open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Matt Hancock

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea **Matthew John David Hancock**. Rugadh é i Chester ar an 2 Deireadh Fómhair 1978. 

Bhí Hancock ceaptha mar Rúnaí Sláinte na Breataine sa bhliain 2019.  

### Scannal
clé|mion|Hancock, 2014 Canada Europe Energy Summit
D'éirigh Hancock as a chuid dualgas mar Rúnaí Sláinte i mí an Mheithimh 2021.  Sárú ar fhorálacha Covid-19 faoi ndear é seo. D'admhaigh Hancock féin gur sháraigh sé treoracha Covid-19 nuair a rug sé barróg ar dhuine dá chomhghleacaithe oifige. 
clé|mion|Hancock, FinTech Night, 2017
Bhí leithscéal gafa ag Hancock as ucht a chuid iompar agus bhí glactha ag an bPríomh-Aire Boris Johnson leis an leithscéal. Ach lean an brú air agus faoi dheireadh, b'éigean dó éirí as a phost. Ghabh an tUasal Hancock leithscéal arís barróg a thug sé do chomhleacaí dá chuid. Bhraith sé gurbh fhearr dó seasamh i leataobh, a dúirt sé, 'ionas nach mbainfí ar aon bhealach ó obair an Rialtais agus é ag dul i ngleic le Covid'.

Phós Hancock  Martha Hoyer Millar, oistéapat, sa bhliain 2006 agus bhí triúr clainne acu. D'fhág sé a bhean chéile agus d'imigh le bean eile, Gina Coladangelo (agus triúr clainne aici), timpeall an ama chéanna.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Airí rialtais
Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Cheshire
Catagóir:Daoine disléicseacha
Catagóir:Eacnamaithe
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Paindéim COVID-19
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Scannail
Catagóir:Suffolk
Ben Wallace

250px|thumb|Ben Wallace|cléPolaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea **Robert Ben Lobban Wallace**. Rugadh é i bhFarnborough, Londain ar an 15 Bealtaine 1970. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Pearsanra míleata
Catagóir:Polaiteoirí Albanacha
The Stand

Is úrscéal fantaisíochta dorcha iarapacailipteach é ***The Stand*** a scríobh Stephen King in 1978. Baineann an scéal le domhan ina bhfuil formhór mór den daonra básaithe le linn paindéim de phor den fhliú a cuireadh in oiriúint mar arm.

 
Catagóir:Úrscéalta
Buamáil Brighton (1984)

Go moch maidin an ar 12 Deireadh Fómhair 1984 réab buama cumhachtach Óstán an Grand in Brighton Shasana. Bhí comhdháil na gCaomhach, faoi stiúir Margaret Thatcher, ag teannadh chun críche agus óráid chlabhsúir le tabhairt ag bean an iarainn an lá sin. Maraíodh cúigear agus gortaíodh 34 duine, cuid acu go han-dona, i m**buamáil Brighton** . clé|mion|220x220px|An Grand Hotel inniu
clé|mion|leagan amach ag an am
[clé|mion|[Patrick Magee (Poblachtánach)|Patrick Magee agus Jo Berry, 2014]]

### Cúlra
Faoi 1984 bhí na Trioblóidí faoi bharr lasrach. “Targaid fhoirfe” a bhí i gComhdháil na gCaomhach tráth, díoltas as na stailceanna ocrais a tharla le linn 1980-1981.

### Imeachtaí
Tharla an pléascadh sa Grand Hotel le linn chomhdháil bhliantúil na dTóraithe. 

Tháinig Príomh-Aire na Breataine, Margaret Thatcher, slán ón ionsaí.  Níor chuir sí a hóráid ar ceal agus ag daoine áirithe i Sasana tá a hóráid an lá sin sa Táin. Ach sin ráite, ghoill an ionsaí go smior ar Thatcher gur éirigh leis an IRA ionsaí mar sin a dhéanamh ar a páirtí.

### Iarmhairtí
Fogha fíochmhar ar bhunaíocht Shasana a bhí anseo ag an IRA agus baineadh creathadh astu. Bhí Trioblóid an Tuaiscirt tagtha go leic an dorais chucu.

Dúirt an tIRA Sealadach níos déanaí,  ‘Ní gá dúinne an t-ádh a bheith orainn ach aon uair amháin; ní mór daoibhse a bheith éifeachtach i gcónaí’.

### Cóir
Ba bhall díograiseach den IRA sna 1970idí agus 1980idí é Patrick Magee, a throid in éadan riail na Breataine in Éirinn agus i Sasana. Leag  sé  an buama san óstán.   Gabhadh an buamadóir.

I measc na marbh sa bhuamáil, bhí Sir Anthony Berry. Sna 2000idí, thosaigh  a iníon, Jo, agus Patrick Magee ag caint ar an síocháin ag cruinnithe agus ag ceardlanna ar fud na cruinne.  B'iarracht iad na cuimhní cinn seo comhthuiscint ar an am atá caite a chothú.

In 2009, chuir an Grúpa Parlaiminte Uile-Pháirtí um Cheisteanna Coimhlinte (Teach na dTeachtaí) agus an cumann carthanachta, *The Forgiveness Project*, cuireadh ar Patrick Magee labhairt taobh istigh i Westminster féin i gcuideachta Jo Berry ar maraíodh a hathair, Sir Anthony Berry, san eachtra.

Bhí, agus tá, tionchar ag an gcaidreamh ag Magee le Jo Berry ar a dhearcadh. “Targaid fhoirfe” a bhí i gcomhdháil na gCaomhach tráth, díoltas as na stailceanna ocrais a tharla cúpla bliain roimhe sin. Anois, le taithí agus gaois na mblianta tá athrú meoin de shaghas tagtha ar Magee. Tuigeann sé gur duine daonna gach targaid. Tá sé, faoi mar a deir sé féin, “conflicted” faoi chúrsaí. Agus ní raibh sé sásta riamh aon sonraí a thabhairt faoi conas a pleanáladh agus a leagadh an buama.

## Féach freisin

* Stailc ocrais 1981
* An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)
* Patrick Magee (Poblachtánach'')''

## Naisc sheachtracha

* *Bombing Brighton: The Plot to Kill Thatcher* (BBC1, 2024)

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:Stair Shasana
Catagóir:Sussex Thoir
Catagóir:1984
Catagóir:Margaret Thatcher
Feilimí mac Aonghasa

Rí Eoghanachta na Mumhan go luath sa 6ú haois ab ea **Feilimí mac Aonghasa** (Sean-Ghaeilge **Feidlimid mac Óengusa**), 455-500, nó **Feilimí Dubh**.  Aonghas mac Nadha Fraoigh, chéad Rí Críostaí na Mumhan, ab ea a athair.  Sinsear an Eoghanacht Chaisil ab ea é, le tailte thar timpeall ar Chaiseal i gContae Thiobraid Árann.

Níl aithne againn ar Fheilimí ach i liostaí ríthe.  Sa Leabhar Laighneach, deirtear gur tháinig sé i gcomharbacht ar a athair agus trying a dheartháir, Eochaidh mac Aonghasa, rud a chuireann in iúl go raibh sé i réim tuairim is an bhliain 500. Sa scéal *[[Senchas Fagbála Caisil]]*, ámh, tagann sé tar éis a dheartháir, agus más fíor, i réim tuairim is 525.  Ní fhaightear é sa  *[[Laud 610|Sioncronachtaí Laud]]*, óir gur scríobhadh iadsan le taobh an ghéaga the Ghleanndamhnach. 

