinne agus Modh"), 1960. 

Catagóir:Fealsúna Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1900
Catagóir:Básanna in 2002
Tonn sheasta

mion| Beochan de tonn sheasta ''( <span style="color:red;">dearg</span> ) a'' cruthaíodh trí  fhorshuímh ''tonn reatha ag taistil ar chlé ( <span style="color:blue;">gorm</span> )'' agus tonn eile ag taistil ar dheis ''( <span style="color:green;">glas</span> )''
San fhisic, tugtar **tonn sheasta**, ar a dtugtar **tonn chónaitheach** freisin, ar tonn a ascalaíonn in am ach nach mbogann próifíl a bhuaicaimplitiúid sa spás. Tá buaic-aimplitiúid ascalaithe na dtonn ag pointe ar bith sa spás seasmhach maidir le ham, agus tá na hascalaithe ag pointí éagsúla ar fud na toinne i gcomhphas. Tugtar nóid ar na suíomhanna ina bhfuil luach absalóideach na haimplitiúide ar íosmhéid, agus tugtar frithnóid ar na láithreacha ina bhfuil luach absalóideach na haimplitiúide ar a uasmhéid.
Julie Breathnach-Banwait

File Gaeilge as Conamara is ea **Julie Breathnach-Banwait** agus í ina cónaí lena cúram san Astráil anois. Tógadh le Gaeilge i gCeantar na nOileán i gConamara í. Tá dánta foilsithe aici in *[[Comhar]]*, *[[An Gael]],* san *Irish Scene (WA)* agus i *Journal of the Australian Irish Heritage Association*. In 2020 d’fhoilsigh Coiscéim a cnuasach *Dánta Póca*,  agus cnuasach eile, *Ar Thóir Gach Ní*, in 2022*.* Tá suim aici sa phrósfhilíocht chomh maith.

Síceolaí cairte í agus suim aici i dtógálachas sóisialta – conas a mhúnlaítear ár mbuntuairimí trí chomhthuiscint agus conas a théann cultúr agus teanga i bhfeidhm ar na tógáin sin. Bhain sí céim amach san oideachas, céim chéad onóracha sa síceolaíocht agus céim mháistreachta sa síceolaíocht oideachais in Ollscoil na Breataine Bige. 

Deir sí go scríobhann sí i nGaeilge toisc gur teanga álainn í a chuireann tocht a croí in iúl, gur cuid dílis dá meon í agus go gceanglaíonn sí dá hóige í: “I write in Irish to balance myself lest I tip over and lose myself into the English-speaking world with which I sometimes struggle to connect”.

Bhí sí ar dhuine de na filí Gaeilge thar lear ar cuireadh agallamh orthu le haghaidh IMRAM 2021, féile litríochta in Éirinn.

Bhunaigh sí Bobtail Books san Astráil agus ábhar dátheangach á fhoilsiú aige.   

## Liosta leabhar
 
* *Dánta Póca*, Coiscéim 2020

* *Ar Thóir Gach Ní*, Coiscéim 2022

* *Cnámha Scoilte - Split Bones: Cnuasach Prós-Fhilíochta - A Collection of Prose Poetry*, Bobtail Books 2023 

* *Ó Chréanna Eile / From Other Earths*, Bobtail Books 2024 (le Colin Ryan) 

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:An Astráil
Truailliú aeir i nDeilí na hIndia

mion|drochléargasː  31 Nollaig 2017; is ar éigean a d'fhéadfaí aon rud a fheiceáil
Tá Deilí na hIndia ar cheann de na háiteanna is measa ar domhan ó thaobh truaillithe aeir de. Is é an trácht is cúis le go leor den truailliú aeir, ach tá an-tionchar ag an talmhaíocht ar leibhéil truaillithe chomh maith.
mion|7 Eanáir 2010ː ní mó ná go bhféadfaí dada a fheiceáil
Éiríonn na fadhbanna níos measa sa gheimhreadh gach aon uile bhliain. Ach sa bhliain 2021, bhí an toitcheo níos airde ná a bhí riamh. Mar gheall ar an dainséar, dúnadh scoileanna, oifigí agus monarchana. Bhí ar a lán daoine obair ón mbaile fiú.

## Féach freisin

* Truailliú aeir

## Tagairtí

Catagóir:Truailliú aeir
Catagóir:Athrú aeráide
Catagóir:An India
Suliformes

Ord éan is ea na Suliformes ar a dtugtar Phalacrocoraciformes uaireanta (baisteadh Christidis & Boles iad sa bhliain i 2008).

Ní mhaireann ach trí fhine: Pelecanidae, Balaenicipitidae, agus na Scopidae. Bogadh an fhine thrópaiceach Phaethontidae go dtí a n-ord féin: Phaethontiformes '. Taispeánann staidéar géineolaíochta go bhfuil dlúthbhaint ag an fhine Pelecaniformes leis na hArdeidae agus na Threskiornithidae. Agus tá baint ag na Suliformes go cianda leis na Pelecaniformes (na gainéid). .

De réir Hackett *et al* . (2008), tá na Gaviformes, na Sphenisciformes (na piongainí), na Ciconiaid, na Suliformes agus na Pelecaniformes, tagtha chun cinn ón sinsear céanna.Tá an t-ord seo agus go leor eile neamhréitithe agus d’fhéadfadh sé athrú.
Cládagram bunaithe ar obair Gibb, CG *et al* . (2013) 

## Finte
Tá na finte seo a leanas faoi ord na Suliformes:

## Tagairtí

## Leabharliosta

## Naisc sheachtracha
Ord (bitheolaíocht)

right|180px
Sa tacsanomaíocht bitheolaíochta, is é an t-ord (Laidin: *ordo*)  céim tacsanomaíoch a úsáidtear i rangú na n-orgánach agus aitheanta de réir na gcód ainmníochta. Is iad na ranganna aitheanta in ord íslitheach: fearann, ríocht, fileam, rang, ord, fine, géineas agus speiceas, le hord ag luí isteach idir an rang agus an fhine.
## Tagairtí


Catagóir: Ainmníocht luibheolaíoch
Tacsanomaíocht plandaí
Ainmníocht Zó-eolaíochta
Catagóir: Ainmníocht bhaictéarach
Accipitriformes

Ord éan is ea na **Accipitriformes**: clamhain, iolair, bultúir agus go leor eile. Tá thart ar 225 speiceas san ord seo.

