Foclóireacht na Gaeilge

[thumb|400x400px|''[Cormac mac Cuilennáin, rí na Mumhan, a d'éag sa bhliain 908, agus a deirtear gurbh eisean a scríobh Sanas Chormaic]]

Is féidir **[[Foclóireacht]] na Gaeilge** a aithint as an 8ú haois ar aghaidh.

## Würzburg
Timpeall na bliana 750, bhí neach léinn Éireannach anaithnid ag staidéar in Würzburg sa Ghearmáin, a scríobh mínithe as Gaeilge atá ar marthain fós, ar an téacs as Laidin de na Litreacha Naomh Pól.  Is é seo an sampla is luaithe dá leithéid d'fhoclóireacht Gaeilge.

## Cormac
Tugadh sanais ar na chéad ghluaiseanna nó fhoclóirí tiomsaithe go neamhspleách ar téacs áirithe.  Tá clú agus cáil ar Sanas Chormaic, a tiomsaíodh sa 9ú haois le Cormac Mac Cuileannáin, Easpag Chaisil agus rí Mumhan, a d'éag sa bhliain 908.  Maítear gurb é an chéad saothar dá leithéid as teanga neamhchlaisiceach na hEorpa.

Feictear sa sanas an mínithe comhchiallacha na cheannfhocal as Béarla nó Laidin.  I roinnt cásanna, tugtar sanasaíocht an fhocail.  

## Ó Cléirigh
Bráthair de chuid na bProinsiasach agus saoiste na gCeithre Máistrí ba é Mícheál Ó Cléirigh.  Thiomsaigh sé sanas cáiliúil darb ainm Sanasán Mhichíl Uí Chléirigh.  

## An Pluincéadach
Sa bhliain 1662, chríochnaigh Risteard Pluincéad (An Pluincéadach), Proinsiasaigh ina chónaí i mBaile Átha Troim, a mhór shaothar .i. foclóir Laidin–Gaeilge.  Níos foilsíodh an scríbhinn riamh agus in ainneoin sin, bhain foclóirithe níos déanaí an-úsáid as.  Tá an lámhscríbhinn caomhnaithe anois i Leabharlann Marsh i mBaile Átha Cliath.

## 18ú haois
[left|thumb|278x278px|''[Edward Lhuyd|Edward Lhwyd, foclóirí Breatnach agus an chéad scoláire Ceilteach, a deirtear]]

Bhí Edward Lhuyd, cainteoir Breatnaise, ar cheann de sna chéad daoine a bhain úsáid as an bhfoclóir leis an bPluincéadach.  Sa bhliain 1707, d'fhoilsigh sé foclóir agus ann na teangacha Ceilteacha, Laidin agus Béarla.

I rith na 18ú haoise, tiomsaíodh ceithre fhoclóir mhóra, a foilsíodh dhá cheann acu:
* Béarla–Gaeilge
** Foclóir cuimsitheach le Conchubhar Ó Beaglaoich, sagart agus teagascóir pearsanta i bPáras, agus Aodh Buí Mac Cruitín, scoláire as Contae an Chláir. (1732), Páras.
** Crab *[neamh-fhoilsithe]*
* Gaeilge–Béarla
** Seán Ó Briain, Easpag of Cloyne and Ross. (1768), Páras
** Francis Walsh agus Tadhg Ó Neachtain  (1739) *[neamh-fhoilsithe]*

## 19ú haois
I rith na 19ú haoise, tiomsaíodh trí fhoclóir Béarla–Gaeilge agus trí Gaeilge-Béarla, ar foilsíodh ceathair acu:
* Béarla–Gaeilge
** Tadhg Ó Coinnialláin (1814)
** Peadar Ó Conaill, Cláiríneach *[neamh-fhoilsithe]*
** Robert MacAdam, fear gnó, Protastúnach agus athbheochanóir na Gaeilge as Béal Feirste (c. 1850) *[neamh-fhoilsithe]*
* Gaeilge–Béarla
** Domhnall Ó Foghludha (1855)
** Éadbhard Ó Raghallaigh (1817, 1821, 1864)
** Thomas de Vere Coneys (1849).

