open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1520

**1520** wiar det twuntigst juar faan det 16. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* Ferdinand Magellan fanjt det Magellanstruat. (Región de Magallanes y de la Antártica Chilena)
* Jüüne: Keiser Moctezuma II. faan dön Asteeken wurd ufsaat. San bruler Cuitláhuac wurd keiser.
* 30. September: Süleyman I. wurd sultaan faan det Osmaans Rik.
* Oktuuber: Cuauhtémoc wurd keiser faan a Asteeken efter san unkel Cuitláhuac san duas.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 01. August: Sigismund II. August, köning faan Poolen, gratfürst faan Liitauen († 1572)
* 10. August: Madeleine faan Frankrik, köningin faan Skotlun († 1537)
* 21. August: Bartholomäus Sastrow, tjiisk skriiwer († 1603)
* 17. September: Laurentius Lindemann, tjiisk rochtswedenskapsmaan an seksisk stootsmaan († 1585)
* 07. Oktuuber: Alessandro Farnese, italjeens kardinaal († 1589)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 06. April: Raffael, itajeensk mooler an architekt (* 1483)
* 21. September: Selim I., sultaan faan det Osmaans Rik (* 1470)
1625

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 27. Marts: Kaarl I. wurd köning faan Ingelun an Skotlun.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 27. Marts: Jaakob VI., köning faan Skotlun an üüs Jaakob I. faan Ingelun (* 1566)
1555

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 21. April: Lodovico Carracci, italjeens konstmooler († 1619)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 18. April: Polydor Vergil, italjeens-ingels skriiwer (* amanbi 1470)
1521

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 06. Marts: Ferdinand Magellan foon Guam ütj.
* 13. August: En armee oner Hernán Cortés sin feering naam Tenochtitlán. Det Asteek Rik kaam tu aanj.
* 29. August: En osmaans armee oner keiser Süleyman I. sin feering naam Belgrad.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 29. Jüüne: Hertooch Johann faan Sleeswich-Holstian-Haderslev († 1580)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 27. April: Ferdinand Magellan, portugiisk siafoorer (* 1480)
* 13. Deetsember: Manuel I., köning faan Portugal (* 1469)
1522

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 30. Jüüne: Johannes Reuchlin, tjiisk filosoof an humanist (* 1455)
* 05. Jüüle: Antonio de Nebrija, spaans humanist an filoloog (* 1444)
1523

**1523** wiar det trii-an-twuntigst juar faan det 16. juarhunert. 

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 13. April: Frederik I. wurd köning faan Denemark an Noorweegen.
* 06. Jüüne: Gustav I. Wasa wurd köning faan Sweeden.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 29. August: Ulrich von Hutten, tjiisk humanist an skriiwer (* 1488)
1524

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 28. Mei: Selim II., sultaan faan det Osmaans Rik († 1574)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 23. Mei: Ismail I., schah faan Persien, begrünjiger faan det Safawiden-Dünastii (* 1487)
* 24. Deetsember: Vasco da Gama, portugiisk siafoorer an ütjfinjer faan a siawai tu Inje (* 1469)
1533

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 07. September: Elisabeth I., köningin faan Ingelun († 1603)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 10. April: Frederik I., köning faan Denemark an Noorweegen (* 1471)
* 04. Deetsember: Wasili III., gratfürst faan Moskau (* 1479)
1559

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 15. Janewoore: Elisabeth I. wurd uun Westminster Abbey üüs köningin faan Ingelun krüünet.
* 01. Oktuuber: Edzard II., graaf faan Uastfresklun, freid uun Stockholm Katarina faan Sweeden, at foomen faan Gustav I. faan Sweeden.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 01. Janewoore: Christian III., köning faan Denemark an Noorweegen (* 1503)
1490

**1490** wiar det neegentigst juar faan det 15. juarhunert. 

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
**Ünbekäänd dootem**
* Sinan, osmaansk architekt († 1588)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
1588

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 05. April: Thomas Hobbes, ingels filosoof († 1679)
* 08. September: Marin Mersenne, fransöösk teoloog, matemaatiker an musiiktheoreetiker († 1648)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 04. April: Frederik II., köning faan Denemark an Noorweegen (* 1534)
* 17. Jüüle: Sinan, osmaansk architekt (* ~1490)
1648

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 06. Jüüle: Frederik III. wurd köning faan Denemark an Noorweegen.
* 24. Oktuuber: De Dörtigjuarig Krich kaam tu aanj.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 28. Febrewoore: Christian IV., köning faan Denemark an Noorweegen (* 1577)
* 01. September: Marin Mersenne, fransöösk teoloog, matemaatiker an musiiktheoreetiker (* 1588)
1670

**1670** wiar det sööwentigst juar faan det 17. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 09. Febrewoore: Christian V. wurd köning faan Denemark an Noorweegen.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 12. Mei: August de Stark, kurfürst faan Saksen an köning faan Poolen († 1733)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 09. Febrewoore: Frederik III., köning faan Denemark an Noorweegen (* 1609)
1577

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* Det stääd Saltillo uun Meksiko woort grünjlaanj.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 28. Jüüne: Peter Paul Rubens, konstmooler († 1640)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
Christian III. (Denemark)

**Christian III.** (* 12. August 1503 uun Gottorp Sloot; † 1. Janewoore 1559 uun Koldinghus, Kolding) wiar köning faan Denemark faan a 4. Jüüle 1534 an faan Noorweegen faan 1537 ap tu san duas de 1. Janewoore 1559. Hi wiar de füft köning faan’t Hüs faan Oldenborig. Christian III. wiar de dring faan Frederik I. an Anna faan Brandenborig. Hi wurd uun Christian I. sin kapel uun Roskilde Doomsark begreewen.

## Luke uk diar
*
Siligo

**Siligo**  as en saarep üüb Sardiinien uun Itaalien mä  iinwenern (Stant ).

## Bilen

450px-Siligo._Panorama_da_su_Runaghe.JPG|Siligo
Mesumundu_%28Siligo-_Italy%29.JPG|At basilika faan Mesumundu ütj byzantiinsk tidjen.


## Luke uk diar

* Amtelk wääbsteed (italjeensk)

## Futnuuten
Ferdinand Marcos

**Ferdinand Emmanuel Edralin Marcos** (11. September 1917–28. September 1989) wiar di 10. president faan a Filipiinen (1965–1986).

## Luke uk diar

*
Röömsk Keisertidj

At **Röömsk Keisertidj** wiar en tidj faan't Röömsk Rik. Hat hää faan 27 f.Kr. bit amanbi 285 düüret. Enkelten tääl uk noch det tidj bit 395 diar mä tu.

## Luke uk diar

* Röömsk Rik
Donald Trump

**Donald John Trump** (* 14. Jüüne 1946 uun New York City) as di 45. president faan Ameerikoo faan di 20. Janewoore 2017 tu di 20. Janewoore 2021. A 8. Nofember 2016 as hi för sjauer juar weelet wurden.

Trump hiart tu't partei faan a Republikaanern an as kuupmaan.

## Luke uk diar
* *Presidenten faan dön Ferianagt Stooten (2001-)*: George W. Bush (2001-2009), Barack Obama (2009-2017), Donald Trump (2017-2021), Joe Biden (2021-2025), Donald Trump (2025- ).
Bhuutaan

**Bhuutaan** (buːˈtɑːn), amtelk **Köningrik faan Bhuutaan** (üüb Bhuutoons: འབྲུག་ཡུལ་ *druk yul* an འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ *druk gyal khap*) as en lun faan Aasien. Uun a nuurd an waast leit Schiina an uun a uast an süüd Inje. At lun hee 742.737 lidj (2015). At hoodsteed as Thimphu.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting

Sant 2009 hee Bhutaan 20 distrikten (üüb Bhuutoons: རྫོང་ཁག *rdzong-khag*) 

## Kwelen
Berthold Bahnsen/fe

**Berthold Broder Bahnsen** (* 8. Janewoore 1913 uun Risem-Lonham, † 14. Oktuuber 1971 uun Flensborig) wiar en poliitiker faan Nuurdfresklun.
Henryk Opieński

**Henryk Opieński** (* 13. Janewoore 1870 uun Krakau; † 21. Janewoore 1942 uun Morges, Kanton Waadt, Sweits) wiar en poolsken kompoonist.

