open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Algemian Wacholder

Di **(Algemian) Wacholder** (*Juniperus communis*) as ään faan 50 bit 70 slacher näädelbuumer uun det famile *Cupressaceae*. Hi het uk **Machandelbuum** of **Röökelbosk**.

## Föörkemen
Wacholder as en widj bekäänden näädelbuum. Hi komt uun Nuurdameerikoo auer Greenlun an Nuurdafrikoo, Euroopa an Aasien föör.

## Onerslacher
* *Juniperus communis* L. var. *communis* uun Aasien
* *Juniperus communis* L. var. *charlottensis* R.P. Adams uun Kanada
* Kanaadsk Wacholder (*Juniperus communis* L. var. *depressa* Pursh) uun Kanada an USA
* *Juniperus communis* L. var. *jackii* Rehder uun Nuurdameerikoo
* *Juniperus communis* L. var. *megistocarpa* Fernald & H.St.John uun Québec, Nova Scotia an Neufundland
* *Juniperus communis* L.  var. *nipponica* (Maxim.) E.H.Wilson  uun Jaapan
* Algemian Wacholder, Alpenwacholder (*Juniperus communis* L. var. *saxatilis*) Pall. uun Euroopa an Aasien

## Luke uk diar

* Teel: Von dem Machandelboom (sjiisk)
Stianelk

At **Stianelk** of uk **Hüselk** (*Martes foina*) as en Ruuwdiart (Carnivora) uun det famile faan a Huarmer an Elken.

## Bilen

Stamps of Azerbaijan, 2013-1125.jpg|Üüb en freimarke faan 2013
Martes foina MHNT ZOO 2010.9.2.jpg|Knookenbau


## Föörkemen

## Luke uk diar
* 
*
Buumelk

At **Buumelk** (*Martes martes*) as en Ruuwdiart (Carnivora) uun det famile faan a Huarmer an Elken an hiart tu a Echt Elken. Hat lewet uun a tanen faan Euroopa an Waastaasien.

## Föörkemen

## Luke uk diar
Mustelinae

A **Mustelinae** san en onerfamile faan a Huarmer an Elken (*Mustelidae*) mä son 50 slacher. Det ööder onerfamile san a Otern (Lutrinae).

Enkelt sköölen faan a Mustelinae wurd daalang uk tu ööder onerfamilin tuupfaadet: Guloninae, Helictidinae, Ictonychinae an Melinae.

## Sköölen
* Swindaksen (Arctonix), 3 slacher [Melinae]
* Eira, 1 slach (Tayra, *Eira barbara*) [Guloninae]
* Galictis, 2 slacher [Ictonychinae]
* Gulo, 1 slach (Beragkooter, *Gulo gulo*) [Guloninae]
* Ictonyx, 2 slacher [Ictonychinae]
* Lyncodon, 1 slach (Patagoonsk Huarem, *Lyncodon patagonicus*)
* Echt Elken (Martes), 8 slacher [Guloninae]
* Euraasisk Daksen (Meles), 4 slacher [Melinae]
* Mellivora, 1 slach (Hönangdaks, *Mellivora capensis*)
* Melogale, 5 slacher [Helictidinae]
* Neogale, 4 slacher + 1† 
* Huarmer (Mustela), 17 slacher
* Minken (Neovison), 1 slach (Mink, *Neovison vison*) [ Neogale ]
* Poecilogale, 1 slach (Witjnääk Huarem, *Poecilogale albinucha*) [Ictonychinae]
* Salwerdaksen (Taxidea), 1 slach (Salwerdaks, *Taxidea taxus*)
* Vormela, 1 slach (Plaket Elk, *Vormela peregusna*) [Ictonychinae]

## Luke uk diar
Amerikoonsk Nerts

At **Amerikoonsk Nerts** of uk **Mink** (*Neovison vison*, iar *Mustela vison*, nei *[[Neogale vison]]*) as en ruuwdiart uun det famile faan a Huarmer an Elken (*Mustelidae*). Hat as ei altu nai mä't Europeesk Nerts.

## Föörkemen

Uun a 1950er an 60er juaren as a mink uun Irlun aptaanj wurden för sin smok skan. Man flook diarten san ütjkneeben, an ruuwre diar nü fiks mad fasker, anen an ööder fögler.

## Luke uk diar
Ma

**Ma** as en SI-ianhaid an stäänt för en tidj**rüm** *Megaannum* (= 1 miljuun juar loong). Det ufkörtang woort fööraal uun a geologii an astronomii brükt.

## Luke uk diar
* mya
Quartär

At **Quartär** as det jongst eerdtidjääler. Diar spelet ham det histoore faan a minsken uf.

## Naier iindialang
* Süsteem: Quartär (–&nbsp;mya)
** Seerie: Pleistozän (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Gelasium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Ualpleistozän (Calabrium) (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Madelpleistozän (Ionium) (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Jongpleistozän (Tarantium) (–&nbsp;mya)
** Seerie: Holozän (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Präboreal (9610 – 8690 v.&nbsp;Chr.&nbsp;)
*** Kirew: Boreal (8610 – 7270 v.&nbsp;Chr.&nbsp;)
*** Kirew: Atlantikum (7270 – 4500 v.&nbsp;Chr.&nbsp;)
*** Kirew: Subboreal (4500 – 800 v.&nbsp;Chr.&nbsp;)
*** Kirew: Subatlantikum (800 – 27 v.&nbsp;Chr.&nbsp;)

## Luke uk diar

* Föörhistoore
Eerdtidjääler

En **eerdtidjääler** as en tidjrüm uun't leewent faan a eerd. Hat skal sowat 4.600.000.000 (=&nbsp;4,6&nbsp;miljaarden) juar ual wees. Diar befaadet ham det geologii mä.

## Ianhaiden
A eerdtidjäälern wurd uun grater an letjer ianhaiden apdiald:
# *Äon*, det jongst het Phanerozoikum, sant 541 ma
# *Ära*, det jongst het Känozoikum (of *Eerdneitidj*, sant 65,5 ma)
# *Süsteem*, det jongst het Quartär, sant 2,6 ma
# *Seerie*, det jongst het Holozän, sant 11.700 juaren (~ 9.700 f.Kr.)
# *Kirew*, det jongst het Subatlantikum (en *kliimakirew*, sant 450 f.Kr.)

## Histoore faan a eerd



## Luke uk diar
Mya

**mya** komt ütj at ingelsk an stäänt för en tidj**ponkt** "million years ago" (= föör ... miljuun juaren). Det ufkörtang woort fööraal uun a geologii an astronomii brükt.

## Luke uk diar
* Ma
Geologii

__NOTOC__

At **Geologii** (faan greks γῆ gē̂ ‚Eerd‘ an λόγος lógos ‚Liar‘) as det wedenskap diarfaan, hü a eerd wurden an apbaud as.

## Iindialang
### Algemian geologii
Det *algemian geologii* befaadet ham mä a krääften, diar mä det materiol faan a eerd amgung. Diar san fööraal trii ünlik waier, amdat materiol tu stianang woort, an diaram jaft at
# Sedimentiten
# Magmatiten
# Metamorphiten
Krääften kön faan bütjen kem, do het jo exogen. Of jo kem faan banen uun a eerd, do het jo endogen.

### Histoorisk geologii
A *histoorisk geoloogen* fraage diarefter, wat efter a rä üüb a eerd föörkimen as.
# A *Stratigrafii* bööret iin uun a eerd an gongt diarfaan ütj, dat det, wat widjer oner fünjen woort, tuiarst diar wiar.
# A *Geokronologii* wal ei bluas sai, wat tuiarst diar wiar, man uk, wan det wiar an hü loong det düüret hää. So komt det tu det tabel üüb a rochter ääg.

