open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Minsk

__NOTOC__

A **minsk** (lat. *Homo sapiens*) as efter at süsteem faan a biologii en huuger tetjdiart uun det kategorii faan a primaaten. Uun't leed istidj föör muar üs 200.000 juaren begand a minsk uun Afrikoo det tu wurden, wat hi daalang as. Di föörgunger faan a *homo sapiens* wiar woorskiinelk di *[[homo erectus]]*.

## Di minsk an sin les

01 - hood, mä uugen, uaren, nöös, müs
02 - gesicht
03 - hals / nääk
04 - skoler
05 - brast
06 - bük, mä naawel
07 - onerlif
08 - liist
09 - leewent
10 - lurag
11 - knöbian
12 - skenbian
13 - wrast
14 - fut, mä tuaner
15 - iarem
16 - elemböög
17 - oneriarem
18 - wraslang
19 - hun, mä fangern

## Banenleewent
En hialer rä orgaanen surge för't sünjhaid faan a minsk. A taalen uun det tabel gung faan en 20 bit 30 juar ualen minsk ütj, di 170 cm grat an 70 kg swaar as.

## Wat as di minsk?
Hün rol a minsk uun a selskap spelet, diar stridj a wedenskapslidj uun flook feeg auer:
* Sotsiologii
* Fiilosofii
* Religioon
* Histoore
* Politiik
* Rocht
* Onerracht

## Luke uk diar

* Antropologii

## Futnuuten
Möösk

**Möösk** as en green lunplaant, an as wel föör 400 bit 450 miljuun juaren faan green algen ufkimen. Oner di nööm *möösk* (Bryophytes) wurd trii ufdialangen faan plaanten tuupfaadet, diar oober ei direkt mäenööder tuuphinge.

## Ufstamang

## Ufdialangen, klasen an enkelt slacher
; Ufdialang Hurnmöösk (*Anthocerotophyta*)
* Klas Leiosporocerotopsida
* Klas Anthocerotopsida

; Ufdialang Bleedenmöösk (*Bryophyta*)
* Onerufdialang Bryophytina
** Klas Andreaeopsida
** Klas Oedipodiopsida
** Klas Tetraphidopsida
** Klas Polytrichopsida
** Klas Bryopsida
* Onerufdialang Sphagnophytina
** Klas Sphagnopsida
*** Order Ambuchananiales
**** Famile Ambuchananiceae
***** Skööl Ambuchanania
****** Slach Ambuchanania leucobryoides
*** Order Sphagnales
**** Famile Sphagnaceae
***** Skööl Türewmöösk (*Sphagnum*)
* Onerufdialang Takakiophytina
** Klas Takakiopsida
*** Order Takakiales
**** Famile Takakiaceae
***** Skööl Takakia

; Ufdialang Liwermöösk (*Marchantiophyta*)
* Auerklas I
** Klas Treubiopsida 
** Klas Haplomitriopsida
* Auerklas II
** Klas Blasiopsida 
** Klas Marchantiopsida 
* Auerklas III
** Klas Fossombroniopsida
** Klas Pallaviciniopsida
** Klas Pelliopsida
* Auerklas IV
** Klas Jungermanniopsida

## Ferwisang efter bütjen
Türewmöösk

**Türewmöösk** (*Sphagnum*) as di nööm faan en hialer rä slacher möösk.

## Süstemaatik
* **Ufdialang Acutifolia**
** *Sphagnum capillifolium*
** *Sphagnum fimbriatum*
** *Sphagnum fuscum*
** *Sphagnum girgensohnii*
** *Sphagnum molle*
** *Sphagnum quinquefarium*
** *Sphagnum rubellum*
** *Sphagnum russowii*
** *Sphagnum subnitens*
** *Sphagnum warnstorfii*

* **Ufdialang Cupsidata**
** *Sphagnum balticum*
** *Sphagnum cuspidatum*
** *Sphagnum lindbergii*
** *Sphagnum majus*
** *Sphagnum obtusum*
** *Sphagnum pulchrum*
** *Sphagnum riparium*
** *Sphagnum tenellum*
** *Sphagnum recurvum*
*** *Sphagnum angustifolium*
*** *Sphagnum brevifolium*
*** *Sphagnum fallax*
*** *Sphagnum flexuosum*
*** *Sphagnum recurvum*

* **Ufdialang Rigida**
** *Sphagnum compactum*
** *Sphagnum strictum*

* **Ufdialang Sphagnum**
** *Sphagnum imbricatum*
*** *Sphagnum affine*
*** *Sphagnum austinii*
** *Sphagnum centrale*
** *Sphagnum magellanicum*
** *Sphagnum palustre*
** *Sphagnum papillosum*

* **Ufdialang Squarrosa**
** *Sphagnum squarrosum*
** *Sphagnum teres*

* **Ufdialang Subsecunda**
** *Sphagnum contortum*
** *Sphagnum denticulatum*
** *Sphagnum inundatum*
** *Sphagnum platyphyllum*
** *Sphagnum rufescens*
** *Sphagnum subsecundum*

## Ferwisang efter bütjen

## Futnuuten
Plankton

At **Plankton** as nian kategorii uun a süstemaatik faan a biologii. Ham ment diar at labenen mä, diar uun't weeder lewet an ham mä a struum ambidriiw läät. Labenen, diar uk jin a struum swääm koon, as nian plankton, det as nekton.

At wedenskap am't plankton begand mä Johannes Peter Müller, di faan 1846 üüb Halaglun werket hää.

Plankton as miast letj, fiiner üs en minskenhiar. Oober uk glaagen, diar auer 9 m lung wurd kön, hiar diartu, auer jo mä a struum hen an weder driiw.

## Süstemaatik
Plankton hiart tu trii grat hoodkategoriin uun a biologii:
* *Bakterioplankton* hiart tu a bakteerien
* *Phytoplankton* hiart tu a plaanten
* *Zooplankton* hiart tu a diarten

## Bedüüdang
Plankton komt fööraal diar föör, huar föl sürstoof uun't weeder as. Det as miast diar, huar't ei so warem as. An do brükt plankton mineraalen, am tu waaksen. Sodenang fanjst Dü plankton uun a naite faan a küsten mä kuul struumer. An diar finj do uk a fasker nooch tu freeden. Üüb det koord (rochts) as det föörkemen faan plankton jonkgreen uunmoolet.
Bekäänd slacher faan diarten, diar fööraal faan plankton lewe, san:
* Bläwaal
* Finwaal
* Waalhei
* Riisenhai
* Flamingo
* Atlantik-Hiarang
* Sardiin
* Hees

## Ferwisang efter bütjen
Halagfresk

**Halagfresk** (*Halifreesk*) as det nuurdfresk spriakwiis faan A Halgen (10). 1972 wurd det noch faan amanbi 40 minsken snaaket. Spriakhistoorisk sen hiart Halagfresk tu't Fäästäägsfresk an as nai mä't Gooshiirder. Hat as faan't Strunfresk auerblewen.

## Gramatiik
### Artiikeln
**Bestimt Artiikeln**:
* **di** keerl - **dä** keerle; **ju** wufsit - **dä** wufsite; **dat** hus - **dä** husinge.
### Pronoomen
* *persöönelk pronoomen*: ik - mii; du - dii; hii - ham; ju - här; dat - ham; wii - us; jam - jam; jä - jam.
* *posesiiw pronoomen*: man/min (**man** bröör, **min** soster, **min** hus); dan/din  (**dan** bröör, **din** soster, **din** hus); san/sin  (**san** bröör, **sin** soster, **sin** hus); härn/här (**härn** bröör, **här** soster, **här** hus); usen/us (**usen** bröör, **us** soster, **us** hus); jaan; jääre.

