open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ríthe Dhéise Mumhan

**Ríthe Dhéise Mumhain** ón seachtú haois go dtí an tríú haois déag.

* Andelait mac Dimma Ua Oengusa?, beo 697
* Torpaid mac Cernach mac Andelait, bás 765
* Cennetig mac Lorcan, d. 951
* Faelan mac Cormac, beo 966
* Domnall mac Faelan, 966-996
* Mothla mac Domnall, 996-1014 - maraithe ag Cath Chluain Tarb
* Diarmait mac Domnall, 1014–1031
* Muirchertach mac Broc, 1031–1051
* Mael Sechlainn mac Muirchertach Ua Bruicc, 1051–1059
* Mael Sechlainn mac Gilla Brigde Ua Faelan, 1059–1085
* Muirchertach Ua Bruicc, 1090–1103
* Maelsechlainn Ua Faelain, 1118
* Gerr na Ccuinneocc Ua Gruicc, 1128–1153
* Maelsechlainn Ua Faelan, 1153–1168
* Ua Faelan, 1168–1178
* Artcorb Ua Faelan, 1178–1203
* Domhnall Ua Faelan, 1203–1206
* Ross Ó Faoláin, beo 1244

## Naisc sheachtracha
* *[http://www.oocities.org/athens/aegean/2444/irish/deisi.htm Kings of the Déisi]*

## Tagairtí
Smirnoff

Is branda vodca é **Smirnoff** (/ˈsmɪərnɒf/; Rúisis: [smʲɪrˈnof]) atá faoi úinéireacht an chomhlachta Bhriotanaigh Diageo.  Thosaigh an branda le drioglann vodca a bhunaigh Pyotr Arsenievich Smirnov (1831–1898) i Moscó. Díoltar Smirnoff i 130 tír. I measc na dtáirgí atá acu, tá vodca, vodca blaistithe, agus deochanna braiche. In 2014, ba é Smirnoff an vodca is mó díol ar fud an domhain.

Úsáidtear modh scagacháin traidisiúnta a d'fhorbair ag P. A. Smirnov sa 19ú haois chun an vodca a dhéanamh. Chruthaigh mac Smirnov, Vladimir, “oideas uimhir 21” tar éis dó éalú ón Rúis le linn Réabhlóid Dheireadh Fómhair.
Arthur Hart Guinness

Mac leis an ngrúdaire cáiliúil Arthur Guinness ab ea **Arthur Hart Guinness** (1768 – 1855).

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1855
Catagóir:Daoine a rugadh i 1768
Catagóir:Baincéirí
Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla
Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Chnocán Iaróm
Catagóir:Daonchairde Éireannacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Lucht gnó na hÉireann
Catagóir:Muintir Guinness
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
Geata San Séamus

Ba é **Geata San Séamus**, suite i ngar do chéibheanna theas Bhaile Átha Cliath ar Shráid San Séamus, an príomhbhealach isteach in iarthar na cathrach sna Meánaoiseanna. I rith an ama sin, ba é an geata an pointe tosaigh traidisiúnta d’oilithreacht Camino de Santiago ó Bhaile Átha Cliath go Santiago de Compostela sa Ghailís. Cé gur leagadh an geata meánaoiseach sa bhliain 1734, thug an geata a ainm don cheantar ina raibh sé, agus go háirithe do Ghrúdlann Gheata San Séamus (ar ghlac Arthur Guinness seilbh air sa bhliain 1759).

## Tagairtí

Catagóir:Stair Chontae Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath
Benjamin Lee Guinness

Mac le Arthur Hart Guinness agus fear gnó cáiliúil i mBaile Átha Cliath ab ea **Benjamin Lee Guinness** (1798 – 1868).

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1868
Catagóir:Daoine a rugadh i 1798
Catagóir:Ardmhéaraí Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Chnocán Iaróm
Catagóir:Daonchairde Éireannacha
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Lucht gnó na hÉireann
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Catagóir:Muintir Guinness
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
Edward Cecil Guinness

Mac le Benjamin Lee Guinness, agus ball de chlann Guinness, ab ea **Edward Guinness** (1847 – 1927).

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1927
Catagóir:Daoine a rugadh i 1847
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Bailitheoirí ealaíne
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
Catagóir:Daoine Angla-Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daonchairde Éireannacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe Éireannacha
Catagóir:Lucht gnó na hÉireann
Catagóir:Lucht ollscoile
Catagóir:Muintir Guinness
Catagóir:Oifigigh rialtais
Catagóir:Ré Victeoiriach
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Scoláirí agus lucht acadúil na hÉireann
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Baileys

Licéar uachtair Éireannach é **Uachtair Éireannach Baileys,** deoch alcólach blaistithe le cócó, uachtar agus uisce beatha.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Deochanna Éireannacha
Rupert Guinness

Fear gnó, polaiteoir, iomróir, agus daonchara Angla-Éireannach ab ea **Rupert Edward Cecil Lee Guinness**, 2ú hIarla Uíbh Eachach (29 Márta 1874 – 14 Meán Fómhair 1967). Rugadh i Londain é, agus an mac ba shine le Edward Guinness, 1ú Iarla Uíbh Eachach. Ba é an fichiú Seansailéir ar Ollscoil Átha Cliath ó 1927 go 1963, ag teacht i gcomharbacht ar a athair a bhí ina Sheansailéir idir 1908 agus 1927.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1874
Catagóir:Básanna i 1967
Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge
Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda
Catagóir:Bailitheoirí ealaíne
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
Catagóir:Cogadh na mBórach
Catagóir:Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine Angla-Éireannacha
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Lucht ollscoile
Catagóir:Lucht spóirt na Sasana
Catagóir:Mairnéalaigh
Catagóir:Muintir Guinness
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha
Catagóir:Scoláirí agus lucht acadúil na hÉireann
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Seó Samhraidh Chorcaí

Is ceann de na seónna talmhaíochta is sine in Éirinn é **Seó Samhraidh Chorcaí**. Tá sé ar siúl i gContae Chorcaí ón mbliain 1806.

## Tagairtí
Lawrence Dallaglio

Is imreoir rugbaí a d'imir ar son Shasana é **Lawrence Dallaglio**.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Catagóir:Daoine beo
Diageo

Is comhlacht biotáille ilnáisiúnta é **Diageo** (/diˈædʒioʊ/), a bhfuil a cheanncheathrú i Londain, Sasana. Thosaigh sé sa bhliain 1997 nuair a tháinig Metropolitan PLC agus Guinness le chéile. Tá 132 suíomh ag an gcomhlacht ar fud an domhain. Ba é an driogaire is mó ar domhan é sular rug Kweichow Moutai na Síne air in 2017. Is mórdháileoir biotáille é agus is é an táirgeoir fhuisce na hAlban is mó ar domhan. I measc a bhrandaí is cáiliúla tá Johnnie Walker, Guinness, Smirnoff, Baileys, Captain Morgan, agus Tanqueray.

Catagóir:Comhlachtaí ilnáisiúnta
Catagóir:Comhlachtaí Briotanacha
Eoghan mac Néill

Bunaitheoir eapainmneach Chineál Eoghain de chuid Uí Néill an Tuaiscirt ba ea **Eoghan mac Néill** (Sean-Ghaeilge **Eógan mac Néill**) (bás c. 465). Maíodh gurbh é Niall Naoighiallach a athair.  Bhunaigh Cineál Eoghain ríocht Ailigh agus níos deireanaí Tír Eoghain. Deirtear go bhfuil a áit adhlactha i Leithinis Inis Eoghain i gContae Dhún na nGall, Éire. a ainmníodh as. Deirtear go bhfuil a uaigh ar Inis Eoghain i gContae Dhún na nGall.

## Beatha
Maítear gur dlúthchara é Eoghan le Naomh Pádraig agus go bhfuair sé beannacht Phádraig.  Lena dheartháir, Ardrí na hÉireann, Laoghaire mac Néill (bás 462), bhí sé ina bhreitheamh in aighneas chomharbachta idir mic Amhalaí (bás 440), rí na gConnacht.

