open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Brava (Kapwerden)

Det **Brava Eilun** (üüb Portugiisk: *Ilha Brava*, „Wilj Eilun”) as det letjst (67 km²) bewenet eilun faan dön Kapwerdisk Eilunen uun a Atlantik an uk en kreis (*concelho*) faan't lun. At eilun hiart tu dön Sotavento Eilunen. Det hee 5460 lidj (2019). At gratst steed üüb't eilun as Nova Sintra.

## Geografii
At eilun as 10,5 km lung an 9,3 km briad. De huuchst ponkt faan't eilun as a Monte Fontainhas (976 m). Tu a nuurd faan't eilun lei dön letj ünbewenet Rombo Eilunen.	

## Kwelen
Santa Luzia (Kapwerden)

Det **Santa Luzia Eilun** (üüb Portugiisk: *Ilha de Santa Luzia*, „Eilun faan Hilig Lusia”) as det gratst (35 km²) faan dön ünbewenet eilunen faan dön Kapwerdisk Eilunen uun a Atlantik. At eilun hiart tu dön Barlavento Eilunen.

## Geografii
At eilun as 12,4 km lung an 5,3 km briad. De huuchst ponkt üüb't eilun as Topona (397 m). Det hee fjauer strunen (üüb Portugiisk: *praias*): at Praia do Castelo bi a nuurdeeg faan't eilun an at Praia de Roque, at Praia de Prainha Branca an't Praia de Palmea Testão bi a süüdeeg.

### Iindialing faan Ferwalting
At eilun as tup mä São Vicente, Branco an Raso dial faan de São Vicente Kreis.

## Kwelen
ISO 3166-2:CV

## Kodierliste
### Inselgruppen

### Distrikte

## Einzelnachweise


## Siehe auch
* ISO 3166-2, Referenztabelle der Ländercodes.
* ISO 3166-1, Referenztabelle der Ländercodes, wie sie in Domainnamen verwendet werden.
Pico do Fogo

A **Pico do Fogo** (det ment *Ialtoop*) as en wulkaan üüb det eilun Fogo, an mä en hööchde faan  di huuchst berag üüb a Kapwerden, an efter a Teide üüb Teneriffa di ööderhuuchst faan Makaroneesien.

## Bilen

Fogo, Cape Verde Islands.jpg|Eilun Fogo (NASA)
Cha das Calderas.jpg|*Chã das Caldeiras*
Pico do Fogo.jpg|Pico Pequeno ()



## Luke uk diar
Makaroneesien

**Makaroneesien** (*lokelk eilunen*, efter  för *lokelk* an  för *eilun*) as en skööl faan eilunen uun a uastelk Atlantik. Dan an wan woort uk di nööm * 'Makroneesien' * brükt, det as oober ei rocht.

## Iindialang
* Atsooren, tu Portugal
* Madeira an Sebaldiinen, tu Portugal
* Kanaaren, tu Spoonien
* Kapwerden, suwereen faan Portugal sant 1975

A nuurdelk sköölen Azoren, Madeira an Kanaaren wurd uk *Lauri-Makaroneesien* näämd, auer diar di *Laurisilva* wääkst. Det as en walt mä Loorbeibuumer. A Kapwerden san diar tu drüg för.

## Luke uk diar
São Nicolau (Kapwerden)

Det **São Nicolau Eilun** (üüb Portugiisk: *Ilha de São Nicolau*, „Eilun faan de Hilig Nikolaus”) as det füftgratst (388 km²) faan dön Kapwerdisk Eilunen. At eilun hiart tu dön Barlavento Eilunen. Det hee 12.110 lidj (2019). At gratst steed üüb't eilun as Ribeira Brava. 

## Geografii
### Iindialing faan Ferwalting
At eilun hee tau kreiser:

## Kwelen
Maio (Kapwerden)

Det **Maio Eilun** (üüb Portugiisk: *Ilha do Maio*, „Eilun faan a Meimuun”) as det seekstgratst (269 km²) faan dön Kapwerdisk Eilunen uun a Atlantik an uk en kreis (*concelho*) faan't lun. At eilun hiart tu dön Sotavento Eilunen. Det hee 7350 lidj (2019). At gratst steed üüb't eilun as Porto Inglês.

## Geografii
### Steeden an Taarpen
* Barreiro
* Figueira da Horta
* Figueira Seca
* Ribeira Dom João
* Pilão Cão
* Alcatraz
* Pedro Vaz
* Praia Gonçalo
* Santo António
* Cascabulho
* Morrinho
* Calheta
* Morro

## Kwelen
Santa Maria (Azoren)/fe

Det **Santa Maria Eilun** (üüb Portugiisk: *Ilha de Santa Maria*, „Eilun faan det Hilig Maria”) as det sööwenstgratst (96,9 km² ) faan dön Atsooren Eilunen uun a Atlantik. Det hee 5616 lidj (2019).

## Geografii
### Iindialing faan Ferwalting
At eilun hee bluat een kreis: Vila do Porto.

## Kwelen
Teide

A **Pico del Teide** [], of ianfach **Teide** as en wulkaan, an mä en hööchde faan  meetern di huuchst berag üüb Teneriffa, üüb a Kanaaren, uun Makaroneesien an uun Spoonien. Knaap 19.000 hektaar trinjam di Teide san en natsionaalpark an sant 2007 en weltarewdial faan a UNESCO.

## Panoraama

## Luke uk diar
Aveiro (Distrikt)

De **Aveiro Distrikt** (üüb Portugiisk: *Distrito de Aveiro*) as een faan a distrikten uun Portugal. A distrikt leit uun a nuurdwaast faan't lun. Det hee 697.339 lidj (2019). At hoodsteed faan a distrikt as Aveiro.

## Kwelen
Cesária Évora

**Cesária Évora** (IPA: []; * 27. August 1941 uun Mindelo; † 17. Detsember 2011 uk diar) wiar det miast uunsen sjongster faan a Kapwerden. Hat woort üs *Könangin faan't Morna* beskrewen. Morna as en muude tu sjongen, hat as nai mä Fado faan Portugal.

Hör staken fertel faan spoos an leewent, lingen an leefde, piin an hööb. 

## Iarangen
* 1997: *Kora All African Music Award*
* 1998: *Pris faan a sjiisk musiikkritiik*
* 1999: *Pris faan a sjiisk musiikkritiik*
* 1999: *Orden faan Prens Dom Henrique* (Henerk, di Siamaan), Portugal
* föör 2004: fiiwsis för en *Grammy* föörslaanj
* 2004: *Grammy* uun det kategorii: weltmusiik
* 2009: *Rederkrüs faan't Iarenlegion*, Frankrik
* 2010: *Kora All African Music Award*
* 2012: Di fluuchplaats üüb São Vicente woort efter hör näämd.

## Diskografii <small>(en ütjwool)</small>

**[[La Diva Aux Pieds Nus|La Diva aux Pieds Nus]]* (1988)
**[[Distino di Belita]]* (1990)
**[[Mar Azul (album)|Mar Azul]]* (1991)
**[[Miss Perfumado]]* (1992)
**[[Cesária]]* (1995)
**[[Cabo Verde (album)|Cabo Verde]]* (1997)
**[[Café Atlantico]]* (1999)
**[[São Vicente di Longe]]* (2001)
**[[Voz d'Amor]]* (2003)
**[[Rogamar]]* (2006)
**[[Nha Sentimento]]* (2009)

## Luke uk diar
Đồng Xoài

**Đồng Xoài** ([ʔɗəwŋ͡m˨˩ s⁽ʷ⁾aːj˨˩] ; amtelk nööm üüb Wjetnameesk: *Thành phố Đồng Xoài*, „at steed faan Đồng Xoài”) wiar at hoodsteed faan det Bình Phước Prowins uun Wjetnam. At steed leit uun a süüd faan't lun. Det hee 80.741 lidj (2019).