### Uunwand geologii
A *uunwand geoloogen* befaade jo fööraal mä a surgen faan a minsken an fersjük föörütj tu saien, wan wi mä ünloken tu reegnin haa üs tun bispal
# Ütjbruch faan en wulkaan
# Eerdbeewrin
# Tsunamis
Man jo gongt det uk am di ufbau faan wäärdag materiol üs
# Kööl
# Eerdööle
# Mineraalen

## Luke uk diar

* Stianang
1550

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* "Letj istidj" uun Euroopa begant.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* John Napier, skotsk matemaatiker an teoloog († 1617)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
Holozän

At **Holozän** as det jongst kirew uun det jongst süsteem faan eerdtidjäälern Quartär. Det begant sowat uun't juar 9.700 f.Kr. an lingt bit daalang. En ööder wurd as Alluvium (=efteristidj). Det tidj föör't Holozän het Pleistozän of Diluvium (=istidj). Uun't Holozän ging at stiantidj tu aanj, am 5000 f.Kr. begand a minsken, üs iarst metal kööber tu ferwerkin.

## Ferluup

Efter det leetst istidj hää't begand, warmer tu wurden an a minsken küd jo uun Nuurdeuroopa briad maage.


So siig a Nuurdsia noch föör 10.000 juaren ütj. Üs det is smolt, san grat dialen auerspeeld wurden. Uun't Atlantikum (7.270–3.710 f.Kr.) as di siapeegel am 120 m uunstegen.
Oober uk uun jonger tidj as't noch ans kuuler wurden. Uun a juaren tesken 1550 an 1850 lai det temperatuur man am en hualew graad liager, man det lingd, am dat flook lidj ferhongerd. A grat pest an di 30-juarag kriich ded hör dial tu det "letj istidj" diartu, dat föl minsken tu Ameerikoo ütjwaanerd.

## Iindialang
Jo fiiw *kliimakirwer* faan det tabel rochts wurd daalang ei muar so föl brükt, auer jo muar det feranerang üüb a nuurdelk eerdheleft beskriiw. För a hialer eerd woort det Holozän daalang ööders iindiald:
* **Ualholozän**: 10. bit 8. juardüüsen föör Krast
*: Präboreal
*: Boreal
* **Madelholozän**: 8. bit 4. juardüüsen föör Krast
*: Atlantikum
* **Jongholozän**: 4. juardüüsen föör Krast bit daalang
*: Subboreal
*: Subatlantikum

* För det tidj faan 1800 bit daalang as di ütjdruk **Anthropozän** föörslaanj wurden, auer di minsk uun a leetst 200 juaren a eerd fiks feranert hää. Man a geoloogen hual diar ei föl faan, auer di tidjrüm tu kurt as.

## Luke uk diar
* Quartär
* Iisentidj
Stiantidj

Uun't **stiantidj** begand det histoore faan a minsken. Hör kääntiaken as di brük faan stian üs werktjüch. Hat begand för sowat 2,6 miljuun juaren uun Afrikoo.

Uun't juar 1836 hää Christian Jürgensen Thomsen det *Trii-periooden-süsteem* (rochts) iinfeerd, an hi hää det minskenhistoore iindiald tu stiantidj, bronsetidj an iisentidj. Det ääder bronsetidj begand uun Madeleuroopa am 2200 f.Kr..

Det stiantidj woort iindiald tu en ualstiantidj, madelstiantidj an jongstiantidj. Det ualstiantidj (*Paläolithikum*) salew woort weder iindiald tu en ääler, madel an jonger kirew (*Ual-, Madel- an Jongpaläolithikum*). Uun enkelt regiuunen woort di auergung faan stiantidj tu bronsetidj üs *[[kööber]]stiantidj* betiakent.

## Bilen

Chopping tool.gif|*Chopping Tool*  tu slauen
Faustkeil acheuleen.svg|Fiistkiil
Linear_pottery_culture.jpg|Pottjüch faan't jongstiantidj


## Tidjliist

## Luke uk diar

* Früchtboor Hualewmuun

## Futnuuten
F.Kr.

**F.Kr.** as det ufkörtang för *föör Krast*. Hat woort brükt, am juarstaalen iandüüdag tu beskriiwen. Det leetst juar föör Krast as 1 f.Kr. . En juar **0** jaft at ei. Üüs tidjreegnang begant mä't juar 1, *efter Krast* skraft am do oober ei diarbi.

## Luke uk diar
* Iirnge ouersacht
* Gregoriaans kalender
* Jiises Krast
1. juardüüsen f.Kr.

Det **1. juardüüsen f.Kr.** begand mä't juar 1000 f.Kr. an hääl mä't juar 1 f.Kr. ap. En juar **0** jaft at ei.
Jongpleistozän

At **Jongpleistozän** (*Tarantium*) as det jongst kirew faan't Pleistozän. Hat fäält tuup mä't *Eem waremtidj* an mä't *Weichsel kuultidj*.

## Weichsel kuultidj


## Futnuuten
Pleistozän

At **Pleistozän** (faan ualgreks  *pleistos* „miast“ an  *kainos* „nei“) as det ääler kirew uun't eerdtidjääler Quartär. Det jonger kirew het Holozän of Alluvium (föör 11.700 juar bit daalang). At Pleistozän woort uk üs Diluvium (=istidj) betiakent. En ööder betiaknang as ualstiantidj, auer a iarst minsken noch nian metal maage küd.

## Iindialang

Uk wan det Pleistozän üs istidj betiakent woort, as det ei gans rocht, auer't kuul- an waremtidjen jääw:
# **[[Jongpleistozän]]** (*Tarantium*) (föör 126.000 juar bit föör 11.700 juar)
#:Uun't Jongpleistozän wiar det *Eem-waremtidj*, det hää sowat 10.000 juar düüret, an do kaam det *Weichsel-kuultidj*, det hää muar üs 100.000 juar düüret. Uun Süüdsjiisklun sait am *Würm-istidj* an uun Nuurdameerikoo *Wisconsin-kuultidj*. Uun detdiar tidj as di minsk det wurden, wat hi daalang as. Gliktidjag san uk föl diarten ütjstürwen, an a wedenskap spikeliaret diarauer, of det bluas faan't kliimaferanerang kaam of uk diarfaan, dat a minsk ham üüb a hiale eerd briad maaget hää.
# **Madelpleistozän** (*Ionium*) (föör 781.000 juar bit föör 126.000 juar)
#:Uun't Madelpleistozän wiar muar warem- an kuultidjen:
#:#*Saale-kuultidj* faan 347.000 bit 126.000, det wiar eegentlik tau kuultidjen mä en waremtidj so am 240.000 diarmad, uun Süüdsjiisklun: *Riss-istidj*
#:#*Holstein-waremtidj* faan 370.000 bit 347.000
#:#*Elster-kuultidj* faan 475.000 bit 370.000, diar wiar uk en waremtidj so am 400.000 diarmad, uun Süüdsjiisklun: *Mindel-istidj*
#:#*Cromer-waremtidj* faan 850.000 bit 475.000, det begand al uun't Ualpleistozän
# **Ualpleistozän** (*Calabrium*) (föör 1.806.000 juar bit föör 781.000 juar)
#:Üs det Ualpleistozän tu aanj ging, hää ham det magneetfial faan a eerd amkiard. Det hää grat feranerangen uun a natüür broocht.
# **(''Gelasium'')** (föör 2.588.000 juar bit föör 1.806.000 juar)
#:Di began faan't Gelasium (efter det italjeensk stääd Gela uun Siziilien) as fäästlaanj troch det *Gauss-Matuyama-grens*, diar hää ham al ans det magneetfial amkiard.

## Luke uk diar
2. juardüüsen f.Kr.

Det **2. juardüüsen f.Kr.** begand mä't juar 2000 f.Kr. an hääl mä't juar 1001 f.Kr. ap.

A minsken began, iisen tu ferwerkin. Eegentelk wiar't bronse, auer diar noch flook ööder metalen bi wiar. Rian iisen as iarst leeder maaget wurden (Bronsetidj, Iisentidj).
3. juardüüsen f.Kr.

Det **3. juardüüsen f.Kr.** begand mä't juar 3000 f.Kr. an hääl mä't juar 2001 f.Kr. ap.

