open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aalmtoorp

**Aalmtoorp** (sjiisk:Almdorf, däänsk: Almtorp) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.

## Geografii
Di Green Küstwai (B5) gungt troch't gemeen.

## Biljen

Wiiser_ön_Strükem_001.JPG


## Luke uk diar

* Gemeen Aalmtoorp (sjiisk)

## Futnuuten
Oornshaud/öö

**Oornshaud** (sjiisk:Ahrenshöft, däänsk: Arnshøft) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.

## Persöönelkhaiden
* Volker Lechtenbrink (1944 - 2021)

## Bilen

Wiiser twesken Alwat en Oornshaud 001.JPG
Dörpskrog Ahrenshöft.JPG|Dörpskrog
Abfallwirtschaftsgesellschaft Nordfriesland mit der Zentraldeponie Ahrenshöft Panorama.jpg|Det ual granthool för di hiale kreis Nuurdfresklun.


## Luke uk diar

*Gemeen Oornshaud (sjiisk)

## Futnuuten
Santa Clara County

**Santa Clara County** as en county uun di US-bundesstoot Kalifornien. Det ferwaltang sat uun San Jose.

## Luke uk diar
Bååmst

**Bååmst** (sjiisk: *Bohmstedt*, däänsk: *Bomsted*)  as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun. Hat leit üüb di auergung faan a geest tu a maask.


Wiiser ön Strükem 001.JPG


## Luke uk diar

*Gemeen Bååmst (sjiisk)

## Futnuuten
MHNT

At **MHNT** as en museeum uun Toulouse (Frankrik). Hat het amtelk **Muséum d'Histoire Naturelle de la ville de Toulouse**, an befaadet ham mä natüür-histoore. Uun det museeum san auer 2,5 miljoon staken ferwaaret.

## Saamlangen
# Föörhistoore
# Botaanik
# Entomologii 
## Coleoptera
## Lepidoptera
## Orthoptera
# Mineralogii
# Ornitologii
# Osteologii
# Paleontologii 
## Invertebrates
## Vertebrates

## Luke uk diar

*Beskriiwang üüb ingelsk (PDF)
Toulouse

**Toulouse** [] (oksitaans: *Tolosa* []) as en stääd uun't süüden faan Frankrik bi a Garonne.

## Kliima



## Sasterstääden
*  Tel Aviv-Jaffa, Israel (sant 1962)
*  Atlanta, USA (sant 1975)
*  Kiew, Ukraine (sant 1975)
*  Bologna, Itaalien (sant 1981)
*  Elche, Spoonien (sant 1981)
*  Chongqing, Sjiina (sant 1981)
: befrinjagt stääden:
*  N’Djamena, Tschad (1980)
*  Saragossa, Spoonien (2000)
*  Hanoi, Vietnam
* , Sjiisklun (2003)
* , Poolen

## Luke uk diar

* wikitoulouse.fr en Wiki auer Toulouse (fransöösk)
US-Presidentenwool 2012

Di 6. Nofember 2012 as auer di president faan a **[[Ferianagt Stooten]] faan Ameerikoo** (USA) ufstemet wurden. Uun Ameerikoo stun normoolerwiis tau kandidoooten faan a Demokraaten an a Republikooners tu wool.

## Ufstemang
Arke stoot stemet enkelt uf, an di kandidoot, di a miast stemen füngen hää, want a woolmaaner faan didiar stoot. Uun letj stooten san det maner, an uun grat stooten san det muar woolmaaner. Jodiar woolmaaner kem do leederhen tuup an weele di president.

Uun a stääden want miast di demokraat (blä), an üüb't lun want miast di republikooner (ruad). Üüb detdiar koord könst dü sä, hü a enkelt countys ufstemet haa:

## Futnuuten


## Luke uk diar
*
Wulwer

**Wulwer** (*Canis*) san ruuwdiarten uun det famile faan a hünjer (*Canidae*). Uk di kojoot an a schakaalen hiar diar mä tu.