## Kwelen
Erskine Childers

**Robert Erskine Childers** (för't miast üüs *Erskine Childers* bekäänd; * 25. Jüüne 1870 uun Mayfair, London; † 24. Nofember 1922 uun Dublin, Irlun) wiar en iirsk skriiwer, poliitiker, an prominent uunhinger faan det iirsk suwereniteetsbeweeging. Hi as bekäänd for san romoon, *The Riddle of the Sands* (1903, „At Riadlis faan a Sunbeenk“), wat de iarst spionaaschromoon wiar. A bejewenhaiden faan a romoon spelet üüb a Uastfresk Eilunen, huar hi flooksis uun ünlik buaten hen siild hed.
City of Westminster

At **City of Westminster** ([ˈwɛstˌmɪnstə] of [ˈwɛsˌmɪnstə]) as en *borag* faan London uun't Ferianagt Könangrik. Diar hiar 19 stääddialen tu.

## Stääddialen

Uun Westminster sat at regiarang faan't Ferianagt Könangrik, an diar san uk a residensen faan't Britisk Könangshüs (Buckingham Palace) an faan a Premierminister (10 Downing Street).

At Commonwealth of Nations hää hör ferwaltangsteed uun't *Marlborough House* uun Westminster.

## Persöönelkhaiden

## Luke uk diar
Chiba (Prefektüür)

Det **Chiba Prefektüür** (üüb Jaapaans: 千葉県 *Chiba-ken*) as ian faan a prefektüüren uun det Kantō Regiuun faan Jaapaan. Det hee 6.268.585 lidj (2018). At hoodsteed faan't prefektüür as Chiba. 	

## Geografii
### Iindialing faan Ferwalting
;Steeden
At prefektüür hee 37 steeden.

;Lunkreiser
Det hee seeks lunkreiser.

## Kwelen
Arthur Ransome

**Arthur Michell Ransome** (* 18. Janewoore 1884 uun Leeds; † 3. Jüüne 1967 bi Cheadle, nü dial faan Greater Manchester) wiar en britisk skriiwer. Hi as för sin *Swallows and Amazons* („Swaalken an Amasoonen”) buken för jongen bekäänd.

## Werken
;Saagbuken
* *Bohemia in London* (Essays, 1907)
* *Six Weeks in Russia in 1919* (1919; *Seeks Wegen uun [[Sowjetrüslun]]*)
* *The Crisis in Russia* (1921; *At Kriise uun [[Rüslun]]*)
* *Racundra’s First Cruise* (1923; *Racundra sin Iarst Siafaard*)
;Kurt Staken
* *The Hoofmarks of the Faun* (1911)
;Jongensbuken
* *Old Peter’s Russian Tales* (1916)
* *Swallows and Amazons* (1930; *Swaalken an Amasoonen*)
* *Swallowdale* (1931; *Swaalkendeel*)
* *Peter Duck* (1932)
* *Winter Holiday* (1933; *Wonterrais*)
* *Coot Club* (1934)
* *Pigeon Post* (1936)
* *We Didn’t Mean to Go to Sea* (1937; *Wi Wul üüb Nian Siafaard Gung*)
* *Secret Water* (1939)
* *The Big Six* (1940)
* *Missee Lee* (1941) 
* *The Picts and the Martyrs* (1943)
* *Great Northern?* (1947)

## Luke uk diar
Willem Schoorstra

**Willem Schoorstra** (* 22. Jüüle 1959 uun Ternaard, Fryslân) as en waastfresk muusiker, dachter an skriiwer. 

## Werken
;Romoonen
* Swarte Ingels (2004)
* De ôfrekken (2007)
* Rêdbâd – kronyk fan in kening (2011)
* De Nacht fan Mare (2017)
;Ölern
* Ynwijing (staken üüb riimen, 2001)
* Berjochten út Babel (soomling faan staken, 2002)
* Zwarte Engelen (Neederluns auerseeting faan *Swarte Ingels*, 2007)
1. Arrondissement (Pariis)

Det **1. Arrondissement faan Pariis** of at **Arrondissement faan't Louvre** (üüb Fraansöösk: *1er arrondissement de Paris* of *Arrondissement du Louvre*) as ian faan a arrondissementen uun Pariis. At leit uun a maden faan't steed. Det hee 16.252 lidj (2019).

## Geografii
### Iindialing faan Ferwalting
At arrondissement hee fjauer steedfjuardens (üüb Fraansöösk: *quartiers*):
* Quartier Saint-Germain-l’Auxerrois
* Quartier des Halles
* Quartier du Palais-Royal
* Quartier de la Place Vendôme

## Kwelen
Ad-Daʿaajjan (Gemeend)

Det **Ad-Daʿaajjan Gemeend** (üüb Araabsk: بلدية الضعاين *Baladiyyat aḍ-Ḍaʿāyyan*) as ian faan a gemeenden uun Kataar. Det leit uun a uast faan't lun. Det hee 54.339 lidj (2015).

## Kwelen
Linz

**Linz** as en steed uun a nuurd faan Uasterrik. Det hee 205.726 lidj (2019). At steed as at hoodsteed faan Oberösterreich.

## Kwelen
Salzburg (Steed)

**Salzburg** as en steed uun a maden faan Uasterrik. Det hee 154.211 lidj (2019). At steed as at hoodsteed faan det Salzburg Bundeslun.

## Kwelen
Innsbruck

**Innsbruck** as en steed uun a waast faan Uasterrik. Det hee 132.110 lidj (2019). At steed as at hoodsteed faan Tirol.

## Kwelen
Klagenfurt am Wörthersee

**Klagenfurt am Wörthersee** as en steed uun a süüd faan Uasterrik. Det hee 100.817 lidj (2019). At steed as at hoodsteed faan Kärnten.

## Kwelen
Sankt Pölten

**Sankt Pölten** as en steed uun a uast faan Uasterrik. Det hee 55.044 lidj (2019). At steed as at hoodsteed faan Niederösterreich.

## Kwelen
Bijeljina

**Bijeljina** (üüb Kyrilisk: Бијељина) as det naistgratst steed uun det Republika Srpska faan Bosnien an Hersegowina. Det hee 41.121 lidj (2013).

## Kwelen
Prijedor

**Prijedor** (üüb Kyrilisk: Приједор) as det traadgratst steed uun det Republika Srpska faan Bosnien an Hersegowina. Det hee 27.970 lidj (2013).

## Kwelen
Bihać

**Bihać** as det hoodsteed faan de Una-Sana Kantoon uun det Föderatschuun Bosnien an Hersegowina faan Bosnien an Hersegowina. At steed leit uun a nuurdwaast faan't lun. Det hee 39.690 lidj (2013).

## Kwelen
Banja Luka

**Banja Luka** (üüb Kyrilisk: Бања Лука) as at regiaringssteed faan det Republika Srpska faan Bosnien an Hersegowina. Det hee 135.059 lidj (2013).

## Kwelen
Doboj

**Doboj** (üüb Kyrilisk: Добој) as det fjuardgratst steed uun det Republika Srpska faan Bosnien an Hersegowina. Det hee 24.349 lidj (2013).

## Kwelen
Pale (Bosnien an Hersegowina)

**Pale** (üüb Kyrilisk: Пале) as det sööwenstgratst steed uun det Republika Srpska faan Bosnien an Hersegowina. Det hee 12.569 lidj (2013).

## Kwelen
Zvornik

**Zvornik** (üüb Kyrilisk: Зворник) as det aachstgratst steed uun det Republika Srpska faan Bosnien an Hersegowina. Det hee 11.082 lidj (2013).

## Kwelen
Derventa

**Derventa** (üüb Kyrilisk: Дервента) as det njüügenstgratst steed uun det Republika Srpska faan Bosnien an Hersegowina. Det hee 11.076 lidj (2013).

## Kwelen
Foča

**Foča** (üüb Kyrilisk: Фоча) as det tjiinstgratst steed uun det Republika Srpska faan Bosnien an Hersegowina. Det hee 10.831 lidj (2013).

## Kwelen
Trebinje

**Trebinje** (üüb Kyrilisk: Требиње) as det füftgratst steed uun det Republika Srpska faan Bosnien an Hersegowina. Det hee 22.987 lidj (2013).

## Kwelen
Gradiška

**Gradiška** (iar *Bosanska Gradiška*; üüb Kyrilisk: Градишка an Босанска Градишка) as det seekstgratst steed uun det Republika Srpska faan Bosnien an Hersegowina. Det hee 13.691 lidj (2013).

## Kwelen
Mostar

**Mostar** as det hoodsteed faan de Hersegowina-Neretva Kantoon uun det Föderatschuun Bosnien an Hersegowina faan Bosnien an Hersegowina. Det hee 60.195 lidj (2013).

