open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Waastfeelisk

**Waastfeelisk** as en skööl faan plaatsjiisk spriakwiisen. Jo wurd fööraal uun *Waastfaalen* snaaket.

## Koord

A waastfeelisk spriakwiisen san üüb det koord orangj uunmoolet ( bit ). Jo het enkelt:
* 9. Grafschafter Platt
* 10. Onerems spriakwiisen
* 11. Osnabrücker Platt
* 12. Ravensbergs-Lippisk
* 13. Münsterluns
* 14. Waast-Münsterluns
* 15. Soester Platt
* 16. Paderborner Platt
* 17. Merkisk Platt
Efter süüdwaasten tu wurd neederfrenkisk spriakwiisen snaaket. Jo hiar al tu a *[[Rheinisk weier]]*.

Efter nuurden an uasten woort Uastfresk Plaatsjiisk (5), Oldenborags (4) an Hannoversk (18) Plaatsjiisk snaaket.
Uastfresk Plaatsjiisk

**Uastfresk Plaatsjiisk** (aanj nööm: *Oostfreesk (Platt)*) as det plaatsjiisk spriakwiis faan Uastfresklun.

Hat hiart tuup mä det Gronings tu a nuurdneedersaksisk spriakwiisen.

## Spriadkoord

## Uastfresk
Mä di ütjdruk *Uastfresk* as miast det *Uastfresk Plaatsjiisk* mend. Di nööm as eegentelk ei rocht, auer *Uastfresk Plaatsjiisk* nian Fresk as. 

Det *eegentelk Uastfresk* woort noch uun't Saaterlun snaaket. A Saaterfresken nääm hör aanj spriak oober ei *Uastfresk*, jo sai tu hör spriak Seeltersk (Saaterfresk).

## Luke uk diar
*Uastfresk wurdenbuk (Ostfriesische Landschaft)

### Video polyglot
* Bi Alugha jaft et en en Video üüb Sölring an Uastfresk

## Kwelen
Gronings

**Gronings** (aanj nööm *Grunnegs*, *Grönnegs* of *Grunnegers*) het jo plaatsjiisk spriakwiisen uun't Prowins Groningen an diar ambi. Gronings as nai mä't Uastfresk Plaatsjiisk an hiart tu a Nuurdneedersaksisk spriakwiisen faan't Plaatsjiisk.

## Spriakwiisen
NATO

A **NATO** ( *Nuurdatlantikferdrachorganisatsion*, ), as en internatsionaal organisatsion. Hör grünjlaag as di *Nuurdatlantikferdrach*. Hat as en militeerferbinjang, ferfulagt oober uk widjergungen poliitisk intresen.

At NATO-hoodkwartiar sat sant 1967 uun Brüssel, diarföör wiar't uun London. Wichtag iinrachtangen faan a NATO san uk det ACO (of uk: *Supreme Headquarters Allied Powers Europe* / SHAPE) naibi Mons (Belgien) an det *Allied Command Transformation* (ACT) uun Norfolk (Virginia).

## Luke uk diar
Pennsilwaanisk

**Pennsilwaanisk** (****, **Deitsch**) as en madelsjiisk spriakwiis, diar siidlern tu Ameerikoo broocht haa. Hat woort daalang noch uun Pennsylvania, Ohio an Indiana, man uk uun Ontario (Kanada) snaaket. A spreegern san miast Amischen of Mennoniten.

## Spriadkoord

Countys uun Ameerikoo mä
* en huugen uundial (%) faan Pennsylvania Dutch (blä)
* en huuch spreegertaal (ruad), fööraal uun Pennsylvania
* en huugen uundial an en huuch spreegertaal (brons)

## Literatüür
* Haag, E. (1982), *A Pennsylvania German reader and grammar*, University Park: Pennsylvania State University Press (Archive.Org)
## Luke uk diar
Christoph Weinert

**Christoph Weinert** as en filmrejesöör an dreibukskriiwer. Hi lewet uun Berlin an Hamborag an befaadet ham uun sin dokudraamas, dokumentaar- an spalfilmer föraal mä selskapsrelewant an histoorisk teemos an biografiin faan bedüüden persöönelkhaiden.

## Leewent
Weinert hää bi't konsthuuchskuul faan't uniwersiteet Kassel studiaret, an hää do üs rejii-asistent bi flook spalfilmen uun Frankrik an Sjiisklun mäwerket. Sant 1994 as hi frei skriiwer an rejesöör.

## Prisen an iarangen
* Weiße Jäger-Weißes Gold - Nominiaret för di Gulen Lööw 1997
* Henry Steinway - Spezialpris faan't jury för di internatsionaal film uun Houston 2011
* Levi Strauss - Spezialpris faan't jury för di internatsionaal film uun Houston 2011
* Geheimsache Mauer - Nominiaret för di Sjiisk Fernseepris 2011
* Acht Geschwister (Eight Brothers and Sisters) - Snowdance Award in the category 'Best Documentary' at the Snowdance Independent Film Festival 2023

## Werken (ütjwool)
* Weiße Jäger-Weißes Gold, 1997
* Die Quotenmacher, 2001
* mä Ingo Helm: Die Geschichte Norddeutschlands, 2005
* Bismarck, Kanzler und Dämon, 2007
* Helmut Schmidt-Mein Jahrhundert, 2008
* Levi Strauss-Blue Jeans Billionaire, 2009
* Verrat an Polen, 2010
* Henry Steinway-Birth of a Legend, 2010
* Geheimsache Mauer, 2011
* 100 Jahre Landleben, 2012
* Hindenburg, 2013
* Berlin und Tucholsky, 2015
* Fallada-Im Rausch des Schreibens, 2016
* Der Reichstag, 2017
* Dutschke, 2018
* Jüdisch in Europa, 2019
* Beyond All Memories, 2020
* Acht Geschwister, 2023
* Pierre Koralnik, cinéaste et visionnaire.- 80 mn, 2024

## Luke uk diar
* Weinert bi fernsehserien.de
* Weinert bi BVR (Bundesverband Regie)
* Regie-Reel Christoph Weinert faan vimeo.com
* Weinert bi Crew United
* Weinert üüb kulturserver.de
Jawaans Spriik

Det **Jawaans Spriik** (üüb Jawaans: ꦧꦱꦗꦮ *båsa Jåwå* [bɔsɔ dʒɔwɔ]) as en Austroneesk Spriik, wat faan a jawaans lidj uun a maden an uast dialen an uk bi a nuurdwaast eeg faan det eilun Jaawa uun Indoneesien spreegen wurt. At jaft uk spreegern faan’t spriik uun Malaysia an Singapuur. Hög lidj faan jawaans ufkemst uun Suurinam spreeg en kreoolisk efterkem faan’t spriik. Jawaans as nai tu Sundaneesk, Madureesk an Balineesk. Det as at spriik faan muar üüs 98 miljuunen lidj. Ursprüngelk wiar’t spriik uun det Jawaans Skraft skrewen, man wurt nütidjs för't miast det Latiins Alfabeet diarför brükt.

## Luke uk diar
Sundaneesk (Spriik)

Det **Sundaneesk Spriik** (üüb Sundaneesk: *Basa Sunda*) as en Austroneesk Spriik, wat faan a sundanees lidj uun a waast faan det eilun Jaawa uun Indoneesien spreegen wurt. Sundaneesk as nai tu Jawaans, Madureesk an Balineesk. Det as’t spriik faan amanbi 39 miljuunen lidj. Ursprüngelk wiar’t spriik uun det Sundaneesk Skraft (üüb Sundaneesk: *Aksara Sunda*) skrewen, man wurt nütidjs det Latiins Alfabeet diarför brükt.
Jaawa

**Jaawa** (üüb Indoneesk: *Jawa* [dʒawa], üüb Jawaans: ꦗꦮ *Jåwå* [dʒɔwɔ]) as ian faan dön fjauer Grat Sunda-Eilunen faan Indoneesien. Üüb't eilun leit det indoneesk hoodsteed Jakarta.