## Slacher
:: *Canis adustus*
:: *Canis anthus*
:: Gulschakaal (*Canis aureus*)
:: *Canis dirus* (†)
:: Kojoot (*Canis latrans*)
:: Wulew (*Canis lupus*)
::: Dingo (*Canis lupus dingo*)
::: (Hüs)hünj (*Canis lupus familiaris*)
:::: Weederhünj
:: Ruad Wulew (*Canis rufus*)
:: *Canis mesomelas*
:: *Canis simensis*

## Luke uk diar
Kojoot

A **Kojoot** (*Canis latrans*, *Coyote*; faan aztek. *cóyotl* „bastaard“) hiart tu't famile faan a hünjer (Canidae) an liket en letjen wulew.
Hi lewet uun Nuurdameerikoo faan Alaska bit Meksikoo.

## Bilen

Canis latrans range map.png|Spriadkoord
Dont feed the coyotes.JPG



## Luke uk diar
Biardselag

A **Biardselag** (*Erignathus barbatus*) as di gratst Siahünj (Phocidae) uun a Arktis an hää üübfaalen lung witj biardhiaren.

## Luke uk diar
Rio de Janeiro

**Rio de Janeiro** [] as det öödergratst stääd uun Brasiilien an hoodstääd faan di bundesstoot, di uk so het. Uun det stääd wene amanbi 6,3 miljuun minsken (2010). Det metropoolregiuun hää 11,9 miljuun iinwenern (2010).

## Kliima

## Sasterstääden

## Bilen

## Kwelen


## Luke uk diar
1848

**1848** wiar det aacht-an-fiartigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Saninj.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 03. Janewoore: Joseph Jenkins Roberts wurd de iarst president faan Libeeria.
* 20. Janewoore: Frederik VII. wurd köning faan Denemark.
* 23. Febrewoore: François Guizot, premier-minister faan Frankrik, treed faan sin baantje turag.
* 24. Febrewoore: De fraansöösk köning Louis-Philippe faan Orléans saatet uf. De Naist Fraansöösk Republiik wurd ütjrepen.
* 22. Marts: Adam Wilhelm Moltke wurd premier-minister faan Denemark. De Iarst Sleeswichisk Krich begand.
* Marts: Began faan't Martsrewolutsion
* 29. Mei: Wisconsin wurd de 30. stoot faan dön Ferianigt Stooten.
* 23. Jüüle: Harro Harring häält sin reede tu a Nuurdfresken.
* 07. Nofember: Presidentskapswool uun dön Ferianigt Stooten: wool faan Zachary Taylor tu a president.
* 10. Deetsember: Presidentskapswool uun Frankrik: wool faan Prins Louis Napoleon tu a president.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 29. Krülemoune/Mei: Hans Peter Feddersen (Di Jungere), nordfrasch kunstmååler († 1941)
* 07. Jüüne: Paul Gauguin, fraansöösk konstmooler († 1903)
* 28. Oktuuber: Tasma, austraalisk skriiwer († 1897)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 20. Janewoore: Christian VIII., köning faan Denemark (* 1786)
* 23. Febrewoore: John Quincy Adams, 6. president faan dön Ferianigt Stooten (* 1767)
* 19. Deetsember: Emily Brontë, britisk skriiwer (* 1818)
Dikfööges

A **dikfööges** as di föörmaan faan en dikferbant, an komert ham diaram, dat a diker gud bi a rä san.

Uun Nuurdfresklun wurd a diker daalang faan det amt AKN onerhäälen.

Di bekäändst dikfööges as was di *Hauke Haien* uun Theodor Storm san romoon **. 

## Luke uk diar
* Sturemflud
* Strunfööges
Thusnelda Kühl

**Thusnelda Kühl** (uk: **Kuehl**, befreid: **Petersen** * 14. August 1872 uun Kollmar, † 24. Jüüle 1935 uun Nortorf) wiar en sjiisk dachter an skriiwer.

