open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Frithphrótón

Frithcháithnín comhpháirteach an phrótóin (p+), leis an tsiombail p-. Is ionann a mhais is a ghuairne agus mais is guairne an phrótóin, ach tá lucht -1 aige. Fionnadh i 1955 é. Cruthaítear frithphrótóin i luasairí cáithníní trí imbhuailtí idir prótóin is núicléis. Is féidir iad a luasghéarú le haghaidh turgnamh eile i bhfisic na gcáithníní. 

## Tagairtí

Catagóir:Fisic cháithníní
Frithreo

**Frithreo** a thugtar ar ábhar a chuirtear le huisce i gcóras fuaraithe innill chun nach reofaidh an córas in aimsir fhuar. Is gá cosc a chur ar reo san inneall mar go bhforbraíonn uisce ann nuair a reonn sé. Má bhíonn an t-uisce reoite seo san inneall, is féidir go scoiltfidh sé codanna den chóras fuaraithe. Is iad na hábhair a úsáidtear chuige ná eatánól is meatánól, ach amháin go ngalaíonn siad seo de réir a chéile. Úsáidtear gliocól eitiléine freisin, nach ngalaíonn ach atá níos daoire ná na halcóil.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimicigh mhótarfheithiclí
Frith-heilminteach

Is éard is **frith-heilminteach** ann ná druga a chuireann pairilis ar phéisteanna seadánacha (heilmintí: borrphéisteanna, péisteanna ribíneacha, is siostóim) agus a mharaíonn iad. I gcóireálacha ársa, bhíodh comhdhúile antamóin is mormónta in úsáid chuige seo. Bhí cóireálacha mar seo in úsáid go dtí le déanaí, ach anois tá drugaí níos sábháilte éifeachtaí, cosúil le pipioraisín is meibeindeasól, ar fáil chuige.

## Tagairtí
Frithsheasmhacht in aghaidh drugaí

Staid nuair nach bhfreagraíonn othar do dhruga teiripeach. Is féidir go bhfaighidh baictéir frithsheasmhacht trí shóchán géiniteach in aghaidh frithbheathaigh áirithe mar thoradh ar a ró-úsáid nó a mhí-úsáid. Mar shampla, thit na solfónaimídí, an chéad ghrúpa frithbheathach dá raibh ann, as úsáid nuair a d'éirigh cuid mhaith de na gnáthchineálacha baictéar frithsheasmhach ina gcoinne. Mar thoradh air seo, agus an leibhéal íseal sláinteachais i gcodanna bochta de chathracha móra, tá imní ann go dtarlóidh eipidéimí nua galar ionfhabhtaithe, cosúil leis an eitinn, i dtíortha forbartha amach anseo agus nach mbeidh leigheas ar a leithéid. Tá imní ann freisin go n-éireoidh cealla ailse frithsheasmhach amach anseo in aghaidh drugaí atá éifeachtach ina gcoinne anois. Is fadhb shuntasach frithsheasmhacht in aghaidh na ndrugaí frithmhaláire i dtíortha trópaiceacha, mar a bhfaigheann suas le milliún duine bás ón maláire gach bliain. Ar an dóigh chéanna faigheann feithidí is lotnaidí eile frithsheasmhacht in aghaidh na n-oibreán a bhíodh éifeachtach chun iad a choinneáil faoi smacht (mar shampla, DDT).

## Tagairtí
Fritileán (féileacán)

Sa bhfeithideolaíocht, féileacán ildaite a eitlíonn de ló. De réir cineáil, na sciatháin buí/donn le marcanna dubha, na cosa tosaigh laghdaithe neamhfheidhmeach, na huibheacha iomaireach. Spíonta ar na cruimheanna. 

## Tagairtí
Fritileán (planda)

Sa luibheolaíocht, planda ilbhliantúil le bleib bheag lannach, dúchasach don Eoraip. Fásann an gas suas le 50 cm ar airde. Na duilleoga cosúil le féar, scothghorm. An bláth cosúil le clog leathan 3-5 cm ar leithead, ag cromadh, corcairdhearg neamhlonrach, bán go hannamh, le patrún sainiúil breac-chearnógach. Fástar mar mhaisiúchán é. Tugtar *ceann nathrach* agus *bláth guine* air freisin, as a dhath is a cheann cromtha.

## Tagairtí
Martin Frobisher

Loingseoir a rugadh in Altofts Shasana ab ea **Martin Frobisher** (c 1535 - 15 Samhain 1594). Rinne sé cuid mhaith iarrachtaí an Bealach Siar ó Thuaidh go Cathay (seanainm a thug Marco Polo ar an tSín) (1576-1578) a aimsiú. D'éirigh leis Labradar agus Bá Hudson a bhaint amach.

## Tagairtí

Catagóir:Taiscéalaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1535
Catagóir:Básanna i 1594
Frog crainn

Frog atá oiriúnaithe le maireachtáil i gcrainn. Leacaithe, le dioscaí súiteora ar na méara is na méara coise. Dhá chlann ann: na fíorfhroig chrainn, agus froig chrainn an tSeandomhain. 

## Tagairtí
Frog saigheadnimhe

Frog caol atá dúchasach do Mheiriceá Láir is Theas is ea an **frog saigheadnimhe**. Gealdaite go minic. Áitríonn sé coillearnach. Beireann sé uibheacha ar an talamh, agus iompraíonn na froig fhásta na torbáin go dtí an t-uisce. An craiceann an-nimhiúil. Cuimlíonn na bundúchasaigh a reanna saighde le craiceann froig bheo chun iad a nimhiú le haghaidh seilge. Tá roinnt buaf i Meiriceá Theas freisin a dtugtar *buafa saigheadnimhe* orthu. 

## Tagairtí
Fronta polach

An príomhlimistéar do na córais fhrontacha aimsire san Aigéan Ciúin thuaidh is an tAigéan Atlantach thuaidh. Foirmíonn sé an teorainn idir an mhais aeir Mholach (fuar) is an mhais aeir fhothrópaiceach (níos teo), agus cruthaítear lagbhrúnna nó cioclóin ar a fhad. Braitheann ionad an fhronta ar an scairdshruth Molach, ag athrú de réir an tséasúir. Sa gheimhreadh bíonn sé níos faide ó dheas (40-50° thuaidh), agus bíonn an ghníomhaíocht fhrontach freagrach as an aimsir fhuar fhliuch a fhaigheann tuaisceart na hEorpa. Sa samhradh bogann an fronta ó thuaidh, agus bíonn a ionad níos athraithí.

## Tagairtí
Frontaí aeir

I gcúrsaí meitéareolaíochta, téitear nó fuaraítear an t-aer os cionn na talún ag dromchla te nó dromchla fuar faoi seach. Ar fud an Domhain go léir, tá timpeall 20 bunionad ina gcruthaítear toirteanna ollmhóra aeir. Mar shampla, ar mhachairí Cheanada déantar toirt ollmhór aeir fhuair, agus ar Mhuir Chairib toirt ollmhór aeir the. Nuair a ghluaiseann na toirteanna seo amach óna mbunionaid, athraíonn siad an aimsir. Is é an rud is tábhachtaí ina leith ná cad a tharlaíonn nuair a thagann dhá cheann acu le chéile chun fronta aeir a chruthú. 4 shaghas fronta is féidir a bheith ann: fuar, te, fosaithe agus calctha. I bhfronta fuar, tagann toirt aeir fhuair chun toirt the a chur siar. De bhrí gur aer dlúth trom é aer fuar, brúnn an toirt fhuar i bhfoirm dinge faoi bhun an aeir the. Ar feadh an fhronta seo, comhdhlúthaítear an taise san aer te, agus mar thoradh cruthaítear scamaill is titeann báisteach nó fiú sneachta. De réir mar a théann an fronta fuar ar aghaidh éiríonn na scamaill níos airde, go mbíonn an aimsir socair fionnuar. I bhfronta te, mar mhalairt, tagann toirt aeir the chun toirt fhuar a ruaigeadh. De bhrí gur aer éadrom éadlúth é aer te, brúnn an toirt the, i bhfoirm dinge atá droim ar ais, anuas ar an aer te. Ar feadh an fhronta the comhdhlúthaítear aon taise atá san aer te, agus mar thoradh cruthaítear scamaill is titeann báisteach. De réir mar a théann an fronta te ar aghaidh éiríonn na scamaill níos ísle, go mbíonn an aimsir ceobhránach. I bhfronta fosaithe, gluaiseann dhá thoirt i gcoinne a chéile, toirt fhuar is toirt the, ag meascadh de réir a chéile. I bhfronta calctha (oclúidithe), gluaiseann toirt fhuar i gcoinne toirte te, ach le toirt fhuar eile taobh thiar den toirt the, ionas nach féidir leis an toirt the ach gluaiseacht suas. Bíonn a leithéid an-mharbhánta.

