open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ommo Wilts/mo

Dr. **Ommo Wilts** (* 1937, † 2021) wus ån spräkewaasenschapsmoon. Hi heet bai't uniwersiteet foon Kil årbet.

## Årbe
### E Frasch Spräke
* Friesisches Sprichwörterlexikon. 1992.
* Friesische Formenlehre in Tabellen. I-VI. 1993ff.
* Dänisch, Nordfriesisch, Hoch- und Niederdeutsch in Schleswig-Holstein. Zur Dynamik sprachlicher Entwicklungen in einem Mehrsprachenland. (Sprachkontakte im Nordseegebiet. 1977)
* Friesisch - Ursprache der Insel. (Amrum. Hg.: Quedens. 1989).
* Frisian in schools: Problems in planning. (Dialect and education. 1989)

#### Fääring an Öömring
##### Buken
* Tjiisk-fering wurdenbuk. Grundwortschatz Deutsch-Friesisch (Westerlandföhrer Mundart). 1980.
* Sjiisk-Öömrang wurdenbuk. Grundwortschatz Deutsch-Friesisch (Amrumer Mundart). 1982.
* Fering- Öömrang wurdenbuk. Friesisches Wörterbuch für Föhr und Amrum. 1986.
* Wörterbuch Deutsch-Föhrer Friesisch (Westerlandföhr). 2011. Oomrem: Jens Quedens.

##### Artikeln
* Zu einigen Neufestsetzungen der föhring-amringer Orthographie. (NfJb N.F., 16, 1980)
* Zwischen Beschreibung und Norm. Vorbemerkungen zu einem Handwörterbuch der nordfriesischen Gegenwartssprache von Föhr und Amrum. (NfJb N.F., 20, 1984)

#### Mooring
* Sprichwörter und Redensarten der Bökingharde. 1992

#### Salring
* Sölring fuar Sölring Skuulen. Friesisches Schulwörterbuch. 1978.
* Üüs Sölring Liirbok. Friesisches Lehrbuch. 1980.

#### Wisinghiirder
* Basiswörterbuch Deutsch-Friesisch (Wiedingharder Mundart). 1998

### E Frasch Literatüür
* Tup mä ölern, *Dachte foon e Moore: Friesische Gedichte in Mooringer Mundart*. 1977. (ütjden)
* Den nordfrisike Litteratur. (Nordica. 1990)
Kataar

**Kataar** (, aanj nööm *Giṭar*) as en emiraat (~ föörstendoom) uun't uasten faan't Araabisk Hualeweilun bi a Persisk Golf. Kataar as mä en iinkemen faan 127.659&nbsp;US-Dooler per nöös (Stant: 2016) det rikst lun faan a eerd.

Di stoot Kataar leit üüb en hualeweilun an hää en grens uun't süüden mä Saudi-Araabien. Det lun as man 180 km lung an 80 km briad. Uun't nuurdwaasten leit di eilunstoot Bahrain. 

## Iindialang


Sant 2004 hää Kataar sööwen gemeenen:

* Doha
* Al-Chaur
* Al-Wakra
* Ar-Rayyan
* Asch-Schamal
* Umm Salal
* Ad-Daʿaajjan

## Wiartskap
Uun't juar 2017 woon Kataar 166.4 miljarden kubikmeetern faan eerdgas. At lun as üüb det fjuard steed faan lunen, wat eerdgas wan.

## Luke uk diar

## Kwelen
Kuwait

**Kuwait** () as en emiraat uun Fööraasien üüb't Araabisk Hualeweilun. Uun't nuurden an waasten leit a Iraak, uun't süüden Saudi-Arabien an uun't uasten a Persisk Golf.

## Iindialang
Kuwait hää sääks *gouvernements*:

## Kliima

## Luke uk diar

## Futnuuten
Ommo Wilts/hf

Dr. **Ommo Wilts** (* 1937, † 2021) was en spröökwisenskaftsmoon. Hi heet bai't uniwersiteet foon Kiil weerket.
117

## Bejewenhaiden
* 08. August: Hadrianus wurd keiser faan det Röömsk Rik.

## Bäären
* 26. Nofember: Aelius Aristides, greks filosoof († 181)

## Störwen
* 08. August: Trajanus, keiser faan det Röömsk Rik (* 53)
Aelius Aristides

**Publius Aelius Aristides Theodorus** (üüb Ualgreks: Πόπλιος Αἴλιος ᾽Αριστείδης Θεόδωρος *Póplios Aílios Aristeídēs Theódōros*, * 26. Nofember 117 uun Hadrianutherai of Hadrianoi uun Mysien; † 181) wiar en ualgreks filosoof.
Fiiw

**Fiiw** (5, röömsk V) as en natüürelk taal tesken sjauer an sääks. Hat as en ünlik taal an uk en primtaal.

## Nöömer

## Luke uk diar
100

**100** wiar det letst juar faan at 1. juarhunert.

 **100** wus dåt leest iir foon dåt 1. iirhunert. 

## Bejewenhaiden
* Keiser Trajan an Sextus Iulius Frontinus san rööms konsulen.
* Ulpia Traiana woort grünjlaanj (amanbi at juar 100)

## Bäären

## Störwen
Aristoteles

**Aristoteles** (üüb Ualgreks: Ἀριστοτέλης *Aristotélēs*; * 384 f.Kr. uun Stageira; † 322 f.Kr. uun Chalkis üüb Euböa) wiar en ualgreks filosoof. Hi wiar liargast faan Platon an liarer faan Alexander di Grat.

## Hoodwerken
* Φυσικὴ ἀκρόασις *Physikḕ akróasis* - At füsiik.
* Τὰ μετὰ τὰ φυσικά *Tà metà tà physiká* - At metafüsiik.
* Ἠθικὰ Νικομάχεια *Ēthikà nikomácheia* - At Nikomachisk eetik.
* Πολιτικά *Politiká* - At politiik.
* Περὶ Ψυχῆς *Perì Psychēs* - Auer't sial.
* Περὶ ποιητικῆς *Perì poiētikēs* - At poeetik.
Platon

**Platon** (üüb Ualgreks: Πλάτων *Plátōn*, üüb Latiinsk: *Platō*; * 428/427 f. Kr. uun Atheen of Aigina; † 348/347 f. Kr. uun Atheen) wiar ian faan dön trii grat filosoofen faan antiik Grekenlun, bitu san määster Sokrates an san liarling Aristoteles. Hi wiar grünjlaanjer faan det bekäänd Akademii faan Atheen, wat det iarst instituut för huuch biljing uun Euroopa wiar.

## Hoodwerken
Platon sin miast skraften san dialoogen, huaruun Sokrates det hoodfigüür as.

* Ἀπολογία Σωκράτους *Apología Sokrátous* - Sokrates sin apologii.
* Φαίδων *Phaídōn* - Phaidon.
* Πολιτεία *Politeía* - Politeia.
* Συμπόσιον *Sympósion* - Symposion.
130

At juar begand mä’n Saninj.

## Bäären
* 15. Deetsember: Lucius Verus, röömsk mäkeiser († 169)

**Ünbekäänd Dootem**
* Aulus Gellius, skriiwer († efter 180)
* Avidius Cassius, röömsk generool († 175)
101

**101** wiar det iarst juar faan det 2. juarhunert.

## Bejewenhaiden

## Bäären
**Ünbekäänd dootem**
* Herodes Atticus, greks-röömsk poliitiker († amanbi 177)

## Störwen
103

**103** wiar det traad juar faan det 2. juarhunert.

## Bejewenhaiden
* Pannonia Inferior an Pannonia Superior wurd prowinsen faan det Röömsk Rik.

## Bäären

## Störwen
Fiiw/fe

At taal **fiiw** (5) (röömsk: V) as en natüürelk taal an en nomer. Det as en ünlik taal an komt efter't nomer fjauer (4), man föör't nomer seeks (6).
Seeks

**Seeks** (6, röömsk VI) as en natüürelk taal twesken fiiw an sööwen. Seeks as en lik taal an uk en triihuktaal.

## Nöömer

## Luke uk diar
Spanje

**Spanje**, amtelk at **Köningrik faan Spanje** (üüb Spaans: *España* [esˈpaɲa] an *Reino de España* [ˈrejno ð(e) esˈpaɲa]) as en lun uun a süüdwaast faan Euroopa. At lun bestäänt ütj at miast faan det Ibeerisk Hualeweilun, dön Baleaarisk Eilunen uun't Madlunsia, dön Kanaarisk Eilunen uun a Atlantik an tau eksklaawen uun a nuurd faan Aafrika. Det hee 47.385.107 lidj (2021). At hoodsteed faan't lun as Madrid.