De réir dréachta maidir sionad Muimhneach sa 6ú haois, luaitear a mhac Criomhthann mar Rí na Mumhan.  Deirtear ámh gurbh í máthair Chriomhthainn ná Dearcon, atá de ghnáth gaolta le Criomhthan mac Eochada mhic Aonghasa, bunaitheoir Eoghanacht Oirthir Cliach.  

Ríthe na Mumhan fosta ab ea a fhionnóí Finghin mac Aodha Dhuibh (bás 618) agus Failbhe Flann mac Aodha Dhuibh (bás 639).

## Foinsí
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* *[[Leabhar Laighneach]]*, MS fóilió 150a 45, *[http://www.ucc.ie/celt/published/G800011C/index.html Fland cecinit]* ar CELT

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts ag Coláiste na hOllscoile, Corcaigh

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na Mumhan
Fána na Nua-Shéalainne

[deas|mion| Is siombail náisiúnta na Nua-Shéalainn é an [cíobhaí. ]]
Tá stair an-spéisiúil ag ainmhithe na Nua-Shéalainne, atá mar chuid dá bithra, toisc,  roimh theacht daoine, níos lú ná 900 bliain ó shin, bhí an tír saor ó mhamaigh den chuid is mó, seachas iad siúd a d’fhéadfadh snámh ann (rónta, mór-rónta, agus, amach ón gcósta, míolta móra) nó ag eitilt ann (ialtóga), ach chomh fada leis an Méicéineach bhí Mamach Saint Bathans ann, ag tabhairt le tuiscint go raibh mamaigh i láthair ó bhris an t-oileán ó mhórchríocha  eile. Chiallaigh sé seo go raibh feithidí nó éin á n-áitiú ag na nideoga éiceolaíocha go léir a áitíonn mamaigh in áiteanna eile, rud a d’fhág go raibh líon neamhghnách mór éan gan eitilt, lena n-áirítear an cíobhaí, an weka, an moa (atá díofa anois), agus an  cacapó      

mion| Tuatára, a thuairiscítear uaireanta mar "iontaise bheo"
Mar gheall ar an easpa creachadóirí caitheann fiú na hialtóga an chuid is mó dá gcuid ama ar an talamh. Tá thart ar 60 speiceas laghairte ann freisin (30 an ceann de gheiceo agus de scinc), ceithre speiceas frog (iad uile neamhchoitianta agus i mbaol) agus an tuatára (reiptílí atá cosúil le madraí ach le ginealach ar leith). 

Tá roinnt féileacán eindéimeach sa Nua-Shéalainne, cé gur tugadh isteach go leor speiceas agus  téann roinnt speiceas féileacán imirce  go dtí an Nua-Shéalainn ó am go chéile. Is eol do ***Vanessa kershawi***  dul ar imirce ón Astráil go dtí an Nua-Shéalainn in aimsir imirce láidir san Astráil. 

## Speicis ionracha
Tháinig daoine trí oileáin an Aigéin Chiúin den chéad uair, i dtonnta éagsúla ag am éigin roimh 1300 AD, ag tabhairt leo an francach Polainéiseach (*kiore*) agus an madra ceansaithe. Thug na hEorpaigh muca, firéid, easóga, lucha, francaigh, madraí, cait, caoirigh, eallaí agus go leor mamach eile ina dhiaidh sin. Díobh seo, tá tionchar mór ag na francaigh, na firéid, na cait, na heasóga agus na madraí ar fhánaí na Nua-Shéalainne, agus maraíodh go leor  speiceas nó bhí siad fágtha i mbaol a dhíothaithe. Tugadh an pasam ***Trichosurus*** isteach ón Astráil do thionscal fionnaidh, agus fianna ón Eoraip mar ainmhithe géim, agus rinne an dá ainmhí dochar mór do ghnáthóg foraoise a lán éan. 

## Tagairtí

## Tuilleadh léitheoireachta

* King, Carolyn M.; Barrett, Priscilla (2005). The Handbook of New Zealand Mammals. Oxford University Press. ISBN 9780195584776.

## Naisc sheachtracha

* Ainmhithe dúchasacha sa Roinn Caomhnaithe 
* Fána na Nua-Shéalainne  ag Landcare Research 
* Bunachair shonraí ainmhithe  ag Landcare Research

Catagóir:An Nua-Shéalainn
Catagóir:Ainmhithe
Ceallach, easpag Ard Mhacha

[mion|D'éirigh [Ard-Deoise Ard Mhacha níos tábhachtaí le linn a thréimhse mar easpag. ]]
Easpag ar Ard Mhacha agus leasaitheoir creidimh ab ea **Ceallach,** nó **Celsus / Celestinus** i Laidin agus **Cellach of Armagh** i mBéarla (1080 – 1 Aibreán 1129). Ba leasaitheoir díograiseach é mar easpag.  D'éirigh Deoise Ard Mhacha níos tábhachtaí le linn a thréimhse mar easpag. 

Ceiliúrtar a lá féile ar 1 Aibreán.   

## Saol
[mion|Ardeaglais Phádraig, Ard Mhachaː  [Maolmhaodhóg Ó Morgair]]
Rugadh Ceallach sa bhliain 1080 i gContae Ard Mhacha.  Shíolraigh sé ón uasaicme ann.  Ina theannta sin, bhí muintir Cheallach, na Siniaigh (nó Siniaich nó Sínnaig), i gcumhacht ar an "deoise" (nó dúiche ag an am). Bhí a athair ina  ab ar Ard Mhacha  ó 1074 go 1091 ach níor oirníodh ina shagart é.  Teaghlach mór le rá sa pholaitíocht ab ea muintir Cheallach is cosúil. Ansin bhí a sheanuncail, Domnall mac Amalgada, ina ab. 

Ceapadh Ceallach mar ab ar Ard Mhacha é sa bhliain 1105 agus rinneadh sagart de. I gcodarsnacht leis an traidisiúin teaghlaigh, duine spioradálta a bhí ann. Chuaigh an leasú eaglasta a bhí faoi lánseol sa Mhumhain san am sin go mór i bhfeidhm ar Cheallach, is cosúil. 

## Easpag agus leagáid
Nuair a d’éag Easpag Ard Mhacha de bharr “shocrú fear nÉireann”, ardaíodh Ceallach ina easpag ar Ard Mhacha.

Ba é a bhí i gceannas an tSionaid leasaithigh a tionóladh i Ráth Bhreasail sa bhliain 1111.

## Bás agus Tionchar
Sa bhliain 1129, le linn dó bheith ar cuairt tréadaireachta sa Mhumhain, shíothlaigh Ceallach in Ard Phádraig agus ar a iarratas féin, cuireadh i Lios Mór é.

Oirníodh Maolmhaodhóg Ó Morgair ina shagart é ag Ceallach Naofa sa bhliain  1119. Ansin thogh Ceallach é mar bhíocáire agus níos déanaí ina ab ar mhainistir Ard Mhacha.