## Kwelen
Augsburg (Lönjkris)

Di **Augsburg Lönjkris** (aw Bairisch: *Landkroas Augschburg*) as en lönjkris önj Bayern. E lönjkris läit önj e regiiringsdistrikt Schwaben, önjt weesten foont bundeslönj. Dåt heet 251.534 manschne (2018).E hoodstää foon e lönjkris as Augsburg.

## Kwäle
Altötting (Lönjkris)

Di **Altötting Lönjkris** (aw Bairisch: *Landkroas Oidäding*) as en lönjkris önj Bayern. E lönjkris läit önj e regiiringsdistrikt Oberbayern. Dåt heet 111.210 manschne (2018). E hoodstää foon e lönjkris as Altötting.

## Persöönlikhäide
* Pååpst Beenedikt XVI. wörd önj e gemiine Marktl tuläid.

## Kwäle
Witoschaberger

A **Witoschaberger** [] san en bonk faan berger süüden faan Sofia uun Bulgaarien. Jo san sowat 278&nbsp;km² grat, an di huuchst toop diar as a Tscherni Wrach (**Черни връх** – det ment: *suart toop*) mä en hööchde faan 2.290 meetern.

Sofia salew leit tesken a Balkanberger uun't nuurden an Witoscha uun't süüden.

## Bilen

Stone-River-Autumn.jpg|Blooksia
Vitosha Cherni Vruh 12.JPG|Witoscha uun a wonter
Boyana River.jpg|Boyana weederfaal



## Luke uk diar
Maritsa

At **Maritsa** (, , , , ) as en struum troch Thraakien uun Süüduasteuroopa. Hi komt faan Bulgaarien deel, ferlääpt üs grens tesken Grichenlun an a Türkei (*Evros*), an hää san müs uun't Thraakisk Sia.

## Bilen

Maritsaorigin.jpg|Hood uun a Rila-Berger, Bulgaarien
Maritsa.jpg|Naibi Edirne het di struum *Meriç*
Evros river.jpg|Grensstruum *Evros* tesken Griichenlun an a Türkei



## Kwelen


## Luke uk diar
Eisenstadt

**Eisenstadt** (üüb Bairisk-Uasterriks: *Eisnstod*) as at hoodsteed faan Burgenland. Det leit uun a nuurd faan't bundeslun. Det hee 14.816 lidj (2020).

## Kwelen
Rila

A **Rila-Berger** (bulgaarsk *Рила*) of at **Rila** as en keed faan berger uun't süüdwaasten faan Bulgaarien. Di huuchst toop as a Musala mä en hööchde faan 2925&nbsp;meetern. Hi as uk di huuchst toop üüb a hialer Balkan.

Faan't Rila kem a strummer Maritsa, Iskar an Mesta.

## Bilen

Selo_Kostenets_003.jpg|Stääd Kostenets bi a Rila-Berger
Maritsaorigin.JPG|Dääl mä't hood faan a struum Maritsa
Bulgaria - Rila - Musala april 2006.jpg|Toop Musala
Malyovitsa.JPG|Toop Maljowitsa


## Luke uk diar
Ägäisk Sia

At **Ägäisk Sia** as en dial faan't Madlunsia uun Süüdeuroopa. Uun't nuurden, waasten an süüden leit Griichenlun, uun't uasten a Türkei. A eilunen uun a Ägäis hiar bal aaltumaal tu Griichenlun.

Mä di ütjdruk *Ägäis* ment am miast di kultuurrüm an ei det *Ägäisk Sia*. Uun a Ägäis as föl kulturel weden apwoksen, uun siafaard, hanel an wedenskap. 

## Iindialang
* At *Thraakisk Sia* uun't nuurden
* At *Myrtoisk Sia* tesken a Kyklaaden an Peloponnes
* At *Kreetisk Sia* nuurden faan Kreeta an at *Karpaathisk Sia* uasten diarfaan
* At *Ikaarisk Sia* uun't uasten tesken Chios an Kos

## Eilunen
* Kreeta an hög letjer eilunen diar ambi
* a Kyklaaden
* a Nuurdägäisk Eilunen (of uk: Thraakisk Eilunen)
* a Nuurdelk Sporaaden
* a Uastägäisk Eilunen
* a Saroonisk Eilunen
* a Süüdelk Sporaaden (mä Dodekanes)

## Luke uk diar
Siaslacht bi Haliglun (1864)

De **Siaslacht bi [[Haliglun]]** (üüb Tjiisk: *Seegefecht bei Helgoland* of *Seegefecht vor Helgoland*, üüb Deensk: *Søtræfningen ved Helgoland* of *Slaget ved Helgoland*) wiar en siaslacht uun't Nuurdsia, dat de 9. Mei 1864 uun de Naist Sleeswich-Holstians Krich twesken a siastridjkreeften faan Preussen an Uasterrik üüb det ian sidj an a siastridjkreeften faan Denemark (komandöör: Edouard Suenson) üüb det öler sidj wiar. De uasterriks komandöör Wilhelm von Tegetthoff bruch a slacht uf, üüs sin flagskap ial fanget, an toog ham mä sin geschwaader iin uun't skül faan dön neutraal weedern faan Hailglun turag, dat do tu det Ferianigt Köningrik hiart. Uk wan a deensken a slacht woon, hed det neen iinflööd muar üüb a ferluup faan a krich, auer al de 12. Mei en algemian woopenrau iin uun kreeft treed, an Denemark hed a krich ferleesen. Det wiar de letst siaslacht twesken holtskeb an tu salew tidj de letst, diaruun Denemark paart hed.

## A Skeb

Det deensk skap *Jylland* lait nü uun en museeum uun Ebeltoft, bi Aarhus.

## Luke uk diar
* Siaslacht bi Haliglun (1849), Siaslacht bi Haliglun (1914), Siaslacht bi Haliglun (1917).
Börkem

**Börkem** (*[[Tjüsch|Diisk]]*: Borkum) es deät meas wesselk Oosfriisk Eelun uun de Noortsee. Deät Eelun es uun Lunkreis Leer. Iip Börkum wuune 5078 mensken. Deät Eelun hat en Fläche fan 30,97 km².
Blakswaampen

**Blakswaampen** (*Coprinus*) san en skööl faan Swaampen.

## Slacher
Diar jaft at wel son 500 slacher faan, man a wedenskapslidj san ei gans ians, of jo uk würelk tuup tu ian skööl hiar.

## Nööm

Di aparte nööm komt diar faan, dat a blakswaampen began, jo salew tu ferdaun, wan jo rip san. Detdiar "blak" dripet deel an a spöören diar uun kön linger auerlewe. An diar as iar uk würelk blak faan maaget wurden.

## Luke uk diar
Stookswaampen

**Stookswaampen** (*Kuehneromyces*) san en skööl faan Swaampen. Hör nööm haa's füngen, auer jo miast üüb ufstürwen buumer (*stooker*) waaks.

## Slacher
* *Kuehneromyces leucolepidotus*
* *Kuehneromyces lignicola* (*)
* *Kuehneromyces mutabilis* (*)
* *Kuehneromyces rostratus*
* *Kuehneromyces vernalis*

(*) jodiar slacher kem uu Euroopa föör

## Luke uk diar
Blak

**Blak** as en luupen materiool, diar tu skriiwen brükt woort.

Hat as iar faan natüürelk föörkemen pigmenten maaget wurden:
* al föör 5000 juaren mä sut an gume faan akaatsienbuumer
* föör 3.000 juaren: sut faan näädelholt mä plaantenööle
* amanbi 3. juarhunert föör Krast: ufkööget gaalaapler mä iisensaalt
* för ~ 2.000 juaren: blak faan blakfasker
* uun't madelääler san flook nei klöören diartu kimen mä arseen an kwaksalwer
* 15. bit 19. juarhunert: *biister*blak as sut faan bööke of iake
* *umbra* faan brüniisenstian
* faan blakswaampen
* sant at 19. juarhunert wurd föl konstelk farwen brükt

## Luke uk diar
Zygomycetes

A **Zygomycetes** of **Zygomycota** wiar bit 2007 en klas faan Swaampen (Fungi). Jo wurd miast üs 'skemel' betiakent. Daalang witj'am, dat jo dach ei alt nai mäenööder san.

