open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Guthan nan Eilean

Is tionscadal ilteangach agus ilmheán é **Guthan nan Eilean**, () agus é mar phríomhaidhm aige teangacha Na hOileáin Siar a ghabháil agus a chur i láthair mar a labhraítear sa phobal iad i bhfoirm ar líne a bheidh úsáideach d’fhoghlaimeoirí. Cuireadh tús leis i 2005 leis an tionscadal Eorpach POOLS . I gcomhpháirtíocht le heagraíochtaí in Uibhist, ar nós Chothrom, rinne Sabhal Mòr Ostaig 40 físeán gearr i nGaeilge agus i mBéarla. Ba é sin Sraith a hAon a bhuaigh Gradam Eorpach na dTeangacha 2007. Rinneadh Sraith a Dó, a bhí i bhfad níos mó, idir 2008 agus 2010. Ag deireadh an ama sin bhí 150 físeán ar an iomlán ar fáil saor in aisce ar shuíomh Gréasáin an tionscadail.

Ó 2011 ar aghaidh tá athrú tagtha ar mhodh oibre an tionscadail. . In ionad fostaithe ábhar físe a dhéanamh, spreagann an tionscadal anois daoine sa phobal a gcuid saothar féin a chruthú. Is féidir leo físeáin nó fuaime a thaifeadadh, nó is féidir leo téacs a scríobh. Ansin cuirfidh siad ar líne é ar shuíomh Ghuthan nan Eilean nó, b’fhéidir, ar bhlag a thosaíonn siad féin. Chomh maith leis sin, cabhraíonn an tionscadal le heagraíochtaí sa phobal, a leithéid agus Stòras Uibhist agus Chomann Eachdraidh Uibhist a Tuath, le tionscadail níos mó dá gcuid féin.

Taobh le taobh leis an obair chruthaitheach sin, tá tionscadal taighde á reáchtáil a fhéachann go géar ar an gcaoi a n-úsáidtear agus a fhoghlaimítear Gaeilge na hAlban sa phobal inniu. Áirítear leis sin na meáin nua agus na meáin shóisialta, agus an tionchar a bhíonn acu ar úsáid na teanga sa phobal. Cuirtear na tuarascálacha taighde seo ar shuíomh an tionscadail freisin, ionas gur féidir le daoine sa chomharsanacht iad a fheiceáil go héasca agus go hoscailte.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Làrach-lìn Guthan nan Eilean
* Bhideothan Guthan nan Eilean tro Clilstore
* Island Voices - Guthan nan Eilean

Catagóir:Teangeolaíocht
Cowboy Bebop

Sraith theilifíse anime ficsin eolaíochta atá in ***Cowboy Bebop*** (カウボーイビバップ *Kaubōi Bibappu*) a bhí léirithe ag Sunrise agus stiúrtha ag Shin'ichirō Watanabe. Suite sa bhliain 2071 agus dírithe ar fhoireann sealgairí deolchairí sa spás, pléann an tsraith na ceisteanna neamhréitithe scéalta príomhcharachtar agus coincheapa mar eiseachas, leadrán, uaigneas agus tionchar an ama atá thart.

Craoladh an tsraith an chéad uair sa tSeapáin ar TV Tokyo ón 3 Aibreán go dtí an 26 Meitheamh 1998, ach níor craoladh ach 12 eipeasóidí agus clár speisialta amháin ar dtús de bharr ábhair chonspóidigh na sraithe. Craoladh na heipeasóidí ar fad ina dhiaidh sin ar WOWOW ón 24 Deireadh Fómhair 1998 go dtí an 24 Aibreán 1999.

Fuair *Cowboy Bebop* ardmholadh ó na léirmheastóirí agus d'éirigh go geal leis sa tSeapáin agus ar bhonn idirnáisiúnta araon. Bronnadh go leor gradaim sna réimsí beochana agus ficsin eolaíochta ar an saothar agus bhí an-mheas ar a stíl, a charachtair, a scéal, a dhubáil, a bheochan agus a fhuaimrian. Measann go leor criticeoirí gur ceann de na sraitheanna anime ab fhearr riamh é.

## Léiriúchán
### Fuaimrian
Ba é Yōko Kanno a chum an fuaimrian agus chruthaigh sí an banna snagcheoil agus blues Seatbelts chun ceol sraithe a casadh.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Suíomh gréasáin oifigiúil 

Catagóir:Cowboy Bebop
Catagóir:Manga
Catagóir:Sraitheanna anime
Catagóir:Sunrise
An Bhrosnach, Contae Mhaigh Eo

Is abhainn in Éirinn í **an Bhrosnach**, suite i gcontae Mhaigh Eo agus i gCúige Chonnacht.

## Tagairtí

Catagóir:Aibhneacha na hÉireann
Catagóir:Contae Mhaigh Eo
An Eidhneach

Is abhainn de chuid Chontae an Chláir in iarthar na hÉireann í **An Eidhneach**. Ritheann sí isteach i gCuan Lios Ceannúir ag Leacht Uí Chonchúir. Tá fothrach an tseanchaisleáin, Dumhach Ui Chonchuir, ar a bhruach, mar a bhíodh *Caisleán Uí Bhriain* tráth.

## Tagairtí

Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Aibhneacha na hÉireann
Catagóir:Contae an Chláir
Crith talún in iarthar Iáva san Indinéis, 2022

Tharla crith talún ar 21 Samhain 2022 i gceantar Cianjur in iarthar Iáva san Indinéis. 

I gceantar sléibhe a bhí eipealár an chreatha talún, a raibh méid 5.6 ar an scála Richter ann. Níl 5.6 chomh ard sin, ach tharla an crith ag doimhneacht éadomhain (tuairim is 10 km), rud a chuir treise leis an méid fuinnimh a scaoileadh amach i limistéar beag go leor agus bhfuil níl na tithíochta sa cheantar thar mholadh beirte .  Rinneadh scrios mór de bharr sin. Mar bharr ar an mí-ádh, bhí sciorradh talún sa cheantar tar éis an chreatha talún agus mar sin bhí deacrachtaí ag na seirbhísí éigeandála cuidiú le daoine.

Maraíodh 268 duine ar a laghad. B'éigean do bhreis agus 58,000 a dtithe a thréigean de bharr na tubaiste. Tugadh go leor daoine chuig an ospidéal áitiúil ach de cheal spáis b'éigean cóir leighis a chur ar a bhformhór faoi thóirsí sa charrchlós agus ar an mbóthar féin.

### Cúlra
Sórt crosbhealaigh idir phlátaí teicteonacha atá sa cheantar sin in Iáva agus tharla go leor creathanna talún ann cheana.

## Féach freisin

* Scála Richter

## Tagairtí

Catagóir:2022
Catagóir:Creathanna talún
Catagóir:An Indinéis
Vápáil

mion|galtoitíní nó E-cigarettes, nó   electronic cigarettes
Is éard is **vápáil** ann ná ‘mhanglaim nimhe a d’fhéadfadh leanbh a mharú’. Tá iliomad blasanna **galtoitín**í ann - blasanna neamúla atá dírithe ar dhaoine óga go háirithe.  Tháinig an-tóir ar ghaltoitíní i dtús na 2010idí, mar tháirgí ionanálaithe nicitín. Ceapadh an focal Gaeilge sa bhliain 2014.    

### Sláinte
De réir an Bhoird Taighde Sláinte, is dóichí faoi chúig go dtosóidh daoine a chaitheann galtoitíní, go dtosóidh siadsan thar dhaoine eile ag caitheamh tobac.  Do fhormhór na daoine a bhíonn ag vápáil faoi láthair, caitheann siad tobac nó chaith siad tobac, agus is dócha go ndéanfaidh vápáil níos lú dochar dóibh a dhéanann aistriú iomlán.

Nuair a úsáideann ógánaigh nicitín, tá sé in ann cur isteach ar na codanna sin den inchinn a rialaíonn aire, foghlaim, giúmar agus rialú ríge. Anuas air sin, tá sé in ann an seans go mbeifear tugtha do dhrugaí eile sa todhchaí a mhéadú. Agus tá vápáil nó ionanálú aon substaint in ann dochar a dhéanamh do na scamhóga agus don chonair riospráide.