Ar feadh tamaill, bhí an t-ord seo aontaithe leis na seabhaic laistigh den ord Falconiformes ach d’aontaigh roinnt údarás go raibh siad ar leithligh, dhá ord ar leithligh.     Taispeánann tástálacha ADN le déanaí nach bhfuil dlúthbhaint ag na seabhaic leis na hAccipitriformes, ach go bhfuil baint níos dlúithe acu leis na pearóidí agus na héin laistigh den ord Passeriformes . 
## Tagairtí

Catagóir: Accipitriformes
Comhairle Chomhairleach Bhuiséadach na hÉireann

Eagraíocht reachtúil neamhspleách is ea **Comhairle Chomhairleach Bhuiséadach na hÉireann** (CCBÉ) a dhéanann measúnú ar réamhaisnéis eacnamaíochta an Rialtais agus ar dhearcadh an Rialtais ar chúrsaí airgeadais.

mion|suite ag Cearnóg Whitaker, Cé Sir John Rogerson, BÁC 2|clé|220x220px

## Stair
Bunaíodh an CCBÉ ar 27 Samhain 2012 ar bhonn reachtúil, nuair a achtaíodh an tAcht um Fhreagracht Bhuiséadach, 2012.

Deir réamhrá an Achta an méid seo a leanas;

*'Acht do dhéanamh socrú chun a áirithiú go ngabhfaidh éifeacht i ndlí an stáit leis na rialacha in airteagal 3 den chonradh ar chobhsaíocht, ar chomhordú agus ar rialachas san aontas eacnamaíoch agus airgeadaíochta de réir mhír 2 den airteagal sin agus go ngabhfaidh éifeacht sa stát leis an riail in airteagal 4 den chonradh sin;* 

*do dhéanamh socrú de réir airteagal 3 den chonradh sin i ndáil le cuspóir buiséadach meántéarmach agus le sásra ceartúcháin;* 

*do bhunú comhlachta ar a dtabharfar comhairle chomhairleach bhuiséadach na hÉireann nó, sa Bhéarla, the Irish Fiscal Ddvisory Council agus do dhéanamh socrú i dtaobh a feidhmeanna; agus do dhéanamh socrú i dtaobh nithe gaolmhara*.'

## Comhairle
Bliain i ndiaidh bliana sna 2010idí, thug an Chomhairle le fios gurbh ábhar buartha é an méadú ar chaiteachas don mbliain a bhí fógartha sa gcáinaisnéis.     

Thug an Chomhairle foláireamh  in 2026:  "Neamhchinnteacht shuntasach ag baint leis na brabúis a dhéanfaidh Apple agus Microsoft san am le teacht'.  Mheas an CCBÉ go raibh trí chomhlacht ilnáisiúnta ag íoc 46% den cháin chorparáideach ar fad a bhailigh an Stát in 2025. 

## Baill
I measc na baill sa bhliain 2018, bhí Séamus Coffey, Ollamh le heacnamaíocht i gCorcaigh; Sebastian Barnes, ón OECD agus iar-oibrí le Banc Shasana; Íde Kearney, ard-eacnamaí i mBanc Ceannais na hÍsiltíre; Michael Tutty ó Bhanc Infheistíochta na hEorpa; agus Martina Lawless ón ESRI.

Bhí Alan Barrett ina chomhalta den Chomhairle ó 2011 go 2015. Bhí John McHale ina Chathaoirleach air.

## Féach freisin

* Conradh Maastricht
* Conradh um Chobhsaíocht Fhioscach
* Gníomhaireacht Bainistíochta an Chisteáin Náisiúnta
* An Coiste um Chuntais Phoiblí

## Tagairtí

Catagóir:Eacnamaíocht na hÉireann
Catagóir:Gníomhaireachtaí Rialtas na hÉireann
Catagóir:Beartas fioscach
Catagóir:GBCN
Catagóir:Airgeadas poiblí na hÉireann
Comhairle um Athrú Aeráide (Éire)

Bunaíodh an **Chomhairle um Athrú Aeráide (**an **CAA)** ar an 18 Eanáir 2016. Déanann an CAA measúnú ar mar atá ag éirí le hÉirinn, ó thaobh bheith ina geilleagar ísealcharbóin agus inbhuanaithe, agus tugann comhairle ina leith. 

Is "comhlacht comhairleach neamhspleách" í an CAA a bhfuil sé de chúram uirthi measúnú a dhéanamh ar an gcaoi a bhfuil Éire ag tabhairt faoin aistriú chuig geilleagar atá athléimneach ó thaobh na haeráide de, atá saibhir ó thaobh na bithéagsúlachta de, atá inbhuanaithe ó thaobh an chomhshaoil de agus atá neodrach ó thaobh na haeráide de, agus comhairle a sholáthar ina leith sin."

Gach bliain déanann an CAA athbhreithniú ar fheidhmíocht na hÉireann an bhliain roimhe sin.

## Foilseacháin
Sa bhliain 2017, bhí rabhadh soiléir tugtha ag an gComhairle gur cosúil go dteipfeadh ar Éire a spriocanna   a bhaint amach (a bhain ag an am le laghdú ar astaíochtaí carbóin faoin mbliain 2050).

Sa bhliain 2023, dúirt an CAA gurb amhlaidh, de réir an ráta ag a raibh beartais á gcur i bhfeidhm, nach gcomhlíonfadh Éire na spriocanna a leagadh síos di sa chéad agus sa dara tréimhse den bhuiséad carbóin.

Ar an  23 Deireadh Fómhair 2024, dúirt an CAA  go raibh "baol mór ann i gcónaí nach gcomhlíonfaimid ar gcuid oibleagáidí náisiúnta agus idirnáisiúnta laistigh den achar ama atá leagtha síos."

