open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Depok

**Depok** as det sööwenstgratst steed uun Indoneesien. At steed leit uun a nuurdwaast faan't eilun Jaawa, uun det Waast Jaawa Prowins, nai bi Jakarta. Det hee 1.738.570 lidj (2010).

## Kwelen
Semarang

**Semarang** (üüb Jawaans: ꦏꦸꦛꦯꦼꦩꦫꦁ *Kutha Semarang*) as det aachstgratst steed uun Indoneesien. At steed leit uun a nuurd faan't eilun Jaawa. Det hee 1.520.481 lidj (2010). Det as at hoodsteed faan det Maden Jaawa Prowins.

## Kwelen
Palembang

**Palembang** as det njüügenstgratst steed uun Indoneesien. At steed leit uun a süüduast faan't eilun Sumatra. Det hee 1.440.678 lidj (2010). Det as at hoodsteed faan det Süüd Sumatra Prowins.

## Kwelen
Makassar

**Makassar** as det tjiinstgratst steed uun Indoneesien. At steed leit uun a süüd faan't eilun Sulawesi. Det hee 1.331.391 lidj (2010). Det as at hoodsteed faan det Süüd Sulawesi Prowins.

## Kwelen
Maden Jaawa

Det **Maden Jaawa Prowins** (üüb Indoneesk: *Jawa Tengah*, üüb Jawaans: ꦗꦮꦠꦼꦔꦃ *Jawa Tengah*) as ian faan a prowinsen uun Indoneesien. At prowins leit uun a maden faan't eilun Jaawa. Det hee 36.516.035 lidj (2020). At hoodsteed faan't prowins as Semarang.

## At belukin wäärt
* Borobudur, det gratst buddhistisk tempeluunlaag uun a wäält.

Borobudur-Nothwest-view.jpg|Borobudur


## Kwelen
Yogyakarta

**Yogyakarta**, amtelk **At Steed faan Yogyakarta** (üüb Indoneesk: *Kota Yogyakarta*, üüb Jawaans: ꦔꦪꦺꦴꦒꦾꦏꦂꦠ *Ngayogyakarta* an ꦑꦸꦛꦔꦪꦺꦴꦒꦾꦏꦂꦠ *Kutha Ngoyogyakarta*), as at hoodsteed faan det Yogyakarta Apartig Regiuun an det Yogyakarta Sultanaat uun Indoneesien. At steed leit uun a süüd faan't eilun Jaawa. Det hee 388.627 lidj (2010).

A nööm faan't steed kaam faan Ayodhya uun Inje.

## Kultüür
Yogyakarta as en wichtig steed för klasisk jawaans konst an kultüür üüs moolet konst, batik, teooter, literatüür, dachtungen, musiik, balet, Wayang popenspal an salwersmaskonst.


Javanese_batik_ca._1871.png|Batik duk
Sisi_Refleksi.jpg|Wayang popenspal


## Kwelen
Bronx

A **Bronx** [] (ingelsk ***The Bronx***) as sant 1874 en *[[borough]]* faan New York City (NYC) an en *[[County (USA)|county]]* uun a US-amerikoonsk bundesstoot New York.

## Koord

## Kwelen


## Luke uk diar
Brooklyn

**Brooklyn** [] as ian faan fiiw *[[borough]]s* uun New York City (NYC). Brooklyn as uk en *[[County (USA)|county]]*, at **Kings County** uun a US-amerikoonsk bundesstoot New York. Di nööm komt faan't holuns *Breuckelen* uf.

## Koord

## Kwelen


## Luke uk diar
Queens

**Queens** [] as ian faan fiiw *[[borough]]s* uun New York City (NYC), an uk en *[[County (USA)|county]]*, at **Queens County** faan a US-amerikoonsk bundesstoot New York. Uun Queens lei tau wichtag internatsionaal fluuchplaatser: John F. Kennedy uun't süüden an La Guardia uun't nuurden.

## Koord

## Kwelen


## Luke uk diar
Waast Kalimantan

Det **Waast Kalimantan Prowins** (üüb Indoneesk: *Provinsi Kalimantan Barat*) as ian faan a prowinsen uun Indoneesien. At prowins leit uun a waast faan't eilun Borneo. Det hee 5.414.390 lidj (2020). At hoodsteed faan't prowins as Pontianak.

## Kwelen
Hudson River

A **Hudson River** [] as en 493&nbsp;kilomeeter lungen struum uun a US-Bundesstooten New York an New Jersey. Hi ferlääpt faan a Adirondack Mountains deel am a süüd an lääpt uf uun't Upper New York Bay, faan diar widjer iin uun a Atlantik.

## Bilen

Bear Mtn Bridge.jpg|*Bear Mountain Bridge*
Waterways New York City Map.png|Weederwaier uun NYC1: Hudson River, 2: East River, 3: Long Island Sound, 4: Newark Bay, 5: Upper New York Bay, 6: Lower New York Bay, 7: Jamaica Bay, 8: Atlantik(New York City Map.png grater bil)


## Luke uk diar
Europeesk Parlament

At **Europeesk Parlament**, of uk **EU-Parlament**, **EP** as det parlament faan't Europeesk Unioon. Hat sat uun Straßburg an woort leewen för fiiw juar weelet. At leetst wool wiar 2019, at naist as 2024.

Uun't parlament sat tu tidj (2022) 705 fertreedern faan 27 lunen. Det ferdialang üüb a lunen as so reegelt, dat grat lunen ei ünmiatag föl fertreedern sjüür kön. So hää Sjiisklun üs gratst lun 96 fertreedern, an Malta üs letjst lun sääks fertreedern.

## Partein
Uun't EP jaft'at sööwen fraktsioonen:
* **EVP**, diar hiar a sjiisk CDU an CSU tu
* **S&D**, mä sjiisk SPD
* **Renew**, mä sjiisk FDP
* **Greenen** an Regiunaalpartein, mä sjiisk Greenen
* **ID**, mä sjiisk AfD
* **EKR**
* **Linke**, mä sjiisk Die Linke

Presidentin faan't EP as sant 2022 Roberta Metsola (EVP) faan Malta.

## Luke uk diar
Roberta Metsola

**Roberta Metsola** (; * 18. Janewoore 1979 uun San Ġiljan üs *Roberta Tedesco Triccas* as en politiker faan't Partit Nazzjonalista uun Malta. Sant 2013 sat hat uun't Europeesk Parlament an as diar sant 2022 at president. 

Metsola hää rochtswedenskapen uun Brügge studiaret an bi't Europeesk Bütjluns Amt werket. Sant 2020 wiar Metsola vize-president faan't EP. 2022 as hat president wurden, üs hör föörgunger David Sassoli stoorew.

Roberta Metsola as befreid mä en maan faan Finlun an hää sjauer dringer.

## Luke uk diar
Malteesk spriak

**Malteesk** (aanj nööm: *Malti*) as det spriak faan Malta. Hat komt faan't Nuurdaraabisk uf, woort oober mä't latiinsk skraft skrewen. 

Malteesk as amtspriak uun Malta an uk uun't Europeesk Unioon.

## Luke uk diar
Straßburg

**Straßburg** ( [], Elsesisk *Schdroosburi* ) as en stääd uun't Elsas uun Uastfrankrik. Hat as hoodstääd faan't Arrondissement Strasbourg, faan't Département Bas-Rhin und uk faan't hialer Regiuun Grand Est.

Uun Straßburg sat at Europeesk Parlament an uk a Euroopariad.

## Luke uk diar
Saint-Denis (Réunion)

**Saint-Denis** (det ment: Halag Dionysius) as en gemeen an hoodstäd faan't fransöösk eilun La Réunion tesken Mauritius an Madagaskar uun a Indisk Oosean. Det gemeen hää  iinwenern (Stant ).

## Luke uk diar
Basse-Terre (Stääd)

**Basse-Terre** (kreoolisk: **Bastè**, det ment: *liach lun*) as en gemeen an at hoodstääd faan a fransöösk eilunstoot Guadeloupe uun a Kariibik. Diar wene  minsken (Stant ).