## Leewent
Thusnelda wurd bäären üs en doochter faan di prääster Carsten Kühl an sin wüf Wilhelmine, b. von Oldenburg. Uun jong juaren an uk leederhen hää Thusnelda miast uun Oldenswort lewet. Uun a 1890er juaren hää't üs skuulmääster werket. Am 1900 begand hat tu skriiwen, miast romoonen. Am jü tidj wiar't noch temelk üngewöönelk, dat en wüf üüb't lun buken skraft, man uk Thusneldas mam wiar en skriiwer. Leeder wurd hat bekäänd üs „dachter faan a maasken“.

## Werken

* 1900: "Am grauen Strand, am grauen Meer", romoon, het uun det ööder aplaag "Das Pfarrhaus von Herbersfleth"
* 1902: "Die Reidings", romoon
* 1903: "Rüm Hart - Klar Kimming", fertelang
* 1904: "Der Lehnsmann von Brösum", romoon, diarmä as Thusnelda bekäänd wurden
* 1905: "Um Ellwurth", romoon
* 1905: "Die Leute von Effkebüll", romoon, diar as oober Oldenswort mä mend
* 1906: , biografii
* 1906: "Das Haus im Grunde", fertelangen
* 1906: "Die Heimatlosen", romoon
* 1907: "Margaret Wendt", nowel
* 1908: "Der Inseldoktor", fertelang
* 1911: "Die junge Margarete Haller", nowelen
* 1912: "Die Töchter von Friedrichsholm", romoon
* 1915: "Renate Westedt", romoon

## Luke uk diar

## Literatüür
* Hauke Koopmann: *Der Marschendichterin Thusnelda Kühl zum 125. Geburtstag.* Uun: Nordfriesischer Verein und Heimatbund Landschaft Eiderstedt (Hrsg.): *Zwischen Eider und Wiedau. Heimatkalender Nordfriesland 1998.* Husum Druck- und Verlagsgesellschaft, Husum saner juar, , S. 196–201.

## Ferwisang efter bütjen
* Thusnelda-Kühl-Gesellschaft
Nortorf

**Nortorf** (plaatsjiisk: *Noorddörp*) as en stääd uun't nuurden faan Neimünster.

## Persöönelkhaiden
* Martin Ehlers (1732–1800), pedagoog
* Thusnelda Kuehl (1872-1935), skriiwer
* Harboe Kardel (1893–1982), skriiwer 
* Kurt Hamer (1926–1991), poliitiker
* Oliver Stern (* 1953), musiiker
* Sabine Kaack (* 1959), spelster

## Luke uk diar

## Futnuuten
1872

**1872** wiar det tau-an-sööwentigst juar faan det 19. juarhunert. At juar wiar en skregeljuar an begand mä'n Mundai uun de Gregoriaans kalender an mä'n Saninj uun de Juliaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 01. Janewoore: Joseph Jenkins Roberts wurd weler president faan Libeeria.
* 21. Janewoore: Johannes IV. wurd keiser faan Ethioopien.
* 05. Nofember: Presidentskapswool uun dön Ferianigt Stooten: welerwool faan Ulysses S. Grant tu a president. 
* 04. Detsember : Det skap Mary Celeste woort ferläät üüb a Atlantik fünjen.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 23. Marts: Michael Joseph Savage, 23. premier-minister faan Nei-Sialun († 1940)
* 09. April: Léon Blum, fraansöösk poliitiker († 1950)
* 18. Mei: Bertrand Russell, britisk mathemaatiker an filosoof († 1970)
* 01. Jüüle: Louis Blériot, fraansöösk lochtfaartpioniir († 1936)
* 04. Jüüle: Calvin Coolidge, 30. president faan dön Ferianigt Stooten († 1933)
* 16. Jüüle: Roald Amundsen, noorweegs polaarforsker († 1928)
* 03. August: Haakon VII., köning faan Noorweegen († 1957)
* 14. August: Thusnelda Kuehl, sjiisk dachter an skriiwer († 1935)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 21. Janewoore: Franz Grillparzer, uasterriks dachter an dramaatiker (* 1791)
* 02. April: Samuel Morse, US-amerikoons ütjfinjer (* 1791)
* 04. Jüüne: Johan Rudolf Thorbecke, liberaal holuns poliitiker an stootsteoreetiker (* 1798)
* 31. Deetsember: Aleksis Kivi, fins skriiwer (* 1834)
Kollmar

