open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dara Ó Conaola

Scríbhneoir Gaeilge is ea **Dara Ó Conaola**. Foilsíodh a chéad leabhar gearrscéalta, *Mo Chathair Ghríobháin*, i 1981. Foilsíodh leabhar gearrscéalta dar teideal *Night Ructions* i 1990 — ocht ngearrscéal, aistrithe go Béarla ag Gabriel Rosenstock. Seoladh an leabhar ag Féile Litríochta *an Sunday Times* i 1990, sa Gelli Gandryll, an Bhreatain Bheag.

## Luathshaol
Rugadh Ó Conaola i 1945 in Inis Meáin, agus oileadh mar cheardaí agus mar mhúinteoir adhmadóireachta é sna 1960idí. Chaith sé tamall ina chónaí i nGaillimh agus i mBaile Átha Cliath, áit ar chas sé lena bhean chéile, Pacella, gaol de chuid na n-ealaíontóirí Albert Power agus May Power. Tar éis di oiliúint a fháil in Acadamh Grafton sa Dearadh Faisin, chuir siad fúthu in Inis Oírr, áit ar thóg siad a gceathrar clainne. Is í an t-amhránaí Lasairfhíona an duine is sine, agus an t-aon iníon atá acu. Nuair a fuair uncail de chuid Dara bás in Inis Oírr, ghabh siad seilbh ar a theach, agus bhunaigh siad siopa ceardaíochta ann.

## Scríbhneoireacht
I 1992, d’fhoilsigh sé úrscéilín dar teideal  *Misiún ar Muir*/*Sea Mission.* Foilsíodh an dara heagrán sa bhliain 2000, scríofa i nGaeilge agus aistrithe go Béarla ag Gabriel Rosenstock. Léiríodh an t-úrscéilín ag  Taibhdhearc na Gaillimhe mar chuid d'Fhéile Ealaíon na Gaillimhe i 1992, agus ag Expo '92 sa Spáinn. Aistríodh saothar Uí Chonaola go Béarla, Gearmáinis, Fraincis, Cróitis, agus Rómáinis. Tá an gearrscéal, *Amuigh Liom Féin*, ar churaclam Gaeilge na hArdteistiméireachta.

Ghlac sé páirt i gCúirt — Féile Idirnáisiúnta na Litríochta in 2002. Scríobh sé dhá amhrán ar an chéad albam a rinne a iníon Lasairfhíona.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1945
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge

Catagóir:Daoine as Árainn
Cothromóid iltéarmach

Sa mhatamaitic, is cothromóid den fhoirm : P = 0 í **cothromóid iltéarmach** nó **cothromóid ailgéabrach**, nuair is iltéarmach é *P*, le comhéifeachtaí i réimse éigin, go minic réimse na n-uimhreacha cóimheasta. I gcás go leor údar, ní thagraíonn an téarma *cothromóid iltéarmach* ach do *chothromóidí aonathráideacha*, is iad sin cothromóidí iltéarmacha nach mbaineann ach le hathróg amháin. Ar an láimh eile, d’fhéadfadh roinnt athróg a bheith i gceist le cothromóid iltéarmach. I gcás roinnt athróg (ilathráideach), de ghnáth is fearr an téarma *cothromóid iltéarmach* ná *cothromóid ailgéabrach*.

Mar shampla, is cothromóid ailgéabrach le comhéifeachtaí slánuimhreacha í;
:x^5-3x+1=0
agus is cothromóid ilathráideach iltéarmach thar na cóimheasa í
:y^4 + \frac{xy}{2} - \frac{x^3}{3} + xy^2 + y^2 + \frac{1}{7} = 0

I gcuid de na cothromóidí iltéarmacha a bhfuil comhéifeachtaí cóimheasta acu, ach ní hiad go léir, tá réiteach ar shlonn ailgéabrach é, atá ar fáil trí úsáid a bhaint as líon críochta d'oibríochtaí nach mbaineann ach leis na comhéifeachtaí céanna sin amháin (sé sin, is féidir iad a réiteach go hailgéabrach). Is féidir é seo a dhéanamh do gach cothromóid den sórt sin de chéim a haon, a dó, a trí, nó a ceathair; ach le haghaidh céim a cúig nó níos mó ní féidir é a dhéanamh ach le haghaidh roinnt cothromóidí, ní hiad go léir. Tá cuid mhór taighde curtha i gcrích chun neastacháin chruinne éifeachtacha a ríomh ar réitigh réadacha nó choimpléascacha chothromóid ailgéabrach aonathráideach (féach 'algartam fréamh-aimsithe') agus ar réitigh choiteanna roinnt cothromóidí aonathráideacha ilathraitheacha (féach Córas na gcothromóidí ilathraitheacha)

## Tagairtí

Catagóir:Iltéarmaigh
Catagóir:Cothromóidí
Cothromóid chiúbach

[deas|mion|210x210px| Graf d'fheidhm chiúbach a bhfuil 3 fhréamh [Réaduimhir|réadach aici (mar a dtrasnaíonn an cuar an ais chothrománach ag y = 0 ). Tá dhá phointe criticiúil ag an gcás a thaispeántar. Seo í an fheidhm f(x) = \frac{1}{4}\left(x^{3} + 3x^{2} - 6x - 8\right) .]]
San ailgéabar, is ionann **cothromóid chiúbach** in athróg amháin agus cothromóid den fhoirm

: ax^3+bx^2+cx+d=0

ina mbíonn 'a'  neamhnialasach.

Tugtar fréamhacha na feidhme ciúbaí ar réitigh na cothromóide seo, a shainmhínítear ar thaobh na láimhe clé den chothromóid. Más réaduimhreacha iad gach ceann de na comhéifeachtaí a, b, c, agus d den chothromóid chiúbach, ansin tá fíorfhréamh amháin ar a laghad aige (tá sé seo fíor do gach feidhm  iltéarmach corrchéime). Is féidir fréamhacha uile na cothromóide ciúbaí a fháil trí na bealaí seo a leanas:
* go hailgéabrach: níos cruinne, is féidir iad a chur in iúl le * foirmle chiúbach * a bhaineann leis na ceithre comhéifeachtaí, na ceithre bunúsach oibríochtaí uimhríochta, fréamhacha cearnacha agus fréamhacha ciúbacha. (Tá sé seo fíor freisin maidir le cothromóidí cearnacha  (dara céim) agus cothromóidí cuartacha (ceathrú céim), ach ní le haghaidh cothromóidí ardchéime, ag teoirim Abel - Ruffini.)
*go triantánaíoch
* is féidir neastacháin uimhriúla de na fréamhacha a fháil trí úsáid a bhaint as halgartaim fhréamhaimsithe amhail modh Newton.
Oireamh

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Oireamh** air:
* Oireamh, Contae Liatroma: baile fearainn i gContae Liatroma
* Oireamh, Contae Mhaigh Eo (Ceara): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* Oireamh, Contae Mhaigh Eo (Coistealaigh): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo

## Féach freisin
* An tOireamh
* Abhainn na hOirimhe

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Zhytomyrska Oblast

Is oblast (cúige) i dtuaisceart na hÚcráine é an **Zhytomyrska oblast** (Úcráinis: *Жито́мирська о́бласть, [[An Rúisis|Rúisís]]:Житомирская область* ). Is é lárionad riaracháin an oblast ná an chathair Zhytomyr. 

Sa bhliain 2022 bhí thart ar 1,179,032 duine ina gcónaí ann. 

Tá sé suite i dtuaisceart na tíre, teorainn ar theorainn leis an mBealarúis.
clé|mion| Lárionad Zhytomyr san oíche

## Stair
Cruthaíodh an oblast mar chuid de Phoblacht Shóisialach Shóivéadach na hÚcráine ar 22 Meán Fómhair, 1937, as críocha Vinnytsia agus Kyiv, chomh maith le dhá okrug teorann den réigiún Kyiv&#x2013;Korosten Okrug agus Novohrad-Volynsky Okrug.

Vótáil 95% de mhuintir Zhytomyrska ar son neamhspleáchas na hÚcráine sa reifreann náisiúnta sa bhliain 1991.

