open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yámana

A **Yámana** (uk: **Yagan** of **Yaghan**) wiar en fulk faan uuriinwenern uun't süüdelk Patagoonien, diar uun't 20. juarhunert ütjstürwen as. 

A Yámana wiar weedernomaaden. Aal hör eegendoom haa's uun buaten skebet, an do för kurt tidj en looger apbaud. Efter a juarstidj waanert's so loongs a küsten. 

Hör aanj spriak wiar det *Yaghan* of *Háusi Kúta*, a leetst spreeger as 2022 stürwen. En hial aparte wurd faan det spriak as *mamihlapinatapai*. Det ment so föl üs: *tau minsken luke enööder uun, an arken maad, dat di ööder wat begant, wat biasen hal du maad, oober näämen du däär*.

Ään dring faan a Yamana as bekäänd wurden, auer ingelsk sialidj oner Robert FitzRoy ham mä det skap *Beagle* tu Ingelun broocht haa: **Jeremy Button** (eegentelk *o'run-del'lico* of *Orundellico*) (*&nbsp;amanbi 1815; † 1864 uun Wulaia, Feuerland). Hi skul efter ingelsk muude aptaanj wurd, kaam oober mä det naist rais, huar uk Charles Darwin mä bi wiar, weder tüs. Leeder skal hi ingelsk misionaaren duadslaanj haa, det küd oober ei bewiset wurd.

Di aparte nööm *button* (*knoop*) komt diar faan, dat Orundellico sin aalern för en knoop "ufkääft" wurden as. Jeremy Button wiar uk en föörlaag för *Jim Knopf* uun Michael Ende sin buk: *Jim Knopf und Lukas der Lokomotivführer*.

## Luke uk diar
Midden-Drenthe

**Midden-Drenthe**, iar **Middenveld**, as ian faan dön twaalew gemeenden faan't prowins Drenthe uun a Neederlunen. At gemeend leit uun a maden faan’t prowins. Det hee 33.381 lidj (2021). At hoodsteed faan't gemeend as Beilen.

## Kwelen
Cabo de Hornos

**Cabo de Hornos** („Kap Hoorn“, bit 2001 **Navarino**) as ian faan tau gemeenen uun't chileensk Prowins Antártica Chilena uun't Región de Magallanes y de la Antártica Chilena. Hoodsteed as Puerto Williams. Üüb en areaal faan 15.853 kwadrootkilomeetern lewe 1.945 minsken (Stant: 2013).

Süüdermuar jaft at bluas noch det gemeen Antártica uun a Antarktis.

## Luke uk diar

* Wääbsteed faan't gemeen
Wollaston Eilunen

A **Wollaston Eilunen** () san en skööl faan ünbewenet eilunen uun't regiuun Feuerland uun a süüd faan Chiile. Jo hiar tu't gemeen Cabo de Hornos uun't Región de Magallanes y de la Antártica Chilena. 

Bi a Yámana haa a eilunen *Yachkusin* het, det ment 'skööl faan eilunen'. Daalang het's efter William Hyde Wollaston, en ingelsken wedenskapsmaan.

Tu det skööl hiar sjauer grater eilunen:
* *Isla Wollaston*, 221,9 km², 670 meeter huuch
* *Isla Grevy*
* *Isla Bayly*
* *Isla Freycinet*

Efter süüden tu lei a Hermite Eilunen mä't Isla de Hornos an Kap Hoorn. Diartesken ferlääpt a *Canal Franklin*.

## Luke uk diar
Chileensk Antarktis Teritoorium

At **Chileensk Antarktis Teritoorium** (spoonsk: *Territorio Antártico Chileno*) as en dial faan a Antarktis. Hat as uk en chileensk gemeen mä di nööm Antártica uun't prowins Antártica Chilena. Hat amfaadet en regiuun faan a süüdpuul efter nuurden tesken 53 graad an 90 graad waastelk lengde. 

Man uk Argentiinien an at Ferianagt Könangrik ferlang diar en dial faan. Di internatsionaal *Antarktisferdrach* sait oober, dat a Antarktis tu nian lun hiart.

 

*Antártica* as 1.250.257 km² grat an diar wene son 130 wedenskapslidj uun 15 statsioonen, diar oober ei aaltumaal at hialer juar besaat san. "Hoodstääd" as Puerto Covadonga.

## Luke uk diar
Adélielun

At **Adelielun** () as en smäälen strimel faan a kontinent Antarktikaa tesken 136 graad an 142 graad uastelk lengde. Hat as 432.000 km² grat an woort faan Frankrik ferlangd. Uun det stasion *Dumont d’Urville* werke 30 bit 80 fransöösk wedenskapslidj.

Adelielun hiart tu a Fransöösk Süüd- an Antarktisregiuunen.

## Luke uk diar
Ross Teritoorium

At **Ross Teritoorium** (ingelsk **Ross Dependency**) as en dial faan Antarktikaa an a Antarktis, diar faan Neisialun ferlangd woort. Hat as 750.310&nbsp;km² grat  (diarfaan 336.770&nbsp;km² swääm-is), an leit tesken 160° uastelk an 150° waastelk lengde.

## Luke uk diar
Marie Byrd Lun

At **Marie Byrd Lun** (ingelsk *Marie-Byrd-Land*) as en dial faan Antarktikaa tesken 158° waastelk längde an 103°24' waast. Hat as näämd efter det wüf faan di US-amerikoonsk forsker Richard Evelyn Byrd. A USA haa det teritoorium ans ferlangd, du det daalang oober ei muar.

Hat as 1.610.000 km² grat an ei bewenet.

Bütj en letj stak wüüst tesken Egypten an Sudaan (Bir Tawil) as Marie Byrd Lun det iansagst stak lun üüb a welt, diar ei tu en stoot hiart.

## Luke uk diar
Bir Tawil

**Bir Tawil** of **Bi'r Tawīl** () as en 2.060 kwadrootkilomeeter grat stak wüüst üüb a grens tesken Egypten an Sudan. Hat as näämd efter en suas uun a maden () uun't *Wadi Tawil*, det *lung dääl*.

Bir Tawil as bütj at Marie Byrd Lun uun Antarktikaa ian faan weltwidj tau regiuunen, diar ei tu en stoot hiar.

## Luke uk diar
Argentiinsk Antarktis Teritoorium

At **Argentiinsk Antarktis Teritoorium** (spoonsk: *Antártida Argentina*, *Argentártida*) as en dial faan a Antarktis, diar 1942 faan Argentiinien iinnimen wurden as. Hat leit trinjam a Süüdpuul tesken 25 graad an 74 graad waastelk lengde, an tesken 60 graad an 90 graad süüdelk breetje.

## Luke uk diar
Könangin Maud Lun

At **Könangin Maud Lun** (ingelsk: Queen Maud Land, rüsk: Земля Королевы Мод, noorsk: *Dronning Maud Land*) as en dial faan a Antarktis, diar 1939 faan Norweegen iinnimen wurden as. Hat leit trinjam a Süüdpuul tesken 10 graad waastelk lengde an 15 graad uastelk lengde.

Hat as näämd efter Maud faan Gratbritanien an Irlun (1869–1938).

## Luke uk diar
Peter I. Eilun

At **Peter I. Eilun** (ütjspreegen: *Peter-di-iarst-eilun*; , , , ) as en ünbewenet eilun föör't *Bellingshausen-Sia* nai bi Antarktikaa. Hat woort faan Norweegen ferlangd. Efter a *Antarktisferdrach* woort det oober ei gudkäänd, auer hat süüdelk faan 60° süüdelk breetje leit.

## Luke uk diar
Tuamotu-Eilunen

Dön **Tuamotu-Eilunen** (üüb Fraansöösk: *Îles Tuamotu*, amtelk *Archipel des Tuamotu*) san en skööl faan eilunen uun a süüd faan a Pasiifik. Uun a nuurdwaast lei dön Marquesas-Eilunen, uun a süüduast Pitcairn, uun a süüdwaast dön Austral-Eilunen an Bass-Eilunen, tu a waast dön Selskap-Eilunen an tu a nuurdwaast Kiribati. A eilunen hiar tu Fraansöösk Polyneesien.

