open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Malcolm Guthrie

**Malcolm Guthrie** (* 10. Febrewoore 1903 uun Hove, Ingelun; † 22. Nofember 1972 uun London) wiar en britisken linguist, di ham fööraal mä Bantuspriaken befaadet hää. Faan ham gongt det iindialang faan a Bantuspriaken tu "Guthrie-Regiuunen" ütj.

## Leewent
Guthrie hää teologii studiaret, an ging 1932 üs misionaar tu Kinshasa uun a Kongo. Diar begand hi, Bantuspriaken tu liaren, fööraal det wichtag hanelspriak Lingala. Sant 1940 wiar'er weder uun Ingelun, an as diar 1942 *senior lecturer* bi't *School of Oriental and African Studies* (SOAS) wurden. Faan 1942 bit 1944 raiset Guthrie föl troch Madel- an Süüdafrikoo, an skrääw 1945 sin dokterwerk *The Tonal Structure of [[Bemba]]*. Faan 1950 bit 1968 wir hi bi't SOAS för Afrikoo tustendag, faan 1951 bit 1970 wiar'er profesor för Bantuspriaken, an sant 1968 *fellow* faan't British Academy. Guthrie stoorew 1972.

## Wichtag werken
* 1943 *The Lingua Franca of the Middle Congo.* (Lingala.) Africa 14.
* 1948 *The Classification of the Bantu Languages.* London. (Reprint 1967)
* 1948 *Bantu Word Division.* London.
* 1948 *Gender, Number and Person in Bantu Languages.* BSOAS 12.
* 1953 *The Bantu Languages of Western Equatorial Africa.* London.
* 1956 *Observations on Nominal Classes in Bantu Languages.* BSOAS 18.
* 1959 *Problèmes de génétique linguistique: la question du Bantu commun.* Paris.
* 1960 *Teke Radical Structure and Common Bantu.* ALS 1.
* 1961 *Bantu Sentence Structure.* London.
* 1962 *Bantu Origins: a Tentative New Hypothesis.* JAL 1.
* 1962 *Some Developments in the Prehistory of the Bantu Languages.* JAH 3.
* 1962 *A Two-stage Method of Comparative Bantu Study.* ALS 3.
* 1967–71 *Comparative Bantu. An Introduction to the Comparative Linguistics and Prehistory of the Bantu Languages.* 4 dialen. Farnborough.
Brighton

**Brighton** [] as en gratstääd bi a Ingelsk Kanool uun't groofskap East Sussex, Süüd Uast Ingelun. Hat hiart tu't city an unitary authority Brighton and Hove. Brighton as bekäänd üs grat bat.

Brighton Pier at dusk.jpg|Siabrag (*pier*) faan Brighton
Brighton Ferris wheel.jpg|Riisenwel


## Luke uk diar
Biskra

**Biskra** (üüb Araabsk: بسكرة *Biskira*, üüb Tamazight: ⵜⵉⴱⴻⵙⴽⴻⵔⵜ *Tibeskert*) as det tjiinstgratst steed uun Algeerien. At steed leit uun a nuurduast faan't lun. Det hee 204.661 lidj (2008). Det as at hoodsteed faan det Biskra Prowins.

## Kwelen
Annaba (Prowins)

Det **Annaba Prowins** (üüb Araabsk: ولاية عنابة *Wilāyat ʿAnnāba*) as ian faan a prowinsen uun Algeerien. At prowins leit uun a nuurduast faan't lun. Det hee 609.499 lidj (2008). At hoodsteed faan't prowins as Annaba.

## Kwelen
Sidi Bel Abbès

**Sidi Bel Abbès** (üüb Araabsk: سيدي بلعباس *Sīdī Bu-l-ʿAbbās*, üüb Tamazight: ⵙⵉⴷⵉ ⴱⴻⵍ ⵄⴻⴱⴱⴰⵙ *Sidi bel ɛebbas*) as det njüügengratst steed uun Algeerien. At steed leit uun a nuurdwaast faan't lun. Det hee 210.146 lidj (2008). Det as at hoodsteed faan det Sidi Bel Abbès Prowins.

## Kwelen
Hove

**Hove** as en stääd bi a Ingelsk Kanool uun't groofskap East Sussex, Süüd Uast Ingelun mä gud 90.000 iinwenern. Hat as auer a juaren mä det stääd Brighton tuupwoksen, an as ferwaltangsteed faan't city an unitary authority Brighton and Hove.

## Luke uk diar
Bamenda

**Bamenda** as det traadgratst steed uun Kameruun. At steed leit uun a süüdwaast faan't lun. Det hee 269.530 lidj (2008). Det as at hoodsteed faan det Nord-Ouest Regiuun.

## Kwelen
Maroua

**Maroua** as det seekstgratst steed uun Kameruun. At steed leit uun a nuurd faan't lun. Det hee 201.371 lidj (2008). Det as at hoodsteed faan det Extrême-Nord Regiuun.

## Kwelen
Garoua

**Garoua** as det füftgratst steed uun Kameruun. At steed leit uun a nuurd faan't lun, nai bi de Bénoué Struum. Det hee 235.996 lidj (2008). Det as at hoodsteed faan det Nord Regiuun.

## Geografii
De Lagdo Stausia leit 50 km uun a süüduast faan Garoua.

## Kwelen
Douala

**Douala** (iar *Duala*) as det gratst steed uun Kameruun. At steed leit uun a süüduast faan't lun, bi de Wouri Struum, nai bi a eeg faan a Atlantik. Det hee 1.906.962 lidj (2008). Det as at hoodsteed faan det Littoral Regiuun.

## Kwelen
Nkongsamba

**Nkongsamba** as det njüügenstgratst steed uun Kameruun. At steed leit uun a süüdwaast faan't lun, uun det Littoral Regiuun. Det hee 104.050 lidj (2008).

## Kwelen
Köningrik Beniin

At **Köningrik Beniin**, uk **Köningrik Edo** of **Beniin-Rik** wiar en köningrik, wat uun a süüd faan't Nigeeria faan nü wiar. Det hee niks tu't lun Beniin (iar *Dahomey*) faan daaling tu dun. Det wiar uun det 11. juarhunert grünjlaanjen an wooret tu't juar 1897. At hoodsteed faan't köningrik wiar Edo (nü Benin City).

## Luke uk diar

* Edo (Bundesstoot)
Victoria (Seschelen)

**Victoria** as at hoodsteed faan a Seschelen. At steed leit uun a nuurduast faan't Mahé Eilun. Det hee 24.087 lidj (2022).

## Kwelen
Futbaal WM 2022

At 22. **Futbaal Weltmäästerskap** wiar faan a 20. Nofember bit tu a 18. Detsember 2022 uun Kataar. Diar haa 32 natsionaal futbaalmaanskapen mäspelet, 16 kaam iin uun't aachtelfinaale, an tuleetst hää Argentiinien wonen.

### Spalploon


E wonen efter 'elwen-meeter-sjiten'

### Spelsteeden

## Luke uk diar
Béchar (Prowins)

Det **Béchar Prowins** (üüb Araabsk: بشار *Wilāyat Baššār*) as ian faan a prowinsen uun Algeerien. At prowins leit uun a waast faan't lun. Det hee 270.061 lidj (2008). At hoodsteed faan't prowins as Béchar.

## Kwelen
Heliodoxa jacula

A ***Heliodoxa jacula*** as en fögelslach uun det famile faan a Kolibris (Trochilidae). Hi lewet uun a lunen Costa Rica, Panama, Kolumbien an Ekwadoor.

## Luke uk diar
Agalychnis callidryas

A ***Agalychnis callidryas*** of **Ruad-Uugen-Hobelfask** as wel di bekäändst slach uun det skööl *[[Agalychnis]]* faan a Hobelfasker an Poden (Anura). Hi lewet uun Madel- an Süüdameerikoo.

## Luke uk diar
Epidendrum

***Epidendrum*** as en grat plaantenskööl uun det famile faan a Orchideen (Orchidaceae). Diar hiar wel son 1.660 plaantenslacher tu. Jo waaks fööraal uun Madel- an Süüdameerikoo.

## Onersköölen an seksioonen
* E. subg. Amphiglottium
*: E. sect. Polycladia - E. sect. Holochila - E. sect. Schistochila 
* E. subg. Aulizeum
*: 13 slacher
* E. subg. Epidendrum
*: E. sect. Equitantia - E. sect. Sarcophylla - E. sect. Teretifolia - E. sect. Planifolia
* E. subg. Hormidium
*: 2 - 9 slacher
* E. subg. Pleuranthium
*: 3 slacher
* E. subg. Spathium
*: 48 - 52 slacher

## Luke uk diar
MF Grotte

Di **Grotte** es en Debeljen-Elektroföri fan di deensk Reederii *Fanølinjen*. Jü es bal jüst sa becht üs di tau Sesterskeepen *Fenja* en *Menja*, wat man me Dieselmaskiinen faar.

Dit Skep waar me di Numer 145 üp Werev fan Hvide Sande becht. Dit lerig Skep waar bi *Finomar* ön Stettin becht (Bechningsnumer 754). Diarme waar ön di 24.&nbsp; fan di Gērsmuun 2020 bigent. Di Kiil waar ön di 27.&nbsp; fan di Krölenmuun 2020, tö Weeter ging dit ön di Iismuun fan 2021. Achterön waar dit naa Hvide Sande tö di *Hvide Sande Skibs & Baadebyggeri* sleepen.

Di Föri lapt mung Esbjerg en Fanø.

Di Noom kumt fan en Tial fan di Nuursk Mythologii sa üs di senerlig di Dechting  *Gróttasöngr* (*Grottenleedji*) fortelt uur. Grótti wiar di Noom fan en Meln wat grinj kür wat jen höm wensket.

Iin ön des Tial kum uk di Riisen-Wüfhaurn Fenja en Menja fuar, wat twüngen uur, me di Meln wat tö grinj. Diareeđer jit di Sesterskeepen.

## Technik
Di Föri lapt me tau Elektromaskiinen, ark me 375&nbsp;kW Maskiinenkraft. Di Motoren set iin ön Röđerpropelern, wat fuarn en achtern set.
Di Stroom kumt fan Lithium-Ioonen-Akkus me 1.107 Wattstünen Kapatsiteet.

Dit Skep uur ön Esbjerg me en Roboter-Giraat fan 2,6 MW Kraft āpleeren.

Üs "Backup" heer dit Skel en Dieselmaskiin me 450 kW, wat en Generātor me 563 kW öndriiv ken. Diarme kumt di Föri altert töbeek tö en Haawen.

## Sesterskeepen

File:Fanølinjen - Menja 01.jpg|Sesterföri *Menja* ön di Haawen fan Esbjerg
Fanø_-_Fanøfærgen_Fenja.jpg|Di *Fenja* 
Fanøfærgen Fenja.jpg|Di *Fenja*



## Registriaring
Di Grotte es niin Benenskep aurdat jü ön di Heef faart. Diarom heer jü uk en IMO-Numer, di 9909429.

## Luki uk jir
* 

* 

## Futnooten
Hylidae

A **Hylidae** (sjiisk: *Laubfrösche*) san en grat famile faan a Hobelfasker an Poden (Anura). Diar jaft'at wel muar üs düüsen slacher faan, a miasten lewe uun Ameerikoo.

## Bilen

The Polka-dot Treefrog (Hypsiboas punctatus) (15553358765).jpg|*Boana punctata*
Dendropsophus leucophyllatus.jpg|*Dendropsophus leucophyllatus*
Hylidae 001.jpg|*Dryophytes japonica*
HylaArboreaJuv.jpg|*Hyla arborea*, jong diart
Hyla septentrionalis 2.jpg|*Osteopilus septentrionalis*


## Onerfamilin
Acrisinae – Cophomantinae – Dendropsophinae – Hylinae – Lophyohylinae – Pelodryadinae* – Phyllomedusinae* – Pseudinae – Scinaxinae

#### Enkelt slacher
* *[[Agalychnis callidryas]]*

#### Futnuuten
 Jodiar tau onerfamilin wiar bit 2021 aanj familin (Pelodryadidae – Phyllomedusidae), wurd daalang oober mä tu a Hylidae tääld.

## Luke uk diar
Piilgifthobelfasker

A **Piilgifthobelfasker** (Dendrobatidae) san en famile uun det order faan a Hobelfasker an Poden (Anura). Jo san miast man 12 bit 50 mm grat, an temelk bruket. Diar jaft at fiftaanj sköölen mä son 170 ünlik slacher faan. Jo lewe uun't nuurdelk Süüdameerikoo.

Di nööm as eegentelk ei gans rocht, auer bluas trii slacher faan det skööl *Phyllobates* en gift hual, diar a nerfen uungrapt. A indioonern uun Süüdameerikoo haa det gift brükt för piiler, huar jo mä üüb jacht ging.

## Onerfamilin an sköölen
* Colostethinae
*: Ameerega – Colostethus – Epipedobates – Silverstoneia
* Dendrobatinae
*: Adelphobates – Andinobates – Dendrobates – Excidobates – Minyobates – Oophaga – Phyllobates – Ranitomeya
* Hyloxalinae
*: Ectopoglossus – Hyloxalus – Paruwrobates

## Bilen

Dendrobatidae range.PNG|Spriadkoord
Colostethus pratti02.jpg|*Colostethus pratti*
Dendrobates.auratus.7040.jpg|*Dendrobates auratus*
Gelbgebänderter Baumsteiger Dendrobates leucomelas.jpg|*Dendrobates leucomelas*
Dendrobates tinctorius var azureus B300981 11.jpg|*Dendrobates tinctorius* var. *azureus*
Epipedobates tricolor close.jpg|*Epipedobates tricolor*
Korreldragende-gifkikker-3.jpg|*Oophaga granulifera*
Goldenergiftfrosch2cele4.jpg|*Phyllobates terribilis*, giftag!



## Luke uk diar
Borlänge (Komuun)

Det **Borlänge Komuun** (üüb Sweedsk: *Borlänge kommun*) as ian faan a komuunen uun det Dalarna Prowins uun Sweeden. At komuun leit uun a süüd faan't prowins. Det hee 52.590 lidj (2019). At hoodsteed faan't komuun as Borlänge.

## Geografii
;Steeden an Taarpen
* Borlänge
* Romme
* Ornäs
* Torsång
* Halvarsgårdarna
* Idkerberget
* Norr Amsberg
* Repbäcken

## Kwelen
Falun (Komuun)

Det **Falun Komuun** (üüb Sweedsk: *Falu kommun*) as ian faan a komuunen uun det Dalarna Prowins uun Sweeden. At komuun leit uun a uast faan't prowins. Det hee 59.406 lidj (2019). At hoodsteed faan't komuun as Falun.

## Geografii
;Steeden an Taarpen
* Bengtsheden
* Bjursås
* Danholn
* Enviken
* Falun
* Grycksbo
* Linghed
* Sundborn
* Svärdsjö
* Sågmyra
* Toftbyn
* Vika

## Kwelen
Älvdalen (Komuun)

Det **Älvdalen Komuun** (üüb Sweedsk: *Älvdalens kommun*) as ian faan a komuunen uun det Dalarna Prowins uun Sweeden. At komuun leit uun a nuurdwaast faan't prowins. Det hee 7031 lidj (2019). At hoodsteed faan't komuun as Älvdalen.

## Geografii
;Steeden an Taarpen
* Älvdalen
* Ärnäs
* Åsen
* Brunnsberg
* Evertsberg
* Idre
* Klitten
* Rot
* Särna
* Väsa
* Västermyckeläng

## Befölkring
Det Älvdaalisk Spriik wurt uun't komuun snaaket.

## Weblinks
* Websidj faan't Komuun (üüb Sweedsk)

## Kwelen
Gagnef (Komuun)

Det **Gagnef Komuun** (üüb Sweedsk: *Gagnefs kommun*) as ian faan a komuunen uun det Dalarna Prowins uun Sweeden. At komuun leit uun a süüd faan't prowins. Det hee 10.304 lidj (2019). At hoodsteed faan't komuun as Djurås.

## Geografii
;Steeden an Taarpen
* Björbo
* Bäsna
* Dala-Floda
* Djurås
* Djurmo
* Gagnef
* Mockfjärd
* Sifferbo

## Kwelen
Nasikabatrachus

***Nasikabatrachus*** as en skööl faan hial aparte skeeben Hobelfasker (Anura). Det as det iansagst skööl uun det famile Nasikabatrachidae. An diar hiar man tau slacher tu, diar iarst 2003 an 2017 fünjen wurden san. Jo lewe uun Süüdwaast-Indien.