## Tagairtí
Fuachtán

Réigiúin scothghorma an chraicinn ar na méara is na méara coise, beagán ata, a tharlaíonn mar thoradh ar nochtadh iomarcach don fhuacht. Éiríonn na loit dearg tochasach nuair a théitear na baill fhuaraithe.

## Tagairtí
Frog Ghóiliat

Frog ó iarthar na hAfraice, an ceann is mó ar Domhan, is ea **frog Ghóiliat**. Suas le 36 cm ar fhad, gan na cosa a chur san áireamh. Áitríonn sé linnte doimhne sna haibhneacha.

## Tagairtí
Fuaidreán

Is é is **fuaidreán** ann ná meascán ina bhfuil páirteagail (solaid nó leachta) easraithe i bpas eile (leacht nó gás) agus nach dtuaslagann siad ann. Bíonn teorainn le cé chomh fada is a fhanann fuaidreán cobhsaí, agus ar deireadh síothlaíonn sé i bpais scoite. 

## Tagairtí

Catagóir:Ceimic
Stáisiún Bhaile Mhic Gormáin

Is stáisiún traenach de chuid Iarnród Éireann atá suite i mBaile Mhic Gormáin i gContae na Mí é **Stáisiún Bhaile Mhic Gormáin**.

Catagóir:Contae na Mí
Scoil Chlasaiceach Naomh Pádraig

Is scoil suite i gContae na Mí í **Scoil Chlasaiceach Naomh Pádraig**. 

Catagóir:Bailte i gContae na Mí
Scoil Trócaire Naomh Iósaf

Is scoil cailíní suite i gContae na Mí í **Scoil Trócaire Naomh Iósaf**. Tá timpeall ar 600 mac léinn sa scoil.

Catagóir:Scoileanna i gContae na Mí
Tlachta (bandraoi)

I miotaseolaíocht na nGael,  bandraoi cumhachtach ba ea **Tlachta** (Sean-Ghaeilge: **Tlachtga**).  Bhí baint ar leith aici le Cnoc Tlachta, áit a mbíodh féilte suntasacha ina honóir.

## Seanscéal
De réir seanscéil, ba í Tlachta iníon rua an draoi Mogh Rotha. Shiúil sí an domhan ina theannta ag foghlaim a rúin draíochta, agus tháinig sí ar chlocha naofa san Iodáil. 

D'éignigh trí mhac an draoi Síomón Draíodóir, múinteoir a hathar, í. D'fhill sí ar Éirinn, áit ar rugadh triúr clainne di darbh ainm Cumma, Doirbh agus Muach, agus athair ar leith ag gach duine acu.  Rugadh iad ar an gcnoc a mbeadh ainm a máthar air feasta. Is minic scéal úd an triúir le fáil i seanscéalta na hÉireann, agus chuirfeadh an bás a fuair Tlachta de bhrón agus an dún a tógadh ar a huaigh scéal Mhacha i gcuimhne duit.

## Cnoc diaga
Tá Cnoc Tlachta suite i gContae na Mí, agus bhí a chuid deasghnáth inchomórtais le deasghnátha Thailtean.   Ní raibh aon ócáid ba mhó ná lasadh na dtinte ann Oíche Shamhna.

Tógadh ráth are an gcnoc agus baint aige le ríthe na Mí agus na Mumhan.  Bhíodh clú ar an áit mar gur ann a chonacthas *roth rámhach* Mhogh Rotha agus go ndearna Ard-Rí na hÉireann, Ruairí Ó Conchúir, tionól mór ann in 1168.

## Foinsí
* James MacKillop (1998), *Dictionary of Celtic Mythology*. Londain: Oxford. .

## Naisc sheachtracha
* *[http://www.knowth.com/hill-of-ward.htm Tlachtga (Hill of Ward)]* ar knowth.com
* *[http://www.shee-eire.com/Magic&Mythology/Myths/Heroes&Heroines/Tlachta/tlachta.htm The Story of Tlachta] * ar shee-eire.com

## Tagairtí

Catagóir:Scéalta Miotaseolaíochta
Catagóir:Stair na hÉireann
Fuadar óir

deas|250px|thumb|Fuadar óir
Racht díograise chun saibhris thobainn i measc cuid mhaith daoine de gach aicme.  Is beag mianadóir a d'éirigh saibhir, ach mar thoradh ar bhorradh an daonra osclaíodh tailte tréadacha don talmhaíocht.  

## S.A.M.
Sna Stáit Aontaithe, tharla órthóraíochtaí suntasacha 

* Thosaigh Fuadar Óir Chalifornia ar an 24 Eanáir 1848 le fionnachtain óir ag Muileann Sutter (Béarla: Sutter's Mills) i gColoma. 
* Colorado (1858-1859), Idaho (1861-1864), 
* Montana (1863), 
* Dakota Theas (1875),  agus 
* Alasca (1896).  

clé|mion

## Ceanada
Bhrostaigh slua mór sirtheoirí, as na Stáit Aontaithe den chuid is mó, go críocha Yukon i gCeanada nuair a thángthas ar ór ann i 1896. Lean an tóraíocht ar feadh 5 bliana. Táirgeadh luach timpeall $50 milliún óir, bunaíodh baile Dawson, agus tugadh spreagadh mór don gheilleagar i mBritish Columbia, Alberta, Alasca, is stát Washington. 
mion

## Astráil
Fuarthas rian an óir san Astráil i 1823, ach níor thángthas ar mhéid suntasach go dtí 1851 nuair a d'fhógair Edward Hargreaves an fhionnachtain in Ophir, New South Wales. Tháinig níos mó ná 2,000 duine don áit ansin díreach. An bhliain chéanna fuarthas ór i Victoria, agus táirgeadh 35% den ór a táirgeadh ar Domhan ansin (1852-1861). Fuarthas ór i Queensland (1867) agus Western Australia (1893). D'athraigh na fionnachtana seo an Astráil ó bhun go barr. Tháinig 342,000 inimirceach don Astráil i 1852-1861, bhorr an eacnamaíocht, agus d'fhás daonra Melbourne, mar shampla, ó 29,000 i 1851 go dtí 473,000 i 1891. 
clé|mion
I measc na n-inimirceach bhí na mílte Síneach, agus níor mhaith leis na hEorpaigh iad siúd: ritheadh dlíthe frith-Shíneacha agus glacadh le polasaí na hAstráile Gile.  

## Tagairtí

Catagóir:Ór
Siegfried & Roy

Ba dhísreach siamsóirí Gearmánach-Mheiriceánacha iad **Siegfried & Roy**, a rugadh sna blianta 1939 agus 1944 sa Ghearmáin. Le blianta chuiridís seó le leoin agus tíogair bhána ar an stáitse in Las Vegas, Nevada. Rinneadh clár teilifíse dá seó faoin ainm *[[Father of the Pride]]*. 

