open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lanzarote

**Lanzarote** [] as en eilun uun't nuurduasten faan a Kanaaren uun a Atlantik. Hat leit sowat 140 kilomeeter waasten faan Marokko an hiart tu't Prowins Las Palmas. Uun't hoodstääd Arrecife as en fluuchplaats, di faan Spoonien an flook ööder lunen uunflaanj woort. Frachtskeb an pasajiirdampern ferbinj det eilun mä Spoonien an a ööder Kanaarisk Eilunen.

## Kliima

## At belukin wäärs

2008-12-22 Lanzarote JardinDeCactus.jpg|*Jardín de Cactus* mä winjmaln faan César Manrique
Lanzarote 5 Luc Viatour.jpg|*Cueva de los Verdes*
Lanzarote Jameos del Agua Pool.jpg|*Jameos del Agua*, konstwerk faan César Manrique
Manrique Wall.jpg|Wochbil faan't César Manrique Stiftang
2008-12-19 Lanzarote ElGolfo.jpg|El Golfo
Salinas de Janubio at Lanzarote.jpg|*Salinas de Janubio*
MiradorDelRio-Graciosa.jpg|*Mirador del Río* mä La Graciosa diarbääft
papagayos 001.jpg|Strun *Papagayo*


## Luke uk diar
Uar/sö

Dit **Uar** es en Orgaan ön biiring Siren fan di Haur. Üüs tau uaren sen nöörig, dat wü Gilüten hiir ken. Uaren sen uk diarfuar diar, dat wi üs āprocht hual ken en en naa rochts of lefts omfaal (Likwecht).

## Töhopseeting
Bit dat en Gilüt bi üüs ön di Haur önkumt, es dit en lüng Wai:
* Dit **Bütenuar** fangt dit Gilüt iin en sair üs uk, fan hur dit kumt. Dit Bütenuar giar bit tö di *Trumelsken*.
* Dit **Mereluar** es fan fiin Knaaken töhopseet en aurdrait dit Gilüt tö di *trinj wönang*. Fan't Mereluar giar uk en Kanaal tö di Nöös.
* Iin ön dit **Benenuar** set di *Snek* (lat. Cochlea). Jir uur dit Gilüt ütwertet en aur di Nerfen tö di Brain stjüürt.

## Luke uk diar
Di Greenen

**Di Greenen** (dütsk: **Bündnis 90/Die Grünen**) sen en poliitisk Partei ön Dütsklön en uk ön enkelt üđer Lönen fan Euroopa. 

Ja waar 1980 grünjlair, fuaral üs Keempers töögen Atoomenergii. Leeterhen kām üđer politisk Taachren diartö sa üs Freer en Menskenrochten. 

1990 slööt Di Greenen jam me **Bündnis 90** töhop, dit wiar en Forbant, wat ön di DDR fuar muar Büürersrochten stön.
Sent 1983 set Di Greenen iin ön di Bundesdai, tö hok Tiren uk iin ön di Regiaring.

## Luki uk diar
Annalena Baerbock/sö

**Annalena Charlotte Alma Baerbock** (* 15. Jöölmuun 1980 ön Hannover) es en dütsk Poliitiker fan Bündnis 90/Die Grünen. Sent di 27. Januwaari 2018 es jü töhop me Robert Habeck, Bundsfuarseeter fan di Grünen. 
Di 19. April 2021 waar jü Kanslerkandidaat fuar di Bundesdaiswool 2021.
Baerbock es sent 2013 Meföligster fan di Bundesdai. Fan 2012 bit 2015 wiar jü Meföligster fan di Parteireer fan Bündnis 90/Die Grünen en fan 2009 bit 2013 Fuarseeter fan di Lönspartei ön Brandenborig. Baerbock jert tö di Realo-Jük fan di Grünen.

Annalena Baerbock es bifriit en heer tau Jungen.
Oog

Dit **Oog** (lat. *oculus*, greks ὤψ *ops*) es en Orgaan, hur wi Leecht me waarnem ken. Aur sin Oogen ken di Mensk wat se. Ön't Oog sen *Rezeptoren* ön di *Natsken*, wat di Iindruk fan't Leecht aur di Nerfen tö di Brain stjüürt. Ek jerer üs iin ön di Brain uur di Signaali fan di Nerfen tö en "Skelt" (dit wat wü se) töhopseet.

## Bilen

Eagle(owl)-eye.JPG|Oog fan en Fügel
Volucella_pellucens_head_complete_Richard_Bartz.jpg|Oogen fan en
 Flüch
Scallop_eyes.jpg|Uugen fan en tauskelig Diirt
Froschauge_18.jpg|Oog fan en Springpor


## Luke uk diar
Rana

A ***Rana*** san det gratst skööl faan a Echt Hobelfasker (Ranidae). Diar hiar son 50 slacher tu.

## Slacher
*R. amurensis – †R. architemporaria – R. arvalis – R. asiatica – R. aurora – R. boylii – R. camerani – R. cascadae – R. chaochiaoensis – R. chensinensis – R. chevronta – R. compotrix – R. coreana – R. cucae – R. culaiensis – R. dabieshanensis – R. dalmatina – R. draytonii – R. dybowskii – R. eschatia – R. graeca – R. hanluica – R. holtzi – R. huanrenensis – R. iberica – R. italica – R. japonica – R. jiemuxiensis – R. jiulingensis – R. johnsi – R. kobai – R. kukunoris – R. kunyuensis – R. labialis – R. latastei – R. longicrus – R. luanchuanensis – R. luteiventris – R. macrocnemis – R. maoershanensis – R. multidenticulata – R. muscosa – R. neba – R. omeimontis – R. ornativentris – R. parvaccola – R. pirica – R. pretiosa – R. pyrenaica – R. rufipes – R. sakuraii – R. sauteri – R. shuchinae – R. sierrae – R. tagoi – [[Rana temporaria|R. temporaria]] – R. tsushimensis – R. uenoi – R. ulma – R. vitrea – R. wuyiensis – R. zhengi – R. zhenhaiensis*

#### Enkelt slacher
* Hobelfask, Hopeltuuts (*Rana temporaria*)

## Luke uk diar
Fuerteventura

**Fuerteventura** as efter Teneriffa det naistgratst faan a Kanaarisk Eilunen uun a Atlantik. Hat leit sowat 120 kilomeetern waasten faan Marokko. Üüb en areaal faan 1659,74&nbsp;km² wene amanbi 120.000 minsken. Hoodstääd as Puerto del Rosario. Diar as uk en fluuchplaats mä ferbinjangen tu ööder Kanaarisk Eilunen, tu Spoonien an ööder lunen. Nuurden faan Fuerteventura leit Lanzarote, an hiart jüst so tu det Prowins Las Palmas.

## Kliima

## Gemeenen
* Antigua (9.715 iinwenern)
* Betancuria (715)
* La Oliva (21.354)
* Pájara (20.283)
* Puerto del Rosario (35.293)
* Tuineje (13.569)

## Bilen

 Inselarchitektur.jpg|Ütjerdör
 Fuerteventura kueste3 750px.jpg|Klaf bi Ajuy
 Fuerteventura picodelazarza.jpg|Waanerwai uun a berger
 Fuerteventura - Playa de los Muertos.jpg|Suart küst faan Playa de los Muertos


## Luke uk diar
Gran Canaria

**Gran Canaria** as det traadgratst faan a Kanaarisk Eilunen uun a Atlantik, an efter Teneriffa det mä a naistmiast iinwenern. Hör hoodstääd as Las Palmas, hat as uk hoodstääd faan't Prowins Las Palmas, huar Fuerteventura an Lanzarote mä tu hiar. Naibi Las Palmas as en graten fluuchplaats mä ferbinjangen tu ööder Kanaarisk Eilunen, tu Spoonien an ööder lunen.

## Kliima

## Gemeenen
Diar san 21 gemeenen (*municipios*)

## Luke uk diar
Las Palmas de Gran Canaria

**Las Palmas de Gran Canaria**, of ianfach **Las Palmas** as en stääd üüb det spoonsk eilun Gran Canaria. Hat as det gratst stääd üüb a Kanaarisk Eilunen mä  iinwenern. Las Palmas as hoodstääd faan Gran Canaria, faan't Prowins Las Palmas an mä Santa Cruz de Tenerife uk ian hoodstääd faan't autonoom gemianskap faan a Kanaaren.