## Geografii
### Grat steeden
Dön tjiin gratst steeden üüb't eilun san:
# Jakarta
# Surabaya
# Bandung
# Bekasi
# Tangerang
# Depok
# Semarang
# Tangerang Selatan
# Malang
# Cikarang

En öler steed, Yogyakarta, as wichtig uun det Jawaans kultüür.

### Prowinsen
* Banten
* Maden Jaawa
* Uast Jaawa
* Waast Jaawa
* Jakarta, prowinsfrei hoodsteed
* Yogyakarta Apartig Regiuun, sultanaat
Indoneesk Spriik

Det **Indoneesk Spriik** (üüb Indoneesk: *bahasa Indonesia* [baˈhasa indoˈnesia]) as det amtelk spriik faan Indoneesien. Det as en standardisiaret wariant faan det Malaiisk Spriik, en Austroneesk Spriik, wat sant juarhunerten uun a indoneesk eilunen üüs *lingua franca* brükt wurt. At spriik wurt uun det Latiins Alfabeet skrewen.
Zacatecas (Bundesstoot)

De **Zacatecas Bundesstoot** (üüb Spaans: *Estado de Zacatecas* [sakaˈtekas]) as een faan dön tau-an-dörtig bundesstooten uun Meksiko. Det hee 1.490.668 lidj (2010). At hoodsteed faan a bundesstoot as Zacatecas.

## Kwelen
Madureesk (Spriik)

Det **Madureesk Spriik** (üüb Madureesk: *Bhâsa Mâdhurâ*) as en Austroneesk Spriik, wat faan a madurees lidj uun üüb det Madura Eilun an uun a uast faan det eilun Jaawa uun Indoneesien spreegen wurt. Madureesk as nai tu Sundaneesk, Jawaans an Balineesk. Det as’t spriik faan twesken 8-13 miljuunen lidj. Ursprüngelk wiar’t spriik uun det Jawaans Skraft skrewen, man wurt nütidjs det Latiins Alfabeet diarför brükt.
Balineesk (Spriik)

Det **Balineesk Spriik** (üüb Balineesk: *Basä Bali*) as en Austroneesk Spriik, wat faan a balineesk lidj üüb’t eilun Bali, uun a nuurd faan’t eilun Nusa Penida, uun a waast faan’t eilun Lombok an uun a uast faan’t eilun Jaawa uun Indoneesien spreegen wurt. Balineesk as nai tu Sundaneesk, Madureesk an Jawaans. Det as’t spriik faan amanbi 3.3 miljuunen lidj. Ursprüngelk wiar’t spriik uun det Balineesk Skraft (üüb Balineesk: *Aksara Bali*) skrewen, man wurt nütidjs det Latiins Alfabeet diarför brükt.
Elementaardeelken

**Elementaardeelken** san a letjst dialen, diar en atoom apbau. Det ääler teorii wiar, dat atoomen faan nukleoonen apbaud san, det san protoonen an neutroonen mä elektroonen. Man mä't kwantenteorii san a nukleoonen noch widjer apspleden wurden. Det tabel wiset a nöömer an eegenskapen faan elementaardeelken efter't aktuel *"standardmodel"*.

## Iindialang
* Fermioonen, mä spin (kwantentaal) = 1/2
*: Kwarks
*:: 6 slacher: up - down - charm - strange - top - bottom
*: Leptoonen
*:: 6 slacher: elektron - elektron neutrino - myon - myon neutrino - tau - tau neutrino
* Bosoonen, mä spin (kwantentaal) = 1
*: Vektorbosoonen
*:: 12 slacher: gluon(8) - photon(1) - Z boson(1) - W boson(2)
*: Skalaarbosoonen
*:: Higgsboson

## Bilen

Proton quark structure.svg|En *proton* häält 2 up an 1 down kwark
Neutron quark structure.svg|En *neutron* häält 1 up an 2 down kwarks
Massenskalen.png|Masinferglik faan kwark tu moleküül



## Luke uk diar
Carl Ludwig Jessen

**Carl Ludwig Jessen** (* 22. Febrewoore 1833 uun Deesbel; † 4. Janewoore 1917 uk diar) wiar en nuurdfresken konstmooler. Hi as tu daaling üüs a „Freskenmooler“ bekäänd. Sin bedüüding leit uun't skäälring faan det nuurdfresk büürenkultüür.

## Leewent
Carl Ludwig Jessen wiar uun Deesbel bäären. Efter en snetjerliar werket hi üüs dörnskmooler üüb a maaskbüürsteeden uun Nuurdfresklun. 1848-1854 begand hi potreten tu moolin. 1853 jeew hi't snetjerhoonwerk ap an lewet hial för't moolin. Faan 1856 tu 1865 studiaret hi uun det Kopenhuuwen Akademii bi Vilhelm Marstrand. Efter a aanj faan de Naist Sleeswich-Holstian Krich kaam hi tu Nuurdfresklun turag. Mä'n stipendium maaget hi faan 1867 tu 1868 en rais tu Pariis an Itaalien. 1869–1870 lewet hi uun Klookris an faan 1871 tu 1875 uun Hamborig. Diarefter kaam hi weler tu Deesbel turag an lewet eksklusiiw för't diarsteling faan't leewent faan a lidj uun Nuurdfresklun, fööraal üüb Oomrem an Feer. Sin nefe wiar a konstmooler Benedikt Momme Nissen.

## Luke uk dar
Georg VI. (Ferianigt Köningrik)

**Georg VI.** (Üüb Ingels: *George VI.*; üüs *Prince Albert Frederick Arthur George, Duke of York* bäären; * 14. Deetsember 1895 uun Sandringham, Norfolk; † 6. Febrewoore 1952 uk diar) wiar faan 11. Deetsember 1936 tu san duas köning faan det Ferianigt Köningrik Gratbritanien an Nuurdirlun, boowerhood faan det Commonwealth of Nations an tu 1947 letst keiser faan Inje. Hi wurd köning an keiser efter't uftoonking faan sin bruler Eduard VIII.. Sin efterfuliger wurd sin äälst foomen Elisabeth II., diar bit tu hör duas uun't juar 2022 köningin wiar.

## Famile
De 26. April 1923 freid Prens Albert Lady Elizabeth Bowes-Lyon faan Skotlun, at jongst doochter faan Claude Bowes-Lyon, 14. Earl of Strathmore and Kinghorne an sin wüf Cecilia Nina Cavendish-Bentinck. Elizabeth komt faan Köning Henry VII. (1457 bit 1509) uf. Det paar heed tau jongen:
* Elisabeth (* 21. April 1926), sant 1952 Köningin Elisabeth II. ⚭ Prens Philip faan Grekenlun an Denemark
* Margaret Rose (* 21. August 1930; † 9. Februar 2002) ⚭ 1960–1978 Antony Armstrong-Jones, 1. Earl of Snowdon
Eduard VIII. (Ferianigt Köningrik)

**Eduard VIII.** (üüb Ingels: *Edward VIII.*;üüs *Edward Albert Christian George Andrew Patrick David* bäären, *David* neemd, * 23. Jüüne 1894 uun London; † 28. Mei 1972 uun Paris) wiar faan 1910 tu 1936 Prince of Wales, faan Janewoore 1936 tu sin uftoonking uun Deetsember faan detsalew juar köning faan det Ferianigt Köningrik an keiser faan Inje faan Deetsember 1936 tu san duas *Duke of Windsor*. Hi wiar dring faan köning Georg V.. Efter Eduard VIII. sin uftoonking wurd sin bruler üüs Georg VI. köning.
Eduard VII. (Ferianigt Köningrik)

**Eduard VII.** (üüb Ingels: *Edward VII.*;*Albert Edward* bäären; * 9. Nofember 1841 uun det Buckingham Palace, London; † 6. Mei 1910 uk diar) wiar faan 22. Janewoore 1901 tu san duas köning faan det Ferianigt Köningrik faan Gratbritanien an Irlun an keiser faan Inje. Hi wiar de äälst dring faan köningin Victoria. San efterfuliger wiar sin dring Georg V..
Noordfreeschloun

*Am e artiikel åw Hoorninger Freesch tu leesen, wee sü goud än klik [[Noordfräischloun|heer]].*

**Noordfreeschloun** (åw Tjüsch: *Nordfriesland*, åw Dånsch: *Nordfrisland*) äs en kulturel än geogrååfisch regioon åw e weestküst foon Sleeswich-Holstiin. Hat äs, tuhuupe mä Weestfreeschloun, prowins Groningen än Ååstfreeschloun, iin foon e diile foon Freeschloun. Noordfreeschloun äs uk en noome foon e krais, wat et regioon än gebiite, wat trinambai loit, inslut.