Deirtear gur adhlacadh Eoghan i gCill Naomh Pádraig, Uisce Chaoin, Inis Eoghain.  Faightear plaic ann a deir (as Béarla):
:*"Eoghan Prince of Iniseoghain, Son of Niall of the Nine Hostages. Died 465 of grief for his brother [[Conall Gulban|Conall [Gulban]]].  Baptised by Patrick and buried in Uisce Chaoin".

I measc a mhac, bhí a leanas:
* [[Muiredach mac Eógain|Muireadhach]]
* Fearghas, bunaitheoir Cineál Fhearghasa (*Cenél Fergusa*)
* Aonghas, bunaitheoir Cineál (*Cenél Áengusa*).

==Foinsí==
* [[Annála Uladh]]
* [[Francis John Byrne|Byrne, Francis John]], *Irish Kings and High-Kings*, 2001, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* *McCarthy's synchronisms '', eagrán athbhreithnithe.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 465
Catagóir:Ríthe Ailigh
William Blackstone

clé|mion|200x200px|''Commentaries on the Laws of England. (1766)''
Dlíodóir, scoláire agus breitheamh Sasanach An Ridire **William Blackstone**. (10 Iúil 1723 – 14 Feabhra 1780). Tháinig a mhórshaothar "*Commentaries on the Laws of England*" amach sna blianta 1765–1770, agus an oidhreacht ba mhó a d'fhág sí againn. Sa leabhar seo, leag sé an bhunchloch don dlí coiteann, an córas dlí a chuireann an bhéim is mó ar chleachtas na gcúirteanna. 

## Saol
clé|mion|214x214px|The Great Charter agus Charter of the Forest (1759)
Céimí de chuid Ollscoil Átha na nDamh ab ea Blackstone, áit a raibh sé ina mhic léinn i gColáiste Pembroke agus ina chomhalta de chuid Choláiste na nAnamacha Uile.

Glaodh chun an Bharra air i gCumann Onórach an Teampaill an Láir sa bhliain 1746. Ag tús a shaoil oibre, dhíríodh sé ní ba mhó ar riaradh na hOllscoile ná ar a chleachtadh ag an mBarra (d'fhág sé an Barra ina dhiaidh ar feadh roinnt blianta ó 1753 ar aghaidh.) 

Thosaigh Blackstone sraith léachtaí rathúil ar dhlí Shasana in Áth na nDamh ba chúis lena cheapadh in Ollúnacht Vinerian Dlí Shasana, a bhí nuachruthaithe ag an am agus a bhí aige ó 1758-66.
clé|mion|200x200px|Constitution Ave & 3rd St. NW, Washington, DC
Chuaigh Blackstone leis an mBarra arís le rath mór agus agus bhí sé ina Fheisire Parlaiminte de chuid na Tóraithe ó 1761 go 1770. Ceapadh ina bhreitheamh de chuid Bhinse an Rí é i mí Feabhra 1770 agus ina bhreitheamh ina de chuid na bPléadálacha Coiteanna ceithre mhí ina dhiaidh sin, post a bhí aige go dtí gur éag sé nuair a bhí sé sé bliana is caoga d'aois.

### Tionchar
Tar éis dó dhá thráchtas eile ar dhlí Shasana a fhoilsiú cheana féin, chuir Blackstone a shaothar is tábhachtaí, ***Commentaries on the Laws of England*** (4 imleabhar) amach idir 1765 agus 1769. 

Ba é an chéad léargas córasach ar an dlí coiteann a foilsíodh ón Meánaois i leith. 

Bhí tionchar ollmhór ag Blackstone ar dhearcadh daoine ar an dlí coiteann agus ar fhorbairt an dlí féin, go mór mór sna Coilíneachtaí Meiriceánacha agus i Stáit Aontaithe Mheiriceá.

## Tagairtí

Catagóir:Breithiúna Sasanacha
Catagóir:Dlíodóirí Shasana
Catagóir:Daoine a rugadh i 1723
Catagóir:Básanna i 1780
Seán Ó Súilleabháin (béaloideasóir)

Is cainteoir dúchais Gaeilge agus gníomhaí teanga é ar feadh a shaoil, chuaigh Seán isteach i gCoimisiún Béaloidis na hÉireann i 1935. Rugadh é i gCiarraí i 1903 agus rinneadh múinteoir scoile náisiúnta de i 1923, ag obair mar mhúinteoir`i gCill Chainnigh agus i Mount Sion i bPort Láirge. Ba le linn a thréimhse i bPort Láirge a chuir sé tús lena chuid oibre ar an mbéaloideas mórchóir. Thug sé taifeadán leis gach Satharn isteach i seandaoine i dteach “Siúracha na mBocht”. Ó na scéalta a bhailigh sé ó dhaoine scothaosta, d’fhoilsigh sé "An Lóchrann" i 1930-31. Bheadh ​​sé seo an fhormáid chéanna a d'úsáidfeadh sé le "Bailiúchán na Scol" i 1937.

Tar éis dó BA sa Léann Ceilteach a chríochnú i 1934 agus máistreacht a leanúint ina dhiaidh sin i 1935, ba é Seán an chéad ghníomhaí le Coimisiún Béaloideas na hÉireann. Bhí baint mhór aige leis an "The School'sSchool's Collection" a chruthú i 1937, mar mhúinteoir scoile, thuig sé conas scéim chomh géar sin a rolladh amach. Thaistil sé an tír ag cur comhairle ar mhúinteoirí maidir le cur i bhfeidhm na scéime sna scoileanna. D'oibrigh sé go dlúth freisin le lucht tacaíochta na scéime, An Roinn Oideachais, agus Eagraíocht Múinteoirí Náisiúnta na hÉireann. Thiomsaigh sé treoirlínte ar na cineálacha scéalta agus ábhar ba chóir a bhailiú, lena n-áirítear sraith ceisteanna faoi chaoga a cúig ceannteideal a dearadh chun ábhar luachmhar a fháil ó na faisnéiseoirí. D'eagraigh sé na treoirlínte seo i leabhrán darb ainm "Béaloideas agus Traidisiún na hÉireann", a d'eisigh sé do na scoileanna go léir a raibh baint acu leis an tionscadal.

## Tagairtí
Séamus Ó Duilearga

Feictear **Seamus Ó Duilearga** mar dhuine de na daoine is mó tionchair i gcaomhnú agus in athbheochan na Gaeilge. Mar gheall ar a thiomantas do bhéaloideas na hÉireann chuir sé aithne is fearr ar scoláirí Gaeilge ar domhan.

Bhí Seamus ina bhall bunaitheach de Chumann Béaloideas na hÉireann (1926), Institiúid Béaloideas na hÉireann (1930-1934) agus Choimisiún Béaloideas na hÉireann (1935-1970). Sa lá atá inniu ann, leanann obair na gcomhlachtaí seo faoi choimirce an Bhailiúcháin Náisiúnta Béaloidis in Ionad Delargy UCD do Bhéaloideas na hÉireann i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath ina bhfuil níos mó ná 4 mhilliún mír de bhéaloideas comparáideach, eitneolaíocht, agus míreanna ó réimsí gaolmhara.

Thaistil céimí sa staidéir Cheiltigh ar fud an domhain chun cuairt a thabhairt agus foghlaim faoi bhéaloideas agus cartlanna litríochta traidisiúnta. D’fhill sé ar Éirinn cinnte go raibh ar an tír bailiúchán náisiúnta a chruthú de thraidisiún na tíre de chomhréireanna comhchosúla, go deimhin de chomhréireanna níos suntasaí leis na bailiúcháin ar bhuail sé leo agus é ag taisteal. Is tríd an staidéar seo a rinneadh an chéad saothar de chuid Chumann Béaloideas na hÉireann agus Coimisiún Béaloideas na hÉireann a raibh sé ina bhall bunaitheach de ná Scéim Bhailiúcháin na Scol i 1937.

## Tagairtí
Josip Belušić

Ba aireagóir Cróiteach é **Josip Belušić**, a rugadh 12 Márta 1847 in Županići, Labin, in Impireacht na hOstaire (an Chróit anois). Tá sé ar eolas mar gheall ar an luasmhéadar a chumadh.