## Féach freisin

* Athrú Aeráide in Éirinn
* An Ghníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil (Éire), nó an GCC

## Naisc sheachtracha

* ClimateCouncil.ie 

## Tagairtí

Catagóir:Timpeallacht
Catagóir:Gníomhaireachtaí Rialtas na hÉireann
Catagóir:Athrú aeráide in Éirinn
Próiseas eisiteirmeach

deas|mion|300x300px| Tá pléascanna ar chuid de na himoibrithe eisiteirmeacha is foréignía bhfuil ann.
Sa teirmidinimic, cuireann an téarma **próiseas eisiteirmeach** síos ar phróiseas nó ar imoibriú a scaoileann fuinneamh ón gcóras go dtí a thimpeallacht, de ghnáth i bhfoirm teasa, ach freisin i bhfoirm solais (m.sh. spréach, lasair, nó splanc), leictreachas (m.sh. ceallra), nó fuaim (m.sh. pléasc a chloistear agus hidrigin á dhó). Eascraíonn a sanasaíocht ón réimír Gréagach *έξω* (exō, a chiallaíonn "amach") agus an focal Gréigise *θερμικός* (*thermikόs*, a chiallaíonn "teirmeach"). 
Ba é Marcellin Berthelot a chum an téarma *exothermique* ar dtús.

A mhalairt de phróiseas a bhíonn i gceist i bpróiseas inteirmeach, próiseas a ionsúnn fuinneamh de ghnáth i bhfoirm teasa. Cuirtear an coincheap i bhfeidhm go minic sna heolaíochtaí fisiceacha ar imoibrithe ceimiceacha ina dtiontaítear  nascfhuinneamh ceimiceach go fuinneamh teirmeach (teas).
## Tagairtí

Catagóir: Próisis theirmmodinimiciúla
Catagóir: Teirmidinimic cheimiceacha
Glútaitión

Is frithocsaídeoir é **glútaitión** i bplandaí, ainmhithe, fungais, agus roinnt baictéar agus archaea. Tá an glutathione in ann damáiste a chosc i gcomhpháirteanna ceallacha tábhachtacha de bharr speiceas ocsaigin imoibríoch amhail saorfhréamhacha, sárocsaídí, sárocsaídí lipíd agus trom-mhiotail.  Is tripheiptíd é le nasc gáma-pheiptíd idir an grúpa carbocsaile den taobhshlabhra glútamáite agus an chistéin. Tá an grúpa carbocsaile den iarmhair cistéine ceangailte le gnáthnasc peiptíde leis an glicín.

## Tagairtí

Catagóir: Tióil
Catagóir: Peiptídí
Catagóir: Frithocsaídeoirí
Catagóir: Néaratharchuradóirí
Zolochiv

Baile in iarthar na hÚcráine é **Zolochiv** (Gearmáinis : Solotschiw, Polainnis : Złoczów, Rómáinis : Zolociv) agus bhí sé mar chuid den Pholainn roimh 1945. Tá sé suite ag 147m os cionn na farraige, in aice leis an abhainn Zolochivka, 91km ó Ghorodok, 63km ar shiúl ó Lviv, 87km ó Bhuchach agus 406km ó Chív, príomhchathair na tíre. Taifeadadh an baile den chéad uair i 1424 agus fuair sé a chearta i 1523 . Tá daonra 23,900 sa chathair, an 179ú baile is mó sa tír.

## Daoine suntasacha

* Abraham Schalit: (1898 - 1979 ) Seanadóir na nGiúdach.
* Weegee: (1899 - 1968 ) Grianghrafadóir.
* Marian Iwańciów: (1906 - 1971 ) Léaráidí.
* Roald Hoffmann : (1937 ), Ceimiceoir a bhuaigh Duais Nobel 1981 .
* Moyshe-Leyb Halpern: (1886 - 1932 ): Scríbhneoir.

## Bailte nasctha leis

* Schöningen 

## Naisc sheachtracha

* Rialtas na Roinne 
* Rialtas Dúiche 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte san Úcráin
John Selden

Ileolaí, fear léinn agus dlí-eolaí de chuid Shasana ab ea **John Selden** ( 16 Nollaig 1584– 30 Samhain 1654).
[clé|mion|[17ú haois]]

## Saol
Rugadh Selden i Salvington, Sussex.  Tar éis dó Ollscoil Áth na nDamh a fhágáil gan chéim, glaodh chun an Bharra as Cumann Onórach An Teampaill Laistigh air, sa bhliain 1612. Cé nach dtagadh sé i láthair na cúirte ach go hannamh, d'fhorbair Selden cleachtadh dlí mar thíolacóir agus comhairleoir dlí, agus d'éirigh go maith leis.
clé|mion|Selden le Peter Lely
Is fearr aithne ar Selden mar pholaiteoir agus scoláire dlí. Cuireadh i bpríosún é mar dhuine a bhí taobh thiar d'Agóideacht 1621 (díreach mar a bhí sé maidir leis an Achainí um Chearta ina dhiaidh sin). 

Bhí Selden ina Fheisire roinnt uaire sna blianta dár gcionn (1624-25, 1626, 1628-40 mar bhall den Pharlaimint Fhada a toghadh sa bhliain 1640). 

Cé gur éirigh cúrsaí ní b'fhearr idir Selden agus Séarlas I i lár na 1630í, thaobhaigh sé leis an bParlaimint i rith an Chogaidh Chathartha, toisc gur cheap sé go raibh siad ní ba dhílse do bhunreacht ársa na tíre.

### Fear léinn
Mar fhear léinn, is fearr aithne ar Selden mar gheall ar an méid a rinne sé maidir le staidéar stair Shasana (go háirithe stair an bhunreachta,) dlí agus creideamh na nGiúdach agus an dlí idirnáisiúnta (thug a leabhar 'Mare Clausam' freagra ar an leabhar 'Mare Liberum' le Hugo Grotius).

### The Selden Society
D'ainmníodh *The [[Selden Society]]* as, ag am a bhunaithe sa bhliain 1887; is cumann léinn agus foilsitheoir é, a dhíríonn ar stair dlí Shasana.