Dä  gråtste stäänge foon't regioon sän Hüsem, Naibel, Bräist än Leek. Haliloun hiiret kulturel uk tu Noordfreeschloun, auerdat di noordfreesch spräike deer snååked wart. Dä oore äiloune än gebiite foon Noordfreeschloun sän Sal, Oomram, Feer, e Halie, Pälweerm, Böökinghiird, e Gooshiirde, Karhiird än Ääderstää.
Noordfräischloun

*Am e artikel aw Hoolmer Fräisch to leesen, wee sü goud än klik [[Noordfreeschloun|här]].*

**Noordfräischloun** (aw Tjüsch: *Nordfriesland*, aw Daansch: *Nordfrisland*) äs en kulturel än geogrååfisch regioon aw e weestküst fun Sleeswich-Holstiin. Hat äs, tohuupe mä Weestfräischloun, prowins Groningen än Aastfräischloun, iin fun e diile foon Fräischloun. Noordfräischloun äs uk en noome fun e krais, wat et regioon än gebiite, wat trinambai lait, inslot.

Dä grotste stäängne sän Hüsem, Naibel, Bräist än Leek. Haliloun hiiret kulturel uk to Noordfreeschloun, auerdat di noordfräisch spräike där snaaked wart. Dä oore ailoune än gebiite foon Noordfräischloun sän Sal, Oomram, Feer, e Halie, Pälweerm, Böökinghiird, e Gooshiirde, Karhiird än Ääderstää.
Troolebel

**Troolebel** (sjiisk *Trollebüll*, däänsk *Troldbøl*) as en weesen halag uun di Störtewärkskuuch. Det siidlang hiart tu't gemeen Stääsönj.


Troolebel001.jpg|Wiiser hen tu Troolebel
ÖPNVTrollebüll.jpg|Bushaltesteed naibi Troolebel
Störtewärkskuuch

Di **Störtewärkskuuch** (sjiisk: *Störtewerkerkoog*, däänsk: *Størteværkkog*) as sant 1544 en kuuch uun Nuurdfresklun. Maden uun leit det weesen halag Troolebel. Uun't süüden faan a kuuch ferlääpt at Soholmer Ia. Di kuuch hiart sant 1974 tu't gemeen Stääsönj.
Waaster Snaatebel

**Waaster Snaatebel** (sjiisk: *Wester Schnatebüll*) as en saarep uun Nuurdfresklun. Hat hiart sant 1974 tu't gemeen Stääsönj.
Maarts/wi

**Maarts** (ok *Määrts*) äs di treerde moone fuon't iir oon di gregorioonsk kaländer. Hii hjit 31 deege. E noome fuon e moone känt fuon et latiinsk *(mensis) Martius*.
Nuurdhualewkuugel

A **Nuurdhualewkuugel** as det heleft faan a eerd, wat uun a nuurd faan a ekwaatoor as. Det as at jinstak tu a Süüdhualewkuugel. De astronoomsk somer wooret üüb a nuurdhualewkuugel faan 21. Jüüne tu 21. of 22. September (of faan't *[[somersankiar]]* tu a *[[harewstponkt]]*) an a wonter faan 21. of 22. Deetsember tu 20. of 21. Marts (of faan't *[[wontersankiar]]* tu a *[[wosponkt]]*).

## Luke uk diar
* Uasthualewkuugel
* Waasthualewkuugel
Guerrero (Bundesstoot)

De **Guerrero Bundesstoot** (üüb Spaans: *Estado de Guerrero*) as een faan dön tau-an-dörtig bundesstooten uun Meksiko. Det hee 3.388.768 lidj (2010). At hoodsteed faan a bundesstoot as Chilpancingo.	

## Kwelen
Duufnäädler

**Duufnäädler** of uk **Hönangnäädler** (*Lamium*) san en plaantenskööl uun det famile *Lamiaceae*. Hör bloosensaft, di *nektaar*, smääkt swet, diar komt di nööm faan uf.

## Enkelt slacher

Weiße Taubnessel im Naturschutzgebiet Schwarzbachtal bei Obercarsdorf.jpg|Lamium album,Witj Hönangnäädel
Lamium amplexicaule Kaldari 01.jpg|Lamium amplexicaule,Hanbed
English botany, or, Coloured figures of British plants (1863) (14764415035).jpg|Lamium confertum
Goldnessel_(Lamium_galeobdolon)_1.jpg|Lamium galeobdolon,Gulnäädel
Lamium maculatum RF.jpg|Lamium maculatum,Plaket Hanbed
Lamium purpureum - verev iminõges Keilas.jpg|Lamium purpureum,Purpuurnäädel


## Aal a slacher
L. album – L. amplexicaule – L. bakhtiaricum – L. bifidum – L. bilgilii – L. caucasicum – L. confertum – L. coutinhoi – L. cyrneum – L. demirizii – L. eriocephalum – L. flexuosum – L. galactophyllum – L. galeobdolon – L. garganicum – L. gevorense – L. glaberrimum – L. macrodon – L. maculatum – L. moschatum – L. multifidum – L. orientale – L. orvala – L. persepolitanum – L. purpureum – L. taiwanense – L. tomentosum – L. tschorochense – L. vreemanii

## Luke uk diar
Waibleedplaanten

**Waibleedplaanten** (Plantaginaceae) san en plaantenfamile uun det order faan a Lamiales. Jo kem üüb a hialer welt föör. Diar hiar 92 sköölen mä muar üs 2.000 slacher tu.

## Enkelt slacher
: Fangerhuder (*[[Digitalis]]*)
:: Ruad Fangerhud (*Digitalis purpurea*)
: Kuugelbluumen (*Globularia*)
:: *[[Globularia salicina]]*
: Liinkrüüs (*[[Linaria]]*)
:: Bridjen, Echt Liinkrüüs (*Linaria vulgaris*)
: Waibleeden (*[[Plantago]]*)
:: Waibleed (*Plantago major*)
:: Südjen (*Plantago maritima*)

## Aal a sköölen
Acanthorrhinum – Achetaria – Adenosma – Albraunia – Anarrhinum – Angelonia – Antirrhinum – Aragoa – Asarina – Bacopa – Basistemon – Benjaminia – Besseya – Bougueria – Bryodes – Bythophyton – Callitriche – Chaenorhinum – Chelone – Chionophila – Cochlidiosperma – Collinsia – Conobea – Cymbalaria – Darcya – Deinostema – Derwentia – Detzneria – Digitalis – Dintera – Dizygostemon – Dopatrium – Ellisiophyllum – Encopella – Epixiphium – Erinus – Galvezia – Gambelia – Geochorda – Globularia – Gratiola – Hebe – Hemianthus – Hemiphragma – Herpestis – Hippuris – Holmgrenanthe – Holzneria – Hydrotriche – Hydrotrida – Kashmiria – Keckiella – Kickxia – Lagotis – Leiostemon – Leptandra – Leucospora – Limnophila – Linaria – Lindenbergia – Littorella – Lophospermum – Lunellia – Mabrya – Maeviella – Maurandya – Mecardonia – Melosperma – Micranthemum – Misopates – Mohavea – Monopera – Monttea – Nanorrhinum – Neogaerrhinum – Neopicrorhiza – Nothochelone – Nuttallanthus – Odicardis – Otacanthus – Ourisia – Paederota – Paederotella – Pagesia – Parahebe – Pennellianthus – Penstemon – Plantago – Poskea – Psammetes – Pseudolysimachion – Rhodochiton – Russelia – Sairocarpus – Schistophragma – Scoparia – Scrofella – Sibthorpia – Stemodia – Synthyris – Tetranema – Tetraulacium – Tonella – Trapella – Uroskinnera – Veronica – Veronicastrum – Wulfenia – Wulfeniopsis

## Luke uk diar
Münten

**Münten** (*Mentha*) san en plaantenskööl uun det famile faan a Lapbloosplaanten (Lamiaceae). Diar hiar son 20 bit 30 slacher tu, an jo lewe miast üüb a nuurdelk eerdheleft.