Opieński studiaret bi a Musikakademii Krakau bi Władysław Żeleński an uun Pariis bi Vincent d’Indy. Ap tu 1920 wiar hi leerer an dirigent bi a Musikakademii Warschau. Hi leitet ap tu 1926 at Konserwatoorium an Musikakademii Poosen an leet ham do üüs leiter faan a koorferian Motet et Madrigal uun Morges bi a Genfersee deel. Hi komponiaret tau oopern (*Maria* an *Jakub lutnista*), muar teaaterstakmusiken an koorwerken, trii sinfoonisk dachtingen, koomermusikaalisk werken an liitjin. Bitu skreew hi uk muar musikhistoorisk werken.
Henry Handel Richardson

**Henry Handel Richardson**, eentlik **Ethel Florence Lindesay Richardson**, befraiet **Robertson** (* 3. Janewoor 1870 in Melbourne; † 20. Märts 1946 in Fairlight, Sussex) waos en austraalisk skriiwer.

## Weerke
* *Maurice Guest*, 1908, , (tutsk auerseeting 1912)
* *The Getting of Wisdom*, 1910, 
* *Australia Felix*, 1917, 
* *The Way Home*, 1926
* *Ultima Thule*, 1929, , lääer ok as: *The Fortunes of Richard Mahony*
* *The End of a Childhood*, fertälinge, 1934
* *The Young Cosima*, 1939
* *Myself When Young*, Autobiografii, 1948
Ernst Barlach/hf

**Ernst Barlach** (* 2. Janewoor 1870 in Wedel; † 24. Oktoober 1938 in Rostock; folständik noome: *Ernst Heinrich Barlach*) waos en tutsken ekspresionistisk bilhauer, skriwer än tiakner. Barlach is besoners bekaont fir sin holtplastiken än bronsen.

## Luke uk diar
Charles Dickens/hf

**Charles John Huffam Dickens** (* 7. Febrewoor 1812 in Landport bai Portsmouth, Inglöön; † 9. Juunii 1870 uwe Gad's Hill Place bai Rochester, Inglöön) waos en ingelsk skriwer. To sin bekaontst weerke hiire David Copperfield, Bleak House, Grot Erteewinge, Dombey än Sen, Oliver Twist, En Fertäling ut taue Stäänge än En Julfertäling.
Sardiinien

__NOTOC__

**Sardiinien** (, , ) as efter Siziilien det öödergratst eilun uun't Madlunsia. Tuup mä a letjer eilunen trinjam as Sardiinien uk ian faan a 20 regiuunen uun Itaalien. Det regiuun as  24.090 kwadrootkilomeetern grat an hää  iinwenern. (Stant ). Hör hoodstääd as Cagliari.

## Geografii
### Kliima

### Winj
* Tramontana – Nuurd
* Greco – Nuurduast
* Levante – Uast
* Scirocco – Süüduast
* Ostro – Süüd
* Libeccio – Süüdwaast
* Ponente – Waast
* Maestrale - Nuurdwaast

### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't regiuun san:

### Iindialang faan Ferwaltang

Sardiinien hed bit 2021 ian hoodstäädregiuun an sjauer prowinsen:

}
|-
| Prowins Nuoro
| 5786
| 
| 
|-
| Prowins Oristano
| 3034
| 
| 
|-
| Prowins Sassari
| 7692
| 
| 
|-
|Prowins Sud Sardegna
|6339
|
|
|}

Sant 2021 hää Sardiinien tau metropolitanstääden an sääks prowinsen:

* Metropolitanstääd Cagliari (*Città metropolitana di Cagliari*) 			
* Metropolitanstääd Sassari (*Città metropolitana di Sassari*) 			
* Oristano Prowins (*Provincia di Oristano*)		
* Nuoro Prowins (*Provincia di Nuoro*) 			
* Nuurduast Sardiinien (*Provincia del Nord-Est Sardegna*) 			
* Medio Campidano (*Provincia del Medio Campidano*) 			
* Sulcis Iglesiente (*Provincia del Sulcis Iglesiente*) 			
* Ogliastra (*Provincia dell'Ogliastra*)

## Luke uk diar
* Sardisk spriak

## Futnuuten
.frl

**.frl** as det top-level-domain (TLD) för Friislon. .frl domain nöömer wurd ütjden faan FRLregistry B.V.. Di 1. September 2014 kaam det domain ütj. An di 2. September 2014 as det iarst .frl-domain nic.frl online gingen.

## Ferwisangen efter bütjen
* Network Information Center (NIC)
* IANA .frl whois informatsion
* ICANN wääbsteed mä nei TLDs
Upstalsboom

Di **Upstalsboom** wiar uun't madelääler en tingsteed naibi Auerk.

## Bedüüdang
Fresk fertreedern haa jo diar uun't 13. an 14. juarhunert fersaamelt, arke teisdai efter Pingster. A fertreedern kaam faan a *Sööwen Fresk Sialunen* tuup, am rochtsfraagen tu bedialen. Uun't juar 1883 as üüb detdiar steed en monument apracht wurden. An sant 2004 jaft at weder arke juar en Upstalsboomfersaamlang, det woort faan't *Fresk Forum* üüb a bian steld. Uun't juar 2005 hää a *[[Fresk Riad]]* diar sin 50-juarag bestunen feiert.

## Literatuur
* Ernst Andreas Friedrich: *Wenn Steine reden könnten.* Landbuch-Ferlach, Hannover 1989, 
* Pieter Gerbenzon: *Apparaat voor de studie van Oudfries recht*. Bewerket faan Barendina S. Hempenius-van Dijk. 2 binjer. 1981.
* Gerhard Köbler: *Lexikon der europäischen Rechtsgeschichte*. München: C.H. Beck 1997, sidj 593.
* Karl von Richthofen: *Friesische Rechtsquellen*. Efterdrük faan det ütjgoow Berlin 1840, ütjden faan Karl Otto Johannes Theresius von Richthofen. Aalen: Scientia Ferlach 1960.
* Hajo van Lengen: *Die Friesische Freiheit des Mittelalters – Leben und Legende*, ütjden faan't 'Ostfriesische Landschaft', 2003, , sidj 424.

## Luke uk diar
* Fresken (fulk)
* Upstalsboom - der "Altar der Freiheit" (Ostfriesische Landschaft)
Michael Naura

__NOTOC__

**Michael Naura** (* 19. August 1934 uun Memel, Litauen; † 13. Febrewoore 2017 uun Swaabsteed) wiar en sjiisken jazzmusiiker, redaktöör an skriiwer.

## Leewent

Naura wooks uun Berlin ap an studiaret bi't FU Berlin Publisistik, Filosofii an Sotsiologii. Tu di tidj hää hi uun swing-bands bi't klawiir seeden. Faan 1953 bit 1964 hää hi det bekäänd jazz-kapel *Michael Naura Quintett* uunfeerd. Hör musiik hed iinflööd faan George Shearing, Dave Brubeck an Horace Silver. En wichtagen maan un Naura sin kwintet wiar di wibrafoon-speler Wolfgang Schlüter. Ööder musikern üüb Naura san wai wiar Klaus Marmulla, Peter Reinke, Hajo Lange, Wolfgang Luschert, Heinz von Moisy an Joe Nay.

1964 as Naura swaar kraank wurden, an det hää juaren düüret, bit hi ham weder ferhaalet hed. Sin musikerleewent hää hi apjiwen an werket sant 1971 üs musik-redaktöör bi a NDR üs efterfulger faan Hans Gertberg. Det steed hed hi bit 1999. Hi wiar oober uk en bekäänden skriiwer uun buken, tidjskraften an bleeden, huar hi auer at neist musiik beracht hää. Wan ham wat ei gefool, küd hi det uk düütelk sai.

Hi wiar en guden frinj faan di skriiwer Peter Rühmkorf. 2009 füng Naura en iarenpris för jazz-redaktöören faan a WDR. 2017 stoorew hi uun Hollbüllhuus bi Swåbstää.

## Plaaden / CDs <small>(ütjwool)</small>

* *Down to Earth,* 1958
* George / Jankowski / Naura: *Jazz In Deutschland,* 1957–1958
* *Michael Naura Quintet,* 1963
* *Call* (mit Wolfgang Schlüter, Eberhard Weber und Joe Nay), 1970
* *Rainbow Runner* (wie oben), 1973
* *Vanessa* (wie oben, außerdem Klaus Thunemann), 1974
* *Kein [[Apollo-Programm|Apolloprogramm]] für Lyrik* (mit Wolfgang Schlüter, Eberhard Weber, Peter Rühmkorf), 1976
* *Country Children* (mit Wolfgang Schlüter), 1977
* *Phönix voran* (mit Wolfgang Schlüter, Leszek Zadlo, Peter Rühmkorf), 1978
* *Ochsenzoll* (mit Wolfgang Schlüter, Herbert Joos, Albert Mangelsdorff), 1985
* *Orang-Utan* (mit Wolfgang Schlüter, Claus Bantzer), 1985
* *Naura Box. Fortissimo – eine deutsche Jazzologie,* 6 CDs, Gateway4m, 2009

## Hiarspal
* *Chet Baker – Der Lange Sturz. Eine szenische Phantasie*. Hoffmann und Campe Verlag, Hamburg 2002, , 1 CD, 57 Min.

## Skraften
* *jazz-toccata*, Rowohlt, Reinbek 1991, .
* *Cadenza: Ein Jazzpanorama*, Europäische Verlagsanstalt, Hamburg 2002, .
* Wolfram Knauer (Hrsg.): *Jazz in Deutschland*, Wolke Verlag, Hofheim 1996, .

## Literatuur
* Joachim-Ernst Berendt: *Lieber Michael*, in *Cadenza* (s. o.), S. 105–110.
* Heidi Boulton: *Naura, Michael*, in Barry Kernfeld (Ed.): *The New Grove Dictionary of Jazz*, Macmillan, London 1988, S.&nbsp;830.
* Ian Carr: *Michael Naura*, in: Ian Carr, Digby Fairweather & Brian Priestley: *The Rough Guide to Jazz*, 3rd Edition, Rough Guides, New York 2004, S.&nbsp;579.
* Michael Naura wird 80 (sh:z)

## Futnuuten
Valparaíso

**Valparaíso** as en stääd uun Chiile mä son 300.000 iinwenern. Tuup mä't amlun san't son 900.000. Hat leit uun't Región de Valparaíso (Regiuun V) bi a Pasiifik, an as sin hoodstääd.

Flag of Valparaiso, Chile.svg|Flag
Escudo de Valparaíso (Chile).svg|Woopen


## Luke uk diar
Santiago de Chile

**Santiago de Chile** as at hoodstääd faan Chiile mä son 5.200.000 iinwenern. Tuup mä't amlun san't son 7.100.000. Hat leit uun't Región Metropolitana de Santiago (Regiuun M of Regiuun XIII), an as sin hoodstääd.

Santiago leit uun a maden faan't lun.

Flag of Santiago de Chile.svg|Flag
Coat of arms of Santiago (Chile).svg|Woopen

## Stääddialen

## Kliima



## Luke uk diar
Región de Tarapacá

**Tarapacá** as en regiuun uun't nuurden faan Chiile (Region I).

Tarapacá as bekäänd auer sin salpeeter an guano föörkemen uun't Atacama wüüst. Det as mä det drügst regiuun faan a eerd.

## Prowinsen

## Luke uk diar
Región de Arica y Parinacota

At **Región de Arica y Parinacota** (of **XV. Regiuun**) as det jongst an nuurdermiast faan a 16 regiuunen uun Chile. Uun't nuurden leit Peruu, uun't uasten Boliiwien, uun't süüden at Región de Tarapacá (Regiuun I.) an uun't waasten a Pasiifik.

## Prowinsen
Jo tau prowinsen Arica an Parinacota hiard bit 2007 mä tu't Región de Tarapacá, man san nü en aanj regiuun. Det as 16.898,6 km² grat, an diar wene 226.068 minsken (2017). Det hoodstääd as Arica.

## Luke uk diar

* Internetsidj faan't regiunaalregiarang
Región de la Araucanía

**Araukaanien** as det IX. Regiuun uun Chiile. Hat leit uun a *Letj Süüd*, amanbi 600&nbsp;km süüdelk faan Santiago de Chile. Det hoodstääd as Temuco.

## Geografii
Det regiuun leit tesken a Pasiifik an Argentiinien. Uun't nuurden leit at VIII. Regiuun (Región del Bío-Bío) an uun't süüden det XIV.Regiuun, at Región de Los Ríos.

Det hoodstääd Temuco as di madelponkt faan a Mapuche (*Araukaanern*), man uk faan a Sjiisken uun Chiile. Diar lewe 270.000 iinwenern (Stant: 2012).

## Stääden an prowinsen
* Prowins Malleco, hoodstääd *Angol*
* Prowins Cautín, hoodstääd *Temuco*

Stääden:
* Temuco, hoodstääd, 270.000 iinwenern (2012)
* Angol, 49.000 iinwenern (2002)
* Pitrufquén
* Lautaro
* Puerto Saavedra
* Villarrica
* Pucón

## Luke uk diar
* Mapuche

* Regionaalregiarang faan Araukaanien
Región de Valparaíso

__NOTOC__

At **Región de Valparaíso** begant sowat 50 km nuurdwaastelk faan Santiago de Chile, an as det V. Regiuun faan 15 regiuunen uun Chiile. Det hoodstääd as Valparaíso. Tu det regiuun hiar uk bütjluns teritoorien.

## Prowinsen
* Prowins Isla de Pascua (Puaskeilun, Rapa Nui), hoodstääd Hanga Roa
* Prowins Los Andes, hoodstääd Los Andes
* Prowins Petorca, hoodstääd La Ligua
* Prowins Quillota, hoodstääd Quillota
* Prowins Marga Marga, hoodstääd Quilpué
* Prowins San Antonio, hoodstääd San Antonio
* Prowins San Felipe de Aconcagua, hoodstääd San Felipe
* Prowins Valparaíso, hoodstääd Valparaíso

Bütjluns teritoorien: Juan-Fernández-Eilunen, San Félix an San Ambrosio. 
Tu't Prowins Puaskeilun hiart uk det eilun Salas y Gómez.


San Antonio Port (Chile).jpg|Huuwen faan San Antonio
Valparaiso Port (Chile) - new.jpg|Huuwen faan Valparaíso
AhuAkivi.jpg|thumb|Puaskeilun, *Isla de Pascua*, *Rapa Nui*


## Stääden
* Valparaíso
* Viña del Mar
* San Antonio
* Quillota
* Quilpué
* San Felipe
* La Ligua
* Villa Alemana
* Los Andes
* Limache

## Struumer
* Río Aconcagua
* Río Maipo
* Río Petorca

## Luke uk diar
* Regionalregiarang faan Valparaíso (spoonsk)
Región Metropolitana de Santiago

At **Región Metropolitana de Santiago (RM)** as ian faan 16 regiuunen an det **Hoodstäädregiuun** faan Chiile.
Det hoodstääd faan't regiuun an faan't hialer lun as Santiago de Chile.

Uun't nuurden an waasten leit at V. Regiuun (Región de Valparaíso), uun't uasten Argentiinien, uun't süüden at VI. Regiuun (Región del Libertador General Bernardo O’Higgins). Det hoodstäädregiuun woort uk *Regiuun XIII* näämd.

## Prowinsen
* Prowins Chacabuco: hoodstääd Colina
* Prowins Cordillera (Chiile): hoodstääd Puente Alto
* Prowins Maipo: hoodstääd San Bernardo
* Prowins Melipilla: hoodstääd Melipilla
* Prowins Santiago: hoodstääd Santiago
* Prowins Talagante: hoodstääd Talagante

## Luke uk diar

* Regionalregiarang faan't Region Metropolitano
Región de Magallanes y de la Antártica Chilena

__NOTOC__

At **Región de Magallanes y de la Antártica Chilena** (Regiuun&nbsp;XII) as det süüdelkst regiuun faan Chiile. Diar san tau dialen: Magallanes an det Antarktisteritoorium faan Chiile.

Magallanes as näämd efter Ferdinand Magellan, di 1520 det Magellanstruat fünjen hää. Diar hiar uk dialen faan Patagoonien an Feuerland tu. Uun't nuurden leit det Regiuun&nbsp;XI Aisén, uun't uasten Argentinien. Troch det Magellanstruat gongt det hen tu a Atlantik.

## Prowinsen an gemeenen

## Bilen

Strait_of_Magellan.jpeg|Ual koord faan't Magellanstruat
Torres del Paine, Patagonia (2004).jpg|Natjunaalpark Torres del Paine (Prowins Última Esperanza)
CapeHorn.jpg|Kap Hoorn, at „aanj faan a welt“


## Kwelen


## Luke uk diar
* Regiarang faan't Region Magallanes
* Tierra del Fuego (Prowins), Argentiinien
Región de Los Ríos

At **Región de Los Ríos** (of **XIV. Regiuun**) as ian faan 16 regiuunen uun Chiile. Uun't nuurden leit at Región de la Araucanía (Regiuun IX.), uun't uasten Argentiinien, uun't süüden at Región de los Lagos (Regiuun X.) an uun't waasten a Pasiifik. 

Det XIV. Regiuun hiard bit 2007 tu't Región de los Lagos üs *Prowins Valdivia*, an as nü en aanj regiuun mä't hoodstääd Valdivia. Uun det nei regiuun lei tau prowinsen: Valdivia an Ranco.

Uun't 19. an 20. juarhunert san diar föl Sjiisken iinwaanert.

## Luke uk diar
Salpeeter

**Salpeeter** (ferlicht faan 'sal'-saalt + 'peter'-stian -> stiansaalt) as di nööm faan en hialer rä saalten. Jo hiar tu a nitraaten an kem faan't salpeetersüren uf (HNO3).

## Slacher

* Amoonsalpeeter (Amooniumnitraat)
* Bariitsalpeeter (Baariumnitraat)
* Chiilesalpeeter, Naatronsalpeeter (Naatriumnitraat)
* Bengaalsalpeeter, Kaalisalpeeter (Kaaliumnitraat)
* Kalksalpeeter, Müürsalpeeter (Kaltsiumnitraat)

Uun a natuur komt salpeeter diar föör, huar't sjonken hiat as an so drüg, dat diar nian plaanten waaks kön, diar det salpeeter apnem küd (wüüsten). 

Det grünjlaag för salpeeter as kuad of ööder orgaanisk materiol, diar stikstoof häält. Hat woort fööraal üs ged brükt. Man dü könst diar uk suartpolwer faan maage.

## Stikstoofamluup uun a natuur

## Luke uk diar
Guano

**Guano** as di kuad faan siafögler üs pinguinen of ialges, wan hi üüb kalkstian leit. Do woort hi stianhard.

## Nat
Guano häält föl stikstoof an as sodenang gud ged. Man dü könst diar uk suartpolwer faan maage.

## Bilen

Guano.jpg|Guano-nääst
Guano_Ichaboe.jpg|Pinguin-eilun Pichaboe, tiaknang faan 1844
Chincha_guano_islands.JPG|Chincha-eilunen, Peruu
Carl_Justus_Fedeler_-_Ship_Portrait_of_German_Ship_%E2%80%9AEUROPA%E2%80%98_and_the_Bark_%E2%80%9AUNION%E2%80%98.jpg|Bil faan det sjiisk skap *Europa*, diar guano faan Chiile tu New York an Liverpool skebet hää.


## Luke uk diar
Salpeetersüren

**Salpeetersüren** (HNO3) as det bekäändst an stabiilst süren, diar faan stikstoof ufkomt.

Saalten of estern faan't salpeetersüren san nitraaten.

## Bilen

Nitricacid.jpg|Salpeetersüren


## Luke uk diar
* Naatriumnitraat
* Salpeeter

## Futnuuten
Naatriumnitraat

**Naatriumnitraat** (uk **Naatronsalpeeter** of **Chiilesalpeeter**) as det Naatriumsaalt faan't Salpeetersüren.

Hat woort brükt üs ged, dü könst diar uk suartpolwer faan maage.

## Bilen

Dusi%C4%8Dnan_sodn%C3%BD.JPG|Naatriumnitraat kristalen
Chilisalpeter (Sodium nitrate).jpg|Chiilesalpeeter
Humberstone.jpg|Ufbau faan Naatriumnitraat uun Chiile
D%C3%BCngen_mit_Chilesalpeter.jpg|Rekloome för Chiilesalpeeter üüb La Palma


## Luke uk diar
* Salpeeter

## Futnuuten
Atacama

At **Atacama-wüüst** (of man ianfach **Atacama**) lingt a Pasiifik-küst faan Süüdameerikoo deel faan 18 bit 27 graad süüdelk breetje. Hat leit sowat tesken a stääden Tacna (Peru) an Copiapo (Chile) auer en distans faan amanbi 1200&nbsp;kilomeetern.

At Atacama as en küstenwüüst an det drügst regiuun faan a eerd.

## Kliima
Det wüüst leit uun a rinjskaad faan a Anden. Di uastwinj rinjt ham üüb a uastsidjen uf, so dat uun't waasten nään drööb rin muar uunkomt. An föör't küst lääpt a Humboldtstruum. Hi as kuul an ferhanert, dat diar rin apstiig koon. Sodanang as't uun't Atacama iarer keelag an flooksis mistag.

Wan di Humboldtstruum ans ei so stark as, - det komt sowat aler sääks bit tjiin juar ans föör - do rinjt det oober sowat faan gewaltag, dat at wüüst apbleut. Detdiar aparte föörkemen het *[[El Niño]]*, auer det miast kurt för Jul apträät. An *El Niño* as at Kenken. Uun't juar 2012 wiar't ans weder sowidj, an do hää di rin a struaten wechspeeld, an det betj ääkerlun uk noch glik mä.

## Bilen

ValleLuna-002.jpg|Valle de la Luna
Guanacos-001.jpg|Lamas
SalarDeatacamaFromChaxa.jpg|Saaltwüüsten
Pukará de Quitor 2.jpg|En oaas
Desierto_florido.jpg|At Atacama bleut(*Desierto florido*)
Desierto_florido_2010.jpg|Desierto florido


## Luke uk diar
Ialges

**Ialges** (Phalacrocoracidae) san en famile faan fögler uun det order faan a Suliformes. Det san grat weederfögler, diar uun koloniin bräät. At jaft wel son 26 bis 43 slacher.

## Sköölen an slacher
* *[[Leucocarbo]]* (Blä-Uugen-Ialges) 
*: L. atriceps – L. bougainvillii – L. bransfieldensis – L. campbelli – L. carunculatus – L. chalconotus – L. colensoi – L. georgianus – L. melanogenis – L. nivalis – L. onslowi – L. purpurascens – L. ranfurlyi – L. verrucosus

* *[[Microcarbo]]* (Letj Ialges) 
*: M. africanus – M. coronatus – M. melanoleucos – M. niger – M. pygmaeus

* *[[Phalacrocorax]]* (Grat Ialges)
*: P. aristotelis – P. auritus – P. brasilianus – P. capensis – P. capillatus – P. carbo (Ialgus) – P. featherstoni – P. fuscescens – P. fuscicollis – P. gaimardi – P. harrisi – P. lucidus – P. magellanicus – P. neglectus – P. nigrogularis – P. pelagicus – P. penicillatus – P. punctatus – P. sulcirostris – P. urile – P. varius

## Bilen

Guanokormoran_%28Phalacrocorax_bougainvillii%29_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-01.jpg|*L. bougainvillii*
Little_Pied_Cormorant.JPG|*M. melanoleucos*
Smallcormorant.jpg|*M. niger*
Ohrenscharbe.jpg|*Ph. auritus*
Phalacrocorax_aristotelis.jpg|*Ph. aristotelis*
Buntscharbe,_Phalacrocorax_gaimardi.jpg|*Ph. gaimardi*
Phalacrocorax_urile1.jpg|*Ph. urile*
PiedCormorant_MC.jpg|*Ph. varius*


## Luke uk diar
Pinguinen

**Pingu'infögler** (*Sphenisciformes*) san en order faan siafögler, diar ei flä kön. Jo lewe üüb a süüdelk eerdheleft. Diar jaft at man ian famile faan, a Pingu'inen (*Spheniscidae*), mä sääks sköölen.

## Sköölen an slacher
; *Aptenodytes*
:: *A. forsteri – A. patagonicus*

Aptenodytes forsteri -Snow Hill Island, Antarctica -adults and juvenile-8.jpg|Keiserpinguin*A.&nbsp;forsteri*
Falkland Islands Penguins 62.jpg|Könangpinguin*A.&nbsp;patagonicus*

; *Eudyptes*
:: *E. chrysocome – E. chrysolophus – E. moseleyi – E. pachyrhynchus – E. robustus – E. schlegeli – E. sclateri*

Gorfou sauteur - Rockhopper Penguin.jpg|*E. chrysocome*
Macaroni Penguins (js).jpg|*E. chrysolophus*
Eudyptes moseleyi -Zoologischer Garten Berlin, Germany-8a.jpg|*E. moselyi*
Eudyptes pachyrhynchus 4342035.jpg|*E. pachyrhynchus*
SnaresPenguin (Mattern) large.jpg|*E. robustus*
Eudyptes sclateri Buller.jpg|*E. sclateri*

; *Eudyptula*
:: *E. minor*

Eudyptula minor Phillip Island.JPG|*E. minor*

; *Megadyptes*
:: *M. antipodes – † M. waitaha*

Yellow-eyed Penguin MC.jpg|*M. antipodes*

; *Pygoscelis*
:: *P. adeliae – P. antarctica – P. papua*

Pygoscelis adeliae.png|*P. adeliae*
Chinstrap Penguin.jpg|*P. antarctica*
Ajax Bay Gentoo Penguins 15.jpg|*P. papua*

; *Spheniscus*
:: *S. demersus – S. humboldti – S. magellanicus – S. mendiculus*

Pingüino de El Cabo (Spheniscus demersus), Playa de Boulders, Simon's Town, Sudáfrica, 2018-07-23, DD 11.jpg|*S. demersus*
Spheniscus humboldti (Humboldt-Pinguine - Humboldt Penguins) - Weltvogelpark Walsrode 2013-01.jpg|*S. humboldti*
Magellanic-penguin02.jpg|*S. magellanicus* 
Galapagos penguin (Spheniscus mendiculus) -Isabela2.jpg|*S. mendiculus*


## Luke uk diar
Peelekaanfögler

**Peelekaanfögler** (*Pelecaniformes*) san en order faan fögler.

## Familin
* Heegern (Ardeidae) (*Ardeidae*)
* Holtskuchnääb (*Balaenicipitidae*)
* Peelekaanen (*Pelecanidae*)
* Skaadfögel (*Scopidae*)
* Iibisen (*Threskiornithidae*)
* † *Plotopteridae*

## Luke uk diar
Morus (Fögler)

**Morus** as en skööl faan trii siafögelslacher uun det famile faan a Genten (*Sulidae*).

## Slacher

* Jan-faan-Gent (*Morus bassanus*)
* *[[Morus capensis]]*
* *[[Morus serrator]]*


Morus_bassanus_adu.jpg|*M. bassanus*
Lamberts_Bay_P1010338.JPG|*M. capensis*
Morus_serrator_-_Dunalley.jpg|*M. serrator*


## Ferwisang efter bütjen
Gripfögler

**Gripfögler** (*Accipitriformes*) san en order faan fögler.

## Familin an sköölen

; Hanjügern (*Accipitridae*)
:: Accipiter – Aegypius – Aquila – Aviceda – Busarellus – Butastur – Buteo – Buteogallus – Chelictinia – Chondrohierax – Circaetus – Circus – Clanga – Cryptoleucopteryx – Elanoides – Elanus – Erythrotriorchis – Eutriorchis – Gampsonyx – Geranoaetus – Geranospiza – Gypaetus – Gypohierax – Gyps – Haliaeetus – Haliastur – Hamirostra – Harpagus – Harpia – Harpyopsis – Helicolestes – Henicopernis – Hieraaetus – Ictinaetus – Ictinia – Kaupifalco – Leptodon – Leucopternis – Lophaetus – Lophoictinia – Lophotriorchis – Macheiramphus – Megatriorchis – Melierax – Micronisus – Milvus – Morphnarchus – Morphnus – Necrosyrtes – Neophron – Nisaetus – Parabuteo – Pernis – Pithecophaga – Polemaetus – Polyboroides – Pseudastur – Rostrhamus – Rupornis – Sarcogyps – Spilornis – Spizaetus – Stephanoaetus – Terathopius – Torgos – Trigonoceps – Urotriorchis

; Kondooren (*Cathartidae*)
:: Cathartes – Coragyps – Gymnogyps – Sarcoramphus – Vultur

; Faskiarner (*Pandionidae*)

; Sekreteeren (*Sagittariidae*)

; † *[[Teratornithidae]]*

## Luke uk diar
* Iarner
Kondooren

**Kondooren**, **Amerikoonsk Geiern** (*Cathartidae*) san en famile faan Gripfögler (Accipitriformes), huar't man sööwen slacher faan jaft. Ööder Geiern hiar tu det skööl Gyps faan a Hanjügern (Accipitridae).

## Sköölen an slacher
* *Cathartes*
*: *C. aura*
*: *C. burrovianus*
*: *C. melambrotus*
* *Coragyps*
*: *C. atratus*
* *Gymnogyps*
*: *G. californianus*
* *Sarcoramphus*
*: *S. papa*
* *Vultur*
*: *V. gryphus*


Cathartes aura -Santa Teresa County Park, San Jose, California, USA -adult-8a.jpg|*C. aura*
Cathartes burrovianus JJK'1.jpg|*C. burrovianus*
Greater Yellow-headed Vulture (Cathartes melambrotus) in flight from below.jpg|*C. melambrotus*
Coragyps-atratus-001.jpg|*C. atratus*
Gymnogyps californianus -San Diego Zoo-8a.jpg|*G. californianus*
Sarcoramphus papa -National Zoo -Washington -USA-8a.jpg|*S. papa*
Vultur gryphus -Doué-la-Fontaine Zoo, France-8a.jpg|*V. gryphus*


## Luke uk diar
Sekreteeren

**Sekreteeren** (*Sagittariidae*) san en fögelfamile, huar't man ään slach faan jaft, di **Sekreteer** (*Sagittarius serpentarius*).