Rugadh **Siegfried Fischbacher** ar 13 Meitheamh 1939 in Rosenheim na Baváire. Rugadh **Uwe Ludwig Horn** (Roy) ar an 3 Deireadh Fómhair 1944 in Norchenham. Tógadh sa Ghearmáin iad, agus thug siad aghaidh ar na Stáit Aontaithe ní ba dhéanaí. Ghlac an bheirt acu saoránacht Mheiriceánach.

Ar 3 Deireadh Fómhair 2003, agus seó ar siúl acu san óstán Mirage in Las Vegas, rug Mordecore, tíogar fireann 7 mbliana d'aois, ar mhuineál Roy. Tharla gur bhuail taom de chineál éigin Roy móimint roimhe sin agus bhain sin geit as an tíogar. Ceapann Roy go raibh Mordecore ag iarraidh Roy a tharrtháil, go raibh sé ar intinn ag an tíogar Roy a tharraingt ón stáitse. D'iarr Roy ar dhaoine gan aon dochar a dhéanamh ar an tíogar. Cuireadh an Mirage deireadh le seó Siegfried & Roy, cé go ndeachaigh siad ar an stáitse roinnt uaireanta ina dhiaidh sin, uaireanta le Mordecore. D'éirigh Siegfried agus Roy as a saol gairmiúil sa bhliain 2010. Fuair Mordecore bás sa bhliain 2014 i ndiaidh tinnis ghearr. D'éag Roy Horn bás ar an 8 Bealtaine 2020 de bharr COVID-19. Cailleadh Siegfried Fischbacher ar an 13 Eanáir 2021. Bhí ailse air.
mion|clé|Siegfried & Roy in éineacht le leon bán

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil Siegfried & Roy, arna rochtain ar 25 Eanáir 2017 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1939
Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Básanna in 2020
Catagóir:Básanna in 2021
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Dún Dealgan Íochtarach

Is barúntacht suite i gContae Lú é **Dún Dealgan Íochtarach**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Lú
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Lú
Fir Arda

Is barúntacht suite i gContae Lú é **Fir Arda**.

## Liosta lonnaíochtaí

* Baile Trá
* Ceann Chlochair
* Collann
* Dún Léire
* Tearmann Feichín
* Tulaigh Álainn

## Tagairtí

Catagóir:Contae Lú
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Lú
Lú, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae Lú é **Lú**.

## Liosta lonnaíochtaí

* Lú
* Baile an Tallúnaigh

## Tagairtí

Catagóir:Contae Lú
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Lú
Fuaim cheathairfhónach

Córas a tástáladh sna 1970idí chun ceol a atáirgeadh níos cruinne barántúla. Bhí ceithre chainéal comharthaí is ceithre challaire leagtha amach i gcearnóg timpeall ar an éisteoir. Ní raibh na torthaí go maith, bhí an córas níos costasaí ná an córas steiréafónach, níor glacadh le haon chaighdeán don tionscal, agus níor forbraíodh an córas a thuilleadh idir an dá linn.

## Tagairtí
Fuaimeolaíocht

Eolaíocht a bhaineann le giniúint, forleathadh, feidhmiú is braitheadh fuaime, agus lena frithchaitheamh is a hionsú. Le dearadh agus tógáil gléasanna ceoil a bhaineann fuaimíocht ceoil. Pléann fuaimíocht ailtireachta le conas is féidir forleathadh fuaime — ceol nó guth an duine — a rialú i seomraí, stiúideónna is hallaí éisteachta, ar an tuiscint gur saghas gléas ceoil é seomra léirithe. I bhfuaimíocht innealtóireachta, pléitear le dearadh is déanamh córais taifeadta is athsheanma fuaime: micreafóin, aimplitheoirí, callairí is eile. Bíonn an fuaimeolaí comhshaoil ag sracadh le fothrom, ag iarraidh é féin, an truailliú comhshaoil uaidh, agus an baol do dhaoine uaidh a laghdú. Tagann sonóir is ultrafhuaim agus a n-úsáidí san áireamh freisin. 

## Tagairtí
Fuaimniú

Próiseas ina n-athraítear an aershreabh os cionn na larainge chun raon fuaimeanna urlabhra a chruthú. Osclaíonn na gialla oiread éigin, déanann an teanga tadhall leis an gcarball ag ionaid éagsúla eile sa bhéal, agus is féidir na liopaí a dhéanamh cruinn nó spréite. Rangaítear fuaimeanna de réir ionad an fhuaimnithe (mar shampla, an chuid den charball mar a ndéanann an teanga tadhall) agus modh an fhuaimnithe (mar shampla, sreabhadh an aeir go saor chun guta a dhéanamh, nó bac a chur leis an aershreabh le consan a dhéanamh).

## Tagairtí
Fualbhrostaigh

Is éard atá i gceist le **fualbhrostach** ná druga a mhéadaíonn táirgeadh an fhuail, a úsáidtear má bhíonn duine ag coinneáil fuail, de thoradh cliseadh croí nó brú ard fola. Bíonn iarmhairt fualbhrostaithe ag ábhair áirithe eile, cosúil le caifé, mar shampla. 

## Tagairtí

Catagóir:Drugaí
Fuaim steiréafónach

Is éard atá i gceist le **fuaim steiréafónach** ná taifeadadh fuaime ionas go mbraitheann an t-éisteoir go bhfuil an fhuaim atáirgthe ag teacht ó threonna éagsúla, cosúil leis an bhfuaim bhunúsach. Ní mór dhá mhicreafón ar a laghad a úsáid don taifeadadh, agus ansin dhá challaire chun an dá chainéal scoite fuaime a atáirgeadh. Tugadh téipthaifeadadh dérianach steiréafónach isteach i 1954, ceirníní aonchlaiseacha dérianacha steiréafónacha i 1957, agus tarchur raidió FM (modhnú minicíochta) steiréafónach i 1961.

## Tagairtí
Fualrith

Ionúiréis, riocht ina dtarlaíonn folmhú ainneonach an lamhnáin. Is mínormálta an t-iompar seo i dtaca le haois an duine, agus meastar nach ar chúiseanna orgánacha a tharlaíonn. Ar an gcaoi chéanna, tugtar *ioncóipréis* ar an riocht ina dtarlaíonn fearadh ainneoineach an fhaecais.

## Tagairtí
Fuarstóráil

Stóráil bianna so-lofa ag teocht rud beag os cionn an reophointe. Laghdaíonn an próiseas seo meath ó ghníomhú ceimiceach nó bitheolaíoch, agus ní dhéanann damáiste don bhia trí chruthú criostal oighir, mar a tharlódh dá reofaí an bia. Déantar an phróiseáil i bhfoirgnimh mhóra le haer fuar nó sáile imshruthaithe ó ghléasra lárnach oighrithe, a bhíonn taobh le monarcha déantúsaíochta nó pacála go minic, nó margadh mór lárnach. Cuirtear córas fuarstórála isteach go minic ar longa, trucailí is eitleáin. 

## Tagairtí
Fuarú le léasar

Bealach chun luas adamh is ian i ngás a mhoilliú trí iad a thuargaint le solas léasair. Úsáidtear é in ianghaistí is adamhghaistí. Nuair a imbhuaileann fótón ón léasar le hadamh atá ag teacht ina choinne, ionsúnn an t-adamh an fótón fuinnimh agus athastaíonn é go luath ina dhiaidh sin i dtreo randamach, rud a laghdaíonn luas an adaimh sin. De réir a chéile laghdaítear luas gach adaimh, agus is ionann sin is laghdú i bhfuinneamh na n-adamh sa soitheach, agus mar sin i dteocht an gháis ina iomláine.

## Tagairtí
Fuarú maighnéadach

Teicníocht chun sampla a fhuarú chuig teocht chomh híseal le 10-3 K (an-ghar do -273&nbsp;°C). Má fhuaraítear sampla paramaighnéadach ar bhealaí comhghnásacha is taobh istigh de réimse maighnéadach, agus ansin má chuirtear taobh istigh d'inslítheoir teirmeach é is má thógtar an réimse maighnéadach chun siúil, bíonn na móimintí aonaracha maighnéadacha saor chun dul trí chéile. Ach nuair a dhéanann siad amhlaidh, tógann siad fuinneamh teasa ón sampla, rud a fhuaraíonn é. Is próiseas aidiabatach é seo, mar ní shreabhann aon teas isteach sa sampla ná amach as. 

