open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Harry S. Truman

**Harry S. Truman** (* 8. Mei 1884 uun Lamar, Missouri; † 26. Deetsember 1972 uun Kansas City, Missouri) wiar en US-ameerikoons poliitiker faan det Demokraatisk Partei an faan 1945, efter Franklin Delano Roosevelt san duas, tu 1953 de 33. president faan dön Ferianigt Stooten. Tuföör wiar hi oner-president an fertreed twesken 1935 an 1945 a bundestoot Missouri uun det US-Senaat.

## Luke uk diar
* *Presidenten faan dön Ferianigt Stooten (1945-2001)*: Harry S. Truman (1945-1953), Dwight Eisenhower (1953-1961), John F. Kennedy (1961-1963), Lyndon B. Johnson (1963-1969), Richard Nixon (1969-1974), Gerald Ford (1974-1977), Jimmy Carter (1977-1981), Ronald Reagan (1981-1989), George H.W. Bush (1989-1993), Bill Clinton (1993-2001).
* *Vize-Presidenten faan dön Ferianigt Stooten 1901-1945:* Theodore Roosevelt (Marts-September 1901), *neen* (1901-1905), Charles W. Fairbanks (1905-1909), James S. Sherman (1909-1912), *nian* (1912-1913), Thomas R. Marshall (1913-1921), Calvin Coolidge (1921-1923), *nian* (1923-1925), Charles G. Dawes (1925-1929), Charles Curtis (1929-1933), John Garner (1933-1941), Henry A. Wallace (1941-1945), Harry S. Truman (Janewoore-April 1945).
John F. Kennedy

**John Fitzgerald „Jack“ Kennedy** (* 29. Mei 1917 uun Brookline, Massachusetts; † 22. Nofember 1963 uun Dallas, Texas), wiar en US-ameerikoons poliitiker faan det Demokraatisk Partei an faan 1961 tu 1963 de 35. president faan dön Ferianigt Stooten. Hi wiar 1963 uun en atentaat ambroocht. A beeftgrünjer faan san duas san tu daaling uun a meeningen faan lidj amstreden.

## Luke uk diar
* *Presidenten faan dön Ferianigt Stooten (1945-2001)*: Harry S. Truman (1945-1953), Dwight Eisenhower (1953-1961), John F. Kennedy (1961-1963), Lyndon B. Johnson (1963-1969), Richard Nixon (1969-1974), Gerald Ford (1974-1977), Jimmy Carter (1977-1981), Ronald Reagan (1981-1989), George H.W. Bush (1989-1993), Bill Clinton (1993-2001).
* *Vize-Presidenten faan dön Ferianigt Stooten 1945-2001:* *nian* (1945-1949), Alben W. Barkley (1949-1953), Richard Nixon (1953-1961), Lyndon B. Johnson (1961-1963), *nian* (1963-1965), Hubert Humphrey (1965-1969), Spiro Agnew (1969-1973), *nian* (Oktuuber-Deetsember 1973), Gerald Ford (1973-1974), *nian* (August-Deetsember 1974), Nelson Rockefeller (1974-1977), Walter Mondale (1977-1981), George H.W. Bush (1981-1989), Dan Quayle (1989-1993), Al Gore (1993-2001).
Richard Nixon

**Richard Milhous Nixon** (* 9. Janewoore 1913 uun Yorba Linda, Kalifornien; † 22. April 1994 uun New York) wiar en US-ameerikoons poliitiker faan det Republikaans Partei an faan 1969 tu 1974 de 37. president faan dön Ferianigt Stooten. Hi wurd uun det presidentskapswool faan 7. Nofember 1972 welerweelet, man uun't fulig faan det Watergate-Afeer treed Nixon faan sin baantje turag. Hi wiar faan 1953 tu 1961 uk vize-president faan't lun.

## Luke uk diar
* *Presidenten faan dön Ferianigt Stooten (1945-2001)*: Harry S. Truman (1945-1953), Dwight Eisenhower (1953-1961), John F. Kennedy (1961-1963), Lyndon B. Johnson (1963-1969), Richard Nixon (1969-1974), Gerald Ford (1974-1977), Jimmy Carter (1977-1981), Ronald Reagan (1981-1989), George H.W. Bush (1989-1993), Bill Clinton (1993-2001).
* *Vize-Presidenten faan dön Ferianigt Stooten 1945-2001:* *nian* (1945-1949), Alben W. Barkley (1949-1953), Richard Nixon (1953-1961), Lyndon B. Johnson (1961-1963), *nian* (1963-1965), Hubert Humphrey (1965-1969), Spiro Agnew (1969-1973), *nian* (Oktuuber-Deetsember 1973), Gerald Ford (1973-1974), *nian* (August-Deetsember 1974), Nelson Rockefeller (1974-1977), Walter Mondale (1977-1981), George H.W. Bush (1981-1989), Dan Quayle (1989-1993), Al Gore (1993-2001).
Mont Iboundji

Di **Mont Iboundji** as en berag uun Gabuun mä en hööchde faan knaap 1000 meetern. Ööder kwelen sai, hi as 1575 m huuch. En öödern huugen berag uun't lun as di Mont Bengoué.

## Kwelen


## Luke uk diar
* geonames.org
* mapcarta.com
Mont Bengoué

Di **Mont Bengoué** as en 1070 meeter huugen berag uun't prowins Ogooué-Ivindo uun Gabuun. Hi as ferlicht di huuchst berag uun't lun. Efter ööder kwelen as di Mont Iboundji di huuchst berag.

## Kwelen


## Luke uk diar
* geonames.org
* mapcarta.com
Jimmy Carter

**James Earl „Jimmy“ Carter Jr.** (* 1. Oktuuber 1924 uun Plains, Georgia ; † 29. Deetsember 2024 uun Plains, Georgia) wiar en US-ameerikoonsen poliitiker faan det Demokraatisk Partei. Hi wiar faan 1977 tu 1981 de 39. president faan dön Ferianigt Stooten. Faan 1971 tu 1975 wiar hi guwernöör faan Georgia.

## Luke uk diar
* *Presidenten faan dön Ferianigt Stooten (1945-2001)*: Harry S. Truman (1945-1953), Dwight Eisenhower (1953-1961), John F. Kennedy (1961-1963), Lyndon B. Johnson (1963-1969), Richard Nixon (1969-1974), Gerald Ford (1974-1977), Jimmy Carter (1977-1981), Ronald Reagan (1981-1989), George H.W. Bush (1989-1993), Bill Clinton (1993-2001).
George H.W. Bush

**George Herbert Walker Bush** (miast ianfach *George Bush* of *George Bush Senior*; * 12. Jüüne 1924 uun Milton, Massachusetts; † 30. Nofember 2018 uun Houston, Texas), wiar en US-ameerikoons poliitiker faan det Republikaans Partei. Hi wiar faan 1989 tu 1993 de 41. president faan dön Ferianigt Stooten. Hi wiar de 43. US-president, George W. Bush, an de iar guwernöör faan Florida, Jeb Bush, hör aatj. Hi wiar uk faan 1981 tu 1989 a vize-president.

## Luke uk diar
* *Presidenten faan dön Ferianigt Stooten (1945-2001)*: Harry S. Truman (1945-1953), Dwight Eisenhower (1953-1961), John F. Kennedy (1961-1963), Lyndon B. Johnson (1963-1969), Richard Nixon (1969-1974), Gerald Ford (1974-1977), Jimmy Carter (1977-1981), Ronald Reagan (1981-1989), George H.W. Bush (1989-1993), Bill Clinton (1993-2001).
* *Vize-Presidenten faan dön Ferianigt Stooten 1945-2001:* *nian* (1945-1949), Alben W. Barkley (1949-1953), Richard Nixon (1953-1961), Lyndon B. Johnson (1961-1963), *nian* (1963-1965), Hubert Humphrey (1965-1969), Spiro Agnew (1969-1973), *nian* (Oktuuber-Deetsember 1973), Gerald Ford (1973-1974), *nian* (August-Deetsember 1974), Nelson Rockefeller (1974-1977), Walter Mondale (1977-1981), George H.W. Bush (1981-1989), Dan Quayle (1989-1993), Al Gore (1993-2001).
Bill Clinton

**William Jefferson „Bill“ Clinton** (bäären üüs *William Jefferson Blythe III.*; * 19. August 1946 uun Hope, Arkansas) as en US-ameerikoons poliitiker faan det Demokraatisk Partei. Faan 1993 tu 2001 wiar hi de 42. president faan det Ferianigt Stooten. Tuföör wiar hi guwernöör faan Arkansas.