* 2200 f.Kr. : Uun Madeleuroopa begand det bronsetidj. Det stiantidj wiar tu aanj.
1111

**1111** wiar det elwenst juar faan't 12. juarhunert.

## Bejewenhaiden
* 13. April: Heinrich V. wurd faan Paap Paschal II. üüs Keiser faan det Hilig Röömsk Rik krüünet.

## Bäären
**Ünbekäänd**
* Afonso I., köning faan Portugal († 1185)
* Andrej Bogoljubskyj, prins faan Wladimir-Susdal († 1174)
* Stefan faan Armeenien, marskal faan't köningrik Letj Armeenien († 1165)

## Störwen
* 29. Janewoore: Peter I., baskop faan Breslau (* *ünbekäänd*)
* 22. Febrewoore: Roger Borsa, hertooch faan Apuulien an Kalaabrien (* 1060 of 1061)
* 03. Marts: Bohemond I., prins faan Antioch (* 1054)
* 12. April: Berthold II., hertooch faan Swaaben (* 1050)
* 15. Jüüne: Yun Gwan, koreaans generool (* 1040)
* 05. Oktuuber: Robert II., Graaf faan Flandern (* 1065)
* 07. Oktuuber: Anna Polowetskaja, prinsesin faan Kiew (* *ünbekäänd*)
* 08. Nofember: Otto II. Graaf faan Habsburg (* *ünbekäänd*)
* 19. Deetsember: Al-Ghasaalii, persisk teoloog (* 1058)

**Ünbekäänd Dootem**
* Cadwgan ap Bleddyn, prins faan Powys (* 1051)
* Iorwerth ap Bleddyn, prins faan Powys (* 1053)
* Ōe no Masafusa, jaapaans dachter an skriiwer (* 1041)
* Richard II., italjeens konsul an hertooch faan Gaeta
1000

**1000** wus dåt leest iir foon dåt 10. iirhunert. 

* Mä't juar 1000 häält det 1. juardüüsen ap.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 02. August: Wilhelm II., köning faan Ingelun (* 1056)
1 f.Kr.

* Mä't juar 1 f.Kr. häält det 1. juardüüsen f.Kr. ap.

## Störwen
* 15. August: Ai, keiser faan Schiina (* 27 f.Kr.)
**Ünbekäänd Dootem**
* Dong Xian, schineesk poliitiker (* 23 f.Kr.)
* Xiaoai, schineesk keiserin an Ai sin wüf.
* Zhao Feiyan, schineesk keiserin an keiser Cheng sin wüf (* 45 f.Kr.)
Metal

__NOTOC__

A miast cheemisk elementen san **metalen**.

## Eegenskapen
# Metalen kön elektrisk struum feer,
# jo kön waremk feer,
# jo kön ferfuremt wurd an
# jo skürne.

## Auersicht



## Smolt- an köögponkter faan enkelt metalen

## Legiarangen
Metalen kön oober uk faan tau of muar dääg metalen maaget wurd, det san do legiarangen:
* Bronse
* Määsang
* ...

## Luke uk diar
* Elementen

## Futnuuten
Waremk

**Waremk** (formeltiaken Q, ianhaid Joule, iar uk Kalorii) as en füsikaalisk grate an betiakent en slach faan energii. Uk werk as en furem faan energii, hää oober muar struktuur. Waremk as en ünstrukturiaret energii.

## Waremk an kol
Uun üüs amgungspriak woort det wurd *waremk* miast brükt för *huuch [[temperatuur]]*, an *kol* för liach temperatuur. Uun a füsiik as temperatuur oober bluas en tustant, an waremk en mengde faan energii, wat uk uun en ööder energiifurem auergung koon. 

## Luke uk diar
* Temperatuur
* Energii
Auergungsmetal

**Auergungsmetalen** san en *seerie* faan cheemisk elementen mä atoomnumern faan 21 bit 30, 39 bit 48, 57 bit 80 an 89 bit 112. Jo stun uun a maden faan't periodensüsteem.

Jodiar metalen san temelk sacht an stabiil an smolt iarst bi huuch tempratuuren.

## Bilen

## Iindialang
* Skandiumskööl (Skööl 3): 21, 39, 57, 89
* Titaanskööl (Skööl 4): 22, 40, 72, 104
* Wanaadiumskööl (Skööl 5): 23, 41, 73, 105
* Kroomskööl (Skööl 6): 24, 42, 74, 106
* Mangaanskööl (Skööl 7): 25, 43, 75, 107
* Iisenskööl (Skööl 8): 26, 44, 76, 108
* Koobaltskööl (Skööl 9): 27, 45, 77, 109
* Nikelskööl (Skööl 10): 28, 46, 78, 110
* Kööberskööl (Skööl 11, Müntmetalen): 29, 47, 79, 111
* Sinkskööl (Skööl 12): 30, 48, 80, 112

## Luke uk diar
Röntgeenium

**Röntgeenium** as en cheemisk element mä det ufkörtang **Rg** an det atoomnumer **111**. Hat as en konstelk auergungsmetal. Det as det iarst tooch uun't juar 1994 maaget wurden. Nikel as mä Bismut beskööden wurden, an do kaam diar Röntgeenium bi ütj. Di iarst nööm för det element wiar **Unununium** (**Uuu**).

## Bilen

Electron shell 111 Roentgenium.svg|Elektroonenskel



## Luke uk diar

## Kwelen
1

**1** wiar det iarst juar faan det 1. juardüüsen an det 1. juarhunert.

## Bejewenhaiden
* At dachting Metamorfoosen wurd faan Ovid skrewen.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren

## Luke uk diar
* At taal ian
Luad (element)

**Luad** ( **Luar**,  **blii**) as en cheemisk element mä det tiaken **Pb** () an det atoomnumer **82**. Hat as en swaarmetal, smolt ääder an läät ham lacht ferfurme.

## Bilen

SIMSPB.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 082 Lead.svg|Elektroonenskel
Wichtigste_Bleif%C3%B6rderl%C3%A4nder.PNG|Huar luad fünjen an ufbaud woort
Lead_electrolytic_and_1cm3_cube.jpg|Rian luad
Angeln zubehoer grundblei 01.jpg|Luad tu pelkin
Recycling Pb.svg|Bateriin mä luad wurd kääntiakent
World Lead Production 2014.svg|Huar luad produsiaret woort
Star Collection.jpg|Luadkristalglääs


## Luke uk diar

## Kwelen
Kwaksalwer

**Kwaksalwer** ( *Hydrargyros* ,luupen salwer‘) as en cheemisk element mä det ufkörtang **Hg** an det atoomnumer **80**. Hat as det iansagst luupen metal an böös giftag.

## Bilen

SIMSHG.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 080 Mercury.svg|Elektroonenskel
HgKviksølv.JPG|Rian kwaksalwer
Mercury discharge tube.jpg|Kwaksalwer uun en gasröör
Barometer mercury column hg.jpg|En manomeeter mä kwaksalwer
Barometr-celkovy pohled.jpg|En baromeeter
Mercury Thermometer.jpg|En termomeeter


## Luke uk diar

## Kwelen
Bismut

**Bismut** (uk: **Wismut**) as en cheemisk element mä det ufkörtang **Bi** an det atoomnumer **83**. Bismut stäänt uun det skööl faan a pniktogeenen an as en swaak raadioaktiif metal.

## Bilen

SIMSBI.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 083 Bismuth.svg|Elektroonenskel
Bismuth crystals and 1cm3 cube.jpg|Rian bismut
Bi-crystal.jpg|Bismut-kristalen skürne uun rinböög-klöören bi a loft


## Luke uk diar

## Kwelen
Nikel

**Nikel** as en cheemisk element mä det sümbool **Ni** an det atoomnumer 28. Hat as en auergungsmetal.

## Bilen

SIMSNI.JPG|SIMS spektrum faan a isotoopen
Electron shell 028 Nickel.svg|Elektroonenskel
Nickel_electrolytic_and_1cm3_cube.jpg|Rian Nikel


## Kwelen


## Luke uk diar
Luad

Wat menst dü?
* det metal luad
* tan, det metal tu luadin
* det rääskap, am luadrocht tu werkin
* det rääskap, am a jipde uun't weeder tu meeden
* det gewicht bi't pelkin
Kööber

**Kööber**,  **Koower** (lat. **') as en [[cheemisk element]] mä det tiaken **Cu*' an det [[atoomnumer]] 29. Hat as en [[auergungsmetal]]. Di latiinsk mööm komt faan *aes cyprium* „erts faan't eilun [[Zypern]]“. Kööber wiar det iarst [[metal]], diar a minsken amanbi 5.000 [[f.Kr.]] ferwerket haa.