## Tagairtí
Fuileadáin

Córas iata feadán lena sreabhann an fhuil trí fhíocháin uile na colainne, a chuimsíonn na hartairí, na hartairíní, na ribeadáin, na féitheoigíní, agus na féitheacha. Go ginearálta, iompraíonn na hartairí is na hartairíní fuil ocsaiginithe don cholainn ón taobh clé den chroí, agus iompraíonn na féitheoigíní is na féitheacha fuil dhí-ocsaiginithe ar ais don taobh deas den chroí. Iompraíonn na hartairí scamhógacha fuil dhí-ocsaiginithe do na scamhóga ón taobh deas den chroí, agus iompraíonn na féitheacha scamhógacha fuil ocsaiginithe don taobh clé den chroí. Tarlaíonn malartú gásach (malartú na hocsaigine is an ocsaíd charbóin) agus ábhair cothaithe idir an fhuil is fíocháin na colainne sna ribeadáin. I measc neamhoird an chóras imshruthaithe tá ainéaras, eambólas, rith fola, agus trombóis.

## Tagairtí
Fuilleamh

Próiseas sa réalteolaíocht ina mbailíonn rinn neimhe, go príomha réalta i ndéréalta nó pláinéad, ábhar coimhthíoch trí imtharraingt go minic ó dhiosca atá i bhfithis air. Astaíonn sé X-ghathaíocht an-dian i gcás déréalta.

## Tagairtí

Catagóir:Réaltfhisic
F-uimhir

Sa ghrianghrafadóireacht, córas uimhriúil chun cur síos ar mhéid coibhneasta an chró i gceamara, agus mar sin an méid solais a tharchuirtear don scannán, is an nochtadh, a rialú i gcomhar le luas an chomhla. Is ionann an f-uimhir is fad fócasach an lionsa, roinnte ar thrastomhas an chró (cinntithe ag oscailt an tseallspiara). Ciallaíonn f-uimhir bheag cró mór. Más é 100 mm fad fócasach an lionsa, agus más crónna 50 mm is 12.5 mm a úsáidtear, beidh f-uimhreacha f/2 is f/8 ann. Nuair a mhéadaítear an f-uimhir tríd an gcró a chéimniú síos, laghdaíonn sé seo an méid solais a tharchuirtear agus méadaíonn an doimhneacht réimse. Is é an gnáthraon f-uimhreacha ná f/1.4-32 in incrimintí a laghdaíonn an solas tarchurtha go leanúnach faoina leath, i sraith mar seo: f/1.4, f/2, f/2.8, f/4, f/5.6, f/8, f/11, f/16, f/22, f/32.

## Tagairtí
Fuinneamh ag an nialasphointe

Sa mheicnic chandamach, an t-íosluach neamhnialasach fuinnimh ag staid chandamach. An fuinneamh fuílligh nuair a laghdaítear an teocht i dtreo an dearbhnialais. Iarmhairt phrionsabal éiginnteachta Heisenberg.

## Tagairtí
Hidrileictreachas

thumb|right|300px|Damba hidrileictreach. <br />A : taiscumar,<br />B : lárionad cumhachta,<br />C : tuirbín,<br />D : gineadóir,<br />E : iontógáil,<br />F : loc-chomhla,<br />G : línte cumhachta fad-achair,<br />H : abhainn
Athrú an fhuinnimh phoitéinsiúil in uisce chuig fuinneamh cinéiteach is ea **cumhacht hidrileictreach**.  

Ag airde mhór taobh thiar de dhamba, mar shampla, athraítear ar dtús é i bpíobán ag bun an damba, agus úsáidtear an sreabhadh tapa uisce ansin chun tuirbíní a rothlú is fuinneamh leictreach a ghiniúint.  

Deartar an scéim chun gur féidir an próiseas a chur ar aghaidh go leanúnach agus ráta tairiseach ginte fuinnimh leictrigh (cumhacht leictreach thairiseach) a tháirgeadh is a sholáthar.  

## Stair
Tá an scéim hidrileictreachais is mó ag teacht chun táirgthe ó Dhamba na dTrí Mhám sa tSín. Roimhe sin, ba é an scéim ba mhó an damba ag Itaipú ar abhainn Parana idir an Bhrasaíl is Paragua, atá ar oscailt ó 1991. 

## Féach freisin

* Catagóir:Taiscumair 

## Tagairtí

Catagóir:Hidrileictreachas
Fuinneamh agus cumhacht leictreach

Is féidir obair mheicniúil a dhéanamh le fuinneamh leictreach trí mhótar leictreach, agus is féidir teas a fháil ó fhuinneamh leictreach trí théitheoir leictreach. Soláthraítear fuinneamh leictreach go leanúnach, agus an oiread a úsáideann tomhaltóir in aghaidh an tsoicind, is é sin an chumhacht leictreach a úsáideann sé. Faightear an chumhacht tríd an voltas a sholáthraítear, 220 V, a mhéadú faoin sruth in aimpéir a thógtar. Má thógtar sruth 5 A, is é an chumhacht ná 220 × 5 = 1100 W = 1.1 kW. Nuair a íoctar bille leictreach, is as an méid fuinnimh a íoctar, agus úsáidtear an chileavatuair mar aonad fuinnimh chun é seo a thomhas seachas an bunaonad fuinnimh, an giúl. De bhrí go mbíonn sé chomh héasca sin feidhm a bhaint as fuinneamh leictreach, is é sin má tá do theaghlach ceangailte le mogalra soláthair, is oiriúnaí fuinneamh leictreach dá lán daoine ná aon saghas fuinnimh eile.

## Tagairtí
Fuinneamh ianúcháin

Is intuigthe go bhfuil greim ag reimse an núicléis ar na leictreoin uile ata thart ar an adamh neodrach nó neamhluchtaithe, agus is ga **fuinneamh ianúcháin**, uime sin, chun leictreon a thógáil ón adamh sin.  Ós rud é go bhfuil leictreoin luchtaithe go diúltach agus go bhfuil prótóin sa núicléas luchtaithe go deimhneach, beidh aomadh eatarthu. Dá mhéad é tarraingt an núicléis, is amhlaidh is deacra a bheas sé leictreon a tharraingt ar shiúl ó adamh.

Tugtar *an chéad leictreonfhiníocht* - is é seo an t-athrú eantalpachta nuair a chomhshóitear aon mhól d’adaimh ghásacha ina n-iain ghásacha le lucht diúltach amháin.  

Mar shampla; 
: Cl(g) + e– → Cl–(g)

Tabhair do d’aire go bhfuil 2Cl(g) + 2e– → 2Cl–
(g) 2 x leictreonfhiníocht de chlóirín

D’fhoirmiú na n-ian X2– ní mór luachanna an dara leictreonfhiníocht a thabhairt san áireamh.

*An dara leictreonfhiníocht* – seo an t-athrú eantalpachta nuair a dhéantar aon mhól d’iain ghásacha le lucht amháin diúltach a chomhshó ina iain ghásacha le lucht 2–.

Tá na luachanna seo deimhneach mar go bhfuil leictreon á ghnóthú ag speiceas atá luchtaithe go diúltach cheana féin O–(g) + e– → O2–(g)

Sainiúil do gach dúil, réasúnta íseal do na miotail alcaile (mar shampla, 500 kJ mol-1 i sóidiam) agus réasúnta ard do na halaiginí (mar shampla, 1680 kJ mol-1 i bhfluairín).

Is é an chéad fhuinneamh ianúcháin ná an fuinneamh atá de dhíth le mól amháin d’adaimh ghásacha a chomhshó ina n-iain ghásacha le lucht deimhneach amháin. 

