open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1800

**1800** wiar det letst juar faan at 18. juarhunert. At juar begand mä’n Weedensdai uun de Gregoriaans kalender.

 **1800** wus dåt leest iir foon dåt 18. iirhunert. 

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 18. Janewoore: At Bank faan Frankrik wurd faan Napoleon Bonaparte grünjlaanjen.
* 20. Marts: Efter a Slacht faan Heliopolis fool Egypten tu Frankrik. Det fraansöösk armee oner generool Jean-Baptiste Kléber san order besiigt osmaans saldooten oner a gratwesir Jusuf Pascha.
* faan April tu Oktuuber: Presidentskapswool uun dön Ferianigt Stooten: wool faan Thomas Jefferson tu a president.
* 20. Jüüne: A fraansuusen naam at steed Turin.
* 05. September: Malta, dat faan a fraansuusen besaat weesen wiar, fool uun a hunen faan a Briten.

## Bäären
* 01. Janewoore: Filipina Brzezińska, poolsk komponist an klawiarspeler († 1886)
* 07. Janewoore: 
: Millard Fillmore, US-ameerikoons poliitiker an president († 1874)
: Moritz Daniel Oppenheim, tjiisk portreet- an histoorienmooler († 1882)
* 08. Janewoore: Wilhelm Schumacher, tjiisk skriiwer an tidjingsferleier († 1837)
* 06. Febrewoore: Achille Devéria, fraansöösk konstmooler an litograaf († 1857)
* 07. Febrewoore: Theodor von Zwehl, tjiisk stootsminister († 1875)
* 11. Febrewoore: William Henry Fox Talbot, ingels footopioniir († 1877)
* 02. Marts: Jewgeni Abramowitsch Baratynski, rüs ofisiar, skriiwer an dachter († 1844)
* 16. Marts: Ninkō, keiser faan Jaapaan († 1846)
* 08. April: Ernst Förster, tjiisk konstmooler, konstskriiwer an dachter († 1885)
* 15. April: James Clark Ross, ingels forsker an siafeerer († 1862)
* 16. April: Józef Stefani, poolsk komponist († 1876)
* 19. Jüüle: Juan José Flores, ekwadoriaans stootspresident († 1864)
* 25. Jüüle: Heinrich Göppert, tjiisk botaaniker, paleontoloog an profesor († 1884)
* 22. September: George Bentham, britisk botaaniker († 1884)
* 10. Oktuuber: Charles Tilstone Beke, britisk Aafrikaforsker († 1874)
* 23. Oktuuber: Henri Milne Edwards, fransöösk bioloog († 1885)
* 25. Oktuuber: Thomas Babington Macaulay, ingels histooriker († 1859)
* 07. Nofember: Gosling Posthumus, waastfresk konstmooler († 1832)
* 21. Nofember: Carl Robert Croll, tjiisk konstmooler konstmooler († 1863)
* 01. Deetsember: Mihály Vörösmarty, ungars dachter, redaktöör an auerseeter († 1855)
* 03. Deetsember: France Prešeren, sloweens dachter († 1849)

## Störwen
* 17. Janewoore: Akera Kankō, jaapaans dachter (* 1740)
* 25. April: William Cowper, ingels dachter (* 1731)
* 07. Mei: Niccolò Piccinni, italjeens komponist (* 1728)
* 18. Mei: Aleksander Suworow, rüs generool (* 1730)
* 14. Jüüne: Jean-Baptiste Kléber, fraansöösk generool (* 1753)
* 05. Deetsember: Jean Baptiste Audebert, fraansöösk natüürforsker an konstmooler (* 1759)
Stikelbei

At **Stikelbei**,  **Stekebäär**,  **Stekelsbiar** (*Ribes uva-crispa*, uk: *Ribes grossularia*) as en plaant an uk sin früchten uun det famile Grossulariaceae. Hat komt uun Euroopa, Aasien an Nuurdafrikoo föör.

## Bilen

Stachelbeere_(Ribes_uva-crispa).jpg|Rip früchten faan en ruad suurt
Ribes_uva-crispa20090512_042.jpg|Bloos
Ribes_grossularia_L..jpg|Tiaknang


## Suurten
* 'Achilles': ruad früchten, gud smaag
* 'Green kuugel': grat früchten, laachtgreen, swet-sür
* 'Invicta': green, madelgrat
* 'Pax': ruad, hiaret früchten
* 'Xenia': laachtruad, grat früchten, gud smaag

## Wäärdaghaid

## Kwelen


## Luke uk diar
Grat Braannäädel

At **Grat Braannäädel** (*Urtica dioica*) as en plaantenslach uun det famile *[[Urticaceae]]*.

## Onerslacher
Uun Euroopa san diar tau onerslacher:
* *Urtica dioica* subsp. *dioica*
* *Urtica dioica* subsp. *subinermis*

## Luke uk diar

*
Iipern

**Iipern** (*Ulmus*), efter't holt uk **Rüster** näämd, san en skööl faan plaanten uun det famile faan a Iiperplaanten (*Ulmaceae*). Diar jaft at son 40 ünlik slacher faan.

Iipern sterew uun Madeleuroopa so biletjen ütj, auer jo ei jin iinslebet kraankhaiden uun kem.

## Slacher
Wan faan iipern snaaket woort, as miast at Fial-Iiper (*Ulmus minor*) mend
* Fial-Iiper (*Ulmus minor*)

## Luke uk diar
Fial-Iiper

A **Fial-Iiper** of uk man ianfach **Iiper** (*Ulmus minor*) as en somergreenen bleedenbuum uun det famile faan a Iiperplaanten (*Ulmaceae*).

Uun Madeleuroopa stareft at Iiper so suutjis ütj, auer hat faan di skemel *[[Ophiostomatales|Ophiostoma (novo-) ulmi]]* befäälen woort an diar ei jinuun koon. Di swaamp befäält fööraal ääler buumer, diar sjoker üs 15 cm uun a stam san. Ööders kön Iipern 600 juar ual an 40 m huuch wurd.

## Onerslacher
**Ulmus minor* subsp. *angustifolia*. (Syn. *U. minor* var. *cornubiensis*) 
**Ulmus minor* subsp. *minor* (Syn. *U. carpinifolia*)  
**Ulmus minor* var. *plotii*
**Ulmus minor* subsp. *sarniensis*
**Ulmus minor* var. *vulgaris* (Syn. *U. procera*).

## Bilen

Ulmus minor MHNT.BOT.2010.12.3.jpg|Siad faan *Ulmus minor*


## Luke uk diar

*
Skemel

Wat menst dü?

* Skemel, di witj hingst
* Di skemelridjer, di romoon faan Theodor Storm
* Skemel (swaamp), di wääkst, wan wat ferskemelt
Skemel (swaamp)

**Skemel** san eukariooten uun det hoodkategorii faan a Swaampen (Fungi).

## Süstemaatik
Fööraal tau klasen faan *swaampen* wurd üs *skemel* betiakent:
* *[[Eurotiomycetes]]*
* *[[Zygomycetes]]*

## Luke uk diar
Ruusenplaanten

**Ruusenplaanten** (*Rosaceae*) san en grat plaantenfamile uun det order faan a *[[Rosales]]*. Sodenang san jo nai mä Henepplaanten, Iipern an Braannäädler.

## Onerfamilin an Triibuus
* Amygdaloideae
*: Amygdaleae – Exochordeae – Gillenieae – Kerrieae – Lyonothamneae – Maleae – Neillieae – Osmaronieae – Sorbarieae – Spiraeeae
* Dryadoideae
*: Dryadeae
* Rosoideae
*: Agrimonieae – Colurieae – Potentilleae – Roseae – Rubeae – Ulmarieae
* Spiraeoideae
*: Pyreae

## Enkelt Sköölen an Slacher
At jaft wel son 3.000 plaantenslacher uun detdiar famile. Diar hiar uk föl früchten tu:

* Aapelbeien (*Aronia*)

* Sokerplumen (*Amelanchier*)

* Haageduurnbuumer (*Crataegus*)

* Kwitenbuumer (*Cydonia*)
:: Kwitenbuum (*Cydonia oblonga*)

* Eriobotrya
:: Loquat (*Eriobotrya japonica*)

* Eerdbeien (*Fragaria*)
:: Guard-Eerdbei (*Fragaria × ananassa*)

* Aapelbuumer (*Malus*)
:: Aapelbuum (*Malus domestica*)