## Féach freisin

## Tagairtí


Catagóir:Stáit agus críocha a bunaíodh i 1937
Catagóir:1937 bunaíochtaí san Úcráin
Catagóir:Teorainn na Bealarúise-na Úcráine
Catagóir:Réigiúin
Catagóir:An Úcráin
Nimona (scannán)

Is scannán beochana Meiriceánach é ***Nimona*** de chuid Annapurna Pictures ón bhliain 2023. Tá sé bunaithe ar an úrscéal grafach *Nimona* a scríobh ND Stevenson in 2015.  Scannán scigaithris is ea é, ag déanamh ceap magaidh ar scannáin shíscéal eile, agus téamaí LADT chun tosaigh.

Eisíodh an scannán Nimona ar 30 Meitheamh 2023 ar Netflix.

[clé|mion|[ND Stevenson]]

### Léiriú
Thosaigh carachtar *Nimona* a saol ar Tumblr, cruthaithe ag an ealaíontóir ND Stevenson. Ansin d’iompaigh sí isteach i ngreamán seachtainiúil ar líne, agus d’iompaigh sin isteach ina úrscéal grafach agus ansin isteach ina closleabhar. Agus anois, tá sí le fáil i bpictiúrlanna agus ar Netflix mar scannán iomlán, théis gur thug Disney uathu na cearta mar – dar le tuairisc ó *Business Insider –*  nach raibh siad cinnte faoi na téamaí aeracha agus trasghnéasacha sa scannán.  

### Scéal
Leanann an scéal Ballister Braveheart (Riz Ahmed) ridire i ndomhan todhchaíoch agus é scoite amach ón tsochaí mar gheall ar choir nach ndearna sé. Buaileann sé le Nimona (Chloe Grace Moretz) agus í ag lorg duine éigin le bheith mar bhas bithiúnta aici. Ach tá Nimona difriúil ó aon duine eile sa domhan seo, mar go bhfuil cumhachtaí ar leith aici.

## Féach freisin
* Shrek

## Tagairtí

Catagóir:Beochan de réir tíre
Catagóir:Cartúin
Catagóir:Sraitheanna greannán
Catagóir:Scannáin 2023
Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Scannáin Blue Sky Studios
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
Catagóir:Scannáin Netflix
Catagóir:LADT
Alexander Alekhine

Imreoir fichille Rúiseach (agus níos déanaí Francach) ab ea **Alexander Aleksandrovich Alekhine** (31 Deireadh Fómhair [19 Deireadh Fómhair de réir an féilire Iúil] 1892 – 24 Márta 1946) a bhí ina cheathrú churadh domhanda (1927-1935 agus 1937-1946). Faoi 22 bliain d'aois, bhí Alekhine i measc na n-imreoirí fichille is láidre ar domhan cheana féin. I rith na 1920idí, bhuaigh sé an chuid is mó de na comórtais inar imir sé. I 1922 bhuaigh sé an chéad chraobh fichille de chuid an APSS (mar a thugadh air go haisghníomhach) ach d'fhág sé an tAontas Sóivéadach i 1921 agus chuaigh sé ar imirce go dtí an Fhrainc, tír a ndearna sé ionadaíocht air tar éis 1925. Sa bhliain 1927, bhuaigh sé an Chraobh Dhomhanda Fichille i gcluiche in aghaidh José Raúl Capablanca.

Go luath sna 1930idí, bhí an lámh in uachtar ag Alekhine i gcomórtais éagsúla, agus d'imir sé ar an gcéad chlár don Fhrainc i gcúig Oilimpiad fichille, agus bhuaigh sé duaiseanna aonair i ngach ceann. Thairg Alekhine athimirt do Capablanca ar na diantéarmaí céanna a leag Capablanca dó, agus chuaigh an idirbheartaíocht ar aghaidh ar feadh na mblianta gan mórán dul chun cinn a dhéanamh. Idir an dá linn chosain sé a theideal gan stró ar Efim Bogoljubov i 1929 agus 1934. Chaill sé a theideal ar Max Euwe i 1935 ach fuair sé ar ais é in athimirt 1937. As sin amach, bhí sé faoi bhaol ó na réaltaí óga ag teacht chun cinn cosúil le Paul Keres, Reuben Fine, agus Mikhail Botvinnik, ach cuireadh stop leis an idirbheartaíocht maidir le cluiche dá teidil le Keres nó Botvinnik mar gheall ar an Dara Cogadh Domhanda i 1939. Bhí cluiche le Botvinnik don craobh domhanda á socrú i 1946 nuair a fuair Alekhine bás sa Phortaingéil faoi chúinsí amhrasacha. Tá sé curtha ina leith gur chomhoibrigh sé leis na Naitsithe agus as bolscaireacht frith-Sheimíteach a scríobh. Is é Alekhine an t-aon Churadh Domhanda a fuair bás agus an teideal fós ina sheilbh.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí fichille
Ainmníocht fhíliginiteach

deas|mion|400x400px| Sonraíonn an sinsearach X an clád a thaispeánann na línte briste i ngach figiúr. Faoin hipitéis go bhfuil na gaoil mar atá sa chrann clé, cuimsíonn an clád X, A, B agus C. Faoin hipitéis go bhfuil na gaoil mar atá sa chrann ar chlé, cuimsíonn an clád X, A agus B.
Is modh ainmníochta é **ainmníocht fhíliginiteach**  le haghaidh  tacsón sa bhitheolaíocht a úsáideann sainmhínithe fíliginiteacha  le haghaidh ainmneacha tacsóin mar a mhínítear thíos. Tá sé seo i gcodarsnacht leis an gcur chuige traidisiúnta, ina sainmhínítear ainmneacha tacsón de réir *tíopa*, ar féidir é a bheith ina eiseamal nó ina thacsón ar chéim níos ísle, agus ina thuairisc i bhfocail.  Tá an t-aicmiú fíliginiteach á rialú faoi láthair ag an *gCód Idirnáisiúnta um Ainmníocht Fhíliginiteach* (*PhyloCode* ).

## Sainmhínithe
Ceanglaíonn an anmníocht fhíliginiteach ainmneacha le cládaí, grúpaí comhdhéanta de shinsear agus a shliocht go léir. Is féidir leis na grúpaí seo a bheith ar a dtugtar monaifíléiteach. Tá bealaí beagán difriúil ann chun an sinsear a shonrú, a phléitear thíos. Nuair a shonraítear an sinsear, socraítear brí an ainm: tá an sinsear agus gach orgánach arb iad a shliocht san áireamh sa tacsón ainmnithe. Chun na horgánaigh seo go léir a liostú (.i. imscríobh iomlán a sholáthar) ní mór an crann fíliginiteach iomlán a bheith ar eolas. Go praiticiúil, níl ach hipitéis amháin nó níos mó ann maidir leis an gcrann ceart. Mar thoradh ar hipitéisí éagsúla meastar go bhfuil orgánaigh éagsúla san áireamh sa tacsón ainmnithe, ach ní dhéanann siad difear do na horgánaigh a mbaineann an t- ainm leo i ndáiríre. Sa chiall seo tá an t-ainm neamhspleách ar leasú na teoirice.
## Tagairtí
Catagóir:Ainmníocht bhitheolaíoch
Catagóir:Fílighéinitic
Baile saoire

[mion| Heiligendamm sa [An Ghearmáin|Ghearmáin, a bunaíodh i 1793, an baile saoire is sine ar mhór-roinn na hEorpa]]
mion| Amharc ón aer ar oileán Cancún, ó bharr an Torre Escénicain, Bealtaine 2008
[mion| Stáisiún traenach in ionad sciála Tatranská Lomnica, [an tSlóvaic]]
Is ceantar uirbeach é **baile saoire**, **cathair saoire** nó **ceann scríbe saoire**, áit a bhfuil turasóireacht nó tréimhse shaoire mar phríomhchuid den chultúr agus den gheilleagar áitiúil. Tá ionad saoire iarbhír amháin nó níos mó sa cheantar máguaird i mbaile saoire tipiciúil. Uaireanta úsáidtear an téarma *baile saoire* go simplí le haghaidh láithreach a mbíonn tóir ag turasóirí uirthi. Sainmhínigh tascfhórsa amháin i mBritish Columbia é mar limistéar comhtheagmhálach corpraithe nó neamhchorpraithe ina bhfuil cóimheas na seomraí neamhbhuan, arna thomhas in aonaid leaba, níos mó ná 60% den daonra buan.