Sna 2020idí, áfach, tháinig ardú mór ar vápáil i measc páistí agus daoine óga. Nochtann sé seo iad do nicitín, substaint an-andúileach a bhféadfadh tionchar níos mó a bheith aici ar dhaoine óga ná ar dhaoine fásta. Níl galtoitín gan dochar ach an oiread, agus níl a fhios againn cad iad na tionchair fhadtéarmacha sláinte ó vápáil. Tá seans ann freisin go bhféadfadh roinnt daoine óga a bhíonn ag vápáil dul ar aghaidh chun tobac a chaitheamh.

### Vápáil in Éireann
Sa bhliain 2022, bhí sé molta ag an Aire Sláinte Stephen Donnelly cosc a chur ar ghaltoitíní a dhíol le daoine faoi ocht mbliana déag agus srianta a chur ar fhógraíocht galtoitíní. Tá sé mar aidhm ag an tionscnamh  *Not Around U*s  spreagadh a thabhairt do dhaoine a  bhíonn ag vápáil gan a bheith ag caitheamh nó ag vápáil timpeall ar dhaoine eile.

## Féach freisin

* Toitín

## Tagairtí

Catagóir:Caitheamh tobac
Catagóir:Sláinte
Díchumannú san Úcráin

Cuireadh tús le **díchumannú san Úcráin** le linn agus tar éis dhíscaoileadh an Aontais Shóivéadaigh i 1991. Leis an rath a bhí ar Réabhlóid na Dínite in 2014, d'achtaigh rialtas na hÚcráine dlíthe a chuir cosc ar shiombailí cumannacha.

An 15 Bealtaine 2015, shínigh Uachtarán na hÚcráine Petro Poroshenko sraith dlíthe a chuir tús le tréimhse sé mhí chun séadchomharthaí cumannacha a bhaint (gan séadchomharthaí an Dara Cogadh Domhanda san áireamh) agus chun áiteanna poiblí a ainmníodh i ndiaidh téamaí a bhaineann leis an gcumannachas a athainmniú. Ag an am, chiallaigh sé seo go raibh 22 cathair agus 44 sráidbhaile chun ainmneacha nua a fháil.   

Go dtí an 21 Samhain 2015, bhí an t-údarás ag rialtais bhardasacha é seo a chur i bhfeidhm; má theip orthu é sin a dhéanamh, bhí go dtí an 21 Bealtaine 2016 ag Oblastanna na hÚcráine na hainmneacha a athrú. Más rud é tar éis an dáta sin gur choinnigh an lonnaíocht a seanainm, bheadh údarás ag Comh-Aireacht Airí na hÚcráine ainm nua a shannadh don lonnaíocht.  

Sa bhliain 2016, athainmníodh 51,493 sráid agus 987 cathair agus sráidbhaile, agus baineadh 1,320 séadchomhartha de Leinín agus 1,069 séadchomhartha le cumannaigh eile. Tá pionós de chosc féideartha sna meáin agus pianbhreitheanna príosúin suas le cúig bliana i gceist le sárú an dlí.
## Tagairtí


Catagóir:2015 san Úcráin
Catagóir:2016 san Úcráin
Catagóir:Frith-chumannachas san Úcráin
Catagóir:Díchumannú
Catagóir:Euromaidan
Catagóir:Cearta daonna san Úcráin

Catagóir:Conspóidí polaitiúla san Úcráin
Catagóir:Stair pholaitiúil na hÚcráine
Catagóir:Cos faoi chois polaitiúil san Úcráin
Catagóir:Polaitíocht na hÚcráine
Catagóir:náisiúnachas na hÚcráine
Catagóir:2015
Catagóir:Stair na hÚcráine
Catagóir:Cumannachas
Prealáid

[mion|[Cairdinéal agus easpaig sa Bheilg]]
Easpag nó eaglaiseach den chéim is airde ie ea **prealáid** (ón Laidin *praelatus*).

## Féach freisin

* Easpag

## Tagairtí

Catagóir:Eaglais
Catagóir:Críostaíocht
Roma McLaughlin

Is imreoir sacair Éireannach í **Roma McLaughlin**.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1998
Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann
Catagóir:Imreoirí sacair mná
Catagóir:Daoine beo
An tAcht Coiscthe Sceimhlitheoireachta

mion|Prevention of Terrorism Act 2005-2008
Ar 25 Samhain 1974 i  bParlaimint Westminster, ritheadh an t**Acht Coiscthe Sceimhlitheoireachta** (nó an **PTA**, **Prevention of Terrorism Act**) 1974 na Ríochta Aontaithe. 
[mion|clé|An 'Rúnaí Baile', [Roy Jenkins]]
Ag an am céanna, d'fhógair an tAire Briotanach, an 'Rúnaí Baile', Roy Jenkins, gur eagraíocht mhídhleathach a bhí san IRA Sealadach. Dúirt sé  "The powers... are Draconian. In combination they are unprecedented in peacetime."

Cúpla lá roimhe sin, ar 21 Samhain 1974, pléascadh buamaí in dhá theach tábhairne in Birmingham agus maraíodh 21 Ritheadh an PTA mar fhreagairt ar an eachtra seo.  Nó sin an leithscéal a bhí ann ag an am. I ndáiríre, bhí an reachtaíocht ar na bacáin le tamall anuas.

Bhain na péas úsáid as an PTA chun daoine neamhchiontacha, leithéidí Cheathrar Guildford, Seisear Birmingham, Ann agus Paddy Maguire, srl a chur i ngéibheann ar feadh cúig bliana déag nó níos mó.   

## Féach freisin

* Roy Jenkins

## Tagairtí

Catagóir:1974
Catagóir:Dlí reachtúil
Catagóir:Dlí Shasana
Catagóir:Na Trioblóidí
Catagóir:Parlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Sceimhlitheoireacht
Catagóir:Stair na Ríochta Aontaithe
Zaporizhzhia

Cathair in oirdheisceart na hÚcráine is ea **Zaporizhzhia** (Úcráinis:*** Запоріжжя***, Rúisis:*** Запорожье***) atá suite ar bhruach na Dnípire sa réigiún 'Oblast Saporoísia'   (Rúisis:*** Запорожская область***). Tá daonra 710,052 ag Saporoísia, ó bhí 1 Eanáir 2022.

Tá cáil ar Zaporizhzhia mar gheall ar an oileán stairiúil Chortitsia;  (Rúisis:*** Хортица ***),  na stáisiúin chumhachta iomadúla lena n-áirítear Stáisiún Núicléach Zaporizhzhia (an stáisiún cumhachta núicléiche is mó san Eoraip), Stáisiún Cumhachta Teirmeach Zaporizhzhia agus Stáisiún Hidrileictreach na Dnípire, agus mar lárionad tábhachtach tionsclaíochta. Táirgtear cruach, alúmanam, innill aerárthacha, gluaisteán, claochladáin d'fhostáisiúin, agus crua-earraí tionsclaíochta eile sa réigiún.

## Sanasaíocht

Tagraíonn an t-ainm *Zaporizhzhia* go litriúil do shuíomh na cathrach atá suite "lastall de na fánsruthanna" - níos faide síos an abhainn nó ar dheisceart fhánsruthanna na Dnípire, a bhíodh ina bhac mór ar an loingseoireacht agus ar shuíomh iompair tábhachtach (Sa bhliain 1932, cuireadh na fánsruthanna thar bruach ar an Dnípir, lena bheith mar chuid de thaiscumar Stáisiún Hidrileictreach na Dnípire) . 

Sular athraíodh í sa bhliain 1921, ba é ainm na cathrach ná **Алекса́ндровск** nó **Олекса́ндрівськ**, ainmnithe as 'daingean' ***Александровская крепость *** a bhí ina chuid de líne chosanta na Dnípire, d' Impireacht na Rúise.
## Stair

## Tagairtí
Aegastas

Is pearsa i miotaseolaíocht na Gréige é **Aegastas**.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Mhicéiné
T-34

Is tanc meán Sóivéadach é an T-34. Cuireadh in aithne é i 1940, i rith an dara cogadh domhanda. Bhain an tAontas Sóivéadach úsáid as an tanc ó na 40idí tríd na 60idí, ach go háirithe ó 1940 go 1947 agus tá sé fós in úsáid ag roinnt airm ar fud an domhain.