**Kollmar** as en gemeen uun a Kreis Steinburg.

## Persöönelkhaiden
* Thusnelda Kuehl

## Luke uk diar

## Kwelen
Peter Andresen Oelrichs

**Peter Andresen Oelrichs** (* 26. Febrewoore 1781 üüb Halaglun, † 18. Jüüne 1869 uun Amsterdam) wiar en koptein an hää en halunder wurdenbuk skrewen.

## Leewent

## Luke uk diar

## Ferwisang efter bütjen
* www.helgoland-genealogie.info

## Futnuuten
1781

**1781** wiar det ian-an-tachentigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Mundai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 04. September: At steed Los Angeles wurd üüs *El Pueblo de Nuestra Señora la Reina de los Ángeles* grünjlaanjen.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 26. Febrewoore: Peter Andresen Oelrichs († 1869)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
1869

**1869** wiar det njüügen-an-söstigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä'n Freidai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 17. Nofember: Sueskanaal as klaar

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 02. Oktuuber: Mahatma Gandhi, indisk politiker († 1948)
* 31. Detsember: Henri Matisse, fransöösk konstler († 1954)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 18. Jüüne: Peter Andresen Oelrichs
Schleswig

**Schleswig** ([], plaatsjiisk: *Sleswig*, däänsk: **) as en stääd bi a Schlei. Schleswig as kreisstääd faan di Kreis Schleswig-Flensborag, an wiar uk ans hoodstääd faan't Hertoochdoom Schleswig.

## Sasterstääden
*  (Ferianagt Könangrik), sant 1958
*  (Frankrik), sant 1958
*  (Denemark), sant 1977
*  (Sjiisklun, Mecklenburg-Föörpomern), sant 1990

## Kwelen


## Luke uk diar
Rendsborag

**Ren(d)sborag** (sjiisk: Rendsburg, däänsk an plaatsjiisk: *Ren(d)sborg*) as kreisstääd faan a kreis Rendsborag-Eckernförde an leit uun a maden faan Schleswig-Holstian bi a Nuurd-Uastsia-Kanool an a Oksenwai.

## Sasterstääden
*  Lancaster (Ferianagt Könangrik, Lancashire), sant 1968
*  Vierzon (Frankrik, Centre), sant 1975
*  Aalborg (Denemark, Nordjylland), sant 1976
*  Haapsalu (Estlun, Lääne), sant 1989
*  Rathenow (Sjiisklun, Brandenburg), sant 1990
*  Kristianstad (Sweeden, Skåne län), sant 1992
*  Skien (Norweegen, Telemark), sant 1995
*  Racibórz (Ratibor) (Poolen), sant 1995
: befrinjet stääden:
*  Almere (Neederlunen, Flevoland), sant 1994
*  Piteå (Sweeden, Norrbottens län) sant 1978

## Luke uk diar

## Futnuuten
Saint Helier

**Saint Helier** (Jèrriais: St Hélyi, näämd efter di hilag Helier) as ian faan twaalew gemeenen an det hoodstääd faan Jersey, det gratst faan a kanooleilunen uun't nuurden faan Frankrik.

