open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Solanales

**Solanales** san en order faan bloosenplaanten mä fiiw familin.

## Ufstamang

## Familin an enkelt sköölen an slacher
*  Convolvulaceae
: *[[Calystegia]]*
:: Witj huder (*Calystegia sepium*)
:: Strunhuder (*Calystegia soldanella*)
: *[[Ipomoea]]*
:: *[[Ipomoea indica]]*

*  Hydroleaceae

*  Montiniaceae

*  Naachtskaadplaanten (*Solanaceae*)
: Paprika (*Capsicum*)
: Alruunen (*Mandragora*)
: Tabak (*Nicotiana*)
: Naachtskaad (*Solanum*)
:: Tamarillo (*Solanum betaceum*)
:: Raidbei (*Solanum dulcamara*)
:: Tomoot (*Solanum lycopersicum*)
:: Aubergine (*Solanum melongena*)
:: Hünjbei (*Solanum nigrum*)
:: Irpel, Eerdaapel, Iartapel (*Solanum tuberosum*)

*  Sphenocleaceae

## Luke uk diar
Vitaceae

**Vitales** san en order faan bloosenplaanten mä man ian famile **Vitaceae**.

## Sköölen mä slacher
* Acareosperma
* Ampelocissus
* Ampelopsis
* Cayratia
* Cissus
* Clematicissus
* Cyphostemma
* Leea

* Wil Win (*Parthenocissus*) 
*: Klemerwin (*Parthenocissus quinquefolia*), fiiwspasag
*: Sjiinawin (*Parthenocissus tricuspidata*), triispasag
*: Faalsk Win (*Parthenocissus vitacea*), fiiwbleedrag

* Psedera
* Rhoicissus
* Tetrastigma

* Winplaanten (*Vitis*)
*: Win (*Vitis vinifera*)
*:: Windrüüw (*Vitis vinifera vinifera*)
*:: Echt Wil Win (*Vitis vinifera sylvestris*)

* Yua

## Luke uk diar
Letj Bor

At **Letj Bor** (*Arctium minus*) as en plaantenslach uun det famile faan a Kurewbloosen (*Asteraceae*).

## Bilen

IMG 0024-Arctium minus.jpg|Bloosenkurwer


## Luke uk diar
Boren

**Boren** (*Arctium*) san plaantenslacher uun det famile faan a Kurewbloosen (*Asteraceae*).

## Slacher
A. abolinii – A. albertii – A. ambiguum – A. amplissimum – A. anomalum – A. arctioides – A. atlanticum – A. aureum – A. chloranthum – A. cimbricum – A. dolichophyllum – A. dualis – A. echinopifolium – A. egregium – A. elatum – A. evidens – A. fedtschenkoanum – A. grandifolium – A. haesitabundum – A. horrescens – A. karatavicum – A. korolkowii – A. korshinskyi – A. lappa – A. lappaceum – A. leiobardanum – A. leiospermum – A. maassii – A. macilentum – A. medians – A. minus – A. mixtum – A. nemorosum – A. nidulans – A. nothum – A. palladinii – A. pallidivirens – A. pentacanthoides – A. pentacanthum – A. pseudarctium – A. pterolepidum – A. radula – A. refractum – A. sardaimionense – A. schmalhausenii – A. semiconstrictum – A. tomentellum – A. tomentosum – A. triflorum – A. ugamense – A. umbrosum – A. vavilovii

### Enkelt slacher
* Grat Bor (*Arctium lappa*)
* Letj Bor (*Arctium minus*)

## Luke uk diar
Meiruus

At **Meiruus** (*Bellis perennis*) as en plaant uun det famile faan a Kurewbloosen (*Asteraceae*).

## Bilen

Faroe stamp 156 daisy (Bellis perennis).jpg|Meiruus üüb en freimarke faan a Färöer.
Bellis perennis aka.jpg|Meiruusen wurd uk aptaanj, heer mä ruad bloosspasen.


## Luke uk diar
Meiruusen

**Meiruusen** (*Bellis*) san plaantenslacher uun det famile faan a kurewbloosen (*Asteraceae*).

## Slacher
* *[[Bellis annua]]* L.
* *[[Bellis atlantica]]* Boiss. & Reut.
* *[[Bellis azorica]]* Seub.
* *[[Bellis bernardii]]* Boiss. & Reut.
* *[[Bellis caerulescens]]* Ball
* *[[Bellis cordifolia]]* (Kunze) Willk.
* *[[Bellis hyrcanica]]* Woronow
* *[[Bellis longifolia]]* Boiss. & Heldr.
* Gewöönelk Meiruus (*Bellis perennis* L.)
* *[[Bellis prostrata]]* Pomel
* *[[Bellis rotundifolia]]* (Desf.) Boiss. & Reut.
* *[[Bellis sylvestris]]* Cirillo

## Luke uk diar
Morgengüül

At **Morgengüül** (*Glebionis segetum* of uk *Chrysanthemum segetum*) as en plaant uun det famile faan a Kurewbloosen (*Asteraceae*).

## Luke uk diar

*
Grat Bor

At **Grat Bor** of **Podbleed** (*Arctium lappa*) as en plaantenslach uun det famile faan a Kurewbloosen (*Asteraceae*).

## Bilen

ArctiumLappa4.jpg
ArctiumLappa3.jpg|Bloosenkurew
Arctium lappa MHNT.BOT.2004.0.16.jpg|*Arctium lappa* - MHNT
Burdock2.jpg


## Nat
Rut an jong bleeden kön eden wurd. A ruter wurd uk daalang noch uun Japan eden, diar het jo gobō (牛蒡 of ゴボウ), uun Taiwan (牛蒡, Niúbàng) an uun Korea: ueong (우엉).

## Futnuuten


## Luke uk diar
Sträruus

At **Sträruus**, **Sträbluum** (*Helichrysum arenarium*) as en bloosenplaant uun det famile faan a Kurewbloosen (*Asteraceae*).

At jaft amanbi 600 slacher faan Sträbluumen, diaram het di slach *Helichrysum arenarium* gans akeroot „Sun-Sträbluum“.

## Luke uk diar

*
Sträruusen

**Sträruusen** of **Sträbluumen** (*Helichrysum*) san plaantenslacher uun det famile faan a Kurewbloosen (Asteraceae). Diar jaft at sowat 600 slacher faan.

Uun Nuurdfresklun käänt am fööraal det Sun-Sträbluum (*Helichrysum arenarium*).

## Luke uk diar
Sanruusen

**Sanruusen** of **Sanbluumen** (*Helianthus*) san di nööm faan amanbi 67 plaantenslacher.

Uun Nuurdfresklun käänt am fööraal di slach Helianthus annuus.

## Slacher

## Luke uk diar

* Sanruusken
Föölfet

**Föölfet** (*Tussilago farfara*) as di nööm faan en plaant uun det famile faan a Kurewbloosen (*Asteraceae*). Hat as di iansagst slach uun det skööl *[[Tussilago]]*. Föölfet wurd uk uun a medesiin brükt.

## Luke uk diar

*
Margeriten

**Margeriten** (*Leucanthemum*) san en plaantenskööl uun det famile faan a Kurewbloosen (*Asteraceae*). Di nööm komt faan  *leukós* „witj“ an  *ánthos* för „bloos“ of „bluum“ uf.

## Slacher
L. adustum – L. aligulatum – L. aragonense – L. atratum – L. burnatii – L. catalaunicum – L. chloroticum – L. coronopifolium – L. corsicum – L. cuneifolium – L. discoideum – L. gallaecicum – L. gaudinii – L. glaucophyllum – L. gracilicaule – L. graminifolium – L. grande – L. halleri – L. heterophyllum – L. illyricum – L. ircutianum – L. lacustre – L. latifolium – L. lithopolitanicum – L. maestracense – L. maximum – L. meridionale – L. minimum – L. monspeliense – L. montserratianum – L. pallens – L. paludosum – L. platylepis – L. rohlenae – L. rotundifolium – L. sibiricum – L. subglaucum – L. superbum – L. sylvaticum – L. tridactylites – L. virgatum – L. visianii – L. vulgare

Uun Nuurdfresklun käänt am det „Gewöönelk“ Margerit (*Leucanthemum vulgare*).