Mar shampla:

:Na(g) → Na+(g) + e−

Tabhair do d’aire gur chóir siombailí staide a thabhairt.

Is é an dara fuinneamh ianúcháin ná an fuinneamh atá de dhíth le mól amháin d’adaimh ghásacha le
lucht amháin deimhneach a chomhshó ina n-iain ghásacha le lucht deimhneach dúbailte.

:Na+(g) → Na2+(g) + e−

Is é an tríú fuinneamh ianúcháin ná an fuinneamh atá de dhíth le mól amháin d’adaimh ghásacha le
lucht deimhneach dúbailte a chomhshó ina n-iain ghásacha le lucht deimhneach triarach.

:Na2+(g) → Na3+(g) + e−
## Naisc sheachtracha
*COMHAD FÍRICÍ: CEIMIC GCE, 4.1 Eantalpacht Laitíse.https://ccea.org.uk/downloads/docs/Support/Comhad%20F%C3%ADric%C3%AD%3A%20A2/2019/Comhad%20F%C3%ADric%C3%AD%3A%204.1%3A%20Eantalpacht%20Lait%C3%ADse.pdf
Fuinneamh inmheánach

[mion|[comhiompar]]
Sa teirmidinimic, an difríocht idir an teas a sholáthraítear do chóras is an obair a dhéanann an córas céanna ar a thimpeallacht. 

Úsáidtear an tsiombail U dó, agus tomhaistear i ngiúil é. 

Go ginearálta, nuair a sholáthraítear teas do chóras méadaíonn an fuinneamh inmheánach, agus freagraíonn sé sin do mhéadú teochta.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Fuinneamh
Catagóir:Teirmidinimic
Fuinneamh laitíse

Sa cheimic,is éard is **fuinneamh laitíse** ann ná an fuinneamh is gá chun mól solaid ianaigh a thiontú ina iain ghásacha. Is féidir meastachán réasúnta a dhéanamh ar a luach do chuid mhaith comhdhúl, agus an luach sin a úsáid chun fuinnimh eile a ríomh.

Is tomhas é ar na fórsaí comhtháite a nascann solaid ianach. Tá méid an fhuinnimh laitíse ceangailte le go leor airíonna fisiceacha eile lena n-áirítear intuaslagthacht cruas, agus so-ghalaitheachta. Ós rud é nach féidir é a thomhas go díreach de ghnáth, déantar amach an fuinneamh laitíse de ghnáth ó shonraí turgnamhacha tríd an timthriall Born-Haber.
## Fuinneamh laitíse agus eantalpacht laitíse
Cuireadh coincheap an fhuinnimh laitíse i bhfeidhm ar dtús maidir le cruthú comhdhúile le struchtúir cosúil le cloch shalainn (NaCl) agus sfalairít (ZnS) áit a bhfuil na hiain i suíomhanna laitíse criostail ard-siméadrachta. I gcás NaCl, is é fuinneamh laitíse an t - athrú fuinnimh ar an imoibriú;

Na+ (g) + Cl- (g) → NaCl(s), arb ionann é agus −786 kJ/mol.

## Naisc sheachtracha
*What is Lattice Energy?
## Tagairtí

Catagóir:Criostalagrafaíocht
Catagóir:Ceimic sholadstaide
Fuinneamh malartach

Téarma neamhchruinn atá in úsáid chun foinsí fuinnimh nach mbraitheann ar loisceadh breoslaí iontaisithe (gual, ola, gás nádúrtha) ná fuinneamh núicléach chun leictreachas a ghiniúint nó feithiclí a fhuinnmhiú. Bíonn baol ag baint le cúrsaí núicléacha. Agus níl na breoslaí iontaisithe in-athnuaite, agus astaíonn a loisceadh truailliú san atmaisféar. Mar sin, tá spéis i bhfoinsí eile (mar shampla, fuinneamh gréine, fuinneamh geoiteirmeach, hidrileictreachas, fuinneamh gaoithe, fuinneamh na dtaoidí, is eile) ag fás ar fud an Domhain. Baineann tábhacht ar leith leis na foinsí eile seo i dtíortha gan acmhainní breoslaí iontaisithe, agus tíortha atá á bhforbairt. Mar sin féin, níl saothrú na bhfoinsí seo gan deacrachtaí. Mar shampla, chun leas a bhaint as fuinneamh na dtaoidí, is gá baráiste a thógáil trasna inbhear abhann, rud a chuirfeadh isteach ar éiceachóras an inbhir is na habhann. Chun hidrileictreachas a ghiniúint, is gá gleannta a bhá agus daoine a asáitiú, mar a rinneadh sa tSín le Damba Mór na dTrí Mhám. Ní maith le cuid de na daoine muilte gaoithe sa tírdhreach. 

## Tagairtí
Fuinneamh núicléach

[mion|[Sellafield ]]
Feidhmiú eamhnaithe núicléach trí imoibreoir núicléach chun fuinneamh is cumhacht leictreach a sholáthar.

Sa bhliain 2004, sa Fhrainc fuarthas 75% den chumhacht leictreach ó fhuinneamh núicléach, sa Bheilg 50%, agus sa Bhreatain timpeall 18%.

Ag an am céanna, táirgeadh 20% den chumhacht leictreach i Meiriceá ag 104 imoibreoir núicléach.

## Tagairtí

Catagóir:Fuinneamh núicléach
Fuinneamh poitéinsiúil

An fuinneamh atá stóráilte i réad mar gheall ar a ionad i réigiún ina bhfulaingíonn sé iarmhairt fórsa éigin. Úsáidtear an tsiombail V dó, agus san aonad giúl (J) a thomhaistear é. Mar shampla, faigheann réad fuinneamh poitéinsiúil cothrom leis an obair a dhéantar air chun é a ardú i gcoinne an fhórsa domhantarraingthe os cionn dromchla an Domhain. Nuair a fhuasclaítear é, titeann sé i dtreo na talún agus athraítear an fuinneamh poitéinsiúil go dtí fuinneamh cinéiteach (fuinneamh de bharr a ghluaisne). An obair a dhéantar chun lingeán a bhrú, stóráiltear an fuinneamh sin mar fhuinneamh poitéinsiúil sa lingeán. Is féidir fuinneamh poitéinsiúil luchta dhearfaigh leictrigh a mhéadú ach é a ghluaiseacht níos gaire do lucht dearfach eile.

## Tagairtí

Catagóir:Fisic
Fuinneamh geoiteirmeach

Teas ón Domhan féin, a thagann ar dtús trí aistriú ón magma leachtach i gcroíleacán an Domhain go dtí na sraitheanna de charraigeacha póiriúla ina bhfuil uisce lonnaithe. Téitear an t-uisce, agus uaireanta fiuchtar is galaítear é. In áiteanna áirithe ar Domhan—an Íoslainn, an Nua-Shéalainn, Páirc Náisiúnta Yellowstone i Meiriceá — sceitear an t-uisce fiuchta agus fiú an galuisce seo go nádúrtha i dtoibreacha teo is géasair. Is féidir an talamh a dhruileáil chun teacht ar an uisce te seo lena úsáid mar acmhainn teasa i bhfoirgnimh is gairneoirneacht. Is costasach an druileáil dhomhain, agus bíonn an t-uisce te seo aigéadach, ionas go gcreimeann sé gnáthphíopaí is gnáthuirlisí pluiméireachta tapa go leor. Mar sin, níl an acmhainn fuinnimh seo in úsáid go forleathan fós, ach is dócha go leathnóidh a húsáid amach anseo. 