## Iindialang
* Mucoromycotina:
*: Endogonales
*: Mucorales
*: Mortierellales
* Kickxellomycotina:
*: Asellariales
*: Kickxellales
*: Dimargaritales
*: Harpellales
* Entomophthoromycotina:
*: Entomophthorales
* Zoopagomycotina:
*: Zoopagales

#### Enkelt slacher
* Mucorales
: Mucoraceae, Rhizopodaceae 
:: *Rhizopus*
::: Bruadskemel (*Rhizopus stolonifer*)

## Luke uk diar
Morcheln

A **Morcheln** (*Morchella*) san en skööl faan Swaampen.

## Slacher
M. angusticeps – M. australiana – M. conica – M. costata – M. crassipes – M. elata – M. esculenta – M. gigas – M. rufobrunnea – M. semilibera – M. spongiola – M. vulgaris

## Luke uk diar
Pigment

En **pigment** as en natüürelk of konstelk materiool, diar brükt woort, am farwen tu maagin. Hat skal uun en liasangsmedel apliaset wurd, det koon en ööle oober uk weeder wees.

## Bispalen

Turquoise.pebble.700pix.jpg|mini|Türkiis
Lapis-lazuli hg.jpg|Lapislaatsuli
Cinnabar.jpg|Tsinoober
Chromgelb2-og.jpg|mini|Luadkromaat
Ultramarinepigment.jpg|mini|Ultramariin
Trilead tetraoxide.jpg|mini|Luadoksiid (Mennige)
Iron oxide red y.jpg|Iisenoksiid
Phthalocyanine blue.jpg|Kööberphtalotsüaniin


## Luke uk diar

* Klöören
Akaatsien

**Akaatsien** (*Acacieae*) san en plaanten*triibus* uun det famile faan a Bongfrüchten (*Fabaceae*). Diar hiar wel son 1.400 slacher tu.

Enkelt akaatsien san buumer, miast waaks jo oober üs bosker.

## Sköölen
* Acacia, mä 950 slacher, miast uun Austraalien
* Acaciella, 15 slacher
* Mariosousa, 13 slacher
* Senegalia, 203 slacher
*: Parasenegalia, Pseudosenegalia, Senegalia
* Vachellia, 163 slacher

## Luke uk diar
Gaalaapel

Di **gaalaapel** liket en aapel, as oober nian frücht. Hi komt miast üüb iakebleeden föör, huar en wesp en ai iinuun laanj hää. Di naist wos kön a jong wespen do ütjflä. Di iakebuum amslot det steed, am det tu hialin, an hi seekert sodenang diarför, dat a wespen gud auer a wonter kem. Man uk a fögler witj, dat diar wat tu haalin as.

Uun ualang tidjen san gaalaapler brükt wurden, am blak tu maagin.

## Luke uk diar

* Winlüs
Penitsiliin

**Penitsiliin** (faan latiinsk *penicillium*, *penselskemel*) as en natüürelk antibiotikum.

## Slacher

## Luke uk diar
Mimoosenplaanten

A **Mimoosenplaanten** (Mimosoideae) san en plaantenonerfamile uun det famile faan a bongfrüchten (Fabaceae). Diar hiar son 80 sköölen mä amanbi 3.275 plaantenslacher tu. Jo lewe miast uun a troopen an subtroopen. Uun Madeleuroopa san't man 64 slacher.

## Iindialang
Aal jo sköölen kön tu *triibuus* iindiald wurd.
*  Akaatsien (Acacieae), 5 sköölen mä 1.400 slacher
* (Ingeae), 36 sköölen
* Mimoosen (Mimoseae), 42 sköölen
Enkelt autooren reegne uk a Johannisbruadplaanten diar mä tu:
* Caesalpinieae
* (Cassieae)
* (Tachigalieae)

## Luke uk diar
Johannisbruadplaanten

A **Johannisbruadplaanten** (Caesalpinioideae) san en plaantenonerfamile uun det famile faan a bongfrüchten (Fabaceae). Diar hiar wel son tau- bit triidüüsen slacher tu, an lewe miast uun a troopen an subtroopen. Hör kääntiaken san hör aparte früchten.

## Iindialang
Aal jo slacher wurd iindiald tu trii *triibuus* mä gud 150 sköölen:
* Caesalpinieae, 51 sköölen
* Cassieae, 21 sköölen
* Detarieae, 83 sköölen

#### Enkelt slacher
* *Delonix*
*: Flamenbuum (*Delonix regia*) 
* *Senna*
*:  *[[Senna spectabilis]]*

## Luke uk diar
* Mimoosenplaanten (Mimosoideae)
Flamenbuum

A **Flamenbuum** (*Delonix regia*) as en plaantenslach uun det onerfamile faan a Johannisbruadplaanten (Caesalpinioideae) uun det famile faan a Bongfrüchten (Fabaceae). Hi het uk *Flamboyant* an komt eegentelk faan Madagaskar, man lewet daalang aueraal uun a troopen an subtroopen.

## Bilen

Bark of Delonix regia.JPG|Buark
Starr 060721-9591 Delonix regia.jpg|Twiig
Delonix regia Blanco2.451.jpg|Bloos
Delonix regia - pod (length ~0,35m).jpg|Frücht



## Luke uk diar
Antibiotikum

En **Antibiotikum** (faan greks  *anti-* „jin“ an βίος *bios* „leewent“) as en stoofwakselprodukt faan swaampen of bakteerien. Hat ferhanert det waaksen faan mikrooben. Daalang wurd **antibiotika** uk konstelk faan a farmatseutisk industrii tuupmisket. Jo wurd üs medesiin iinsaat, am bakteerien, diar üs kraank maage, luas tu wurden.

En antibiotikum halept bluas jin bakteerien. Jin ööder uunsteegen kraankesen jaft at:
* Antiprotozoika, jin protozoa (uurdiarten)
* Antimykotika, jin swaampen
* Virostatika, jin wiiren
* Anthelminthika, jin wirmer
Aaltumaal tuup wurd üs *Antiinfektiva* betiakent.

## Luke uk diar
Kyōto

**Kyōto** (japoonsk ) as en huuwenstääd uun't süüden faan't japoonsk hoodeilun Honshū, an uk ferwaltangsteed faan't Prefektuur Kyōto *(Kyōto-[[todōfuken|fu]])*.

Kyōto as mä gud 1,4 miljoon iinwenern at njüügenstgratst stääd uun Jaapan efter Kobe an föör Saitama.

## Bilen

Kiyomizu-dera, Kyoto, November 2016 -02.jpg|Kiyomizu-dera
Kinkakuji (Golden Pavilion), Kyoto, Japan - 34036736784.jpg|Kinkaku-ji
Yasaka-no-tou.JPG|Sannei-zaka


## Stääddialen
Kyoto hää elwen stääddialen:

## Sasterstääden
*  Boston (USA)
*  Köln (Sjiisklun)
*  Kiew (Ukraine)
*  Prag (Tschechien)
*  Pariis, (Frankrik)
*  Florens, (Itaalien)
*  Xi’an, (Sjiina)
*  Guadalajara, (Meksiko)
*  Zagreb, (Kroatien)

## Kwelen


## Luke uk diar
Elisabeth I. (Ingelun)

**Elisabeth I.** (üüb Ingels: *Elizabeth I*, rocht *Elizabeth Tudor*, uk bekäänd üüs *The Virgin Queen*, *The Maiden Queen*, *Gloriana* of *Good Queen Bess*; * 7. September 1533 uun Greenwich; † 24. Marts 1603 uun Richmond) wiar faan de 17. Nofember 1558 tu san duas köningin faan Ingelun.

## Luke uk diar
* *Köninger an Köninginen faan Ingelun uun det 17. juarhunert*: Elisabeth I. (1558-1603), Jaakob I. (1567-1625), Kaarl I. (1625-1649), Kaarl II. (1649-1651, 1660-1685), Jaakob II. (1685-1688), Maria II. (1688-1695) an Wilhelm II. (1688-1702), Anna (1702-1707), 1707: Ingelun wurd dial faan det Ferianigt Köningrik.
Lins (Plaant)

At **Lins** (*Lens culinaris* of *Vicia culinaris*) as en frücht an en plaantenslach uun det skööl faan a Linsen (*Lens*) an det famile faan a Bongfrüchten (Fabaceae). Hat komt wel faan't wil lins *[[Lens orientalis]]* uf.