## Kliima

## Sasterstääden

## Kwelen


## Luke uk diar
Keegel

En **Keegel** of **Koonus** as en geomeetrisk grünjfiguur mä en grünjflaak, diar mä en ponkt diarauer ferbünjen as. Miast ment am mä *keegel* en *kreiskeegel*, huar det grünjflaak en kreis as. Det flaak faan a toop deel tu't kaant faan't grünjflaak as a *mantel*. Sodenang hiar tu en keegel:
* a toop
* a mantel
* a kaant
* at grünjflaak

Di kreiskeegel het *lik*, wan san toop luadrocht auer a madelponkt faan a kreis stäänt, ööders as hi *sküüns*.

## Bereegnangen bi en liken kreiskeegel

## Bilen

15-09-26-RalfR-WLC-0084.jpg|En *Martini* glääs
Cône de signalisation.jpg|Wäärnkeegel
Trichtermitfilter.jpg|Traachter
Tihany Echo. Restaurant and Café on Echo hill.JPG|En saag
Man in hat 2.jpg|En hud


## Luke uk diar
Cumbre Vieja

At **Cumbre Vieja** (det ment: *ual huugens*) as en  huuch an 14 kilomeeter lung keed faan wulkaanen uun't süüden faan La Palma, ian faan a Kanaarisk Eilunen, diar tu Spoonien hiar.

A 19. September 2021 as diar en neien wulkaan ütjbreegen, di muar üs 2000 hüsang an 1000 ha lun fersködet hää. Man det lava hää uk ~50 ha nei lun uun a Atlantik apwaaks läät.

## Wulkaanen

## Kwelen


## Luke uk diar
Ring (Geometrii)

__NOTOC__

En **Ring** of **Toorus** (faan ) as en geomeetrisk grünjfiguur.


Mä det laben bil könst Dü di föörstel, dat en ring faan en rochthuk maaget wurd koon.

## Bereegnangen
#### Rüm
Di toorus namt en rüm V iin faan
: V=2\pi^2r^2R
#### Areaal
Si areaal A bereegenst Dü mä 
: A_O= 2\pi r \cdot 2\pi R
of
: A_O= 4\pi^2 r R

## Bilen

Ring buoy with light.jpg|Redangsring
Ring (PSF).png|Fangerring
Doughnut.jpg|Donuts
Fahrradschlaeuche.jpg|Slauchen, loftslaanger för en wel
Human smoke rings.jpg|Riakringer


## Luke uk diar
Trapeets

En **Trapeets** (faan ualgreks τράπεζα trapeza „boosel“, „sjauerfut“) as en sjauerhuk mä tau sidjen, diar paraleel tu enööder lei (a an c).

## Bereegnangen
{| class="wikitable"
! colspan="3" style="background:#C0C0FF" | Bereegnangsformeln
|-
| **[[Areal]]**
|A = \frac{(a + c) \cdot h}{2}=m\cdot h
| rowspan="8" |
|-
| rowspan="3" |**[[Hööchde]]**
|h = \frac{2} \cdot \sqrt{s \cdot (s - |a - c|) \cdot (s - b) \cdot (s - d)} (för a \ne c),

mä s = \frac

## Luke uk diar
Paraleelogram

En **Paraleelogram** as en sjauerhuk, diar en Rütj liket, man a sidjen san ei aaltumaal likelung. A sidjen, diar jinauer lei, san oober likelung.

## Bereegnangen

## Luke uk diar
Rütj (Geometrii)

En **Rütj** as en sjauerhuk mä likelung sidjen, diar oober (normoolerwiis) ei luadrocht tu enööder stun. Wan jo luadrocht stun, do as det Rütj en Kwadroot. 

## Bereegnangen

## Bilen

Flag of Bavaria (lozengy).svg|Rütjen uun't flag faan Bayern
PenroseTilingFilled3.svg|*Penrose*-Parket
Six pointed Diaspora Star in rainbow colors.svg|Rütjenstäär
Renault Logo 1972.svg|Markintiaken faan Renault



## Luke uk diar
Prisma (Geometrii)

En **Prisma** as en geomeetrisk grünjfiguur, huar det grünjflaak an det hoodflaak likedenang san an paraleel auerenööder lei. Sodenang as en Prisma bal detsalew üs en Türn, hää oober ei ünbedingt en Kreis üs grünjflaak. En likmiatag prisma hää en likmiatag grünjflaak, so üs t.b. det sääkshuket prisma uun det tiaknang rochts. Di lik wai tesken grünjflaak an hoodflaak as det hööchde h faan't prisma.

Wan a mantel luadrocht üüb't grünjflaak stäänt, do as det en *lik prisma*, ööders as't en *sküüns prisma*. A mantel faan en lik prisma as faan rochthuken tuupsaat, bi't sküüns prisma san't paraleelogramen.

## Bereegnangen

## Luke uk diar
Rochtkant

En **Rochtkant** of **Kwāder** es en geomeetrisk Grünjfiguur me
* soks rochthuket Siren, wat ön en rocht Winkel tö enachtler stuun
* aacht rochtwinklig Huken ön
* twelew Kanten, huarfan fjuur lik lung sen en parallel tö enachtler sen.
Wan ali Kanten lik lung sen, da es di Rochtkant en Tiarling.

Di Noom kumt fan en Stiin, wat rochtkantig törochthaut es.

## Bereekningen

## Luki uk diar

* Tiarling
Theodor Mommsen/sö

**Theodor Mommsen** (*30. November 1817 † 01. November 1903) wiar en nuurđfriisk Skuulmaister en Profesor fuar klasisk Liiren.

Hi es fual bikeent uuren aurdat hi ön't 19. Jaarhönert mal nöörig Aarber om Histoorie maaket heer. Senerlig sin Werk om di roomsk Histoorie es bit deling en gur Stek Werktjüch fuar Aarber trinjom des Theema.

Mommsen heer ön't Jaar 1902 di Nobelpris fuar Literatuur.

Diaraur hen wiar hi uk en bikeent Poliitiker, diar ön't preussisk en dit dütsk Parlament seet.

## Leewent
Mommsen kām ön Gaarding üp Eidersteed tö Wārel. Āpwukset es hi ön Bad Oldesloe. 
Hi waar tö Bigening Profesor fuar Histoorie ön di Uniwersiteet fan Leipzig, waar da leeter Meföligster fan di Akademii. Eeđer 1868 wiar hi Profesor fuar roomsk Histoorie bi di Uniwersiteet fan Berlin.

Fuar sin Aarberen om Weetenskep heer Mommsen masi Iaringen fingen: Di "Blö Max", di hoogtst Iaring fan't Militeer, Iarenbüürer fan Room sa üs uk di Nobelpris fuar sin Aarber om Tialenliteratuur

## Werken om Weetenskep

* *Di histoorie fan Room*: des Aarber heer Mommsen mung 1854 en 56 maaket. Hi faat diarbenen di Histoorie bit tö di röömsk Republik en Julius Caesar töhop.
* *Röömsk grünjseetelk Rocht*: (1871-1888)
* *Roomsch Straafrocht* (1899)
* en jit muar üs 1500 Aarberen en Ofhanelingen aur üđer Theemen en Biriken.

## Jit wat om di Nobelpris

Mommsen wiar di ialst Mensk wat di Pris fing, hi wiar al 85 Jaaren ual.

Hi her uk me 1817 dit jest Gibuursjaar fan di Prisdraiern.

## Luki uk jir

* Theodor Mommsen as „Klassiker der Geschichtswissenschaft“
* Biogrāphisk Böör
* Mommsens ''Roomsch histoorii,'' tjüsch än änglisch, bai Project Gutenberg

* Leewentslaap, Stamboom, Sitaati, Galerii ..., Priwaatsir
Rüm (Maat)

Di **Rüm** es en Maat fuar di Gurthair fan en geomeetrisk Objekt. Dit Formelteeken es **V** (fan **V**olumen).