## Tagairtí
Fuinneamh teirmeach na farraige

Má bhíonn difríocht teochta idir doimhneachtaí éagsúla san aigéan, is féidir córas cosúil le timthriall cuisnithe á rith ina mhalairt treo a úsáid chun cumhacht leictreach a ghiniúint. Tá taighde ar siúl ar fud an Domhain ar chórais chun an aidhm seo a bhaint amach. Is amhlaidh a athshúnn na haigéin an-chuid teasa ó radaíocht na Gréine, agus aisradaíonn siad cuid den teas sin amach sa spas. Is é dromchla na farraige a fhaigheann an teas seo, agus de bhrí gur drochsheoltóir teasa é an sáile, ní aistríonn an teas go dtí bun na farraige ach ar éigin. Mar sin tarlaíonn difríocht teochta idir barr is grinneall na farraige. Sa chóras a úsáidtear chun an fhoinse fuinnimh seo a fheidhmiú, téann an t-uisce ar barr an cuisneán, mar amóinia, á ghalú. Gluaiseann an ghal seo trí thuirbín, a rothlaíonn dineamó chun leictreachas a ghiniúint. Ansin ritheann an ghal trí phíobán ag doimhneacht mar a bhfuil teocht timpeall 20&nbsp;°C níos lú ná teocht an bhairr, rud a chomhdhlúthaíonn an ghal ina leacht roimh fhilleadh dó don ghalaitheoir ag barr te na farraige. Tá córais den saghas seo an-chostasach fós, ach seans go mbeidh an lá leo amach anseo nuair a éiríonn ola níos costasaí.

## Tagairtí

Catagóir:Aigéaneolaíocht
Catagóir:Fuinneamh
Fuinneog lainseála

An tréimhse ama, taobh istigh den deis lainseála, inar féidir spásárthach a lainseáil isteach sa bhfithis chuí. Ní bhíonn i gceist ach idir cúpla nóiméad is uair an chloig, ag brath ar an misean (an pláinéad sprice) agus an lá. Bíonn dhá fhuinneog mar seo i ngach 24 uair, ach is féidir go mbeidh ceann acu neamhphraiticiúil ar chúiseanna cosúil leis na priacail a bhaineann le lainseáil oíche nó stoirm throm.

## Tagairtí
Fuinneoga

Foirm de chomhéadan grafach úsáideora, ina léiríonn an ríomhaire grúpa fo-scáileán ar an scáileán. Freagraíonn gach fo-scáileán do chlár éagsúil ar leith atá ag rith ar an ríomhaire. Is féidir na fo-scáileáin a bhogadh anonn is anall, a chur anuas ar a chéile, a laghdú go neamhbhuan chun baint den mhéid eolais ar an scáileán, agus ligean do na ríomhchláir go léir comhaid a sheachadadh eatarthu. Mar shampla, is féidir na torthaí ó scairbhileog a sheachadadh chuig córas foilsitheoireacht deisce le cur i dtuarascáil theicniúil. *[[Windows]]* a thugann comhlacht Microsoft mar thrádmharc ar a thimpeallacht iltasc oibriúcháin don ríomhaire pearsanta. 

## Tagairtí
Fuíoll núicléach

Nuair a ídítear breosla núicléach in imoibreoir núicléach—is é sin, nuair a eamhnaítear an t-úráiniam-235—bíonn iseatóip éagsúla fhíor-radaighnaíomhacha the fágtha. Is fotháirgí iad seo ar an bpróiseas uile a bhíonn i gceist le giniúint cumhachta leictrí núicléiche agus déanamh buamaí núicléacha. Tá an radaíocht a thagann ó na fotáirgí seo an-bhaolach do dhaoine is aon neach beo, agus leanann an baol ar feadh na gcéadta nó fiú na mílte bliain. Níl aon réiteach sásúil ar conas an t-ábhar radaighníomhach seo a chur de láimh. Díreach tar éis an breosla ídithe a bhaint as an imoibreoir, déantar é a stóráil ar an láithreán, gar don imoibreoir. Sna tíortha núicléacha go léir, tá níos mó ná 100,000 tonna den ábhar seo stóráilte faoi seo, agus is cúis agóide ar fud an Domhain é. In áiteanna ar leith, mar Sellafield Shasana, déantar athphróiseáil ar an bhfuíoll núicléach chun ábhar athinúsáidte a thógaint amach as agus an fuíoll is baolaí a thiubhú. Rangaítear an fuíoll seo i 3 leibhéal: íseal, meánach, is ard. I láthair na huaire, cuirtear an fuíoll íseal-leibhéil is meánleibhéil i gclaiseanna sa talamh, mar shampla i nDrigg gar do Sellafield agus mianaigh thréigthe salainn sa Ghearmáin. Maidir leis an ábhar ardleibhéil, coinnítear in umair cruach domheirgthe a bhíonn fuaraithe an t-am ar fad é. Is stóráil ghearrthéarmach í seo, agus tá taighde ar siúl ar ghloiniú (an fuíoll a dhlúthú is a ghabháil i ngloine) agus na bloic gloine a stóráil faoi ghrinneall na farraige nó a dhumpáil i dtolláin ollmhóra go domhain faoin talamh, mar réiteach fadtéarma. Ach níl glactha go forleathan leis na réitigh seo de bhrí go bhfuil eagla ar dhaoine go n-éalóidh cuid den ábhar baolach amach sa bhithsféar amach anseo. 

## Tagairtí
Fuiseog féir

Éan atá dúchasach don Domhan Úr, Thuaidh agus Theas, is ea an **fhuiseog féir**. An clúmh stríocach, breac ar an droim. Áitríonn sí talamh féaraigh is shaothraithe, itheann feithidí is síolta, agus neadaíonn ar an talamh.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Tubaiste núicléach Fukushima

Tharla **Tubaiste núicléach Fukushima**, an tubaiste núicléach is measa riamh ar domhan (ó thaobh na sceite radaíochta) do na himoibreoirí Daiichi i Fukushima, in oirthuaisceart oileán Honshu na Seapáine ar an 12 Márta 2011. Is príomhchathair Mhaoracht Fukushima, sa tSeapáin, é Fukushima.
clé|mion|fuarú cúpla lá níos déanaí

## Tōhoku
clé|mion|radaíocht chúlra
Tharla an crith talún is mó riamh sa ,tSeapáin, 9.0–9.1 (Mw), ar an 11 Márta i **Tōhoku** (東北地方太平洋沖地震, Tōhoku-chihō Taiheiyō Oki Jishin). Bhí sé faoi ghrinneall an aigéin timpeall 25km amach ón gcósta. Ní hamháin sin, ach bháigh an súnámaí limistéar leathan tíre, cathracha, bailte agus feirmeacha. Cailleadh níos mó ná 17,000 duine sna tuilte, b'fhéidir 22,000 san iomlán agus  bhí ar 400,000 duine teitheadh as an gceantar. Bhí na milliúin eile gan chumhacht aibhléise ná uisce.

Ní dóigh go ndearna an crith talún sin ró-dhochar do na himoibreoirí, ach lean an súnámaí agus milleadh an-chuid de chórais rialaithe na n-imoibreoirí. 

## Na himoibreoirí
Sé imoibreoir a bhí i gceist: milleadh ceathrar cinn go hiomlán agus an dá cheann eile go holc. I lár thubaiste na dtuilte, cailleadh smacht de réir a chéile ar na himoibreoirí agus na humair fuaraithe don bhreosla ídithe sa stáisiún núicléach.   

Trí lá i ndiaidh na tubaiste, bhí imní mhór faoi ghléasra núicléach Fukoshima, áit ar tharla an dara pléascadh hidrigine ar an lá sin. Rinneadh iarrachtaí móra tubaiste núicléach a sheachaint, mar shampla, phumpáil na hinnealtóirí uisce sáile isteach sna himoibreoirí in iarracht na slatra breosla a fhuarú.súnámaí.     

Tharla pléascanna sna humair seo agus i gcuid de na himoibreoirí, agus scaoileadh ábhair radaighníomhacha san aer. Leáigh cuid de na croíleacáin a chuir go mór le déine is troime an sceite. 
mion|clé|DOE NNSA, Fukushima, 17 Márta

## Iarmhairtí
clé|mion|úsáid na talún, íomhá imeacht ama, 1980idí-2016Aslonnaíodh an pobal uile i bhfoisceacht 20-30km in 2011, agus fógraíodh fairsinge 20km timpeall uirthi sin mar theirceantar amach is amach. 