## Luke uk diar
Cariamidae

**Cariamiformes** san en order faan fögler. Diar hiar man tau slacher uun det famile Cariamidae tu. Jo het uk **Seriemas**.

## Sköölen an slacher

: *Cariama*
:: *[[Cariama cristata]]*

: *Chunga*
:: *[[Chunga burmeisteri]]*

## Bilen

Seriemas.png|Spriadkoord:Cariama cristata (ruad)Chunga burmeisteri (grä)
Cariama cristata -Piraju, Sao Paulo, Brazil-8.jpg|Cariama cristata, Brasiilien
Black-legged Seriema (Chunga burmeisteri) (8077651443).jpg|Chunga burmeisteri



## Luke uk diar
Müsfögler

**Müsfögler** (Coliiformes, *Coliidae*) san en order an en famile faan fögler.

## Sköölen an slacher
: Colius
:: *C. castanotus*
:: *C. colius*
:: *C. leucocephalus*
:: *C. striatus*

: Urocolius
:: *U. indicus*
:: *U. macrourus*

## Luke uk diar
Coraciiformes

**Coraciiformes** san en order faan fögler. Jo lewe miast uun a troopen, an san temelk bruket. Diaram het jo üüb sweedsk uk *Praktfåglar* = **Prachtfögler**.

## Familin
* *[[Alcedinidae]]* (Isfögler)
* *[[Brachypteraciidae]]*
* *[[Coraciidae]]*
* *[[Leptosomatidae]]*, nü: Leptosomiformes
* *[[Meropidae]]* (Imfreedern)
* *[[Momotidae]]* (Motmots)
* *[[Todidae]]*

## Luke uk diar
Eurypygiformes

**Eurypygiformes** san en order faan fögler mä man tau slacher uun eder en aanj famile.

## Slacher
* Eurypygidae
*: *Eurypyga*
*:: *[[Eurypyga helias]]*

* Rhynochetidae
*: *Rhynochetos*
*:: Kaagu (*[[Rhynochetos jubatus]]*)


Stavenn Eurypiga helias 00.jpg|Eurypyga helias, Süüdameerikoo
Rhynochetos jubatus qtl1.jpg|Rhynochetos jubatus (*Kaagu*)
Erschrockener Kagu.jpg|Rhynochetos jubatus (*Kaagu*), Neikaledoonien



## Luke uk diar
Mesitornithiformes

**Mesitornithiformes** san en order faan fögler mä man trii slacher uun tau sköölen faan ian famile Mesitornithidae. Jo lewe bluas üüb Madagaskar.

## Slacher
* Mesitornithidae
*: *Mesitornis*
*:: *Mesitornis unicolor*
*:: *Mesitornis variegata*
*: *Monias*
*:: *Monias benschi*

## Luke uk diar
Mesitornithidae

**Mesitornithidae** san det iansagst fögelfamile uun det order faan a Mesitornithiformes. Jodiar trii slacher lewe bluas üüb Madagaskar.

## Leewentsrüm

## Sköölen an slacher
: *Mesitornis*
:: *Mesitornis unicolor*
:: *Mesitornis variegata*

: *Monias*
:: *Monias benschi*


Mesitornis unicolor 1849.jpg|*Mesitornis unicolor*
Mesitornis variegatus 1849.jpg|*Mesitornis variegata*
Monias benschi 1912.jpg|*Monias benschi*



## Luke uk diar
Musophagiformes

**Musophagiformes** (**Turakos**) san en order faan fögler mä man ian famile Musophagidae.

## Onerfamilin an sköölen
; Turakos (Musophagidae)
* Corythaeolinae
*: Corythaeola
* Criniferinae
*: Corythaixoides – Crinifer
* Musophaginae
*: Musophaga – Ruwenzorornis – Tauraco

## Luke uk diar
Turakos

**Turakos** (Musophagidae) san det iansagst fögelfamile uun det order faan a Musophagiformes.

## Onerfamilin an sköölen
* Corythaeolinae
*: Corythaeola
* Criniferinae
*: Corythaixoides – Crinifer
* Musophaginae
*: Musophaga – Ruwenzorornis – Tauraco

## Luke uk diar
Hoatzin

**Opisthocomiformes** as en order faan fögler mä man ään slach: **Hoatzin** (*Opisthocomus hoazin*)

## Hoatzin
Di **Hoatzin** as en betj aparte fögel, auer hi tu nian ööder fögelfamile paaset. Sin jügen haa klauen.

## Bilen

Rurrenabaque_Bolivia_-_The_Amazon.jpg|Di fögel koon kwetjkaue, oober ei widj flä
Hoatzin_%28Opisthocornus_hoazin%29_world.png|Leewentsrüm faan a Hoatzin
Hoatzin_in_Peru.jpg|En Hoatzin uun Peruu
Hoatzins.jpg|Miast lewe Hoatzins uun grater sköölen tuup


## Luke uk diar
Trapenfögler

**Otidiformes** (**Trapenfögler**) san en order faan fögler mä ian famile: Otididae (**Trapen**).

## Sköölen
*Afrotis – Ardeotis – Chlamydotis – Eupodotis – Houbaropsis – Lissotis – Lophotis – Neotis – Otis – Sypheotides – Tetrax*

## Luke uk diar
Phaethontiformes

**Phaethontiformes** as en order faan fögler mä man ian famile Phaethontidae an man ian skööl *[[Phaethon]]*. Diar hiar trii slacher tu. Jo het uk **Troopikfögler**.

## Slacher
* Phaethontidae
*: *[[Phaethon]]*
*:: *P. aethereus – P. lepturus – P. rubricauda*


20180811-Red-billed tropicbird at Plaza Sur (0374).jpg|Phaethon aethereus
Phaethon lepturus, Seychelles.jpg|Phaethon lepturus
Red-tail.jpg|Phaethon rubricauda



## Luke uk diar
Flamingos

**Flamingos** (*Phoenicopteridae*) san det iansagst fögelfamile uun det order faan a Flamingofögler (Phoenicopteriformes).

## Sköölen
* Flamingos (*Phoenicopteridae*)
*: *Phoeniconaias - Phoenicoparrus - Phoenicopterus*

## Luke uk diar
Popegein

**Popegein** (*Psittaciformes*) san en order faan fögler.

## Familin
* Kakaduun (Cacatuidae)
* Waastelk Popegein (Psittacidae)
* Uastelk Popegein (Psittaculidae)
* Neisialun-Popegein (Strigopidae)

## Luke uk diar
Pteroclididae

**Pteroclidiformes** san en order faan fögler mä man ian famile: Pteroclididae (**Sunhanen**).

## Sköölen an slacher
* *Pterocles*
*: *P. alchata - P. bicinctus - P. burchelli - P. coronatus - P. decoratus - P. exustus - P. gutturalis - P. indicus - P. lichtensteinii - P. namaqua - P. orientalis - P. personatus - P. quadricinctus - P. senegallus*
* *Syrrhaptes*
*: *S. paradoxus – S. tibetanus*

## Luke uk diar
Kolibris

**Kolibrifögler** (*Trochiliformes*) san en order faan fögler mä man ian famile: Kolibris (*Trochilidae*). Jo san iar mä tu a Siilfögler (Apodiformes) tääld wurden, man tääl nü üs aanj order.

## Sköölen
Tu det famile hiar amanbi 100 sköölen mä muar üs 300 slacher.

* *Phaethornithinae*
*: Eutoxeres - Glaucis - Phaethornis - Ramphodon - Threnetes

* *Trochilinae* ("Eegentelk Kolibris")
*: Abeillia - Adelomyia - Aglaeactis - Aglaiocercus - Amazilia - Androdon - Anthocephala - Anthracothorax - Aphantochroa - Archilochus - Atthis - Augastes - Avocettula - Boissonneaua - Calliphlox - Calothorax - Calypte - Campylopterus - Chaetocercus - Chalcostigma - Chalybura - Chlorostilbon - Chrysolampis - Chrysuronia - Clytolaema - Coeligena - Colibri - Cyanophaia - Cynanthus - Damophila - Discosura - Doricha - Doryfera - Elliotia – Elvira - Ensifera - Eriocnemis - Eugenes - Eulampis - Eulidia - Eupetomena - Eupherusa - Florisuga - Goethalsia - Goldmania - Haplophaedia - Heliactin - Heliangelus - Heliodoxa - Heliomaster - Heliothryx - Hylocharis - Hylonympha - Klais - Lafresnaya - Lampornis - Lamprolaima - Lepidopyga - Lesbia - Leucippus - Leucochloris - Loddigesia - Lophornis - Mellisuga - Metallura - Microchera - Microstilbon - Myrmia - Myrtis - Ocreatus - Opisthoprora - Oreonympha - Oreotrochilus - Orthorhyncus - Oxypogon - Panterpe - Patagona - Phaeochroa - Phlogophilus - Polyerata - Polyonymus - Polytmus - Popelairia - Pterophanes - Ramphomicron - Rhodopis - Sappho - Saucerottia - Schistes - Selasphorus - Sephanoides - Stephanoxis - Sternoclyta - Taphrolesbia - Taphrospilus -Thalurania - Thaumastura - Tilmatura - Topaza - Trochilus - Urochroa - Urosticte

#### Enkelt slacher
* *[[Heliodoxa jacula]]*

## Luke uk diar
Trogonidae

**Trogoniformes** san en order faan fögler mä man ian famile Trogonidae.

## Sköölen an slacher
Tu det famile hiar sööwen sköölen mä 44 slacher.

* *[[Apaloderma]]*
*: A. aequatoriale – A. narina – A. vittatum
* *[[Apalharpactes]]*
*: Apalharpactes mackloti – Apalharpactes reinwardtii
* *[[Euptilotis]]*
*: Euptilotis neoxenus
* *[[Harpactes]]*
*: H. ardens – H. diardii – H. duvaucelii – H. erythrocephalus – H. fasciatus – H. kasumba – (H. mackloti) – H. oreskios – H. orrhophaeus – (H. reinwardtii) – H. wardi – H. whiteheadi
* *[[Pharomachrus]]* (Ketsals)
*: P. antisianus – P. auriceps – P. fulgidus – P. mocinno (Ketsal) – P. pavoninus
* *[[Priotelus]]*
*: P. roseigaster – P. temnurus
* *[[Trogon]]*
*: T. bairdii – T. caligatus – T. chionurus – T. citreolus – T. clathratus – T. collaris – T. comptus – T. curucui – T. elegans – T. massena – T. melanocephalus – T. melanurus – T. mesurus – T. mexicanus – T. personatus – T. ramonianus – T. rufus – T. surrucura – T. violaceus – T. viridis

## Luke uk diar
Región de Aysén

**Región de Aysén** (amtelk **Región Aysén del General Carlos Ibáñez del Campo**) as det XI. Regiuun faan Chiile. Det hoodstääd as Coyhaique.

## Prowinsen




## Futnuuten


## Luke uk diar
Región del Bíobío

**Biobío** (uk: **Bío-Bío**) as det VIII. Regiuun faan Chiile. Hör hoodstääd as Concepción.

## Prowinsen




## Luke uk diar
Región del Maule

**Maule** as det VII. Regiuun faan Chiile. Hat leit 50 km nuurduasten faan Concepción an 180 km süüden faan Santiago de Chile.

## Prowinsen




## Luke uk diar

* Regionaalregiarang faan Maule
Región del Libertador General Bernardo O’Higgins

Det Regiuun VI **Libertador General Bernardo O’Higgins** leit uun Chiile 50 km süüden faan Santiago de Chile. Hat as näämd efter di iarst *Director Supremo* faan Chile, Bernardo O’Higgins.

## Prowinsen




## Luke uk diar
Región de Coquimbo

Det Region IV **Coquimbo** as ian faan 15 regiuunen uun Chiile. Hat leit 400&nbsp;km nuurduasten faan Santiago de Chile.

Uun't nuurden leit det Región de Atacama, uun't süüden at Región de Valparaíso, uun't uasten Argentinien an uun't waasten leit a Pasiifik.

## Prowinsen

## Luke uk diar

* Regionaalregiarang faan Coquimbo
Región de Atacama

Det **Región de Atacama** as det III. Regiuun uun Chiile. Hat leit fööraal uun't Atacamawüüst.

## Prowinsen

## Luke uk diar
Región de Antofagasta

**Antofagasta** as det II. Regiuun uun't nuurden faan Chiile. Nuurdermuar leit at Región de Tarapacá, uun't süüden at Región de Atacama, uun't uasten Boliiwien an Argentiinien, an uun't waasten leit a Pasiifik.

## Prowinsen

## Luke uk diar
Christopher Wren

Sir **Christopher Wren** (* 20. Oktuuber /30. Oktuuber, 1632 uun East-Knoyle (Wiltshire); †&nbsp;5. Febrewoore 1722 /8. Marts 1723, uun Hampton Court (Herefordshire)) wiar en britisken Astronoom an Architekt. Hi hiart tu a grünjleienslasmaaten faan det Royal Society.

## Ianselefterwisen


## Luke uk diar
1632

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 29. August: John Locke († 1704) 
* 20. Oktuuber (Juliaans kalender)/30. Oktuuber (Gregoriaans kalender): Sir Christopher Wren, britisk astronoom an architekt († 1722)
* 24. Nofember: Baruch de Spinoza, holuns filosoof († 1677)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 06. Nofember: Gustav II. Adolf, köning faan Sweeden (* 1594)
Floit

En **Floit** es en Instrument, hur em iin- of aurhenblocht, dat fan di Lucht Tööni uur.

### Aarten

**Iinblaasi** (Neeb-Mürsteken)
* Blokfloit
* Tin Whistle

**Aurhenblaasi**
* Twertfloit
* Panfloit

## Toonproowen

* Soprān-Blokfloit C-Dur



* Tin Whistle D-Dur
ABS (Könststof)

**ABS** (Acrylnitril-Butadien-Styrol-Copolymer) es en Könststof.
Hat jert tö di Thermoplasti. 
Thermoplasti foraneri jam, wan ja olter wārem uur.
Duroplasti sen Könststofi, dānen jam fan di Temperatuur sa gur üs ek foraneri.

### Nütingen
* Auto (Stötsküülen, Forkluađingen, Karoseriiprofiil-Diili, Röören en Önslüten iin ön di Motor, Kroomlisten of Kroomembleemi)
* Musiikinstrumenti (Floiten, Mürsteken fuar Saxofooni, Floiten en Klarineten, Silent Guitars (Gitaren, diar salev sa gur üs ek lün, Instrumenti fuar litj Jungen)
* Kökenkraam (Pot en Ponengreepen, forskeligi Greepen, Hüüsingen fan Giraaten sa üs Kofimaskiinen)

### Skramelnumer

Di Skramelnumer (Nii-Dütsk "Recyling Code") es en Numer, hureeđer Stofi sortiaret uur ken, wan em diar weđer wat Niis fan maaki wel.Ni Numern 1 bi 7 sen fuar Könststofi.
Fuar ABS jeft et niin Skramelnumer, et falt öner "7 - Üđer Könststofi"

## Skelter

image:Embleem 001.jpg|En VW-Teeken fan 1996. Fan hurfuul (Könst-) stofi kür dit töhopseet wiis?
image:ABS_Embleemdiil gre_001.jpg|Di gre Diil es fan ABS.
image:ASA_Embleemdiil suurt_002.jpg|Di suurt Ring es fan ASA maaket.
image:ASA_Frontgril_001.jpg|Di Frontgril fan en VW Passat (1996) es fan ASA maaket.
image:ABS_PS_Hakmaskiin_001.jpg|Di wit Diili ön des Hakmaskiin sen fan ABS, dit "Glees" es fan Polystyrool maaket. Benen sen uk Diili fan PE en üđer Könststofi.

1996 her em di Skramelteeken jit ek.
Da waar iinfach di Könststof diar üp skrewen sa üs >ABSASA
Fuarn ön dit Teeken es da Fiinblek of sawat  āpseet uuren, en des waar forkroomet. Fan achtern sjocht em di Klamern, hur dit me fast es.
ABS (Bremssysteem)

**ABS** jit Anti-Blokiari-Systeem. Fan di 1980er Jaaren ön waar dit muar en muar iin ön di Autos becht, en leeterhen kām dit uk iin ön Busi en Lastwainer. Dit ABS es deling fuarskrewen, wan en nii Auto fuar di Forkiir töleten uur skel.

## Funktsjoon
Ark Weel heer en Sensor, diar funtsjoniaret üs di Magneet fan di Tacho ön't Weel (Of Rad). Bi ark Omdraiin fan en Weel dēr dit en Impuls tö en Stjüürigiraat. Wan dio Diferens fan di tau Weelen, diar ön en Aksi sen, tö gurt uur, da uur dit Bremsventiil fan dit Weel, dat ek muar of ek inoch drait, techt en weđer iipen maaket, bit dat dit weđer üp biiring Siren lik es (Stoterbrems).

## Muar fan di ABS Stjüüring
Di Sjüüring ken uk fuar Niis sa üs ESP (Elektroonisk Stabiliteets-Program) of EDS (Elektroonisk Diferentjaalsperi) nütet uur.
Diarfuar kumt bluat en ekstra Reekenchip iin ön dit Stjüürigiraat.

Töhop me en Lenkwinkelsensor en Navigatsjoonssysteem ken di Wai fan en Auto autonoom kontroliaret uur.
Magnoolien

**Magnoolien** (*Magnolia*) san en plaantenskööl uun det famile faan a magnoolienplaanten (Magnoliaceae). Diar hiar knaap 300 slacher tu. Jo haa hör nööm efter di fransöösk botaaniker Pierre Magnol.

## Bilen

Magnolia acuminata fruit.jpg|Gurken-Magnolie (*Magnolia acuminata*)
Michelia Champaca Malaysia.jpg|Champaka (*Magnolia champaca*)
Magnolia fraseri1a.UME.jpg|Berg-Magnolie (*Magnolia fraseri*)
Magnolia grandiflora2.jpg|Immergrüne Magnolie (*Magnolia grandiflora*)
Magnolia kobus borealis1.jpg|Kobushi-Magnolie (*Magnolia kobus*)
Magnolia liliiflora3.jpg|Purpur-Magnolie (*Magnolia liliiflora*)
Magnolia-loebneri.JPG|''Magnolia'' × ''loebneri''
Magnolia macrophylla flower.jpg|Großblättrige Magnolie (*Magnolia macrophylla*)
Magnolien_Samen.jpg|Tulpen-Magnolie (*Magnolia* × *soulangeana*)
Magnolia stellata fleurs.jpg|Stern-Magnolie (*Magnolia stellata*)
Magnolia tripetala JPG1b.jpg|Schirm-Magnolie (*Magnolia tripetala*)
Sweetbay Magnolia Magnolia virginiana Berries 1800px.jpg|Sumpf-Magnolie (*Magnolia virginiana*)


## Luke uk diar

*
Magnoolienplaanten

**Magnoolienplaanten** (Magnoliaceae) san en famile faan bloosenplaanten an hiar tu a magnoolienoortagen (Magnoliopsida). Diar hiar tau sköölen mä amanbi 297 slacher tu.

## Sköölen
* Magnoolien (*Magnolia* L.), amanbi 295 slacher.
* Tulpenbuumer (*Liriodendron* L.), tau slacher.

## Luke uk diar
Könststof

**Könststof**i uur fan Öörtööl maaket.
Hat jeft diarfan Thermoplasti en Duroplasti. Thermoplasti foraneri jam, wan ja olter wārem uur.
Duroplasti sen Könststofi, dānen jam fan di Temperatuur sa gur üs ek foraneri.

Fuar weđer wat fan di Könststofi to maakin haa di Numern, hur di eeđer sortiaret uur ken. Internatsjonaal jit dānen *Recycling Codes*. 
Üp Sölring nēm wü sok Numern Skramelnumern.

### Thermoplasti

ABS, ASA, PP, PE, PVC, PS, PC

### Duroplasti

GFK, Polyester
Blokfloit

Di **Blokfloit** es en Floit hur iinblöögen uur. 
Bikeent sen Blokfloiten fuaral ön C-Dur. Ja uur fan hart Holtaarten sa üs uk fan ABS maaket.
Hat jeft forskeligi Aarten en Toonhoogden, sa üs di Stemlaagen Tenoor, Alt, Soprān.

Wan em bluat of en tö üp en Floit spölet, da skel em dit me di Grünjtööni gur wiis let.
Wan em aliining di Floit spölet, da luanet dit en ööwi. Da ken em di Blokfloit üp 24 Tööni (Tau Oktāven me ali Twesken- of Hualevtööni) bringi. Wan em dit ken, da ken em fuul muar spöli üs bluat C-Dur āp en dial.

En Bispöl fuar jen, diar di forskeligst Blokfloiten rocht spöli ken, es Christina Glede, diar töhop me Jürgen Borstelmann dit Duo "Dreaming Pipes" es.

Eeđer di Forem fan't Mürstek jert di Blokfloit uk tö di *Neeb-Floiten*.

## Toonproof

* Soprān-Blokfloit C-Dur

## Stemingen
Di Toonhöölern sen forskelig bööret, en da uur dit F forskelig greepen, aurdat dit fifst Hol bi Barock gurter bööret es (Gaafelgreep fuar F). 
Bi di Dütsk Steming ken em iinfach di Toonleđer önern bit boowen döörspöli, dit hoogi C es da bi biiring lik en en senerligi Greep.

### Floiten fan tau Diili
Dit Iinfachst es di *Dütsk Steming*, man diar heer em Swaarhairen me Hualevtööni, diar skel em en Hol hualev iipen maaki.
En bet üđers falt di Barock-Steming üt, en wan diar bluat jen Hol fuar ark Toon es, da heer em di salev Swaarhair me hualev Toonstööpen. Bi F skel di Toon iinfacher tö raakin wiis.

### Floiten fan tri Diili
Fuar't Miist üt trii Diili maaket sen Floiten me en taust Hol bi C en F fuar C en F. Diar heer em al di Toonaarten C-Dur/a-moll, G-Dur/e-moll en D-Dur/h-moll me langs. 

Fuar ali trii Aarten gelt da jit: Wan em di Greep fuar B (of internatsjonaal B) keent, da heer em metjens F-Dur/d-moll me langs. Didiari Greep giar mal iinfach.

## Luki uk jir

Di Firma Mollenhauer, diar Blokfloiten becht, ön't Nat
Polypropyleen

**Polypropyleen** (PP) es en Könststof. Hat jert tö di Thermoplasti.

### Skramelnumer

Di Skramelnumer (Nii-Dütsk "Recyling Code") es en Numer, hureeđer Stofi sortiaret uur ken, wan em diar weđer wat Niis fan maaki wel.Ni Numern 1 bi 7 sen fuar Könststofi.
Fuar es di Skramelnumer di 5.

## Skeltern

PP 001.jpg|Di Keenteekning fan di Könststof PP, diar fuar en Weeterkööker nomen uuren es.
PP 002.jpg|Di Keenteekting fan Polypropyleen ön en Kofimaaker (Bodum).
Weeterkööker PP 001.jpg|Weeterkööker fan Polypropyleen en Nirosta/Edelstahl.
PP Elektrodoos 003.jpg|En Elektrodoos fuar iin ön Platen tö seet, uk fan PP.