Rugadh é in Županići, in aice le Labin. Rinne sé staidéar i Vín. Bhí Belušić ina ollamh i Koper agus Trieste. Phaitinnigh sé a luasmhéadar i 1888 agus chuir sé os comhair an phobail é ag Aonach an Domhain 1889 i bPáras. 

D’éag Belušić ar an 8 Eanáir 1905 i Trieste, áit ar bhog James Joyce, a bhí ag múineadh i Pula ag an am sin, bliain roimhe sin.

## Tagairtí

Catagóir:Innealtóirí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1847
Catagóir:Básanna i 1905
Catagóir:Aireagóirí
Akranes

mion|250x250px|clé|Langisandur in Akranes
Is baile port agus bhardas **Akranes** (Íoslainnis: [Aːkraˌnɛːs]), ar chósta thiar na hÍoslainne, thart ar 20 cilmeadar ó thuaidh den phríomhchathair Reykjavík.

Socraíodh an limistéar ina bhfuil Akranes suite sa 9ú haois, ach ní bhfuair sé cairt chathrach go dtí 1942.

## Stair
Socraíodh Akranes sa 9ú haois ag na deartháireacha Þormóður agus Ketill, mic Bresi. Tháinig siad ó Éirinn. Thosaigh an baile ag foirmiú i lár an 17ú haois mar shráidbhaile iascaireachta. I 1942, cairteadh go foirmiúil é, agus sna blianta ina dhiaidh sin bhí an borradh is mó sa daonra ina stair.

Tá an tionscal ina fhostóir mór agus ag fás: tá gléasra stroighne á oibriú ar an mbaile ó na 1950idí, agus tá gléasra bruithnithe alúmanaim ag feidhmiú gar don bhaile ó 1998.

## Geilleagar agus spórt
Is é tionscal na hiascaireachta an fhoinse fostaíochta is tábhachtaí sa bhaile i gcónaí, ach is fostóir suntasach é an tráchtáil freisin toisc go bhfeidhmíonn Akranes mar ionad seirbhíse don réigiún mór tuaithe timpeall air.

Meastar go bhfásfaidh an baile tuilleadh sna blianta amach romhainn mar gheall ar an tionscal atá ag fás agus feabhsuithe iompair go ceantar Reykjavík, tar éis an 5.57 ciliméadar Tollán Hvalfjörður a osclaíodh i 1998, ceann de na tolláin bóthair faoi uisce is faide ar domhan.

Tá traidisiún láidir sacair ag Akranes. Tá an fhoireann áitiúil, Íþróttabandalag Akraness (ÍA), le blianta fada i measc an chuid is fearr de chóras sraithe peile na hÍoslainne. Is minic a mheastar go bhfuil Ríkharður Jónsson, a rugadh ar an mbaile, ar cheann de na peileadóirí is fearr san Íoslainn. D'imir sé agus bhainistigh sé ÍA. Rugadh iarimreoir lár páirce Sheffield Wednesday agus Arsenal Siggi Jónsson in Akranes freisin agus bhí trí shéasúr aige mar imreoir le ÍA.

## Daoine suntasacha
Ba é Akranes áit bhreithe an fhile Atom Jón Óskar agus na peileadóirí Ríkharður Jónsson agus Arnór Sigurðsson .

## Gailearaí

Puerto de Akranes, Vesturland, Islandia, 2014-08-14, DD 005.JPG|Cuan Akranes
Montaña volcánica Akrafjall, Akranes, Vesturland, Islandia, 2014-08-14, DD 003.JPG|Akrafjall, suite in aice láimhe
Balas de paja, Akranes, Vesturland, Islandia, 2014-08-14, DD 019.JPG|Báillí tuí in aice le Akranes
Antiguo faro de Akranes, Vesturland, Islandia, 2014-08-14, DD 008.JPG|Sean teach solais Akranes
Faros de Akranes, Vesturland, Islandia, 2014-08-14, DD 017.JPG|Teach solais nua Akranes


## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Suíomh Gréasáin oifigiúil (san Íoslainnis)
Catagóir:An Íoslainn
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Staid damhna

deas|mion|370x370px|Na ceithre staid choitianta damhna atá ann. Ar deiseal ón mbarr ar chlé: soladach, leachtach, plasmach, agus gásach, arna léiriú ag dealbh oighir, braon uisce, ag stuáil leictreach as claochladán athshondach, agus an t-aer timpeall na scamall, faoi seach.
San fhisic, tá **staid damhna** ar cheann de na foirmeacha ar leith inar féidir damhna a bheith ann. Tá ceithre staid damhna le feiceáil sa saol laethúil: soladach, leachtach, gásach agus plasmach. Is eol go bhfuil go leor staideanna idirmheánacha ann, mar shampla criostail leachtach, agus staideanna eile nach dtarlaíonn ach faoi choinníollacha as cuimse, mar shampla comhdhlútháin Bose-Einstein (staid an-fhuar), damhna meathlaithe neodrón (staid ard-dlúis), agus plasma cuarc-glúón (staid ardfhuinnimh).

## Tagairtí

Catagóir:Fisic
Bóilíd Chelyabinsk (2013)

Ar an 15 Feabhra 2013,  gortaíodh 1,500 duine nuair a tharla cith dreigíte, ar a dtugtar **Bóilíd Chelyabinsk,** os cionn Chelyabinsk, cathair i réigiúin iargúlta sa tSibéir. 

Ní raibh an bhóilíd ach 20 méadar ar leithead.

Scaipeadh treascarnach chlochach thar fhairsinge an-leathan. Tharla ilghortuithe ó phléasc nuair a bhuail an t-iarchrith cúpla nóiméad níos déanaí. Briseadh fuinneoga agus mar sin de mar thoradh ar an tonn turrainge a chruthaigh an bhóilíd nuair a phléasc sí.
mion|clé|Iarmhairtí

## Féach Freisin

* Dreigeoidigh, dreigí agus dreigítí
* Bóilíd
* na Peirsidí
* Chelyabinsk

## Tagairtí

Catagóir:Astaróidigh
Catagóir:An tSibéir
Catagóir:Tubaistí nádúrtha
An Chrosáid Bhoisniach

Troideadh **An Chrosáid Boisniach** i gcoinne eiricí áirithe neamhshonraithe ón mbliain 1235 go dtí 1241. Go bunúsach, is é a bhí ann cogadh concais Ungárach i gcoinne Banate na Boisnia a ceadaíodh mar chrosáid. Faoi stiúir an phrionsa Ungárach Coloman, níor éirigh leis na crosáideoirí ach codanna imeallacha den tír a cheansú. Lean Doiminicigh a lorg, agus thóg siad ardeaglais agus dhóigh siad eiricí beo beathach. Tháinig deireadh tobann leis an gcrosáid nuair a rinne na Mongólaigh ionradh ar an Ungáir féin, le linn ionradh na Mongóile ar an Eoraip. B’éigean do na crosáideoirí tarraingt siar agus dul i ngleic leis na hionróirí ina dtír féin, agus cailleadh a bhformhór, Coloman ina measc. D'iarr pápaí ina dhiaidh sin níos mó crosáidí i gcoinne na Boisnia, ach níor tharla ceann ar bith. Mar thoradh ar an gcrosáid ar theip uirthi bhí fuath ag daonra Bhoisnia ar Ungáraigh, fuath a mhair ar feadh na gcéadta bliain.

## Tagairtí

Catagóir:13ú haois
Catagóir:An Bhoisnia-Heirseagaivéin
Catagóir:Crosáidí
Catagóir:Stair na hUngáire
Ríthe Thír Chonaill

Anseo a leanas liosta de ríthe **[[Tír Chonaill]]**, ríocht Ghaelach na meánaoise suite a bheadh nó a mhór i gContae Dhún na nGall an lae inniu.

## Béaloideas

Bunaíodh Cineál Chonaill sa chúigiú haois ag Conall Gulban mhic Néill Naoighiallaigh.  Bhíodar i réim ann go dtí Teitheadh na nIarlaí i Meán Fómhair 1607, rud a chuir deireadh leis an ríocht.

## Luath ríthe Cineál Chonaill
* Conall Gulban mac Néill  (bás 464)
* ...
* Ninnid mac Dauach (beo 544-563)
* Ainmuire mac Sétnai (bás 569)
* Báetán mac Ninnedo (bás 586). 
* Áed mac Ainmuirech (bás 598)
* Conall Cú mac Áedo (bás 604)
* Máel Coba mac Áedo (bás 615)
* Domnall mac Áedo (bás 642) 
* Conall Cóel mac Máele Coba (bás 654)
* Cellach mac Máele Coba (bás 658)
* ...
* Loingsech mac Óengusso (bás 703)
* Congal Cennmagair mac Fergusa (bás 710)
* Flaithbertach mac Loingsig (bás 765)
* Áed Muinderg mac Flaithbertaig (bás 747)
* Loingsech mac Flaithbertaig (bás 754) 
* Murchad mac Flaithbertaig (bás 767)
* Domnall mac Áeda Muindeirg (bás 804)
* Máel Bresail mac Murchada (bás 819)
* ...

## Ríthe Thír Chonaill c. 1201 to 1608
* Éineachán mac Dálaigh, 1201-1207
* Domhnall Mór mac Éineacháin, 1207-1241
* Maol Seachlainn Ó Domhnaill, 1241–1247
* Gofraidh Ó Domhnaill, 1247-1258
* Domhnall Óg Ó Domhnaill, 1258-1281
* Toirdhealbhach mac Domhnaill (mhic iníne Aonghasa Mhóir mhic Dhomhnaill, rí na nOileán), 1290-91
* Toirdealbhach an Fhiona Ó Domhnaill, 1380-1422
* Niall Garbh Ó Domhnaill, 1422-1439
* Neachtan Ó Domhnaill, 1439-1452
* Aodh Rua Ó Domhnaill (I) 1461-1505
* Aodh Dubh Ó Domhnaill, 1505-1537 
* Manus Ó Domhnaill (bás 1564)
* Calbhach Ó Domhnaill (bás 1566)
* Aodh Ó Domhnaill (bás 1600)
* Aodh Rua Ó Domhnaill (II) (bás 1602)
* Rudhairí Ó Domhnaill, 1d Iarla Thír Chonaill (bás 1608)

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Annála Uladh, cuid 1, G100001A
** Annála na gCeithre Máistrí, cuid 1, G800011A
** Chronicon Scotorum, G100016
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press,  
* Mac Niocaill, Gearoid (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan
* 

## Tagairtí

Catagóir:Uí Dhomhnaill
God Defend New Zealand

mion|clé|God Defend New Zealand

Amhrán náisiúnta na Nua-Shéalainne is ea "***God Defend New Zealand***", ceann de dhá amhrán náisiúnta na Nua-Shéalainne ("God Save the Queen" is ea an ceann eile). Scríobh sé an file agus iriseoir Thomas Bracken (21 Nollaig 1843 – 16 Feabhra 1898) na liricí. 

### Stair
mion|clé
Sa bhliain 1876, foilsíodh an dán "God Defend New Zealand"*.*
Sa bhliain 1940 glacadh leis mar iomann náisiúnta, agus mar amhrán náisiúnta i 1977. 
[mion|clé|[Thomas Bracken]]
Bhí Bracken báúil le cúis na Maorach. Deirtear go bhfuil tagairt do Te Kooti, ar thaoiseach tábhachtach as iarthar na tíre é, agus do na Maoraigh sa líne “guard Pacific’s triple star". Ach deir staraithe eile gur meafar é do thrí oileán na tíre.
D’aistrigh breitheamh an t-amhrán go Maorais don chead uair in 1878, ach ní raibh mórán tráchta ar an leagan sin go deireadh an chéid seo caite. 

#### 1999
B’ag cluiche a d’imir na All Blacks i gcoinne na Sasanach le linn Corn an Domhain sa Rugbaí i 1999 a canadh é i Maorais amháin. Bhí raic ann, mar níor thuig go leor Nua-Shéalainneach brí na bhfocal. Ach dúradh nach raibh na liricí Béarla ar eolas ag formhór na tíre ach an oiread, agus níor chan na himreoirí ar chor ar bith! I ndeireadh na dála, cheap daoine go mba cheart dóibh leagan dátheangach a chanadh. Tar éis do Te Taura Whiri (Coimisiún Teanga na Maoirise) bileoga eolais a eagrú, foghlaimíodh na focail. Anois, is é an nós ná rann amháin a chanadh i mBéarla agus an chéad rann eile i Maorais.

## Féach freisin

* Thomas Bracken

## Naisc sheachtracha
An Rialtas -  Thomas Bracken

## Tagairtí

Catagóir:An Nua-Shéalainn
Catagóir:Amhráin Náisiúnta
Jú-Jiotsú Brasaíleach

Is ealaín chomhraic, nó cluiche comhraic, bunaithe ar corraíocht agus greamanna géilleadh é **jú-jiotsú Brasaíleach (JJB).**  Cuirtear béim i jú-jiotsú Brasaíleach ar conas céile comhraic a chur chun talamh, smacht a chur orthu agus iad ann, suíomh in uachtar a bhaint amach, agus géilleadh a bhuachaint ó chéile comhraic ag baint úsáid as tachtadh nó ceangal ailt.  

D'fhorbraíodh jú-jiotsú Brasaíleach sna 1920idí le deartháireacha Brasaíleach Carlos, Oswaldo, Gastão Jr., George, agus Hélio Gracie. Bhí Carlos Gracie tar éis Júdó a fhoghlaim ó shaineolaí Júdó Seapánach, Mitsuyo Maeda i 1917.  D'fhorbraíodh na deartháireacha córas nua féinchosanta níos déanaí thug siad an t-ainm Jú-Jiotsú Gracie air.  

Sa deireadh, tháinig jú-jiotsú Brasaíleach (JJB) chun cinn mar spórt ar leith cé go raibh sé bunaithe ar júdó le dul chun cinn trí athraithe ar na bealachaí agus rialacha a bhí ann ag an am.  Thar ama, d'éiríodh le JJB mar pháirt lárnach i bhforbairt na healaíona comhraic measctha.  Bíonn comórtais JJB ar siúl ar fud na cruinne faoi údarás an IBJJF (*Cónascadh Idirnáisiúnta an Jú-Jiotsú Brasaíleach*) agus boird rialaithe eile.  

An coincheap lárnach atá ag JJB ná gur bhféadfaí le duine atá níos laige agus níos lú an lámh in uachtar a fháil thar céile comhraic atá níos mó, níos láidre, agus níos troime trí úsáid an luamháin, dáileadh meáchain, agus ceardaíocht. Úsáidtear JJB mar spórt comhraic agus mar chóras féinchosanta.  Feictear ar spairníocht agus cleachtadh le páirtnéar gníomhach mar páirt tábhachtach i dtraenáil JJB.  Cuireann JJB sláinte coirp agus intinne go mór chun cinn.
Eagraíocht neamhrialtasach

Tugtar **eagraíocht neamhrialtasach** (ENR)  ar eagraíocht atá neamhspleách ar rannpháirtíocht rialtais. De ghnáth, is foghrúpa eagraíochtaí iad eagraíochtaí neamhrialtasacha a bhunaíonn saoránaigh, lena n-áirítear clubanna agus comhlachais a sholáthraíonn seirbhísí dá mbaill agus do dhaoine eile. Is eagraíochtaí neamhbhrabúis iad, de ghnáth, agus bíonn go leor acu gníomhach sa daonnúlachas nó sna heolaíochtaí sóisialta. Tugann suirbhéanna le fios go bhfuil leibhéal ard muiníne ag an bpobal as eagraíochtaí neamhrialtasacha, agus mar sin, d’fhéadfadh siad a bheith ina n-ionadaithe úsáideacha ar ábhair imní na sochaí agus páirtithe leasmhara. Mar sin féin, is féidir le hENRanna a bheith ina ngrúpaí stocaireachta do chorparáidí, amhail an Fóram Eacnamaíoch Domhanda. 
  De réir NGO.org (na heagraíochtaí neamhrialtasacha a bhfuil baint acu leis na Náisiúin Aontaithe), "Is ENR aon ghrúpa saoránach deonach neamhbhrabúis a eagraítear ar leibhéal áitiúil, náisiúnta nó idirnáisiúnta."

## Tagairtí

Catagóir:Gnóthaí sibhialta

Catagóir:Eagraíochtaí neamhbhrabúis
Catagóir:Téarmaíocht eolaíochta polaitiúla
Catagóir:Cineálacha eagraíochta
Catagóir:Nuafhocail na 1940idí
Ibn Hajar al-Asqalani

clé|mion|Fathul Bari bisyarhi Shahih al-Bukhari   le  Ibn Hajar Asqalani
Ileolaí, dlí-eolaí agus scoláire de chuid Ioslam ab ea Ibn Hajar al-Asqalani (ابن حجر العسقلاني‎, nó *Shihāb al-Dīn Abū ‘l-Faḍl Aḥmad ibn Nūr al-Dīn ʿAlī ibn Muḥammad ibn Ḥajar al-ʿAsqalānī al-Kināni*) (18 Feabhra 1372 – 2 Feabhra 1449 / 773 - 852 A.H.).
clé|mion|Síniú Ibn Hajar ag bun an leathanaigh

## Saol
Rugadh Ibn Hajar al-Asqalani i gCaireo, a bhí chun tosaigh sa madhhab Shafi`i (ceann de na ceithre ghluaiseacht maidir leis an dlí Ioslamach atá chun tosaigh i measc na Moslamach Sunnaíoch).

Scoláire bisiúil ba ea Ibn Hajar a bhfuil tionchar mór aige fós, ar fearr aithne air as an tráchtaireacht a rinne sé ar an Sahih al-Bukhari (atá i measc na mbailiúchán d'fhocail agus gníomhartha de chuid fháidh Ioslam, Muhammad, a nglactar leo is forleithne.) 

Bhí Ibn Hajar ina phríomh-qadi (breitheamh) le haghaidh an madhhab Shafi`i faoi Shabhdánacht na Mamalúcach ar roinnt ócáidí agus tá sé gairthe as bheith ina Shaykh al-Islām, in éineacht le níos lú ná fiche scoláire eile sna hocht gcéad bliain sula ndearna na hOtamánaigh post ceaptha de, i ngrádlathas an chórais riaracháin a bhí acu. 

Bhí a bhean chéile, Anas Khatun, ina scoláire Ioslamach mór le rá freisin.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1449
Catagóir:Diagairí Moslamacha
Catagóir:Dlíodóirí de chuid Ioslam
Catagóir:Daoine Éigipteacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1372
Dúil Ghrúpa 3

Is é **Dúilghrúpa 3** an chéad ghrúpa de mhiotail trasdultach sa tábla peiriadach. Tá dlúthbhaint ag an ngrúpa seo leis na dúile tearc-chré. Cé go bhfuil conspóid éigin ann maidir le comhdhéanamh agus socrúchán an ghrúpa seo, ina measc siúd a dhéanann staidéar ar an ábhar, comhaontaítear go ginearálta go bhfuil na ceithre dúil scaindiam (Sc), itriam (Y), lúitéitiam (Lu), agus láirinciam (Lr) sa ghrúpa seo. Tugtar an **grúpa** **scaindiam** nó an **teaghlach scandium** ar an ngrúpa freisin, in ndiaidh an bhaill is éadroime.

Catagóir:Grúpaí (tábla peiriadach)
Dúil Ghrúpa 4

Is é **Dúil Ghrúpa 4** an dara grúpa de mhiotail trasdula sa tábla peiriadach. Tá ceithre dúil ann, mar a leanas; tíotáiniam (Ti), siorcóiniam (Zr), haifniam (Hf), agus rutarfoirdiam (Rf). Tugtar an grúpa tíotáiniam nó an teaghlach tíotáiniam ar an ngrúpa freisin.  As  tíotáiniam an dúil is éadroime a baisteadh é.

Catagóir:Grúpaí (tábla peiriadach)
Acnód

deas|mion| Acnód ag an mbunús (cuar a thuairiscítear sa téacs)
San ailgéabar, úsáidtear cuair nó graif leis na luachanna a léiriú a shásas cothromóid iltéarmach in dhá fhíor-athróg. Má shásann luach áirithe an chothromóid cé nach bhfuil sé suite ar an gcuar, déarfaimid gur **acnód** atá ann.  Is iad téarmaí coibhéiseacha eile na "pointe scoite nó pointe díthreabhaigh"  

Mar shampla, an chothromóid 

: f(x,y)=y^2+x^2-x^3=0

tá acnód ag an mbunús, toisc go bhfuil sé comhionann le

: y^2 = x^2 (x-1)

agus x^2(x-1) neamh-dhiúltach ach nuair atá x ≥ 1 nó x = 0 . Dá bhrí sin, thar na *réaduimhreacha* níl  aon réiteach sa chothromóid le haghaidh x  seachas (0, 0).

I gcodarsnacht leis sin, thar na uimhreacha coimpléascacha níl an bunús scoite amach ós rud é go bhfuil fréamhacha cearnacha d’fhíoruimhreacha diúltacha ann. Déanta na fírinne, ní féidir pointe scoite a bheith ag tacar réitigh chasta de chothromóid iltéarmach in dhá athróg chasta.

Is pointe criticiúil, nó singilteacht, den fheidhm shainiúil iltéarmach, sa chiall go 

n-imíonn  an dá pháirtdíorthach \partial f\over \partial x agus \partial f\over \partial y as radharc. Ina theannta sin beidh maitrís Hess na dara díorthaigh dearfach cinnte dearfach nó diúltach dearfach, ós rud é go gcaithfidh íosmhéid áitiúil nó uasmhéid áitiúil a bheith ag an bhfeidhm ag an singilteacht.

## Féach freisin

* Pointe pointe an chuair
* Nód
* Cuspa
* Pointe sárthadhaill

## Tagairtí

*
Luíochán Chluain Molt (1921)

[mion|[Dún Guairne, ar an mbóthar R627,  Tulach an Iarainn (Tallow) - Mainistir na Corann (Middleton)]]
Tharla **Luíochán** **Chluain Molt** (Clonmult) ar an 20 Feabhra 1921, in aice le Dún Guairne i gContae Chorcaí, le linn Chogadh na Saoirse.

Maraíodh 12 Óglach ar an lá sin, agus básaíodh beirt níos déanaí. Buille millteanach don IRA a bhí ann  i gContae Chorcaí.  Mharaigh an IRA seisear sna laethanta ina dhiaidh,  ar eagla go mbeadh siad ag brathadóireacht.

## Féach freisin

* Eachtraí míleata le linn Chogadh na Saoirse

## Tagairtí

Catagóir:Stair Chontae Chorcaí
Catagóir:Eachtraí míleata le linn Chogadh na Saoirse (Éire)
Catagóir:1921
Catagóir:Luíocháin
Dúil Ghrúpa 5

Is éard is **Dúil Ghrúpa 5** (*de réir stíl* **AIGCF**) ná grúpa dúl sa tábla peiriadach. I nGrúpa 5 tá vanaidiam (V), 
niaibiam (Nb),tantalam (Ta) agus dúibniam (Db). Tá an grúpa seo i mbloc d den tábla  peiriadach. Níl ainm fánach faighte ag an ngrúpa féin; baineann sé le grúpáil níos leithne, sé sin na miotail thrasdultacha 

Catagóir:Grúpaí (tábla peiriadach)
Adrenalin Baby

Is albam beo é ***Adrenalin Baby*** (***Babaí Aidréanailín***) leis gceoltóir Sasanach Johnny Marr. Scaoileadh New Voodoo Records é an 9 Deireadh Fómhair 2015. Taifeadadh an t-albam ag na seónna Manchester Apollo, Glasgow Academy agus Brixton Academy. #96 an buaicleibhéal a bhain an t-albam amach ar na cairteacha Sasanach.

## Cúlra
Taifeadadh *Adrenalin Baby* beo le linn chamchuairt Playland in 2014. Bhí turas Playland fairsing agus áiríodh ann, i measc ait eile, dátaí sna Stáit Aontaithe, i Sasana, san Ísiltír, sa Ghearmáin agus sa Fhrainc. Maidir le *Adrenalin Baby*, dúirt Marr go raibh sé “ag iarraidh atmaisféar agus mothú an chúpla turas deireanach a ghabháil”. Tá leaganacha beo de rianta ón dá thaifead aonair Marr; *[[Playland (albám Johnny Marr)|Playland]]*, *[[The Messenger (albám Johnny Marr)|The Messenger,]]* agus leaganacha d’amhráin ó níos luaithe ina shlí bheatha, mar “Getting Away With It”, a d’eisigh sé le New Order’s Bernard Sumner mar Electronic. Tá amhráin na Smiths "The Headmaster Ritual", "Bigmouth Strikes Again", "There Is a Light That Never Goes Out" agus "How Soon Is Now?" le feiceáil ar an albam freisin.

## Fáilte críticúil
Fuair *Adrenalin Baby* léirmheasanna dearfacha ó léirmheastóirí ceoil éagsúla. Deir NME go "gcrutheann Marr a fheabhas atá sé ar albam beo spíceach” agus ag Metacritic, a shannann rátáil as 100 d’athbhreithnithe ó chriticeoirí, scóráil an t-albam meán rátáil de 73. 

## Liosta rian
*Gach amhráin scríofa ag Johnny Marr, ach áit aitheanta*

## Pearsanra
*Creidmheasanna togeann ó nótaí líneacha Adrenalin Baby*

#### Ceolteorí

* Johnny Marr - fonnadóireacht, gíotarí, léiriu
* James Doviak - méarchlár, gíotarí, léiriú, fonnadóireacht taca
* Iwan Gronow - dórdgíotar, fonnadóireacht taca
* Jack Mitchell - drúmai

#### Pearsanra eíle

* Marr and Doviak - meascadh
* Frank Arkwright - máistriú
* Joe Moss - bainistíocht
* Dave Cronen - bainistíocht

#### Pearsanra saothar ealaíne

* Nile Marr - grianghraf clúdach
* Mat Bancroft agus Laura Turner - leagan amach
* Pat Graham, Elspeth Moore agus Ian Thriller- grianghrafadóireacht

## Tagairtí
Dúil Ghrúpa 6

**comhghaol Is éard is Dúil Grúpa 6**, (de réir stíl AIGCF) ná grúpa dúl sa tábla peiriadach.  Is iad a bhaill cróimiam (Cr), molaibdéineam (Mo), tungstain (W), agus seaboirgiam (Sg). Is miotail thrasdultacha iad seo go léir agus is miotail theasfhulangacha iad cróimiam, molaibdéineam agus tungstain.

Ní leanann cumraíocht na leictreon leictreon sna hadaimh seo treocht aontaithe, cé go bhfuil  comhghaol  idir na leictreonscealla is seachtraí  le treochtaí in iompar ceimiceach:

Is é "Grúpa 6" an t-ainm nua ag **AIGCF** don ghrúpa seo; ba é an " *grúpa VIB* " a bhí sna SA ag CAS, agus  " *grúpa VIA* " san Eoraip ag **AIGCF**. 

## Stair
clé|mion| Tá an dúil  cróimiam (III) freagrach as an dath dearg sa rúibín seo.

Catagóir:Grúpaí (tábla peiriadach)
Dúil Ghrúpa 7

Is éard atá i n**Dúl Ghrúpa 7**, arna uimhriú ag ainmníocht AIGCF, ná grúpa dúl sa tábla peiriadach. Seo a leanas iad; mangainéis (Mn), teicnéitiam (Tc), réiniam (Re), agus bóiriam (Bh). Is miotail thrasdultacha iad na dúile uilig sa ghrúpa 7.

Cosúil le grúpaí eile, taispeánann baill an teaghlaigh seo patrúin ina gcumraíochtí leictreon, go háirithe sna leictreonscealla is seachtraí as a dtagann treochtaí in iompar ceimiceach.

## Ceimic

Ní raibh bóiriam aonraithe i bhfoirm íon.

## Stair
Thángthas ar mangainéis i bhfad níos luaithe ná na dúile eile de Ghrúpa 7 mar gheall ar a raidhse i bhfad níos mó sa nádúr. Cé go gcuirtear síos do Johan Gottlieb Gahn gurb é a d'aonraigh an mhangainéise ar dtús sa bhliain 1774, thuairiscigh Ignatius Kaim gur tháirg sé mangainéis ina thráchtas sa bhliain 1771.

I nGrúpa 7 tá an dá mhiotail trasdultacha a tharlaíonn go nádúrtha agus a haimsíodh is deireanaí: teicnéitiam agus réiniam . nGrúpa 7. Thángthas ar Rhenium nuair a d'aimsigh Masataka Ogawa an rud a cheap sé a bhí mar dúil 43 i tóiriainít, ach níor ghlacadh leis;tugann staidéir le déanaí le HK Yoshihara le fios gur aimsigh sé réiniam ina áit, fíric nár tuigeadh ag an am. Ba iad Walter Noddack, Otto Berg, agus Ida Tacke an chéad duine a d’aithin réiniam go cinntitheach;  ceapadh gur aimsigh siad dúil 43 freisin, ach toisc nach bhféadfaí an turgnamh a mhacasamhlú, díbheadh é. D'aimsigh Carlo Perrier agus Emilio Segré teicnéitiam go foirmiúil i mí na Nollag 1936, b'iad  a d'aimsigh teicnéitiam -95 agus teicnéitiam -97 . Thángthas ar bhóiriam i 198,  ag foireann faoi stiúir Peter Armbruster agus Gottfried Münzenburg trí biosmat -209 a thuargaint le Cróimiam-54 .
## Tagairtí

Catagóir:Grúpaí (tábla peiriadach)
Trá na hUíne, Ciarraí

Limistéar faoi Chaomhnú Speisialta i gContae Chiarraí is ea Inbhear na hUíne agus Bá na Scealg de réir Threoracha Gnáthóige an AE, áit a bhfuil **Trá na hUíne**. Ó thuaidh den trá gheofar riasc goirt, gnáthóg cósta atá faoi chosaint. Tá dhá shaghas riasc goirt ar an Uíne, riasc goirt na Meánmhara ina bhfuil Meathán Mara (Juncus maritimus) agus riasc goirt an Atlantaigh atá fé smacht ag an Rabhán (Armería marítima) agus ag an bhFéar Muirisce (Puccinellia marítima). Maireann Lus na bPeiteal (Petalophyllum ralfsii), speiceas aelusa neamhghnách, sna dumhcha le hais bhéal an inbhir. Tá an planda seo faoi chosaint fud fad na hEorpa. Tá líon áirithe den rón glas ag maireachtaint sa bhá. 

## Tagairtí

catagóir:Áiteanna i gCiarraí
catagóir:Tránna
Seasúr Aston Villa F.C 2020-2021

Is é **séasúr [[Aston Villa Football Club]] 2020–21** an 26ú séasúr sa chlub sa Premier League agus an 107ú séasúr acu ag an léibheil is airde i bpeil Shasana. Is é seo an 146ú séasúr ann dóibh atá ag an gclub freisin. Chomh maith leis an tsraith intíre, ghlac Aston Villa páirt i gCorn EFL, á dhíchur ag Stoke City sa cheathrú babhta, agus ghlac sé páirt i gCorn an FA, á dhíchur ag Learpholl sa tríú babhta.

## Imreoíri

### Scuad reatha

## Aistrithe

### Aistrithe isteach

### Aistrithe amach

### Iasachtí ísteach
Masraí

Fine na bhFear Bolg ba ea na **Masraí** (Sean-Ghaeilge **Masraige**), lonnaithe ar Mhagh Sléacht i gContae an Chabháin.

Tá an t-ainm fréamhaithe óna focail: *mas*, mín, álainn; agus *raige*, fine réamhGhaelach.

Treibh cíosach de chuid na n-aitheachtuath ba ea na Masraí.  Cloíodh na Masraí ag Uí Bhriúin Bhréifne san 8ú haois.

Feictear na Masraí i seanscéal darb ainm *Cairpre Cindchait agus na hAthach Tuatha*  Deirtear sa Bheatha Dhalláin Fjorgaill ]] gur rugadh é sna Masraí.  Insítear i nAnnála na gCeithre Máistrí, gur mharaigh siad Conall Gulban.  Feictear iad fosta i Leabhar Fíonacha.

## Tagairtí
Dartraí (tuath)

Túath nó tríocha céad in Éirinn na Meánaoise ba ea **Dartraí** ().  Bhí achrann aige idir Cluain Eois ó thuaidh agus Abhainn an Droma Mhóir ó dheas.  Níos deireanaí, tugadh isteach i gContae Mhuineacháin é mar bharúntacht, Dartraí.

## Stair
Tuath Gaelach ba ea, suite in iarthair Chontae Mhuineacháin an lae inniu.  Is é brí leis an ainm ná "lao-dream". 

Feictear Dartraí i Leabhar na gCeart mar chuid de ríocht na nOiriall.  Caomhnaítear sa Leabhar dán luaite le *[[Benén mac Sescnén]]*, cantaire Phádraig, cé go dtéann an leagan caomhnaithe siar ach go dtí idir 901 agus 908:

Déantar tráchta sna hannála dosana 11ú agus 12ú haoiseanna ar Uí Bhaoíalláin mar thiarnaí Dhartraí.  Sa bhliain 1297, bhí Roalbh Mac Mathghamhna, deartháir rí na nOiriall, ina thiarnaí Dhartraí.  Níor tháinig clann Uí Bhaoíalláin choiche i gceannas Dhartraí.

Sa 17ú haois, d'éirigh ceantar i ndeisceart na dúiche ina *Dartrey Estate*, i seilbh Richard Dawson, ar a nglaoitear Coill Dartraí anois air.  Tá ann 'Loch Laistigh' agus oileán beag inti, seanchrannóg is dócha, a thugadh míniú ar an ainm *Dartraige Coinn Innsi* sna hannála, b'fhéidir chun idirdhealú a dhéanamh idir an tuath seo agus Dartraí eile suite i mBréifne.

## Tagairtí sna hAnnála
* AU 947.3: Scolaigi H. Aedhacain, ri Dartraigi, & Gairbith m. Muiredhaigh, ridomna H. Cremhtain, & Aedh H. Ruarc m. Tigernain, h-i frithguin
* AU 961.3: Ualgarc, rí Dartraighi, a suis occisus est
* AU 998.4: Domnall m. Duinn Chuan, ri Dartraighi, do marbad do Galengaibh
* 1006: '' Trénfher ua Baigheallán, tigherna Dartraighe, was slain by the Cenel Conaill on Loch Erne.  
* ACM 1093: Aodh Ua Baigheallán, tigherna Airghiall, do mharbhadh la Conaillibh Muirthemhne.
* LMC 1179: Maidm & ar for Saxib Ceanannsa la Mael Ruanaig h-m-Baighallain gu n-droing do Dartraigi.
* ALC 1349.1: Maidm do thabhairt d'Aedh .H. Ruairc ar Flaithbheartach .H. Ruairc ocus ar Dondchadh .H. n-Domhnaill, ocus ar Dartraigibh, ocus Aedh Mac Flannchaidh, taisech Dartraigi, do marbhadh and, ocus Gilla na Naemh Mag Flannchaidh, ocus Lochlainn mac Andilis .H. Baighill, et alii multi nobiles
* ALC 1366.2: Cathal Mag Flannchaidh, taisech Dartraigi, do marbhadh la Cloinn Muircheartaigh iarsin.
* AU 1457.2: Mag Uidhir & Pilib Mag Uidhir do dhul, sluagh mor, a n-Dartraighi Con Innsi &, o nach rucadur ar chaeraidhecht, do loisgedur Dartraighi uile & baile Eogain, mic Rugraidhe Meg Mathgamna, .i. Lis na n-Gabur & a toighecht dia tigh don turus-sin fo buaidh cosgair & araile.
* AU 1486.12: Brian, mac Rughraidhe, mic Ardghail Meg Mathgamna (.i. tigherna Dartraighe), do marbadh le Gallaibh Machaire Oirghiall 8 Idus Iunii
* AU 1505.8: Sluaighedh leis h-Ua Neill, .i. le Domnall, a n-Dartraigi Oirgiall & an tir do milliudh & do crechadh leis & Aedh, mac Seaain Buidhe, mic Eogain Meg Mathgamna, do marbadh ann & araile

## Naisc sheachtracha
*Hugh McGough, Airgialla
*Brendan Hall, The Kingdom of Airghialla (Oriel) 

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Ríochtaí Éireann
Cuardach teagmhálaithe

Is éard atá i gceist le **cuardach teagmhálaithe** ná lucht leighis is riaracháin ag cuardach daoine a bhí i ngartheagmháil leis an othar atá buailte ag aicíd éigin, le meabhrú dóibh fanacht amach ó dhaoine eile ar feadh cúpla lá, ar fhaitíos go raibh an galar tógtha acu. 

Bíonn rianú teagmhálaithe ag daoine eile.

## Tagairtí

Catagóir:Eipidéimeolaíocht
Catagóir:Galair thógálacha
Seirbhís na gCoimrithe Ceimiceacha

Is rannán de Cumann Ceimiceach Mheiriceá é Seirbhís na gCoimrithe Ceimiceacha  (SCC). Is foinse faisnéise ceimicí í. Tá SCC lonnaithe i Columbus, Ohio, Stáit Aontaithe Mheiriceá .
Indiana Vassilev

Is imreoir sacair gairmiúil Meiriceánach é **Indiana Denchev Vassilev** (Bulgáiris: Индиана Денчев Василев; rugadh 16 Feabhra 2001) a imríonn mar chliathánaí le Inter Miami sa tsraith Major League Soccer sna Stáit Aontaithe, ar iasacht ó Aston Villa sa Premier League. D'imir sé go hidirnáisiúnta ar son na Stát Aontaithe ag na leibhéil faoi-17, faoi-18, agus faoi-20. Chaith sé tamall ag imirt le Cheltenham Town agus Burton Albion san English Football League freisin, agus bhuaigh sé an craobhchomórtas (Sraith a Dó) in 2020–21 le Cheltenham.
Easpa imdhíonachta

mion|easpa imdhíonachta ghéiniteach
Is éard atá i gceist le h**easpa imdhíonachta** ná a bheith imdhíon-lagaithe; níl acmhainn ag an duine seo ar aon aicíd ná tinneas de bharr easláinte atá ag dul dó nó cóir leighis éigin a cuireadh air a chuir isteach ar chumas an choirp é féin a chosaint in aghaidh ionfhabhtaithe.  

## Féach freisin

* Comheaspa imdhíonachta dhian
* Aisíditímidín
* Siondróm Easpa Imdhíonachta Faighte (SEIF)
* Víreas easpa imdhíonachta daonna (VEID)

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Easpa imdhíonachta
Lá Idirnáisiúnta na Máthairtheangacha (21 Feabhra)

Chuir na Náisiúin Aontaithe tús le **Lá Idirnáisiúnta na Máthairtheangacha** sa bhliain 2008 le héagsúlacht chultúrtha agus teangacha agus an t-ilteangachas a chur chun cinn. Roghnaíodh an 21 Feabhra in ómós na mac léinn a maraíodh agus iad ag agóidíocht ar son a dteanga dhúchais, Bangla, sa Bhanglaidéis sa bhliain 1952.

Leagann Eagraíocht Oideachais, Eolaíochta agus Chultúir na Náisiún Aontaithe (UNESCO) béim faoi leith ar fhorbairt an oideachais ilteangaigh ar fud an domhain ar an lá seo.
mion
[mion|[Cuimhneachán]]
Bítear ag súil go gcuirfear cainteoirí mionteangacha in aithne dá chéile ar fud an domhain le linn an fheachtais agus go n-ardófar feasacht ar theangacha atá i mbaol báis.

## Imeachtaí
Ar cheann de himeachtaí is feiceálaí a bhíonn ar siúl ar Lá Idirnáisiúnta na Máthairtheangacha, tá an feachtas Twitter, Tweet Mother Language. Iarrtar ar chainteoirí mionteangacha giolcacha a chur amach sa teanga sin ar feadh an lae chun éagsúlacht chultúrtha agus teangacha timpeall an domhain a cheiliúradh.
[mion|[Cuimhneachán, Grangemoor Park, Caerdydd]]

### Gaeilge
Iarrtar ar dhaoine ar Twitter a bhfuil Gaeilge acu a fhógairt don saol mór cén fáth a gcreideann siad go bhfuil sé tábhachtach an Ghaeilge a úsáid ar líne agus na nathanna cainte, seanfhocail agus focail is fearr leo a ghiolcadh (moltar do Ghaelghiolcairí úsáid a bhaint as na haischlibeanna #MotherLanguage agus #Gaeilge).

## Tagairtí

Catagóir:Féilte idirnáisiúnta
Catagóir:Ilteangachas
Harry Hampton (imreoir sacair)

Peileadóir Sasanach ab ea **Joseph Harry Hampton** (21 Aibreán 1885 - 15 Márta 1963) a rugadh i Wellington, Shropshire. Go dtí an lá atá inniu ann tá sé fós mar phríomhscóralaí Aston Villa sa tSraith.

## Gairm imeartha

### Oíge
De réir cara a labhair leis an *Wellington Journal* agus *Shrewsbury News* tar éis a bháis, chuir Hampton tús lena shlí bheatha imeartha le foireann Lilleshall Iron Works ansin chuaigh sé isteach i Wellington Town, sular aistrigh sé go Aston Villa ar chonradh gairmiúil ar £120 in Aibreán 1904. 

### Aston Villa
Níos fearr ar a dtugtar "Happy" (Shona) Harry Hampton nó mar "The Wellington Whirlwind" (an Cuaifeach Wellington), d'imir sé mar lártósai do Aston Villa ó 1904 go 1920. Scóráil sé an dá chúl i gcoinne Newcastle United i gCluiche Ceannais Chorn FA 1905. Scórálaí bisiúil spriocanna ab ea Hampton agus scóráil sé cúig gúl nuair a bhuail Aston Villa Sheffield Wednesday 10–0 i gcluiche sa Chéad Roinn i 1912. Bhí sé comhphríomhchúlaí spriocanna sa Chéad Roinn i séasúr 1911–12. Idir 1913 agus 1914 d’imir Hampton do Shasana ceithre huaire, ag scóráil dhá chúilín i gcluichí i gcoinne An Bhreatain Bheag agus na hAlban.

### An Chéad Chogadh Domhanda
D’fhóin Hampton ar an Somme le linn an Chéad Chogaidh Dhomhanda agus d’fhulaing sé ó éifeachtaí nimhiú gáis mustaird. Ní raibh Hampton riamh mar an t-imreoir céanna tar éis an Chogaidh agus tar éis 242 cúl a scóráil i 376 cluiche d’Aston Villa, bhog sé go Birmingham. D’imir Hampton do Stoke City mar aoi in 1918-1919, ag scóráil 3 chúilín in 8 gcuma.

### Birmingham
Tar éis dó bogadh go club dara roinn Birmingham, tháinig Hampton chun bheith ina imreoir réalta orthu. Ba é an príomh-scóróir a bhí acu sa séasúr 1920-1921, le 16 chúilín agus threoraigh sé an fhoireann go teideal an dara roinn. Scóráil sé 31 chúilín as 59 láithriú sa chlub sular aistrigh sé go Newport County sa Bhreatain Bheag. 

### Gairm agus saor níos deireadh
D’imir Hampton 15 chluiche le Newport County, ag scóráil 2 chúilín. D’fhill sé ar Wellington Town ina dhiaidh sin, ag láithriú ar feadh séasúr amháin. Thosaigh Hampton ag obair le chóitseáil tar éis dó dul ar scor, agus bhí sé ina thraenálaí ag Preston North End agus Birmingham. Reáchtáil sé gnó lónadóireachta ina dhiaidh sin sa Rhyl. d’éag sé ansin i 1963 ag aois 77. 

## Státisticí gairm
Tág: 

## Onóracha

### Aston Villa

* 1904–05 FA Cup
* 1909–10 Football League First Division
* 1912–13 FA Cup

### Birmingham

* 1920–21 Football League Second Division

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1963
Catagóir:Daoine a rugadh i 1885
Robert Kirk (béaloideasóir)

Bhí **Robert Kirk** (9 Nollaig 1644 - 14 Bealtaine 1692) ina mhinistir, ina scoláire Gaelach agus ina bhéaloideasóir. Is fearr aithne air as *The Secret Commonwealth*,  bailiúchán de bhéaloideas a bhailigh sé i 1691-1692 agus a foilsíodh in 1815. Aiste ar fhinscéalta agus béaloideas atá san tráchtas seo, a phléann le sióga, draíocht  caillí, taibhsí, fios, aireachtáil eischéadfacha curtha síos ag muintir na Gaeltachta in Albain mar fheiniméan. D'ainmnigh an béaloideasóir Stewart Sanderson agus an miotaseolaí Marina Warner bailiúchán scéalta osnádúrtha Kirk ar cheann de na saothair is tábhachtaí agus is suntasaí ar ábhar na sióg agus an fheasa.

Ag deireadh na 1680idí, thaistil Kirk go Londain chun cuidiú le ceann de na chéad aistriúcháin den Bhíobla go Gaeilge na hAlban a fhoilsiú. Mhaoinigh an t-eolaí uasal Robert Boyle foilsiú an Bhíobla agus rinne sé fiosrúcháin ar thuairiscí Kirk ar an fios. Fuair Kirk bás sula raibh sé in ann *The Secret Commonwealth* a fhoilsiú. Tháinig finscéalta chun cinn tar éis bhás Kirk ag rá gur tugadh ar shiúl é chuig ríocht na sí as rúin na nDaoine Maithe a nochtadh.

D’fhoilsigh an t-údar Albanach Walter Scott saothar Kirk ar na sióga den chéad uair níos mó ná céad bliain ina dhiaidh sin i 1815. Ina dhiaidh sin thug Andrew Lang an teideal *The Secret Commonwealth of Elves, Fauns and Fairies* (1893) leabhar ar a raibh móréilimh air. Foilsíodh iliomad eagráin de *The Secret Commonwealth* ó shin, le hanailís scolártha suntasach le Sanderson, Mario M. Rossi, agus Michael Hunter .

## Saol
Rugadh Kirk in Obar Phuill, Albain, an seachtú mac agus an mac is óige ag James Kirk, ministir ag Obar Phuill, Siorrachd Pheairt. Rinne sé staidéar ar an diagacht i gCill Rìmhinn agus fuair sé a Chéim Máistir i nDún Éideann i 1661. Tháinig Kirk chun bheith ina aire ar Bhoth Chuidir i 1664, agus ina dhiaidh sin ar Obar Phuill, ó 1685 go dtí go bhfuair sé bás.  Sa bhliain 1670,  phós sé a chéad bhean, Isobel Campbel, iníon le Sir Colin Campbel as Mochaster. Bhí mac ag  Isobel, Colin, a tháinig chun bheith ina scríbhneoir chuig an Séala. Nuair a d’éag sí an 25 Nollaig 1680, ghearr Kirk amach feartlaoi di lena lámha féin. A dhara bean, Margaret, iníon Campbell of Fordy, bhí a dhara mac aici le Robert, a tháinig chun bheith ina ministir i nDòrnach, Cataibh.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1644
Catagóir:Básanna i 1692
Catagóir: Daoine a cuireadh oideachas orthu in Ardscoil Dhùn Dè
Catagóir: Alumni Ollscoil Chill Rìmhinn
Catagóir: Alumni Ollscoil Dhún Éideann
Catagóir: Sióga
Catagóir: Daoine as Sruighle
Catagóir: Béaloideasóirí na hAlban
Catagóir: Ministirí Eaglais na hAlban
Catagóir: Aistritheoirí an Bhíobla go Gaeilge na hAlban
Catagóir: Ministirí Preispitéireach ón 17ú haois
Catagóir: Scríbhneoirí Albanacha ón 17ú haois
Catagóir: Aistritheoirí ón 17ú haois

## Tuairiscí