## Luke uk diar
* *Presidenten faan dön Ferianigt Stooten (1945-2001)*: Harry S. Truman (1945-1953), Dwight Eisenhower (1953-1961), John F. Kennedy (1961-1963), Lyndon B. Johnson (1963-1969), Richard Nixon (1969-1974), Gerald Ford (1974-1977), Jimmy Carter (1977-1981), Ronald Reagan (1981-1989), George H.W. Bush (1989-1993), Bill Clinton (1993-2001).
George W. Bush

**George Walker Bush** (* 6. Jüüle 1946 uun New Haven, Connecticut) as en US-ameerikoons poliitiker faan det Republikaans Partei an wiar faan 2001 tu 2009 de 43. president faan dön Ferianigt Stooten. Faan 1995 tu 2000 wiar hi guwernöör faan Texas. San aatj, George H.W. Bush, wiar de 41. US-president.

## Luke uk diar
* *Presidenten faan dön Ferianigt Stooten (2001-)*: George W. Bush (2001-2009), Barack Obama (2009-2017), Donald Trump (2017-2021), Joe Biden (2021-).
Angela Merkel

**Angela Dorothea Merkel** (bäären üüs *Angela Dorothea Kasner*; * 17. Jüüle 1954 uun Hamborig) as en tjiisk poliitiker faan det CDU. Hat wiar faan a 22. Nofember 2005 tu a 8. Detsember 2021 bundeskansler faan det Bundesrepubliik Tjiisklun. Faan a 10. April 2000 tu a 7. Deetsember 2018 wiar hat uk det CDU-bundesföörstwüf.

Uk wan Merkel uun Hamborig bäären wurd, as hat man uun det DDR apwooksen, auer dat san aatj, Horst Kasner (1926–2011; bäären Kaźmierczak), diar uun Quitzow uun Brandenborig prääster wurden as. 1973-78 hee hat uun Leipzig Füüsik studiaret an en dochtertiitel maaget. De 3. September 1977 hee hat do Ulrich Merkel freid. Jo wiar man bluat fiiw juar befreid: jo wurd 1982 skääsd. Fjauer juar leeder liar Merkel Joachim Sauer keenen. 1998 befreid hat ham tu't naist feer.

Faan Janewoore 1991 tu Nofember 1994 wiar hat Bundesminister för Wüfhööd an't Jong Lidj an diarefter tu Oktuuber 1998 Bundesminister för Amwäält, Natüürskül an Reaktoorseekerhaid. 

## Luke uk diar
Konrad Adenauer

**Konrad Hermann Joseph Adenauer** (* 5. Janewoore 1876 uun Köln; † 19. April 1967 uun Rhöndorf) wiar faan 1949 tu 1963 de iarst bundeskansler faan det Bundesrepubliik Tjiisklun an faan 1951 tu 1955 tuglik iarst bundesminister faan det Bütjluns Amt. Faan 1917 tu 1933 an för hög muuner uun 1945 wiar hi boowerbürgermääster faan't steed Köln. 

## Luke uk diar
Fang (spriak)

**Fang** (het uk *Pahouin* of *Pamue*) as det spriak faan a Fang uun Madelafrikoo. Hat hiart tu a bantuspriaken an woort mä latiinsk skraft skrewen.

Hör amanbi 1 miljuun spreegern lewe uun Ekwatoriaalguinea (~300.000), Gabuun (~590.000), Kameruun (~120.000) an uun't Republiik Kongo (~8.000).
CFA-Franc

Wat menst dü?

* CFA-Franc BCEAO (XOF) faan't Waastafrikoons Wiartskap- an Müntunion (UEMOA, green)
* CFA-Franc BEAC (XAF) faan't Madelafrikoons Wiartskap- an Müntunion (CEMAC, blä)
* CFA-Franc regiuun (uun Waast- an Madelafrikoo)

## Luke uk diar
CFA-Franc BEAC

A **CFA-Franc BEAC** (**''Franc** de la **C**oopération **F**inancière en **A**frique Centrale'') as det münt faan't Madelafrikoons Wiartskap- an Müntunion (CEMAC). Diar hiar tu:
# ,
# ,
# , 
# ,
# , 
# .

## Wäärs
Hi woort ütjden faan't Madelafrikoonsk Sentraalbeenk (Banque Centrale des États d'Afrique Centrale, BEAC) uun Yaoundé (Kameruun) an hää di ISO-4217-Code XAF.

Di wäärs as bünjen tu a Euro an woort mä 655,957 CFA-Franc för 1 Euro hanelt. 

## Jilstaken

## Luke uk diar

* CFA-Franc BCEAO

## Kwelen
Ludwig Erhard

**Ludwig Wilhelm Erhard** (* 4. Febrewoore 1897 uun Fürth; † 5. Mei 1977 uun Bonn) wiar en tjiisk wiartskapswedenskapsmaan an poliitiker faan det CDU. Hi wiar faan 1948 tu 1949 direktoor för wedenskap an leederhen faan 1949 tu 1963 bundesminister för wedenskap an wiar uun detheer baantje a aatj faan det „tjiisk wiartskapswoner“. Diartu wiar hi faan 1957 tu 1963 oner-kansler. Faan 1963 tu 1966 wiar hi de naist bundeskansler faan det Bundesrepubliik Tjiisklun.

## Luke uk diar
Kurt Georg Kiesinger

**Kurt Georg Kiesinger** (* 6. April 1904 uun Ebingen, Württemberg; † 9. Marts 1988 uun Tübingen) wiar en tjiisk poliitiker an faan 1966 tu 1969 traad bundeskansler faan det Bundesrepubliik Tjiisklun. Tuför wiar hi faan 1958 tu 1966 minister-president faan Baden-Württemberg. 

## Luke uk diar
Willy Brandt

**Willy Brandt** (Bäären üüs *Herbert Ernst Karl Frahm*; * 18. Deetsember 1913 uun Lübeck; † 8. Oktuuber 1992 uun Unkel) wiar faan 1969 tu 1974 as föörmaan faan't regiaring faan en koalitschuun faan SPD an FDP de fjuard bundeskansler faan det Bundesrepubliik Tjiisklun. Tuför hed hi faan 1966 tu 1969 uun det iarst grat koalitschuun uun't Kurt Georg Kiesinger sin kabinet wiar minister faan det Bütjluns Amt an oner-kansler. Tuför wiar hi faan 1957 tu 1966 bürgermääster faan Berlin.

## Luke uk diar
Helmut Schmidt

**Helmut Heinrich Waldemar Schmidt** (* 23. Deetsember 1918 uun Hamborig-Barmbek; † 10. Nofember 2015 uun Hamborig-Langenhorn) wiar en tjiisk poliitiker faan det SPD. Faan 1974, efter Willy Brandt san turagtreed, tu 1982 wiar hi de füft bundeskansler faan Bundesrepubliik Tjiisklun. Hi wiar uk faan September tu Oktuuber 1982 Minister faan det Bütjluns Amt.

## Luke uk diar
Helmut Kohl

**Helmut Josef Michael Kohl** (* 3. April 1930 uun Ludwigshafen am Rhein; † 16. Jüüne 2017 uk diar) wiar en tjiisk poliitiker faan det CDU. Faan 1982 tu 1998 wiar hi de seekst bundeskansler faan det Bundesrepubliik Tjiisklun. Tuför wiar hi faan 1969 tu 1976 traad minister-president faan Rheinland-Pfalz.

## Luke uk diar
Gerhard Schröder

**Gerhard Fritz Kurt Schröder** (* 7. April 1944 uun Mossenberg-Wöhren, daaling tu Blomberg) as en tjiisk poliitiker faan det SPD. Hi wiar faan Oktuuber 1998 tu Nofember 2005 de sööwenst bundeskansler faan det Bundesrepubliik Tjiisklun. Tuför wiar hi faan 1990 tu 1998 minister-president faan Niidersaksen.