## Persöönelkhaiden
* Elinor Glyn (1864–1943), skriiwer
* Frederick Lonsdale (1881–1954), skriiwer
* Gabriel Poulain (1884–1953), welkeerer
* Hans Kröner (1909–2006), ökonoom an onernemer
an do leit diar uk Harro Harring (1798-1870) begreewen

## Sasterstääden
* Avranches uun a Normandie (Frankrik), sant 1982
* Bad Wurzach uun Baden-Württemberg, sant 2002
* Funchal, det hoodstääd faan Madeira, sant 2012 

## Luke uk diar
Otto Bremer

**Otto Bremer** (* 22. Nofember 1862 uun Stralsund, † 8. August 1936 uun Halle (Saale)) wiar en sjiisken germanist.

## Leewent
Bremer hää faan 1881 bis 1886 uun Leipzig, Berlin an Heidelberg spriakwedenskapen studiaret. 1885 hää hi san dokter füngen. 1888 hää hi habilitiaret mä det werk . 1899 as hi profeser uun Halle (Saale) wurden. Faan 1893 bit 1926 hää hi det „Sammlung kurzer Grammatiken deutscher Mundarten“ ütjden. 1934 skul hi sin steed apjiw, auer diar uk juuden mad sin fööraalern wiar. 1936 as hi auer san krääft stürwen.

## Literatüür
* Kurt biografii uun't NDB (sjiisk)

## Luke uk diar

*
Stralsund

**Stralsund** [ˈʃtʁaːlzʊnt] as en stääd uun Mecklenburg-Föörpomern an kreisstääd faan di lunkreis Föörpomern-Rüügen.

## Bilen

Stralsund, Altstadt (2011-05-21) 4.JPG|Stralsund


## Sasterstääden
*  Pori, Finlun, sant 1964
*  Ventspils (Windau), Letlun, sant 1969
*  Kiel, Schleswig-Holstian, sant 1987
*  Stargard Szczeciński (Stargard uun Pomern), Poolen, sant 1987
*  Malmö, Sweeden, sant 1991
*  Svendborg, Denemark, sant 1992
*  Trelleborg, Sweeden, sant 2000

## Luke uk diar

## Kwelen
Neapel

**Neapel** (üüb Italjeensk *Napoli* [ˈna.po.li], üüb Latiinsk: *Neāpolis*, üüb Ualgreks: Νεᾱ́πολῐς *Neā́polĭs*) as det traadgratst stääd uun Itaalien an hoodstääd faan det Regiuun Kampaanien, det weesen Prowins Neapel an det Metropolitanstääd Neapel faan daalang.

## Kliima

## Luke uk diar

* Neapolitaans spriak

## Futnuuten
Bologna

**Bologna** ([]; üüb Latiinsk: *Bonōnia*) as en stääd uun Itaalien an sant 2015 hoodstääd faan't Metropolitanstääd Bologna uun det regiuun Emilia-Romagna mä  iinwenern (Stant: ). 

## Kliima

## Sasterstääden

*  Charkiw, Ukraine, sant 5. August 1966
*  Coventry, Ferianagt Könangrik, sant 21. April 1984
*  La Plata, Argentiinien, sant 23. Nofember 1988
*  Leipzig, Sjiisklun, sant 2. Maarts 1962
*  Saint-Louis, Senegal, sant 9. Detsember 1991
*  Saint-Louis, USA, sant 30. Jüüle 1987
*  San Carlos, Nikaraagua, sant 21. Mei 1988
*  Thessaloníki, Griichenlun, sant 29. Oktuuber 1981
*  Toulouse, Frankrik, sant 23. Nofember 1981
*  Tuzla, Bosnien an Herzegowina, sant 21. Jüüle 1994
*  Valencia, Spoonien, sant 27. Maarts 1976
*  Zagreb, Kroatien, sant 5. Mei 1963