* Stianfrüchtbuumer (*Prunus*)
:: Aprikoos (*Prunus armeniaca*)
:: Käärsbuum (*Prunus cerasus*)
:: Plumbuum (*Prunus domestica*)
:: Mandelbuum (*Prunus dulcis*)
:: Drüüwenkäärs (*Prunus padus*)
:: Firsich (*Prunus persica*)
:: Japoonsk Blooskäärs (*Prunus serrulata*)
:: Sleesuurn (*Prunus spinosa*)

* Peerbuumer (*Pyrus*)
:: Peerbuum (*Pyrus communis*)
:: Nashi (*Pyrus pyrifolia* of uk *Pyrus sinensis*)

* Ruusen,  Rocht Ruusen (*Rosa*)
:: Hünjruus, Haagruus, Wil Ruus (*Rosa canina*)
:: Irpelruus (*Rosa rugosa*)
:: Dünemruus (*Rosa spinosissima*)

* Beienbosker (*Rubus*)
:: Braandebei (*Rubus fruticosus* agg.)
:: Himbei (*Rubus idaeus*)
:: Madlunsia-Braandebei (*Rubus ulmifolius*)

* Fögelbeien (*Sorbus*)
:: (Echt) Fögelbei (*Sorbus aucuparia*)
:: Sweedsk Fögelbei (*Sorbus intermedia*)

## Luke uk diar
Braandebei

At **Braandebei** (*Rubus fruticosus* agg.) as en frücht an en plaant uun det famile faan a Ruusenplaanten (*Rosaceae*). Diar san muar üs 2.000 slacher, diar det Braandebei like. *Rubus fruticosus* as diarbi salew en saamelnööm ("agg.") för en hialer rä slacher. Miast as wel di slach *Rubus plicatus* mend.

## Luke uk diar

*
Iiperplaanten

**Iiperplaanten** (Ulmaceae) san en plaantenfamile uun det order faan a *[[Rosales]]*. Diar jaft at sööwen sköölen faan, diar miast üüb a nuurdelk eerdheleft waaks.

## Sköölen
efter GRIN:
* *[[Ampelocera]]* 
* *[[Hemiptelea]]* 
* *[[Holoptelea]]* 
* *[[Phyllostylon]]*
* *[[Planera]]* 
* Iipern (*Ulmus*) mä 20 bit 30 slacher
* *[[Zelkova]]* mä 7 slacher

## Kwelen


## Luke uk diar
Letj Braannäädel

At **Letj Braannäädel** (*Urtica urens*) as en plaantenslach uun det famile *[[Urticaceae]]*.

## Luke uk diar

*
Beienbosker

**Beienbosker** (*Rubus*) san en skööl faan flook düüsen plaantenslacher uun det famile faan a Ruusenplaanten (*Rosaceae*).

## Slacher
Bekäänd slacher san at:
* Braandebei (*Rubus fruticosus* agg.)
* Himbei (*Rubus idaeus*)
* Madlunsia-Braandebei (*Rubus ulmifolius*)

## Luke uk diar
Madlunsia-Braandebei

At **Madlunsia-Braandebei** (*Rubus ulmifolius*) as en frücht an en plaant uun det famile faan a Ruusenplaanten (*Rosaceae*).

## Süstemaatik
Diar san tau onerslacher:
* *Rubus ulmifolius* var. *inermis*
* *Rubus ulmifolius* var. *ulmifolius*

## Luke uk diar
Himbei

At **Himbei** (*Rubus idaeus*) as en frücht an en plaant uun det famile faan a Ruusenplaanten (*Rosaceae*). Diar san muar üs 2.000 slacher, diar det himbei like.


Raspberry - whole (Rubus idaeus).jpg|
Raspberry - halved (Rubus idaeus).jpg|
Raspberries (Rubus idaeus).jpg|


## Luke uk diar

*
Fögelbei

At (Echt) **Fögelbei** (*Sorbus aucuparia*,&nbsp;L. ; Syn. *Pyrus aucuparia*,&nbsp;Gaertner) as en bleedenbuum uun det famile faan a Ruusenplaanten (*Rosaceae*).

## Bilen

Eberesche Knospen und Blüten.JPG|Bloosen
Vogelbeeren.jpg|Früchten (juupen)
Ebereschebaum.jpg|Buum


## Luke uk diar

*
Eerdbeien

**Eerdbeien** (*Fragaria*) san en skööl faan sowat 20 plaantenslacher uun det famile faan a ruusenplaanten (*Rosaceae*).

## Slacher
* *[[Fragaria chiloensis]]* (L.) Duchesne
* *[[Fragaria daltoniana]]* J. Gay
* *[[Fragaria iinumae]]* Makino
* *[[Fragaria iturupensis]]* Staudt
* *[[Fragaria moupinensis]]* (Franch.) Cardot
* *[[Fragaria moschata]]* (Duch.) Weston
* *[[Fragaria nilgerrensis]]* Schltdl. ex J. Gay
* *[[Fragaria nipponica]]* Makino
* *[[Fragaria nubicola]]* (Hook. f.) Lindl. ex Lacaita
* *[[Fragaria orientalis]]* Losinsk.
* *[[Fragaria vesca]]* L.
* *[[Fragaria virginiana]]* Mill.
* *[[Fragaria viridis]]* (Duch.) Weston
* *[[Fragaria yezoensis]]* Hara
* Guard-eerdbei (*Fragaria × ananassa*) (Duch.) Decne. & Naudin
* *[[Fragaria × vescana]]* Rud. Bauer & A. Bauer

## Literatüür
* Leo Fox, John Langley, Torkild Hinrichsen: *Die Erdbeere, Verführung in Rot. Kulturgeschichte einer Frucht aus den Vierlanden*. Husum Druck, Husum. 2001. .

## Luke uk diar
Aapelbuumer

**Aapelbuumer** (*Malus*) san en skööl faan 42 bis 55 slacher uun det plaantenfamile faan a ruusenplaanten (*Rosaceae*). Di wichtagst slach as was di *[[Malus domestica]]*, huar en hialer rä suurten faan aptaanj wurden san.

## Slacher
* M. sect. Chloromeles
*: M. angustifolia – M. coronaria – M. ioensis
* M. sect. Gymnomeles
*: M. baccata – M. floribunda – M. halliana – M. hupehensis – M. mandshurica – M. rockii – M. sargentii – M. sikkimensis – M. spontanea – M. toringo
*: M. × arnoldiana – M. × hartwigii – M. × zumi
* M. sect. Malus
*: M. asiatica – M. crescimannoi – M. domestica – M. muliensis – M. orientalis – M. prunifolia – M. pumila – M. sieversii – M. spectabilis – M. sylvestris
*: M. × astracanica – M. × eleyi – M. × magdeburgensis – M. × micromalus
* M. sect. Sorbomalus
*: M. fusca – M. kansuensis – M. komarovii – M. toringoides – M. transitoria
* M. sect. Yunnanenses
*: M. honanensis – M. ombrophila – M. prattii – M. yunnanensis
* Nothospecies
*: M. × adstringens – M. × asiatica – M. × atrosanguinea – M. × dawsoniana – M. × platycarpa – M. × purpurea – M. × riversicarnea – M. × robusta – M. × scheideckeri – M. × soulardii – M. × sublobata

## Luke uk diar
Fögelbeien

**Fögelbeien** (*Sorbus*) san en skööl faan 100 plaantenslacher uun det famile faan a Ruusenplaanten (*Rosaceae*). Jo waaks üüb a nuurdelk eerdheleft.

## Bilen

Sorbus aucuparia Wilde lijsterbes bloeiwijze.jpg|"Echt" Fögelbei (*Sorbus aucuparia*)
Sorbus aria0.jpg|*Sorbus aria*
Mountain-Ash Farnblättrige Eberesche Sorbus scalaris 14.jpg|*Sorbus scalaris*


## Slacher (ütjwool)
: (Echt) Fögelbei (*Sorbus aucuparia*)
: Sweedsk Fögelbei (*Sorbus intermedia*)

## Luke uk diar
Guard-Eerdbei

At **Guard-Eerdbei** (*Fragaria × ananassa*, Syn. *Fragaria × magna*) as det kultiwiaret Eerdbei uun det famile faan a Ruusenplaanten (*Rosaceae*). Hat as ütj amerikoonsk slacher iinkrüsagt wurden.

## Bilen

Erste-Erdbeere.jpg|Rip Eerdbei
Erdbeerblüte, Fragaria 1.JPG|Eerdbeibloos
Erdbeeren-WJP-1.jpg|Plooket Eerdbeien
Strawberry_Pie.jpg|Eerdbeitort
Strawberrycake.jpg|Eerdbeikuuks
Flickr_-_cyclonebill_-_Jordb%C3%A6r_med_fl%C3%B8de.jpg|Eerdbeien mä moolk


## Luke uk diar
Peerbuumer

**Peerbuumer** (*Pyrus*) san en skööl faan 25 bit 28 slacher uun det famile faan a ruusenplaanten (*Rosaceae*). Faan bedüüdang för a büürerei san oober fööraal tau slacher: *[[Pyrus communis]]* an *[[Pyrus pyrifolia]]*.