## Luke uk diar
Boulogne-Billancourt

**Boulogne-Billancourt** [] as en stääd uun Frankrik mä  iinwenern (Stant ) naibi Pariis. Hat as hoodstääd faan't Arrondissement Boulogne-Billancourt uun't Département Hauts-de-Seine (Regiuun Île-de-France).

## Luke uk diar
Melaky

Det **Melaky Regiuun** (üüb Malagasy: *Faritra Melaky*, üüb Fraansöösk: *Région de Melaky*) as ian faan dön tau-an-twuntig regiuunen uun Madagaskar. At regiuun leit uun a waast faan't lun. Det hee 309.805 lidj (2018) . At hoodsteed faan’t regiuun as Maintirano.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At regiuun hee fiiw distrikten.

## Kwelen
Tsiafajavona

A **Tsiafajavona** as mä en hööchde faan  ään faan a huuchst berger üüb Madagaskar. Hi hiart tu a Ankaratra-Berger uun a maden faan't eilun.

## Luke uk diar
* geonames.org
Manchester

**Manchester** ([ˈmæntʃɪstə]; ) as det füftgratst steed uun Ingelun. At steed leit uun a waast faan't lun. Det hee 567.334 lidj (2020). Det as dial faan det Greater Manchester Steedgrafskap uun det Nuurd Waast Ingelun Regiuun.

## Kwelen
Liverpool

**Liverpool** ([ˈlɪvəˌpuːl]; ) as det traadgratst steed uun Ingelun. At steed leit uun a nuurdwaast faan't lun. Det hee 589.774 lidj (2020). At steed as dial faan det Merseyside Steedgraafskap uun det Nuurd Waast Ingelun Regiuun.

## Kwelen
Sheffield

**Sheffield** ([ˈʃɛfiːld]; ) as en city an det seekstgratst steed uun Ingelun. At steed leit uun a nuurd faan't lun. Det hee 557.039 lidj (2020). Det as dial faan det South Yorkshire Steedgraafskap uun det Yorkshire an a Humber Regiuun.

## Kwelen
Leicester

**Leicester** ([ˈlɛstə]; ) as det aachstgratst steed an en city uun Ingelun. At steed leit uun a maden faan't lun. Det hee 472.897 lidj (2020). Det as dial faan det Leicestershire Graafskap uun det Uast Madlunen Regiuun.

## Kwelen
Bradford

**Bradford** ([ˈbrædfəd]; ) as det tjiinstgratst steed uun Ingelun. At steed leit uun a nuurd faan't lun. Det hee 368.485 lidj (2020). Det as dial faan det West Yorkshire Steedgraafskap uun det Yorkshire an a Humber Regiuun, an madelponkt faan't City of Bradford.

## Kwelen
Krimtataarisk spriak

At **Krimtataarisk spriak** (krimtataarisk *Qırımtatar tili*, *Qırımtatarca*, kyrilisk Къырымтатар тили, Къырымтатарджа; of uk: *Qırımca* [*Krimisk*] an *Qırım Türkçesi* [*Krimtürkisk*]) as det spriak faan a Krimtataaren üüb't hualeweilun Krim. Hat hiart tu a Turkspriaken an woort eder mä en uunpaaset latiinsk skraft of uk kyrilisk skrewen.

## Skraften

#### Latiinsk

#### Kyrilisk

## Luke uk diar
Dobrudscha

At **Dobrudscha** (, , ; uk *Trans-[[Donau|Danubien]]*)  as en loonskap uun Süüduasteuroopa bi't Suart Sia. Hat leit dialwiis uun Süüduastrumeenien an Nuurduastbulgaarien.

Grat stääden diar san Constanța an Tulcea uun Rumeenien an Dobritsch an Silistra uun Bulgaarien.

Uun't Dobrudscha woort uk Krimtataarisk snaaket. 

## Luke uk diar
Milton Keynes

**Milton Keynes** [] (ufkört: **MK**) as en gratstääd an en city uun't groofskap Buckinghamshire, Süüd Uast Ingelun mä son 230.000 iinwenern. Diar sat at ferwaltang faan't Borough of Milton Keynes.

Det stääd as iarst uun 1960er juaren üs en *new town* baud wurden.

## Luke uk diar
Worthing

**Worthing** as en gratstääd uun Ingelun uun't Groofskap West Sussex mä son 100.000 iinwenern (Stant: 2007).

## Luke uk diar
High Wycombe

**High Wycombe** [] as en grat stääd uun Ingelun uun't Groofskap Buckinghamshire. Diar lewe son 92.000 minsken (Stant:2004).

## Luke uk diar
Maidstone

**Maidstone** as en gratstääd uun Ingelun uun't Regiuun Süüd Uast Ingelun. Hat as ferwaltangstääd faan't Borough of Maidstone, an uk faan't hialer Groofskap Kent. Diar lewe knaap 120.000 minsken. 

## Kwelen


## Luke uk diar
Guildford

**Guildford** as en grat stääd uun Ingelun mä son 70.000 iinwenern (Stant:2001). Hat as ferwalatangsteed faan't Borough of Guildford, faan't groofskap Surrey, an uk faan't hialer ferwaltangsregiuunSüüd Uast Ingelun.

## Luke uk diar
Maidenhead

**Maidenhead** as en grat stääd uun't groofskap Berkshire, Süüd Uast Ingelun mä son 80.000 iinwenern. Uun Maidenhead sat at ferwaltang för at unitary authority Windsor and Maidenhead.

## Luke uk diar
Windsor

**Windsor** [] as en stääd uun Ingelun uun't Groofskap Berkshire. Hat hiart tuup mä Maidenhead tu a distrikt Windsor and Maidenhead. Faan det stääd komt di nööm för't ingelsk aadelshüs *[[House of Windsor]]* uf.

Uk-windsor-river-and-castle.jpg|*Windsor Castle*
Cambridge Gate - Windsor Castle - geograph.org.uk - 2323447.jpg|*Cambridge Gate*

## Luke uk diar

* Elisabeth II.
Turku

**Turku** (üüb Sweedsk: *Åbo*) as det seekstgratst steed uun Finlun. At steed leit uun a süüdwaast faan't lun. Det hee 192.962 lidj (2019). Det as at hoodsteed faan det Eegentelk Finlun Lunskap.

## Kwelen
Jyväskylä

**Jyväskylä** as det sööwenstgratst steed uun Finlun. At steed leit uun a maden faan't lun. Det hee 142.400 lidj (2019). Det as at hoodsteed faan det Madelfinlun Lunskap.

## Kwelen
Pori

**Pori** as det tjiinstgratst steed uun Finlun. At steed leit uun a waast faan't lun. Det hee 83.934 lidj (2019). Det as at hoodsteed faan det Satakunta Lunskap.

## Kwelen
Rzeszów

**Rzeszów** [ˈʒɛʃuf] as at hoodsteed faan det Karpatenföörlun Prowins uun Poolen. At steed leit uun a süüduast faan't lun. Det hee 179.952 lidj (2011).

## Kwelen an Futnuuten
Lahti

**Lahti** (üüb Sweedsk: *Lahtis*) as det aachstgratst steed uun Finlun. At steed leit uun a süüd faan't lun. Det hee 119.823 lidj (2019). Det as at hoodsteed faan det Päijät-Häme Lunskap.

## Kwelen
Kuopio

**Kuopio** as det njüügenstgratst steed uun Finlun. At steed leit uun a uast faan't lun. Det hee 119.282 lidj (2019). Det at hoodsteed faan det Nuurdsavo Lunskap.

## Kwelen
Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg

At **Hüs Glücksburg** (kurt för: ***Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg***, ingelsk: ***House of Glücksburg***) as en europeesk aadelsfamile. Faan detdiar famile kem flook könger an hertööger uun Euroopa uf. At Hüs Glücksburg as en twiig faan't *Hüs Oldenburg*, diar bit uun't 11. juarhunert turag lingt.

