open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ho Chi Minh Steed

**Ho Chi Minh Steed** (iar *Saigon*, üüb Wjetnameesk: *Thành Phố Hồ Chí Minh* [tʰàjŋ̟ fǒ hò cǐ mīŋ̟]  of [tʰàn fǒ hò cǐ mɨ̄n]) as det gratst steed an ian faan dön seeks munisipaliteeten faan Wjetnam. At steed leit uun a süüd faan't lun. Det hee 5.880.615 lidj (2009). Uun't juar 2025 as det steed tuuplaanj wurden mä a prowinsen Bà Rịa-Vũng Tàu an Bình Dương.

## Geografii
### Kliima



## Geografii
### Iindialing faan Ferwalting
At steed hee 19 steedkreiser an fiiw lunkreiser:

## Luke uk diar
* *Munisipaliteeten faan Wjetnam*: Hanoi, Ho Chi Minh Steed, Huế, Cần Thơ, Đà Nẵng, Hải Phòng.

## Kwelen
Cần Thơ

**Cần Thơ** (Üütjspriik üüb Wjetnameesk: (Nuurd) [kə̂n tʰəː] , (Süüd) [kʌŋ˨˩ tʰəː] ) as det fjuardgratst steed an ian faan dön seeks munisipaliteeten faan Wjetnam. At steed leit uun a süüd faan't lun. Det hee 731.545 lidj (2009) Uun't juar 2025 as det steed tuuplaanj wurden mä a prowinsen Sóc Trăng an Hậu Giang. 

## Geografii
### Kliima

### Iindialing faan Ferwalting
At steed hee fiiw steedkreiser (*quận*) an fjauer kreiser (*huyện*):

## Biljing
* At Uniwersiteet Cần Thơ (üüb Wjetnameesk: *Trường Đại Học Cần Thơ*)
* At Uniwersiteet för Medisiin an Farmasii Cần Thơ (*Trường Đại Học Y Dược Cần Thơ*) 
* At Uniwersiteet Tây Đô (*Trường Đại Học Tây Đô*)
* At Huuchskuul Cần Thơ (*Trường Cao Đằng Cần Thơ*)
* At Mekong Delta Risforsking Instituut (*Viện lúa Đồng Bằng Sông Cửu Long*)
...an ölern.

## At Beluukin Wäärt

Chùa Nam Nhã.jpg|Nam Nhã Pagoode
Chợ_Cần_Thơ.jpg|Cần Thơ Markels


## Luke uk diar
* *Munisipaliteeten faan Wjetnam*: Hanoi, Ho Chi Minh Steed, Huế, Cần Thơ, Đà Nẵng, Hải Phòng.

## Kwelen
Đà Nẵng

**Đà Nẵng** (Ütjspriik üüb Wjetnameesk: [ɗâː nǎˀŋ] ) as det füftgratst steed an ian faan dön seeks munisipaliteeten faan Wjetnam. At steed leit uun a maden faan't lun. Det hee 770.911 lidj (2009).

## Geografii
### Kliima

### Iindialing faan Ferwalting
At steed hee een kreis (Hòa Vang) an seeks steedkreiser:

## Biljing
* At Uniwersiteet Đà Nẵng (üüb Wjetnameesk: *Đại học Đà Nẵng*)

## Luke uk diar
* *Munisipaliteeten faan Wjetnam*: Hanoi, Ho Chi Minh Steed, Huế, Cần Thơ, Đà Nẵng, Hải Phòng.

## Kwelen
Hải Phòng

**Hải Phòng** (Ütjspriik üüb Wjetnameesk: [ha᷉ːj fâwŋ͡m] ) as det traadgratst steed an ian faan dön seeks munisipaliteeten faan Wjetnam. At steed leit uun a nuurd faan't lun. Det hee 769.739 lidj (2009). Uun't juar 2025 as det steed tuuplaanj wurden mä't prowins Hải Dương.

## Geografii
### Kliima

### Iindialing faan Ferwalting
At steed hee sööwen steedkreiser an aacht lunkreiser:

## Biljing
At steed hee trii grat uniwersiteeten (üüb Wjetnameesk: *đại học*):
* At Uniwersiteet Hải Phòng (üüb Wjetnameesk: *Đại học Hải Phòng*)
* Det Medisiinisk Uniwersiteet Hải Phòng (üüb Wjetnameesk: Đại học Y Hải Phòng)
* Det Wjetnameesk Natschunaaluniwersiteet för Siaforsking (üüb Wjetnameesk: *Trường Đại học Hàng Hải - Việt nam*)

## Luke uk diar
* *Munisipaliteeten faan Wjetnam*: Hanoi, Ho Chi Minh Steed, Huế, Cần Thơ, Đà Nẵng, Hải Phòng.

## Kwelen
Wjetnameesk spriak

At **wjetnameesk spriak** (wjetnameesk *tiếng Việt*, ; *tiếng Việt Nam*, ; of *Việt ngữ*, ) as det amtspriak faan Wjetnam. Hat woort faan 84 miljuun minsken üs mamenspriak snaaket, diarfaan lewe amanbi 4 miljuunen bütjluns.

## Tuunsüsteem
Jüst so üs at sjineesk hää det wjetnameesk spriak en tuunsüsteem. Det ment, dat det bedüüdang faan en wurd faan det betuunang ufhinget. Diaram jaft at uun't wjetnameesk leewen so föl *diakriitisk* tiaken.

## Skraft
För't wjetnameesk jaft at trii skraften:
# Chữ Hán (𡦂漢), uk: Hán tự, det as sjineesk skraft
# Chữ Nôm (𡦂喃), uk: Hán Nôm, det as en betj feranert sjineesk skraft
# Chữ Quốc Ngữ (國語), det as latiinsk skraft mä flook diakriitisk tiaken, det aktuel skraft

### Bispal

(Artiikel 1 faan't "Algemian ferklaarang faan a minskenrochten")
Golf faan Thailun

A **Golf faan Thailun** (Thai:  – *Ao Thai*, iar *Golf faan Siam*) as en grat bocht faan a Pasiifik. Uun't waasten an nuurden leit Thailun, uun't uasten lei Kambodscha an Wjetnam. Efter süüden gongt a Golf faan Thailun auer uun't Süüdsjineesk Sia.

## Geografii
Di Golf as amanbi 750 × 570 kilomeeter grat, det san ~ 320.000 km². Hi as temelk flaak, auer di struum Chao Phraya mä san müs bi Bangkok föl sedimenten iinbrangt. Uun't madel san't man 45 meeter. Det jipst steed leit bi 80 meetern.

; Grater eilunen:
* Thailun: Koh Tao, Koh Phangan, Koh Phaluai, Koh Samui, Koh Samet, Koh Chang, Koh Mak, Koh Kut
* Kambodscha: Koh Kong, Koh Rong, Koh Thmei
* Wjetnam: Dao Phu Quoc

## Luke uk diar
Chao Phraya

Di **Mae Nam Chao Phraya** (, ütjspriak: []; *Mae Nam* ment  „struum“) of ianfach **Chao Phraya** as bütj a Mekong uun't uasten üüb a grens hen tu Laos di ööder grat an wichtag struum uun Thailun. Hi komt faan a berger uun't nuurden an lääpt bi Bangkok iin uun a Golf faan Thailun.

## Bilen

Chaophrayarivermap.png|Iintoochregiuun



## Luke uk diar
Mekong

A **Mekong** ([] of []) as en struum uun Süüduastaasien. Hi lääpt troch sääks lunen, an hi as 4350&nbsp;km bit 4909&nbsp;km lung. Sin hood leit uun't huuchlun faan Tiibet an hi lääpt efter süüden ütj uun't Süüdsjineesk Sia. Diar baut hi mä sin sedimenten det määchtag *Mekong-Delta* ap.