## Futnuuten


## Luke uk diar
Caroline Marsh

**Caroline Marsh**, bäären **Crane** (* 1816, † 1901) wiar en amerikoonsk skriiwer.

## Leewent
Caroline Marsh wiar skuulmääster an hää ham 1839 befreid üs ööder wüf faan George Perkins Marsh (1801-1882), en amerikoonsken diplomaat. Uun't juar 1861 hää president Abraham Lincoln ham üs amerikoonsk fertreeder tu't könangrik Itaalien uun Rom schüürd, an diar lewet hi bit tu san duas uun't juar 1882. Hi hää uk det ual-isluns gramatik faan Rasmus Rask tu't ingelsk auerdraanj.

## Werken
* *The Hallig; or the Sheepfold in the Waters, 1856* (auersaatang faan Johann C. Biernatzki: Die Hallig; oder die Schiffbrüchigen auf dem Eiland in der Nordsee, 1836)
* *Wolfe of the knoll; and other poems*, New York / London, 1860
* *The Life and Letters of George Perkins Marsh*, New York, 1888 (ei klaar wurden)
* *Il diario dell’ambasciatrice degli Stati Uniti in Italia dal 1861 al 1865*. Torino, 2005.  (kubikat)

## Luke uk diar

* Caroline Crane Marsh vpr.org, 2016

## Futnuuten
1860

**1860** wiar det söstigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Söndai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 10. Nofember: South Carolina spleed ham faan dön Ferianigt Stooten uf.

;*ünbekäänd dootem*
* Caroline Marsh brangt det buk  ütj.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 29. Janewoore: Anton Tschechow, rüs skriiwer, nowelist an dramaatiker († 1904)
* 13. Febrewoore: Nynke fan Hichtum, waastfresk skriiwer († 1939)
* 18. Febrewoore: Anders Zorn, sweedsk konstmooler († 1920)
* 20. April: Piter Jelles Troelstra, waastfresk poliitiker an dachter († 1930)
* 09. Mei: J.M. Barrie, skots skriiwer († 1937)
* 07. Jüüle: Gustav Mahler, uasterriks komponist an dirigent († 1911)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
### Jüüle / Foodermoune
* 29. Jüüle: John Hindmarsh, onerguwernöör faan Haliglun, 1840-1857 (* 1785)

### September / Härfstmoune
* 21. September: Arthur Schopenhauer, tjiisk filosoof (* 1788)
* 23. Härfstmoune: Hans Peter Feddersen (Di Ålere), kunstmååler (* 1788)
C. P. Christiansen/öö

**Christian Peter Christiansen** (* 4.11.1854 uun Kiel, apwoksen uun Kairem, † 10.10.1922 uun Berlin) wiar en sölrangen dachter.

Christiansen as bi C. P. Hansen (1803-1879) tu skuul gingen, hää uun Hüsem bi J. G. Jebens liard an as druker wurden. Leeder wurd hi baas faan't *Husumer Wochenblatt*, sant 1912 *Husumer Tageblatt*, an uk senaator faan't stääd Hüsem. 1922 wurd'er swaar kraank an wul ham uun Berlin kuriare läät, man stoorew diar.

## Werk
Sin bekäändst stak as saner twiiwel det sölrang hümne . Uk sin dachtang  as gud bekäänd. Üüb huuchsjiisk hää hi en balaad skrewen auer di siamaan Tame Tamen (*1711), di uun slaawerei kaam.

#### Üüs Sölring Lön (began)

Üüs Söl’ring Lön’, dü best üüs helig
Dü blefst üüs ain, dü best üüs Lek!
Din Wiis tö hual’en, sen wü welig
Di Söl’ring Spraak auriit wü ek.
Wü bliiv me di ark Tir forbün’en,
Sa lung üs wü üp Warel’ sen.
Uk diar jaar Uuning bütlön’ fün’en,
Ja leeng dach altert tö di hen.