Tá clú agus cáil ar an T-34 mar gheall de cé chomh éifeachtach a raibh sé in aghaidh na Naitsithe i rith an dara cogadh domhanda. Ghlac sé páirt i gCath Stalingrad, i gCath Minsk, agus i gCath Kursk, mar shampla, ach bhí sé páirteach de formhór de na cathanna sa chogadh. Tógadh breis is 57,000 T-34 i rith an dara cogadh domhanda.

### Stair
Rinneadh an T-34 i gcathair Kharkiv agus cé gur dhear Mikhail Koshkin an tanc ar dtús, ní dhearna sé ach an Múnla 1940. Cruthaíodh gach múnla eile ag dearthóir tancanna sóivéadacha Alexander Alexandrovich Morozov.

### I gcultúr coitianta
Fheictear roint T-34 sa seó anime *[[Girls und Panzer]]*.
Erik Satie

Ba chumadóir agus pianódóir Francach é **Éric Alfred Leslie Satie** (17 Bealtaine 1866 – 1 Iúil 1925).

## Beathaisnéis
### Luathshaol
Rugadh sa Honfleur é agus chaith sé a óige idir an Normainn agus Páras.

### Gairm
Sa bhliain 1887, d'aistrigh sé go Montmartre agus chum sé na ceithre *[[Ogives]]* le haghaidh an phianó.

## Tagairtí

Catagóir:Cumadóirí Francacha
Catagóir:Pianódóirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1866
Catagóir:Básanna i 1925
Circé

I miotaseolaíocht na Gréige, draíodóir agus miondia atá in **Circé** (Sean-Ghréigis: Κίρκη *Kírkē*). Is iníon leis an Tíotán Helios agus an nimfeach aigéin Perse, nó leis na déithe Heicité agus Aidhéitéas í. Bhí cáil ar Circé mar gheall ar an eolas leitheadach a bhí aici ar phosóidí agus ar luibheanna. Trí úsáid a bhaint astu agus slat draíochta, chlaochlódh sí a cuid naimhde, nó iad siúd a rinne olc uirthi, ina n-ainmhithe.

## Tagairtí

Catagóir:Déithe Gréagacha
Catagóir:Pearsana san Odaisé
Hácaeir

[mion|hácaeir i g[Calcúta]]
Duine a thugann earraí ó áit go háit á ndíol is ea **hácaeir**.

## Féach freisin

* Gnó

## Tagairtí

Catagóir:Tráchtáil
Catagóir:Gnó
Catagóir:Gairmeacha neamhfhoirmiúla
Harald V na hIorua

Is é **Harald V** (Ioruais: *Harald den femte*, r. 21 Feabhra 1937) rí na hIorua. Tháinig sé i gcoróin ar 17 Eanáir 1991. 

An tríú páiste agus an chéad mhac le Rí Olaf V na hIorua agus Banphrionsa Märtha na Sualainne ab ea Harald. Bhí sé ar an dara duine a thiocfadh i gcoróin nuair a rugadh é, ó thiocfadh a athair ar dtús. Chuaigh an teaghlach ríoga ar deoraíocht i 1940 de bharr forghabháil na Gearmáine ar an Iorua. Chaith Harald cuid dá óige sa tSualainn agus sna Stáit Aontaithe. D'fhill sé ar an Iorua i 1945, agus rinne sé staidéar ina dhiaidh sin in Ollscoil Osló, Acadamh Míleata na hIorua, agus Coláiste Balliol, Oxford. 

Ar bhás sheanathair Harald, Haakon VII, dó, rinneadh rídhamhna de Harald agus rí dá athair. D'ionadaigh Harald, ar fear mór  spóirt é, an Iorua sa tseoltóireacht ag na Cluichí Oilimpeacha i 1964, 1968 agus 1972. Tá sé ina phátrún anois ar an eagraíocht World Sailing. Phós Harald Sonja Haraldsen i 1968 in ainneoin conspóid a bhain le Sonja a bheith ina duine den chosmhuintir. Tá beirt ina gclann: Märtha Louise agus Haakon. Tháinig Harald i gcoróin i ndiaidh bhás a athar i 1991, le Haakon ina léiroidhre leis.
Ross McWhirter

Iriseoir Sasanach agus fear gnó ab ea **Ross McWhirter,** a bhunaigh Guinness World Records (12 Lúnasa 1925 - 27 Samhain 1975). 

Scríobh Ross McWhirter agus a leathchúpla, Norris, an chéad eagrán de *Guinness World Records* sa bhliain 1955 agus bhunaigh siad an comhlacht, "Guinness superlatives" ar 30 Samhain 1955.  Tá an-éileamh ar an leabhar ó shin. 
[clé|mion|Feallmharaíodh é ar [27 Samhain 1975]]
Bhí  Ross McWhirter i bhfad amach ar an eite dheis agus go tréan in aghaidh an IRA sna 1970idí. Bhí luaíocht £50,000 á tairiscint ag McWhirter chun teacht ar bhaill den IRA, an 'Balcombe Street Gang' i Londain. Ach lámhaigh siad é ar 27 Samhain 1975.

## Féach freisin

* Curiarrachtaí Domhanda Guinness

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1975
Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:Feallmharuithe
Catagóir:Iriseoirí Sasanacha
Catagóir:Lucht gnó Shasana
Lollardachas

mion| Sa léaráid seo ón 19ú haois, taispeántar John Wycliffe ag tabhairt aistriúcháin den Bhíobla, a  raibh a ainm air, dá lucht leanúna.
Ba ghluaiseacht reiligiúnach Críostaí próta-Phrotastúnach é **an Lollardachas**, a bhí ann ó lár an 14ú haois go dtí Reifirméisean Sasanach an 16ú haois. Ba é John Wycliffe, diagaire Caitliceach a briseadh as Ollscoil Oxford sa bhliain 1381, mar gheall ar cháineadh na hEaglaise Caitlicí Rómhánaí, a bhí i gceannas air ar dtús. Bhí éilimh na Lollardach go príomha le haghaidh athchóiriú na Críostaíochta Thiar. Chuir siad a gcreideamh i dtoll a chéile ins an téacs reiligiúnach  'The Twelve Conclusions of the Lollards ' (Gaeilge: *Dhá Chonclúid Déag na Lollardach*.

## Sanasaíocht
[mion| Príosún na Lollardach i [Pálás Lambeth|bPálás Lambeth]]
*Lollard*, *Lollardi*, nó *Loller* an leasainm dímheasúil coitianta a thugtar dóibh siúd  gan chúlra acadúil, a raibh oideachas orthu (más ann ar chor ar bith) i mBéarla amháin, a raibh sé de cháil orthu teagasc John Wycliffe ach go háirithe a leanúint, agus is cinnte gur spreag aistriúchán an Bhíobla go Béarla iad go mór.  Faoi lár an 15ú haois, bhí an focal "lollard" ar comhchiall  i gcoitinne le 'eiriceach'. Glactar leis go ginearálta gur téarma níos neodraí é an rogha eile, "Wycliffite" (Gaeilge: "*Wycliffíteach*", a chlúdaíonn na tuairimí céanna ach a bhfuil cúlra acadúil acu.

Deirtear gurbh é an cléireach Angla-Éireannach Henry Crumpe a chum an téarma Béarla, ach níltear cinnte faoina bhunús. Tarlaíonn an úsáid oifigiúil is luaithe den ainm i Sasana sa bhliain 1387, i sainordú Easpag Worcester, i gcoinne cúigear "seanmóirí bochta", *nomine seu ritu Lollardorum confoederatos*. De réir an *[[Oxford English Dictionary]]*, is dócha go dtagann sé ón Meán-Ollainnis ** , ón bhriathar *lollen* ("ag monabhar"). Tá an focal i bhfad níos sine ná a úsáid Béarla; bhí Lollardaigh san Ísiltír ag tús an 14ú&nbsp;haois a bhí comhchosúil leis na Fraticelli, Bégaird, agus seicteanna eile ar nós na bProinsiasach séantach.
## Tagairtí
Cinniúint fhollasach

[mion| Léiriú fáthchiallach ar nuachóiriú an iarthar nua is ea ''American Progress'' (1872) le John Gast.  