## Geografii
At jaft 78 atolen uun't skööl. Dön tjiin gratst diarfaan san:

* Rangiroa
* Makemo
* Hao
* Anaa
* Gambier-Eilunen
* Katiu
* Makatea
* Taiaro
* Apataki
* Niau

### Steeden an Taarpen
Dön tjiin gratst steeden an taarpen uun dön Tuamotu-Eilunen san:

## Befölkring
Fraansöösk as det amtelk spriik faan a eilunen. Tuamotuisk, ian faan dön Polyneesisk Spriiken, wurt uk snaaket. Mangarevaans as üüb dön Gambier-Eilunen snaaket.

## Futnuuten an Kwelen


## Luke uk diar

* Moruroa
Marquesas-Eilunen

Dön **Marquesas-Eilunen** (üüb Fraansöösk: *Îles Marquises*, *Marquises*, amtelk *Archipel des Marquises*; üüb Nuurdmarquesaans: *Te Henua ʻEnana*, Süüdmarquesaans: *Te Fenua ʻEnata* of "At lun faan mensken") san en skööl faan eilunen uun a süüd faan a Pasiifik. Tu a süüd lei dön Tuamotu-Eilunen an tu a waast leit Kiribati. A eilunen hiar tu Fraansöösk Polyneesien.

## Geografii
De huuchst ponkt üüb a eilunen as de Oave-Berig (1230 m) üüb Ua Pou Eilun.

### Eilunen
Dön wichtigst eilunen uun't skööl san:
* Nuku Hiva
* Ua Pou 	
* Ua Huka 	
* Eiao 	
* Hatutu 	
* Motu Iti 	
* Motu One 	
* Hiva Oa 	
* Tahuata 	
* Fatu Hiva
* Fatu Huku
* Mohotane

## Befölkring
Fraansöösk as det amtelk spriik faan a eilunen. Tau Polyneesisk Spriiken, Nuurdmarquesaans an Süüdmarquesaans wurd uk üüb a eilunen snaaket.

## Kwelen
Leepra

**Leepra** as en kraankes, diar hidj, nerfen an knooken uungrapt (Code *A 30* efter ICD). Hat woort faan en bakteerium ütjliaset, at *[[Mycobacterium leprae]]*. Det bakteerium as 1873 faan Gerhard Armauer Hansen fünjen wurden, an det kraankes het diaram uk **Morbus Hansen** of **Hansen-Kraankes**.

## Spriadkoord

Daalang komt leepra fööraal uun troopisk lunen föör. Arke juar wurd muar üs 100.000 minsken uunstäächt. At WHO hed ham föörnimen, leepra bit tu't juar 2005 ütj a welt tu skaafin, man det hää ei loket, auer det so loong düüret, iar dü wat markst faan det kraankes. An do heest dü det bakteerium al widjer ferdiald tu ööder minsken.

## Luke uk diar
Nuurdwaastelk Hawaii Eilunen

A **Nuurdwaastelk Hawaii Eilunen** ( **NWHI**, hawaiiaans: *Papahānaumokuākea*) san en keed faan letj eilunen, atolen an koralenraber uun a Pasiifik. Jo hiar aaltumaal tu't Honolulu County bit üüb a Midway Eilunen (United States Minor Outlying Islands). A miasten san ünbewenet.

## Eilunen

1) Wedenskapslidj

## Luke uk diar
Midway Eilunen

A **Midway Eilunen** of at **Midway Atol** (hawaiiaans: *Pihemanu*) san en atol uun a nuurdelk Pasiifik.

Jo hiar geograafisk tu a Nuurdwaastelk Hawaii Eilunen an politisk tu a United States Minor Outlying Islands.

Di nööm komt diarfaan, dat Midway sowat hualew wai leit tesken at US-Amerikoonsk waastküst an Jaapan.

Bit 1993 wiar diar muar üs 2.000 soldooten iinsaat, daalang sant noch son 40 wedenskapslidj.

Uun a Ööder Weltkriich wiar trinjam Midway en siasliak tesken Jaapan an a USA (4. bit 7. Jüüne 1942), diar faan Ameerikoo wonen wurden as. Uk leeder uun a Koreakriich an uun a Wjetnamkriich hää Midway noch en grat rol spelet. Daalang onerhäält Midway bluas noch en nuadfluuchplaats.

## At atol

## Luke uk diar
Richel

A **Richel** (waastfresk: **De Richel**) as en huuchsun mad a Waastfresk Eilunen, uasten faan Vlieland (Flylân). De Richel as ~ 1,5 km² grat, an leit ään kilomeeter uast-süüduast faan a uaster ääg faan Vlieland, üüb 53°17'30 N an 5°8' U.

## Luke uk diar
Griend

At **Griend** (waastfresk: **It Gryn**) as en huuchsun mad a Waastfresk Eilunen, süüden faan Terschelling (Skylge) an nuurden faan't stääd Harns (Harlingen). Hi as 0,82 km² grat an leit üüb 53°15'07 N an 05°15'13 U. Griend as bekäänd för sin fögelwelt.

## Luke uk diar
Rif (Eilun)

At **Rif** (waastfresk uk: **Rif**) as en huuchsun mad a Waastfresk Eilunen, nuurden faan't saarep Nes uun't gemeen Noardeast-Fryslân. Hi as son 2,5 km lung an leit üüb 53°28'27 N an 06°02'13 U. Naibi leit at Engelsmanplaat.

## Luke uk diar
Engelsmanplaat

At **Engelsmanplaat** (waastfresk: **De Kalkman**) as en huuchsun mad a Waastfresk Eilunen, nuurden faan't saarep Nes uun't gemeen Noardeast-Fryslân. Hi as son 1 km lung an 1 km briad an leit üüb 53°27'08 N an 06°03'19 U. Naibi leit at Rif.

## Luke uk diar
Simonszand

**Simonszand** as en huuchsun mad a Waastfresk an a Uastfresk Eilunen uasten faan Schiermonnikoog (Skylge). Hi as 0,5 km² grat an leit üüb 53°30'45 N an 06°24'30 U.

## Loftbil
Üüb det loftbil san tu sen, faan waast tu uast:
* uasterääg faan Schiermonnikoog
* Simonszand
* Rottumerplaat
* Rottumeroog
* süüdelk diarfaan: Zuiderduintjes
* waasterääg faan Borkum

## Luke uk diar
Yukon River

A **Yukon River** () as en struum uun't kanaadisk prowins Yukon an uun a US-Amerikoonsk bundesstoot Alaska. San hood leit uun't nuurdelk British Columbia, an san müs uun't Beringsia.

Di nööm komt faan't Gwich'in wurd ***Yu-kun-ah*** („Grat Struum“). Uk uun ööder spriaken faan fulken uun a nuurd het hi *grat struum*:
* Yookkene, Yukkhane (Koyukon)
* Yookkene, Yukkhane (Deg Hit'an)
* Tágà Shäw (Southern Tutchone)
* Tagé Cho (Northern Tutchone)
* *Niga-to* (Tanana)
* *Chu kon’dëk* (Hän)
* Kuigpak (Central Alaska Yupik (Yupiit))

## Bilen

Yukon River drainage basin.gif|Iintoochregiuun
CharleyRiverAtYukon1.jpg|Uun't Yukon-Charley Rivers National Preserve
yukon 5 finger rapids.JPG|*[[Five Finger Rapids]]*
yukon dawson.JPG|Müs faan a Klondike (lachts) iin uun a Yukon


## Kwelen


## Luke uk diar
Beringsia

At **Beringsia** as en sia tesken Alaska an Sibiirien. Hat woort noch tu a Pasiifik reegent. Efter nuurden tu gongt hat mä't Beringstruat uun't Tschuktschensia auer, diar al tu't Arktisk Sia reegent woort. At süüdelk grens maaget det eilunkeed faan a Alëuten ütj.

## Luke uk diar
Aleuten

A **Aleuten** of uk **Alëuten**, ( [], aleutisk *Tanam Unangaa*, rüsk *Алеутские острова*) san en keed faan wulkaaneilunen tesken Alaska an Sibiirien. Jo dial at Beringsia uun't nuurden faan a eegentelk Pasiifik uun't süüden uf.