== Bilen ==
<gallery>
SIMSCU.JPG|[[SIMS]]-spektrum faan a [[isotoop]]en
Electron shell 029 Copper.svg|Elektroonenskel
Copper.jpg|Kööber-nugget
Cu-Scheibe.JPG|Rian kööber
Brueningtaler.jpg|En ual jilstak ütj kööber
Flammenf%C3%A4rbungCu.png|Kööber ferbraant green
Cuivre_natif_-_oxydation_(Oumjrane_-_Morocco).JPG|Kööber woort bi a loft green
Redswedenred.sommar.jpg|Hüs uun Sweeden mä *Falunruad'' kööberfarew


## Kwelen


## Luke uk diar

* Kööberstiantidj
Gul

**Gul**,  **gölj** (komt faan indogermaans *ghel*: güül) as en cheemisk element mä det tiaken **Au** (faan lat. *Aurum*: „det gul“) an det atoomnumer **79**. Hat as en auergungsmetal. Gul stäänt mä kööber an salwer uun det skööl 11 faan a elementen; det san a "müntmetalen".

## Bilen

SIMSAU.JPG|SIMS-spektrum faan gul
Electron shell 079 Gold.svg|Elektroonenskel
Native_gold_nuggets.jpg|Gul „nuggets“
Nancy_Johnson.jpg|Olympisk gulmedalje; as oober tu en graten dial ütj salwer
Gold Pan.jpg|En poon tu gul sauen
Aupcb.jpg|Gul woort uun a elektroonik iinsaat
1 oz Krugerrand 2017 Wertseite.png|En gulstak


## Hanel
Uun a hanel woort det rianhaid faan gul miast mä *karat* uunwiset.

## Luke uk diar

## Kwelen
Tan (element)

**Tan** as en cheemisk element mä det tiaken **Sn** (lat. *Stannum*) an det atoomnumer **50**. Hat as en swaarmetal, wok an smolt ääder. Diaram woort det uk tu luadin nimen.

## Bilen

SIMSSN.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen.
Electron shell 050 Tin.svg|Elektroonenskel
Cassiterite.jpg|Det mineraal Kassiterit, uk "Tanstian" (SnO2)
Sn-Alpha-Beta.jpg|Rian tan üs β-Tan (lachts) an α-Tan (rochts)
Tin-2.jpg|En luad-drööb
Pots_and_pans_market_kenya.jpg|Tan rääskapen üüb en markes uun Malindi, Keenia


## Kwelen


## Luke uk diar
ISO 3166-2:KE

## Futnuuten


## Luke uk diar
* ISO 3166-2, Referenztabelle der Ländercodes.
* ISO 3166-1, Referenztabelle der Ländercodes, wie sie in Domainnamen verwendet werden.
Keenia

**Keenia** [] (Swahili, ingelsk: *Kenya* []) as en lun uun Uastafrikoo. Trinjam lei a Süüdsudaan, Äthiopien, Somaalia, Tansania, Uganda an di Indisk Oosean.

## Prowinsen
Diar san sööwen prowinsen an en hoodstääd-distrikt:

## Politiik
Keenia as sant 1963 lasmoot faan det Commonwealth of Nations.

## Futnuuten


## Luke uk diar

## Ferwisang efter bütjen
* Amt för bütjluns uungeleegenhaiden auer Keenia (sjiisk)
Fransöösk spriak

At **Fransöösk** (aanj nööm *(le) français* []) as en romaansk spriak an hiart sodenang tu't indogermaans. Hat as nai mä't italjeensk, rätoromaansk, spoonsk, katalaansk, portugiisk an rumeensk.

## Spriadkoord



## Spriakwiisen



## Bilen

Bilingualstopsign.jpg|Struatenskilt üüb Ingelsk an Fransöösk uun Ottawa (Kanada)
Panneau_de_signalisation_multilingue_%C3%A0_Issers_%28Alg%C3%A9rie%29.jpg|Saarepskilt üüb Araabisk, Berberspriak an Fransöösk uun Algeerien



## Luke uk diar
* Frankrik
* Frankenrik
* Galisk
* Galloromaans spriaken
* Anglonormans
Ouddorp

**Ouddorp** is n Täärp in ju Provinz Suudhollound in do Niederlounde. Dät Täärp lait ap Goeree-Overflakkee an ju Noudsee. 

## Befoulkengsäntwikkelenge
* 1747 - 1.286
* 1815 - 1.796
* 1840 - 2.469
* 1895 - 2.724
* 1940 - 3.705
* 1966 - 4.322
* 1997 - 5.790
* 2009 - 6.047


File:Netherlands-Ouddorp-blauwe-huus.jpg|Blaeuwe Huus in 2006.
File:Netherlands-Ouddorp-raadhuis.jpg|Räidhuus


## Ferbiendengen ätter Buuten

* Website Ouddorp (nl, än)
Jil

**Jil** woort brükt, am hanel tu bedriiwen.

## Histoore

Det iarst jil wiar wäärsfol metalen üs gul an salwer, oober uk kööber. Jo skul leewen ufwaanj wurd an det wiar amstentelk. So begand a iarst huuch kultüüren, jilstaken tu maagin. Jo wiar aleewen like swaar an küd uftääld wurd. Det wiar kurantjil, an det ment, di wäärs faan det jilstak wiar jüst so huuch üs di wäärs faan det metal. Leeder kaam uk ianfacher materiool üs müntjil diartu an sant at 11. juarhunert uk papiir. Det as natüürelk föl maner wäärs üs di wäärs, wat diarüüb stäänt. Daalang woort muar an muar *bukjil* brükt, det ment, ik fu det jil goorei muar uun hun, det woort faan ian konto tu en ööder konto auerwiset.

Daalang hää bal arke lun sin aanj münt. Muar an muar lunen gung oober diartu auer, mä det salew münt tu betaalin. Uun a welthanel woort fööraal mä di US-Dooler, oober uk mä Euro an Sweitser Franken betaalet.

## Luke uk diar
Ferteel iinjsen!

**Ferteel iinjsen!** (*Fertel dach ans*) as en skriiwwäädstridj faan't Nordfriisk Instituut an a NDR üüb Nuurdfresk. Di skriiwwäädstridj woort arke ööder juar trochfeerd an hää arke tooch en ööder teemo.

## Buken

Ferteel iinjsen.jpg|Det iarst buk mä staken faan a skriiwwäädstridj (2001-2002).
Ferteel 2008.jpg|Det naist buk (2004-2006).
Ferteel iinjsen 2.jpg|Det traad buk mä staken faan a skriiwwäädstridj (2008-2010).
Ferteel iinjsen 3.jpg|Buk numer sjauer (2012-2014).
Ferteel iinjsen 16 18.jpg|Staken faan 2016 an 2018.
Ferteel 2020.jpg|*Ales ööders* 2020
Ferteel 2022.jpg|*Lätj et hood ai hinge* 2022
ferteel iinjsen 2024.jpg|*Teew* 2024


## Teemos
* 2001: Unerwäis
* 2002: Uun a knip
* 2004: Feerientid
* 2006: Besäk
* 2008: Naibers
* 2010: Uun a naacht
* 2012: Wat for da bjarne/jongen/Künner
* 2014: Hartklopin
* 2016: Wat en lok
* 2018: Dåt jarst tooch | At iarst feer | Dit jest Mol
* 2020: Ales ööders
* 2022: Lätj et hood ai hinge
* 2024: Teew

## Prisdreegern

## Audio
Tu tidj san 40 staken bi't NFI uun a audiothek: https://www.nordfriiskfutuur.eu/audio-e-books-historische-buecher/audio/

## Ferwisang efter bütjen
* Internetlooden faan't NFI mä buken faan di wäädstridj. 
* Ütjskriiwang 2016 (amrum-news.de)
* Ütjskriiwang 2020 (amrum-news.de)
* Prisdreegern 2020 (N|DR)
* Prisdreegern 2022 (N|DR)
* Prisdreegern 2024 (N|DR)
* Ferteel iinjsen 2024 üüb Friisk Funk
Kneppelfreed

**Kneppelfreed** (waastfresk för *Knapelfreidai*) wiar di 16. Nofember 1951 uun Leeuwaarden uun Waastfresklun.

## Wat wiar dar luas?
Üüb *Zaailand*, di markels faan Leeuwaarden san sjandaarmer mä knapler an weedersprütjen üüb a minsken luas gingen.