## Luke uk diar
Kamelen

**Kamelen** (*Matricaria*) san en plaantenskööl uun det famile faan a kurewbloosen (*Asteraceae*).

Di latiinsk nööm komt faan: matrix = baarmuuder, auer det (Echt) Kamel bi wüfens sküüren brükt wurden as.

## Slacher
* Echt Kamel, Stiremkral, Störemkral  (*Matricaria recutita* of *Matricaria chamomilla*)
* Fialkamel (*Matricaria inodora* of uk *Tripleurospermum maritimum inodorum*)
* Strunkamel (*Matricaria maritima* of uk *Tripleurospermum maritimum maritimum*)

* Faalsk Kamel -> luke bi Kaatkral (*Anthemis arvensis*)

## Luke uk diar
Kamel

At **Echt Kamel**, uk *Stiremkral* of *Störemkral* (*Matricaria chamomilla* of uk *Matricaria recutita*) as en plaantenslach uun det famile faan a Kurewbloosen (*Asteraceae*). Hat woort uun a medesiin iinsaat.

## Bilen

Fiore_Asteraceae_01.png|Di bloosenkurew faan't Echt Kamel as hool


## Luke uk diar
*Kaatkral

*
Kaatkral

At **Kaatkral** (*Anthemis arvensis*) as en plaant uun det famile faan a kurewbloosen (*Asteraceae*). Hat liket at Kamel an het diaram uk „Faalsk Kamel“. Bi't Echt Kamel as di bloosenkurew oober hool an bi't Kaatkral ütjfald.

## Bilen

Anthemis arvensis W.jpg|Apskäären bloosenkurew faan't Kaatkral


## Luke uk diar
* Echt Kamel

*
Poolsk spriak

**Poolsk** (*język polski* of *polszczyzna*) as en slaawisk spriak faan di waastslaawisk twiig. Hat woort fööraal uun Poolen snaaket an as nai mä tschechisk, slowaakisk an sorbisk.

## Skraft

Poolsk woort mä latiinsk buksteewen skrewen. Poolsk tuuner fu en ütjspriaktiaken (*diakritisk tiaken*). Det poolsk alfabeet hää 32 buksteewen. Mä Q, V an X sant 35, jo kem oober bluas uun fräämwurden föör.

A, Ą, B, C, Ć, D, E, Ę, F, G, H, I, J, K, L, Ł, M, N, Ń, O, Ó, P, Q, R, S, Ś, T, U, V, W, X, Y, Z, Ź, Ż.

## Spriakwiisen

* **Gratpoolsk** (*dialekt wielkopolski*) – uun Madel-Waastpoolen trinjam Posen an Bromberg
* **Letjpoolsk** (*dialekt małopolski*) – uun't süüden an süüduasten
* **Masowisk** (*dialekt mazowiecki*) – uun Masowien trinjam Warschau an uun't nuurduasten
* **Nei spriakwiisen** (*nowe dialekty mieszane*) – uun't waasten an nuurdwaasten an uun Masuuren, huar a Sjiisken efter a Ööder Weltkriich ferdrewen wurden san
* **[[Sleesisk (slaawisk)|Sleesisk]]** *(dialekt śląski)* – uun Sleesien
* **[[Kaschuubisk]]** (*Język kaszubski, dialekt kaszubski*) – trinjam Danzig, täält daalang üs aanj spriak

## Kwelen


## Luke uk diar
Ukrainisk spriak

**Ukrainisk** (українська (мова)/*ukrajinska (mowa)*) woort uk üs ruteensk betiakent an as en uastslaawisk spriak uun Uasteuroopa.

## Buksteewen

## Kääntiaken
* Ualslaawisk **g* wurd üüb Ukrainisk *h*, t.b. **dorga* ‘lunstruat’ wurd доро́га *doróha*.
* Ualslaawisk **u-* wurd üüb Ukrainisk *vu-*, t.b. **ulica* ‘struat’ wurd ву́лиця *vúlycja*.

## Gramatik
* Bispal faan en noomen, о́стрів (*óstriv* "eilun"):

## Kwelen


## Luke uk diar

*  ''Ruthenische Grammatik'' (1913) faan Stephan Smal-Stockyj, archive.org
Fialkamel

At **Fialkamel** (*Tripleurospermum maritimum inodorum*, *Tripleurospermum perforatum* of uk *Matricaria inodora*) as en onerslach faan *[[Tripleurospermum maritimum]]* uun det plaantenfamile faan a Kurewbloosen (*Asteraceae*). Hat liket at Echt Kamel, stiremt oober ei.

## Luke uk diar

*
Strunkamel

At **Strunkamel** (*Tripleurospermum maritimum maritimum*, *Matricaria maritima* L.) as en plaantenslach uun det famile faan a Kurewbloosen (*Asteraceae*). Hat wääkst bi strun an stiremt ei so stark üs en Echt Kamel.

## Luke uk diar

*
Asteroideae

**Asteroideae** san en onerfamile faan a kurewbloosen (*Asteraceae*).

## Triibuus
Anthemideae – Astereae – Athroismeae – Bahieae – Calenduleae – Chaenactideae – Coreopsideae – Eupatorieae – Feddeeae – Gnaphalieae – Helenieae – Heliantheae – Inuleae – Madieae – Millerieae – Neurolaeneae – Perityleae – Polymnieae – Senecioneae – Tageteae

## Luke uk diar
Fisler

**Fisler** (*Onopordum*) san en plaantenskööl  uun't famile faan a Kurewbloosen (*Asteraceae*). Di nööm komt faan't greks *ónos* för eesel an *porde* för fört: *eeselfört*.

## Slacher
O.&nbsp; acanthium – O. acaulon – O. alexandrinum – O. algeriense – O. ambiguum – O. anatolicum – O. arabicum – O. arenarium – O. armenum – O. blancheanum – O. boissierianum – O. bolivarii – O. bracteatum – O. brevicaule – O. candidum – O. canum – O. carduchorum – O. carduelium – O. carduiforme – O. caricum – O. carmanicum – O. caulescens – O. cinereum – O. corymbosum – O. cynarocephalum – O. cyprium – O. cyrenaicum – O. davisii – O. dissectum – O. dyris – O. erectum – O. eriocephalum – O. espinae – O. floccosum – O. hasankeyfense – O. heteracanthum – O. hinojense – O. horridum – O. humile – O. illyricum – O. jordanicolum – O. laconicum – O. leptolepis – O. longissimum – O. macracanthum – O. macrocephalum – O. macronervosum – O. magrebiense – O. majori – O. mesatlanticum – O. messeniacum – O. micropterum – O. myriacanthum – O. nervosum – O. nezaketianum – O. onubense – O. palaestinum – O. platylepis – O. polycephalum – O. prjachinii – O. sarrafii – O. seravschanicum – O. sirsangense – O. spinosissimum – O. syriacum – O. tauricum – O. teddianum – O. turcicum – O. wallianum

Uun Nuurdfresklun käänt am det Gewöönelk Fisel (*Onopordum acanthium*).

## Luke uk diar
Oseaanien

**Oseaanien** as di nööm för en regiuun mä en hiale rä eilunen uun a Pasiifik.

## Sköölen faan eilunen
* Mikroneesien
* Melaneesien
* Polyneesien
Tuup mä jo grater eilunen:
* Austraalien
* Nei-Sialun
* Nei-Guinea
wurd jo üs en weltdial tääld.

## Lunen

## Futnuuten


## Luke uk diar

*
Nha Trang

**Nha Trang** as en stää önj e Prowins Khanh Hoa, Vietnam. Jü stää heet 392.244 inboogere (2010).

## Sii uk
* 
* Fluuchplaats Cam Ranh
Siahaas

Di **Siahaas**,  **Happot** (*Cyclopterus lumpus*) as en Bianfask. Hi woort hal faan Selger freeden. Faan sin aier woort "sjiisk kaawiar" maaget.

## Bilen

Kaviar_aus_Seehasenrogen_001.JPG|"Sjiisk kaawiar" üüb hardkööget aier.


## Luke uk diar

*
Grat Strunsnek

At **(Grat) Strunsnek**,  **Hölker** (*Littorina littorea*) as en slach faan Sneken (Gastropoda) uun't famile faan a Strunsneken (Littorinidae). Hat lewet miast bi bragen an loonangen nai bi a huuchweederkaant.