## Geografii
A Pyreneen maaget at nuurdgrens tu Frankrik.

### Kliima
At lun hee fiiw kliimagebiiten.
# Küstkliima
# Madlunsiakliima (mä hiat somer of waarem somer)
# Berigkliima
# Banenlunkliima
# drüg subtroopisk kliima
# fochtig subtroopisk kliima



### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't lun (üüb det Ibeerisk Hualeweilun) san:

### Iindialing faan Ferwalting

Spanje hee tau autonoom steeden (Ceuta an Melilla) an sööwentanj autonoom gemianskapen:

## Kwelen
Europeesk Wiartskapsgemianskap

At **Europeesk Wiartskapsgemianskap** (EWG) wiar en föörgunger faan't **Europeesk Gemianskap**, diar 2009 mä di *Ferdrach faan Lissabon* tu't Europeesk Union wurden as.

## Lasmooten

## Histoore

## Kwelen
Henriette Herz

**Henriette Julie Herz** (* 5. September 1764 uun Berlin; † 22. Oktuuber 1847 uk diar; bäären *de Lemos*) wiar skriiwer an ian faan dön wichtigst wiartswüfen faan literaarisk salongen faan det Ääder Romantiik uun Berlin. Hat wiar mä de dochter an skriiwer Marcus Herz befreid.

## Leewent
Henriette Herz enstamet faan en sefaardisk-jüüdsk familje: a föörfeedern faan hör aatj hed föör’t inkwisitschuun ütj Portugal flüchtet. Hör aalern wiar Benjamin Benveniste de Lemos (1711–1789), en uunkäänd dochter an direktöör faan det jüüdsk kraankenhüs uun Berlin an Esther de Charleville (1742–1817), en foomen faan en jüüdsk dochter. Henriette wurd fööraal uun muar spriiken böös gud ütjbiljet. Uun't ääler faan twaalew wurd hat mä de sööwentanj juar ääler dochter Marcus Herz ütjbroocht an tau juar lääder befreid. Marcus Herz, diar ham fol faan't Apkleering an fööraal san leerer Immanuel Kant ferskrewen hed, hääl uun hörens hüs föörleesingen auer Kant sin filosofii an feerd kreiser faan diskuschuunen tu wedenskapelk an filosoofisk teemen. Henriette san swaarponkt wiar iar literaarisk saagen an hat saamelt gau am hör en kreis faan jong maaner an wüfen, diar jo för't literatüür interesiaret.

Henriette Herz as üüs skriiwer knaap bedüüdend, man mä’t begrünjiging an feering faan ian faan det bekäändst literaarisk salongen (1780-1803) leistet Henriette Herz pioniirwerk.

## Luke uk diar
* *Persöönelkhaiden faan't Apkleering*: (*uun Frankrik*) Jean-Jacques Rousseau, Voltaire; (*uun't Ferianigt Köningrik*) Thomas Hobbes, David Hume, John Locke; (*uun Holun*) Baruch de Spinoza, (*uun Tjiisklun*) Henriette Herz, Marcus Herz, Immanuel Kant, Gottfried Wilhelm Leibniz.
Marcus Herz

**Marcus Herz** (uk *Markus Herz*; * 17. Janewoore 1747 uun Berlin; † 19. Janewoore 1803 uk diar) wiar en dochter an filosoof faan’t Apkleering. Hi wiar mä't wiartswüf faan en literaarisk salong Henriette Herz befreid.

## Leewent
Marcus Herz wurd 1747 üüs dring faan aarem aalern bäären. A aatj werket üüs skriiwer faan’t Torah faan det jüüdsk gemeend uun Berlin. A aalern siig för hör dring en luupboon üüs en kuupmaan an stjüürd ham 1762 tu Köningsberig, huar hi en liar bi’n kuupmaan begand, wat hi man al efter kurt tidj ufbruch.

## Luke uk diar
* *Persöönelkhaiden faan't Apkleering*: (*uun Frankrik*) Jean-Jacques Rousseau, Voltaire; (*uun't Ferianigt Köningrik*) Thomas Hobbes, David Hume, John Locke; (*uun Holun*) Baruch de Spinoza, (*uun Tjiisklun*) Henriette Herz, Marcus Herz, Immanuel Kant, Gottfried Wilhelm Leibniz.
Afrikoonsk Gulkaat

At **Afrikoonsk Gulkaat** (*Caracal aurata*, iar: *Profelis aurata*) as en slach wil kaater, an lewet uun a troopen. Diar witj a wedenskapslidj ei föl faan. Iar mend jo, hat wiar nai mä't Asiaatisk Gulkaat, daalang woort hat tu en skööl mä di Karakal tääld.

## Spriadkoord

## Onerslacher
* P. a. aurata (C. a. aurata), uun Madelafrikoo
* P. a. cottoni (C. a. celidogaster), uun Waastafrikoo

## Luke uk diar
Karakal

A **Karakal** (*Caracal caracal*) as en slach faan madelgrat kaater an lewet uun Afrikoo an Aasien. Hi liket a Loks, man as diar ei alt nai mä. Hi as naier mä't Afrikoonsk Gulkaat (*Caracal aurata* of *Profelis aurata*).

Di nööm komt faan't türkisk *karakulak*, an det ment "suartuar".

## Onerslacher
* *Caracal caracal caracal*, uun Uast-, Madel- an't süüdelk Afrikoo
* *Caracal caracal algira*, uun Nuurdafrikoo
* *Caracal caracal damarensis*, uun Namiibia
* *Caracal caracal limpopoensis*, uun Botsuana
* *Caracal caracal lucani*, uun Gabuun
* *Caracal caracal michaelis*, uun Turkmenistan
* *Caracal caracal nubica*, uun Etiopien an Sudaan
* *Caracal caracal poecilotis*, uun Waastafrikoo
* *Caracal caracal schmitzi*, uun Israel, at waastelk Aasien, di Iraan, Pakistan an uun Indien

## Spriadkoord

## Luke uk diar
Gepard

A **Gepard** (*Acinonyx jubatus*) as en ruuwdiart an hiart tu a Letj Kaater (*Felinae*). Hi lewet fööraal uun't süüdelk Afrikoo an as det gaust diart üüb a eerd. Geparden san en aanj skööl *Acinonyx* an ei alt nai mä ööder kaater.

Cheetah (Acinonyx jubatus) crossing the road.webm|Gepard


## Onerslacher
* A. j. hecki, Nuurdwaastafrikoo
* A. j. jubatus, Süüdelk Afrikoo
* A. j. raineyi (=A. j. velox, =A. j. fearsoni), Uastafrikoo
* A. j. soemmeringii, Nuurduastafrikoo
* A. j. venaticus, Aasien


Acinonyx jubatus ssp. hecki in Idlès 1.jpg|* A. j. hecki
Cheetah (Kruger National Park, South Africa, 2001).jpg|*A. j. jubatus*
Cheetah at Whipsnade Zoo, Dunstable.jpg|*A. j. soemmeringii*
Iranian Cheetah roars.jpg|*A. j. venaticus''


## Luke uk diar
Asiaatisk Gulkaater

**Asiaatisk Gulkaater** (*Catopuma*) san en skööl faan Ruuwdiarten (*Carnivora*) an hiar tu't famile faan a Kaater (Felidae). Diar hiar man tau slacher tu:

* Borneo Gulkaat (*Catopuma badia* of (iar) *Pardofelis badia*)
* Asiaatisk Gulkaat (*Catopuma temminckii* of (iar) *Pardofelis temminckii*)

## Bilen

Distribution map of Asian Golden Cat.svg|Spriadkoord faan't Asiaatisk Gulkaat
Bay_cat_1_Jim_Sanderson.jpg|Borneo Gulkaat


## Luke uk diar

* Skööl Pardofelis
Marmorkaat

At **Marmorkaat** (*Pardofelis marmorata*) as en letjen slach faan Kaater (Felidae), di uun a troopen faan Süüd- an Süüduastaasien lewet. Diar jaft'at man muar 10.000 diarten faan.

## Spriadkoord

## Onerslacher
* P. m. charltoni
* P. m. marmorata

## Skööl Pardofelis
Iar tääld'am uk noch tau ööder slacher mä tu det skööl Pardofelis:
* Borneogulkaat (*Catopuma badia*) of (*Pardofelis badia*)
* Asiaatisk Gulkaat (*Catopuma temmincki*) of (*Pardofelis temmincki*)

Daalang wurd jo diar tau slacher oober tu en aanj skööl Catopuma reegent. Sodenang as det marmorkaat daalang di iansagst slach uun det skööl Pardofelis.

## Luke uk diar
Sönke Ingwersen

**Seneca Riksfreiher faan Gelting** (üüs **Süncke** of **Sönke Ingwersen** bäären, leeder **Seneca Inggersen** neemd; * 23. Marts 1715 uun Langenhorn, † 28. Deetsember 1786 üüb sin gud Rustenburg bi Den Haag) wiar en nuurdfreesk-holuns kuupmaan an gudsher.

## Luke uk diar
Sönke Ingwersen/go

*Hoorninger Fräisch*
**Seneca Riksfrihiire fun Gelting** (as *Süncke* änti *Sönke Ingwersen* tolaid, lääer *Seneca Inggersen* naamed; * 23. Meerts 1715 oun E Hoorne,† 28. Deetsember 1786 aw sin goud Rustenburg bai Den Haag) waas en noordfräisch-hollounsch kuupmoon än goudshiire.
Grä Kaat

At **Grä kaat** of uk **Gobikaat** (*Felis bieti*) as en slach faan kaater an hiart tu a echt kaater (*Felis*). Hat woort uk üs onerslach faan't wil kaat (*Felis silvestris*) uunsen, do as di nööm *Felis silvestris bieti*.

## Spriadkoord

## Luke uk diar
Manul

Di **Manul** (*Otocolobus manul*, uk *Felis manul*), of uk at **Pallaskaat** as en slach faan letj wil kaater. Jo lewe uun Madelaasien. Di manul as di iansagst slach uun det skööl *[[Otocolobus]]*.

## Onerslacher
* O. m. ferruginea
* O. m. manul
* O. m. nigripecta

## Luke uk diar
Raidkaat

At **Raidkaat** (*Felis chaus*) as en letjen slach faan kaater, di uun wiatlunen faan Aasien lewet.

## Onerslacher
* F. c. affinis
* F. c. chaus
* F. c. fulvidina
* F. c. furax
* F. c. kelaarti
* F. c. kutas
* F. c. nilotica
* F. c. oxiana
* F. c. prateri

## Spriadkoord

## Luke uk diar
Sunkaat

At **sunkaat** (*Felis margarita*) of uk **wüüstenkaat** as en slach faan letj wil kaater, diar uun bütj a miaten drüg regiuunen lewe koon.

## Spriadkoord

## Onerslacher
efter: Wikispecies
* Felis margarita airensis
* Felis margarita harrisoni
* Felis margarita margarita
* Felis margarita meinertzhageni
* Felis margarita scheffeli
* Felis margarita thinobia

## Luke uk diar
Suartfutkaat

At **Suartfutkaat** (*Felis nigripes*) as en slach faan letj wil kaater an lewet uun't süüdelk Afrikoo.

## Onerslacher
* *Felis nigripes nigripes* (Burchell, 1824)
* *Felis nigripes thomasi* (Shortridge, 1931)

## Spriadkoord

## Luke uk diar
Leopardus

***Leopardus*** as en skööl faan Letj Kaater (*Felinae*), diar uun Madel- an Süüdameerikoo lewe. Jo haa hör nööm efter di Leopard (*Panthera pardus*), hi hiart oober tu a Grat Kaater (*Pantherinae*).

## Spriadkoord

## Slacher
: Pantanalkaat (*Leopardus braccatus*)
: Pampaskaat, Colocolo (*Leopardus colocolo*)
: Uastelk Ozelot (*Leopardus emiliae*)
: Garlepp Pampaskaat (*Leopardus garleppi*)
: Saaltkaat, Geoffroy Kaat, Letjplaket Kaat (*Leopardus geoffroyi*)
: Naachtkaat, Kodkod (*Leopardus guigna*)
: Süüdelk Tiigerkaat (*Leopardus guttulus*)
: Andenkaat, Beragkaat (*Leopardus jacobitus*)
: Muñoa Pampaskaat (*Leopardus munoai*)
: Nariñokaat (*Leopardus narinensis*), ferlicht ütjstürwen
: Gäärskaat (*Leopardus pajeros*)
: Ozelot (*Leopardus pardalis*)
: Tiigerkaat (*Leopardus tigrinus*)
: Margay (*Leopardus wiedii*)

Novos mamíferos são as atrações do mês no Jardim Zoológico.jpg|*L. braccatus*
Lydekker - Colocolo.JPG|*L. colocolo*
Geoffrey'sCat2.jpg|*L. geoffroyi*
Leopardus guigna.jpeg|*L. guigna*
Leopardus tigrinus (Felis tigrina) - Museo Civico di Storia Naturale Giacomo Doria - Genoa, Italy - DSC02677.JPG|*L. guttulus*
Gato andino.jpg|*L. jacobitus*
Leopardus_narinensis_and_tigrina.jpg|*L. narinensis* (rochts)
Leopardus pajeros (Felis pajeros) - Museo Civico di Storia Naturale Giacomo Doria - Genoa, Italy - DSC02669.JPG|*L. pajeros*
Ocelot (Jaguatirica) Zoo Itatiba.jpg|*L. pardalis*
Leopardus tigrinus - Parc des Félins.jpg|*L. tigrinus*
Margay01.jpg|*L. wiedii*


## Luke uk diar
Wonter/hf

E **wonter** as dat köölst iirstid foon't iir. Dat kamt eefter harewst än feer üürs. Öön e nöördhualefkuugel fangt dat öön Desämber öön, man öön e saadhualefkuugel fangt dat öön Juunii öön.
Üürs

E **üürs** is ian foon e fjauer iirstide. Dat kamt eefter wonter än feer somer. Öön e nöördhualefkuugel fangt dat öön Märts öön, man öön e saadhualefkuugel fangt dat öön Septämber öön.
Serval

A **Serval** (*Leptailurus serval*) as en slach faan madelgrat wil Kaater (Felidae) an lewet uun Afrikoo. Hi as di iansagst slach uun det skööl Leptailurus.

## Spriadkoord

## Onerslacher
efter: Wikispecies

## Hüsdiart

Servals kön mä Hüskaater krüsagt wurd. Diar komt det Savannah Kaat bi ütj. Hat as en gudkäänd ras.

Det iarst generatsion faan son krüsang het **F1**. Di uundial faan't wil kaat as tuiarst 50% an namt mä a leeder generatsioonen uf. Savannah Kaater wurd efter di uundial iindiald:
*F1: 50 %
*F2: 25 %
*F3: 12,5 %
*F4: 6,25 %
*F5: > 3 %
*F5/6: > 2%
*F6: < 2 %
För a generatsioonen F1 bit F4 täält det kaat noch üs wil diart, an diar tääl was bestemangen för't hualen faan wil diarten. Savannah Kaater san böös jüür, för en F5 kaat wurd EUR 500 an muar betaalet.

## Luke uk diar
Somer/hf

E **somer** is dat woormst iirstid foon't iir. Dat kamt eefter üürs än feer harewst. Öön e nöördhualefkuugel fangt dat öön Juunii öön, man öön e saadhualefkuugel fangt dat öön Desämber öön.
Harewst/hf

E **harewst** is ian foon e fjauer iirstiden. Dat kamt eefter somer än feer wonter. Öön e nöördhualefkuugel fangt dat öön Septämber öön, man öön e saadhualefkuugel fangt dat öön Märts öön.
Buumleopaarden

** ''Neofelis'' ** as en skööl faan Grat Kaater (*Pantherinae*). Diar jaft at man tau slacher faan, diar uun Süüduastaasien lewe. Jo het uk ***Buumleopaarden***.

## Slacher
* *[[Neofelis nebulosa]]*, uun Neepal, Nuurdindien, Myanmar an Sjiina (üüb det koord green)
*: Onerslacher:  N. n. brachyura(†) – N. n. macrosceloides – N. n. nebulosa

* *[[Neofelis diardi]]*, üüb Sumatra an Borneo (üüb det koord ruad)
*: Onerslacher: N. d. borneensis – N. d. diardi

## Spriadkoord

## Luke uk diar
Samer/go

E **samer** äs jü wormst järstid fun’t jäär. Dat kamt eewer uurs än foor harfst. Oun e noordhuulefkuugel fangt dat oun Juuni oun, oors oun e sööhuulefkuugel fangt dat oun Deesember oun.
Jaguar

A **Jaguar** (*Panthera onca*) as di iansagst slach faan det onerfamile Grat Kaater (*Pantherinae*), di uun Ameerikoo föörkomt. Di Puuma as uk böös grat, woort oober noch tu a Letj Kaater (*Felinae*) tääld. Di Jaguar liket a Leopard (*Panthera pardus*), di uun Afrikoo an Aasien lewet.


Panthera_onca_zoo_Salzburg_2009_13.jpg|Jaguaren kön uk suart wees, fu oober likes bruket ketjin.
Jaguars (Panthera onca) couple (Female right).webm|Jaguar



## Luke uk diar
Samer/mo

E **samer** as ån foon da fjouer iirstide foon’t iir. Hi as dåt wurmst iirstid än kamt eefter uurs än for härfst.
Tirana (Regiuun)

Det **Tirana Regiuun** (üüb Albaansk: *Qarku i Tiranës*) as en regiuun uun Albaanien. Diar wene 597.899 lidj (2001). At hoodsteed as Tirana.

## Geografii
### Lunskap
* Struum: Erzen

### Steeden
Dön sööwen gratst steeden uun't regiuun san:
# Tirana
# Kashar
# Kamëz
# Farkë
# Paskuqan
# Kavajë
# Rrogozhinë

### Iindialing faan Ferwalting
At regiuun hee fiiw kreiser (üüb Albaans: *bashki*):

## Kwelen
Wunter/mo

E **wunter** as ån foon da fjouer iirstide foon’t iir. Hi as dåt koulst iirstiid än kamt eefter härfst än for uurs.

## Sii uk
* *Di Wunter*, en dächt foon Bende Bendsen.
Lokser

A **Lokser** (*Lynx*) san en skööl faan Letj Kaater (*Felinae*) üüb a nuurdelk eerdheleft. Diar hiar sjauer slacher tu.

## Slacher
: Kanadaloks (*Lynx canadensis*)
: Euraasisk Loks (*Lynx lynx*)
: Ibeerisk Loks (*Lynx pardinus*)
: Ruad Loks (*Lynx rufus*)
: *Lynx issiodorensis* (†)


Canada_lynx_by_Michael_Zahra.jpg|Lynx canadensis
Lynx_lynx_poing.jpg|Lynx lynx
Linces10.jpg|Lynx pardinus
Lynx_rufus._Bobcat_-_Flickr_-_gailhampshire.jpg|Lynx rufus


## Spriadkoord

## Luke uk diar
Puumas

A **Puumas** (*Puma*) san en skööl faan Letj Kaater (*Felinae*). Diar hiar tau slacher tu. Likes dat's tu a "letj kaater" hiar, as di Puuma dach temelk grat, knaap tau meeter. Puumas lewe uun Ameerikoo. Di nööm komt faan't Ketschua uf.

## Slacher
* Puuma (*Puma concolor*) 
*: muar üs 30 onerslacher
* Jaguarundi (*Puma yagouaroundi*)
*: aacht onerslacher
* *Puma pardoides* (†)

## Bilen

A_Florida_panther_using_a_tree_as_a_scratching_post_(7656791736).jpg|Puuma
Jaguarundi-s.jpg|Jaguarundi


## Luke uk diar
Wonter/go

E **wonter** äs dat koulst järstid fun't jäär än kamt eewer harfst än foor uurs. Oun e noordhuulefkuugel fangt dat oun Deesember oun, oors oun e sööhuulefkuugel fangt dat oun Juuni oun.
Uurs/go

E **uurs** äs aan fun dä fjauer järstide fun't jäär. Dat kamt eewer wonter än foor samer.

## Kiik uk deer
*  (*Uurs Liid*), en dacht fun Johannes Hansen (aw Madelgooshiirder).
Harfst

E **harfst** äs aan fun dä fjauer järstide fun't jäär. Dat kamt eewer samer än foor wonter.

## Kiik uk deer
*  (*Harfst Een*), en dacht fun Johannes Hansen (aw Madelgooshiirder).
Leopard

A **Leopard** (*Panthera pardus*) as en slach faan Kaater (*Felidae*), an lewet uun Afrikoo an Aasien. Efter Tiiger, Lööw an Jaguar as di leopard at sjuardgratst kaat. Hi liket di Jaguar uun Ameerikoo an koon jüst so uk ans suart wees.


Blackleopard.JPG|En suarten leopard woort uk *suart panter* näämd.
Leopard.ogv|Leopard


## Spriadkoord

Onerslacher efter: Wikispecies 
* P. p. delacouri
* P. p. fusca
* P. p. japonensis
* P. p. jarvisi
* P. p. kotiya
* P. p. melas
* P. p. nimr
* P. p. orientalis
* P. p. pardus
* P. p. saxicolor

## Luke uk diar
Tiiger

A **Tiiger** (*Panthera tigris*) as en slach faan Grat Kaater (*Pantherinae*) an lewet uun Aasien. Diar jaft at aacht of njügen onerslacher faan. 

## Onerslacher
#### Panthera tigris tigris onerskööl
* Sibiirisk Tiiger (*P. t. altaica*), amanbi 400 diarten
* Süüdsjineesk Tiiger (*P. t. amoyensis*), woorskiinelk ütjstürwen uun a freihaid
* Indosjineesk Tiiger (*P. t. corbetti*), ~ 350
* Malaiisk Tiiger (*P. t. jacksoni*), ~ 250
* Könang Tiiger of Bengaal Tiiger (*P. t. tigris*), 1700-2300
* Kaspisk Tiiger (*P. t. virgata*) †
#### Panthera tigris sondaica onerskööl
* Java Tiiger (*P. t. sondaica*) †
* Bali Tiiger (*P. t. balica*) †
* Sumatra Tiiger (*P. t. sumatrae*), 350-500

## Spriadkoord


Adult_male_Royal_Bengal_tiger.jpg|P. t. tigris
Panthera tigris virgata.jpg|P. t. virgata †
P.t.altaica Tomak Male.jpg|P. t. altaica
2012 Suedchinesischer Tiger.JPG|P. t. amoyensis
Panthera tigris corbetti (Tierpark Berlin) 832-714-(118).jpg|P. t. corbetti
2012-09-15 Tierpark Berlin 26 (cropped).jpg|P. t. jacksoni
COLLECTIE TROPENMUSEUM Een groep mannen en kinderen poseert bij een pas geschoten tijger te Malingping in Bantam West-Java TMnr 10006636.jpg|P. t. sondaica †
Bali tiger zanveld.jpg|P. t. balica †
Panthera tigris sumatrae (Sumatran Tiger) close-up.jpg|P. t. sumatrae



## Luke uk diar
Snäleopard

A **Snäleopard** (*Panthera uncia*) as en slach faan a Grat Kaater (*Pantherinae*) an lewet uun a berger faan Madelaasien. Hi liket di leopard, brolet oober ei so üs ööder grat kaater.

## Spriadkoord

Onerslacher: (efter Janecka)
* P. u. irbis (Nuurden, Altai regiuun)
* P. u. uncioides (Maden, Himalaya an Tibet)
* P. u. uncia (Waasten, Tian Shan an Pamir)

## Luke uk diar

## Futnuuten
Turkspriaken

**Turkspriaken** san en spriakfamile mä 41 enkelt spriaken an 180 bit 200 miljuun spreegern uun Aasien. Jo san det gratst skööl faan a altaisk spriaken.

## Spriaken
Det gratst spriak diarmad as türkisk.

## Iindialang
* Oghuurisk spriaken, mä Tschuwaschisk
* Kiptschakisk spriaken, mä Kasachisk, Kirgiisk, Tataarisk a.ö.
* Oghuusisk spriaken, mä Türkisk, Aserbaidschaansk, Turkmeensk a.ö.
* Karlukisk spriaken, mä Usbekisk, Uighuurisk a.ö.
* Sibiirisk spriaken, mä Jakutisk, Jeniseisk a.ö.
* Arghu, mä Chaladschisk

## Luke uk diar
Afrikoonsk Pualemroler

A **Afrikoonsk Pualemroler** (*Nandinia binotata*) as en ruuwdiart an hiart tu a Kaatoortagen (*Feloidea*). Hi as di iansagst slach uun det famile Pualemrolern (*Nandiniidae*).

## Spriadkoord

Onerslacher:(efter MSW)
* N. b. arborea
* N. b. binotata
* N. b. gerrardi
* N. b. intensa

## Luke uk diar

## Kwelen
Linsang

**Linsang** (*Prionodon*) as en skööl faan tau slacher faan ruuwdiarten (*Carnivora*). Jo hiar tu a kaatoortagen (*Feloidea*) an lewe uun Süüduastaasien.

## Slacher
* Biand Linsang (*P. linsang*)
* Plaket Linsang (*P. pardicolor*)

## Spriadkoord

Banded_Linsang_area.png|Biand Linsang
Spotted_Linsang_area.png|Plaket Linsang


## Luke uk diar
Slikkaater

**Slikkaater** (Viverridae) san en famile faan amanbi 30 slacher ruuwdiarten (*Carnivora*). Jo hiar tu a kaatoortagen (*Feloidea*) an lewe uun Afrikoo an Aasien.

## Iindialang
Onerfamile *Hemigalinae*
: Sköölen: Chrotogale - Cynogale - Diplogale - Hemigalus

Onerfamile *Paradoxurinae*
: Sköölen: Arctictis - Arctogalidia - Macrogalidia - Paguma - Paradoxurus

Onerfamile *Viverrinae*
: Sköölen: Civettictis - Genetta - Osbornictis - Poiana - Viverra - Viverricula

Tu enkelt sköölen hiart man ään slach.

## Luke uk diar
Sokotra

**Sokotra** (uk *Socotra* of *Sukutra*, ) as en eilun an uk di nööm faan en skööl faan eilunen uun't Araabisk Sia. Jo hiar tu Jemen. Üüb Sokrota jaft at en hiale rä plaanten an diarten, diar't nochhuaren ööders jaft, jo san diar *endeemisk*.

## Spriaken
Üüb Sokrota snaake's araabisk, man jo haa uk en aanj spriakwiis, Soqotri.

## Luke uk diar
Hausa

**Hausa** (aanj nööm: *Harshen Hausa*; uun Hausa-Adschami: هَرْشَن هَوْسَ‎) as det miast snaaket hanelspriak uun Waast-Madelafrikoo.

Hat hiart tu a Tschadspriaken an sodenang tu a Afro-asiaatisk spriaken mä amanbi 30 bit 50 miljuun spreegern.

Uun Nigeeria an Niiger liar a jongen Hausa uun skuul, bütj det amtspriak Ingelsk uun Nigeeria an Fransöösk uun Niiger.

## Spriadkoorden

Hausa language map.png|Hausa uun Niiger an Nigeeria
Hausa_language_niger.png|Hausa uun Niiger (güül)
Hausa people nigeria.png|Hausa uun Nigeeria (güül)


## Futnuuten


## Luke uk diar
Soqotri

**Soqotri**, of uk Saqatri, Sokotri, Suqutri, Socotri näämd, as en süüdaraabisk spriak an hiart sodenang tu't semiitisk spriakfamile. Hat woort üüb det eilun Sokotra (hiart tu Jemen) spreegen.

Uk üüb a letjer eilunen naibi Sokotra Abd al-Kuri an Samha woort Soqotri snaaket.

## Luke uk diar
* Iindrach bi Ethnologue auer Soqotri
Ann-Kristin Leo

**Ann-Kristin Leo** (* 1978 ön Celle, Neđersaksen) es en dütsk Filmspölster.

## Leewent
Ann-Kristin Leo heer di Spölsterii ön Ameerikaa bi dit Lee Strasberg Theatre Institute ön New York liirt; nü es jü weđer ön Dütsklön. 

Jü heer ön maning dütsk Fiirlukifilmi mespölet sa üs uk ön Seerien üs *[[Nicht von schlechten Eltern]]*. Bi di diari Seerie wiar jü di Frinj fan Moritz Schefer, en dit wiar höör Debüt. Fuar des Seerie waar jü üs en Ker fan Skuulsters ütsaacht, dānen bi dit Gymnaasium ön Breemen wiar, hur di Filmi uk drait waar.

## Filmografii
* 1993–1997: Nicht von schlechten Eltern – Regie: Rainer Boldt
* 1996: Nur für eine Nacht – Regie: Michael Gutmann
* 2000: Die Wache, Volles Risiko – Regie: Kai Christiansen
* 2000: Laß uns Freunde bleiben –  Kurzfilm, Regie: Nepomuk Fischer
* 2003: Kant für Anfänger –  Mehrteiler, Regie: Werner Kiefer
* 2005: Kant, Sophie und der kategorische Imperativ – Regie: Carolin Otto
* 2009: Um Himmels Willen, Toter Mann – Regie: Ulrich König
* 2018: Wilsberg, Minus 196 Grad – Regie: Martin Enlen

## Luki uk jir
* Ann-Kristin Leo bi di Internet Movie Database
Johannes Brahms

**Johannes Brahms** (* 7. Mei 1833 uun Hamborig; † 3. April 1897 uun Wien) wiar en komponist, klawiarspeler an dirigent.

## Werken
Brahms hee bütj a miaten föl werken skeeben:
* Orkesterwerken
*: 4 Sümfoniin
*: 4 Instrumentaalkonserten
*: Öler orkesterwerken (21 ungaarisk daanser!)
* Klawiirmusiik
*: för tau hunen
*: för't lachter hun
*: för fjauer hunen
*: för tau klawiiren
* Koomermusiik
*: mä klawiir
*: saner klawiir
* Orgelwerken
* Koorwerken
* Liitjin
*: ianstemig
*: muarstemig

## Luke uk diar

* 
* 
* Ungaarisk Daans Nr. 5 (YouTube)
Felix Mendelssohn Bartholdy

**Jakob Ludwig Felix Mendelssohn Bartholdy** (* 3. Febrewoore 1809 uun Hamborig; † 4. Nofember 1847 uun Leipzig) wiar en komponist, klawiirspeler an organist. Hi was een faan dön bedüüdenst muusiker faan't Romantik.

Hi wiar uun Hamborig bäären. San aatj wiar a bankiar Abraham Mendelssohn Bartholdy (1776-1835), en dring faan a jüüds filosoof Moses Mendelssohn, an sin mam wiar Lea Salomon (1777-1842). Sin ääler saster wiar det komponist Fanny Hensel (1805-1847). Üüs 1811 Hamborig faan Frankrik besaat wurd, tooch at familje tu Berliin.

Sin iarst eebentelk aptreed hed hi uun't ääler faan njüügen, üüs hi uun en koomermusiikkonsert klawiir spelet. Sin bekäändst werk san *dön Hebriiden*, en konsertowertüür.

Hi lewet uun Düsseldorf, det Ferianigt Köningrik an Leipzig.

## Luke uk diar

* Dön Hebriiden üüb YouTube
Mehri

**Mehri** as en süüdaraabisk spriak an hiart sodenang tu't semiitisk spriakfamile.

Hat woort uun Jemen an Omaan snaaket. Uk uun Kuwait lewe an werke föl iinwaanrern faan't süüdaraabisk regiuun.

## Spriakwiisen
# Huuchlun faan Omaan
# Beduinen spriakwiisen uun Jemen
# Küstenstrimel faan Jemen

## Luke uk diar
* Mehri bi Ethnolgue
Süüdaraabisk spriaken

**(Nei-)Süüdaraabisk spriaken** san en skööl faan spriaken uun't semiitisk spriakfamile. Jo wurd uun't süüden faan't Araabisk Hualeweilun uun Jemen an Omaan snaaket.

## Spriaken
* Mehri
* Jibbāli (of uk *Śḥeri*)
* Ḥarsūsi
* Hóbyót
* Bathari
* Soqoṭri (üüb Sokotra)

Mehri as nai mä Ḥarsūsi und Bathari. Jibbāli und Soqoṭri san wel uk nai. Auer Hóbyót an Bathari as ei föl bekäänd.

## Luke uk diar
* Alexander Sima: Bibliografii tu neisüüdaraabisk spriaken online an diar
Tschadspriaken

A **Tschadspriaken** san en twiig faan a afro-asiaatisk spriaken. Diar hiar wel son 195 spriaken tu, diar uun Nigeeria, Niiger, Tschad an Kamerun snaaket wurd. Det wichtagst spriak as was at Hausa.