A minsken hed jo diar föör't gericht fersaamelt, am en proses jin di skriiwer Fedde Schurer tu ferfulgin. Hi hed en artiikel auer di rachter mr. Wolthers uun det bleed *Heerenveense Koerier* skrewen, auer didiar rachter auer a miaten hard jin a Waastfresken oordialet hed. Iansis hed'er en moolkmaan bestroofet, auer hi sin moolk üüb waastfresk uunprisagt, an en ööder tooch hed'er di tiirdochter Sjirk van der Burg ferbeeden, föör gericht waastfresk tu snaakin.

Bütjen sted a minsken an rept: 'Wi wel Schurer sä!'. Di stootsafkoot mr. Hollander wurd det tuföl, an do rept hi a sjandaarmer, am a minsken tu ferdriiwen.

Auer detdiar föörgungen wiar a Waastfresken so dol, dat tau ministern ütj Den Haag kem moost, am a minsken tu beraugin. Jo ferhaneld diar tau weg an beslood do, dat waastfresk at ööder amtsspriak wurd skul. Leederhen as waastfresk uk uun a skuulen iinfeerd wurden.

## Futnuuten
1799

**1799** wiar det njüügen-an-neegentigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Teisdai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 15. Jüüle: A Stian faan Rosette wurd faan fraansöösk koptein Pierre Bouchard uun Rosette, Egypten, fünjen.
* 09. Nofember: Putsch faan *18. Brumaire VIII* - Det fraansöösk Direktoorium wurd faan Napoleon Bonaparte an ölern störtet.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 15. Febrewoore: Lorenz Friedrich Mechlenburg, prääster an wedenskapsmaan för't öömrang spriak († 1875)
* 06. Jüüne: Aleksander Puschkin, rüs skriiwer an dachter († 1837)
* 04. Jüüle: Oscar I., köning faan Sweeden an Noorweegen († 1859)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 22. Janewoore: Horace-Bénédict de Saussure, sweitser natüürforsker (* 1740)
* 18. Mei: Pierre Augustin Caron de Beaumarchais, fraansöösk dramaatiker (* 1732)
* 14. Deetsember: George Washington, US-ameerikoons poliitiker, 1. president faan dön Ferianigt Stooten (* 1732)
Mechlenburg

Wat menst dü?
* Lorenz Friedrich Mechlenburg (1799 - 1875)
* Christian Riese Mechlenburg (1748 - 1833)
Moritz Momme Nissen

**Moritz Momme Nissen** (* 17. Febrewoore 1822 uun Stedesand; † 29. Detsember 1902 uun Sünderup) wiar en nuurdfresken köster, skuulmääster an wedenskapsmaan am't fresk spriak.

## Leewent
Moritz Momme Nissen wiar di dring faan en büür an widjloftag nai mä Friedrich Paulsen. Nissen liard üüb skuulmääster uun Tondern, hed flook steeden uun Brunsbüttel, Kiil, Gammendorf üüb Fehmarn an wiar faan 1858 skuulmääster an köster uun Neebel üüb Oomram. Di prääster tu jü tidj wiar Lorenz Friedrich Mechlenburg (1799-1875), hi befaadet ham uk mä't nuurdfresk spriak, fööraal mä't öömrang. Nissen liard diar uk Knut Jungbohn Clement käänen. 1865 wurd Nissen skuulmääster an köster uun Stedesand. Diar blääw'er bit hi 1888 uun pangjuun ging. Diar füng hi di Königliche Hausorden von Hohenzollern. För't ääler hed hi oober ei föörsuragt, so dat sin wedwüf an sin doochter uun't aaremhüs lewe skul.

## Werken
Nissen hää wel det bedüüdenst werk tu't nuurdfresk spriak skeeben:
* *De fréske Findling, dat sen fréske Sprékkwurde önt Karhirdinge, withinge, amringe, breklinge, mourange, sellange, hatsinge, westfréske an engelske Reth*, 1873-83, salew ferlaanj
* *De freske Sjemstin*, dachtangan uun karhiirder
* *Di Makker tu di freske Sjemstin*, muar dachtangen an teooterstaken
* *Hengist*
* Spriakwedenskapelk skraften uun *Am Urds-Brunnen*.
* Det wichtagst werk as was sin *Nordfrisisches Wörterbuch in mehreren Dialekten Nordfrislands* mä muar üs 3000 hunskrewen sidjen, huar hi 40 juar bit 1899 bi werket hää. Sin skraften lei daalang uun't Nuurdfresk Wurdenbuksteed uun Kiil.

## Literatüür
* Albert Panten, Kurt Pohlmann: *Moritz Momme Nissen: Ding-Jarn, Karhiird ; 17.2.1822-29.12.1902*; Enge-Sande 1977
* Claas Riecken: *Wörterbuch im Dornröschenschlaf: zur Entstehung und Anlage des "Nordfriesischen Wörterbuchs" von Moritz Momme Nissen*; Kiel 1994
*
* (online) Moritz Momme Nissen: Nordfriesisches Wörterbuch, Digitalisiaret iarst binj
* (online) Moritz Momme Nissen: Nordfriesisches Wörterbuch, Digitalisiaret ööder binj
* (online) Moritz Momme Nissen: Nordfriesisches Wörterbuch, Digitalisiaret traad binj

## Luke uk diar

## Futnuuten
1822

**1822** wiar det tau-an-twuntigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Teisdai.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 12. Marts: A Gottfried gongt oner naibi Cuxhuuwen.
* 07. September: Brasiilien wurd suwereen.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 17. Febrewoore: Moritz Momme Nissen, nuurdfresk köster, skuulmääster an wedenskapsmaan am't fresk spriak († 1902)
* 27. Detsember: Louis Pasteur, fransöösk wedenskapsmaan († 1895)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 25. August: Wilhelm Herschel, tjiisk-britisk astronoom (* 1738)
Jersey City

**Jersey City** as en stääd uun di stoot New Jersey uun Ameerikoo mä 247.597 iinwenern (Stant 2010).

## Luke uk diar
Harrisburg (Pennsylvania)

**Harrisburg** as det hoodstääd faan di amerikoonsk bundesstoot Pennsylvania. 1979 as det stääd bekäänd wurden troch det ünlok uun det KKW Three Mile Island.

## Kliima

## Luke uk diar
Trenton

**Trenton** as det hoodstääd faan di stoot New Jersey uun Ameerikoo. 2010 lewet diar 84.913 iinwenern.

## Ferwisang efter bütjen
* Trenton German American Society (ingelsk)
Newark

**Newark** [] (uk **Milford** of **Youngs Point**) as det gratst stääd uun di stoot New Jersey uun Ameerikoo mä 277.140 iinwenern (Stant: April 2010).

## Kliima

## Futnuuten


## Luke uk diar
Susquehanna River

**Susquehanna River** as en 715 km lungen struum uun't nuurduasten faan a Ferianagt Stooten.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Albert Panten/öö

**Albert Andreas Panten** (* 1945 uun Soholm) as en nuurdfresken skuulmääster an histooriker.

## Leewent
Hi hää bi't Friedrich-Paulsen-Skuul uun Naibel Matematiik an Füsiik onerracht. Hi befaadet ham fööraal mä't histoore faan Nuurdfresklun uun't madelääler.

1992 füng hi di Hans-Momsen-Pris, det as di kultuurpris faan a Kreis Nuurdfresklun, an 2009 det Bundesfersiinstkrüs., 2013 di C. P. Hansen-Pris

## Futnuuten
Sjiisk Natsionaalbibleteek

At **Sjiisk Natsionaalbibleteek** (DNB) ferwaaret sant 1913 auer 26 miljuun skraften üüb Huuchsjiisk uun Leipzig an Frankfurt (Main).