Linsen haa en grat bedüüdang üs iidj för a minsken. Rä linsen skel ei eden wurd, iarst efter't iinwokin uun weeder kön jo ferwerket wurd. Linsen hual föl proteiin.

## Bilen

Llenties maig.JPG|Linsenplaanten
Lens culinaris seeds.jpg|Ünlik linsenslacher



## Luke uk diar

* Lins (Optik)
Linsen (Plaanten)

**Linsen** (*Lens*) san en plaantenskööl uun det famile faan a Bongfrüchten (Fabaceae). Grat bedüüdang hää det Lins (*Lens culinaris*). Hat hiart tu äälst kultüürplaanten üüb a eerd.

## Slacher
* L. culinaris
*: L. c. culinaris
*: L. c. orientalis
* L. ervoides
* L. himalayensis (?)
* L. lamottei
* L. nigricans
* L. odemensis
* L. tomentosus

## Luke uk diar
Jaakob II. (Skotlun)

**Jaakob II.** (üüb Ingels: *James II*, uk *James of the Fiery Face*, üüb Geelisk: *Seumas II*; * 16. Oktuuber 1430 uun det Holyrood Palace, Edinburgh; † 3. August 1460 uun Roxburgh) wiar faan 1437 tu san duas köning faan Skotlun.

## Luke uk diar
* *Köninger an Köninginen faan Skotlun (Stewart/Stuart Dynastii)*: Robert II. (1371-1390), Robert III. (1390-1406), Jaakob I. (1406-1437), Jaakob II. (1460-1488), Jaakob III. (1460-1488), Jaakob IV. (1488-1513), Jaakob V. (1513-1542), Maria I. (1542-1567), Jaakob VI. (1567-1625), Kaarl I. (1625-1649), Kaarl II. (1649-1651, 1660-1685), Jaakob VII. (1685-1688), Maria II. (1688-1695) an Wilhelm II. (1688-1702), Anna (1702-1707), 1707: Skotlun wurd dial faan det Ferianigt Köningrik.
Maria I. (Skotlun)

**Maria I.** (uk *Maria Stuart*; üüb Ingels: *Mary I.* an *Mary Stuart* of *Mary Stewart*; * 8. Deetsember 1542 uun det Linlithgow Palace, Linlithgow, Skotlun; † 8./18. Febrewoore 1587 uun Fotheringhay Castle, Northamptonshire, Ingelun) wiar faan de 14. Deetsember 1542 tu de 24. Jüüle 1567 köningin faan Skotlun an uk faan 1559 tu 1560 üüs wüf faan Frans II. köningin faan Frankrik. Hat moost 1567 uftoonke an flüchtet tu Ingelun, huar hat gefangennimen wurd. Hat wurd 1587 üüb köningin Elisabeth I. faan Ingelun hör order henrachtet.

## Luke uk diar
* *Köninger an Köninginen faan Skotlun (Stewart/Stuart Dynastii)*: Robert II. (1371-1390), Robert III. (1390-1406), Jaakob I. (1406-1437), Jaakob II. (1460-1488), Jaakob III. (1460-1488), Jaakob IV. (1488-1513), Jaakob V. (1513-1542), Maria I. (1542-1567), Jaakob VI. (1567-1625), Kaarl I. (1625-1649), Kaarl II. (1649-1651, 1660-1685), Jaakob VII. (1685-1688), Maria II. (1688-1695) an Wilhelm II. (1688-1702), Anna (1702-1707), 1707: Skotlun wurd dial faan det Ferianigt Köningrik.
Holepuurt

A **Holepuurt** (*Ononis spinosa*) as en plaantenslach uun det skööl faan't Staalkrüüs (*Ononis*), an hiart tu't famile faan a Bongfrüchten (*Fabaceae*).

En ualen sjiisken nööm as *Ochsenbrech*, diar komt di öömrang/fering nööm wel faan uf.

## Onerslacher
* O. s. subsp. antiquorum
* O. s. subsp. australis
* O. s. subsp. austriaca
* O. s. subsp. diacantha
* O. s. subsp. hircina
* O. s. subsp. leiosperma
* O. s. subsp. maritima
* O. s. subsp. spinosa
* O. s. subsp. spinosiformis

## Luke uk diar
Staalkrüüs

**Staalkrüüs** (*Ononis*) as en plaantenskööl uun det famile faan a Bongfrüchten (Fabaceae). A miasten faan a 88 slacher lewe trinjam't Madlunsia.

## Slacher
O. adenotricha – O. afghanica – O. alba – O. alopecuroides – O. angustissima – O. antennata – O. aragonensis – O. atlantica – O. aurasiaca – O. avellana – O. azcaratei – O. baetica – O. basiadnata – O. biflora – O. broteriana – O. catalinae – O. cephalantha – O. cephalotes – O. christii – O. cintrana – O. clausonis – O. cossoniana – O. crinita – O. crispa – O. cristata – O. cuatrecasasii – O. dentata – O. diffusa – O. euphrasiifolia – O. filicaulis – O. fruticosa – O. gines-lopezii – O. hackelii – O. hebecarpa – O. hesperia – O. hirta – O. hispida – O. incisa – O. jahandiezii – O. laxiflora – O. leucotricha – O. macrosperma – O. masquilieri – O. maweana – O. megalostachys – O. minutissima – O. mitissima – O. mogadorensis – O. natrix – O. nuristanica – O. oligophylla – O. ornithopodioides – O. paralias – O. pedicellaris – O. pendula – O. penduliflora – O. peyerimhoffii – O. phyllocephala – O. pinnata – O. polyphylla – O. polysperma – O. pseudoserotina – O. pubescens – O. pusilla – O. ramosissima – O. reclinata – O. reuteri – O. rosea – O. rotundifolia – O. serotina – O. serrata – O. sessilifolia – O. sicula – O. speciosa – O. spinosa – O. striata – O. talaverae – O. tazaensis – O. thomsonii – O. tournefortii – O. tridentata – O. vaginalis – O. varelae – O. variegata – O. verae – O. villosissima – O. viscosa – O. zygantha

## Luke uk diar
Echt Flenerkbloosen

A **Echt Flenerkbloosen** (Faboideae) san en onerfamile uun det plaantenfamile faan a Bongfrüchten (Fabaceae). Diar hiar muar üs 12.000 slacher uun 420 sköölen tu. Flooken haa en grat bedüüdang üs iidj för a minsken of fuder för tiiren.

Hör nööm haa's efter höör üübfaalen bloosenbleeden.

## Iindialang tu ''Triibuus''
Abreae – Amorpheae – Bossiaeeae – Brongniartieae – Cicereae – Crotalarieae – Dalbergieae – Desmodieae – Dipterygeae – Euchresteae – Fabeae – Galegeae – Genisteae – Hedysareae – Hypocalypteae – Indigofereae – Loteae – Millettieae – Mirbelieae – Phaseoleae – Podalyrieae – Psoraleeae – Robinieae – Sesbanieae – Sophoreae – Swartzieae – Thermopsideae – Trifolieae – Wisterieae



## Sköölen

## Luke uk diar
Jerusalem (Distrikt)

De **Jerusalem Distrikt** (üüb Hebreews: ‬מְחוֹז יְרוּשָׁלַיִם‬ [me̞ˈxo̞z je.ʁu.ʃaˈla.jim], üüb Araabsk: منطقة القدس *Minṭaqat Al-Quds*) as een faan dön seeks distrikten faan Israel. A distrikt leit uun a maden faan't lun. Det hee 904.100 lidj (2008). At hoodsteed faan a distrikt as Jerusalem.

## Geografii
### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun a distrikt san:

## Kwelen
Judäa an Samaria

**Judäa an Samaria** ( *Mechos Jehuda we'Schomron*) as di israeelisk nööm för't Waastjordanlun.

Det regiuun as 5.878 kwadrootkilomeetern grat, an 1967 uun a Sääks-Daar-Kriich faan Israel wonen wurden. Hat hiart ei tu a stoot Israel, as oober sant di tidj faan Israel besaat. Diar wene bütj ~400.000 juuden oober knaap trii miljuun arabern, an jo stridj diar för en suwereenen stoot Palestiina. Hör poliitisk stem as det PLO.