D'fhoilsigh *The Selden Society* imleabhar amháin a bhaineann le dlí na hÉireann. Chuir an Dochtúir Andrew Lyall in eagar é (*Irish Exchequer Reports 1716 - 1734*, Selden Society vol. 125, 2008).

## Féach freisin

* Oilibhéar Cromail
* Cogadh Cathartha Shasana

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1584
Catagóir:Básanna i 1654
Catagóir:Acadóirí Briotanacha
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:Críostaithe
Catagóir:Dlíodóirí Shasana
Catagóir:Fir
Catagóir:Lucht ollscoile
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Saineolaithe dlí
Catagóir:Scoláirí
Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Catagóir:Sussex Thiar
Cúpla

Is leabhar faoi theaghlach mífheidhmiúil le Ógie Ó Céilleachair é ***Cúpla***.  Léitear go minic é i ranganna Gaeilge Ard-leibhéal sa Teastas Sóisearach.

## Blurba
Cúpla iad Sharon agus Éile agus iad beirt cúig bliana déag d’aois. Cailín ciúin,

stuama, staidéarach í Éile atá go maith ar scoil, ach tá Sharon aerach agus fiáin

agus bíonn sí ag pléidhcíocht i gcónaí. Agus an Teastas Sóisearach ag druidim

leo ní mór do Sharon luí isteach ar an obair, ach lá amháin feiceann sí rud a

chuireann as go mór di. Cailleann sí smacht uirthí féin go hiomlán. Tá alltacht

agus uafás ar Éile, ach céard is féidir léi a dhéanamh faoi?

## Léirmheas
Tá rátáil 2.86 aige ar Goodreads ach níl go leor le fáil ar an t-idirlíon

*Iontach, Is aoibheann le mo daltaí an scéal seo* ~ K.Freney

*Uafásach, níl sé greannmhar no cliste, ceapaim gur péist é Ógie ~ J.Forde*

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair Ghaeilge
Catagóir:Leabhair Éireannacha
Catagóir:Úrscéalta Gaeilge
Catagóir:Úrscéalta Éireannacha
Catagóir:Déaglitríocht na Gaeilge
Catagóir:Déaglitriocht
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 2011
Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 2010idí
Na Mion-Aintillí

Is grúpa oileán sa Mhuir Chairib iad **Na Mion-Aintillí**. Tá siad lonnaithe sa Mhuir Chairib taobh thuaidh de Mheiriceá Theas idir an Mhuir Chairib  agus an Aigéan Atlantach. Siar ó thuaidh tá na hAintillí Móra. 

Cruthaíodh an chuid is mó díobh mar bholcáin .

Tá dhá ghrúpa sna Mion-Aintillí ar a dtugtar *Oileáin na Gaoithe* (ó dheas) agus *Oileáin na Fothana* (ó thuaidh). 

## Oileáin
Na hoileáin is tábhachtaí sna hAintillí Beaga (sa treo ó Thuaidh-Theas):

**Oileáin na Fothana**:

* Oileáin Mheiriceánacha na Maighdean: Naomh Tomás, Naomh Eoin, Naomh Croix
* Oileáin Bhriotanacha na Maighdean: Tortola, An Mhaighdean Ramhar, Anegada, Jost Van Dyke
* Anguilla (RA)
* Saint-Martin / Sint Maarten (fr./nl.)
* Saint-Barthélemy (fr. )
* Saba (nl.)
* Sint Eustatius (nl.)
* Saint Kitts nó *Saint Kitts* i mBéarla
* Nimheas 
* Barbúda
* Antigua
* Redonda
* Montsarat (RA)
* Guadalúip (Fr. )
* La Désirade (Fr. )
* Îles des Saintes (Fr. )
* Marie-Galante (Fr. )
* Doiminice nó *Doiminice* i mBéarla

**Oileáin na Gaoithe** :
* Martinique (Fr. )
* St Lùisia nó *Saint Lucia* i mBéarla
* Barbadós
* Saint Vincent nó *Saint Vincent* i mBéarla
* Greanáidíní
* Grenada nó *Grenada* i mBéarla
* Oileán na Tríonóide agus Tobága nó *Oileán na Tríonóide agus Tobága* i mBéarla

**Na hAintillí foscúla** - oileáin i dtuaisceart Veiniséala, (sa treo ó siar soir):
*Doiminice (Comhlathas)
*Martinique (Fr.)
*San Lucia
*Barbados (Barbados is a Continental island found 
* Aruba (nl.)
* Curaçao (nl.)
* Bonaire (nl.)
* Oileánra Veiniséalach | Spleáchríoch Chónaidhmeach Veiniséalach

Catagóir:Oileánraí Mhuir Chairib
Catagóir:Na hIndiacha Thiar
Catagóir:Oileáin bholcánacha
Catagóir:Mion-Aintillí
Catagóir:Muir Chairib
Baineannach

mion| Úsáidtear siombail an bhandé Rómhánaigh Véineas chun an ghnéis bhaininn sa bhitheolaíocht a léiriú. . Seasann sí don phláinéid Véineas freisin agus is í an tsiombail ailceimiceach do chopar í.
Is é **an baineannach** (siombail: ♀) gnéas an orgánaigh a tháirgeannna na hubháin móra neamhghluaiste (ubhchealla), an cineál gaiméite (cill ghnéis) a chomhtháthaíonn leis an ngaiméit fhireann le linn atáirgthe gnéasaigh.  
## Tagairtí

Catagóir:Gnéas

Catagóir: Mná
Stercorarius maccormicki

Éan mara mór san fhine meirleach mara is ea **meirleach maccormicki** (*Stercorarius maccormicki).* Baisteadh é i ndiaidh an taiscéalaí agus máinlia cabhlaigh Robert McCormick, a bhailigh eiseamláir an chineáil ar dtús.
## Tagairtí

Catagóir: Meirligh
Catagóir: Éin Antartaice
Catagóir: Éin a thuairiscítear i 1893
Catagóir: Tacsóin ainmnithe ag Howard Saunders
Catagóir: Pol theas
Sochaí

mion|slua spleodrach
An pobal mór ina mairimid is ea **sochaí**. Tá an pobal sin níos mó ná an pobal áitiúil, agus níos mó ná an chomharsanacht ina bhfuil cónaí orainn.