## Nöömer
Uun a enkelt lunen hää di struum ünlik nöömer:
* Tibeetisk: *Dza Chu* (tib. རྫ་ཆུ་), amskrewen tu sjineesk *Zaqu* (chin. 扎曲 Pinyin Zāqū)
* Sjineesk: Lancang Jiang (chin. 瀾滄江 / 澜沧江 Pinyin Láncāng Jiāng, „wil struum“) of uk Meigong He (chin. 湄公河 Pinyin Méigōng Hé)
* Birmaans: Mekaung Myit (birm. , *Mè‘kaung Myit*)
* Laotisk: Mae Nam Khong (laot.  [], uk  []; *Mae Nam Khong*)
* Thai: Mae Nam Khong (thai.  [], of uk  []; RTGS *Mae Nam Khong*)
* Khmer-spriak: Mekongk ( *Mekongk*), uk wel Tonle Mekongk (khmer  *Tonle Mekongk*), Tonle Thom ( *Tonle Thom*, „Großer Fluss“)
* Wjetnameesk: Song Me Kong (viet. ), uk wel: Song Lon (viet. , „Großer Fluss“), of Song Cuu Long (viet. , „njüügen-draager-struum“)

## Bilen

Mekong River watershed.png|Iintoochregiuun



## Kwelen


## Luke uk diar
Lhasa

**Lhasa** (, uk *Lasa*; ) as det hoodstääd faan't Autonoom Regiuun Tiibet uun Sjiina. Lhasa as uk di kulturel madelponkt faan't regiuun Tiibet. Diar wene amanbi 475.000 minsken (2000).

## Koorden

## Kliima

## Luke uk diar
Wylie transliteration

At **Wylie transliteration** woort brükt, am tibeetisk skraft tu latiinsk skraft amtusaaten. Hat as näämd efter Turrell Wylie.

## Tabelen
Laotisk spriak

At **Laotisk spriak** ( – phasa lao), of ianfach **Lao** as det amtspriak uun Laos an nai mä't Thai.

Laotisk hää hör aanj laotisk skraft.

## Tai-Kadai-spriaken


Ferdialang faan a Tai-Kadai-spriaken uun Süüduast-Aasien. 

Süüdwaastelk Tai as orangj.


Ferdialang faan't Laotisk:
* jonkblä: muarhaidspriak
* laachtblä: manertaalspriak

## Bispaltekst

## Futnuuten


## Luke uk diar
Tiibet

**Tiibet** as en huuchlun uun Madelaasien, hat woort uk üs *saag faan a welt* betiakent. Uun't süüden lei a Himalayaberger. Bit uun't 20. juarhunert wiar Tiibet en aanjen stoot. Daalang hiart Tiibet tu Sjiina, det woort oober ei aueraal gudkäänd. Sant 1959 jaft at en tibeetisk eksiilregiarang, det woort oober uk ei aueraal gudkäänd. Sodenang as di staatus ünseeker. 

## Ferwaltang
Oner sjineesk regiarang as Tiibet apdiald tu
* Autonoom Regiuun Tiibet mä't hoodstääd Lhasa
* autonoom dialregiuunen uun a sjineesk prowinsen Qinghai, Sichuan, Yunnan an Gansu. 

Dialen faan't histoorisk Tiibet lei daalang uk uun Pakistaan, Indien, Neepal, Bhuutaan an Mjanmaar.

## Kliima

## Luke uk diar
Isaan spriak

**Isaan** (, ütjspriak: ) as en nööm för en hialer rä spriakwiisen faan a Süüdwaastelk Tai spriaken. Jo wurd spreegen uun't regiuun Isaan uun't nuurduasten faan Thailun. Jo san en auergungspriak tesken Thai an Laotisk, oober wel wat naier bi't Laotisk. Jüst so üs bi Nuurdfresk jaft at faan Isaan nian standard spriakwiis. Skrewen woort Isaan ei föl, an wan, do miast mä't Thai skraft.

## Koorden

Thailand Isan.png|Regiuun Isaan - Thailun
Taikadai-de.svg|Süüdwaastelk Tai spriaken (orangj)
Lenguas Tai suroccidentales2.png|Isaan spriaken (bleedgreen)


## Kwelen
RTGS

**RTGS** as det ufkörtang för **Royal Thai General System of Transcription**. Det san amtelk reegeln, huarefter det Thai spriak mä latiinsk buksteewen skrewen wurd koon. Jo wurd t.b. brükt för struatenskilten uun eder Thai skraft an latiinsk skraft.

RTGS as oober en temelk ianfach amskriiwang, hat wiset t.b. ei uun, of en wokaal lung of kurt as.

## Amskriiwang
Süüdwaastelk Tai spriaken

A **Süüdwaastelk Tai spriaken** san det gratst skööl faan a Tai-Kadai spriaken. Jo wurd uun Süüduastaasien spreegen an san aaltumaal temelk nai mäenööder. Wichtag spriaken diar san Thai an Lao, a amtspriaken faan Thailun an Laos.

## Spriaken
* Thai (Thailun), 20 miljuun spreegern, + 40 miljuun tuliarden
* Isan (Thailun, Laos), 15 miljuun spreegern
* Lanna (Thailun, Laos), 6 miljuunen
* Süüd-Thailuns (Thailun), 4,5 miljuunen
* Shan (Mjanmaar), 3,3 miljuunen
* Lao (Laos), 3 miljuunen
* Phu Thai (Thailun, Wjetnam, Laos), 800.000
* Tai Dam (Wjetnam, Laos), 800.000
* Tai Lü (Sjiina, Wjetnam, Thailun, Laos, Mjanmaar), 700.000
* Tai Nüa (Sjiina, Wjetnam, Thailun, Laos), 650.000
* Tai Dón (Wjetnam, Laos), 500.000
* Phuan (Thailun, Laos), 300.000
* Tai Daeng (Wjetnam, Laos), 165.000
* Khün (Mjanmaar), 120.000
* Tai Hongjin (Sjiina), 85.000
* Nyaw (Thailun), 50.000
* Tai Ya (Sjiina), 50.000
* Thai Song (Thailun), 30.000
* Tai Thanh (Wjetnam), 20.000
* Khamti (Assam, Mjanmaar), 13.000
* Yong (Thailun), 13.000
* Tai Hang Tong (Wjetnam), 10.000
* Phake (Assam), 5.000
* Tai Long (Laos), 4.800
* Aiton (Assam), 1.500
* Pa Di (Sjiina, Wjetnam), 1.300
* Tày Sa Pa (Wjetnam), 300
* Thu Lao (Wjetnam), 200
* Khamyang (Assam), 50
* Pu Ko (Laos), ?
* Tay Tac (Wjetnam), ?
* Turung (Indien), ?
* Ahom (Assam), spriak faan a könger faan Assam an hör krooniken, uun't 19. juarhunert ütjstürwen.

## Koorden

Taikadai-de.svg|Süüdwaastelk Tai spriaken san üüb det koord orangj.
Lenguas Tai suroccidentales2.png|Ünlik Süüdwaastelk Tai spriaken.
Tai Scripts Sample.png|Süüdwaastelk Tai spriaken haa ünlik skraften.


## Luke uk diar
Autonoom Regiuun Tiibet

At **Autonoom Regiuun Tiibet** ( *Xīzàng zìzhìqū* (Pinyin),  *bod rang skyong ljongs* (tibet.)) as ian faan fiiw autnoom regiuunen uun Sjiina. Det hoodstääd as Lhasa.

Hat as 1 268 947 km² grat an amfaadet di gratst dial faan't kulturrregiuun Tiibet. Diar wene 3,3 miljuun minsken (2016).

## Ferwaltang
2015 wiar diar 7 distrikten:

 Map of Lhasa, 2005.png|Lhasa
 Map of Nagqu, 2005.png|Nagqu
 Map of Nyingchi.png|Nyingchi 
 Map of Ngari prefecture, 2005.png|Ngari
 Map of Qamdo, 2005.png|Qamdo 
 Map of Shannan, 2005.png|Shannan
 Map of Shigatse, 2005.png|Xigazê 


## Luke uk diar
Chongqing

**Chongqing** (, uk *Chungching Shih*, iar uk *Chungking* of *Tschungking*, ufkört: ) as en prowinsfrei gratstääd uun Sjiina, huar a struumer Jialing Jiang an Jangtsekiang tuupluup.

## Kliima

## Luke uk diar
Rocky Mountains

A **Rocky Mountains** san en beragkeed uun Nuurdameerikoo. Jo san di nuurdelk dial faan a Amerikoonsk Kordilleren. Jo ferluup faan süüdsüüduast tu nuurdnuurdwaast. Di huuchst berag diar as a Mount Elbert mä 4401 meetern hööchde.

## Weederskeel

A Rocky Mountains san en weederskeel tesken Pasiifik an Atlantik.

Miast haa's diar waastelk winj, an di focht rinjt ham uun a berger uf. Sodenang as't uun't waasten wiat an uun't uasten faan a Rockys temelk drüg. Diar lei a Great Plains. Di stoot Oklahoma diar woort uk *dust bowl*, det ment *stoofbak* näämd.