## Bilen

Birnb%C3%A4ume_bl%C3%BChend.jpg|Peerbuumer bleu
Birne_Knospe_Schnitt.jpg|Peerknob
BirnBaumBl%C3%BCten1.JPG|Bloos


## Süstemaatik
efter GRIN
* *[[Pyrus armeniacifolia]]* T.T.Yu
* *[[Pyrus austriaca]]* A. Kern.
* *[[Pyrus autumnalis]]* Koidz.
* *[[Pyrus betulifolia]]* Bunge
* *[[Pyrus boissieriana]]* Buhse
* *[[Pyrus bretschneideri]]* Rehder
* *[[Pyrus calleryana]]* Decne.
* *Pyrus × canescens* Spach = *P. × nivalis* × *P. salicifolia* Pall.
* (Kultuur-)Peerbuum (*Pyrus communis* L., Syn.: *Pyrus asiae-mediae* Popov, *Pyrus balansae* Decne., *Pyrus bourgaeana* Decne., *Pyrus caucasica* Fed., *Pyrus communis* subsp. *bourgaeana* (Decne.) Nyman, *Pyrus communis* var. *mariana* Willk., *Pyrus domestica* Medik., *Pyrus elata* Rubtzov, *Pyrus medvedevii* Rubtzov)
* *[[Pyrus cordata]]* Desv.
* *[[Pyrus cossonii]]* Rehder
* *[[Pyrus crenata]]* Buch.-Ham. ex D.Don
* *[[Pyrus dimorphophylla]]* Makino
* *[[Pyrus elaeagrifolia]]* Pall.
* *[[Pyrus fauriei]]* C.K.Schneid.
* *[[Pyrus gharbiana]]* Trab.
* *[[Pyrus glabra]]* Boiss.
* *[[Pyrus hondoensis]]* Nakai & Kikuchi
* *[[Pyrus hopeiensis]]* T.T.Yu
* *[[Pyrus koehnei]]* C.K.Schneid.
* *[[Pyrus korshinskyi]]* Litv.
* *Pyrus ×lecontei* Rehder = *P. communis* × *P. elaeagrifolia*, Syn.: Salbeiblatt-Birne (*P. salviifolia* DC.)
* *[[Pyrus pashia]]* Buch.-Ham. ex D.Don (Syn.: *Pyrus kumaoni* Decne. ex Hook. f., *Pyrus nepalensis* Hort ex Decne., *Pyrus pashia* var. *kumaoni* (Decne. ex Hook. f.) Stapf, *Pyrus variolosa* Wall. ex Brandis)
* *[[Pyrus mamorensis]]* Trab.
* *[[Pyrus maximowicziana]]* Nakai
* *Pyrus × michauxii* Bosc ex Poir. = *P. × nivalis* × *P. spinosa*
* *[[Pyrus × nivalis]]* Jacq. = *P. communis* × *P. elaeagrifolia*, Syn. *Pyrus salviifolia* DC.
* *[[Pyrus pashia]]* Buchanan-Hamilton ex D.Don
* *[[Pyrus phaeocarpa]]* Rehder
* *[[Pyrus pseudopashia]]* T.T.Yu
* *[[Pyrus pyraster]]* (L.) Burgsd., Syn. *Pyrus communis* L. subsp. *pyraster* (L.) Ehrh., *Pyrus communis* var. *pyraster* L.
* Nashi (*Pyrus pyrifolia* (Burm. f.) Nakai, Syn.: *Pyrus sinensis* Nakai, *Pyrus sinensis* L.H.Bailey, *Pyrus sinensis* var. *culta* Makino)
* *[[Pyrus regelii]]* Rehder
* *[[Pyrus sachokiana]]* Kuth.
* *[[Pyrus salicifolia]]* Pall.
* *[[Pyrus serrulata]]* Rehder
* *[[Pyrus sinkiangensis]]* T. T. Yu
* *[[Pyrus spinosa]]* Forssk. (Syn.: *Pyrus amygdaliformis* Vill., *Pyrus persica* Pers.)
* *[[Pyrus syriaca]]* Boiss.
* *[[Pyrus sohayakiensis]]* Koidz.
* *[[Pyrus taiwanensis]]* Iketani & Ohashi: Die Heimat ist Taiwan.
* *[[Pyrus turcomanica]]* Maleev
* *[[Pyrus ussuriensis]]* Maxim. (Syn.: *Pyrus sinensis* Decne. non Lind.)
* *[[Pyrus xerophila]]* T.T.Yu

## Futnuuten


## Luke uk diar
Peerbuum

A **peerbuum** (*Pyrus communis*) as en buum uun det famile faan a ruusenplaanten (*Rosaceae*). Hi as en ualen kultuurbuum mä en hialer rä suurten.

## Wäärdaghaid faan a früchten



## Suurten (ütjwool)
*'Alexander Lucas'
*'Conference'
*'Forelenpeer'
*'Ääder faan Trévoux'
*'Gellerts Böderpeer'
*'Grat kaathood'
*'Gud Luise'
*'Dr. Jules Guyot'
*'Karcherpeer'
*'Knauspeer'
*'Köstelk faan Charneux'
*'Saftpeer'
*'Packhams'
*'Palmiskpeer'
*'Schweizer Weederpeer'
*'Williams Christ'

## Futnuuten


## Luke uk diar

*
Haageduurnbuumer

**Haageduurnbuumer** (*Crataegus*) san en skööl faan 200 bit 300 bosker of letj buumer uun det plaantenfamile faan a Ruusenplaanten (Rosaceae). Uun Euroopa käänt am 22 slacher, uun Sjiisklun trii. Miast ment am wel di slach *Crataegus monogyna*, hi as oober swaar mad öödern tu käänen.

Di nööm komt faan *haag* = iinwoksen stak lun, huar di bosk hal üüb a waaler wääkst.

## Bilen

Crataegus monogyna - Common hawthorn.jpg|En haageduurnbuum bleut.
(MHNT) Crataegus monogyna - flowers and buds.jpg|Bloosen
Weißdorn-Früchte im Spätsommer 2012.JPG|Früchten


## Slacher
A slacher uun Sjiisklun het:
* *Crataegus monogyna* Jacq.
* *Crataegus laevigata* (Poir.) D. C. (Syn.: *C. oxyacantha* auct.)
* *Crataegus rhipidophylla* Gand. (Syn.: *C. rosiformis* Janka, *C. curvisepala* Lindm.)

## Luke uk diar
Kwitenbuum

A **Kwitenbuum** (*Cydonia oblonga*) as di iansagst plaantenslach uun det skööl ***Cydonia*** an hiart tu a ruusenplaanten (*Rosaceae*). Hi as en ualen kultuurbuum.

## Bilen

Cydonia_oblonga_-_K%C3%B6hler%E2%80%93s_Medizinal-Pflanzen-049.jpg|Bloos, frücht an siad
QuinceBloom.jpg|Bloosen
Quittenspeck.jpg|Kwiten"bruad"


## Suurten
* ‘Bereczki’: mil an mä grat früchten
* ‘Bourgeaut’
* ‘Champion’
* ‘Cydopom’
* ‘Cydora’
* ‘Cydora Robusta’
* ‘Konstantinopel-kwit’
* ‘Lungfrüchten’
* ‘Leskovač’, ‘Leskovac’ of ‘Lescovac’
* ‘Portugiisk peerenkwit’
* ‘Quebec’
* ‘Radonia’
* ‘Ronda’
* ‘Toronto’
* ‘van Deman’
* ‘Vranja’ of ‘Vrania’
* ‘Wudonia’

## Luke uk diar
Nashi

At **nashi** (*Pyrus pyrifolia* of uk *Pyrus sinensis*) (japoonsk: , *nashi*, det ment *peer*) as en peerbuum uun det famile faan a ruusenplaanten (*Rosaceae*). Hat het uk *japoonsk peer*.
Ööders üs at kultuur-peer mä aal sin suurten komt at nashi oober ei faan *Pyrus communis* uf.

## Bilen

Pyrus pyrifolia var culta3.jpg|Buark
Pyrus pyrifolia var culta2.jpg|Bloos
Pear nashi 81.jpg|Frücht


## Luke uk diar
Ruusen

A **Ruusen**, ** Rocht Ruusen** (*Rosa*) san en skööl faan 100 bit 250 plaantenslacher uun det famile faan a Ruusenplaanten (*Rosaceae*). Hör früchten san *[[juup]]en*.