## Luke uk diar
Madelafrikoonsk Sentraalbeenk

At **Madelafrikoonsk Sentraalbeenk** (Banque des États de l'Afrique Centrale, **BEAC**) as det sentraalbeenk för a madelafrikoonsk lunen:
*
*
*
*
*
*

Jodiar lunen san ferbünjen uun't Madelafrikoonsk Wiartskap- an Müntunion (Communauté Économique et Monétaire de l'Afrique Centrale, *CEMAC*).

Hör gemiansoom münt as di CFA-Franc BEAC.

## Luke uk diar
Eastern (Regiuun uun Uganda)

Det **Eastern Regiuun** (üüb Ingels: *Eastern Region*) as ian faan dön fjauer regiuunen uun Uganda. At regiuun leit uun a uast faan’t lun. Uun a nuurd leit det Northern Regiuun, uun a uast Keenia, uun a süüd Tansania an uun a waast det Central Regiuun. Det hee 9.042.420 lidj (2014). At hoodsteed faan’t regiuun as Jinja.

## Distrikten
Uun't Eastern Regiuun san 37 distrikten (Stant 2020):

## Kwelen
Pierre Savorgnan de Brazza

Graaf **Pierre Savorgnan de Brazza** (bäären üüs *Pietro Paolo Savorgnan di Brazzà*; * 26. Janewoore 1852 uun Rom; † 14. September 1905 uun Dakar, Seenegal) wiar en uun Itaalien bäären fraansöösk mariinofisiar an forsker faan Aafrika. At steed Brazzaville uun det Republiik Kongo as efter ham neemd.
Western (Regiuun uun Uganda)

Det **Western Regiuun** (üüb Ingels: *Western Region*) as ian faan dön fjauer regiuunen uun Uganda. At regiuun leit uun a waast faan’t lun. Uun a nuurd leit det Northern Regiuun, uun a uast Central Regiuun, uun a süüduast Tansania, uun a süüdwaast Ruanda an uun a waast det Demokraatisk Republiik Kongo. Det hee 8.874.860 lidj (2014).  At hoodsteed faan’t regiuun as Mbarara.

## Distrikten
Uun't Central Regiuun san 26 distrikten weesen (Stant 2010):

## Kwelen
Innogy (Skep)

Di **Innogy** es en Skep fuar Ütflochten. Jü es dit jest Skep ön Dütsklön, wat me Methanool-Brenstofselen öndrewen uur. 
Di Innogy lapt bi di *Weisse Flotte Baldeney-GmbH* ön di Baldeney-See bi Essen.

## Histoorie
Di *Innogy* jert tö en „Greenfuel“-Projekt fan di RWE-Daachter Innogy. Dit Skep skel weegi, hur'ling em me E-Fuels (Driifstof, wat me (Ööko-) Stroom, Lucht, Köölendioksid en Weeter maaket uur) önerwai wiis ken. 
Dit Koopin en di Ombechningen haa ombi 2 Miljoonen Euro kostet, en diarbi heer di Stat Essen holpen. Dit Jil kām fan en Pot "Grüne Hauptstadt Europas – Essen 2017".

## E en E-Program Pa-X-ell
Dit Systeem es töhopstelt fan en Methanool-Omseeter en Brenstofselen. Becht waar di Giraaten üs en Diil fan dit Pa-X-ell-Program, wat uk help skel, dat di gurt Krütsfaart-Dampern jaar Stroom söner Diesel maaki ken. Di Meyer-Werev fan di Weeser heer sa'n Systeem iin ön en gurt Krütsfaarer becht.

## Dit Skep
Di *Innogy* es en Skep fuar Ütflochten, wat di RWE-Daachter Innogy fuar en Ombechning tö di *Lux-Werev* braacht heer. Dit Skep wiar sent 2006 üs "Inselstadt Ratzeburg" ön Ratzeborig önerwai wesen.

Di elektrisk Maskiin fair höör Stroom fan soowen Brenstofselen, wat fan Deenemark kum. Di Firma *SerEnergy* heer des Giraaten fan di Typ HT PEM (Hoogtemperatuur-Polymeer-Elektrolytmembraan) üttaacht en becht.
Dit Systeem heer en Macht fan 35 kW fan soowen Moduuli, ark me 5 kW. Des sen iin ön en Skrekelskaap iinbecht. 
Di Brenstofselen leer en Akkumulaator me ombi 100 kWh Kapatsiteet āp, en me des lapt di Elektromaskiin.

Di Wāremker fan di Brenstofseli helpt di Methanool-Omseeter bi sin Aarber. Iin ön di Tank fan't Skep sen 330 Litern Methanool.

## Di Brenstof
Dit Methanool uur fan en Elektrolysigiraat maaket, wat fan di Weeterkraftönlaag jüst bi di Baldeneysee Stroom fair. Di Önlaag es tau maal tau Meetern gurt en nemt Köölen-Dioksid üt di Lucht. Töhop me Weeter en Stroom uur diar Methanool fan maaket.

## Luki uk jir
En Video aur "E4Ships", en Projekt fuar Foranering ön Skeepen.

## Futnooten
* https://web.archive.org/web/20191215120544/https://www.baldeneysee.de/schifffahrt/ms-innogy,-co2-neutral,-leise-und-schick.html Uurter en Skeltern (dütsk); āpröpen ön di 12. Juuni 2018
* https://web.archive.org/web/20201026075504/https://news.innogy.com/innogy-startet-weltweit-einzigartiges-methanol-projekt/ Biskiir fan Innogy, āpröpen ön di 12. Juuni 2018
Pügmeen

A **Pügmeen** san en skööl faan fulken uun Madelafrikoo. Det san son 150.000 bit 200.000 minsken, diar eegentelk ei föl mäenööder tu dun haa. Hör gemiansoom eegenskap as, dat jo temelk letj san, miast so am 1,50 m.

## Nööm
Di nööm *pügmeen* komt faan't latiinsk *pygmaei*, an det komt faan't ualgreks πυγμαῖος *pygmaíos* uf. Det wurd *pygmḗ* ment *fiist*, an pügmeen san diarefter *so grat üs en fiist*.

## Iindialang
A pügmeen wurd tu sjauer sköölen iindiald:
* Uastelk skööl, uun't Demokraatisk Republiik Kongo: Mbuti of Ba-Mbuti, mä det onerskööl *Efe*
* Waastelk skööl, uun't Madelafrikoonsk Republiik an Republiik Kongo, Gabuun an süüdelk Kameruun: Mbenga of Ba-Mbenga, mä det onerskööl *Baka*
* Süüdelk skööl, uun Ruanda, Burundi, Sambia an det süüdelk Demokraatisk Republiik Kongo: Twa an Cwa, of Ba-Twa, Ba-Cwa.
* Madelskööl, uun't waasten faan't Demokraatisk Republiik Kongo: Twa

## Kwelen


## Luke uk diar
Bahia (Bundesstoot)

De **Bahia Bundesstoot** (üüb Portugiisk: *Estado da Bahia*) as een faan dön aacht-an-twuntig bundesstooten uun de süüdameerikoons stoot Brasiilien. A bundesstoot leit uun a uast faan't lun. Det hee 14.873.064 lidj (2017). At hoodsteed faan a bundesstoot as Salvador.

## Kwelen
Artibonite (Department)

Det **Artibonite Department** (üüb Fraansöösk: *Le département de l'Artibonite*, üüb Haitiaans: *Latibonit*) as ian faan dön tjiin departmenten uun Haiti. At department leit uun a nuurdwaast faan't lun. Det hee 1.571.020 lidj (2009). At hoodsteed faan’t department as Gonaïves.

## Geografii
### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't department san:

### Iindialing faan Ferwalting
At department hee fiiw arrondissementen:

* Dessalines
* Gonaïves
* Gros-Morne
* Marmelade
* Saint-Marc

## Kwelen
Bermuuda-Triihuk

At **Bermuuda-Triihuk** as en regiuun uun a Nuurdatlantik tesken Bermuuda, Florida an Puerto Riko. Diar skel aparte hawariin faan skeb an fliigern föörkimen wees, dialwiis skel jo ianfach ferswünjen wees.