Tu a Aleuten hiar son tauhunert eilunen, diar tu sköölen tuupfaadet wurd (faan uast tu waast):
:: tu USA :
* Fox Islands
*: Krenitzin Islands
* Andreanof Islands
*: Delarof Islands
* Near Islands
*: Semichi Islands
* Rat Islands
* Islands of Four Mountains
:: tu Ruslun :
* Komandööreilunen

## Luke uk diar
Beringstruat

At **Beringstruat** (, /*Beringow proliw*) as en siaengde tesken Alaska uun't uasten an Sibiirien uun't waasten. Hat as det ferbinjang faan't Beringsia (Pasiifik) uun't süüden mä't Tschuktschensia (Arktisk Sia) uun't nuurden. Hat as näämd efter Vitus Bering, di diar 1728 trochsiild.

## Tunel

Al sant muar üs hunert juaren jaft'at di ploon för en tunel oner't Beringstruat, man diar as noch niks faan wurden.

## Luke uk diar
Plaatkoord

En **plaatkoord** (*Plate-Carrée-Projeksion*, faan  „flaak rochthuk“) as en wai, am en bil faan en kuugelflaak üüb en rochthuket stak papiir tu auerdreegen. För en koord faan a eerd bedüüdet det, dat a winkelgratin erhäälen bliiw. Man det furem faan en geograafisk objekt feranert ham am so muar, je naier dü tu a nuurd- of süüdpuul komst. Diaram sä t.b. Greenlun of Antarktikaa üüb en plaatkoord föl grater ütj, üs jo würelk san. An a nuurdpuul as nään ponkt, hi as en streg, jüst so lung üs a ekwaator. För lunen tesken a pulaarkreiser (~66,5° nuurd an süüd) san plaatkoorden gud tu brüken, man för a puulregiuunen duug jo ei.

## Luke uk diar

* Nuurdpuul
Nuurdpuul (eerd)

A **Nuurdpuul** faan a eerd as di nuurdermiast ponkt. Aal a meridiaanen luup diar hen. Hi as di nuurdelk dreipont faan't eerdaaks. At regiuun trinjam a nuurdpuul as a Arktis.

Hi woort miast üs **geograafisk nuurdpuul** betiakent, auer't uk noch en **magneetisken nuurdpuul*** jaft. Det as di ponkt, huar at magneetfial faan a eerd di nuurdelk madelponkt hää. 

----
 Füsikaalisk sen as a magneetisk nuurdpuul eegentelk en süüdpuul, auer a nuurdpuul faan en kompaasnäädel diar hen wiset.

## Luke uk diar
Stadler FLIRT

Di **Stadler Flirt** (Ain Skriifwiis FLIRT fuar «**f**linker **l**eichter (jer üs **i**nnovativer, nü man **I**ntercity- und) **R**egional-**T**riebzug») waar fan di Swaits Iirsenbaanfabriik Stadler Rail fuar di S-Baan en Regionaaltochen üttaacht. Ja haa en liig Böört, wat fan fuarn bit achtern lik döör giar.
Des es en gurt Forskel tö di Alstom Coradia LINT, wat üs 54-Meeter-Toch ek fuul leenger üs di Stadler FLIRT Akku (46 m) es.

Di FliRT es fan di GTW (Gelenk-Triebwagen) uuren, wat en Öndreftswain mermung di Wainer fuar di Liren her. Em kür bi des Toch di Diesel-Öndreft ütbech en en Elektro - "Köörsler" iinseet.

Di Taukraft-Tochen, wat mung Dieselelektro en Elektro omstel ken uur jit langsen sa becht.

Normaalerwiis lapt di Stadler FLIRT me Stroom fan en Köörwiir.
Di elektrisk Toch es me 160 km/h en aur di Maaten wakeri Regionaaltoch.

Sent di trēr Reeg uur des Wainer uk me dieselelektrisk Öndreft en üs Taukraft-Wainer önböören.

Sent 2018 jeft et uk di FLIRT Akku, wat Stroom fuar sin Baterii önerwai fan Köörwiir fo ken.
Fan des Maskiinen, wat me ombi 2x 500 kW laap heer dit Lön Sleeswig-Holstiin 55 Stek bistelt, wat fan 2023 ön ön di litjer Streeken mung Hüsem en Kiel, Kiel - Flensborig, Hüsem - St. Peter esf. Laap skel. Di Akkutoch lapt 160 km/h, heer fuar Sleeswig-Holstiin 135 Seetplaatsen, 2x 500 kW Maskiinenkraft. Di Aksenformel es Bo´2´2´. Des jit, dat di Köörstaalern 2 Aksen haa en dat bi ark Staal me Öndreft 2 Aksen öndrewen sen.

## FLIRT Akku (BR 526)
Di 7. fan di Hārefstmuun ön't Jaar 2023 waar di FLIRT Akku töleten.
Di Toch es en FLIRT 3, wat ombi 5,5 cm hooger es. Üp 46 Meetern Leengdi es Plaats fuar 125 Seetplaatsen, ombi 8 Weelen en uk fuar Rulstöölern.

Sa kür di jest tiin fan 55 Driifwainern wat dit Lön Sleeswig-Holstiin bistelt heer ön Gang kum.

Ja skul al 2022 üp Streek gung, man aur di Töleting maast em LiNT 41 fan di Baan hüüri, aurdat al üđer Iirsenbaan-Firmen üp Streek wiar.

Sent Oktoober 2023 kãm di Maskiinen jen eeđer di naist üp Streek. Ön Hüsem en Töning maast Ãpleer-Ailönen iinrocht uur, hur ja Swaarhairen me her. Sa kãm di Liinien RE 74 Hüsem - Kiil en RB 65 Hüsem - St. Peter üs leest.

### Di Jest üp Wārel?
NAH.SH meent nü, dat des di jest Liinie me Akkutochen es, man dit stemet ek. Al fan 1955 ön wiar di ETA 150 (Fan 1968 ön BR 515) me Luar-Bateriien aur 40 Jaaren lung üb Streek.

Di jest Akkutoch jaav dit al 1891. 1907 kām di *AT<small>3</small>* üt wat bit 1962 üp Wai bleev.

## Galerii

OE51_Bahnhof_Fohrde.jpg|En Stadler GTW me dieselelektrisk Öndreftswain ön di Meren.

Stadler FLIRT Elektro 001.JPG|Di Stroom kumt fan boowen, bit Itzehoe heer di Baan Köörwiiren.

Stadler FLIRT Elektro 002.JPG|En Elektrotoch üs RE 6 ön Itzehoe

NAH.SH_526_007_(52393332551).jpg|FliRT Akku 526-007 bi di InnoTrans 2022

89-32_Lauterecken-Grumbach-2.jpg|Di ETA 150 / BR 515 (**E**lektrischer **T**riebwagen mit **A**kkumulatoren) wiar mung 1954 en 1995 uk ön Sleeswig-Holstiin üp Wai.

Ma_090_802_Skierniewice_05.04.05_w.JPG|En **AT<small>3</small>** (**A**kkumulator-**T**riebwagen) of Wittfelder, leeter uk ETA 177, 178 en 180, sa üs des fan 1908 bit 1962 ön Dütsklön ön Gang wiar.


## Futnooten
Carl Haeberlin

Dr. **Carl Haeberlin** (* 15. Detsember 1870 uun Ranchi, Indien; † 12. Nofember 1954 uun A Wik, Feer) wiar en dochter an heimaatforsker üüb Feer. Hi hää det *Dr. Carl-Haeberlin-Museum*, daalang bekäänd üs *Friesenmuseum* uun A Wik grünjlaanj.

Haeberlin hää medesiin studiaret uun Göttingen, München an Tübingen, huar hi 1895 sin dochterwerk skrewen hää. Sant 1902 hää'er üüb Feer lewet, an wiar diar dochter för baaselidj. Hi hää ham mä flook natüür- an kultüürwedenskapelk teemos befaadet. 

## Iarangen
* 1940: Carl-Haeberlin-Struat uun A Wik
* 1946: Iarenprofeser faan't lun Schleswig-Holstian
* 1954: Bundesfersiinstkrüs

## Luke uk diar
* Dr. Häberlin: , 1909
* Prof. Dr. Haeberlin, Prof. Dr. Goeters: *Grundlagen der Meeresheilkunde*. Georg Thieme Verlag Stuttgart, 1954
* Dr. Carl Haeberlin uun't *Nordfriisk Futuur*
* Jakob Tholund: *Unsere Sonne ist der Wind. Erinnerungen an Carl Haeberlin* (= *Schriftenreihe des Dr. Häberlin-Friesenmuseums Wyk auf Föhr. Neue Folge 13*). Hüsem 1996.
* Bibleteek faan't Dr. Carl-Haeberlin-Friesen-Museum
* 
* Carl-Häberlin-Struat bi Google
Early County (Georgia)

**Early County** as en county uun de US-ameerikoons bundesstoot Georgia. At county leit uun a süüdwaast faan a bundesstoot. Det hee 10.190 lidj (2019). At hoodsteed faan't county as Blakely.