## Bisteming


Dit SI-Maat fuar dixRüm es di Kubik- of Rüm-Meeter m3. Des uur uk üs *cbm* skrewen. Fuar en Gas of en laapend Materiaal uur fuar't Miist dit Mnat Liiter (\ell) nomen: 1 liter = 1 Rüm-Deetsimeeter (dm3).


## Bireekning
Wan em Forem en Maaten fan en geomeetrisk Objekt keent, ken em di Rüm ütreekni.

Bispölen:

* Tiarling me lik lüng Kanten *a*:
:V = a\cdot a\cdot a = a^3
* Rochtkant me Kantenleengden *a*, *b* en *c*:
:V = a\cdot b\cdot c
* Kuugel me en raadius fan *r*:
:V = \frac{4}{3} \pi \cdot r^3
* Amdreiangsobjekt fan di Funktsjoon *f(x)*, wan't om di *x*-Aks drait:
:V = \pi \cdot \int_ {a}^b (f(x))^2\mathrm{d}x
* Amdreiangsobjekt om di *y*-Aks:
:V = \pi \cdot \int_ {a}^b x^2 \mathrm{d}y
* Silinder of Prisma me dit Grünjareaal *A* en di Hoogdi *h*:
:V = A\cdot h 
* Keegel of Püramiid me dit Grünjareaal *A* en di Hoogdi *h*:
:V = A\cdot \frac{h}{3}

## Omreekning

## Luki uk diar
* Areaal (Maat)
* Integraalreegnang
Puerto del Rosario

**Puerto del Rosario** as det hoodstääd faan't Kanaarisk Eilun Fuerteventura, diar tu Spoonien hiart. Hat as uk ian faan sääks gemeenen üüb't eilun.

## Stääddialen an saarpen uun't gemeen
Iinwenertaalen faan 2011.

## Kwelen


## Luke uk diar
Arrecife

**Arrecife** as det hoodstääd faan't Kanaarisk Eilun Lanzarote, diar tu Spoonien hiart. Hat as uk ian faan sööwen gemeenen üüb't eilun. Mä  iinwenern () lewet bal a heleft faan a *Lanzaroteños* diar.

## Persöönelkhaiden
* César Manrique (1919–1992), konstler an baumääster
* Goya Toledo (* 1969), spelster an footomodel
* Rosana (* 1963), sjongster

## Kwelen


## Luke uk diar
Areaal (Maat)

Dit **Areaal** es dit Maat fuar di Gurthair fan en geomeetrisk Objekt. Areaalen sen tau-dimensionaal, en diar hiir geomeetrisk Grünjforemen tö sa üs dit Kwadraat, dit Rochthuk, Triihuk of di Krais. 
Uk di Bütensiren fan trii-dimensionaali Objekti sa üs Kuugel, Silinder of Rochtkant sen Areaali.

## Areaali fan forskelig geomeetrisk Objekti

## Areaali (Bütjensiren) fan trii-dimensionaali Objekti

## Luki uk jir
* Rüm (Maat)
Pythagoras/sö

**Pythagoras fan Samos** (; * ombi 570 f.Kr. üp Samos; † eeđer 510 f.Kr. ön Metaponto) wiar en antiki greeks Filosoof.

Sin Meföligsters wiar di Pythagoreern, en des aarbert me höm töhop ön Süđern Itaalien.

Fan Pythagoras en sin Skuul kām di jest Weetenskepen sa üs Filosofii, Matematiik sa üs olerhun Natuurweetenskepen.

Skreften heer em fan Pythagoras ek fünen, en diarom uur aur sin Werk fuul spekuliaret. Deling keent em fuaral Pythagoras sin Rail, wat en aur di Maaten nöörig Grünj fuar di Geometrii es.

## Luki uk jir
Pythagoras sin Rail

**Pythagoras sin Rail** es noch jen fan di nöörigst en bikeentest Railen fan di Geometrii. Jü sair, dat ön en Triihuk mecen rocht Winkel (rochtwinkelt Triihuk) di Kwadraati aur di tau Kateeten töhop jüst sa gurt sen üs dit Kwadraat aur di Hypotenuus. 

Wan a an b di Leengden fan di Kateeten ön ark Sir fan di rocht Winkel sen, en c di Leengdi fan di Hypotenuus, wat töögenaur fan di rocht Winkel liit, da jit dit:

: a^2 + b^2 = c^2

Des Rail jit eeđer Pythagoras fan Samos, aur hi di Jest wiar, diar des Rail biweegi kür. Di Rail skel man al fuar höm bikeent wesen wiis

## Reeknin
Des Rail meent sa fuul aur em me tau bikeent Leengden en Trēr ütreekni ken. 

; - ditHypotenuus:
: c = \sqrt{a^2 + b^2}.
; - di Kateeten:
: \begin{align} a & = \sqrt{c^2 - b^2} \\ b & = \sqrt{c^2 - a^2} \end{align}

## Pythagoreeisk Talen

Dit sen trii Hiili Talen, wat em me di Rail iinseet ken:
: 3^2 + 4^2 = 5^2
: 5^2 + 12^2 = 13^2
: 8^2 + 15^2 = 17^2
: 7^2 + 24^2 = 25^2

.. dit giar söner Jen fiiđer

Di Pythagoreeisk Talen let jam uk ütbech:
: 3^2 + 4^2 = 5^2
--> maal 2:
: 6^2 + 8^2 = 10^2
--> maal 3:
: 9^2 + 12^2 = 15^2 

.. en sa fiiđer.

## Beweeging

Dit gurt Kwadraat es a+b lung an a+b breer; sin Areaal es diarom (a+b)^2.

Wan dü fan dit gurt Kwadraat 4 Triihuken wechnemst, da bleft dit c-Kwadraat aur.

Di 4 Triihuken sen eeđer \tfrac{ab}2 gurt, ali 4 töhop sen da 2ab gurt.
: (a+b)^2 = 2ab+c^2.

Wan em fiiđer reeknet (jest binomisk formel), kumt diarbi üt:
: a^2+2ab+b^2 = 2ab+c^2.

Nü teelt em üp ark Sir 2ab of, en da bleft jit:
: a^2 + b^2 = c^2

## Luki uk jir

* Euklid sin kateetenreegel
* Euklid sin hööchdereegel
San Cristóbal de La Laguna

**San Cristóbal de La Laguna** of ianfach **La Laguna** as det naistgratst stääd üüb det Kanaarisk Eilun Teneriffa. Hat hää en huuchskuul an diar sat en baskoop. Diar wene  minsken (Stant ).

## Stääddialen an saarpen

## Kwelen


## Luke uk diar
Teguise

**Teguise** as en stääd an ian faan sööwen gemeenen üüb det Kanaarisk Eilun Lanzarote.

Bit 1852 wiar Teguise hoodstääd faan't eilun, man do wurd det küstenstääd Arrecife wichtager an uk hoodstääd.

## Stääddialen an saarpen
Iinwenertaalen faan 2008.

Tu't gemeen Teguise hiar uk en hialer rä faan letj eilunen uun't nuurden faan Lanzarote:
* La Graciosa
* Alegranza
* Montaña Clara
* Roque del Este
* Roque del Oeste

## Kwelen


## Luke uk diar
Technologii

**Technologii** as det wedenskap am a **[[Technik]]**. Hat halept üs, technik rocht tu brüken, t.b. uun a industrii.

Det wurd komt faan't ualgreks τεχνολογία technología, an det ment *konstfol beskriiwang faan en [[konst]] of [[wedenskap]]*.

Daalang brük wi det wurd miast mä det salew bedüüdang üs *know-how* (faan't ingelsk: *wed-hü*). Wi wel wed, hü an huarför wi hün technik brük. Hoker witj, huarför hi hün technik best brük koon, as do en *technologii-feerer*.

## Iindialang
* *Grünjtechnologiin* - Jo san algemian bekäänd an wurd bal aueraal brükt. Bispal: Arken witj, huar en knif gud för as.
* *Kaitechnologiin* - Diar steget aal muar weden uun, an a produkten san wichtag för't leewent. Bispal: Kompjuuter*chips* kön ei fölen maage, wurd oober aueraal brükt.
* *Straalmaagertechnologiin* - Jo san noch nei, an wurd iarst uun a kemen tidj wichtag. Bispal: Huuchwäärdag autobateriin.