Léirítear Columbia, pearsanú de chuid na Stát Aontaithe, ag treorú na lonnaitheoirí Meiriceánacha.  Taispeántar í ag tabhairt solais ón oirthear go dtí an iarthar, ag sreangadh sreang [Teileagrafaíocht|teileagraif agus ag coinneáil leabhar.    Cuireadh béim ar chéimeanna éagsúla de ghníomhaíocht eacnamaíoch agus de mhodhanna iompair ag an am 

]]
Is éard is **cinniúint fhollasach** ann ná creideamh cultúrtha sna Stáit Aontaithe sa 19ú haois go raibh sé i ndán do lonnaitheoirí Meiriceánacha leathnú ar fud Mheiriceá Thuaidh. 

Bhí trí bhunphrionsabail ag baint leis an gcoincheap: 

* Buanna speisialta mhuintir Mheiriceá agus a n-institiúidí
* Misean na Stát Aontaithe an tIarthar a fhuascailt agus a athdhéanamh in íomhá an an oirthir arúlaí 
* Cinniúint dhochoiscthe ag baint leis an dualgas riachtanach seo a chur i gcrích.
Dar leis an gcéad tuairim, tá fás agus borradh dlite ó Dhia do na Stáit Aontaithe agus uaidh seo a d’eascair an leathnú amach ó na trí chóilíneacht déag go cósta Thiar Mheiriceá Thuaidh, agus amach go Haváí i lár an Aigéin Chiúin ó 1776 go dtí 1951. 

## Féach freisin
Dúnghaois Monroe. Maidir leis an dara tuairim, maíonn na Stáit Aontaithe go mbaineann gach rud a tharlaíonn i Meiriceá Thuaidh agus Theas trí chéile lena réimse tionchair. Is tuairim é seo a mhúnlaigh an tUachtarán Munroe sna 1820idí.

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht na Stát Aontaithe
Catagóir:Impiriúlachas
Cibear-Luan

[mion|[Siopadóireacht]]
Tugtar **'Cibear-Luan**'  ar an gceathrú Luan roimh an Nollag, de bharr an mhéid airgid a chaitear ar-líne an lá seo gach bliain.  Bíonn praghsanna laghdaithe go mór ar fud na hidirlíne, agus lascainí ollmhóra réamh-Nollaig le fáil, nó creidtear go mbíonn lacáistí le fáil. I ndáiríre, níl ann ach bolscaireacht mhargaíochta go minic.

## Féach freisin

* Lá an Altaithe (Stáit Aontaithe)
* Aoine Mhór na Siopadóireachta

## Tagairtí

Catagóir:Féilte idirnáisiúnta
Catagóir:Luan
Catagóir:Leictreonaic
Catagóir:Siopadóireacht
Catagóir:Tomhaltas
Catagóir:Margaíocht
An Romainis

:*Is alt faoi theanga na Romach é seo. Déantar idirdhealú idir í agus [[an Rómáinis]], teanga na Rómáine; agus [[an Rómainis]], teanga Rómánsach in oirthear na hEilvéise.*

Is macraitheanga Ind-Airianach í **an Romainis** a labhraítear i measc phobail na Romach. Dar le h*[[Ethnologue]]* 2015, tá thart ar 4 mhilliún cainteoirí dúchais ag na teangacha Romainise uilig. Tugtar faoi deara freisin go n-úsáideann roinnt pobal Románach teangacha measctha bunaithe ar an teanga mórthimpeall le stór focal Romainise; ní chuirtear iad seo san áireamh leis an bhfíor-Romainis ach tugtar "teangacha Para-Romainise" orthu. 

Ar na príomhtheangacha a chuimsíos an Romainis, tá: Romainis na mBalcán, Romainis Bhaltach, Romainis Chairp in oirthear na hEorpa, Kalo na Fionlainne, an tSintis i lár na hEorpa, Romainis Vlacsach ar fud oirdheisceart na hEorpa, agus Romainis na Breataine Bige.

Romainis, an
An tSintis

Teanga Romainise is ea í **an tSintis** a labhraítear i measc na Sintíoch, ar grúpa Románach iad a fhaightear den chuid is mó sa nGearmáin agus i lár na hEorpa. Bhí tionchar mór ag an nGearmáinis ar an teanga, agus níl sí intuigthe le teangacha Romainise eile. 

Labhraíonn Sintígh an tSintis sa nGearmáin, sa bhFrainc, i dTuaisceart na hIodáile, san Eilvéis, sa tSeirbia, agus sa gCróit, agus tá líonra cainteoirí níos lú san Ostair, sa tSeic, agus san Ísiltír.

Catagóir:An Romainis
Romainis na Breataine Bige

Teanga Romainise is ea **Romainis na Breataine Bige** (nó **Kalá na Breataine Bige**), a labhraítí go líofa sa mBreatain Bheag suas go dtí an bhliain 1950 ar a laghad. Ba iad an dream Románach ar a dtugtar Kalá, a tháinig go dtí an Bhreatain sa 16ú haois, lucht a labhartha. 

Teanga phara-Romainis atá déanta den teanga seo anois, ó tá idir Bhreatnais, Bhéarla agus Romainis sa stór focal ach úsáidtear gramadach an Bhéarla.
Imoibreoir modúlach beag

mion| Léiriú ar imoibreoir modúlach beag éadromuisce  núicléach   (IMB)
Is éard atá i gceist le h**imoibreoirí modúlacha beaga** (**IMBanna**) ná áicme bheartaithe d'imoibreoirí eamhnacha núicléacha, atá níos lú ná imoibreoirí núicléacha traidisiúnta, ar féidir iad a thógáil in aon láthair amháin (amhail monarcha), agus ansin iad a sheoladh, a choimisiúnú agus a oibriú ar shuíomh ar leith.  Tagraíonn an téarma IMB don mhéid, don acmhainn agus don tógáil modúlach amháin, ní don chineál imoibreora agus don phróiseas núicléach a chuirtear i bhfeidhm. Tá idir leaganacha de dhearaí reatha atá laghdaithe síos agus de dhearaí 'glúin IV' i gceist. Tá imoibreoirí teirmeacha-neodrón agus imoibreoirí neodrón araon molta, mar aon le samhlacha d'imoibreoirí gásfhuaraithe agus salainn- leáite.

Dearadh IMBanna tráchtála chun aschur cumhachta leictreachais a sheachadadh chomh híseal le 5 MWt (leictreach) agus suas le 300 MWt in aghaidh an mhodúil. Féadfar IMBanna a dhearadh do théamh díshalannaithe nó saoráide amháin seachas leictreachas. Tomhaistear na IMBanna seo i meigeavatanna teirmeacha MWt. Braitheann go leor dearaí IBM ar chóras modúlach, rud a ligeann do chustaiméirí modúil a chur leis go simplí chun aschur leictreach atá ag teastáil a bhaint amach.
## Naisc sheachtracha
*TUARASCÁIL ÓN gCOIMISIÚN CHUIG PARLAIMINT NA hEORPA AGUS CHUIG AN gCOMHAIRLE
*Cad is Imoibreoirí Beaga Modúlacha (IMBanna) ann? (i mBearla)
## Tagairtí

Catagóir:Ailt le téacs sa tSínis
Ronan Moore

Údar, múinteoir agus polaiteoir Éireannach atá in **Ronan Moore.** Tá sé ina bhall de na Daonlathaigh Shóisialta.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Moore, Ronan
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Cynan Dindaethwy ap Rhodri

Bhí **Cynan Dindaethwy ap Rhodri** (d'éag 816 ) ina rí ar Gwynedd .