## Nööm
Di nööm kaam wel 1963 ap, an sant det buk faan Charles Berlitz *The Bermuda Triangle* 1977 üüb huuchsjiisk ütjkaam, käänt wel bal arken di ütjdruk. Uun det buk spoon hi en bonk tjüch auer ferswünjen skeb an fliigern tuup, an hör instrumenten hed ei muar rocht werket. An hi mend, det hed mä ünhiamelk krääften tu dun. Man al 1980 kaam diar en ööder buk ütj faan Lawrence Kusche *The Bermuda Triangle Mystery – Solved!* an diar uun wiset hi efter, dat uun't Bermuuda-Triihuk uk ei muar skeb tu skaas kimen wiar üs öödershuar.

## Luke uk diar
UTC+6:30

**UTC+6:30** as en tidjsoon bi amanbi 97,5°&nbsp;uastelk lengde. Hat wikt am sääks an en hualew stünj faan't UTC uf.

UTC+6:30 woort bluas uun Mjanmaar an üüb a Kokos Eilunen brükt.

Ööder nöömer san: 
* Mjanmaar Tidj (MMT)
* Cocos Islands Time (CCT)

## Luke uk diar
Kokos Eilunen

A **Kokos Eilunen**, uk wel **Keeling Eilunen**, ( of , amtelk: **Territory of Cocos (Keeling) Islands** san en skööl faan eilunen uun a Indik, an san en austraalisk bütjenlun. Hör nööm haa's efter det kokospualem.

Di nööm *Kokos Eilun* of *Kokos Eilunen* jaft at oober uk uun ööder lunen an regiuunen: Uun Mjanmaar, Costa Rica, Guam, Mauritsius, Tonga, Kuuba. Am det ei tu ferwakslin, as di amtelk nööm *Cocos Keeling Islands*. William Keeling (* 1578; † 1620) wiar en britisken koptein.

## Kliima
A Kokos Eilunen lei uun a troopen, huar't auer't hialer juar likedenang warem as.



## Kwelen


## Luke uk diar

* Kokos-Eilun (Costa Rica)
Bermuuda

**Bermuuda** as en skööl faan eilunen uun a Atlantik, a **Bermuudas**, an uk en britisk bütjenlun.

Efter a Bermuudas as det *bermuudasaiel* (huuchsaiel) näämd, an uk at Bermuuda-Triihuk an a *bermuudaboksen*.

## Geografii
Tu a Bermuudas hiar son 360 koraleneilunen, diar san oober man 20 faan bewenet. Det san a nuurdermiast troopisk koraleneilunen.

## Ferwaltang
Tu Bermuuda hiar njügen *parishes* an tau *municipalities* (gemeenen)

## Luke uk diar
Guam

**Guam** [] (uun Chamorro *Guåhån*) as det gratst an süüdermiast eilun faan a Mariaanen uun a Pasiifik. Hat as en bütjenlun faan a USA. 

Üüb Guam stäänt det Andersen Air Force Base, en militeerfluuchplaats faan't USAF.

## Gemeenen

## Futnuuten


## Luke uk diar
Jul-Eilun

At **Jul-Eilun** ( as en 135&nbsp;km² grat eilun uun a Indik, diar tu Austraalien hiart. Hoodstääd as Flying Fish Cove.

Di nööm stamt faan di britisk koptein William Mynors, di det eilun di 25. Detsember 1643 fünjen hää.

Üüb Jul-Eilun as en grat looger för *boat people*, diar faan Süüduastaasien flücht san, an en wai tu Austraalien sjük.

## Kliima
Jul-Eilun leit uun a troopen, huar't auer't hialer juar likedenang warem as.

## Futnuuten


## Luke uk diar
Centre (Department uun Haiti)

Det **Centre Department** (üüb Fraansöösk: *Le département du Centre*, üüb Haitiaans: *Sant*) as ian faan dön tjiin departmenten uun Haiti. Det hee 678.626 lidj (2009). At hoodsteed faan’t department as Hinche.

## Geografii
### Iindialing faan Ferwalting
At department hee fjauer arrondissementen:

* Cerca-la-Source
* Hinche
* Lascahobas
* Mirebalais

## Kwelen
Grand’Anse (Department)

Det **Grand’Anse Department** (üüb Fraansöösk: *Le département de Grand’Anse*, üüb Haitiaans: *Grandans*) as ian faan dön tjiin departmenten uun Haiti. Det hee 425.878 lidj (2009). At hoodsteed faan’t department as Jérémie.

## Geografii
### Iindialing faan Ferwalting
At department hee trii arrondissementen:

* Anse d’Hainault
* Corail
* Jérémie

## Kwelen
Nord (Department uun Haiti)

Det **Nord Department** (üüb Fraansöösk: *Le département du Nord*, üüb Haitiaans: *Nò*) as ian faan dön tjiin departmenten uun Haiti. Det hee 970.495 lidj (2009). At hoodsteed faan’t department as Cap-Haïtien.

## Geografii
### Iindialing faan Ferwalting
At department hee sööwen arrondissementen:

* Acul du Nord
* Borgne
* Cap-Haïtien
* Grande-Rivière-du-Nord
* Limbé
* Plaisance
* Saint-Raphaël

## Kwelen
Britisk Teritoorium uun a Indisk Oosean

At **Britisk Teritoorium uun a [[Indisk Oosean]]** (ingelsk: *British Indian Ocean Territory*) as en bütjenlun faan't Ferianagt Könangrik. Hat amfaadet a *Chagos-Eilunen*. Jo lei uun't süüden faan a Malediiwen.

## Eilunen
Tu a *Chagos-Eilunen* hiar sööwen atolen mä 60 eilunen. Bluas det gratst eilun *Diego Garcia* as bewenet. Hat as faan't Ferianagt Könangrik tu a USA ferpacht wurden, an diar stäänt en grat militeerstatjuun mä en huuwen an amanbi 3.500 soldooten. Ööders wenet diar näämen. Jo ual iinwenern, a *Chagosioonern* san amsiidelt wurden tu a Seschelen, Mauritsius an Gratbritanien.

## Luke uk diar
Heard an McDonald-Eilunen

A **Heard an McDonald-Eilunen** () san en bütjenlun faan Austraalien uun a süüdelk Indisk Oosean. Hör amtelk nööm as **Territory of Heard Island and McDonald Islands** (ufkört: *HIMI*). Jo eilunen san 1947 faan't Ferianagt Könangrik tu Austraalien auerden wurden.

## Bilen

Heard mcdonald 76.jpg|Koord faan a eilunen
Heard Island.jpg|Eilun *Heard* mä di wulkaan *Big Ben*



## Luke uk diar
* 
* 
*
Ouest (Department uun Haiti)

Det **Ouest Department** (üüb Fraansöösk: *Le département de l'Ouest*, üüb Haitiaans: *Lwès*) as ian faan dön tjiin departmenten uun Haiti. At department leit uun a süüd faan't lun. Det hee 3.664.620 lidj (2009). At hoodsteed faan’t department as Port-au-Prince.

## Geografii
### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't department san:

### Iindialing faan Ferwalting
At department hee fiiw arrondissementen:

* Arcahaie
* Croix-des-Bouquets
* La Gonâve
* Léogâne
* Port-au-Prince

## Kwelen
Sud (Department uun Haiti)

Det **Sud Department** (üüb Fraansöösk: *Le département du Sud*, üüb Haitiaans: *Sid*) as ian faan dön tjiin departmenten uun Haiti. Det hee 704.760 lidj (2009). At hoodsteed faan’t department as Les Cayes.

## Geografii
### Iindialing faan Ferwalting
At department hee trii arrondissementen:

* Bainet
* Belle-Anse
* Jacmel

## Kwelen
Sud-Est (Department uun Haiti)

Det **Sud-Est Department** (üüb Fraansöösk: *Le département du Sud-Est*, üüb Haitiaans: *Sidès*) as ian faan dön tjiin departmenten uun Haiti. Det hee 575.293 lidj (2009). At hoodsteed faan’t department as Jacmel.