Tar éis a bháis ar 1 Aibreán 1129, toghadh Maolmhaodhóg ina easpag ar Ard Mhacha, ach ní raibh sé in ann dul ann ar dtús toisc go raibh muintir Cheallach, na Siniaigh, fós i gcumhacht ann. Níos déanaí, ba leasaitheoir díograiseach é mar easpag, ar aon dul le Ceallach.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1080
Catagóir:Básanna i 1129
Catagóir:11ú haois in Éirinn
Catagóir:12ú haois in Éirinn
Catagóir:Ardeaspaig
Catagóir:Daoine as Contae Ard Mhacha
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Naoimh Éireannacha
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Catagóir:Sagairt Éireannacha
Thérèse Coffey

Is polaiteoir Briotanach í **Thérèse Anne Coffey** (rugadh 18 Samhain 1971) atá ina Státrúnaí Comhshaoil, Bia agus Gnóthaí Tuaithe ó Dheireadh Fómhair 2022. Ball den Pháirtí Choimeádaigh, agus roimhe sin bhí sí ina Leas-Phríomh-Aire ar an Ríocht Aontaithe agus ina Státrúnaí Sláinte agus Cúraim Shóisialaigh ó Mheán Fómhair go Deireadh Fómhair 2022, agus ina Státrúnaí Oibre agus Pinsean ó 2019 go 2022. Is í an chéad bhean í a raibh an teideal Leas-Phríomh-Aire aici,] tá sí ina Feisire Parlaiminte do Suffolk Coastal ó 2010.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Airí rialtais
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Ceimiceoirí Sasanacha
Catagóir:Cuntasóirí Briotanacha
Catagóir:Polaiteoirí na Ríochta Aontaithe (gan Tuaisceart na hÉireann)
Catagóir:Eoraisceiptigh
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Mná sa pholaitíocht
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Cath Bhéal Átha na Lao

Troideadh **Cath Bhéal Átha na Lao** le linn Chogadh na Saoirse ar an 3 Samhain 1920 i mBéal Átha na Lao, Contae an Longfoirt. 

Chuir scuaid d'Óglaigh na hÉireann faoi cheannas Sheáin Mhic Eoin an ruaig ar fhórsa céad duine de chuid Arm na Breataine agus Constáblacht Ríoga na hÉireann.

## Tagairtí

Catagóir:Cathanna a bhaineann leis an Bhreatain Mhór
Catagóir:Stair Chontae an Longfoirt
Catagóir:1920 in Éirinn
Catagóir:Eachtraí míleata le linn Chogadh na Saoirse (Éire)
Bill Withers

Amhránaí Meiriceánach Afracach ab ea **William Harrison Withers Jr.**  a rugadh ar 4 Iúil, 1938 i Slab Fork Virginia Thiar agus a fuair bás ar an 3 Aibreán, 2020. 

Catagóir:Meiriceánaigh Afracacha
Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1938
Catagóir:Básanna in 2020
Eddie Large

B'fhuirseoir Albanach é **Eddie Large** a rugadh **Edward Hugh McGinnis** ar an 25 Meitheamh 1941 i nGlaschú agus a fuair bás ar an 2 Aibreán 2020. 

Catagóir:Fuirseoirí Albanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1941
Catagóir:Básanna in 2020
Gavin Williamson

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea **Gavin Alexander Williamson**. Rugadh é in Scarborough, Yorkshire Thuaidh ar an 25 Meitheamh 1976. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1976
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Airí rialtais
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Daoine de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Pobal Éireannach na Breataine
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Yorkshire Thuaidh
George Eustice

250px|thumb|George Eustice|cléPolaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea **Charles George Eustice**. Rugadh é i bPen Sans, Corn na Breataine ar an 28 Meán Fómhair 1971. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Airí rialtais
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Corn na Breataine
Catagóir:Eoraisceiptigh
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Páirtí Neamhspleáchais na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Robert Jenrick

Polaiteoir de chuid Páirtí Coimeádach sa Ríocht Aontaithe is ea **Robert Edward Jenrick**. Rugadh é i Wolverhampton, Midlands Thiar ar an 9 Eanáir 1982. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1982
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Dlíodóirí Shasana
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Lucht gnó Shasana
Fíbín

Bhí **Fíbín** ar an gcomhlacht drámaíochta Gaeilge ba mhó agus ba ghníomhaí in Éirinn le linn 2003-2024. Chuir Fíbín saothair nua agus chlasaiceacha ar stáitse ar shlí chruthaitheach agus i stíl ar leith.

D'fhág cinneadh Fíbín éirí as an amharclannaíocht in 2024 nach raibh complacht amharclannaíochta ar bith fágtha in Éirinn a bhíonn ag feidhmiú go gairmiúil is go lánaimseartha i nGaeilge.
clé|mion|Ceanncheathrú. Co na Gaillimhe

## Stair
Bunaíodh an compántas aisteoirí **Fíbín** Teo. i gContae na Gaillimhe ar an 12 Samhain 2003. Bhí cúig chomhlacht lán-Ghaeilge drámaíochta ar oileán na hÉireann ag an am. 

Ba é an phríomhaidhm a bhí ag Fíbín ná drámaí siamsúla a thaispeáint do dhaoine óga trí Ghaeilge.  a bhreá leo, a dúirt Fíbín, an Ghaeilge a athbheochan agus a chur chun cinn ar mhodh taitneamhach agus nua-aimseartha.

Bhain Fíbín tairbhe as modhanna léirithe a bhí fisiciúla agus físiúla, le puipéid, maisc, scáileanna, ceol agus fuaim. Fuair formhór na n-aisteoirí oiliúint idirnáisiúnta i scileanna puipéadóireachta. 

Mhaígh Fíbín in 2016 go raibh a gcuid seónna feicthe ag breis is 100,000 duine, roinnt mhaith acu in Éirinn agus cuid eile san Iorua, Stáit Aontaithe Mheiriceá, Ceanada, an Mhaláiv, an Bhreatain Bheag, Albain, an Bheilg agus tíortha eile.  Go dtí 2016, bhi os cionn 40 seó léirithe acu ar fud na tíre.  B

### Saothair

* Ar an 14 Nollaig 2003, léiríodh an dráma, seó puipéid, "*An Gabha agus a Ghasúir*" don chéad uair.
* Stiúir Brendan Murray *An Triail*, in 2008 don chéad uair, dráma a bhí ar an mbóthar go dtí 2024 i nGaillimh. 
* Rinne Paul Mercier dhá léiriú le Fibín, *Sétanta* in 2013 – an chéad dráma Gaeilge a comhléiríodh le hAmharclann na Mainistreach le 25 bliain agus *Réiltín* in 2014, an chéad dráma Gaeilge a d’oscail in Manhattan ó 1884.

### Maoiniú
Fuair Fíbín maoiniú ón gComhairle Ealaíon, Ealaíon na Gaeltachta agus ó Fhoras na Gaeilge ó am go ham.  

Dúirt Darach Ó Tuairisg, bunaitheoir agus Príomhfheidhmeannach Fíbhín, gur “easpa straitéise agus maoinithe” ó na heagrais stáit a bhíonn ag tacú leis na healaíona in Éirinn ba chúis leis an gcinneadh éirí as an amharclannaíocht.

### Faoi bhrat Fíbín
Tá comhlachtaí eile ar an bhfód faoi bhrat Fíbín fós, is iad sin **Meangadh Fíbín**, a bhíonn ag léiriú cláracha teilifíse do dhaoine óga den chuid is mó, agus **Fíbín Film**s, a bhí taobh thiar den tsraith choiriúlachta ar TG4 *Crá* in 2024.