## Beathaisnéis
De réir na ginealais,  ba mhac Rhodri Molwynog é Cynan.  Fuair Rhodri bás sa bhliain 754 níl aon trácht ar Cynan go dtí 813, mar sin deirtear sa *Bywgraffiadur Cymreig* go bhfuil earráid sa ghinealais. D'éirigh Cynan ina rí ar Gwynedd ar bhás Caradóg ap Meirion, a deirtear gur col ceathrair dó é. Throid Cynan le Hywel, a dheartháir dar leis an Dr. David Powel, cé go dtugtar Hywel ap Caradog air uaireanta. Sa bhliain 814 d'éirigh le Hywel Ynys Môn a ghabháil ó  Chynan. Sa bhliain 816 bhuaigh Cynan an t-oileán ar ais, ach fuair sé bás an bhliain sin.

Is tagairt é an buafhocal *Dindaethwy* ina ainm don  foroinn chríche 'cwmwd' Dindaethwy (*Tindaethwy* ), ceann den dá choll i cantref Rhosyr, in oirdheisceart Ynys Môn. Bhí Dindaethwy suite idir Afon Menai agus Traeth Lafan ó dheas agus Traeth Coch ar Mhuir Éireann ó thuaidh. Féidearthacht eile is ea go bhfuil Dún Dindaethwy i gceist ag an "Dindaethwy" ina ainm, agus creidtear gur dhún a bhí ann ar chnoc in aice le Plas Cadnant, Porthaethwy ar Ynys Môn. Dá bhrí sin, is féidir glacadh leis go muiníneach gur de bhunadh an gcuid seo de Ynys Môn é Cynan.

Bhí a iníon Esyllt ina máthair ag Merfyn Frych, athair Rhodri Mawr.

## Tagairtí

Catagóir:Breitheanna san 8ú haois
Catagóir:Básanna sna 810í
Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:Bliain an bháis neamhchinnte
Catagóir:Monarchaí Gwynedd
Catagóir:Monarchaí Breatnacha an 8ú haois
Catagóir:Monarchaí Breatnacha an 9ú haois
Leiv Eiriksson

:*Tabhair faoi deara gur [[ainm athartha]] atá ar an duine seo, seachas [[sloinne]]. Dá bhrí sin, is ceart *Leiv* a thabhairt air in ionad *Eiriksson*.*

Taiscéalaí Lochlannach ba ea **Leiv Eiriksson** (Sean-Lochlainnis: *Leifr Eiríksson*, .i. Leif mac Eirik; t. 970 – t. 1019 go 1025). De réir ságaí Íoslannacha, bhunaigh Leiv coilíneacht de chuid na Lochlannach i d"Tír na bhFíniúnacha", a bhí i Meiriceá Thuaidh de réir dealraimh, thart ar leithmhílaois roimh Chríostóir Colambas. Ceaptar gurbh fhéidir gurb ionann an choilíneacht sin agus lonnaíocht Lochlannach a fuarthas i L'Anse aux Meadows i dTalamh an Éisc.

## Luathshaol agus pearsanta
Mac le hErik Rua, bunaitheoir na chéad lonnaíochta Lochlannach sa nGraonlainn, agus le Þjóðhildur na hÍoslainne, ab ea Leiv. Ceaptar gur rugadh é san Íoslainn, ach tógadh é i Lonnaíocht Oirthearach na Graonlainne, in eastát a mhuintire arbh ainm dó Brattahlíð. Tráill de chuid Erik, Tyrker, a thóg Leiv ar altramas. 

Bhí beirt mhac ag Leiv, Thorgils, ar ar rug an bhean uasal Thorgunna in Inse Ghall; agus Thorkell, a tháinig i gcomharbacht ar a athair mar thaoiseach sa nGraonlainn.

Catagóir:Daoine a rugadh sna 970í
Catagóir:Básanna sna 1020í
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine Íoslannacha
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Mairnéalaigh
Catagóir:Taiscéalaithe
Sloinne

mion|220x220px|lch 114 agus sloinne Ó Rothláin,  ''Irish Names and Surnames'', le Rev Patrick Woulfe,  1906
mion|220x220px
Is éard is **sloinne** ann ná cuid d'ainm duine a úsáidtear i gcultúir áirithe chun muintir, pobal nó treibh an duine a léiriú.  Is iomaí scéal a bhaineann leis na hainmneacha agus na sloinnte atá ar dhaoine.

## Nósanna cultúr éagsúil
Sna teangacha Gaelacha agus i ndomhan an Bhéarla araon, tagann an sloinne i ndiaidh túsainm duine, agus tugann clann leo sloinne a athar de ghnáth. I dteangacha áirithe, an Ghaeilge san áireamh, bíonn leagan difriúil den sloinne ar iníon ná an ceann a bheadh ar mhac. Chomh maith leis sin, tá nós ann in go leor cultúr Eorpach go nglacann bean phósta sloinne a fhir chéile - b'fhéidir leagan difriúil de, mar a tharlaíos sa nGaeilge, nó an sloinne nua in éineacht lena sloinne breithe - ach tá an cleachtadh seo ag dul i léig beagán le blianta anuas. Ina lán teangacha san Áise, agus i gcodanna den Eoraip is den Afraic, cuirtear an sloinne i dtús ainm duine. 

In áiteanna mar a labhraítear an Spáinnis nó an Phortaingéilis, faigheann leanbh sloinne a athar agus a mhátharsa de ghnáth. Feictear sloinnte dúbailte (nó sloinnte le níos mó codanna) i dteangacha eile freisin: sa mBéarla, mar shampla, is minic a léiríos siad uaisleacht, ar nós "Charles Mountbatten-Windsor", ainm iomlán Shéarlais III. Sa nGaeilge, is féidir ainmfhocal firinscneach a dhéanamh de go leor sloinnte trí *-(e)ach* a chur mar fhoirceann leis an mbunús, agus moltar é seo a dhéanamh leis an gcéad chuid de shloinne dúbailte. 

## Féach freisin

* Céadainm
* Ainmneacha Gaelacha
* Ainmneacha Síneacha

## Tagairtí

Catagóir:Ainmneacha
Catagóir:Teaghlaigh
Catagóir:Teaghlach
Paula Melvin

Is í **Paula Melvin** iar-uachtarán Chonradh na Gaeilge. Is as Baile an Alabhóidigh, i mBaile Átha Cliath í. Toghadh Melvin ina huachtarán ar an eagraíocht teanga den chéad uair ag Ard-Fheis an Chonartha in 2022. Ba í Melvin an bhean ab óige a toghadh chun an róil agus í 29 mbliana d’aois nuair a toghadh den chéad uair í. Chaith sí ocht mbliana mar uachtarán agus tánaiste na heagraíochta.

## Gairm bheatha
Is de bhunadh na tuaithe in iarthar Átha Cliath í Melvin. Ba imreoir agus leasrúnaí í ar an gcumann peile Na Gaeil Óga CLG,

Agus í ag freastal ar Choláiste Phádraig i nDroim Conrach, bhí Melvin ina hOifigeach Gaeilge ar Aontas na Mac Léinn agus ina cathaoirleach ar an gCumann Gaelach. Bhí sí ina cathaoirleach ar chraobh de chuid an Chonartha in iarthar Átha Cliath ‘Pobal Gaeilge 15’. Bhí sí ina ball coiste ar Bhuanchoiste an Chonartha, Coiste Chlub an Chonartha, Coiste Oireachtas na Gaeilge agus Coiste Stiúrtha Ógras.

Thosaigh Melvin ag obair mar thánaiste Chonradh na Gaeilge sa bhliain 2017. Ceaptar gurb í an tánaiste is óige a bhí ag Conradh na Gaeilge ó bunaíodh é. 

Tá sí ina ball de Choiste na Gaeilge i gComhairle Contae Fhine Gall, 

Toghadh Melvin mar uachtarán Conradh na Gaeilge ar 25 Feabhra 2022 ag ardfheis Chonradh na Gaeilge.  Ina hóráid ghlactha, dúirt sí:

I measc na mór-spriocanna atá agam don bhliain atá amach romhainn tá an Polasaí Náisiúnta don Phleanáil Tithíochta. Is gá sin a bhaint amach don Ghaeltacht gan a thuilleadh moille agus an feachtas sin a bhrú ar aghaidh go mór, le cinntiú go mbeidh pobal na Gaeltachta in ann cónaí ina gceantar féin trína dteanga féin.Atoghadh arís in 2023 agus 2024 í. D'fhógair sí i mí Eanáir 2025 nach lorgódh sí téarma eile ag Ard-Fheis Chonradh na Gaeilge 2025.