## Bilen

Rosa_rubiginosa_hips.jpg|Twiig an juupen faan *Rosa rubiginosa*
Rosa_tomentosa_flowerdiagram.png|Bloosenmünster faan *Rosa tomentosa*
File_Rose_thorn.jpg|Ruuspuurter


## Onersköölen
R. subg. Hesperhodos – R. subg. Hulthemia – R. subg. Platyrhodon – R. subg. Rosa

#### Enkelt slacher
* Hünjruus, Haagruus, Wil Ruus (*Rosa canina*)
* Irpelruus (*Rosa rugosa*)
* Dünemruus (*Rosa spinosissima*)

## Luke uk diar
Hünjruus

At **Hünjruus**, **Haagruus** of **Wil Ruus** (*Rosa canina*) as en Ruusenplaant uun det famile *Rosaceae*.

## Bilen

Illustration_Rosa_canina0.jpg|Twiig, bloos an frücht
Hundsrose.jpg|Bloos
Rosa_canina_fruits.jpg|Juupen


## Luke uk diar

*
Dünemruus

At **Dünemruus** (*Rosa spinosissima* of *Rosa pimpinellifolia*) as en wil Ruus uun det famile *[[Rosaceae]]*. 

## Bilen

Rosa_pimpinellifolia_hip.jpg|Juup
Rosa_pimpinellifolia_young_stem.jpg|Puurter
Pimpinellrosor.jpg|Bosk


## Luke uk diar

*
Stianfrüchtbuumer

**Stianfrüchtbuumer** (*Prunus*) san en skööl faan muar üs 200 plaantenslacher uun det famile faan a Ruusenplaanten (*Rosaceae*).

## Onersköölen
P. subg. Amygdalus – P. subg. Cerasus – P. subg. Emplectocladus – P. subg. Prunus

## Wichtag slacher
* Aprikoos (*Prunus armeniaca*)
* Käärsbuum (*Prunus cerasus*)
* Plumbuum (*Prunus domestica*)
* Mandelbuum (*Prunus dulcis*)
* Loorbeikäärs (*Prunus laurocerasus*), uk: *Käärsloorbei*
* Drüüwenkäärs (*Prunus padus*)
* Firsich (*Prunus persica*)
* Japoonsk Blooskäärs (*Prunus serrulata*)
* Sleesuurn (*Prunus spinosa*)

## Luke uk diar
Faxe Komuun

**Faxe Komuun** as en däänsk komuun uun't regiuun Sjælland. Hat as &nbsp;km² grat an hää  iinwenern (Stant ). At ferwaltang sat uun Haslev.

## Stääden an gemeenen





## Futnuuten


## Luke uk diar
Greve Komuun

**Greve Komuun** as en däänsk komuun üüb't eilun Sialun uun't regiuun Sjælland mä  iinwenern (Stant ). At ferwaltang sat uun Greve Strand.

## Stääden an saarpen

## Futnuuten


## Luke uk diar
Holbæk Komuun

**Holbæk Komuun** as en däänsk komuun üüb Sialun mä  iinwenern (Stant ) an en grate faan &nbsp;km². Hat hiart tu't regiuun Sjælland, at ferwaltang sat uun Holbæk.

## Stääden an saarpen

## Luke uk diar

## Futnuuten
Irpelruus

At **irpelruus** (*Rosa rugosa*) as en wil ruus uun det famile faan a *[[Rosaceae]]*.

## Bilen

Rosa 'Blanc Double de Coubert'.jpg|*R. rugosa* suurt 'Blanc Double de Coubert'
Rosa_rugosa0.jpg|*R. rugosa* suurt 'Dagmar Hastrup'
Rosa_rugosa.JPG|Juupen faan *R. rugosa*


## Luke uk diar
Odsherred Komuun

**Odsherred Komuun** as en däänsk komuun uun't regiuun Sjælland mä  iinwenern () an en grate faan &nbsp;km². At ferwaltang sat uun Højby, oober det grast stääd as Nykøbing Sjælland.

## Stääden an saarpen

## Luke uk diar

## Futnuuten
Solrød Komuun

**Solrød Komuun** as en däänsk komuun bi at Køge Bugt uun't nuurden faan Køge uun't regiuun Sjælland mä en grate faan &nbsp;km² an  iinwenern (Stant ).

## Stääden an saarpen

¹ Lille Skensved leit tu en graten dial uun't Højelse Sogn uun't Køge Komuun

² Solrød Strand amfaadet a sarkspalen Karlstrup Sogn, Solrød Sogn an Jersie Sogn.

## Futnuuten


## Luke uk diar
Lolland Komuun

**Lolland Komuun** as en däänsk komuun an leit üüb't eilun Lolland uun't regiuun Sjælland. Diar lewe  iinwenern (Stant ).

## Stääden an saarpen

## Futnuuten


## Luke uk diar
Sorø Komuun

**Sorø Komuun** as en komuun üüb't däänsk eilun Sialun.

## Saarpen an stääden





## Futnuuten


## Luke uk diar

* Amtelk wääbsidj faan't komuun (däänsk)
Stevns Komuun

**Stevns Komuun** as en däänsk komuun uun't regiuun Sjælland mä  iinwenern (Stant ) an en grate faan &nbsp;km². 

## Stääden an gemeenen





## At belukin wäärs
* Sloot Gjorslev
* Stevns Klint

## Futnuuten


## Luke uk diar
Albertslund Komuun

**Albertslund Komuun** as en däänsk komuun uun't regiuun Hovedstaden an uk dial faan't Hovedstadsområdet mä en grate faan &nbsp;km² an  iinwenern (Stant ). At ferwaltang sat uun Albertslund, sowat 14&nbsp;km waasten faan Kopenhuuwen.

## Sarkspalen

## Sasterstääden

* Mölndal, Sweeden, sant 1971
* Grabow, Sjiisklun, sant 1972
* Borken, Sjiisklun, sant 1987
* Sisimiut, Greenlun, sant 1991
* Říčany, Tschechien, sant 1993
* Whitstable, Ingelun, sant 1995
* East Renfrewshire, Skotlun, sant 1996

## Futnuuten


## Luke uk diar
Allerød Komuun

**Allerød Komuun** as en däänsk komuun uun't regiuun Hovedstaden mä en grate faan &nbsp;km² an  iinwenern (Stant ). At ferwaltang sat uun Lillerød. 

## Stääden an gemeenen

ABlovstrød Sogn leit tu en dial uk uun't Hørsholm Komuun.

BDet stääd Birkerød leit fööraal uun't Rudersdal Komuun, oober tu en letjen dial uk uun't Allerød Komuun an uun't Furesø Komuun.

CDet stääd Lillerød amfaadet Lillerød Sogn an Engholm Sogn. 

DDet stääd Lynge amfaadet Lynge Sogn an Uggeløse Sogn.

## Futnuuten


## Luke uk diar
Brøndby Komuun

**Brøndby Komuun** as en däänsk komuun uun't regiuun Hovedstaden mä en grate faan &nbsp;km² an  iinwenern (Stant ). At ferwaltang sat uun Brøndby naibi Kopenhuuwen.

## Sarkspalen

## Sasterstääden

* Botkyrka, Sweeden
* Dorogomilovo, Ruslun
* Prag 2 *(Mestske Casti Praha 2)*, Tschechien
* Stange, Norweegen
* Bezirk Steglitz-Zehlendorf, Berlin, Sjiisklun

## Futnuuten


## Luke uk diar
Fredensborg Komuun

**Fredensborg Komuun** as en däänsk komuun üüb't eilun Sialun uun't regiuun Hovedstaden mä  iinwenern (Stant ) an en grate faan &nbsp;km². At ferwaltang sat uun Kokkedal.

## Stääden an saarpen

## Futnuuten


## Luke uk diar
Dragør Komuun

**Dragør Komuun** [] as en däänsk komuun uun't regiuun Hovedstaden üüb't eilun Amager mä en grate faan &nbsp;km² an  iinwenern (Stant ). 

## Stääden an saarpen





## Futnuuten


## Luke uk diar
Frederiksberg Komuun

**Frederiksberg Komuun** [] as en stääd an en däänsk komuun naibi Kopenhuuwen üüb't eilun Sialun mä en grate faan &nbsp;km² an  iinwenern (Stant ). Det komuun woort mä tu't stääd Kopenhuuwen tääld.