## Slacher
* *Nasikabatrachus sahyadrensis* (2003)
* *Nasikabatrachus bhupathi* (2017)


Distribution Map of Nasikabatrachus.jpg|Spriadkoord
Nasikabatrachus_sahyadrensis_(Purple_frog)_from_Vagamon,_Kerala_(12).jpg|*N. sahyadrensis*



## Luke uk diar
Mora (Komuun)

Det **Mora Komuun** (üüb Sweedsk: *Mora kommun*) as ian faan a komuunen uun det Dalarna Prowins uun Sweeden. At komuun leit uun a maden an a nuurd faan't prowins. Det hee 20.470 lidj (2019). At hoodsteed faan't komuun as Mora.

## Geografii
;Steeden an Taarpen
*Bergkarlås
*Bonäs
*Färnäs
*Gesunda
*Gopshus
*Mora
*Nusnäs
*Selja
*Sollerön
*Vattnäs
*Venjan
*Vinäs
*Våmhus
*Östnor
*Öna

## Kwelen
Persoonenkilomeeter

En Persoonenkilomeeter es di Tal, wat en Forkiirsgiraat me jen Kilomeeter me langs fo ken of me langs fair.

## Forklaaring
Dit jit, dat en Toch me Diesellok me 300 Liitern üp 100 km fuul forbrent. Wan diar man 500 Menksen of bi 40 % Nüting 200 Liren me langs aak, da sen dit fuar ark Pasajiir bi 500 Mensken 0,6 of bi 200 Mensken 1,5 Liitern üp 100 km, wat nöörig sen.

**Di Toch ber altert 500 Plaatsen en 500 Persoonenkilomeetern ön. Forskelen kum fan dit Nüting.**

Wan en Bensiinauto 8 Liitern üp 100 km forbrent en 4 Plaatsen heer, da uur diarfan 4 Persoonenkilomeetern önböören, en fuar ark diarfan sen 2 Liitern üp 100 km nöörig.

Litj Föriskeepen sa üs di MS Wellingdorf ön Kiel laap me ombi 10 kWh fuar höör 140 Plaatsen. Fuar en Persoonenkilomeeter sen ombi 70 Wattstünen nöörig, bi en Nüting fan 30 % ombi 220 Wattstünen.

## KWh fuar lik Bireekning
### Toch
Wan em weet, dat Diesel ombi 10 kWh Brenwert fuar en Liiter heer, da weet em, dat 3 Liitern fuarxen Kilomeeter 30 kWh sen.
Wan fuar jen Pasajiir 1,5 Liitern Diesel üp 100 km nöörig sen, da sen dit 15 kWh bluat fan di Brenwert.
Fuar di Persoonenkilomeeter sen dit da  
15 KWh = 15000 Wh / 100 km = 150 Wh

En Elektrolokomotiiwi nemt bluat 12 bit 15 kWk, da uur dit jit wat gönsiger.

### Auto (Bensiin)
Jüst sa slaaget dit me Bensiin (8,5 kWh fan 1 Liiter).
2 Liitern fuar hönert Persoonenkilomeertern sen 17 kWh fan di Brenwert.
Dit meent, dat fuar en Kilomeeter 0,17 kWh of 170 Wattstünen nöörig sen.

Eeđer di Statistik sen man bluat 1,3 Mensken iin ön en Auto. Dit meent, dat em me 8 Liitern döör 1,3 Mensken önerwai es, en dit sen da 

78 kWh / 1,3 P=60 kWh 
of 600 Wattstünen fuar en Persoonenkilomeeter.

### Auto (Elektro)
Fuar en Elektroauto ken em ombi 16 kWh fuar 100 km reekni. Fuar ark Plaats sen dit 4 kWh üp 100 km.
Dit meent, dat fuar jen Kilomeeter 0,04 kWh of 400 Wattstünen nöörig sen.

Eeđer di Statistik sen man bluat 1,3 Mensken iin ön en Auto. Dit meent, dat em me 16 kWh döör 1,3 Mensken önerwai es, en dit sen da 

16 kWh / 1,3 P=0,197 kWh 
of 197 Wattstünen fuar en Persoonenkilomeeter.

### Autotoch
Fan jerjüster es di Autotoch aurblewen. Diar pasi 150 Autos ön, ark diarfan heer eeđer di Statistik 1,3 Mensken me langs. Diarfan kum 195 Liren.
Aurdat di ruar Toch aliining sin 1.000 Tenen Wecht heer, nemt di Lok skiaren 5 Liitern Diesel of 50 kWh fuar en Kilomeeter.

50 kWh / 195 P = 0,256 kWh = 256 Wh

Wan di Toch üs olter aaft bluat hualev fol es, da kumt em üp 512 Wh fuar di Persoonenkilomeeter.

50 kWh / 92,5 P = 0,512 kWh = 512 Wh

Me tau ual Loks nemt di Toch uk hol 7 Liitern fuar en Kilomeeter, da kostet di Böđer höör Jil.

Di Bireekning föligt da di Energi en dit Nüting.

**Energii / Persoonental * Nüting  = Energii fuar di Persoonenkilomeeter

**
Ialpoden

A **Ialpoden** (sjiisk: *Unken*, lat. Bombinatoridae) san en famile faan a Hobelfasker an Poden (Anura). Diar jaft'at tau sköölen mä tjiin slacher faan. Ialpoden san man sjauer bit tjiin cm lung. Hör nööm komt wel faan det bruket bük-skan. Boowen üüb a rag san's miast brün.

## Slacher
* *Barbourula* (*Barbour-Ialpoden*)
*: *B. busuangensis – B. kalimantanensis*
* *Bombina* (*Eegentelk Ialpoden*)
*: *B. bombina – B. fortinuptialis – B. lichuanensis – B. maxima – B. microdeladigitora – B. orientalis – B. pachypus – B. variegata*
* † *Eobarbourula*
*: † *E. delfinoi*

Barbourula busuangensis01.jpg|*Ba. busuangensis*
Bombina bombina 1 (Marek Szczepanek) tight crop.jpg|*Bo. bombina*
Bombina maxima Jungtier.jpg|*Bo. maxima*
Oriental fire-bellied toad.jpg|*Bo. orientalis*
Bombina pachypus Jungtier unten.jpg|*Bo. pachypus*
Bombina variegata 32.jpg|*Bo. variegata*



## Luke uk diar
Borlänge

**Borlänge** [ˈbôːˌɭɛŋːɛ] as jü grutst stää önj jü Dalarna Prowins, Swärik. E stää läit önjt sööden foon e prowins, amenbai 17 km önjt söödweesten foon Falun. Dåt heet 44.927 inboogere (2020). Dåt as e hoodstää foon jü Borlänge Komuun.

## Kwäle
Avesta (Stää)

**Avesta** as jü treedgrutst stää önj jü Dalarna Prowins, Swärik. E stää läit önjt söödååsten foon e prowins. Dåt heet 16.278 inboogere (2020). Dåt as e hoodstää foon jü Avesta Komuun.

## Kwäle
Orsa (Swärik)

**Orsa** as jü oochtgrutst stää önj jü Dalarna Prowins, Swärik. E stää läit önjt norden foon e prowins. Dåt heet 5793 inboogere (2020).

## Kwäle
Schengen-Rüm

De **Schengen-Rüm** as at gemianskap faan stooten, wat onerenöler för't miast nian grenskontrolen haa. Hög lasmooten diar faan san lunen, wat ei tu det Europeeisk Unioon hiar.

## Lasmooten
* sant de 26. Marts 1995:
- Belgien
- Frankrik
- Luksemborig
- Neederlunen
- Portugal
- Spanje
- Tjiisklun

* sant de 26. Oktuuber 1997:
- Itaalien

* sant de 1. Deetsember 1997:
- Uasterrik

* sant de 8. Deetsember 1997:
- Grekenlun

* sant de 25. Marts 2001:
- Denemark
- Finlun
- Islun
- Noorweegen
- Sweeden

* sant de 21. Deetsember 2007:
- Eestlun
- Letlun
- Liitauen
- Malta
- Polen
- at Slowakei
- Sloweenien
- Tschechien
- Ungarn

* sant de 12. Deetsember 2008 (lungrensen) an 29. Marts 2009 (lochtgrensen):
- a Swaits

* sant de 19. Deetsember 2011:
- Liechtenstein

* sant de 1. Janewoore 2023:
- Kroaasien

* sant de 1. Janewoore 2025:
- Bulgaarien an Rumeenien
Georgisk Lari

Di **Georgisk Lari** (Georgisk: ლარი) as at münt faan Georgien. 1 Lari as 100 Tetri (Georgisk: თეთრი).

## Jilstaken

1 Georgian Lari Reverse.jpg|thumb|left|1 Lari (Föörsidj)
1 Georgian Lari Obverse.jpg|thumb|left|1 Lari (Ragsidj)
2 Georgian Lari Reverse.jpg|thumb|left|2 Lari (Föörsidj)
2 Georgian Lari Obverse.jpg|thumb|left|2 Lari (Ragsidj)


## Jilskiiner

5LariObverse.png|thumb|left|5 Lari (Föörsidj)
5LariReverse2017.png|thumb|left|5 Lari (Ragsidj)
10LariObverse.png|thumb|left|10 Lari (Föörsidj)
10LariReverse.png|thumb|left|10 Lari (Ragsidj)
20 lari. Georgia, 2016 a.png|thumb|left|20 Lari (Föörsidj)
20 lari. Georgia, 2016 b.jpg|thumb|left|20 Lari (Ragsidj)
50 lari. Georgia, 2016 a.png|thumb|left|50 Lari (Föörsidj)
50 lari. Georgia, 2016 b.jpg|thumb|left|50 Lari (Ragsidj)
100 lari. Georgia, 2016 a.png|thumb|left|100 Lari (Föörsidj)
100 lari. Georgia, 2016 b.jpg|thumb|left|100 Lari (Ragsidj)
Aceh

**Aceh** [] (amtelk: *Nanggroe Aceh Darussalam*) as en prowins üüb Sumatra uun Indoneesien. Diar wene gud fiiw miljoon minsken üüb 57.956 kwadrootkilomeetern. Hoodstääd as Banda Aceh. Efter süüduasten tu leit at prowins Sumatra Utara (Nuurd Sumatra). Uun't nuurduasten leit at Andamaanensia, diar uun't Struat faan Malakka auergongt; uun't nuurden at eilunkeed faan a Nikobaaren, an uun't waasten a Indisk Oosean.

Sant 2005 as Aceh tu en graten dial autonoom. Diar woort a islaam auer a miaten string befulagt.

## Stääden an distrikten
### Stääddistrikten (Kota)
* Banda Aceh
* Langsa
* Lhokseumawe
* Sabang
* Subulussalam

### Lundistrikten (Kabupaten)
* Aceh Barat *(Waast Aceh)*
* Aceh Barat Daya *(Süüdwaast Aceh)*
* Aceh Besar *(Grat Aceh)*
* Aceh Jaya
* Aceh Selatan *(Süüd Aceh)*
* Aceh Singkil
* Aceh Tamiang
* Aceh Tengah *(Madel Aceh)*
* Aceh Tenggara *(Süüduast Aceh)*
* Aceh Timur *(Uast Aceh)*
* Aceh Utara *(Nuurd Aceh)*
* Bener Meriah
* Bireuen
* Gayo Lues
* Nagan Raya
* Pidie
* Pidie Jaya
* Simeulue

## Luke uk diar
Bangka-Belitung

**Bangka-Belitung** as en skööl faan eilunen, an en prowins naibi Sumatra uun Indoneesien. Diar wene gud 1,3 miljoon minsken üüb 575 eilunen. Hoodstääd as Pingkal Pinang. Efter waasten tu leit at prowins Sumatra Selatan (Süüd Sumatra), huar Bangka-Belitung bit 2000 noch mä tu hiard. Uasten faan a eilunen leit at Karimata-Struat.

## Stääd- an lundistrikten
### Lundistrikten (Kabupaten)
* Bangka
* Bangka Barat (Waast Bangka)
* Bangka Selatan (Süüd Bangka)
* Bangka Tengah (Madel Bangka)
* Belitung
* Belitung Timur (Uast Belitung)
### Stääddistrikten (Kota)
* Pangkal Pinang

## Luke uk diar
Papua Barat Daya

**Papua Barat Daya** as sant 2022 en prowins uun Indoneesien üüb det eilun Nei-Guinea. Di nööm ment *Süüdwaast Papua*, man eegentelk leit det prowins uun't nuurdwaasten. Hat as faan det prowins Papua Barat ufspleden wurden, an diar wene son 600.000 minsken. Hoodstääd as Sorong.

## Stääd- an lundistrikten
### Stääddistrikt (Kota)
* Sorong
### Lundistrikten (Kabupaten)
* Raja Ampat
* Sorong Lun
* Sorong Selatan
* Maybrat
* Tambrauw

## Bilen

Coat of Arms of Southwest Papua Province (HD).png|Woopen faan't prowins
Wajag_island,_raja_ampat.jpg|Eilun uun Raja Ampat
"Budaya_Adalah_Jati_Diri_Suatu_Bangsa".jpg|Foomen faan't *Ayamaru* of *Maybrat* fulk


## Luke uk diar
Lampung (Prowins)

**Lampung** as en prowins üüb a süüdspas faan Sumatra uun Indoneesien. Diar wene gud njügen miljoon minsken üüb 34.624 kwadrootkilomeetern. Hoodstääd as Bandar Lampung. Efter nuurden tu leit at prowins Sumatra Selatan (Süüd Sumatra). Lampung leit tesken at Jaawasia uun't uasten an a Indisk Oosean uun't waasten.

## Stääd- an lundistrikten
Lampung hää tau stääd- an tjiin lundistrikten
### Stääddistrikten (Kota)
* Bandar Lampung
* Metro
### Lundistrikten (Kabupaten)
* Lampung Barat (Waast Lampung)
* Lampung Selatan (Süüd Lampung)
* Lampung Tengah (Madel Lampung)
* Lampung Timur (Uast Lampung)
* Lampung Utara (Nuurd Lampung)
* Mesuji
* Pesawaran
* Pringsewu
* Tanggamus
* Tulang Bawang
* Tulang Bawang Barat
* Way Kanan

## Luke uk diar
Riau

**Riau** as en prowins üüb Sumatra uun Indoneesien. Diar wene gud sääks miljoon minsken üüb 87.024 kwadrootkilomeetern. Hoodstääd as Pekanbaru. Trinjam lei a prowinsen Sumatra Utara, Sumatra Barat an Jambi. Uun't uasten leit at Struat faan Malakka.

## Stääd- an lundistrikten
Riau hää tau stääd- an tjiin lundistrikten
### Stääddistrikten (Kota)
* Dumai
* Pekanbaru
### Lundistrikten (Kabupaten)
* Bengkalis
* Indragiri Hilir *(Neder Indragiri)*
* Indragiri Hulu *(Boower Indragiri)*
* Kampar
* Kepulauan Meranti *(Meranti Eilunen)*
* Kuantan Singingi
* Pelalawan
* Rokan Hilir *(Neder Rokan)*
* Rokan Hulu *(Boower Rokan)*
* Siak

## Luke uk diar
Kepulauan Riau

**Kepulauan Riau** as en skööl faan eilunen, an en prowins tesken Sumatra an Borneo uun Indoneesien. Diar wene knaap tau miljoon minsken üüb 8.202 kwadrootkilomeetern. Hoodstääd as Tanjung Pinan.

## Stääd- an lundistrikten
Kepulauan Riau hää tau stääd- an fiiw lundistrikten
### Stääddistrikten (Kota)
* Batam
* Tanjung Pinang
### Lundistrikten (Kabupaten)
* Karimun
* Bintan
* Lingga
* Natuna Eilunen
* Kepulauan Anambas *(Anambas Eilunen)*

## Luke uk diar
Sumatra Selatan

**Sumatra Selatan**, det ment *Süüd Sumatra*, as en prowins üüb Sumatra uun Indoneesien. Diar wene gud aacht miljoon minsken üüb 91.592 kwadrootkilomeetern. Hoodstääd as Palembang. Trinjam lei a prowinsen Lampung, Jambi, Bengkulu an a eilunen Bangka-Belitung.

## Stääd- an lundistrikten
Sumatra Barat hää sjauer stääd- an elwen lundistrikten:
### Stääddistrikten (Kota)
* Lubuklinggau
* Pagar Alam
* Palembang
* Prabumulih

### Lundistrikten (Kabupaten)
* Banyuasin
* Empat Lawang
* Lahat
* Muara Enim
* Musi Banyuasin
* Musi Rawas
* Ogan Ilir
* Ogan Komering Ilir
* Ogan Komering Ulu
* Ogan Komering Ulu Timur
* Ogan Komering Ulu Selatan

## Luke uk diar
Sumatra Utara

**Sumatra Utara**, det ment *Nuurd Sumatra*, as en prowins üüb Sumatra uun Indoneesien. Diar wene knaap fiftaanj miljoon minsken üüb 72.981 kwadrootkilomeetern. Hoodstääd as Medan. Trinjam lei a prowinsen Aceh, Riau an Sumatra Barat. 

## Stääd- an lundistrikten
Sumatra Utara hää aacht stääd- an 25 lundistrikten
### Stääddistrikten (Kota)
* Binjai
* Gunung Sitoli
* Medan
* Padang Sidempuan
* Pematang Siantar
* Tanjung Balai
* Tebing Tinggi
* Sibolga
### Lundistrikten (Kabupaten)

## Batak
Uun Nuurd Sumatra wenet det fulk faan a Batak. Diar hää di nuurdfresk misionaar Ludwig Ingwer Nommensen werket.


Batak North Sumatra.svg|Spriaken faan a Batak
Rumah_Bolon_Pamatang_Purba_-_Rumah_Adat_Batak_Simalungun_(Batak_Simalungun_House)_(01).jpg|thumb|Hüs faan a Batak



## Luke uk diar
Sumatra Barat

**Sumatra Barat**, det ment *Waast Sumatra*, as en prowins üüb Sumatra uun Indoneesien. Diar wene gud fiiw miljoon minsken üüb 42.013 kwadrootkilomeetern. Hoodstääd as Padang. Trinjam lei a prowinsen Sumatra Utara, Riau, Jambi an Bengkulu. 

## Stääd- an lundistrikten
Sumatra Barat hää sööwen stääd- an twaalew lundistrikten:
### Stääddistrikten (Kota)
* Bukittinggi
* Padang
* Padang Panjang
* Pariaman
* Payakumbuh
* Sawahlunto
* Solok
### Lundistrikten (Kabupaten)
* Agam
* Dharmasraya
* Limapuluh Kota
* Kepulauan Mentawai (*Mentawai Eilunen*)
* Padang Pariaman
* Pasaman
* Pasaman Barat 
* Sijunjung
* Solok
* Solok Selatan
* Tanah Datar
* Süüd Pesisir

## Luke uk diar
Hofors (Komuun)

Det **Hofors Komuun** (üüb Sweedsk: *Hofors kommun*) as ian faan a komuunen uun det Gävleborg Prowins uun Sweeden. At komuun leit uun a süüdwaast faan't prowins. Det hee 9588 lidj (2019). At hoodsteed faan't komuun as Hofors.

## Geografii
;Steeden an Taarpen
* Hofors
* Torsåker
* Robertsholm

## Kwelen
Nordanstig (Komuun)

Det **Nordanstig Komuun** (üüb Sweedsk: *Nordanstigs kommun*) as ian faan a komuunen uun det Gävleborg Prowins uun Sweeden. At komuun leit uun a nuurduast faan't prowins, bi't Uastsia. Det hee 9477 lidj (2019). At hoodsteed faan't komuun as Bergsjö.

## Geografii
;Steeden an Taarpen
* Bergsjö
* Hassela
* Harmånger
* Gnarp
* Ilsbo
* Jättendal
* Stocka
* Strömsbruk

## Kwelen
Visby

**Visby** as e hoodstää foon jü Gotland Prowins, Swärik. E stää läit bai e weestküst foont ailönj Gotland. Dåt heet 24.942 inboogere (2020).

## Kwäle
Vibble

**Vibble** as jü tweedgrutst stää önj jü Gotland Prowins, Swärik. E stää läit bai e weestküst foont ailönj Gotland, önjt sööden foon Visby. Dåt heet 1802 inboogere (2020).
## Kwäle
Atoomklok

Di **Atoomklok** es di eksaktest Wai en meet di Tir.

Di jest Atoomkloken waar eeđer di jest Wārelskrich üttaacht, man deling es em diarme fiiđer kemen. Sa es delings Atoomklok uk lung ek muar di jest üp Wārel.

## Hur fo ik Atoomtir?
Hat jeft masi Siren ön't Nat wat sii, dat ja di Atoomtir weegi. Mal gur slaaget di Sir fan dit Polytechnisk Instituut ön Braunschweig. 

Datei:Di Atoomklok ön Braunschweig (Screenshot).jpg|Di Atoomklok fan't PTB ön't Nat


## Systeemklok eeđer PTB stel

Fuar Android jeft et di App *"Atomuhr - Uhrzeit von der Atomuhr Braunschweig"* en jit muaren. Jen Wai kür wiis, di App aur Aptoide tö fo. Des App let höör bi min Forsjuk söner Rochten, wat ombitöfortel iinrocht.

Fuar en Klok me Sekundenweeger ken em da en App me "Clock Widget" instaliari. Diar skel em man di Daaten ön di Achtergrün ofstel, da giar dit gur, en em ken fain sin Jeremklok diareeđer stel, wan em di Tir fan di PTB heer.


Datei:Atomuhr-CS2.jpg|Di Atoomklok *CS2* ön Braunschweig
Datei:Simple Clock Widget 01.jpg|Di Klok-App *Simple Clock Widget* let höör gur iinrocht. Synchronisiaret uur me en senerlig App.


## Futnooten


## Luki uk hjir
Sandviken

**Sandviken** as jü tweedgrutst stää önj jü Gävleborg Prowins, Swärik. E stää läit önjt sööden foon e prowins. Dåt heet 25.564 inboogere (2020). Dåt as e hoodstää foon jü Sandviken Komuun.

## Kwäle
Valbo

**Valbo** as jü seekstgrutst stää önj jü Gävleborg Prowins, Swärik. E stää läit önjt söödååsten foon e prowins. Dåt heet 7788 inboogere (2020).

## Kwäle
Iggesund

**Iggesund** as jü tiintgrutst stää önj jü Gävleborg Prowins, Swärik. E stää läit önjt nordååsten foon e prowins, bai e Ååstsiie. Dåt heet 3.437 inboogere (2020).

## Kwäle
Sweeden/sö

Dit **Köningrik Sweeden** (  of iinfach *Sverige* ) es en Lön ön Nuurđeuroopa. Hat liit ön Skandinaawien. Sent 1995 es Sweeden Meföligster fan di EU. Üđers üs Norweegen en Denemark es Sweeden man (jit) ek bi di NATO.

## Forwalting
Ön Sweeden sen 21 Prowinsen (*län*):

## Luke uk diar

## Futnuuten
Sweeden/fe

**Sweeden**, amtelk at **Köningrik faan Sweeden** (üüb: Sweedsk: *Sverige* an *Konungariket Sverige*), as en lun uun a nuurd faan Euroopa. At lun leit üüb't uastdial faan det Skandinaawisk Hualeweilun. Uun a waast leit Noorweegen an uun a nuurduast Finlun, an uun a uast an süüd as at Uastsia. At lun hee 10.452.326 lidj (2021). At hoodsteed faan't lun as Stockholm.

## Geografii
### Steeden

Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:

### Indialing faan Ferwalting
Sweeden hee 21 prowinsen (üüb Sweedsk: *län*).

## Kwelen
Hemse

**Hemse** as jü treedgrutst stää önj jü Gotland Prowins, Swärik. E stää läit önjt sööden foont ailönj Gotland. Dåt heet 1766 inboogere (2020).

## Kwäle
Klintehamn

**Klintehamn** as jü fiirdgrutst stää önj jü Gotland Prowins, Swärik. E stää läit önjt söödweesten foon e prowins. Dåt heet 1541 inboogere (2020).