## Tagairtí

Catagóir:Comhlachtaí drámaíochta Gaeilge
Catagóir:Puipéadóireacht
Catagóir:Drámaíocht
Catagóir:Amharclannaíocht
Catagóir:TG4
Catagóir:Cúla4
Cúinne an Ghiorria

Is éard is **Cúinne an Ghiorria** ann ná coincheap Éireannach ina bhfágtaí cúinne de ghort gan bhaint ar mhaithe leis an ngiorria. Labhair an scríbhneoir iomráiteach Máirtín Ó Cadhain faoi 'Chúinne an Ghiorria'. Ba nós é a bhí ann fadó in Éirinn, aimsir Fómhair, cúinne a fhágáil gan bhaint ionas go mbeadh áit éalaithe ag an ngiorria. Deirtear gur nós é a bhí ag dúchasaigh Mháigheacha Mheiriceá Theas freisin. Dúirt Ó Cadhain gurb iad na Gaeltachtaí Cúinní Ghiorria na hÉireann a bhí fágtha go sealadach ag an spealadóir gan bhaint, ach a bhí fós go mór i mbaol.

## Samplaí

*Cúinne an Ghiorria | The Hare's Corner* a thug Colm Mac Con Iomaire ar albam dá chuid agus luaigh sé an scéal thuas ón gCadhnach.

## Tagairtí

catagóir:Nósanna na hÉireann
catagóir:Béaloideas na hÉireann
Anthony Fauci

Is lia Meiriceánach é **Anthony Stephen Fauci**, a rugadh ar an 24 Nollaig 1940 i Nua-Eabhrac.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Beathaisnéis ghearr agus naisc ag suíomh an NIH. Dáta rochtana: 20 Márta 2021

Catagóir:Daoine a rugadh i 1940
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Brooklyn, Nua-Eabhrac
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Fir
Catagóir:Imdhíoneolaithe
Catagóir:Lianna Meiriceánacha
Catagóir:Taighdeoirí
Susanna M. Salter

clé|mion|Teach Salter in Argonia, Kansas inniu
Gníomhaí polaitiúil agus polaiteoir as Kansas, Stáit Aontaithe Mheiriceá ab ea **Susanna M. Salter** (2 Márta 1860 – 17 Márta 1961).

Ar 4 Aibreán 1887,  toghadh Salter ina méara ar Argonia, Kansas. Cúpla seachtain roimhe sin, d'imir cúpla fear cleas gan dealramh: mhol siad bean - Susanna M. Salter - mar iarrthóir sa toghchán bardasach. Ach d'ainneoin a rabhthas ag dúil leis, bhuaigh sí, an chéad mhéara mná a toghadh sna  Stáit Aontaithe riamh.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1860
Catagóir:Básanna i 1961
Catagóir:Baill de Chumann na gCarad
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Feiminigh
Catagóir:Gníomhaithe
Catagóir:Méaraí mná
Catagóir:Polaiteoirí na Stát Aontaithe
Aerálaí

Meaisín chun ocsaigin a sholáthar d'othar agus dé-ocsaíd charbóin a bhaint uaidh, nuair nach bhfuil sé in ann análú dó féin, is ea **aerálaí**.  

Leathnaíonn sé na scamhóga ó am go ham trí fheadán a chuirtear sa traicé (téann an t-othar faoi thraicéastóime uaireanta; níl sé sin ró-choitianta sa lá atá inniu ann).  
[mion|clé|[Scamhóg iarainn, b'fhéidir san 1950idí san S-A]]
Tá gaireas simplí iniompartha ar fáil is féidir a oibriú de lámh le haghaidh análú ghearrthéarmaigh é. Nuair a bhíonn gá le húsáid fhadtréimhseach, tá meaisíní uathoibríocha ar fáil.  

### Stair
Nuair a tháinig an t-análaitheoir chun cinn ar dtús sna 1930idí, thugtaí scamhóg iarainn air. Bosca mór a dhóthain ab ea é chun colainn othair a chur isteach ann, gan ach a cheann is a mhuineál taobh amuigh. D'fhaightí sreabh aeir isteach sna scamhóga tríd an mbrú taobh istigh den bhosca a laghdú, rud a leathnaigh cliabhrach is scamhóga an othair. Bhaintí feidhm as i gcás othar le pairilis riospráide de bharr polaimiailítis nó póilió, ach níl sé in úsáid a thuilleadh. 

Sa bhliain 1952/1953, rinne Bjørn Iben, ainéistéisí cróga i gCóbanhávan sa Danmhairg, an chéad aerálaí meicniúil nua-aimseartha. Réab eipidéim phóilió ar fud na tíre agus bhí páistí ag fáil bháis ina sluaite, le cliseadh hiopanálaithe riospráide ‘Múineann gá seift’, mar a deirtear agus rinne Iben traicéastóime ar cailín 12 bliain d'aois ar 25 Lúnasa 1952 agus ansin cheangail sé  aerálaí meicniúil bunúsach. 

## Féach freisin

* Riospráid

## Tagairtí

Catagóir:Leigheas
Catagóir:Seirbhísí sláinte
Catagóir:Riospráid
Catagóir:Paindéim COVID-19
Grant Shapps

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea **Grant Shapps**. Rugadh é i gCroxley Green, Hertfordshire ar an 14 Meán Fómhair 1968. 

Thacaigh sé le Rishi Sunak seachas Liz Truss do cheannaireacht an Pháirtí Chaomhaigh sa samhradh 2022. 

Bhí Shapps ceaptha ina Rúnaí Gnóthaí Baile ag Liz Truss ar 19 Deireadh Fómhair 2022.  Chaill sé a shuíochán mar MP san Olltoghchán 2024.  

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Airí rialtais
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Giúdaigh Shasanacha
Catagóir:Hertfordshire
Catagóir:Lucht gnó Shasana
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Ridirí
Brendan O'Carroll

Is aisteoir é **Brendan O'Carroll** a rugadh ar an 15 Meán Fómhair 1955 i bhFionnghlas, Baile Átha Cliath. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1955
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Fuirseoirí Éireannacha
Catagóir:Fuirseoirí le Gaeilge
Brook Benton

Amhránaí Meiriceánach Afracach ab ea **Brook Benton**  a rugadh **Benjamin Franklin Peay** ar 19 Meán Fómhair 1931 in Lugoff, Carolina Theas agus a fuair bás ar an 9 Aibreán 1988. 

Catagóir:Meiriceánaigh Afracacha
Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1931
Catagóir:Básanna i 1988
Brandon Lewis

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea **Brandon Kenneth Lewis**. Rugadh é i Harold Wood, Londain ar an 20 Meitheamh 1971, agus Stát Rúnaí an Tuaiscirt ó 2020. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Státrúnaithe Thuaisceart Éireann
Ciorcal Cloch na Bealtaine

Is éard atá i g**Ciorcal Cloch na Bealtaine** ciorcal cloch 64 doch mhór timpeall ar ardán íseal cré atá lonnaithe i Ráth Bhoth i dTír Chonaill. D’fhéadfadh sé go raibh timpeall is 80 cloch ann i dtosach. Tá ceann de na clocha ar an taobh thoir thuaidh den chiorcal maisithe le *fáinní cupán* - logáin bheaga chiorcalacha - ar an taobh istigh. Is cosúil go raibh feidhm faoi leith ag cloch áirithe, cloch atá tuairim is 2 mhéadar ar airde, atá ina seasamh ar an taobh thoir theas den chiorcal ó thaobh deasghnátha a bhíodh ar siúl sa chiorcal.