## Geologii

Bi a Rocky Mountains stupe tau grat kontinentaalplaaden tuup. Det Pasiifik-plaad trakt jin det Nuurdameerikoo-plaad an laft det huuch. Sodenang sticht det Nuurdameerikoo-plaad ap, an huar't apbräächt, kem wulkaaner tu dais. Uun Kalifornien bi a Pasiifikküst komt at diarauer uk flooksis tu eerdbeewrin.

## Bilen

Colorado rocky mtns.JPG|Rockys uun Colorado
Rocky Mountains Colorado.JPG|Colorado
Reservoir in the Rocky Mountains.jpg|A snä smolt uun Colorado



## Luke uk diar
Baikal Sia

A **Baikal Sia** of ianfach **Baikal** ( *osero Baikal*, burjaatisk  *Bajgal*) as en sia uun Sibiirien. Mä 1.642 meetern as hi di jipst an mä muar üs 25 miljuun juaren di äälst swetweedersia üüb a eerd. Hi lääpt uf auer di struum Angara, do widjer auer Jenisej an Karasia iinuun't Arktisk Sia. Sant 1996 as det Baikalregiuun weltnatuurarewdial.

## Bilen

Lake Baikal-Listwjanka.jpg|Baikal bi Listwjanka
Olchon_prom.jpg|Eilun Olchon
Baikalsk pulp and paper mill.jpg|Papiirfabriik *Baikalsk*



## Kwelen


## Luke uk diar
ISO 3166-2:BD

## Kodierliste
### Divisionen

### Distrikte

## Siehe auch
* ISO 3166-2, Referenztabelle der Ländercodes.
* ISO 3166-1, Referenztabelle der Ländercodes, wie sie in Domainnamen verwendet werden.

## Einzelnachweise
Ganges

A **Ganges** (Sanskrit, f.,  of , ) as 2.600&nbsp;km lung, an di ööderlingst struum faan Indien an Bangladesch. Hi ferlääpt uun't süüden faan't Himalaya. Knaap huar üüb a welt wene muar minsken üüb ään plak. För a Hindus as di Ganges halag. Hi as furchboor fül.

Huar a Ganges mä a Brahmaputra tuuplääpt, het hi Padma an lääpt do ütj uun a Golf faan Bengaalen.

## Bilen

Bhagirathi and Alaknanda Confluence.jpg|Diar luup Alaknanda an Bhagirathi tuup, an het nü *Ganges*
Gangesdelta klein.jpg|Gangesdelta
Hardinge Bridge Bangladesh (4).JPG|Hardinge-brag
Gange.jpg|Pilgern bi a Ganges



## Futnuuten


## Luke uk diar
Brahmaputra

Di **Brahmaputra** (Sanskrit för „Sön faan Brahma“) as di hoodtwiig faan a struum *[[Meghna]]*, di struum mä't huuchst weederlääst uun Aasien. Hi lääpt tuup mä a Ganges an het do Padma, iar hi uun a Indisk Oosean ütjlääpt. A Brahmaputra lääpt troch trii lunen: Sjiina, Indien an Bangladesch, an hää diar uk ööder nöömer: Yarlung Tsangpo, Siang, Dihang an Jamuna.

## Bilen

Yarlong Tsangpo.jpg|Boowerluup uun Tiibet
Chitwan dugout.jpg|Onerluup



## Futnuuten


## Luke uk diar
Indus

A **Indus** (, ) as mä em lengde faan 3.180&nbsp;km di lingst struum uun't indisk regiuun an di wichtagst struum uun Pakistaan.

## Bilen

Indus Zanskar confluence.jpg|Müs faan a struum Zanskar (boowen) iin uun a Indus (lachts) uun Ladakh
Indus near Skardu.jpg|Struumbaad naibi Skardu



## Kwelen


## Luke uk diar
Victoriasia

Di **Victoriasia** (*Victoria Nyanza*) leit uun Uastafrikoo an hiart dialwiis tu a lunen Tansania, Uganda an Keenia. Hi as di traadgratst sia efter't Kaspisk Sia an a Boower Sia, an di öödergratst swetweedersia üüb a eerd. Trinjam di gratst sia uun Afrikoo lewe amanbi 30 miljuun minsken.

## Grat Stääden am a Sia
* Uun Uganda: Kampala, Entebbe an Jinja.
* Uun Keenia: Kisumu.
* Uun Tansania: Mwanza.

## Bilen

Rift de.svg|Trinjam a Victoriasia ferlääpt at *Rift* (ruad), di *[[Grat Afrikoonsk Gruug]]*



## Futnuuten


## Luke uk diar
Tanganjikasia

Di **Tanganjikasia** as di öödergratst sia uun Afrikoo an di sääkstgratst üüb a eerd. Trinjam lei a lunen Demokraatisk Republiik Kongo, Tansania, Sambia an Burundi. Di sia leit uun a Grat Afrikoonsk Gruug (*Rift*).

## Bilen

Burundi - Lake Tanganyika fisheries.jpg|Faskern uun Burundi


## Luke uk diar
Grat Afrikoonsk Gruug

A **Grat Afrikoonsk Gruug** ( of **East African Rift System** (EARS)) as en regiuun uun Uastafrikoo, huar tau kontinentaalplaaden ütjenööderriiw. Uun a leetst 35 miljuun juar san det Araabisk plaad efter uasten an det Afrikoonsk plaad efter waasten waanert. Faan sin nuurdelk aanj uun Syrien bit uun't süüden uun Mosambik as hi 6.000 km lung.


Koord lachts:
Madelafrikoonsk Gruug mä a Tanganjikasia uun, an Uastafrikoonsk Gruug. Diar tesken: a Victoriasia.

## Luke uk diar
Grat Sian

A **Grat Sian** san en skööl faan fiiw sian uun Nuurdameerikoo. Jo lei dialwiis uun a USA an dialwiis uun Kanada. Jo luup uf auer a Saint-Lawrence-Struum iin uun a Atlantik.

## Profiil


* Eriesia (Lake Erie)
* Huronsia (Lake Huron)
* Michigansia (Lake Michigan)
* Boower Sia (Lake Superior)
* Ontariosia (Lake Ontario)

Tesken a Eriesia an a Ontariosia fäält det weeder uf uun a Niagara Weederfaaler.

## Dooten

## Luke uk diar
Great Barrier Reef

At **Great Barrier Reef** leit föör't nuurduastküst faan Austraalien. Hat as det gratst tuuphingin regiuun faan muar üs 2.900 enkelt koralenraber üüb a eerd. 1981 as hat faan a UNESCO üs weltnatuurarewdial gudkäänd wurden. Hat woort uk üs ään faan a *natüürelk [[sööwen weltwonern]]* betiakent.

Hat as amanbi 2.300 km lung an namt en weederflaak faan 34.870.000 ha iin. 

## Apbau
At Great Barrier Reef woort faan stiankoralen apbaud. Wan jo ufsterew, blaft diar en stianhard skel auer, huar weder ööder koralen üüb apbau. Sodenang wääkst en koralenrab suutjis, oober stüdag amhuuch. 

Uun't Great Barrier Reef lewe 359 slacher faan stiankoralen. An jo haa det gratst, faan laben organismen apracht struktuur skeeben. Sodenang as en leewentsrüm apwoksen för 80 ööder slacher faan koralen, muar üs 1.500 slacher faan fask, 1.500 swaampen, 5.000 wokdiarten, 800 puurthidjeten, 500 slacher song an 215 fögelslacher.

## Bilen

Part of Great Barrier Reef from Helicopter.jpg|A siagrünj, faan en fliiger ütj knipset
Bleachedcoral.jpg|En koralenguard
Blue Linckia Starfish.JPG|Koralenrab mä en bläen siastäär (Linckia laevigata)
Pterois antennata-3.jpg|En *skorpionfask* (Pterois antennata)
Chelmon rostratus Kupferstreifen-Pinzettfisch.jpg|En *dokterfask* (Chelmon rostratus)
Turtle1 02.jpg|Skiltpod (Chelonia mydas)



## Luke uk diar
Sueskanaal

Di **Sueskanaal** (uk **Suezkanaal**, ) as en kanaal uun Egypten tesken a huuwenstääden Port Said an Port Taufiq bi Sues. Hi ferbanjt at Madlunsia mä't Ruad Sia. Sodenang as di wai faan a Nuurdatlantik tu a Indik aal wat kurter, an a skeb säär ei trinj am Süüd-Afrikoo siil. Hi as at geograafisk grens tesken Afrikoo an Aasien. 