Go ginearálta, is í an turasóireacht an príomh-onnmhairiú i ngeilleagar bhaile saoire, agus an chuid is mó de chónaitheoirí an cheantair ag obair sa tionscal turasóireachta nó saoire. Siopaí agus sóbhúitíceanna a dhíolann cuimhneacháin théamaithe go háitiúil, móstáin, agus bialanna uathúla ag méadú sna ghnócheantair.

I gcás na Stát Aontaithe, cruthaíodh bailte saoire thart ar dheireadh na 1800í agus go luath sna 1900idí le forbairt na luathbhailte.  Bíonn ailtireacht uaillmhianach ag baint le go leor bailte saoire, ag rómánsú a suíomh, agus ag brath ar shaothar saor. 
## Tagairtí

Catagóir:Cineálacha bailte
Baile
Max Euwe

Imreoir agus riarthóir fichille Ísiltíreach ab ea **Machgielis "Max" Euwe** (20 Bealtaine 1901 – 26 Samhain 1981). D'imir Euwe a chéad chomórtas nuair a bhí sé 10 mbliana d'aois, agus bhuaigh sé gach cluiche. Bhuaigh sé gach craobhchomórtas fichille de chuid na hÍsiltíre ar ghlac sé páirt iontu ó 1921 go 1952, chomh maith le 1955. I 1928 sa Háig, bhuaigh sé craobhchomórtas fichille amaitéarach an domhain le scór 12/15.

Phós Euwe i 1926 agus fuair sé clann go luath ina dhiaidh sin, rud a chiallaíonn nach bhféadfadh sé ficheall iomaíoch a imirt ach amháin le linn saoire scoile. Mar sin féin, d'éirigh sé go maith sna blianta ina dhiaidh sin, ag tuilleamh áit sa dara sraith imreoirí taobh thiar de Alekhine agus Capablanca. Ag Zürich 1934, chríochnaigh Euwe sa dara háit le Salo Flohr, taobh thiar d'Alekhine, ach d'éirigh leo an bua a fháil ar Alekhine ina gcluiche.

Thug Euwe dúshlán Alekhine do chraobh an domhain i 1935. Rinneadh iarrachtaí athimirt a eagrú idir Alekhine agus Capablanca ach theip orthu agus ghlac an curadh leis an dúshlán ó Euwe ina ionad sin. Creideadh go forleathan go mbeadh an bua ag Alekhine go héasca. Imríodh na 30 cluiche i 13 chathair éagsúla timpeall na hÍsiltíre thar thréimhse 80 lá. Cé go ndeachaigh Alekhine trí chluiche chun tosaigh go tapa, d’éirigh le Euwe é féin a tharraingt ar ais sa chluiche agus sa deireadh bhuaigh sé 15½–14½. Bhain bua Euwe stangadh mór as an domhan fichille. Tuairiscítear gur chreid sé féin nach dócha go mbuafadh sé. Cuirtear i leith alcólacht Alekhine a chailliúnt cé go bhfuil sé áitithe uaireanta gurbh é rómhuinín Alekhine an fhadhb is mó.

Chaill Euwe an teideal ar Alekhine in athimirt i 1937, a imríodh san Ísiltír freisin, 15½–9½. Ba bhuaic ghairm bheatha Euwe an dá chluiche churaidh dhomhanda in aghaidh Alekhine. Sna blianta ina dhiaidh sin, choinnigh Euwe a áit i measc na n-imreoirí is fearr ar domhan. Chríochnaigh sé ar comhchéim i gcraobhchomórtas AVRO na bliana 1938 san Ísiltír. Bhí na hocht n-imreoir is fearr ar domhan i gceist leis seo agus iarracht a bhí ann a shocrú cé ba cheart dúshlán a thabhairt do Alekhine. Bhí ról mór eagraíochtúil ag Euwe san imeacht freisin.

Tar éis bhás Alekhine i 1946, mheas roinnt daoine go raibh ceart morálta ag Euwe don teideal mar churadh domhanda, bunaithe go páirteach ar a chríoch soiléir sa dara háit sa mhórchomórtas ag Groningen i 1946, taobh thiar de Mikhail Botvinnik. Mar gheall ar cheannasacht Botvinnik, áfach, thoiligh Euwe páirt a ghlacadh i gcraobhchomórtas cúig imreoir chun an curadh nua a aimsiú, Craobh Domhanda Fichille 1948. Ag 47 bliain d'aois, bhí sé i bhfad níos sine ná na himreoirí eile agus a bhláth curtha aige. Chríochnaigh sé ar bhun an tábla.
clé|mion|317x317px|Euwe agus Karpov, 1976.
Ó 1970 go dtí 1978, bhí Euwe ina uachtarán ar FIDE (*Fédération Internationale des Échecs*, Comhaontas Idirnáisiúnta na Fichille). Agus é gafa idir faicsin iomaíochta an Chogaidh Fhuair, ba mhinic a rinne Euwe iarracht teacht ar chomhréiteach ar aighnis idir údaráis fichille na Sóivéide agus an tIarthar. Tá formhór na measúnuithe ar a fheidhmíocht mar uachtarán FIDE báúil.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí fichille
Duine de dhath

[mion|Teaghlach "[Coloureds na hAfraice Theas|Coloured" san Afraic Theas. Is daoine de chine measctha iad uaireanta  daoine de dhath, ach ní i gcónaí.  ]]
Duine nach den chine geal is ea **duine de dhath** (nó **duine daite** nó **duine de chine daite)**.  

## Sanasaíocht
Sa bhliain 2021, mhol Ola Majekodunmi as Baile Átha Cliath an focal 'duine de dhath;. (Is craoltóir, iriseoir, scríbhneoir agus ball de chumann Fhoras na Gaeilge í). Dúirt sí go raibh an focal ‘duine de dhath’ níos oiriúnaí sa tsochaí il-eitneach a bhí in Éirinn sna 2020idí, ná na focail ‘duine gorm’ nó ‘duine dubh’ a úsáideadh go dtí seo.

Tharraing an nath nua conspóid.

## Féach freisin

* Daoine gorma
* Daoine gorma in Éirinn
* Coloureds na hAfraice Theas

## Tagairtí

Catagóir:Daoine de dhath
Catagóir:Antraipeolaíocht
Catagóir:Ciníochas
Catagóir:Daoine gorma
Néalríomhaireacht

mion| Meafar néalríomhaireachta: ní gá d'úsáideoirí aghaidh a thabhairt ar an ngrúpa eilimintí líonraithe a sholáthraíonn seirbhísí nó iad a bhainistiú ina n-aonar; ina ionad sin, is féidir an tsraith iomlán crua - earraí agus bogearraí atá á mbainistiú ag soláthraithe a mheas mar scamall éagruthach.

Tagraíonn **néalríomhaireacht**  d’úsáid an idirlín ag comhlachtaí móra ríomhaireachta le seirbhísí a chur ar fáil a bhíonn á gcur ar fáil ag LAN de ghnáth.

Na comhlachtaí a bhíonn ag tacú le seirbhísí néalríomhaireachta, déanfaidh siad sin de ghnáth
trí úsáid a bhaint as braislí freastalaithe (ionad lárnach ríomhaireachta a bhfuil a lán freastalaithe comhad comhcheangailte ann) leis na seirbhísí a óstáil a chuireann siad ar fáil d’eagraíochtaí eile atá ábalta na seirbhísí seo a rochtain ó aon ríomhaire fóirsteanach a bhfuil ceangal idirlín aige. Ní gá go mbeadh aon sonraí a úsáidtear stóráilte go háitiúil agus is annamh a bhíonn úsáideoirí na seirbhísí néalríomhaireachta ar an eolas faoin áit a bhfuil na bogearraí atá in úsáid acu nó an freastalaí a úsáidtear lena gcuid sonraí a stóráil lonnaithe.