Sa Chré-umhaois Dhéanach (1400 - 800 RCh) a tógadh ciorcail chloch eile ar nós an chinn seo. Ní fios dúinn cén fheidhm a mbaintí astu, ach is dóigh gur bhain siad le deasghnátha reiligiúnacha a mbíodh pointí airde na gréine agus na gealaí a bhreacadh mar chuid díobh. Faightear taisí créamtha iontu ó am go chéile ach ní cosúil gur mar áiteanna adhlactha a leagadh amach iad.

Is dóigh gur san Iarannois réamhChríostaí (400 R.Ch - A.D400) a snoíodh an cloigeann cloiche a fuarthas ar an suíomh seo agus d’fhéadfadh sé a léiriú gur fhan an séadchomhartha seo ina ionad gníomhaíochta deasghnátha ar feadh na gcéadta bliain tar éis a thógtha.

## Foinsí
Tá an t-eolas seo bunaithe ar chomharthaí eolais ag an suíomh féin.

catagóir:Seandálaíocht na hÉireann

catagóir:Seandálaíocht
Catagóir:Contae Dhún na nGall
An Dubline

Is treochlár eolais faoi roinnt de na suímh thurasóireachta is mó tóir i mBaile Átha Cliath é an **Dubline**. Má leantar an Dubline feictear suímh éagsúla a thugann léiriú ar na heachtraí ar fad a bhí mar bhonn le forbairt Bhaile Átha Cliath ó na laethanta tosaigh go dtí an lá atá inniu ann.

## Tuilleadh eolais
Tá tuilleadh eolais le fáil ag www.VisitDublin.com

## Foinsí
Tá an t-eolas seo bunaithe ar chomharthaí an Dubline féin.

catagóir:Seandálaíocht na hÉireann
catagóir:Turasóireacht
catagóir:Baile Átha Cliath
Ardeaglais Theampall Chríost

Tá **Ardeaglais Theampall Chríost** lonnaithe i lár chathair Bhaile Átha Cliath.

Eaglais bheag a bhí inti i dtosach, agus bhunaigh Dúnán, an chéad easpag ar Bhaile Átha Cliath, í le hairgead a fuair sé ó Sitriuc, rí Lochlannach Bhaile Átha Cliath. Is í an ardeaglais is sine i mBaile Átha Cliath í. 

I ndiaidh do na hAngla-Normannaigh seilbh a fháil ar an gcathair sa bhliain 1170, bheartaigh Strongbow, a gceannaire, (atá curtha san Ardeaglais seo) agus Lorcán Ua Tuathail, Ard-Easpag Bhaile Átha Cliath, ardeaglais taibhseach a thógáil. D'éirigh lena bpleananna agus cuireadh deireadh le tógáil na hardeaglaise sna 1230idí.

I ndiaidh an Reifirméisin, ardeaglais Phrotastúnach ba ea Teampall Chríost agus cuireadh iarsmaí de chuid na gCaitliceach Rómhánach, bachall Naomh Pádraig mar shampla, trí thine anseo i dtine chrámh mhór. Rinneadh obair shuntasach athchóirithe ar an ardeaglais sna 1870idí. Tá uaimh mheánaoiseach dhraíochtúil na hardeaglaise ar cheann de na struchtúir is sine i mBaile Átha Cliath. 

## Foinsí
Tá cuid den eolas seo bunaithe ar chomharthaí an Dubline.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Ardeaglaisí Anglacánacha in Éirinn
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath
Honor Blackman

B'aisteoir Sasanach í **Honor Blackman** a rugadh i bPlaistow, Londain ar an 22 Lúnasa 1925 agus a fuair bás ar an 5 Aibreán 2020). 

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1925
Catagóir:Básanna in 2020
George Pell

Ba chairdinéal Astrálach de phór na hÉireann é **George Pell** a rugadh ar an 8 Meitheamh 1941 i mBallarat, Victoria agus a fuair bás ar an 10 Eanáir 2023. Oirníodh é sa bhliain 1966 agus ceapadh ina chairdinéal é sa bhliain 2003. Seachtú ardeaspag Melbourne (1996-2001) agus ochtú ardeaspag Sydney (2001–2014) ab ea é.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1941
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Catagóir:Cairdinéil
Catagóir:Básanna in 2023
Ainmfhocal dílis

Ainmfhocal ar leith ar dhuine nó rud indibhidiúil nó ar áit amháin agus a úsáidtear chun tagairt a dhéanamh don eintiteas sin is ea **ainmfhocal dílis**, mar shampla *Seán*; *[[Corcaigh]]*; *Bran*; *Glanbia*, le hais *ainmfhocail choitianta*, ar ainmfhocal é a thagraíonn d’aicme eintiteas (*cathair, pláinéad, duine, corparáid*) agus féadfar í a úsáid i dtagairt do chásanna d'aicme ar leith (*cathair*, *pláinéad* eile, na *daoine* seo, ár *gcorparáid*).     Is féidir ainmfhocail chuí a bheith in iarratais thánaisteacha freisin, mar shampla ainmfhocail a mhodhnú (an t-eispéireas *Mozart*), nó i ról ainmfhocail choitianta (ní haon *Pavarotti* é). Tá fadhbanna leis an sainmhíniú mionsonraithe ar an téarma agus, go pointe áirithe, á rialú ag gcoinbhinsiún.  

De ghnáth déantar idirdhealú sa teangeolaíocht reatha idir *ainmfhocail dílse* agus *ainmneacha dílse*. De réir an idirdhealaithe dhian seo, toisc go n-úsáidtear an téarma *ainmfhocal* d’aicme d’fhocail aonair (*crann*, *áilleacht*), is *ainmfhocail dhílse* iad na hainmneacha dílse aonfhoclacha amháin. Is *ainmneacha dílse* agus *ainmfhocail dílse* iad araon *Alastar* agus an *Afraic*; ach cé gur ainmneacha dílse iad ní ainmfhocail dílse iad.*'[[Alastar Mór]]' agus an '[[An Afraic Theas|Aifric Theas]]' .* Ní úsáidtear an téarma *ainm dílis* chun cur i gcodarsnacht leis an ainm dílis, ach bhain roinnt teangeolaithe úsáid as an téarma chun na críche sin. Uaireanta, ní thugtar ach *ainmneacha* ar ainmneacha dílse; ach is minic a úsáidtear an téarma sin níos leithne. Uaireanta tugtar *aidiachtaí dílse* (nó *dobhriathra dílse*, agus mar sin de) ar fhocail a dhíorthaítear ó ainmneacha dílse, ach ní i dteoiric theangeolaíoch príomhshrutha. Ní ainm dílis é gach ainmfhocal dílis nó *frása ainmfhoclach* a thagraíonn d'aonán uathúil. Is ainmfhocail choitianta iad 'dorchadas' agus 'geanmaíocht', fiú má mheastar gur eintitis teibí uathúla iad dorchadas agus geanmaíocht.

## Tagairtí

Catagóir:Teangeolaíocht
Alister Jack

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea **Alister William Jack**. Rugadh é i nDún Phris ar an 7 Iúil 1963. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Feirmeoirí
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Albanacha
Áed Bennán mac Crimthainn

Rí na hIarmhumhan, agus b'fhéidir Rí na Mumhan, den Eoghanacht Locha Léin ba ea **Aodh Beannáin Mac Criomhthainn** () (bás 618).  Ba gharmhac Dauí Iarlaithe mhic Mhaithne é, é siúd féin ina rí na Mumhan.