## Sarkspalen

## Futnuuten


## Luke uk diar
* stääd Frederiksberg
Gladsaxe Komuun

**Gladsaxe Komuun** as en däänsk komuun uun't regiuun Hovedstaden an uun't Hovedstadsområdet. Hat as &nbsp;km² grat an täält  iinwenern (Stant ).

## Sarkspalen

## Sasterstääden
*  Sjiisklun: Minden an Neubrandenburg
*  Uastenrik: Klagenfurt
*  Kroatien: Split
* : Veszprém

## Futnuuten


## Luke uk diar
Glostrup Komuun

**Glostrup Komuun** [] as en däänsk komuun uun't nuurduasten faan't eilun Sialun an hiart tu't Hovedstadsområdet an tu't regiuun Hovedstaden. Hat as &nbsp;km² grat an hää  iinwenern (Stant ).

## Sarkspalen
* Glostrup Sogn mä *Glostrup Kirke* an *Østervangkirken*.

## Futnuuten


## Luke uk diar
Herlev Komuun

**Herlev Komuun** as en däänsk komuun uun't regiuun Hovedstaden mä  iinwenern. Hat hiart uk mä tu't Hovedstadsområdet. At ferwaltang sat uun't stääd Herlev.

## Sarkspalen

## Sasterstääden
* Eberswalde, Sjiisklun
* Höganäs, Sweeden
* Lieto, Finlun
* Nesodden, Norweegen
* Seltjarnarnes, Islun

## Futnuuten


## Luke uk diar
Hillerød Komuun

**Hillerød Komuun** [] as en däänsk komuun uun't nuurduasten faan't eilun Sialun uun't regiuun Hovedstaden. hat as &nbsp;km² grat an hää  iinwenern (Stant ).

## Stääden an saarpen

A Det stääd Hillerød amfaadet a sarkspalen Frederiksborg Slotssogn, Grønnevang, Hillerød, Præstevang an Ullerød.

B Uun a taalen faan't Nødebo Sogn as det Gadavang Sogn noch mä banen.

## Futnuuten


## Luke uk diar
Høje-Taastrup Komuun

**Høje-Taastrup Komuun** (uk *Høje-Tåstrup* skrewen) as en däänsk komuun uun't regiuun Hovedstaden. Hat as &nbsp;km² grat an diar lewe  iinwenern (Stant ).

## Stääden an saarpen

A Taastrup amfaadet a sarkspalen Høje Tåstrup, Tåstrup Nykirke an Rønnevang, an dialwiis uk Sengeløse Sogn. 

B Hedehusene amfaadet a sarkspalen Fløng an Hedehusene, an dialwiis uk Reerslev Sogn.

## Futnuuten


## Luke uk diar
Hørsholm Komuun

**Hørsholm Komuun** [] as en däänsk komuun uun't regiuun Hovedstaden. At ferwaltang sat uun't stääd Hørsholm. hat as &nbsp;km² grat an diar lewe  iinwenern (Stant ).

## Stääden an saarpen

## Sasterstääden
* Oulainen, Finlun

## Futnuuten


## Luke uk diar
Lyngby-Taarbæk Komuun

**Lyngby-Taarbæk Komuun** *(uk Lyngby-Tårbæk skrewen)* as en däänsk komuun uun't Regiuun Hovedstaden mä en grate faan &nbsp;km² an  iinwenern (Stant ).

## Sarkspalen

## Sasterstääden
* Askim uun Norweegen
* Huddinge uun Sweeden
* Nuuk (Godthåb) uun Greenlun
* Seyðisfjörður uun Islun
* Vantaa uun Finlun.

## Futnuuten


## Luke uk diar
Rudersdal Komuun

**Rudersdal Komuun** as en däänsk komuun uun't nuurduasten faan't eilun Sialun mä  iinwenern (Stant ) an en grate faan &nbsp;km². Hat hiart tu't regiuun Hovedstaden, at ferwaltang sat uun Holte. Det komuun hiart tu en dial uk tu't Hovedstadsområdet.

## Stääden an saarpen

A Trørød an Brådebæk san mä det stääd Hørsholm tuupslööden wurden.

B Birkerød leit uun't sarkspal Bistrup Sogn an tu en dial uun't Birkerød Sogn, tu en letjen dial uk uun't Farum Sogn faan't Furesø Komuun an uun't Blovstrød Sogn faan't Allerød Komuun.

C  Hørsholm leit tu en graten dial uun't Hørsholm Komuun, tu en letjen dial oober uk uun a sarkspalen Gammel Holte Sogn, Birkerød Sogn, Vedbæk Sogn an uun't Karlebo Sogn faan't Fredensborg Komuun.

D A sarkspalen Ny Holte Sogn, Nærum Sogn an Søllerod Sogn hiar tu't Hovedstadsområdet.

## Futnuuten


## Luke uk diar
Rødovre Komuun

**Rødovre Komuun** as en däänsk komuun uun't regiuun Hovedstaden. Hat hiart uk tu't Hovedstadsområdet. Diar wene üüb &nbsp;km²  minsken (Stant ).

## Sarkspalen

## Sasterstääden
* Järvenpää, Finlun
* Lørenskog, Norweegen

## Futnuuten


## Luke uk diar
Tårnby Komuun

**Tårnby Komuun** as en däänsk komuun uun't regiuun Hovedstaden üüb't eilun Amager an hiart dialwiis tu't Hovedstadsområdet. Diar lewe  iinwenern (Stant ) üüb en grate faan &nbsp;km². Tu det komuun hiart uk Kastrup mä di fluuchplaats faan Kopenhuuwen.

## Sarkspalen

## Sasterstääden
* Skedsmo, Norweegen
* Alingsås, Sweeden

## Futnuuten


## Luke uk diar
Vallensbæk Komuun

**Vallensbæk Komuun** as en däänsk komuun uun't regiuun Hovedstaden mä en grate faan &nbsp;km² an  iinwenern (Stant ). Det stääd Vallensbæk hiart uk mä tu't Hovedstadsområdet.

## Stääddialen

## Futnuuten


## Luke uk diar
Frederikshavn Komuun

**Frederikshavn Komuun** as en däänsk komuun uun Nuurd-Jütlun uun't regiuun Nordjylland mä en grate faan &nbsp;km² an  iinwenern (Stant ). At ferwaltang sat uun't stääd Frederikshavn.

## Stääden an saarpen

## Luke uk diar

## Futnuuten
Rebild Komuun

**Rebild Komuun** as en däänsk komuun uun't regiuun Nordjylland mä  iinwenern (Stant ) an en grate faan &nbsp;km². At ferwaltang sat uun Støvring.

## Stääden an saarpen

## Sasterstääden
* Gelenau/Erzgebirge, (Sjiisklun)
* Rakoniewice, (Poolen)
* Jiaxing, (Sjiina)

## Luke uk diar

## Futnuuten
Thisted Komuun

**Thisted Komuun** as en däänsk komuun uun Jütlun mä  iinwenern (Stant ) an en grate faan &nbsp;km². Hat hiart tu't regiuun Nordjylland, at ferwaltang sat uun't stääd Thisted.

## Stääden an saarpen

## Persöönelkhaiden
* Peter von Scholten (1784-1854), generoolguwernöör faan dön Deensk-Waastindien, wurd uun Vestervig bäären.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Regiuun Sjælland

Tu't **Regiuun Sjælland** uun Denemark hiart en graten dial faan't eilun Sialun an a eilunen Lolland, Falster an Møn. At ferwaltang sat uun Sorø.

Uun't Regiuun Sjælland lei tau faan elwen *loonsdialen* (landsdelen): Østsjælland an Vest- og Sydsjælland.

## Geografii
### Komuunen
Uun Denemark san 2007 nei ferwaltangsianhaiden iinfeerd wurden, a **komuunen**. Diar san flook stääden an gemeenen uun tuupslööden wurden. Uun't regiuun Sjælland lei jodiar komuunen (Iinwenertaalen mä stant ):

### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't regiuun san:

## Luke uk diar

* Region Sjælland (däänsk)

## Kwelen
Herning Komuun

**Herning Komuun** as en komuun uun Jütlun, Denemark mä  iinwenern (Stant: ) an en grate faan &nbsp;km². Hat hiart tu't regiuun Midtjylland. At ferwaltang sat uun Herning.

## Stääden an saarpen

A Tu Herning hiar a sarkspalen Fredens, Gjellerup, Hedeager, Herning, Sankt Johannes, Snejbjerg, Rund an Tjørring.

## Luke uk diar

* Offizielle Website der Herning Kommune (Dänisch)
* Krak Karte – Gemeinden suchen (interaktive Karte)

## Futnuuten
Ringkøbing-Skjern Komuun

**Ringkøbing-Skjern** as en däänsk komuun uun't regiuun Midtjylland uun't waasten faan Jütlun mä &nbsp;iinwenern (Stant ) an en grate faan &nbsp;km².