## Slacher
M. alaica – Mentha aquatica – M. arvensis – M. atrolilacina – M. australis – M. canadensis – M. cervina – M. cunninghamii – M. dahurica – M. darvasica – M. diemenica – M. gattefossei – M. grandiflora – M. japonica – M. laxiflora – Mentha longifolia – M. micrantha – M. pamiroalaica – M. pulegium – M. requienii – M. royleana – M. saturejoides – Mentha spicata – M. suaveolens – M. × carinthiaca – M. × dalmatica – M. x dumetorum – M. × gayeri – M. × gentilis – M. × gracilis – M. × kuemmerlei – M. × locyana – M. × maximilianea – Mentha × piperita – M. × pyramidalis – Mentha × rotundifolia – M. × smithiana – M. × verticillata – M. × villosa – M. × villosa-nervata – M. × wirtgeniana

## Luke uk diar
Waibleeden

**Waibleeden** (*Plantago*) san en grat plaantenskööl uun det famile faan a waibleedplaanten (Plantaginaceae). Diar hiar hunerten faan slacher tu.

## Wichtag slacher
P. afra – P. albicans – P. algarbiensis – P. alismatifolia – P. almogravensis – P. alopecurus – P. alpestris – P. altissima – P. arenaria – P. argentina – P. australis – P. barbata – P. berroi – P. bismarckii – P. brasiliensis – P. buchtienii – P. cafra – P. canescens – P. catharinea – P. commersoniana – P. cordata – P. coronopus – P. correae – P. densa – P. densiflora – P. dielsiana – P. dubia – P. eriopoda – P. fengdouensis – P. fernandezia – P. firma – P. floccosa – P. galapagensis – P. grandiflora – P. griffithii – P. guilleminiana – P. heterophylla – P. hispidula – P. intermedia – P. jujuyensis – P. lamprophylla – P. lanatifolia – P. lanceolata – P. lessingii – P. leucophylla – P. limensis – P. linearis – P. litorea – P. longissima – P. lundborgii – Plantago major – Plantago maritima – P. media – P. myosuros – P. neumannii – P. nivea – P. orbignyana – P. patagonica – P. penantha – P. pulvinata – P. rancaguae – P. rhodosperma – P. rigida – P. salsa – P. sawadai – P. scabra – P. schrenkii – P. sempervivoides – P. sericea – P. squalida – P. subpolaris – P. subulata – P. tacnensis – P. tehuelcha – P. tolucensis – P. tomentosa – P. truncata – P. tubulosa – P. uniglumis – P. urvillei – P. ventanensis – P. virginica – P. weddelliana – P. winteri

## Luke uk diar
Krüüsemant

**Krüüsemant** (*Mentha spicata*, ingelsk: *spearmint*) of uk **Green Münt** as en plaantenslach faan det skööl Münten (Mentha) uun det famile faan a Lapbloosplaanten (Lamiaceae). Hat as iinkrüsagt wurden faan *Mentha rotundifolia* an *Mentha longifolia*.

## Onerslacher
* Mentha spicata L. subsp. spicata, mä flook ööder nöömer an suurten
* Mentha spicata subsp. condensata, uk mä flook ööder nöömer an suurten

## Nat
Krüüsemant as di wichtagst slach faan Münten an grünjlaag faan flook produkten, so üs tuspasta, kaugume ("spearmint") an sweten. A drüget spasen an bleeden wurd uk uun a medesiin iinsaat, jo san gud för a nerfen. Uun Krüüsemant san *[[karwoon]]en*, diar för *eteerisk [[ööle|öölin]]* brükt wurd.

Uun Nuurdafrikoo an Fööraasien waaks flook suurten, diar en grat bedüüdang för't orientaalisk köögem an för tee haa.

Krüüsemant woort uk uun a ökoloogisk büürerei iinsaat, huar det iinflööd üüb't waaksen faan ööder plaanten hää.

## Luke uk diar
Pöbermünt

**Pöbermünt** (*Mentha *×* piperita*) as en plaantenslach faan det skööl Münten (Mentha) uun det famile Lapbloosplaanten (Lamiaceae). Hat as iinkrüsagt wurden faan Weedermünt (Mentha aquatica) an Krüüsemant (Mentha spicata). Diarbi as *Mentha spicata* salew uk al iinkrüsagt faan *Mentha rotundifolia* an *Mentha longifolia*. Pöbermünt hää en graten uundial mentool an man en letjen uundial karwoon, sodenang smääkt hat skareper üs ööder münten.

Pöbermünt woort för tee of sweten brükt, man uk för a medesiin.

## Luke uk diar
Mentool

**Mentool** as en alkohol mä tau ünlik furmen: (−)-Mentool an (+)-Mentool. An do san diar noch trii isomeeren: *Neomentool*, *Isomentool* an *Neoisomentool*.

## Föörkemen

(−)-Mentool komt föör uun *eteerisk [[ööle]]* faan plaanten uun det skööl Münten (*Mentha*). Man uk uun ööder slacher uun det famile faan a Lapbloosplaanten (*[[Lamiaceae]]*) san huuch uundialer, t.b. Basiilikum (*Ocimum basilicum*), Majoraan (*Origanum majorana*), Oregaano (*Origanum vulgare*), Ruusmariin (*Rosmarinus officinalis*), Salwei (*Salvia*) an Timijuun (*Thymus*).

## Futnuuten
Weedermünt

**Weedermünt** (*Mentha aquatica*) as en plaantenslach uun det skööl faan a Münten (*Mentha*) uun det famile faan a Lapbloosplaanten (Lamiaceae). Hat komt uun grat dialen faan Euroopa föör.

Faan Weedermünt an Krüüsemant (*Mentha spicata*) as Pöbermünt (*Mentha × piperita*) iinkrüsagt wurden. 

## Luke uk diar
Letj Panangrisang

At **Letj Panangrisang** (*Rhinanthus minor*) as en plaantenslach uun det skööl Rhinanthus uun det order Lamiales. Uun hör rip früchten leit det siad luas an woort faan a winj hen an weder sködelt, so dat det skringelt. At Letj Panangrisang wääkst üüb a nuurdelk eerdheleft.

## Luke uk diar
Somerrutplaanten

**Somerrutplaanten** (*Orobanchaceae*) san en plaantenfamile uun det order faan a Lamiales.

## Enkelt slacher
: Panangrisang (Rhinanthus)
:: Letj Panangrisang (Rhinanthus minor)

## Aal a sköölen
Aeginetia – Agalinis – Alectra – Anisantherina – Aphyllon – Asepalum – Aureolaria – Bardotia – Bartsia – Baumia – Bellardia – Boschniakia – Brandisia – Buchnera – Bungea – Buttonia – Campbellia – Castilleja – Centranthera – Christisonia – Cistanche – Conopholis – Cordylanthus – Christisonia – Cyclocheilon – Cycniopsis – Cycnium – Cymbaria – Dasistoma – Epifagus – Eremitilla – Escobedia – Esterhazya – Euphrasia – Gerardia – Gerardiina – Ghikaea – Gleadovia – Graderia – Harveya – Hedbergia – Hiernia – Hyobanche – Kopsiopsis – Lamourouxia – Lathraea – Leptamnium – Leptorhabdos – Leucosalpa – Lindenbergia – Macranthera – Macrosyringion – Magdalenaea – Mannagettaea – Melampyrum – Melasma – Micrargeria – Monochasma – Myzorrhiza – Neobartsia – Nesogenes – Nothobartsia – Nothochilus – Odontitella – Odontites – Omphalotrix – Orobanche – Orthantha – Orthocarpus – Parasopubia – Parentucellia – Pedicularis – Petitmenginia – Phacellanthus – Phelypaea – Phtheirospermum – Physocalyx – Pseudobartsia – Pterygiella – Radamaea – Rehmannia – Rhamphicarpa – Rhinanthus – Rhynchocorys – Schwalbea – Seymeria – Sieversandreas – Silviella – Siphonostegia – Sopubia – Striga – Tetraspidium – Thunbergianthus – Tozzia – Triaenophora – Triphysaria – Vellosiella – Xylocalyx – Xizangia

## Luke uk diar
Panangrisang

**Panangrisang** (*Rhinanthus*) as en plaantenskööl uun det famile Orobanchaceae an det order Lamiales. Diar jaft'at son 45 bit 50 slacher faan. Jo waaks üüb a nuurdelk eerdheleft.