; Schleswig-Holstian
* Hertööger: Friedrich Wilhelm (1816–1831), Karl (1831–1878), Friedrich (1878–1885), Friedrich Ferdinand (1885–1918)

; Denemark
* Könger: Christian IX. (1863–1906), Frederik VIII. (1906–1912), Christian X. (1912–1947), Frederik IX. (1947–1972), Margrethe II. (1972-2024), Frederik X. (sant 2024)

; Griichenlun
* Könger: Georg I. (1863–1913), Konstantin I. (1913–1917), Alexander (1917–1920), Konstantin I. (1920–1922), Georg II. (1922–1924), Georg II. (1935–1947), Paul (1947–1964), Konstantin II. (1964–1974)

; Noorweegen
* Könger: Haakon VII. (1905–1957), Olav V. (1957–1991), Harald V. (sant 1991)

; Ferianagt Könangrik
* Prince Philip, Duke of Edinburgh (*1921, †2021), maan faan Könangin Elisabeth II. (1952-2022), an sin efterkemen

## Luke uk diar
Cheemisk reaksioon

En **cheemisk reaksioon** as en föörgung, huar cheemisk ferbinjangen feranert wurd. Diarbi woort energii apnimen of ufden. A eegenskapen faan materioolen wurd diarbi feranert.

Nian cheemisk reaksioonen san soken, huar ham bluas di tustant faan en materiool anert, t.b. wan is smolt. Uk soken, huar a elementen salew jo feranre üs t.b. bi't kialklüüwang faan atoomen, tääl ei üs cheemisk reaksioonen.

Cheemisk reaksioonen san flooksis en keed faan muar reaksioonen, diar efterenööder ufluup. Jo wurd mä en *reaksioonsliknang* beskrewen. A dialen, diar mäenööder reagiare, san *reagensien*.

Ianfach reaksioonen san det, wan en moleküül tu letjer moleküülen of atoomen ütjenööder fäält, of uk wan en grater moleküül faan letjeren tuupwääkst.

## Bispal
Wan det gas *Kloorweederstoof* (HCl) uun weeder (H_{2}O) apliaset woort, do komt diar saaltsüren bi ütj. Det reaksioonsliknang het:

:\mathrm{HCl + H_{2}O \longrightarrow H_{3}O^+ + Cl^-}

Uun diheer faal dää HCl ian H+ uf an woort tu Cl−. Det frei H+ woort faan H2O apnimen, an hat woort tu H3O+.

## Luke uk diar
Cheemisk ferbinjang

En **cheemisk ferbinjang** as en dääg (rian) materiool, diar faan ünlik atoomen of moleküülen tuupsaat as. Uun't jindial tu ünrian materiool as det tuupsaatang faan en cheemisk ferbinjang akeroot fäästlaanj, det koon mä en strutktuurformel beskrewen wurd.

## Slacher
Am käänt daalang son 150 miljuun cheemisk ferbinjangen. Diar jaft'at sjauer sköölen faan:
* Molekulaar ferbinjangen, normoolerwiis tesken nianmetalen.
*: Bispal: Kööldioksiid (CO2)
* Ionisk ferbinjangen (*[[saalten]]*), miast ian metal an ian ööder element.
*: Bispal: Saalt (NaCl)
* Legiarangen faan tau metalen.
*: Bispal: Bronse
* Kompleks ferbinjangen.
*: Bispal: Hämoglobin

## Iindialang faan materiool

## Luke uk diar
Fluorweederstoofsüren

**Fluorweederstoofsüren** of **Fluorsüren** as uun weeder liaset Fluorweederstoof (HF).

Fluorsüren as en liasang saner klöör, diar skarep stiremt an huuch giftag as. Hat koon sogoor glääs uungrip an *"ferbraant"* a hidj. 

Fluorsüren woort uun a industrii brükt.

## Apliasang
* HF + H2O -> F^- + H3O^+

## Kwelen


## Luke uk diar

* Fluor
Broomiid

**Broomiiden** san saalten faan't Broomweederstoofsüren (HBr). Man uk enkelt orgaanisk ferbinjangen mä Broom wurd üs bromiiden betiakent. Bromiiden hual en (negatiif) Br− Anion.

## Wichtag ferbinjangen
* Saalten
*: Iisen(III)-broomiid (FeBr3)
*: Iriidium(III)-broomiid (IrBr3)
*: Kaaliumbroomiid (KBr)
*: Liitsiumbroomiid (LiBr)
*: Magneesiumbroomiid (MgBr2)
*: Naatriumbroomiid (NaBr)
*: Rubiidiumbroomiid (RbBr)
*: Salwerbroomiid (AgBr)
* Orgaanisk ferbinjangen
*: Methylbroomiid (Broommethaan)
*: Methyleenbroomiid (Dibroommethan)
*: Benzylbroomiid (α-Broomtoluol, Broommethylbenzool)
*: Acetylbroomiid (Eetjsürenbroomiid)

## Luke uk diar
Joodweederstoofsüren

**Joodweederstoofsüren** as en liasang faan Joodweederstoof (HI) uun weeder. Hör saalten san Jodiiden. Hat as det starkst bekäänd süren. 

## Kwelen


## Luke uk diar
Broomweederstoofsüren

**Broomweederstoofsüren** as en liasang faan det gas Broomweederstoof (HBr) uun weeder. A saalten diarfaan san Bromiiden. Hat liket saaltsüren uun't ferhualen.

## Kwelen


## Luke uk diar
Kroomaat

**Kroomaaten** san saalten faan't Kroomsüren (H2CrO4).

At **Kroomaat**-Anion (CrO42−) as güül, an at **Dikroomaat**-Anion (Cr2O72−) as orangj.

Kroomaaten wurd uun a cheemisk industrii an för farwen brükt. Jo san huuch giftag.

## Wichtag kroomaaten
* Amooniumdikroomaat
* Kaaliumdikroomaat
* Naatriumkroomaat
* Litsiumkroomaat
* Sinkkroomaat
* Strontsiumkroomaat
* Kroom(III)-kroomaat

## Luke uk diar

* Kroom
Anonymous

**Anonymous** (ütjspriak [əˈnɒnɪməs]; faan , *saner nööm*) as en globaal skööl faan minsken, diar mäenööder bluas auer't internet ferbünjen san. Jo rep enkelt of gemiansoom tu aksioonen an demonstratsioonen ap. 

Anonymous begand iarst ütj spoos, as sant 2008 oober poliitisk aktiif wurden. Hör aksioonen san ütjracht för't meenangsfreihaid, en ünufhingag internet, jin't uurheewerrocht, jin enkelt onernemen üs *Scientology* of ööder auermäächtag struktuuren. 

Am hör meenang trochtusaaten, gung a aktiwisten tu demonstratsioonen of jo sabotiare kompjuuterneed (*hacking*).

Uun 2022 as Anonymous aktiif wurden, am internetferbinjangen faan't rüsk militeer tu skaasin, efter dat Ruslun a Ukraine uungrääb.

## Guy Fawkes
Guy Fawkes wiar eegentelk en ingelsken ofsiar, di 1605 fersoocht, at ingelsk parlament uun a loft tu jaagin. An auer det ei loket hää, woort daalang noch uun flook ingelsk stääden di 5. Nofember üs *Guy-Fawkes-Day* of *Bonfire-Night* feiert.

Uun a 1980er juaren as det figüür weder apnimen wurden uun det comic-buk *V for Vendetta* faan Alan Moore an David Lloyd. Diar uun as *V* en anarchist an terorist, di efter a *Traad Weltkriich* jin en faschistisk regiarang föörgongt. An hi drait leewen en suart-witj skrabelkenhood.

At internet-skööl Anonymous feelt ham mä *V* ferbünjen, an drait diaram uk son *Guy-Fawkes* skrabelkenhood.

## Luke uk diar
Joodiid

**Joodiiden** (daalang uk: **Iodiiden**) san saalten faan't Joodweederstoofsüren (JI). Det san ferbinjangen faan Jood miast mä metalen.