## Iindialang

## Luke uk diar
* Tschadspriaken bi Ethnologue
Omootisk spriaken

**Omootisk spriaken** san en skööl faan spriaken, diar uun't nuurduastelk Afrikoo, an diar fööraal uun't süüdwaastelk Etioopien snaaket wurd. Diar hiar wel son 30 spriaken mä sjauer miljuun spreegern tu. Det gratst skööl diarmad san a Madel-Ometo spriakwiisen (*Wolaytta* an *Gamo-Gofa-Dawro*). Omootisk spriaken hiar tu a afro-asiaatisk spriaken. Di nööm komt faan di struum Omo uf. 

## Luke uk diar
* Ernst Kausen, Die Klassifikation der afroasiatischen Sprachen. (DOC; 125&nbsp;kB)
Ometo

**Ometo-spriaken** san det gratst skööl faan a omootisk spriaken, diar uun Etioopien snaaket wurd.

## Iindialang
* Madelometo
** Dorze 
** Gamo-Gofa-Dawro: Gamo, Gofa, Dawro
** Melo
** Oyda 
** Wolaytta
* Uastometo 
** Kachama-Ganjule 
** Koorete 
** Zayse-Zergulla 
* Waastometo 
** Basketo 
* Süüdometo
** Male
Oromo (spriak)

**Oromo** (üüb Oromo: *Afaan Oromoo* [] of *Oromiff*) as en afro-asiaatisk spriak an det miast brükt kuschiitisk spriak. Hat woort uun Etioopien an Keenia snaaket.

Sant 1991 woort Oromo mä't latiinsk skraft skrewen. Diarföör as det etioopisk skraft brükt wurden, an uk det araabisk skraft.

## Spriakwiisen


Iindialang efter *[[Ethnologue]]*:
:* Boranaa–Arsii–Gujii Oromo (Süüd-Oromo, mä Gabra and Sakuye), ISO code [gax]
:* Uast- Oromo (Harar), ISO code [hae]
:* Orma (Munyo, Orma, Waata/Sanye), ISO code [orc]
:* Waast-Madel-Oromo (mä Mecha/Wollega, Raya, Wello(Kemise), Tulema/Shewa), ISO code [gaz]

Iindialang efter ISO 639-3:
*[gax] – Borana–Arsi–Guji–Walagaa Oromo
*[hae] – Uast-Oromo
*[orc] – Orma
*[gaz] – Waast-Madel-Oromo
*[ssn] – Waata

## Luke uk diar

* Oromo bi Ethnologue
J. R. R. Tolkien

**John Ronald Reuel Tolkien** [dʒɒn ˈɹɒnld ˈɹuːəl ˈtɒlkiːn], CBE (* 3. Janewoore 1892 uun Bloemfontein, Oranje-Freistoot; † 2. September 1973 uun Bournemouth, Ingelun) wiar en britisken skriiwer an filoloog. Sin bekäändst werken san a romoonen *[[A Hobbit]]* (1937) an *[[A Her faan A Ringer]]* (1954-1955), wat ian faan dön miast ferkeeft buken faan det 20. juarhunert wiar, an wurt üüs wichtig werk för det modern fantasy literatüür tääld.

## Luke uk diar

* Könang Finn
Haile Selassie I.

**Haile Selassie I.** (üüb Amhaarisk ቀዳማዊ ኀይለ ሥላሴ, *Qädamawi Haylä Səllase*; * 23. Jüüle 1892 üüs *Täfäri Mäkʷännən* (ተፈሪ መኰንን) uun Edjersso, Etioopien; † 27. August 1975 uun Addis Abeba, Etioopien) wiar regent faan Etioopien (1916–1930) an de letst keiser faan't lun (1930–1936; 1941–1974).

## Luke uk diar
Zauditu

**Keiserin Zauditu** (üüb Amhaarisk: ዘውዲቱ; * 29. April 1876; † 2. April 1930) wiar det iarst keiserin faan Etioopien faan 1916-1930.
Myra Hess

**Dame Myra Hess**, DBE, (* 25. Febrewoore 1890 uun London; † 25. Nofember 1965 uk diar) wiar en britisk klawiarspeler.

## Kwelen
Karel Čapek

**Karel Čapek** [ˈtʃapɛk] (* 9. Janewoore 1890 uun Malé Svatoňovice; † 25. Deetsember 1938 uun Prag) wiar en tschechisk skriiwer, auersaater, jurnalist an fotograaf an wurd üüs ian faan dön wichtigst skriiwer faan det tschechisk literatüür uun det 20. juarhunert tääld. At wurd *roboter* gungt üüb sin teaaterstak *R.U.R.* turag.
Nuubisk spriaken

**Nuubisk spriaken** wurd daalang uun a nuurdelk an waastelk Sudaan an uun't süüdelk Egypten (det ual Nuubien) snaaket.

Jo hiar tu a uastsudaansk spriaktwiig faan a Nilo-Saharaansk spriaken.

Det wichtagst nuubisk spriak as Nobiin.

## Iindialang
* Madel-Nuubisk
** Birked
** Dongolawi
*** Kenuzi-Dongola
** Berag-Nuubisk
*** Kadaru-Ghulfan
**** Ghulfan
**** Kadaru
*** Dilling
*** Dair
*** El Hugeirat
*** Karko
*** Wali
* Nuurd-Nubisk
** Nobiin
* Waast-Nubisk
** Midob

## Luke uk diar
* Nuubisk spriaken bi Ethnologue
Nuubien

**Nuubien** (assyrisk *Meluḫḫa*) as en regiuun bi a Niil süüdelk faan Assuan. Diar lai det ual Könangrik faan Kusch: k-G1-S-N25

Uun Nuubien woort Nuubisk snaaket.

## Luke uk diar
Uastsudaansk spriaken

**Uastsudaansk spriaken** san en graten twiig faan a Nilo-Saharaansk spriaken

## Iindialang <small>efter Bender (2000)</small>

*Spriaken, diar det pronoomen faan't 1. persuun sg. bewaaret haa (**aka*), üüb't koord orangj. Jo wurd uk nuurdelk of k-spriaken näämd.
**Nuubisk spriaken
**Tama spriaken
**Nyima spriaken
**Nera spriaken

*Spriaken, diar det pronoomen faan't 1. persuun sg. feranert haa (**ani*), üüb't koord güül. Jo wurd uk süüdelk of n-spriaken näämd.
**Nilootisk spriaken
**Surmisk spriaken
**Daju spriaken (ünseeker)
**Jebel of Uast-Jebel spriaken
**Temein spriaken

## Luke uk diar
* M. Lionel Bender: *Nilo-Saharan*. Uun: Bernd Heine an Derek Nurse (Hrsg.): *African Languages. An introduction*. Cambridge University Press, 2000, S. 43–73. 
* Uastsudaansk spriaken bi Ethnologue
Nilootisk spriaken

**Nilootisk spriaken** san en skööl spriaken uun a uastsudaansk twiig faan a Nilo-Saharaansk spriaken.

Diar san son 7,5 miljuun spreegern faan nilootisk spriaken. Jodiar *nilooten* lewe uun Keenia (3,2 Mio), Uganda (1,8 Mio), Süüdsudaan (1,8 Mio), Tansania (300.000), at DR Kongo (100.000), Ethioopien an Eritrea.

## Iindialang <small>efter Franz Rottland (1982)</small>:

* Waastnilootisk:
**Burun
**Nuer-Dinka
**Luo spriaken
* Uastnilootisk:
**Bari
**Lotuxo-Maa spriaken
**Teso-Turkana spriaken
* Süüdnilootisk:
**Kalendschin-spriaken
**Omotik
**Datooga

## Luke uk diar
* Franz Rottland: *Die südnilotischen Sprachen. Beschreibung, Vergleich und Rekonstruktion*. Reimer, Berlin 1982.

* Nilootisk spriaken bi Ethnologue
John Hindmarsh

Rear-Admiral Sir **John Hindmarsh** KH RN (* 1785; † 29. Jüüle 1860 uun London, Ferianigt Köningrik) wiar ofisiir bi det britisk mariin, iarst guwernöör faan South Australia (1836-1838) an onerguwernöör faan Haliglun (1840-1857).

28. Deetsember 1836 kaam Hindmarsh iin South Australia tup mä'n flote faan dön iarst britisk siidler faan't koloniii uun. At wiar de salew dai en proklamatschuun faan det nei kolonii an Hindmarsh wurd tu sin iarst guwernöör neemd. Auer hög ünstemighaiden mä öler fertreeder faan det britisk krüün uun South Australia wurd Hindmarsh 1838 weler tu London turagrepen.