## Slacher
R. alectorolophus – R. angustifolius – R. antiquus – R. arcticus – R. aristatus – R. asperulus – R. borbasii – R. burnatii – R. carinthiacus – R. cretaceus – R. crista-galli – R. dinaricus – R. freynii – R. glaber – R. glacialis – R. gracilis – R. groenlandicus – R. halophilus – R. javorkae – R. major – R. mediterraneus – R. melampyroides – Rhinanthus minor – R. ovifugus – R. pindicus – R. pubescens – R. pulcher – R. riphaeus – R. rumelicus – R. serotinus – R. sintenisii – R. songeonii – R. subulatus – R. wagneri – R. wettsteinii

## Luke uk diar
Waibleed

At (Grat) **Waibleed** (*Plantago major*) as en plaantenslach uun det skööl faan a Waibleeden (Plantago) uun det famile faan a Waibleedplaanten (Plantaginaceae). Hat wääkst loongs a stiiger of waier üüb a hialer welt.

## Luke uk diar
Fangerhuder

**Fangerhuder** (*Digitalis*) san en plaantenskööl uun det famile faan a Waibleedplaanten (Plantaginaceae). Amanbi 25 slacher lewe uun Euroopa, Nuurdafrikoo an Waastaasien.

Enkelt Digitalis-slacher wurd uun a medesiin iinsaat, am det hart starker tu maagin. Tuföl diarfaan as oober giftag.

## Slacher
D. ferruginea – D. grandiflora – D. laevigata – D. lamarckii – D. lanata – D. lutea – D. mariana – D. nervosa – D. obscura – D. parviflora – Digitalis purpurea – D. thapsi – D. trojana – D. viridiflora

D. × campbelliana – D. × charrelii – D. × denticulata – D. × di-tellae – D. × fucata – D. × fulva – D. × fuscescens – D. × intermedia – D. × macedonica – D. × pelia – D. × sibirica – D. × ujhelyii – D. × velenovskyana 

## Luke uk diar
Bridjen

**Echt Liinkrüüs** of **Bridjen** (*Linaria vulgaris*) as en plaantenslach uun det skööl faan't Liinkrüüs (*Linaria*). Uun't sjiisken jaft at uk noch jo ütjdrüker *Letj Lööwsnütj* of *Wüfenflaaks*, an uun't sweedsk *Gulspöör*.

## Luke uk diar
Liinkrüüs

**Liinkrüüs** (*Linaria*) as en plaantenskööl uun't famile faan a Waibleedplaanten (Plantaginaceae). Hör nööm komt diarfaan, dat a bleeden faan Echt Liinkrüüs (of: *Bridjen*, *Linaria vulgaris*) a bleeden faan Flaaks (Liin, *Linum*) so like. Tu det skööl hiar son 100 bit 150 slacher, diar uun Euraasien, miast trinjam't Madlunsia lewe.

## Slacher (seeker)
L. araratica – L. bipartita – L. bordiana – L. bungei – L. buriatica – L. concolor – L. cretacea – L. genistifolia – L. hepatica – L. incompleta – L. japonica – L. kulabensis – L. linaria – L. loeselii – L. longicalcarata – L. pinifolia – L. purpurea – L. repens – L. reticulata – L. rupestris – L. ruthenica – L. sagittata – L. simplex – L. spartea – L. spuria – L. supina – L. thibetica – Linaria vulgaris – L. yunnanensis 

An do san diar noch flook hunert slacher, huar a wedenskap ei ians am as.

## Luke uk diar
Ruad Fangerhud

A **Ruad Fangerhud** (*Digitalis purpurea*) as en plaantenslach uun det skööl faan a Fangerhuder (*Digitalis*) uun det famile Waibleedplaanten (Plantaginaceae). Det plaant as böös giftag, al tau bleeden kön tu a duas feer. Det klöör faan a bloosen koon tesken ruusa an brons skeel.

## Onerslacher
* D. p. subsp. amandiana
* D. p. subsp. purpurea
* D. p. subsp. toletana

## Luke uk diar
Basiilikum (slach)

**Basiilikum** (*Ocimum basilicum*), of uk **Könangkrüüs** as en plaantenslach uun det skööl Basiilikum (*Ocimum*). Hat hää en grat bedüüdang uun köögem an uun a medesiin.

## Bilen

210704 basilikum-ocimum-basilicum-marktware 1-640x480.jpg|So könst dü Basiilikum kuupe.
Ocimum basilicum 05 ies.jpg|Bloosen
Ocimum basilicum Pollen 400x.jpg|Polen
BasilikumrotblättrigOpal.jpg|Ruad suurt *Opal*


## Luke uk diar
Basiilikum (skööl)

**Basiilikum** (*Ocimum*) as en plaantenskööl uun det famile faan a Lapbloosplaanten (Lamiaceae). Diar hiar son 60 slacher tu. Jo lewe miast uun Afrikoo an Süüdameerikoo. Enkelt slacher spele en grat rol uun köögem an uun a medesiin. Di wichtagst slach as Basiilikum (*Ocimum basilicum*).

## Aal a slacher
O. albostellatum – O. americanum – O. amicorum – O. angustifolium – Ocimum basilicum – O. basilicum – O. burchellianum – O. campechianum – O. canescens – O. centraliafricanum – O. circinatum – O. coddii – O. cufodontii – O. dambicola – O. decumbens – O. dhofarense – O. dolomiticola – O. ellenbeckii – O. ericoides – O. filamentosum – O. fimbriatum – O. fischeri – O. formosum – O. forskolei – O. forskolei – O. fruticosum – O. grandiflorum – O. gratissimum – O. hassleri – O. hirsutissimum – O. irvinei – O. jamesii – O. kenyense – O. kilimandscharicurn – O. labiatum – O. lamiifolium – O. masaiense – O. mearnsii – O. mearnsii – O. metallorum – O. minimum – O. minutiflorum – O. mitwabense – O. monocotyloides – O. natalense – O. nudicaule – O. nummularium – O. obovatum – O. obovatum subsp. crystallinum – O. ovatum – O. pseudoserratum – O. pyramidatum – O. reclinatum – O. selloi – O. serpyllifolium – O. serratum – O. spectabile – O. spicatum – O. tenuiflorum – O. transamazonicum – O. tubiforme – O. urundense – O. vandenbrandei – O. vanderystii – O. verticillifolium – O. vihpyense – O. waterbergense

## Luke uk diar
Origanum

**Origanum** as en plaantenskööl uun det famile faan a Lapbloosplaanten (Lamiaceae). Enkelt slacher haa en grat bedüüdang uun köögem, fööraal Majoraan an Oregaano.

## Slacher
O. acutidens – O. akhdarense – O. amanum – O. bargyli – O. bilgeri – O. boissieri – O. brevidens – O. calcaratum – O. compactum – O. cordifolium – O. cyrenaicum – O. dayi – O. dictamnus – O. ehrenbergii – O. elongatum – O. floribundum – O. haussknechtii – O. husnucan-baseri – O. hypericifolium – O. isthmicum – O. jordanicum – O. laevigatum – O. leptocladum – O. libanoticum – Origanum majorana – O. microphyllum – O. minutiflorum – O. munzurense – O. onites – O. pampaninii – O. petraeum – O. punonense – O. ramonense – O. rotundifolium – O. saccatum – O. scabrum – O. sipyleum – O. solymicum – O. symes – O. syriacum – O. vetteri – O. vogelii – Origanum vulgare – O. ayliniae

#### Nei slacher
O. × adae – O. × adanense – O. × adonidis – O. × barbarae – O. × dolichosiphon – O. × haradjanii – O. × intercedens – O. × intermedium – O. × lirium – O. × majoricum – O. × minoanum – O. × nebrodense – O. × pabotii 

## Luke uk diar
Majoraan

**Majoraan** (*Origanum majorana*) as en plaantenslach uun det skööl Origanum uun det famile faan a Lapbloosplaanten (Lamiaceae). Hat kaam tuiarst faan a Türkei an hää en grat bedüüdang uun köögem. Majoraan as nai mä Oregaano (Origanum vulgare).