## Wichtag ferbinjangen
* Alumiiniumiodiid
* Amooniumiodiid
* Antimon(III)-iodiid
* Arseen(III)-iodiid
* Baariumiodiid
* Bismut(III)-iodiid
* Luad(II)-iodiid
* Baariumiodiid
* Kadmiumiodiid
* Tseesiumiodiid
* Kaaliumiodiid
* Kööber(I)-iodiid
* Litsiumiodiid
* Magneesiumiodiid
* Naatriumiodiid
* Nikel(II)-iodiid
* Kwaksalwer(II)-iodiid
* Salweriodiid
* Sinkiodiid

## Luke uk diar
Tsüanweederstoofsüren

**Tsüanweederstoofsüren** of ianfach **Bläsüren** as en süren mä det Tsüaniid-Anion [C≡N]−. Hat as huuch giftag.

## Kwelen


## Luke uk diar

* Tsüaniid
Kroomsüren

**Kroomsüren** mä det struktuur H2CrO4 as en süren mä det dopelt negatiif Anion CrO4. Hat as huuch giftag. Hör saalten san Kroomaaten.

## Kwelen


## Luke uk diar

* Kroomaat
Hanja

**Hanja** (ütjspriak: []) as di koreaans ütjdruk för't sjineesk Han-Skraft (). Hat woort uun Süüdkorea leewen noch bütj det amtelk koreaans skraft (Hangeul) brükt. 

Hanja woort fööraal noch brükt för nöömer faan persuunen of stääden.

Hanja as noch en betj linger üs det sjineesk skraft, diar daalang uun Sjiina brükt woort.

Di nööm gongt üüb a Han-Sjineesen (Nuurd-Sjineesen) turag.

## Luke uk diar
Jaade

**Jaade** as en betiaknang för smokstian, diar oober faan ünlik mineraalen ufkem kön. Miast san det *nephrit* of *jadeit*.

Jaadesmok as al föör 8.000 juaren uun Sjiina maaget wurden, man uk uun Euroopa an fööraal uun Madelameerikoo as det al sant juardüüsenen bekäänd. At Han-Dünastii uun Sjiina hää al föör 2.000 juaren mä jaade hanel bedrewen.

## Bilen

RawGreenstone2.jpg|Rä jaade-stian faan Neisialun
Actinolite cut.jpg|*Actinolit* faan Brasiilien
Jade ornament.JPG|Jaadesmok faan't Han-Dünastii
Jade.jpg|Neimuudis jaadesmok


## Luke uk diar
Eemsdelta

**Eemsdelta** (üüb Gronings: *Iemsdelta*, üüb Waastfresk: *Emsdelta*) as sant de 1. Janewoore 2021 ian faan dön tjiin gemeenden faan't prowins Groningen uun a Neederlunen. At gemeend leit uun a nuurduast faan’t prowins. Det hee 45.587 lidj (2021). A hoodsteeden faan't gemeend san Appingedam, Delfzijl an Loppersum.

## Kwelen
Het Hogeland

**Het Hogeland** (üüb Gronings: *’t Hoogelaand*, üüb Waastfresk: *It Hegelân*) as ian faan dön tjiin gemeenden faan't prowins Groningen uun a Neederlunen. At gemeend leit uun a nuurd faan’t prowins. Det hee 47.834 lidj (2021). At hoodsteed faan't gemeend as Uithuizen.

## Kwelen
Midden-Groningen

**Midden-Groningen** (üüb Gronings: *Midden-Grunnen*, üüb Waastfresk: *Midden-Grinslân*) as sant de 1. Janewoore 2018 ian faan dön tjiin gemeenden faan't prowins Groningen uun a Neederlunen. At gemeend leit uun a maden faan’t prowins. Det hee 60.726 lidj (2021). At hoodsteed faan't gemeend as Hoogezand.

## Kwelen
Oldambt (Gemeend)

**Oldambt** (üüb Gronings: *Oldambt*, üüb Waastfresk: *Aldamt*) as sant de 1. Janewoore 2010 ian faan dön tjiin gemeenden faan't prowins Groningen uun a Neederlunen. At gemeend leit uun a uast faan’t prowins. Det hee 38.277 lidj (2021). At hoodsteed faan't gemeend Winschoten.

## Kwelen
Pekela

**Pekela** ([ˈpeːkəlaː]; üüb Gronings: *De Pekel*, üüb Waastfresk: *Pekela*) as ian faan dön tjiin gemeenden faan't prowins Groningen uun a Neederlunen. At gemeend leit uun a süüduast faan’t prowins. Det hee 12.176 lidj (2021). At hoodsteed faan't gemeend as Oude Pekela.

## Kwelen
Kokastrük

A **Kokastrük** (Erythroxylum coca) as en plaant uun det famile faan a Ruadholtplaanten (Erythroxylaceae). Faan a bleeden woort Kokain maaget. 

## Bilen

Erythroxylum coca.jpg|Kokastrük
Colcoca01.jpg|Kokastrük
Colcoca02.jpg|Kokableeden
Mate de Coca.jpg|Kokatee faan Peruu



## Luke uk diar
Kokain

**Kokain** of **Cocain** as en Alkaloid an en stark droog. Hat as üüb a hialer welt bekäänd. Hat komt uun a bleeden faan a süüdamerikoons Kokastrük (Erythroxylum coca) föör.

## Kwelen


## Luke uk diar

*
Erythroxylum

***Erythroxylum*** (*Ruadholt*) as en plaantenskööl  uun det famile faan a Ruadholtplaanten (Erythroxylaceae). Diar hiar muar üs 200 slacher tu, di bekäändst as was di Kokastrük (*Erythroxylum coca*), huar Kokain faan maaget woort. 

## Luke uk diar
Veendam (Gemeend)

**Veendam** (üüb Gronings: *Veendaam*, üüb Waastfresk: *Feandam*) as ian faan dön tjiin gemeenden faan't prowins Groningen uun a Neederlunen. At gemeend leit uun a süüd faan’t prowins. Det hee 27.417 lidj (2021). At hoodsteed faan't gemeend as Veendam.

## Geografii
### Koord

## Kwelen
Ruadholtplaanten

A Ruadholtplaanten (Erythroxylaceae) san en plaantenfamile uun det order faan a Malpighiales. Diar hiar sjauer sköölen mä hunerten faan slacher tu. Di bekäändst as was di Kokastrük (*Erythroxylum coca*), huar Kokain faan maaget woort. 

## Sköölen
* Aneulophus
* Erythroxylum
* Nectaropetalum
* Pinacopodium

## Luke uk diar
Westerkwartier (Gemeend)

**Westerkwartier** (üüb Gronings: *Westerkertier*, üüb Waastfresk: *Westerkertier*) as ian faan dön tjiin gemeenden faan't prowins Groningen uun a Neederlunen. At gemeend leit uun a waast faan’t prowins. Det hee 63.678 lidj (2021). At hoodsteed faan't gemeend as Leek.

## Geografii

### Steeden an taarpen
* Zuidhorn (Súdhorn)
* Leek (De Like)
* Marum (Mearum)
* Tolbert
* Grotegast (Gruttegast)
* Lutjegast (Lytsegast)
* De Wilp (De Wylp)

## Befölkring
### Spriiken
Waastfresk wurt uun't gemeend snaaket, fööraal uun a taarpen Marum an De Wilp uun a süüd.

## Persöönelkhaiden
* Abel Tasman (1603-1659), siakeerer, wurd uun Lutjegast bäären.

## Kwelen
Westerwolde (Gemeend)

**Westerwolde** (üüb Gronings: *Westerwoolde*, üüb Waastfresk: *Westerwâlde*) as ian faan dön tjiin gemeenden faan't prowins Groningen uun a Neederlunen. At gemeend leit uun a süüduast faan’t prowins. Det hee 26.215 lidj (2021). A hoodsteeden faan't gemeend san Sellingen an Wedde.