## Kwelen


## Luke uk diar
Gagausien

**Gagausien** [] (gagausisk  of , , ) as en autonoom republiik uun Moldaawien. Hat hää trii amtspriaken an en aanj regiarang. Diar lewe knaap 140.000 minsken üüb 1.800 kwadrootkilomeetern.

Uun't jindial tu Transnistrien strat Gagausien oober ei för suwereniteet faan Moldaawien.

## Kwelen


## Luke uk diar
Gagausisk spriak

At **Gagausisk spriak** (aanj nööm  of *Gagauzça*; iar uk uun kyrilisk ) as det spriak faan a Gagausen uun Moldaawien. Hat hiart tu a oghuusisk twiig faan a Turkspriaken Gagausisk as daalang en amtspriak uun Gagausien bütj Rumeensk an Rüsk.

Gagausen an Türken kön jo gud mäenööder onerhual, hör spriaken skeel knaap.

## Kwelen


## Luke uk diar
Bütjluns Amt

At **Bütjluns Amt** as ian faan 14 ministeerien uun Sjiisklun. Hat sat uun Berlin an hää en bütjensteed uun Bonn.

Hat as det hood faan a *Bütjluns Siinst* an tustendag för't sjiisk Bütjen- an Euroopapolitiik.

Tu a Bütjluns Siinst hiar tu tidj 227 fertreedangen uun ööder lunen mä *ambasadöören* an *konsuuln*.

## Ministern sant 1990

## Luke uk diar

* Wääbsteed faan't Bütjluns Amt
Dakar (Regiuun)

Det **Dakar Regiuun** (üüb Fraansöösk: *La Région de Dakar* [da.kaʁ], üüb Wolof: *Diiwaanu Ndakaaru*) as en regiuun uun de aafrikoons stoot Seenegal. At regiuun leit uun a waast faan't lun. Uun a nuurd, süüd an waast leit a Atlantik an uun a uast det Thiès Regiuun. Det hee 3.137.196 lidj (2013). At hoodsteed as Dakar.

## Geografii
De waastermiast ponkt uun Aafrika, Cap Vert, leit uun a waast faan't regiuun.

### Kliima

### Iindialing faan Ferwalting

At regiuun hee fjauer departmenten:

## Befölkring
Det letst folksteeling uun Seenegal wiar de 19. Nofember 2013.

Efter a resultooten:
* At regiuun hed 3.137.196 lidj.
* 1.579.020 faan a lidj wiar karmen.
* 1.558.176 faan a lidj wiar wüfhööd.
* 3.026.316 diarfaan lewet uun a steed.
* 110.880 diarfaan lewet üüb't lun.


## Histoore
At regiuun faan nü wurd de 10. September 2008 grünjlaanjen.

## Politiik
At regiaring faan't regiuun ferwaltet at apwaaksen faan't wiartskap, a ferkiar, at skül faan a amwäält uun't regiuun.

## Kwelen
Snöfelstiiner ön Hüsem

Di **List fan di Snöfelstiiner ön Hüsem** weeget di Snöfelstiiner, diar eeđer di Taachten fan di Könstler Gunter Demnig ön Hüsem forlair uuren sen. Aur di Snöfelstiiner skel om di Mensken taacht uur, dānen bi di Nationalsozialismus jaaget, meshanelt en ombraacht uuren sen.

## Di Snöfelstiiner

## Weblinks

* stolpersteine.eu
ISO 3166-2:GM

Für Gambia bestehen diese Codes aus je einem Buchstaben.

## Siehe auch
* ISO 3166-2, Referenztabelle der Ländercodes.
* ISO 3166-1, Referenztabelle der Ländercodes, wie sie in Domainnamen verwendet werden.

## Einzelnachweise
Gambia Struum

A **Gambia** (*Ba Dimma*, uk ianfach *Fura* ‚struum‘) as en 1.120 km lungen struum uun Waastafrikoo. Di stoot Gambia as näämd efter di struum.

Sin weeder feit di struum fööraal ütj a troopisk berger uun Guinea an faan Uast-Seenegal.

## Bilen

River gambia Niokolokoba National Park.gif|Bi a Niokolo-Koba Natjunaalpark
Gambia satellite fires.jpeg|Satelitenbil
FishermenGambia.jpg|Faskerbuat bi Janjanbureh Island


## Luke uk diar

## Kwelen
Waalo Köningrik

Det **Waalo Köningrik** wiar faan det 13. juarhunert tu det 19. juarhunert en köningrik uun a waast faan Aafrika, uun't nuurdwaastelk Seenegal faan nü. Det lai bi de oner Seenegal Struum, twesken de Guiers-Sia an a Atlantik. Uun a nuurd wiar Mauretaanien, det rik faan a Mauren, uun a uast det Fula Köningrik, uun a süüduast det Jolof Köningrik an uun a süüdwaast det Kayor Köningrik. A köninger an köninginen faan't rik hed a tiitel *brak*.

At köningrik wurd amanbi 1275 grünjlaanjen. Ndiadiane Ndiaye, en maan faan Waalo, wurd amanbi 1350 at grünjleier faan't Jolof Rik. Waalo wurd do en wasalrik faan't rik, man wurd weler uun det 16. juarhunert suwereen, üüs at rik iin uun hög köningriken ütjenöler fool. Uun det 19. juarhunert streed a Fransuusen jin det letst köningin Ndaté Yalla (1810-1860) an woon de 24. Febrewoore, 1855 a Slacht bi Dioubouldou, nai bi de Guiers-Sia. Efter a slacht wurd at köningrik en fraansöösk kolonii.

## Luke uk diar

* Seenegambisk Spriiken
Wolof

**Wolof** [] (üüb fransöösk uk **Ouolof**, üüb ingelsk uk **Wollof**) as det spriak faan a Wolof uun di nuurdlek twiig faan a Atlantisk spriaken. Hat as nai mä Fuula an Serer-Sine.

Wolof woort fööraal uun Senegal snaaket. Diar san't amanbi 80 % faan a minsken. Man uk uun Gambia an Mauretaanien san bedüüden taalen faan spreegern.

## Koord

## Luke uk diar
Guiers-Sia

A **Guiers-Sia** (fransöösk *Lac de Guiers*) as di gratst sia uun Seenegal. Hi leit uun't nuurdwaasten faan't lun an as auer en kanool mä di Seenegal Struum ferbünjen. Di sia hää en grat bedüüdang, auer hi det hoodstääd Dakar mä weeder fersuragt.

## Luke uk diar
Seenegal Struum

A **Seenegal** as en 1.086&nbsp;kilomeeter lungen struum uun Waastafrikoo. Di struum maaget tu en graten dial det grens tesken Seenegal an Mauretaanien ütj.

## Iintoochregiuuun


A Seenegal namt sin weeder fööraal uun a troopisk regiuunen (blä) faan Maali an Guinea ap. Do ferlääpt hi efter nuurdwaasten troch hualewwüüsten (güül) an wüüsten (ruad).

Saner a Seenegal wiar diar knaap leewent mögelk. Diaram lewe a minsken diar föraal bi a ääger faan di struum.

## Bilen

Datei:Saint-Louis-du-Sénégal.JPG|Naibi Saint-Louis uun Seenegal
Datei:Kaedi,SenegalRiver1.jpg|Struumhuuwen uun Kaédi, Mauretaanien
Datei:Kayes.jpg|Brag bi Kayes uun Maali.