En ööder iindialang gongt diarefter, huarför a technologiin wichtag san, t.b.
* *Biotechnologii*
* *Gentechnologii*
* *Nanotechnologii*
* *[[Konstelk inteligens]]*

## Luke uk diar
Freesendelf/sö

**Freesendelf** (dütsk: Fresendelf) es en Gimiindi ön di Krais Nuurđfriislön bi di Treene.

## Luki uk diar
* Gemeen Freesendelf

## Futnooten
Tornaado

En **Tornaado** as en horelwinj, di oober ei uun a troopen, man uun madel breetjin föörkomt.

Uun ääg woort hi tu en **Winjhöös**, auer sia tu en **Weederhöös**.

En tornaado lewet miast bluas tjiin minüten, koon oober uk en stünj düüre. Di tornaado salew as mä 0 bit 100 km/h onerwai, oober huar hi a eerd bereert, koon a winj bit 500 km/h gau wei.

A miast tornaados saan swaak (kategorii F0, F1), 11% san madelstark (F2, F3), an bluas 1% san fürchterlik stark (F4, F5). A slimst tornaados jaft at miast uun a Great Plains (USA), huar kuul, drüg loft faan a Rocky Mountains deel weit, an ham mä warem, wiat loft faan a Golf faan Meksiko misket. Uun Sjiisklun san a tornaados miast ei so stark, en F4 tornaado komt ferlicht iansis uun twuntag juar föör, an en F5 tornaado ferlicht iansis uun hunert juar. Man uk bi en F3 tornaado gung al hüsang uunstaken.

## Iindialang
Det iindialang tu F-kategoriin gongt efter't *Fujita-Skaala*. Diarbi as F0 amanbi so föl üs 11 Beaufort, F1 amanbi 12 Beaufort .

At *Fujita-Skaala* gongt noch widjer mä F7, F8 an so widjer bit F12, det komt uun a natüür oober ei föör.

## Luke uk diar
Lawiin

En **Lawiin** as en bonk faan snä, is of slober uun a berger, di ham üüb en mool faan san onergrünj liaset, an do deel uun't dääl jaaget. So loong det lääs ei tu swaar as, blaft di snä uk üüb sküünsen leien. Man do komt diar muar an muar snä tu, an det snädeek woort swaarer an swaarer, an koon ham tuleetst ei muar hual. Do raft hat ales mä üüb a wai berag deel.

## Skak
Lawiinen kön ünlik skaker haa:

Schneebrett.jpg|*"Snäburd"*lawiin
Lawine.jpg|*"Stoof"*lawiin
Grundlawine auerspitz 201301120.jpg|*"Grünj"*lawiin
Lockerschneelawine windschartenkopf 20130303.jpg|*"Luas-snä"*lawiin      


Amdat at mögels ei tu lawiinen komt, wurd gefeerelk regiuunen mä holtpualer *ferbaud*, diar di snä aphual skel. An för a minsken wurd wäärnskilten apsteld.

Schutzwald-Lawinenverbauung.jpg|*"Ferbaud"* berag
Lawinenwarnschild.JPG|Wäärnskilt
Lawinensprengung bei der Berninabahn.jpg|Lawiinen wurd uk konstelk an kontroliaret ütjliaset.


## Luke uk diar
Natüürkatastroof

En **Natüürkatastroof** as en natüürelk feranerang üüb a eerd mä katastrofaal fulgen för a minsken. Natüürkatastroofen kön faan a minsken ei ferhanert wurd, man a minsk koon diartu bidereeg, dat jo slimer ütjfaal. Ian bispal as at globaal apwarmin.

## Natüür an minsk
Dat natüürkatastroofen leewen slimer ütjfaal, hää flook grünjer:
* At jaft leewen muar minsken üüb a eerd, sodenang san uk leewen muar minsken bedraapt.
* A minsken skaafe muar an muar wäärser, sodenang gongt uk leewen muar uunstaken.
* A minsken lewe muar an muar uun grat stääden. Wan grat stääden bedraapt san, haa diar uk föl muar minsken komer faan.
* A minsken lewe muar uun gefeerelk regiuunen, t.b. bi struumer, küsten an uun a berger.
* A minsken hinge daalang faan flook technologiin uf: Struum, weeder, internet. An wan's ei muar fersuragt wurd, hää det böös fulgen.

## Iindialang
Natüürkatastroofen wurd efter hör grünjer iindiald:
* Tektoonik
*: Eerdbeewrin, Wulkaanen, Tsunamis
* Grawitatsion
*: Stianslach, Lawiinen, Laharen (Sloberfluden)
* Kliima
*: Sturemfluden, Horelwinjer, Auermiatag rin of snä, Hatj an ünmiatag dröögd, Kol an ünmiatag froost, Smog
* Ööders wat
*: Meteoriiten, Kosmisk strualen, Üntjüch üs Gäärshopern

## Luke uk diar
El Niño

**El Niño** (det as spoonsk an ment *letj dring*, oober uk: *Kenken*) as en üngewöönelken struum uun a uastelk Pasiifik, föör't küst faan Peruu. Di daaget ei arke juar ap, ferlicht arke sääkst juar, an wan, do miast am a Jultidj, so kaam hi uk tu di nööm.

Tu Jultidj as det weeder uun a waastelk Pasiifik, föör Indoneesien so am 28 graad warem, an föör Peruu am 24 graad. Det hinget mä a Süüduast-Pasaat tuup, di det weeder faan't Peruaans küst wechtrakt, so dat diar kuul weeder faan onern efterkomt. Detdiar kuul weeder komt fan a Humboldtstruum bi't Süüdameerikoons küst loongs.

Bi El Niño kiart det süsteem ham am. Det weeder trakt nü faan waast tu uast an woort üüb en mool bit 5 graad warmer. At plankton stareft uf, an a fasker finj ei nooch tu freeden. Bi a küst rinjt at nü föl muar, an diar komt at tu sloberfluden.

## Amkiard weder

## La Niña

**La Niña** (spoonsk: at foomen) as at jinstak tu El Niño. A Süüduast-Pasaat weit starker üs normool, an det weeder uun Süüduastaasien keelt ham uf. Man mä La Niña san ei sok natüürkatastroofen ferbünjen.

## Luke uk diar
Prairie County (Montana)

**Prairie County** as en county uun de US-ameerikoons bundesstoot Montana. At county leit uun a uast faan a bundesstoot. Det hee 1088 lidj (2020). At hoodsteed faan't county as Terry.

## Histoore
At county wurd 1915 grünjlaanjen.

## Kwelen
Smog

**Smog** as en fül loft uun grat stääden. Smog jaft at miast uun a wonter, wan det fül stäädloft ei wechwei koon, auer diar swaar, kuul loft faan boowen üüb trakt.

Det wurd as tuupsaat faan tau ingelsk wurden: *smoke* (riak) an *fog* (mist).

Bi smog as tuföl sut, stoof an swaaweldioksiid (SO2) uun a loft, an a minsken kön knaap öösme. Wan't tu slim woort, woort det auto keeren ferbeeden.

At Ruhrgebiit uun Sjiisklun hed uun a 1960er juaren föl komer mä smog. 1962 san diar 150 minsken auer stürwen. Sant di tidj as diar föl den wurden, am at loft uun a stääden tu ferbeedrin. Grat fabriken skul filtern uun hör skoorstianer iinbau, an autos san daalang uk ei muar so fül. Elektroautos skel diartu bidreeg, dat at loft leewen beeder woort.

## Luke uk diar
Sut

**Sut** as en fääst materiool, huar tu en graten dial köölstoof uun as. Sut as miast polwrag, koon oober uk gans fiin an smeerag wees.

Bi't ferbraanen faan holt an kööl blaft miast sut auer, wan't ei hialandaal ferbraant. Det maaget komer uun skoorstianer, an koon diar began tu braanen. Diaram skel skoorstianer leewen faaget wurd. 

Wan holt hialandaal ferbraant, woort det tu kööldioksiid (CO2). Wan ei, woort det tu sut an köölmonoksiid (CO), wat böös gefeerelk för a minsken as.