## Stääden an saarpen

## Luke uk diar

## Futnuuten
Syddjurs Komuun

**Syddjurs** as en däänsk komuun uun't uasten faan Jütlun mä  iinwenern (Stant ) an en grate faan &nbsp;km². Hat hiart tu't regiuun Midtjylland, at ferwaltang sat uun Rønde.

## Stääden an saarpen

## Futnuuten


## Luke uk diar
Randers Komuun

**Randers Komuun** as en däänsk komuun uun't regiuun Midtjylland mä  iinwenern (Stant ) an en grate faan &nbsp;km². Auer a heleft faan a iinwenern wene uun det stääd Randers, huar uk at ferwaltang sat.

## Stääden an saarpen

A Jodiar gemeenen hiar nü tu't stääd Randers

## Sasterstääden<small></small>
*  Västerås, Sweeden
*  Akureyri, Islun
*  Ålesund, Norweegen
*  Lahti, Finlun
*  Jelenia Góra, Poolen

## Futnuuten


## Luke uk diar
Aarhus Komuun

**Aarhus Komuun** as en däänsk komuun uun't uasten faan Jütlun mä en grate faan &nbsp;km² an  iinwenern (Stant ). Hat leit uun't regiuun Midtjylland. At ferwaltang sat uun Aarhus.

## Stääden an saarpen

A Jegstrup an Tranbjerg hiar nü mä tu Aarhus

## Persöönelkhaiden
* Erik Pontoppidan (1698 - 1764)
* Julie Leth (* 1992)

## Luke uk diar

## Futnuuten
Assens Komuun

**Assens Komuun** as en däänsk komuun uun't waasten faan't eilun Fyn mä 29 sarkspalen. 

## Sarkspalen, stääden an saarpen

¹Dial faan muar komuunen

## Futnuuten


## Luke uk diar
Faaborg-Midtfyn Komuun

**Faaborg-Midtfyn** as en däänsk komuun üüb det eilun Fyn uun't ferwaltangsregiuun Syddanmark.

## Sarkspalen, stääden an saarpen

## Futnuuten


## Luke uk diar

* Amtelk wääbsteed faan't Faaborg-Midtfyn Komuun (däänsk)
Middelfart Komuun

**Middelfart Komuun** as en däänsk komuun uun't nuurdwaasten faan't eilun Fyn an hiart tu't ferwaltangsregiuun Syddanmark.

## Sarkspalen, stääden an saarpen

## Luke uk diar

* Amtelk wääbsteed faan Middelfart Komuun (däänsk)

## Futnuuten
Ærø Komuun

**Ærø Komuun** as en däänsk komuun uun't Regiuun Syddanmark. Diar hiart fööraal det eilun Ærø tu an do noch enkelt letjer eilunen.

## Sarkspalen, stääden an saarpen

## Futnuuten


## Luke uk diar

* Amtelk wääbsteed faan Ærø Komuun (däänsk)
Odense Komuun

**Odense Komuun** as en däänsk komuun üüb det eilun Fyn uun't Regiuun Syddanmark. Hat as &nbsp;km² grat an hää  iinwenern (Stant ). At ferwaltang sat uun Odense.

¹ Dial faan muar komuunen

A: woort sant 2007 üs en stääddial faan Odense uunsen

B: woort sant 2010 üs en stääddial faan Odense uunsen

## Luke uk diar

* Amtelk wääbsteed faan Odense Komuun (däänsk an ingelsk)

## Futnuuten
Nordfyns Komuun

**Nordfyn** as en däänsk komuun uun't nuurden faan't eilun Fyn uun't ferwaltangsregiuun Syddanmark.

## Sarkspalen, stääden an saarpen

¹ Dial faan muar komuunen

## Luke uk diar

* Amtelk wääbsteed faan Nordfyn (däänsk)

## Futnuuten
Esbjerg Komuun

**Esbjerg Komuun** as en däänsk komuun uun't ferwaltangsregiuun Syddanmark. Tu det komuun hiar 37 sarkspalen.

## Sarkspalen, stääden an saarpen

## Luke uk diar

## Futnuuten
Rostock

Wat menst dü?

* Rostock (stääd), det stääd uun Mecklenborag-Föörpomern
* Rostock (lunkreis), di lunkreis uun Mecklenborag-Föörpomern
Aprikoos

At **aprikoos** (*Prunus armeniaca*) as en frücht an en buum uun det skööl *[[Prunus]]* an hiart tu a ruusenplaanten (*Rosaceae*).

## Bilen

Apricots_one_open.jpg|Frücht mä ään graten stian
Apricotflower.JPG|Bloosen
Aprikose.jpg|Frücht bi a buum


## Luke uk diar
Mandelbuum

A **Mandelbuum** (*Prunus dulcis*) as en buum uun det skööl Prunus an hiart tu a Ruusenplaanten (*Rosaceae*).

## Bilen

Illustration_Prunus_dulcis0.jpg|Bloos, siad an frücht; tiaknang
Almond_blossom.jpg|Bloosen
Almonds - in shell, shell cracked open, shelled, blanched.jpg|Mandelnöd, mä an saner skel
Barney butter Jars.jpg|Mandelnödenmuus


## Luke uk diar
Käärs

At **Käärs** (*Prunus cerasus*) as en buum an en frücht uun det skööl *[[Prunus]]* an hiart tu a Ruusenplaanten (*Rosaceae*).

## Suurten
Diar san flook suurten uun trii sköölen uun Sjiisklun an ambi:
* Glääskäärsen, Weederkäärsen, Amarelen: 5 suurten
* Morelen: 4 suurten
* Skaadmorelen: 8 suurten

## Bilen

Sauerkirschenfrucht_Prunus_cerasus_2.JPG|Twiig mä früchten
Prunus_cerasus_blossom_1.jpg|Bloosen
Albalou.jpg|Buum mä rip früchten
Andrena (female) - Prunus cerasus - Keila.jpg|En im bestoofet en bloos


## Luke uk diar

*
Plumbuum

A **Plumbuum** (*Prunus domestica*) as en buum un det skööl *[[Prunus]]* an hiart tu a Ruusenplaanten (*Rosaceae*).

## Bilen

Mirabelle.jpg|Mirabelentwiig
Pflaumenholz.jpg|Plumholt
Prunus_domestica_fruits_001.JPG|Sjineesk plum(*Prunus salicina*)
Prunus domestica_coupe_MHNT.jpg |Buumskiiw faan*Prunus domestica* 


## Onerslacher
Efter Carl von Linné san diar sööwen onerslacher:
* Zwetschge (*Prunus domestica* subsp. *domestica*)
* *Prunus domestica* subsp. *insititia*
* *Prunus domestica* subsp. *intermedia*
* *Prunus domestica* subsp. *italica*
* *Prunus domestica* subsp. *pomariorum*
* *Prunus domestica* subsp. *prisca*
* Mirabel (*Prunus domestica* subsp. *syriaca*)

Daalang käänt am muar onerslacher:
* *Prunus domestica* subsp. *ovalis*
* *Prunus domestica* subsp. *italica*
* *Prunus domestica* subsp. *praecox*
* *Prunus domestica* subsp. *versicolor*
* *Prunus domestica* subsp. *bisacuminata*

## Futnuuten


## Luke uk diar
Firsich

A **Firsich** (*Prunus persica*) as en frücht an en plaant uun det skööl *[[Prunus]]* an hiart tu a Ruusenplaanten (*Rosaceae*).

## Bilen

Autumn_Red_peaches.jpg|Apskäären firsich
Prunus_persica_pit.jpg|En apskäären firsichstian
Pfirsichbluete_01.jpg|Bloos


## Luke uk diar
Moonkoop

At **Moonkoop** of uk at **Klapruus** (*Papaver rhoeas*) as en plaant uun det famile faan a *[[Papaveraceae]]*. Auer diar flook alkaloiden uun san, as det plaant giftag.

## Luke uk diar

* 
*
Papaveraceae

A **Papaveraceae** san en plaantenfamile mä amanbi 800 slacher. Jo hiar tu a Ranunculales.