Tau juar lääder, uun't juar 1840, wurd hi onerguwernöör faan Haliglun. Hi hed 17 juar detheer baantje. Hi wurd faan köningin Viktoria 7. August 1851 uun a rederstant heewen.
Hyäänen

**Hyäänen** [] (Hyaenidae) san en famile faan Tetjdiarten (*Mammalia*) uun det order faan a Ruuwdiarten (*Carnivora*). Jo like Hünjer, san oober naier mä Kaater an wurd tu a Kaatoortagen (*Feloidea*) tääld. Diar jaft at man sjauer slacher faan.

## Iindialang

* Onerfamile *Hyaeninae*
*: Crocuta
*:: Crocuta crocuta Plaket Hyään
*: Hyaena 
*:: Hyaena brunnea Strunwulew
*:: Hyaena hyaena Strimelhyään

* Onerfamile *Protelinae*
*: Proteles
*:: Proteles cristata Eerdwulew

## Bilen

Spotted_hyena_in_Kenya.jpg|Plaket Hyään
Parahyaena_brunnea_3.jpg|Strunwulew
Striped_Hyena_5.jpg|Strimelhyään
Proteles_cristatus1.jpg|Eerdwulew


## Luke uk diar
Mangusten

A **Mangusten** (Herpestidae) san en famile faan Tetjdiarten (*Mammalia*) uun det order faan a Ruuwdiarten (*Carnivora*). Diar hiar 34 slacher tu, an jo lewe uun Afrikoo, Süüdaasien an Süüdeuroopa.

## Iindialang tu sköölen
* *[[Atilax paludinosus]]*, iansagst slach uun det skööl
* *[[Bdeogale]]*, 3 slacher
* *[[Crossarchus]]*, 4 slacher
* *[[Cynictis penicillata]]*, iansagst slach
* *[[Dologale dybowskii]]*, iansagst slach
* *[[Galerella]]*, 4 slacher
* *[[Helogale]]*, 2 slacher
* *[[Herpestes]]*, 10 slacher
* *[[Ichneumia albicauda]]*, iansagst slach
* *[[Liberiictis kuhni]]*, iansagst slach
* *[[Mungos]]*, 2 slacher
* *[[Paracynictis selousi]]*, iansagst slach
* *[[Rhynchogale melleri]]*, iansagst slach
* Eerdmenken (*Suricata suricatta*), iansagst slach
* *[[Xenogale naso]]*, iansagst slach

## Spriadkoord

## Luke uk diar
Eerdmenken

A **Eerdmenken** (*Suricata suricatta*) as en tetjdiart uun det famile faan a Mangusten (*Herpestidae*). Hi as di iansagst slach uun det skööl *Suricata*. Erdmenken lewe miast uun letj sköölen faan 4 bit 9 diarten.

Uun't ingelsk an uk uun ööder spriaken sai's diar *meerkat* tu, man uun't huuchsjiisk as en *Meerkatze* en primaat uun't famile faan a Hünjaaben, det as hial wat ööders.

## Spriadkoord

## Luke uk diar
Madagaskarruuwdiarten

**Madagaskarruuwdiarten** (*Eupleridae*) san en famile faan ruuwdiarten (*Carnivora*), diar bluas üüb Madagaskar föörkem. Diar hiar njügen slacher tu.

## Iindialang
* Onerfamile *Galidiinae* (uk: *Mungos*)
*: *Galidia*
*:: *Galidia elegans*
*: *Galidictis*
*:: *Galidictis fasciatus*
*:: *Galidictis grandidieri*
*: *Mungotictis*
*:: *Mungotictis decemlineata*
*: *Salanoia*
*:: *Salanoia concolor*
*:: *Salanoia durrelli*
* Onerfamile *Euplerinae*
*: *Cryptoprocta*
*:: *Cryptoprocta ferox*
*:: *Cryptoprocta spelea* (†)
*: *Eupleres*
*:: *Eupleres goudotii*
*: *Fossa*
*:: *Fossa fossana*

## Luke uk diar
Beeren

**Beeren** (Ursidae) san en famile faan tetjdiarten (*Mammalia*) an hiar diar tu a ruuwdiarten (*Carnivora*). Diar jaft at daalang noch aacht slacher faan.

## Ufstamang


Black bear large.jpg|*Ursus americanus*
Ursus thibetanus 3 (Wroclaw zoo).JPG|*Ursus thibetanos*
Ours brun parcanimalierpyrenees 2.jpg|*Ursus arctos*
Ursus maritimus Steve Amstrup-2.jpg|*Ursus maritimus*
Lippenbaer-24.jpg|*Melursus ursinus*
Sun Bear, Pengo.jpg|*Helarctos malayanus*
Brillenbär.jpg|*Tremarctos ornatus*
Ailuropoda melanoleuca Schoenbrunn 07-2008.jpg|*Ailuropoda melanoleuca*


Diar san noch en hiale rä ööder diarten, diar *Beeren* het (t.b. Siabeeren), jo san oober ei alt nai mä Beeren.

## Luke uk diar
Elkoortagen

**Elkoortagen** (*Musteloidea*) san en skööl faan sjauer ruuwdiartfamilin. Jo hiar tu a Hünjoortagen (*Canoidea*)

## Ufstamang




## Luke uk diar
Letj Panda

A **Letj Panda** (*Ailurus fulgens*) as en tetjdiart (Mammalia), an lewet uun't uastelk Himalaya an uun Süüdwaastsjiina. Hi lewet fööraal faan Bambus.

Hi as di iansagst slach uun det famile Ailuridae.

Red panda eating bamboo at Symbio Wildlife Park.webm|Letj Panda. 


## Spriadkoord


Faan di Letj Panda jaft'at tau onerslacher:
* *Ailurus fulgens fulgens*, uun't waasten
* *Ailurus fulgens styani*, uun't uasten

## Luke uk diar
Sjonkdiarten

A **Sjonkdiarten** (*Mephitidae*) san en famile faan Ruuwdiarten (*Carnivora*). A miasten lewe uun Ameerikoo. 

## Spriadkoord

## Sköölen an slacher
* *Mydaus*, 2 slacher, uun Aasien, üüb det koord green
* *Mephitis*, 2 slacher, Nuurd- an Madelameerikoo, üüb det koord brons
* *Spilogale*, 7 slacher, Nuurd- an Madelameerikoo, üüb det koord blä
* *Conepatus*, 4 slacher, Madel- an Süüdameerikoo, üüb det koord güül

## Luke uk diar
Henry Berkeley Fitzhardinge Maxse

Lieutenant-Colonel Sir **Henry Berkeley Fitzhardinge Maxse** KCMG (* 1832, Effingham Hill, Surrey, Ingelun; 10. September 1883, St. John's, Neufundland) wiar en britisk koptein uun a Krimkrich (1853-1856), onerguwernöör an guwernöör faan Haliglun (1863-1881) an guwernöör faan Neufundland (1881-1883).

Maxse wurd 1832 uun Effingham Hill, Surrey, Ingelun bäären. Hi wiar dring faan James Maxse (1792-1864) an Caroline FitzHardinge Berkeley (1802-1886). Hi broocht sin ääder juaren uun't armee an wurd 1854 koptein. Hi wurd uun a Slacht faan Balaklawa uun de Krimkrich ferwundet. 1859 befreid hi Auguste von Rudloff († 1915). 1863 wurd Maxse onerguwernöör faan Haliglun an uun det naist juar guwernöör. Maxse an sin wüf hör jongen, Ernest George Berkeley Maxse (1863-1943), Craven FitzHardinge Alexander Maxse (1865-1926) an Reginald Edgar Maxse (1869-1945), wurd uun't tidj bäären, dat hi onerguwernöör an guwernöör faan Haliglun wiar. 

Hi wurd 1881 tu a guwernöör faan Neufundland neemd, huar hi tu san duas lewet.

## Luke uk diar
* Gouvernuer-Maxse-Straße Struatennööm üüb Haliglun
Arthur Cecil Stuart Barkly

**Arthur Cecil Stuart Barkly** (* 1843; † 27. September 1890, Stapleton Park bi Pontefract, West Yorkshire, Ferianigt Köningrik) wiar rachter, onerguwernöör faan dön Falkland Eilunen (1886-1887) an letst britisk guwernöör faan Haliglun (1888-1890).
John Terence Nicholls O'Brien

Sir **John Terence Nicholls O’Brien** (* 23. April 1830 üüb Guernsey, Kanooleilunen; † 23. Febrewoore 1903 uun London, Ingelun) wiar britisk guwernöör faan Haliglun (1881-1888) an guwernöör faan Neufundland (1888-1895).