Di 17. Nofember 1869 as di kanaal klaarsteld wurden. Doomols wiar hi 146 km lung. 2009 as hi jiper maaget wurden, an mä sin aanjer uun't nuurden an süüden as hi nü 193,3&nbsp;km lung. 2015 san enkelt sleufen ferkört wurden, so dat hi nü tumanst üüb ään wai wat kurter wurden as. Uun det juar as hi faan 17.483 skeb befäären wurden. Di Sueskanaal hää nian slüüsen, auer di weederstant üüb eder ääg bal likedenang as.

## Bilen

SuezCanal-EO.JPG|Satelitenbil faan a kanaal mä a *[[Batersia]]* maden uun
PortSaid SuezKanal.JPG|Iinfaart bi *Port Said*
Sand-Driving - Sea Of Sand.jpg|En ööletanker üüb a kanaal
Suez Canal Bridge.jpg|Kanaalbrag bi *El Qantara*
Bittersee Suezkanal.jpg|Containerskap üüb a *Batersia*


## Luke uk diar
Kanaal

En **kanaal** as en konstelk weederstruat, am tau sian tu ferbinjen. Det kön smääl gruuger wees, am di weederstant ütjtugliken, of uk böös graten för a skapsferkiar.

## Bilen

Mittellandkanal near minden germany.jpg|Madellunkanaal naibi Minden
Kanal im Herbst im Park von Franzensbad.JPG|Kanaal uun Franzensbad (Tschechien)
'Canal à Zaandam' by Claude Monet, 1871.JPG|*Canal à Zaandam*, moolet bil faan Claude Monet (1871)
Corinth Canal 1.jpg|Kanaal faan Korinth


## Luke uk diar

* Slüüs
Slüüs

En **slüüs** as en bauwerk, am tau weederstruaten mä ünlik weederstant tu ferbinjen.

## Model

## Film

## Luke uk diar

* Kanaal
ISO 3166-2:PA

## Kwelen


## Luke uk diar
* ISO 3166-2, Referenstabel mä luncodes.
* ISO 3166-1, Referenstabel mä luncodes för domainnöömer
Panamakanaal

Di **Panamakanaal** as en konstelk weederstruat swäärs troch Panama. Hi ferlääpt faan Nuurdwaast tu Süüduast an as 82 km lung. Di kanaal ferbanjt a Atlantik uun't nuurden mä a Pasiifik uun't süüden. Di kanaal spaaret en widjen amwai trinj am Kap Hoorn of troch det Magellanstruat (Süüdameerikoo).

Di Panamakanaal as 1914 klaarsteld wurden an woort faan amanbi 14.300 skeb arke juar befäären. Bit 2016 küd diar bluas skeb bit 4.600 TEU trochkeer (*Pananmax*-skeb). Faan 2007 bit 2016 as di kanaal ütjhbaud wurden, an nü kön diar skeb mä 14.000 TEU troch.

Am di weederstant tesken Atlantik an Pasiifik ütjtugliken, san diar trii gewaltag slüüsen baud wurden.

## Bilen

Panama Canal Map DE.png|Koord an profiil faan a kanaal
Panama Canal Gatun Locks opening.jpg|*Gatun*-slüüsen
USS Iowa Pedro Miguel Locks.jpg|*Pedro-Miguel*-slüüs
Panamakanaal naderen Miraflores sluizen.JPG|*Miraflores*-slüüsen



## Luke uk diar
ISO 3166-2:NG

Bei der Aktualisierung im ersten Newsletter (ISO 3166-2:2000-06-21) wurden die Bundesstaaten Bayelsa, Ebonyi, Ekiti, Gombe, Nassarawa und Zamfara zu den bestehenden hinzugefügt.

## Siehe auch
* ISO 3166-2, Referenztabelle der Ländercodes.
* ISO 3166-1, Referenztabelle der Ländercodes, wie sie in Domainnamen verwendet werden.
Lagos

**Lagos** wiar det hoodstääd an as det gratst stääd faan Nigeeria. Diar wene 22 miljuun minsken. Diarauer henwech as't sogoor det gratst stääd uun Afrikoo, noch grater üs Kairo.

Mä't suwereniteet faan Nigeeria 1960 wiar tuiarst Lagos det hoodstääd, 1991 as't faan Abuja ufliaset wurden. Lagos as tuupsaat faan 16 *Local Government Areas* (LGA), det san eegentelk 16 enkelt stääden. Uun Lagos sat a wichtagst huuchskuulen an teootern, hat as di wiartskapelk an kulturel madelponkt faan't hialer lun.

Det *stääd* Lagos namt di gratst dial faan a *bundesstoot* Lagos iin. 16 faan 20 LGAs hiar tu't stääd Lagos.

## Iindialang

## Kliima
Lagos leit uun a wakselwiat troopen, huart auer't hialer juar warem as, mä en loong rintidj uun a nuurd-somer.

## Luke uk diar
Hongkong

**Hongkong**, ufkört: **HK** (, ufk: ) as en gratstääd an en *aparte ferwaltet regiuun* uun't süüden faan Sjiina. Diar wene gud sööwen miljuun minsken üüb 1106&nbsp;kwadrootkilomeetern. Hongkong as en bedüüden wiartskap- an finansstääd.

Hongkong wurd uun a Iarst Opiumkriich 1841 faan't Ferianagt Könangrik besaat, an 1843 tu en britisk *krüünkolonii*. 1997 as det stääd weder tu Sjiina auerden wurden. Daalang as Hongkong en *aparte ferwaltet regiuun* mä en grat autonomii. Di sjineesk stoot fersjükt oober muar an muar iinflööd üüb det stääd tu nemen. 2019 as't diarauer tu grat ünrauen kimen. 

Det ööder *aparte ferwaltet regiuun* Macau an Hongkong san auer en brag mäenööder ferbünjen.

## Ferwaltang


Hongkong hää 18 distrikten () uun trii regiuunen:

* Regiuun Nei Teritoorien – :1. Islands, 2. Kwai Tsing, 3. North, 4. Sai Kung, 5. Sha Tin, 6. Tai Po, 7. Tsuen Wan, 8. Tuen Mun, 9. Yuen Long
* Regiuun Kowloon – :10. Kowloon City, 11. Kwun Tong, 12. Sham Shui Po, 13. Wong Tai Sin, 14. Yau Tsim Mong
* Regiuun Hong Kong Island – :15. Central and Western, 16. Eastern, 17. Southern, 18. Wan Chai

## Kliima

## Futnuuten


## Luke uk diar
Meksiko Stääd

**Meksiko Stääd** ( [], bit 2016 *México D.F.*) as det hoodstääd faan Meksiko.Diar wene knaap njügen miljuun minsken. Uun't hoodstäädregiuun (*Zona Metropolitana del Valle de México* (ZMVM) wene auer 20 miljuunen. 

## Stääddialen


Meksiko Stääd hää 16 distrikten (*delegaciones*), an jo haa weder letjer *colonias* mä hör kwartiaren (*barrios*).


## Kliima
Meksiko Stääd leit uun a troopen, huar't auer't hialer juar warem as mä en rintidj uun a nuurd-somer. Auer det stääd so huuch leit, woort at oober ei so furchboor hiat.

## Sasterstääden
*  Berlin, Sjiisklun (sant 1993)
*  Cuzco, Peruu (sant 1987)
*  Dolores Hidalgo, Meksiko (sant 2008)
*  Havanna, Kuuba (sant 1997)
*  Los Angeles, Ferianagt Stooten (sant 1969)
*  Madrid, Spoonien (sant 1983)
*  Nagoya, Jaapan (sant 1978)
*  San Salwadoor, El Salwadoor (sant 1979)
*  São Paulo, Brasiilien (sant 2011)
*  Seoul, Süüdkorea (sant 1993)

## Persööneklhaiden
* Frida Kahlo

## Futnuuten


## Luke uk diar

## Luke uk diar
Prefektuur Tokio

At **Prefektuur Tokio** (,  of **Tokyo Metropolis**, of ianfach *Tokyo*) as en prefektuur uun't Regiuun Kantō uun Jaapan. Diar wene knaap 14 miljuun minsken. Det prefektuurhoodsteed as Shinjuku (uun't *Stääd Tokio*).