## Bilen

Glaucium_flowerdiagram.png|Bloosenmünster faan *Glaucium flavum*
Glaucium_flavum_aurantiacum_1b.JPG|Güül Klapruus (*Glaucium flavum*)
Dicentra-spectabilis.jpg|Breegen Harten (*Lamprocapnos spectabilis*)
Papaversomniferum.jpg|*Papaver somniferum* (Oopiumplaant)


## Iindialang
#### Onerfamilin
Fumarioideae – Papaveroideae
#### Sköölen
Adlumia – Arctomecon – Argemone – Bocconia – Canbya – Capnoides – Ceratocapnos – Chelidonium – Corydalis – Cryptocapnos – Cysticapnos – Dactylicapnos – Dendromecon – Dicentra – Dicranostigma – Discocapnos – Ehrendorferia – Eomecon – Eschscholzia – Fumaria – Fumariola – Glaucium – Hunnemannia – Hylomecon – Hypecoum – Ichtyoselmis – Lamprocapnos – Macleaya – Meconella – Meconopsis – Papaver – Platycapnos – Platystemon – Platystigma – Pseudofumaria – Pteridophyllum – Romneya – Roemeria – Rupicapnos – Sanguinaria – Sarcocapnos – Stylophorum – Trigonocapnos
#### Enkelt slacher
Glaucium
: Güül Klapruus (*Glaucium flavum*)
Lamprocapnos
: Breegen Harten (*Lamprocapnos spectabilis*)
Papaver
: Moonkoop, Klapruus (*Papaver rhoeas*)
: *[[Papaver somniferum]]*

## Luke uk diar
ISO 3166-2:JP

## Futnuuten


## Luke uk diar
* ISO 3166-2, Tabel faan lun-codes.
* ISO 3166-1, Tabel faan lun-codes, so üs uun domain-nöömer.
Japoonsk spriak

**Japoonsk** (jap.  *nihongo, nippongo*) as det amtspriak faan Jaapan an woort faan 99% faan a iinwenern snaaket. Uk uun Brasiilien an a USA san bedüüden taalen faan spreegern.

## Spriakwiisen

## Konsonanten

## Moren
Japoonsk wurden san faan *Moren* tuupsaat. Diar hiart miast en konsonant an en wokool tu:

## Luke uk diar

 (sjiisk)
* Japoonsk skraft
Miatag kliima

At **miatag kliima** as uun en kliima regiuun üüb a eerd, fööraal üüb a nuurdelk eerdheleft, sowat tesken 40° an 50° geograafisk breetje. Det regiuun woort uk üs a madel breetjin betiakent. A madel breetjin lei tesken a *warem miatag* regiuunen (subtroopen) naier hen tu a ekwaator, an a *kuul miatag* regiuunen naier hen tu a nuurd- of süüdpuul. An do jaft'at uk noch auergungsregiuunen (üüb det koord: streget). 

Bi a küsten as det kliima maritiim, uun't banlun kontinentaal. Uun't miatag kliima jaft'at düütelk juarstidjen mä kuul wontern an warem somern. Widjer am a nuurd of am a süüd as di ferskeel tesken somer an wonter ei so grat.


Vaade Suure Munamäe vaatetornist 2013 02.jpg|Efter nuurden tu as di auergung tu't kuul miatag kliima.
Blick von der Müngstener Brücke.jpg|Uun Madeleuroopa as miatag kliima.
Steppes of Kazakhstan.jpg|mini|Efter süüden tu as di auergung tu't Euraasisk Gäärslun.



## Luke uk diar
Subtroopen

A **Subtroopen** (faan ualgreks τρόποι Ἥλιου trópoi Hēliou „huar a san amkiart“) san det regiuun amanbi tesken a kiarkreiser 23° 26′ 05″ an 40° nuurdelk an süüdelk breetje. Jo san det auergungsregiuun tesken a troopen trinjam a ekwaator an miatag kliima üüb a nuurdelk an süüdelk eerdheleft.

Subtroopisk kliima jaft at uun a süüdelk USA, trinjam't Madlunsia, uun't nuurdelk Indien an süüdelk Sjiina, Argentiinien an Chiile, süüdelk Süüdafrikoo an Austraalien.

A subtroopen kön gans ünlik skak haa:
* **Drüg Subtroopen**, hiat an drüg
*: Sahara, Atacama, Nai Uasten
* **Madlunsiakliima**, **Waastsidjenkliima** mä drüg somern an mil wontern
*: Trinjam't Madlunsia, Madel-Chiile, Kalifornien, Süüdwaast-Austraalien, süüdelk Süüdafrikoo
* **Uastsidjenkliima**, **Sjiinakliima** mä wiat somern
*: Süüduast-Sjiina, Nuurd-Iraan, Kaukasus, süüduastelk USA

A subtroopen san tu fergliken mä't **[[Tierra Templada]]**, det naistliachst hööchderegiuun uun a troopen.

## Luke uk diar
Eerdbeewrin

Huar kontinentaalplaaden tuupstupe, komt at tu en **eerdbeewrin**. A plaaden rofe bienööder an bau en späänang ap, an wan det späänang tu grat woort, spring jo am hög sentimeetern of uk muar bienööder föörbi. Diarbi kön hüsang tuupstört, an wan't oner weeder beewert, kön huuch tsunami-waagen üüb't lun tu rään.

## Richter-skaala
A eerd koon muar of maner beewre. Miast woort det uun ianhaiden faan't Richter-skaala uunden:

* Normool werket det Richter-skaala bluas bit 6,5. För swaarer beewrin jaft at ööder miaten.

## Futnuuten


## Luke uk diar
Kontinentaalplaad

At bütjer skel faan a eerd as at *[[lithosphäre]]* (stianskel), an diaroner as leewent. An diaram feranert ham det stianskel, hat bräächt ütjenööder üs isskosen. Detdiar feranrang het tektoonik an jo *skosen* het **kontinentaalplaaden**.

## Grat plaaden
Diar san sööwen:
* Afrikoonsk plaad
* Antarktis-plaad
* Euraasisk plaad
* Indo-Austraalisk plaad
* Nuurdameerikoo-plaad
* Pasiifik-plaad
* Süüdameerikoo-plaad

## Madelgrat plaaden
Diar san aacht:
* Araabisk plaad
* Kariibisk plaad
* Cocos-plaad
* Indisk plaad
* Juan de Fuca-plaad
* Nazca-plaad
* Filipiinen-plaad
* Scotia-plaad

## Letj plaaden
An do san diar noch son 50 letjer plaaden, huar a wedenskapslidj ei gans ians auer san.

## Tektoonik


Oner a kontinentaalplaaden (*[[lithosphäre]]*, "*stianskel*") as at *[[asthenosphäre]]* ("*wok skel*"). Det as hiat an suragt diarför, dat at lithosphäre ütjenööderrewen of tuuppuid woort. Diar kön do wulkaaner apstiig, diar materiool faan't asthenosphäre efter boowen bring, an diar komt det uk tu't eerdbeewrin.
Tsunami

En **tsunami** (jap. 津波, det ment ‚huuwenwaag‘) as en auer a miaten lung weederwaag, diar auer düüsenen faan kilomeetern luup koon. An wan't jin en küst räänt, woort det kurter, oober diarför uk huuger. Diar san hööchdin faan auer 60 meeter meeden wurden. Miast komt at tu en tsunami efter en *siabeewrin*, det as en eerdbeewrin oner weeder.

## Faard
 

Swäärs auern Pasiifik brükt en tsunami man en hualwen dai (lachter bil). Mä en gewaltag faard räänd 2004 en tsunami auer a Indisk Osean (rochter bil). An 2011 hää en tsunami en böös katastroof bi atoomstruum-uunlaagen uun Japan ütjliaset.

Det faard faan en tsunami bereegent ham ütj at jipde faan't weeder *h* an at faardferanrang üüb a eerd *g* (9,81&nbsp;m/s²). Amso jiper det weeder as, amso gauer woort hi:
:  c = \sqrt{g \cdot h}.

Det ment, bi en jipde faan 5.000 m jaaget di tsunami luas mä en faard faan 800&nbsp;km/h. Det as so gau üs en düüsenfliiger.

## Luke uk diar
Güül Klapruus

At **Güül Klapruus** (*Glaucium flavum*) as en plaant uun det famile *[[Papaveraceae]]*. Hat lewet fööraal trinjam't Madlunsia. Di wedenskapelk nööm komt faan lat.: *glaucus* = blä-green (a bleeden) an lat.: *flavus* = güül (a bloosen).

## Bilen

Glaucium flavum MHNT.BOT.2007.40.129.jpg|Frücht an siad faan *Glaucium flavum*
Glaucium flavum_2018_MHNT.jpg | *Glaucium flavum* 


## Luke uk diar

*
Breegen Harten

**Breegen Harten** (*Lamprocapnos spectabilis*) san en plaant uun det famile Papaveraceae an di iansagst slach uun det skööl *[[Lamprocapnos]]*.