Aon néal poiblí cosúil leis an cheann seo, seans maith go mbeadh sraith d’ionaid sonraí aige ag suíomhanna fisiceacha difriúla. Gach suíomh tíreolaíoch, d’fhéadfadh sé a lán freastalaithe, gaireas stórála ríomhaire agus comhpháirteanna eile a bheith aige atá in úsáid le tacú leis na seirbhísí atá á chur ar fáil ag an tSolathraí Néalríomhaireachta.

Braitheann néalríomhaireacht ar acmhainní a roinnt chun comhleanúnachais a bhaint amach agus de ghnáth úsáideann sí samhail íoc mar a úsáidtear, a d’fhéadfadh cabhrú le costais chaipitiúla a laghdú ach a bhféadfadh costais oibriúcháin gan choinne a bheith mar thoradh orthu freisin d’úsáideoirí. 
## Tagairtí
Catagóir:Néalríomhaireacht
Eagarthóireacht chóipe

mion
Is éard atá i gceist le **cóipeagarthóireacht** nó **eagarthóireacht chóipe** ná snas a chur ar phíosa scríbhneoireachta sula bhfoilsítear é.  I réimse na foilsitheoireachta, is gnách go mbíonn athbhreithniú déanta ag an eagarthóir agus ag an cóipeagarthóir ar gach foilseachán agus bailchríoch curtha ag údar an phíosa air.

Tráth dá raibh, bhíodh foireann cóipeagarthóirí ag gach nuachtán mór – daoine sárléannta a bhí iontu go hiondúil a raibh tuiscint faoi leith acu ar chúrsaí stíle agus friotail. Ach de réir mar a thit díolachán na nuachtán, gearradh siar ar an líon cóipeagarthóirí a bhí á bhfostú acu. Lasmuigh de na foilsitheoirí móra, tá na cóipeagarthóirí éirithe tearc sa lá inniu.

## Féach freisin

* Eagarthóir téacs

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoireacht
Catagóir:Foilsitheoireacht
Catagóir:Gramadach
Bataireacht

Is éard atá i gceist le **bataireacht** nó **baitíneacht** ná saghas troda le maidí a bhíodh coitianta in Éirinn san am atá caite. D'úsáidtí bataí draighin nó saileanna éille sa mbataireacht de ghnáth.

Sa lá atá inniu ann, tá roinnt daoine ag iarraidh an nós seo a athbheochan mar ealaín chomhraic.

## Tagairtí

Catagóir:Comhrac
Catagóir:Troid
Stailc Writers Guild of America, 2023

Ar 2 Bealtaine 2023, chuaigh **Cuallacht Scríbhneoirí Mheiriceá** (CSM, Writers Guild of America nó WGA) ar stailc, 11,500 scríbhneoir scriptena na Stát Aontaithe. Bhí aighneas atá ar siúl le fada faoi chúrsaí pá**,** coinníollacha oibre, conarthaí srl. Ní raibh an AMPTP – comhghuaillíocht léiritheoirí teilifíse agus raidió - toilteanach a thabhairt maidir le ceisteanna a bhí ríthábhachtach do bhaill CSM.
clé|mion

### Imeachtaí
I mí Iúil, mhol ceardchumann na n-aisteoirí in Hollywood (Sag-Aftra) gníomhaíocht thionsclaíoch chomh maith. Bhí sé ráite ag Sag-Aftra, a bhíonn ag plé le haisteoirí i scannáin, ar an teilifís agus ar an raidió, nach raibh an AMPTP toilteanach a thabhairt maidir le ceisteanna atá ríthábhachtach do bhaill Sag-Aftra.  Mar sin bhí aisteoirí agus scríbhneoirí ar stailc ag an am chéanna den chéad uair ó na 1960idí. Bhí aisteoirí mór le rá ar son na stailce: d’impigh leithéidí Meryl Streep agus Jennifer Lawrence ar cheannairí an cheardchumainn gan géilleadh agus glacadh le drochmhargadh.

Ar 27 Meán Fómhair 2023, bhain na scríbhneoirí teilifíse comhaontú sealadach amach le feidhmeannaigh stiúideo. D’eisigh an tUachtarán Joe Biden ráiteas faoi dheireadh na stailce agus mhol sé cumhacht na cómhargála. Áirítear sa chomhaontú clásail a bhaineann le pá agus sochair chomh maith le gnéithe eile nach bhfuil chomh tipiciúil amhail intleacht shaorga. Agus deireadh leis an stailc, d'fhill roinnt de na seónna cainte beo Meiriceánacha is mó ar scáileáin teilifíse, lena n-áirítear *The Tonight Show*.

## Féach freisin

*Scannánaíocht sna Stáit Aontaithe Catagóir:Scannánaíocht sna Stáit Aontaithe
*Cuallacht Scríbhneoirí Mheiriceá

## Tagairtí

Catagóir:2023
Catagóir:Scannánaíocht sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Díospóidí an tsaothair
Vasily Smyslov

Imreoir fichille Rúiseach agus Sóivéadach ab ea **Vasily Vasilyevich Smyslov** (24 Márta 1921 – 27 Márta 2010) a bhí ina churadh domhanda 1957–1958. Ghlac sé páirt sa chomórtas cáilithe don Chraobh Dhomhanda ocht n-uaire (1948, 1950, 1953, 1956, 1959, 1965, 1983 agus 1985). Chríochnaigh Smyslov cothrom sa chéad áit ag Craobhchomórtais Fichille an APSS faoi dhó (1949 agus 1955), agus is curiarracht fós é a 17 mbonn san iomlán a bhuaigh sé in Oilimpiad na Fichille. D'fhan Smyslov gníomhach i bhficheall iomaíoch i bhfad tar éis seasca bliain d'aois, cé gur theip ar radharc na súl. Seachas ficheall, bhí sé ina amhránaí baratóin cumasach.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí fichille
Evanne Ní Chuilinn

Is polaiteoir, iriseoir spóirt Éireannach agus láithreoir teilifíse í **Evanne Ní Chuilinn** (a rugadh ar an 5 Meán Fómhair 1981). Bhí sí ag obair mar láithreoir nuachta spóirt ar *[[RTÉ News: Six One]]*. D'éirigh sí as RTÉ ar an 7 Feabhra 2025  nuair a ceapadh í mar Sheanadóir de chuid Fhine Gael.

## Gairm
Bhain Ní Chuilinn céim amach in OÉ Gaillimh.

Thosaigh Ní Chuilinn a gairm phroifisiúnta mar fho-eagarthóir le RTÉ Sport in 2004, áit ar oibrigh sí ar chláir spóirt éagsúla ar chúl stáitse. Chuaigh sí ar aghaidh go RTÉ Raidió 1 agus RTÉ 2fm, áit ar léigh sí na scéalta nuachta spóirt gach uair an chloig. Bhí sí ina comhláithreoir ar chraoltaí beo ar chluichí Gaelacha éagsúla. Rinneadh tuairisceoir teilifíse di sa bhliain 2006, ar an gclár spóirt *OB Sport* ar dtús, ansin mar thuairisceoir taobhlíne ar an *[[The Sunday Game|Sunday Game]]* in 2007.

In 2008, thosaigh Ní Chuilinn ag obair le Nuacht RTÉ, mar thuairisceoir spóirt ar dtús, agus go gairid ina dhiaidh sin mar láithreoir nuachta spóirt ar *[[RTÉ News: Six One]]*. Ó shin i leith, tá roinnt imeachtaí móra spóirt clúdaithe aici, na Cluichí Oilimpeacha san áireamh.