## Féach freisin
* Ciarán Mac Giolla Bhéin

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Gaeilgeoirí
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Alumni Ollscoil Chathair Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1993
Catagóir:Uachtaráin Chonradh na Gaeilge
Catagóir:Lucht Chonradh na Gaeilge
Romainis Chríoch Lochlann

Is teanga phara-Romainis í **Romainis Chríoch Lochlann**, a labhraítear i measc Romach san Iorua agus sa tSualainn, tíortha ina bhfuil aitheantas oifigiúil mar mhionteanga aici, chomh maith leis an Danmhairg.
Earas

I miotaseolaíocht na Gréige, is í **Earas** dia an achrainn.

## Tagairtí

Catagóir:Déithe Gréagacha
Aescaláipias

I miotaseolaíocht na Gréige, is é **Aescaláipias** dia an leighis.

## Tagairtí

Catagóir:Déithe Gréagacha
Hakeem Jeffries

Is polaiteoir agus aturnae Meiriceánach é **Hakeem Sekou Jeffries** (rugadh 4 Lúnasa, 1970). Is ionadaí de chuid na Stát Aontaithe é don 8ú ceantar comhdhála i Nua - Eabhrac ón bhliain 2013 i leith. Tá sé ina bhall den Pháirtí Daonlathach, agus déanann sé ionadaíocht ar cheantar a chlúdaíonn codanna de chuid oirthear Brooklyn agus iardheisceart Queens i gCathair Nua-Eabhrac. Is dlíodóir corparáideach é de réir gairme, d’oibrigh sé do Paul, Weiss, Rifkind, Wharton &amp;amp; Garrison, ansin Viacom agus CBS, sular sheas sé le haghaidh agus sular fhreastail sé ag i gComhthionól Stáit Nua-Eabhrac ó 2007 go 2012, ag déanamh ionadaíochta ar an 57ú ceantar Tionóil. Tá Jeffries ina chathaoirleach ar Chácas na nDaonlathach i dTeach na nIonadaithean ó 2019.

Ar an 30 Samhain, 2022, toghadh Jeffries chun bheith i gceannas ar chácas an Pháirtí Dhaonlathaigh i dTeach na nIonadaithe sna Stáit Aontaithe in 2023, i ndiaidh Nancy Pelosi. Má thoghtar Kevin McCarthy ag an 118ú Comhdháil de chuid na Stát Aontaithe le bheith ina Cheann Comhairle ar Theach na nIonadaithe, táthar ag súil go mbeidh Jeffries ina Cheannaire Mionlaigh dá réir.

## Luathshaol agus gairm bheatha
Rugadh Jeffries i Brooklyn, Nua-Eabhrac, ag Ionad Ospidéil Brooklyn do Laneda Jeffries, oibrí sóisialta, agus Marland Jeffries, comhairleoir stáit um mhí-úsáid substaintí. D’fhás sé suas i Crown Heights, Brooklyn .

Bhain Jeffries céim amach ó  Midwood High School i 1988. Rinne sé staidéar ansin ar eolaíocht pholaitiúil ag Ollscoil Binghamton, agus bhain sé céim Bhaitsiléara Ealaíon le honóracha amach i 1992. Le linn a chuid ama ag Binghamton bhí sé ina bhall den bráithreachas Kappa Alpha Psi .

Rinne Jeffries staidéar iarchéime san *McCourt School of Public Policy*, de chuid Ollscoil Georgetown, agus bhain sé Máistreacht sa Bheartas Poiblí amach i 1994. D'fhreastail sé ansin ar Scoil Dlí Ollscoil Nua-Eabhrac, áit a raibh sé ina bhall den *New York University Law Review*. Bhain sé céim Dhochtúireachta Juris  amach i 1997.

Tar éis dó céim a bhaint amach ón scoil dlí, chaith Jeffries bliain amháin mar chléireach dlí don Bhreitheamh Harold Baer Jr. de Chúirt Dúiche SAM do Cheantar an Deiscirt de Nua-Eabhrac. Ó 1998 go 2004, bhí sé i gcleachtadh príobháideach ag an ngnólacht dlí Paul, Weiss, Rifkind, Wharton &amp;amp; Garrison. Sa bhliain 2004, ceapadh ina dhlíthí

intí é do Viacom agus CBS, áit ar oibrigh sé ar dhlíthíocht a d'eascair as Super Bowl XXXVIII halftime show controversy. Le linn ama Jeffries ag Paul, Weiss, d'oibrigh sé freisin mar stiúrthóir ar ghnóthaí idir-rialtais do Chaibidil Stáit Nua-Eabhrac de Chumann Náisiúnta na gConraitheoirí Mionlaigh agus mar uachtarán Black Attorneys for Progress.

## Tionól Stáit Nua-Eabhrac

### Toghcháin
## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
An Pobal Iéineach

Is éard atá sa b**Pobal Iéineach** (Gearmáinis: *Jenische*; Fraincis: *Yéniche*) ná grúpa taistil a bhfuil cónaí orthu den chuid is mó sa nGearmáin, san Ostair, san Eilvéis, i Lucsamburg, sa mBeilg, agus i gcodanna den Fhrainc. I measc na dteoiricí faoina mbunús, tá an smaoineamh gur ó dhaoine imeallaithe a shíolraíos siad, agus gur dream ar leith a bhí iontu faoi thús na 19ú haoise. Ar aon chuma, tá na hIéinigh éagsúil leis na Romaigh, arb iad sin an grúpa taistil is mó san Eoraip.

## Ainm
Feictear an téarma *jenische* ag tagairt do bhéarlagair, béarlagair gadaithe ach go háirithe, go luath sa 18ú haois. Sa gcéad leath den 19ú haois, tosaíodh ar é a úsáid ag tagairt don ghrúpa seo, mar gur measadh an seantéarma, *Jauner*, a bheith cáinteach, de réir dealraimh.

## Tagairtí

Catagóir:Grúpaí eitneacha
Catagóir:An Fhrainc
Catagóir:An Ghearmáin
Top of the Pops (clár BBC)

[mion|[Jimmy Saville, láithreoir agus mí-úsáideoir gnéis|clé]]
Clár ceoil suaitheanta a bhíodh á chraoladh go seachtainiúil ar BBC 1  idir 1964-2005 (agus BBC 2 2005-2006) sa Bhreatain ba ea  ***Top of the Pops***. Bhí dhá phríomhsprioc ag *Top of the Pops*: 

* comhaireamh síos a dhéanamh ar Rogha 30 na Cairte agus 
* blaiseadh a thabhairt de na hamhráin is mó a bhí ag dul i bhfeidhm ar an bpobal i rith na seachtaine roimh ré.

### Ócáidí speisialta
Ba iad Clannad an t-aon bhanna a chan i nGaeilge ar *Top of the Pops* riamh, le ‘Theme From ''Harry’s Game''’, ar an 11 Samhain 1982.

### Mí-úsáid gnéis
Dioscmharcach, láithreoir Top of the Pops agus mí-úsáideoir gnéis scanrúil ab ea Sir Jimmy Savile,  Thaitin caidreamh collaí a bheith aige le cailíní óga .. ar feadh 50 bliana

Ní dúirt éinne faic agus níor rugadh air riamh (d'éag 29 Deireadh Fómhair 2011). Bhí an bhunaíocht chaoinfhulangach is cosúil.

### Fíricí fánacha
D'úsáid an BBC an amhrán "Yellow Pearl" ón albam  *The Philip Lynott Album* mar an gceol aitheantais do *Top of the Pops* ar feadh tamaill.