## Kwelen
Jyutping

**Jyutping**, uk: **Jyutpin** as di kurt nööm för **The Linguistic Society of Hong Kong Cantonese Romanization Scheme** of **LSHK Romanization** ().

Hat as sant 1983 det amtelk amskriiwang faan kantoneesk sjineesk tu latiinsk skraft. Jyutping woort fööraal uun Hongkong, man uk uun Taiwan an Jaapan brükt. 

## Amskriiwang
#### 1. iarst tuun

### 2. leetst tuun

### 3. Betuunang

## Kwelen


## Luke uk diar
Yale Romanisiarang för Kantoneesk

At **Yale Romanisiarang** faan't kantoneesk sjineesk () as en amskriiwang faan kantoneesk sjineesk tu latiinsk skraft. Hat as uun a 1950er juaren ütjwerket wurden faan Gerard P. Kok an Parker Po-fei Huang. Hat woort daalang noch föl brükt uun ingelskspreegen lunen. *Yale* as nai mä't ingelsk alfabeet. *[[Jyutping]]*, det ööder wichtag amskriiwang as naier mä't sjiisk alfabeet.

## Amskriiwang
#### 1. iarst tuun

#### 2. leetst tuun

 *nasaaltuuner*

#### 3. Betuunangen

Modern Kantoneesk hää sääks (enkelten sai: njügen) betuunangen. 

## Kwelen


## Luke uk diar
* Jyutping
Sueben

A **Sueben** (uk: **Sweben**, **Sueven**, **Suawen**,  of **, ) wiar en skööl faan germaans fulken.

Jo haa tesken a Ialew uun't waasten, a Oder uun't uasten, at Uastsia uun't nuurden an at Erzgebirge uun't süüden lewet. Amanbi diar, huar ans a DDR (Uastsjiisklun) wiar.

A Sueben wurd uk üs *Ialew-Germaanen* betaikent, an det wiar Hermunduren, Langobarden, Markomannen, Quaden, Semnonen an (ferlicht uk) a Bastarnen. Jo san leederhen tu Alamannen, Bajuwaaren an Thüringern wurden. A Langobarden toog tu Nuurditaalien.

A maaner druch en knoot uun't hiar, det wiar en tiaken för hör freihaid uun't jindial tu slaawen. Faan di nööm 'Sueben' kem a *[[Swaaben]]* uf, diar uun Süüdwaastsjiisklun lewe. 

## Bilen

Osterby Man Suebian-Knot.jpg|*Suebenknoot* uun't hiar faan en muurlik.
DEU Osterby COA.svg|*Suebenknoot* uun't woopen faan Osterby bi Eckernförde.



## Luke uk diar
Osterby

Wat menst dü ?

* Osterby bi Eckernförde uun't Åmt Hüttener Berge
* Osterby bi Flensborag uun't Åmt Schafflund
* Osterby bi Sønderborg uun't Sønderborg Komuun
Padua

**Padua** (, ) as en itajeensk gemeen an hoodstääd faan det Prowins Padua. Diar wene  minsken (Stant ).

## Sasterstääden
*  Nancy, Frankrik, sant 1964
*  Freiburg im Breisgau, Sjiisklun, sant 1967
*  Boston, USA, sant 1983
*  Handan, Sjiina, sant 1988
*  Iași, Rumeenien, sant 1995
*  Beira, Mosambik, sant 1995
*  Coimbra, Portugal, sant 1998
*  Cagliari, Sardiinien, sant 2002
*  Zadar, Kroatien, sant 2003

## Luke uk diar
San Gimignano

**San Gimignano** as en itajeensk stääd uun a Toskaana (Prowins Siena). Diar wene  minsken (Stant ).

Hat as bekäänd för hör türner. Uun't madelääler baud rik familin 72 faan sok türner, am hör määcht tu wisin. Daalang stun diar noch 15 faan. San Gimignano hää diarfaan di neknööm 'Madeläälerns Manhattan' füngen. Hör rikdoom kaam faan win an saweraan. 

## Kwelen


## Luke uk diar
Luganville

**Luganville** as det naistgratst stääd faan Wanuaatuu an hoodstääd faan't Prowins Sanma uun a süüdelk Pasiifik.

Uun a Ööder Weltkriich wiar Luganville en wichtagen fluuchplaats för Amerikoo.

Luganville hää en graten huuwen, faan diar wurd Kopra an Kakao skebet.

## Luke uk diar
Pöberkrüüs

At **Pöberkrüüs** of **Mosterkrüüs** (*Lepidium latifolium*) as en plaantenslach uun det famile faan a Krüsbloosen (Brassicaceae). Hat as nai mä Klaker (*Lepidium sativa*) an hiart uk tu det salew skööl faan a Klakern (*Lepidium*). 

Pöberkrüüs woort hal uun köögem brükt, hat hää en smaag efter moster of pöberrut.

## Luke uk diar
Söder Ia

At **Söder Ia** as en priil uun a waas, di faan't Rütjergat uftwiiget, an tesken A Nääs an A Huug üüb fäästääg tu lääpt. 

## Siakoord
Swinsrag

A **Swinsrag**,  **Swinereeg** as en sunbeenk waasten faan A Nääs. Hi dialt di grat priil Rütjergat ap tu't Nuurder Ia an Söder Ia.

Bi ääb fäält a Swinsrag drüg, an do lei diar selger tu ütjraun. 

A Swinsrag as en natüürelk skül för't Halag Nääs jin sturemfluden.
Wasserstraßen- und Schifffahrtsamt Elbe-Nordsee

At **Wasserstraßen- und Schifffahrtsamt Tönning** (**WSA Tönning**) wiar bit 2021 det tustendag amt för a siaferkiarswaier bi't waastküst faan Schleswig-Holstian.

2021 as hat tuuplaanj wurden mä a amten uun Cuxhuuwen an Hamborag an het daalang **Wasserstraßen- und Schifffahrtsamt Elbe-Nordsee** (**WSA Elbe-Nordsee**). Bi det nei WSA werke son 700 lidj.

## Apgoowen
* a bundesweederstruaten paase
* slüüsen an bragen bedriiw
* ialtürner an tanen paase
* weederstant kontroliare
* skapspolitsei

## Luke uk diar
* nei wääbsteed
Ellen (Skep)

Di ***Ellen*** es en Elektroföri wat ön Deenemark lapt.

Di Föriskeps-Reederii Ærøfærgerne heer di Ellen sent di Bārichtmuun fan 2019 ön Gang.Tö des Tir skel jü di gurtest Föri wesen wiis wat me Bateriien löp. 

Sent des Tir lapt dit Skep mung Fynshav ön di Uasterkant fan dit deensk Ailön Als en Søby ön dit Ailön Aerø.

## Om Jil en CO2
Di *MF Ellen* en wat diartö jert kām üp 21,4 Miljoonen Euro. Dit wiar ombi 40 % muar üs wan em en lik Dieselskep becht her.

Likwel spaaret di E-Föri ombi 75 % fan di Kosten, wat en Dieselskep her. 
Aur ombi aacht Jaaren skel dit iinspaaret wiis wat dit jüürer wiar.

Aur en Jaar skel dit Skep ombi 2,5 Tenen CO2 mener maaki üs fan en Dieselskep kemen wiar. Dit meent uk, dat ön't Jaar ombi 950.000 Liitern Diesel ek forbronen uur. 

Sa üs dit tö't Jen fan 2022 ütsaag, wiar ek olterfuul Liirjil nöörig, man em heer fuul diarfan liir kür.

## Technik
Di Ellen heer 4,3-MWh-Akkumulatooren, wat fan di Swaits kemen sen. Des Bateriien uur āpleeren, wan dit Skep ön Søby fastmaaket heer. Wan di Ellen jens hen en töbeek faart (22 Seemiilen of 40,75 km), sen diarfuar 1.600 kWh nöörig. Em heer fuar en maaki di hiili Stroom fan eeđerkumen Energii sa üs Winjkraft en Solārstroom tö wen.