At prefektuur Tokio amfaadet det eegentelk Stääd Tokio (at hoodstääd faan Jaapan) mä 23 distrikten an knaap 10 miljuun iinwenern; an diartu kem noch 39 amlungemeenen mä gud 4 miljuun iinwenern.

## Stääd Tokio
At Stääd Tokio hää 23 distrikten (*special wards*) bütj 39 amlungemeenen.




## Eilunen
Tu't Prefektuur Tokio hiar uk noch a *[[Nampō-shotō]]* (*süüdelk eilunen*), diar dialwiis bit 2.000 km ütj efter süüdsüüduast uun a Pasiifik lei, a *[[Izu-Eilunen]]* an *[[Ogasawara-Eilunen]]*:


## Kliima



## Sasterstääden

## Futnuuten


## Luke uk diar
Buenos Aires

__NOTOC__

**Buenos Aires** [ˈbwenos ˈai̯ɾes] (iar uk *Buenos Ayres*; amtelk *Ciudad Autónoma de Buenos Aires*) as det hoodstääd faan Argentiinien. Hat as näämd efter det Halag *Santa María del Buen Ayre* an leit bi a Rio de la Plata.

Trinjam det eegentelk stääd mä gud trii miljuun iinwenern lewe sowat 15 miljuun minsken uun det metropoolregiuun *[[Gran Buenos Aires]]*. Det stääd Buenos Aires täält üs en aanj prowins. Efter süüden tu leit det Prowins Buenos Aires, diar hiart det stääd oober ei mä tu.



## Stääddialen

Buenos Aires hää 15 *communas* C1 bit C15, an jo ferwalte 48 stääddialen (*barrios*):

* **C1:** Retiro, San Nicolás, Puerto Madero, San Telmo, Montserrat an Constitución
* **C2:** Recoleta
* **C3:** San Cristóbal an Balvanera
* **C4:** La Boca, Barracas, Parque Patricios an Nueva Pompeya
* **C5:** Almagro an Boedo
* **C6:** Caballito
* **C7:** Flores an Parque Chacabuco
* **C8:** Villa Soldati, Villa Riachuelo an Villa Lugano
* **C9:** Parque Avellaneda, Liniers an Mataderos
* **C10:** Villa Real, Monte Castro, Versalles, Floresta, Vélez Sársfield an Villa Luro
* **C11:** Villa General Mitre, Villa Devoto, Villa del Parque an Villa Santa Rita
* **C12:** Coghlan, Saavedra, Villa Urquiza an Villa Pueyrredón
* **C13:** Belgrano, Núñez an Colegiales
* **C14:** Palermo
* **C15:** Chacarita, Villa Crespo, La Paternal, Villa Ortúzar, Agronomía an Parque Chas


## Kliima

## Futnuuten


## Luke uk diar
Gran Buenos Aires

**Gran Buenos Aires** as det hoodstäädregiuun faan Argentiinien. Diar hiar det eegentelk stääd Buenos Aires an do uk noch flook föörstääden faan't Prowins Buenos Aires mä tu. Det metropoolregiuun amfaadet son 15 miljoon minsken.

## Partidos
Tu Gran Buenos Aires hiar 14 *stääd partidos*, 10 *dialwiis stääd partidos*, an 6 nei *amlun partidos*, so dat det tuup nü 30 *partidos* san.
; *stääd partidos*

; *dialwiis stääd partidos*

; *amlun partidos*

; uun ploonag:

## Luke uk diar
São Paulo

**São Paulo** [] (portugiisk för Sankt Paulus) as det hoodstääd faan di bundesstoot São Paulo uun Brasiilien. Hat as det gratst stääd uun Brasiilien an diar di wiartskap-, finans- an kultuurmadelponkt.

Uun São Paulo wene gud 12 miljuun minsken, uun det metropoolregiuun Grande São Paulo san't 21 miljuunen. Diarmä as São Paulo det gratst stääd uun Süüdameeriko an ian faan a gratst stääden üüb a hialer eerd.

## Stääddialen


Sao Paulo as iindiald tu 32 onerprefektuuren (*subprefeituras* of *Prefeituras regionais*), diar uun 9 ferwaltangsregiuunen (*zonas*) lei:

## Kliima

## Futnuuten


## Luke uk diar
Mumbai

**Mumbai** (Marathi: ,  []), bit 1996 **Bombay**, as det hoodstääd faan di bundesstoot Maharashtra uun Indien, an det wichtagst huuwenstääd faan't hialer lun. Mä 15 miljuun iinwenern an bal 29 miljuunen, wan dü det amlun märeegenst (Mumbai Metropolitan Area), hiart hat tu a gratst stääden faan a welt. Di stäädmadelponkt leit üüb en hualeweilun, diar uun't Araabisk Sia iinraaget.

## Stääddialen


Det stääd as apdiald tu 24 distrikten (*wards*) uun't banenstääd (*Mumbai City*) an föörstääd (*Mumbai Suburban*):

Kwel: Municipal Corporation of Greater Mumbai, 2001

## Kliima
Mumbai leit uun a troopen, huar't auer't hialer juar hiat as, mä en rintidj uun a nuurd-somer. Miast weit a winj faan nuurduast an as drüg, oober uun a somer kiart di winj am an brangt focht faan waasten, det as di somermonsuun.

## Sasterstääden

Efter:MCGM

## Futnuuten


## Luke uk diar
Damaskus

**Damaskus** [] (),(türkisk/osmaansk]] *Şam)* as det hoodstääd faan Syrien an faan't Gouvernement Rif Dimaschq (*Trinjam Damaskus*). Diar wene 1,8 miljuun minsken, mä't amlun diartu san't 2,8 miljuunen (2010).

Damaskus as ian faan a äälst stääden üüb a welt.

## Stääddialen

## Kliima




## Sasterstääden
* , Türkei
* , Türkei
* , Türkei
* , Argentiinien
* , Ferianagt Araabisk Emiraaten
* , Armeenien
* , Spoonien
* , Brasiilien

## Luke uk diar
Tehraan

**Teh(e)raan** (, uk //, , ) as det hoodstääd faan Iraan, an uk faan det Prowins Tehraan. Uun det stääd lewe knaap 9 miljuun minsken, mä't amlun diartureegent san't sowat 20 miljuunen. Tehraan as di wiartskapelk an kulturel madelponkt faan't lun.

## Kliima

## Sasterstääden
* Flag, Stääd, Lun (sant wan)

## Luke uk diar
Mekka

**Mekka** () as en stääd mä 1.484.858 iinwenern (2010) uun't waastelk Saudi-Araabien. Diar stäänt at *Kaaba*, det as en wichtag halagdoom faan a Islaam. Arke juar raise diar ~2,5 miljuun minsken hen tu't pilgerrais *Hadsch*. Mekka as uk det hoodstääd faan't Prowins Mekka.

Uun Mekka stun a *Abraj Al Bait Towers*, a traadhuuchst hüsang faan a welt.

## Kliima

## Luke uk diar

* Mohamed
Kalkutta

**Kalkutta**, amtelk **Kolkata** (bengaals , IAST: ; ingelsk bit 2001 *Calcutta*), as det hoodstääd faan di bundesstoot Waastbengaalen uun Indien. Diar lewe 4,5&nbsp;miljuun iinwenern, mä't amlun tuup san't auer 14 miljuunen.

Kalkutta as 1690 britisk wurden, üs det Britisk Uastindien Kompanie ham heer uunsiidelt hää. Bit 1911 wiar Kalkutta hoodstääd faan Britisk Indien, daalang as't ian faan a gratst stääden uun Indien, an uk en wichtag pilgerstääd faan a Hindus.

## Stääddialen
Kalkutta hää 15 distrikten (Boroughs I bis XV) mä 141 stääddialen (Wards). Det stäädregiuun mä't amlun woort so iindiald:

* Old Kolkata:
** Sutanuti – Chitpur, Baghbazar, Sobhabazar, Hatkhola
** Kolkata – Dharmatala, Bowbazar, Simla, Janbazar
** Gobindapur – Hastings, Maidan, Bhowanipur

* New Kolkata:
** North – Sinthi, Cossipore, Gughudanga
** South – Tollygunge, Kidderpore, Behala
** East – Salt Lake, Beliaghata, Topsia
** West – Hooghly river

* Greater Kolkata:
** East – Kalyani bis Budge Budge
** West – Baruipur bis Bansberia

### Sasterstääden
*  Karatschi (Pakistaan)
*  Kunming an Guangzhou (Sjiina)
*  Long Beach, CA (Ferianagt Stooten)
*  Neapel (Itaalien) 
*  Odessa (Ukraine) 
*  Incheon (Süüdkorea) 

## Kliima
Kalkutta leit uun a troopen, huar't auer't hialer juar hiat as. Uun a somer as rintidj, auer mä a monsuun di winj dreit an nü focht faan sia brangt.

## Futnuuten


## Luke uk diar
Monsuun

**Monsuun** (faan ) as en widjloftag winjferanerang bi a auergung faan a troopen tu a subtroopen, diar, huar normoolerwiis a pasaat weit.

Wan a san uun a (nuurd-)somer efter nuurden waanert, do skinjt hat bi a nuurdelk kiarkreis lik faan boowen deel, an diar woort at furchboor hiat. Det hiat loft sticht ap an tjocht loft faan ööder regiuunen uun. Uun Indien komt nü nian drüg loft muar faan nuurduast, man diarför fochtag loft faan süüdwaast of süüduast. Det hää auer a Indik föl focht apnimen, an wan det nü üüb lun draapt, sticht hat ap an rinjt ham uf. Di rin häält auer flook wegen uun an suragt för föl komer bi a minsken. Nü feer a struumer föl muar weeder üs normool, an auerspeel dialwiis at lun. Fööraal Bangladesch last oner didiar furchboor rin arke juar. Man uk uun Waastindien (tiaknang rochts boowen) an Pakistaan wurd a minsken knaap her auer di rin. Uun a wonter kiart ham det ales am (tiaknang rochts oner), an nü weit keelag, drüg loft faan a berger deel tu a küsten.

## Bilen

## Luke uk diar
Pasaat

**Pasaat** ( ‚pasiare‘, ‚föörbitji‘) as en stüdagen winj uun a nuurdelk an süüdelk troopen trinjam a hialer eerd. Üüb a nuurdelk eerdheleft weit hi faan nuurduast, üüb a süüdelk eerdheleft faan süüduast. Uun a maden diartesken weit at bal goorei, det as det *banertroopisk konwergens* (ITC, faan ingelsk: *inter-tropical convergence*) of ''ekwatoriaal'' *jipdrukrön*. A sialidj sai diar *kalmen* tu, faan fransöösk *calme* of ingelsk *calm* = raueg, winjstal. Det as oober man en smäälen strimel mä ünseeker winj, diarför haa a sialidj uk di nööm *mallungen*.

Uun a ferluup faan a juarstidjen waanert di pasaatwinj oober muar efter nuurden of efter süüden. Bütjen faan't pasaatregiuun weit üüb a eerd miast en waastwinj. Bi di auergung faan pasaat tu waastwinj as't uk flooksis winjstal, det san a *hingstbreetjin* an uk *mallungen*. Wan a siilskeb diar iar fäästseeden haa an ei widjer kaam, skul's hör hingster slaachte, auer det drankweeder knaap wurd, ferlicht komt di nööm diar faan uf.
Karatschi

**Karatschi** (, , ) as det gratst stääd uun Pakistaan an hoodstääd faan't prowins Sindh. Bit 1959 wiar Karatschi det hoodstääd faan Pakistaan, det as daalang Islamabad.

Mä  ~15 miljuun iinwenern  as Karatschi ian faan gratst stääden üüb a welt. 

## Stääddialen

 SITE ment *Sindh Industrial Trading Estate. *

## Sasterstääden

## Kliima
Karatschi leit uun a nuurdelk troopen, huar't auer't hialer juar temelk warem as. Bluas auer somer komt mä a monsuun en betj rin, ööders as't diar furchboor drüg.

## Kwelen


## Luke uk diar
Sankt Petersburg

**Sankt Petersburg** (, diar sai's uk *Piter*) as mä knaap 5 miljuun iinwenern det öödergratst stääd uun Ruslun efter det hoodstääd Moskau, an det sjuardgratst uun Euroopa. Hat as näämd efter di apostel Simon Petrus.

Det stääd leit uun't nuurdwaasten faan't lun bi a müs faan di struum Newa iin uun a Uastsia. Hat as 1703 faan Peter di Grat grünjlaanj wurden, auer Ruslun en Uastsiahuuwen haa wul. Faan 1914 bis 1924 hää det stääd **Petrograd** () het, an faan 1924 bit 1991 as't efter Wladimir Leenin tu **Leeningrad** () wurden.

Uun St. Petersburg stun 2.300 palasten an slööd, jo san sant 1991 weltkultuurarewdial faan a UNESCO. Uun St. Petersburg stäänt mä en hööchde faan 462 meetern at *Lakhta Center*, det huuchst hüs faan Euroopa. 

## Stääddialen
St. Petersburg hää 18 *rajons* mä 111 letjer ferwaltangsianhaiden:

## Kliima



## Luke uk diar

* Rüs Natschunaalbibleteek
* Wonterpalast
Euphrat

Di **Euphrat** ([], , ,  *Firat*, ) as di gratst struum uun Fööraasien.

Hi komt faan't huuchlun uun a Türkei, an lääpt do widjer troch Syrien an Iraak, ferbanjt ham mä a Tiigris tu a Schatt al-Arab an lääpt ütj uun a Persisk Golf.

Det früchtboor regiuun am Euphrat an Tiigris as det Taustruumlun (Mesopotaamien).

## Bilen

ArRaqqahEuphrates.jpg|Euphrat bi Ar-Raqqa, Syrien
RumkaleEuphrat.JPG|Euphrat bi Rumkale naibi Zeugma
Boat on Euphrates.jpg|*Ianbuum* üüb a Schatt al-Arab



## Futnuuten


## Luke uk diar
Tiigris

A **Tigris** as en struum uun Fööraasien. 

Hi komt faan't huuchlun uun a Türkei, ferlääpt widjer troch Kurdistaan (Iraak) an ferbanjt haam mä a Euphrat tu a Schatt al-Arab, di uun a Persisk Golf uflääpt.

Det früchtboor regiuun am Euphrat an Tiigris as det Taustruumlun (Mesopotaamien). 

## Bilen

Tigris 2015.jpg|Tigris, Êlih
Tigrisdiyarbakir.jpg|Tigris naibi Diyarbakır



## Luke uk diar
Schatt al-Arab

A **Schatt al-Arab**, of uk **Arvandrud** as en struum uun Iraak an Iraan. Dialwiis leit hi üüb a grens tesken jo tau lunen. Hi begant, huar Euphrat an Tiigris tuupluup, an lääpt ütj uun a Persisk Golf.

## Luke uk diar
Leonhard Euler

**Leonhard Euler** (; * 15. April 1707 uun Baasel; †  uun Sankt Petersburg) wiar en matemaatiker an füüsiker faan a Sweits. Hi hää bedüüden bidracher leewert tu't analysis an taalenteorii.

## Leewent
Euler as uun a Sweits apwoksen, an hää det huuger skuul uun Baasel besoocht. Sant 1720 hää hi diar studiaret an sin magisterwerk skrewen üüb latiinsk auer det filosofii faan Isaac Newton an Rene Descartes.
1727 kaam hi auer Daniel Bernoulli tu St. Petersburg. Diar kaam hi uk mä Christian Goldbach tuup. 1741 ging hi tu Berlin, 1766 weder tu St. Petersburg. Iarst as hi üüb't rochter uug blinj wurden, sin leetst 12 juar wiar hi haialandaal blinj. Likes kaam bedüüden skraften uun sin leetst juaren ütj. Euler hää 866 skraften ütjden.

### Matematiik
Euler wiar en grünjleier faan det fääk analysis uun a matematiik. Flook ufkörtangen, diar daalang noch brükt wurd, gung üüb ham turag: e, π, i, sumentiaken ∑, f(x) för funktjuunen. 

### Füsiik
Uun a mechaanik hää Euler werket auer hüdrodünaamik an kreiselteorii, uun a optik auer waagenteorii, an uk auer balistik.

### Musiik
Euler hää en skriiwwiis för't *rian stemang* ütjspikeliaret: *Euler sin tuunnäät*.

## Wichtag skraften
Sin skraften san faan E001 bit E866 trochnumeriaret:
* *Mechanica sive motus scientia analytice exposita.* 2&nbsp;Bände, 1736 (E015, E016).
* *Tentamen novae theoriae musicae.* 1739 (E033).
* *Einleitung zur Rechen-Kunst zum Gebrauch des Gymnasii bey der Kayserlichen Academie der Wissenschafften in St. Petersburg.* 2&nbsp;Bände, Academische Buchdruckerey, Sankt Petersburg; Band&nbsp;1 1738, Band&nbsp;2 1740. ( Band&nbsp;1,  Band&nbsp;2).
* *Solutio problematis ad geometriam situs pertinentis.* 1741 (E053).
* *Methodus inveniendi lineas curvas maximi minimive proprietate gaudentes sive solutio problematis isoperimetrici latissimo sensu accepti.* 1744 (E065).
* *Introductio in analysin infinitorum.* 2&nbsp;Bände, 1748 (E101, E102).
* *Découverte d’un nouveau principe de Mécanique.* In: *Mémoires de l'académie des sciences de Berlin.* Band&nbsp;6, 1752, S.&nbsp;185–217 (E177).
* *Institutiones calculi differentialis.* 2&nbsp;Bände, 1755 (E212).
* *Theoria motus corporum solidorum seu rigidorum.* 1765 (E289).
* *Lettres à une princesse d’Allemagne.* 3&nbsp;Bände, 1768 (E343, E344, E417).
* *Institutiones calculi integralis.* 3&nbsp;Bände, 1768–1770 (E342, E366, E385).
* *Vollständige Anleitung zur Algebra.* 2&nbsp;Bände, 1770 (E387, E388, Band&nbsp;2 ).

## Luke uk diar

* Sööwen Bragen faan Königsberg
* Euler sin taal
* Euler sin identiteet
Dialektik

**Dialektik** as en ütjdruk uun a filosofii. Hi ment oober ei aleewen detsalew.

Det wurd komt faan greks διαλεκτική (τέχνη), *dialektiké (téchne)*&nbsp;= ‚konst faan't onerhualang‘; of latiinsk *(ars) dialectica*&nbsp;= ‚(konst faan't) snaak‘ (steget uk uun det wurd *dialoog*).

Sant at 18. juarhunert woort di ütjdruk oober ööders brükt. Diar gongt at diaram, dat arke ding tau sidjen hää, an det dialektik skal det apklaare. Dialektik as en *diskurs*, am faan en *these* an sin *antithese* tu en *synthese* tu kemen. Det synthese as do en liasang faan en probleem, of en nei sicht üüb a dingen.

För Hegel as at dialektik det jindial faan a metafüsiik, am tu a woorhaid tu finjen. Uun a marxismus as dialektik det wedenskap auer reegeln uun natuur, selskap an seenken.
Natuur

Mä **natuur** men wi miast det, wat ei faan a minsk skeeben wurden as. 
* at uniwersum
* di dial faan't realiteet, di ei konstelk, ei faan minsken maaget as, jindial faan kultuur
* eegenskapen faan dingen
* det, wat dingen ütjmaaget
Tu a natuur hiart at *[[labenen]]*: diarten, plaanten an at *ünlabenen*: stianer, loft

## Natuurwedenskap
At wedenskap dialt hör feeg diarefter iin, of's jo mä *natuur*, *kultuur* of abstrakt dingen befaade. Natuurwedenskapen san:
* Astronomii
* Geografii
* Biologii
* Medesiin
* Chemii
* Füsiik

## Luke uk diar
Mechaanik

**Mechaanik** (faan ) as en fääk faan a füsiik. Diar gongt det am lifen uun reer an krääften.

At mechaanik as uun't 17. juarhunert fööraal faan Isaac Newton grünjlaaanj wurden. Hat wiar det iarst modern natuurwedenskap.

## Iindialang

## Luke uk diar
Plasmodium

**Plasmodium** as en skööl faan *[[Chromista]]* uun di stam faan a *[[Myzozoa]]*. Det san liitjelet parasiiten mä man ian sel.

## Iindialang
* Superkingdom Eukaryota
** Kingdom Chromista
*** Subkingdom Harosa [= "Supergroup SAR"]
**** Infrakingdom Halvaria
***** Superphylum Alveolata
****** Phylum Myzozoa
******* Subphylum Apicomplexa
******** Infraphylum Sporozoa
********* Classis Aconoidasida
********** Ordo Haemospororida
*********** Familia Plasmodiidae
************ Sköölen: Leucocytozoon mä 3 slacher – Plasmodium mä amanbi 200 slacher

## Malaaria

Enkelt slacher kön Malaaria ütjliase. At ICD käänt fiiw diagnoosen: B 50 bit B 54.

## Luke uk diar
Victoria (Ferianigt Köningrik)

**Victoria** (bäären üüs *Princess Alexandrina Victoria of Kent*; * 24. Mei 1819 uun Kensington Palace, London; † 22. Janewoore 1901 uun Osborne House, Isle of Wight) wiar faan 1837 tu 1901 köningin faan det Ferianigt Köningrik faan Gratbritanien an Irlun an wiar uk faan 1. Mei 1876 keiserin faan Inje. Hat wiar at foomen faan Edward Augustus, Duke of Kent and Strathearn, an Victoire von Sachsen-Coburg-Saalfeld. Hat wurd köningin efter a duas faan san unkel Wilhelm IV.. Sin efterfuliger wiar hör dring Eduard VII..

## Luke uk diar

* Victoria (Malaysia)
Georg V. (Ferianigt Köningrik)

**Georg V.** (üüb Ingels: *George V.*; bäären üüs *Prince George Frederick Ernest Albert*; * 3. Jüüne 1865 uun Marlborough House, City of Westminster, London; † 20. Janewoore 1936 uun Sandringham House, Norfolk) wiar faan 6. Mei 1910 tu san duas köning faan det Ferianigt Köningrik faan Gratbritanien an Irlun (faan 1927 Nuurdirlun) an uk keiser faan Inje. Hi wiar dring faan Eduard VII. an Alexandra faan Denemark.
Rääfwirem

**Rääfwirem** as nään wirem, man en hidjkraankhaid (*Dermatomykose*). Hat woort faan swaampen ütjliaset.

Üüb a hidj kem miast letj bleesen of ruad steeden, diar furchboor bitj, hal uk tesken a tuaner, huar't warem an fochtag as. Jo bleesen mut ei wechskraabet wurd, ööders ferdialt ham di swaamp amso gauer an jiper.

## Iindialang
Diar san trii slacher faan swaampen, diar a hidj uungrip:
* Dermatophyten faan't famile Arthrodermataceae
* Kwegels-slacher faan't order Saccharomycetales
* Skemelswaampen faan a ordern Ascomycetes of Zygomycetes

## Luke uk diar
Hiasmöösk

**Hiasmöösk** (lat.: Lichen) as en hial aparte leewentsfurem. Hat woort tu a swaampen tääld, as oober uun würelkhaid en tuuplewin (*symbiose*) faan swaampen mä green algen of blä algen. Hat as nian möösk.

At jaft wel son 25.000 slacher hiasmöösk, uun Madeleuroopa san't sowat 2.000.

## Bilen

Cladonia on a dune in Jutland.jpg|En Cladonia slach
CladoniaSpec01.jpg|En ööder Cladonia slach
Aspromonte-Flechten.JPG|*"Buumbiarder"*
Flechte zwischen den Nadeln einer Fichte.jpg|*Hypogymnia physodes*
CladonioPinetum.jpg|Cladonia üüb dünemsun
Ophioparma ventosa.jpg|*Ophioparma ventosa*
Lichen03.jpg|En Cladonia
Rhizocarpon geographicum01.jpg|*Rhizocarpon geographicum*
Letharia_vulpina_JHollinger_crop.jpg|*Letharia vulpina*
CladoniaRangiferina20090702.jpg|Rendiartmöösk (Cladonia rangiferina)


## Luke uk diar
Cladonia

A ***Cladonia*** san en skööl faan amanbi 500 slacher Hiasmöösk (*Lichen*), 100 diarfaan uun Euroopa.

## Enkelt slacher
* Rendiartmöösk (*Cladonia rangiferina*)
*

## Luke uk diar
Kaarelswaanj (stäärbil)

A **Kaarelswaanj** (latiinsk **Ursa Major**, **UMa**), of uk **Grat Waanj** as en grat stäärbil üüb a nuurdelk hemel. Uun flook spriaken het hat **Grat [[Beer]]**. A stäären β an α Ursae Majoris (Merak an Dubhe) wise üüb a Puulstäär hen.

## Bilen

Ursa major star name.svg|A sööwen laacht stäären faan a Kaarelswaanj
Ursa Major - Ursa Minor - Polaris.jpg|Kaarelswaanj, Letj Waanj an Puulstäär



## Aal a stäären
}
| 83
|
| 4,63
| 549
| M2 III
|-
| 
| 45
|
| 4,66
| 267
| A1 V
|-
| 
| 14
|
| 4,67
| 122
| Am
|-
| 
|
| HR&nbsp;4132
| 4,72
| 112
| A7 IV
|-
| 
| 8
|
| 4,74
| 287
| M3 III
|-
| 
| 55
|
| 4,76
| 183
| A2 V
|-
| 
|
|
| 4,80
| 67
| F7 IV-V
|-
| 
| 18
|
| 4,80
| 118
| A5 V
|-
| 
| 36
|
| 4,82
| 42
| F8 V
|-
| 
| 78
|
| 4,93
| 81
| F2 V
|-
| 
|
| HR&nbsp;4072
| 4,94
| 301
| A0sp
|-
| 
| 56
|
| 4,99
| 492
| G8 II
|-
| 
| 47
| Chalawan
| 5,1
| 45,87
| G1 V
|-
| 
|
| Gliese 417
| 6,4
| 70
| G0 V
|-
| 
|
| Sidus Ludoviciana, HD&nbsp;116798
| 7,6
|
| A5
|}

## Luke uk diar
Laachtjuar

At **laachtjuar** as en miat för't lengde. Hat woort uun a astronomii brükt för grat waier. At laachtjuar as di wai, di det laacht uun ian juar skaafet (uun a leesag rüm). Det san 9,46 biljuun kilomeetern. (= 9,46&#8239;·&#8239;1012&nbsp;km). Uk wan diar det wurd *juar* uun föörkomt, as det laachtjuar nian miat för't tidj.

## Beskriiwang
Uun't SI-süsteem as det ianhaid *[[meeter]]* (m) fäästlaanj auer det faard faan't laacht (= 299.792.458&nbsp;m/s). Diaram as det laachtjuar en hial taal faan meetern:
:

Amreegang tu ööder ianhaiden:
:

## Bispalen

* Faan a eerd tu a muun san't ~ 1,28&nbsp;laachtsekunden.
* Faan a san tu a eerd san't ~ 497&nbsp;laachtsekunden (= 8,28&nbsp;laachtminüten, = 149 597 870 700 meetern, = 1 AE).
* Faan a san tu a planeet Neptun san't ~ 4,17 laachtstünjen.
* At aanj faan üs sansüsteem as  ~ 16,6&nbsp;laachtstünjen wech.
* Di naist stäär Proxima Centauri as ~ 4,24&nbsp;laachtjuaren wech.
* Di trochmeeder faan üüs galaksii, at moolkstruat as 170.000 bit 200.000 laachtjuaren.
* Di wai bit tu't naist galaksii, at Andromedagalaksii as 2,4 bit 2,7 miljuunen laachtjuaren.
* Bit tu't aanj faan't uniwersum san't ~ 46,6 miljaarden laachtjuaren.
Skiinboor magnituud

At **skiinboor magnituud** (***mag***) as en miat diarför, hü laacht wi en stäär sä kön. Je letjer det taal, am so laachter as hi.

Ufkört woort det skiinboor magnituud mä **V mag** of mä en letj **m**. En grat **M** of **M abs** wiset üüb det **absoluut magnituud** hen.

## Bispalen
* San -26,73 mag
* Muun -12,73 mag
* ISS -5 mag
* Venus -4,67 mag
* Sirius -1,44 mag ; Sirius as a laachtest stäär.
* Wega +0,03 mag ; Efter Wega as di nolponkt saat wurden, leederhen skul det laachtens faan ±0,0 tu +0,03 ferbeedert wurd.
* Puulstäär +1,97 mag
* Andromedamist +3,4 mag

## Skriiwwiisen
Di Puulstäär hää en skiinboor magnituud faan ~ 2. Det woort leewen ei likedenang apskrewen:

* 2,0m
* 2\stackrel{\text{m}}{\text{,}}0
* **2,0 mag** ↔ so skul det wees
* 2. Magnitude
* *m*&nbsp;=&nbsp;2,0
* Stäär 2. grate
* Gratinklas 2
* 2. Gratinklas

## Kwelen
Spektraalklas

At **spektraalklas** as en münster, am det laacht faan stäären tu beskriiwen. Hat gongt turag üüb Joseph von Fraunhofer, Robert Wilhelm Bunsen an Gustav Robert Kirchhoff. Jo haa ütjfünjen, dat det spektrum faan en stäär üüb a elementen henwiset, diar't uun di stäär jaft.

## Beskriiwang

## Luke uk diar
Bayer-Nööm

Di **Bayer-Nööm** as en oort an wiis, am stäären tu betiaknin. Hat gont üüb Johann Bayer turag.

## Formaat
Normoolerwiis begant di nööm mä en greksen buksteew, an do fulagt di genitiif faan di latiinsk nööm faan det stäärbil.

Bispal: γ&nbsp;Lyrae („Gamma“ + genitiif faan  „Lyra“) of ζ&nbsp;Ursae Maioris („Zeta“ + genitiif faan „Ursa Major“).

Di faan üs ütj sen laachtest stäär (*[[skiinboor magnituud]]*) as normoolerwiis α-Alpha, do komt β-Beta an so widjer.

Muar bispalen:
: Stäärbil: Centaurus (Zentaur)
::* Laachtest stäär: α („Alpha“, iarst buksteew)
::* Stäärnööm efter Bayer: α Centauri („Alpha Centauri“), ufkört: α Cen
::* Ööder nöömer: Rigil Kentaurus, Toliman
: Stäärbil: Gemini (Twanlanger)
::* Traadlaachtest stäär: γ („Gamma“, traad buksteew)
::* Stäärnööm efter Bayer: γ Geminorum („Gamma Geminorum“), ufkört: γ Gem
::* Ööder nöömer: Alhena

Detdiar reegel woort oober ei konsekwent trochhäälen, at jaft uk α-stäären, diar ei a laachtesten uun en stäärbil san.

## Luke uk diar
* Flamsteed-Numer
Flamsteed-Numer

At **Flamsteed-Numer** woort jüst so üs di Bayer-Nööm brükt, am stäären tu betiaknin. Hat gongt üüb John Flamsteed turag.

## Formaat
Det betiaknang begant mä en numer, an do fulagt di geenitiif faan di latiinsk nööm faan't stäärbil.

Bispal: 13&nbsp;Lyrae of 23&nbsp;Ursae Maioris.

Ufkört woort det do so: 13&nbsp;Lyr of 23&nbsp;UMa.

Jodiar numern san tuirast brükt wurden uun sin buk *Historia coelestis Britannica*, det as 1712 faan Edmond Halley an Isaac Newton ütjbroocht wurden.

Flamsteed küd natüürelk bluas jodiar stäären betiakne, diar hi faan Gratbritanien ütj sä küd.

## Luke uk diar
* Bayer-Nööm
Rektaszension

At **Rektaszension** **α** of **a** ( ‚lik apstiigen‘) as ian faan jo tau polaarkoordinaaten uun't *ekwatooriaal [[koordinaatensüsteem]]* faan a astronomii. Det ööder koordinaat as at **Deklination**.

At rektaszension as tu fergliken mä't geograafisk lengde üüb a eerd. At deklination wiar do det geograafisk breetje.

## Ekliptik
A **Ekliptik** as at skiinboor boon faan üüs san auer a stäärenhemel.
Meteoor

En **meteoor** as en kurt aplochten faan letj stianer, diar auer a hemel flä an uun't atmosfeere faan a eerd fergleu. Jo jaage mä 30 bit 70 kilomeetern per stünj ambi. Grat meteooren (muar üs 10 mm trochmeeder) het uk *boliiden*. Det, wat faan a meteooren auerblaft, wan jo üüb a eerd deelfaal, san *[[meteoriit]]en*. Diar faal stüdag grater of letjer meteoriiten faan a hemel deel, det san wel amanbi 500 bit 5.000 tonen arke dai.

## Meteoorstruumer
Tu enkelt juarstidjen faal diar auer a miaten föl meteooren deel. Jodiar *meteoorstruumer* haa hör nööm efter det stäärbil, huar jo diarföör tu sen san. Jo san best uun a leed naacht tu sen, wan a san noch ei apgingen as.

## Futnuuten


## Luke uk diar