Fógraíodh in 2023 go gcuirfidh Ní Chuilinn an chéad chraoladh iomlán i nGaeilge ar chluichí ceannais Chraobh Shinsir Iomána na hÉireann i láthair.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1981
Catagóir:Craoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Chill Chainnigh
Catagóir:Baill Fhine Gael
Catagóir:Seanadóirí Éireannacha
Catagóir:Baniriseoirí
Catagóir:Lucht RTÉ
James Douglas (polaiteoir)

Ba pholaiteoir agus fear gnó Éireannach é **James Douglas** (11 Iúil 1887 – 16 Meán Fómhair 1954), baill de Choiste an Bhunreachta 1922, Saorstát Éireann. 

Bhainistigh sé an Chrois Bhán idir 1920 agus 1922. 

Bhí sé ina bhall gníomhach de Sheanad Éireann idir 1922 agus 1936, idir 1938 agus 1943, agus ó 1944 go 1954.

## Féach freisin

* An Chrois Bhán
* Coiste an Bhunreachta 1922, Saorstát Éireann

## Tagairtí
 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1887
Catagóir:Básanna i 1954
Catagóir:Lucht gnó na hÉireann
Catagóir:Baill de Choiste an Bhunreachta 1922, Saorstát Éireann
Catagóir:Seanadóirí Éireannacha
Arthur Kingsley Porter

Seandálaí agus meánaoisí ba ea **Arthur Kingsley Porter** (6 Feabhra 1883 – 8 Iúil 1933) agus milliúnaí Meiriceánach ba ea é chomh maith.
[clé|mion|F[Aerach|ear homaighnéasach, phós Porter Lucy Bryant Wallace in 1912]]

### Beatha
Ba sheandálaí meánaoise é Kingsley Porter. Bhí breis agus a dhóthain de mhaoin an tsaoil aige, é sona sásta ina shaol pósta, an-cháil air mar sheandálaí agus post sócúl aige in Ollscoil mór le rá Harvard. Bhí saol an mhadra bháin ag Kingsley Porter, ar an gcéad dul síos.  Lena chois sin, ba leis an gcaisleán agus an t-eastát i nGleann Bheatha, Contae Dhún na nGall.

Ar 8 Iúil 1933 san oíche, chuaigh Kingsley Porter ar strae.  Ach níor thángthas ar *a* chorp riamh  Bhí bothán nó teach beag aige ar Inis Bó Finne, amach ó chósta Mhachaire Rabhartaigh agus bhí sé ann an oíche sin. Níl a fhios againn ar chuir sé lámh ina bhás féin, ar thit sé isteach san fharraige trí thimpiste nó ar imigh sé ón oileán faoi rún, b’fhéidir chun na mór-roinne le saol homaighnéasach a bheith aige. Bhí sé pósta ach fear homaighnéasach a bhí ann.

Chinn an t-ionchoisne, bunaithe ar fhianaise a mhná céile, gur bádh Kingsley Porter. Glacadh le tuairim a mhná céile, Lucy, gur thit sé le faill agus gur scuabadh a chorp chun siúil sa bhfarraige. 

#### Níos déanaí
Tá ráflaí agus seanchas sa timpeall le blianta a mhaíonn gur scéal bréige a bhí anseo agus go raibh Kingsley Porter ag éalú chuig saol nua.

Nochtadh leacht ar an oileán sa bhliain 2021 i gcuimhne orthu siúd a raibh baint acu leis an oileán a bádh. Ach ní raibh ainm Kingsley Porter greanta sa chloch.

## Féach freisin

* Caisleán Ghleann Bheatha

## Naisc sheachtracha

* Ar Iarraidh – Scéal Arthur Kingsley Porter, clár TG4

## Tagairtí

Catagóir:Daoine LADT
Catagóir:Básanna i 1933
Catagóir:Seandálaithe Meiriceánacha
Catagóir:An Mheánaois
Catagóir:Staraithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall
Catagóir:Scannail Pholaitiúla in Éirinn
Armstrong

* Lance Armstrong
* Kellie Armstrong
* George Armstrong Custer
* Henry Armstrong
* Tim Armstrong
* Louis Armstrong
* Katy Armstrong
* Neil Armstrong
* Owen Armstrong
* Izzy Armstrong
Contae Lawrence

* Contae Lawrence, Alabama
* Contae Lawrence, Arkansas
* Contae Lawrence, Dakota Theas
* Contae Lawrence, Pennsylvania
* Contae Lawrence, Tennessee
Contae Cherokee

* Contae Cherokee, Alabama
* Contae Cherokee, Carolina Theas
* Contae Cherokee, Carolina Thuaidh
* Contae Cherokee, Georgia
* Contae Cherokee, Oklahoma
* Contae Cherokee, Texas
Contae Jefferson

* Contae Jefferson, Alabama
* Contae Jefferson, Arkansas
* Contae Jefferson, Colorado
* Contae Jefferson, Florida
* Contae Jefferson, Nua-Eabhrac
* Contae Jefferson, Pennsylvania
* Contae Jefferson, Tennessee
* Contae Jefferson, Texas
Giosáil eintreach

[mion|Eallach, [Drongán (Drangan), Contae Tiobraid Arainn]]
Is éard atá i gceist le **giosáil eintreach** (Béarla: enteric fermentation) ná próiseas díleá, cuid den cuid den chóras díleá**.**

## Féach freisin

* Conair an díleá
* Córas díleáite

## Tagairtí

Catagóir:Eallach
Catagóir:Athrú aeráide
Catagóir:Téamh domhanda
Catagóir:Córas díleáite
Catagóir:Truailliú aeir
Shenoute

Ba é **Shenoute** de Atripe, ar a dtugtar **Shenoute Mór** nó **Naomh Shenoute an Airceamaindrítigh** (347 -465 nó 348 -466 ) abb na Mainistreach Báine san Éigipt. Meastar gur naomh é ag na hEaglaisí Ceartchreidmheacha Oirthearacha, agus tá sé ar cheann de na naoimh is cáiliúla san Eaglais Ortadocsach Choptach.

## Luathshaol
mion| Saol Shenoute, script Choptach Sahasadach, dúch dubh, paipír, CE ón 6ú -7ú haois. Músaem na Breataine, Londain.
Rugadh Shenoute i lár an cheathrú haois AD  (tá an dáta 348 AD, a luaitear go minic ach nach nglactar leis go huilíoch, bunaithe ar inscríbhinn ina mhainistir, ón dara haois déag nó ón tríú haois déag ).

Timpeall 385 AD, rinneadh Shenoute ina athair ar an Mhainistir Bhán san Éigipt Uachtarach. Glactar leis go minic go raibh Shenoute ina neaschomharba ar bhunaitheoir na Mainistreach Báine, Pacol. Mar sin féin, d'fhág athchruthú  chorpais liteartha Shenoute gur féidir a thuiscint go bhfuair Pacol bás sna 370idí agus nár tháinig Shenoute ina dhiaidh sin ach athair eile, Ebonh, agus gur tharla géarchéim spioradálta le linn thréimhse Ebonh mar cheannaire na Mainistreach Báine, géarchéim ar cosúil go raibh baint aici le peaca collaí, ar chumas Shenoute teacht chun suntais agus a bheith mar neaschomharba Ebonh.