Di Öndreft heer tau Elektromaskiinen, ark me 750 kW Kraft. Mung Maskiinen en Propelern sen Omkiiraurseetingen iinbecht.

Fuarn sen tau Twertstroompropelern, ark me 250 kW-Elektromaskiin iinbecht.

Di Ellen ken 196 Mensken en 31 Autos me langs fo.

Di Bateriien haa en Wecht fan 56 Tenen.

2022 waar en Rekordfaart maaket, diar heer dit Skep 133 km me jen Bateriileering löpen.

Di Āpleerstatsjoon ön Søby heer en Kraft fan 4 MW.

### Persoonenkilomeetern

Wan em forskelig Skeepen önluket, da kumt dit me di Persoonenkilomeetern ek altert hen. Jen Skep heer Plaats fuar 60 Weelen en 140 Mensken en heer niin Staalern en Iit sa üs uk niin Hüsji ön Buurt. Di Baterien fuar 1 MW sen ek olter swaar.
Sok Skeepen ken da me tau Lop 45 kW laap aur ja uk ek olter swaar en gurt sen. - Meent sen litj Föribuati sa üs di Wellingdorf, wat ön di Stün gur 8 km ön di Kieler Föör laap, skiaren ombi 4 Kneten, ja laap me knap 8 kn.

Skeepen sa üs di Ellen haa Plaats fuar 196 Mensken en 31 Autos of 8 LKW. Di Bateriien fuar 4,3 MW sen mal swaar. Fuar Mensken jeft et en Salon, en Hüsji en wat tö iit. Jen Wai fan di Ellen heer en Leengdi fan ombi 20,5 km of 11 sm, di Maskiinen haa tau Lop 750 kW, en dit Skep lapt me ombi 14 kn.

Fuar di 41 km hen en töbeek sen 1.600 kWh nöörig.

Dit meent ombi 40 kWh fuar en Kilomeeter of 204,08 Wattstünen fuar en Persoonenkilomeeter, wan 196 Mensken me langs faar.
Wan altert ombi 65 Mensken me langs kum, da sen dit ombi 612 Wh fuar en Persoonenkilomeeter.

Fuar di salev Aarber her en Dieselskep ombi 500 Liitern Brenstof nöörig.

## Skelter

E-ferry Ellen.3.JPG|Föriskep Ellen
E-ferry Ellen 01.JPG|Di Ellen
E-ferry Ellen.6.JPG|4.3 MWh Bateriisysteem
E-ferry Ellen 3.JPG|Elektromaskiin
E-ferry Ellen 5.JPG|Kontrolrüm


## Luki uk jir

* www.aeroe-ferry.dk

* "Evaluation Video", hur di Daaten töhopstelt sen.

## Futnooten
Kaarl III. (Ferianigt Köningrik)

**Kaarl III.** (üüb Ingels: **Charles III**; * 14. Nofember 1948 üüs *Charles Philip Arthur George* uun Buckingham Palace uun London) as sant de 8. September 2022 Köning faan det Ferianigt Köningrik faan Gratbritanien an Nuurdirlun an uk faan 14 öler lunen. Hi as de äälst dring faan Elisabeth II. an as köning wurden, üs sin mam stoorew.


## Efterkemen

## Luke uk diar
Alcedinidae

A **Alcedinidae** of **Isfögler** san en fögelfamile mä trii onerfamilin:
* Eegentelk Isfögler (Alcedininae)
* Buum-Isfögler (Halcyoninae)
* Weeder-Isfögler (Cerylinae)
Dialwiis wurd a onerfamilin uk üs aanj familin uunsen. Do het jo Alcedinidae, Halcyonidae an Cerylidae. Diar hiar son 90 slacher tu.

## Onerfamilin an sköölen
* Alcedininae
*: Sköölen: Alcedo – Ceyx – Corythornis – Ispidina
* Cerylinae
*: Sköölen: Ceryle – Chloroceryle – Megaceryle
* Halcyoninae
*: Sköölen: Actenoides – Caridonax – Cittura – Clytoceyx – Dacelo – Halcyon – Lacedo – Melidora – Pelargopsis – Syma – Tanysiptera – Todiramphus

#### Enkelt slacher
* Isfögel (*Alcedo atthis*)

## Luke uk diar
Isfögel (Alcedo)

A **Isfögel** (*Alcedo atthis*) as di iansagst fögelslach faan det famile Alcedinidae, di uun Madeleuroopa föörkomt. Hi lewet bi struumer an sian.

## Luke uk diar
Papua Pegunungan

**Papua Pegunungan** (*Huuchlun faan Papua*) as sant 2022 en prowins faan Indoneesien. Hat leit uun Waast-Nei-Guinea an as faan det ual Prowins Papua ufspleden wurden, diar nü bluas noch di nuurdelk dial amfaadet.

Det nei prowins as 52.397 km² grat an diar wene 1.452.359 minsken (Stant: 2022).

## Luke uk diar
Sulawesi Barat

**Sulawesi Barat**, det ment: *Waast-Sulawesi* as en prowins üüb Sulawesi uun Indoneesien. Diar wene gud 1,5 miljuun minsken.

Det prowins as iarst 2004 grünjlaanj wurden, üs hat faan Sulawesi Selatan (Süüd-Sulawesi) ufspleden wurden as. 

## Distrikten

## Luke uk diar
Warkum

**Warkum** ( *Workum*) as en holuns stääd uun Waastfresklun. Hat hiart tu't gemeen Súdwest-Fryslân.

Warkum as ian faan a Elwen frysk stääden.

## Luke uk diar

* Jopie Huisman
Ruadstörter

A **Ruadstörter** (*Phoenicurus*) san en skööl faan fögler uun det famile faan a Fleegensnapern (Muscicapidae). Diar jaft'at elwen bit sjauertaanj slacher faan.

## Slacher
P. alaschanicus – P. auroreus – P. bicolor – P. coeruleocephala – P. erythrogastrus – P. erythronotus – P. frontalis – P. fuliginosus – P. hodgsoni – P. leucocephalus – P. moussieri – P. ochruros – P. phoenicurus – P. schisticeps

#### Enkelt slacher
: Diadeemruadstört (*Phoenicurus moussieri*)
: Suartbüket Ruadstört (*Phoenicurus ochruros*)
: (Guard-)Ruadstört (*Phoenicurus phoenicurus*)

## Luke uk diar
IUCN

At **IUCN** (**''I**nternational **U**nion for **C**onservation of **N**ature'') as en weltwidjen ferbant faan flook regiarangs- an ei-regiarangssteeden för di skül faan a natüür. Hi wal diar för surge, dat a minsken fernünftag mä a natüür amgung.

Di ferbant werket stüdag bi't Ruad List faan trüüwet slacher faan diarten an plaanten.

## Ruad List
A slacher wurd iindiald efter:

An do san diar noch tau kategoriin:
* DD  data deficient - ei nooch dooten
* NE  not evaluated - ei onersoocht

## Luke uk diar
* IUCN kategoriin
Wotisk spriak

At **Wotisk spriak** as en finno-ugrisk spriak uun Nuurdwaastruslun, diar knaap noch brükt woort. Hat as nai mä eestnisk. Di aanj nööm as *vad’d’alain*. At jaft nian skraftspriak. 

Diar wiar ans sjauer spriakwiisen, huar trii faan al ütjstürwen san:
* Waastwotisk
* Kukkusi-Wotisk (ütjstürwen)
* Uastwotisk (ütjstürwen uun a 1960er juaren)
* Krewinisk uun Süüdletlun (ütjstürwen uun't 19. juarhunert)

## Luke uk diar
* Eberhard Winkler: ''Wotisch.'' (PDF; 113&nbsp;kB). Uun Miloš Okuka (Hrsg.): *Lexikon der Sprachen des europäischen Ostens.* Klagenfurt 2002. (= Wieser Enzyklopädie des europäischen Ostens 10).
Ingrisk spriak

At **Ingrisk spriak** of **Ingermans** as en finno-ugrisk spriak uun Nuurdwaastruslun, diar knaap noch brükt woort. Hat as nai mä finsk an kareelisk. Di aanj nööm as *ižoran keeli*. At jaft nian skraftspriak. 