## Féach freisin

* Duine

## Tagairtí

Catagóir:Sochaí
Meadhchill

Is sráidbhaile i bhFìobha é **Maothchoille**  nó  **Meadhchill** (Béarla: *Methil* ).

Tógadh Eanraig MacGillÌosa anseo.

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha na hAlban
Catagóir: Bailte i bhFìobha
Catagóir: Pobail mianadóireachta i bhFìobha
Braunau am Inn

Is sráidbhaile i dtuaisceart na hOstaire é ** Braunau am Inn**. Taifeadadh an baile den chéad uair sa bhliain 810 agus ainmníodh é mar bhaile i 1260, rud a chiallaíonn go bhfuil sé ar cheann de na cathracha is sine san Ostair. Tá sé suite ri taobh na habhann 'Inn', gar don teorainn leis an nGearmáin, sa cheantar (Gearmáinis : *Bezirk)* Braunau am Inn féin, sa réigiún (Gearmáinis:*Land*) Oberösterreich, sa réigiún  (Gearmáinis :*Region*) Innviertel. Fií roimh1779, ba chathair Bhavárach é. Tá sé suite ag 352m os cionn leibhéal na farraige, 225km ó Ghraz, 247km ó Vín, príomhchathair na tíre agus 52km ó Salzburg. Tá daonra de 16,182 sa chathair.

I

## Daoine Cáiliúla

* Adolf Hitler : (1889 - 1945 ).
* Ernst Kaltenbrunner: (1903 - 1946 ).

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Rialtas Dúiche
* Rialtas na Roinne
Catagóir:An Eoraip
Catagóir:An Ostair
Eachtra Maguire agus Lennon (Fionnachaidh, 1976)

[mion|clé|200x200px|Bóthar Fhionnachaidh i m[Béal Feirste,]]
Ar an 10 Lúnasa 1976, ar Bhóthar Fhionnachaidh i mBéal Feirste, scaoil Arm na Breataine Danny Lennon, ball den IRA, agus é ag tiomáint cairr ar a raibh na saighdiúiri sa tóir. Maraíodh Lennon ar an toirt. 
[mion|Betty Williams, ceannaire, [Lucht na Síochána (Tuaisceart Éireann)|Lucht na Síochána ]]
Agus é marbh, sciurd an carr a raibh sé ann i dtreo Anne Maguire agus a triúr páistí, ag marú beirt acu, Joanne agus Andrew, i bpreabadh na súl. Fuair an tríú páiste, John, bás an lá ina dhiaidh. Gortaíodh an mháthair go dona agus bhí sí gan mhothú ar feadh cúpla lá, sular tháinig sí chuici féin agus tháinig ar an fhírinne. 

Chuir Anne Maguire lámh lena bás féin 41 mí ina dhiaidh an eachtra.

### Iarmhairt
As an fhearg ollmhór a d’eascair as an tubaiste, d’fhás gluaiseacht darb ainm Mná na Síochána nó The Peace Women (Lucht na Síochána nó The Peace People níos moille.)

## Féach freisin

* Lucht na Síochána (Tuaisceart Éireann)

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:Baile Andarsan
Catagóir:1976
Catagóir:Stair Bhéal Feirste
Declaratio Arbroathis

Is é **Declaratio Arbroathis** (Gaeilge: Gairm Obar Bhrothaig) an t-ainm a thugtar de ghnáth ar litir, dar dáta 6 Aibreán 1320 ag Obar Bhrothaig, a bhí scríofa ag barúin na hAlban. agus dírithe chuig an bPápa Eoin XXII  .  Is éard a bhí sa litir ná aisfhreagra an Rí Robert I  ar a choinnealbhá as neamhshuim a dhéanamh d’éileamh an phápa sa bhliain 1317 ar shos cogaidh a chur i bhfeidhm le linn Chéad Chogadh Saoirse na hAlban.  Dhearbhaigh an litir ársaíocht neamhspleáchais Ríocht na hAlban, ag séanadh iarrachtaí Shasana í a chur faoi smacht. 
## Naisc sheachtracha
*Gairm Obar Bhrothaig. https://www.nrscotland.gov.uk/files/research/NRS_DoA_Gaelic_booklet_700_Spreads_WEB.pdf  
*British Library. Robert Bruce and the Declaration of Arbroath 1385. https://www.bl.uk/learning/timeline/item99891.html 
## Tagairtí

Catagóir:Stair na hAlban
Catagóir:Ailt le téacs sa Laidin
Myles Dillon

Staraí, focleolaí agus ceiltíoch Éireannach ab ea **Myles Dillon** (11 Bealtaine 1900 – 18 Meitheamh 1972).

## Saol
Rugadh Myles Dillon i mBaile Átha Cliath ; bhí sé ar dhuine de sheisear leanaí John Dillon agus a bhean Elizabeth Mathew ; Ba é James Matthew Dillon, ceannaire Fine Gael, a dheartháir níos óige.

Bhain Myles Dillon céim amach ó Choláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath, ansin thaistil sé go dtí an Ghearmáin agus an Fhrainc, áit a ndearna sé staidéar i bpolaitíocht dhomhain na Sean-Ghaeilge agus na gCeilteach faoi Joseph Vendryes agus Rudolf Thurneysen. 

Mhúin Dillon Sanscrait  agus filíocht chomparáideach i gColáiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath (1928–1930) agus i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath (1930–1937). 

Sa bhliain 1937, bhog sé go SAM, áit ar theagasc sé Gaeilge in Ollscoil Madison (rugadh a mhac John M. Dillon i Madison), i 1946-1947 theagasc sé i Chicago. 

Ar fhilleadh ar Éirinn dó d’oibrigh sé i Scoil an Léinn Cheiltigh in Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath; Bhí sí ina stiúrthóir ar an Scoil ó 1960 go dtí 1968, bní sé ina eagarthóir ar 'Celtica'. Tá Imleabhar 11 de Cheltica tiomnaithe dá chuimhne. 