## Bilen

Deutsche Nationalbibliothek Leipzig.jpg|Sjiisk Natsionaalbibleteek uun Leipzig
Deutsche bibliothek.jpg|Sjiisk Natsionaalbibleteek uun Frankfurt


## Ferwisang efter bütjen
* Wääbsteed faan't Sjiisk Natsionaalbibleteek
Öömrang Archiif

At **Öömrang Archiif** as en iinrachtang faan a **[[Öömrang Ferian]]** uun't **Öömrang Hüs** uun Neebel. Hat bewaaret an fertiakent buken an hoonskraften, diar mä Oomram an at Öömrang tu dun haa.

Hoonskraften an dokumenten wurd uk uun a Ferring Stiftang uun Aalkersem bewerket an ferwaaret.

## Ferwisang efter bütjen

* Öömrang Hüs
* At Öömrang Hüs faan banen (YouTube)
Öömrang Ferian

A **Öömrang Ferian i.f.** as 1974 grünjlaanj wurden an komert ham am't öömrang spriak an kultüür. Sant 1980 as hi uk tustendag för fraagen am natüürskül üüb Oomram, fööraal uun a Öömrang Düner. Uun Neebel onerhäält di ferian det *Öömrang Hüs* mä't Öömrang Archiif an uun Noorsaarep det natüürsentrum *Maritur*. Di iarst föörmaan faan a ferian as sant 1974 Jens Quedens.

I.f. ment *iindraanj ferian*, di Öömrang Ferian as di iansagst ferian uun Sjiisklun, di so ufkört woort.


## Ferwisang efter bütjen
* Öömrang Hüs
* Natüürsentrum
* Öömrang hüs (bauwiis)
* Öömrang Düner
Boston

**Boston** [] as det hoodstääd faan Massachusetts uun't uasten faan Ameerikoo an det gratst stääd uun Nei-Ingelun.

## Kliima

## Sasterstääden
*  Kyōto, Japan (1959)
*  Straßburg, Frankrik (1960)
*  Barcelona, Spoonien (1980)
*  Hangzhou, Sjiina (1982)
*  Padua, Itaalien (1983)
*  Melbourne, Austraalien (1985)
*  Taipeh, Taiwan (1996)
*  Sekondi-Takoradi, Ghana (2001)

befrinjagt stääden:
*  Boston, Ferianagt Könangrik (1999)
*  Haifa, Israel (1999)
*  Valladolid, Spoonien (2007)

## Luke uk diar

## Ferwisang efter bütjen
* Boston Info Center (ingelsk)
* Stäädfeerer (sjiisk)
Nei-Ingelun

**Nei-Ingelun** as en regiuun uun't nuurduasten faan a Ferianagt Stooten.

## Nööm
Di nööm komt faan John Smith, di am 1614 det regiuun beraiset an 1616 det buk *A Description of New England* skrewen hää.

## Stooten
Diar hiar sääks amerikoonsk bundesstooten tu:
* Connecticut
* New Hampshire
* Maine
* Massachusetts
* Rhode Island
* Vermont

## Gratstääden
Stääden mä iinwenertaalen auer 100.000:
# Boston, Massachusetts: 617.594
# Worcester (Massachusetts), Massachusetts: 181.045
# Providence, Rhode Island: 178.042
# Springfield, Massachusetts: 153.060
# Bridgeport (Connecticut), Connecticut: 144.229
# New Haven (Connecticut), Connecticut: 129.779
# Hartford (Connecticut), Connecticut: 124.775
# Stamford (Connecticut), Connecticut: 122.643 
# Waterbury (Connecticut), Connecticut: 110.366
# Manchester (New Hampshire), New Hampshire: 109.565
# Lowell (Massachusetts), Massachusetts: 106.519
# Cambridge (Massachusetts), Massachusetts: 105.162

Uun Vermont an Maine jaft at ei sok grat stääden, jo gratsten diar san Burlington (Vermont) mä 42.500 iinwenern an Portland (Maine) mä 63.905.
Bundesfersiinstkrüs

Det **bundesfersiinstkrüs** het amtelk **Verdienstorden der Bundesrepublik Deutschland** an as daalang di iansagst orden, di faan Sjiisklun ferden woort. Hi as soocht för minsken, diar auer a miaten guds den haa uun a politiik, wedenskap, selskap of kultüür.

## Slacher

## Nuurdfresken mä't bundesfersiinstkrüs

## Luke uk diar

* :de:Wikipedia:WikiProjekt_Bundesverdienstkreuz (sjiisk)
* Fersiinstorden faan't lun Schleswig-Holstian
* Dannebrogorden
* Hans-Momsen-Pris
Dannebrogorden

Di **Dannebrogorden** woort uun Denemark för fersiinster am politiik, wedenskap an kultüür ferden. 

## Slacher

* Gratkomandöör (bluas för lasmooten faan't könangshüs)
* Iarst klas
**  Gratkrüs
* Ööder klas
**  Komandöör 1. klas
**  Komandöör 2. klas
* Traad klas
**  Ofsiar / Reder 1. klas
**  Reder / Reder 2. klas

## Nuurdfresken mä Dannebrogorden
* Jap Peter Hansen
* Schwen Hans Jensen (1836)
* Kurt Hamer (1984) (mä a Nuurdfresken stark ferbünjen)
* Otto Christian Hammer (1850 + 1860 + 1864)
* Lorenz Friedrich Mechlenburg (1860)
* Nikolaus Outzen (1826)
* Klaus Petersen (1988)
* Frederik Paulsen di jonger (?)

## Luke uk diar

* Bundesfersiinstkrüs
* Fersiinstorden faan't lun Schleswig-Holstian
* Hans-Momsen-Pris
ISO 3166-2:HU

A Codes bestun leewen ütj tau buksteewen bääft HU-.

## Futnuuten


## Luke uk diar
*  (EU-Statistikregiuunen)
* ISO 3166-2 Luncodes
* ISO 3166-1 Luncodes uun domainnöömer
Ærø

**Ærø** (komt faan däänsk *Ær* „ahorn“ an *Ø* „eilun“) as en eilun uun't Uastsia an maaget di gratst dial faan't Ærø Komuun ütj. Hat hiart tu't ferwaltangsregiuun Syddanmark.

## Persöönelkhaiden
* Bende Bendsen (1787-1875), skriiwer faan *Die nordfriesische Sprache nach der Mooringer Mundart*, lewet för föl juaren üüb Ærø an stoorew do.

## Luke uk diar
Sapindaceae

**Sapindaceae** of uk **Echt Siapenbuumer** an san en plaantenfamile uun't order faan a *[[Sapindales]]* (Siapenbuumer).

## Ütjsen
Echt Siapenbuumer like enööder ei auer a miaten. Det kön buumer, strüker of uk liaanen wees.

## Onerfamilin an enkelt sköölen an slacher
* Hippocastanoideae mä amanbi 130 slacher
*: Ahornbuumer (*Acer*)
*:: Fialahorn (*Acer campestre*)
*:: Spasahorn, Liinbuum (*Acer platanoides*)
*: Hingstkastanjin (*Aesculus*)
*:: Hingstkastanje (*Aesculus hippocastanum*)
* Sapindoideae mä amanbi 1185 slacher
*: *[[Paullinia]]*
*:: Guaraná (*Paullinia cupana*)
* Dodonaeoideae mä amanbi 70 slacher uun Austraalien an Süüduastaasien
* Xanthoceroideae mä man ään slach uun Sjiina an Korea
*: *[[Xanthoceras]]*
*:: Güülhurn (*Xanthoceras sorbifolia*)

## Luke uk diar
Kastanjin

Wat menst dü?

* Echt Kastanjin (*Castanea*)
*: Echt Kastanje (*Castanea sativa*)
* Hingstkastanjin (*Aesculus*)
*: Hingstkastanje (*Aesculus hippocastanum*)
Echt Kastanjin

**Echt Kastanjin** (*Castanea*) san amanbi 12 buumslacher uun det famile *[[Fagaceae]]*. Uun Euroopa wääkst bluas ään slach: *[[Castanea sativa]]*. Hör früchten kön eden wurd. 

Hingstkastanjin (*Aesculus*) like a kastanjebuumer an hör früchten, san diar oober ei nai mä.