## Kwelen
Liber Census Daniae

At **Liber Census Daniae** wiar en buk faan't 13. juarhunert, huar a däänsk Könang Waldemar II. sant 1231 aal sin loonsdialen fertiakent hää. Hat as üüb pergament skrewen an daalang noch üs **Waldemar sin Eerdbuk** bekäänd. 

Det buk hää daalang noch en grat bedüüdang, auer flook stääden of eilunen diar tu't iarst tooch apskrewen wurden san. Det originaal leit daalang uun't Däänsk Stootsarchiif uun Kopenhuuwen. 

Iarst 1688 as det *Eerdbuk* ufliaset wurden faan Könang Christian V. mä a *Markböger*, huar gans akeroot det grate an di wäärs faan arke stak greenlun of ääkerlun apskrewen stäänt. Diarefter as do det stüürlääst bereegent wurden. 

## Luke uk diar

* Svend Aakjær (Hrsg.): *Kong Valdemars Jordebog.* (=*Samfund til Udgivelse af Gammel Nordisk Litteratur. Udgave.* Bd. 50. 3 Binjer (Bd. 1: *Text.* Bd. 2: *Kommentar.* Bd. 3: *Registre.*). Jørgensen, København 1926–1943.
* Det 1873 faan Oluf Nielsen ütjden ütjgoow üs Digitalisat (archive.org)
* Det originaal hoonskraft uun't Däänsk Stootsarchiif üs Digitalisat (www.sa.dk)
Kentisk (Ualingels)

**Kentisk** wiar en spriikwiis faan det Ualingels spriik, wat uun't köningrik Kent snaaket wurd. Det wiar ian faan dön fjauer spriikwiisen faan Ualingels, dön öler wiar Mersisk, Nuurdhumbrisk an Waast-Saksisk. At spriikwiis wurd uun dön graafskapen Kent, Surrey, Hampshire an't Isle of Wight faan nü snaaket. De angelsaksisk histooriker Beda (672/3–735) skreew, dat a lidj uun't köningrik Kent Jüüten wiar.
Erik IV. (Denemark)

**Erik IV.** *Plovpenning* (* 1216; † 10.August 1250 bi Missunde) wiar en dring faan a däänsk Könang Waldemar&nbsp;II. an sin wüf Berengaria faan Portugal.

Erik IV. wiar Hertooch faan Schleswig. 1232 wurd Erik IV. *mäkönang*, an san jonger bruder Abel rükt ap üs Hertooch faan Schleswig. Üs san aatj Waldemar II. 1241 stoorew, wurd Erik IV. Könang faan Denemark. An efter Erik IV. san duas, huar Abel ei ünskilag bi wiar, auernaam Abel uk det Könangrik. 

Erik IV. füng di neknööm *Plovpenning* (= *pluuch-panang*), auer hi faan a büüren en stüür för arke pluuch ferlangd.

## Efterkemen
Erik IV. wiar befreid mä Jutta von Sachsen (* ~1223; † 1267), an jo hed sjauer jongen:
* Sofia faan Denemark ∞ Könang Waldemar Birgersson faan Sweeden.
* Jutta faan Denemark, Bituwüf faan Könang Waldemar Birgersson faan Sweeden.
* Agnes faan Denemark, Abedis faan St. Agnete uun Roskilde.
* Ingeborg faan Denemark ∞ Könang Magnus lagabætir faan Noorweegen.

## Luke uk diar
Waldemar II. (Denemark)

**Waldemar II.** (* 28. Jüüne 1170; † 28. Maarts 1241) wiar Hertooch faan Schleswig (1182–1202) an Könang faan Denemark (1202–1241).

Hi wiar en dring faan Könang Waldemar I. faan Denemark an sin wüf Sophia faan Minsk (* ~1141; † 1198), doochter faan Föörst Wladimir III. faan Minsk an Hrodna an't Rikissa faan Poolen. 

Üs san bruder Knut IV. Könang faan Denemark wiar, hää Waldemar II. auer Holstian wonen, an het sant di tidj *Sejr* - di *waner*. Üs Knut IV. stoorew, wurd Waldemar II. Könang faan Denemark.

Sant 1231 hää Waldemar II. en buk auer sin loonsdialen apskriiw läät, diar daalang noch uun't Däänsk Stootsarchiif uun Kopenhuuwen leit, at Liber Census Daniae of uk *Waldemar sin Eerdbuk*. Uun sin regiarangstidj san uk a iarst rochtsteksten apskrewen wurden, at *Skånske Lov* för Schonen, at *Sjællandske Lov* för Sialun, an tuleetst 1241 at *Jydske Lov* för Jütlun.

## Efterkemen
Waldemar II. wiar sant 1205 iarst befreid mä Margarete Dagmar († 24. Mai 1212), en doochter faan Ottokar I. faan Böhmen an Adelheid faan Meißen. Jo hed tau jongen:
* Waldemar faan Schleswig (* 1209; † 1231), ⚭ 1229 Eleonore faan Portugal (* 1211; † 1231)
* en dring, duad bäären († 1212)

1214 freid hi Berengaria faan Portugal (* ~1195; † 27. Maarts 1221), en doochter faan Sancho I. faan Portugal an Dulce. Jo hed sjauer jongen:
* Erik IV. *Plovpenning* (* 1216; † 1250), Könang faan Denemark (1241–1250)
* Sophia (* 1217; † 1247) ⚭ 1235 Johann I. Markgroof faan Brandenburg
* Abel faan Schleswig (* 1218; † 1252), Könang faan Denemark (1250–1252)
* Christoph I. (* 1219; † 1259), Könang faan Denemark (1252–1259)

Do hed'er noch tau jongen faan ööder wüfen:
* Niels, Groof faan Halland-Schwerin († 1218/19)
* Knut, Hertooch faan Lolland, Blekinge an Eestlun († 1260)

## Luke uk diar
1241

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 28. Maarts: Waldemar II. Könang faan Denemark (* 1170)
Waldemar (Schleswig)

**Waldemar faan Schleswig** of uk **Waldemar di Jong** (* 1209; † 28. Nofember 1231 üüb Refsnæs) wiar faan 1209 bis 1215 Hertooch faan Schleswig an sant 2015 *mäkönang* faan san aatj Könang Waldemar II..

Üs Waldemar di Jong mäkönang wurd, rükt san jonger bruder Erik IV. efter üs Hertooch faan Schleswig. Waldemar di Jong as oober nimer könang wurden, auer hi al ääder föör san aatj stoorew.

Waldemar di Jong wiar sant 1229 befreid mä Eleonore faan Portugal (* 1211; † 1231). Hat stoorew, üs hat en letj fu skul, an Waldemar stoorew uun't salew juar ütj fersen üüb a jacht.

## Luke uk diar
1216

**1216** wiar det seekstanjst juar faan det 13. juarhunert.

## Bejewenhaiden

## Bäären
* ünbekäänd dootem : Erik IV., köning faan Denemark († 1250)

## Störwen
Beda

**Beda** of **Beda Venerabilis** (*Beda de Iarwürdig*, üüb neimuuds Ingels *Venerable Bede*; * 672/673 uun Wearmouth uun Northumbria; † 26. Mei 735 uun a Kluaster Jarrow uun't Graafskap Tyne an Wear faan nü) wiar en angelsaksisk Benediktiiner, teoloog an histooreskriiwer. Sin bekäändst werk as det *Historia ecclesiastica gentis Anglorum* (731; "Sarkhistoore faan det Ingels Folk").

## Luke uk diar
Waldemar III. (Schleswig)

**Waldemar III.**  of uk **Waldemar Abelsen** (* 1238; † 1257) wiar Hertooch faan Schleswig uun a juaren 1252 bit 1257.

Waldemar wiar di äälst dring faan Könang Abel faan Denemark an sin wüf Mechthild faan Holstian.

Üs jong maan lewet hi uun Frankrik, man üs san aatj Abel 1250 könang wurd, skul Waldemar III. tüs kem. A ertsbaskoop faan Köln hää Waldemar oober fang läät. An üs Abel uun't juar 1252 stoorew, wiar Waldemar noch ei ütjliaset. Diaram küd hi uk ei san aatj efterfulge üs Könang faan Denemark, det as do san unkel Christoph I. wurden.