Ó 1966 go 1967 bhí sé ina Uachtarán ar Acadamh Ríoga na hÉireann. Imleabhar 11 de Celtica tiomnaithe dá chuimhne. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Prof. Myles Dillon reads 11 Early Irish Lyrics, c. 1956 *(Youtube)*

Catagóir:Acadóirí Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Scoláirí agus lucht acadúil na hÉireann
Catagóir:Baill d’Acadamh Ríoga na hÉireann
Catagóir:Daoine a cuireadh oideachas orthu i gColáiste Belvedere
Catagóir:Daoine a rugadh i 1900
Catagóir:Básanna i 1972
Catagóir:Scoláirí an Léinn Cheiltigh
Catagóir:Staraithe Éireannacha
Catagóir:Teangeolaithe na Gaeilge
Pagóda (foirgneamh)

Teampall sa Domhan Thoir is ea pagóda, go háirithe agus é i bhfoirm túir ilstóraigh agus na díonta ag gobadh amach air.

## Féach freisin

* Foirgneamh

## Tagairtí

Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir
Cath Dhroichead Shruighlea

An chéad chath de Chogadh Saoirse na hAlban ab ea **Blàr Drochaid Shruighlea** nó **Cath Dhroichead Shruighlea**.  Ar 11 Meán Fómhair 1297, ruaig fórsaí de chuid Anndra Moireach agus Uilleam Ualas fórsaí chomhcheangailte Shasana de chuid John de Warenne, 6ú Iarla Surrey agus Hugh de Cressingham, in aice le Sruighlea, ar an Uisge For.

## Cúlra
Sa bhliain 1296, ruaig John de Warenne, 6ú Iarla Surrey, John Comyn, Iarla Bùchainn i mBlàr Dùn Bàrr. Ghéill an Rí John Balliol do Rí Éadbhard I Shasana ag **[[Breichin]]** an 10 Iúil, agus bhí ar shealbhóirí talún na hAlban aitheantas a thabhairt d'ardcheannas Éadbhaird. Sa bhliain1297, d'éirigh Anndra Moireach amach i dtuaisceart na hAlban agus faoi dheireadh an tsamhraidh, bhí ''Caisteal na Sròine'', *[[Inbhir Nis]]*, *[[Eilginn]]*,  *[[Banbh]]* agus *[[Obar Dheathain]]* faoin a smacht. Chuaigh Uilleam Ualas leis an Moireach i mí Mheán Fómhair in aice le Dùn Dèagh, agus mháirseáil siad go Sruighlea. I bhfocail Stuart Reid, measadh go raibh Sruighlea "*traditionally regarded as the key to Scotland*.". Idir an dá linn, chuaigh de Warenne i bpáirt le de Cressingham i mí Iúil, agus bhain siad Sruighlea amach, faoin 9 Meán Fómhair 1297. Faoin am sin, bhí Creig Abaid cheana féin i seilbh Anndra Moireach  agus Uilleam Ualas.

## Tagairtí

Blàr Drochaid Shruighlea
Blàr Drochaid Shruighlea
Catagóir: Coimhlintí sa bhliain 1297
Catagóir: Stair Shruighlea (limistéar na comhairle)
Blàr Drochaid Shruighlea
Bréagán bog

Bréagán bog - bréagán leanaí déanta as fionnaidh shaorga, fabraic agus ábhar clóite. Ag amanna éagsúla, baineadh úsáid as tuí, min sáibh, bearrtha, olann chadáis, snáithíní cadáis, srl. Le haghaidh líonta. Ó dheireadh an fhichiú haois, baineadh úsáid as ábhair ardteicneolaíochta: geimhreadh sintéiseach, gráinníní sintéiseacha, srl.

Cuidíonn bréagáin bhog  leis an bpáiste foghlaim faoin domhan, agus eolas a charnadh faoi dathanna, méideanna agus cruthanna rudaí. Ag imirt le bréagáin bhog, forbraíonn leanbh cáilíochtaí tábhachtacha daonna atá riachtanach ar feadh an tsaoil: cúram agus freagracht as duine eile.

= Stair an chruthaithe =
mion|252x252px|Béar agus séala bréagán bog
D'aimsigh seandálaithe bréagáin ársa san Éigipt. Téann na tagairtí is luaithe siar go dtí an tríú mílaois RC. Ag an am seo, úsáideadh teicnící sofaisticiúla cheana féin i ndéantús bréagán le codanna gluaiseachta den chorp.

Fuarthas fréamhshamhlacha bréagán bog nua-aimseartha nó a n-íomhánna ar thochailtí Pompeii san Iodáil. Fuarthas bréagáin éagsúla i bhfoirm ainmhithe agus éan sa tSibéir, san Úcráin agus in áiteanna eile. Faightear líon mór bréagán ársa sa tSín.

Sa 19ú haois sa Fhrainc, bunaíodh "Syndicate of French Toy Manufacturers", ar féidir a mheas mar thús thionscal na mbréagán. Ag tús an 20ú haois, cuireadh tús le olltáirgeadh teidí agus tháinig méadú ar an éileamh ar na táirgí sin.

= Déantúsaíocht =
Ar dtús, rinneadh an bréagán bog de láimh de réir sceitsí an údair, bhí déantúsóirí speisialaithe níos déanaí le feiceáil, a raibh cáil orthu as a mbailiúcháin bréagán.

Bhí an chéad bréagán bog le feiceáil sa Ghearmáin i 1903.

Chun bréagán bog a dhéanamh, teastaíonn roinnt eilimintí éigeantacha uait - patrún nó patrún, ábhair oiriúnacha. Téann forbairt bréagán bog i roinnt treoracha. Ceann acu is ea an íomhá a shimpliú, bréagáin shimplí a chruthú. Rud eile is ea gluaiseacht i dtreo nádúrthacht an bhréagáin amach anseo, nuair a bhíonn an bréagán cosúil leis an ainmhí seo nó leis an ainmhí sin. I ndéantús bábóg, i dteannta le fabraicí agus le líonadh, d’fhéadfadh go mbeadh teicneolaíocht ann chun lámha agus cinn a dhéanamh as adhmad, cré, plaisteach, srl.
Baiste

mion|umar baiste, Cluain Ard, le Austin Cooper, 1794
Searmanas ina ndéantar Críostaí de dhuine (le huisce), agus a dtugtar ainm air, is ea **baiste**.