## Kwäle
Romakloster

**Romakloster** as jü seekstgrutst stää önj jü Gotland Prowins, Swärik. E stää läit önj e mal foon e prowins. Dåt heet 1198 inboogere (2020).

## Kwäle
Åsele (Komuun)

Det **Åsele Komuun** (üüb Sweedsk: *Åsele kommun*) as ian faan a komuunen uun det Västerbotten Prowins uun Sweeden. At komuun leit uun a süüd faan't prowins. Det hee 2807 lidj (2021). At hoodsteed faan't komuun as Åsele.

## Geografii
;Steeden
* Åsele
* Fredrika 	

## Kwelen
International Maritime Organization

Di **Internatsjonāli See-Skeepenfaarts-Organisatsjoon (IMO)** birailt forskelig Āpgaawen trinjom di Seefaart. Sa heer ark Skep en Registriaringsnumer wat ön di Rump swaiset uur. 

## Registriaring
Des *[[IMO-Numer]]* bleft altert lik, uk wan dit Skep en nii Noom fair of forlair uur.

### ENI fuar Benenskeepen
Fuar Skeepen wat üp Föören, Stroomern en Seen faar es di IMO ek ön Gang.

Ön Euroopa jeft et uk di ENI, di *European Number of Identification* wat me di jest tau Talen weeget hur dit Skep becht es. Sa haa di Düsternbrook en di Wellingdorf ENI me "02", aurdat ja fan di Neđerlönen kum. Skeepen sa üs di Warnowstromer haa en Numer me "04", aurdat ja fan Dütsklön kum.

Sawat heer di IMO-Numer ek.

## Luki uk hjir
European Number of Identification

Di **European Number of Identification (ENI)** es sa is uk di IMO-Numer en Registriaring wat altert bi en Skep bleft, uk wan dit en nii Noom fair. Jü es fuar Benenskeepen taacht, wat ek üt üp See faar man ön Stroomern, Seen en Föören laap.

Sa üs uk di IMO-Numer bleft di ENI uk wan dit Skep tö en üđer Kontinent forkoopet uur.

Bi di ENI ken em se ön hok Lön dit Skep becht uuren es. 02 es Holön, 04 es Dütsklön esf.. Dit jeft et bi di IMO-Numer ek.


Datei:MS_Wellingdorf_002.jpg|Di Wellingdorf waar ön di Neđerlönen becht en fing diar höör neđerlönsk ENI "023...", uk fan jü ön Kiel faart.

Datei:Warnowstromer.jpg|Di Warnowstromer kumt fan Stralsund en heer diarom uk en dütsk ENI me "04..." ön di Kant fan't Taak.



## Systeem

**A A A X X X X X**
* A = Code fan dit Amt wat di Numer fuar en Skep der.
* X = Teelnumer.

Talen fuar di forskelig Lönen 
* 001–019 
* 020–039 
* 040–059  (048xxxxx fuar Numern, wat fan dit Detsernāt fuar di Seekerhair fan Skeepen dönen waar en 050xxxxx fuar Numern, wat fuar Skeepen fan di Wasserstraßen- und Schifffahrtsverwaltung des Bundes (WSV) dönen waar.
* 060–069 
* 070–079 
* 080–099 reserviert
* 100–119 
* 120–139 
* 140–159 
* 160–169 
* 170–179 
* 180–189 
* 190–199 reserviert
* 200–219 
* 220–239 
* 240–259 
* 260–269 
* 270–279 
* 280–289 
* 290–299 reserviert
* 300–309 
* 310–319 
* 320–329 
* 330–339 
* 340–349 reserviert
* 350–359 
* 360–369 
* 370–379 
* 380–399 
* 400–419 
* 420–439 
* 440–449 
* 450–459 
* 460–469 
* 470–479 
* 480–489 
* 490–499 reserviaret
* 500–519 
* 520–539 
* 540–549 
* 550–559 
* 560–569 
* 570–579 
* 580–589 
* 590–599 reserviert
* 600–619 
* 620–639 
* 640–649 
* 650–659 
* 660–669 
* 670–679 
* 680–699 reserviert
* 700–719 
* 720–739 
* 740–759 
* 760–769 
* 770–799 reserviert
* 800–809 
* 810–819 
* 820–829 
* 830–839 
* 840–849 
* 850–859 
* 860–869 
* 870–999 reserviert

## Luki uk jir
Fjarðabyggð

**Fjarðabyggð** [ˈfjarðaˌpɪɣθ] as en gemeend uun Austurland, Islun. At gemeend leit uun a uast faan't lun. Det hee 5079 lidj (2021).

## Kwelen
Härnösand (Komuun)

Det **Härnösand Komuun** (üüb Sweedsk: *Härnösands kommun*) as ian faan a komuunen uun det Västernorrland Prowins uun Sweeden. At komuun leit uun a uast faan't prowins, bi't Uastsia. Det hee 25.012 lidj (2021). At hoodsteed faan't komuun as Härnösand.

## Kwelen
Drāg

En **Drāg** es en Aart fan Flochtgiraat, wat fan di Fliiger of Drāger, diar üp Öört bleft me jen  of tau Liin(en) fasthölen of stjüürt uur. Wan dit tau Liinen heer, da ken em di Drāg uk stjüüri en Figuuren diarme flö. 

Wan em en Drāg flö of āpstiig let, da jit dit, dat em *drāget*.

Jertirs waar Drāgen fan holten Liisten, Popiir en Paksnöör maaket. Dat di höm ön di Lucht ek drai kür, fing sa'n Drāg en Stört wat dit Giraat önern swaarer maaket.

Drāgen sen man ek bluat fuar Formaak. Uk fuar Füsiik en dit Ütfinjen fan Weđer en sok Kraam uur Drāgen ön di Lucht leten.

## Delta-Drāgen

En Deltadrāg heer sin Noom fan di Forem Des Aart uur forskelig trimt fuar swar of stark Winj, en dit es en Weetenskep fuar hömsalev.
mini|En Deltadrāg me tau Liinen.
Me Deltadrāgen ken em mal gur Figuuren flö, man em ken jam ek gur iinfach fastbinj en fuar't Oog ön di Lucht stuun let. Dit kumt aurdat ja mal waker tö di jen of üđer Sir flö, wan höm en bet wat foranert. Diarom gung ja uk mal waker dial üp Nöös, wan em diar ek me omgung ken.

## Parafoils / "Kites"
Me gurter "Drāgen" wat muar eeđer Faalskiremern kum (Uk *Parafoils* nēmt) uur uk Sportwainer üp Strön bidrewen. Em ken uk iinfach "to Fut" diarme drāgi. Sok *Kites* ken em uk me en Surfbuurt nüti, en da es dit en Sportaart, wat ek sa iinfach tö liir es. Sok Drāgen haa altert tau Liinen, dat em diarme uk om di Huk köör of surfi ken, sa lung üs di Winj dit tölet.

En *Foil* es ek muar üs en Foolie me Liinen, en diarom sen diar niin Liisten benen.
Kite es ek muar üs dit engelsk Uurt fuar Drāg, em snaket niidütsk uk fan *Kiting* of *Kite-Sport*.

Figuuren let jam me Parafoils ek sa guur omseet üs me *Delta-Drāgen*.

## Drāgi-Kultuur
Fuaral ön Deenemark jeft et üp Ailönen sa üs Rem, Fanø of Ærø Drāgi-Festivals, hur Mensken fan aural henkum en weegi jaar Drāgen ön en broket Hemel.

Sok Festivals jeft et man uk aural üp Wārel.

## Luki uk jir

## Futnooten
Luats

En **Luats** as uun a siafaard en nautiker of koptein, di ham uun en rewiir gud ütjkäänt. Hi stäänt frääm kopteins tu sidj, amdat jo seeker troch't rewiir kem. Luatsen kem miast mä luatsenbuaten (*PILOT*) uun buurd, of wurd uk ans mä en helikopter ufsaat. 

Uun flook rewiiren faan Sjiisklun as't föörskrewen, dat luatsen apnimen wurd: 
Ems, Jaade, Weeser, Ialew, Nuurd-Uastsia-Kanaal, Flensborger Bocht, Kieler Bocht, Traawe, Wismar, Warnow, Stralsund, an uk uun a huuwner faan Hamborag an Breemerhuuwen.