Det famile faan Mechthild, Waldemar sin mam, hää diar oober för suragt, dat hi Hertooch faan Schleswig wurden as. Waldemar III. stoorew jong, man njügentaanj juar ual. Efterfulger üs hertooch wurd san jonger bruder Erik I..
1257

## Bejewenhaiden

## Bäären
* 15. August: Muhammad III., emiir faan Granada († 1314)

## Störwen
* ünbekäänd dootem : Waldemar III. (Schleswig) (* 1238)
Christoph I. (Denemark)

**Christoph I.** of uk **Christoffer** (* 1219; † 29. Mei 1259 uun Ribe) wiar däänsk könang faan 1252 bit 1259.

Christoffer wiar di jongst faan trii dringer faan Könang Waldemar&nbsp;II. faan Denemark an sin wüf Berengaria faan Portugal. Hi freid 1248 Margarete Sambiria, at doochter faan Hertooch Sambor II. faan Pommerellen.

Föör Christoffer wiar al sin ääler breder Erik IV. faan 1232 bit 1250 an Abel faan 1250 bit 1252 Könang faan Denemark. Uk Abel san äälst dring Waldemar III. wul könang wurd, kaam oober tu leed, auer hi tu jü tidj uun Frankrik lewet. Waldemar III. wurd oober Hertooch faan Schleswig üs Abel san efterfulger.

## Efterkemen
Christoph I. hed - so föl'am witj - sääks jongen:
* Erik V. (* ~1249), di leeder Könang Erik V. *Klipping*
* Waldemar, jong stürwen
* Niels, jong stürwen
* Mechtild († ~1300) ∞ Albrecht III. faan Brandenburg
* Margarete († 1306) ∞ Johann II. (Holstein-Kiel)
* Ingeborg

## Luke uk diar
1259

## Bejewenhaiden

## Bäären
* 25. Marts: Andronikos II., keiser faan det Uaströömsk Rik († 1332)

## Störwen
* 29. Mei : Christoph I. (Denemark) (* 1219)
Erik I. (Schleswig)

**Erik I.** of **Erik Abelsen** (* ~1242; † 27. Mei 1272) wiar di naist dring faan Könang Abel faan Denemark an sin wüf Mechthild faan Holstian, doochter faan Groof Adolf IV. faan Schauenburg an Holstian. 1260 as Erik Hertooch faan Schleswig wurden.

Erik I. fulagt san ääleren bruder Waldemar III. efter üs Hertooch faan Schleswig, üs di stürwen wiar. Erik I. wul oober, jüst so üs san bruder Könang faan Denemark wurd. Üüb a truun seed san unkel Christoph I.. Tidjwiis küd Erik I. san unkel loonsdialen ufnem, an küd sogoor san feter Erik V. (Denemark), di dring faan Christoph I., di sant 1259 salew Könang faan Denemark wiar, an sin tante, at könangsmam Margarete Sambiria fäästsaat. Margarete hed oober gud frinjer, an küd Erik I. tuleetst ütj at lun jaage.

## Efterkemen
Erik I. freid 1260 Margarete faan Rügen (* 1247; † 1272), doochter faan Föörst Jaromar II. faan Rügen. Jo hed trii jongen:
* Margarete († efter 1313)
** ∞ (ünseeker) ~1285 Helmhold III., Groof faan Schwerin-Boizenburg († 1299)?
* Waldemar IV., Hertooch faan Schleswig (* ~1265, † 1312)
* Erik (Eriksen) „Lungbian“, ~1295 Her faan Langeland, (* 1272; † 1310) ∞ (1295) Sophie faan Querfurt-Rosenburg († 1325), doochter faan Burchard VII. faan Querfurt, näämd *faan Rosenburg* (1297), († efter 12. Nofember 1306) an Jutta faan Saksen (* föör 1226; † efter 1250).

1268 kääft Erik I. faan Bundo, baskoop faan Schleswig (1265–1282), († 1282), at borag *Gottorf* an begand, det tu en sloot amtubaun. 

## Luke uk diar
1242

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* ünbekäänd dootem : Erik I. (Schleswig) († 1272)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
Aurelia

A ***Aurelia*** san en skööl faan Glaagen (Scyphozoa) uun det order faan a Semaeostomeae. Diar jaft'at aacht slacher faan.

## Slacher
* A. aurita (Blä Glaag)
* A. coerulea
* A. colpata
* A. cruciata
* A. labiata
* A. limbata
* A. maldivensis
* A. solida

## Luke uk diar
Chitonga

**Chitonga**, det *spriak faan a Tonga*, of kurt **Tonga** as en Bantuspriak uun Sambia, Simbabwe an Mosambik, man uk uun Malaawi an Tansania.

Uun Sambia as Tonga det miast spreegen spriak üüb sidj faan Bemba an Nyanja (Chichewa).
Aa en Hunze

**Aa en Hunze** as ian faan dön twaalew gemeenden faan't prowins Drenthe uun a Neederlunen. At gemeend leit uun a nuurduast faan’t prowins. Det hee 25.399 lidj (2021). At hoodsteed faan't gemeend as Gieten.

## Kwelen
Assen

**Assen** as ian faan dön twaalew gemeenden faan, an en steed uun, at prowins Drenthe uun a Neederlunen. At gemeend leit uun a nuurd faan’t prowins. Det hee 68.836 lidj (2021). 

## Kwelen
Taras Schewtschenko

**Taras Hryhorowytsch Schewtschenko** (üüb Ukrainisk: Тара́с Григо́рович Шевче́нко *Tarás Hryhórovyč Ševčénko*; * 25. Febrewoore / 9. Marts 1814 uun Moryntsi, Kiew Guwernement, Rüs Keiserrik; † 26. Febrewoore / 10. Marts 1861 uun Sankt Petersburg) wiar konstmooler an de bekäändst ukrainisk dachter. Sin bekäändst werk as *Kobsar* (1840; üüb Ukrainisk: Кобза́р "Kobzár" "A Bard"). Sin werk lai a grünjstian faan det neimuudis ukrainisk literatüür.

## Luke uk diar

* Schewtschenko (Distrikt)
Iwan Kotljarewskyj

**Iwan Petrowytsch Kotljarewskyj** (üüb Ukrainisk: Іва́н Петро́вич Котляре́вський *Iván Petróvyč Kotljarévs'kyj*; * 29. August / 9. September 1769 uun Poltawa; † 29. Oktuuber / 10. Nofember 1838 uk diar) wiar een faan dön wichtigst ukrainisk dachtern faan det 19. juarhunert. Hi skreew *Enejida* (1798; üüb Ukrainisk: Енеїда), en parodii faan de röömsk dachter Vergil (70 f.Kr.-19 f.Kr.) sin werk *Aeneis*. Uun *Enejida* wurd dön trojaanisk häälden uun det klasisk werk tu kosaken.

## Luke uk diar
Haitiaans

At **Haitiaans(k)** of **Haitiaans-Kreoolisk** of **Kreyòl** as en kreoolspriak, diar faan 10 miljuun minsken üüb Haiti spreegen woort.

A Haitiaanern nääm hör spriak salew **kreyòl ayisyen** (of üüb fransöösk **créole haïtien**), ufkört miast **kreyòl** (fransöösk: **créole**).

## Luke uk diar
Adam Mickiewicz

**Adam Bernard Mickiewicz** (üüb Liitauisk: *Adomas Bernardas Mickevičius*, üüb witjrüs: Ада́м Берна́рд Міцке́віч *Adám Bernárd Mickievíč*; * 24. Deetsember 1798 uun Zaosie nai bi Baranowicze, Rüs Keiserrik, Witjrüslun faan nü; † 26. Nofember 1855 uun Konstantinoopel, Osmaans Rik) as een faan dön wichtigst dachtern uun det poolsk literatüür. Hi wurt uk üs natschunaaldachter uun Liitauen an Witjrüslun uunsen. Sin bekäändst werk as at fääseepos *Pan Tadeusz* (1834).