## Féach freisin

* Baisteachas

## Tagairtí

Catagóir:Sacraimintí
Catagóir:Críostaíocht
Catagóir:Breith
Carl Iwan Clowes

Ba dhochtúir Breatnach an **Dr Carl Clowes** (Nollaig 1943 - Nollaig 2021  . Bhí an-aithne air mar gheall ar an spreagadh a thabhairt sé d’athchóiriú an tsráidbhaile Nant Gwrtheyrn agus é a iompú ina ionad teanga, agus as an imleabhar *Nant Gwrtheyrn a* foilsíodh 15 Iúil, 2004 le: Y Lolfa.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1943
Catagóir:Básanna in 2021
Catagóir:Scríbhneoirí Breatnaise an 20ú haois
Catagóir:Scríbhneoirí Breatnaise an 21ú hAois
Catagóir:Scríbhneoirí leabhar Breatnaise do pháistí
Bob Dole

Ba pholaiteoir agus aturnae Meiriceánach é **Robert Joseph Dole** (22 Iúil 1923 - 5 Nollaig 2021) a rinne ionadaíocht do Kansas i Seanad na Stát Aontaithe ó 1969 go 1996. 
clé|mion|Póstaer
Bhí sé ina Cheannaire Poblachtach ar Sheanad na Stát Aontaithe le linn na 11 bliana deiridh dá thréimhse oifige, lena n-áirítear trí bliana neamh-chomhleanúnacha mar Cheannaire an Tromlaigh sa Seanad. 
Roimh a 27 bliain sa Seanad, d’fhóin sé i dTeach Ionadaithe na Stát Aontaithe ó 1961 go 1969. 

Ba é Dole ainmní uachtaránachta na Poblachta i dtoghchán 1996 agus ainmní leasuachtaráin i dtoghchán 1976.

## Féach freisin

* Seanad na Stát Aontaithe 
* Páirtí Poblachtach

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1923
Catagóir:Básanna in 2021
Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Aturnaetha
Catagóir:Daoine faoi mhíchumas
Catagóir:Dírbheathaisnéisithe
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Fir
Catagóir:Peileadóirí Meiriceánacha
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Saighdiúirí Meiriceánacha
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe
Buamáil Droppin Well (1982)

[mion|clé|Príomhshráid i m[Baile Uí Cheallaigh]]
Ar 6 Nollaig 1982, maraíodh seacht nduine dhéag – ina measc aon saighdiúir Sasanach déag – nuair a rinne an INLA ionsaí buama ar an teach tábhairne Droppin’ Well i mBaile Uí Cheallaigh, i gContae Dhoire.

Sé lá níos déanaí, scaoil an RUC beirt as an INLA, Seamus Grew agus Roddie Carroll. Neamharmtha ag an am, níor tháinig siad slán as an ionsaí.

### Ciontuithe
Sa bhliain 1986, ciontaíodh i ndúnmharú Patrick Shotter, Eamon Moore, Jacqueline Moore, Anna Moore agus Helena Semple.

Bhí Jacqueline Moore trom ar pháiste ag an am. 

Phós Anna Moore an dílseoir, Bobby Corry (gearradh príosún saoil air as dúnmharú chomh maith) i bpríosún Maghaberry sa bhliain 1993.

## Féach freisin

* Arm Saoirse Náisiúnta na hÉireann (INLA)

## Tagairtí

Catagóir:1982
Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:INLA
Tadhg mac Nuad

San Fhiannaíocht i miotaseolaíocht na nGael, draoi agus seanathair Fhionn mac Cumhaill ar thaobh a mháthar ba ea **Tadhg mac Nuadha**.  Ní léir é arbh é a athair Ardrí na hÉireann, Nuadha Neacht; an dia, Nuadha Airgeadlámh na dTuath Dé Danann; nó pearsa eile. 

Bhí cónaí ar Thadhg ar Chnoc Alúine.

Bhí iníon le Tadhg darbh ainm Muirne, a raibh a lán fear sa tóir uirthi, Cumhall, ceannaire na bhfian ina measc.  Dhiúltaigh de cách, ámh, óir go bhfaca i dtuar go gcaillfeadh sé a áit dúchais dá bpósfadh sí.  D'fhuadaigh Cumhall Muirne, dá bharr rinne Tadhg achainí ar an Ardrí, Conn Céadchathach, a eisreachtaigh é agus a chuaigh ar a thóir.  Maraíodh Cumhall i gCath Chnucha ag Goll mac Morna, a tháinig ina ionad mar cheannaire na bhFiann, ach bhí Muirne torrach chéanna féin.  Diúltaigh Tadhg í agus d'ordaigh sé a mhuintir í a dhó, ach chuir Conn cosc ar seo agus chuir sé Muirne faoi chosaint comhghuaillí dá chuid.

Rugadh agus tugadh Fionn mac Mhuirne faoi cheilt, agus d'éirigh sé ina cheannaire na bhFiann in ionad Ghoill agus é fásta.  D'éiligh sé éiric as Tadhg i gcoir bhás a athar, ag bagairt cogaidh nó comhrac aonair dá ndiúltófaí é.  Thairg Tadhg dó a áit chónaithe ar chnoc Alúin, agus ghlac Fionn leis seo.

Bhí iníon eile ag Tadhg, Uirne, a ndearnadh cú di ag banríon Dhál Araí, agus thug sé cúpla cú ar an saol, Bran agus Sceólang.

## Foinsí
* T. P. Cross & C. H. Slover (eag.) (1936), *Ancient Irish Tales*
* James MacKillop (1998), *Dictionary of Celtic Mythology*
* 

## Tagairtí

Catagóir:An Fhiannaíocht
Catagóir:Draoithe
Bran agus Sceólang

San Fhiannaíocht i miotaseolaíocht na nGael, cúnna Fhionn mhic Cumhaill ba ea **Bran agus Sceólang** (Fiach Dubh agus Scéalaí).  Is firinscneach é Bran agus baininscneach í Sceólang.