## Luke uk diar
De Hallem

**De Hallem** (Diitsk: *Düne*) is al fan ’t djooar 1721 skeeden fan Deät Lun. De boppersploat fan de Hallem es 0,7 km2. Iip 26. juni 2011 würd deät projekt eelunfergrooterung, med lunferbindung twesken Lun un de Hallem, definitiif ufleent fan 54,74% fan de Halunder lid’n. Iip de Hallem lait de flochplats fan Lun.
James Krüss

**James Krüss** (* 31. mai 1926 iip Lun; † 2. august 1997 iip Gran Canaria) wear en Diitsk en Friisk dichter en skriiwer fan künnerbukker.

De meast bekante bukker fan Krüss sen:
*"Der Leuchtturm auf den Hummerklippen" (1956)
*"Mein Urgroßvater und ich" (1960)
*"Timm Thaler" (1962)

Iip Lun sen de haup- en realskuul uun deät djooar 1986 noa Krüss benamt. Uun 2007 wear deät "James Krüss - Museum" iip Lun eepenmoaked.

## Websid'n
*jameskruess.de
*James Krüss iip helgoland.de
ISO 3166-2:VI

Die Amerikanischen Jungferninseln sind auch unter dem Code US-VI in der ISO 3166-2:US für die Vereinigten Staaten aufgenommen.

## Einzelnachweise


----
*Siehe auch:*
* ISO 3166-2, Referenztabelle der Ländercodes.
* ISO 3166-1, Referenztabelle der Ländercodes, wie sie in Domainnamen verwendet werden.
Fluuchplaats Cam Ranh

Di **Fluuchplaats Cam Ranh** (*Sân bay quốc tế Cam Ranh*) leit nuurdelk faan Cam Ranh, Nha Trang, Vietnam. Det lun leit bi a Pasiifik

## Laag
* Knaap 438 km nuurduastelk faan Ho Chi Minh-stää
* Knaap 1300 km süüdelk faan Hanoi
Olympisk Somerspalen 2012

A 30. **Olympisk Somerspalen 2012** wiar faan a 25. Jüüle bit 12. August 2012 uun London. Efter 1908 an 1948 wiar't diar det traad tooch. Diar haa 204 lunen mämaaget an 85 lunen haa medaljen wonen.



## Luke uk diar
Alismatales

**Alismatales** san en order faan Bloosenplaanten (Magnoliopsida). A miasten waaks uun of naibi weeder.

## Familin, enkelt sköölen an slacher

*  Alismataceae
*: *[[Alisma]]*
*:: Hekbleeden (*Alisma plantago-aquatica*)
*  Weederaaksen (Aponogetonaceae)
*  Araceae
*: *[[Calla]]*
*:: Draagrut (*Calla palustris*)
*: *[[Colocasia]]*
*:: Taro (*Colocasia esculenta*)
*: *[[Lemna]]*
*:: Podkluader (*Lemna minor*)
*  Swaanbluumen (Butomaceae)
*  Songgäärsplaanten (Cymodoceaceae)
*: *[[Cymodocea]]*
*:: (Eegentelk) Songgäärs (*Cymodocea nodosa*)
*  Hydrocharitaceae
*: Ialkrüüs (*[[Elodea]]* of uk *[[Anacharis]]*)
*  Saaltgäärsplaanten (Juncaginaceae)
*: *[[Triglochin]]*
*:: Röörkual (*Triglochin maritima*)
*  Neptungäärsplaanten (Posidoniaceae)
*  Suaskrüüsplaanten (Potamogetonaceae)
*: *[[Potamogeton]]*
*:: *[[Potamogeton natans]]*
*  Ruppiaceae
*  Scheuchzeriaceae
*  Tofieldiaceae
*  Siagäärsplaanten (Zosteraceae)

## Luke uk diar
Ääker-Senep

**Ääker-Senep** (*Sinapis arvensis*) as en senep-plaant an woort miast üs ünkrüüs uunsen.

## Luke uk diar

*  
* heilkräuter.de –  üs medesiin (sjiisk)
Senep

**Senep** (*Sinapis*) san plaantenslacher uun det famile faan a krüsbloosen (*Brassicaceae*). Mä witj senep (*Sinapis alba* L.) woort büüret, diar woort moster faan maaget.

## Slacher
Echt senep:
* Ääker-Senep (*Sinapis arvensis*) L.
* Witj Senep (*Sinapis alba*) L. mä onerslacher
* *Sinapis flexuosa* Poir.
* *Sinapis pubescens* L.
Jodiar slacher het uk senep, hiar oober tu a kualplaanten (*Brassica*):
* Suart Senep (*Brassica nigra*) (L.) W.D.J.Koch
* Brün Senep (*Brassica juncea*) (L.) Czern.
* Abessiinsk Senep (*Brassica carinata*) A.Braun
Faan suart, brün an witj senep woort moster maaget.

## Luke uk diar
Lakeuen

**Lakeuen** (*Matthiola*) san plaantenslacher uun det famile faan a krüsbloosen (*Brassicaceae*).

## Slacher
At jaft wel sowat 50 bit 60 slacher. Jo lewe miast trinjam at Madlunsia. Uun Madeleuroopa käänt'am fööraal:
* Guard-Lakeu (*Matthiola incana*)
* (*Matthiola longipetala*)
* Strun-Lakeu (*Matthiola sinuata*)
* (*Matthiola tricuspidata*)

## Luke uk diar
Guard-Lakeu

At **Guard-Lakeu** (*Matthiola incana*) as en slach faan a Lakeuen (*Matthiola*) an hiart tu a Krüsbloosen (*Brassicaceae*).

## Luke uk diar
Klaker

**Klaker** (*Lepidium sativum*) as en plaant uun det famile faan a krüsbloosen (*Brassicaceae*). Hat woort üs greens brükt.

## Bilen

Lepidium sativum.jpg|Tiaknang faan plaantendialen.
Lepidium_sativum_vdg.jpg|At siad begant tu spröödin.


## Luke uk diar

## Ferwisang efter bütjen
* Iindrach bi GRIN (ingelsk)
Klooker

A **klooker** (*Cardamine pratensis*) as en plaant uun det famile faan a krüsbloosen (*Brassicaceae*).

## Luke uk diar
1881

**1881** wiar det ian-an-tachentigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Saninj uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 13. Marts: Aleksander II., keiser faan Ruslun, fool tu en atentaat tu a oofer. Aleksander III. wurd keiser.
* 06. Jüüle: John Terence Nicholls O'Brien wurd guwernöör faan Haliglun.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 19. Mei: Mustafa Kemal Atatürk, iarst president faan a Türkei († 1938)
* 25. Jüüne: Hellmuth von Mücke, mariinofisiar an leeder pasifist († 1957) 
* 19. August  (7. August ): George Enescu, rumeens komponist († 1955)
* 15. Oktuuber: Pablo Picasso, konstler († 1973)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 09. Febrewoore: Fjodor Michailowitsch Dostojewski, rüs skriiwer (* 1821)
* 11. Febrewoore: Andreas Ludwig Jacob Michelsen, skriiwer (* 1801)
* 13. Marts: Aleksander II., keiser faan Ruslun (* 1818)
Elisabeth II.

**Elisabeth II.** (* 21. April 1926 uun Mayfair, London, † 8. September 2022; bäären üs *HRH&nbsp;(Her Royal Highness) Princess Elizabeth Alexandra Mary of York*; tidjwiis *HRH&nbsp;The Princess Elizabeth* an uk *HRH&nbsp;The Princess Elizabeth, Duchess of Edinburgh*) ütj det Hüs Windsor as det äälst doochter faan könang Georg VI. an Elizabeth Bowes-Lyon ("Queen Mum") an könangin faan't Ferianagt Könangrik. Widjer as hat stootsbaas faan a Commonwealth lunen Antiigua an Barbuuda, Austraalien, Bahaamas, Barbaados, Belize, Grenaada, Jamaika, Kanada, Nei-Sialun, Papua-Nei-Guinea, a Salomonen, St.&nbsp;Kitts an Nevis, St.&nbsp;Lucia, St.&nbsp;Vincent an Grenadiinen an Tuvalu. 

## Famile
Sant a 20. Nofember 1947 wiar Elisabeth II. befreid mä Prince Philip († 2021), Duke of Edinburgh. Di 6. Febrewoore 1952, di dai üs hör aatj stoorew, as hat könangin wurden. 
 