## Luke uk diar
Wonterpalast (Sankt Petersburg)

A **Wonterpalast** (üüb Rüs: Зи́мний дворе́ц *Zímnij dvoréc*) as en palast uun Sankt Petersburg, Rüslun. Det wiar at hoodresidens faan a rüs keisern uun't steed. Det leit twesken a Palastplats an Palasteeg bi de Newa Struum. A palast wurd uun a juaren 1754 tu 1762 efter ploonen faan a architekt Bartolomeo Francesco Rastrelli uun a stiil faan't Barok apbaut an hee muar üüs 1000 rümen. Uun det Oktuuberrewolutschuun 1917 wurd at Wonterpalast stürmet an wurd diarefter tu a hoodsat faan a Ermitaasch.

## Biljen

Winter_Palace_Panorama_4.jpg|Fasaad tu a Palasteeg
RUS-2016-Aerial-SPB-Winter Palace (crop).jpg|Lochtbilj faan a Palast (2016)
RIAN archive 139402 Main Staircase at the Hermitage.jpg|Jordantreep
Nicholas Hall (rectified).jpg|Nikolaussool
MalachiteRoom.jpg|Malachitsool
Gau Peter the Great (Small Throne) Room 1863.jpg|Peterssool
Mil-gallery by Hau.jpg|Militeergalerii
Hau Edward Petrovich - Cathedral in the Winter Palace.jpg|Palastkapel
Pjotr Stolypin

**Pjotr Arkadjewitsch Stolypin** (üüb Rüs: Пётр Арка́дьевич Столы́пин *Pjótr Arkád'jevič Stolýpin*; * 2. April / 14. April 1862 uun Dresden; † 5. September / 18. September 1911 uun Kiew) wiar en rüs stootsmaan, diar faan 1906 tu 1911 de traad premier-minister faan't lun wiar. Hi saat föl reformen uun't lun troch. Hi wurd uun en atentaat ambroocht.

## Luke uk diar
Kaiserslautern

**Kaiserslautern** (pfeltsisk: *Lautre*) as en kreisfrei stääd uun a süüd faan Rheinlun-Pfalz. Hat as uk kreisstääd faan a Lunkreis Kaiserslautern. Diar wene son 100.000 minsken.

## Stääddialen an saarpen

## Kliima



## Kwelen


## Luke uk diar
Pirmasens

**Pirmasens** (pfeltsisk *Bärmesens*) as en kreisfrei stääd uun Rheinlun-Pfalz. Hat as uk kreisstääd faan a Lunkreis Südwestpfalz.

## Stääddialen an saarpen


Pirmasens-Altes Rathaus Schlossplatz-18-gje.jpg
Pirmasens-Johanneskirche-05-Exerzierplatz-2021-gje.jpg
Pirmasens-Neugasse-Zwei-Kirchen-Blick-04-2021-gje.jpg
Pirmasens-Lindenstr-08-2021-gje.jpg
Pirmasens-Rathaus Exerzierplatz-04-gje.jpg
Pirmasens-Rheinberger-08-2021-gje.jpg
Pirmasens-Rheinbergerstrasse 8 bis10-03-gje.jpg
Pirmasens-Teichstrasse 9-4-gje.jpg
Pirmasens-Elisenstr-04-2021-gje.jpg
Pirmasens-Vogeltreppe-192-2021-gje.jpg


## Kwelen


## Luke uk diar
Zweibrücken

**Zweibrücken** (fransöösk *Deux-Ponts*, pfeltsisk *Zweebrigge*) as en kreisfrei stääd uun Rheinlun-Pfalz.

## Stääddialen an saarpen





## Kwelen


## Luke uk diar
Moskau (Struum)

A **Moskau Struum** of at **Moskwa** (  ) as en 502&nbsp;km lungen tustruum faan a Oka uun Ruslun.

## Kwelen


## Luke uk diar
Cree spriak

At **Spriak faan a Cree** ( ) hiart tu't spriakfamile faan a Algonkin-spriaken an woort faan son 100.000 minsken uun Kanada, dialwiis uk uun Montana (USA) snaaket.

## Skraft
Cree woort miast mä latiinsk skraft skrewen, at jaft oober uk en aanj *Cree silwenskraft*

## Spriakwiisen
* Cree of *Cree–Montagnais–Naskapi*
** Plains Cree (Nēhiyawēwin)
** Woods Cree / Woodland Cree (Nīhithawīwin)
** Swampy Cree (mä Maskekon, Omaškêkowak, Omushkego) (Nêhinawêwin)
*** West Swampy Cree
*** East Swampy Cree
** Moose Cree (York Cree, West Shore Cree, West Main Cree) (Nēhinawēwin)
** East Cree (mä (Eastern) James Bay Cree, East Main Cree)
*** Northern East Cree (Īyiyū Ayimūn)
*** Southern East Cree (Īnū Ayimūn)
** Naskapi (Iyuw Iyimuun)
** Montagnais (Innu-aimun)
*** Southern Montagnais – spriakwiis
*** Eastern Montagnais – spriakwiis
*** Central Montagnais – spriakwiis
*** Labrador Montagnais – spriakwiis
** Atikamekw (mä Attikamek, Tête de Boule, Attimewk, Atihkamekw, Atikamek)
** Michif (en miskspriak faan a Métis faan Plains Cree an Fransöösk)

## Luke uk diar
Borger-Odoorn

**Borger-Odoorn** as ian faan dön twaalew gemeenden faan't prowins Drenthe uun a Neederlunen. At gemeend leit uun a uast faan’t prowins. Det hee 25.598 lidj (2021). At hoodsteed faan't gemeend as Exloo.

## Kwelen
Kanada/fe

**Kanada** (üüb Ingels an Fraansöösk: *Canada*) as en lun uun Nuurd-Ameerika. At lun leit uun a nuurd faan't wäältdial. Uun a nuurd leit det Arktisk Sia an Greenlun, uun a süüd an nuurdwaast dön Ferianigt Stooten faan Ameerika, uun a waast a Pasiifik, an uun a uast a Atlantik. Det hee 38.246.108 lidj (2021). At hoodsteed faan't lun as Ottawa.

## Geografii
Kanada as det naistgratst lun üüb a eerd. De huuchst ponkt uun't lun as Mount Logan (5959 m), wat uun a nuurdwaast faan't lun stäänt.
 
Dön trii gratst eilunen uun't lun san Baffin Eilun (507.451 km²), Victoria Eilun (217.291 km²) an Ellesmere Eilun (196.236 km²).

### Kliima

### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:

### Iindialing faan Ferwalting

At lun hee tjiin prowinsen an trii teritoorien:

## Kwelen
Alberta/hf

**Alberta** is ian foon e prowinse foon Kanada. Dat heet 4.371.316 jude (2019). E häädstää foon e prowins is Edmonton.

## Kule
Nunavut/hf

**Nunavut** is ian foon de tree'e teritoorie öön Canada. Dat heet 38.780 jude (2019). E häädstää foon't teritoorium is Iqaluit.

## Kule
Yukon (Teritoorium)/hf

**Yukon** is ian foon de tree'e teritoorie öön Kanada. Dat heet 40.854 jude (2019). E häädstää foon't teritoorium is Whitehorse.

## Kule
Alberta/fe

**Alberta** as ian faan dön tjiin prowinsen faan Kanada. At prowins leit uun a waast faan't lun. Uun a nuurd leit dön Nuurdwaast-Teritoorien, uun a uast Saskatchewan, uun a süüd dön Ferianigt Stooten an uun a waast British Columbia. Det hee 4.442.879 lidj (2021). At hoodsteed faan't prowins as Edmonton.

At prowins as efter Prins Albert von Sachsen-Coburg und Gotha, diar Köningin Victoria faan det Ferianigt Köningrik san maan wiar, neemd.

