open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zamenis

A ***Zamenis*** san en skööl faan Slaanger (Serpentes) uun det famile faan a Natern (Colubridae). Jo lewe uun Euroopa an Fööraasien.

## Slacher
* *Zamenis hohenackeri*
* *Zamenis lineatus*
* *[[Zamenis longissimus]]*
* *Zamenis persicus*
* *Zamenis scalaris*
* *Zamenis situla*

## Luke uk diar
Mambas

A **Mambas** (*Dendroaspis*) san en skööl faan Slaanger (Serpentes) uun det famile faan a Giftnatern Elapidae). Jo lewe uun Afrikoo.

## Slacher
* *[[Dendroaspis angusticeps]]* (Uastelk Green) Mamba
* *[[Dendroaspis jamesoni]]* Jameson Mamba
* *[[Dendroaspis polylepis]]* Suart Mamba
* *[[Dendroaspis viridis]]* (Waastelk) Green Mamba

## Luke uk diar
Echt Koobras

A **Echt Koobras** (*Naja*) san en skööl faan Slaanger (Serpentes) uun det famile faan a Giftnatern (Elapidae). Jo lewe uun Afrikoo an Aasien. 

## Onersköölen an slacher
* N. (Naja)
*: *N. atra – N. kaouthia – N. mandalayensis – <big>[[Naja naja|N. naja]]</big> – N. oxiana – N. philippinensis – N. sagittifera – N. samarensis – N. siamensis – N. sputatrix – N. sumatrana*
* N. (Afronaja)
*: *N. ashei – N. katiensis – N. mossambica – N. nigricincta – N. nigricollis – N. nubiae – N. pallida*
* N. (Boulengerina)
*: *N. annulata – N. christyi – N. guineensis – N. melanoleuca – N. nana – N. peroescobari – N. savannula – N. subfulva – N. multifasciata*
* N. (Uraeus)
*: *N. arabica – N. anchietae – N. annulifera – N. haje – N. nivea – N. senegalensis*

#### Enkelt slacher
* Koobra of Bralslaang (*Naja naja*)

## Luke uk diar
Taipaanen

A **Taipaanen** (*Oxyuranus*) san en skööl faan Slaanger (Serpentes) uun det famile faan a Giftnatern (Elapidae). Jo lewe uun Austraalien an Papua-Nei-Guinea, an san böös giftag.

## Slacher
* *[[Oxyuranus microlepidotus]]*
* *Oxyuranus scutellatus*
* *Oxyuranus temporalis*

## Luke uk diar
Xenotyphlops

A ***Xenotyphlops*** san en skööl faan Slaanger (Serpentes) uun det auerfamile faan a Typhlopoidea. Jo san det iansagst skööl uun't famile Xenotyphlopidae. Diar jaft'at man tau slacher faan, diar üüb Madagaskar lewe.

## Slacher
* *Xenotyphlops grandidieri* (Mocquard, 1905)
* *Xenotyphlops mocquardi* (Wallach, Mercurio & Andreone, 2007)

## Luke uk diar
Boa

A ***Boa*** san en skööl faan Slaanger (Serpentes) uun det famile faan a Boas (Boidae). 

## Slacher
* *[[Boa constrictor]]*
* *Boa imperator*
* *Boa nebulosa*
* *Boa orophias*
* *Boa sigma*

## Luke uk diar
Tetracheilostoma

A **Tetracheilostoma** san en skööl faan Slaanger (Serpentes) uun det famile faan a Leptotyphlopidae. Jo lewe uuna Kariibik.

## Slacher
* *Tetracheilostoma bilineatum*
* *Tetracheilostoma breuili*
* *[[Tetracheilostoma carlae]]*

## Luke uk diar
Echt Pythons

A **Echt Pythons** (*Python*) san en skööl faan Slaanger (Serpentes) uun det famile faan a Pythons (Pythonidae). Jo lewe uun a troopen faan Afrikoo an Aasien. 

## Slacher
P. anchietae – P. bivittatus – P. breitensteini – P. brongersmai – P. curtus – P. kyaiktiyo – P. molurus – P. natalensis – P. regius – P. sebae – †P. europaeus

## Luke uk diar
Skringelslaanger

A **Skringelslaanger** (*Crotalus*) san en skööl faan Slaanger (Serpentes) uun't famile faan a Wiipern (Viperidae). Jo kön mä hör stört skringle, an lewe uun Ameerikoo.

## Slacher
*C. adamanteus – C. angelensis – C. aquilus – C. armstrongi – C. atrox – C. basiliscus – C. campbelli – C. catalinensis – <big>[[Crotalus cerastes|C.&nbsp; cerastes]]</big> – C. cerberus – C. concolor – C. culminatus – C. durissus – c. ehecatl – C. enyo – C. ericsmithi – C. estebanensis – C. helleri – C. horridus – C. intermedius – C. lannomi – C. lepidus – C. lorenzoensis – C. lutosus – C. mictlantecuhtli – C. mitchellii – C. molossus – C. morulus – C. oreganus – C. ornatus – C. polisi – C. polystictus – C. pricei – C. pusillus – C. pyrrhus – C. ravus – C. ruber – C. scutulatus – C. simus – C. stejnegeri – C. stephensi – C. tancitarensis – C. thalassoporus – C. tigris – C. tlaloci – C. totonacus – C. transversus – C. triseriatus – C. tzabcan – C. unicolor – C. vegrandis – C. viridis – C. willardi*

#### Enkelt slacher
* Sidjwinjer (*Crotalus cerastes*)

## Luke uk diar
Vipera

A ***Vipera*** san en skööl faan Slaanger (Serpentes) uun det famile faan a Wiipern (Viperidae). Jo lewe fööraal uun Euroopa, Nuurdafrikoo an Süüdwaastaasien. Hokwirmer san giftag.

## Slacher
*V. altaica – V. ammodytes – V. anatolica – V. aspis – <big>[[Vipera berus|V.&nbsp;berus]]</big> – V. darevskii – V. dinniki – V. eriwanensis – V. graeca – V. kaznakovi – V. latastei – V. lotievi – V. monticola – V. nikolskii – V. orlovi – V. renardi – V. sakoi – V. seoanei – V. transcaucasiana – V. ursinii – V. walser*

## Luke uk diar
Madeleuropa/mo

**Madeleuropa** as en regjoon önj e mal foon Europa. 

## Lönje
Eefter e geogrååfe san da lönje önj Madeleuropa:

*  Ååstenrik
*  Estlönj
*  Kroatien
*  Letlönj
*  Litauen
*  Luksemborj
*  Poolen
*  e Slowakäi
*  Sloweenien
*  e Swaits
*  Tjüschlönj
*  Tschechien
*  Ungarn

## Kiik uk deer
* Oudere regjoone foon Europa: Ååsteuropa, Nordeuropa, Söödååsteuropa, Söödeuropa, Weesteuropa.
Green Mamba

At **(Waastelk) Green Mamba** (*Dendroaspis viridis*) as en slach faan Slaanger (Serpentes) uun det skööl faan a Mambas (Dendroaspis). Hat lewet uun Beniin, Gambia, Ghaana, Guinea, Kamerun, Libeeria, Seenegal, Sierra Leone an Toogo. Green Mambas san böös giftag.

## Spriadkoord

## Luke uk diar
Mamba

At **(Uastelk Green) Mamba** (*Dendroaspis angusticeps*) as en slach faan Slaanger (Serpentes) uun det skööl faan a Mambas (Dendroaspis). Hat lewet uun Keenia, Uganda, Tansania, Malaawi, Mosambik, Simbabwe an Natal. Mambas san böös giftag.

## Spriadkoord

## Luke uk diar
Herpesviridae

## Taxsonawigatsion
Hoodkategorii: Wiiren
Order: Herpesvirales
Famile: Herpesviridae
Onerfamilin:
 

efter Baltimore: Wiirus-Skööl 1

#### Enkelt slacher
* Herpes simplex
* Varizella-Zoster-Virus (VZV)

## Luke uk diar
* Taxonomy history at ICTV
Winlüs

At **Winlüs** of **Drüüwlüs** (*Daktulosphaira vitifoliae*, uk: *Viteus vitifoliae*) as en Plaantenlüs (Sternorrhyncha) uun det skööl Daktulosphaira of Viteus. Hat as uun't 19. juarhunert faan Nuurdameerikoo iinslebet wurden, an as daalang en skaasinsekt uun a winbüürerei.

At Winlüs as man ~ ään milimeeter grat, man hör *[[Gaalaapel|gaalaapler]]* san aal wat grater. At winlüs befäält a bleeden, a twiigen, an uk a ruter. Diar komt'am knaap jin uun. Diaram wurd daalang winstooker ütj Ameerikoo üs *grünjlaag* nimen, an jo wurd do mä europeesk winplaanten *fereedelt*. A Amerikoonsk ruter wurd ein uungreben, an di kreisluup faan a ruter tu a bleeden as onerbreegen.

## Bilen

Reblaus Blattgallen.JPG|Gaalaapler faan't winlüs
Reblausgalle mit Eier der Mutterlaus.tif|Apskäären gaalaapel mä aier
Nodositaet2.jpg|Befäälen ruter


## Luke uk diar
Tsikaaden

Tu a **Tsikaaden** (*Auchenorrhyncha* = *Cicadina*) hiar tau onerordern faan Insekten (Insecta) uun det order faan a Hualewjügeten (Hemiptera). Det san a *Trinjhood Tsikaaden* (Cicadomorpha) an a *Spashood Tsikaaden* (Fulgoromorpha). Diar jaft at tuup wel son 45.000 slacher faan, uun Sjiisklun san't 638 slacher.

## Onerordern an auerfamilin
* Cicadomorpha (Trinjhood Tsikaaden)
*: Cercopoidea – Cicadoidea – Membracoidea
* Fulgoromorpha (Spashood Tsikaaden)
*: Cixioidea – Fulgoroidea 

#### Enkelt slacher
* Cicadomorpha
*: Aphrophoridae
*:: Philaenus
*::: Skümtsikaad, Fögelspütj (*Philaenus spumarius*)
*: Cicadidae
*:: Magicicada

## Luke uk diar
Letloun

**Letloun**, amtli **Republiik foon Letloun** (åw Letisch: *Latvija* än *Latvijas Republika*), äs en loun ount noordååsten foon Euroopa. Ount noorden loit Eestloun, ount ååsten Rusloun, ount sööååsten Witrusloun, ount sööden Liitauen än ount weesten e Ååstsäie. Et loun heet 1.893.223 mänschene. E haudstääd foont loun äs Riga. 

## Kwäle
Eestloun

**Eestloun**, amtli **Republiik foon Eestloun** (åw Eestnisch: *Eesti* än *Eesti Vabariik*), äs en loun ount noordååsten foon Euroopa. Ount noorden änt weesten loit e Ååstsäie, ount ååsten Rusloun än ount sööen Letloun. Et loun heet 1.331.824 mänschene (2021). E haudstää foont loun äs Tallinn.

## Geografii
Eestloun bestoont üt et fastloun, dä gråte äiloune foon Saaremaa än Hiiumaa, än moor as 2200 oore äiloune oun e Ååstsäie. Di gråtste säi ount loun äs e Peipussäi, ount ååsten, wat hat mä Rusloun diilt. Et jeeft moor as 7000 struume än kanoole oun Eestloun. Dä mååsten sän läitj; bloots füftin sän moor as 50 km lung.

## Kwäle
Öölewilger

A **Öölewilger** (*Elaeagnus*) san en plaantenskööl uun det famile faan a Dünsuurnplaanten (Elaeagnaceae). Diar hiar son 45 bit 90 slacher tu.

A latiinsk nööm komt wel faan't greks *élaios* för di Öölebuum an di ööder dial faan't latiinsk *ágnus* för lum of faan't greks *gnos* för käänen.

## Slacher

E. angustata – E. angustifolia – E. annamensis – E. arakiana – E. argyi – E. bambusetorum – E. bockii – E. bonii – E. calcarea – E. caudata – E. cinnamomifolia – E. commutata – E. conferta – E. courtoisii – E. davidii – E. delavayi – E. difficilis – E. elongatus – E. epitricha – E. fasciculata – E. formosana – E. formosensis – E. fruticosa – E. geniculata – E. glabra – E. gonyanthes – E. griffithii – E. grijsii – E. guizhouensis – E. henryi – E. heterophylla – E. hunanensis – E. indica – E. infundibularis – E. jiangxiensis – E. jingdongensis – E. kanaii – E. lanceolata – E. lanpingensis – E. laosensis – E. latifolia – E. liuzhouensis – E. longiloba – E. loureiroi – E. luoxiangensis – E. luxiensis – E. macrantha – E. macrophylla – E. magna – E. maritima – E. matsunoana – E. maximowiczii – E. micrantha – E. mollis – E. montana – E. multiflora – E. murakamiana – E. numajiriana – E. obovatifolia – E. obtusa – E. oldhamii – E. ovata – E. pallidiflora – E. parvifolia – E. pilostyla – E. pingnanensis – E. pungens – E. pyriformis – E. × reflexa – E. retrostyla – E. rivularis – E. rotundata – E. sarmentosa – E. schlechtendalii – E. songarica – E. stellipila – E. × submacrophylla – E. takeshitai – E. taliensis – E. tarokoensis – E. thunbergii – E. tonkinensis – E. tricholepis – E. triflora – E. tubiflora – E. tutcheri – E. umbellata – E. viridis – E. wenshanensis – E. xichouensis – E. xingwenensis – E. xizangensis – E. yakusimensis – E. yoshinoi

## Luke uk diar
Bofelbeien

A **Bofelbeien** (*Shepherdia*) san en plaantenskööl uun det famile faan a Dünsuurnplaanten (Elaeagnaceae). Diar jaft'at man trii slacher faan, diar uun Nuurdameerikoo waaks. 

## Slacher
*S. argentea – S. canadensis – S. rotundifolia*

## Luke uk diar
Lithobates

A ***Lithobates*** san en skööl faan grat Hobelfasker (Ranidae) uun det skööl Lithobates. Diar jaft'st son 50 slacher faan.

## Slacher
*L. areolatus – L. berlandieri – L. blairi – L. brownorum – L. bwana – L. capito – [[Lithobates catesbeianus|L.&nbsp;catesbeiana]] – L. chichicuahutla – L. chiricahuensis – L. clamitans – L. dunni – L. fisheri – L. forreri – L. grylio – L. heckscheri – L. johni – L. juliani – L. lemosespinali – L. macroglossa – L. maculatus – L. magnaocularis – L. megapoda – L. miadis – L. montezumae – L. neovolcanica – L. okaloosae – L. omiltemanus – L. onca – L. palmipes – L. palustris – L. pipiens – L. psilonota – L. pueblae – L. pustulosus – L. septentrionalis – L. sevosus – L. sierramadrensis – L. spectabilis – L. sphenocephala – L. sylvaticus – L. tarahumarae – L. taylori – L. tlaloci – L. vaillanti – L. vibicarius – L. virgatipes – L. warszewitschii – L. yavapaiensis – L. zweifeli*

#### Enkelt slacher
* *[[Lithobates catesbeianus]]*

## Luke uk diar
Lithobates catesbeianus

A ***Lithobates catesbeianus***, uk wel **Amerikoonsk Oksenhobelfask** (iar uk: *Rana catesbeianus*) as en slach faan Hobelfasker uun det skööl Lithobates. Hi komt eegentelk faan Nuurdameerikoo, as oober uk uun Euroopa iinslebet wurden. Hi as böös grat, so am 20 sentimeeter lung (saner bianer), an frat föl fasker an ööder amfiibien wech. Diaram woort hi steedenwiis bejaaget. Uun Ameerikoo wurd sin bianer eden.

## Luke uk diar
Weederaaksen

A Weederaaksen (*Aponogeton*) san det iansagst skööl faan plaanten uun det famile Aponogetonaceae. Jo hiar tu't order faan a Alismatales. Diar hiar son 50 slacher tu.

## Slacher
*A. abyssinicus – A. afroviolaceus – A. angustifolius – A. appendiculatus – A. azureus – A. bernierianus – A. bogneri – A. boivinianus – A. bruggenii – A. bullosus – A. capuronii – A. cordatus – A. crispus – A. cuneatus – A. decaryi – A. desertorum – A. dioecus – A. distachyos – A. eggersii – A. elongatus – A. euryspermus – A. fotianus – A. fugax – A. gottlebei – A. hexatepalus – A. jacobsenii – A. junceus – A. kimberleyensis – A. lakhonensis – A. lancesmithii – A. longiplumulosus – A. loriae – A. madagascariensis – A. masoalaensis – A. natalensis – A. natans – A. nudiflorus – A. proliferus – A. queenslandicus – A. ranunculiflorus – A. rehmannii – A. rigidifolius – A. robinsonii – A. satarensis – A. schatzianus – A. stuhlmannii – A. subconjugatus – A. tenuispicatus – A. tofus – A. troupinii – A. ulvaceus – A. undulatus – A. vallisnerioides – A. vanbruggenii – A. viridis – A. womersleyi*

## Luke uk diar
Bor (Distrikt)

De **Bor Distrikt** (üüb Serbisk: Борски управни округ / Borski upravni okrug) as een distrikt uun Serbien. A distrikt leit uun a uast faan't lun. Det hee 101.100 lidj (2022).

## Kwelen
Sleesuurn

A **Sleesuurn** (*Prunus spinosa*) as en plaantenslach uun det skööl faan a Stianfrüchtbuumer (Prunus). 

Di nööm komt wel faan madelhuuchsjiisk *slēhe*, an det ment *blä*. Uk uun slaawisk spriaken jaft'at *Слива* *Sliwa* (rüsk) of *šljiva* (serbokroatisk). Diarfaan komt do *Sliwowitz*, en sprit faan Plumen.

## Bilen

Prunus spinosa sl2.jpg|Knober
Schlehenblüte 2009 4.JPG|Bloosen
20190331 Burlo-Vardingholter Venn, Borken (00912).jpg|Bleuen buumer


## Luke uk diar
Skümtsikaad

At **Skümtsikaad** of ***Fögelspütj*** (*Philaenus spumarius*) as en Insekt uun det onerorder faan a *Trinjhood Tsikaaden* (Cicadomorpha). Di aparte nööm komt faan di sküm, huar det insekt sin nääst mä iinslot.

Skümtsikaaden kön fiks spring, jüst so üs Gäärshopern (Caelifera); diar san jo ööders oober ei nai mä. Jo like muar Kraaben, an wurd fiiw bit sööwen milimeeter grat.


Genista salzmannii.jpg|Skümnees uun a Skroben



## Luke uk diar
Swaanbluum

At **Swaanbluum** (*Butomus umbellatus*) as en plaantenslach uun det order faan a Alismatales. Hat as di iansagst slach uun det skööl Butomus, an uk uun det famile Butomaceae. Hat wääkst uun moder.

## Luke uk diar
Songgäärsplaanten

A **Songgäärsplaanten** (*Cymodoceaceae*) san en plaantenfamile uun det order faan a Alismatales. Jo plaanten waaks uun warem weedern üüb klei of sun. Flook slacher kem trinjam Austraalien föör. Jo wurd leewen uk *Siagäärs* näämd, det as oober ei gans rocht, auer't noch en ööder famile faan Siagäärsplaanten (Zosteraceae) jaft. 

## Sköölen
* Amphibolis
* Cymodocea
* Halodule
* Syringodium
* Thalassodendron

#### Enkelt sköölen an slacher
* Cymodocea
*: (Eegentelk) Songgäärs (*[[Cymodocea nodosa]]*)

## Luke uk diar
Songgäärs

At **Songgäärs** (*Cymodocea nodosa*) as en plaantenslach uun det famile Cymodoceaceae.

Üüb ingelsk het hat uk *Seahorse Grass*, auer diar Siahingster uun lewe.

Songgäärs wääkst uun flaak weedern trinjam't Madlunsia, uun a uastelk Nuurdatlantik föör a eilunen faan Makaroneesien, an bi't küst faan Mauretaanien an Seenegal. 

## Luke uk diar
Saaltgäärsplaanten

A **Saaltgäärsplaanten** (Juncaginaceae, sjiisk: *Dreizack* - Triitaak) san en plaantenfamile uun det order faan a Alismatales. Diar hiar trii sköölen tu. Enkelt slacher waaks uun't oonlun.

## Sköölen an slacher
* Cycnogeton
*: *C. alcockiae – C. dubium – C. huegelii – C. lineare – C. microtuberosum – C. multifructum – C. procerum – C. rheophilum*
* Tetroncium
*: *T. magellanicum*
* Triglochin
*: *T. barrelieri – T. buchenaui – T. bulbosa – T. calcitrapa – T. centrocarpa – T. compacta – T. elongata – T. gaspensis – T. hexagona – T. isingiana – T. laxiflora – T. longicarpa – [[Triglochin maritima|T. maritima]] – T. mexicana – T. milnei – T. minutissima – T. mucronata – T. muelleri – T. nana – T. palustris – T. protuberans – T. scilloides – T. stowardii – T. striata – T. trichophora – T. turrifera*

#### Enkelt slacher
* Röörkual (*Triglochin maritima*)

## Luke uk diar
Röörkual

A **Röörkual** (*Triglochin maritima*) as en plaantenslach uun det famile faan a Saaltgäärsplaanten (Juncaginaceae). Hi wääkst uun't oonlun. Röörkual koon kööget eden wurd, as rä för beesten oober giftag. 

A aaksen like Südjen (*Plantago maritima*), jo hiar oober tu en ööder plaantenfamile.

## Luke uk diar
Suaskrüüsplaanten

A **Suaskrüüsplaanten** (Potamogetonaceae) san en plaantenfamile uun det order faan a Alismatales. Jo waaks uun swet- of brakweeder, oober nimer bi a küst. Uun Madeleuroopa käänt'am fööraal di slach *[[Potamogeton natans]]*.

## Sköölen
*Althenia – Groenlandia – Potamogeton – Stuckenia – Zannichellia*

#### Enkelt slacher
* Potamogeton
*: *[[Potamogeton natans]]*

## Luke uk diar
Brakweeder

**Brakweeder** as siaweeder mä en saaltuundial faan amanbi 1 prosent. Dü fanjst brakweeder miast bi a müs faan en struum, huar swetweeder an saaltweder jo fermiske. 

Di nööm komt faan't plaatsjiisk *Brack*, det ment so föl üs weel. Uk üüb ingelsk het det *brackish water*.

Minsken kön brakweeder ei drank, oober enkelt plaanten an diarten lewe bluas diar.
Scheuchzeria palustris

At ***Scheuchzeria palustris*** as di iansagst plaantenslach uun det iansagst plaantenskööl Scheuchzeria faan det famile Scheuchzeriaceae. 

Hat liket Rosken (Juncus / Juncaceae), hiart oober ei tu detdiar famile.

## Luke uk diar
Tofieldiaceae

A **Tofieldiaceae** san en plaantenfamile uun det order faan a Alismatales. 

## Sköölen an slacher
* Harperocallis
*: *H. duidae – H. falcata – H. flava – H. longiflora – H. neblinae – H. paniculata – H. penduliflora – H. robustior – H. schomburgkiana – H. sessiliflora – H. sipapoensis*
* Pleea
*: *P. tenuifolia*
* Tofieldia
*: *T. calyculata – T. cernua – T. coccinea – T. divergens – T. furusei – T. glabra – T. himalaica – T. nuda – T. okuboi – T. pusilla – T. thibetica – T. yoshiiana*
* Triantha
*: *T. glutinosa – T. japonica – T. occidentalis – T. racemosa*

## Luke uk diar
Ruppia

A ***Ruppia*** san en plaantenskööl uun det order faan a Alismatales, an det iansagst skööl uun't famile Ruppiaceae. Jo waaks uun brakweeder bi a küst, an wurd diar faan siafögler freeden.

## Slacher
*R. cirrhosa – R. didyma – R. drepanensis – R. filifolia – R. maritima – R. megacarpa – R. polycarpa – R. tuberosa*

## Luke uk diar
Hauke Heyen

**Hauke Heyen** (* 1987) as en spriakwedenskapsmaan.

Faan 2008 bit 2018 hää'er bi't CAU uun Kiel skandinawistik an frisistik studiaret, an diar san *master* maaget. Sant 2017 werket hi bi't *Euroopa Uniwersiteet Flensborag* (EUF) üs huuchskuulmääster. Faan 2016 bit 2020 hää Hauke det podcast formaat *[[Tjabelstünj]]* bedrewen. Sant 2019 werket hi bi sin dochterwerk auer det teemo *Sprachgebrauch in Social-Media-Kommunikation von Friesischsprechenden*.

## Skraften (ütjwool)

* 2022: "#hokerbeest: Auf Der Suche Nach Spuren Digitaler Nordfriesischer Kommunikation". In From West to North Frisia: A Journey along the North Sea Coast. Frisian Studies in Honour of Jarich Hoekstra, herausgegeben von Alastair Walker, Eric Hoekstra, Goffe Jensma, Wendy Vanselow, Willem Visser, und Christoph Winter, 134–47. NOWELE Supplement Series 33. Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 2022. .
* 2021: mit Guillem Belmar. "Virtual Frisian: A comparison of language use in North and West Frisian virtual communities". In: Language Documentation & Conservation. University of Hawaii Press. 15. S. 285–315. online
* 2020: #friesisch : Beweggründe und Hindernisse für nordfriesische Kommunikation in digitalen Medien. Kiel: Friesische Philologie / Nordfriesische Wörterbuchstelle, Christian-Albrechts-Universität zu Kiel (Estrikken, 113).
* 2014: "Die Entstehung der Form [jVm(Ə)] als 2. Pers. Pl. im Friesischen". In: Philologia Frisica Anno 2012. Lêzings fan it njoggentjinde Frysk filologekongres, fan de Fryske Akademy op 13, 14 en 15 juny 2012. Ljouwert: Fryske Akademy, S. 177–191.


## Luke uk diar
* Hauke Heyen bi't EUF
* Sin aanj wääbsteed
* Iindrach bi Wikidata
Potamogeton natans

***Potamogeton natans*** as en plaantenslach uun det order faan a Suaskrüüsplaanten (Potamogetonaceae). Hat wääkst uun swetweedern.

## Luke uk diar
Temmo Bosse

**Dr. Temmo Bosse** (* 1979) as en spriakwedenskapsmaan.

Temmo hää iarst üs jornalist werket, an faan 2007 bit 2013 bi't CAU uun Kiel germanistik an frisistik studiaret. Diar hää'er uk san *master* maaget. Faan 2014 bit 2019 hää Temmo bi sin dokterwerk skrewen, an werket sant 2014 bi't *Euroopa Uniwersiteet Flensborag* (EUF) üs huuchskuulmääster.

## Skraften (ütjwool)

* (2012a): Friesische Identität in friesischen Königsgedichten. Die Selbstdarstellung der Nordfriesen in Herrscherlob und Gelegenheitsdichtung des 18. und 19. Jahrhunderts. In: Nordfriesisches Jahrbuch 47, S. 13-38.
* (2012b): Wangeroogische i-Verben. Betrachtungen zum Verbsystem des ausgestorbenen ostfriesischen Dialekts der Insel Wangerooge. In: Us Wurk 61, S. 125-141.
* (2015): Der neuniederdeutsche Reynke. In: Robert Langhanke (Hrsg.): Sprache, Literatur, Raum. Festgabe für Willy Diercks. Bielefeld, S. 565-601.
* (2018): Nichtdeutsch oder nicht nichtdeutsch? Der Friesenbegriff in der Dialekterhebung Georg Wenkers. In: Jørgen Kühl (Hrsg.): Klaar kiming. Festschrift für Thomas Steensen. Nordfriisk Instituut. Bräist/Bredstedt, S. 65-75.
* (2019): (Mis)matching linguistic, geographical and ethnic identities. The case of the East Frisians. In: Fellerer, Jan et al. (eds.): Identities in-between in East-Central Europe. London, S. 250-270.
* (2020a): Die Wenker-Materialien in nord- und ostfriesischer Sprache. In: Jürg Fleischer, Alfred Lameli, Christiane Schiller & Luka Szucsich (Hrsg.): Minderheitensprachen und Sprachminderheiten. Deutsch und seine Kontaktsprachen in der Dokumentation der Wenker-Materialien. Hildesheim, Zürich & New York, S. 97-119.
* (2020b) mit Nils Langer: Zur Wahrnehmung von Sprachnormautoritäten im Nordfriesischen. In: Andresen, Helga, Elin Fredsted & Franz Januschek (Hgg.). Regionale Sprachenvielfalt. Standardisierung - Didaktisierung - Ästhetisierung. Hildesheim, S. 59-84.
* (2021): Das nord- und ostfriesische Wenkermaterial. Hintergründe, Validität und Erkenntniswert (= Deutsche Dialektgeographie 128). Hildesheim, Zürich & New York: Olms.
* (2022): Die niederdeutschen Wenkerübersetzungen aus dem Saterland. In: Walker, Alastair et al. (Hgg.): From West to North Frisia. A Journey along the North Sea Coast. Frisian studies in honour of Jarich Hoekstra (= NOWELE Supplement Series 33). Amsterdam/Philadelphia, S. 61-75.


## Luke uk diar
* Dr. Temmo Bosse bi't EUF
* Iindrach bi Wikidata
Euroopa Uniwersiteet Flensborag

At **Euroopa Uniwersiteet Flensborag (EUF)** as ian faan trii uniwersiteeten uun Schleswig-Holstian. Hat as 1946 grünjlaanj wurden üs *Pedagoosisk Huuchskuul*, an hää do muar an muar apgoowen auernimen. At EUF werket tuup mä't Syddansk Universitet uun Sønderborg.

At EUF hää tu tidj tjiin *instituuten*:
* Beruuf, werk an technik (*biat*)
* Konst, muude an teooter
* Pedagoogik an psychologii
* Selskapwedenskapen an teologii
* Sünjhaid an sport
* Matematiik an natüürwedenskapen
* Sonderpedagoogik
* Spriak, literatüür an meedien (mä *Fresk Seminaar*)
* Amwelt an humaanwedenskapen
* Management an ökonomii

## Luke uk diar

* Wääbsteed faan't uniwersiteet
Nuurdfresk Juarbuk

At **Nuurdfresk Juarbuk** as en publikatsion faan't Nordfriisk Instituut. Hat kaam uun't juar 1965 tu't iarst tooch oner di nööm **Nordfriesisches Jahrbuch** ütj. Föörgungern wiar: *Jahrbuch des Nordfriesischen Vereins für Heimatkunde und Heimatliebe* an *Jahrbuch des Nordfriesischen Instituts*.

Uun det juarbuk gongt'at fööraal am regiunaal histoore an kultüür.

## Ütjgoowen
* Nordfriisk Instituut (Hrsg.): *Nordfriesisches Jahrbuch 1965 – Neue Folge Band 1.* Bredstedt 1965
* a.s.w. ...
* Nordfriisk Instituut (Hrsg.): *Nordfriesisches Jahrbuch 2023 – Band 58.* Bredstedt 2023

## Luke uk diar
* Nordfriisk literatuur
* 
* Juarbuk 2023 üüb't wääbsteed faan't Nordfriisk Instituut
Anke Joldrichsen

**Anke Joldrichsen** (*1952) as en nuurdfresk skriiwer. Anke hää sant 2005 flook juaren bi't *Euroopa Uniwersiteet Flensborag* (EUF) spriakkursen den. Poliitisk as Anke aktiif bi a SSW.

## Skraften
* *Form, Stil und Motive nordfriesischer Märchen im Vergleich zu den entsprechenden Grimmschen Varianten*. Fach Fries. Philologie, Christian-Albrechts-Univ., 1987. 110 sidjen.
* *Bibliographie des nordfriesischen Schrifttums von 1661 bis 1969. Band I: Mundarten des Festlandes*. Kiel/Amsterdam 1988
* *Bibliographie des nordfriesischen Schrifttums von 1661 bis 1969. Band II: Mundarten der Inseln Föhr und Amrum*. Kiel/Amsterdam 1990.
* *Nordfriesische Jahrbücher 1965-1989. [[Nordfriisk Instituut]]. 1990.
* James Krüss: *Dat Stück vun dat Heen un dat Ei: Föer Kinner in Riemels vertellt. Mit bunte Biller vun Josef Paleèek. Plattdüütsch vun Kalle Johannsen un Anke Joldrichsen*. Bräist 1992. 
* *Gesamt-Inhaltsverzeichnis der Zeitschrift Nordfriesland, Nr. 1-100''. Nordfriisk Instituut. ~ 1994.

## Luke uk diar
* https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person-werke.php?ID=4649 (phPBuB)
* Iindrach bi wikidata
Karl Martell

**Karl Martell** (* tesken 688 an 691; † 15. of 22. Oktuuber 741 uun Quierzy) wiar en *majordomus* uun't Frankenrik. Hi hed üngewöönelk föl määcht, auer a dünastiin faan a Merowingern an a Karolingern uun stridj mäenööder wiar. Karl Martell san dring Pippin di Jonger wurd do a iarst könang faan a Franken ütj det hüs faan a Karolingern. Oner Karl Martell as det Frankenrik grat wurden, an oner san enkeldring Karl di Grat hed hat hör gratst määcht.

En bedüüden sliak feerd Karl Martell uun't juar 732 jin a Arabern bi Tours an Poitiers. Efter ham san do uk a *Karolingern* näämd wurden. Auer hi son kriichsheld wiar, füng hi di binööm *Martellus* (di *[[höömerk]]*).

## Luke uk diar
Quierzy

**Quierzy** (ual nöömer *Cariciacum, Carisiacum, Charisagum, Karisiacum*) as en gemeen uun Frankrik mä  iinwenern (Stant ) uun't Département Aisne (Regiuun Hauts-de-France).

## Luke uk diar

* Karl Martell
Stargard

**Stargard** (faan 1950–2015 **Stargard Szczeciński** [ˈstarɡart ʂʈ͡ʂɛˈʨiɲskii], det ment Stargard uun Pommern) as en stääd uun Poolen. Hat leit naibi Stettin uun det Prowins Waastpomern.

## Luke uk diar
Calabar (Nigeeria)

**Calabar** as en huuwenstääd uun Nigeeria mä muar üs 300.000 iinwenern. Hat leit bi a struum Calabar River, huar't uk a nööm faan füngen hää. Calabar as hoodstääd faan a bundesstoot Cross River.

## Luke uk diar

* Eerdpython
Cross River (Struum)

A **Cross River** as en struum uun Afrikoo. Hi ferlääpt faan Kameruun troch Nigeeria an lääpt uf uun't Bocht faan Bonny. A struum loongs san troopisk rinwalt, an uk öölepualem plantaajen. 

Efter a Cross River as a Bundesstoot Cross River näämd, an uk a Cross River spriaken.

## Luke uk diar
Port Harcourt

**Port Harcourt** as en huuwenstääd uun Nigeeria mä 3.325.000 iinwenern (Stant 2022). Hat as uk hoodstääd faan a Bundesstoot Rivers. Port Harcourt täält üs en gefeerelk stääd uun Nigeeria.

## Luke uk diar
Maiduguri

**Maiduguri** as en gratstääd uun Nigeeria. Hat as hoodstääd faan a Bundesstoot Borno.

## Luke uk diar
Calabar River

A **Calabar River** as en struum uun Nigeeria uun a Bundesstoot Cross River. Hi komt faan a nuurd an lääpt ütj uun di grater struum Cross River. Efter a Calabar struum hää uk det huuwenstääd Calabar a nööm füngen. Faan diar ütj as bit uun't 19. juarhunert slaawenhanel bedrewen wurden. Di huuwen blääw oober wichtag för di eksport faan pualemööle, bit am 1920 di grater an jiper huuwen Port Harcourt det rol auernaam.

## Luke uk diar

* Calabar (Nigeeria)
* Eerdpython
Dar-Naim

**Dar-Naim** as en stääddial faan Nouakchott, an det hoodstääd faan't Regiuun Nouakchott-Nord. Diar wene 61.089 minsken (Stant:2007).
Moroni

**Moroni** ([], ) as at hoodstääd, an mä 74.749 iinwenern (Stant 2017) at gratst stääd faan a Komooren. Hat leit bi't waastküst faan eilun Grande Comore.

## Luke uk diar
Mutsamudu

**Mutsamudu** as mä 23.600 iinwenern (Stand: 2017) at naistgratst stääd faan a Komooren. Hat leit bi't nuurdküst faan't eilun Anjouan.

## Luke uk diar
Château-Thierry (Arrondissement)

Det **Château-Thierry Arrondissement** as ian faan a arrondissementen uun det Aisne Department. At arrondissement leit uun a süüd faan't department. Det hee 70.306 lidj (2018).

## Kwelen
Aligatooren

A **Aligatooren** (Alligatoridae) san ian faan trii familin uun det order faan a Krokodiilen (Crocodilia). Diar hiar tau onerfamilen mä aacht slacher tu. 

## Onerfamilin an slacher
* Alligatoridae - Aligatooren
*: Alligatorinae - Echt Aligatooren
*:: Alligator
*::: *A. mississippiensis – A. sinensis*
*: Caimaninae - Kaimaanen
*:: Caiman
*::: *C. crocodilus – C. latirostris – C. yacare*
*:: Melanosuchus
*::: *M. niger*
*:: Paleosuchus 
*::: *P. palpebrosus – P. trigonatus*

## Luke uk diar
Kotor (Steed)

**Kotor** (üüb Kyrilisk: Котор; üüb Italjeens: *Cattaro*) as at hoodsteed faan det Kotor Gemeend uun Monteneegro. At steed leit uun a waast faan't lun, bi a Bocht faan Kotor. Det hee 961 lidj (2011).

## Histoore
Föör 1918 wiar't steed dial faan Uasterrik-Ungarn.

## Kwelen
Kap Morris Jesup

At **Kap Morris Jesup** as en lunspas uun't nuurden faan Greenlun. Hat täält üs di nuurdermiast ponkt faan Nuurdameerikoo. Hat hää hör nööm efter Morris Ketchum Jesup, di uun't juar 1900 en ekspeditsion faan Robert Peary betaalet hää. Leeder as nuurdermuar dach noch en letj eilun fünjen wurden, man det kap blaft di nuurdermiast fääästlunsponkt.

## Koord
Amerigo Vespucci

**Amerigo Vespucci** [] (* 9. Maarts 1451 uun Florens; † 22. Febrewoore 1512 uun Sevilla) wiar en kuupmaan an siamaan. Hi hää grat dialen faan Süüdameerikoo beraiset.

Hi hää uk ütjfünjen, dat Christoph Kolumbus nään siawai tu Indien fünjen hed, man en neien kontinent. Diaram het didiar weltdial efter Amerigo Vespucci nü *[[Ameerikoo]]*.

## Raisen
* Iarst rais 1497-1498
* Naist rais 1499-1500
* Traad rais 1501-1502
* Sjuard rais 1502-1503

## Luke uk diar
Forbach-Boulay-Moselle (Arrondissement)

Det **Forbach-Boulay-Moselle Arrondissement** as sant 2015 en arrondissement uun det Moselle Department. At arrondissement leit uun a nuurd faan't department. Det hee 238.503 lidj (2020).

## Kwelen
Gawiaalen

A **Gawiaalen** (Gavialidae) san ian faan trii familin uun det order faan a Krokodiilen (Crocodilia). Diar jaft'at man tau slacher faan. Jo haa en üübfaalen smäälen snütj, an lewe uun Süüd- an Süüduastaasien.

## Onerfamilin an slacher
* Gavialidae - Gawiaalen
*: Gavialinae
*:: Gavialis
*::: *G. gangeticus*
*: Tomistominae
*:: Tomistoma 
*::: *T. schlegelii *


Indian Gharial at the San Diego Zoo (2006-01-03) (headshot).jpg|*G. gangeticus*
Tomistoma schlegelii.jpg|*T. schlegelii*


## Ferwisang efter bütjen
Echt Krokodiilen

A **Echt Krokodiilen** (Crocodylidae) san ian faan trii familin uun det order faan a Krokodiilen (Crocodilia). Diar hiar ~ 18 slacher tu.

## Onerfamile, sköölen an slacher
* Crocodylidae - Echt Krokodiilen
*: Crocodylinae
*:: Crocodylus
*::: *C. acutus – C. halli – C. intermedius – C. johnsoni – C. mindorensis – C. moreletii – C. niloticus – C. novaeguineae – C. palustris – C. porosus – C. raninus – C. rhombifer – C. siamensis – C. suchus*
*:: Mecistops
*::: *M. cataphractus – M. leptorhynchus*
*:: Osteolaemus
*::: *O. osborni – O. tetraspis*

## Spriadkoord

## Luke uk diar
Cryptodira

A **Cryptodira** san en onerorder faan a Skiltpoden (Testudines). Jo kön hör hood hialandaal iin oner hör skilt turagtji.

Cryptodira jaft'at al sant 180 miljoon juaren, an diar jaft'at daalang noch elwen familin faan.

## Familin
* Chelonioidea
*: Cheloniidae
*: Dermochelyidae
* Chelydroidea
*: Chelydridae
*: Dermatemydidae
*: Kinosternidae
* Testudinoidea
*: Emydidae
*: Geoemydidae
*: Platysternidae
*: Testudinidae
* Trionychoidea
*: Trionychidae
*: Carettochelyidae

## Luke uk diar
Charleville-Mézières (Arrondissement)

Det **Charleville-Mézières Arrondissement** as ian faan a arrondissementen uun det Ardennes Department. At arrondissement leit uun a nuurd faan't department. Det hee 154.470 lidj (2020).

## Geografii
At jaft 157 gemeenden uun't arrondissement.

* Aiglemont - Anchamps - Antheny - Aouste - Arreux - Aubigny-les-Pothées - Aubrives - Auge - Auvillers-les-Forges - Baâlons - Barbaise - Belval - Blanchefosse-et-Bay - Blombay - Bogny-sur-Meuse - Bossus-lès-Rumigny - Boulzicourt - Bourg-Fidèle - Bouvellemont - Brognon - Cernion - Chagny - Chalandry-Elaire - Champigneul-sur-Vence - Champlin - Charleville-Mézières - Charnois - Chilly - Chooz - Clavy-Warby - Cliron - Damouzy - Deville - Dom-le-Mesnil - Dommery - Estrebay - Étalle - Éteignières - Étrépigny - Évigny - Fagnon - Fépin - Flaignes-Havys - Fligny - Flize - Foisches - Fromelennes - Fumay - Gernelle - Gespunsart - Girondelle - Givet - Gruyères - Gué-d’Hossus - Guignicourt-sur-Vence - Ham-les-Moines - Ham-sur-Meuse - Hannappes - Hannogne-Saint-Martin - Harcy - Hargnies - Haudrecy - Haulmé - Haybes - Hierges - Houldizy - Issancourt-et-Rumel - Jandun - Joigny-sur-Meuse - La Férée - La Francheville - La Grandville - La Horgne - La Neuville-aux-Joûtes - Laifour - Lalobbe - Landrichamps - Launois-sur-Vence - Laval-Morency - Le Châtelet-sur-Sormonne - Le Fréty - L’Échelle - Lépron-les-Vallées - Les Ayvelles - Les Hautes-Rivières - Les Mazures - Liart - Logny-Bogny - Lonny - Lumes - Maranwez - Marby - Marlemont - Maubert-Fontaine - Mazerny - Mondigny - Montcornet - Montcy-Notre-Dame - Monthermé - Montigny-sur-Meuse - Montigny-sur-Vence - Murtin-et-Bogny - Neufmaison - Neufmanil - Neuville-lès-This - Neuville-lez-Beaulieu - Nouvion-sur-Meuse - Nouzonville - Omicourt - Omont - Poix-Terron - Prez - Prix-lès-Mézières - Raillicourt - Rancennes - Regniowez - Remilly-les-Pothées - Renwez - Revin - Rimogne - Rocroi - Rouvroy-sur-Audry - Rumigny - Saint-Laurent - Saint-Marceau - Saint-Marcel - Saint-Pierre-sur-Vence - Sapogne-et-Feuchères - Sécheval - Sévigny-la-Forêt - Signy-l’Abbaye - Signy-le-Petit - Singly - Sormonne - Sury - Taillette - Tarzy - Thilay - Thin-le-Moutier - This - Touligny - Tournavaux - Tournes - Tremblois-lès-Rocroi - Vaux-Villaine - Vendresse - Villers-le-Tilleul - Villers-Semeuse - Villers-sur-le-Mont - Ville-sur-Lumes - Vireux-Molhain - Vireux-Wallerand - Vivier-au-Court - Vrigne-Meuse - Warcq - Warnécourt - Yvernaumont.

## Kwelen
Pleurodira

A **Pleurodira** san en onerorder faan a Skiltpoden (Testudines). Ööders üs a Cryptodira kön jo hör hood ei hialandaal iintji. Diar jaft'at trii familin faan.

## Familin
* Chelidoidea
*: Chelidae
* Pelomedusoidea
*: Pelomedusidae
*: Podocnemididae

## Luke uk diar
Gekkomorpha

A **Gekkomorpha** san en infraorder faan a Geko'oortagen (Gekkota) mä sjauer familin.

## Familin an sköölen
* Gekkomorpha
*: Eublepharoidea
*:: Eublepharidae
*::: *Aeluroscalabotes – Coleonyx – Eublepharis – Goniurosaurus – Hemitheconyx – Holodactylus*
*: Gekkonoidea
*:: Gekos (Gekkonidae)
*::: *Afroedura – Afrogecko – Agamura – Ailuronyx – Alsophylax – Altiphylax – Bauerius – Blaesodactylus – Briba – Bunopus – Calodactylodes – Carinatogecko – Chondrodactylus – Christinus – Cnemaspis – Crossobamon – Cryptactites – Cyrtodactylus – Cyrtopodion – Dixonius – Dravidogecko – Ebenavia – Geckolepis – Geckonia – Gehyra – Gekko – Goggia – Gonatodes – Hemidactylus – Hemiphyllodactylus – Heteronotia – Homopholis – Lepidodactylus – Luperosaurus – Lygodactylus – Matoatoa – Microgekko – Microscalabotes – Nactus – Narudasia – Pachydactylus – Paragehyra – Paroedura – Parsigecko – Perochirus – Phelsuma – Pseudogekko – Ptenopus – Ptychozoon – Rhoptropus – Stenodactylus – Tenuidactylus – Tropiocolotes – Urocotyledon – Uroplatus – †Cretaceogekko – †Yantarogekko*
*:: Bleedfangergekos (Phyllodactylidae)
*::: *Asaccus – Garthia – Gymnodactylus – Haemodracon – Homonota – Phyllodactylus – Phyllopezus – Ptyodactylus – <big>[[Tarentola]]</big> – Thecadactylus*
*:: Sphaerodactylidae
*::: *Aristelliger – Chatogekko – Coleodactylus – Euleptes – Gonatodes – Lepidoblepharis – Pristurus – Pseudogonatodes – Quedenfeldtia – Saurodactylus – Sphaerodactylus – Teratoscincus*

## Luke uk diar
Pygopodomorpha

A **Pygopodomorpha** san en infraorder faan a Geko'oortagen (Gekkota) mä trii familin.

## Familin an sköölen
* Pygopodomorpha
*: Pygopodoidea
*:: Carphodactylidae
*::: *Carphodactylus – Nephrurus – Orraya – Phyllurus – Saltuarius – Underwoodisaurus – Uvidicolus*
*:: Diplodactylidae
*::: *Amalosia – Bavayia – Correlophus – Crenadactylus – Dactylocnemis – Dierogekko – Diplodactylus – Eurydactylodes – Hesperoedura – Hoplodactylus – Lucasium – Mniarogekko – Mokopirirakau – Naultinus – Nebulifera – Oedodera – Oedura – Paniegekko – Pseudothecadactylus – Rhacodactylus – Rhynchoedura – Strophurus – Toropuku – Tukutuku – Woodworthia*
*:: Pygopodidae
*::: *Aprasia – Delma – Lialis – Ophidiocephalus – Paradelma – Pletholax – Pygopus*

## Luke uk diar
Ophidascaris robertsi

***Ophidascaris robertsi*** as en Triadwirem (Nematoda) uun det order faan a Ascaridida. Hi komt normoolerwiis uun letj Tetjdiarten (Mammalia) föör, diar faan Pythons (Pythonidae) freeden wurd. Uun 2023 as hi tu't iarst tooch uun't hoodmörag faan en minsk fünjen wurden.

Di triadwirem lewet fööraal uun't uastelk an süüdelk Austraalien.

## Kwelen


## Luke uk diar
Silverton (Colorado)

**Silverton** [ˈsɪlvɚtn̩]  as en gemeen uun a US-bundesstoot Colorado, an ferwaltangsteed faan't San Juan County (Colorado). Uun't juar 2020 haa diar 622 minsken wenet.

## Luke uk diar
Brighton (Colorado)

**Brighton** as en stääd uun a US-bundesstoot Colorado, an ferwaltangsteed faan't Adams County (Colorado). Uun't juar 2020 haa diar 40.083 minsken wenet.

## Luke uk diar
Altkirch (Arrondissement)

Det **Altkirch Arrondissement** as ian faan a arrondissementen faan det Haut-Rhin Department. At arrondissement leit uun a süüdwaast faan't department. Det hee 70.033 lidj (2020).

## Kwelen
Salida (Colorado)

**Salida** as en gemeen uun a US-bundesstoot Colorado, an ferwaltangsteed faan't Chaffee County (Colorado). Uun't juar 2020 haa diar 5.666 minsken wenet. Salisa leit nai bi a Arkansas River.

## Luke uk diar
Strasbourg (Arrondissement)

Det **Strasbourg Arrondissement** as sant 2015 ian faan a arrondissementen uun det Bas-Rhin Department. At arrondissement leit uun a uast faan't department. Det hee 511.552 lidj (2020). At hoodsteed faan't arrondissement as Straßburg.

## Kwelen
Conejos (Colorado)

**Conejos** as en gemeen uun a US-bundesstoot Colorado, an ferwaltangsteed faan't Conejos County (Colorado). Uun't juar 2020 haa diar 46 minsken wenet. Conejos as det spoonsk wurd för *[[kanin]]en*.

## Luke uk diar
Aurora (Colorado)

**Aurora** as en gratstääd uun a US-bundesstoot Colorado, hat leit uun a counties Adams County (Colorado), Arapahoe County (Colorado) an Douglas County (Colorado). Uun't juar 2020 haa diar 386.261 minsken wenet.

## Luke uk diar
Chaumont (Arrondissement)

Det **Chaumont Arrondissement** as ian faan a arrondissementen uun det Haute-Marne Department. At arrondissement leit uun a maden faan't department. Det hee 62.253 lidj (2020). Hoodsteed as Chaumont.

## Kwelen
Cheyenne (Wyoming)

**Cheyenne** as det hoodstääd faan a US-bundesstoot Wyoming an faan't Laramie County (Wyoming). Uun't juar 2020 haa diar 65.132 minsken wenet.

## Luke uk diar
Casper (Wyoming)

**Casper** as en stääd uun a US-bundesstoot Wyoming an ferwaltangsteed faan't Natrona County (Wyoming). Uun't juar 2020 haa diar 59.038 minsken wenet.

## Luke uk diar
Cheyenne

Wat menst dü?
* Cheyenne (Wyoming), stääd
* Cheyenne County (Colorado), county
* Cheyenne Wells (Colorado), stääd
* Cheyenne (Spriak), hiart tu a Algonkin spriaken
Makaken

A **Makaken** (*Macaca*) san en skööl faan Aaben (Anthropoidea) uun det famile faan a Hünjaaben (Cercopithecidae). Diar hiar ~ 23 slacher tu.

## Slacher
*M. arctoides – M. assamensis – M. cyclopis – M. fascicularis – M. fuscata – M. hecki – M. leonina – M. leucogenys – M. maura – [[Macaca mulatta|M. mulatta]] – M. munzala – M. nemestrina – M. nigra – M. nigriscens – M. ochreata – M. pagensis – M. radiata – M. siberu – M. silenus – M. sinica – [[Macaca sylvanus|M. sylvanus]] – M. thibetana – M. tonkeana*

#### Enkelt slacher
* Rhesusaab (*Macaca mulatta*)
* Berberaab (*Macaca sylvanus*), di iansagst slach faan aaben, di wil uun Euroopa lewet.

## Luke uk diar
Mandrilen

A **Mandrilen** (*Mandrillus*) san en skööl faan Aaben (Anthropoidea) uun det famile faan a Hünjaaben (Cercopithecidae). Diar hiar man tau slacher tu.

## Slacher
* Mandril (*M. sphinx*)
* Dril (*M. leucophaeus*)

Mandrill at san francisco zoo.jpg|*M. sphinx*
Dril (Mandrillus leucophaeus), Tierpark Hellabrunn, Múnich, Alemania, 2012-06-17, DD 03 (cropped).JPG|*M. leucophaeus*


## Luke uk diar
Languuren

A **Languuren** (Presbytina) wiar en *onertriibus* faan Aaben (Anthropoidea) uun det famile faan a Hünjaaben (Cercopithecidae). Diar hiar trii sköölen tu. Daalang witj'am, dat jodiar trii sköölen goorei so nai mäenööder san, man jo like enööder. Diaram jaft'at didiar *onertriibus* eegentelk goorei muar.

## Sköölen
* (Semnopithecus), 8 slacher
* (Trachypithecus), 20 slacher
* (Presbytis), 17 slacher

## Luke uk diar
Maarkaater

A **Maarkaater** (Cercopithecini) san en *triibus* faan Aaben (Anthropoidea) uun det famile faan a Hünjaaben (Cercopithecidae). Diar hiar sääks sköölen mä gud 30 slacher tu. Jo lewe aaltumaal uun Afrikoo süüdelk faan a Sahara.

## Sköölen
* Echt Maarkaater (*Cercopithecus*), 23 slacher
* (*Allochrocebus*), 3 slacher
* (*Chlorocebus*), 6 slacher
* (*Allenopithecus nigriviridis*)
* (*Miopithecus*), 2 slacher
* (*Erythrocebus patas*)

## Luke uk diar
Echt Maarkaater

A **Echt Maarkaater** (*Cercopithecus*) san en skööl faan Aaben (Anthropoidea) uun det famile faan a Hünjaaben (Cercopithecidae). Diar hiar gud 20 slacher tu. Jo lewe miast üüb buumer uun Afrikoo süüdelk faan a Sahara.

## Slacher
*C. albogularis – C. ascanius – C. campbelli – C. cephus – C. denti – C. diana – C. doggetti – C. dryas – C. erythrogaster – C. erythrotis – C. hamlyni – C. kandti – C. lhoesti – C. lomamiensis – C. lowei – C. mitis – C. mona – C. neglectus – C. nictitans – C. petaurista – C. pogonias – C. preussi – C. roloway – C. sclateri – C. solatus – C. wolfi*

## Luke uk diar
Châlons-en-Champagne (Arrondissement)

Det **Châlons-en-Champagne Arrondissement** as ian faan a arrondissementen uun det Marne Department. At arrondissement leit uun a uast faan't department. Det hee 108.609 lidj (2020).

## Kwelen
Berberaab

A **Berberaab** (*Macaca sylvanus*) of uk **Magot** as en slach faan aaben (Anthropoidea) uun det skööl faan a Makaken (Macaca). Hi as di iansagst aab, di wil uun Euroopa lewet, fööraal üüb Gibraltaar.

Di latiinsk *bääftnööm* (at *epithet*) komt faan *sylva* - *walt*. A berberaab mei hal uun iake-, tanen- an tseedernbuumer lewe.

## Spriadkoord

## Luke uk diar
Rhesusaab

A **Rhesusaab** (*Macaca mulatta*) as en slach faan Aaben (Anthropoidea) uun det skööl faan a Makaken (Macaca). Hi wiar wichtag uun a medesiin, auer mä sin blud ütjfünjen wurden as, dat uk di minsk ünlik bludsköölen hää, an jo en wichtag rol bi't ferarwin spele. 

## Spriadkoord

## Luke uk diar
Hoolock

A ***Hoolock*** san en skööl faan aaben (Anthropoidea) uun det famile faan a Gibons (Hylobatidae) mä trii ünlik slacher. Jo lewe uun Thailun, Mjanmaar an diar ambi.

## Spriadkoord

## Slacher
*H. hoolock (green) – H. leuconedys (güül) – H. tianxing (ruad)*

## Luke uk diar
Letj Gibons

A **Letj Gibons** (*Hylobates*) san en skööl faan Aaben (Anthropoidea) uun det famile faan a Gibons (Hylobatidae). Diar hiar njüügen slacher tu, an jo lewe uun Süüduastaasien. 

## Spriadkoord

## Slacher
*H. abbotti (Waast-Borneo) – H. agilis (ruad) – H. albibarbis (ruad) – H. funereus (Uast-Borneo) – H. klossii (brons) – H. lar (green) – H. moloch (güül-green) – H. muelleri (laachtbrün) – H. pileatus (ruusa)*

## Luke uk diar
Val-de-Briey (Arrondissement)

Det **Val-de-Briey Arrondissement**, föör 2022 det **Briey Arrondissement**, as ian faan a arrondissementen uun det Meurthe-et-Moselle Department. At arrondissement leit uun a nuurd faan't department. Det hee 168.299 lidj (2020).

## Kwelen
Siamang

A **Siamang** (*Symphalangus syndactylus*), ütjspreegen *si'a'mang*  as en slach faan Aaben (Anthropoidea), an di iansagst slach uun det skööl faan a Siamangs (Symphalangus). Hi as di gratst slach uun det famile faan a Gibons (Hylobatidae), an lewet uun Malaysia an Indoneesien

## Spriadkoord

## Luke uk diar
Nomascus

A ***Nomascus*** san en skööl faan aaben (Anthropoidea) uun det famile faan a Gibons (Hylobatidae) mä sööwen slacher. Jo lewe aaltumaal uun Wjetnam, Laos an diar ambi.

## Spriadkoord

## Slacher
*N. concolor – N. hainanus – N. nasutus – N. leucogenys – N. gabriellae – N. siki – N. annamensis*

## Luke uk diar
Callitrichidae

A **Callitrichidae** of **Kralaaben** san en famile faan Aaben (Anthropidea) uun det rä faan a Briadnöösaaben (Platyrrhini). Diar hiar son 50 slacher uun aacht sköölen tu. Dialwiis wurd jo uk üs onerfamile **Callitrichinae** faan a Cebidae uunsen.

## Sköölen
* (Callimico)
* (Leontopithecus)
:: Triibus (Callitrichini)
* (Callithrix)
* (Mico)
* (Cebuella)
:: Triibus (Saguinini)
* (Leontocebus)
* (Saguinus)

## Luke uk diar
Aotus

A **Aotus** of **Naachtaaben** san det iansagst skööl faan Aaben (Anthropoidea) uun det famile faan a Aotidae. Jo hiar tu a Briadnöösaaben (Platyrrhini), an diar jaft'at son tjiin slacher faan.

## Slacher
*A. azarae – A. hershkovitzi – A. jorgehernandezi – A. lemurinus – A. miconax – A. nancymae – A. nigriceps – A. trivirgatus – A. vociferans*

## Luke uk diar
Atelidae

A **Atelidae** san en famile faan Aaben (Anthropoidea) uun det rä faan a Briadnöösaaben (Platyrrhini). Diar hiar son 23 slacher uun sjauer sköölen tu.

## Sköölen an slacher
* Alouatta - *Brolaaben*
*: *A. belzebul – A. caraya – A. coibensis – A. guariba – A. macconnelli – A. nigerrima – A. palliata – A. pigra – A. sara – A. seniculus*
* Ateles - *Kläämaaben*
*: *A. belzebuth – A. chamek – A. fusciceps – A. geoffroyi – A. hybridus – A. marginatus – A. paniscus*
* Brachyteles - *Koonkeraaben*
*: *B. arachnoides - B. hypoxanthus*
* Lagothrix - *Olaaben*
*: *L. cana – L. flavicauda – L. lagotricha – L. lugens – L. poeppigii*

## Luke uk diar
Pitheciidae

A **Pitheciidae** san en famile faan Aaben (Anthropoidea) uun det rä faan a Briadnöösaaben (Platyrrhini). Diar hiar sääks sköölen uun tau onerfamilin tu. 

## Sköölen
:: Callicebinae
* Callicebus
* Cheracebus
* Plecturocebus 
:: Pitheciinae
* Pithecia
* Chiropotes
* Cacajao

## Luke uk diar
Lorisiformes

A **Lorisiformes** san en dialorder faan a Primaaten uun det onerorder faan a Wiatnöösaaben (Strepsirrhini). Diar hiar tau familin tu. Dialwiis wurd a Lorisiformes uk man üs en auerfamile Lorisoidea faan a Lemuuren (Lemuriformes) uunsen.

## Familin
* Galagidae
* Lorisidae

## Luke uk diar
Fangerdiart

At **Fangerdiart** of **Aye-Aye** (*Daubentonia madagascariensis*) as en slach faan Primaaten uun det onerorder faan a Wiatnöösaaben (Strepsirrhini). Hat as di iansagst slach uun det dialorder Chiromyiformes. Dialwiis woort hat uk mä tu a Lemuuren (Lemuriformes) tääld. 

## Luke uk diar
Toul (Arrondissement)

Det **Toul Arrondissement** as ian faan a arrondissementen uun det Meurthe-et-Moselle Department. At arrondissement leit uun a waast faan't department. Det hee 68.605 lidj (2020).

## Kwelen
Lemuuren

A **Lemuuren** (Lemuriformes) san en dialorder faan Primaaten uun det onerorder faan a Wiatnöösaaben (Strepsirrhini). Diar hiar wel son 100 slacher tu.

Lemuroidea kem bluas üüb Madagaskar föör.

## Familin
:: Lemuroidea, 4-5 familin
* Cheirogaleidae
* Daubentoniidae, as ferlicht en aanj dialorder Chiromyiformes
* Indriidae
* Lemuridae
* Lepilemuridae

:: Lorisoidea, 2 familin, san ferlicht en aanj dialorder Lorisiformes
* Galagidae
* Lorisidae

## Luke uk diar
Lorisidae

A **Lorisidae** of uk **Loridae** san en famile faan temelk letj Wiatnöösaaben (Strepsirrhini). Jo wurd uk **Luiaaben** näämd, auer jo so suutjis uun a gang san. 

## Sköölen an slacher
* Arctocebus
*: *A. aureus – A. calabarensis*
* Loris
*: *L. lydekkerianus – L. tardigradus*
* Nycticebus
*: *N. bancanus - N. bengalensis - N. borneanus - N. coucang - N. kayan - N. pygmaeus - N. javanicus - N. menagensis*
* Perodicticus
*: *Perodicticus potto*
* Pseudopotto
*: *Pseudopotto martini*

## Luke uk diar