## Ööders wat

En luats as ööders uk en minsk, di öödern halept, di rocht wai tu finjen.

Üs Bismarck, di kansler faan't Sjiisk Rik uun't juar 1890 ufsoonket, hää det ingelsk satiirebleed Punch en tiaknang broocht, huar hi üs luats faan buurd gongt.

Diarfaan as do uk en snaak wurden. Wan wichtag lidj uftreed, gongt "a luats faan buurd".

## Luke uk diar
Registerton

At **Bruttoregisterton** (BRT) as bit 1994 en miat für skeb weesen. Det wiar det miat faan di rüm faan en frachtskap. Diarjin sted at **Nettoregisterton**, det wiar di rüm, di för fracht nadegt wurd küd. 

Ian **Registerton** wiar 100 Ingelsk Kubikfut:
;1 \,\mathrm{RT} = 100 \cdot (0{,}3048\,\mathrm{m})^3 = 2{,}831\,684\,659\,2\,\mathrm{m}^3

Sant 1994 woort üs miat det **Bruttorümtaal** (BRZ, efter *Bruttoraumzahl*) nimen. Hat woort bereegent efter:
:
BRZ = K_1 \cdot V

:
K_1 = 0{,}2 + 0{,}02 \cdot\log_{10}V

Diarbi as V det woluumen uun kubikmeeter.

At BRZ faan en skap woort brükt för't bereegnin faan huuwenjil, kanaaljil an luatsenjil.
Punch

A ***Punch*** (det as ingelsk an ment: *slach* of *sliak*) wiar en satiirebleed faan 1841 bit 1992. Hat kaam uun London (Ingelun) efter det föörbil faan't fransöösk bleed *Charivari* ütj, an as faan Henry Mayhew an Ebenezer Landells grünjlaanj wurden. Tiakner wiar tuiarst Richard Doyle, an bekäänd skriiwern wiar John Betjeman, A. A. Milne, Anthony Powell, W. C. Sellar, R. J. Yeatman, William Thackeray, Lewis Baumer, Edward Linley Sambourne an John Tenniel. 

Faan a *Punch* kaam det wurd *cartoon* för en witsag tiaknang. An di nööm *Punch* salew kaam faan *Mr. Punch and Judy*, det ingelsk furem faan't *kasperteooter*.


Swanage Punch & Judy.JPG|*Mr. Punch and Judy* uun Ingelun



## Ööder satiirebleeden uun Euroopa faan jü tidj

Charivari header.jpg|*Charivari*, Frankrik, 1832-1937
Fliegende Blätter.jpg|*Fliegende Blätter*, Sjiisklun, 1845-1928
Kladderadatsch No. 1.jpg|*Kladderadatsch*, Sjiisklun, 1848-1944
Simplicissimus First Edition Title.jpg|*Simplicissimus*, Sjiisklun, 1896-1944
Die Muskete.jpg|*Die Muskete*, Uastenrik, 1905-1941


## Luke uk diar

* Luats
Warnow

A **Warnow** [ˈvaʁnoː] as en 155 km lungen struum uun Mecklenborag-Föörpomern mä san müs uun a Uastsia bi Rostock. Sin iintoochregiuun amfaadet son 3324&nbsp;km².

Di nööm *Warnow* komt faan't slaawisk spriak, an ment so föl üs kriakenstruum. Ferlicht hää di nööm uk wat mä't germaans fulk faan a Warnen tu dun.

## Kwelen


## Luke uk diar

* Warnowstromer
Traawe

A **Traawe** (sjiisk *Trave*, lat. *Travena*) as en 124&nbsp;km lungen struum uun Schleswig-Holstian, di bi Travemünde iin uun a Uastsia lääpt.

## Luke uk diar
Åre (Komuun)

Det **Åre Komuun** (üüb Sweedsk: *Åre kommun*) as ian faan a komuunen uun det Jämtland Prowins uun Sweeden. At komuun leit uun a waast faan't prowins. Det hee 11.727 lidj (2019). At hoodsteed faan't komuun as Järpen.

## Geografii
;Steeden an Taarpen
* Järpen
* Åre
* Mörsil
* Duved
* Undersåker
* Hallen

## Kwelen
Satiire

**Satiir(e)** as en konstfurem, diar persuunen, föörkemen of tustanter kritisiaret an beklaaget, an diarauer spootet.

Satiire jaft'at al sant a antike, hat lewet daalang uun teooter an film, an fööraal uun a literatuur.

Det wurd komt faan't latiinsk *satira*, an det ment eegentelk en bruket skeel faan oobst.

Eegenskapen faan satiire san:
* Kritik - sai, wat ferkiard lääpt
* Poleemik - auerdriiw an partei nem
* Didaktik - a minsken wat bibring
* Onerhualang - witsag wees

## Luke uk diar
Bräcke (Komuun)

Det **Bräcke Komuun** (üüb Sweedsk: *Bräcke kommun*) as ian faan a komuunen uun det Jämtland Prowins uun Sweeden. At komuun leit uun a süüduast faan't prowins. Det hee 6298 lidj (2019). At hoodsteed faan't komuun as Bräcke.

## Geografii
;Steepen
* Bräcke
* Gällö
* Kälarne
* Pilgrimstad

;Taarpen
* Albacken
* Bensjö
* Fanbyn
* Gimdalen
* Hunge
* Nyhem
* Rissna
* Stavre
* Sundsjö
* Sörbygden
* Västanede

## Kwelen
Berg (Komuun)

Det **Berg Komuun** (üüb Sweedsk: *Bergs kommun*) as ian faan a komuunen uun det Jämtland Prowins uun Sweeden. At komuun leit uun a süüd faan't prowins. Det hee 7061 lidj (2019). At hoodsteed faan't komuun as Svenstavik.

## Geografii
;Steeden an Taarpen
* Svenstavik
* Hackås
* Klövsjö
* Åsarna
* Myrviken
* Rätan

## Kwelen
Krokom (Komuun)

Det **Krokom Komuun** (üüb Sweedsk: *Krokoms kommun*) as ian faan a komuunen uun det Jämtland Prowins uun Sweeden. At komuun leit uun a nuurd faan't prowins. Det hee 14.966 lidj (2019). At hoodsteed faan't komuun as Krokom.

## Geografii
;Steeden
* Krokom
* Ås
* Nälden
* Föllinge
* Dvärsätt
* Östersund (dial)
* Änge
* Aspås
* Trångsviken
* Vaplan
* Ytterån

;Taarpen
* Flykälen
* Kaxås
* Rönnöfors

## Kwelen
Ragunda (Komuun)

Det **Ragunda Komuun** (üüb Sweedsk: *Ragunda kommun*) as ian faan a komuunen uun det Jämtland Prowins uun Sweeden. At komuun leit uun a uast faan't prowins. Det hee 5284 lidj (2019). At hoodsteed faan't komuun as Hammarstrand.

## Geografii
;Steeden
* Hammarstrand
* Stugun
* Västra Bispgården
* Östra Bispgården

## Kwelen
David Hilbert

**David Hilbert** (* 23. Janewoore 1862 uun Königsberg; † 14.Febrewoore 1943 uun Göttingen) wiar en sjiisken matemaatiker an huuchskuulmääster. Hi täält tu a bedüüdenst matemaatikern uun neier tidj. 

Hilbert hää föl auer a grünjlaagen faan matematiik werket, auer bewiser an aksioomen. Uun't juar 1900, bi en internatsionaal fersaamlang faan matemaatikern uun Pariis, hää hi wel sin wichtagst reede häälen. Hilbert steld 23 matemaatisk fraagen, diar bit diarhen noch ei liaset of bewiset wiar, an am jodiar fraagen as do uun't 20. juarhunert üüb a hialer welt spikeliaret wurden. Hilbert woort flooksis üs di "Einstein" faan a Matematiik betiakent.

## 23 fraagen
Faan Hilbert sin 23 fraagen san 13 liaset, 7 dialwiis an 3 noch ei.

Bispal: Fraag 10. Koon'am seeker sai, of en liknang faan det furem x^2 + y^2 - z^2 = 0 (of uk mä muar wariaabeln of grater huuchtaalen, en *diophantisk liknang*) mä hial taalen tu liasin as. Iarst 1970 hää Juri Matijassewitsch bewiset, dat det ei mögelk as.

## Hilbert sin hotel
Uun en hotel mä entelk föl rümen kön entelk föl minsken auernaachte, hat as fol. Hü as det nü uun en hotel mä ünentelk föl rümen? Wan diar ünentelk föl minsken auernaachte, as detdiar hotel do uk fol? Naan, arke hotelbesjüker küd ian rüm widjer tji. Faan rüm 1 tu rüm 2, faan rüm 2 tu rüm 3 an so widjer, diar blaft näämen auer, auer det hotel jo ünentelk föl rümen hää. Nü as rüm 1 frei wurden, det hotel wiar noch ei fol.

Mä detdiar "hotel paradoks" wiset Hilbert diarüüb hen, dat'at en "uftäälboor ünentelkhaid" jaft. Hat jaft ünentelk föl rümen 1, 2, 3, ..., oober uk ünentelk föl rümen mä en lik numer 2, 4, 6, ..., jo san likedenang "määchtag". Uftäälboor ünentelk määchtag mengden wurd mä det *määchtaghaid* \aleph_0 („Aleph 0“) betiakent.

## Luke uk diar

*
Max Planck

**Max Karl Ernst Ludwig Planck** (* 23. April 1858 uun Kiel, Hertoochdoom Holstian; † 4. Oktuuber 1947 uun Göttingen) wiar en füüsiker an hää ham mä teoreetisk füsiik befaadet. Hi wiar grünjleier faan't kwantenfüsiik.

Efter Max Planck as det Planck-taal näämd wurden, en konstanten wäärs uun a atoomfüsiik. Diarför füng hi 1918 (eegentelk iarst 1919) di Nobelpris.

Efter Planck as uk det *Max-Planck-Selskap* näämd wurden. Det as at wichtagst iinrachtang uun Sjiisklun för grünjlaagenwedenskapen. Hat as 1948 faan det *Kaiser-Wilhelm-Selskap* apwoksen an diar hiar daalang (2023) 86 wedenskapelk iinrachtangen mä 24.000 wedenskapslidj tu.

## Iarangen üüb jilstaken an freimarkin

DBPB_1952_99_Max_Planck.jpg


## Luke uk diar

* 
*
Wääsk

**Wääsk** as di luupen tustant faan en materiool. En materiool koon fääst, luupen of gasfuremt wees. Ian eegenskap faan en wääsk as, dat hör furem lacht feranert wurd koon, hat *lääpt*. Uun't jindial tu gas läät ham hör woluumen oober ei lacht feranre.

Uun a amgungspriak woort det wurd *wääsk* eegentelk bluas för pasang (uriin) brükt.

## Luke uk diar
Fääststoof

En **Fääststoof** as di fääst tustant faan materiool. En materiool koon fääst, luupen of gasfuremt wees. Ian eegenskap faan fääst materiool as, dat hör moleküülen gans sacht paaket san. Diaraam läät fääst materiool ham uk man swaar amfurme.

En fääststoof üs t.b. en metal läät ham oober iinsmolt, wan't gans hiat maaget woort, an do woort hat luupen. Diaram täält üs beskriiwang faan en fääststoof, dat hi bi 20 graad Celsius fääst wees skal.

## Luke uk diar
Tustant (Füsiik)

En **Tustant** as uun a füsiik di skak faan en materiool. Diar wurd normoolerwiis trii tustanter beskrewen:

* Fääststoof - fääst, behäält furem an woluumen
* Wääsk - luupen, behäält at woluumen, oober det furem paaset ham di rüm uun
* Gas - gasfuremt, at gas namt di hialer rüm iin.


Gif -AtomosSolido 01.gif|Fääststoof
Gif -AtomosLiquid 03.gif|Wääsk
Gif -AtomosGas 02.gif|Gas


## Feranrangen faan a tustant

Di tustant faan en materiool koon ham feranre, wan hat hiater of kuuler woort.
* fääst -> luupen , det materiool smolt (weeder/is/snä 'suait')
* luupen -> fääst , det materiool hardet (weeder 'frist')
* luupen -> gasfuremt , det materiool ferdampet
* gasfuremt -> luupen , det materiool kondensiaret, slait deel
* fääst -> gasfuremt , di luupen tustant woort auersprüngen , *sublimatsion*
* gasfuremt -> fääst , di luupen tustant woort auersprüngen , *resublimatsion*

## Plasma
En hial apartin tustant as at *plasma*. Bi furchboor huuch tempratuuren liase a elementaardeelken faan en atoom jo faanenööder, jo *ionisiare*. Wan det tempratuur ufnamt, finj jo weder tuup, jo *rekombiniare*. Plasma jaft'at uun stäären, uun atoomstruumuunlaagen, an uk uun en *laachtböög* faan en *plasmaskeerer*.

## Bose-Einstein Kondensaat
Uk at Bose-Einstein kondensaat (BEK) as en apartin tustant. Bi furchboor liach tempratuuren nem a atoomen disalew kwantenmechaanisk tustant iin, dü könst jo ei muar ütjenööder hual.

## Luke uk diar
Falkenberg

**Falkenberg** as jü treedgrutst stää önj e prowins Halland, Swärik. E stää läit önjt ååsten foon e prowins, bait Kattegat. Dåt heet 28.357 inboogere (2020). Dåt as e hoodstää foon jü Falkenberg Komuun.

## Kwäle
Onsala

**Onsala** as jü füftgrutst stää önj e prowins Halland, Swärik. E stää läit önj norden foon e prowins, önj jü Kungsbacka Komuun. Dåt heet 12.415 inboogere (2020).

## Kwäle
Mellbystrand

**Mellbystrand** as jü oochtgrutst stää önj e prowins Halland, Swärik. E stää läit önjt sööden foon e prowins, önj jü Lahom Komuun, bait Kattegat. Dåt heet 4193 inboogere (2020).

## Kwäle
Sävsjö (Komuun)

Det **Sävsjö Komuun** (üüb Sweedsk: *Sävsjö kommun*) as ian faan a komuunen uun det Jönköping Prowins uun Sweeden. At komuun leit uun a süüd faan't prowins. Det hee 11.677 lidj (2019). At hoodsteed faan't komuun as Sävsjö.

## Kwelen
Vaggeryd (Komuun)

Det **Vaggeryd Komuun** (üüb Sweedsk: *Vaggeryds kommun*) as ian faan a komuunen uun det Jönköping Prowins uun Sweeden. At komuun leit uun a süüdwaast faan't prowins. Det hee 14.275 lidj (2019). A hoodsteeden faan't komuun san Skillingaryd än Vaggeryd.

## Kwelen
Strömsund

**Strömsund** as jü tweedgrutst stää önj e prowins Jämtland, Swärik. E stää läit önjt nordååsten foon e prowins. Dåt heet 3707 inboogere (2020). Dåt as e hoodstää foon jü Strömsund Komuun.

## Kwäle
Humboldtstruum

A **Humboldtstruum** of uk **Peruustruum** as en kuulen struum uun a Süüdpasiifik. Hi ferlääpt faan waast tu uast an dreit bi't süüdspas faan Süüdameerikoo am efter nuurd. 

Hi as näämd efter Alexander von Humboldt.

## Bedüüdang
Auer hi so kuul as, sticht faan ham nian wiat loft ap, an sodenang as't bi't küst faan Chiile an Peruu böös drüg. Diar leit uk det wüüst Atacama. Üüb a ööder sidj häält di struum föl sürstoof, huar föl plankton uun lewe koon. An det suragt för rikelk föörkemen faan fask föör't süüdwaastelk Ameerikoo.

Jüst so ferhäält ham det mä't Namibwüüst uun Namiibia, diar lääpt di kuul Benguelastruum föörbi.

## Luke uk diar
* Alexander von Humboldt
Åre

**Åre** as jü treedgrutst stää önj e prowins Jämtland, Swärik. E stää läit önjt nordweesten foon e prowins, önj jü Åre Komuun, ouers dåt as ai e hoodstää foon e komuun. Dåt heet 3430 inboogere (2020).

## Kwäle
Ås

**Ås** as jü oochtgrutst stää önj e prowins Jämtland, Swärik. E stää läit önj e mal foon e prowins, önj jü Krokom Komuun. Dåt heet 1462 inboogere (2020).

## Kwäle