## 20ú haois
[thumb|''[Foclóir Gaedhilge agus Béarla* le Duinnín, 1904]]

Sa 20ú haois, thiomsaigh [[Seán Óg Mac Murchadha Caomhánach]] (Seán a' Chóta) a mhór-shaothar *Croidhe Cainnte Chiarraighe*.  Cé go raibh sé ar intinn aige ar dtús ach canúint [[An Daingean|an Daingin]] a chur ann, d'fhás sé go dtí os cionn 60,000 ceannfhocal agus 2.2 milliúin focal go hiomlán.  De bharr na gcostas, níor foilsíodh an foclóir le linn shaol Sheáin.  Cúig bliana is seachtó tar éis dó bheith críochnaithe, cuireadh ar fáil é a bhuíochas leis an obair déanta ag [[Tracey Ní Mhaonaigh]] as [[Ollscoil na hÉireann, Má Nuad|Ollscoil Mhá Nuad]].

Is sa chéid seo a thosaigh an Stát ag tacú leis an bhfoclóireacht, le hobair [[Láimhbheartach Mac Cionnaith|Mhic Chionnaith]] sna 1920idí.

I rith na 20ú haoise, foilsíodh ceithre fhoclóir Bhéarla–Gaeilge agus trí Ghaeilge–Béarla:
* Béarla–Gaeilge
** [[Edmund Edward Fournier D'Albe|Edmund Fournier d’Albe]] (1903)
** [[Timothy O'Neill Lane]] (1904, 1918)  
** [[Láimhbheartach Mac Cionnaith]] (1935)
** [[Tomás de Bhaldraithe]] (1959).  
* Gaeilge–Béarla
** an saothar cáiliúil le [[Pádraig Ua Duinnín]] (1904, 1927) 
** [[Dictionary of the Irish Language]] (1913–76) foilsithe ag [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], saothar tagartha le haghaidh [[Sean-Ghaeilge|Sean]] agus [[Meán-Ghaeilge]]
** [[Niall Ó Dónaill|Uí Dhónaill]] [[Foclóir Gaeilge–Béarla (1977)]].

Rinneadh dhá fhoclóir le Gaeilge agus teanga eile, don chéad uair ó am an Phluincéid:
* foclóir Gaeilge–[[An Fhraincis|Fraincis]] (1952) le [[Risteárd de Hae]]
* foclóir Gaeilge–[[An Bhriotáinis|Briotáinis]] le [[Loeiz Andouard]] agus [[Éamon Ó Ciosáin (fear léinn)|Éamon Ó Ciosáin]] (1987).

I dteannta sin uile, foilsíodh fosta an-chuid foclóirí idir téarmaíochta, canúna, scoile agus póca.

Leag an tOllamh M. Oftedal ó Ollscoil [[Osló]] amach na riachtanais a bhain le foclóir Gaeilge dar leis i 1962 (riachtanais a bhfuil chomh tábhachtach céanna san 21ú haois agus a bhí ag an am dar le [[Liam Mac Amhlaigh]]):

* Eolas cuí ar theanga ársa litríochta na Gaeilge
* Eolas cuí ar an oiread sin canúintí difriúla agus is féidir
* Cur amach ar litríocht nua-aimseartha
* Tuiscint ar cé na focail a dtabharfar tús áite dóibh
Tar éis d'fhoilsiú [[Dictionary of the Irish Language|DIL]] sa bhliain 1976, chuir [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] tús lena dtionscadal *Foclóir na Nua-Ghaeilge* (FNG). Foilsíodh roinnt foclóirí canúnacha mar chuid den tionscadal seo ach nuair a tháinig cliseadh geilleagrach sna 1980idí cuiradh cosc ar dhaoine nua a fhostú san earnáil poiblí. Sa chomhthéacs seo, chuir réabhlóid na ríomhairí go mór isteach ar dhul chun cinn an tionscadail. Faoi dheireadh na 20ú haoise ní raibh fáil ag cainteoirí agus foghlaimeoirí na Gaeilge ar fhoclóir aonteangach a mhíneodh [[Sanasaíocht|díorthuithe]] na bhfocal Gaeilge.***