## Nat



## Süstemaatik
Efter: Henri Breisch:

* ufdialang *Eucastanon*
** *Castanea dentata* uun Nuurd-Ameerikoo
** *Castanea sativa* uun Euroopa
** *Castanea crenata* uun Japan
** *Castanea mollissima* uun Sjiina
** *Castanea seguinii* uun Sjiina
* ufdialang *Balanocastanon*
** *Castanea henryi* uun Sjiina
** *Castanea ozarkensis* uun USA
** *Castanea ashei* uun USA
** *Castanea floridana* uun USA
** *Castanea pumila* uun USA
** *Castanea alnifolia* uun USA
** *Castanea paucispina* uun USA

## Kwelen


## Luke uk diar
Spasahorn

A **Spasahorn** (*Acer platanoides*) of uk **Liinbuum** as en buum uun det famile faan a *Sapindaceae* (Echt Siapenbuumer).

## Luke uk diar

*
Hingstkastanje

At **Hingstkastanje** (*Aesculus hippocastanum*) as en buum uun det famile faan a *[[Echt Siapenbuumer]]* (*Sapindaceae*). Hat liket a Echt Kastanjin (*Castanea*), as diar oober ei nai mä.

## Luke uk diar

* Kastanjin
*
Magnoolienoortagen

**Magnoolienoortagen** (*Magnoliales*) san en plaantenorder mä sääks familin.

## Plaantenfamilin
* Magnoolienplaanten (Magnoliaceae)
* Muskaatplaanten (Myristicaceae)
* Annonaceae
* Degeneriaceae
* Eupomatiaceae
* Himantandraceae

## Luke uk diar
Siapenbuumer

**Siapenbuumer** (*Sapindales*) san en order faan bloosenplaanten (*Magnoliopsida*).

## Plaantenfamilin

* Anacardiaceae
* Biebersteiniaceae  
* Burseraceae (Balsambuumer)
* Kirkiaceae
* Meliaceae (Mahagooniplaanten) 
* Nitrariaceae
* Rutaceae (mä Citrusplaanten)
* Sapindaceae (Echt Siapenbuumer) 
* Simaroubaceae (Bateresken) 

## Luke uk diar
Langeland

**Langeland** as en däänsk eilun uun't Uastsia, an uk en komuun uun't ferwaltangsregiuun Syddanmark.

## Sarkspalen, stääden an saarpen

## Futnuuten


## Luke uk diar
Pöberoortagen

A **Pöberoortagen** (*Piperales*) san en plaantenkategorii mä fiiw familin.

## Plaantenfamilin
* Aristolochiaceae
* Pöberplaanten (Piperaceae)
* Saururaceae
* Hydnoraceae
* Lactoridaceae

## Luke uk diar
Canellales

**Canellales** san en plaantenorder mä tau familin. Det order as nai mä a Pöberoortagen.

## Familin
* Canellaceae
* Winteraceae

## Luke uk diar

* Kaneel
Alwat

**Alwat** (däänsk: Arlevad, sjiisk: Arlewatt) as en gemeen uun't nuurden faan Hüsem uun a kreis Nuurdfresklun.

## Biljen

Wiiser Alwat Åldrop 001.JPG


## Luke uk diar

* Gemeen Alwat

## Futnuuten
Freesendelf

**Freesendelf** (sjiisk: Fresendelf) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun bi a Treene.

## Luke uk diar
* Gemeen Freesendelf

## Futnuuten
Draage

**Draage** (sjiisk:Drage) as en gemeen bi a Eider uun a Kreis Nuurdfresklun.

## Luke uk diar

* Gemeen Draage

## Kwelen
Haatstinger Määrsch

**Haatstinger Määrsch** (däänsk: Hatsted Marsk, sjiisk: Hattstedtermarsch) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.

## Geografii
Di Green Küstwai gungt troch't gemeen.

## Luke uk diar

* Gemeen Haatstinger Määrsch

## Futnuuten
Melst

**Melst** (däänsk: *Mildsted*, sjiisk: *Mildstedt*) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun naibi Hüsem.

## Luke uk diar

* Gemeen Melst
* Mälst uun't *Nordfriesland Lexikon* faan't NFI

## Futnuuten
Haatst

**Haatst** (däänsk *Hatsted*, sjiisk *Hattstedt*) as en gemeen naibi Hüsem uun a kreis Nuurdfresklun.

## Geografii
Di Green Küstwai (B5) gungt troch't gemeen.

## Biljen

Wiiser twesken Hoorst en Haatst 001.JPG


## Luke uk diar

* Gemeen Haatst

## Futnuuten
Elisabeth-Sophien-Kuuch

Di **Elisabeth-Sophien-Kuuch** as en kuuch an en gemeen üüb det eilun Nuurdstrun uun a kreis Nuurdfresklun. Di gratst dial faan't eilun hiart tu det gemeen Nuurdstrun. Di kuuch as efter Elisabeth Sophie Desmercières (1714-1799) näämd.

## Persöönelkhaiden
* Peter Harry Carstensen, wiar ministerpresident faan Schleswig-Holstian

## Luke uk diar

* Gemeen Elisabeth-Sophien-Kuuch
*   uun't *Nordfriesland Lexikon* faan't NFI

## Futnuuten
Ramsteed

**Ramsteed** (sjiisk: Ramstedt, däänsk: *Ramsted*) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.

## Luke uk diar

* Gemeen Ramsteed

## Kwelen
Raantrem

**Raantrem** (sjiisk: Rantrum) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.

## Luke uk diar

* Gemeen Raantrem

## Futnuuten
Treene

A **Treen(e)** (plaatsjiisk *Treen*, däänsk: *Trenen*) as en letjen struum uun't nuurden faan Schleswig-Holstian an lääpt uun Friedrichstääd iin uun a Eider.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Eider

A **Eider** (latiinsk:*Egdor*, ualnuurdgermaans:*Egða*, däänsk:*Ejderen*) as 188 km lung an sodenang di lingst struum uun Schleswig-Holstian. A miast tidj faan't juar 811 bis 1864 wiar a Eider at süüdgrens faan Denemark.

## Luke uk diar

* A Eider - Wasser- und Schifffahrtsamt Tönning (sjiisk)

## Futnuuten
Åldrop

**Åldrop**  (sjiisk: Olderup) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.

## Biljen

Wiiser Alwat Åldrop 001.JPG


## Luke uk diar

* Gemeen Olderup

## Futnuuten
Süüderhöft

**Süüderhöft** (sjiisk: Süderhöft, däänsk: Sønderhøft) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun an leit bi a Treene.

## Luke uk diar

* Gemeen Süüderhöft

## Futnuuten
Süüdermaask

**Süüdermaask** (sjiisk: Südermarsch, däänsk: Sønder Marsk) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.

## Geografii
Di Green Küstwai gungt troch't gemeen.

## Bilen

Halbmondwehle Südermarsch Richard von Hagn.jpg|Hualewmuun-weel uun a Süüdermaask üüb en bil faan Richard von Hagn.


## Luke uk diar

* Gemeen Süüdermarsch

## Futnuuten
Armeensk kalender

Di **armeensk kalender** begant uun't juar 552 efter Krast. Diar hää ham det armeensk apostoolisk sark faan't röömsk sark ufliaset. Di iarst dai as di 11. Jüüle 552.

## Juarstaalen
A juarstaalen wurd mä ään bit sjauer buksteewen faan't armeensk alfabeet betiakent. Diarföör stäänt leewen ԹՎ för: թվին (t‘vin = juar).