## Geografii
### Iindialing faan Ferwalting
At department hee fiiw arrondissementen:

* Aquin
* Les Cayes
* Chardonnières
* Côteaux
* Port-Salut

## Kwelen
Mariaanen

A **Mariaanen** san en skööl faan eilunen uun a Pasiifik.

## Iindialang
Jo san iindiald tu tau bütjenlunen faan a USA:

* Nuurdelk Mariaanen
* Guam

## Luke uk diar
UTC−8

**UTC-8** as en tidjsoon bi amanbi 120°&nbsp;waastelk lengde. Hat wikt am aacht stünj faan't UTC uf.

Ööder nöömer san: 
* Pacific Standard Time (PST)
* Pitcairn Standard Time (PST)
* Clipperton Island Standard Time (CIST)

* Alaska Daylight Time (AKDT)

## Luke uk diar
Pitcairn Eilunen

A **Pitcairn Eilunen** (, Pitkern *Pitkern Ailen*) san en skööl faan eilunen uun a süüduastelk Pasiifik, an en bütjenlun faan't Ferianagt Könangrik. Bluas det eilun Pitcairn as bewenet.

A iinwenern san tu en graten dial efterkemen faan koptein Fletcher Christian an sin sialidj, diar uun't juar 1789 det britisk skap *[[Bounty]]* auernaam, an diarmä faan Tahiti efter uasten flücht.

## Koord

## Eilunen

## Kwelen


## Luke uk diar
Izu Eilunen

A **Izu Eilunen** (japoonsk ) san en keed faan eilunen süüdsüüduastelk faan Tokio uun a Pasiifik. Jo lei son 100 bit 350&nbsp;km faan't japoonsk hoodstääd uf an hiar tu't Prefektuur Tokio.

Tuup mä a Ogasawara Eilunen widjer am a süüd san det a „süüdelk eilunen“ (*[[Nampō-shotō]]*). Jo slütj det Filipiinensia efter nuurduasten uf.

## Eilunen

## Luke uk diar
Nuurdelk Mariaanen

A **Nuurdelk Mariaanen** () san en dial faan a Mariaanen eilunen, an en bütjenlun faan a USA uun a Pasiifik. Jo lei tesken a Izu-Eilunen (Jaapan) uun't nuurdwaasten an Guam uun't süüden.

## Eilunen
Diar san 15 grater eilunen an flook letjen:



Bluas a süüdelk eilunen san bewenet:

## Luke uk diar
Baranya

Det **Baranya Komitaat** (üüb Ungaars: *Baranya megye*) as ian faan dön njüügentanj komitaaten uun Ungarn. At komitaat leit uun a süüd faan't lun. Det hee 360.704 lidj (2019). At hoodsteed faan't komitaat as Pécs.

## Kwelen
.sj

**** as det top-level-domain (TLD) faan Svalbard an Jan Mayen. Hat woort oober ei brükt.

## Luke uk diar

* .bv
.gb

**** as en top-level-domain (TLD) faan't Ferianagt Könangrik. Diar woort oober miast .uk brükt.

## Luke uk diar

* .uk
Bouvet-Eilun

At **Bouvet-Eilun** [] () as en ünbewenet wulkaaneilun uun a Süüdatlantik. Trinjam lei noch enkelt letj eilunen mä Larsøya, Store-Kari an Litle-Kari. Jo san en bütjenlun faan Norweegen.

## Kliima

## Panoraama

## Internet

Likes dat diar goor näämen wenet, hää det Bouvet-Eilun en aanj top-level-domain (TLD): .bv.

## Luke uk diar
ISO 3166-2:AS

## Siehe auch
* ISO 3166-2, Referenztabelle der Ländercodes.
* ISO 3166-1, Referenztabelle der Ländercodes, wie sie in Domainnamen verwendet werden.
Kingmanrab

At **Kingmanrab** (, []) as en koralenrab uun a Pasiifik. Hat hiart tu a United States Minor Outlying Islands. 61 km efter süüduasten leit det Palmyra-Atol. Detdiar keed faan eilunen het Line Islands.

At Kingmanrab leit gratendials oner weeder. Dan an wan faal ans 10.000&nbsp;m² (0,01&nbsp;km²) drüg. Det hialer laguun as 60&nbsp;km² grat. Diar lewe muar üs 200 slacher faan koralen.

## Bilen

Aerial view of the Southeast Part of Kingman Reef.png|Süüduastääg faan't Kingmanrab, huar't en betj huuger leit.
Kingman Reef Oct 2003.jpg|Kingmanrab uun Oktuuber 2003


## Luke uk diar
Line Islands

A **Line Islands** san en keed faan eilunen uun a Pasiifik mä aacht atolen, trii eilunen an en koralenrab. Det lunflaak as knaap 504&nbsp;km² grat. A miast eilunen hiar tu Kiribaati.

## Geografii
A Line Islands san en 2334&nbsp;km lung keed faan eilunen faan't Kingmanrab uun't nuurdwaasten bit tu't eilun Flint uun't süüduasten. Di ekwaator lääpt diar maden troch.

## Futnuuten


## Luke uk diar
Palmyra Atol

At **Palmyra-Atol** (, []) as en atol uun a Pasiifik. Hat hiart tu a nuurdelk Line Islands an a United States Minor Outlying Islands.

## Siakoord

## Luke uk diar
Koralensia-Eilunen

A **Koralensia-Eilunen** san en skööl faan letj eilunen an koralenraber nuurduasten faan Austraalien, bütjen faan't Great Barrier Reef uun't Koralensia. Jo lei ferdiald auer en weederflaak faan  780.000 km², nem oober salew bluas 3&nbsp;km² iin. Bluas üüb Willis Island wene en hunfol wedenskapslidj, jo ööder eilunen san ei bewenet.

## Bilen

Willis Island.JPG|Willis Island
Wyspy Morza Koralowego.png|Koord faan't regiuun



## Luke uk diar
Ashmore- an Cartier-Eilunen

A **Ashmore- an Cartier-Eilunen** [] ( san en skööl faan ünbewenet letj eilunen an raber bi a süüdwaast ütjgung faan't Tiimorsia iinuun a Indisk Oosean. Jo tääl üs bütjenlun faan Austraalien.

## Satelitenbilen

Ashmore_Reef2.png|Ashmore Reef
Hibernia_Reef.png|Hibernia Reef
Cartier_Island.png|Cartier Reef


## Luke uk diar
Northern Territory

At **Northern Territory** [] (ufkört **NT**) as det nuurdelk teritoorium faan Austraalien. Diar wene man knaap 250.000 minsken, a miasten uun a grat stääden Darwin, Palmerston an Alice Springs.

Trinjam lei a austraalisk bundesstooten Western Australia, South Australia an Queensland. Uun't nuurden lei at Timorsia, at Arafurasia an di Golf faan Carpentaria.

## Ferwaltang
At Northern Territory as iindiald tu *municipalities* (stääden), *shires* (lunkreiser) an *unincorporated areas* (gemeenfrei regiuunen):
### Municipalities
# City of Darwin
# City of Palmerston
# Town of Alice Springs
# Town of Katherine
# Litchfield Municipality

### Shires
# Barkly Region
# Belyuen Shire
# Central Desert Shire
# Coomalie Shire
# East Arnhem Shire
# MacDonnell Shire
# Roper Shire
# Tiwi Islands Shire
# Victoria Daly Shire
# Wagait Shire
# West Arnhem Shire

### Unincorporated Areas
# Alyangula (2,10 km²)
# Darwin Rates Act Area (East Arm) (52,15 km²)
# Nhulunbuy (7,12 km²)
# Unincorporated Top End Region (Finnis-Mary) (19.263,22 km²)
# Yulara (103,33 km², pop. 986)

## Politiik
Det Northern Territory hää sant 1974 en parlament.

## Luke uk diar
Australian Capital Territory

At **Australian Capital Territory** (**ACT**) as det hoodstäädteritoorium faan Austraalien. Diar leit det hoodstääd Canberra. Trinjam leit di bundesstoot New South Wales.