## Luke uk diar
Jolof Rik

Det **Jolof Rik** (uk det *Wolof Rik*) wiar en rik uun a waast faan Aafrika, wat uun a waast faan de Seenegal faan nü lai, twesken de Seenegal Struum an de Gambia Struum. Det wurd amanbi 1350 üüs en wasalrik faan det Maali Rik grünjlaanjen. A keiser faan't rik hed a tiitel *burba*. Det bested ütj fjauer wasalriken:

# Det Waalo Köningrik, diarfaan at grünjleier faan't rik, Ndiadiane Ndiaye, kaam.
# Det Kayor Köningrik (faan 1549)
# Det Siné Köningrik
# Det Saloum Köningrik

Ian faan a wasalriken, Kayor, wurd 1549 suwereen an streed jin't Jolof Rik. Kayor woon 1549 a Slacht bi Danki jin't Rik an de letst keiser Leele Fuli Fak wurd ambroocht. Jolof fool diarefter iin uun suwereen köningriken ütjenöler. At auerbliiwsel faan't rik wurd at Jolof Köningrik, wat tu 1875 wooret.
Bjelovar-Bilogora (Graafskap)

Det **Bjelovar-Bilogora Graafskap** (üüb Kroaatisk: *Bjelovarsko-bilogorska županija*) as ian faan a Graafskapen uun Kroaasien. At graafskap leit uun a uast faan det Madelkroaasien Regiuun. Det hee 105.554 lidj (2019). At hoodsteed faan't graafskap as Bjelovar.

## Kwelen
Brod-Posavina (Graafskap)

Det **Brod-Posavina Graafskap** (üüb Kroaatisk: *Brodsko-posavska županija*) as ian faan a Graafskapen uun Kroaasien. At graafskap leit uun a süüd faan det Slawoonien Regiuun. Det hee 136.429 lidj (2019). At hoodsteed faan't graafskap as Slavonski Brod.

## Kwelen
Ambatondrazaka (Steed)

**Ambatondrazaka** [amˌbatuɳɖʐaˈzakə̥] as en steed uun de aafrikoons stoot Madagaskar. At steed leit uun a uast faan't lun. Det hee 47.955 lidj (2018). Det as at hoodsteed faan det Alaotra-Mangoro Regiuun.

## Kwelen
Analanjirofo

Det **Analanjirofo Regiuun** (üüb Malagasy: *Faritra Analanjirofo*, üüb Fraansöösk: *La région de Analanjirofo*) as ian faan dön tau-an-twuntig regiuunen uun Madagaskar. At regiuun leit uun a nuurduast faan't lun. Det hee 1.152.345 lidj (2018). At hoodsteed faan’t regiuun as Fenoarivo Atsinanana.

## Geografii
### Steeden
* Ambodifototra
* Fenoarivo Atsinanana
* Mananara Avaratra
* Maroantsetra
* Vavatenina

### Indialing faan Ferwalting
At regiuun hee seeks distrikten.

## Kwelen
Androy

Det **Androy Regiuun** (üüb Malagasy: *Faritra Androy*, üüb Fraansöösk: *La région d'Androy* of *La région de l'Androy*) as ian faan dön tau-an-twuntig regiuunen uun Madagaskar. At regiuun leit uun a süüd faan't lun. Det hee 903.376 lidj (2018) . At hoodsteed faan’t regiuun as Ambovombe.

## Geografii
### Steeden
* Ambovombe
* Morafeno Bekily

### Indialing faan Ferwalting
At regiuun hee fjauer distrikten.

## Kwelen
Maromokotro

A **Maromokotro** as mä en hööchde faan 2.876 meetern di huuchst berag faan Madagaskar. Hi leit uun't Tsaratanana-Masiif, diar tu en graten dial faan wulkaanen apbaud as, uun't nuurden faan't lun.

## Luke uk diar
* geonames.org
Andranofito

A **Andranofito** as mä en hööchde faan 1.752 meetern di naisthuuchst berag faan Madagaskar. Hi leit uun a maden faan't lun.

## Luke uk diar
* geonames.org
Alaotra-Sia

A **Alaotra-Sia** (*Farihy Alaotra*, fransöösk: *Lac Alaotra*) as di gratst sia uun Madagaskar. Hi leit üüb en hööchde faan  uun't Alaotra-Mangoro regiuun. Di nööm *Alaotra* ment *sia*.

Di sia as 220&nbsp;km² grat; uun a rintidj wääkst hi uun tu 350&nbsp;km². Uun't madel as hi man 2 meeter jip.

A Ambato struum lääpt diar iin an üs Maningory struum lääpt hi diar weder ütj, iar hi iinuun a Indisk Oosean lääpt.

## Luke uk diar
* geonames.org (Alaotra-Sia)
* geonames.org (Maningory)
Coldwater (Michigan)

**Coldwater** as en stääd uun a Ferianagt Stooten uun di bundesstoot Michigan.

## Sasterstääd
*  Soltau uun Niidersaksen, Sjiisklun; sant 1971

## Persöönelkhaiden
* Harriet Quimby

## Luke uk diar
Burbank (Los Angeles County)

**Burbank** as en gratstääd uun't Los Angeles County uun a US bundesstoot Kalifornien mä gud 100.000 iinwenern. Efter süüdwaasten tu lei a Santa Monica Mountains.

## Sasterstääden
*  Paterna, Spoonien
*  Incheon, Süüdkorea
*  Ōta, Jaapan
*  Solna, Sweeden
*  Gaborone, Botswaana

## Luke uk diar
Quincy (Massachusetts)

**Quincy** [] as en US-Amerikoonsk stääd uun Nei-Ingelun uun di bundesstoot Massachusetts naibi Boston. Hat as det *City of the Presidents*, auer diar tau US-presidenten faan kaam: John Adams (1797 bit 1801) an san dring John Quincy Adams (1825 bit 1829).

## Luke uk diar
Antoniinisk Pest

At **Antoniinisk Pest** (faan Latiins: *Pestis Antonina*: pestis, „schocht“ an de nööm *Marcus Aurelius Antoninus*) wiar en pandemii, wat uun a juaren faan 165 tu 190 bal uun det hial Röömsk Rik ütjbruch. Hat as efter de röömsk Keiser Mark Aurel († 180) neemd, san eegentelk nööm wiar Marcus Aurelius Antoninus.

Diar woort spikeliaret, efter a antiik fertelingen faan a sümptoomen, dat det eegentelk nian pest uun a medisiinisk san wiar, man en apartig wirulent stam faan pooken, wat uun a uast do al loong endeemisk wiar. A dochter Galen beskreew uun't juar 168 a sümptoomen uun sin traktaat *Methodus medendi* („Det Terapeutisk Metood“) üüs fiiber, trochfaal an rachenfjüüring an uk en makulöös tu pustulöös hidjütjsliik amanbi de njüügenst kraankelsdai. 

Efter schetsingen kaam amanbi sööwen tu tjiin miljuunen lidj troch't pandemii am't leewent; det wiar muar üüs fiiw prusent faan a lidj.
Pskow (Steed)

**Pskow** (üüb Rüs: Псков *Pskov* [pskof], üüb Ualrüs: Пльсковъ *Plĭskovǔ*, ual nööm üüb Tjiisk: *Pleskau*), as at hoodsteed faan det Pskow Prowins uun Rüslun. At steed leit uun a waast faan't prowins. Det hee 210.340 lidj (2020).

## Geografii
At steed leit bi de Welikaja Struum, uun a süüd faan de Pskow Sia (wat dial faan de Peipus-Sia as).

## Biljen

Pskov_asv07-2018_Kremlin_Daumantas_Town_img4.jpg|A Kreemel uun **Pskow**
Dvor_Podznoeva_ijun2010-1.JPG|Podsnojew Hüs


## Histoore
A Hanse hed en hanelskontoor uun't steed. a steed wiar faan det 14. juarhunert tu det 16. juarhunert at hoodsteed faan en suwereen republiik.

## Kwelen
Nowgorod (Prowins)

Det **Nowgorod Prowins** (üüb Rüs: Новгоро́дская о́бласть *Novgoródskaja óblast’*) as ian faan a prowinsen uun Rüslun. At prowins leit uun a süüdwaast faan det Nuurdwaastrüslun Bundesdistrikt faan't lun. Uun a nuurd leit det Leeningrad Prowins, uun a uast det Wologda Prowins, uun a süüd det Twer Prowins an uun a waast det Pskow Prowins. Det hee 596.508 lidj (2020). At hoodsteed faan't prowins as Weliki Nowgorod.