## Geografii
Alberta as det fjuardgratst prowins uun Kanada. At prowins as bal tausis grater üüs Tjiisklun. Det leit twesken 60° an 49° faan a nuurd tu a süüd an twesken 110° an 110° faan a uast tu a waast.   

### Lunskap

Alberta as ian faan tau prowinsen uun Kanada, wat banenlunen san. Uun a nuurd as walt an uun a süüduast gäärslun (üüb Ingelsk an Fraansöösk *prairies*). Dön Rocky Mountains stun uun a süüdwaast faan't prowins, huar de huuchst ponkt uun't prowins, Mount Columbia (3747 m), as. 

At prowins hee föl struumer an sian. Dön gratst faan a struumer san de Athabasca, de Peace, de Slave an de Hay. Dön trii gratst sian san a Athabasca-Sia (7898 km²; bluat at waastdial faan a sia as uun Alberta), Lake Claire (1436 km²), uun a waast faan a Athabasca-Sia uun de Wood-Buffalo-Natschunaalpark an de Letj Slaawensia (*Lesser Slave Lake*) (1168 km²) uun a nuurdwaast faan Edmonton.


Mtcolumbia.jpg|Mount Columbia
Lake_Athabasca,_Canada.jpg|De Athabasca-Sia


### Kliima

### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:

## Befölkring
### Spriik
Plains Cree (*Nēhiyawēwin*), en spriikwiis faan det Cree Spriik, wurt uun't prowins snaaket. Blackfoot wurt uk uun't prowins snaaket.

## Histoore
Alberta wurd de 1. September 1905 en prowins faan Kanada. Tuföören wiar det dial faan dön Nuurdwaast-Teritoorien.

## Kwelen
British Columbia/fe

**British Columbia** as ian faan dön tjiin prowinsen faan Kanada. At prowins leit uun a waast faan't lun. Uun a nuurd leit det Yukon Teritoorium, uun a nuurduast dön Nuurdwaast-Teritoorien, uun a uast Alberta, uun a süüd dön Ferianigt Stooten, uun a süüdwaast a Pasiifik an uun a nuurdwaast de US-ameerikoons bundesstoot Alaska. Det hee 5.214.805 lidj (2021). At hoodsteed faan't prowins as Victoria.

## Geografii
British Columbia as det naistgratst prowins uun Kanada. At prowins as twesken tausis an triisis grater üüs Tjiisklun. Det leit twesken 60° an 48°30' faan a nuurd tu a süüd an twesken 114° an 140° faan a uast tu a waast.

### Lunskap

Dön Rocky Mountains lei uun a uast faan't prowins. De huuchst ponkt as Mount Waddington (4019 m).

Dön tau gratst eilunen san Vancouver Eilun (32.134 km²) an dön Haida Gwaii Eilunen (10.180 km²), wat uun a waast lei.


VancouverIsland.A2003154.1930.250m.cropped.jpg|Vancouver Eilun


### Kliima

### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:

## Befölkring
### Spriiken
Chilcotin (amanbi 2000 spreegern), Dakelh (amanbi 1000 spreegern) an Gitxsan (amanbi 1000 spreegern) san dön miastspreegen faan dön iinbaaren spriiken uun't prowins.


File:Dakelh map.svg|At gebiit, huar at Dakelh Spriik snaaket wurt


## Histoore
British Columbia wurd de 20. Jüüle 1871 en prowins faan Kanada. Tuföören wiar det en apartig britisk kolonii.

## Kwelen
Manitoba/fe

**Manitoba** as ian faan dön tjiin prowinsen faan Kanada. At prowins leit uun a maden faan't lun. Uun a nuurd leit Nunavut Teritoorium, uun a nuurduast Hudson Bocht, uun a süüduast Ontario, uun a süüd dön Ferianigt Stooten an uun a waast Saskatchewan. Det hee 1.383.765 lidj (2021). At hoodsteed faan't prowins as Winnipeg.

## Geografii
Manitoba as det füftletjst prowins uun Kanada. At prowins as tausis grater üüs Tjiisklun. Det leit twesken 60° an to 49° faan a nuurd tu a süüd an twesken 89° an 102° faan a uast tu a waast.

### Lunskap

Uun a süüdwaast faan Manitoba as gäärslun (üüb Ingelsk an Fraansöösk *prairies*). 

At prowins hee tau sköölen faan berger:
* Dön Peminba Berger, wat uun a süüd faan't prowins stun.
* Det Manitoba Escarpment, wat fjauer onersköölen faan berger hee: trii diarfaan san uun Manitoba, dön Riding Berger, dön Duck Berger, an dön Porcupine Berger. De huuchst ponkt uun't prowins, Baldy Mountain (832 m), stäänt uun dön Duck Berger.

Dön wichtigst struumer uun't prowins san de Red Struum, de Assiniboine Struum, de Nelson Struum, an de Churchill Struum. 

Dön fjauer gratst sian uun't prowins san de Winnipeg-sia, de Winnipegosis-sia, de Manitoba-sia an de Cedar-sia.

### Kliima

Manitoba hee uun a nuurd en subpolaar kliima. Uun a nuurd san wontern lung an uu so kul. A somern san kort mä ei föl rin. Uun a süüd hee't prowins en fochtig kontinentaalkliima. At jaft do tornaados.
 

### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:

## Befölkring
### Spriiken
Woods Cree (*Nīhithawīwin*) an Swampy Cree (*Nêhinawêwin*), spriikwiisen faan det Cree Spriik, wurd uun a nuurd faan't prowins snaaket.

## Histoore
Manitoba wurd de 15. Jüüle 1870 en prowins faan Kanada. Tuföören wiar det dial faan det britisk kolonii Rupert's Land.

## Kwelen
Letj Imergreen

At **Letj Imergreen** (*Vinca minor*) as en plaantenslach uun det famile faan a Apocynaceae (*Hünjgiftplaanten*). Hat as giftag, auer diar alkaloiiden uun san. 

## Luke uk diar
New Brunswick/fe

**New Brunswick** as ian faan dön tjiin prowinsen faan Kanada. At prowins leit uun a süüduast faan't lun. Uun a nuurduast leit de Golf faan St. Lawrence, uun a uast Nova Scotia, uun a süüduast a Bocht faan Fundy, uun a süüdwaast dön Ferianigt Stooten an uun a nuurdwaast Québec. Det hee 789.225 lidj (2021). At hoodsteed faan't prowins as Fredericton.

## Geografii
New Brunswick as det traadletjst prowins uun Kanada.

### Lunskap

Dön Appalachen Berger stun uun at miast faan't prowins. De huuchst ponkt uun't prowins as Mount Carleton (820 m).

A struumer faan New Brunswick hee hör mösen uun a uast uun de Golf faan St. Lawrence of uun a süüd uun a Bocht faan Fundy.

Eilunen: Campobello Eilun, Grand Manan Eilun. At jaft en gebiitsdispuut twesken Kanada an dön Ferianigt Stooten auer det Machias Seal Eilun, wat uun a süüd uun a Golf faan Maine leit.

### Kliima



### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:

### Iindialing faan Ferwalting

New Brunswick hee füftanj *counties*, wat föör 1966 ferwaltingsianhaiden wiar. Jo wurd noch för statistisk an geograafisk saagen brükt.

## Befölkring
### Spriiken
Ingelsk an Fraansöösk san dön amtelk spriiken faan't prowins.

## Kwelen
Nova Scotia/fe

**Nova Scotia** as ian faan dön tjiin prowinsen faan Kanada. At prowins leit uun a süüduast faan't lun. Uun a nuurd leit a Golf faan St. Lawrence, uun a uast an süüd a Atlantik an uun a waast New Brunswick. Det hee 992.055 lidj (2021). At hoodsteed faan't prowins as Halifax.

## Geografii
Nova Scotia as det naistletjst prowins uun Kanada. At prowins hee tau dialen: at hualeweilun uun a süüd an Cape Breton Eilun uun a nuurd.

### Lunskap
De huuchst ponkt uun't prowins as White Hill (535 m).

### Kliima

### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:

## Kwelen