Iontas na n-iontas, níl an damáiste fadtéarmach do shláinte na n-ainmhithe sa cheantar ró-dhona, is cosúil.  Tá an zón eisiaimh beo le fiadhúlra anois (in 2023). Tá iontas ar eolaithe nach bhfuil an t-éilliú radaighníomhach ró-ard. 

I gcomparáid leis an Tubaiste núicléach Fukushima sa bhliain 2011, bhí líon na mbásanna díreacha níos airde in Searnóbail, ach bhí an  truailliú radaighníomhach níos measa sa tSeapáin.

## Féach freisin

* Crith talún Tohoku agus súnámaí, 2011
* Tubaiste Shearnóbail, 2011
* Radachur radaighníomhach

## Tagairtí


Catagóir:Fuinneamh núicléach
Catagóir:2011
Catagóir:Stair na Seapáine
Robert Fulton

Innealtóir is ceapadóir a rugadh i Lancaster, Pennsylvania ab ea **Robert Fulton** (14 Samhain 1765 -24 Feabhra 1815). Cheap sé meaisín dreideála is an toirpéad, agus tá cáil ar leith air as an mbád gaile a fhorbairt is a rith go rathúil ar bhonn trádalach sna Stáit Aontaithe.

## Tagairtí

Catagóir:Ceapadóirí Meiriceánacha
Catagóir:Innealtóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1765
Catagóir:Básanna i 1815
Fullairéin

C-60, allatróp carbóin le 60 adamh carbóin ann. Struchtúr ar chuma dromchla sféir atá aige, dála an chruinneacháin gheodasaigh ag Buckminster Fuller, ar ainmníodh an t-allatróp as. Struchtúr cosúil le craiceann liathróid sacair is ea é seo, agus adamh C ar gach cúinne. Tugtar *millín Bucky* air freisin. Aimsíodh an t-allatróp seo i lár na 1980idí, bíodh is go dtuigtear gur comhábhar súiche é. 

## Tagairtí
Fulmanáit

Salann ina bhfuil an t-ian CNO-. Tugtar *isicianáit* uirthi freisin. Ciallaíonn an t-ainm ‘toirneach’ i Laidin, agus is ábhar pléascach é. Úsáidtear Hg(CNO)2 mar mhaidhmitheoir. 

## Tagairtí
Fuingicíd

Is éard is **fuingicíd** ann ná aon cheimiceán a úsáidtear chun na fungais, a dhéanann dochar do phlandaí, ainmhithe nó ábhair eile bia, a smachtú. Tábhachtach chun smacht a chur ar bhruth rua i ngránbharra, dúchan prátaí, agus coincleacha ar thorthaí. Úsáidtear iad freisin chun fungais a mhilleann bia stóráilte nó a fhásann ar ainmhithe nó daoine a chealú. Go minic, comhdhúile le mearcair nó sulfar iontu a bhíonn sna fuingicídí.

## Tagairtí
Robert F. Furchgott

Cógaseolaí a rugadh i Charleston, Carolina Theas ab ea **Robert F. Furchgott** (1916-2009). Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1998 lena chomhghleacaithe Louis Ignarro is Ferid Murad as a gcúnamh i léiriú feidhm ocsaíd nítrigine mar chomharthamhóilin sa chóras cairdifeadánach. 

Bhí an léargas seo tábhachtach i bhforbairt teiripí do ghalair croí, agus saothrú an druga Viagra.

## Tagairtí

Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis
Catagóir:Daoine a rugadh i 1916
Catagóir:Básanna in 2009
Catagóir:Cógaseolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Carolina Theas
Ga adamhach

Is toise éifeachtach adaimh é an **ga adamhach**. I miotal, leath an fhaid idir dhá núicléas sa solad: tugtar *an ga miotalach* air seo freisin. I neamh-mhiotal, leath an fhaid is lú idir núicléis dhá adamh chomhionanna neamhnasctha.

## Tagairtí
Gabhar angóra

deas|250px|thumb|Gabhar angóra
Cineál gabhar baile a tháinig ón Tuirc ar dtús (is seanainm ar Ankara é Angóra). Póraítear i Meiriceá Thuaidh, an Afraic Theas is an Astraláise é le haghaidh na holann, gruaig síoda a dtugtar *móihéar* uirthi.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Gabhdán (fiseolaíocht)

San fhiseolaíocht, láthair ar leith é an **gabhdán** atá taobh istigh den chillscannán de ghnáth, atá oiriúnaithe chun néaratharchuradóirí is hormóin a nascadh agus idirghabháil a dhéanamh maidir lena n-iarmhairtí sa chill. Déanann siad idirghabháil le hiarmhairtí ábhar coimhthíoch eile (drugaí ina measc) ar an gcolainn freisin. Tugtar *láithreacha nasctha* orthu freisin. Mar thoradh ar an nascadh, gníomhachtaítear fachtóirí idirmheánacha a spreagann an fhreagairt cheallach. 

## Tagairtí
Gabhdán (planda)

I bplanda bláthanna, an chuid sin de bharr gais a mbíonn codanna an bhlátha ceangailte leis. De ghnáth bíonn sé dronnach. Is féidir go n-atfaidh nó go leathnóidh sé chun na cairpéil a chlúdú, agus is tábhachtach a ról i gcruthú an toraidh.

## Tagairtí
Gabhlóg thiúnta

Gléas ceoil shimplí, barra miotail i bhfoirm gabhlóige. Cheap an trumpadóir Sasanach John Shore (c 1662-1752) í i 1711. Buailtear í len í a chur ag athshonadh ag a nóta ar leith féin, agus cuirtear an lárphointe i dteagmháil le dromchla adhmadach, mar shampla, rud a dhéanann nóta saor ó armónaigh is féidir a aireachtáil ar fud seomra mhóir. Úsáidtear í chun gur féidir le hamhránaithe is seinnteoirí a n-airde a oiriúnú i leith airde na gabhlóige tiúnta. 

## Tagairtí
Dennis Gabor

Fisiceoir a rugadh i mBúdaipeist na hUngáire ab ea **Dennis Gabor** (5 Meitheamh 1900 – 9 Feabhra 1979). D'oibrigh sé i gColáiste Impiriúil Londan. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain 1971 as a shaothar i bhforbairt is úsáid na holagrafaíochta.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Búdaipeist
Catagóir:Daoine a rugadh i 1900
Catagóir:Básanna i 1979
Catagóir:Fisiceoirí Ungáracha
Ange-Jacques Gabriel

Ailtire Francach ab ea **Ange-Jacques Gabriel** (23 Deireadh Fómhair 1698 – 4 Eanáir 1782). Bronnadh an teideal Ailtire an Rí air. Eisean príomhailtire na tíre agus an t-athrú ón stíl rocócó go dtí an nua-chlasaiceachas faoi lánseol. 

Dhear Gabriel an Place de la Concorde i bPáras, agus chríochnaigh an Petit Trianon i Versailles. Ar feadh 40 bliain, rinne sé ní hamháin dearaí do thaobh amuigh d'fhoirgnimh Versailles, ach ath-chóiriú an taobh istigh chomh maith. Áirítear an Petit Trianon mar sméar mhullaigh nua-chlasaiceachas na Fraince.
mion|300px|An Petit Trianon

## Tagairtí

Catagóir:Ailtirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1698
Catagóir:Básanna i 1782
Gabró

[mion|Píosa gabró ón Sierra Nevada i g[California ]]
Is éard is **gabró** ann ná cloch dhoigheartha gharbhghráinníneach le tiúchan beag silice, déanta as iathchloch chailceach, pirixéin, agus uaireanta olaivín.