Rinneadh cú d'Uirne, máthair na beirte, agus í torrach.  Athróidh Uirne ar ais go riocht daonna tar éis di na caoláin a thabhairt ar an saol, agus bhí Bran agus Sceólang ina gcúnna ar feadh a saolta.  Óir go deirfiúr le Muirne máthair Fhionn í Uirne, a dó is a dó le chéile a bhí Bran and Sceólang, agus a máistir.

Feictear na cúnna ar feadh na Fiannaíochta.  Insítear go raibh siad go formhór bán, le leis corcra, eireabaill chorcairdhearga, cosa gorma, agus chomh hard le gualainn Fhionn.  Agus Fionn i mbun seilge, bhíodh Bran i gcónaí i dteannta leis.  Dar le seanscéal, ba iadsan a tháinig ar Oisín mac Fhionn ar fáin lomnocht san fhoraois.  

Insítear go bhfuair Sceólang bás ag 'Fiach Ghleann an Smólaigh', ar tóir eilite bánduibhe.  Chuir Bran lámh ina bhás féin de bhá, tar éis d'Fhionn buille tobann a thabhairt dó.

## Tagairtí

Catagóir:An Fhiannaíocht
Crith talún Spitak (an Airméin, 1988)

[mion|clé|[Cuimhneachán, Gyumri]]
Ar 7 Nollaig 1988, meastar gur maraíodh idir 25,000-50,000 duine i gcrith talún i dtuaisceart na hAirméine san Aontas Sóivéadach. Ach ní raibh an turraing róláidir (6.8 ar an scála Richter) Ní raibh an tír réidh chun déileáil le creathanna, is cosúil.
[mion|clé|[Cuimhneachán, Gyumri]]

## Féach freisin

* crith talún

## Tagairtí

Catagóir:1988
Catagóir:Creathanna talún
Catagóir:Stair na hAirméine
Cóineartú

mion|2012ː dul faoi lámh easpaig
Seirbhís eaglasta is ea **cóineartú,** nó **<nowiki/>'searmanas dul faoi lámh easpaig**', ina ndéantar lánbhaill den eaglais de dhaoine. In Éirinn, téann  daltaí faoi lámh easpaig i Rang 6 de ghnáth.

### Eaglais Chaitliceach
San Eaglais Chaitliceach, tarlaíonn Ceiliúradh an Chóineartaithe i rith an Aifrinn. Tarlaíonn deasghnátha an Chóineartaithe i ndiaidh an tSoiscéil. Iarann an sagart cúnta ar na múinteoirí a d'ullmhaigh na páistí iad a chur i láthair an Easpaig.

Nuair a ghlaoitear a ainm seasann an páiste. Is comhartha é an seasamh ar a réidhe atá an páiste freagra a thabhairt ar scairt Dé. 

Ina dhiaidh sin, seasann na páistí arís do Athnuachan Ghealltanaisí an Bhaiste.

Níos déanaí, leagann an tEaspag a lámha ar na hiarrthóirí go léir mar chomhartha ar an Spiorad Naomh á chur anuas.

## Féach freisin

* Baiste
* An chéad chomaoineach
* Pósadh

## Tagairtí

Catagóir:Sacraimintí
Lá Idirnáisiúnta na Saorálaithe um Fhorbairt Gheilleagrach agus Shóisialta (5 Nollaig)

[mion|St Vincent de Paul Centre,  sráid Fort Hill,  [Inis Ceithleann]]
mion|Order of Malta in Éirinn
Ceiliúrtar na Náisiún Aontaithe an **Lá Idirnáisiúnta na Saorálaithe um Fhorbairt Gheilleagrach agus Shóisialta** ̈(International Volunteer Day for Economic and Social Development) ar an 5 Nollaig gach bliain. Cuireadh tús leis an bhféile seo sa bhliain 1985. 

Is ócáid é don NA chun aird chuí ar ról na saorálaithe a thabhairt agus buíochas a ghabháil leis na saorálaithe go léir ar fud an domhain 

 chun a n-am agus a scileanna a sholáthar ar bhonn deonach 

 chun cuidiú le laghdú na bochtaineachta agus na fulaingthe.

Tá beagnach gach Eorpach as ceathrar atá os cionn 15 bliana d’aois gníomhach san earnáil dheonach. 

Tá spéis leanúnach ag mórán Éireannach chun a n-am agus a scileanna a sholáthar ar bhonn deonach chun cuidiú le laghdú na bochtaineachta agus na fulaingthe sa domhan atá i mbéal forbartha.

## Féach freisin

* Na Náisiún Aontaithe

## Tagairtí

Catagóir:Féilte idirnáisiúnta
Catagóir:Forbairt dhaonna
Catagóir:Náisiúin Aontaithe
Catagóir:Oibriú go deonach
Seabhac

Is téarma é **seabhac** a dtugtar ar éin chreiche éagsúla ó fhinte éagsúla.  Ní grúpa tacsanomaíochta iad na seabhaic; faightear iad sna finte Falconidae (géineas *[[Falco]]*) agus Accipitridae (géinis *[[Leucopternis]]*, *[[Parabuteo]]*, agus *[[Pseudastur]]*), mar shampla.

## Gaeilge vs. Béarla
Is é “hawk” an focal Béarla a úsáidtear mar aistriúcháin ar “seabhac” go minic, ach ní ionann an dá fhocal go hiomlán. Mar shampla, tugtar “seabhac buí” nó “seabhac gaoithe” ar “kestrel” an Bhéarla, agus “seabhac gorm” (nó “fabhcún gorm”) ar “peregrine falcon” an Bhéarla. Ar an lámh eile, tugtar  “ruán aille” nó “spioróg” ar an éan a dtugtar “sparrow hawk” air i mBéarla.

## Speicis roghnaithe
* Seabhac buí (nó seabhac gaoithe) — *Falco tinnunculus*
* Seabhac droimliath — *Pseudastur occidentalis*
* Seabhac gorm (nó seabhac seilge) — *Falco peregrinus*
* Seabhac Harris — *Parabuteo unicinctus*

## Tagairtí

Catagóir:Éin chreiche