### Fööraalern

### Efterkemen <small>(Numer = truunfulag, stant September 2021)</small>
Sant 2011 san dringer an foomnen liksteld uun a truunfulag. Föör 2011 bäären foomnen rük oober ei ap.

#### Jongen

#### Enkeljongen

#### Uurenkeljongen

## Futnuuten
Phan Thiet

**Phan Thiet** as en stää önj e Prowins Binh Thuan, Vietnam. Jü stää heet 350 000 inboogere (2011).

## Forwiisen
Snägus

At **Snägus** (*Anser caerulescens*) hiert tu't onerfamile Ges an Swaanen faan a Anen.

## Spriadkoord
Snäges lewe uun Nuurd-Ameerikoo

## Bilen

Anser caerulescens MHNT.ZOO.2010.11.15.1.jpg|Aier faan *Anser caerulescens* - MHNT


## Luke uk diar

*
Witjrüsk spriak

**Witjrüsk** as en slaawisk spriak, hat as nai mä rüsk an ukrainisk.

## Buksteewen

## Kääntiaken
* Ualslaawisk **d* wurd flooksis üüb Witjrüs *dz*, t.b. **dĭnĭ* ‘dai’ wurd дзень *dzień*.
* Ualslaawisk **g* wurd üüb Witjrüs *h* [ɣ], t.b. **dorga* ‘lunstruat’ wurd даро́га *daróha*.
* Ualslaawisk **u-* wurd üüb Witjrüs *vu-*, t.b. **ulica* ‘struat’ wurd ву́ліца *vúlica*.

## Gramatik
### Pronoomen

## Wikipedias üüb witjrüsk
Ruteensk spriak

**Ruteensk** of uk **rusiinsk** (karpato-ruteensk *русиньскый язык [rusinsky jasyk]*, jugoslawo-ruteensk *руска бешеда [ruska bescheda]*) as en uastslaawisk spriak an woort faan a Ruteenen (of Rusiinen) uun Uasteuroopa fööraal uun't regiuun faan a nuurdelk Karpaaten snaaket. Man uk uun a Vojvodina lewet en bedüüden taal faan spreegern.

Ual-Ruteensk, huar uk at witjrüsk an ukrainisk üüb turag gongt, as ütjstürwen.

## Iindialang

## Alfabeet
Ruteensk woort mä't kyrilisk alfabeet skrewen. Diar san 36 buksteewen.

## Luke uk diar
* Ukrainisk
*
Mustafa Kemal Atatürk

**Mustafa Kemal Atatürk** (* 19. Mei 1881 uun Selânik, daalang Thessaloniki (Griichenlun), † 10. Nofember 1938) wiar di iarst president faan a Türkei sant September 1923.

## Leewent
Mustafa wurd uun Selânik uun det Osmaans Rik bäären. Hi treed in uun det türkisk armee in an absolwiaret at kadetenskul, huar hi a neknööm *Kemal* (of de folmaaget) fing. Hi wurd 1908 lasmoot faan a Jongtürken, diar jin a sultaan Abdülhamid II. wiar. A sultaan wurd störtet an faan Mehmed V. ersaat.

Efter de Iarst Wäältkrich wurd grat dialen faan det Osmaans Rik faan a aliiarten besaat. Mustafa Kemal begand 1919 en apstun jin a sultaan Mehmed VI. an a aliiarten. Twesken 1919 an 1923 streed a saldooten faan Kemal jin a saldooten faan a sultaan an a aliiarten. A sultaan wurd Nofember 1922 faan det Grat Natschunaalfersaamling faan a Türkei ufsaat an at lun wurd en republiik. 

A Türkei wurd oner Mustafa Kemal en sekuleer republiik an Ankara wurd at hoodsteed faan't lun. Hi ersaat uk det Araabisk alfabeet faan det Latiinsk alfabeet för det Türkisk spriak

## Luke uk diar
Rüsk spriak

At **rüsk spriak** (*русский язык* [ˈruskʲɪj jɪˈzɨk]) as en slaawisk spriak. Hat as ütj at Ual-Uastslaawisk föörgingen an nai mä witjrüsk, ukrainisk an ruteensk.

## Alfabeet
Det rüsk alfabeet hää 33 buksteewen.

## Gramatik
Det rüsk spriak hää neder bestemt noch ünbestemt artiikeln. T.b. о́стров *óstrov* kön ‘en eilun’ of ‘at eilun’ wees. At spriak hää 6 faaler: noominatiif, geenitiif, daatiif, akusatiif, instrumentaal an prepositiif.

### Noomen
Noomen üüb Rüs haa trii geslechten: menelk, weipelk an sechelk.

### Persunaalpronoomen

## Ünlikhaiden
* Det rüsk spriak hää nian wurd för 'haa'. Uunstääd diarför sait 'am у *u* + geenitiif: t.b. у меня́ есть маши́на *u menjá jest’ mašína* ‘Ik haa en auto’ (of “at min as auto„). At subjekt uun deheer slach faan sats as uun a geenitiif an at objekt as uun a noominatiif.
* Uunstääd faan 'ik brük' sait 'am üüb Rüsk ‘(för) mi (as) nuadig’: t.b. мне ну́жен ру́чка *mne núžen rúčka* ‘ik brük en kuugelskriiwer’. At subjekt uun deheer slach faan sats as uun a daatiif an at objekt as uun a noominatiif. Nuadig (ну́жен *núžen*) as en adjektiif uun det kurt form (de lung form as ну́жный *núžnyj*) an kön efter't geslecht ünlik wees: menelk - ну́жен *núžen*, weipelk - нужна́ *nužná*, sechelk - ну́жно *núžno* an muartaal нужны́ *nužný*.

## Futnuuten


## Luke uk diar
ISO 3166-2:AU

Die Codes wurden 1998 bestimmt und besaßen zwei Buchstaben. Seit dem sechsten Newsletter bestehen fünf Codes aus drei Buchstaben, womit sie nun den im Inland verwendeten Abkürzungen entsprechen.

## Kodierliste
### Bundesstaaten

### Territorien

## Einzelnachweise


----
*Siehe auch:*
* ISO 3166-2, Referenztabelle der Ländercodes.
* ISO 3166-1, Referenztabelle der Ländercodes, wie sie in Domainnamen verwendet werden.
Austraalien

**Austraalien** (ingelsk an latiinsk *Australia,*([ɒˈstɹeɪljə], [əˈstɹeɪljə], [əˈstɹæɪljə], [əˈstɹæɪliːə], [əˈstɹæɪjə] of [əˈstɹɛliːə]  ) det komt faan  ‚süüdelk lun‘; amtelk nööm *Commonwealth of Australia*) as det sääkstgratst lun üüb a eerd. Uun't süüduasten leit Nei-Sialun, uun't nuurden lei Indoneesien, Uast-Timor, Waast-Nei-Guinea an Papua-Nei-Guinea. Uk en dial faan Antarktikaa hiart tu Austraalien.

## Geografii
### Koord

### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

### Iindialang

## Politiik

Austraalien as en konstitutsionel monarchii. Det natsionaal parlament faan't lun (üüb Ingels: *Federal Parliament*) hee tau hüsing: at Representantenhüs an a Senaat. At Representantenhüs liket a Bundesdai an a Senaat liket a Bundesriad. 

Det natsionaal wool (üüb Ingels: *Federal Election*) as aal trii juar. At letst wool wiar de 21. Mei 2022. At representenhüs hee nü 151 woolkreiser.

Austraalien as uk en bundesstoot. Arkes bundeslun hee sin aanj parlament.

Austraalien as sant 1931 lasmoot faan det Commonwealth of Nations.

At lun as lasmaat faan AUKUS (**A**ustralia, **U**nited **K**ingdom an **U**nited **S**tates), en militeerbündnis mä det Ferianigt Köningrik an dön Ferianigt Stooten.

## Wiartskap
Uun't juar 2017 woon Austraalien 105.2 miljarden kubikmeetern faan eerdgas. At lun as üüb det njüügenst stääd faan lunen, wat eerdgas wan.