Det teritoorium as 1910 iinracht wurden, auer jo tau gratstääden Melbourne an Sydney ei ianag wurd küd, hün stääd det hoodstääd faan Austraalien wurd skul.

Nü wiar det ACT oober det iansagst teritoorium saner tugang tu en huuwen. Diaram as 1915 det *Jervis Bay* bi a Pasiifik faan New South Wales kääft wurden. Sant 1989 as det en aanj teritoorium: Jervis Bay Territory.

## Politiik
Det ACT hää sant 1989 en parlament.

## Luke uk diar
Torres Struat

At **Torres Struat** () as det smäälst steed tesken Austraalien an Nei-Guinea. Diar as uk di auergung faan a Indisk Oosean tu a Pasiifisk Oosean. Hat as näämd efter Luiz Váez de Torres.

Diar lei flook letj eilunen an sunbeenker, an det wiar iar en gefeerelk onernemen, diar troch tu siilen. Hial uun't süüden, tesken det Prince-of-Wales-Eilun an det austraalisk fäästlun leit det Endeavour Struat üs ian mögelkhaid. Hat as näämd efter James Cook sin skap. 1803 foonj Matthew Flinders noch en beederen wai nuurden faan't Prince-of-Wales-Eilun. 

## Koord

## Luke uk diar
Koralen-Sia

At **Koralen-Sia** (, ) as en dial faan a Pasiifik tesken Austraalien, Nei-Guinea, a Salomoonen an Wanuaatuu. Det weederflaak namt 4.791.000 km² iin.

Uun't nuurduasten leit det Salomoonen-Sia an uun't süüden at Tasmansia. Auer't Torres-Struat as hat uun't nuurdwaasten ferbünjen mä't Arafura-Sia. Nuurdnuurdwaast leit di Golf faan Papua.

At Koralensia hää hör nööm efter hunerten faan koralenraber, fööraal det Great Barrier Reef.

Uun't Koralen-Sia lei a Koralensia-Eilunen, diar tu Austraalien hiar.

## Koord

## Luke uk diar
Darwin (Northern Territory)

**Darwin** (Ütjspriik üüb Ingels: [ˈdɑːwɪn] ) as en steed uun a nuurd faan Austraalien an't hoodsteed faan det Northern Territory. Det leit uun a nuurdwaast faan't teritoorium. Det hee 118.452 lidj (2016). Det as efter britisk natüürforsker Charles Darwin neemd.

## Geografii
At steed hee fjauer wooldistrikten (üüb Ingels: *wards*)
* Chan Ward
* Lyons Ward 
* Richardson Ward 
* Waters Ward

## Kwelen
Brisbane (Steed uun Austraalien)

**Brisbane** (Ütjspriik üüb Ingels: [ˈbɹɪzbən] ) as en steed uun a uast faan Austraalien an't hoodsteed faan Queensland. Det leit uun a süüduast faan a bundesstoot. Det hee 2.054.616 lidj (2016). Det as efter Sir Thomas Brisbane, guwernöör faan New South Wales 1821–25, neemd. 

## Geografii
### Iindialing faan Ferwalting
Lokaal ferwaltingsgebiiten uun Brisbane san:
* City of Brisbane
* Logan City
* Moreton Bay Region
* City of Ipswich
* Redland City
* Somerset Region
* Scenic Rim Region
* Lockyer Valley Region

## Kwelen
Lord-Howe-Eilunen

A **Lord-Howe-Eilunen** (ingelsk: *Lord Howe Island Group*) san en skööl faan 28 eilunen för't küst faan New South Wales uun Austraalien. Jo lei uun't Tasmansia, diar tu a Pasiifik täält, an san en weltarewdial faan a UNESCO.

## Eilunen
Tu det skööl faan a Lord-Howe-Eilunen hiar fööraal:
* Det Lord-Howe-Eilun salew. Hat as det gratst an det iansagst bewenet eilun diar.
* Ball’s Pyramid, en auer a miaten spas apstiigen beragtoop.
* Roach-Eilun an a Admiralty-Eilunen,
* Mutton-Bird-Eilun,
* Gower-Eilun,
* Blackburn-Eilun,
* an do noch enkelt letj koraleneilunen an felsen.

## Bilen

LordHoweIslandFromKimsLookout.jpg|Lord-Howe-Eilun
Admiralty Group off Ned's Beach LordHoweIsland 4June2011.jpg|Admiralty-Eilunen
Ball's Pyramid (2516887977) (2).jpg|Ball's Pyramid



## Luke uk diar
Tasman-Sia

At **Tasman-Sia** as en dial faan a Pasiifisk Oosean an leit tesken Austraalien uun't waasten an Nei-Sialun uun't süüduasten. Di nööm komt faan't eilun Tasmaanien uf. An bias nöömer gung üüb Abel Tasman turag, det wiar en holunsen siamaan, di uun a juaren 1642/1643 det regiuun beraiset hää.

## Eilunen
Uun't Tasman-Sia lei en hialer rä letj eilunen an raber, diar tu trii sköölen hiar:

* Middleton Reef an Elizabeth Reef
* Lord-Howe-Eilunen
* Norfolk-Eilun

## Luke uk diar
John Hunter

**John Hunter** (* 29. August 1737 uun Leith, Edinburgh, Skotlun; † 13. Marts 1821 uun London) wiar faan 1795 tu 1800 guwernöör faan New South Wales. De Hunter Struum uun New South Wales as efter ham neemd.

## Luke uk diar
* *Guwernöören faan New South Wales (1788-1821)*: Arthur Phillip (1788-1792), John Hunter (1795-1800), Philip Gidley King (1800-1806), William Bligh (1806-1808), Lachlan Macquarie (1810-1821).
Derwent Struum

Di **Derwent River** as en struum uun't süüduasten faan Tasmaanien (Austraalien).

## Bilen

## Futnuuten


## Luke uk diar
Murray Struum

A **Murray River** as en 2.375&nbsp;km lungen struum uun't süüduasten faan Austraalien. 

Hi as efter san tustruum Darling River di ööderlingst struum uun't lun. An tuup san jo 3.672&nbsp;km lung.

## Bilen

Murray River at Boundary Bend.jpg|Murray bi Boundary Bend
Murray River.jpg| Onerluup bi Wellington, SA
PS Murray Princess 2.JPG|Weldamper *PS Murray Princess* uun Mannum



## Kwelen


## Luke uk diar
Tiimor-Sia

At **Tiimor-Sia** as en weederflaak tesken Austraalien an det eilun Tiimor. Hat as 61.500&nbsp;km² grat an täält tu a Indik.

Efter waasten leit a Indisk Oosean, uun't nuurden at Banda-Sia, an uun't uasten at Arafura-Sia, wat uk al tu a Pasiifik tääld woort.

An madenuun leit en eerdöölefial, huar Uast-Tiimor an Austraalien uun stridj auer san. Austraalien hed nemelk 1972 en ferdrach mä Indoneesien auer hör gemiansoom siagrens maaget. Man 2002 as Uast-Tiimor suwereen wurden, hiard nü ei muar tu Indoneesien, an wul didiar ferdrach ei gudkään.

## ''Globaal förderbian''
Troch at Tiimor-Sia lääpt det "globaal förderbian", det as di ütjglik faan kuul an warem weeder üüb a welt.

## Luke uk diar
Banda Sia

At **Banda Sia** as en weederflaak tesken Sulawesi uun't waasten, Nei-Guinea uun't uasten, Molukken Sia uun't nuurden an Tiimor-Sia uun't süüden an Arafura Sia uun't süüduasten. Hat woort bit 7.440 meetern jip, an täält noch mä tu a Pasiifik. 

## Eilunen
A eilunen uun't Bandasia an diar ambi wurd iindiald tu:
* Grat Sunda Eilunen uun't waasten
* Letj Sunda Eilunen uun't süüden
* Molukken uun't uasten an nuurden

Uun det spriak faan a Timoreesen het det raueg Bandasia uk *Tasi Feto*, det *wüfensia*. At Tiimor Sia as det *Tasi Mane*, det *maanersia*, diar as't aalwat rücher. Uk wan det sia miast raueg as, so as't diaroner dach üüb en ööder oort temelk ünraueg. Uun't Bandasia komt at flooksis tu eerdbeewrin.