## Tagairtí

Catagóir:Stair Choptach
Catagóir: Scríbhneoirí Coptacha
Catagóir:Naoimh ón Éigipt Rómhánach
Quintus Aurelius Symmachus

Ba státaire, óráidí agus fear léinn Rómhánach é **Quintus Aurelius Symmachus** (Leasainm; **Eusebius** (c. 345 – 402)). Bhí sé ina ghobharnóir na hAfraice Consalaí, sa bhliain 373, ina reachtaire uirbeach sa Róimh i 384 agus 385, agus ina chonsal i 391. Rinne Symmachus iarracht  reiligiúin thraidisiúnta na Róimhe a chaomhnú ag am nuair a bhí an t-uasaicme ag iompú chun na Críostaíochta, agus bhí sé i gceannas ar thoscaireacht agóide nár éirigh leo in aghaidh ordú an Impire Flavius Gratianus 'Altóir na Bua' () a bhaint den churia, príomhionad cruinnithe an tSeanaid Rómhánach san Forum Romanum . Dhá bhliain ina dhiaidh sin rinne sé achomharc cáiliúil chuig comharba Gratianus, Valentinianus II, i seoladh a dhiúltaigh Naomh Ambrós, easpag Milano. Cuireadh deireadh le gairm Symmachus go sealadach nuair a thacaigh sé leis an forghabhálaí gearrthéarmach Magnus Maximus, ach tugadh a stádas ar ais dó agus ceapadh ina chonsal trí bliana ina dhiaidh sin é. Tar éis bás Theodosius I, d'éirigh sé ina chomhghuaillí de Stilicho, caomhnóir an impire Flavius Honorius. I gcomhar le Stilicho bhí sé in ann cuid de chumhachtaí reachtacha an tSeanaid a athbhunú. Mhair cuid mhaith dá chuid scríbhneoireachta: naoi leabhar litreacha; bailiúchán de *Relationes* nó seoltaí oifigiúla; agus blúirí d'óráidí éagsúla.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 402
Catagóir:Daoine a rugadh sna 340í
Catagóir:Fir
Catagóir:Impireacht na Róimhe
Catagóir:Polaiteoirí na Sean-Róimhe
Catagóir:Sagairt
Catagóir:Scríbhneoirí na Sean-Róimhe
Eileen

* Eileen MacDonagh
* Eileen Derbyshire
* Eileen Gray
* Eileen Chong
* Eileen Desmond
* Eileen Grimshaw
Ear-Thuath na h-Alba (toghcheantar parlaiminte na hAlban)

Tá **Ear-Thuath na h-Alba** () ar cheann de na hocht dtoghcheantar de chuid Pharlaimint na hAlban a cruthaíodh sa bhliain 1999 . Is fo-ranna den réigiún iad deich gcinn de na 73 'céad duine abhaile' toghcheantar sa pharlaimint agus toghann sé seachtar den 56 Feisire breise de Pharlaimint na hAlban (BPA) . Mar sin toghann sé 17 BPA san iomlán.

Roinneann réigiún **Ear-Thuath na h-Alba**  teorainneacha leis na réigiúin A' Ghàidhealtachd agus na h-Eileanan agus Alba Mheadhanach agus Fìobh.

## Dáilcheantair agus limistéir rialtais áitiúil

### Ó 2011 i leith
Mar thoradh ar an gCéad Athbhreithniú Tréimhsiúil ar Theorainneacha Pharlaimint na hAlban , aththarraingíodh teorainneacha an réigiúin agus na toghcheantair do thoghchán Pharlaimint na hAlban 2011 .

### 1999–2011
Maidir leis na toghcheantair 'céad duine abhaile', chlúdaigh an réigiún:

Cruthaíodh na toghcheantair i 1999 le hainmneacha agus teorainneacha na dtoghcheantar Westminster, mar a bhí ann ag an am sin. Cuireadh toghcheantair nua in áit thoghcheantair Albanacha Westminster den chuid is mó in 2005.

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Mynediad am Ddim

Ar cheann de na popghrúpaí agus ceol tíre is mó ráchairt sa Bhreatain Bheag ab ea **Mynediad am Ddim**  (Gaeilge: *Saorchead isteach*) a bunaíodh i 1974 agus a sheinneann go rialta le beagnach 50 bliain. 

Bhí greann agus an ghné ‘neamhghnách’ le sonrú ina gcuid amhránaíochta ón tús agus bhí meascán d’amhránaíocht tíre a raibh an-tóir orthu ag mic léinn tríú leibhéal ag an am, agus amhráin bhunaidh spraíúla. Bhí gné láidir spochta san ainm féin agus iarracht mearbhall a chur ar fhoilsitheoirí agus ar léitheoirí póstaer agus bileoga ceolchoirme.

## Baill
Ba mhic léinn i gColáiste na hOllscoile, Aberystwyth iad an seisear comhaltaí bunaidh: triúr amhránaithe, is iad sin Emyr Wyn, Robin Evans agus Mei Jones, agus triúr ionstraimeoirí mar atá Iwan Roberts (giotár agus maindilín), Graham Pritchard (veidhlín, maindilín, agus pianó) agus Dewi Jones (corn Francach). Ba é an t-aon rún a bhí ag an tús ná dul san iomaíocht in Eisteddfod Ryng-golegol Bangor 1974, ach toisc gur éirigh thar cionn leo, lean siad ar aghaidh.

Sa bhliain 1975, cuireadh leis an seisear ball bunaidh, is iad sin Emyr Huws Jones, fear óg a rinne ainm dó féin leis na Tebot Piws roimhe sin. Roghnaíodh ceann dá chuid amhrán, is é sin ‘Padi’, nuair a chuaigh an banna go dtí an stiúideo taifeadta den chéad uair chun traic amháin a chur leis an taifead ilpháirteach Lleisiau (Adfer, 1975). Go gairid ina dhiaidh sin, d’fhág Dewi Jones agus chuaigh Alun “Sbardun” Huws isteach, iarbhall eile de Tebot Piws.

## Naisc sheachtracha
*Mynediad am Ddim 1974-1992

## Tagairtí

Catagóir:Bannaí Breatnaise
Catagóir:Tionscadal Vicípop
Bryniau Clwyd

mion|250x250px| Buaic Moel Famau, an ceann is airde den sliabhraon Bryniau Clwyd; Máthair na gcnoc
mion|250x250px| <a href="https://cy.wikipedia.org/wiki/Moel_Arthur" rel="mw:ExtLink" title="Moel Arthur" class="cx-link" data-linkid="40">Moel Arthur</a>
Is é **Bryniau Clwyd** nó **Moelydd Clwyd** (Gaeilge: *Sliabhraon Chlwyd*) an sliabhraon de thart ar 21 cnoc in oirthuaisceart na Breataine Bige a shíneann ó chomharsanacht Llandegla-yn-Yâl agus Nant y Garth sa deisceart, go dtí  Prestatyn sa tuaisceart, agustá  Moel Famau (554 méadar) ar an gceann is airde acu. Cé nach bhfuil siad thar a bheith ard, tá radharcanna deasa óna gcuid beanna suas go sléibhte Eryri ar an taobh thiar agus os cionn Sir y Fflint go dtí machairí Cheshire agus cóngaracht do Learpholl ar an taobh thoir. Tá an chuid is mó den raon suite i Sir Ddinbych, ach ritheann an teorainn le Sir y Fflintlint feadh na beanna. Ar an taobh thiar de na machairí agus comhthreomhar leo, tá Dyffryn Clwyd. Tá an chuid is mó ainmnithe mar Limistéar Sáráilleachta Nádúrtha. Tá fianaise anseo ar shibhialtacht bhríomhar a raibh rath uirthi sa Chré-Umhaois agus sa Chlochaois, atá de réir an tseandálaí Ian Brown ar cheann de na háiteanna is tábhachtaí in iarthar na hEorpa mar fhianaise ar shaol an duine. 
## Tagairtí
Tony Bennett

B'amhránaí Meiriceánach é **Anthony Dominick Benedetto** (3 Lúnasa 1926 – 21 Iúil 2023), a raibh aithne air faoina ainm gairmiúil **Tony Bennett**. Rugadh é i Nua Eabhrac, le tuismitheoirí Iodálacha. Bronnadh go leor duaiseanna air, ina measc siúd 20 duais Grammy, gradam saoil agus dhá dhuais Emmy. Ainmníodh é mar mháistir snagcheoil na heagraíochta NEA, mar laoch Lárionad an Chinnéidigh agus bhunaigh sé Scoil na nEalaíon Frank Sinatra in Astoria, Queens, Nua-Eabhrac. Dhíol sé níos mó ná 50 milliún ceirnín ar fud an domhain agus thuill sé réalt ar Chosán na Laoch Hollywood.