Di ütjdruk *Ingrisk* as ei gans iandüüdag, auer uk a minsken faan *Ingermanlun* so näämd wurd. Det san protestanten, diar finsk of rüsk snaake, oober nian *Ingrisk*. Diaram woort för det Ingrisk spriak uk di ütjdruk **Ischorisk** (faan:  ižoran keeli) brükt.

## Luke uk diar

* Eberhard Winkler: ''Ingrisch.'' (= Ischorisk) (PDF; 107&nbsp;kB). Uun: Miloš Okuka (Hrsg.): *Lexikon der Sprachen des europäischen Ostens.* Klagenfurt 2002. (= Wieser Enzyklopädie des europäischen Ostens 10).
Uur-Indogermaans

At **Uur-Indogermaans** of **Proto-Indogermaans** as det woorskiinelk föörluuper spriak faan a Indogermaans spriaken weesen. Diar jaft'at nian tjüchnisen faan, man a spriakwedenskapslidj gung diarfaan ütj, dat det spriak tuiarst uun't Kaukasusregiuun snaaket wurden as. Faan diar ütj haa indogermaans fulken uun a leetst ~ 5.000 juaren at hialer Euroopa an uk grat dialen faan Indien besiidelt. Diaram woort flooksis uk faan't **Indoeuropeesk spriakenfamile** snaaket.

Uk wan diar daalang en graten ferskeel tesken a indogermaans spriaken as, so like jo enööder dach uun flook wurden an uun a gramatik.

## Histoore

IE4500BP.png|am 2.500 f.Kr.
IE3500BPde.png|am 1.500 f.Kr.
IE1500BPde.png|am't juar 500 efter Krast



## Luke uk diar
* Indogermaans spriaken
* Ernst Kausen: ''Sprachfamilien & vergleichende Sprachwissenschaft am Beispiel der indogermanischen Sprachen.'' 2005
Võro

**Võro** *(võro kiiĺ)* as en uastsiafinsk spriak, diar uun Süüdeestlun snaaket woort. Hat woort uk üs spriakwiis faan't eestnisk spriak uunsen. Võro as üs regiunaalspriak faan Eestlun gudkäänd, an woort faan son 70.000 minsken üs mamenspriak brükt. 

Tu't histoorisk regiuun *Võromaa* hiar aacht gemeenen Karula, Harglõ, Urvastõ, Rõugõ, Kanepi, Põlva, Räpinä an Vahtsõliina, diar daalang uun a lunkreiser Võru an Põlva lei.

Det spriakwiis **Seto** (*seto kiil´*) mä amanbi 5.000 spreegern woort dialwiis üs aanj spriak uunsen, as ferlicht oober en spriakwiis faan't *Võro*. At *Setomaa* regiuun lingt auer a grensen faan Eestlun wech iin uun Ruslun.

## Luke uk diar
Kveens spriak

At **Kveens spriak** as en uastsiafinsk spriak, diar uun Nuurd-Noorweegen uun't prowins Troms og Finnmark snaaket woort. Hat as diar mä finsk iinwaanrern henkimen. Kvenisk as nai mä Meänkieli uun Sweeden.

## Luke uk diar

* Kainun Institutti *Kvensk Institutt* (üüb noorsk an kveens)
Meänkieli

**Meänkieli** (det ment: *üüs spriak*) of **Tornedalfinsk** ( *tornedalsfinska*,   *tornionlaaksonsuomi*) as en finsk spriakwiis, diar uun Nuurduast-Sweeden uun't prowins Norrbotten snaaket woort. Hat as nai mä't Kvenisk spriak uun Nuurd-Noorweegen.

## Luke uk diar
John Milton

**John Milton** (* 9. Detsember 1608 uun London; † 8. Nofember 1674 uun Bunhill bi London) wiar en ingelsken dachter an stootsmaan oner Oliver Cromwell. Hi skrääw uun sin dachtangen an romoonen auer persöönelk skil, sin streewin am freihaid an salewbestemang, man uk auer aktuel politisk uungeleegenhaiden. Milton skrääw üüb ingelsk, latiinsk an itajeensk, an wiar al tu leewentstidjen widj bekäänd. Hi sted för apklaarang an en republikaans regiarang (uun't jindial tu't monarchii). 

#### Paradise lost
Sin wichtagst buk as *Paradise lost* (*at ferleesen paradiis*) an det widjerfeerang *Paradise regained* (*at turagwonen paradiis*). *Paradise lost* as en *eepisk dachtang* mä en ianfach fersmiat uun tjiin dialen. Hi küd det buk ei salew apskriiw, auer hi uun't ääler blinj wiar, an hää det sin foomnen apsaad. Diar uun gongt'at am *hemel an hääl*, *God an a deiwel*. 

## Luke uk diar

* 
* gutenberg.org (*Paradise lost* üüb ingelsk)
* zeno.org (*Das verlorene Paradies* üüb sjiisk faan Adolf Böttger)
Entsisk

At **Entsisk spriak** (aanj nööm: **Enets**) as en Samojedisk spriak an hiart tu a Uraalisk spriaken. Diar jaft at tau spriakwiisen faan: 
* **Walt-Entsisk** (uk: **Bai**)
* **Tundra-Entsisk** (uk: **Maddu**)

A Entsen lewe üüb't huleweilun Taimyr uasten faan a struum Jenisej. Det leit uun a bütjenst nuurd faan't Regiuun Krasnojarsk (Sibiirien, Ruslun).

Entsisk as nai mä Nganasanisk, huar't noch aal wat muar spreegern faan jaft.

## Alfabeet
Entsisk woort mä en uunpaaset kyrilisk alfabeet skrewen. Diar san trii buksteewen uun, diar't uun't rüsk ei jaft: *ԑ*, *ӈ*, an *ҫ*.
Mari

At **Mari** (Miadmari , Beragmari ), of uk **Tscheremissisk** as en finno-wolgaisk spriak uun det grat skööl faan a finno-ugrisk spriaken. Hat as nai mä finsk, eestnisk an samisk. Mari woort faan amanbi 400.000 minsken snaaket. 

## Spriakwiisen
Diar san sjauer spriakwiisen, an tau diarfaan san tu skraftspriaken wurden:
* süüden faan a Wolga at **Kuryk-Mari** (, **Beragmari**) an 
* nuurden faan a Wolga at **Olyk-Mari** (, **Miadmari**).
Bias Mari skraftspriaken san sant 1995 amtspriaken uun't Republiik Mari El, diar tu Ruslun hiart, an uun't Okrug Wolga leit. För Mari woort en uunpaaset kyrilisk alfabeet brükt. 

## Kaasuus (faaler)
Mari hää njügen faaler, bispalwurd: *buk*
* Noominatiif: кнага *knaga*
* Geenitiif: кнаган *knagan*
* Daatiif: кнагалан *knagalan*
* Akkusatiif: кнагам *knagam*
* Komparatiif: кнагала *knagala*
* Komitatiif: кнагаге *knagage*
* Inessiif: кнагаште *knagaschte*
* Illatiif: кнагашке *knagaschke*
* Latiif: кнагаш *knagasch*

## Luke uk diar

* Sirkka Saarinen: ''Tscheremissisch.'' (mend as Mari, Berag- an uk Miadmari) (PDF). Uun Miloš Okuka (Hrsg.): *Lexikon der Sprachen des europäischen Ostens.* Klagenfurt 2002. (= Wieser Enzyklopädie des europäischen Ostens 10).
Shinjuku

**Shinjuku**(-ku) (japoonsk ) as en stääddial an en *special ward* uun a waast faan Tokio. Uun Shinjuku sat at ferwaltang faan't Prefektuur Tokio.

## Luke uk diar
Kanaarisk Eerdbeibuum

A **Kanaarisk Eerdbeibuum** (*Arbutus canariensis*) as en plaantenslach uun det famile faan a Hiasplaanten (Ericaceae). Hi wääkst bluas üüb a Kanaaren, hi as diar *endeemisk*. 