## Weblinks
* Iindreeg uun det Kanaadisk Natschunaal Biografii
Corbet James d'Auvergne

**Corbet James d'Auvergne** (* 1765, Saint Helier, Jersey, Kanooleilunen; † 1825) wiar en britisk matruus (First Lieutenant faan't skap *Majestic*) an onerguwernöör faan Haliglun (1807-1814). San bruler Philippe d'Auvergne wiar de Hertooch faan Bouillon. Hi wiar uk en bekäänden faan ingels skriiwer Jane Austen.

## Luke uk diar
1596

**1596** wiar det seeks-an-neegentigst juar faan det 16. juarhunert.

## Bäären
* 31. Marts: René Descartes, fraansöösk filosoof († 1650)
1660

**1660** wiar det söstigst juar faan det 17. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 13. Febrewoore: Kaarl XI. wurd köning faan Sweeden uun't ääler faan fiiw juaren.
* 29. Mei: Köning Kaarl II. wurd *de facto* köning faan Ingelun.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 28. Marts: Köning Georg I., kurfürst faan Hannover an köning faan det Ferianigt Köningrik († [1727])
* 16. [April: Hans Sloane, ingels museeumsmaan († 1753)
* 02. Mei: Alessandro Scarlatti, italjeens komponist († 1725)
* 04. Deetsember: André Campra, fraansöösk komponist († 1744)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 06. August: Diego Velázquez, spoonsk konstmooler (* 1599)
Letj Beeren

A **Letj Beeren** (*Procyonidae*) san en famile faan tetjdiarten (*Mammalia*) an hiar diar tu a ruuwdiarten (*Carnivora*). Jo lewe uun Ameerikoo. Letj Beeren haa oober mä *echt* Beeren ei föl tu dun.

## Slacher
* Onerfamile Potosinae
*: *Bassaricyon*, 4 slacher
*: *Potos*, 1 slach: *Potos flavus*

* Onerfamile Procyoninae
*: *Bassariscus*, 2 slacher
*: *Procyon*, 2(3) slacher
*: *Nasua*, 2(3) slacher
*: *Nasuella*, 2(1) slacher

## Ufstamang <small><small>(mä ingelsk nöömer)</small></small>

## Luke uk diar
1665

**1660** wiar det fiiw-an-söstigst juar faan det 17. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 04. Marts: De Naist Ingels-Holuns Siakrich begand.
* 05. Jüüle: Twesken Bremen an Hamborig wurd en postkurs iinrachtet.
* 05. Oktuuber: At Uniwersiteet faan Kiel wurd grünjlaanjen.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* Deetsember: Nikolaus Bruhns, komponist († 1697)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
1666

**1666** wiar det seeks-an-söstigst juar faan det 17. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 02.-07. September: De Grat Brand faan London maaget fjauer füftel faan't steed tunant.
* 19. Deetsember: At Uniwersiteet faan Lund uun Sweeden wurd grünjlaanjen.

**Ünbekäänd dootem**
* Det *Nordfriesische Chronik* faan Anton Heimreich wurd ütjden.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren

## Störwen – Sturwen – Stürwen
**Ünbekäänd Dootem**
* Gysbert Japiks, waastfresk skriiwer (* 1603)
1669

**1669** wiar det njüügen-an-söstigst juar faan det 17. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 29. Mei: De letst Hansedai uun Lübeck.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 04. Oktuuber: Rembrandt van Rijn, holuns konstmooler (* 1606)
Euraasisk Daksen

**Euraasisk Daksen** (*Meles*) san en skööl faan ruuwdiarten (*Carnivora*) an hiar tu a Elkoortagen (*Musteloidea*).

## Slacher
* Europeesk Daks (*M. meles*)
* Asiaatisk Daks (*M. leucurus*)
* Japoonsk Daks (*M. anakuma*)
* Transkaukaasisk Daks (*M. canescens*)

Badger-badger.jpg|*M. meles*
Meles leucurus - Kunming Natural History Museum of Zoology - DSC02498.JPG|*M. leucurus*
Meles meles anakuma at Inokashira Park Zoo.jpg|*M. anakuma*
MelesCanescens.jpg|*M. canescens*


## Luke uk diar

* Salwerdaks (*Taxidea taxus*)
Faskotern

A Euraasisk **Faskotern** (*Lutra*) san en skööl faan Ruuwdiarten (Carnivora) uun det famile faan a Huarmer an Elken (Mustelidae). Diar jaft'at man trii slacher faan.

## Slacher
* Euraasisk Faskoter (*Lutra lutra*)
* († 2012) Japoonsk Faskoter (*Lutra nippon*)
* Hiarnöösoter (*Lutra sumatrana*)

## Luke uk diar
Salwerdaks

At **Salwerdaks** (*Taxidea taxus*) as en slach faan Ruuwdiarten (Carnivora) an lewet uun Nuurdameerikoo. At salwerdaks liket Euraasisk Daksen (*Meles*), as diar oober ei alt nai mä. 

## Spriadkoord

## Luke uk diar
Polaarfoos

A **Polaarfoos** of uk **Isfoos** (*Vulpes lagopus* of *Alopex lagopus*) as en foos faan det skööl Vulpes an lewet trinjam a nuurdpuul.

A polaarfoos as bluas uun a wonter witj.

Vulpes lagopus in Iceland.jpg|Wonterskan
Lis polarny, Svalbard 2010.jpg|Auergungskan
Alopex lagopus stretching.jpg|Somerskan


## Luke uk diar
Frederik III. (Denemark)

**Frederik III.** (* 18. Marts 1609 uun Haderslevhus, Haderslev; † 9. Febrewoore 1670 uun Kopenhuuwen Sloot, Kopenhuuwen) wiar köning faan Denemark an Noorweegen faan 6. Jüüle 1648 ap tu san duas. Hi wiar de aachst köning faan’t Hüs faan Oldenborig. Hi wiar dring faan köning Christian IV. an Anna Catherine faan Brandenborig.
Christian V. (Denemark)

**Christian V.** (* 15. April 1646 uun Duborg Sloot uun Flensborig; † 25. August 1699 uun Kopenhuuwen Sloot) wiar köning faan Denemark an Noorweegen faan 9. Febrewoore 1670 ap tu san duas. Hi wurd de njüügenst köning faan’t Hüs faan Oldenborig. Hi wiar dring faan köning Frederik III. an Sophie Amalie faan Braunschweig-Lüneburg.  Hi befreid de 25. Jüüne 1667 uun Nykøbing Charlotte Amalie von Hessen-Kassel.

Oner Christian V. as det hiale köningrik fermeeden an uun a *Markböger* apskrewen wurden. Det werk wiar 1688 klaar.

## Luke uk diar

* Liber Census Daniae
Frederik IV. (Denemark)

**Frederik IV.** (* 11. Oktuuber 1671 uun Kopenhuuwen Sloot; † 12. Oktuuber 1730 uun Odense Sloot) wiar köning faan Denemark an Noorweegen faan 25. August 1699 ap tu san duas. Hi wiar de tjiinst köning faan’t Hüs faan Oldenborig. Hi wiar dring faan köning Christian V. an Charlotte Amalie faan Hessen-Kassel.

## Luke uk diar
* At Belaagering faan Taning (1700).
Christian VII. (Denemark)

**Christian VII.** (* 29. Janewoore 1749 uun Christiansborg Sloot, Kopenhuuwen; † 13. Marts 1808 uun Rendsborg) wiar köning faan Denemark an Noorweegen an hertooch faan Sleeswich an Holstian faan 14. Janewoore 1766 ap tu san duas. Hi wiar de tretanjst köning faan’t Hüs faan Oldenborig. Hi wiar dring faan köning Frederik V. an Louise faan Gratbritanien.
Frederik VIII. (Denemark)

**Frederick VIII.** (* 3. Jüüne 1843 uun Det Gule Palæ, Kopenhuuwen; † 14. Mei 1912, Jungfernstieg, Hamborig) war köning faan Denemark faan 29. Janewoore 1906 ap tu san duas. Hi wiar dring faan köning Christian IX. an Louise faan Hessen-Kassel.