Fortúatha

Ríochtaí áirithe in Éirinn na meánaoise ba ea **Forthuatha** (Sean-Ghaeilge **Fortúatha**) nach raibh faoi cheannas ard-ríocht an cheantair.  Deirtear fosta gur daoine de phór nó mianach éagsúil ná taoisigh na gcríoch, ach a raibh scaití caidreamh suntasach acu leo.

## Dreamanna Forthuath
Seo a leanas roinnt dreamanna ar a tugadh 'fortuath' orthu: Cálraí, Ciarraí, Corca Fhir Trí, Dealbhna, Déise, Gailenga, Grecraige, Luighne Connacht agus Masraí.

B'fhéidir é go raibh stádais éagsúla ag dream áirithe ag brath ar a áit chónaithe.  Mar shampla, d'fhéadfadh é go raibh sé ina fhorthuath i gceantar amháin, ach ina aitheachthuath i gceantar eile.  Lena chois sin sa Laigin, bhíodh fir *[[Dál Messin Corb|Dhál Messin Corb]]* agus a phríomhclanna Uí Gharrchon agus Uí Eineachghlais ina ríthe ruirí an chúige,  ach níos deireanaí ina bhfortuath.

## Daoine
Seo a leanas roinnt pearsana suntasacha de chuid forthuath:

* Naomh Bríd (c. 451–525), Fortuath Laigin
* Naomh Breandán (c. 484-577) as Altraí, Ciarraí Luachra
* *[[Iarlaithe mac Loga]]* as Tuam (beo 6ú haois), Conmhaicne
* *[[Suibne moccu Fir Thrí]]* (bás 11ú Eanáir 657), Corca Fhir Trí, b'fhéidir
* *[[Neide mac Onchu]]* (beo c. 800), Conmhaicne
* Martán Cluain Mhic Nóis (bás 868), Dartraí
* Brian Bóramha, (c. 941 – 23ú Aibreán 1014), Dál gCais
* Vilbaldr DufÞakrsson (beo circa 980), Osraí
* Cúán úa Lothcháin (bás 1024), Gailenga of Tethba
* Flann Mainistrech (bás 25ú Samhain 1056) rí Bhreá de chuid na  gCiannacht
* Ruairí Ó Gadhra (bás 1256), Gailenga na gConnacht

## Tagairtí sna hAnnála

* ACM 774.7:
:*Iomaireacc Cille Coice, i t-torchair Ferghal, mac Dunghaile, mic Faolchon, tigherna Forthuath Laighen, lasan righ Donnchadh.
:Cath *Chill Coice*, inar maraíodh Fearghal mac Dúnghaile mhic Fhaolchon, tiarna Forthuath Laighean, ag an rí Donnchadh.
* ACM 776.16:
:*Cath Righe ria Feraibh Breagh for Laighnibh, la Samhna do shonnradh, in ro marbhadh Cu Congalt, tigherna Ratha Inbhir, & Ferghal, mac Ailella, tighearna Ceniuil Uchae. 
:Cath an Rí (abha) agus fir Bhreá in éadan na Laigean, lá Samhna de shonra, inár maraíodh Cucongalt (rí Uí Gharchon), tiarna Rath Inbhir (An tInbhear Mór), agus Fearghal mac Ailealla, tiarna Chineál Ucha.
* AU 783.2: *Domnall m. Ceiternaigh rex Nepotum [G]arrcon in clericatu, ... mortu[us est]
* ACM 825.13:
:*Coscradh Dunaidh Laighean i n-Druim la Geintibh, du in ro marbhadh Conaing, mac Con Congelt, tigherna na f-Forthuath co sochaidhibh ile.
:Coscairt Dhún Laighean i nDruim ag na Págánaigh (Lochlannaigh), inar maraíodh Conaing mac Cuchongelt, tiarna Fortuatha, agus sochaí eile.
* AU 827.9: *Coscradh dunaidh Laighen do gentibh ubi ceciderunt Conall m. Con Congalt, rex na Fortuath, & alii innumirabiles
* ACM 972.10: *Finsneachta, mac Cionaedha, tigherna Fortuath Laighen, d'écc.
* ACM 983.4:
:Domhnall Claon do mharbhadh lá h-Aodh, mac Echthighern do Uibh c-Ceinnsealaigh, & Fiachra, mac Finshneachta, flaith Forthuath Laighen, & Maol Mithigh, mac Gairbheith bheos tre thangnacht
:Maraíodh Domhnall Claon ag Aodh mac Echthighern Uí Chinnsealaigh, agus Fiachra mac Finsneachta, flaith Forthuath Laighean agus Maol Mithigh mac Gairbhith fós go fealltach

* ACM 1039.5: *Domhnall mac Donnchadha, tigherna Ua Faeláin, do mharbhadh lá Domhnall Ua Ferghaile, tigherna na b-Fortuath
* CS 1043: *Domnall h. Fergaile rí Forthuath Laigen do marbadh do mac Tuathail* (a mhuintir féin).
* ACM 1072.3: *Ro marbhadh dna, ann Giolla Pháttraicc Ua Ferghaile, tigherna na Fortuath
* ACM 1095.4:
:At-báth don mhortladh ... Domhnall Dubh Ua Ferghaile, tigherna Forthuath Laighen
:Fuair Domhnall Dubh Ó Fearghaile, tiarna Fortuath Laighean bás den phlá.
* ACM 1170.28: *Murchadh Ua Fearghail, tigherna na f-Forthuath, do mharbhadh lá h-Ua Fiachrach, tighearna Ua f-Fineachlais

== Foinsí ==
* [[Thomas Charles-Edwards]], *Early Christian Ireland*, ll.&nbsp;14, 99, 102, 104, 116, 236, 534, 576, 674, 676, 678, 684, 685, 690, 693, 695, 705, [[Cambridge]], 2000.
* [[Francis John Byrne]], *Irish Kings and High Kings*, lch.&nbsp;45, 3ú heagrán, Baile Átha Cliath, 2001.
* [[T.M. Charles-Edwards]], *Early Irish Saints’ Cults and their Constituencies*, pp.&nbsp;72–102, *Ériu' 54, 2004.
* Dáibhí Ó Cróinín, *Ireland, 400-800*, ll.&nbsp;98, in *A New History of Ireland*, iml. 1, 2005. 
* Paul MacCotter, *Medieval Ireland: Territorial, Political and Economic Divisions*, Four Courts Press, 2008. 

## Naisc sheachtracha
* *[http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/province.htm Irish History in Maps]*

## Tagairtí

:Category:Historical Celtic peoples
:Category:Gaelic-Irish nations and dynasties