Det plaant komt eegentelk faan Korea an Nuurduastsjiina, wääkst daalang oober uk uun flook guarder.

## Bilen

Tränendes Herz 5284.JPG
Dicentra_spectabilis_HC2.JPG|"Mantje uun't baasebale"
White_Bleeding-heart.jpg|Onerslach mä witj bloosen


## Luke uk diar
Ranunculaceae

**Ranunculaceae** san en plaantenfamile mä 2.525 slacher uun det kategorii *[[Ranunculales]]*, jo lewe fööraal uun miatag kliima. Jodiar plaanten hual aaltumaal Protoanemonin, diaram san jo giftag för diarten, an dialwiis uk för minsken.

## Bilen

Aconitum_napellus_008.JPG|Blä Iisenhud (*Aconitum napellus*)
2007-07-09Aquilegia01.jpg|Akelei (*Aquilegia*)
Clematis2.jpg|*Clematis* slach
Consolida_regalis_9102.jpg|Rederspöör (*Consolida regalis*)


## Enkelt slacher
: Blä Iisenhud (*Aconitum napellus*) 
: (Gewöönelk) Akelei (*Aquilegia vulgaris*)
: Böderkral (*Ranunculus acris*)
: Weederruus (*Ranunculus aquatilis*)

## Onerfamilin
Coptidoideae – Glaucidioideae – Hydrastidoideae – Ranunculoideae – Thalictroideae (= Isopyroideae)

## Aal a sköölen
Aconitum – Actaea – Adonis – Anemoclema – Anemone – Anemonidium – Anemonoides – Anemonopsis – Aquilegia – Arcteranthis – Asteropyrum – Barneoudia – Batrachium – Beckwithia – Beesia – Buschia – Calathodes – Callianthemoides – Callianthemum – Caltha – Ceratocephala – Ceratocephalus – Cimicifuga – Clematis – Consolida – Coptidium – Coptis – Cyrtorhyncha – Delphinium – Dichocarpum – Enemion – Eranthis – Ficaria – Glaucidium – Gymnaconitum – Halerpestes – Hamadryas – Helleborus – Hepatica – Hydrastis – Isopyrum – Knowltonia – Krapfia – Laccopetalum – Leptopyrum – Leucocoma – Megaleranthis – Metanemone – Miyakea – Myosurus – Naravelia – Nigella – Oreithales – Oxygraphis – Paraquilegia – Peltocalathos – Psychrophila – Pulsatilla – Ranunculus – Semiaquilegia – Shibateranthis – Thalictrum – Trautvetteria – Trollius – Urophysa – Viorna – Xanthorhiza

## Luke uk diar
Böderkral

At **böderkral** (*Ranunculus acris*) as en plaantenslach uun det famile *[[Ranunculaceae]]*. Ranunculus-slacher san giftag.

## Bilen

Ranunculus_acris_flower_back.jpg|Bloos
Ranunculus_acris_leaf1.jpg|Bleed
Ranunculus_acris_Fruchtstand.jpg|Frücht


## Luke uk diar

*
Weederruus

At **Weederruus** (*Ranunculus aquatilis* L.) as en plaantenslach uun det famile Ranunculaceae. *Ranunculus* slacher san giftag.

## Bilen

Illustration_Ranunculus_aquatilis1.jpg|Bloos an bleeden, tiaknang
Fijne_waterranonkel_Ranunculus_aquatilis_var._diffusus.jpg|Bloos


## Luke uk diar

* 
*
Protoanemonin

**Protoanemonin** (het uk **Anemonol** of **Ranunculol**) as en gift uun aal a plaanten faan det famile *[[Ranunculaceae]]*.

Üüb a hidj markst dü, dat det bat an at hidj woort ruad. Wan't deelslonken woort, skel dü spei of feist trochskeeren. Dü woorst diar uk düüsag faan of feist kräämper.

Wan det plaant drüget, woort ütj *Protoanemonin* do Anemonin. Det as ei giftag.

## Kwelen


## Luke uk diar
Islaam

A **islaam** as ian faan a grat weltreligioonen, hi gongt turag üüb di profeet Mohammed. Mä muar üs 1,5 Mrd. mäfulgern as di islaam at öödergratst religioon efter at krastendoom (2,2 Mrd.).

A grünjliaren an gluuwen faan Islaam san uun a Qoraan (uk 'Koran' skrewen) a wurden faan God an det halig skraft faan Islaam. Naist tu a Qoraan liaw Musliimen uk uun a föörgunger buken faan God, so üs a Tawraat (Toorah of Ual Testament), a Endschiil (Biibel, Eefangile of Nei Testament). Musliimen liaw, dat a Qoraan tu Mohammad faan a engel Gabriel (Dschebraiil)  eebenboord wurd. A Qoraan wurt üs det wurd faan God (of Allah) uunsen, troch Mohamed (uk Mohammad) üs de letst profeet. Öler gluuwer an gesetsen auer wat Musliimen maage skul, kön faan hadiths kem. Oober liberaal Musliimen nate loogik an fernonft tu düüding.

## Konfesiuun an rochtskuulen

A miast Musliimen san Sunniten, amanbi 85%. Jo san mäfulgern faan een faan fjauer rochtskuulen:

# Hanafi
# Hanbali
# Maliki
# Schaafi

At naist skaft san Schiiten mä 10 bit 15%. Jo dial jo ap tu trii twiigen:
# Twaalewst of Twaalew-Imaam-twiig: üs muarhaid uun Iraan, Aserbaidschan, Süüd Iraak an Süüd Liibanon, üs grat manerhaid uk uun Afghaanistaan, Indien an Pakistaan.
# Ismailiten of Sööwen-Imaam-twiig: wäältwidj ferdiald, muarhaid uun Badachschan faan Tadschikistaan an Afghaanistaan mä Gilgit-Baltistaan uun Pakistaan. Oober uk mä maning mäfulgern uun Kanada.
# Zaiditen of Fiiw-Imaam-twiig: miast uun a Jemen.

Feraal uun Omaan lewe a mäfulgern faan Ibaditen, mä 2,5 miljuunen en manerhaid uun a Islaam.

Konfesiuunluas Musliimen, hiar tu nian rochtskuul of twiig. Jo san at muarhaid uun Kasachstaan (74%), Albaanien (65%) an Kirgistaan (64%),

## Fiiw grünjlaagen
Hoker tu a islaam häält, hää fiiw plichten:
# Schahada (islaamsk gluuw bekään)
# Salat (beedge)
# Zakat (a armen wat ufdu)
# Saum (uun a Ramadan fääste)
# Haddsch (efter Mekka raise)

## Luke uk diar
4 f.Kr.

## Bejewenhaiden
* Uun't juar 4 f.Kr. as Jiises faan Nazareth woorskiinelk bäären.

## Störwen
**Ünbekäänd Dootem**
* Herodes, köning faan Judea (* 73 f.Kr.)
* Antipater, Herodes san dring.
* Malthake, Herodes sin wüf.
* Marcus Porcius Latro, röömsk retooriker. 
* Marcus Tullius Tiro, röömsk skriiwer.
28

## Bejewenhaiden
* Uun't juar 28 begant Jiises faan Nazareth, öfentelk tu pretjin.
* Slacht uun't Baduhennawalt twesken a Frisii an det Röömsk Rik.
* Daru wurd de naist köning faan Baekje.

## Störwen
**Ünbekäänd dootem**
* Onjo, de iarst köning faan Baekje.
30

## Bejewenhaiden
* Uun't juar 30 (ferlicht uk 31) wurd Jiises faan Nazareth bi't krüs slaanj.

## Bäären
* 08. Nofember: Nerva, keiser faan det Röömsk Rik.
**Ünbekäänd Dootem**
* Boudicca, köningin faan a Iceni uun Britannia.
* Claudia Antonia, Keiser Claudius sin foomen († 66)
* Marcus Ulpius Traianus, röömsk generool an Keiser Trajanus san aatj († 100)
Krastendoom

At **krastendoom** as det gratst weltreligioon an amfaadet wel en traaden faan a minsken üüb a eerd. Hat gongt turag üüb Jiises faan Nazareth. Uk di Gregoriaans kalender begant mä det juar, huar Jiises bäären wurd (amanbi).

## At krastendoom uun taalen (2000)

## Waier faan a krastelk gluuw
Uun a leetst 2.000 juar as det krastenhiad onerskiaselk waier gingen:
*

Uun Sjiisklun san fööraal det efangeelsk an katuulsk hööw faan bedüüdang.

## At efangeelsk hööw
Efter't reformatsioon (begand 1517) as det efangeelsk hööw uun flook twiiger ütjenööder gingen:
* 

## Luke uk diar