Chuir Acht um Chomhaontú na Breataine-na hÉireann (1999) dualgas reachtúil ó thaobh na foclóireachta de ar Fhoras na Gaeilge.

## 21d aois
Ó thús na 21d aoise ar aghaidh, tá tuilleadh forbairte le feiceáil i bhfoclóireacht Gaeilge:
* *[[An Foclóir Nua Gaeilge]]* (2025—)
* Foclóir Mháirtín Uí Chadhain foilsithe ag Acadamh Ríoga na hÉireann (2021)
* *[[Croidhe Cainnte Chiarraighe]]* foilsithe sa bhliain 2018
* foclóir Gaeilge–Spáinnis foilsithe ag Coiscéim,
* foclóir Gaeilge–Gearmáinis foilsithe ag Buske
* foclóir Gaeilge–Rúisis ar líne, déanta le Alexey Shibakov
Leis sin, tá ar a laghad cúig theanga Eorpach ann le foclóirí Gaeilge.  

Idir an dá linn, tá foclóirí Gaeilge ann do gach teanga Ceilteach, a bhuíochas le:
* Caoimhín Ó Scanaill agus a chuid foclóirí Ceilteacha
* Joe Mitchell agus a ''Fhoclóir Breatnais–Gaeilge''.
* foclóir Gaeilge–Coirnis ar líne

[left|thumb|Ceanncheathrú [Acadamh Ríoga na hÉireann, foilsitheoir eDIL agus tionscadal foclóireachta eile.]]

Is acmhainn ollmhór anois é an t-idirlíon le haghaidh foclóirí:
* teanglann.ie: tá foclóirí Uí Dhónaill agus de Bhaldraithe's le fáil ann, i dteannta leis an bh*[[An Foclóir Beag|Foclóir Beag]]* aonteangach
* foclóir.ie: *[[An Foclóir Nua Gaeilge]]* agus an ''Foclóir Nua Béarla–Gaeilge'' (FNBG) le Foras na Gaeilge ar líne
* téarma.ie: an Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge curtha ar fáil ag Fiontar in OCBÁC.
* intergaelic.com: acmhainn do chainteoirí theangacha Gaelacha, curtha ar fáil ag Caoimhín Ó Scanaill agus Michal Boleslav Měchura (Gàidhlig agus Gaelg)
* edil.ie: curtha ar líne ag Acadamh Ríoga na hÉireann
* fng.ie: obair ar siúl ar fhoclóir cuimsitheach stairiúil thar an tréimhse 1600–2000.

## Féach freisin
* Foclóirí Gaeilge
* ''An Foclóir Nua Gaeilge''

## Léitheoireacht bhreise

* Mac Amhlaigh, Liam (2010) "Treonna sean is nua - an fhoclóireacht Nua-Ghaeilge san aonú haois is fiche"*.* ''Études Irlandaises'', 35 (2). lgh. 51-64. ISSN 0183-973X

## Naisc sheachtracha
* "Foclóirí agus foclóirithe na Gaeilge" ar *[[History Ireland]]*
* *[https://www.gaois.ie/download/2008-corpus-planning-for-irish-dictionaries-and-terminology.pdf Corpus Planning for Irish, Dictionaries and Terminology]* le Caoilfhionn Nic Pháidín
* Naisc maidir le foclóireacht na Gaeilge ar Sabhal Mòr Ostaig

## Tagairtí

*
*