## Geografii
### Lunskap
De Ilmen Sia leit uun a waast faan't prowins. Öler wichtig sian uun't prowins san:
* Kosowskoje Sia
* Seliger Sia
* Waldaiskoje Sia

### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:

## Luke uk diar
* det Nowgorod Republiik
* det Nowgorod Guwernement

## Kwelen
Pskow Guwernement

Det **Pskow Guwernement** (üüb Rüs: Пско́вская губе́рнія of Пско́вская губе́рния *Pskovskaja gubérnija*) wiar faan 1796 tu 1927 ian faan a guwernementen faan det Rüs Keiserrik an det Rüs SFSR. Uun a nuurd lai det St. Petersburg Guwernement, uun a nuurduast det Nowgorod Guwernement, uun a uast det Twer Guwernement, uun a süüduast det Smolensk Guwernement, uun a süüd an süüdwaast det Smolensk Guwernement and uun a waast det Liiflun Guwernement. Det hed 1.122.317 lidj (1897).

## Geografii
### Iindialing faan Ferwalting
At guwernement hed aacht kreiser:

* Cholm
* Noworschew
* Opotschka
* Ostrow
* Porchow
* Pskow
* Toropets
* Welikije-Luki

## Kwelen
Gauß sin sumenreegel

**Gauß sin sumenreegel** as en formel för det tuuptäälen faan a iarst n natüürelk taalen:

: 0 + 1 + 2 + 3 + 4 + \dotsb + n = \sum_{k=0}^n k = \frac{n(n+1)}{2} = \frac{n^2+n}{2}

A sumen began mä 0, 1, 3, 6, 10, \dotsc , det san a triihuktaalen.

Am det formel tu ferklaarin, koon am uun't iarst rä aal a taalen faan 1 bit n apskriiw. An uun det naist rä kem a salew taalen, man öödern wai am:

: 
\begin{array}{ccccc}
1 & 2 & \ldots & n-1 & n \\
n & n-1 & \ldots & 2 & 1 \\ \hline
n+1 & n+1 & \ldots & n+1 & n+1
\end{array}


Jo taalen, diar auenööder stun, haa leewen det sum n+1. An diar stun n taalen auernööder, sodenang as det sum faan tau räen n \cdot (n+1). Oober wi wul jo bluas det sum faan ian rä wed, diaram skel wi det sum troch tau dial:

: 1 + 2 + 3 + 4 + \dotsb + n = \tfrac12 \cdot n \cdot (n+1)

## Nööm
Detdiar formel as al sant juardüüsenen bekäänd, man hat füng di nööm efter Carl Friedrich Gauß. Hi skal det üs njügen juar ual dring uun skuul ütjfünjen haa, üs san skuulmääster sin klas det apgoow ded, aal a taalen faan 1 bit 100 tuup tu täälen. Gauß foonj ütj, dat diar 101 ütj kaam, wan hi det iarst an det leetst taal 1+100 tuup tääld. An bi't naist an föörleetst taal 2+99 kaam weder 101 ütj. Det ging so widjer bit 50+51. Sodenang hed hi 50 paaren faan taalen mä det sum 101. An det sum faan 1 bit 100 wiar diarefter: 50\cdot 101 = 5050.

## Luke uk diar
Carl Friedrich Gauß

**Johann Carl Friedrich Gauß** (latiinsk *Carolus Fridericus Gauss;* * 30. April 1777 uun Braunschweig; † 23. Febrewoore 1855 uun Göttingen) wiar en sjiisken matemaatiker, astronoom an füüsiker.

Al mä 18 juaren werket Gauß bi a grünjlaagen faan't statistik, 1807 wurd hi profesor uun Göttingen an leeder skul hi det Könangrik Hannover fermeed. Gauß hää ham uk mä't taalenteorii befaadet. Efter Gauß san föl reegeln an formeln uun a matematiik an füsiik näämd wurden, an uk flook skuulen an huuchskuuliinrachtangen.

## Luke uk diar
* Gauß sin sumenreegel
* CGS-süsteem (Gauß-süsteem)
* Normoolferdialang
* Riemann sin taalenkuugel
* Triihuktaal
* Kompleks taal
Demmin

**Demmin** as en steed an amtfrei gemeend uun't bundeslun Meklenborig-Föörpomern. At steed leit uun a uast faan't bundeslun an hiart tu a Lunkreis Meklenborgisk Sian. Det hee 10.100 lidj (2011).

## Kwelen
Skööl (Matematiik)

Uun a matematiik as en **skööl** en mengde faan elementen an en *operatsion*, diar tau elementen faan detdiar mengde en traad tuwiset.

Sköölen kem mä taalen föör, man uk uun a geometrii.

## Bispal
### Skööl
At mengde faan a hial taalen \{\ldots, -3, -2, -1, 0, 1, 2, 3, \ldots\} (\Z) an at operatsion: tuuptäälen san det skööl  (\Z,+) .

Detdiar skööl hää sjauer eegenskapen:
* Det sum a + b faan tau hial taalen a an b as leewen weder en hial taal.
: (Bi't dialen komt ei ünbedingt weder en hial taal ütj.)
* För aal a taalen a, b an c täält det Asotsiatiifgesets:
::(a + b) + c = a + (b + c).
: At as ianerlei, of dü tuiarst a an b of b an c tuup täälst. Det sum blaft detsalew.
* För arke hial taal a täält:
::0 + a = a + 0 = a.
: At tuuptäälen mä nol feranert det taal ei. Nol as det (iansagst!) neutraal element bi't tuuptäälen.
* För arke hial taal a jaft at en taal b, so dat täält:
::a + b = b + a = 0.
: Arke taal a hää (genau ian!) *jintaal* b, so dat hör sum nol as. Det *jintaal* b as det inwers element faan a (= -a).

### Abelsk Skööl
En skööl as en *Abelsk Skööl*, wan bütj jodiar sjauer eegenskapen uk noch at Komutatiifgesets täält:

At mengde faan a ratjunaal taalen  (\Q) an det operatsion: moolnemen san det Abelsk Skööl  (\Q^{*},\cdot) 
: Komutatiif ment, dü könst a elementen bi't moolnemen ferbütje:
::a \cdot b = b \cdot a.

## Luke uk diar
Skööl

Wat menst dü?

* Skööl (Matematiik)
* Skööl, en takson uun a biologii
* En skööl faan minsken, diar jo tuupfinj t.b. uun en ferian, en partei of en selskap
Komutatiifgesets

At **Komutatiifgesets** (faan lat. **' „ferbütje“) as en reegel uun a [[matematiik]]. Wan hat täält, do kön a elementen faan en operatsion ferbütjet wurd. Bi det bispal rochts as at ianerlei, of dü iarst di [[wektor]] <math>a</math> ütjfeerst an do di wektor <math>b</math>, of amkiard. Di sumenwektor <math> a + b </math> blaft disalew. At tuuptäälen faan wektooren as **komutatiif'''.

Bi't reegnin uun a algebra wurd bütj at Komutatiifgesets uk noch at Asotsiatiifgesets an at Distributiifgesets brükt.

## Luke uk diar

* Skööl (Matematiik)
* Aritmeetik
Asotsiatiifgesets

At **Asotsiatiifgesets** (faan lat. **' „ferbinj“) as en reegel uun a [[matematiik]]. Wan hat täält, do as det ianerlei, hün operatsion mä elementen tuiarst ütjfeerd woort. 

Bi det bispal rochts as at ianerlei, of dü iarst <math>x</math> an <math>y</math> tuuptäälst an do <math>z</math>, of wäär dü mä <math>y</math> an <math>z</math> beganst. At sum blaft detsalew. At tuuptäälen faan [[taalen]] as **asotsiatiif'''.

Bi't reegnin uun a algebra wurd bütj at Asotsiatiifgesets uk noch at Komutatiifgesets an at Distributiifgesets brükt.

## Luke uk diar

* Skööl (Matematiik)
* Aritmeetik
Distributiifgesets

At **Distributiifgesets** (faan lat. ** „ferdial“) as en reegel uun a matematiik. Wan hat täält, do kön a elementen üüb ünlik wiisen ferbünjen wurd. 

Bi det bispal rochts as at ianerlei, of dü iarst a mä b moolnamst an do a mä c, of wäär dü iarst b an c tuuptäälst an do mä a moolnamst. At sum blaft detsalew.

En bispal mä taalen: 
::6 \cdot 16 = 6 \cdot (10+6) = 6\cdot 10 + 6 \cdot 6 = 60+36 = 96

Bi't reegnin uun a algebra wurd bütj at Distributiifgesets uk noch at Komutatiifgesets an at Asotsiatiifgesets brükt.

## Luke uk diar
* Aritmeetik