Níl na hannála ar aon intinn, agus Aodh is Finghin mac Aodha Dhuibh (bás 618) den ghéag Caisil á phlé acu.  I nAnnála Tiarnaigh, insítear gur Rí na Mumhan é Aodh, i gcoróin roimh Fhinghin.  I nAnnála Uladh agus Annála Inis Faithlinn, ní thugtar teideal dó ina thásc.  I nAnnála na gCeithre Máistrí, níl sé ach rí na hIarmhumhan, ach insítear a leanas faoi: 

De réir an seanscéil *Mór Muman & Aided Cuanach mac Ailchine*, bhí a iníon Mór (bás 636) pósta le Finghin agus níos deireanaí lena chomharba Cathal mac Aodha (bás 627).  Sa chéad ghlúin eile, ba chúis achrainn idir na hEoghanachta Locha Léin agus Gleanndamhnach í iníon eile leis, *[[Ruithchern]]*.  Is dócha go gcuireann an cogadh seo in iúl cumhacht na ngéag seo, i gcomparáid le dreamanna eile amhail is an Chorca Laidhe, Corca Dhuibhne agus Ciarraí as Iarmhumhain; agus an Corca Mrua agus Corca Bhaiscinn as Tuadhmhumhain.

Ba iad Maol Dúin mac Aodha Bheannáin (bás 661) agus *Cummíne* a mhic a bhfuil aithne againn orthu.

## Foinsí
* CELT: Corpus of Electronic Texts
** *[[Annála Tiarnaigh]]*
** *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*
** *[[Annála Inis Faithlinn]]*
** *[[Annála Uladh]]*
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* *The Chronology of the Irish Annals*, Daniel P. McCarthy

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Eoghanachta
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Mumhan
Fernando de Noronha

Is oileánra Brasaíleach é **Fernando de Noronha** atá suite san Aigéan Atlantach agus cuid den stát Pernambuco, ag 350 ciliméadar amach ó chósta Mheiriceá Theas agus 2.300 ciliméadar ó Rinn Verde (Ilha Santiago). Tá 21 oileán agus carraig de bhunadh bolcánach ann, tá limistéar iomlán 26 km² ann - a bhfuil 17 km² ón bpríomh-oileán.

## Tagairtí
Natalie Evans, Banbharún Evans of Bowes Park

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea **Natalie Jessica Evans, Banbharún Evans of Bowes Park**. Rugadh í ar an 29 Samhain 1975. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1975
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Mná
Catagóir:Polaiteoirí na Ríochta Aontaithe (gan Tuaisceart na hÉireann)
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Oliver Dowden

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea **Oliver James Dowden**. Rugadh é i bPark Street, Hertfordshire ar an 1 Lúnasa 1978. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Airí rialtais
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Hertfordshire
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Ridirí
Amanda Milling

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea **Amanda Anne Milling**. Rugadh í i mBurton upon Trent ar an 12 Márta 1975. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1975
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Airí rialtais
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Mná sa pholaitíocht
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Staffordshire
Deischostas

Nuair a roghnaítear rogha as roghanna malartacha, is é an **deischostas** an "costas" a thabhaítear mura dtaitníonn an sochar a bhaineann leis an rogha malartach is fearr leat. Sainmhíníonn an *[[New Oxford American Dictionary]]* í mar ""cailliúint gnóthachain phoitéinsil ó roghanna malartacha eile nuair a roghnaítear rogha eile." (Béarla: "the loss of potential gain from other alternatives when one alternative is chosen.").  I dtéarmaí simplí, is é an deischostas ná an sochar nach bhfaightear mar thoradh ar gan an chéad rogha eile is fearr a roghnú. Is príomhchoincheap san eacnamaíocht é an deischostas, agus cuireadh síos air mar léiriú ar "an gaol bunúsach idir ganntanas agus rogha " . Tá ról ríthábhachtach ag choincheap na ndeischostas maidir le iarrachtaí chun a chinntiú go n-úsáidtear acmhainní gann go héifeachtach. Níl deischostais teoranta do chostais  airgeadaíochta agus airgeadais: fíorchostas d'uireasa táirgthe, an t-am a cuireadh amú, ba cheart pléisiúr nó aon sochar eile a sholáthraíonn fóntais a mheas mar dheischostas. Is é deischostas táirge nó seirbhíse an t-ioncam a d’fhéadfaí a thuilleamh trína úsáid mhalartach. Is é sin le rá, is é an deischostas ná costas an chéad rogha eile is fearr de tháirge nó seirbhís. Is féidir brí choincheap an dheischostais a mhíniú le cabhair ó na shamplaí seo a leanas:  

# Is é deischostas na gcistí atá ceangailte i do ghnó féin an t-ús (nó na brabúis a cheartaíodh de bharr difríochtaí riosca) a d’fhéadfaí a thuilleamh ar na cistí sin i bhfiontair eile. 
# Is é  deischostas an ama a chuireann duine isteach ina ghnó féin an tuarastal a d’fhéadfadh sé a thuilleamh i ngairmeacha eile (le ceartú ar an ioncam síceach coibhneasta sa dá shlí bheatha). 
# Is é an deischostas a bhaineann le meaisín a úsáid chun táirge amháin a tháirgeadh ná an tuilleamh a bheadh ​​indéanta ó tháirgí eile. 
# Is é an deischostas a bhaineann le meaisín a úsáid atá neamhúsáidte chun aon chríche eile ná nialas ós rud é nach gá aon deiseanna eile a íobairt. 

Mar sin teastaíonn íobairtí ón deischostas. Mura bhfuil aon íobairt bainteach le cinneadh, ní bheidh aon dheischostas ann. Maidir leis seo, ní thaifeadtar na deischostais nach mbaineann le sreafaí airgid sna leabhair chuntais, ach is cúinsí tábhachtacha iad i gcinntí gnó.Maidir leis seo, ní thaifeadtar na costais deise nach mbaineann le sreabhadh airgid sna leabhair chuntais, ach is cúinsí tábhachtacha iad i gcinntí gnó. 

## Stair

## Tagairtí

Catagóir:Eacnamaíocht
Stephen Barclay

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea **Stephen Paul "Steve" Barclay**. Rugadh é i Lytham St Annes, Lancashire ar an 3 Bealtaine 1972. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Airí rialtais
Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha
Meldrick Taylor

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Meldrick Taylor**, a rugadh ar 19 Deireadh Fómhair, 1966 i bhPhiladelphia, Pennsylvania. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1966
Tomás Molinares

Dornálaí Colómach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Tomás Molinares**, a rugadh ar 6 Aibreán 1965 i gCartagena na Colóime. 

Catagóir:Dornálaithe Colómacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Catagóir:Daoine beo
Noah (scannán, 2014)

mion|clé|Bindi Irwin & Russell Crowe sa bhliain 2013
Scannán is ea **Noah** le Darren Aronofsky agus Russell Crowe, a tháinig amach sa bhliain 2014.
## Féach freisin

* Noah nó Naoi, an fáidh

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Scannáin 2014
Live! (Albám Bob Marley & The Wailers)

Is albam beo é ***Live!***, a thaifead Bob Marley & The Wailers san Amharclann Lyceum, Londain in Iúil 1975. Bhí an t-amhrán “*No Woman, No Cry*” air.