## Féach freisin

* Bob Hope, Frank Sinatra

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe Meiriceánacha
Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Daoine a rugadh i 1926
Eric

* Eric Byrne
* Eric Gill
* Éric Cantona
* Eric Cartman
* Eric Roberts
* Eric Bana
* Eric Adams
* Éric Alégret
* Eric Lopez
* Eric Morecambe
* Eric Francis Wieschaus
* Eric Allin Cornell
* Eric Freeman
* Eric Idle
* Eric Clapton
* Nils Adolf Eric Nordenskjöld
* Eric Richard Kandel
* Eric Hobsbawm
Carlos Alcaraz

Is imreoir leadóige ón Spáinn é **Carlos Alcaraz**-**Garfia**  (a rugadh ar an 5 Bealtaine 2003 i Murcia).

Bhuail Alcaraz an seaimpín reatha Novak Djokovic ag Wimbledon ar 16 Iúil 2023, agus é fiche bliain d'aois,. .

## Féach freisin

* Novak Đoković

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí leadóige fear
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh in 2003
Catagóir:Daoine Spáinneacha
Am Frìth Fanaich

Is ceantar sa Ghàidhealtachd é **Am Frìth Fanaich**. Tá sé suite idir Loch Fanaich san oirdheisceart agus Loch Bhraoin san iarthuaisceart. Dar le Dwelly ciallaíonn an focal "fanaich" "àite rèidh"' .

Tá cáil air as a sléibhte arda, lena n-áirítear buaic Beinn Rothaich. Seo cuid acu:

* Sgurr Mór ‎ 1,110m
* Sgurr nan Clach Geala ‎1,093m
* An Skúrr Breac ‎999m
* An tSeanbhean 997 m
* Carn na Chrîche 961 m
* Ben Liath Mor Fanaich ‎954m
* Meall Gorm 949m
* Meall a Crasingham ‎934m
* Sgurr nan Each 923m
* Na Ruacan 923m

## Oighreachd Fhanaich
Tá Oighreachd (Gaeilge: eastát) Fhanaich suite in aice le bruach thuaidh  Loch Fanaich ag bun Mheall Gorm. Go stairiúil, baineadh úsáid as an eastát le haghaidh seilge agus caorach. Bhí sé ina chuid den *Lochrosque and Strathbran Estates* ar dtús, ar le Sir Arthur Bignold ag deireadh an 19ú haois é. Leis an tionscadal 'Neart nan Gleann', feabhsaíodh an bonneagar bóithre thart ar an damba ar an taobh thoir de Loch Fanaich, agus tá cosán anois ar bhruach thuaidh an locha ag dul ón Allt Dearg go dtí an eastát.

Áirítear ar an eastát 3700 heicteár. Díoladh le teaghlach é i 1976.

## Tagairtí


## Naisc sheachtracha

* Gazetteer d'Albain
* Seanléarscáil den cheantar
Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 2021

B'é **Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 2021** an 134ú eagrán den Chraobh Uile-Éireann ó bunaíodh an comórtas in 1887.  Bhuaigh Luimneach sa chluiche ceannais i gcoinne Chorcaí. Ní raibh ach 40,000 sa lucht féachana i bPáirc an Chrócaigh mar gheall ar srianta COVID-19 a bhí i réim i bPoblacht na hÉireann ag an am.
Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 2023

B'é **Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 2023** an 136ú eagrán den Chraobh Uile-Éireann ó bunaíodh an comórtas in 1887. Bhuaigh Luimneach sa chluiche ceannais i gcoinne Chill Chainnigh ar an 23 Iúil 2023, an ceathrú bua as a chéile ó 2020.
Mikhail Botvinnik

Imreoir fichille Rúiseach agus Sóivéadach ab ea **Mikhail Moiseyevich Botvinnik** (17 Lúnasa [4 Lúnasa de réir an féilire Iúil] 1911 – 5 Bealtaine 1995). Bhí sé ina shéú churadh domhanda agus an chéad imreoir den chéad scoth le forbairt laistigh den chóras fichille san Aontas Sóivéadach. Bhí ról mór aige freisin in eagrú na fichille, agus d'imir sé tionchar mór ar an gcóras Craoibhe Domhanda Fichille tar éis an Dara Cogadh Domhanda. Bhí ról lárnach aige sa chóras traenála a chuir ar chumas an Aontais Shóivéadaigh ceannas a fháil ar an bhficheall sa tréimhse iarchogaidh. Bhí curaidh dhomhanda Anatoly Karpov, Garry Kasparov, agus Vladimir Kramnik i measc a chuid daltaí. D’oibrigh Botvinnik freisin mar innealtóir leictreach agus eolaí ríomhaireachta agus bhí sé ina cheannródaí i bhficheall ríomhaireachta.

Bhuaigh sé Craobhchomórtas na Sóivéide don chéad uair i 1931, éacht a rinne sé arís agus arís eile i 1933, 1939, 1941, 1945 agus 1952. Trína chuid buanna i gcomórtais idirnáisiúnta, measadh sé ar cheann de roinnt dúshlánóirí dlisteanacha don churadh domhanda ag an am, Alexander Alexhine. Mar sin féin, chuir an cogadh cosc ​​ar shocruithe cluiche eatarthu agus fuair Alekhine bás i 1946. Bhuaigh Botvinnik Craobh Domhanda Fichille 1948, comórtas ciorclach a imríodh sa Háig agus Moscó in aghaidh na ceithre imreoirí eile a raibh meas orthu ba láidre ar domhan. Fuair Botvinnik 14 pointe in aghaidh Vasily Smyslov (APSS) 11, Paul Keres (APSS) 10½, Samuel Reshevsky (SAM) 10½ agus Max Euwe (An Ísiltír) 4 pointe.
clé|mion|317x317px|Na ceithre iomaitheoirí i 1948.

Chosain sé a theideal i 1951 i gcoinne David Bronstein (12-12, ach d'ordaigh na rialacha go gcoimeádfadh curadh an domhain an teideal) agus i 1954 i gcoinne Vasiliy Smyslov. Mar sin féin, chaill sé é i 1957 i gcoinne Smyslov. San athimirt (a bhí ráthaithe don duine a chaill de réir na rialacha san am), bhuaigh sé an teideal ar ais faoi 12.5-10.5. I 1960 chaill sé an teideal arís do Mikhail Tal, ach sa bhealach chéanna, bhuaigh sé ar ais é san athimirt an bhliain dár gcionn. I 1963, chaill sé an teideal i gcoinne Tigran Petrosian ach chinn FIDE nach gceadófaí athimirt a thuilleadh. Is féidir é seo a fheiceáil mar fhrithghníomhú i gcoinne na fírice gur dhear Botvinnik na rialacháin Craoibhe Domhanda Fichille ó 1948 i leith. Diúltaigh Botvinnik páirt a ghlacadh sa comórtas chun dúshlánaí a aimsiú do Petrosian i 1966, ach lean sé ag imirt i gcomórtais idirnáisiúnta go dtí 1970.

Bhunaigh Botvinnik scoil fichille a thug ardoideachas do dhream imreoirí fichille ar leith. D’fhorbair roinnt imreoirí fichille rathúla tríd an teagasc seo, mar shampla na curaidh domhanda níos déanaí Kasparov, Karpov agus Kramnik. Nuair a bhí deireadh le gairm Botvinnik mar imreoir fichille, dhírigh sé ar a scoil fichille agus ar fhicheall ríomhaireachta. Ar feadh an chuid is mó dá shaol bhí sé gníomhach freisin laistigh den Pháirtí Cumannach Sóivéadach. Fuair ​​sé bás den ailse i 1995.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí fichille
Augustine Martin

B’acadóir, léirmheastóir agus scríbhneoir é **Augustine Martin** (13 Samhain 1935 – 16 Deireadh Fómhair 1995). Ba Sheanadóir do thoghcheantar Ollscoil na hÉireann ón mbliain 1973 go dtí 1981.

### Beatha
Mar Sheanadóir, bhíodh Martini mbun feachtais in aghaidh chomhthoil na ré sin chun foirgnimh Sheoirseacha a leagan i mBaile Átha Cliath agus i mbun feachtais chun an Ché Adhmaid a chaomhnú.