## Luke uk diar
* Oseaanien

## Ferwisang efter bütjen

* Ministeerium för bütjluns uungeleegenhaiden (sjiisk)
* Austraalien uun ''CIA – The World Factbook'' (ingelsk)

## Futnuuten
UTC+10

**UTC+10** as en tidjsoon bi amanbi 150°&nbsp;uastelk lengde. Hat wikt am tjiin stünj faan't UTC uf.

Ööder nöömer san: 
* District de Terre Adélie Time (DTAT)
* Australian Eastern Standard Time (AEST)
* Truk Time (TRUT)
* Papua New Guinea Time (PGT)
* Wladiwostok Tidj (VLAT)
* Chamorro Standard Time (ChST)
* Yap Time  (YAPT)

## Luke uk diar
UTC+10:30

**UTC+10:30** as en tidjsoon bi amanbi 157,5°&nbsp;uastelk lengde. Hat wikt am tjiin an en hualew stünj faan't UTC uf.

UTC+10:30 woort bluas uun Austraalien brükt.

Ööder nöömer san: 
* Lord Howe Island Tidj

* Australia – Central Daylight Time (ACDT)

## Luke uk diar

Somer tidjsoonen uun Austraalien:
UTC+11

**UTC+11** as en tidjsoon bi amanbi 165°&nbsp;uastelk lengde. Hat wikt am elwen stünj faan't UTC uf.

Ööder nöömer san: 
* Kosrae Standard Time (KOST)
* Srednekolymsk Time (SRET)
* New Caledonia Time (NCT)
* Pohnpei Standard Time (PONT)
* Solomon Island Time (SBT)
* Vanuatu Time (VUT)
* Norfolk Time (NFT)

* Australian Eastern Daylight Time (AEDT)
* Lord Howe Daylight Time (LHDT)

## Luke uk diar
UTC+8

**UTC+8** as en tidjsoon bi amanbi 120°&nbsp;uastelk lengde. Hat wikt am aacht stünj faan't UTC uf.

Ööder nöömer san: 
* Ashmore and Cartier Islands Time (ACIT)
* Australian Western Standard Time (AWST)
* Brunei Time (BDT)
* China Standard Time (CST)
* Hong Kong Standard Time (HKST)
* Irkutsk Tidj (IRKT)
* Macclesfield Bank Time (MBT)
* Malaysia Time (MYT)
* Mongolia Time (MNT)
* Paracel Islands Time (PIT)
* Philippines Time (PHT)
* Pratas Islands Time (PIT)
* Scarborough Shoal Time (SST)
* Singapore Time (SGT)
* Spratly Islands Time (SIT)
* Taiwan Time (TWT)
* Waktu Indonesia Tengah (WITA)

* Khovd Summer Time (KOVST)

## Luke uk diar
Nei-Sialun

**Nei-Sialun** (, maori: ) as en lun uun a Süüd-Pasiifik. Diar hiar tau grat eilunen (Nuurd- an Süüd-Eilun) an flook letj eilunen tu. Uun't waasten leit Austraalien, uun't nuurden lei Nei-Kaledoonien, Tonga an Fidschi an uun't süüden Antarktikaa.

## Koord

## Regiuunen





## Politiik
Nei-Sialun as sant 1931 lasmoot faan det Commonwealth of Nations.

## Luke uk diar

* Chatham Eilunen
* Prowins Sialun (Neederlunen)
* Suwereen stooten uun Polyneesien: Cook-Eilunen, Nei-Sialun, Niue, Samoa, Tonga, Tuwaalu.

## Ferwisang efter bütjen
* 
* Ministeerium för bütjluns uungeleegenhaiden tu Nei-Sialun (sjiisk)

## Kwelen
UTC+13

**UTC+13** as en tidjsoon bi amanbi 165°&nbsp;waastelk lengde. Hat wikt am trataanj stünj faan't UTC uf.

UTC+13 wiset detsalew klooktidj üs UTC-11, as oober ään dai forderk. 

Ööder nöömer san: 
* Phoenix Island Time (PHOT)
* Tonga Time (TOT)

* New Zealand Daylight Time (NZDT)

## Luke uk diar
Johann Sebastian Bach

**Johann Sebastian Bach** (* 31. 03. 1685 önj Eisenach, † 28. 07. 1750 önj Leipzig) wus en kompoonist üt Tjüschlönj. 
Hi heet oopern, schörkmusiik, orkästerårbe än mör schraawen. Sin berüümste årbe as *Toccata e Fuga*.

## Ferwisinge eeder büte

* 
* Toccata än Fuga BWV 565 aw YouTube.
1878

**1878** wiar det aacht-an-sööwentigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Teisdai.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 13. Jüüle : Montenegro woort suwereen.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 30. Janewoore: Ingeborg Andresen, skuulmääster an skriiwer faan romoonen an teooterstaken († 1955)
* 05. Febrewoore: André Citroën, fraansöösk waanjerkonstruktöör († 1935)
* 15. Marts: Resaa Schaah Pahlawii, persisk schaah († 1944)
* 27. April: Aini, tadschiik-sowjeetisk skriiwer († 1954)
* 10. Mei: Gustav Stresemann, tjiisk bütjenminister an dreeger faan a Noobelpris för Frees († 1929)
* 05. Jüüne: Pancho Villa, meksikoons freihaidsstridjer, folkshäält, guwernöör an generool († 1923)
* 10. August: Alfred Döblin, tjiisk dokter an skriiwer († 1957)
* 19. August: Manuel Quezon, filipiinsk poliitiker († 1944)
* 18. Deetsember: Joosef Staalin, diktaatöör faan't Sowjetunioon († 1953)
* 23. Deetsember: Micheil Tsereteli, georgisk histooriker an diplomaat († 1965)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 09. Janewoore: Viktor Emanuel II., köning faan Itaalien (* 1820)
1757

**1757** wiar det sööwen-an-föftigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Saninj uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 30. Oktuuber: Mustafa III. wurd sultaan faan det Osmaans Rik.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren

## Störwen – Sturwen – Stürwen
1750

**1750** wiar det föftigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Tüürsdai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 14. Febrewoore: René Desfontaines, fraansöösk botaaniker († 1833)
* 31. Mei: Karl August von Hardenberg, preussisk stootsmaan († 1822)
* 02. September: Pehr Frigel, sweeds komponist († 1842)
* 23. Deetsember: Friedrich August I., kurfürst an köning faan Sachsen, hertooch faan Warschau († 1827)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 28. Mei: Sakuramachi, keiser faan Jaapaan (* 1720)
* 28. Jüüle: Johann Sebastian Bach, tjüsch kompoonist (* 1685)
1840

**1840** wiar det fiartigst juar faan det 19. juarhunert. At juar wiar en skregeljuar an begand mä’n Weedensdai uun de Gregoriaans kalender

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 06. Febrewoore : Nei-Sialun woort grünjlaanj.
* 18. September: At steed Auckland, Nei-Sialun, wurd grünjlaanjen. Det wurd at hoodsteed faan det nei britisk kolonii (tu't juar 1865). 
* 28. September: John Hindmarsh wurd onerguwernöör faan Haliglun.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 02. April: Émile Zola, fraansöösk skriiwer an jurnalist († 1902)
* 07. Mei: Pjotr Iljitsch Tschaikowski, rüs komponist († 1893)
* 21. September: Murad V., 33. sultaan faan det Osmaans Rik († 1904)
* 14. Nofember: Claude Monet, fraansöösk konstmooler († 1926)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 07. Mei : Caspar David Friedrich, tjiisk konstmooler (* 1774)
* 18. September : Constantine S. Rafinesque-Schmaltz, geliarten (* 1783)
UTC+12

**UTC+12** as en tidjsoon bi amanbi 180°&nbsp;uastelk lengde. Hat wikt am twaalew stünj faan't UTC uf.

UTC+12 wiset detsalew klooktidj üs UTC-12, as oober ään dai forderk. Bi 180° uast (of waast) as at dootemgrens.

Ööder nöömer san: 
* Wallis and Futuna Time (WFT)
* Tuvalu Time (TVT)
* Fiji Time (FJT)
* Gilbert Island Time (GILT)
* Nauru Time (NRT)
* Marshall Islands Time (MHT)
* Kamtschatka Tidj
* New Zealand Standard Time (NZST)

## Luke uk diar
Eisenach

**Eisenach** as en stääd uun't waasten faan Tüüringen. Sant 1998 as't en kreisfrei stääd.

## Persöönelkhaiden
* Johann Sebastian Bach

## Luke uk diar

## Ferwisang efter bütjen

## Futnuuten
Hial taal

A **hial taalen** (uun kompjuuterspriak: *integer*, mengde \mathbb Z) san a ütjwidjet natüürelk taalen.