## Tagairtí
Gadhar fiaigh

mion|clé|240px|Gadhar fiaigh
Cú a úsáidtear i seilg giorriacha. Rud beag níos lú ná gadhar sionnach, agus srón ghéar aige.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Póir mhadraí
Gadhar sionnach

Madra baile, póraithe chun sionnaigh a sheilg. Mór le fionnadh donn, dubh is bán. Na cluasa bog. Dhá phór ann, an gadhar sionnach Sasanach, agus a shliochtach mór, an gadhar sionnach Meiriceánach. 

## Tagairtí
Gafann

Planda bliantúil nó débhliantúil giobach greamaitheach bréan, dúchasach don Eoraip, iarthar na hÁise agus tuaisceart na hAfraice is ea **gafann**. Na duilleoga mór bog, fiaclach a bheag nó a mhór. Na bláthanna 2-3 cm ar leithead, iompartha i mbláthra cuartha. An chailís feadánach. 5 mhaothán ar an gcoróinín, buí báiteach is corcra. Nimhiúil de bhrí go gcuimsíonn sí alcalóidigh éagsúla, go háirithe hióisciaimín is scópailimín. Baintear feidhm as eiseatocsainí aisti i míochaine an lae inniu, chun suaimhneasáin a dhéanamh den chuid is mó.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Gadhar gunna Gaelach

Pór a forbraíodh in Éirinn, cosúil leis an ngadhar gunna Sasanach ach níos caoile. A fhionnadh snasta dearg/donn. Cruthaíonn an ghruaig frainsí ar an eireaball, an bolg, agus cúl na gcos. Tugtar *an gadhar gunna dearg* air freisin.

## Tagairtí
Gadhar gunna Sasanach

Pór a saothraíodh i Sasana. Níos airde ag na guaillí ná ag na geadáin. An soc domhain. An fionnadh fada bán le marcanna dorcha. Pór eile a saothraíodh sa Bhreatain freisin is ea gadhar gunna Ghordan, le fionnadh dubh is paistí beaga donna ar an taobh íochtarach.

## Tagairtí
Hipitéis Gaia

mion|Gaia (ealaíon le Rhetos, 2021)
mion|James Lovelock in 2005
Is é James Lovelock a chum an téis sna 1970idí gur orgánach comhdhéanta atá sa domhan ina maireann muid. "**Gaia**" a bhaist sé ar an hipitéis seo, ina samhlaítear an Domhan iomlán ina orgánach a mhionathraíonn a chomhshaol féin chun coimeád ina staid bharrmhaith. Is é Gaia an fororgánach seo de réir an choincheap. 

### Forbairt
Chuir an t-eolaí Sasanach James Lovelock síos ar GAIA den chéad uair ina leabhar *GAIA: A New Look at Life on Earth* (GAIA: Léargas Nua ar an mBeatha ar Domhan, 1979). Bhunaigh Lovelock an coincheap ar gheolaíocht, geoicheimic, bitheolaíocht éabhlóideach, is aeráideolaíocht, agus phléigh sé na bealaí rialaithe siarchothaithe ina n-idiroibríonn na páirteanna éagsúla den Domhan óna chroíleacán amach go barr an atmaisféir. 
mion|Ghlac James Lovelock (ar chlé), an t-eolaí Briotanach a gcuirtear síos go minic air mar ‘fáidh an athraithe aeráide’, páirt i gcomhrá poiblí leis an Ollamh Frank Convery, Stiúrthóir an Earth Institute UCD, os coinne lucht éisteachta de níos mó ná 600 duine ag Halla O’Reilly UCD i mí Aibreáin 2009
Tagann éiceolaíocht go mór san áireamh freisin. Mar sin féin, ní ghlactar leis an gcoincheap i measc eolaithe, ach i méid bheag, de bhrí go réamhinsíonn an hipitéis seo go sroichfidh an Domhan staid bharrmhaith, is cuma pé drochiarmhairt a imrítear air, rud nach bhfuil inghlactha ó thaobh eolaíochta ná staire de.

### Spásárthach 'Gaia'
Sheol eolaithe an ceamara digiteach is mó riamh isteach sa chianspás sa bhliain 2013 ar an spásárthach 'Gaia'.

## Féach freisin

* James Lovelock

## Tagairtí

Catagóir:An Domhan
Catagóir:Comhshaol
Catagóir:Eiceolaíocht
Catagóir:Athrú aeráide
Catagóir:Fealsúnacht na beatha
Catagóir:Fealsúnacht
Catagóir:Téamh domhanda
Bernie Mac

B'aisteoir agus fhuirseoir Meiriceánach é **Bernard Jeffrey** "**Bernie**" **McCullough**, a rugadh sa bhliain 1957 agus a fuair bás in 2008.

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Catagóir:Básanna in 2008
Kellita Smith

Is ban-aisteoir Meiriceánach í **Kellita Smith**, a rugadh sa bhliain 1969.

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1969
Catagóir:Daoine beo
Jeremy Suarez

Is aisteoir Meiriceánach é **Jeremy Steven Suarez**, a rugadh sa bhliain 1990.

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1990
Catagóir:Daoine beo
Dee Dee Davis

Is aisteoir Meiriceánach é **Dee Dee Davis**, a rugadh sa bhliain 1996.

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1996
Catagóir:Daoine beo
Gaibhniú

Múnlú miotail as píosa amháin trí chasúr a oibriú ar an miotal téite bogtha chun go nglacann sé an cruth is gá, nó an píosa miotail bhogtha a bhualadh le casúr isteach i ndísle den chruth a theastaíonn. I bplancghaibhniú, ligtear don chasúr nó an dísle, ualaithe go trom, titim ar an bpíosa miotail théite atá le múnlú. I ngaibhniú turrainge, taistealaíonn dhá dhísle faoi luas ón dá thaobh den phíosa miotail théite atá le gaibhniú. I ngaibhniú rolla, ritear stiall miotail bhogtha idir díslí sorcóireacha le híslithe báite. 

## Tagairtí
Abhainn Bhaile an Chaisleáin

Is abhainn a ritheas trí Chontae Ard Mhácha agus Chontae Lú í **Abhainn Bhaile an Chaisleáin**. Éiríonn sí i ngar le Baile Úr, agus ritheann sé tríd an bhaile ar tar a éis a ainmníodh é, Dún Dealgan. Dreideáiltear é go rialta ar son rochtain na longa uisce-dhomhain chuig an bhaile. Bíonn fionnóga, breaca geala, agus bradáin le fáil san abhainn.

Catagóir:Contae Lú
Geata San Labhrás

Is barbacán suite i gContae Lú é **Geata San Labhrás**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Lú
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gcontae Lú
Halla an Toinlígh

Is teach mór é **Halla an Toinlígh** atá suite i Contae Lú thart ar 5 km siar ó Droichead Átha.

## Tagairtí
Cuaille

Is leithinis suite i gContae Lú é **Cuaille** nó **Leithinis Chuaille**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Lú
Tarbhealach na Bóinne

deas|250px|thumb|Tarbhealach na Bóinne
Is tarbhealach suite i gContae Lú é **Tarbhealach na Bóinne**.

Catagóir:Contae Lú
Camille Winbush

Is ban-aisteoir Meiriceánach é **Camille Simoine Winbush**, a rugadh sa bhliain 1990.

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1990
Catagóir:Daoine beo
Ike Barinholtz

Is aisteoir Meiriceánach é **Isaac** "**Ike**" **Barinholtz**, a rugadh sa bhliain 1977.

## Gradaim agus ainmniúcháin
Tá ainmniúchán amháin faighte aige.

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1977
Catagóir:Daoine beo
Paul Vogt

Is aisteoir Meiriceánach é **Paul C. Vogt**, a rugadh sa bhliain 1964.

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Daoine beo
Mo Collins

Is ban-aisteoir Meiriceánach í **Maureen Ann** "**Mo**" **Collins**, a rugadh sa bhliain 1965.

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Catagóir:Daoine beo
Chris Hogan

Is aisteoir Meiriceánach é **Christopher** "**Chris**" **Hogan**, a rugadh sa bhliain 1970.

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Daoine beo