## Féach freisin

* Theme From ''Harry’s Game''

## Tagairtí

Catagóir:Cláir BBC
Catagóir:Popcheol
Catagóir:Rac-cheol
Catagóir:Cláir siamsaíochta
Seán Quinn

Fear gnó ba ea Seán Quinn (a rugadh ar 5 Nollaig 1947), an fear is saibhre in Eirinn go dtí 2011. Cinneadh gurbh fhéimheach é ar 16 Eanáir 2012, 

Bhunaigh Quinn an Quinn Group sa bhliain 1973; tugtar Mannok air inniu. Tá a cheanncheathrú suite i nDoire Loinn, Contae Fhear Manach 

## Féach freisin

* Mannok
* Anglo-Irish Bank

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
 
Catagóir:Lucht gnó na hÉireann
Clann Dòmhnaill na Ceapaich

Is clann Ghaelach Albanach agus brainse de Chlann Dòmhnaill í **Clann Dòmhnaill na Ceapaich**, ar a dtugtar freisin; **Clann Mhic Raghnaill Loch Abar **. Ba é Alistair Carrach Mac Dhomhnaill, 4ú sin-iar-gharmhac Somhairle agus Tiarnaí na nOileán a shinsear. Ghabh Clann Dòmhnaill na Ceapaich seilbh ar chríocha na Ceapaich, agus Loch Abar, idir Loch Linne agus Loch Lìobhann, atá suite i gContae Inbhir Nis. Ainmnítear an ceann feadhna go traidisiúnta mar “Mac Mhic Raonuill” .

## Naisc sheachtracha
*Clann Dòmhnaill na Ceapaich
## Tagairtí


Catagóir:Clanna na hAlban
Catagóir:Gaeil
John Steenhuisen

Is polaiteoir ón Afraic Theas é **John Henry Steenhuisen** (rugadh 25 Márta 1976) atá ina cheannaire ar an bhFreasúra ó mhí Dheireadh Fómhair 2019  agus atá ina cheannaire feidearálach ar an gComhaontas Daonlathach ó mhí na Samhna 2020, tar éis dó a bheith ina cheannaire eatramhach ar feadh bliana ó mhí na Samhna 2019. Bhí sé ina phríomh-Aoire ar an bhfreasúra oifigiúil ó Bhealtaine 2014 go Deireadh Fómhair 2019. Ar bhonn idé-eolaíoch, tá cur síos ar Steenhuisen mar liobrálach, ag tacú leis an neamhchiníochas agus ar son an chomhionannais chiníoch. 

Rugadh é i nDurban é agus ghnóthaigh sé máithreánach ó Northwood Boys High School. Chuaigh Steenhuisen isteach sa Pháirtí Daonlathach agus toghadh é ar Chomhairle Cathrach Durban i 1999 mar chomhairleoir do Durban Thuaidh. Sa bhliain 2000, bunaíodh an Comhaontas Daonlathach (CD), agus toghadh é mar chomhairleoir ar Bhardas Cathrach eThekwini a bunaíodh le déanaí, i dtoghchán bardasach na bliana sin. Ceapadh é mar cheannaire cácas an DA i 2006. chomhairleoir ar an nuabhunaithe eThekwini Chathrach Bardas i dtoghchán cathrach na bliana sin. Ceapadh é mar cheannaire bhí sé ina bhall den Reachtas KwaZulu - Natal agus ceapadh é mar cheannaire cácais an CD sa bhliain 2006.

Tar éis toghcháin 2009, bhí sé ina bhall den Reachtas KwaZulu - Natal agus ceapadh é mar cheannaire cácais an CD. Go gairid ina dhiaidh sin, toghadh Steenhuisen mar cheannaire an pháirtí i gcúige KwaZulu-Nata, post a bhí aige go dtí gur éirigh sé as i mí Dheireadh Fómhair 2010, agus baint aige i gcaidreamh lasmuigh den phósadh. Ghlach sé ballraíocht san Tionól Náisiúnta i mí Iúil 2011, agus ceapadh é ina Scáth-Aire um Chomhar Rialachas agus Gnóthaí Traidisiúnta i mí Feabhra 2012 tar éis dó a bheith ceaptha ag Lindiwe Mazibuko 

Sa bhliain 2014, cheap Mmusi Maimane, Ceannaire Parlaiminte nua-thofa CD agus Ceannaire an Fhreasúra Oifigiúil, Steenhuisen mar Phríomh-Aoire an Fhreasúra Oifigiúil. Bhí sé ina Phríomh-Aoire go dtí mí Dheireadh Fómhair 2019, nuair a d’éirigh Maimane as mar cheannaire oifigiúil an fhreasúra agus mar cheannaire páirtí. Go gairid ina dhiaidh sin, toghadh Steenhuisen gan freasúra le teacht ina áit mar Cheannaire an Fhreasúra. I mí na Samhna 2019, toghadh é ina cheannaire eatramhach ar an CD, tar éis dó Makashule Gana, Ball an Reachtais Chúigigh (BRC) CD i Gauteng a shárú. Bliain ina dhiaidh sin, toghadh é ina cheannaire ar feadh téarma iomlán ag Comhdháil Chónaidhme an pháirtí, ag sárú Mbali Ntuli, MPL CD ó KwaZulu - Natal KwaZulu-Natal. Toghadh é ar feadh téarma eile mar cheannaire páirtí ar 2 Aibreán 2023.https://www.jeuneafrique.com/1432691/politique/en-afrique-du-sud-john-steenhuisen-agite-le-chiffon-julius-malema/.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1976
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Polaiteoirí ón gComhaontas Daonlathach (An Afraic Theas)
Catagóir:Comhaltaí Chomhthionól Náisiúnta na hAfraice Theas
Catagóir:Daoine as Durban
Catagóir:Baill de Reachtaíocht KwaZulu-Natal
Catagóir:Alumni Northwood School, Durban
Catagóir:Daoine Geala na hAfraice Theas
Catagóir:Daoine san Afraic Theas de shliocht Ollannach
Catagóir:Daoine ó KwaZulu-Natal
Eachtra imirceach Parndorf

mion|clé|An Volvo FL 180, Burgenland, Parndorf
[mion|clé|Teifigh, lámh le teorainn na h[An Ungáir|Ungáire, ar 6 M.F 2015]]
Ar 27 Lúnasa 2015, thángthas ar 71 corp i veain san Ostair, le linn 'Géarchéim imirceach na hEorpa'. Plúchadh na daoine a bhí ann. 59 fear, ochtar ban agus ceathrar páistí a bhí sa veain, cailín beag bliain d'aois ina measc.

Bhí an veain (nó leoraí, an Volvo FL 180, ach an-bheag ar fad) tréigthe lámh le teorainn na hUngáire.  Bhí an leoraí páirceáilte ar thaobh an bhóthair gan don bhaile Parndorf.

Ba léir ó cháipéisí taistil a fuarthas go mba as an tSiria (15),  Afganastáin (21) agus Iaráic (29) iad (bhí seisear eile gan aithint).

Cúpla níos déanaí, dúirt an tAire Gnóthaí Baile Johanna Mikl-Leitner go bhfuil sé i gceist smacht níos déine a chur ar theorannacha in oirthear na tíre. Da thoradh, bhí an mótarbhealach soir i dtreo na hUngáire pulctha le trácht ag síneadh 20km siar mar go raibh na húdaráis ag seiceáil gach feithicil ina bhféadfadh teifigh bheith ionta.

### Cóir
Drong a bhí ag déanamh gáinneáil ar dhaoine ba chúis leis an tubaiste. Thug an drong, ag feidhmiú as an Ungáir agus as an mBulgáir, na teifigh isteach san Ostair. 

Sa bhliain 2018 san Ungáir, gearradh téarma príosúin 25 bliain ar ceathrar, agus 3-12 bliain ar deichniúir eile. 