## Industrii
Sut woort oober uk uun a industrii brükt, diar het det do *carbon black* (CAS-Numer: 1333-86-4). Det woort iinsaat bi't produktsioon faan farwen of autowelen. Sut maaget produkten hard an tuch an ünemfintelk jin UV-strualen.

## Luke uk diar
Farew

**Farew** as en luupen of tuch materiool, diar füsikaalisk drüget of cheemisk hard woort, am en baumateriool tu bewaarin an iintuklöörin.

Det klöör faan't farew woort bestemet faan a pigmenten diar uun.

## Slacher
* Lak, lasuur an öölefarew
* Dispersioonsfarew, miast mä acryl
* Kalkfarew
* Silikaatfarew
* Potsfarew

## Iindialang
Farwen wurd diarefter iindiald, huar's för brükt wurd.
* Konstlerfarew: Acryl, alcyd, öölefarew, weederfarew, blak
* Grünjfarew: Hat suragt diarför, dat a farwen beeder hual
* Föörfarew: Hat skal a onergrünj egool maage
* Wochfarew: Acryl, kalkfarew, silikaatfarew
* Potsfarew: Det as apfald mä mineraalstoof, am det farew sjoker üübtudreegen
* Drukfarew: För buken, bleeden an kartons

## Luke uk diar
Köölmonoksiid

**Köölmonoksiid** of **Köölstoofmonoksiid** as en cheemisk ferbinjang faan Köölstoof an Sürstoof mä det formel **CO**. Hat as en gas saner klöör, stirem of smaag an böös giftag. Köölmonoksiid komt miast diar föör, huar holt of kööl ei hialandaal ferbraant of ei hialandaal ferröödet.

Köölmonoksiid braant an woort efter't ferbinjang mä sürstoof tu Kööldioksiid (CO2).

Hat as so giftag, auer hat ham lachter mä't hämoglobin uun't blud ferbanjt üs sürstoof. Sodenang feit det blud ei nooch sürstoof an di minsk stikt.

## Bilen

Clerbaux-spring NASA-f.jpg|Köölmonoksiid komt fööraal üüb a nuurdelk eerdheleft föör
CO-Wächter - Dräger.jpg|Köölmonoksiid-Wäärner uun en garaaj



## Kwelen


## Luke uk diar

* Kööldioksiid
Öölefarew

**Öölefarew** as en farew, diar faan plaantenööle an pigmenten maaget as. Det ööle reagiaret mä a loft an woort hard.

## Ööle
Det plaantenööle koon faan ünlik plaanten kem. Arke slach hää sin aanj eegenskapen:
* Liinööle
* Walnödööle
* Klapruusööle
* Henepööle
* Sanruusööle
* Soojaööle
* Ritsinusööle

## Luke uk diar
Acryl

**Acryl** as en nööm för en hialer rä faan ünlik baumaterioolen. 

## Bispalen
* Polyacrylat - för wochfarew, konstlerfarew an tu ufsachtin
* Acrylharts - för lakfarew
* Acrylat-Dispersioon - fuar maaler-lakfarew en farew för bütenwochen
* Acrylglääs (PMMA), *Plexiglääs* - t.b. för Kontaktlinsen
* Acrylamid - en gift uun stiaket iidjwaaren, t.b. Pomfrits
* Polyacryl (PAN) - triader för kluader

## Luke uk diar
Hämoglobin

At **Hämoglobin** (faan , „blud“, und , „klomp“), ufkört mä **Hb** as en grat proteiin mä iisen uun, diar för det ruad klöör uun üüs blud suragt. Hat as leewentswichtag, auer hat  a kreisluup faan wäärlisdiarten (diaram uk faan en minsk) mä Sürstoof (O2) fersuragt.

Wan minsken köölmonoksiid iinöösme, do woort det uunsteed faan sürstoof faan't hämoglobin iinbünjen, an a minsk stikt.

## Luke uk diar
Adams County (Illinois)

**Adams County** as en county uun de US-ameerikoons bundesstoot Illinois. At county leit uun a waast faan a bundesstoot. Det hee 65.737 lidj (2020). At hoodsteed faan't county as Quincy.

## Geografii
### Steeden an Taarpen
Dön tjiin gratst steeden an taarpen uun't county san:

## Kwelen
Blud

At **Blud** (, ) as en *luupen orgaan* uun't lif faan wäärlisdiarten, an sodenang uk faan a minsk. At hart pompet at blud auer a *[[kreisluup]]* troch't lif. Diarbi auernamt det blud flook leewentswichtag apgoowen. Woksen minsken haa fiiw bit sääks liter blud uun hör *äädern*. 

Uun't blud san *bludplasma*, *bludselen* an en liasang faan weeder, soker, lipiiden (fäät), witamiinen, diar tu a selen hen broocht wurd, an diar kööldioksiid an stoofwakselprodukten apnem.

Uun't bludplasma san proteiinen an ionen faan Naatrium, Kloor, Kaalium, Magneesium, Fosfoor an Kaltsium.

Tu a bludselen hiar a *ruad bludselen* (Erythrozyten), diar auer hör hämoglobin ööder selen mä Sürstoof fersurge, *witj bludselen* (Leukozyten), diar för't imuunsüsteem tustendag san, an *bludplaatjin* (Thrombozyten), diar för't blud stiiwrin surge.

## Luke uk diar
Kreisluup

Wat menst dü ?

* Bludkreisluup
* Kreisluup faan't leewent (*Samsara*) -> Buddhismus
* Kreisluup faan't Stianang
Bludkreisluup

A **Bludkreisluup** of **Kreisluup** as det süsteem, hü bi tetjdiarten an sodenang uk bi a minsk at blud faan't hart troch't lif pompet woort.

Hi fersuragt a orgaanen mä sürstoof, mineraalen an hormoonen. Üüb a ööder sidj feert hi kööldioksiid an stoofwakselprodukten uf.

A bludkreisluup spelet uk en wichtag rol bi't ferdialen faan waremk uun't lif.

A äädern, diar det blud faan't hart tu a orgaanen pompe, san *arteerien* of *slachäädern* (üüb det bil ruad), ööder wai am faan a orgaanen tu't hart lääpt det blud troch *[[weenen]]* (üüb det bil blä).

## Luke uk diar
Algemian Ufkemen auer a Minskenrochten

At **Algemian Ufkemen auer a Minskenrochten** (A/RES/217, UN-Doc. 217/A-(III)) as en ferianboorang faan't Generaalfersaamlang faan a Feriand Natsioonen (UN). Hat as a 10. Detsember 1948 uun Pariis bekäänd maaget wurden.

Detdiar ufkemen as nään ferdrach efter't Fulkenrocht, an koon sodenang ei iinklaaget wurd. Hat skal en *"[[kompaas]]"* wees för aal a stooten üüb a eerd.

Tu det ufkemen hiar 30 *artiikler*, an enkelten diarfaan san uk tu rochtsteksten wurden, oober noch loong ei aaltumaal.

## Grünjrochten

## Luke uk diar

* 
* Fransöösk Rewolutsioon
Krüstooch

A **Krüstööger** wiar kriiger tesken 1095 an 1396 faan't röömsk-katuulsk sark fööraal jin't apstreewin faan a islaamsk lunen uun a Nai Uasten. Uun't 13. juarhunert wurd uk ööder kriiger so betiakent, diar oober eegentelk goorei diarüüb ütj wiar, at *[[Halag Lun]]* an Jerusalem turag tu wanen. Diar ging't uk jin ööder fulken uun Nuurduasteuroopa, diar nian krastelk kultüür hed.

## Krüsfäärerstooten
Üs a Krüstoochredern of *Krüsfäärern* mä't slacht faan Askalon uun't juar 1099 Jerusalem turag wonen hed, haa's diar sjauer *Krüsfäärerstooten* grünjlaanj:
* at Könangrik Jerusalem
* at Föörstendoom Antiochia
* at Groofskap Edessa
* at Groofskap Tripolis

A Krüsfäärerstooten küd jo oober ei loong hual an ging stak för stak bit 1291 weder ferleesen.