Bhí Bob Marley & The Wailers, Chris Blackwell, agus Steve Smith luaite sna creidiúintí mar léiritheoirí.

## Ceoltóirí
**Bob Marley & The Wailers**

* Bob Marley — Príomhfhonnadóireacht, giotár rithime
* Carlton Barret — Drumaí
* Aston "Family Man" Barret — Dordghiotár
* Tyrone Downie — Méarchlár
* Al Anderson — Príomhghiotár
* Alvin "Secco" Patterson — Cnaguirlisí
Ike Quartey

Dornálaí Gánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Isufu "Ike" Quartey**, a rugadh ar 27 Samhain 1969 in Accra. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1969
Crisanto España

Dornálaí Veiniséalach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Crisanto España**, a rugadh ar 25 Deireadh Fómhair, 1964 i Veiniséala. 

Catagóir:Dornálaithe Veiniséalacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Jarosław Kaczyński

Ba é **Jarosław Kaczyński** Príomh-Aire na Polainne ó 2006 go 2007. Rugadh an cúpla comhionann Jarosław agus Lech Kaczyński ar an 18ú lá de mhí an Mheithimh 1949 i Vársá. Throid a athair i gcoinne na Naitsithe in Éirí Amach Vársá.

Coimeádach cruthanta atá ann.

## Dlí
 
Bhronn Ollscoil Vársá céim sa dlí agus riarachán air. Fuair sé PhD sa dlí san ollscoil chéanna sa bhliain 1976.

## Polaitíocht
[clé|mion|220x220px|[Pápa Beinidict XV|Benedict XVI le Jaroslaw agus Lech Kaczyński]]

Sa bhliain 2002, chuir Jaroslaw Kaczyński agus a leathchúpla comhionann Lech,  "Prawo i Sprawiedliwość" nó Páirtí an Dlí agus Cirt (PiS), ar bun.

Bhí Jarosław ina Phríomh-Aire ar an bPolainn ó 2006 go 2007.

Nuair a bhí Kaczyński ag seasamh don pháirtí "Prawo i Sprawiedliwość", chosain sé i Mí Aibreáin sa bhliain 2006 an stáisiún Radio Maryja go tréan ar an gcáineadh, agus é den bharúil go bhfuil cead cainte ag cách, ag Radio Maryja fiú, i dtír shaor.

Bhí a dheartháir Lech ina uachtarán ar an bPolainn ó 2005 go 2010.

Theip ar Kaczyński i dtoghchán uachtaránachta 2010.Chun an bua a fháil thar vótálaithe measartha, in ionad a bheith ag feidhmiú mar iarrthóir PI don uachtarán nó don phríomh-aire, chuir Kaczyński baill PI níos measartha i dtoghcháin uachtaránachta agus pharlaiminteacha ar 2. Rith Andrzej Duda mar uachtarán ar son PI, agus Agus Beata Szydło mar phríomhaire.  Bhuaigh PiS an dá thoghchán.In 2020, rinneadh leas-phríomh-aire de Kaczyński i rialtas Mateusz Morawiecki. D’fhógair Kaczyński i lár mhí Dheireadh Fómhair 2021 go n-éireodh sé as a phost mar leas-phríomh-aire go luath in 2022 chun díriú ar an bpáirtí a threorú, agus d’éirigh sé as an 21 Meitheamh 2022. 

Ar an 10 Aibreán, 2020, comóradh timpiste Smolensk, thug Kaczyński agus naonúr daoine eile, ag seasamh in aice lena chéile, cuairt ar uaigh mháthair Kaczyński agus ar uaigh shiombalach cúpla deartháir Lech ag Reilig Mhíleata Powązki, cé go raibh siad dúnta do an pobal mar gheall ar shrianta paindéime COVID-19. Dúirt póilíní na Polainne nach raibh an teacht le chéile ag Powązki ina thionól mar gheall ar chomhthionóil mhóra toirmiscthe de bharr na paindéime, rud a d’eascair conspóid agus cáineadh. 

## Féach freisin

* Lech Kaczyński, Andrzej Duda
* Toghchán parlaiminte na Polainne, 2023
* Páirtí Dlí agus Cirt (an Pholainn)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Polaiteoirí na Polainne
Catagóir:Daoine i bhfad amach ar an eite dheis
Dave Duggan

Is úrscéalaí agus drámadóir Éireannach é **Dave Duggan**, a chónaíonn i nDoire agus a rugadh i Londain sa bhliain 1955. Cuireadh a shaothair amharclainne ar stáitse in Éirinn, Dún Éideann, Learpholl, Nua-Eabhrac agus san Afganastáin. An dráma is déanaí uaidh ná Chezzie's Chance (Blue Eagle Productions, 2018), tá snagcheol ann, agus bhí an-rath air i léiriú ag Féile Snagcheoil Dhoire. Scríobh sé an dráma Gruagairí (2007), a bhuaigh gradam ón Stewart Parker Trust, agus Makaronik (2014) don chompántas amharclannaíochta Gaeilge Aisling Ghéar. D'fhoilsigh Cló Iar-Chonnacht leagan úrscéil den dráma ficsean eolaíochta *Makaronik* sa bhliain 2018.

I measc a shaothair don scáileán tá Dance Lexie Dance (Raw Nerve Productions, 1996), a fuair ainmniúchán do na hOscars. Is é A Sudden Sun (Guildhall Press, 2012) an dara húrscéal uaidh agus is é Related Lives: An Imagined Memoir (Guildhall Press, 2016) an leabhar is déanaí uaidh. Tá blag aige ag breathingwithalimp.blogspot.com agus tá breis eolais ar a shaothar ag www.facebook.com/DaveDugganWriter

## Saol Pearsanta
D'fhill a thuistí ar Phort Láirge, an áit arb as dóibh sa bhliain 1963. Tógadh ann é. Chuaigh sé don fhisic i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath.

catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1955
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ficsean eolaíochta i nGaeilge
Catagóir:Ficsean eolaíochta Éireannach
Ríocht Dheasumhan

mion|clé|200px

Ríocht stairiúil i n-iardheisceart na hÉireann ba ea **Deasumhain** nó Deasmhumhain.  Bunaíodh sa bhliain 1118 í ag rí Tadhg Mac Cárthaigh, nuair a roinneadh go hoifigiúil Ríocht na Mumhan i nDeasumhain agus i dTuamhan le Conradh Ghleann Maghair.  
Bhí inti Contae Chorcaí agus formhór de Chontae Chiarraí.  Faoi cheannas Mhic Cárthaigh a bhí sí, agus i measc clann eile sa ríocht, bhí Uí Shuilleabháin agus Uí Dhonnabháin.

mion|120px|clé|Mac Cárthaigh
mion|120px|clé|Claíomh Nuadha

Chloígh na hAngla-Normannaigh taobh oirthir Dheasumhan sa 12ú haois agus d'éirigh siad ina nIarlaí Dheasumhan, faoi cheannas FitzGerald agus Fitzmaurice  

Ghéill rí Dheasumhan, Diarmaid Mac Cárthaigh, do Anraí II Shasana, ach mhair an taobh iarthair mar ríocht Ghaelach leath-neamhspleách.  A bhuíochas le bua Fhínghin Mhic Cárthaigh in éadan na nAngla-Normannach i gCath Callainn sa bhliain 1261, caomhnaítear neamhspleáchas Dheasumhan. 