## Luke uk diar
Molukken Sia

At **Molukken Sia** (Indoneesk: *Laut Maluku*) as en troopisk sia uun't Malaiisk Archipeel faan a Pasiifik tesken Sulawesi uun't nuurden an waasten an a Molukken uun't süüduasten.

Uun't nuurden leit at Celebes Sia (*Laut Sulawesi*), uun't waasten di Golf faan Tomini (*Teluk Tomini*), uun't süüden at Seram-Sia an uun't uasten at Halmahera-Sia.
Darling Struum

Di **Darling River** as mä 2844 kilomeetern di lingst struum uun Austraalien. Hi feert auer't juar ünreegelmiatag weeder an lääpt iin uun di Murray Struum. Tuup mä di Murray-Struum san jo mäenööder 3672 kilomeetern lung.

Di Darling fäält tidjwiis an steedenwiis drüg. Amdat büüren an wil diarten diar nian komer faan fu, skal det *Murray-Darling Basin Authority* di ufluup reguliare.

## Bilen

Darling-near-Bourke.jpg|Darling River bi Bourke
La confluence du Murray et du Darling à Wentworth.JPG|Tuupstruum mä Murray (rochts) bi Wentworth
Sturt-map.jpg|Koord mä ekspeditjuunswai faan Charles Sturt 1828 (ruad)



## Futnuuten


## Luke uk diar
Arafura Sia

At **Arafura Sia** as en weederflaak tesken Austraalien an Nei-Guinea. Efter waasten slot det Tiimor-Sia uun, an efter uasten feert hat tu't Torres-Struat an Koralen-Sia. Hat as 650.000 km² grat, an a meenangen gung ütjenööder, of hat noch tu a Pasiifik täält, of dach wel iarer tu a Indisk Oosean. Efter süüden tu gongt det Arafurasia auer uun en grat bocht tesken Queensland an det Northern Territory, di Golf faan Carpentaria.

At Arafurasia as temelk flaak, uun't madel man 150 m jip. Likes as diar en böös jip steed bi a auergung tu't Banda-Sia uun't nuurdwaasten, det *Arujip* mä 3.680 m.

## Koord
Koord faan 1846:

## Luke uk diar
Molukken

A **Molukken** san en skööl faan eilunen tesken Sulawesi an Nei-Guinea. Jo hiar tu Indoneesien, an diar wene son 2,1&nbsp;miljuun minsken.

Tu koloniaaltidjen spelet jo eilunen en grat rol üs gewürtseilunen. Diar waaks neegelken an muskaatnöden.

## Ferwaltang
A Molukken san iindiald tu tau prowinsen:
* Maluku (Molukken) mä:
*: Ambon, Aru Eilunen, Babar Eilunen, Banda Eilunen, Barat Daya Eilunen, Buru, Gorom Eilunen, Kei Eilunen, Lease Eilunen, Leti Eilunen, Seram, Sermata Eilunen, Tanimbar Eilunen, Watubela Eilunen, Wetar
* Maluku Utara (Nuurdmolukken) mä:
*: Bacan Eilunen, Halmahera, Morotai, Obi Eilunen, Sula Eilunen, Ternate, Tidore

Diar tesken ferlääpt at Seramsia.

## Luke uk diar

* Malaiisk Archipeel
Malaiisk Archipeel

**Malaiisk Archipeel** as en nööm för düüsenen faan grat an letj eilunen uun Süüduastaasien tesken det asiaatisk fäästlun an Australien. Üüb en lunflaak faan 2 miljuun km² wene son 300 miljuun minsken. Uun't waasten leit a Indisk Oosean an uun't uasten a Pasiifik. A weedern diar wurd mä tu a Pasiifik tääld.

Lunen uun't Malaiisk Archipeel san Brunei, Indoneesien, Malaysia, Uast-Tiimor, Filipiinen, Singapuur

## Iindialang
* Grat Sunda-Eilunen mä Sumatra, Jaawa, Borneo an Sulawesi,
* Letj Sunda-Eilunen faan Baali bit Tiimor,
* Molukken mä Maluku an Maluku Utara,
* Filipiinen mä Luzon, Visayas an Mindanao.

## Luke uk diar

* Malaiisk spriaken
Malaiisk spriak

**Malaiisk** as en spriakfamile mä en hialer rä regiunaalspriaken uun a Malaiisk Archipeel. A wichtagsten san det eegentelk Malaiisk mä jo tau warianten Malaysisk (*Bahasa Malaysia*) an Indoneesk (*Bahasa Indonesia*). Jodiar tau warianten san temelk likedenang an wurd üs ian spriak uunsen. Jo wurd faan ~ 200 miljuun minsken brükt.

## Koorden

 

## Luke uk diar

* Malaiisk spriaken
Golf faan Carpentaria

A **Golf faan Carpentaria** as en grat bocht tesken a austraalisk bundesstoot Queensland uun't uasten an det Northern Territory uun't waasten. Uun't nuurduasten feert hat tu't Torres-Struat an uun't nuurdwaasten tu't Arafurasia.

Hi as sowat 675 kilomeetern briad an 700 lung, det weederflaak namt 300.000 km² iin. Di Golf as temelk flaak, uun't madel 55 bit 66 meeter jip. Di jipst ponkt as uk man bluas 82 meeter jip.

Det küst as modrag an swaar tugengelk, diaram san diar uk nian grat stääden.

## Luke uk diar
Grat Austraalisk Bocht

At **Grat Austraalisk Bocht** amfaadet det süüdküst faan Austraalien uun a Indisk Oosean.

Nü jaft at tau definitjuunen: Efter't IHB leit det bocht tesken Cape Howe uun Western Australia an Sout West Cape uun Tasmaanien (*widjer faadet*). Öödern men mä *Grat Austraalisk Bocht* oober bluas det stak faan Cape Pasley uun Western Australia bit Cape Carnot uun South Australia (*naier faadet*).

At küst as temelk drüg, an wiset huuch klafs, diaram san diar uk nian grat stääden. Grat dialen stun oner skül üs natsionaalpark.

## Bilen

Great Australian Bight Marine Park.jpg|Küst faan't *Grat Austraalisk Bocht*
Australia.A2002231.0145.250m NASA Nullarbor.jpg|*Nullarbor*wüüst uun Süüdaustraalien



## Luke uk diar
Mount Kosciuszko

Di **Mount Kosciuszko** [] (ual skriiwwiis **Mount Kosciusko**) as mä  di huuchst berag faan Austraalien. Hi stäänt uun New South Wales uun a Snowy Mountains.

Noch huuger as di Mawson Peak () üüb det eilun Heard, hi täält oober ei tu't fäästlun faan Austraalien. Di huuchst berag üüb a kontinent Austraalien as ään faan a *[[Seven Summits]]*, det Carstensz-Pyramide () uun Nei-Guinea.

## Luke uk diar
Uluru

Di **Uluru** (Pitjantjatjara: *Uluṟu*) [], het sant 1873 uk **Ayers Rock** (ingelsk), an as en *eilunberag* maden uun Austraalien. Hi as 863 m huuch, 350 m huuger üs sin amlun.

För a uuriinwenern, a Aborigines as di berag halag. Diaram mut hi sant 2019 uk ei muar faan arkenään besteegen wurd. 

## Bilen

Uluru in clouds.jpg|Uunsicht faan nuurdwaast
Uluru (Helicopter view)-crop.jpg|Uunsicht faan en fliiger deel
Uluru Surface.jpg|Skolepoortag boowenst laag 



## Luke uk diar
Abel Tasman

**Abel Janszoon Tasman** (* 1603 uun Lutjegast, Prowins Groningen; † 10. Oktuuber 1659 uun Batavia, Jaawa) wiar en holuns siakeerer. Üüb sin ütjfinjensreisen amsailed hi det austraalisk eerddial an lingt hi 13. Deetsember 1642 üüs iarst europeer Neisialun. Efter ham san oner ölern det austraalisk eilun Tasmaanien (tuföör *Van Diemen’s Land*), det austraalisk Tasman-Hualeweilun, at Tasmansia twesken Austraalien an Neisialun, a Tasmansee an uk de Abel Tasman Natschunaalpark, de Tasman-Gletscher an det Tasman Bocht uun Neisialun an uk a Asteroid (6594) Tasman neemd.
Lake Eyre

Di **Lake Eyre** (**Eyre-Sia**, uun't spriak faan a Aborigines: *Kati-tanda*) as di gratst sia an mä  di jipst ponkt faan Austraalien. Hi as näämd efter di britisk forsker Edward John Eyre.