Di nööm *krüstooch* (fransöösk *croisade*, ingelsk *crusade*) kaam iarst leeder am 1500 ap, a Krüsfäärern salew näämd hör kriich *expeditio*, *iter* of *peregrinatio*, wat soföl üs *rais* ment. Üüb hör kluader wiar en grat krastelk krüs, an sodenang wurd's leeder *krüsfäärern* näämd.

## A Krüstööger
: **[[Iarst Krüstooch]]**: 1096–1099, Mual: Jerusalem
:: Fulkskrüstooch: 1096, Mual: Jerusalem
::: Sjiisk Krüstooch 1096, Mual: fööraal Jerusalem
:: Krüstooch faan 1101: Mual: Jerusalem
:: Sigurd I. faan Norweegen san Krüstooch: 1108–1111, Mual: Jerusalem/Sidon
: **[[Naist Krüstooch]]**: 1147–1149, Mual: iarst Edessa, do Damaskus
:: Wendenkrüstooch: 1147, Mual: Germania Slavica
: **[[Traad Krüstooch]]**: 1189–1192, Mual: Jerusalem
:: Krüstooch faan Heinrich VI.: 1197–1198, Mual: Jerusalem
: **[[Sjuard Krüstooch]]**: 1202–1204, Mual: eegentelk Egypten/Jerusalem, do Konstantinopel
: Jongenskrüstooch: 1212, Mual: Jerusalem
: Albigenserkrüstooch: 1209–1229, Mual: Oksitaanien
: **[[Fift Krüstooch]]**
:: Krüstooch faan Damiette: 1217–1221, Mual: eegentelk Jerusalem, do Egypten
:: Krüstooch faan Friedrich II.: 1228–1229, Mual: Jerusalem
: Krüstooch faan Theobald IV. faan a Champagne: 1239–1240, Mual: Askalon/Damaskus
: Krüstooch faan Richard faan Cornwall: 1240–1241, Mual: Askalon/Jerusalem
: **[[Sääkst Krüstooch]]**: 1248–1254, Mual: Egypten/Jerusalem
:: Hördenkrüstooch faan 1251: Mual: eegentelk Egypten
: **[[Sööwenst Krüstooch]]**: 1270, Mual: Tunis/Jerusalem
:: Krüstooch faan Prens Eduard: 1270–1272, Mual: Akkon/Jerusalem
: Aragoneesk Krüstooch: 1284–1285, Mual: Girona
: Hördenkrüstooch faan 1320: Mual: eegentelk Andaluusien
: Krüstooch jin Smyrna: 1343–1347, Mual: türkisk föörstendoomen uun Fööraasien, piraaten
: Krüstooch jin Alexandria: 1365, Mual: Egypten
: Krüstooch jin Mahdia: 1390, Mual: piraaten
: Krüstooch faan Nikopolis: 1396, Mual: jin at Osmaansk Rik

## Luke uk diar
Fulkenrocht

At **Fulkenrocht** (faan latiinsk *ius gentium* = *rocht faan a fulken*) of uk **Interntasionaal Rocht** as det rocht tesken a stooten. 

A wichtagst rochtstekst as det UN-Charta faan 1945, huar t.b. uun stäänt, dat nään stoot en öödern uungrip mut. Man uk diarföör jääw't al ferdracher, diar a frees seekre skul.

## Miilstianer faan't Internatsionaal Rocht
* a Waastfeelsk Frees, 1648
* a Frees faan Utrecht, 1713
* a Kongres faan Wien, 9. Jüüle 1815
* at Halag Alians, 26. September 1815
* a Kongres faan Aachen, 21. Nofember 1818
* a Frees faan Pariis, 30. Maarts 1856
* at 1. Genfer Konventsion, 22. August 1864
* at Petersburger Ufkemen, 11. Detsember 1868
* a Ferdrach faan Berliin, 13. Jüüle 1878
* at Kongo-Akte, 26. Febrewoore 1885
* a Haager Freeskonferensen, 1899 an 1907
* at Haager Lunkriichsorder, 18. Oktuuber 1907
* a Pariiser Föörstäädferdracher, 1919 an 1920
* a Briand-Kellogg-Pakt, 27. August 1928
* at Konventsion faan Montevideo, 1933
* at UN-Charta, 26. Jüüne 1945
* at 2. Genfer Konventsion, 12. August 1949
*: a tusatsprotokolen diartu faan a 8. Jüüne 1977
* at Siarochtsufkemen faan a UN, 10. Detsember 1982
* a *[[Tau-plus-Sjauer-Ferdrach]]*, 12. September 1990
* at Röömsk Statuut faan't Internatsionaal Stroofgericht, 17. Jüüle 1998

## Luke uk diar
UN-Charta

At **Charta faan a Feriand Natsioonen** of **UN-Charta** as di grünjferdrach of at statuut faan a Feriand Natsioonen. Hat as di 26. Jüüne 1945 faan tuiarst 50 lunen uun San Francisco onerskrewen wurden. San tekst betjocht ham tu en dial üüb Immanuel Kant sin buk *Zum ewigen Frieden* (faan 1795).

At Charta (ütjspreegen: *Karta*) as en ferdrach efter't Fulkenrocht. För feranrangen woort en muarhaid faan tau traaden brükt. Waastsjiisklun an Uastsjiisklun san di ferdrach 1973 bitreeden. Tu tidj (2021) as at Charta faan 193 lunen gudkäänd.

## At Charta
* Föörwurd
* I Artiikel 1-2, Mualen an grünjlaagen
* II Artiikel 3-6, Lasmootskap
* III Artiikel 7-8, Orgaanen
* IV Artiikel 9-22, Generaalfersaamlang
* V Artiikel 23-32, Seekerhaidsriad
* VI Artiikel 33-38, Stridj uun frees ufhanle
* VII Artiikel 39-51, Ferhualen bi kriich
* VIII Artiikel 52-54, Regionaal ferianboorangen
* IX Artiikel 55-60, Internatsionaal tuupwerken uun wiartskap an selskap
* X Artiikel 61-72, Wiarstkap- an Sotsiaalriad
* XI Artiikel 73-74, Ufkemen auer regiuunen saner regiarang
* XII Artiikel 75-85, Internatsionaal mandaaten
* XIII Artiikel 86-91, Mandaatsriad
* XIV Artiikel 92-96, Internatsionaal Gericht
* XV Artiikel 97-101, UN-Sekretariaat
* XVI Artiikel 102-105, Ööders wat
* XVII Artiikel 106-107, Auergungsbestemangen
* XVIII Artiikel 108-109, Anrangen
* IXX Artiikel 110-111, Onerskraften
* Feranrangen faan Artiikel 23, 27, 61, 109

## Luke uk diar
* Charter of the United Nations. Uun: UN.org (ingelsk)
* Charta der Vereinten Nationen. Uun: Menschenrechtsabkommen.de (sjiisk)
Kriich

En **kriich** as en stridj tesken stooten, diar mä gewalt ütjdraanj woort. Hoker ham bi en kriich bedialagt, wal det auermäächt fu. Bi en kriich kem ei bluas minsken tu duas, flooksis wurd uk a leewentsgrünjlaagen faan en lun tunant maaget. 

En kriich koon uk banen uun en stoot föör ham gung, wan diar grater sköölen faan minsken jinenööder stun, det as do en *[[bürgerkriich]]*. Flooksis gongt at diaram, dat ään dial ham faan di stoot liase wal. 

At UN-Charta hää kriich ferbeeden, am intresen faan ian lun jin en ööder trochtusaaten. Bluas wan a UN-Seekerhaidsriad tustemet, mut mä gewalt jin en lun föörgingen wurd. An arke lun mut ham mä gewalt jin ööder lunen weere, wan hat uungreben woort.

So loong a minsken seenk kön, hää't 14.400 kriiger jewen mä amanbi 3,5 miljaarden duaden.

Wan en minsk en öödern duad skot, as det en ferbreegen. Uun en kriich as det rochtelk nian ferbreegen, auer diar nian persöönelk grünjer feroontwurdelk san. 

Wan en lun uun en kriich tjocht, do hää hat diar en grünj för, an en *kriichsrocht*, diar det lun efter banen ufseekert. Näämen uun det lun mut ham do jin di kriich stel.