Tu a hial taalen hiar:
: …, −3, −2, −1, 0, 1, 2, 3, …

A natüürelk taalen san hial taalen, diar grater üs nol (poositiif) san. Ööder hial taalen san det nol (0) an a neegatiif hial taalen.

## Reegeln
(1) A hial taalen san en matemaatisken *ring*. Det ment, dü könst tau hial taalen tuuptääl, uftääl of mäenööder moolnem, diar komt leewen weder en hial taal bi ütj.
: a + x = b
Wan a an b hial taalen san, do as uk x en hial taal.
: x = b - a.

## Luke uk diar
* Taalenteorii
Kompleks taal

__NOTOC__
**Kompleks taalen** (mengde \mathbb C) san bütj a reel taalen uk jodiaren, diar dü ei üüb en *[[taalstrual]]* wise könst.

Uun det mengde faan a reel taalen jaft at nian liasang för x uun det liknang x^2 + 1 = 0. Üüs skrääpreegner sait 'error', wan wi x = \sqrt{-1} liase wel.

Diaram as det nuadag, en nei taal iintufeeren, det **imagineer taal** \mathrm i mä det eegenskap \mathrm i^2 = -1. Det taal \mathrm i het uk **imagineer ianhaid**.

Kompleks taalen kön uun det furem a+b\cdot \mathrm i apskrewen wurd. Diarbi san a an b reel taalen an \mathrm i det imagineer ianhaid.

## Reegnin uun <math>\mathbb C</math>

### Tuuptäälen
Det tuuptäälen faan tau kompleks taalen z_1=a+b\,\mathrm i an z_2=c+d\,\mathrm i gongt so:
:z_1+z_2=(a+c)+(b+d)\,\mathrm i.

### Uftäälen
Jüst so gongt det uftäälen faan z_1 maner z_2:
:z_1-z_2=(a-c)+(b-d)\,\mathrm i.

### Moolnemen
Bi't moolnemen faan tau kompleks taalen z_1 an z_2 skel dü beaachte:
: z_1\cdot z_2=(ac+bd\,\mathrm i^2)+(ad+bc)\,\mathrm i=(ac-bd)+(ad+bc)\,\mathrm i.

### Dialen
Bi't dialen faan en kompleks taal z_1 troch z_2 skel dü di bröök iarst ütjwidje mä det *konjugiaret kompleks* taal faan di dialer: \bar z_2=c-d\,\mathrm i. Sodenang woort di dialer reel (an as jüst det kwadroot faan c an d):
: \frac{z_1}{z_2} = \frac{(a+b\,\mathrm i)(c-d\,\mathrm i)}{(c+d\,\mathrm i)(c-d\,\mathrm i)} = \frac{ac+bd}{c^2+d^2}+\frac{bc-ad}{c^2+d^2}\mathrm i.

### Bispalen
#### Tuuptäälen
: (3+2\mathrm i) + (5+5\mathrm i) = (3+5) + (2+5)\mathrm i = 8 + 7\mathrm i

#### Uftäälen
: (5+5\mathrm i) - (3+2\mathrm i) = (5-3) + (5-2)\mathrm i = 2 + 3\mathrm i

#### Moolnemen
: (3+5\mathrm i) \cdot (4+11\mathrm i) = (3\cdot 4 - 5\cdot 11)+(3\cdot 11 + 5\cdot 4)\mathrm i = -43 + 53\mathrm i

#### Dialen
: {\frac{(2+5\mathrm{i})}{(3+7\mathrm{i})} = \frac{(2+5\mathrm{i})}{(3+7\mathrm{i})} \cdot \frac{(3-7\mathrm{i})}{(3-7\mathrm{i})} = \frac{(6 + 35) + (15\mathrm{i}-14\mathrm{i})}{(9 + 49) + (21\mathrm{i}-21\mathrm{i})} = \frac{41+\mathrm{i}}{58} = \frac{41}{58} + \frac{1}{58}\cdot\mathrm{i}}

## Luke uk diar
* Riemann sin taalenkuugel
Algebra

**Algebra** as ian fääk faan a matematiik. Hat befaadet ham mä a reegeln för't reegnin. Fölen kään algebra üs "reegnin mä buksteewen".

## Began
At algebra as faan Diophantos faan Alexandria grünjlaanj wurden. Hi hää irgentwan tesken 100 f.Kr. an 350 efter Krast lewet. Sin werk *Arithmetica* as 13 binj stark an det äälst, diar ham mä algebra befaadet.

Det wurd komt faan al-ǧabr (araabisk: „ütjfal“/„iinracht“)

Uun't algebra gongt det am reegeln, hü am mä natüürelk taalen, hial taalen, ratjunaal taalen an reel taalen reegent. An do wiset at algebra reegeln, hü am matemaatisk liknangen liaset.

## Luke uk diar
* Binomisk formeln
* Aritmeetik
* Neutraal element, inwers element
*
Olympisk Spalen

A **Olympisk Spalen** san en nööm för a „Olympisk Somerspalen“ an a „Olympisk Wonterspalen“. Diarbi gongt det am en wäädstridj uun flook sportoorten. Hi woort faan't „Internatjunaal Olympisk Komitee“ (IOC) organisiaret. Det tidj faan a spalen het „Olympiade“ (*olymbiada* ολυμπιάδα).

## Olympisk Somerspalen
* Atheen (6.–15. April 1896 an 2004), Pariis (1900, 1924 an 2024), St. Louis (1904), London (1908, 1948 an 2012), Stockholm (1912), Antwerpen (1920), Amsterdam (1928), Los Angeles (1932, 1984 an 2028), Berliin (1936), Helsinki (1952), Melbourne (1956), Room (1960), Tokio (1964 an 2020), Meksiko (1968), München (1972), Montreal (1976), Moskau (1980), Seoul (1988), Barcelona (1992), Atlanta (1996), Sydney (2000), Peking (2008), London (2012), Rio de Janeiro (2016), Tokio (2020->2021), Pariis (2024).

## Olympisk Wonterspalen
* Chamonix (1924), St. Moritz (1928 an 1948), Lake Placid (1932 an 1980), Garmisch-Partenkirchen (1936), Oslo (1952), Cortina d’Ampezzo (1956), Squaw Valley (1960), Innsbruck (1964 an 1976), Grenoble (1968), Sapporo (1972), Sarajevo (1984), Calgary (1988), Albertville (1992), Lillehammer (1994), Nagano (1998), Salt Lake City (2002), Turin (2006), Vancouver (2010), Sotschi (2014), Pyeongchang (2018), Peking (2022), Mailand (2026).

## Luke uk diar

* Internatjunaal Olympisk Komitee (ingelsk)
Altmarkkreis Salzwedel

Di **Altmarkkreis Salzwedel** as en lunkreis uun't nuurdwaasten faan Saksen-Anhalt.

## Stääden an gemeenen
(Iinwenertaalen faan a )

## Kwelen


## Luke uk diar
Dessau-Roßlau

**Dessau-Roßlau** as en kreisfrei stääd uun Saksen-Anhalt. 2007 as Dessau mä Roßlau tuupslööden wurden. Bekäänd as Dessau fööraal auer det „Bauhaus“.

## Bauhaus

 

## Stääddialen
Diar san tau stääddialen: Dessau mä 21 kwartiiren (01-21) an Roßlau mä 4 kwartiiren (22-25):

## Partnerstääden<small></small>
*  Argenteuil, Frankrik, 1959
*  Klagenfurt am Wörthersee, Uastenrik, 1971
*  Ludwigshafen, Sjiisklun, 1988
*  Ibbenbüren, Sjiisklun, 1990
*  Gliwice, Poolen, 1992
*  Nemenčinė, Litauen, 1995
*  Roudnice nad Labem, Tschechien, 2004

## Luke uk diar

## Futnuuten
Lunkreis Anhalt-Bitterfeld

**Anhalt-Bitterfeld** as en lunkreis uun Saksen-Anhalt. Hi as 2007 tuupslööden wurden ütj jo ual kreiser Bitterfeld an Köthen an ütj en dial faan Anhalt-Zerbst.

## Stääden an gemeenen
Diar san 10 ianhaidsgemeenen (Iinwenertaalen faan a )

## Futnuuten


## Luke uk diar
Lunkreis Börde

Di **Lunkreis Börde** as en lunkreis uun Saksen-Anhalt. Hi as 2007 tuupslööden wurden ütj jo ual kreiser Bördekreis an Ohrekreis.