Kumt Riin, Kumt Senenskiin,
Kum junk of lekelk Tiren,
Tö Söl’ wü hual’ Aural;
Wü bliiv truu Söl’ring Liren! 


#### Stiiner bi Strön (began)

Ik wiar itüüs en ging bi Strön;
Di Senskiin lair aur See en Lön.
Ik ging en taacht en saamelt Stiin;
Ja wiar sa blank, ja wiar sa riin. 


## Luke uk diar
* 
* 
* Stiiner bi Strön üp YouTube

* C. P. Christiansen uun't Nordfriisk Futuur
* Lauritzen-Hamburg.de
* "Stiiner bi Strön" me Aurseeting bi ''Fuar Sölring Lir 2.0''
Reinhard Arfsten

**Reinhard Arfsten** (* 23. Detsember 1897, † 04. Febrewoore 1971) wiar en ferangen skuulmääster an skriiwer. Hi lewet uun Söderaanj.

## Werken
* Krassen, fröge di! (komeedestak, 1949)
* Leet üß schong: en fering-öömring Liidjinbuk. Oldsum 1953
* Koor-Liidjinbuk för Fehr an Oomram. Oldsum 1957
* Nei Koorliidjinbuk för Fehr an Oomram. Oldsum 1962
* De Kuiman (ei ütjden)

## Luke uk diar
* Reinhard Arfsten uun't *Nordfrieslandlexikon* faan't NFI.
1897

**1897** wiar det sööwen-an-neegentigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Freidai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 06. Febrewoore: A huuwenwerkerstreik uun Hamborig kaam tu aanj.
* 28. Febrewoore: Köningin Ranavalona III. faan Madagaskar wurd faan a fraansuusen ufsaat.
* 04. Marts: William McKinley wurd de 25. president faan det Ferianigt Stooten.
* 07. April: De Türkisk-Greks Krich begand.
* 17. Oktuuber: Korea wurd en keiserrik.
* 26. Oktuuber: At riadhüs uun Hamborig wurd iinweid.

**Ünbekäänd Dootem**
* Ernst von Köller wurd boowerpresident faan det Sleeswich-Holstian Prowins.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 03. Janewoore: Pola Negri, poolsk schauspeler an stomfilmstar († 1987)
* 04. Febrewoore: Ludwig Erhard, naist bundeskansler faan det Bundesrepubliik Tjiisklun († 1977)
* 27. Febrewoore: Marian Anderson, US-ameerikoons oopernschongster († 1993)
* 18. Mei: Frank Capra, US-ameerikoons filmreschisöör († 1991)
* 11. August: Enid Blyton, ingels skriiwer († 1968)
* 26. September: Giovanni Montini, üüs Paul VI. baskop faan Room († 1978)
* 03. Oktuuber: Louis Aragon, fraansöösk skriiwer († 1982)
* 29. Oktuuber: Joseph Goebbels, NS-poliitiker an propagandaminister († 1945)
* 14. Deetsember: Kurt Schuschnigg, uasterriks poliitiker († 1977)

**Ünbekäänd Dootem**
* Reinhard Arfsten, ferang skuulmääster an skriiwer († 1971)
* Wilhelm Siemens, Söl'ring Dechter († 1984)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 03. April: Johannes Brahms, komponist (* 1833)
* 23. Oktuuber: Tasma, austraalisk skriiwer (* 1848)
Arthur Kruse

**Arthur Kruse** (* 17. 12. 1893 uun Altona, † 28. 08. 1968 üüb Oomram) wiar en öömrangen skriiwer.

## Leewent
Arthur Kruse wurd uun Altona bäären üs dring faan Hinrich Kruse an Christine Silwine Knudten. Hi hed tau ääler sastern Anna an Juliane. San aatj wiar tolmaan an stoorew, üs Arthur noch ei ans ian juar ual wiar. Sin mam befreid ham weder mä Anton Carl Matzen. 1921 befreid Arthur ham mä Engeline Petersen.

## