open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eachtra an Mhadra Mhaoil

Scéal de chuid Scéalaíocht rí Artúir is ea ** Eachtra an Mhadra Mhaoil.**  Faightear freisin *[[Eachtra Mhacaoimh an Iolair]]* sa scéalaíocht úd.

## Stair an téacs
Scríobhadh an lámhscríbhinn ag scríobhaithe éagsúla le linn na 18ú haoise.  Le fianaise na teangan, ámh, is féidir a rá go dtéann an scéal siar go dtí an 15ú/16ú haois. 

Tá tionchar le feiceáil ann de nós Artúir na hÍsiltír, mar shampla an focal *Balbhuaidh* le haghaidh *Gawain*, atá níos gaire do *Walewijn* as Ísiltírise ná *Gawaine* as Fraincis, agus an fhocail *ridire* ('Ritter').  Thosaigh teagmháil mhíleata agus síochánach idir Éirinn agus Flóndras sa bhliain 1167, nuair a tháinig Gallóglaigh Normannacha agus de chuid Fhlóndras go hÉirinn.

In ainneoin suíomh eachtrannach an scéil, is léir gur cuid de shean-nós miotaseolaíocht na hÉireann é an scéal seo.  Ní hionann is seanscéalta Artúraíochta, feictear draíocht agus geasa ann.    Ní fhágtar san Eachtra ach lua don rí faoin teideal 'Rí an Domhain'.

## Ábhar
Tháinig Ridire an Lóchrainn, draoi, chuig ritheach Artúir, an *Halla Dearg*, agus thosaigh sé ansin i mbun agallamh doirseoira, de réir an sean-nóis (féach *[[Pa ŵr yw’r porthor?]]*, Cá bhfuil an doirseoir?“). D'iarr sé ansin ar na ridirí eile an chun comhraic, rud a ghlac Balbhuaidh (Gawain) ar an dtoirt.  Ar tóir a chéile comhraic, bhuail Balbhuaidh le Máirín agus eireaball agus cluasa  giortaithe aige, a chuaigh leis sa tseilg.  Is é an madra úd go deimhin *Alastrann Iongantach* (iontach), rí rí na hIndia, a bhí curtha faoi draíocht agus cithréim fágtha air ag a leasdeartháir.  Agus cá a bhí ann dá leasdeartháir ach Ridire an Lóchrainn, agus iad ar a thóir.

Cosúil le *h[[Immram]]*, vvv an seilg ó oileán go hoileán, agus der Ritter der Laterne a bhuí lena chumais draíochta, rachadh an Ridire i bhfolach faoi bhrat ceo (*[[féth fíada]]*).  Thaistil siad chomh fada is an Éigipt agus an India, ach i ndeireadh na dála, cuireadh iachall ar an draoi Alastrann a athrú ar ais chuig a riocht álainn féin.

## Foinsí
* Helmut Birkhan: *Nachantike Keltenrezeption.* Praesens Verlag, Wien 2009, ISBN 978-3-7069-0541-1, S.&nbsp;224&nbsp;f.

## Tagairtí

Catagóir:Rí Artúr
Catagóir:Finscéalta na Meánaoise
Críochdheighilt na hIndia

Tharla **Críochdheighilt na hIndia** ar an 14/15 Lúnasa 1947, nuair a deighleadh fo-chríoch na hIndia ina dhá thír nua, 'Tiarnas Phacastáin' agus 'Tiarnas India'. Bhí an tír faoi riar na Breataine go dtí sin, ach tháinig deireadh leis an Réimeas Briotanach go gasta sa bhliain 1947, agus an tír ag titim as a chéile. Tugadh Stádas Tiarnais do na tíortha nua.
mion|clé|An imirce éigeantais is mó riamh i stair an domhain
Níor éirigh go maith leis an chríochdheighilt; tharla sléacht as éadan. Maraíodh b'fhéidir 1-2 milliún faoi chrann smola an fhoréigin eitnigh, agus 'glanadh eitneach' ar an dá thaobh.
mion
Tharla trasimirce ollmhór, imirce éigeantais; bhí 15 milliún easáitithe as a gcuid tithe, b'fhéidir, an imirce is mó riamh i stair an domhain.

## Imeachtaí
De réir a chéile, le linn na  1920idí - 1940idí, mheall coincheap na Pacastáine — stát ar leith le haghaidh na Moslamach san Áise Theas — an Conradh Moslamach, páirtí pobalach a bhí ann. Chuaigh an t-intleachtóir, Sir Muhammad Iqbal agus a chuid smaointí i bhfeidhm go mór air.

Sna 1940idí, bhí Muhammad Ali Jinnah ina cheannaire ar Chonradh na Moslamach. Ghríosaigh óráidí Jinnah an teannas ciníoch, de réir a chéile. Is cosúil go raibh tromlach millteanach na Moslamach i bhfabhar na Críochdheighilte i 1947, ach ní raibh sé mar sin tamall de bhlianta roimh 1947. 
mion|clé|Bolscaireacht sa bhliain 1945, le B. R. Ambedkar
Thug Gandhi le tuiscint go raibh sé glan i gcoinne aon phlean a dheighlfeadh an India ina dhá thír ar leith. Ach tá staraithe den tuairim inniu go raibh sé mí-ionraic.

Bhí an chuma air gur léirigh torthaí na dtoghchán don Tionól Bunreachta sa bhliain 1946 go raibh an ceart ag Jinnah ina sheasamh, ós rud é gur bhuaigh  Conradh na Moslamach gach suíochán a coinníodh do thoghthóirí Moslamacha. Ghéaraigh Jinnah ar an éileamh a bhí á dhéanamh aige, ionas gur éiligh sé stát lán-neamhspleách lán-cheannasach, scoite ón India.

Nuair a shocraigh rialtas na Breataine go dtarraingeodh sé siar go tapa ón India i 1947, bhí Jinnah agus an Conradh in ann a gcuid éileamh  a dhaingniú, i mí Lúnasa na bliana sin. Bhí Moslamaigh ina gcónaí san India le fada an lá, in éineacht le Hiondúigh agus le Suícigh. Ach bhí an fanaiceacht chreidimh ann i gcónaí ag an am céanna.  Bhí an teannas ag cur thar maoil i 1947. Tharla sléacht as éadan; maraíodh b'fhéidir milliún faoi chrann smola an fhoréigin eitnigh. 

## Iarmhairtí
Tá an nimh san fheoil ag an India agus an Phacastáin dá chéile ó 1947. Tharla armrás ar feadh na mblianta agus  iomadú na ndiúracán balaistíoch.

Tháinig críochdheighilt na hIndia salach ar an aisling a bhí ag Mahatma Gandhi don tír.

Ceiliúrtar Lá na "Saoirse" sa Phacastáin inniu ar an 14 Lúnasa gach bliain.

## Féach freisin

* Midnight's Children (scannán) le Deepa Mehta (2012)

## Tagairtí

Catagóir:Stair na hIndia
Catagóir:Stair na Pacastáine
Catagóir:Cinedhíothú
Catagóir:1947
Catagóir:Réimeas Briotanach san India
Obsaidian

**Obsaidian** a thugtar ar ghloine nádúrtha bholcánach a chruthófar má fhuaraíonn brúchtadh laibhe as an mbolcán chomh luath is nach bhfoirmítear criostail. Sórt bruthcharraige atá ann mar sin. Dé-ocsaíd sileacain a bhíonn ann don chuid is mó (tuairim is 70 %). Ní mianra i gciall cheart an fhocail é an t-obsaidian, toisc gur gloine atá ann, is é sin, ábhar dímhorfach nach bhfuil struchtúr criostalda aige. 

D'úsáidtí obsaidian mar amhábhar do sceana is do reanna saighde ón aimsir réamhstairiúil ar aghaidh. Ar na saolta seo féin déantar sceana géara agus ionstraimí gearrtha eile as obsaidian. Thairis sin is féidir seodra a dhéanamh as.
## Bunús agus airíonna
*"*" (Gaeilge; "go ginearálta déantar iad a áireamh i bhfoirm gloine agus obsaidian, a fuair Obsius san Aetóip" )Plinias Mór, Naturalis Historia. https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0138%3Abook%3D36%3Achapter%3D68

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Eachtra Mhacaoimh an Iolair

Scéal de chuid Scéalaíocht rí Artúir is ea ** Eachtra Mhacaoimh an Iolair.**  Faightear freisin Eachtra an Mhadra Mhaoil sa scéalaíocht úd.

## Stair an téacs
Scríobhadh an lámhscríbhinn ag scríobhaithe éagsúla le linn na 18ú haoise.  Le fianaise na teangan, ámh, is féidir a rá go dtéann an scéal siar go dtí an 15ú/16ú haois. 

Tá tionchar le feiceáil ann de nós Artúir na hÍsiltír, mar shampla an fhocail *ridire* ('Ritter').  Thosaigh teagmháil mhíleata agus síochánach idir Éirinn agus Flóndras sa bhliain 1167, nuair a tháinig Gallóglaigh Normannacha agus de chuid Fhlóndras go hÉirinn.

In ainneoin suíomh eachtrannach an scéil, is léir gur cuid de shean-nós miotaseolaíocht na hÉireann é an scéal seo.  Ní hionann is seanscéalta Artúraíochta, feictear draíocht agus geasa ann.    Ní fhágtar san Eachtra ach lua don rí faoin teideal 'Rí an Domhain'.

## Ábhar
Bhí aighneas i measc mhac rí *Shorcha* agus oidhreacht ar a bhun.  Phós an mac is sine, ar a glaodh Ridire na Seilge, le banríon na Scitiach agus tháinig i gcoróin.  Mharaigh a dheartháir, Ridire an *Ghaisirdh*, é agus chuir sé a bhean torrach i ngéibhinn ina chloigtheach.  Thug sí mac ar an saol ann, ach ghabh iolar é a leag é ar Charraig na mBuanna (*Carrthad na mBuaidh*) ar Mhaigh na nIontas (*Máigh na nIongnadh*) os comhair chúirt rí Artúir.  Tógadh macaomh an iolair ag an rí agus bhain sé barr dá chairde uile as a bheart is as a ghaois.

Chuaigh an macaomh ar tóraíocht a bhunúis, mar ba ghá do ridirí san Artúraíocht.  I bhfad uaidh, chonaic sé bean, a cairde leagtha a chodladh le ceol fheadóg airgid, á fuadach ag ridire éigin.  Chuaigh sé ar tóir Ridire an Cheoil úd, ina churach draíochta ar nós *[[Immram]]*.

Bhuail sé le triúr fathach agus cailín gafa acu, agus chloígh sé iad.  Scaoil sé an cailín agus rinne cleamhnas léi.  Le cabhair ó ridire dílis, d'aimsigh sé cloigtheach Ridire an Cheoil.  Léim sé de mhórphreab isteach sa túr, scaoil sé bean a bhí gafa ann agus thug leis í chuig Artúr, a phós í.

Ar a tóraíocht arís, shroich sé an Scitia, áit a bhí a mháthair tar éis éalaithe.  Bhí an tír seo faoi cheannas mharfóir a athar, ridire an *Ghaisirdh*.  Chloígh agus maraíodh macaomh an iolar é, agus tháinig i gcoróin i ríocht *Sorcha*.

## Sanasaíocht
Is dócha go bhfuil nasc anseo leis an Scitia mar bhaile dúchais de mháthair an mhacaoimh, agus an sanasaíocht *Scitia/Scotia*.  I *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*, feictear ginealaigh Sciatach le haghaidh nanGael (féach Fénius Farsaid, Agnomain).

## Foinsí
* Helmut Birkhan: *Nachantike Keltenrezeption.* Praesens Verlag, Wien 2009, ISBN 978-3-7069-0541-1, S.&nbsp;224&nbsp;f.

## Tagairtí

Catagóir:Finscéalta na Meánaoise
Catagóir:Rí Artúr
Midnight's Children (scannán)

[mion|clé|[Salman Rushdie, 2014]]
Scannán de chuid Deepa Mehta is ea Midnight's Children (2012).

Tá an scannán bunaithe ar úrscéal Salman Rushdie é seo a chuimsíonn 60 bliain de stair shuaite na hIndia agus na Pacastáine ó dheireadh an dara cogadh domhanda go dtí 2000. Scéal faoi chlann shaibhir Mhoslamach agus a lucht aitheantais atá ann. 

Tugtar léargas dúinn ar fhéiniúlachtaí casta an dá thír a cruthaíodh nuair a deighleadh fo-chríoch na hIndia i 1947. Sníonn Rushdie saol príobháideach agus poiblí na gcarachtar le chéile tríd an nasc mistéireach a chruthaíonn sé idir na páistí ar fad a saolaíodh ar uair an mheán oíche ar an lá a tarraingíodh an teorainn. 

Tá an greann, an tragóid agus an scigdhráma fite fuaite sa scéal seo agus is iad a thugann tuiscint níos fearr do na carachtair ar an tír ina maireann siad.

## Féach freisin

* Críochdheighilt na hIndia

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Scannáin 2012
Catagóir:Stair na hIndia
Catagóir:Stair na Pacastáine
Aigéad clórúil

Comhdhúil neamhorgánach is ea **an t-aigéad clórúil** leis an bhfoirmle HClO 2. Is aigéad lag é. Tá staid ocsaídiúcháin +3 ag an gclóirín san aigéad seo. Tá an tsubstaint íon éagobhsaí, ag díchomhréiriú chuig an aigéid hipeaclórúil (Cl staid ocsaídiúcháin +1) agus an t-aigéad clórach (Cl staid ocsaídiúcháin +5):

: 2 HClO 2 → HClO + HClO 3

Cé gur deacair an t-aigéad a fháil i substaint íon, tá an bun comhchuingeach, clóirít, a dhíorthaítear ón aigéad seo cobhsaí. Sampla amháin de shalann den ainian seo is ea clóirít sóidiam a bhfuil aithne mhaith air. Uaireanta úsáidtear é seo agus salainn ghaolmhara i dtáirgeadh dé-ocsaíd chlóirín.
## Ullmhúchán
Is féidir HClO 2 a ullmhú trí bhairiam nó clóirít luaidhe agus aigéad sulfarach caol a himoibriú le chéile.
:Ba(ClO2)2 + H2SO4 → BaSO4 + 2&nbsp;HClO2
:Pb(ClO2)2 + H2SO4 → PbSO4 + 2&nbsp;HClO2
## Cobhsaíocht
Fotha Catha Cnucha

Scéal de chuid na Fiannaíochta is ea ** ** Fotha Catha Cnucha.  Insítear sa scéal an fáth ar maraíodh Cumhall (athair Fhionn) ag Goll mac Morna.  

Bhí Cumhall ina shuiríoch of Muirne Muinchaoimh iníon Taidhg mhic Nuad, draoi, ach dhiúltaigh Tadhg dó. D'éalaigh Cumhall le Muirne, mar sin.  Maslaithe, d'iarr Tadhg ar thiarna Chumaill, Conn Céadchathach.  Thug Conn do Chumhall an rogha idir Muirne a thabhairt suas nó bheith díbeartha.  Diúltaigh Cumhall Muirne a thabhairt suas, agus maraíodh é ag Goll mac Morna sa chath ag Cnucha a tharla dá bharr.

## Foinsí
*  (eag. "*Fotha Catha Cnucha inso*"). archived via Internet Archive

## Naisc sheachtracha
* Fotha Catha Cnucha inso, Leabhar na hUidhre, ar CELT
* Fotha catha Cnucha ar CODECS
* Fotha Catha Chnucha ar Oxford Reference

## Féach freisin
* Caisleán Cnucha

## Tagairtí

Catagóir:An Fhiannaíocht
Crith talún Háítí (2021)

mion|clé

Tharla crith talún i  dTiburon, Háítí ar an 14 Lúnasa 2021, 7.2 ar scála Richter. Fuair níos mó ná 2,000 duine bás, agus b'fhéidir i bhfad níos mó. Bhí na mílte teach cónaithe agus foirgneamh scriosta ag an gcrith.  Bhuail stoirm mhór thropaiceach an tír ar an 16/17 Lúnasa.  

mion|clé|Buaileadh Tiburon go háirithe

Bhí an tír ina cíor thuathail amach is amach roimh an crith talún agus t-ainrialachas i réim timpeall na tíre.  Feallmharaíodh an t-uachtarán Jovenel Moïse ina áras cónaithe sa phríomhchathair Port-au-Prince ar 7 Iúil 2021. Bhí an tír faoi sceimhle ag na geaingeanna. Bhí  dronga d'ógánaigh ag guairdeall thart faoin gceantar Tiburon. Mar sin, bhí sé deacair idirghabhálacha faoi ainm na cabhrach daonnúla a chur i mbun.

## Féach freisin

* Crith talún Háítí (2010)
* Jovenel Moïse

## Tagairtí

Catagóir:Creathanna talún
Catagóir:2021
Catagóir:Háítí
Leabhar Ádhaimh Uí Chianáin

Saothar scríofa sna 1340í ag Ádhamh Ó Cianáin as leabhar a mhúinteoir Seán Mór Ó Dubhagáin, is ea **Leabhar Ádhaimh Uí Chianáin, ** caomhnaithe anois i Leabharlann Náisiúnta na hÉireann, LNÉ G 2-3.

Caomhnaítear inti an ginealach Gaelach iar-Normannach is luaite atá ar marthain.  Feictear fosta sa lámhscríbhinn an Banseanchas.  

Ait go leor do lámhscríbhinn de chuid na a meánaoise déanaí in Éirinn, feictear léaráidí ann, portráidí daonna ina measc.  Creidtear gur ghluaiseacht athbheochana a bhí ann trí mheán ársaíochta.

## Foinsí
* Nollaig Ó Muraíle, *The Learned Family of Ó Cianáin/Keenan*, The Clougher Record, ll.&nbsp;396–402, 2005.

## Tagairtí

Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise
Catagóir:Ginealas Éireannach
Catagóir:14ú haois in Éirinn
Ádhamh Ó Cianáin

__NOTOC__
Staraí agus ginealeolaí Éireannach ba ea ** Ádhamh Ó Cianáin ** (bás 1373).

Clann léannta Uí Chianáin as Contae Fhear Manach ba ea a mhuintir.  Gurbh Ádhamh a chuid oideachais faoi Sheán Mór Ó Dubhagáin.  De réir colafain, scríobh Adhamh Leabhar Ádhaimh Uí Chianáin as leabhar le hÓ Dubhagáin, agus deir ceann eile:
:* Adhamh O Cianan ro sgribh in leabhar sa do fen

Insítear ina thásc gurbh é ina *saoí seanchadha* agus  [[canónach]] [[Lios Gabhail]], agus:
:*ar m-breith buadha o demhon & o doman.''

## Foinsí
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:Ginealas Éireannach
Leabhar Cloinne Maoil Ruanaidh

** Leabhar Cloinne Maoil Ruanaidh ** is ea teideal a thug Nollaig Ó Muraíle ar cnuasach ginealach, caomhnaithe anois mar an ceathrú cuid, agus an chuid is suntasaí, den lámhscríbhinn ARÉ LS 539 [D i 3].

## Stair
Ar fóilió 43r, tá colafan a deir:
:*A mBaile Mec Aodagain aniu Damhsa, Phillip Ua Duiginain.
Agus ag bun fhóilió 78v tá fo-nóta mar a leanas:
:*Ni bfuaras nisa mho do sheanchas Eirionn acht a mheid do sgriobhamar bhar ndiagh. Leor so an uair-si an seachmadh la do Dhecember, 1644. Mathgamhain O Duibhgeannain.
: Ní bhfuair mé níos mó do sheanchas Éireann ach an mhéid a scríobhamar *thuas*. Leor seo an uaitse an seachtú lá do Nollaig, 1644. Mathún Ó Duibhgeannáin

Le fianaise mar a leithéid, an bhliain 1642 ina measc, creideann Ó Muraíle gur scríobhadh an téacs ag scoil dlí Mhic Aodhagáin i mBaile Mhic Aogáin, Contae Thiobraid Árann, roimh dheireadh na bliana 1644.

Tá ann fosta rudaí sa bhreis agus ceartúcháin le Dubhaltach Mac Firbhisigh, go háirithe sna ginealaigh Uí Dhubhda.  Is le Clann Uí Dhuibhgeannáin an saothar, áfach.

## Féach freisin
* An Leabhar Muimhneach
* Leabhar na nGinealach
* Leabhar Ghinealaigh Uí Chléirigh

## Foinsí
* Nollaig Ó Muraíle, *The Celebrated Antiquary*, Maigh Nuad, 1996.

## Tagairtí

Catagóir:Ginealas Éireannach
Catagóir:Lámhscríbhinní Gaeilge
Catagóir:17ú haois in Éirinn
An Leabhar Muimhneach

Lámhscríbhinn ginealaigh is ea **An Leabhar Muimhneach**.

Caomhnaítear An Leabhar Muimhneach i roinnt lámhscríbhinní de chuid na 18ú haoise, agus an ceann is fearr le Richard Tipper as Áth Cliath, 1716-1717, bunaithe ar shaothair tiomsaithe ag Domhnall Ó Duinnín agus Tadhg mac Dáire Mheic Bhruaideadha go luath sa 17ú haois.  Rinne Eugene O'Keeffe aistriúchán sa bhliain 1703, agus rinne Tadhg Ó Donnchadha eagrán scoláireachta iomlán sa bhliain 1940.

## Féach freisin
* Leabhar na gCeart
* Saltair Chaisil

## Foinsí
* Nollaig Ó Muraíle, *The Celebrated Antiquary*, lch. 156, Maigh Nuad, 1996.

## Naisc sheachtracha
* Ó Donnchadha, Tadhg (eag.), ''An Leabhar Muimhneach maraon le suim aguisíní''. Léirithe ar son Coimisiún Lámhscríbhinní na hÉireann / Baile Átha Cliath: Foillseacháin Rialtais. 1940. 
* O'Keeffe, Rev. Eugene (aistr.), *[https://web.archive.org/web/20110721184107/http://www.iol.ie/~kevnilse/eoghantx.html Eoghanacht Genealogies from the Book of Munster]*. Giorraithe ach le hábhar sa bhreis as lámhscríbhinní eile. Corcaigh, 1703.

## Tagairtí

Catagóir:Ginealas Éireannach
Catagóir:Lámhscríbhinní Gaeilge
Catagóir:18ú haois in Éirinn
Ocsóiniam

Sa cheimic, tugtar **ocsóiniam** (nó **hiodróiniam** freisin, go coitianta) ar an chaitian uisceach H3O+ a tháirgtear trí uisce a prótónáitiú. Is í an ian dearfach atá i láthair nuair a thuaslagtar aigéad Arrhenius in uisce, toisc go ndeonaíonn móilíní an aigéid Arrhenius i dtuaslagán prótón (ian hidrigine dearfach,H+) do na móilíní uisce máguaird (H2). 

## Naisc sheachtracha
*ChemSpider = 109935
*J Phys Chem infraed spectra of hydronium

Catagóir:Aigéid
Catagóir: Comhdhúile ocsóiniam
Catagóir: Dobharcheimic
Inis an Ghaill

Is oileán beag i Loch Coirib é **Inis an Ghaill** (nó **Inis an Ghaill Chráibhthigh**). Tá lonnaíocht mhainistir luath ar an oileán.

## Tagairtí

Catagóir:Oileáin Ghaeltachta
Catagóir:Oileáin Chontae na Gaillimhe‎
Catagóir:Oileáin na hÉireann
Catagóir:Gaeltachtaí Chontae na Gaillimhe
Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Mainistreacha na hÉireann
Falscaithe san Ailgéir (2021)

mion
Bhris falscaithe amach san Ailgéir i mí Lúnasa 2021. Réigiún sléibhe Kabylie is measa a bhí buailte. Bhí suas le 90 duine ar a laghad marbh dá mbarr. Bhí 3 lá dobróin fógraithe san Ailgéir i bhfianaise an líon duine a bhí básaithe de bharr na dtinte foraoise agus sléibhe.
mion
Bhí an aimsir thar a bheith te i réigiún na Meánmhara ag an am, agus ba é sin faoi ndear an ghéarchéim, b'fhéidir. Bhí an Tuirc, an Ghréig, An Fhrainc agus an Spáinn iad féin buailte ag na tinte ag an am céanna, agus Maracó cúpla  lá níos déanaí. Ach bhí na húdaráis ag amhras gur d'aon turas a tosaíodh roinnt de na tinte. Chuir siad an milleán ar an sceimhlitheoireacht "Caibíleach", creid nó ná creid.

Linseáladh fear,  nó 'sceimhlitheoir'. Tharla an t-ionsaí i lár an lae ghil, agus sheas na póilíní in aice láimhe ag faire ar an ionsaí. 

## Féach freisin

* An Ailgéir 

## Tagairtí

Catagóir:Falscaithe
Catagóir:An Ailgéir
Catagóir:2021
Fíréantacht

Is í **an fhíréantacht** an caighdeán nó an staid a bhaineann le bheith ceart ó thaobh na moráltachta de agus inchosanta. Is féidir a mheas go bhfuil sí comhchiallach le "cirte" nó a bheith "ionraic". Is féidir é a fháil i reiligiúin de chuid na hIndia agus i dtraidisiúin Abrahámacha, i measc reiligiúin eile, mar choincheap diagachta. Mar shampla, ó pheirspictíochtaí éagsúla, san Hiondúchas, sa Bhúdachas, in Ioslam, sa Chríostaíocht agus sa Ghiúdachas, meastar gur tréith í a thugann le tuiscint go bhfuil údar le gníomhartha duine, agus go bhféadfadh a rá go bhfuil an duine “measta” nó “ceaptha” mar dhuine atá saol aige/aici atá taitneamhach do Dhia. 
## Sanasaíocht
Sa Bhíobla Eabhraise, léiríonn na focail צַדִּיק *tzedek* (*an fhíréantacht*),  משפט עברי *mishpat* (*an breithiúnas*) agus דין *din* (*ag cloí leis an dlí*).
## Eitic nó fealsúnacht mhorálta
Brainse mór den fhealsúnacht is ea an eitic, a chuimsíonn an t-iompar ceart agus an bheatha mhaith. Deir Rushworth Kidder;*standard definitions of ethics have typically included such phrases as 'the science of the ideal human character' or 'the science of moral duty.* Sainmhíníonn Richard William Paul agus Linda Elder an eitic mar *a set of concepts and principles that guide us in determining what behavior helps or harms sentient creatures*. Deirtear i bhFoclóir Fealsúnachta Cambridge go n-úsáidtear an focal eitic go coitianta inmhalartaithe le ‘moráltacht’ ... agus uaireanta úsáidtear le brí níos cúinge chun prionsabail mhorálta traidisiún, grúpa nó duine aonair ar leith a mhíniú. 

## Reiligiúin Abrahámacha

Sa Tiomna Nua, úsáidtear an focal *fíréantacht* mar aistriúchán ar an bhfocal Gréigise *δɩκαɩοσύνη* (dikaiosunē). Mar shampla, i mBíobla Uí Fhiannachta (1981):

* Matha 6:33 — *Ach déanaigí ríocht Dé agus a fhíréantacht a lorg ar dtús, agus tabharfar na nithe sin uile daoibh chomh maith.*

* Eabhraigh 11:33 — *Trí chreideamh chuir siad ríochtaí faoi smacht, shaothraigh siad an fhíréantacht, fuair siad a raibh geallta dóibh, dhún siad béil leon...*

## Tagairtí
Leabhar Clainne Suibhne

Lámhscríbhinn Ghaeilge as Contae Dhún na nGall de chuid na 16ú haoise is ea ** Leabhar Chlainne Suibhne.**  Cé go bhfuil an chuid ábhair dhiaganta ann, tá díol spéise ann de bharr dréachta stairiúil faoi Chlann Suibhne.  Caomhnaítear anois é in Acadamh Ríoga na hÉireann, MS 475.

## Téacs
Faightear trí mhír sa lámhscríbhinn.

### Leabhar Cráifeachta
Scríobhadh an t-alt seo ag *Ciothruadh Mag Fhionngoill* as Toraigh, Contae Dhún na nGall, sa bhliain 1513-14 do Mháire Ní Mháille, bean chéile Ruaidhrí Mhic Shuibhne Fhánada.  Tá ábhar deabhóideach ann amhail is Soiscéal Nicodemus, beatha Mhuire Óighe agus Aimsiú na Fíorchroise ag Naomh Héilin.  Tá a lán ábhair san alt seo atá mar a chéile leis an lámhscríbhinn *[[Liber Flavus Fergusiorum]]*.

Bhí ábhar eile ann maidir le hurramú Dé Domhnaigh; ceithre leas déag an Aifrinn; coinníollacha faoistine; agus scéalta éagsúla a morálta agus roinnt comhairle spioradálta.  Tá ann sa téacs fosta beathaí na naomh is cáiliúla, Naomh Pádraig agus Colm Cille; bán-naoimh amhail is Naomh Margaret agus Catherine; agus nótaí ar Purgadóir Phádraig i gContae Dhún na nGall.

Cé gur scríobhadh ag téasc as Gaeilge, tá an-tionchar ann de liteartha diaganta na hEorpach.

### Stair Mhic Shuibhne Fhánada
Scríobhadh an t-alt seo ag Tadhg Mac Fithil.

### Dánta
Sa tríú cuid, tá ann ceithre dhán is fiche tiomnaithe do thrí thaoiseach éagsúla den chlann, san áireamh marbhna ar Ruaidhrí Mac Suibhne (bás 1518) agus dánta in ómós Toirdhealbhaigh Mhic Shuibhne agus a dhearthár, Domhnall.

## Féach freisin
* Annála Éireann
* Ginealas Éireannach

## Foinsí
* 
* Robert Welsh, *Oxford Concise Companion to Irish Literature*, 1996. 

## Tagairtí

Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise
Catagóir:16ú haois in Éirinn
Arm Fuascailte na Balúitseastáine

Eagraíocht mhíleata is ea **Arm Fuascailte na Balúitseastáine** (**AFB**) atá lonnaithe san Afganastáin, ar a dtugtar **Arm Saoirse na mBalúitseach**.   
Tá an AFB liostaithe mar eagraíocht sceimhlitheoireachta ag an bPacastáin, an Ríocht Aontaithe  agus na Stáit Aontaithe. 
clé|mion|220x220px|Bratach AFB

[clé|mion|335x335px|Balach Marri, ardcheannasaí airm.   B'fhéidir gur mharaigh [ECAT  é in 2007.]]

## Coimhlintí

### Cúlra
Moslamaigh Shunnaíocha atá sna Balúitsigh den chuid is mó agus is ar bhonn creidimh – chomh maith le bonn polaitiúil – a chuireann siad in aghaidh stát Siach na hIaráine.

Mar atá an scéal, creidtear go dtacaíonn an Iaráin le reibiliúnaithe Balúitseacha atá ag troid in aghaidh na Pacastáine agus go dtacaíonn an Phacastáin le reibiliúnaithe Balúitseacha eile atá ag troid in aghaidh na hIaráine.

Ach oiread le coimhlintí stairiúla ar fud an domhain, scéal casta atá ann agus mar leis an bprionsabal 'is é namhaid mo namhad mo chara', baineann sé go mór le hábhar sa chás seo.

### Imeachtaí
Ó 2004, tá an AFB ag troid i gcoinne na Pacastáine ar mhaithe le féinchinntiúchán  do mhuintir na Balúitseastáine agus scaradh ón Phacastáin;  bhí baint aige le glanadh eitneach na mionlach neamh-Bhalúitseach sa Bhalúitseastáin.

Is minic an Phascastáin agus an AFB ag troid le chéile. Mar shampla  ar an 17 Eanáir 2024  rinne fórsaí na hIaráine ionsaithe ar ionaid sa Phacastáin. Maraíodh beirt leanaí agus gur gortaíodh sibhialtaigh eile mar gheall ar ionsaí úd na nIaránach.  Mhaígh na hIaránaigh, áfach, gur ar cheannaircigh Bhalúitseacha atá bunaithe sa Phacastáin a bhí an t-ionsaí dírithe. An lá dár gcionn maraíodh naonúr nuair a scaoil fórsaí míleata na Pacastáine dróin agus roicéid thar teorainn le hionaid in oirdheisceart na hIaráine. Mhaígh na Pacastánaigh gur ar náisiúnaithe Balúitseacha, bunaithe san Iaráin, a bhí a gcuid airtléire dírithe.

## Féach freisin

* An Bhalúitseastáin

## Tagairtí

Catagóir:Stair na hIaráine
Catagóir:Stair na Pacastáine
Catagóir:An Bhalúitseastáin
Catagóir:Stair na hAfganastáine
Dairinis

Oileán is ea **Dairinis** (Béarla: *Dernish Island*) atá suite i Sligeach timpeall 3 km (5 míle) ó bhaile Cliafuine i gCúige Chonnacht na hÉireann. Is oileán taoide neamháitrithe é Dernish. Sa 19ú haois ba leis an tiarna talún Palmerston an t-oileán.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Oileáin na hÉireann
Catagóir:Oileáin Chontae Shligigh
Catagóir:Contae Shligigh
Taighde cainníochtúil

Is éard is **taighde cainníochtúil** ann ná an próiseas chun sonraí uimhriúla a bhailiú agus a anailísiú. Is féidir é a úsáid chun patrúin agus meáin a fháil, tuar a dhéanamh, coibhneasa cúisíocha a thástáil, agus torthaí a ghinearálú do dhaonraí níos leithne.
## Tagairt
Neart aigéid

Is éard is **neart aigéid** ann ná an claonadh a bhíonn ar aigéad, siombalaithe leis an bhfoirmle cheimiceach HA, díthiomsú ina prótón, H+, agus ainian, A-. Tá díthiomsú aigéid láidir i dtuaslagán críochnaithe go héifeachtach, ach amháin sna tuaslagáin is tibhe

:HA -> H+ + A-
Catagóir:Aigéid
Mainistir Cnoc Mheilearaí

Mainistir Chistéirseach is ea  **Mainistir Cnoc Mheilearaí**. Tá sí suite i gContae Phort Láirge, thart ar 18km ó Dhún Garbhán. 
## Stair
D’fhill na Cistéirsigh ar Éirinn agus bhunaigh siad mainistir ag Cnoc Mheilearaí, Co. Phort Láirge sa bhliain 1832. Ba í seo an chéad mhainistir Chistéirseach a bunaíodh in Éirinn ón Reifirméisean. Tá sí anois ar cheann de na mainistreacha is mó de chuid na gCistéirseach.

### Abaí
* Dom Vincent de paul Ryan (1833-1845) - Bunaitheoir 
* Dom Joseph Mary Ryan (1846-1848)
* Dom Bruno Fitzpatrick (1848-1893)
* Dom John (Carthage) Delaney (1894-1908)
* Dom Richard (Marius) O'Phelan (1908-1931)
* Dom Stanislaus Hickey OSOC, BA(RUI) (1931-1933)
* Dom Celsus O'Connell (1933-1957) - formerly Abbot of Mount St Bernard Abbey
* Dom Finbar Cashman (1957-1971)
* Dom Pól Ó hAonusa (Paul Hennessy) OCSO (1971–75) 
* Dom Edward Ducey (1976-1980) 
* Dom Justin MacCarthy (1980-1989)
* Dom Eamon Fitzgerald (1989 - 2008) - appointed Abbot General of the Cistercians worldwide.
* Dom Augustine McGregor (2010-2014) 
* Br. Boniface McGinley OCSO 
* Dom Richard Purcell (2017– faoi láthair) previously Abbot of Mount St. Josephs Roscrea (2009-2017).

## Féach freisin
* An Mhainistir Mhór, Collon, Co Louth.
* Mná rialta Cistéirseach, St Mary's Abbey, Gleann an Chairn, Contae Phort Láirge.

## Tagairtí

Catagóir:Mainistreacha na hÉireann
Catagóir:Cistéirseach
Catagóir:Creideamh i gContae Phort Láirge
Buamáil Bhaile Uí Dhálaigh (1988)

mion|clé|Church Road
Ar an 20 Lúnasa 1988, maraíodh 8 saighdiúir i mBaile Uí Dhálaigh, Contae Thír Eoghain, agus gortaíodh 28 eile, nuair a phléasc buama de chuid an IRA, buama seiftithe fágtha ar thaobh an bhóthair (91 kg Semtex a bhí ann). Básaíodh Jayson Burfitt (19), Richard Greener (21), Mark Norsworthy (18), Stephen Wilkinson (18), Jason Winter (19), Blair Bishop (19), Alexander Lewis (18) agus Peter Bullock (21).

Deich lá níos déanaí, ar an 30 Lúnasa, mharaigh an Special Air Service (SAS) triúr as an IRA ag Droim na Coille —Gerard Harte, Martin Harte agus Brian Mullin. Rugadh orthu i luíochán.

Ar an 7 Nollaig 1985, maraíodh beirt RUC i mBaile Uí Dhálaigh nuair a d'ionsaigh an IRA an beairic.

## Féach freisin

* Luíochán Droma na Coille (1988)

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:1988
Catagóir:Stair Chontae Thír Eoghain
Inis Lua

Is oileán í **Inis Lua**, amach ó Inbhear na Sionainne.

## Tagairtí
 

Catagóir:Contae an Chláir
Catagóir:Oileáin na hÉireann
Catagóir:Oileáin Chontae an Chláir
Fosfáit déhidrigine

Is ian neamhorgánach í **an fosfáit déhidrigine** nó **ian an aigéid fhosfaraigh** leis an bhfoirmle [H2PO4]- . Tá fosfáití le fáil go forleathan i gcórais nádúrtha.

Úsáidtear na fosfáití sóidiam seo go saorga i bpróiseáil agus i bpacáistiú bia mar oibreáin eiblithe, oibreáin neodraithe, oibreáin gníomhachtaithe dromchla, agus oibreáin laibhínithe a sholáthraíonn buntáistí do dhaoine. Coisceann gníomhairí eiblithe dhá chomhábhar a scaradh i mbianna próiseáilte, fiú nuair a scarfaidís óna chéile faoi dhálaí nádúrtha agus cuireann gníomhairí neodraithe blas níos úire ar bhianna próiseáilte agus mar thoradh air sin bíonn seilfré méadaithe sna mbianna seo. Coscann dromchlaghníomhairí teannas dromchla a fhoirmiú ar bhianna próiseáilte ina bhfuil leacht agus ar deireadh, úsáidtear gníomhairí laibhínithe i mbianna próiseáilte chun cabhrú le giosta a leathnú in earraí bácáilte. 
## Tagairtí

Catagóir: Fosfáití
Banna státchiste de chuid na Stát Aontaithe

mion|Nóta státchiste sa bhliain 1969.  Bíonn dí-ábharú urrús ann inniu.
Eisíonn na Stáit Aontaithe bannaí, nó nótaí, ina meascː

### Bille státchiste
Fiachas gearrthéarma an rialtais fheidearálaigh (SAM)  ar lascaine, a aibíonn taobh istigh de bhliain amháin, a eisíonn rialtais fheidearálacha uair sa tseachtain agus atá ionann is saor ó riosca.

### Nóta státchiste
Oibleagáid fiachais a dhéanann íocaíochtaí cúpóin go leathbhliantúil agus a dhíoltar ar pharluach, nó gar dó, in ainmníochtaí $1000 nó níos airde; eisíonn an rialtas feidearálach urrúis ioncaim sheasta i réimse leathan aibíochta.

## Féach freisin

* Páipéar tráchtála

## Tagairtí

Catagóir:Bannaí
Catagóir:Ioncam seasta
Catagóir:Rialtas sna Stáit Aontaithe
San Pedro Tlaquepaque

Is cathair suite i stát Jalisco, i Meicsiceo í ** Tlaquepaque **. I ndaonáireamh na bliana 2010, bhí 575,942 duine ina gcónaí ann. Tá an chathair suite lámh le Guadalajara agus áirítear í mar chuid den mhórcheantar uirbeach úd. Baineann an t-ainm Tlaquepaque leis an bhfocal i Nahuatl ar chré. Tá cáil ar Tlaquepaque mar gheall ar na hearraí potaireachta agus gloine shéidte a tháirgtear ann. 

Catagóir:Cathracha agus bailte Mheicsiceo
Luíochán Droma na Coille (1988)

Ar an 30 Lúnasa 1988, mharaigh an Special Air Service (SAS) triúr as an IRA ag Droim na Coille, Contae Thír Eoghain —Gerard Harte, Martin Harte agus Brian Mullin. Rugadh orthu i luíochán. Bhí sé ar intinn ag an triúr chun fear as an UDR a mharú, ach bhí siad  gafa i sáinn.

D'úsáid na fórsaí slándála an lámh láidir orthu. Chriathraigh an SAS le piléir iad; scaoil siad 220 urchar in iomlán. Tháinig an coiste cróinéara amach sa bhliain 1992;  ní raibh 'polasaí lámhaigh agus maraigh' ag na fórsaí slándála, a dúirt fiosrúchán. An lá dár gcionn, ar 31 Lúnasa, sa Chreagán, Doire, maraíodh Sean Dalton, Shelia Lewis agus Gerard Curran nuair a phléasc buama bobghaiste de chuid an IRA. Botún a bhí ann. 

Ar an 20 Lúnasa, maraíodh 8 saighdiúir i mBaile Uí Dhálaigh, , agus gortaíodh 28 eile, nuair a phléasc buama de chuid an IRA, buama seiftithe fágtha ar thaobh an bhóthair.

## Féach freisin

* Buamáil Bhaile Uí Dhálaigh (1988)
* Bobghaiste Dhoire (1988)

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:1988
Catagóir:Stair Chontae Thír Eoghain
Catagóir:Luíocháin
Université Paris-Saclay

Ollscoil sa Fhrainc is ea **Université Paris-Saclay**, a bhfuil aithne níos fearr uirthi ar fud an domhain faoina acrainm **UPSa**. Bunaíodh í sa bhliain 2015 i Gif-sur-Yvette, Île-de-France. Timpeall ar 48,000 mac léinn a fhreastalaíonn ar ranganna in UPSa. Ó Dheireadh Fómhair 2023, tá an ollscoil ina comhpháirtí de IPSA do chéimeanna dúbailte san aeraspáis.

## Naisc Sheachtracha
* universite-paris-saclay.fr

## Tagairtí

Catagóir:Ollscoileanna sa Fhrainc
Li He

Ba fhile Síneach de ríshliocht lár-Tang é **Li He** (c. 790–791 - c. 816–817). *Changji* an t-ainm cúirtéise a bhí air, agus tugtar *Guicai* agus *Shigui* air freisin.

Cuireadh cosc ​​air an scrúdú impiriúil a dhéanamh mar gheall ar thabú ainmnithe. Fuair ​​sé bás an-óg, agus tugadh suntas don chaoi a mbíodh cuma thinn air i gcónaí.

Ba fhile dúthrachtach é. Théadh sé amach ar thurais i rith an lae agus nuair a thagadh líne filíochta chuige, bhreacadh sé í, agus chríochnaíodh sé an dán agus é sa bhaile an tráthnóna sin. Tá de cháil ar a dhánta fiosrú a dhéanamh ar théamaí taibhsiúla, osnádúrtha agus fantaiseacha.

I gcanóin liteartha na Síne bíonn an meas atá air thuas seal thíos seal. Dhéantaí aithris ar a stíl ríshainniúil sa tSín go dtí ré Qing. Le linn na ré sin, tháinig athrú ar ar tóir a bhí ar a chuid filíochta mar gheall ar athru a tháinig ar an rud a theastaigh ó léitheoirí. Níor tugadh bheith istigh dá chuid dánta sa chnuasach *Three Hundred Tang Poems* ach tháinig borradh arís faoin tsuim a cuireadh ina chuid filíochta san fichiú haois. Bhí sé i measc na bhfilí Tang ba mhó a raibh meas ag Mao Zedong orthu.

catagóir:Filí ón tSín
catagóir:Filí Tang
Bobghaiste Dhoire (1988)

[mion|An [An Creagán, Contae Dhoire|Creagán, Doire]]
Ar 31 Lúnasa 1988, sa Chreagán, Doire, maraíodh Sean Dalton, Shelia Lewis agus Gerard Curran (sa bhliain 1989) nuair a phléasc buama bobghaiste de chuid an IRA. Botún a bhí ann. D'fhág an tIRA an buama i dteach folamh chun na fórsaí slándála a mharú. Ach chuaigh na comharsana isteach ann. 

## Féach freisin

* Buamáil Bhaile Uí Dhálaigh (1988)
* Luíochán Droma na Coille (1988)

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:1988
Catagóir:Stair Chontae Dhoire
Tepatitlán de Morelos

Is cathair suite i stát Jalisco, i Meicsiceo í **Tepatitlán de Morelos **

Catagóir:Cathracha agus bailte Mheicsiceo
Eaglais Fhrancach

Is mainistir scriosta é ** Eaglais Fhrancach** i gCathair Phort Láirge, as Béarla, is é sin, French Church nó Greyfriars.

Bhí an mainistir seo ar cheann de na chéad cheann a tógadh in Éirinn. Ba é an Ridire Angla-Normannach Sir Hugh Purcell a bhunaigh é. Tháinig deireadh leis an saol sa mhainistir nuair a díscaoileadh an mhainistir.

## Féach freisin

* Liosta Séadchomharthaí Náisiúnta (Port Láirge)

## Naisc sheachtracha
* Tuilleadh eolais https://www.franciscans.ie/friaries/waterford-waterford-city-port-loirge-medieval-waterford/ 
## Tagairtí

Catagóir: Port Láirge
 Catagóir:Mainistreacha na hÉireann
Catagóir:Frithirí Proinsiasacha na hÉireann
I mBéal na Stoirme (scannán 2014)

[mion|[Inis Bó Finne (Contae Dhún na nGall)|Inis Bó Finne]]
Scannán de chuid Loïc Jourdain is ea **I mBéal na Stoirme** nó  **A Turning Tide in the Life of Man** (a tháinig amach sa bhliain 2014).

Scéal pearsanta John O’Brien atá sa scannán seo, a rinneadh thar thréimhse ocht mbliana. Iascaire beag ó Inis Bó Finne ba é an tUasal O’Brien a sheas roimh na húdaráis san Eoraip chun a chearta iascaireachta seanbhunaithe i bhfarraigí Dhún na nGall a chosaint. 

Léargas atá sa scannán seo ar na dúshláin mhóra a bhíonn le sárú ag iascairí beaga agus ag na pobail ina maireann siad. Feictear Seán ag bualadh le boic mhóra sa Bhruiséil féachaint an féidir leis dul i gcion orthu agus cearta iascaigh a shinsear sna farraigí amach ó chósta Thír Chonaill a chosaint.

Déantar iarracht sa scannán teacht ar fhoinsí na ndúshlán is na ndlíthe a gcaithfidh iascairí dul i ngleic sa lá inniu agus ciortar an tionchar atá ag cinnithe polaitíochta ar shlí bheatha agus ar shaol pobail bheaga cois farraige.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin 2014
Catagóir:An tAontas Eorpach
Catagóir:Contae Dhún na nGall
Catagóir:Iascaireacht
André Donner (breitheamh Ísiltíreach)

Dlí-eolaí agus breitheamh de chuid na hÍsiltíre ba ea **André Donner** (15 Meitheamh 1918 in Rotterdam ; † 24 Lúnasa 1992 in Amersfoort). An dara Uachtarán ba ea é ar Chúirt Breithiúnais na gComhphobal Eorpach (an Chúirt Bhreithiúnais Eorpach) idir 1962 agus 1964.
clé|mion|A. M. Donner  ar dheis
clé|mion|André Donner  ar chlé, 1971

## Saol
Céimí de chuid Vrije Universiteit Amsterdam (1939 summa cum laude), cuireadh a thráchtas dochtúireachta (ar an dlí maidir le cinntí riaracháin) i láthair sa bhliain 1941.
clé|mion|1971
Bhí sé ina ollamh le dlí bunreachtúil i Vrije Universiteit Amsterdam ó 1945 go 1958. 

Bhí sé ina bhall de Chúirt Breithiúnais na gComhphobal Eorpach ó 1958 go 1979 agus ina Uachtarán uirthi ó 1962 go 1964. Agus é ina Uachtarán, thug an Chúirt dhá bhreithiúnas bharrthábhachtacha a leag an bhunchloch le haghaidh dhlí na hEorpa mar atá inniu ann, mar shampla: 

* Van Gend en Loos v Nederlandse Administratie der Belastingen (1963) Cás 26/62 agus 
* Costa v ENEL (1964) Cás 6/64.

De réir na fianaise atá ar fáil, dealraíonn sé gur sa mhionlach i Van Gend en Loos a bhí Donner, a bhí i bhfabhar cur chuige i leith na héifeachtaí dlí fhorálacha na gConarthaí, a bhí ní ba choimeádaí ná an seasamh a thaitin le formhór na Cúirte (Robert Lecourt agus Alberto Trabucchi chun tosaigh ar aon duine eile).  

Tar éis dó éirí as an gCúirt, rinneadh ollamh i nDámh an Dlí, Ollscoil Groningen de Donner (go dtí 1984). 

Bhí sé ina bhall de roinnt comhlachtaí oifigiúla ad hoc, ar nós Choimisiún Cals-Donner (1969-71) maidir le hathchóiriú an bhunreachta agus coimisiún fiosrúcháin 1976 faoi iompar An Phrionsa Bernhard (céile na banríona) i scannal Cheann an Locha.

## Féach freisin

* Cúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh
*An Chúirt Bhreithiúnais Eorpach
* Van Gend en Loos v Nederlandse Administratie der Belastingen (1963) 

## Tagairtí

Catagóir:Breithiúna Ísiltíreacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1918
Catagóir:Básanna i 1992
Oileán Uí Bhric

Is oileán beag agus dún Éireannach é ** Oileán Uí Bhric**  (*Illaunobrick*  nó * Dane's Island* as Béarla). Tá sé suite amach ó chósta Chontae Phort Láirge. Níl éinne ina chónaí ar an oileán ar an lá atá inniu ann. Bhí sé ina dhaingean ag teaghlach Uí Bhric tráth. Luaitear an t-oileán sa dán darb ainm 'Coic Mumain'. Luaigh Seathrún Céitinn an t-oileán freisin.

## Féach freisin
* Bun Machan

## Tagairtí

Catagóir:Oileáin na hÉireann
Catagóir: Oileáin Chontae Phort Láirge
Brúchtadh Krakatoa (1883)

mion|clé|''The eruption of Krakatoa, and subsequent phenomena. Report of the Krakatoa Committee of the Royal Society''  (London, Trubner & Co., 1888).
Sa bhliain 1883, bhrúcht Sliabh Krakatoa san Indinéis.

Thosaigh na brúchtaí ar an oileán bolcánach ar an 20 Bealtaine 1883 agus phléasc an sliabh ar an 26/27 Lúnasa. Bhí torann an bhrúchta, an torann is airde a thaifead eolaithe riamh, le cloisteáil i bPerth san Astráil, 3,200 ciliméadar ar shiúl ón láthair.
[clé|mion|[Súnámaí]]
Meastar gur theilg Krakatoa 50 milliún tonna cré san atmaisféar agus gur dhorchaigh na spéartha thar níos mó ná 1,000 km2.

Thit luaith is smidiríní carraige thar achar 800,000 km2, agus chuir an brúchtadh tús le tonnta fathachúla farraige (súnámaí), 30 m ar airde.

Mharaigh an brúchtadh agus an súnámaí níos mó ná 36,000 duine ar chóstaí Iáva is Shumatra idir 26-28 Lúnasa.

### Iarmhairtí
Tá tuairim i measc eolaithe aeráide gur athraigh an brúchtadh seo aeráid an domhain ar feadh go leor blianta.

## Féach freisin

* Sliabh Krakatoa<br />

## Tagairtí

Catagóir:1883
Catagóir:Brúchtaí bolcánacha
Catagóir:Stair na hIndinéise
Catagóir:Súnámaithe
Cló Léann na Gaeilge

Inphrionta acadúil is ea **Cló Léann na Gaeilge** (**CLÓ**) a fhoilsíonn saothair Ghaeilge ar an gcaighdeán idirnáisiúnta is airde. Foilsíonn **CLÓ** taighde piarmheasta ó gach réimse de léann na Gaeilge, trí mheáin chlóite agus leictreonacha éagsúla. Tá sé i gceist go mbeadh **CLÓ** mar bhonn agus mar thaca faoi thaighde agus scoláireacht na Gaeilge.

Tá sé mar aidhm ag **CLÓ** an dioscúrsa léannta a spreagadh agus a chothú trí ardán foilsitheoireachta a chur ar fáil do scoláirí ar fud na cruinne ar mian leo a gcuid taighde sa réimse thuasluaite a fhoilsiú i nGaeilge. Freagra ar an riachtanas le fearas nua foilsitheoireachta a chur i dtoll a chéile is ea CLÓ, ionas go mbeadh seachadadh scoláireacht agus taighde i Léann na Gaeilge slán sna blianta amach romhainn.

Togra tras-institiúideach Ollscoile is ea **CLÓ** i bpáirt leis an teach foilsitheoireachta Comhar.
## Naisc sheachtracha
*Cló Léann na Gaeilge. https://clo.ie/ga/fuinn/clo/
*https://clo.ie/ga/fuinn/scribhneoiri Eolas do scríbhneoirí
* Comhar. https://comhar.ie/
Catagóir:Léann na Gaeilge
Eddie Holman

Is amhránaí Meiriceánach é **Edward** "**Eddie**" **Holman**, a rugadh ar an 3 Meitheamh 1946.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Amhránaithe Meiriceánacha
Josemaría Escrivá

Sagart Caitliceach Rómhánach Spáinneach ab ea **Josemaria Escrivá de Balaguer y Albás** (9 Eanáir 1902 - 26 Meitheamh 1975) a bhunaigh Opus Dei, eagraíocht de thuataí agus sagairt atá tiomnaithe don teagasc go dtugann Dia glaoch ar gach duine chun naofachta agus go bhféadfadh naofach a bheith mar thoradh ar an ngnáthshaol. Chanónaigh an Pápa Eoin Pól II é sa bhliain 2002, a dhearbhaigh gur cheart Josemaría a "áireamh i measc fhinnéithe móra na Críostaíochta.

Fuair Escrivá dochtúireacht sa dlí sibhialta in *Universidad Complutense de Madrid* (Gaeilge: Ollscoil Complutense i Maidrid) agus dochtúireacht sa diagacht in  *Pontificia Università Lateranense* (Gaeilge Ollscoil Lateran sa Róimh).  Ba é a phríomhobair ná tionscnamh, rialtas agus leathnú amach Opus Dei. Is é an foilseachán is cáiliúla ag Escrivá ná *Camino*, a aistríodh go 43 teanga agus a dhíol roinnt mhilliún cóip.

Cuireadh rúndacht, éilíteachas, cleachtais mar a bheadh cultas, agus baint pholaitiúil le cúiseanna na heite deise, amhail riail Francisco Franco sa Spáinn (1939-1975) síos do Escrivá agus Opus Dei. Tar éis a bháis, tharraing roinnt Chaitliceach agus an phreas domhanda aird ar a chanónú.  D'áitigh roinnt iriseoirí a rinne imscrúdú ar stair Opus Dei, ina measc anailísí na Vatacáine John L. Allen Jr., go bhfuil go leor de na líomhaintí seo neamhchruthaithe nó tar éis fás ó líomhaintí ó naimhde Escrivá agus a eagraíocht. Thacaigh an Cairdinéal Albino Luciani (an Pápa Eoin Pól I ina dhiaidh sin),  Eoin Pól II, Benedict XVI, Francis, Óscar Romero, agus go leor ceannairí Caitliceacha le teagasc Escrivá maidir leis an nglao uilíoch ar naofacht, ról na dtuataí, agus naomhú an ghnáthobair. Dar le Allen, i measc Caitlicigh, tá Escrivá “á athbhreithniú ag cuid agus á urramú ag na milliúin níos mó”. 

## Beathaisnéis

### Luathshaol
Rugadh José María Mariano Escrivá y Albás do José Escrivá y Corzán agus a bhean chéile, María de los Dolores Albás y Blanc an 9 Eanáir 1902, i mbaile beag Barbastro, i Huesca, Aragón, sa Spáinn, an dara duine as seisear leanaí agus an an chéad duine de bheirt mhac. Ceannaí agus comhpháirtí i gcuideachta teicstíle ab ea José Escrivá a rinneadh féimheach de sa deireadh, ag cur iallach ar an teaghlach athlonnú sa bhliain 1915 go cathair Logroño, i gCúige thuaidh La Rioja, áit ar oibrigh sé mar chléireach i siopa éadaí. Tuairiscítear gu bhraith Josemaría óg ar dtús gur “roghnaíodh é as rud éigin”, nuair a chonaic sé lorg coise fágtha sa sneachta ag manach ag siúl cosnochta. 

## Tagairtí

Catagóir:Dlíodóirí Spáinneacha
Catagóir:Básanna i 1975
Catagóir:Daoine a rugadh i 1902
Prióireacht Eochaill

Mainistir Beinidicteach suite i Eochaill is ea **Prióireacht Eochaill**.

## Tagairtí

Catagóir:Mainistreacha na hÉireann
Catagóir:Mainistreacha Beinidicteach
Caisleán Dhún Garbhán

Is caisleán Éireannach é **Caisleán Dhún Garbhán** atá suite i Dhún Garbhán. Téann an caisleán seo siar go dtí tús lonnaíocht na nAngla-Normannach in Éirinn. Tógadh é thart ar an mbliain 1209 chun an bealach isteach chuig Cuan Dhún Garbhán a chosaint. Is é an daingean cuasach polagánach – cineál foirgnimh atá neamhchoitianta in Éirinn – an foirgneamh is sine ar an láthair.

Phort Láirge, Caisleán
Catagóir:Contae Phort Láirge
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Teampall Mhuire, Gabhrán

200px|left|thumb|Teampall Mhuire, Gabhrán

Séipéal meánaoiseach é **Teampall Mhuire** i nGabhrán, Contae Chill Chainnigh.
Tógadh an eaglais seo ag deireadh an tríú haois déag mar eaglais choláisteach agus rinne coláiste freastal uirthi – cléirigh a bhí ag maireachtáil mar chomhluadar ach nár ghéill do riail mhainistreach.

Bhí teaghlach na mBuitléarach mar phátrúin ag an eaglais agus déantar mórán de bhaill tosaigh an teaghlaigh a comóradh anseo le tuamaí ilchasta de chuid na meánaoiseanna.

Go luath sa naoú haois déag, atógadh cuid den eaglais mheánaoiseach agus bhí sí ag feidhmiú mar eaglais de chuid Eaglais na hÉireann go dtí na 1970idí, nuair a bronnadh ar an Stát í mar Shéadchomhartha Náisiúnta. Sa lá atá inniu ann, tá bailiúchán séadchomharthaí ón 5ú go dtí an 20ú haois caomhnaithe sa chuid sin den eaglais a ndearnadh athchóiriú uirthi.

## Féach freisin
* Liosta Séadchomharthaí Náisiúnta (Cill Chainnigh)

Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglaisí in Éirinn
Catagóir:Contae Chill Chainnigh
Louis Mountbatten, Earl Mountbatten de chuid Bhurma

Státaire, oifigeach sa Chabhlach Ríoga agus ball den teaghlach ríoga na Ríochta Aontaithe ba ea **Louis Mountbatten, Earl Mountbatten de chuid Bhurma**  (25 Meitheamh 1900 – 27 Lúnasa 1979).[clé|mion|1942, [aimiréal ag an am]]
## Feallmharú
Ar 27 Lúnasa 1979, feallmharaíodh an Tiarna Mountbatten ar an Mullach Mór, Contae Shligigh.  Phléasc an tIRA buama ar a bhád. Bhí sé ar a laethanta saoire lena chlann, ag iascaireacht ag an am. Maraíodh beirt ghasúr (garmhac Nicholas Knatchbull, 14 bliain d'aois, agus Paul Maxwell, ball foirne, 15 bliain d'aois) agus bean (Doreen Brabourne 83 bliain d'aois) chomh maith. 

Gearradh príosúnacht saoil ar Thomas McMahon ar 23 Samhain 1979. Ligeadh saor é sa bhliain 1998.

## Féach freisin

* Luíochán an Phointe (1979)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1900
Catagóir:Básanna i 1979
Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge
Catagóir:Daoine a feallmharaíodh
Catagóir:Daoine a maraíodh le linn na dTrioblóidí
Catagóir:Fir
Catagóir:Mairnéalaigh
Catagóir:Pearsanra míleata
Catagóir:Polaiteoirí na hIndia
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Ríshliocht Windsor
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Neil Gorsuch

Ball de Chúirt Uachtarach na Stát Aontaithe is ea **Neil Gorsuch** (a rugadh ar 29 Lúnasa 1967). 
clé|mion|agóid sa bhliain 2017

## Saol
clé|mion|2019
Céimí de chuid Ollscoil Columbia (BA 1998), Scoil Dlí Harvard (JD 1991 cum laude) agus Ollscoil Áth na nDamh (DPhil 2004, faoi mhaoirseacht John Finnis) is ea é. Tá a leabhar *The Future of Assisted Suicide and Euthanasia* (Princeton University Press, 2006) bunaithe ar a thráchtas dochtúireachta.
clé|mion|agóid sa bhliain 2017
Bhí Gorsuch ina hcléireach don Bhreitheamh Byron White agus don Bhreitheamh Antaine Ó Cinnéide (1993-94). 

Bhí Gorsuch ina aturnae sa dlí-ghnólacht Kellogg, Hansen, Todd, Figel & Frederick PLLC in Washington DC ó 1995 go 2005 (agus ina chomhpháirtí ann ó 1998), ag díriú ar abhcóideacht trialacha tráchtála. 

Bhí sé ina Phríomh-Ionadaí don Ard-Aighne Comhlach i Roinn Dlí agus Cirt na Stát Aontaithe ó 2005 go 2006 sular ainmníodh do Chúirt Achomharc na Stát Aontaithe le haghaidh an Deichiú Cuaird é; is d'aon ghuth a deimhníodh é.

Tar éis dó a bheith ar an liosta d'ainmnithe féideartha don Chúirt Uachtarach a d'fhógair Donald J Trump i mí Mheán Fómhair 2016, i mí Eanáir 2017 d'ainmnigh an tUachtarán Trump é chun an folúntas i ndiaidh bhás Antonin Scalia a líonadh. Bhí Gorsuch ar an ainmniúchán is óige sa gcúirt is airde i Meiriceá le os cionn 25 bliain. 
clé|mion|Trump, Neil Gorsuch agus a bhean
Dúirt Cumann Barra Mheiriceá go raibh sé cáilithe go maith, mhol Coiste Breithiúnachta an tSeanaid é (11-9 de réir línte páirtí) agus deimhníodh é 54-45 (tar éis do thriúr Daonlathaithe dul i gcomhar leis an Poblachtaigh). Agus é sin a dhéanamh acu, bhris na Poblachtaigh an nós gur féidir filibuster a dhéanamh maidir le hainmniúcháin bhreithiúnacha.
## Naisc sheachtracha
*Buaileann cúirt uachtarach na SA buille i gcoinne cearta LADTA+ le rialú i gColorado (i mBéarla
## Féach freisin
* Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe

## Tagairtí

Catagóir:Breithiúna Meiriceánacha
Catagóir:Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Dartraí (Baile Átha Cliath)

Is bruachbhaile beag i mBaile Átha Cliath é **Dartraí** (Béarla: *Dartraí*) agus is minic a shamhlaítear gur cuid de cheantar Rath Maonais é. I measc na n-áiteanna atá i nDartraí tá Bóthar Dartraí, Bóthar an Teampaill, Páirc Orwell agus Páirc Bhaile Phámair. Tá lóistín do mhic léinn Choláiste na Tríonóide sa cheantar.

Chónaigh an t-údar Máirtín Ó Cadhain in 12 Garraithe na Gréine i nDartraí ar feadh tréimhse.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath
Caisleán Ráth Fearnáin

Is caisleán suite i gContae Bhaile Átha Cliath é **Caisleán Ráth Fearnáin**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Caisleáin i gContae Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann