open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Substrootspräke

En **Substrootspräke** as en spräke, di önj en bestimd gebiit erseet wörden as foon en oudern spräke, di superstrootspräke. Wilems wårt uk jü kort betiikning *substroot* brükt. 

## spräkeänring
Bai en spräkeänring wårt en spräke önj en bestimd gebiit erseet foon en naien spräke. Di erseete spräke as dan di substrootspräke foon e naie spräke. Wan büte dåt gebiit nuch en form foon en üüljen spräke snååked wårt, dan as dåt en adstrootspräke foon di naie spräke. Amkiird as di naie spräke foon dåt gebiit di superstrootspräke foon e üülje spräke.

Deeram dåt dåt erseeten mååstens ai fulkaamen as, san önj en superstrootspräke oofding räste foon e substrootspräke witufinen. Dadeer räste, da oufwike foon da normååle räigle foon e spräke, koone däike uurde weese, ouers uk noome, as üülje stääsenoome unti tradisjonäle persoonsnoome.

## biispele
For jü angelsaksisch invasion wörd önj Änglönj keltisch snaaked. Dåt änglisch heet deer ålsü en keltisch substroot.
Iir da Germane döör di Limes bräken, wörd önj Sööder-Tjüschlönj wårschiinjlik en romaansche spräke snååked. Dåt tjüsch heet deer dan en romaansch substroot.

## forüüljfrasch
Uk foon dåt frasch wårt önjnümen, dåt dåt en substrootspräke jääwen heet bai da följke da frasch snååke unti snååked heewe. Foon dideere substrootspräke foon dåt frasch, betiikned ås forüüljfrasch, as nuch ai foole bekånd. Dåt mönje we liire döör rekonstruksjoon üt räste.				

Bai jüdeer rekonstruksjoon wårt tujarst löked eefter uurdforme, da jü germaansch luudferschüwing ai mamååged heewe. Sü as dåt indogermaansch *p* bai e uurdbegan önj åle germaansche spräke tu *f* wuuden (latisch *piscis* wårt tu *fasch*).

Wan dåt nü önj dåt frasch uurde jeeft ma "p" bai e uurdbegan, da ai leetere entliining unti lüdmåålerai entståme, dan mötj dåt him am **substrootuurde** hoonle. Möölike biispele san: *paad* ('stich') än *päil*.

## en tweed substroot
Da boowennååmde uurde wjarn suke, da da Frasche ål manümen heewe eefter Nordfraschlönj. Man as jü jarst woog foon Frasche önj dåt 8. iirhunert aw da ailönje anköm, drååweden ja deer flicht eefterblaawene angelsachse önj, as huum siinj koon an hu ouernümene stääsenoome än flicht hu uurde.
Jü tweed woog foon frasche lönjede önj dåt 11. iirhunnert aw dåt fååstlönj, weer ja aw da dånsche stååten, foon da ja dan foole uurde ouernümen, da dan uk diiljs aw da ailönje kömen.
Ouers deer hoonelt ham dåt wälj am en adstroot, likås uk bai da uurde üt dåt läichtjüsch.

## Literatuur
* N. Århammar, *das Nordfriesische im Sprachkontakt*, in: Handbuch des Friesischen. Hg. von Horst Haider Munske. Tübingen 2001 - , S. 313-353.

## Linke
* FRISIAN ASSIBILATION AS A HYPERCORRECT EFFECT DUE TO A SUBSTRATE LANGUAGE
* Substrat, Superstrat, Adstrat
* Sprachwandel und Sprachkontakt
Sunswaalk

At **Sunswaalk**, **Auerswaalk**,  **soonswoolk**, **ouerswulk**, **soonkriiper**, **schöölekriiper** (*Riparia riparia*) hiart tu at fögelfamile faan a Swaalken (*Hirundinidae*). 

## Bilen

Uferschwalbe-Naumann.jpg|Tiaknang faan *Sunswaalken*
Riparia riparia MHNT.jpg|Aier faan*Riparia riparia*


## Luke uk diar
Suurnpiiper

A **Suurnpiiper**,  **gräindiksmöker** (*Sylvia communis*) as en sjongfögel uun't famile faan a Sylviidae. 

## Bilen

Sylvia_communis.jpg|Tiaknang faan Suurnpiipern
Cuculus canorus canorus MHNT.ZOO.2010.11.150.38.jpg|Aier faan *[[Cuculus canorus canorus]]* an *Sylvia communis* - MHNT



## Ferwisang efter bütjen
Grat Swaan

At **Grat Swaan**, *swaan*,  *knupswuun* (*Cygnus olor*) as en fögel an hiart tu't onerfamile *[[Ges an Swaanen]]* (*Anserinae*).

## Bilen

Mozzercork_-_Heart_(by).jpg|Swaanenpaar
Schwanenpaar (1) beim Gründeln mit Jungen im Sonnensee, Binsfeld.JPG
Cygnus olor MHNT.ZOO.2010.11.11.2.jpg|Ai faan *Cygnus olor* - MHNT


## Luke uk diar
Swaits

Jü **Swaits** as en lönj önj Mad-Euroopa. Deer booge 8.736.510 mansche (2012). E hoodstää foont lönj as Bern. 

## Geografii
### Kantoone

### Stääse
Da tiin grutste stääse önjt lönj san:

## Kwäle
Swaalken

**Swaalken**,  **swulkne**,  **swolkne** (*Hirundinidae*) san en fögelfamile an hiar tu at order faan a Sjongfögler (*Passeriformes*).

## Sköölen
Alopochelidon – Atticora – Cecropis – Cheramoeca – Delichon – Haplochelidon – Hirundo – Neochelidon – Notiochelidon – Petrochelidon – Phedina – Progne – Psalidoprocne – Pseudhirundo – Pseudochelidon – Ptyonoprogne – Riparia – Stelgidopteryx – Tachycineta

#### Enkelt sköölen an slacher
Uun üüs breetjin käänt am jodiar slacher:
: Delichon
:: Sarkswaalk (*Delichon urbicum*)
: Hirundo
:: Hüsswaalk (*Hirundo rustica*)
: Riparia
:: Sunswaalk (*Riparia riparia*)

## Luke uk diar

* Türnswaalk
Swärik

**Swärik** as en lönj än kiningrik önj Euroopa. Deer booge 10.452.326 manschne (2021). E hoodstää foont lönj as Stockholm.

## Geografii
### Stääse
Da tiin grutste stääse önjt lönj san:

Oudere stääse san: Borås, Lund, Mölnlycke än Umeå.

## Politiik
Swärik as sunt 1995 lasmoot foon jü Europäisch Unjoon.

## Kwäle
Swinswaaler

A **Swinswaaler** (*Phocoenidae*) san en famile faan Waaler (*Cetacea*) an hiar tu a Delfiinoortagen (Delphinoidea).

## Sköölen an slacher
Tu a swinswaaler hiar trii sköölen mä sööwen slacher.

* *Neophocaena*
*: *N. phocaenoides*
* *Phocoena*
*: *P. sinus*
*: Maarswin (*P. phocoena*)
*: *P. spinipinnis*
*: *P. dioptrica*
* *Phocoenoides*
*: *Phocoenoides dalli*

## Ferwisang efter bütjen
Söl'

__NOTOC__

**Söl** ( *Sylt*,  *Sal*,  *Sild*) es dat lungst en gurtest Ailön fan Dütsklön. Hat liit fan Nuurđen tö Süđern weesterfuar fan di left Huk fan Sleeswig-Holstiin. 

Söl es ön Dütsklön fuaral bikeent döör di turistisk wichtig "Kurorte" sa üs Weesterlön, Kaamp en Woningstair en uk aur di binai 40 km lung Strön ön di Weesterkant. Ön di Somer sen bit hentö 150.000 Lir üp Söl. Ark Dai kum masi Aarberers fan't hiile Nuurđfriislön me di Toch aur di Hindenburg-Dam. Me en "Stjüürkraft" fan aur 500,- € fuar ark Sölring ön't Jaar es dit Ailön mal wichtig fuar di Wertskep ön Nuurđfriislön en Sleeswig-Holstiin. 

Di Gimiinden haa ön't Jaar 2010 ütreekni leten, dat twuntig Jaaren förter bluat jit ombi 10.000 Lir üp Söl uuni ken, aurdat di Hüüsing bit hentö des Tir forkoopet uur. Jen gurt Trap üp des Wai es dit Ofbreeken fan tau gurt Hüüsing me 12 Uuninger ön di Bomhoffstraat en di Steinmannstraat ön Weesterlön (2010, biluki uk dit Skelt förter önern). Diar uur nü Uuninger becht, wat jit sa jüür forkoopet uur, dat diar ek olterfuul Sölringer hen ken.


Waiwiiser_Deesbel_001.JPG


## Maaten fan 't Ailön
* 99.14 km² gurt
* 35 km lung (N tö S)
* 13 km breer (W tö U)
* Hoogst Stair: 52 Meter aur di Weeterspail ("Uwe-Düne" ön Kaamp) bi Geest
* ombi 21.000 Iinuuner (2008)

## Bikeent Sölring Lir
*Jap Peter Hansen
*Christian Peter Hansen
*Boy Peter Möller
*Jens Mungard
*Peter Klint

## Sölring Tērper
**[[Söl'_(Gemiindi)|Gimiindi Söl]]*
**Ārichsem
**Kairem
**Muasem
**Munkmēsk
**Raantem
**Tinem
**Weesterlön'

**[[Woningstair-Brēderep_(Gimiindi)|Gimiindi Woningstair-Brēderep]]*
**Brēderep
**Woningstair

**Ain Büürföögers*
**Hörnem
**Kaamp
**List

## Luki uk jir
*
*Söl'ring Foriining

* Söl'ring histoori
* Biike
* Klimaänderung und Küste – Fallstudie Sylt
* Söl'ring boker
* Fuar Söl'ring Lir 2.0
Stikstoof

**Stikstoof** () as en cheemisk element mä det atoomnumer **7** an det ufkörtang **N**. Di nööm hinget diarmä tuup, dat stikstoof ial dääsket („stikt“).

## Bilen

SIMSN.JPG|SIMS-Spektrum faan a isotoopen
Electron shell 007 Nitrogen.svg|Elektroonenskel faan stikstoof
Liquid nitrogen dsc04496.jpg|Stikstoof ferdampet
Vial of glowing ultrapure nitrogen.jpg|Glamen stikstoof


## Luke uk diar

## Kwelen
Sömk

At **Sömk**,  **Tömk**,  **tuunkriiper**, **müsebrouder**, **nilekining**,  **Toomas Wunter** (*Troglodytes troglodytes*) as en fögel uun't famile Troglodytidae. 

## Bilen

Zaunkoenig_Futter_02.jpg|En wiiftje fudert jöönkin
Troglodytes troglodytes kabylorum Hartert, E, 1910 Tébessa MHNT ZOO 2010 11 232.jpg|Aier faan*Troglodytes troglodytes*
Cuculus canorus canorus MHNT.ZOO.2010.11.149.17.jpg |En kukütjai faan *Cuculus canorus canorus* mad aier faan *Troglodytes troglodytes* - MHNT



## Ferwisang efter bütjen
Südjen

**Südjen**,  **Suuden** (*Plantago maritima*) hiar tu a Waibleedplaanten (*Plantaginaceae*), san somergreen plaanten an brük en saalten grünj. Uun a wos wurd jo hal faan grolterges freeden, diar üüb hör waanrang tu Skandinaawien üüb a Halgen lunge.

## Föörkemen
Südjen waaks fööraal üüb't oon, oober uk bi strun faan Nuurd- an Uastsia.

## Ütjsen
A plaanten wurd 15 bit 40 cm huuch, a bloosen stun uun aaksen. A bleeden san lung, smääl an flääskag. Südjen bleu faan Jüüle bit Oktuuber.

## Slacher
Uun Euroopa jaft at trii slacher muar:
: *Plantago alpina* uun a Alpen faan 1000 bit 2500 m auer NN.
: *Plantago serpentina* uun a Schweiz.
: *Plantago holosteum* bi a Garda-Sia.

## Nat
Jong bleeden an sprööd kön rä of uk kööget eden wurd. Rä koon am südjen mad green saloot reer.

## Ferwisang efter bütjen
Sütjer (Fögel)

A **Sütjer**,  **süter**,  **Plütj** (*Recurvirostra avosetta*) as en fögel uun't famile faan a Recurvirostridae. 

## Bilen

Saebelschnaebler_(Recurvirostra_avosetta).jpg|*Sütjer*
Recurvirostra_avosetta_3.jpg|*Sütjer* uun a loft
Recurvirostra avosetta MHNT.JPG|Ai faan *Recurvirostra avosetta* - MHNT


## Luke uk diar
Tetjdiarten

**Tetjdiarten** (Mammalia) san en klas faan diarten an lewe miast üüb't lun. Jo haa en skan mä hiaren. Jongdiarten kem laben üüb a welt an wurd tetjet. Uun a kategoriin faan a biologii hiart uk a minsk tu a tetjdiarten.

## Iindialang
A enkelt ordern san efter det taksonomii faan a biologii apfeerd.

;Onerklas A. B. C.
 **Order**
: Famile (..dae)
:: Onerfamile (..nae)
::: Skööl 
:::: Slach 
::::: Onerslach 

----
; A. Onerklas *[[Protheria]]*

 **[[Goobeldiarten]]** (*Monotremata*)

; B. Onerklas Pöösdiarten (*Metatheria*)

 **[[Ruuwpöösdiarten]]** (*Dasyuromorphia*)

 **[[Oposums]]** (*Didelphimorphia*, *Didelphidae*)

 **[[Kläämpöösdiarten]]** (*Diprotodontia*)

 ***[[Microbiotheria]]***, *[[Dromiciops]]*

 **[[Pöösmolen]]** (*Notoryctemorphia*, *Notoryctes*)

 **[[Müsoposums]]** (*Paucituberculata*, *Caenolestidae*)

 **[[Bandikuts]]**, **[[Pöösdaksen]]** (*Peramelemorphia*)

; C. Onerklas Huuger Tetjdiarten (*Eutheria*, *Placentalia*)

 ***[[Afrosoricida]]***

 **[[Paartuanet Klooksdiarten]]** (*Artiodactyla*)

 **[[Ruuwdiarten]]** (*Carnivora*)

 **[[Waaler]]** (*Cetacea*)

 **[[Fladerdiarten]]** (*Chiroptera*)

 ***[[Cingulata]]***

 ***[[Dermoptera]]***

 **[[Insektenfreedern]]** (*Eulipotyphla*)

 ***[[Hyracoidea]]***

 **[[Haasendiarten]]** (*Lagomorpha*)

 ***[[Macroscelidea]]***

 ***[[Pilosa]]***

 **[[Skolepdiarten]]** (*Pholidota*)

 **[[Ünpaartuanet Klooksdiarten]]** (*Perissodactyla*)

 **[[Primaaten]]** (*Primates*)

 **[[Elefantendiarten]]** (*Proboscidea*)

 **[[Gnaudiarten]]** (*Rodentia*)

 ***[[Scandentia]]***

 **[[Siaki]]** (*Sirenia*)

 **[[Eerdswin]]** (*Tubulidentata*)

## Luke uk diar
Taftem

**Taftem** as en taarep üüb Feer. At hiart tu det gimeend Olersem (ham kön uk Lungtaarep sai) an tu det sarkspal St. Laurentii.


Taftem 002.JPG
Taftem 001.JPG
Tallinn

**Tallinn** (iir *Reval*) as jü hoodstää foon Estlönj. Deer booge 434.562 manschne (2019). E stää as uk e hoodstää foon di Harju Lönjkris.

## Geografii
### Iindiiling foon Ferwålting

E stää heet 8 distrikte:
* Haabersti
* Kesklinn
* Kristiine
* Lasnamäe
* Mustamäe
* Nõmme
* Pirita
* Põhja-Tallinn

## Histoori
E stää wus lasmoot foon e Hanse.

## Kwäle
Tan

Wat menst dü ?
* **[[Tan (element)|Tan]]** - at metal
* **[[Tanen (baagen)|Tanen]]** - a baagen üüb eder ääg faan en priil
* **[[Tanen (loonskap)|A tanen]]** - at loonskap
* **[[Tanen (buumer)|Tanen]]** - a buumer
* **[[Tanebuum]]** - a apbuid buum tu jul


Tin-2.jpg|Tan (metal)
Fahrwasserzeichen.png|Tanen uun't faarweeder
Tarvasjõgi.jpg|Uun a tanen
Abies_alba_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-001.jpg|Tan (buum)
Weihnachtsbaum_Römerberg.jpg|Tanebuum tu Jul
Sössaarep

**Sössaarep** as en letj saarep üüb det nuurdfresk eilun Oomram an hiart tu det gemeen Neebel.

## Beskriiwang

Sössaarep as wel det äälst saarep üüb Oomram, uun't juar 1446 as det iarst tooch diarauer skrewen wurden.
Widj bekäänd as Sössaarep troch di siamaan Hark Olufs, diar uun't 18. juarhunert heer bäären wurd an uk heer stoorew.

Uun Sössaarep stäänt det letj winjmaln *Bertha*, wat daalang en wenhüs as. Hat wurd 1775 uun Munkmaask üüb Sal baud. 1882 kääft di koptein Volkert Quedens det maln an baud det üüb *Redenhuug*, en grääfhuug ütj a bronsetidj, weder ap. Diar as't do faan di maler Heinrich Andresen bit 1939 bedrewen wurden. Det maln ferfool, an uun a föftager juaren as't faan en architekt faan Hamborag kääft an apredet wurden.

Uun Waasterhias leit *Saateldün*, en kliinik för loftkraank jongen.
Efter Neebel tu leit at *Öömrang Skuul*, det as det grünj- an madelskuul för a öömrang jongen.

Üüb en 27 m huuch dün stäänt di grat ialtürn. Hi as 1875 baud wurden, sin ial as 63 m huuch an skinjt 23 siamiilen widj.
Nai bi a skuul stäänt di letj ialtürn, hi skinjt auer tu Fer.


## Luke uk diar

## Futnuuten
Sürstoof

**Sürstoof** (*Oxygenium*, faan  ‚oxys‘ „skarep, spas, sür“ an γεννάω ‚gen-‘ „maage“) as en cheemisk element mä det ufkörtang **O** an det atoomnumer **8**.

Sürstoof as efter iisen det öödermiast element üüb a eerd.

## Bilen

SIMSO.JPG|SIMS-Spektrum faan a isotoopen
Electron shell 008 Oxygen.svg|Elektroonenskel
Glacial iceberg in Argentina.jpg|Sürstoof uun weeder an is (H2O)
Hand oxygen mixer.JPG|Sürstoofbutel uun't kraankenhüs


## Luke uk diar

## Kwelen
Tanen (buumer)

**Tanen** (*Abies*) hiar tu a näädelbuumer (*Pinophyta*) faan det famile *Pinaceae*.

## Föörkemen
Am käänt 51 slacher faan tanen, wat uun a madel breetjin üüb a nuurdelk heleft faan a eerd föörkem. Efter a sjüüren fanjst dü fööraal tanen mad a näädelbuumer. Uun Madeleuroopa as fööraal at witj-tan (*Abies alba*) aran. Tu a fichten sait am uk ruad-tanen, det as oober en hial öödern slach.

## Beskriiwang

Aler slacher tanen san imergreen näädelbuumer mä jip ruter. Enkelt slacher wurd 20 m huuch, öödern sogoor 100 m. Tu a bleeden sait am näädeln. Jo san spas, flaak an wise üüb a onersidj miast tau smääl witj strimler. A näädeln kön 8 bit 10 juar ual wurd an sat lik üüb a twiiger. Sodenang könst dü jo mä fichten ütjenööder hual.

A taaper stun aleewen aprocht üüb a twiiger, bi a fichten as det ööders: Diar hinge jo lik deel. Det aaks faan en tanentaap blaft üüb a twiig saten, an a skolpen faal enkelt deel. Diaram könst dü uk nian hial taaper üüb a grünj finj.

## Ferwisang efter bütjen
Tennessee

**Tennessee** ([ˌtɛnəˈsiː] unti [ˈtɛnəsi]) as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't ååsten foon't lönj. Dåt heet 6.829.174 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Nashville.

## Geografii
### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Counties
Tennessee heet 95 counties:
Kiik uk deer: List foon counties önj Tennessee


## Kwäle
Theodor Mommsen

**Theodor Mommsen** (*30. November 1817 † 01. November 1903) wus en nordfraschen liirer än profäsor önj da klasische fääge. Hi wörd ålgemiin betråchtied as di wichtiste klasische histooriker foon dåt 19. iirhunert. Sin årbe ouer e roomsch histoorii as diling nuch uterst wichti for eefterforsching ouer dåt teema. Hi heet e Nobelpris for literatuur füngen önjt iir 1902 än wus uk en fäärenden tjüschen poliitiker, as lasmoot foon dåt prüüsche än uk foon dåt tjüsch parlamänt.

## Laawensluup
Mommsen as tulaid önj Gaarding önj Ääderstää än as apwüksen önj Bad Oldesloe. Hi wus tujarst histoori-profäsor bai e universität foon Leipzig, as dan 1858 lasmoot wörden foon jü akadeemii än eefter 1868 profäsor önj jü roomsch histoorii än jü universität foon Berlin.

Hi heet maning iirenbetjööginge füngen for sin waasenschaplike lååstinge: di “ween Max”, jü huuchst militär iirenbetjööging in 1868, iirenburger foon Room, än di Nobelpris, åån foon da man såågliteratur-schriwere, wat jü tukåning füngen.

## Waasenschaplike wärke

* *Jü histoorii foon Room*: dåt årbe deeged ap önj trii biinje twasche 1854 än 1856. Jü däkt jü roomsch histoorii bit tut iinje foon jü roomsch republik än dåt hiirschap foon Julius Caesar.
* *Roomsch grünseetlik rucht*: (1871-1888)
* *Roomsch Stroofrucht* (1899)
* än mör as 1500 widere årbe än ferhoonlinge ouer ouder individuäl teeme.

## Nobelpris-fakte

Mommsen wus di ålst persoon am e literaturpris tu fouen (hi wus deer 85 iir üülj) än uk di persoon ma dåt jarst geburtsiir (1817).

## Ferwise eefter büten

* Theodor Mommsen as „Klassiker der Geschichtswissenschaft“
* Biographische haanewisinge
* Mommsens ''Roomsch histoorii,'' tjüsch än änglisch, bai Project Gutenberg
* ''Römische Geschichte'' aw privoote homepage
* tising üt jü tid
* Phönix aus der Asche Theodor Mommsen än da Monumenta Germaniae Historica; Katalog tu jü ütstaaaling ... an jü Berlin-Brandenburgische akademii foon da waasenschape foon di 25. november bit 21. desämber 2005, Konzeption än kataloggestalting foon Arno Mentzel-Reuters, Mark Mersiowsky, Peter Orth, Olaf B. Rader. (PDF, 8,32 MB, leesetid bai bei DSL 1000 ca. 4 min.)
* laawensluup, ståmbuum, sitoote, galerii ... aw privoote homepage foon jü famiili Mommsen
Theodor Siebs

**Theodor Siebs** (* 26. August 1862 önj Bremen, † 28. Moi 1941 önj Breslau) wus en tjüschen germanist.

## Laawen
Siebs wus profäsor bai e uniwersitäät Greifswald, lääser bai e uniwersitäät Breslau. 

Tuhuupe ma oudere spräkewaasenschapere än ma fertreesere foon hu tjüsche teooterbüüne heet hi en bök utdänj, wat räigled, hü et tjüsch rucht ütsprääged wårde schal. Et bök wörd önjt iir 1898 fort jarst tooch pranted än eefter ham "di Siebs" nåmd. For en lung tid jüld di "Siebs" as dåt beest wärk ouer e huuchtjüsch ütspräke.

Deerfor än aw e sid deerbai heet hi ham boonbräägend mat frasch befooted, weerbai hi ham ai schuuniede önj åle laawende frasche dialäkte ouftiikninge tu måågen bai da manschne ine. Foon sin amenbai fäärti publisiirde wärke betiie jam foole aw dåt nordfrasch. Önj sin *Geschichte der friesischen Sprache* stoont en bål fulstäni histoorisch gramaatik foon möre nordfrasche spräkewise, weer hi önj *Zur Geschichte der englisch-friesischen Sprache* ål foole biispele foon jääwen häi. 