## Luke uk diar
Oregaano

**Oregaano** of uk **Oreegano** (*Origanum vulgare*) as en plaantenslach uun det skööl Origanum uun det famile faan a Lapbloosplaanten (Lamiaceae). Hat hää en grat bedüüdang uun köögem an uun a medesiin. Oregaano as nai mä Majoraan, an het uk **Wil Majoraan**. 

## Bilen

Origanum_vulgare3_ies.jpg| Bleed
Origanum vulgare 07 ies.jpg|Bloos
Origanum virens 111.jpg|Bloosen
Oregano (অরেগানো).JPG|Drüget oregaano


## Luke uk diar
Rosmarinus

**Rosmarinus** as en plaantenskööl uun det famile faan a Lapbloosplaanten (Lamiaceae). Di wichtagst slach as at Ruusmariin (Rosmarinus officinalis).

## Slacher
* R. eriocalyx
* Rosmarinus officinalis
* R. palaui 
* R. tomentosus

* R. × lavandulaceus
* R. × mendizabalii

## Luke uk diar
Ruusmariin

**Ruusmariin** (*Rosmarinus officinalis* of *Salvia rosmarinus*) as en plaantenslach uun det skööl Rosmarinus (of Salvia) uun det famile faan a Lapbloosplaanten (Lamiaceae). Hat hää en grat bedüüdang uun köögem. 

Di nööm hää niks mä ruusen tu dun, hi komt faan't latiinsk *ros marinus*, det ment *doog faan a sia*, *siadoog*.

## Bilen

Rosmarinus officinalis 0003.JPG|Bloosen
Rosmarinus officinalis MHNT.BOT.2008.1.19.jpg|Früchten
Rosmarin2.jpg|Twiigen
Rosemary (রোজমেরী).JPG|Drüget bleeden
Salvia rosmarinus MHNT.BOT.2023.13.45.jpg|*S. rosmarinus* - apskäären twiig (MHNT)


## Luke uk diar
Swinruter

**Swinruter** (*Stachys*) san en plaantenskööl uun det famile faan a Lapbloosplaanten (Lamiaceae). Diar jaft at son 300 slacher faan üüb a hialer welt.

## Enkelt slacher
* Miirkrüüs (*Stachys arvensis*)
* Haasuar, Eeseluar (*Stachys byzantina*)

## Bilen

Ziestwurzeln_IMG_20170702_163931349.jpg|"Swinrut"
0975-Stachys sylvatica-Zlín 7.12.JPG|Frücht faan *Stachys sylvatica*


## Luke uk diar
Miirkrüüs

**Miirkrüüs** (*Stachys arvensis*), uk **Miremkrüüs** (?) as en plaantenslach uun det skööl Swinruter (*Stachys*) uun det famile faan a Lapbloosplaanten (Lamiaceae). Hat komt fööraal uun Waasteuroopa föör.

## Luke uk diar
Haasuar

At **Haasuar** (*Stachys byzantina*), of uk **Eeseluar**, **Sjepuar** as en plaantenslach faan det skööl Swinruter (*Stachys*) uun det famile faan a Lapbloosplaanten (Lamiaceae).

## Bilen

Der_Woll-Ziest,_Wollziest_'Silver_Carpet',_Eselsohren,_lat._Stachys_byzantina_01.jpg|"Haasuaren"
Stachys_byzantina_3c.JPG|Bloosen
Stachys_byzantina_1c.JPG|Bloosen


## Luke uk diar
Salwei

**Salwei** (*Salvia*) as en plaantenskööl uun det famile faan a Lapbloosplaanten (Lamiaceae). Diar jaft at son 850 bit 900 slacher faan üüb a hialer welt bütj Austraalien. Enkelt slacher wurd al loong uun a medesiin iinsaat. En grat bedüüdang uun köögem hää di Echt Salwei (*Salvia officinalis*). Di nööm komt faan latiinsk *salvus*, det ment *hial* of *sünj*.

## Enkelt slacher
* Echt Salwei, Guardsalwei (*Salvia officinalis*)

* Ruusmariin (*Rosmarinus officinalis* of *Salvia rosmarinus*)

## Luke uk diar
Echt Salwei

**Echt Salwei** (*Salvia officinalis*), of uk **Guardsalwei** as en plaantenslach uun det skööl Salwei (*Salvia*) uun det famile faan a Lapbloosplaanten (Lamiaceae). Hat hää en grat bedüüdang uun köögem an uk uun a medesiin.

## Onerslacher
* S. o. subsp. gallica
* S. o. subsp. lavandulifolia
* S. o. subsp. multiflora
* S. o. subsp. officinalis
* S. o. subsp. oxyodon

## Luke uk diar
Timijuun

**Timijuun** (*Thymus*) as en plaantenskööl uun det famile faan a Lapbloosplaanten (Lamiaceae). Diar jaft at son 250 bit 300 slacher faan. Enkelt slacher haa en grat bedüüdang uun a medesiin an uun köögem.

## Enkelt slacher
* Echt Timijuun (*Thymus vulgaris*)
* Sun-Timijuun (*Thymus serpyllum*)
* Sitroon-Timijuun (*Thymus* × *citriodorus*)
* Briadbleed-Timijuun (*Thymus pulegioides*)

## Luke uk diar
Echt Timijuun

**Echt Timijuun** (*Thymus vulgaris*), of uk **Guardtimijuun** as en plaantenslach faan det skööl Timijuun (*Thymus*) uun det famile faan a Lapbloosplaanten (Lamiaceae). Hat hää en grat bedüüdang uun köögem, man uk uun a medesiin.

## Onerslacher
* T. v. subsp. aestivus
* T. v. subsp. mansanetianus
* T. v. subsp. vulgaris

## Luke uk diar
Kaatstört

A **Kaatstört** (*Syringa vulgaris*) as en plaantenslach uun det skööl Kaatstörter (*Syringa*) uun det famile faan a Öölebuumplaanten (Oleaceae). Ööder nöömer san *Fliider*, **Sireenen** of *Syringe*. Hi wääkst ap tu en graten bosk.

## Luke uk diar
Kaatstörter

**Kaatstörter** of uk **Sireenen** (*Syringa*) san en plaantenskööl uun det famile faan a Öölebuumplaanten (Oleaceae). Diar hiar son 25 bit 30 slacher tu. Jo lewe miast uun Aasien an Süüduasteuroopa. Uun üüs breetjin sjocht am föl di slach Kaatstört (*Syringa vulgaris*).

## Slacher
**[[Syringa emodi]]* Wall. ex Royle
**[[Syringa josikaea]]* J.Jacq. ex Rchb.f.
**[[Syringa komarowii]]* C.K.Schneid.
**[[Syringa oblata]]* Lindl.
**[[Syringa persica]]* L.
**[[Syringa pinetorum]]* W.W.Sm.
**[[Syringa pinnatifolia]]* Hemsl.
**[[Syringa pubescens]]* Turcz.
**[[Syringa reticulata]]* (Blume) H.Hara
**[[Syringa tomentella]]*  Bureau & Franch.
**[[Syringa villosa]]* Vahl
**[[Syringa vulgaris]]* L.

An do san diar noch flook iinkrüsagt slacher.

## Luke uk diar
Forsiitsien

A **Forsiitsien** (*Forsythia*) san en plaantenskööl uun det famile faan a Öölebuumplaanten (Oleaceae). Diar hiar 12 of 13 slacher tu, diar tuiarst faan Uastaasien kaam. Uun üüs guarder sjocht am föl di iinkrüsagt slach *Forsythia* × *intermedia* (ianfach: Forsiitsie).