## Luke uk diar
NewPipe

**NewPipe** es en *[[Wrapper]]*. Des es en App, wat höör trinjom en Platfotrem sa üs YouTube weeget. Diarme uur da Funktsjoonen fan di Originaal-Platforem sa üs Reklāmi of Tracking ütskrekelt.
**NewPipe** es en *[[Wrapper]]*. Des es en App, wat höör trinjom en Platfotrem sa üs YouTube weeget. Diarme uur da Funktsjoonen fan di Originaal-Platforem sa üs Reklāmi of Tracking ütskrekelt.

NewPipe es en *Open Source*-App, ark jen ken luki, wat iin ön des App pasiaret. Em fair des App uk aur F-Droid. Diar heer NewPipe en in Huk, dat em wakerer en nii Wersioon fo ken.

Me NewPipe ken em uk üđer Platforemen sa üs PeerTube of SoundCloud önluki of eeđer hiir.

## Alternatiif tö NewPipe

Me NewPipe ken em ek sa gur Playlists finj en önluki üs me dit Originaal fan YouTube.

Uk Önertiiteln let jam ek gur omstel.

Em ken da jit YouTube aur di Online-Platforem me en Browser sa üs DuckDuckGo önluki, da giar dit beeter, en des Browser paset tömendst fuar Tracking üp.

## Luki uk jir

NewPipe ön't Nat
Wrapper

En **Wrapper** es en *[[App]]*, wat fuaral diarfuar es, dat em Platforemen me sin ain Program en me forbeetert Daatensküül önluki of nüti ken.

Em fair me en Wrapper en nii Pöös, hur bluat di Bontjis benen sen, wat em uk haa wel.

## Forklaaring

"Sotsiaali Natwarken" sa üs YouTube of Facebook fortiini masi Jil me di Daaten fan di Liren, wat diarön önerwai sen. Diarfuar böör ja jaar ain Apps ön, wat jam uk Saaken fortel, wat jam gaar nönt öngiar. 
Diartö jert da uk, dat ja iin ön di Skeltern en di Kuurt Biskiiren of di Telefoonnumern ön dit Giraat luki ken.

Me Wrappers uur dit üđers. Des sen Open Source, dit jit, dat ark jen luki ken wat di App ön sin Giraat maaket, en jaa fraagi uk ek eeđer Rochten, wan dit ek nöörig es.

Kuurt sair uur diarme uur Funktsjoonen fan di Originaal-Platforem sa üs Reklāmi of Tracking ütskrekelt, sa fiir üs dit giar. 

Nöörig es da jit, dat em di Apps fan di Platforemen deaktiviaret of deinstaliaret. Apps sa üs di YouTube-App sen üs *Bloatware* al fan di Fabriik ön dit Tablet of Smartphone.

## Wrappers en wat ja weegi
YouTube weeget NewPipe. 
Fuar Facebook en Twitter jeft et SlimSocial

NewPipe es en *Open Source*-App, ark jen ken luki, wat iin ön des App pasiaret.

Me NewPipe ken em uk üđer Platforemen sa üs PeerTube of SoundCloud önluki of eeđer hiir.

## Luki uk jir

* www.newpipe.net

* Mobilsicher weet muar aur Bloatware en Wrappers

* Masi Wrappers jeft et bi F-Droid
Srinivasa Ramanujan

**Srinivasa Ramanujan,** FRS (tamilsk , ; uk *Srinivasa Ramanujan Iyengar;* * 22. Detsember 1887 uun Erode; † 26. April 1920 uun Chetpet, Madras) wiar en bedüüdenen indisken matemaatiker. Hi hää ham det miast salew bibroocht an hää ham fööraal mä analysis, taalenteorii an primtaalen befaadet. Hi kaam flooksis tu liasangen, saner dat hi di wai apskrewen hää. 

Iarst üs di ingelsk matemaatiker Godfrey Harold Hardy 1913 faan ham hiard, wurd hi bekäänd an kaam uk tu Ingelun, huar hi bedüüden matemaatisk probleemen liase küd. Man hi kaam mä det kliima an det iidj ei gud turocht an raiset 1919 weder tüs tu Indien, an stoorew diar ian juar leeder uun't ääler faan 32 juaren.

## Werken
Likes dat hi so jong stoorew, hää hi bedüüden werken leewert. Jo san oober miast uun sin skrabelbuken lunagt, an iarst efter san duas ütjden wurden.
* Mä G. H. Hardy: *[http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k31178.image.f35.langFR Une formule asymptotique pour le nombre des partitions de n].* Comptes Rendus 164, 1917, S. 35–38.
* G. H. Hardy, P. Veṅkatesvara Seshu Aiyar, Bertram Martin Wilson (ütjden): *Collected papers.* Cambridge University Press, 1927; Reprint Chelsea Publishing Co. 1962; AMS Chelsea Publishing (Band 159) 2000, ISBN 0-8218-2076-1
* George E. Andrews, Bruce C. Berndt (ütjden): *Ramanujan’s Lost Notebook.* Springer, New York London 2005, ISBN 978-0-387-25529-3.
* Bruce C. Berndt (ütjden): *Ramanujan’s Notebooks.* (Fiiw dialen), Springer, New York.
** Part I, 1985, ISBN 0-387-96110-0.
** Part II, 1999, ISBN 0-387-96794-X.
** Part III, 2004, ISBN 0-387-97503-9.
** Part IV, 1993, ISBN 0-387-94109-6.
** Part V, 2005, ISBN 0-387-94941-0.
* George E. Andrews, Robert Alexander Rankin (ütjden): *Ramanujan – Letters and Commentary.* American Mathematical Society, 1995, ISBN 978-0-8218-0470-4.
* Ramanujan: *The lost notebook and other unpublished papers.* Narosa Publ. House/Springer, New Delhi 1988.

## Maagisk Kwadroot
Bi Ramanujan sin 'Maagisk Kwadroot' mä san gebursdai uun't iarst rä komt aleewen det sum 139 föör:

## Luke uk diar

* Bereegnang faan Maagisk Kwadrooten (www.mathematik.ch)
Tracking

**Tracking** es en Theema fan Daatensküül ön't Nat. Reekenmaskiinen sa üs uk Smartphones of üđer Giraaten fo en *IP-Adres*, wat nörig es, dat em wat fo en önluki ken.

Des Adres es sa üs en Numernskelt ön't Auto. Em fraaget wat ön, en da fair em dit üp sin Skirem stjüürt. Des Adres ken em da föligi.

Firmen sa üs Google of Facebook dö di Giraaten diaraur hen jit en *Reklāmi-ID*, hurme em Reklāmi eeđer dit stjüürt fair, wat em eeđer di Neening fan di gurt Reekenmaskiinen fan des Firmen hol liir mai. Diarfuar uur bi Facebook uk di Biskiiren leesen en forwertet wat em sin Frinjer aur PN stjüürt.

Hat es al fuarkemen, dat jen wat aur BMW skrewen heer, en da kām achterön Reklāmi fan BMW üp Facebook.

Tracking es dit Föligin eeđer di Spöör wat jen iin ön't Nat let.

## Referrer-Encoding

Masi Liren wel hol weet, hur jen fan kumt, diar jaar Sir önluket. Diarme ken ja meet, hok Reklāmi dit Miist bringt.

Sawat jeft et fuar E-Mails, uk me di Adres fan di diarbenen, hoken önskrewen uuren es.

fuar't Miist sen dit man Reklāmiforkoopers sa üs Idealo of Facebook.

## Apps töögen Tracking

Töögen Tracking jeft et al masi Browsers sa üs "DuckDuck Go" of firskelig Ütgaawen fan "Firefox"  (Firefox Klar esf.).

Aaftinoch sen di Funkstjoonen ek jüst sa komfortābel üs wan di Trackers jaar Cookies tö Help stjüüri, man em heer sin Ruu.

Wan em niin Reklāmi-ID üp sin Smartphone haa wel, da let em dit söner Google-Konto laap. Di Apps wat et bluat aur Google-Playstore jeft, ken em uk me *Aurora Store* dialleer, diarme giar dit söner Google-Konto.

fan Facebook ön sin Giraat fair em man dach en Reklāmi-ID. Em ken man dit Tracking en bet swaarer maaki, wan em me en Wrapper sa üs SlimSocial of en Browser sa üs boowen biskrewen diareeđer luket.