## Bilen

Arbutus canariensis kz1.JPG|Bloos
Arbutus canariensis - Jardín Botánico de Barcelona - Barcelona, Spain - DSC09164.JPG|Früchten



## Luke uk diar
Taimyr

At **Hualeweilun Taimyr** () as en 400.000&nbsp;km² grat hualeweilun tesken at Kara-Sia uun't waasten an at Laptewsia uun't uasten (iar: Autonoom Kreis Taimyr). Daalang hiart hat tu't Regiuun Krasnojarsk (Ruslun). Taimyr as di nuurdermiast ääg faan aal a kontinenten üüb a eerd (eilunen ei mätääld). Widjer ap am a nuurd lei a eilunen faan Sewernaja Semlja.

Üüb't Hualeweilun Taimyr lewe a Entsen an Nganasanen, diar noch a Uraalisk spriaken Entsisk an Nganasanisk snaake.

## Bilen

Kap Tscheljuskin 1 2012-08-05.jpg|Kap Chelyuskin, a nuurdermiast ääg faan Euraasien
File:Tundra in Siberia.jpg|Tundra üüb Taimyr
File:Ovibos moschatus qtl3.jpg|A Moskusoks lewet weder üüb Taimyr
Ngasani.jpg|Nganasanen lewe üüb Taimyr


## Luke uk diar
Güül Azalee

At **Güül Azalee** of uk **Güül Alpenruus** (*Rhododendron luteum*) as en plaantenslach uun det skööl *[[Rhododendron]]*. Hat wääkst fööraal trinjam't Suart Sia an uun a Kaukasus. Enkelt suurten wurd aptaanj för a guard.

## Bilen

Flora Europaea inchoata (Pl. 45) (6033191072).jpg|Tiaknang uun *Flora Europaea inchoata*
Rhododendron luteum 01.JPG|Bloos
Rhododendron luteum i Oslo.jpg|Frücht
Rhododendron luteum BotGardBln1105Autumn.JPG|Klöören uun a harewst



## Luke uk diar
Acetyl

At **Acetylskööl** (ufkört: **Ac**) as det cheemisk struktuur –C(O)CH3 mä det struktuurformel C2H3O. Hat komt faan eetjsüren uf. Di nööm komt faan't latiinsk *acetum* = „eetj“ an ualgreks *ὕλη* = „materiool“.

Acetyl komt uun flook natüürelk moleküülen föör, t.b. Acetylsalicylsüren (Aspirin).

## Luke uk diar
Elwen frysk stääden

Al sant ualang tidjen jaft'at a **elwen frysk stääden** uun Waastfresklun. Uun flooken woort en aanj spriakwiis faan't Waastfresk snaaket, at Stäädfrysk.

An wan diar en stringen wonter as, woort at Alvestêdetocht (*elwen stääden tooch*) trochfeerd. Det as en wäädstridj üüb skoren troch aal a elwen stääden.

## Elwen stääden

## Luke uk diar
Skoren

**Skoren** san aparte skur för't räänen üüb is. *Skorin* as uk en sport.

## Bilen
Diar wurd ünlik skoren för ünlik nat brükt:

Metallschlittschuhe.JPG|Ual skoren tu fäästskrüüwin oner skur
Amateur ice hockey skates.jpg|Skoren för ishockey
Zandstra noor.jpg|Holuns skoren för linger tuuren
Schlittschuhkufe - Eisschnelllauf.jpg|Skoren för wäädräänen san oner böös smääl



## Luke uk diar
Ljouwert (gemeen)

**Ljouwert** (holuns *Leeuwarden*) as en gemeen uun Waastfresklun. At ferwaltang sat uun't Stääd Ljouwert.

## Saarpen
Tu't gemeen Ljouwert hiar bütj det stääd Ljouwert uk noch en hialer rä saarpen:

Kwel: CBS

## Persöönelkhaiden
* Wilhelm IV. faan Oranien (1711–1751), föörst faan Oranien an Nassau
* Pieter Jelles Troelstra (1860–1930), politiker an dachter
* Johannes Henricus Gerardus Jansen (1868–1936), teoloog
* Mata Hari (1876–1917), konstler an agent
* M. C. Escher (1898–1972), konstler
* Johano Strasser (* 1939), sjiisk politoloog an skriiwer

## Kwelen


## Luke uk diar
Marshalleesk spriak

At **Marshalleesk spriak** () of **Ebon** as det malayo-polyneesk spriak faan a Marshalleilunen.

## Spriakwiisen
* Ratak, üüb a atolen faan't Ratak Keed
* Ralik, üüb a atolen faan't Ralik Keed

## Skraft
At Marshalleesk woort mä en uunpaaset latiinsk skraft skrewen:

## Luke uk diar
Phoenix Islands

A **Phoenix Islands** (*Phoenix Eilunen*) san en skööl faan eilunen uun a Pasiifik, diar tu a stoot Kiribaati hiar. Jo lei süüden faan a ekwaator, nuurden faan Samoa, uasten faan a Gilbert- an Ellice-Eilunen, an waasten faan a Line Islands. Det san ales knaap bewenet atolen, diar tuup 28 km² grat san, an do noch tau koralenraber oner weeder. 

Sant 2006 san a Phoenix Eilunen en natüürskülregiuun *Phoenix Islands Protected Area* (kurt: *PIPA*), an sant 2010 en weltarewdial faan a UNESCO.

## Atolen

## Luke uk diar

* Koord bi tighar.org (ingelsk)

## Einzelnachweise
Näädelkreper

A **Näädelkreper** of **Näädelpiiper** (*Sylvia atricapilla*) as en Sjongfögel (Passeriformes) uun det skööl Sylvia. A mantje fäält üüb mä sin suart hood.

## Bilen

Sylvia atricapilla no.JPG|Wiiftje mä brün hood
Sylvia atricapilla nest Glockengrund.jpg|Nääst
Cuculus canorus bangsi MHNT.ZOO.2010.11.150.31.jpg|En Kukütjai (lachts) mad Näädelkreperaier (MHNT)



## Luke uk diar
Madeiradüüw

At **Madeiradüüw** of **Salwerhalsdüüw** (*Columba trocaz*) as en fögelslach, di bluas üüb Madeira lewet. Hat liket Bolles Düüw, diar üüb a Kanaaren lewet.

## Luke uk diar
Bolles Düüw

**Bolles Düüw** of **Kanaarendüüw** (*Columba bollii*) as en fögelslach, di üüb a waastelk Kanaarisk Eilunen (La Palma, Teneriffa, Gomera an El Hierro) lewet. Hat liket at Madeiradüüw.

## Luke uk diar
Adler I

Di ***Adler I*** es ein Kanaalföri ön Kiel-Holtenau. Reederii es di Adler-Schiffe GmbH & Co. KG.

Dit Skep es sent 1984 üs Persoonenföri aur di Kanaal mung Kiel-Wik en Kiel-Holtenau ön Gang.

Di Föri heer en Schottel-Propeler, wat hiilendal trinjom (360°) tö drai giar.

## Histoorie
Ön di 22. Juuni fan 1984 fing di Reederii di Adler I fan di Hüsemböör Skepswerev.

Di Reederii her en Ütskriiwing fan't WSA fuar di Föri aur di Kanaal wonen. Dit Skep es sent des Tir tö dit WSA forhüürt.

Ön di Somer fan 1989 wiar di Adler I fuar en Tir fuar di Hingiföri ön Rendsborig iinseet, aur des renoviaret uur maast.

Ön di Marts fan 2002 waar di Föri bi di Werev *Gebr. Friedrich* ön Kiel ombecht, dat di bluat jit me jen Man biseet uur maast. Ön des Tir waar di Adler III iinseet.

Di Stair ön Kiel-Wik hur di Föri fastmaaket bruan ön di Juuni fan 2009 hiilendal of. Eeđer trii Weeken Breek iin ön di Werev kür di Adler I weđer faar.

## Futnooten


## Weblinks

*Homepage Adler-Schiffe
*''Adler I'' auf inselfähren.de
Europeesk Popegeifask

A **Europeesk Popegeifask** (*Sparisoma cretense*) wiar ans di iansagst slach faan Popegeifasker (Scarinae), di uun't Madlunsia lewet hää. So kaam hi uk tu san binööm (sin *epithet*): .. *cretense*, det ment: faan Kreeta. Man üs a Sueskanaal baud wurd, waanerd diar en öödern Popegeifask uun't Madlunsia iin (*[[Scarus ghobban]]*), an hi hä *Sparosima cretense* ferjaaget. Daalang lewet *Sparisoma cretense* uun a uastelk Atlantik, bi a küsten faan Portugal bit Senegal, an uun Makaroneesien.