Labhair sé ar ábhair éagsúla ach chuir sé an-suim i dTuaisceart Éireann le linn na dTrioblóidí, agus chomhurraigh sé rún chun díospóireacht a dhéanamh ar an “impasse” sa bhliain 1978. Ina fhocal scoir maidir leis an rún, d’éiligh sé dréacht-bhunreacht d’Éire aontaithe “concentrating on human rights which would be guaranteed for all in the event of an agreed united Ireland some time in the future".

### Saothar

* *An Anthology of short stories for Intermediate Certificate* (1967), eagarthóir;
* *Introducing English: An Anthology of Prose and Poems* (Dublin: Gill & Macmillan 1970), eagarthóir;
* *Winter's Tales from Ireland* (Dublin: Gill & Macmillan 1970), eagarthóir;
* *James Stephens: A Critical Study*, (Dublin: Gill and Macmillan 1977);
* *‘Eusebius McGreal’, Third Degree, 1, 2* (Dublin 1977);
* *Anglo-Irish literature* (Department of Foreign Affairs, 1980);
* *W. B. Yeats, Collected poems*, (London: Arena 1983, 1990) eagarthóir 
* *The Genius of Irish prose* [RTÉ Thomas Davis Lects.] (Mercier/RTÉ 1985);
* *James Joyce : the artist and the labyrinth* (1990), eagarthóir;
* *Friendship* (Dublin: Ryan 1990);
* *The Collected Prose of James Clarence Mangan: Prose, 1832–1839* le James Clarence Mangan, Martin Van De Kamp, Jacques Chuto, agus Augustine Martin (May 1997).

## Féach freisin

* An Ché Adhmaid

## Tagairtí

Catagóir:Baill den 14ú Seanad
Catagóir:Baill den 13ú Seanad
Catagóir:Lucht RTÉ
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Daoine as Contae Liatroma
Catagóir:Daoine a rugadh i 1935
Catagóir:Básanna i 1995
Catagóir:Scoláirí agus lucht acadúil na hÉireann
Caibidil (reiligiún)

mion|Chapter House, Ardeaglais Lincoln, Sasana
Is éard atá i gceist le **caibidil** san eaglais Críostaí ná canónaigh ardeaglaise i mbun tionóil le chéile nó sa saol tuata uaireanta, cumann nó comhlachas srl.

## Féach freisin

* Caibidil (leabhar)

## Tagairtí

Catagóir:Reiligiún
Canúint Fhine Gall

Teanga dhíothaithe is ea **Canúint Fhine Gall** (Béarla: *Fingallian*) a bhí á labhairt i bhFine Gall i dtuaisceart Chontae Átha Cliath go dtí lár an naoú haois déag. Ceaptar go raibh sé an-chosúil leis an teanga Yólaise a bhí le fáil i gContae Loch Garman, agus gur tháinig an dá cheann acu ón Meán-Bhéarla luath a tugadh anall le linn ionradh na Normannach ar Éirinn. 

thumb|Léarscáil ag taispeáint Fhine Gall i gContae Átha Cliath

Níl teacht ar litríocht i seanchanúint Fhine Gall ach dhá dhán aoracha a scríobhadh le linn an 17ú haois, mar atá *The Fingallian Dance*, dán trí véarsa, agus *Purgatorium Hibernicum*, aoir bunaithe ar *[[An Aeinéid]]* le Virgil. De réir dealraimh, ní cainteoirí dúchais de chuid na canúna a scríobh an dá rud seo ach daoine a bhí ag magadh fúithi, ach fós féin tá roinnt eolais le fáil iontu faoi na focail shainiúla inti de bhunús Béarla agus de bhunús Gaeilge, chomh maith le fuaimniú na ngnáthfhocal. Léirítear, mar shampla, gur choitianta 'v' nó 'f' in ionad 'w' an Bhéarla chaighdeánaigh (*fat* in ionad *what*, 'céard' in *The Fingallian Dance*; *vales* in ionad *walls*, 'ballaí' in *Purgatorium Hibernicum*).
Próiseáil teanga nádúrtha

Is réimse ildisciplíneach é **Próiseáil Uathoibríoch Teanga Nádúrtha** (**PUTN**) nó **Próiseáil Teanga Nadúrtha** (PTN), ar a dtugtar **NLP** (as Béarla **), a bhaineann le teangeolaíocht, ríomheolaíocht agus intleacht shaorga a bhfuil sé mar aidhm aige uirlisí próiseála teanga nádúrtha a chruthú le haghaidh feidhmeanna éagsúla. Níor cheart é a mheascadh le ríomhtheangeolaíocht, a bhfuil sé mar aidhm aici teangacha a thuiscint trí úsáid a bhaint as uirlisí ríomhaireachta.

Cuireadh tús leis na chéad saothair i bpróiseáil uathoibríoch teanga nádúrtha sna 1950idí, go príomha i Stáit Aontaithe Mheiriceá, áit a chuidigh an comhthéacs polaitiúil, a bhain leis an gCogadh Fuar idir SAM agus an APSS, le forbairt réimse an aistriúcháin mheaisín.

## Tagairtí

Catagóir:Ríomhtheangeolaíocht
Catagóir:Teangeolaíocht
Catagóir:Ríomheolaíocht
Feisire Parlaiminte (An Ríocht Aontaithe)

Sa Ríocht Aontaithe, is duine aonair é (nó í) **Feisire Parlaiminte** (**FP**) a thoghtar chuig Teach na dTeachtaí, seomra íochtarach na Parlaiminte. 

## Córas toghcháin
Toghtar gach 650 ball de Theach na dTeachtaí sa Ríocht Aontaithe trí leas a bhaint as an gcóras vótála 'an chéad duine abhaile' i dtoghlaigh aon-chomhalta ar fud sad na Ríochta Aontaithe , áit a bhfuil a ionadaí aonair féin ag gach toghcheantar. 

## Toghcháin
Éiríonn toghlach na bhfeisirí go léir folamh ag an am céanna do thoghcháin a reáchtálfar ar feadh timthriall cúig bliana, nó nuair a ghlaoitear toghchán tobann.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Feisirí na Parlaiminte
Caibidil (leabhair)

[mion|"Libro Primo, Chapo Quarto..." [Vitruvius]]
Cuid de leabhar atá deighilte amach le huimhir nó le teideal ar leith is ea **caibidil**.

## Féach freisin

* Foilsitheoireacht 

## Tagairtí

Catagóir:Léitheoireacht
Catagóir:Scríbhneoireacht
Catagóir:Foilsitheoireacht
Abrincates

Is  Gallaigh iad **Na hAbrincates**, a ghlaoigh Plinias Mór *Abrincatui* orthu.   Bhí cónaí orthu i ngleannta na Sée, na  Sélune agus ar bhruach deas na Couesnon, timpeall bhá Mont Saint-Michel. Bhí a gcríoch ag freagairt do dheisceart na roinne reatha de Mhuir nIocht. Ó thuaidh, bhí na hUnelles den Chotentin thuaidh acu mar chomharsana, agus is dócha gur chliaint iad; agus ó dheas bhí na Redons (Riedones).

## Tagairtí

Catagóir:Pobail Cheilteacha Stairiúla
Catagóir:Gaill
Catagóir:Treibh an Ghaill réamh-Rómhánach
Clemens J. France

[clé|mion|[Bunreacht Shaorstát Éireann idir lámha sa bhliain 1922]]
Dlíodóir Meiriceánach a bhí go mór ar son slándála sóisialta ab ea **Clemens J. France** (22 Eanáir 1877 – 9 Meitheamh 1959).

Ba bhall den Choiste Meiriceánach um Fhóirithint in Éirinn le linn Chogadh Saoirse na hÉireann. 

Bhí Murnaghan ina bhall den Choiste an Bhunreachta 1922, a dhréachtaigh Bunreacht Shaorstát Éireann sa bhliain 1922.  Le linn na n-imeachtaí, chloígh sé leis an dearcadh sóisialach, rud nár thaitin leis na baill eile. D'fhill sé ansin ar na Stáit Aontaithe.

## Féach freisin

* Bunreacht Shaorstát Éireann

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1877
Catagóir:Básanna i 1959
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Baill de Choiste an Bhunreachta 1922, Saorstát Éireann