## Féach freisin

* Eachtra imirceach Essex, 2019
* Géarchéim imirceach na hEorpa
* Tubaiste i Muir nIocht, Samhain 2021

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí imirceacha
Catagóir:Stair na hOstaire
Catagóir:2015
Catagóir:Stair na hUngáire
Dlíthíocht straitéiseach i gcoinne rannpháirtíocht an phobail

Is éard is **dlíthíocht straitéiseach i gcoinne rannpháirtíocht an phobail** (ar a dtugtar freisin **dlíthíocht imeaglaithe**),  ná cásanna dlí i gcoinne rannpháirtíocht an phobail, atá beartaithe chun chriticeoirí a chinsireacht, a imeaglú agus a chur ina dtost, trí chostas trom cosanta dlí a chur orthu, go dtí go dtréigfidh siad a gcáineadh nó a gcur i gcoinne.
## Naisc sheachtracha
*openDemocracy backs campaign to end intimidation lawsuits against journalists
*Democracy is at risk. We can’t let oligarchs exploit British courts to silence their critics
## Tagairt
Catagóir:Dlí torta
Catagóir:Téarmaí dlí
Catagóir:Mí-úsáid an chórais dlí
Catagóir:Cleachtais bhreithiúnacha atá faoi dhíospóid go heiticiúil
Catagóir:Téarmeolaíocht dhlíthiúil
Catagóir:Ceart achainí
Catagóir:Dlíthe straitéiseach i gcoinne rannpháirtíocht an phobail
Catagóir:Nuafhocail na 1980idí

Catagóir:Tort
Catagóir:Leabhal
Catagóir:Coincheapa dlíthiúla
Kenneth Branagh

Is aisteoir Éireannach é **Kenneth Branagh**. Rugadh i mBéal Feirste, Tuaisceart Éireann é, ar 10 Nollaig 1960.
Víreas sincítiach riospráide

Is víreas coitianta, tógálach é an **víreas sincítiach riospráide** (**VSR**), ar a dtugtar **an víreas sincítiach riospráide** (**VSRd**) agus **an t-ortainiúmaivíreas daonna** freisin, is cúis le hionfhabhtuithea an chonair riospráide. Is víreas ARN aonribe cialldhiúltaí é. Díorthaítear an t-ainm ó na cealla móra ar a dtugtar sincítiam a chruthaítear nuair a thagann cealla ionfhabhtaithe le chéile. Is é an VSR an chúis aonair is coitianta do naíonáin le hionfhabhtuithe riospráide a thabhairt chun an ospidéil, agus tá ath-ionfhabhtú fós coitianta níos déanaí sa saol: is pataigin thábhachtach í i ngach aoisghrúpa. Is gnách go mbíonn rátaí ionfhabhtaithe níos airde i rith míonna fuara an gheimhridh, rud is cúis le broincíníteas i naíonáin, slaghdáin i measc daoine fásta, agus tinnis riospráide níos tromchúisí mar niúmóine i ndaoine scothaosta agus daoine a bhfuil daoine  a bhfuil imdhíon-lagaithe.

Is féidir le an VSR ráigeanna a chruthú sa phobal agus in ospidéil araon. Tar éis ionfhabhtú tosaigh trí na súile nó na srón, ionfhabhtaíonn an víreas cealla eipitéiliacha an aerbhealaigh uachtair agus íochtair, rud a fhágann athlasadh, damáiste cille, agus bac aerbhealaigh. Tá modhanna éagsúla ar fáil chun an VSR a bhrath agus a dhiagnóisiú víreasach lena n-áirítear tástáil antaiginí, tástáil mhóilíneach, agus saothrúchán víreasach. I measc na bpríomhbhearta coiscthe tá níochán lámh agus dlúth - theagmháil le daoine ionfhabhtaithe a sheachaint; tá úsáid phróifiolacsach palivizumab ar fáil freisin chun ionfhabhtú VSR a chosc i naíonáin ard-riosca. Faoi láthair, níl aon vacsaín i gcoinne VSR, cé go bhfuil go leor á bhforbairt.

Tá cóireáil le haghaidh tinneas tromchúiseach tacúil go príomha,   lena n-áirítear teiripe ocsaigine agus tacaíocht análaithe níos airde le brú leanúnach dearfach ar aerbhealaí (BLDA) nó ocsaigin ardshreafa sróine, de réir mar is gá. I gcásanna ina bhfuil cliseadh riospráide tromchúiseach, d'fhéadfadh go mbeadh gá le hionsá tiúibe agus aeráil mheicniúil. Is é Ribavirin an t-aon chógas frithvíreasach atá ceadúnaithe faoi láthair le haghaidh an ghalair VSR i leanaí, cé go bhfuil a úsáid fós conspóideach.

## Naisc sheachtracha
*Respiratory syncytial virus kills 100,000 under-fives every year
*Molann an Príomhoifigeach Leighis (POL) agus an Príomhoifigeach Altranais (POA) do thuismitheoirí smaoineamh ar an vacsaín fliú séasúrach dá leanaí
## Féach freisin
*Grúpa Míochaine Shláinte Phoiblí um Ghalair Theagmhálacha

## Tagairtí

Catagóir:Niúmóiní aitíopúla
Catagóir:Ionfhabhtuithe víreasacha sa chonair riospráide
Malacocincla perspicillata

Is speiceas éan ceoil é  ***Malacocincla perspicillata*** nó **an** **plubaireoir dú-mhalach**, san fhine Pellorneidae. Tá an speiceas eindéimeach do Bhoirneo. Ní raibh ach eiseamal amháin, a bailíodh sa naoú haois déag ar eolas, go dtí gur thángthas ar an éan i mBoirneo le linn 2020.

## Gnáthóg
Is éard atá i ngnáthóg nádúrtha *M. perspicillata* ná foraoisí fothrópaiceacha nó foraoisí  taisethrópaiceacha ísealchríche, ag airde 200–1,170 m

Dhaingnigh a athaimsiú in 2020 an chreidiúint go bhfuil an t-éan ó oirdheisceart Bhoirneo.

## Stádas caomhnaithe
Ní fios go leordhóthanach stádas caomhnaithe M. perspicillata. Roimhe seo, bhí sé rangaithe mar Leochaileach ag an Aontas Idirnáisiúnta do Chaomhnú an Dúlra (**AICD**). Ach léirigh taighde nua an easpa faisnéise iontaofa, agus ar an láimh eile, tá roinnt barúlacha faoi thuairim aimsithe ón eiseamal, rud a d'oscail línte nua taighde. Mar thoradh air sin, athraíodh a stádas go Sonraí Easnamhach in 2008. Tá an t-éan ceoil faoi bhagairt ag talmhaíocht, lománaíocht ceadaithe laistigh de limistéir chosanta, plandálacha le haghaidh rubair agus ola pailme, agus tinte triomaigh. Laistigh de na blianta atá amach romhainn, tá an baol ann go gcaillfear foraoise ísealchríche talamh thirim beagnach iomlán i Kalimantan.

### Athfhionnachtain
I mí Dheireadh Fómhair 2020, d’athaimsigh beirt fhear áitiúil Muhammad Suranto agus Muhammad Rizky Fauzan, *M. perspicillata* i Kalimantan Theas,  170 bliain tar éis an **deimhniú** deiridh.

## Foinsí

* BirdLife International (BLI) (2008): 2008 Athruithe ar an liosta dearg IUCN. Ar ais 23 Bealtaine 2008
* Collar, NJ; Robson, C. (2007): Family Timaliidae (Babblers). *In:* del Hoyo, Josep; Elliott, Andrew; Christie, DA (eag. ): *Lámhleabhar Éin an Domhain, Imleabhar 12* (Picathartes to Tits and Chickadees): 70–291. Barcelona: Lynx Edictions.

## Naisc sheachtracha
*Lost and found: twitchers delight at sweet song of the black-browed babbler
* Bean dubh-dhonn: (''Malacocincla perspicillata'' ) Bileog Eolais ar Speicis Éanlaith
* Grianghraf d’eiseamal beo atá san áireamh in achoimre nuachta ar 2 Márta, 2021 sa New York Times
* Alt nuachta ón BBC faoi athfhionnachtain na n-éan in 2020

## Tuilleadh léitheoireachta

* Bonaparte CL (1850). *Conspectus Generum Avium.* *Tom.* *mé.* [Imleabhar I]. Leiden: EJ Brill. 543 pp. (*Cacopitta (Myothera) perspicillata*, speiceas nua, lch. 257). (i Laidin).

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Fíonsaothrú sa Ghearmáin

Táirgtear fíonta Gearmánacha go príomha in iarthar na Gearmáine feadh na Réine.

## Féach freisin
* Fíonsaothrú sa Ríocht Aontaithe
* Fíonsaothrú in Éirinn
* Fíonsaothrú sa Fhrainc
* Fíonsaothrú san Iodáil

## Tagairtí

Catagóir:Fíonsaothrú sa Ghearmáin