## Bilen

Vieja colorada (Sparisoma cretense), franja marina Teno-Rasca, Tenerife, España, 2022-01-08, DD 72.jpg|Mantje



## Luke uk diar
Isjum

**Isjum** (üüb Ukrainisk: Ізю́м *Izjúm*) as en steed uun det Charkiw Prowins faan't Ukraine. At steed leit uun a süüduast faan't prowins, bi de Donets Struum. At steed hee 45.884 lidj (2021). Det as at hoodsteed faan de Isjum Distrikt.

## Histoore
At steed wurd faan April tu September 2022 faan Rüslun besaat.

## Kwelen
Popegeifasker

A **Popegeifasker** (Scarinae) san en onerfamile faan a Lapfasker (Labridae), an hiar sodenang tu a Barschoortagen (Perciformes). Enkelt wedenskapslidj sä jo oober uk üs en aanj famile Scaridae uun. 

## Sköölen faan't famile Scaridae
Bolbometopon - Calotomus - Cetoscarus - Chlorurus - Cryptotomus - Hipposcarus - Leptoscarus - Nicholsina - †Pacuarescarus – Scarus - Sparisoma

#### Enkelt slacher
* *[[Scarus]]*
*: Bläbiand Popegeifask (*Scarus ghobban*)
* *[[Sparisoma]]*
*: Europeesk Popegeifask (*Sparisoma cretense*)

## Luke uk diar
Bläbiand Popegeifask

A ***Scarus ghobban*** of **Bläbiand Popegeifask** as en slach faan Popegeifasker (Scarinae). Hi kaam mä a bau faan a Sueskanaal iin uun't Madlunsia, an hää diar en öödern Popegeifask, di Europeesk Popegeifask (*Sparisoma cretense*) ferjaaget.

## Luke uk diar
Kanaarengirlits

A **Kanaarengirlits** (*Serinus canaria*) as en fögelslach uun det famile faan a Finken (Fringillidae). Hi woort uk aptaanj an do üs Kanaarienfögel ferkääft, auer hi so smok sjongt.

## Luke uk diar
Girlits

A **Girlits** of **Gul-Girlits** (*Serinus serinus*) as en böös letjen fögelslach uun det famile faan a Finkenfögler (Fringillidae). Hi as nai mä a Kanaarienfögel (*Serinus canaria*).

## Bilen

European serin (Serinus serinus) male.jpg|Mantje
European serin (Serinus serinus) female.jpg|Wiiftje
Serinus serinus MHNT.ZOO.2010.11.223.1.jpg|Aier faan *Serinus serinus* - MHNT


## Luke uk diar
Britisk Weltrik

At **Britisk Weltrik** ( of ianfach at **Empire**) wiar faan't 17. bit iin uun't 20. juarhunert at gratst koloniaalrik faan a welt. Uun't juar 1922 amfaadet hat mä 458 miljoonen minsken sowat en sjuarden faan aal a minsken üüb a eerd. 

Daalang san a miast lunen suwereen stooten, san oober auer't Commonwealth of Nations noch mä't Ferianagt Könangrik ferbünjen. An at ingelsk spriak woort daalang trinjam a hialer eerd snaaket.

## Luke uk diar

* Commonwealth of Nations

#### Ferianagt Könangrik daalang :
City and County of Cardiff

At **City and County of Cardiff** (waliisisk: *Dinas a Sir Caerdydd*) as ian faan 22 *[[principal area]]s* (*hoodgebiiten*) uun Wales. Di gratst dial namt Cardiff, det hoodstääd faan't regiuun an uk faan hial Wales iin. Det hoodgebiit as 140.382 km² grat an diar wene 346.090 minsken (Stant: 2011).

Ööder saarpen uun det regiuun san: St Fagans, Creigiau, Pentyrch, Gwaelod-Y-Garth an Tongwynlais.

At City and County of Cardiff hiart tu't *[[Preserved County]]* South Glamorgan.

## Luke uk diar

* www.cardiff.gov.uk
Lapfasker

A **Lapfasker** (Labridae) san en famile faan Bianfasker uun det order faan a Barschoortagen (Perciformes). Enkelt wedenskapslidj sä jo oober uk uun en aanj order Labriformes. 

Lapfasker san miast temelk bruket an haa briad lapen. Jo lewe uun flaak weedern üüb a hialer welt, hal mad koralenraber, man uk uun Nuurdsia an Madlunsia. 

Tu a Lapfasker hiar son 65 sköölen mä muar üs 550 slacher, ferlicht muar üs 600. Hör nööm komt faan't latiinsk *labrum* „lap“.

## Sköölen
Acantholabrus – Achoerodus – Ammolabrus – Anampses – Anchichoerops – Austrolabrus – †Bellwoodilabrus – Bodianus – Centrolabrus – Cheilinus – Cheilio – Choerodon – Cirrhilabrus – Clepticus – Conniella – Coris – Ctenolabrus – Cymolutes – Decodon – Diproctacanthus – Doratonotus – Dotalabrus – †Eolabroides – Epibulus – Eupetrichthys – Frontilabrus – Gomphosus – Halichoeres – Hemigymnus – Hologymnosus – Iniistius – Labrichthys – †Labrobolcus – Labroides – Labropsis – Labrus – Lachnolaimus – Lappanella – Larabicus – Leptojulis – Macropharyngodon – Malapterus – Minilabrus – Nelabrichthys – Notolabrus – Novaculichthys – Novaculops – Ophthalmolepis – Oxycheilinus – Oxyjulis – Paracheilinus – Parajulis – Pictilabrus – Polylepion – Pseudocheilinops – Pseudocheilinus – Pseudocoris – Pseudodax – Pseudojuloides – Pseudolabrus – Pteragogus – Sagittalarva – Scarus – Semicossyphus – Sparisoma – Stethojulis – Suezichthys – Symphodus – Tautoga – Tautogolabrus – Terelabrus – Thalassoma – Wetmorella – Xenojulis – Xiphocheilus – Xyrichtys

#### Enkelt slacher
* Bläbiand Popegeifask (*Scarus ghobban*)
* Europeesk Popegeifask (*Sparisoma cretense*)

## Luke uk diar
Kupjansk

**Kupjansk** (üüb Ukrainisk: Ку́п'янськ *Kúp'jans'k*) as en steed uun det Charkiw Prowins uun't Ukraine. At steed leit uun a uast faan't prowins, bi de Oskil Struum. Det hee 27.169 lidj (2021).

## Histoore
At steed wurd faan Febrewoore tu September 2022 faan Rüslun besaat.

## Kwelen
Kanaarenhaagedisjin

A **Kanaarenhaagedisjin** (*Gallotia*) san en skööl faan Haagedisjin (Lacertidae), diar üüb a Kanaarisk Eilunen lewe. Diar jaft'at aacht slacher faan.

## Slacher
* *Gallotia atlantica*, Lanzarote, Fuerteventura
* *Gallotia auaritae*, La Palma, ferlicht ütjstürwen
* *Gallotia bravoana*, La Gomera
* *Gallotia caesaris*, El Hierro, La Gomera
* *Gallotia galloti*, Teneriffa, La Palma
* *Gallotia intermedia*, Teneriffa
* *Gallotia simonyi*, El Hierro
* *Gallotia stehlini*, Gran Canaria
Ütjstürwen:
* † *Gallotia goliath*


Gallotia atlantica 2.jpg|*G. atlantica*
no picture.jpg|*G. auaritae*
Gallotia bravoana.jpg|*G. bravoana*
Eidechse von Gomera 2.jpg|*G. caesaris*
Eidechsen Teide.jpg|*G. galloti*
Gallotia intermedia 38225983.jpg|*G. intermedia*
Lagarto Gigante de El Hierro, Canarias, España.JPG|*G. simonyi*
Lagarto de Gran Canaria (Gallotia stehlini) (5182756366).jpg|*G. stehlini*



## Luke uk diar
Smaragd

Wat menst dü?

* Smaragd, en silikaatstian
* Smaragd, en berylliummineraal
* Smaragd, en suurt faan Echt Hoop
* Мій Ізмарагд / Mij Izmarahd / „Man Smaragd”, en stak faan Iwan Franko
* Smaragd, en winkwaliteet faan Green Veltliner