### Werben
#### Halepswerben

## Skriiwern
* Bandix Fr. Bonken (1839-1926)
* Johannes Michelsen (1899-1970)
* Jens Lorenzen (1921-1995)

## Futnuuten




## Literatuur

* Jens Lorenzen: *Deutsch-Halligfriesisch = Tutsk-Freesk : ein Wörterbuch ; 6000 Vokabeln Halligfriesisch mit Texten aus dem 17. bis 20. Jh.* Nordfriisk Instituut, Bredstedt 1977. . 
* Jens Lorenzen: *Halligfriesische Sprachlehre*. Nordfriisk Instituut, Bräist/Bredstedt 1982. .
* Ommo Wilts: *Friesische Formenlehre in Tabellen VII. Halligen*. Matthiesen Verlag, Husum 1997. .
* Jens Lorenzen: *Halligfriesisches Lesebuch = Halifreesk Leeseböök : friesisch-deutsch ; 35 halligfriesische Texte mit gegenübergestellter deutscher Übersetzung*. Nordfriisk Instistuut, Bredstedt 1981. .
* Jens Lorenzen: *Nai hali-leedeböök : 25 freeske leede än 10 koraole*. Noordfriisk Instituut, Bräist 1979.  
* *Halli-Ledebök*. Nordfriesische Rundschau, Niebüll 1925
* Bandix Friedrich Bonken: *Lidjan unt Ömrang-and Halleg-Fresk*. Jensen, Breklum 1914
* ''Online Uurterbok Dütsk-Halifreesk'' fan Tanno Hüttenrauch en Michael Wehar

## Nei bidracher üüb halagfresk

category             = Halifreesk Artiikel
notcategory          = Wikipedia:Stomp
namespace            = 0
count                = 5
ordermethod          = created 
order                = descending
addfirstcategorydate =
Berlin/sö

## Histoori
* 1871: Berlin uur Hauptstat fan't Dütsk Rik.
* 1943 uuni 4,5 Milionen Mensken ön di Stat.
* 1945: Slacht aur Berlin.
* 1949: Berlin uur diilt tö Weest- en Uast-Berlin.
* 1961: Di Berliner Müür uur becht.
* 1990: Weest- än Ååst-Berlin kum weđer töhop. Berlin uur Hauptstat fan Dütsklön.

## Wert en biluki
* Alexanderplaats
* Berliner Doom
* Berlin Hauptbaanhof
* Branenboriger Toor
* Fiirlukitorn
* Potsdamer Plaats
* Riksdai (Dütsk Bundsdai)
* Ruar Reerhüs
* Straße des 17. Juni
* Siegessäule
* Unter den Linden

## Galerii

Berlin Reichstag BW 2.jpg|Riksdai
Potsdamer Platz.JPG|Potsdamer Plaats
Berlin Dom 2005.jpg|Berliner Katedraal
Braniborská brána.jpg|Branenboriger Toor
Berlin Theater des Westens Sep 2002.jpg|Teaater fan di Weest.
Schloss Bellevue.jpg|Slot Bellevue
Siegessäule 2.JPG| Siegessäule
Berlin Eiermann Memorial Church cropped.jpg|Teenksērk
ICC Funkturm Berlin.jpg|International Congress Center, Fiirlukitorn
Knut IMG 8095.jpg|Berlin Zoo, Knut 24.03.2007
Philharmonie 1a.jpg|Berliner Philharmonie 
Nefertiti 30-01-2006.jpg|Berlin Museum, Nefertiti (Nofretete)


----


## Links
Tērdochter

En **Tērdochter** es en Dochter, wat höm iin ön di Mür ütkeent en help ken, wan't diar siir dö.

## Senerk Tērdochters
* Henriette Hirschfeld-Tiburtius di jerst Wüfhaur, wat en promoviaret Tērdochter uur.
Swinswal (-fesk)

Di **Swinswalfesk** (*Phocoenidae*) jert tö di Walfesken (*Cetacea*) wat Tetjidiirten sen.

## Biskriiwing

## Aarten
* Maarswin (''Phocoena phocoena'')

## Rechknaakendiirter fan't Lön?
Sa es dit noch.
Di Wali sen Diirten, wat jerer ön't Lön lewet haa. 
Di Weetenskep wel weet, dat di rocht nai bi di Hingstfutdiirten me tau Taunen *(Artiodactyla)*, sa üs Sjip en Girafen sen.

## Futnooten
Wal (-fesk)

Di **Walfesken** *(Cetacea)* sen en Ördning fan di Tetjidiirten. 
Hat jeft ombi 80 Aarten, wat ali iin ön't Weeter lewi.

## Önerördningen

1. Di Bartenwali *(Mysteceti)*, wat dat Weeter filtriari en dit Plankton diarbenen āpiit.
Bi di Bartenwali sen di gurtest Diirten üp Warel me bi.
2. Di Tērwali *(Odonocenti)*, wat Roowerdiirten sen en üđer Diirtern āpiit.

## Aarten
* Nuurđfriisk Bidrachen aur di Swinswal

## Wal ''-fesk''?
Dat Uurt "Walfesk" es ek gans rocht, aurdat di Wali Rechknaakendiirten fan't Lön sen, wat jam fuar't Weeter önpaset haa. 
Di Wali sen rocht nai bi di Hingstfutdiirten me paarwiis Taunen *(Atriodactyla)*. Em nēmt biiring Grupen töhop *Cetartiodactyla*, aurdat em ja uk langsen wat fuarhaa skel.

## Leewentsplaatsen
Fuar't miist lewi di Wali iin ön't Saaltweeter.
Hat jeft uk forskelig Delfinaarten, wat iin ön Flüsi uuni, hur Swetweeter benen es.

## Wali uur mener
Di Wali uur mener, aurdat di Mensken aural jaar Skit iin ön't Weeter smit, di Wali iin ön Naten fan di Feskeri kum en duar gung. Diartö kumt, dat gurt Fabrikskepen olterfuul fan di Wali feski.
Cetartiodactyla

**Cetartiodactyla** sen Weeterdiirter, wat Hingsfutdiirter me tau Taunen (*[[Artiodactyla]]*) wesen sen en jam me di Jaarhönerten fuar't Leewent iin ön't Weeter foranert haa.

Di Wal (-fesk) es en gur Bispöl diarfuar.

## Ofstaming

----
Eidem/öö

**Eidem** wiar en histoorisk saarep üüb Sal. At lai hunerten faan meetern uun't waasten faan Waasterlun uun a Nuurdsia.

Eidem as muarsis faan sturemfluden auerspeeld an weder apbaud wurden. Efter det grat flud faan 1436 wurd Eidem ei weder apbaud, an jo iinwenern, wat det auerlewet haa, skebet widjer auer tu't uasten üüb a geest faan Tinem. Ütj detdiar siidlang "Süüdheedig" as do leederhen Waasterlun wurden. Det het "Waasterlun", auer't uun't waasten faan Tinem leit. Di huk käänt am daalang üs Ual-Waasterlun.

Di sarktürn faan't ual Eidem skal noch loong tu sen weesen haa, an iarst efter det grat sturemflud faan 1634 wurd det nei sark "St. Niels" baud. Det Eidemer sark daaget det leetst tooch üüb det koord faan Johannes Mejer uun't "Neue Landesbeschreibung" faan Caspar Danckwerth ütj at juar 1652 ap.

## Ferwis efter bütjen
* Auer't histoore faan Eidem an St. Niels (sjiisk)
Gooshiirder

At **Gooshiirder** Nuurdfresk woort üüb a fäästääg uun't nuurden faan Hüsem snaaket. At Süüdergooshiirder (9) as 1981 ütjstürwen, faan't Madelgooshiirder (8) jaft at man noch en hunfol spreegern. Sodenang lewet det Gooshiirder daalang fööraal üs Nuurdergooshiirder spriakwiis (7) mä jo tau warianten:
: **Hoorninger**, trinjam A Hurn (E Hoorne)
: **Hoolmer**, trinjam Ockholm (E Hoolme)
Uk det Halagfresk as diar nai mä.

## Beskriiwang
Ünlikhaiden mä Öömrang:
* öö. *ia*, go. *ii* ( *āld).
* öö. *-un*, go. *-oun* (
category             = Gooshiirder Artiikel
notcategory          = Wikipedia:Stomp
namespace            = 0
count                = 5
ordermethod          = created 
order                = descending
addfirstcategorydate =


## Kwelen an Futnuuten
Escherichia coli/sö

**Escherichia coli** (kurt **E. coli**, am sait uk *Kooli-Bakteerium*) as en Bakteerium, wat iin ön di Tiaremer fan Mensken an Diirter fuarkumt. 
Hat jertt tö di Familii fan di Enterobacteriaceae (griich. „enteron“: Tiarem). 
Dat Bakteerium heer sin Naam ön't Jaar 1919 fingen, en et jit eeđer di Weetenskepsman Theodor Escherich, aurdat des di fünen her.

## Bidüüting
Forskelig Öneraarten fan *E. coli* Maaki di Mensken of Diirter kraank.
Des kür wiis:
* EHEC (enterohämorrhagisk *E. coli*)
: Ön di Somer fan 2011 sen fuul Mensken ön Nuurđdütsklön fan EHEC kraank uuren en hok diarfan sen uk storewen.
* EPEC (enteropathogene *E. coli*)
* ETEC (enterotoxische *E. coli*)
* EIEC (enteroinvasive *E. coli*)
* EAEC (enteroaggregative *E. coli*)
* DAEC (diffus adhärente *E. coli*)

## Forwiisen

## Futnooten
Rechknaaken

Üs di Naam al sair, sen di **Rechknaaken** (*Vertebra*) di Knaaken, hurfan di Rech wukset es.

Diirter, wat Rechnaaken haa, jit da uk Rechknaakendiirter (*Vertebrata*).

### Rechknaaken en Rechwark

Di miist Lir haa jen Dai me di "Hexenschuß" tö dön. 
Fuar't miist hangt dit me di Bjenskiiwen töhop, wat twesken di Rechknaaken sit.

Di Rech heer somtirs Swaarheren me di Mensk, wat hi āprocht hual skel.
Dit kumt senerk, wan di Rech fan jen Sir boowen hentö di üđer Sir önern Druk fo (Diagonaali Last).
En üđer Grün ken uk wiis, wan em leenger forkiirt sit of liit. 
Fan en kuul Rech ken dit uk diarhen kum, wan forskelig Muskeln diarfan hart uur. 
Da halt em hömsalev forkiirt, en di Muskeln ken di Rech ek rocht bienachtler hual.

Da ken't diartö kum, dat di Bjenskiiv twesken L5 en S1 (Lumbaal-Rechknaak 5 en Sakral-Rechknaak 1, jit uk Krüzbiin) tö jen Sir twesken di Knaaken ütdrükt uur. 
Wan dit pasiaret, da ken di Bjenskiiv üp en Nerv drüki, en dit ken siir dö of Leemungen maaki. 

Em skel diartö weet, dat benen di Rechknaaken Hööler sen, hur di "Kabelboom" döörgiar, wat fan't "Stüürgiraat"  (Di Brain) kumt en aural di Biskiiren diarfan henstjüürt. 
Di "Kabel" sen di Nerven, en di kum aural langs di Rechknaaken tö biiring Siren üt, tö'n Bispöl hentö di Maag of dat Hart. Bi L5 / S1 kum di Nerven fuar di Biiner üt, en diaraur ken em ek rocht of gaar ek laap, wan didiar Bjenskiiv üp di Nerv drükt.

Wan dit töhop kumt, snaket em fan en "Hexenschuß", man ofitsiel jit dit *Lumbo-Ischialgie* of *Bjenskiiwen-Fuarfal*.
Di Nerv jit da uk ek "Kabel fuar di Biin", dit es di *Intervertebraal-Nerv*, uk *Nervus intervertebralis*.

### Rechmark
Benen di Rechknaaken giar di "Kabelboom" dial, dat Rechmark.
Fuar't miist sen dit Forleengeringen fan di Brain, wat di Biskiiren fan di Organi hoogstjüüri en di Reaktsjoonen töbeek.
Dit skel em höm man ek sa iinfach fuarstair:
Benen di Rechknaaken es en komplitsiaret Systeem fan forskeligst Wiitighaiern üs Blöör en en ekstra Wiitighair, wat *Liquor* jit, en alis es fol fan Brainhir en Nerven, Veenen en Arteerien. Des aarbert töhop me jit san Systeem, wat trinjem di Rechknaaken āpgair.

### Skelter

Image:Rechknaaken_Finwal.jpg|Rechknaaken fan en Walfesk
Image:Human caudal spinal chord anterior view description.JPG|Benen en trinjem di Rechknaaken giar di "Kabelboom" dial. Wat benen es, jit uk Rechmark.

----
Rechknaakendiirter

**Rechknaakendiirter** (*Vertebrata*) sen en Önerstam fan di **Chordadiirten** (*[[Chordata]]*).

### Süstemaatik

* Tau Reegen Feski (''Pisces'')
: Biinfeski (*Osteichthyes*)
: Knorpelfeski (*Chondrichthyes*)

* Reeg Lönsdiirten (Tetrapoda) ön de Klasen:
:: Amfiibien (''Amphibia'')
:: Fügler (''Aves'')
:: Krepdiirten (''Reptilia'')
:: Tetjidiirten (''Mammalia'')

### Futnooten
Skol/öö

At **Skol** (*Pleuronectes platessa*) as en slach faan a Platfasker (Pleuronectiformes).

## Ferwisang efter bütjen
Bläkrook

At **Bläkrook** (*Anchusa arvensis*) as en plaantenslach uun det famile faan a Rüchbleeden (Boraginaceae).

## Ferwisang efter bütjen
Aapelbuum

A **Aapelbuum** (*Malus domestica*) as en plaant uun det famile faan a Ruusenplaanten (*Rosaceae*). Faan di slach san en hialer rä suurten aptaanj wurden.

## Bilen

90915-Obstplantage_Altes_Land.JPG|Aapelfial uun't Ual Lun bi Hamborag
Apples.jpg|Aapelsuurten
Cleaned-Illustration_Malus_domestica.jpg|Tiaknang faan bloosen, frücht an siad


## Wäärdaghaid faan't frücht

## Grat aapelprodusenten

## Futnuuten


## Ferwisang efter bütjen

* Suurten (sjiisk)
Rosk

**Rosken** (*Juncus maritimus*) san en plaantenslach, an hiar tu det famile Swetgäärs (Poaceae), of uk tu det aanj famile Juncaceae. Jo kön uk saaltweeder uf. Sodenang fanjst Dü jo föl üüb a Halgen an üüb't oon.

## Ferwisang efter bütjen
Podkluader

**Podkluader** (*Lemna minor*) san en plaantenslach uun det skööl Lemna faan det famile Araceae.

## Ferwisang efter bütjen
Fisel

At Gewöönelk **Fisel** (*Onopordium acanthium*) as en plaantenslach faan't famile Asteraceae.

## Spreegwurden
* Uk ütj **fisler** haale a imen hönang.

## Ferwisang efter bütjen

## Futnuuten
Pöberrut

At **pöberrut** (*Armoracia rusticana*) as en plaantenslach uun't famile faan a krüsbloosen (*Brassicaceae*). 

Di rut woort eden of üs gewürts, man uk uun a medesiin brükt.

## Luke uk diar

* Pöberkrüüs
Krook

**Krook** (*Raphanus raphanistrum*) as en plaantenslach uun det famile Raphanus. Hat liket at pöberrut, hää oober ei son starken rut.

## Luke uk diar
Boksbuum

A **Boksbuum** (*Buxus sempervirens*) as en imergreen holtplaant an hiart tu't famile faan a Boksbuumplaanten (*Buxaceae*).

## Bilen

BuisFeuille.jpg|En twiig faan en boksbuum (faan boowen an onern)
Buisfleurs.jpg
 

## Luke uk diar
* Kenkenbuum

## Ferwisang efter bütjen
Ruad Jüd

At **Ruad Jüd** (*Rumex acetosa*) as en plaant faan det famile *[[Polygonaceae]]*. Hat liket a sürstaaler, as oober grater.

## Bilen

Rumex acetosa - Hapu oblikas.jpg|Frücht



## Ferwisang efter bütjen
Eert

At **Eert** of *Guard-Eert*, uk **Irt** (*Pisum sativum*) as en plaantenslach uun det famile faan a Bongfrüchten (*Fabaceae*), an woort hal faan minsken eden of uk üs fuder brükt.

## Bilen

Pisum sativum MHNT.BOT.2010.12.9.jpg|*Pisum sativum*


## Ferwisang efter bütjen
Taksonomii faan diarten an plaanten

At **Taksonomii** uun a biologii onersjükt an leit fääst, hü a diarten an plaanten mäenööder tuuphinge. A enkelt tremen üüb detdiar lääder faan boowen tu onern het *takson*.

En takson faadet diarten mä gemiansoom eegenskapen tuup an fraaget: Wat haa jodiar diarten för eegenoorten? An hü as di ferskeel tu ööder diarten?

Sodenang baut det taksonomii üüb det hiirarchisk definitsion efter *genus proximum* an *differentia specifica* ap.

## At taksonomii




At wichtagst takson as di **[[slach]]**. Bluas diarten faan di salew slach kön jo fermuare. Sant Carl von Linné wurd a slacher "binominaal" mä en "föörnööm" an "bääftnööm" betiakent. Diar daaget ei bi arke slach arke takson ap.

## Luke uk diar
Soojabuan

At **Soojabuan** (*Glycine max* (L.)) wort uk man ianfach "sooja" näämd an hää hör nööm efter at japoonsk wurd *shōyu* för soojasmeer. Hat hiart tu at famile faan a bongfrüchten (*Fabaceae*).

## Bilen

File:Lait-soya-soja-beans-legumineuse-Pixabay.jpg
File:Kalo_Bhatmas.jpg
File:Soybean Oil, Meal and Beans (10059732523).jpg
File:Soy_powder.jpg


## Luke uk diar

* Protein
Sürstaaler

**Sürstaaler** (*Rumex acetosella*) hiar tu at plaantenfamile faan a Düüsenknober (*Polygonaceae*). Di grater slach uun det skööl as at Ruad Jüd.

## Ferwisang efter bütjen
Iiwenbuumer

**Iiwenbuumer** (*Taxus*) san näädelbuumer an hiar tu a konifeeren. Di latiinsk nööm komt faan det greks wurd för en flitsböög *τόξον*, auer det holt diar iar för brükt wurden as.

## Slacher
Sööwen slacher jaft at üüb a eerd:
* Europeesk Iiwenbuum (*Taxus baccata* L.)
* Paziifisk Iiwenbuum (*Taxus brevifolia* Nutt.)
* Kanaadsk Iiwenbuum (*Taxus canadensis* Marshall)
* Japoonsk Iiwenbuum (*Taxus cuspidata* Sieb & Zucc.)
* Florida Iiwenbuum (*Taxus floridana* Nutt. ex Chapman)
* Meksikoonsk Iiwenbuum (*Taxus globosa* Schlechtend.)
* Sjineesk Iiwenbuum (*Taxus sumatrana* de Laub.)

## Kwelen


## Ferwisang efter bütjen
Paraguay

**Paraguay** as en banenstoot uun Süüd-Ameerikoo. Uun't uasten leit Brasilien, uun't süüden an waasten leit Argentiinien an uun't nuurden Boliiwien. At lun hää 7.152.702 lidj (2019). At hoodstääd faan't lun as Asunción.

## Geografii
### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

### Indialang faan Ferwaltang
At lun hää en hoodstääd distrikt mä Asunción an sööwentanj departmenten.

## Futnuuten


## Luke uk diar
* ISO 3166-2:PY
ISO 3166-2:PY

1Hauptstadtdistrikt

## Futnuuten


## Luke uk diar
* ISO 3166-2, Referenztabelle der Ländercodes.
* ISO 3166-1, Referenztabelle der Ländercodes, wie sie in Domainnamen verwendet werden.
ISO-3166-1

**ISO-3166-1** as en ISO-standard för lunen.

Uun detheer list san a nöömer miast üüb huuchsjiisk, an jo ferwise üüb di artiikel üüb nuurdfresk.

## Anmerkungen




## Siehe auch
* Internationale Telefonvorwahlen sowie Ländervorwahlliste sortiert nach Ländern und Ländervorwahlliste sortiert nach Nummern
* ISO 639 – beschreibt die Kennungen für Sprachen
* Karte von Europa mit ISO-3166-Ländercodes
* Liste der FIFA-Mitglieder mit den Länderkürzeln des Fußball-Weltverbandes
* Liste der Kfz-Nationalitätszeichen
* Liste der NATO-Ländercodes

## Weblinks
* ''Verwendung der Abkürzung „EG“ für Ursprungswaren der Europäischen Gemeinschaft''. zoll.de – teilweise private Verwendung von Codes nach 3166-2
ISO 3166-2:UY

----

* ISO 3166-2, Referenztabelle der Ländercodes.
* ISO 3166-1, Referenztabelle der Ländercodes, wie sie in Domainnamen verwendet werden.
Peruu

**Peruu** as en lun uun't waasten faan Süüd-Ameerikoo. Uun't nuurden lei Ekwadoor an Kolumbien, uun't uasten leit Brasilien, uun't süüduasten Boliiwien, uun't süüden Chile an uun't waasten a Pasiifik. At lun hää 29.381.884 lidj (2017). At hoodstääd faan't lun as Liima.

## Geografii

### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

### Iindialang faan Ferwaltang

At lun hää fiiw-an-twuntig departmenten. 

## Bilen

Peru Machu Picchu Sunrise.jpg|Machu Picchu - Peruu



## Kwelen


## Luke uk diar
Polen

Wat menst dü?

* Polen faan plaanten -> bloosenstoof
* Poolen/mo , dat lönj (frasch)
* Poolen/fe , det lun (fering)
Brasiilien

**Brasiilien** as efter grate an iinwenertaal at fiftgratst lun üüb a eerd an mä 195 miljuun iinwenern det gratst lun uun Süüd-Ameerikoo, huar't mä 47% knaap a heleft faan iinnamt. 
A naiberlunen san Fransöösk-Guayana, Suriname, Guyana, Venezuela, Kolumbien, Peru, Bolivien, Paraguay, Argentinien an Uruguay. Uun't uasten leit a Atlantik.

## Geografii
### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

### Regiuunen an stooten
Luke uk diar: Regiuunen faan Brasiilien

## Spriaken
Amtspriak uun Brasiilien as Portugiisk, uk wan't en betj ööders ütjspreegen an dialwiis uk ööders skrewen woort üs uun Portugal. Man hat jaft uk flook iinwaanrern, diar hör spriak behäälen haa: Sjiisk, Itajeensk, Japoonsk an Koreaans. Bluas noch 0,1% faan a iinwenern snaake indioonerspriaken, det san fööraal Guaraní, Makú, Kariibisk, Arawak, Tupi an Gês.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Ekwadoor

**Ekwadoor** as en lun uun't nuurdwaasten faan Süüd-Ameerikoo tesken Kolumbien an Peruu an hää amanbi 14&nbsp;miljuun iinwenern. Di nööm hää Ekwadoor efter a ekwaator, di troch det lun lääpt. Uun't waasten leit a Pasiifik. 1000 km faan a küst lei a Galapagos Eilunen.

## Geografii
### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

### Indialang faan Ferwaltang
At lun hää 24 prowinsen.

## Politiik
A president faan Ekwadoor faan di 24. Mei 2021 as Guillermo Lasso.

## Futnuuten


## Luke uk diar
Kolumbien

**Kolumbien** as en republiik uun't nuurden faan Süüd-Ameerikoo. Det lun leit bi a Pasiifik uun't uasten an bi't Kariibisk Sia uun't nuurden. Di nööm hää't efter Christoph Kolumbus. Naiberlunen san Panama, Weenesuela, Brasiilien, Peruu an Ekwadoor. At lun hää 48.258.494 lidj (2018). At hoodstääd faan't lun as Bogotá.

## Geografii



### Indialing faan Ferwalting

At lun hää een bundessdistrikt (Bogotá) an tau-an-dörtig departmenten.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Weenesuela

**Weenesuela** as en lun uun Süüd-Ameerikoo bi a küst faan a Kariibik. Naiberlunen san Kolumbien, Brasiilien, Guyana an a eilun-stooten Trinidad an Tobago, Grenada an a ABC-Eilunen.

### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

### Iindialang
Weenesuela hää 23 bundesstooten (estados) bütj det hoodstäädregiuun (Distrito Capital) an a Dependencias Federales:

## Luke uk diar

## Kwelen
ISO 3166-2:VE

1 det san eilunen uun a Kariibik
2 bundesdistrikt

## Futnuuten


## Luke uk diar
* ISO 3166-2, Referenztabelle der Ländercodes.
* ISO 3166-1, Referenztabelle der Ländercodes, wie sie in Domainnamen verwendet werden.
ISO 3166-2:AR

Für Argentinien bestehen diese Codes aus je einem Buchstaben aus dem spanischen Alphabet. Vor 1994 wurden diese Buchstaben auch auf den argentinischen Kfz-Kennzeichen für die Kennzeichnung der Provinz verwendet.

## Einzelnachweise


----
*Siehe auch:*
* ISO 3166-2, Referenztabelle der Ländercodes.
* ISO 3166-1, Referenztabelle der Ländercodes, wie sie in Domainnamen verwendet werden.
ISO 3166-2:CO

1 Bundesdistrikt

## Kwelen


## Luke uk diar
* ISO 3166-2, luncodes
* ISO 3166-1, luncodes uun domainnöömer
Guyaana

**Guyaana** as en lun uun Süüd-Ameerikoo. Naiberlunen san Brasiilien, Venezuela an Suurinam. Guyaana leit bi a Atlantik. At lun hää 746.955 lidj (2012). At hoodstääd faan't lun as Georgetown.

## Geografii
### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

### Indialang faan Ferwaltang
At lun hää tjiin regiuunen.

## Politiik
Guyaana as sant 1966 lasmoot faan det Commonwealth of Nations.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Suurinam

**Suurinam** as en lun uun Süüd-Ameerikoo. Uun't nuurden leit at Kariibisk Sia, a naiberlunen san Fransöösk Guayaana, Brasiilien an Guyaana. 

Auer a süüdwaastelk huk jaft at en grens stridj mä't naiberlun Guyaana, an auer a süüduastelk huk mä Fransöösk Guayaana.

## Geografii
### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

### Iindialang faan Ferwaltang
At lun hää tjiin distrikten.

## Luke uk diar
 

* Kariiben

## Kwelen
Saaterfrasche autoore

## List foon autoore
* S. Ahlrichs   
* M. Seeling   
* Pastoar Schulte   
* Gesina Lechte-Siemer   
* Hermann Janssen   
* Pyt Kramer   
* Engelbert Wallschlag   
* Konrad Burmann    
* Sixtus Kordes   
* Sixtus Schröer   
* Casper Deeken   
* Ahlrich Cordes   
* Theo Deddens   
* Margaretha Grosser   
* Theo Griep   
* Johanna Evers   
* Wilhelmine Espeter   
* Heinz Immer   
* Marron Curtis Fort   
   
## Bile foon jare böke
   
File:Ooldenhuus.jpg|* Dät Ooldenhuus* (Hermann Janssen än Pyt Kramer, 1964)   
File:Seelter Trouje.jpg| *Seelter Trjoue* (Pyt Kramer än Hermann Janssen, 1969)   
Datei:Kroune.jpg| *Ju Seelter Kroune* (G. Lechte-Siemer, 1977)   
File:FIENES.jpg|*Fiene Stemmen* (G. Lechte-Siemer, 2004)   
Datei:435px-GANSLIEW.jpg|*Dät ganse Lieuwend* (G. Lechte-Siemer, 2004)   
File:TWISKET.jpg|*Twiske Ticheläi un Baarenbierich* (Theo Griep, 2002)   
File:VOLKSLBN.jpg|*Saterfriesisches Volksleben* (M.C. Fort, 1985)   
File:SSTIMMEN.jpg|*Saterfriesische Stimmen* (M.C.Fort, 1990)   
File:Fort-Bibel.jpg|Dåt *Näie Tästamänt un do Psoolme* (Marron C. Fort, 2003)   
File:Cordes-1.pdf| *Ut mien Lieuwend / Aus meinem Leben* (Ahlrich Cordes/Pyt Kramer, 2004)   
File:Dööntjes.jpg|*Dööntjes un Fertälster uut Seelterlo*und (M.Grosser, 1992,93,94)   
File:Sienke.jpg| *Sienke Koodiegel fertäld* (M. Grosser, 1994)   
File:RobinHood.jpg|*Robin Hood*, ouerseet foon Gretchen Grosser, Ingeborg Einhaus än Johanna Evers, 1998   
File:Märchenbouk.jpg| *Seelter Märchenbouk* (M. Grosser, 1999)   
File:Wie sjunge.jpg|*Wie sjunge Seelterfräisk* (M. Grosser, 1998)   
File:Margeriten.jpg|*Margeriten uut min Tuun* (M. Grosser, 2001)   
File:Tuunschiere.jpg|*Mien Tuunschiere* (M. Grosser, 2005)   
File:Soangbouk.jpg|*Seelterfräisk Soang- un Beedebouk* (M.Grosser, 2009)   
Datei:SAT KINDGART.jpg|*Die jungen Saterfriesen*, 10 Jahre Saterfriesisch im Kindergarten, ouerseet foon H. Münzebrock, 2009   
File:Tuusterpäiter.pdf|*Tuusterpäiter, 2010, ouerseet foon Gretchen Grosser*   


## Sii uk :
* Saaterfrasch literatuur
Raid (slach)

**Raid** (*Phragmites australis*) as en swetgäärs an hiart tu a bloosenplaanten.

## Ferwisang efter bütjen
Riap

En **riap** as en toog faan Abaca, Manilahenep of Flaaks, üüb Oomram an Sal hää'm diar Halem för brükt. Halemriaper san oober miast grööwer an sjoker.

## Riaper tren
Tu riaper tren brükt'am en lung boon, huar jo sialen iarst enkelt an do mäenööder ferdreid wurd. Sok boonen wiar bit 400 m lung. Üüb huuchsjiisk sait am diar *Reeperbahn* tu.  Uun Hamborag het daalang en bekäänd struat noch so. Uk uun ööder stääden jaft at struaten mä didiar nööm: Uun Buxtehude, Eckernförde, Elmshorn, Kiil, Lauenburg, Lüchow an Verden.

## Nat
Riaper faan halem san üüb a nuurdfresk eilunen fööraal brükt wurden, am raidsaagen tu driiwen. Starker riaper för a siafaard wiar miast faan manila maaget.

## Neier tidj
Daalang wurd riaper miast ütj konsttriader maaget. Sok triader, diar fiks wat ütjhual, het Kevlar, Dyneema of Spectra.
Halem (slach)

**Halem** of uk **Gewöönelk Halem** (*Ammophila arenaria*) as en plaant faan det famile Swetgäärs (*Poaceae*). Hat hää en grat bedüüdang bi a küsten, am diar uun a düner tu ferwaaksen an a sunstoof aptuhualen.

## Onerslacher
* *A. arenaria arenaria*
* *A. arenaria arundinacea* ( = *A. arenaria australis*)

## Luke uk diar
*  (sjiisk)
Sjep

At (hüs-)**sjep** (*Ovis gmelini aries* of *Ovis aries*) as en tetjdiart an hää leewen en grat rol för a minsken spelet, auer hat för moolk, flääsk an ol suragt.

## Bilen

## Luke uk diar
Hekbleeden

**Hekbleeden** (*Alisma plantago-aquatica*) san en slach faan Bloosenplaanten (Magnoliopsida) uun det famile *[[Alismataceae]]*.

## Ferwisang efter bütjen
Heinrich Claasen

**Heinrich E. Claasen** (1842-1917) wear en halunder Dichter.

Hekken fan siin Riimels sen:
* De letj Foameler en de Blömken
* Tu miin Wüf herrem föftis Börnsdai
* De Halunder uun ‘e Fremde
* Halunder Spreek
* Deät omgingen Stek
* Uun Sömmertid
* Iip Lun *uuder* Di bedrain Man
* Letj Djan

## Preew
Finkewennen

**Finkewennen**

Wan man Finken wen wel, mut en Troaselgooar hoa. Di wart moaket fan allerhand Spiiren, fan Twiigen de measendeels wechsmetten uuder fan uurs Booamer ufseeget sen. Din’n wür bi arker iingreewen iip iaan Klump. En dear wart ‘n Nat om moaket en önner wart so’n nat moaket tu stoouwen.

Wan dan de Troaseler en Spriin’n keem, dan wart iip ‘n moorn iippasset, wan dear hekken iinset. En dan wart deer tudjoaget. 

Dja brik uk wel Fiirlichters tu Finkewennen.    

## Futnuuten


## Luke uk diar
* Fögelkui
Trooseln

A **Trooseln**,  **Troaseler** (Turdidae) san en grat famile faan Sjongfögler (Passeriformes).

## Slacher
* (*Cataponera*)
* (*Catharus*) - 12 Slacher
* (*Chlamydochaera*)
* (*Cichlherminia*)
* (*Cichlopsis*)
* (*Cochoa*) - 4 slacher
* (*Entomodestes*)
* (*Geomalia*)
* (*Grandala*)
* Holttrooseln (*Hylocichla*) - 1 slach
*: Holttroosel (*Hylocichla mustelina*)
* (*Ixoreus*)
* (*Myadestes*) - 13 slacher
* Guineatrooseln (*Neocossyphus* an *Stizorhina*) - 2+2 slacher
* (*Nesocichla*)
* (*Platycichla*)
* (*Psophocichla*)
* (*Ridgwayia*)
* Bläfögel (*Sialia*) - 3 slacher
* Echt Trooseln (*Turdus*) - amanbi 80 slacher, diar hiar tu:
*: Kramper (*Turdus merula*)
*: Kraansfögel, Salwerkramper (*Turdus pilaris*)
*: Sjongtroosel (*Turdus philomelos*)
*: Prääster (*Turdus torquatus*)
* Eerdtrooseln (*Zoothera*) - amanbi 35 slacher

## Luke uk diar
* Gultroosel

## Ferwisang efter bütjen
Jürgen Spanuth

**Jürgen Georg Ferdinand Spanuth** (geboorn 5. September 1907 Leoben/Österreich, stürrewen 17. Oktober 1998) studiirt Theologie en Oolphilologie bi de Universitäten Tübingen, Berlin en Wien, befeer hi tun Karkhiar wür uun Bordelum bi Schleswig. Hier wür hi uuntrokken fan de Traditione en Legenden din’n lewwet uun de Mitten fan de seefoorn Lid’n, de Feskers en de Buur’n, din’n spreäk fan de Existenz fan en Heelichdum fan de Senkult iip deät Lun, bi En fan de Bronzetid. Deät skel dan Atlantis ween hoa. 

## Weblinks
* Atlantis
* Kelten-Germanen
Weederroot

At **Weederroot** (*Arvicola terrestris*, of uk: *Arvicola amphibius*) as en slach faan Gnaudiarten (Rodentia), an hiart tu't famile faan a Wretern (Cricetidae). Sodenang as di nööm eegentelk ei rocht, auer *Weederrooten* nian Rooten (*Rattus*) san.

## Luke uk diar
Faskoter

At **Euraasisk Faskoter** (*Lutra lutra*) as en slach faan Ruuwdiarten (Carnivora), an hiart tu't famile faan a Huarmer an Elken (Mustelidae). Hat koon uun't weeder lewe.

## Spriadkoord

## Luke uk diar
Huarem

Wat menst dü?
* det famile faan diarten, huar at huarem, at daks an at oter tu hiar?
* at (müs-)huarem
Otern

A **Otern** of **Weederelken** (*Lutrinae*) san en onerfamile faan Ruuwdiarten (*Carnivora*), diar uk uun't weeder lewe kön. Jodiar 13 slacher hiar tu't famile faan a Huarmer an Elken (*Mustelidae*). Det ööder onerfamile san a Mustelinae.

## Sköölen
* Aonyx (Fangerotern), 3 slacher
* Enhydra (Siaoter), 1 slach (*[[Enhydra lutris]]*)
* Hydrictis (Halsplakoter), 1 slach (*[[Hydrictis maculicollis]]*, uk: *[[Lutra maculicollis]]*)
* Lontra (Amerikoonsk Faskotern), 4 slacher
* Lutra (Euraasisk Faskotern), 2 slacher (+ 1†)
* Lutrogale (Indisk Faskoter), 1 slach (*[[Lutrogale perspicillata]]*)
* Pteronura (Riisoter), 1 slach (*[[Pteronura brasiliensis]]*)

## Luke uk diar
Echt Foosen

**Echt Foosen** (*Vulpini*) san en onerfamile faan a Hünjer (Canidae).

## Slacher
: *Otocyon*
:: *Otocyon megalotis*

: *Urocyon*
:: *Urocyon argenteus*
:: *Urocyon littoralis* (Eilun-Gräfoos)

: Foosen (*Vulpes*)
:: *Vulpes bengalensis*
:: *Vulpes cana*
:: *Vulpes chama*
:: *Vulpes corsac*
:: *Vulpes ferrilata*
:: *Vulpes pallida*
:: *Vulpes rueppelli*
:: Polaarfoos (*Vulpes lagopus*, =*Alopex lagopus*)
:: *Vulpes macrotis*
:: *Vulpes velox*
:: Ruad Foos (*Vulpes vulpes*)
:: Fenek (*Vulpes zerda*)

## Ferwisang efter bütjen
* 
* 

## Spreegwurden
* Ferkuupe at skan ei, iar dü a **foos** fangd heest.
* Hoker a **foos** fang wal, skal ääder apstun.

## Kwelen
Finken

Wat menst Dü ?
* Finken - en famile faan fögler (öömrang, . . .)
* Finken - algemian letj fögler (halunder)
Bianfasker

**Bianfasker** (*Osteichthyes*) san ian faan tau *rän* faan fasker. Jo haa uun't jindial tu *[[Graselfasker]]* hard bian.

A miast Bianfasker san Strualflikerten (Actinopterygii). Det ööder klas san a Flääskflikerten (Sarcopterygii); diar jaft at man muar 8 slacher faan.

## Enkelt ordern, familin, sköölen an slacher
Auersicht faan aal a ordern oner -> Strualflikerten

* Order (...formes)
: Famile (...dae)
:: Skööl
::: Slach

## Luke uk diar
Graselfasker

**Graselfasker** (*Chondrichthyes*) haa uun't jindial tu *[[Bianfasker]]* wok bian.

## Süstemaatik
; Elasmobranchii

* Heifasker (Selachii, Selachimorpha)
*: 1. (Galeomorphi)
** (Heterodontiformes)
** (Orectolobiformes)
** (Lamniformes)
** (Carcharhiniformes)
*: 2. (Squalomorphi)
** (Hexanchiformes)
** (Echinorhiniformes)
** (Squaliformes)
** (Squatiniformes)
** (Pristiophoriformes)

* Rochen (Batoidea, Batomorphii, Rajomorphii)
** (Torpediniformes)
** (Pristiformes)
** Rajiformes
** (Rhinopristiformes)
** (Myliobatiformes)

; Holocephali
* Siakaater (Holocephalimorpha)
** Draagfasker (Chimaeriformes)
* Paraselachimorpha (†)

## Ferwisang efter bütjen
Tjaapdiarten

**Tjaapdiarten** (Gnathostomata) san en auerklas oner a Wäärlisdiarten. Auer 99% faan a wäärlisdiarten san Tjaapdiarten, bluas a Njügenuugen an a Slimialer hiar diar ei mä tu.

## Ufstamang
 

## Ferwisang efter bütjen
Kakelaken

**Kakelaken** (*Blattodea*) san en kategorii faan insekten.

## Familin
Blaberidae - Blattidae - Corydiidae - Cryptocercidae - Ectobiidae - Lamproblattidae - Nocticolidae - Tryonicidae

## Enkelt slacher
: famile: *Blaberidae*
:: (*Blaberus giganteus*)

: famile: *Blattidae*
:: Amerikoonsk Kakelak (Periplaneta americana)
:: Echt Kakelak (Blatta orientalis)
:: Sjiisk Kakelak (Blattella germanica)

## Ferwis efter bütjen
Echt Hünjer

**Echt Hünjer** (*Canini*) san en onerfamile faan a Hünjer (*Canidae*). Uk Foosen hiar tu a hünjer, oober ei tu a echt hünjer. Jo san en aanj onerfamile.

## Slacher
: *Atelocynus*
:: *Atelocyon microtis*

: Wulwer (*Canis*)
:: *Canis adustus*
:: *Canis anthus*
:: Gulschakaal (*Canis aureus*)
:: *Canis dirus* (†)
:: Kojoot (*Canis latrans*)
:: Wulew (*Canis lupus*)
::: Dingo (*Canis lupus dingo*)
::: (Hüs)hünj (*Canis lupus familiaris*)
:::: Weederhünj
:: Ruad Wulew (*Canis rufus*)
:: *Canis mesomelas*
:: *Canis simensis*

: *Cerdocyon*
:: *Cerdocyon thous*

: *Chrysocyon*
:: *Chrysocyon brachyurus*

: *Cuon*
:: *Cuon alpinus*

: *Dusicyon* (†)
:: *Dusicyon australis*

: *[[Lycalopex]]*
:: *L. culpaeus*, Andenschakaal
:: *L. fulvipes*, Darwinfoos
:: *L. griseus*, Grä andenfoos, Patagoonisk foos, Chilla
:: *L. gymnocercus*, Pampasfoos
:: *L. sechurae*, Sechurafoos
:: *L. vetulus*, Brasiliaans foos

: *Lycaon*
:: *Lycaon pictus*

: *Nyctereutes*
:: *Nyctereutes procyonoides*

: *Speothos*
::*Speothos venaticus*

## Spreegwurden
* A knapel leit bi a **hünj**.
* Det as ei lacht, ual **hünj**er at blafin tu liaren.
* Föl **hünj**er bitj a haas duad.
* Fäät swäämt boowen, wan't uk faan en ualen **hünj** as.

## Ferwisang efter bütjen

## Futnuuten
Gäärshopern

**Gäärshopern** (*Caelifera*) san en onerorder faan insekten. Tuup mä a Hopern an staapken (Ensifera) hiar jo tu a Hopern (Orthoptera).

## Indialang
* Dialonerorder: Acrididea
*: Auerfamile: Acridoidea
*:: Familin: Acrididae - Dericorythidae - Lathiceridae - Lentulidae - Lithidiidae - Ommexechidae - Pamphagidae - Pamphagodidae - Pyrgacrididae - Romaleidae - Tristiridae
*: Auerfamile: Eumastacoidea
*:: Familin: Chorotypidae - Episactidae - Eumastacidae - Euschmidtiidae - Mastacideidae - Morabidae - Proscopiidae - Thericleidae
*: Auerfamile: Pneumoroidea
*:: Famile: Pneumoridae
*: Auerfamile: Pyrgomorphoidea
*:: Famile: Pyrgomorphidae
*: Auerfamile: Tanaoceroidea
*:: Famile: Tanaoceridae
*: Auerfamile: Trigonopterygoidea
*:: Familin: Trigonopterygidae - Xyronotidae
*: Auerfamile: Tetrigoidea
*:: Famile: Tetrigidae

* Dialonerorder: Tridactylidea
*: Auerfamile: Tridactyloidea 
*:: Familin: Cylindrachetidae - Ripipterygidae - Tridactylidae

## Enkelt slacher
: Famile: Acrididae
:: Algemian Gäärshoper (Chorthippus parallelus)

## Luke uk diar

### Ütjfluch: Hopern an gäärshopern üüb [[Oomram]]

Heupferd fg01.jpg|*Tettigonia viridissima*
Metrioptera roeseli male Richard Bartz.jpg|*Roeseliana roeselii*
Chorthippus albomarginatus 5188.jpg|*Chorthippus albomarginatus*
Chorthippus brunneus LC0177.jpg|*Chorthippus brunneus*
Conocephalus dorsalis 4704.jpg|*Conocephalus dorsalis*
Tetrix.undulata.jpg|*Tetrix undulata*
Myrmeleotettix maculatus m 080725-17.jpg|*Myrmeleotettix maculatus*
Leptophyes punctatissima fg06.jpg|*Leptophyes punctatissima*
Meconema thalassinum01.jpg|*Meconema thalassinum*


----
Twiijügeten

**Twiijügeten** (*Diptera*) san en order faan insekten. Diar hiar a fleegen an a magen tu.

## Brachycera familin ([[Fleegen]])
Acroceridae - 
Apioceridae - 
Apsilocephalidae - 
Apystomyiidae - 
Asilidae - 
Atelestidae - 
Athericidae - 
Austroleptidae - 
Bolbomyiidae - 
Bombyliidae - 
Brachystomatidae - 
Calliphoridae - 
Dolichopodidae - 
Drosophilidae -
Empididae - 
Evocoidae - 
Hilarimorphidae - 
Hybotidae - 
Mydidae - 
Mythicomyiidae - 
Nemestrinidae - 
Oestridae - 
Pantophthalmidae - 
Pelecorhynchidae - 
Rhagionidae - 
Scathophagidae - 
Scenopinidae - 
Stratiomyidae -
Syrphidae - 
Tabanidae - 
Therevidae - 
Vermileonidae - 
Xylomyidae - 
Xylophagidae ... an noch flooken muar

### Enkelt sköölen an slacher
* Besfleegen (Oestridae)
* Bromern (Calliphoridae)
*: Lucilia
*:: Green Fleeg, Gulfleeg (*Lucilia sericata*)
* Früchtfleegen (Drosophilidae)
*: Drosophila
*:: *Drosophila melanogaster*
* Njoksfleegen (Scathophagidae)
*: Scathophaga
*:: Njoksfleeg (*Scathophaga stercoraria*)
* Sweewfleegen (Syrphidae)
* Dasen (Tabanidae)
*: Tabanus
*:: Hingstfleeg (*Tabanus sudeticus*)
*:: Küfleeg (*Tabanus bovinus*)

## Nematocera familin ([[Magen]])
Anisopodidae - 
Axymyiidae - 
Bibionidae - 
Blephariceridae - 
Bolitophilidae -  
Canthyloscelididae - 
Cecidomyiidae -  
Ceratopogonidae - 
Chaoboridae - 
Chironomidae - 
Corethrellidae - 
Culicidae - 
Deuterophlebiidae - 
Diadocidiidae -  
Ditomyiidae -  
Dixidae - 
Hesperinidae - 
Keroplatidae -  
Lygistorrhinidae -  
Mycetophilidae -  
Nymphomyiidae - 
Pachyneuridae -  
Pediciidae - 
Perissommatidae - 
Psychodidae - 
Ptychopteridae -  
Rangomaramidae -  
Scatopsidae - 
Sciaridae - 
Simuliidae - 
Tanyderidae - 
Thaumaleidae - 
Tipulidae - 
Trichoceridae - 
Valeseguyidae ... an noch flooken muar

### Enkelt sköölen an slacher
: Ceratopogonidae

: Medern (Tipulidae)
:: *[[Tipula]]*
::: Meder (*Tipula paludosa*)

: Steegmagen, Moskiiten (Culicidae)
:: *[[Aedes]]*
::: *[[Aedes aegypti]]*
:: *[[Culex]]*
::: Mag (*Culex pipiens*)

## Ferwisang efter bütjen
Hopern an staapken

**Hopern an staapken** (*Ensifera*) like a gäärshopern, san oober en aanj onerorder faan insekten. Jo hiar tu det order faan a hopern (Orthoptera).

## Iindialang
* Grylloidea
*: Gryllidae - Gryllotalpidae - Mogoplistidae - Myrmecophilidae
* Hagloidea
*: Prophalangopsidae 
* Rhaphidophoroidea
*: Rhaphidophoridae
* Schizodactyloidea
*: Schizodactylidae
* Stenopelmatoidea
*: Anostostomatidae – Cooloolidae – Gryllacrididae – Stenopelmatidae
* Tettigonioidea
*: Tettigoniidae

## Enkelt slacher
; Staapken (Gryllidae)
:: Staapk (Acheta domesticus)

## Ferwisang efter bütjen

### Ütjfluch: Hopern an gäärshopern üüb [[Oomram]]

Heupferd fg01.jpg|*Tettigonia viridissima*
Metrioptera roeseli male Richard Bartz.jpg|*Roeseliana roeselii*
Chorthippus albomarginatus 5188.jpg|*Chorthippus albomarginatus*
Chorthippus brunneus LC0177.jpg|*Chorthippus brunneus*
Conocephalus dorsalis 4704.jpg|*Conocephalus dorsalis*
Tetrix.undulata.jpg|*Tetrix undulata*
Myrmeleotettix maculatus m 080725-17.jpg|*Myrmeleotettix maculatus*
Leptophyes punctatissima fg06.jpg|*Leptophyes punctatissima*
Meconema thalassinum01.jpg|*Meconema thalassinum*


----
Hualewjügeten

**Hualewjügeten** (*Hemiptera*) san en order faan insekten.

## Onerordern
* Auchenorrhyncha = Cicadina (Tsikaaden)
*: Archaeorrhyncha = Fulgoromorpha (Spashood Tsikaaden)
*: Clypeorrhyncha = Cicadomorpha (Trinjhood Tsikaaden)
* Prosorrhyncha = Heteropterodea
*: Wochlüs (Heteroptera)
*: Coleorrhyncha mä man muar 1 famile: Peloridiidae
* Plaantenlüs (Sternorrhyncha)

## Enkelt slacher
; Cicadomorpha
: Aphrophoridae
:: Skümtsikaad, Fögelspütj (*Philaenus spumarius*)
: Cicadidae
:: Magicicada

; Wochlüs (Heteroptera)
: Weederluupern (Gerridae)
:: Weederluuper (*[[Gerris lacustris]]*)
: Buumwansen (Pentatomidae)
:: Green Riswans (*[[Nezara viridula]]*)

; Plaantenlüs (Sternorrhyncha) 
: Dactylopiidae
:: Cochenille (*Dactylopius coccus*)
: Phylloxeridae (Sweragbleedlüs)
:: Winlüs, Drüüwlüs (*Daktulosphaira vitifoliae*)

## Ferwisang efter bütjen
Hidjjügeten

**Hidjjügeten** (*Hymenoptera*) san insekten mä sok fiin jügen, dat dü diar trochluke könst.

## Familin
Tu a hidjjügeten hiar knaap 100 familin faan insekten:

Agaonidae – Ampulicidae – Anaxyelidae – Andrenidae – Aphelinidae – Apidae – Argidae – Aulacidae – Austrocynipidae – Austroniidae – Bethylidae – Blasticotomidae – Braconidae – Bradynobaenidae – Cephidae – Ceraphronidae – Chalcididae – Chrysididae – Chyphotidae – Cimbicidae – Colletidae – Crabronidae – Cynipidae – Diapriidae – Diprionidae – Dryinidae – Embolemidae – Encyrtidae – Eucharitidae – Eulophidae – Eupelmidae – Eurytomidae – Evaniidae – Figitidae – Formicidae – Gasteruptiidae – Halictidae – Heloridae – Heterogynaidae – Ibaliidae – Ichneumonidae – Khutelchalcididae – Leucospidae – Liopteridae – Maamingidae – Megachilidae – Megalodontesidae – Megalyridae – Megaspilidae – Melittidae – Monomachidae – Mutillidae – Mymaridae – Mymarommatidae – Myrmosidae – Ormyridae – Orussidae – Pamphiliidae – Pelecinidae – Peradeniidae – Pergidae – Perilampidae – Platygastridae – Plumariidae – Pompilidae – Proctorenyxidae – Proctotrupidae – Pteromalidae – Rhopalosomatidae – Roproniidae – Rotoitidae – Sapygidae – Sclerogibbidae – Scolebythidae – Scoliidae – Sierolomorphidae – Signiphoridae – Siricidae – Sphecidae – Stephanidae – Tanaostigmatidae – Tenthredinidae – Tetracampidae – Thynnidae – Tiphiidae – Torymidae – Trichogrammatidae – Trigonalidae – Vanhorniidae – Vespidae – Xiphydriidae – Xyelidae

### Enkelt slacher
; famile Imen (Apidae)
: onerfamile (Apinae)
:: skööl Hönangimen (Apis)
::: (Hönang-)Im (Apis mellifera)
:: skööl Imkönger (Bombus)
::: Jonk Imkönang (Bombus terrestris)
::: Laacht Imkönang (Bombus lucorum)

; famile Miiren (Formicidae)

; famile Wespen (Vespidae)
: onerfamile Echt Wespen (Vespinae)

## Ferwisang efter bütjen
Glüpern

**Glüpern** (*Zygentoma* of *Thysanura*) san en order faan insekten.

## Iindialang
Familin:
* Ateluridae
* Lepismatidae
* Maindroniidae
* Nicoletiidae
* Tricholepidiidae 

## Enkelt slacher
; Lepismatidae
: *Lepisma*
:: Glüper (*Lepisma saccharina*)

## Ferwisang efter bütjen
Echt Haagedisjin

A **Echt Haagedisjin** (Lacertidae) san en famile faan Krepdiarten (*Reptilia*) an hiar tu a Skolepkrepdiarten (*Squamata*). Jo lewe uun Euroopa, Afrikoo an Aasien.

## Iindialang
* Onerfamile Gallotiinae
*: Sköölen: Gallotia – Psammodromus
* Onerfamile Lacertinae
*: Sköölen:  Acanthodactylus – Adolfus – Algyroides – Anatololacerta – Apathya – Archaeolacerta – Atlantolacerta – Australolacerta – Congolacerta – Dalmatolacerta – Darevskia – Dinarolacerta – Eremias – Gastropholis – Heliobolus – Hellenolacerta – Holaspis – Iberolacerta – Ichnotropis – Iranolacerta – Lacerta – Latastia – Meroles – Mesalina – Nucras – Omanosaura – Ophisops – Parvilacerta – Pedioplanis – Philochortus – Phoenicolacerta – Podarcis – Poromera – Pseuderemias – Scelarcis – Takydromus – Teira – Timon – Tropidosaura – Vhembelacerta – Zootoca

#### Enkelt sköölen an slacher
* Kanaarenhaagedisjin (*Gallotia*)
* Halsbianhaagedisjin (*Lacerta*)
*: Tuunhaagedisje (*Lacerta agilis*)

## Ferwisang efter bütjen
Krokodiilen

A **Krokodiilen** (*Crocodilia*) hiar tuup mä a Fögler (Aves) tu a leetst Diarten, diar faan a ual Sauriern auerblewen san. 

## Familin, onerfamilin, sköölen an slacher
* Alligatoridae - Aligatooren
*: Alligatorinae
*:: Alligator
*::: *A. mississippiensis – A. sinensis*
*: Caimaninae
*:: Caiman
*::: *C. crocodilus – C. latirostris – C. yacare*
*:: Melanosuchus
*::: *M. niger*
*:: Paleosuchus 
*::: *P. palpebrosus – P. trigonatus*
* Crocodylidae - Echt Krokodiilen
*: Crocodylinae
*:: Crocodylus
*::: *C. acutus – C. halli – C. intermedius – C. johnsoni – C. mindorensis – C. moreletii – C. niloticus – C. novaeguineae – C. palustris – C. porosus – C. raninus – C. rhombifer – C. siamensis – C. suchus*
*:: Mecistops
*::: *M. cataphractus – M. leptorhynchus*
*:: Osteolaemus
*::: *O. osborni – O. tetraspis*
* Gavialidae - Gawiaalen
*: Gavialinae
*:: Gavialis
*::: *G. gangeticus*
*: Tomistominae
*:: Tomistoma 
*::: *T. schlegelii *

## Ferwisang efter bütjen
Primaaten

A **Primaaten** (*Primates*) san en order uun det klas faan a Tetjdiarten (Mammales). Tu *primaaten* sait'am miast uk ianfach aaben, det as oober ei gans rocht, auer uk di minsk diar mä tu hiart.

## Süstemaatik

## Ferwisang efter bütjen

## Kwelen
Elefanten

A **Elefanten** (*Elephantidae*) san en famile faan trii elefantenslacher. Tau lewe uun Afrikoo an ään uun Aasien.

## Enkelt sköölen an slacher
; Loxodonta
: Afrikoons Elefant (*Loxodonta africana*)
: Boskelefant (*Loxodonta cyclotis*)
: ütjstürwen: L. adaurora – L. angammensis – L. atlantica – L. cookei – L. exoptata
; Elephas
: Asiaatisk Elefant (*Elephas maximus*)
; Mamuuten (*Mammuthus*), ütjstürwen
: Olhiar-Mamuut (*Mammuthus primigenius*)

### Aal a sköölen
Elephas – Loxodonta – †Anancus – †Mammuthus – †Morrillia – †Paratetralophodon – †Primelephas – †Stegodibelodon – †Stegoloxodon – †Stegotetrabelodon – †Tetralophodon

## Ferwisang efter bütjen
Elefantendiarten

A **Elefantendiarten** (*Proboscidea*) san en order faan diarten, huar't daalang man bluat noch ian famile faan jaft, det san a Elefanten (Elephantidae).

## Slacher
* Elefanten (*Elephantidae*)
:: Afrikoons Elefant (*Loxodonta africana*)
:: Boskelefant (*Loxodonta cyclotis*)
:: Asiaatisk Elefant (*Elephas maximus*)
:: Olhiar-Mamuut (*Mammuthus primigenius*) †

## Ferwisang efter bütjen
Madel-Ameerikoo

**Madel-Ameerikoo** as det lunbrag tesken Nuurd- an Süüd-Ameerikoo faan Meksiko bit Panama. A geografii täält Madel-Ameerikoo oober mä tu a kontinent faan Nuurd-Ameerikoo. A kariibisk eilunen tääl ei mä tu Madel-Ameerikoo. 

## Lunen
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Spriaken
Uun Madel-Ameerikoo woort bütj a indioons spriaken miast spoonsk snaaket. Ingelsk hiarst dü fööraal uun Belize an uun dialen faan Nikaraagua. Üüb a eilunen faan a Kariibik snaaket am ingelsk, fransöösk, holuns an spoonsk. 

A iinwenern stame miast faan indioonern uf, kariiben jaft det so gud üs goorei muar. Efter at besiidlang faan Euroopa kaam uk flook Europeesk fulk an afrikoons slaawen diartu.

## Luke uk diar