## Stääden an gemeenen
Iinwenertaalen faan a )

**Ferbünjen gemeenen** ( diar sat at ferwaltang)

## Futnuuten


## Luke uk diar
Europeesk Daks

At **Europeesk Daks** (*Meles meles*) as en Ruuwdiart (*Carnivora*) uun det famile faan a Huarmer an Elken (*Mustelidae*).

## Gelüüten

## Luke uk diar
Huarem (slach)

At **(Müs-)Huarem**,  **waasel** (*Mustela nivales*) as en ruuwdiart (*Carnivora*) uun det famile faan a Huarmer an Elken (*Mustelidae*). Mä *huarem* as miast at *müshuarem* mend. Nai mä't müshuarem san uk at hermeliin (*Mustela erminea*), at nerts (*Mustela lutreola*) an at elk (*Mustela putorius*).


Mustela nivalis MHNT.ZOO.2010.11.236.19.jpg|Hoodskrook faan *Mustela nivalis* - MHNT


## Luke uk diar
Europeesk Elk

At **(Europeesk) Elk** (*Mustela putorius*) as en slach faan Ruuwdiarten (Carnivora) uun det famile faan a Huarmer an Elken (*Mustelidae*). At elk as nai mä't huarem, at hermeliin an at nerts.

## Spreegwurd
* Hi sjonkt üs en **elk**.

## Luke uk diar
Nerts

At **(Europeesk) Nerts** (*Mustela lutreola*) as en ruuwdiart uun det famile faan a Huarmer an Elken (*Mustelidae*). Hat as nai mä't huarem an mä't hermeliin, oober ei so nai mä't Amerikoonsk Nerts (*mink*).

## Föörkemen

Nertsen san fiks jaaget wurden, am diar en pels faan det skan tu maagin. Daalang woort fööraal mä minks büüret. Minks mei oober hal ütjknip an ferjaage at europeesk nerts. Sodenang as hat uun a natüür knaap noch tu finjen.

## Luke uk diar
Huarmer

A **Huarmer** (*Mustela*) san en skööl faan Ruuwdiarten (Carnivora) uun det famile faan a Huarmer an Elken.

## Slacher
* onerskööl Süüdamerikoonsk Huarmer (*Grammogale*, of uk *[[Neogale]]*)
** Troopenhuarem (*Mustela africana*)
** Kolumbiaansk Huarem (*Mustela felipei*)
* onerskööl *Mustela*
** Hermeliin (*Mustela erminea*)
** Müshuarem (*Mustela nivalis*)
** Lungstörthuarem (*Mustela frenata*) [Neogale]
** Altaihuarem (*Mustela altaica*)
** Güülbüket Huarem (*Mustela kathiah*)
* onerskööl *Lutreola*
** Europeesk Nerts (*Mustela lutreola*)
** Ialhuarem (*Mustela sibirica*)
** Ägyptisk Huarem (*Mustela subpalmata*)
** Jaapan Huarem (*Mustela itatsi*)
** Ragstrimelhuarem (*Mustela strigidorsa*)
** Naageltfutet Huarem (*Mustela nudipes*)
** Indoneesk Beraghuarem (*Mustela lutreolina*)
* onerskööl Elken (*Putorius*)
** Europeesk Elk (*Mustela putorius*)
** Gäärslun Elk (*Mustela eversmanii*)
** Suartfutet Elk (*Mustela nigripes*)
At Amerikoonsk Nerts of Mink woort miast uk tu a Mustela slacher tääld, as diar oober ei so nai mä.

## Luke uk diar
Loorbeioortagen

A **loorbeioortagen** (*Laurales*) san en kategorii faan plaanten mä sööwen familin.

## Plaantenfamilin
* Atherospermataceae
* Calycanthaceae
* Gomortegaceae
* Hernandiaceae
*  Loorbeiplaanten (Lauraceae)
* Monimiaceae
* Siparunaceae

## Luke uk diar
Hermeliin

At **Hermeliin** (*Mustela erminea*) as en ruuwdiart uun det famile faan a Huarmer an Elken (*Mustelidae*). Det wonterkleet as witj an as iar föl brükt wurden, am diar en pels faan tu maagin. Hermeliinen san nai mä't huarem.

## Bilen

Gustav III by Alexander Roslin - torso (Nationalmuseum, 15330).png|Könang mä hermeliinkraag
Kurzschwanzwiesel im Winterfell.JPG|Hermeliin uun't wonterkleet
Blason ville fr Auray (Morbihan).svg|Hermeliin uun en woopen
Mustela erminea MHNT.ZOO.2010.11.236.12.jpg|Hooskrook faan *Mustela erminea* - MHNT


## Luke uk diar
Loorbeiplaanten

**Loorbeiplaanten** (*Lauraceae*) san en famile faan bloosenplaanten uun det kategorii faan a loorbeioortagen (*Laurales*). A miast slacher waaks uun a troopen üs buumer of bosker. För a minsken faan nat san di echt loorbei, at awokaado an kaneel.

## Sköölen
Uun det famile faan a loorbeeren jaft at sowat 2000 bit 2500 slacher uun jodiar sköölen:

* *[[Actinodaphne]]* Nees
* *[[Adenodaphne]]* S.Moore
* *[[Aiouea]]* Aubl.
* *[[Alseodaphne]]* Nees
* *[[Anaueria]]* Kosterm.
* *[[Aniba (Gattung)|Aniba]]* Aubl. 
* *[[Apollonias (Gattung)|Apollonias]]* Nees
* *[[Aspidostemon]]* Rohwer & H.G.Richt.
* *[[Beilschmiedia]]* Nees
* *[[Brassiodendron]]* C.K.Allen
* *[[Caryodaphnopsis]]* Airy Shaw
* *[[Cassytha]]* L.
* Greenhartbuumer (*Chlorocardium*, Rohwer et al.)
** Greenhart *([[Chlorocardium rodiei]])*
* *[[Cinnadenia]]* Kosterm.
* Kaneelen (*Cinnamomum* Schaeff.)
** Ceylon-Kaneel (*C. verum*), echt kaneel
* *[[Clinostemon]]* Kuhlm. & Samp.
* *[[Cryptocarya]]* R.Br.
* *[[Dehaasia]]* Blume
* *[[Dicypellium]]* Nees & Mart.
* *Dodecadenia* Nees, mä man ään slach:
** *[[Dodecadenia grandiflora]]* Nees
* *[[Endiandra]]* R.Br.
* *[[Endlicheria]]* Nees 
* *[[Eusideroxylon]]* Teijsm. & Binn.
* *[[Gamanthera]]* van der Werff
* *[[Hexapora]]* Hook. f.
* *[[Hypodaphnis]]* Stapf
* *[[Iteadaphne]]* Blume
* *[[Kubitzkia]]* van der Werff
* Loorbeien (*Laurus* L.)
** Echt loorbei (*L. nobilis*)
* *[[Licaria]]* Aubl.
* *[[Lindera]]* Thunb.
* *[[Litsea]]* Lam.
* *[[Machilus]]* Nees
* *[[Mezilaurus]]* Kuntze ex Taub.
* *[[Mocinnodaphne]]* Lorea-Hern.
* *[[Nectandra]]* Rottb.
* *[[Neocinnamomum]]* H.Liu
* *[[Neolitsea]]* (Benth. & Hook. f.) Merr.
* *[[Nothaphoebe]]* Blume
* *[[Ocotea]]* Aubl.
* *[[Paraia]]* Rohwer et al.
* *[[Persea]]* Mill.
** Avocado (*Persea americana*)
* *[[Phoebe (Gattung)|Phoebe]]* Nees
* *[[Phyllostemonodaphne]]* Kosterm.
* *[[Pleurothyrium]]* Nees
* *[[Potameia]]* Thouars
* *[[Potoxylon]]* Kosterm.
* *[[Povedadaphne]]* W.C.Burger 
* *[[Ravensara]]* Sonn.
* *[[Rhodostemonodaphne]]* Rohwer & Kubitzki
* *[[Sassafras (Gattung)|Sassafras]]* J.Presl
* *[[Sextonia]]* van der Werff
* *[[Syndiclis]]* Hook. f.
* *[[Triadodaphne]]* Kosterm.
* *[[Kalifornischer Lorbeer|Umbellularia]]* (Nees) Nutt. 
* *[[Urbanodendron]]* Mez
* *[[Williamodendron]]* Kubitzki & H.G.Richt.