Sin årw as önj e krich önj Breslau ferlääsen gingen.

## Wärke da jam aw dåt nordfrasch betiie
Da mååste böke san heer 'online' tu leesen!
*1886: Die Assibilirung des K und G. Ein Beitrag zur Geschichte des Palatalismus der indogermanischen Sprachen. Tübingen.
*1889: Zur Geschichte der englisch-friesischen Sprache (Habilitationsschrift). I. Halle a.&nbsp;S.
*1898: Sylter Lustspiele (mit Übersetzung, Erläuterungen u. Wörterb.) Greifswald.
*1901: Geschichte der friesischen Sprache. Paul's Grundriss d. germ. Phil. I. 2 Aufl., S. XIV–XV, 1152–1464
*1902: Geschichte der friesischen Literatur. Paul's Grundriss d. germ. Phil. II. 2 Aufl.
*1909: Helgoland und seine Sprache. Beitr. z. Volks- und Sprachkunde. Cuxhaven u. Helgoland.
*1910: Ältere Helgolander Gedichte. Mitt. d. Schles. Gesellsch. f. Volksk. XII.
*1911: Sylter Lieder (Worte und Weisen). Zeitschr. d. Vereins f. Volksk. 21.
*1913: Helgoland. In: Des Deutschen Vaterland. Stuttgart.
*1931: Die Friesen und ihre Sprache. In: Die Friesen, hrsg. v. Borchling u. Muuss. Leipzig.

## Literatuur
*Miedema, H.T.J. *Paedwizers fan de Fryske filology. Th. Siebs (1862–1941), F. Buitenrust Hettema (1862–1922) en de Fryske filology tusken 1880 en 1940*. Ljouwert/Leeuwarden 1961.

## Kiik uk deer
Theodor Storm

**Theodor Storm** (* 14. Härfstmoune 1817 önj Hüsem; † 4. Foodermoune 1888 önj Hademarschen) wus en schriwster.

## Lääwent
Di 14. Härfstmoune 1817 wörd hi önj Hüsem as saan foon di adwokoot Johann Casimir Storm tuläid. Tu schölj gäng hi awt gümnasium önj Hüsem, än heer häi hi åål sin jungensiirnge handöör dåt heef aw jü iin sid än e hii aw jü ouder sid foon Hüsem. Da heet hi biise diip önj ham apnümen, dan da kaame ålten än ålten wi for önj sin dachte än nowäle. Deertu köm dan nuch jü stiming foon da hooltinge trinam e Weestermeelen bai Hohn, weer san åte meeler wus. Ouerdåt ja önj Hüsem ai rucht wat liirden, köm hi awäädrie aw et Katharineum önj Lübeck. 

Studiire däi hi önj Kil än 1843 wus hi adwokoot än hülp san taatjen önj Hüsem. Önj Kil wus hi gou waane wörden ma Theodor Mommsen än san brouder Tycho. Hi tuuch eefter Potsdam än wörd deer asesor bai en huug gericht. Jarst di dånsch-tjüsche krich 1848-51 än da iirnge önj e fråmde hääwe ham tu di grute dachter mååged. Hi långd eefter Hüsem, dan hi schraft önj sin stuk "Gedenkst du noch?" foon 1857: "Wer in der Heimat erst sein Haus gebaut, der sollte nicht mehr in die Fremde gehen!" Klaus Groth sää ma rucht foon ham: Dåt lingen heet Storm tu en dachter mååged, ouers et wus uk dåt lingen eefter en foomen. as hi 19 wus än dåt foomen wus 10.

1864 köm hi wi eefter Hüsem än wörd deer loonfooged. 1867 wörd hi dan uk nuch åmtsruchter. Hi wus iinj e krich 1870/71 iinj Frankrik. Önj en bräif foon 1870 schraft hi: "Das Bestehen der Welt beruht darauf, dass alles sich gegenseitig frisst oder vielmehr der Mächtigere den Schwächeren". Da leeste iirnge foon sin laawen booged hi önj Hademarschen, ai wid foon Ransborj. Deer heet hi uk sin bekåndst nowäle schraawen di Schamelrider. Önj Hademarschen as hi di 04. Foodermoune 1888 störwen. Begrääwen lait hi önj Hüsem.

## Ferwisinge eeder büte

*
Tjüsch

Et **Tjüsch**,  **Dütsk**,  **sjiisk**,  **tjiisk** as en weestergermaanschen spräke, wat foon amänbai 105 miljoone manschne snååked wårt.

## Spräkegebiit

Di spräke wårt forålem snååked önjt Ååstenrik, Liechtenstein, Luxemborj, e Swaits än Tjüschlönj. Di spräke wårt foon en latjen floose snååked önj Bälgien än Itaalien (Söödtirol). Önj maning lönje wårt tjüsch snååked, ouers deer as e spräke ofisjäl ai gödjkånd.

## Ruchtschriwing
Tjüsch wårt mat latiinsch alfabeet schraawen. For da fokale a, o än u jeeft et en 'umlaut'; ä, ö än ü. Fort scharp s wårt önjt tjüsch ß schraawen.

## Histoori
* 1522: Biibelouerseeting foon Martin Luther.
* 1838: Da brouderne Grimm fånge ma dåt tjüsch uurdebök önj.
* 1901: Jarste iinjhäidli ruchtschriwing.
* 1961: Eefter 123 iir as dåt uurdebök foon da brouderne Grimm klåår.
Tjüschlönj

**Tjüschlönj** as en lönj in Euroopa. Deer booge 83.155.031 manschne (2020). E hoodstää foont lönj as Berlin.

## Stjörkris
Önj Tjüschlönj jeeft et seekstäin stjörkrise (diilstoote):

# Baden-Würtembärj
# Bayern
# Berlin
# Brandenburj
# Bremen
# Hamburj
# Hessen
# Meklenburj-Forpommern
# Needersaksen
# Nordrhin-Weestfåålen
# Rhinlönj-Pfalz
# Saarlönj
# Saksen
# Saksen-Anhalt
# Slaswik-Holstiinj
# Tüüringen

## Stääse
* Berlin
* Hamburj
* München
* Köln
* Frankfurt am Main
* Stuttgart

## Politiik
Tjüschlönj as sunt e began (1957, as et dåt *Europäisch Wjartschapsgemiinschap* wus) lasmoot foon e Europäisch Unjoon.

## Weblinks

## Kwäle
Toopet An

At **Toopet An**,  *toopet ånert* (*Aythya fuligula*) as en fögel ütj at Anenfamile (*Anatidae*). 

## Bilen

Aythya fuligula MHNT.ZOO.2010.11.20.3.jpg|Aier faan *Aythya fuligula* - MHNT
Grote groep kuifeenden-4961779.webm|Toopet An. 


## Ferwisang efter bütjen
Toopet Düker

A **Toopet Düker**,  **grünluuper**, **düker** (*Podiceps cristatus*) hiart tu at fögelfamile Podicipedidae.

## Bilen

Great crested grebe (Podiceps cristatus) in the wild.webm |thumb |Podiceps cristatus
Podiceps_cristatus.svg|Huar *Toopet Dükern* föörkem
Podiceps cristatus MHNT.ZOO.2010.11.38.1.jpg|Aier faan *Podiceps cristatus* - MHNT



## Ferwisang efter bütjen
Toopet Laask

At **Toopet Laask**,  **toopet loosch** (*Galerida cristata*) as en Sjongfögel (Passeriformes) uun't famile faan a Laasken (*Alaudidae*). 

## Bilen

Galerida_cristata_naumann.jpg|Tiaknang
Galerida cristata MHNT 232 Sbekia Algérie.jpg|Aier faan *Galerida cristata*


## Ferwisang efter bütjen
Transistor

En **transistor** as en bagelemänt, weer huum elektrische spåninge ma ferstarke koon. 

## Prinsiip

Bai en ferstarker gungt en hiilj swåk sinjool in önj än foole gewålt kamt rüt. Än dåt as diling di transistor, di jü ferstarking möölik mååget.

Bai dioode heewe we sänj, dåt da önj iinj ruchting - jü spärruchting - ai liidje. Heer uner heewe we ruchts sun dioode tiikned, ouers we heewe leefts en oudern önj forütruchting deer ma önj e ra klänked. "Wat mååget dåt nü for en ferschääl?" koon huum seede, "Deer låpt duch nåån struum."

Dåt as uk wåår, ouers dåt änret ham wan we da biise dioode tächt baienouder bringe, önj iinj kristal. Dan as dåt nämlik sü, dåt hu elektroone foon jü önj forütruchting stönjende dioode nuch jüst jü önj spärruchting stönjende bariire belinge koone. Da jeewe deer dan duch en latje struum, di sünååmde koläktorstruum. We nååme deeram jü ruchtse bariire di **koläktor** (C), wilt jü leeftse - jü da elektroone lääwert - as **emiter** (E) betiikned wårt.

## Jü emiterspåning

Nü as dåt je sü, dåt di koläktorstruum fåli gefäili as for e spåning aw e emiter, än jü koone we iinjfåch räigle ma dåt latje stuk deer twasche, jü **baasis** (B). Än dåt interesante as nü, dåt en hiilj latje äkstro-struum önj e baasis en hiilj grute struum önj e koläktor jeewe koon.

Än ouerdåt di dioode twasche jü baasis än e emiter önj e forütruchting stoont, brüke we mån en hiilj latj spåningsänring am di baasisstruum luupe tu lätjen. Aw e ouder sid stoont di koläktor-dioode eentlik önj e spärruchting, än dåt bedjüset, dåt hi en hiilj grut spåningsänring oufjeewe koon suner dåt di koläktorstruum ham foole änret. Di transistor koon ålsü wörklik ferstarke!

## Önjwiinjing

Gewöönlik wårt di emiter önj nul volt läid, jåå unti nåån ouer en mötjstand, wilt önj e baasis jü ingungsspåning tufjard wårt. Bütedåt schal for e gewöönlike årbeswise di baasis-emiter-dioode önj forütruchting stönje. Aw e koläktor-baasis-dioode deeriinj, stoont en spärspåning, jü jüst as bai da dioode önj en maksimum bünen as. Bütedåt jült en maksimum lååsting foon hu tiiner miliwatt bit mör as hunert watt, åles typen-oufhingi. Transistoore for grute lååstinge mönje oofding aw käilplååte unti käilere montiird wårde.

## Klänkbile

Heer uner stönje da klänkbile foon en transistor. Dåt jeeft twäär sliike, oufhingi deerfoon weer jü baasis üt P-typ-materjool bestoont unti üt N-typ-materjool. Dåt san ääderenouder NPN- än PNP-transistoore. En hiilj ouderen sliik san da FET's.

**Klänkbile**
Trier

**Trier** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Rhinlönj-Pfalz. Jü stää heet 110.674 inboogere (2020).

## Kwäle
Tong (fask)

At **tong** (*Solea solea*) as en fask uun det order faan a platfasker (Pleuronectiformes).

## Beskriiwang
Hat woort uun a Nuurdsia fangd, föraal uun a waas, an hiart tu a jüürst fasker. Tonger lewe enkelt üüb sunagen an woken grünj an ei jiper üs 150 m. Jo wurd 4 bit 8 juar ual.

## Ferwisang efter bütjen
Toofelan

At **toofelan** ( *rüdjburstet slubånert*) (*Aythya ferina*) as en fögel ütj at anenfamile (*Anatidae*). 

## Bilen

Aythya ferina MHNT.ZOO.2010.11.20.4.jpg|Aier faan *Aythya ferina* - MHNT


## Ferwisang efter bütjen
Triituankub

At **Triituankub**,  **Miisk**,  **Struntjeeger** (*Rissa tridactyla*) hiart tu at Fögelfamile faan a Kuben (*Laridae*). 

## Bilen

Rissa_tridactyla_foot_080128.jpg|*Triituankuben* haa nään suurn efter bääften.
Rissa tridactyla MHNT.ZOO.2010.11.125.1.jpg|Ai faan *Rissa tridactyla* - MHNT



## Ferwisang efter bütjen
Trnava

**Trnava** as e hoodstää foon e Regjoon Trnava önj jü Slowakäi. Deer booge 63.803 manschne (2021). Dåt gebiit foon Trnava as 71,54 km². Jü inboogertächte as 957 manschne pro km². Jü pustliidjtål as 917 01, di forwoolnumer as 421-33 än dåt kfz-kåntiiken as TT.

## Kwäle
Tschechien/mo

**Tschechien** as en lönj önj Euroopa. Önjt weesten läit Tjüschlönj, önjt norden Poolen, önjt ååsten e Slowakäi än önjt sööden Ååstenrik. Deer booge 10.524.167 manschne (2021). E hoodstää foont lönj as Prag.

## Geografii
### Stääse
Da tiin grutste stääse önjt lönj san:

## Politiik
Tschechien as sunt 2004 lasmoot foon jü Europäisch Unjoon. Et lönj as sunt di 12de önj e Uursmoune 1999 lasmoot foon NATO.

## Kwäle
Tualagbitjer

A **Tualagbitjer**,  **tuulibäker**, **tuulibiter**, **tuulihåker**, **suurthood** (*Parus major*) as en fögel uun't famile faan a *Paridae* (Tualagbitjern). 

## Bilen

Meise_900.jpg|*Tualagbitjern* bliiw uk uun a wonter.
Parus major excelsus MHNT 232 Aïn Béïda Algerie.jpg|Aier faan *Parus major*


## Ferwisang efter bütjen
Twari hoode

**Twari hoode** as en teooterstuk foon Nis Albrecht Johannsen di ålere. Dåt wörd 1976 önj e *Friisk Kameedibibleteek Nr. 5* foon e Nordfriisk Instituut önj Bräist ütdänj.

Dåt as en kameedistuk, wat am wunterm önj en frasch toorp spaalet. Deerönj treese ap:
: 1. Wule Diirkens, en böre, äin än twari
: 2. Jarli Wulens, sin wüf, en måål hood
: 3. Änken, jare doochter
: 4. Brooder Diirkens, toorpssmas, Wulens brouder
: 5. Mume Måtsen, toorpskrouer, uk wat twari
: 6. Kiie, sin wüf
: 7. Jäns, jare saan
: 8. Pätjer Mumsen, en böre
: 9. Sile Siiwerts, Tiinjstfoomen bai Krouers

## Literatur
* *Friisk Kameedibibleteek Nr. 5*, Nordfriisk Instituut, Bräist, 1976. 63 side.
Tüüringen

**Tüüringen** as en bundeslönj foon Tjüschlönj.

## Geografii
### Stääse
Da tiin grust stääse önj e diiljstoot san:

### Iindiiling foon Ferwålting
Krisfrie stääse:

* Lönjkrise:

## Kwäle
Türnfalk

At **Türnfalk**, **Falk**,  **törnfalke**, **tormfalke** (*Falco tinnunculus*) hiart tu at fögelfamile faan a falken (*Falconidae*).

## Bilen

Common-Kestrel-2.jpg|At *türnfalk* rödelt uun a loft.
Faucon crécerelle MHNT.jpg|Ai faan en türnfalk. 
Falco tinnunculus alexandri MHNT.ZOO.2010.11.94.6.jpg| *Falco tinnunculus alexandri* - MHNT


## Luke uk diar
Türnswaalk

At **Türnswaalk**,  **törnswulken**, **tormswulken** (*Apus apus*) as en fögel uun't famile faan a *[[Siilern]]* (*Apodidae*). Hat het so, hiart oober ei tu a Swaalken (*Hirundinidae*).

## Bilen

ApusApusKlausRoggel05.jpg|*Türnswaalk*
Apus apus MHNT ZOO 2011 11 159 Le Louvres Paris.jpg|Aier faan *Apus apus*.


## Ferwisang efter bütjen
Türnüül

At **Türnüül**, **Kadüül**,  **slaierööl**,  **törn-ööl** (*Tyto alba*) as en Kadüülfögel uun't famile *Tytonidae*. 

## Bilen

Tyto_alba_1_Luc_Viatour.jpg|*Türnüül* uun a loft.
Tyto alba guttata MHNT.ZOO.2010.11.154.8.jpg|*Tyto alba guttata* - MHNT



## Ferwisang efter bütjen
Tweed Wråålkrich

Di **Tweed Wråålkrich** wus en krich foon 1939 bit 1945. Et wårt di *Tweed* nåmd, wilt et di tweed krich wus, weer lönje foon eentlik åle kontinänte mamååged heewe. 

Dåt as di iinjsist krich weerbai süwälj atoom- as uk biologische än gemische wååben brükt san. 

Önj di Tweed Wråålkrich san amenbai 55 milion manschne störwen. 6 milion Juuden san bai di Holocaust ambroocht wörden.

## Slåchte
;Euroopa
* Slåcht am Ainglönj
* Slåcht am Frånkrik
* Operation Barbarossa
* D-Day
* Operation Market Garden
* Ardennenoffensiiw
* Slåcht Am Stalingrad
* Slåcht Am Berlin

;Afrika
* Slåcht am Tobruk
* Slåcht am Gazala
* Slåcht am El Alamein

;Asien
* Japånisch-Chineese Krich 
* Russisch-Japånische Krich
* Slåcht Am Halhin Gol
* Pearl Harbor
* Slåcht önj e Koralsiie 
* Slåcht am Midway

## Sii uk
* Jarst Wråålkrich

## Links
Tächnik

**Technik** fanst Dü önj e:

**[[Lönjwirtschap]]**
: Hautjarscher (mooring)

**[[Elektroonik]]**
: Autonavigasjoon
: Ferstarker (mooring)
: Jåchtdioode
: Mötjstande
: Transistor (mooring)

**[[Füsiik]]**

**[[R%C3%BCmf%C3%A5rd]]**

**[[Technik fuar't Hüs]]**
: Weeterfrii Pesistiin (Söl'ring)
: Weetertecht Beton (Söl'ring)
: Traachter (Söl'ring)
: Friisnakigiraat
Uart (fögel)

At **Uart**,  *kräkånert*,  *skräpånert* (*Anas crecca*) as en Fögel faan't Anenfamile (*Anatidae*). 

## Bilen

Anas crecca MHNT.ZOO.2010.11.18.3.jpg|Aier faan *Anas crecca* - MHNT


## Ferwisang efter bütjen
Pasiifik Uastrang

At **Uastrang**,  **Uastring** of uk **Pasiifik Uastrang** (*Crassostrea gigas*) as en slach faan Twiiskaalagen (Bivalvia) uun det order faan a Ostreoida, an as di slach, di fööraal ferkääft an eden woort. 

Austernbänke im Hafenwatt von Norderney 01.jpg|Uastrang beenk
Austernzucht 2008 PD 2.JPG|Uastrangen wurd aptaanj
Huitre creuse.jpg|Apbreegen Uastrang



## Luke uk diar
Uetersen

**Uetersen** () as en stää önj e kris Pinnebärj (Slaswik-Holstiinj), deer booge amenbai 18.000 manschne. Jü stää lait önj e Pinnau än jü stää as berüümt for et Rosarium Uetersen.

## Beschriwing
**Stäädiile**
* Altstadt
* Innenstadt
* Quartieren Lohe
* Katzhagen
* Kreuzmoor
* Rudolf-Kinau-Weg,
* Am Seeth/Wischhörn
* Am Gehölz
* Tornescher Weg
* Am Steinberg
* Weidenkamp/Ohrtbrook
* Kleine Twiete

## Sii uk
Ulm

**Ulm** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Baden-Würtembärj. Jü stää läit önjt ååsten foont bundeslönj, önj di Tübingen Regiiringsdistrikt. Dåt heet 126.790 inboogere (2019). Dåt as en krisfri stää än uk e hoodstää foon e Alb-Donau-Kreis.

## Süsterstääse

## Persöönlikhäide
* Albert Einstein (1879-1955) wus önj Ulm tuläid.

## Kwäle
Unerrucht

**Unerrucht** is dåt ouerbrängen foon dåt waasen döör liirer önj (junge) manschne.

Önj Tjüschlönj heet di nordfrasche Friedrich Paulsen fool mååged for dåt bilensweesen.

## Ålgemiinj
;Schoule
* Bjarnetün - Följkhuuchshölj - Grünschölj - Uuniwersitäät - Sekundeere schölj

;Feeke
* Biologii - Geografii - Histoori - Mate - Spräkeunerrucht

;Sliike
* Mörspräki schölj 

## Ütbilingsüsteem önj Dånmark
* Bjarnetün (*Børnehaver*)
* Grünschölj (*Folkeskole*)
* Sekundeere schölj (*Ungdomsuddannelser*)
** Beruufsschölj (*Erhvervsrettede ungdomsuddannelser*)
** Turäien for Gymnasiuum (*Studieforberedende ungdomsuddannelser*)
* Uuniwersitäät (*Universitet*)
* Wüksenunerrucht

## Ütbilingsüsteem önj Tjüschlönj

## Ütbilingsüsteem önj e Neederlönje
 

## Haanewise eefter büten
* studenterguiden.dk - kurse *Dånsch*
* :de:Bildungssystem in den Niederlanden
* Frasch wan we weese (DLF Kultur 05.12.2015)
Ungarn/mo

**Ungarn** as en lönj önj Euroopa. Deer booge 9.772.756 manschne (2019). E hoodstää foont lönj as Budapest.

## Geografii
### Stääse
Da tiin grutste stääse önjt lönj san:

## Politiik
Ungarn as sunt 2004 lasmoot foon jü Europäisch Unjoon.

## Kwäle
Tüütern

A **Tüütern**,  **liire** (*Charadriidae*) san en fögelfamile an hiar mä Bakern an ööder fögelfamilin tu't order faan a Kuben an Waadfögler (*Charadriiformes*).

## Sköölen
Anarhynchus – Charadrius – Elseyornis – Erythrogonys – Hoploxypterus – Oreopholus – Peltohyas – Phegornis – Pluvialis – Thinornis – Vanellus

## Enkelt slacher
: Charadrius
:: Mösk (*Charadrius alexandrinus*)
:: Liirk (*Charadrius dubius*)
:: Groonk (*Charadrius hiaticula*)
: Pluvialis
:: Hiasluuper (*Pluvialis apricaria*)
: Vanellus
:: Liap (*Vanellus vanellus*)

## Luke uk diar
Üülönj

**Üülönj**. Aw bloot 117 hektaar booge tu tids 30 manschne aw ån weerw. Uner da 15 hüsinge as en schörk, et schölj än en krouf. Önj e mad foon e weerw as nuch en gåns üüljen fääding tu schüns, trinam san smuke tööninge. Ouerdåt da grute fääre ai tu Üülönj sile koone, jeeft et niinj räigelmääsi ferbining. En loorendoom ferbant Üülönj än e Nees ma e fååstewål. Ma da loore koon följk eefter Üülönj kääre, ouers koone uk oudere keere deerma transportiird wårde.

## Kiik uk deer
Koperniikium

**Koperniikium** as en konstelk ütjwerket cheemisk element m det ufkörtang **Cn** an det atoomnumer **112**. Hat as en auergungsmetal. Di iarst nööm wiar **Ununbium** (**Uub**).

## Bilen

Electron shell 112 Copernicium.svg|Elektroonenskel



## Luke uk diar

## Kwelen
Uranus

**Uranus** (sümbool: ) as en isplaneet. Eefter Jupiter än Saturnus as et di treedgrutste planeet foon dåt sansüsteem. Et jeeft trinam 27 moune.

Bloot önj dåt iir 1986 as rümsonde *[[Voyager 2]]* långs di planeet kiimen.

## Moune
Uranus heet 27 moune:

## Mör bile

Uranian_rings_scheme.png|Trinam di Uranus ferluupe ringe ma moune än oudere, diilwis luurlatje partiikle.
ESO-Uranus-Moons.jpg|Uranus ma soowen foon sin moune.
Uranus_Earth_Comparison.png|Jard än Uranus önj ferglik


## Kiik uk deer
Utah

**Utah** ([ˈjuːtɑː] unti [ˈjuːtɔː]) as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't weesten foon't lönj. Dåt heet 3.205.958 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Salt Lake City.

## Geografii
E Rocky Mountains lade önj't ååsten än sööden foon e diiljstoot.

### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Counties
Utah heet 29 counties:
Kiik uk deer: List foon counties önj Utah

## Kwäle
Valletta

**Valletta** as jü hoodstää foon Malta. Deer booge 5750 manschne (2017). E stää as eefter Jean de Valette (1495-1568) nååmd.

## Süsterstääse
*  Palermo önj Italien
*  Piran önj Slowenien
*  Rhodos önj Griichenlönj

## Kwäle
Vermont

**Vermont** [vərˈmɒnt] as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't nordååsten foon't lönj. Dåt heet 623.989 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Montpelier.

## Geografii
Vermont as diilj foon Nai-Änglönj. E diiljstoot läit önj e Appalachen.

### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Indiiling foon Ferwalting
Vermont heet 14 *counties*:

## Bile

Datei:Burke from Lyndonville.jpg
Datei:Burlington, Vermont.jpg
Datei:Bartonsville Covered Bridge.jpg


## Kiik uk deer

## Kwäle
Vilnius

**Vilnius** []  (sjiisk **Wilna**, , , witjrüsk Вільня/*Vilnja*, jiddisk *ווילנע*/*Wilne*) as det hoodstääd faan Litauen an mä 542.932 iinwenern (2011) det gratst stääd faan't lun.

Hat as uk hoodstääd faan't Vilnius Lungemeen, hiart diar oober salew ei mä tu.

## Kliima



## Sasterstääden

## Luke uk diar
Virginia

**Virginia** [vərˈdʒɪniə] as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't ååsten foon't lönj. Dåt heet 8.535.519 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Richmond.

## Geografii
E Appalachen lade önj't weesten foon e diiljstoot.

### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Counties
Virginia heet 95 counties än 39 ünoufhängi stääse (*independent cities*):
Kiik uk deer: List ma counties än ünoufhängi stääse önj Virginia

## Kwäle
Waiguurd

**Waiguurd** as en toorp, än hiirt sunt 1978 tu Doogebel. Waiguurd wus, nausü as Foortuft en håli bit 1574. Dåt schucht huum nuch diling bai da maning wärwe. Waiguurd wörd bit 1577 loonfåst mååged. Et as en änkelt wärw, weer ouers nuch trinam änkelte hüsinge stönje.

Waiguurd bestoont diling üt:
*Grutwärw
*Sööder-Waiguurd
*Norder-Waiguurd
*Waiguurd-Dik än 
*Bolhüs.


Wiiser Risem 001.JPG
Waiguurddik.jpg
Waliisisch

Jü **waliisisch spräke** (tjüsch: *Walisisch*) as en keltisch spräke, di snååked wårt önj **Wales** (*Cymru*), deeram da Waliiser ja seelew än jar spräke *Cymraeg* nååme. (Spreeg [kömri, kömraig]).
Maenouder snååke 750.000 manschne Waliisisch, weerfoon önj 
:Wales: 611,000
:Änglönj: 133,000
:Chubut, Argentinien: 25,000 

Di spräke liknet üs gåns fråmd än iir heewe da liirde miinjd, dåt wus nåån indogermaanschen spräke. Ouers duch as dideere dåt.
		
Di spräke gungt tum biispel sü:
*Mae gath ar y gadair*
[mai gath ar e gadär]
'Deer as en kåt aw e stölj.'
Deerüt hååle we füliende uurde:
*mae* = deer as
*gath* = *cath* = kåt; (*th* as in änglisch *thin*)
*ar* = aw
*y* = e (uk: jü, di, dåt)
*gadair* = *cadair* = stölj
Alsü fånge *cath* ön *cadair* gewöönlik önj ma *C* (spräägen as:[k]), mån änret ham dåt önj wase kombinasjoone tu *G*.Dåt hiitj **mutasjoon** än spaalt önj dåt Waliisische en grut rul.
*Cath* as heer dåt iinjsist uurd, wåt bekånd hiirt.

En ouder seeting:
*Mae’r ci yn yr ystafell*.
[mai r kii en er estawäLL]
'Deer as di hün önj e dörnsch.'
Deerüt liire we:
*‘r = yr = y* = di (uk: jü, dåt)
*ystafell* = dörnsch.
Dåt leest uurd heet alsü ouer tjüsch *Stube* ma *ST* wåt bekåndet än *ci* kåne we wi, as we an en *Kynologe* ('hünetiinjer') tånke.
Dåt waliisisch *LL* wårt ütspräägen as *L*, wilt tugliks luft döör da täis gungt. Deerüt koon huum ferstönje, weeram di walisische noome *Lloyd* oofding as *Floyd* ütspräägen wårt. 

En ouder biispel:
*Mae ef yn eistedd*; (*dd*=*th* as önj änglisch *this*)
'Deer as hi önj t saten' = 'Hi sat.'
Dåt liket komplitsiird, ouers eentlik as dåt önj dåt Änglische jüst iinjs:
*He is sitting* = ‘hi sat’ än sü uk:
*Rydw i yn eistedd = I am sitting* = ‘ik sat’
*Rwy ti yn eistedd = You are sitting* = ‘dü satst’

Aw jü wise töre fråmde ai åle forme as *sat-sate-satst* foon åle tiduurde tu liiren.
Huum tånkt wälj, dåt dåt deerfoon kamt, as da keltische inboogere foon Änglönj ål dåt Germaansch liire moost, as ja sunt 449 aw iinjs foon da Angele ouerhärsched wörden.

## Sii uk

## Linke
* Tjüsch-Waliisisch un Waliisisch-Tjüsch Uurdebök
* kurs Walisisk aw änglisch.
* Ouer jü uursååge foon mutasjoon (Kap. 5).
* Ouersacht foon liirmadele än sü wider.
Warschau

**Warschau** (aw Poolsch: *Warszawa* [varˈʂava]) as jü hoodstää foon Poolen. E stää läit önjt ååsten foont lönj. Deer booge 1.777.972 manschne (2018). Dåt as uk e hoodstää foont prowins Masoowien.

## Geografii
E stää läit bai di Weichsel struum.

### Indiiling foon Ferwålting
Distrikte:

## Kwäle
Weederhan

At **Weederhan**,  **latj wååderhån**, **rüüdjneebet wååderhån** (*Gallinula chloropus*) as en fögel uun't famile faan a Weederhanen (*Rallidae*). 

## Bilen

Gallinula_chloropus_-moorhen_and_3_chicks_on_water.jpg|*Weederhan* mä jöönkin.
Gallinula chloropus MHNT.ZOO.2010.11.67.1.jpg|Aier faan *Gallinula chloropus* - MHNT


## Ferwisang efter bütjen
Weesterlön'

**Weesterlön**' (Dütsk:*Westerland*) es fan Uast tö Weest wuksen. Di Naam skel kemen wiis, aurdat di Lir wat fan Eidem kām, wan dit önergiar, jaar Plaats üp dit *Weesterlön fan Tinem* iinnem.Dit diar Lön wiar fiir off fan't Weeter, en des Sekerhair wel di Lir noch haa.Uk deling ken em fain hentö "Ual-Weesterlön" gung, wan et me di Flöör fan Gasten en bet fuul uur.

Ön Weesterlön uur masi Program fuar di Gasten önberen, en hat heer en rocht gur Infrastruktuur, diarfuar, dat et sa gurt ek es.


Ortseingangsschild_Weesterlön.JPG


----
*Teenkstairen ön Weesterlön
*Üđer Tērper üp Söl
* Friedrich Erichsen
Waanerfalk

At **Waanerfalk**,  **düwefalke** (*Falco peregrinus*) hiart tu at fögelfamile faan a Falken (*Falconidae*).

## Bilen

Falco_peregrinus_naumann.jpg|Tiaknang faan *waanerfalken*
Falco peregrinus MHNT.ZOO.2010.11.102.1.jpg|Aier faan *Falco peregrinus* - MHNT
Falco peregrinus madens MHNT.ZOO.2010.11.102.8.jpg|Aier faan *Falco peregrinus madens* - MHNT



## Ferwisang efter bütjen
Waas

A **waas** [mä en 'skarep' s] as en loonskap uun a Sjiisk Bocht bi't küst faan Denemark, Sjiisklun an Holun. Hat as so flaak, dat hat bi liachweeder drüg fäält. Do feer bluas noch a priiler weeder. Wan a flud komt, lääpt at weeder auer a waas, an hat woort tu en **hääf**. 

Det wurd waas komt faan ualfresk *wada*, an det ment *flaak*, *huar dü troch waad könst*. 

Uun Nuurdfresklun jaft'at miast *kleiwaas*, *miskwaas* an *sunwaas*, trinjam Halaglun uk *stianwaas*. Di auergung faan a waas tu't fääst lun as oonlun ( *Inge*) mä en gans aparte leewentswelt faan diarten an plaanten. Diaram san a waasloonskapen oner skül steld wurden.

## Bilen

Tidal flats.jpg|*Kleiwaas*
Wattwurm haufen.jpg|*Miskwaas* mä bonker faan't soongreewlang
Sandbank (Amrum).JPG|*Sunwaas* föör Oomram
Heligoland Felswatt low tide.jpg|*Stianwaas* föör Halaglun


## Luke uk diar
* Natsionaalpark Waas (SH)
Weestsiie

Jü **Weestsiie** (Nordsiie, ö-f. Nuurdsia) as en siie önjt norden foon Euroopa twasche Grut Britanie, Norwäi, et Dåånsch, Tjüschlönj, e Naaserlönje, Bälgie än Frånkrik. Tut norden gungt jü ouer önj di Atlantische Oseåån än tut sööden as er uk en smeel ferbining tu e Atlantik döör di Änglische Kanool. Widere as jü önjt ååsten döört Skagerrak ma e Ååstsiie ferbünen. Jü siie lait awt europääsch kontinentoolschälf än streeket ham üt ouer 570.000 km² ma ambai en längde foon 970 km än en brååtj foon 580 km.

Da küste trinam e Weestsiie san gåns ünlik. Önj Norwäi än Schotlönj san er huuge bärje än klife än diipe fjorde. Önjt dåånsch san er fort mååst soonströnje än hu latje fjorde. Da söödlike küste foon söödänglönj bit tut dåånsch bestönje üt wåt än läich mjarschlönj, wat döörtäägen as foon rindele än wilms bai stormflödj blånk stoont. En latj stuk ouf e küst jeeft et heer uk maning ailönje.

E Weestsiie as uk bekånd for da maning diirte wat heer laawe. Besuners häiringe, siihüne än poorne jeeft unti jäif et heer önj mase. Ouers uk aw boowrie et wååder jeeft et maning gäis, ünlike kube än wåtföögle, än scharpföögle suk as di gooseoodler.

Uner e Weestsiie san grute resärwe foon gas än ööle tu finen. Da lönje trinam hääwe åål unernaamene wat daheere ööle än gasresärwe üt di boum hååle.

Döör da maning inboogere än e industrialisiiring besuners långs da söödlike kånte än uk di intensiiwe brük foon e siie, jeeft et maning keere, wat probleeme for e amwråål mååge. Deer made san et ouerfaschen, mjuks än fööl wååder foon e industrii än loonbrük, et ütbagern än ütspäilen foon huuwene än siiweege, än fooles möör.

## Noome
Önjt dånsch än önjt nordfriisk wårt Weestsiie brükt. Oudere spräke brüke mååstens Nordsiie, wat üt jü üüljfrasch perspektiiwe önjtstiinjen as. 

Önj e röömisch tid wus di noome *Mare Frisicum*, önj e klassisch tid wus dåt *Oceanum Germanicum* unti *Mare Germanicum*.

## Katastroofe
* Di grute storm foon 1287 heet e form foon di söödlike siikånt feranerd. Deerdöör as jü ferbining ma di Söödersiie (diling Iselsiie) önj e Neederlönje önjtstiinjen.
* Jü jarst grut Moondrånkels 1362, weer önj da frasche gebiite amenbai 50.000 manschne bai störwen.
* Jü ouder grut Moondrånkels di 11. oktoober 1634 rungeniird 21 schöspele aw e Strönj, weer 6.123 manschne bai störwen.
* Jü katastroof foon 1953 önj e neederlönjsch prowins Siielönj weer 1.835 manschne bai störwen.
Weremk

**Weremk** (*Artemisia absinthium*) hiart tu at plaantenfamile faan a kurewbloosen (*Asteraceae*)

## Bilen

Artemisia_absinthium_001.jpg|Weremk uun guard



## Ööder Artemisia slacher
* Bifut, Noopkrüüs (*Artemisia vulgaris*)
* Röökelbosk (*Artemisia maritima*)

## Luke uk diar
West Virginia

**West Virginia** [ˈwɛst vɚˈdʒɪn.jə] as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't ååsten foon't lönj. Dåt heet 1.792.147 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Charleston.

## Geografii
E diiljstoot läit önj e Appalachen.

### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Counties
West Virginia heet 55 counties:
Kiik uk deer: List ma counties önj West Virginia

## Kwäle
Wien

**Wien** as jü hoodstää foon Ååstenrik. Deer booge 1.897.491 mansche (2019). Dåt as jü grutste stää önj Ååstenrik. Eefter Hamborj än Berlin as Wien jü treedgrutste tjüschspräki stää aw e wråål. 

Da biise Ludwig van Beethoven än Wolfgang Amadeus Mozart san berüümt wörden önj Wien.

## Bile

Schloss Schönbrunn Wien 2014 (Zuschnitt 1).jpg|Wien
Wien-Albertina-14-2009-gje.jpg|Albertina
Wien-Judenplatz-14-Mahnmal fuer die Opfer der Shoa-2009-gje.jpg|Judenplatz
Wien-Museumsquartier-26-Leopold-Museum-2009-gje.jpg|Museumsquartier
Wien-Parlament-144-Xenophon und Thukydides-2008-gje.jpg|Austrian Parliament
Wien-Rathaus-106-Parlament-2008-gje.jpg|Rathaus
Wien-Stephansdom-120-innen-2007-gje.jpg|Stephansdom
Wien-Staatsoper-122-2013-gje.jpg|Staatsoper
Wien-Zentralfriedhof-36-Engel auf Buechern-2008-gje.jpg|Zentralfriedhof
Wien-Prater-12-Riesenrad-2007-gje.jpg|Prater


## Kiik uk deer

## Kwäle
Wiesbaden

**Wiesbaden** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Hessen. Jü stää heet 278.609 inboogere (2020).

## Kiik uk deer

## Kwäle
Wiiduu

A **Wiiduu** (*Upupa epops*) as en fögel uun't famile faan a Upupidae. 

## Bilen

Hoopoe_de.jpg|Tiaknang faan *wiiduus*.
Huppe fasciée MHNT ZOO 2010 11 161 Ouzouer-sur-Trézée.jpg|Aier faan *Upupa epops*


## Ferwisang efter bütjen
Wiringhiird

E **Wiringhiird** äs en Hiird en Noordfreesklön. Et was fuon 1967 taa 2008 en *Amt*. Et äs nü diil fuon't Amt Sörtoner.

## Wiringhiirder fölk
* Peter Jensen
* Adeline Petersen
* Erika Botte

## Wiringhiirder Sjösbele
* Ämelsbel Sjösbel (Kirchspiel Emmelsbüll/Embsbøl Sogn)
* Hoorbel Sjösbel (Kirchspiel Horsbüll/Horsbøl Sogn)
* Klangsbel Sjösbel (Kirchspiel Klanxbüll/Klangsbøl Sogn)
* Naisjösbel Sjösbel (Kirchspiel Neukirchen/Nykirke Sogn)
* Oowentoft Sjösbel (Kirchspiel Aventoft/Aventoft Sogn)
* Runees Sjösbel (Kirchspiel Rodenäs/Rødenæs Sogn)

## Wiringhiirder Torpe
* Ämelsbel en Hoorbel
* Klangsbel
* Naisjösbel
* Oowentoft
* Runees

## Säi uk
* Wiringhiirder Freesk
* Wiidau

* *Oore hiirde oon Noordfreeskluin*: Wiringhiird, Böökinghiird, Karhiird, Gooshiird.