I ndiaidh Chogaidh na Naoi mBliana sna 1590í, thángthas Deasumhan mar chuid de Ríocht na hÉireann.

mion|clé|120px
mion|clé|120px

Bhunaigh ríthe Dheasumhan suíomhanna amhail is Caisleán na Blarnan, Caisleán Bhaile Uí Chairbre, Mainistir Mhucrois agus Cill Chré.

## Féach freisin

* Léigear Smerwick, 1580

## Tagairtí

Catagóir:Stair Chontae Chiarraí
Catagóir:Stair Chontae Chorcaí
Catagóir:Éirí Amach i nDeasumhain
Urumhain

Ríocht na meánaoise in Éirinn nár mhair i bhfad sa 12ú haois ab ea **Urumhain** (Meán-Ghaeilge **Urmumu**).  Suite i n-oirthear na Mumhan a bhí an ríocht, i gContaetha Tiobraid Árann, agus codanna de Chill Chainnigh agus Phort Láirge.

Bunaíodh an ríocht tar éis chríochdheighilt iar-Ríocht na Mumhan.  An chlann Uí Chinnéide a bhí i gceannas ann, ach chloígh na hAngla-Normanaigh é ar ball beag, agus chruthaigh siad Iarlacht Urumhan, faoi ardfhlaithiúnas an chlann Buitléara.  Bhí achrann fós ámh idir Uí Chinnéide, tiarnaí Urmhumhan anois,.  Sa bhliain 1336, síníodh conradh síochána idir an dá chlann, ach sa bhliain 1347 chuir Uí Chinnéide an ruaig ar na Buitléirí as Caisleán an Aonaigh agus bhí siad ina gcónaí ann le dhá chéad bliain anuas.

Tá dhá barúntacht sa lá atá inniu ann, Urumhain Uachtarach agus Urumhain Íochtarach, ainmnithe as an ríocht.

## Féach freisin
* Ríthe na hUrmhumhan

## Tagairtí

Catagóir:Ríochtaí Meánaoiseacha na hÉireann
James Page

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **James Page**, a rugadh ar 1 Aibreán, 1971 i bPittsburg, California. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Andrew Lewis

Dornálaí Guánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea **Andrew Lewis**, a rugadh ar 14 Nollaig, 1970 i Georgetown agus a fuair bás ar an 4 Bealtaine, 2015. 

Catagóir:Dornálaithe Guánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Básanna in 2015
Tim Brooke-Taylor

B'aisteoir Sasanach é **Timothy Julian Brooke-Taylor** (a rugadh ar an 17 Iúil 1940 agus a fuair bás ar an 12 Aibreán 2020). 

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1940
Catagóir:Básanna in 2020
Bill Oddie

Is aisteoir Sasanach é **William Edgar Oddie** a rugadh ar an 7 Iúil 1941 i Rochdale, Lancashire. 

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1941
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Éaneolaithe Sasanacha
Catagóir:Fir
Graeme Garden

Is aisteoir Albanach é **David Graeme Garden** a rugadh ar an 18 Feabhra 1943 in Obar Dheathain. 

Catagóir:Aisteoirí Albanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1943
Catagóir:Daoine beo
Saor-Raidió Chonamara

mion
Thosaigh an stáisiún bradach, **Saor-Raidió Chonamara** (SRC) ag craoladh ar  28 Márta 1970 (Satharn Cásca).  Dhá bhliain níos déanaí, thosaigh Raidió na Gaeltachta ag craoladh ó Chasla ar Dhomhnach Cásca, 1972. I mbun an chraolta bhí Gluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachta.
mion|stáisiún bradach

## Stair

### Cúlra
Tháinig lucht na gCearta Sibhialta i gConamara ar an bhfód sna 1960idí. I mbun an chraolta bhí Gluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachta. ‘Stáisiún raidió do Ghaeilgeoirí na tíre ar fad sa Ghaeltacht’, a bhí ar cheann de aidhmeanna na Gluaiseachta, nuair a bunaíodh é mí an Mhárta 1969.

Thug na húdaráis neamhaird ar a gcuid éileamh ag an am  sin. Fuair iarrthóir na gCearta Sibhialta sa toghchán 1969 míle go leith vóta céadrogha, éacht ceart ag gluaiseacht nach raibh ach cúpla mí ar an bhfód.
mion|Ceannáras RTÉ Raidió na Gaeltachta, Casla, Conamara, Co. na Gaillimhe

Sa bhliain 1970, chuala Seosamh Ó Cuaig raidió bradach lonnaithe i nDoire ag craoladh –Radio Free Derry. Scríobh sé alt ar an nuachtán *Inniu* agus ceann eile ar an *Curadh Connachtach* ag rá gur cheart a leithéid de raidió a chur ar an aer i gConamara.

Scríobh Máirtín Ó Cadhain san Irish Times (27 Feabhra, 1970), “Mura gcuirfidh an Rialtas raidió dlisteanach ar bun b’fhéidir go mbeidh raidió mí-dhlisteanach ann.” 

### Oibríochtaí
De bharr an cheangail a bhí idir Éirí Amach na Cásca agus Ros Muc, socraíodh gur ó Ros Muc le linn na Cásca a chuirfí an ‘raidió mí-dhlisteanach’ ar an aer.

I mí na Márta 1970, fuair lucht na gCearta Sibhialta carbhán ar cíos agus tharraing siad é siar chomh fada le Tí Phiarais Uí Ghaora, rinneadh ceangal leis an gcóras leictreachais. Níorbh fhada ina dhiaidh sin go raibh Saor-Raidió Chonamara ar an aer.

### Iarmhairtí
Ní hé gach duine a bhí sásta nuair a thosaigh SRC ag craoltóireacht. Rinne an *Curadh Connachtach* beag is fiú de scéal an Raidió. ‘The Radio that could not be heard,’ a thug siad air.

Chuir Seosamh Ó Tuairisg agus Micheál Ó hÉalaithe iarratas foirmeáilte chuig an Aire Poist agus Teileagraif, P. J. Lalor, ag iarraidh ceadúnas craolta raidió do Raidió Chonamara, ar son Gluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachta. Ach níor tugadh freagra ar bith ar an iarratas.

Ach bhí Cearta Sibhialta ag brú doras oscailte nuair a éilíodh stáisiún raidió don Ghaeltacht. Bhí George Colley, Aire Gaeltachta ag an am, sásta tacú go poiblí leis an éileamh agus bhí RTÉ oscailte don smaoineamh chomh maith.

Níos déanaí, thug an rialtas Fianna Fáil isteach dá gcuid éileamh faoi dheireadh agus thosaigh Raidió na Gaeltachta ag craoladh ó Chasla ar Dhomhnach Cásca, 1972.

## Féach freisin
* 

* Raidió na Gaeltachta
* Gluaiseacht Chearta Siabhialta na Gaeltachta
*Seosamh Ó Cuaig 

## Tagairtí

Catagóir:Stáisiúin raidió Éireannacha
Catagóir:Stáisiúin raidió Gaeilge
Catagóir:Stáisiúin raidió a thosaigh ag craoladh i 1970
Catagóir:Cearta Gaeilge
Catagóir:Agóidíocht na Gaeilge