## Luke uk diar
Loorbeien

**Loorbeien** (*Laurus*) san trii plaantenslacher uun det famile faan a loorbeiplaanten (*Lauraceae*).

## Slacher
* Echt Loorbei (*L. nobilis*)
* Atsooren Loorbei (*L. azorica*)
* Kanaaren Loorbei (*L. novocanariensis*, *L. canariensis*)

## Luke uk diar
Kaneelen

**Kaneelen** (*Cinnamomum*) san plaantenslacher uun det famile faan a Loorbeiplaanten (*Lauraceae*).

## Slacher
At jaft wel 300 bit 350 cinnamomum-slacher, bekäänd san:
* Indoneesk Kaneel (*C. burmannii*), Padang-kaneel
* Kamferbuum (*C. camphora*)
* Sjineesk Kaneel (*C. cassia*, *C. aromaticum*)
* Wjetnameesk Kaneel (*C. loureirii*), Saigon-kaneel
* Indisk Loorbei (*C. tamala*)
* Ceylon-Kaneel (*C. verum*), echt Kaneel

## Luke uk diar

* Canellales
Ceylon-Kaneel

**Ceylon-Kaneel** (*Cinnamomum verum*) as en buum uun det famile faan a Loorbeiplaanten (*Lauraceae*). Ütj det buark woort det "echt kaneel" maaget.

## Bilen

Cinnamomum_verum_sey_2.jpg|Di buum
Cinnamomum verum spices.jpg|Echt kaneel


## Luke uk diar
Kaneel

**Kaneel** as en gewürts an woort ütj det buark faan kaneel-plaanten maaget, fööraal ütj Ceylon-Kaneel (*Cinnamomum verum*). Kaneel woort uk uun a medesiin iinsaat.

## Det wurd
Det wurd komt woorskiinelk faan't fransöösk "canelle" (lat. *canella*), det ment so föl üs "letj röör". Kaneel woort miast üs *piipkaneel* ferkääft, dü könst det oober uk grünjen üs polwer fu.

## Bilen

Canelle Cinnamomum burmannii Luc Viatour.jpg|Kaneel-rölken (*piipkaneel*) an kaneel-polwer
Cinnamon_1.JPG|Buark faan a kaneel-buum
Haarlem_verzamel_Mc_Cormick.JPG|Uk üüb holuns an uun ööder spriaken het det kaneel
Caf%C3%A9_Luna_cinnamon_rolls,_2009.jpg|Kaneelkuuken


## Luke uk diar
Elken

A **Elken** (*Putorius*) san en onerskööl faan Ruuwdiarten (Carnivora), an hiar tu't Mustela skööl, huar uk at Huarem an at Nerts tu hiar.

## Slacher
Hat jaft man trii slacher:
* Europeesk Elk (*Mustela putorius*)
* Gäärslun Elk (*Mustela eversmannii*)
* Suartfutet Elk (*Mustela nigripes*)

Ilder.jpg|*M. putorius*
Wild steppe polecat (cropped).jpg|*M. eversmannii*
Mustela nigripes.jpg|*M. nigripes*

An do as diar noch at fretchen, det as en toom elk (*Mustela putorius*).

## Luke uk diar
* Echt Elken
Echt Loorbei

At **(Echt) Loorbei** (*Laurus nobilis*) as en plaant uun det famile faan a Loorbeiplaanten (*Lauraceae*). Sin bleeden wurd üs gewürts an uun a medesiin brükt.

## Luke uk diar
Echt Elken

**Echt Elken** (*Martes*) san ruuwdiarten an hiar jüst so üs a Huarmer tu't famile faan a Huarmer an Elken.

## Slacher
* Bruket Elk of Charsa (*Martes flavigula*) [Charronia]
* Indisk Charsa (*Martes gwatkinsii*) [Charronia]
*:
* Amerikoonsk Elk (*Martes americana*)
* Pasiifisk Elk (*Martes caurina*)
* Stianelk of uk *Hüselk* (*Martes foina*)
* Buumelk (*Martes martes*)
* Japoonsk Elk (*Martes melampus*)
* Tsoobel (*Martes zibellina*)
*:
* Faskerelk of Pekan (*Martes pennanti*, *Pekania pennanti*)

Martes flavigula, yellow-throated marten.jpg|*M. flavigula*
Nilgiri marten by N A Nazeer.jpg|*M. gwatkinsii*
Marten with Flowers.jpg|*M. americana*
Pacific marten Martes caurina.jpg|*M. caurina*
Beech Marten.jpg|*M. foina*
Martes martes crop.jpg|*M. martes*
Japanese Marten.jpg|*M. melampus*
Sobol-bur1 (cropped).jpg|*M. zibellina*
Fisher-animal-snow-storm - West Virginia - ForestWander.jpg|*M. pennanti*


## Spreegwurd
* Hi sjonkt üs en **elk**.

## Luke uk diar
* Elken
Tsoobel

A **Tsoobel** (*Martes zibellina*) as en Ruuwdiart (Carnivora) uun det famile faan a Huarmer an Elken. Hi as nai mä't Buumelk uun Madeleuroopa, oober lewet fööraal uun a taiga faan Sibiirien. Faan sin skan wurd peltsen maaget.

## Luke uk diar
Ambuchanania leucobryoides

***Ambuchanania leucobryoides*** (of uk *Sphagnum leucobryoides*) as en slach bleedenmöösk, diar bluas uun Tasmanien föörkomt. Hat as iarst 1988 bekäänd wurden an liket at türewmöösk. Hat as di iansagst slach uun det kategorii *[[Ambuchananiales]]*.

## Luke uk diar
Sphagnopsida

**Sphagnopsida** san en klas faan möösk an hiar tu't bleedenmöösk (*Bryophyta*)

## Süstemaatik
Diar san man tau ordern:
* Sphagnales
* Ambuchananiales

## Luke uk diar
Bleedenmöösk

**Bleedenmöösk** (Bryophyta) as ian faan trii ufdialangen möösk.

## Leewent

## Onerufdialangen
* Onerufdialang Bryophytina
** Klas Andreaeopsida
** Klas Oedipodiopsida
** Klas Tetraphidopsida
** Klas Polytrichopsida
** Klas Bryopsida
* Onerufdialang Sphagnophytina
** Klas Sphagnopsida
*** Order Ambuchananiales
**** Famile Ambuchananiceae
***** Skööl Ambuchanania
****** Slach Ambuchanania leucobryoides
*** Order Sphagnales
**** Famile Sphagnaceae
***** Skööl Türewmöösk (*Sphagnum*)
* Onerufdialang Takakiophytina
** Klas Takakiopsida
*** Order Takakiales
**** Famile Takakiaceae
***** Skööl Takakia

## Luke uk diar
Wacholder

**Wacholder** as di nööm faan 50 bit 70 slacher faan näädelbuumer uun det famile *Cupressaceae*.

## Slacher
J. angosturana – J. arizonica – J. ashei – J. barbadensis – J. bermudiana – J. blancoi – J. brevifolia – J. californica – J. cedrus – J. chinensis – J. coahuilensis – J. comitana – J. communis – J. convallium – J. coxii – J. davurica – J. deltoides – J. deppeana – J. drupacea – J. durangensis – J. excelsa – J. flaccida – J. foetidissima – J. formosana – J. gamboana – J. gracilior – J. grandis – J. horizontalis – J. indica – J. jaliscana – J. komarovii – J. macrocarpa – J. maderensis – J. mairei – J. maritima – J. martinezii – J. monosperma – J. monticola – J. morrisonicola – J. mucronata – J. navicularis – J. occidentalis – J. osteosperma – J. oxycedrus – J. phoenicea – J. pinchotii – J. pingii – J. poblana – J. polycarpos – J. procera – J. procumbens – J. przewalskii – J. pseudosabina – J. recurva – J. rigida – J. sabina – J. saltillensis – J. saltuaria – J. saxicola – J. scopulorum – J. semiglobosa – J. seravschanica – J. squamata – J. standleyi – J. taxifolia – J. thurifera – J. tibetica – J. tsukusiensis – J. turbinata – J. virginiana – J. zanonii

#### Naier beskrewen
* Algemian Wacholder (*Juniperus communis* L.)

## Luke uk diar