Didiar sia hää oober nään ufluup an woort sodenang tu en *saaltsia*. Wan hi ans gans fol as, as hi uk man bluas 2 bit 4 meetern jip. Efter ian juar koon oober det hialer weeder ferdampe, so dat hi bal drüg fäält. Tu rintidj woort di sia weder apfald faan rin, di tun graten dial widj wech uun Queensland fäält.

## Bilen

Lake Eyre 2004 - panoramio (1).jpg|Ütjdrüget Eyre-Sia
Lake Eyre.JPG|Eyre-Sia mä en betj weeder uun


## Futnuuten


## Luke uk diar
Alice Springs

**Alice Springs** (üüb Aranda: Mparntwe)  as det iansagst grater stääd maden uun Austraalien. Hat leit uun't Northern Territory an diar wene son 28.000 minsken. 

Alice Springs hää en wichtagen fluuchplaats. Faan diar ütj koon am flook steeden beraise, diar det belukin wäärs san: Uluṟu-Kata-Tjuṯa-Natjunaalpark mä Red Centre Uluṟu („Ayers Rock“) an Kata Tjuṯa („Olgas“), Kings Canyon an muar.

## Kliima

## Luke uk diar
Cairns

**Cairns** as en troopisk stääd uun't nuurduasten faan Austraalien uun di bundesstoot Queensland. Diar wiar iar en wichtagen huuwen för gul an sokerraid. Daalang kem diar föl fräämen, diar det Great Barrier Reef besjük wel. Uun Cairns wene son 100.000 minsken, uun't *Cairns Region* san't gud 150.000.

## Kliima

## Luke uk diar
Lake Torrens

Di **Lake Torrens** (**Torrens-Sia**) as mä en grate faan 5750 km² di öödergratst *saaltsia* uun Australien. Hi as näämd faan Edward John Eyre efter Robert Torrens, det wiar en britisken kolonist uun't 19. juarhunert.

Di sia as sowat 200 mool 50 km grat, hää nään ufluup an as miast drüg. Uun't fergingen 20. juarhunert wiar hi bluas iansis mä weeder fald.

## Bilen

North West Point of Lake Torrens.jpg|Di sia üüb en ual tiaknang faan amanbi 1850



## Luke uk diar
Lake Gairdner

Di **Lake Gairdner** (**Gairdner-Sia**) as di traadgratst *saaltsia* uun Austraalien. Hi as 160 km lung, bit 48 km briad an namt en flaak faan 4.350 km² iin. Sin saaltbuark as steedenwiis muar üs ään meeter stark.

## Bilen

Lake Gairdner, SA.jpg|Saaltbuark



## Luke uk diar
Catamarca (Prowins)

Det **Catamarca Prowins** (üüb Spaans: *Provincia de Catamarca*) as ian faan dön trii-an-twuntig prowinsen uun Argentiinien. Det hee 411.824 lidj (2019). At hoodsteed faan’t prowins as San Fernando del Valle de Catamarca.

## Geografii
### Iindialing faan Ferwalting
At prowins hee seekstanj departmenten:

## Kwelen
Seram Sia

At **Seram Sia** (indoneesk: *Laut Seram*) as en troopisk sia uun a Malaiisk Archipeel faan a Pasiifik. Hat as 12.000 km² grat an dialt a Molukken tu en nuurdelken (Maluku Utara) an en süüdelken dial (Maluku).

Nuurdwaasten leit det Molukken Sia, nuurduasten det Halmahera Sia, uun't süüduasten det Arafura Sia an süüdwaastelk det Banda Sia.

At Seramsia gongt deel bit üüb  uun't *Buru-Jip*.
Halmahera Sia

At **Halmahera Sia** (indoneesk: *Laut Halmahera*) as en troopisk sia uun't Malaiisk Archipeel faan a Pasiifik. Hat as 95.000 km² grat an leit tesken a eilunen Nei-Guinea an Halmahera (Nuurd-Molukken). Hat woort bit  jip.

Efter süüden gongt hat uun't Seram Sia auer, efter waasten uun't Molukken Sia, an uun't uasten leit a eeben Pasiifik.

## Luke uk diar
Malaiisk spriaken

A **Malaiisk spriaken** san en spriakfamile mä en hialer rä regiunaalspriaken uun a Malaiisk Archipeel. Jo hiar tu a Malayo-polyneesk spriaken uun det grat skööl faan a Austroneesk spriaken.

At wichtagst spriak as det eegentelk Malaiisk mä jo tau warianten Malaysisk an Indoneesk, a amtspriaken uun Malaysia, Brunei, Singapuur an Indoneesien.

Do san diar oober uk noch regiunaalspriaken uun:

;Borneo
* Malayic Dayak, Bamayo [xdy], Banjareesk [bjn], Berau Malay [bve], Brunei Malay [kxd], Bukit Malay [bvu], Kendayan [knx], Keninjal [knl], Kota Bangun Kutai Malay [mqg], Tenggarong Kutai Malay [vkt], Ibanisk spriaken (Iban [iba], Balau [blg], Remun [lkj], Mualang [mtd], Seberuang [sbx], Sebuyau [snb])

;Malaiisk Hualeweilun
* Jakun [jak], Kedah Malay [meo], Perak Malay, Pahang Malay, Orang Kanaq [orn], Yawi [mfa], Temuan [tmw], Terengganu Malay

;Sumatra
* Central Malay [pse], Lembak [liw], Haji [hji], Jambi Malay [jax], Kaur [vkk], Kerinci [kvr], Kubu [kvb], Lubu [lcf], Minangkabauisk [min], Musi [mui], Pekal [pel]

;Süüdsjineesk Sia / Struat faan Malakka
* Bangka [mfb], Duano [dup], Loncong [lce], Orang Seletar [ors], Urak Lawoi' [urk]

## Luke uk diar

* glottolog.org
Grat Sunda Eilunen

Mä di ütjdruk **Grat Sunda-Eilunen** ment am miast jo sjauer grat eilunen faan Indoneesien uun a Malaiisk Archipeel:
* Sumatra
* Jaawa
* Borneo (indoneesk: *Kalimantan*), hiart tu Indoneesien, Malaysia an Brunei.
* Sulawesi (iar: Celebes)

## Letjer eilunen
Trinjam jo grat eilunen lei uk noch en hialer rä letjen, diar diar mä tureegent wurd kön:

Bi Sumatra:
* Bengkalis, Rupat an Padang
* Riau Eilunen
* Lingga Eilunen
* Anambas Eilunen
* Nias, Siberut an Simeuluë
* Krakatau Archipeel tesken Sumatra an Jaawa

Bi Borneo:
* Natuna Eilunen

Bi Jaawa:
* Madura
* Karimunjawa Eilunen 
* Panaitan
* Peucang

Bi Sulawesi:
* Togian Eilunen
* Banggai Eilunen
* Sangihe Eilunen

## Luke uk diar

* Letj Sunda Eilunen
Letj Sunda Eilunen

Mä di ütjdruk **Letj Sunda Eilunen** ment'am en keed faan eilunen uun Süüd-Indoneesien tesken Jaawa uun't waasten an a Molukken uun't uasten.

A eilunen san apdiald tu tau prowinsen:
* Nusa Tenggara Timur (Uast)
* Nusa Tenggara Barat (Waast)

; *Baner Bandaböög* (nuurdelk):
* Baali
* Lombok
* Sumbawa
* Komodo
* Rinca
* Flores
* Solor Archipeel
* Alor Archipeel
* Atauro

; *Bütjer Bandaböög* (süüdelk):
* Sumba
* Sawu Eilunen
* Tiimorarchipeel

## Luke uk diar

* Grat Sunda-Eilunen