Bispal: ՟ԹՎ ՇԻԹ = t‘vin 529 = 1080/81 efter Krast

## Muunsnöömer

## Luke uk diar
* Kalender
* Muuner
Witbek

**Witbek** (sjiisk: Wittbek, däänsk: Vedbæk) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun an leit bi a Treen.

## Luke uk diar

* Gemeen Witbek (sjiisk)

## Futnuuten
Witswort

**Witswort** (sjiisk: Witzwort, däänsk: Vitsvort) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.

## Geografii
Di Green Küstwai gungt troch't gemeen.

## Persöönelkhaiden
* Ingeborg Andresen (1878–1955)
* Claus Peter Boyens (1880–1951)
* Silke Hars (* 1952)

## Luke uk diar

* Gemeen Witswort (sjiisk)

## Futnuuten
Wååbel

**Wååbel** (sjiisk: Wobbenbüll, däänsk: Vobbenbøl) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.

## Persöönelkhaiden
* Harro Harring (1798–1870)

## Luke uk diar

* Gemeen Wååbel (sjiisk)

## Futnuuten
Årnfjålfäil

**Årnfjålfäil** (, sjiisk:Ahrenviölfeld, däänsk: *Arenfjoldemark*) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.

## Luke uk diar

* Gemeeen Årnfjålfäil (sjiisk)

## Futnuuten
Winert/öö

**Winert** (däänsk: Vinnert) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.

## Persöönelkhaiden
* Detlef Thomsen (1880-1954)

## Luke uk diar

* Gemeen Winert (sjiisk)

## Futnuuten
Ülwesbel/öö

**Ülwesbel** (däänsk: Ylvesbøl) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.

## Luke uk diar

* Gemeen Ülwesbel (sjiisk)
* Ülwesbeler Kuuch uun't *Nordfriesland Lexikon* faan't NFI

## Futnuuten
Haselund

**Haselund** as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun. Uk Brook an Kollund hiar tu det gemeen.

## Luke uk diar

* Gemeen Haselund (sjiisk)

## Futnuuten
Noorst

**Noorst** (sjiisk:Norstedt, däänsk: Nordsted) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun tesken Fjåål an Breetsteed.


Wiiser_twesken_Noorst_en_Trölstrup_001.JPG


## Luke uk diar

* Gemeen Noorst (sjiisk)

## Futnuuten
Swiasing

**Swiasing** (sjiisk:Schwesing, däänsk: Svesing) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.

Ön Swiasing-Engelsborig wiar 1944 en Bütenstair fan't KZ Neuengamme, hur ombi 300 Mensken omkemen sen. Ön dit Lön diarfan es deling en Teenkstiar tö finj.
Ön Låålönj es uk en Teenkstair, aurdat diar uk en Bütenstiar fan Neuengamme wesen es.

## Luke uk diar

* Gemeen Swiasing (sjiisk)

## Futnuuten
Salwit

**Salwit** (sjiisk: Sollwitt, däänsk: Solved) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun. Tu det gemeen hiart uk Pobüll.

## Luke uk diar

* Gemeen Salwit (sjiisk)

## Futnuuten
Fjåål

__NOTOC__

**Fjåål** (sjiisk:Viöl, däänsk: Fjolde) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun. Diar sat uk at ferwaltang faan't Amt Viöl.


Wiiser twesken Alwat en Oornshaud 001.JPG
Huuchfjåål_001.JPG


## Woopen
Di 11.Marts 2015 hää det gemeen hör woopen füngen. Hat as salwer an guln, swäärs troch lääpt en blä waag. Boowen as en ruad greks krüs an oner san sääks ruad stäären.

Det blä waag stäänt för a Arlau. Det ruad krüs komt faan't sark, diar am't juar 1100 baud wurden as. Det aparte furem faan't krüs gongt üüb't krastelk misjuun turag, diar doomools faan Uastroom ütjging. A stäären stun för a saarpen Boxlund, Eckstock, Huuchfjåål, Hoxstrup, Kragelund an Fjåål.

## Persöönelkhaiden
* Hermann Hansen (1896–1973)

## Luke uk diar

* Gemeinde Viöl
*   uun't *Nordfriesland Lexikon* faan't NFI

## Futnuuten
Jöömst

**Jöömst** (, sjiisk:Löwenstedt, däänsk: *Lyngsted* of uk *Lyngsæd*) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.


Wiiser Jöömst Kolkerhii 001.JPG


## Luke uk diar

* Gemeen Jöömst (sjiisk)

## Futnuuten
Imensteed

**Imensteed**,  **Emst** (sjiisk: Immenstedt, däänsk: Immingsted) as en gemeen uun a Kreis Nuurdfresklun.

## Luke uk diar

* Gemeen Imensteed 
* Nuurdfresk saarepsnöömer

## Kwelen
Joe Locke

**Joseph Paul Locke** (* 18. Maarts 1959 uun Palo Alto, Kalifornien, USA) as en US-amerikoonsken wibrafonist an komponist.

## Werk
Joe hää kompositsion an rütmus-instrumenten liard uun't Eastman School of Music uun Rochester (New York). Al uun studentenjuaren hää hi jazz spelet mä sok grat musiikern üs Dizzy Gillespie. 1981 toog hi am tu New York City an werket diar tuup mä auer a miaten bekäänd jazz musiikern üs Grover Washington Jr., Kenny Barron, Dianne Reeves, Rod Stewart, Bob Berg(†), Ron Carter, Geoffrey Keezer, Randy Brecker an flook öödern.

## Diskografii
* 2018 - *Subtle Disguise* - (Origin)
* 2015 – *Love Is A Pendulum* – (Motéma Music)
* 2013 – *Lay Down My Heart – Blues & Ballads Vol 1* – (Motéma Music)
* 2012 - *Wish Upon A Star* – The Joe Locke Quartet w/ Lincoln's Symphony Orchestra (Motéma Music)
* 2012 - *Signing* – mä Geoffrey Keezer, Terreon Gully, Mike Pope (Motéma Music)
* 2011 - *VIA* - mä Geoffrey Keezer, Tim Garland (Origin)
* 2010 - *For The Love Of You* – mä Geoffrey Keezer, George Mraz, Clarence Penn an Kenny Washington (E1 Music)
* 2009 - *Mutual Admiration Society 2* – mä David Hazeltine (SharpNine)
* 2008 - *Force of Four* – (Origin Records)
* 2008 - *Verrazano Moon* – Joe Locke & Frank Kimbrough (OmniTone Records)
* 2007 – *Sticks and Strings* – The Joe Locke Quartet (MusicEyes)
* 2006 – *Live in Seattle* – Joe Locke / Geoffrey Keezer Group (Origin)
* 2006 – *Fallen Angel* – mä Bob Sneider (Sons of Sound)
* 2005 – *Van Gogh by Numbers* – mä Christos Rafalides (Wire Walker)
* 2005 – *Rev.elation – A Milt Jackson Tribute* (Sharp Nine Records)
* 2005 – *Summertime* – mä Geoff Keezer (Eighty Eight’s / Sony Music)
* 2004 – *Summer Knows* – mä Geoff Keezer (Eighty Eight’s / Sony Music)
* 2004 – *Dear Life* - Joe Locke & 4 Walls Of Freedom (Sirocco Music)
* 2003 – *4 Walls Of Freedom* (Sirocco Music)
* 2002 – *State Of Soul* - (Sirocco Music)
* 2001 – *Storytelling* - (Sirocco Music)
* 2001 – *The Willow* - mä Frank Kimbrough (OmniTone)
* 2001 – *Beauty Burning* - (Sirocco Music)
* 1999 – *Mutual Admiration Society* - mä't David Hazletine Quartet (SharpNine)
* 1999 – *Saturn's Child* - mä Frank Kimbrough (OmniTone)
* 1999 – *Slander and other Love Songs* - (Milestone)
* 1998 – *Sound Tracks* - (Milestone)
* 1996 – *Inner Space* - (Steeplechase)
* 1995 – *Wirewalker* - (Steeplechase)
* 1995 – *Moment To Moment* - (Milestone)
* 1995 – *But Beautiful* - (Steeplechase)
* 1994 – *Wirewalker* - mä Kenny Barron (Steeplechase)
* 1994 – *Longing* - (Steeplechase)
* 1989 – *Present Tense* - mä Kenny Barron (Milestone)

## Luke uk diar

* Joe Locke sin wääbsteed
* Folwäärdag diskografii (tuupsteld faan Noal Cohen)
Rochester

**Rochester** [] as det ferwaltangsstääd faan Monroe County uun di US-stoot New York. Uun Rochester sat flook huuchskuulen, uk det Eastman School of Music.

## Kliima

## Sasterstääden

## Luke uk diar
Palo Alto

**Palo Alto** as en stääd uun't Santa Clara Valley (Silicon Valley) uun Kalifornien, USA, nai bi San Francisco an hiart tu't Santa Clara County.

## Luke uk diar

* Joe Locke
Monroe County (New York)

**Monroe County** as en county uun di US-bundesstoot New York. Det ferwaltang sat uun Rochester.

## Stääden an [[township]]s