## Slacher
**[[Forsythia europaea]]* Degen & Bald.
**[[Forsythia giraldiana]]* Lingelsh.
**[[Forsythia × intermedia]]*. (Iinkrüsagt faan *F. suspensa* an *F. viridissima*.)
**[[Forsythia japonica]]* Makino. 
**[[Forsythia koreana]]* (Nakai) T.B.Lee. 
**[[Forsythia likiangensis]]* Ching & Feng ex P.Y.Bai. 
**[[Forsythia × mandschurica]]* Uyeki. 
**[[Forsythia mira]]* M.C.Chang.
**[[Forsythia ovata]]* Nakai.
**[[Forsythia saxatilis]] * (Nakai) Nakai.
**[[Forsythia suspensa]]* (Thunb.) Vahl. 
**[[Forsythia togashii]]* H.Hara. 
**[[Forsythia velutina]]* Nakai. 
**[[Forsythia viridissima]]* Lindley.

## Luke uk diar
Forsiitsie

At **Forsiitsie** (*Forsythia × intermedia*) as en iinkrüsagten plaantenslach uun det skööl Forsiitsien (*Forsythia*) uun det famile faan a Öölebuumplaanten (Oleaceae). Uun üüs breetjin woort hat föl uun guarder plaantet.

## Luke uk diar
Eskebuumer

**Eskebuumer** (*Fraxinus*) san en plaantenskööl uun det famile faan a Öölebuumplaanten (Oleaceae). Uun Euroopa jaft at trii slacher: di Eskebuum (*Fraxinus excelsior*), *Fraxinus ornus* an *Fraxinus angustifolia*. 

## Aal a slacher
F. albicans – F. americana – F. angustifolia – F. anomala – F. apertisquamifera – F. baroniana – F. berlandieriana – F. bungeana – F. caroliniana – F. chiisanensis – F. chinensis – F. cubensis – F. cuspidata – F. dipetala – F. dubia – Fraxinus excelsior – F. floribunda – F. gooddingii – F. greggii – F. griffithii – F. hubeiensis – F. lanuginosa – F. latifolia – F. longicuspis – F. malacophylla – F. mandshurica – F. micrantha – F. nigra – F. odontocalyx – F. ornus – F. pallisiae – F. papillosa – F. pauciflora – F. paxiana – F. pennsylvanica – F. platypoda – F. profunda – F. purpusii – F. quadrangulata – F. raibocarpa – F. rufescens – F. sieboldiana – F. smallii – F. texensis – F. trifoliolata – F. uhdei – F. velutina – F. xanthoxyloides

#### Enkelt slacher
* (Gewöönelk) Eskebuum (*Fraxinus excelsior*)

## Luke uk diar
Eskebuum

A **(Gewöönelk) Eskebuum** (*Fraxinus excelsior*) as en bloosenbuum uun det skööl faan a Eskebuumer uun det famile faan a Öölebuumplaanten (Oleaceae). Hi koon 40 m huuch wurd, miast as hi oober man 15 bit 20 m huuch. Hi komt mä wiat grünj, oober uk mä drüger grünj turocht.

## Bilen

Fraxinus-excelsior-male-leaves.JPG|Bleeden
Fraxinus_excelsior_(13966104805).jpg|Knober
Fraxinus excelsior (Ash) flowers developing, East Ayrshire, Scotland.jpg|Bloosen
IKAl 090920 Esche Früchte.jpg|Früchten
Esche Borke.jpg|Buark
Fraxinus excelsior1 cross beentree.JPG|Apseeget stam
IKAl 090906 Distribution Fraxinus excelsior.png|Spriadkoord


## Luke uk diar
Lagostern

**Lagostern** (*Ligustrum*) san en plaantenskööl uun det famile faan a Öölebuumplaanten (Oleaceae).

## Slacher
L. delavayanum – L. ibota – L. japonicum – L. lucidum – L. microcarpum – L. obtusifolium – L. ovalifolium – L. pricei – L. sinense – Ligustrum vulgare

## Luke uk diar
Lagoster

Di **(gewöönelk) Lagoster** (*Ligustrum vulgare*) as en plaantenslach uun det skööl Lagostern (*Ligustrum*) uun det famile faan a Öölebuumplaanten (Oleaceae). Hi woort hal üs tuun uunplaantet.

## Bilen

Hecke Liguster hc.JPG|Lagostertuun
Illustration Ligustrum vulgare0.jpg|Bloosen an früchten



## Luke uk diar
Staunton (Virginia)

**Staunton** as en kreisfrei stääd uun di US-Amerikoonsk bundesstoot Virginia. Diar lewe amanbi 25.000 minsken. A iinwenern spreeg di nööm "Stentn" ütj.

## Luke uk diar
* Woodrow Wilson (1856–1924), 28. president faan a USA
Emst

**Emst** (Dütsk: Immenstedt, Deensk: Immingsted) es di Friisk Noom fan en Gimiindi ön di Krais Nuurđfriislön.

## Luke uk diar

* Gimiindi Emst (Dütsk)

* Bi't Nuurđfriisk Instituut jeft et en Kaart me friisk Tērps- en Straatennaamen: "Nordfriesland Karte", 

* Tērps- en Baanhofsskeltern ön Nuurđfriislön

## Futnuuten
Rabstak

En **rabstak** as en stak swinflääsk faan a rag. Diar wurd miast **karbenaad**en faan maaget.

## Bilen

Schweinenacken-1.jpg|Rabstak faan a nääk
Frankfurter-rippchen-001.jpg|Rabstak, peekelt
Pork_chops_served.jpg|Rabstak faan't ial
2011-11-26_Schweinekotelett_Knochen_paniert_gebraten.JPG|Karbenaad mä panaad


## Luke uk diar
Temuco

**Temuco** (faan't Mapudungun: *temu* (Blepharocalyx cruckshanksii, en plaant) + *ko* (weeder)) as en stääd uun a süüd faan Chiile. Hat as di madelponkt faan a Mapuche (iar uk *Araukaanern* näämd), man uk faan a Sjiisken uun Chiile. Hat as hoodstääd faan det IX. regiuun Región de la Araucanía, an uk faan det süüdelk prowins diar uun: Prowins Cautín.

## Kliima

## Luke uk diar
Prowins Cautín

**Cautín** as en prowins uun Chiile an det süüdelk prowins faan jo tau prowinsen uun't Región de la Araucanía (*Araukaanien*). Diar lewe gud 750.000 iinwenern (2017). Hat as 18.409 km² grat, an hör hoodstääd as Temuco.

## Gemeenen

## Luke uk diar
Angol

**Angol** as en stääd uun a "letj süüd" faan Chiile uun't Región de la Araucanía (IX. regiuun *Araukaanien*). Hat as det hoodstääd faan det Prowins Malleco, an diar wene gud 50.000 minsken.

## Luke uk diar
Syzygium

**Syzygium** as en plaantenskööl uun't famile faan a Myrtenplaanten (*Myrtaceae*). Diar hiar son 1.200 slacher tu.

## Onersköölen
S. subg. Acmena – S. subg. Anetholea – S. subg. Perikion – S. subg. Sequestratum – S. subg. Syzygium – S. subg. Wesa

## Enkelt slacher
* Neegelkbuum (*Syzygium aromaticum*)
* Ruusaapel (*Syzygium jambos*), *Ruusjambuus*
* Weederaapel (*Syzygium malaccense*), *Aapeljambuus*
* Indoneesk Loorbei (*Syzygium polyanthum*)
* Jaawa-Aapel (*Syzygium samarangense*), *Weederjambuus*

## Luke uk diar
Blepharocalyx

**Blepharocalyx** as en skööl faan Myrtenplaanten (*Myrtaceae*). Diar hiar 4 bit 40 slacher tu. Det iindialang as ünseeker.

## Enkelt slacher
* Temu (Blepharocalyx cruckshanksii)
* B. eggersii
* B. myriophyllus
* B. salicifolius
* ... ferlicht noch muar

## Luke uk diar
Temu

**Temu** (*Blepharocalyx cruckshanksii*) as en plaant uun det famile faan a Myrtenplaanten (*Myrtaceae*). Di nööm komt faan't Mapudungun, det spriak faan a Mapuche, an det stääd Temuco uun Chiile as näämd efter detdiar plaant.

## Beskriiwang
Det plaant wääkst ap bit tu en 15 m huugen buum, an di stam hää en trochmeeder faan 50 cm. Det buark as wok an ruad-brün. Uk a früchten san ruad-brün an smääk bater. Di buum wääkst bluas uun Chiile.

## Ööder nöömer
*Temu divaricatum* O.Berg*Temu cruckshanksii* (Hook. & Arn.) O.Berg*Myrtus cruckshanksii* (Hook. & Arn.) Kuntze*Luma cruckshanksii* (Hook. & Arn.) A.Gray*Eugenia divaricata* var.* pauciflora* *Eugenia divaricata* var.* ovalis* *Eugenia divaricata* var.* obovata* *Eugenia divaricata* O.Berg*Eugenia cruckshanksii* Hook. & Arn.*Blepharocalyx divaricatus* var.* pauciflorus* *Blepharocalyx divaricatus* var.* ovalis* *Blepharocalyx divaricatus* var.* obovatus* *Blepharocalyx divaricatus* (O.Berg) Nied.

## Luke uk diar
Myrte

At **Myrt(e)** of uk a **Myrtenbosk** (*Myrtus communis*) as en plaant uun det famile faan a Myrtenplaanten (*Myrtaceae*). Hat woort bit 5 m huuch an hää blä beien.

## Bilen

Myrtus communis10.jpg|Plaant
Myrtus communis9.jpg|Beien
Brautjungfer mit Riegelhaube und Jungfernkranz.jpg|Myrtenkraans üüb't hood
Arrayan - Myrtus communis (9611744016).jpg|Bloos


## Luke uk diar
Myrten

A **Myrten** (*Myrtus*) san en skööl faan Myrtenplaanten (*Myrtaceae*). Diar hiar 12 slacher tu.

## Slacher
M. arayan – M. aromatica – M. communis - M. foliosa – M. lechleriana – M. maxima – M. meli – M. nivellei – M. mucronata – M. obcordata – M. sericea – M. zuzygium

## Luke uk diar
Combretaceae

**Combretaceae** of uk **Lungtriadplaanten** san en plaantenfamile uun det order faan a Myrtenoortagen (Myrtales). Diar hiar son 400 bit 500 slacher tu, diar uun a Troopen an Subtroopen lewe.

## Sköölen
Anogeissus – Buchenavia – Combretum – Conocarpus – Dansiea – Getonia – Guiera – Laguncularia – Lumnitzera – Macropteranthes – Pteleopsis – Strephonema – Terminalia

## Luke uk diar
Spargelplaanten

**Spargelplaanten** (Asparagaceae) san en plaantenfamile uun det order faan a Spargeloortagen (Asparagales). Di hiar son 2500 slacher tu. Di wichtagst slach as di Guard-Spargel (*Asparagus officinalis*).

## Enkelt sköölen an slacher
* Agaawen (*Agave*)
*: Swaanhals Agaaw (*Agave attenuata*)
*: Siisal (*Agave sisalana*)

* Spargel (Skööl) (*Asparagus*)
*: (Guard-)Spargel (*Asparagus officinalis*)

* *[[Convallaria]]*
*: Meiklooken (*Convallaria majalis*)

* Draagbuumer (*Dracaena*)
*: Kanaarisk Draagbuum (*Dracaena draco*)

* *[[Sansevieria]]*

* *[[Yucca]]*"pualmer"

## Onerfamilin
Agavoideae - Aphyllanthoideae - Asparagoideae - Brodiaeoideae - Lomandroideae - Nolinoideae - Scilloideae

## Aal a sköölen
Acanthocarpus – Agave – Albuca – Alrawia – Androstephium – Anemarrhena – Anthericum – Aphyllanthes – Arthropodium – Asparagus – Aspidistra – Barnardia – Beaucarnea – Behnia – Bellevalia – Beschorneria – Bessera – Bloomeria – Bowiea – Brimeura – Brodiaea – Calibanus – Camassia – Chamaescilla – Chamaexeros – Chlorogalum – Chlorophytum – Clara – Comospermum – Convallaria – Cordyline – Danae – Dandya – Dasylirion – Daubenya – Desertia – Diamena – Dichelostemma – Dichopogon – Diora – Dipcadi – Disporopsis – Diuranthera – Dracaena – Drimia – Drimiopsis – Echeandia – Eremocrinum – Eriospermum – Eucomis – Eustrephus – Fessia – Furcraea – Fusifilum – Hagenbachia – Hastingsia – Hemiphylacus – Herreria – Herreriopsis – Hesperaloe – Hesperocallis – Hesperoyucca – Heteropolygonatum – Hosta – Hyacinthella – Hyacinthoides – Hyacinthus – Jaimehintonia – Lachenalia – Laxmannia – Ledebouria – Leopoldia – Leucocrinum – Liriope – Lomandra – Maianthemum – Manfreda – Massonia – Merwilla – Milla – Muilla – Murchisonia – Muscari – Namophila – Nolina – Ophiopogon – Ornithogalum – Oziroe – Paradisea – Peliosanthes – Petronymphe – Polianthes – Polygonatum – Prochnyanthes – Prospero – Pseudogaltonia – Pseudomuscari – Pseudoprospero – Puschkinia – Reineckea – Resnova – Rohdea – Romnalda – Ruscus – Sansevieria – Schizobasis – Schizocarphus – Schoenolirion – Scilla – Semele – Sowerbaea – Speirantha – Spetaea – Theropogon – Thysanotus – Trichopetalum – Trihesperus – Triteleia – Triteleiopsis – Tupistra – Veltheimia – Whiteheadia – Xerolirion – Yucca – Zagrosia

## Luke uk diar
Fagaceae

**Fagaceae** san en plaantenfamile uun det order faan a Fagales. Diar hiar son 670 bit 900 slacher tu. Hör nööm haa's efter a Böökebuumer (Fagus), an het mäenööder uk **Böökeplaanten**.

## Sköölen an enkelt slacher
* Kastanjebuumer (*Castanea*)
*: Echt Kastanje (*Castanea sativa*)
* *[[Castanopsis]]*
* *[[Chrysolepis]]*
* Böökebuumer (*Fagus*)
*: Ruadbööke (*Fagus sylvatica*)
* *[[Lithocarpus]]*
* *[[Notholithocarpus]]*
* Iakebuumer (*Quercus*)
* *[[Trigonobalanus]]*

## Luke uk diar
Betulaceae

**Betulaceae** san en plaantenfamile uun det order faan a Böökeoortagen (Fagales) mä 110 bit 200 slacher. Di nööm komt faan a Birkebuumer (Betula), an so het jo uk **Birkeplaanten**.

## Sköölen
* Elern (*Alnus*)
* Birkebuumer (*Betula*)
* Witjböökin (*Carpinus*)
*: Witjbööke (*Carpinus betulus*)
* Haaselnöden (*Corylus*)
* Hoopböökin (*Ostrya*)
* *[[Ostryopsis]]*

## Luke uk diar
Düüwelsklauen

**Düüwelsklauen** of **Rapunseln** (*Phyteuma*) san en plaantenskööl uun det famile faan a Klookenbluumplaanten (Campanulaceae). Jo waaks uun Euroopa an Nuurdafrikoo.

## Slacher
P. betonicifolium – P. charmelii – P. confusum – P. cordatum – P. gallicum – P. globulariifolium – P. hedraianthifolium – P. hemisphaericum – P. humile – P. michelii – P. nigrum – P. orbiculare – P. ovatum – P. ovatum – P. ovatum – P. persicifolium – P. rupicola – P. scheuchzeri – P. scorzonerifolium – P. serratum – P. sieberi – P. spicatum – P. tetramerum – P. vagneri
#### Nei slacher
P. × adulterinum – P. × huteri – P. × obornyanum – P. × orbiculariforme – P. × pyrenaeum

## Luke uk diar
Norderaue (Damper)

At **Norderaue** as a neist (2018) auto- an pasajiirdamper faan a W.D.R..

## Beskriiwang

## Luke uk diar

* Damper
* Uthlande V
* Schleswig-Holstein IV
* Voith-Schneider-Uundrift