Wrappers sen uk en gur Aart en maaki di Trackers jaar Leewent en bet swaarer.

## Drist: Dit Numernskelt fan Facebook

Wan em bi Facebook en Link föligt, da fair em en Trackingnumer me langs, dat ja weet, hur em hengingen es en hok muar.

Eeđer wat ja diar jüst luki, weet nemen sa rocht.

## Luki uk jir

www.mobilsicher.de
SlimSocial

**SlimSocial** es en *[[Wrapper]]*. Des es en App, wat höör trinjom en Platfotrem sa üs *Facebook* weeget. Diarme uur da Funktsjoonen fan di Originaal-Platforem sa üs Reklāmi of Tracking ütskrekelt.

SlimSocial es en *Open Source*-App, ark jen ken luki, wat iin ön des App pasiaret. Em fair des App uk aur F-Droid. Diar jeft et uk *FaceSlim*, wat binai dit salev masket üs SlimSocial, man bluat fuar Facebook.

SlimSocial jeft et uk fuar Twitter.

## Alternatiif tö SlimSocial

Me SlimSocial lapt Facebook en bet lungsomer, en mesken laap hok litj Helpers ek. Bi SlimSocial uur ek altert di hiili Skirem ütfelt, dit es uk bi Face Slim.

Em ken da jit Facebook aur di Online-Platforem me en Browser sa üs DuckDuckGo önluki, da giar dit beeter, en des Browser paset tömendst fuar Tracking üp.

## Luki uk jir
* SlimSocial fuar FB bi F-Droid

* SlimSocial fuar Twitter bi F-Droid

* FaceSlim bi F-Droid
Browser

En **Browser** es es Program of App fuar en Reekenmaskiin, wat nöörig es, dat em me sin Giraat ön't Internet luki ken.

Di Nöörighair fan en Program kumt diarfan, dat di Reekenmaskiin aur dit Nat eeđer wat fraagi mut, wat di Nüter hol weet of se wel. Diarfuar mut di Reekenmaskiin me en gurteri Reekenmaskiin, hur dit benen es of wat weet iin ön hok Maskiin di Swaar es komunitsiari.
Des giar aur en Aart fan Spraak, dit *Protokol* TCP/IP (Transfer Communication Protocol / Internet Protocol). Di Browser es en Program, dat des Spraak keent en omseet ken.

Fuar dit Protokol es en IP-Numer of -Adres nöörig. Des fraaget da eeđer en fair di Swaar dö höör Adres stjüürt. Des Adres es di Düür fuar Tracking.

## Tracking
Tracking jit, dat en Internetsir fraagi ken, hur en Nüter fuarof wesen es. 
Hok Siren skriif uk me, hur em hengiar, wan em wechgiar:

Wan em bi Facebook üp en Link klikt, da fair em altert ern Numer (fbclid, Facebook click-id) me, wat weeget, wat em fuarof önluket heer en hoken dit skrewen heer. Dit ken ark'jen se, wan hi iin ön sin Browser boowen ön di Adresliist luket.
### Reklāmi-ID
Tö Tracking en ütharki jert uk di *Reklāmi-ID*, hur Firmen sa üs Google of Facebook Daaten aur di Uunthairen fan di Liren saamli, hur ja jam Reklāmi fan stjüüri wel, wat tö dit paset, wat ja meen, dat ja wel ( Personalisiaret Reklāmi).
Des heer man uk en Dimensjoon fan di Seekerhair: Wan en politisk ring Mensk sa üs en Diktātor des Daaten fair, da ken hi diarme uk di Mensken stjüüri.

## Seekerer Browsers
Masi Browsers sa üs di Tor-Browser of DuckDuckGo dö diarom di IP-Adres fan di Nüter ek üt. DuckDuckGo es fan en Sjukmaskiin uuren, aur di gurtest Maskiin Google olter niisgiirig om IP-Adresen en dit wat di Liren weet wil en uk jit langsen weet wel.

Browsers jeft et fuar ark Platforem sa üs Apple, Windows, Android esf..
Royal Society

At **Royal Society** (*Könangelk Selskap*) as en britisk selskap faan geliarten, diar 1660 grünjlaanj wurden as. Hat as en *Akademii faan a Wedenskapen*, fööraal faan a natuurwedenskapen. Hör lasmooten san *Fellows of the Royal Society* (kurt *FRS* of *F.R.S.*). At Royal Society ferdialt medaljin för bedüüden werken.

## Medaljin
:

## 

At Royal Society dää en hialer rä wedenskapelk tidjskraften ütj. An efter't münster faan a Royal Society san diar leeder noch muar wedenskapelk selskapen apwoksen:

* Chemical Society, 1841, Society for Analytical Chemistry, 1874, Royal Institute of Chemistry, 1877, Faraday Society, 1903 -> Royal Society of Chemistry, 1980
* Medical Society of London, 1733, Medical and Chirurgical Society of London, 1805 -> Royal Society of Medicine 
* Royal Society of Tropical Medicine & Hygiene
* Royal Society for the Promotion of Health
* Royal Society for the Protection of Birds, 1904
* Royal Society for the Prevention of Cruelty to Animals
* Royal Society for the Prevention of Accidents
* Royal Society for Nature Conservation
* Royal Society of Literature, 1820
* Royal Society of Canada, Ottawa, 1882
* Royal Society of New Zealand

## Luke uk diar
Bloatware

**Bloatware** es Software of sen Apps, wat bi en nii Reekenmaskiin me langs kum. Senerlig es dit bi Smartphones en Tablets, aur des fuaral diarfuar koopet uur, dat em diarme ön't Internet önerwai es.

Diarme uur dit Giraat āpblöögen, en dit meent dit Uurt Bloat.

## Bloatware, Daatensküül en Konten
Bloatware skel dit fuar di Nüter iinfach maaki en aarberi me dit Giraat, man fuar di Miist fan des Programi es en Konto nöörig, em skel höm bi sin ain Giraat önmel'.
Sa sen bi en Samsung-Giraat Apps, hur em en Samsung-Account fuar nöörig es sa üs uk en Kontrakt aur Daatensküül. Diaraur hen es fuar di App-Shop en hok fan di Apps, wat me dit Bidreftssysteem Android, wat tö *Google* jert, en Google-Konto en en Daatensküül-Kontrakt me Google nöörig.

## Ken em Bloatware deinstaliari?

Hat es forskelig, wat höm deinstaliari of tömendst deaktiviari let.

Wan em dit weet wel, da halt em di Finger leenger üp dit Symbool fan di App, en da kumt sa'n litj Menüü. Wan diar "deinstallieren" stuunt, da ken em dit wechmaaki, man aaftinoch giar bluat "deaktivieren", da bihalt em di App man di mut nönt muar dö of ombifortel.

### Rochten

Wan Apps sa üs di *Galaxy Store* fan Samsung jam gaar ek deaktiviari let wel, da ken em di Rochten wechnem. Diarfuar uk üp dit Symbool hual, bi dit litj Menüü üp "App-Info" gung en di Rochten döörgung.
Achterön swüget uk des App.

>> Ön dit Skelt rochts sjocht em boowen, dat di App Daaten fingen of stjüürt heer. Ik haa man nönt aur di Galaxy-Store maaket! Nü es man Heliginj, wel ik hööpi.

## Google Play Store söner Konto
Wan em Apps sa üs di miist Banking-Apps haa wel of twüngen uur, dat des nöörig sen, da mut em des aaftinoch fan di *Google Play Store* haali.
Des giar man bluat me Google-Konto en Reklāmi-ID fan Google. Wan em dit ek wel, da ken em man di *Aurora-Store* of *Aptoide* dialleer, man ek jüst fan di Google-Store. Em fent ön't Nat *apk*-Pakeeti, hur em dit anonyym me instaliari ken.

Sok Ofkörtingen sen man uk ek dit Seekerst, en diarom ken em uk gur eeđer Alternatiiven luki sa üs des bi F-Droid önböören uur.

## Luki uk jir
* "Mobilsicher" aur Bloatware en wat em diarfuar uk nem ken.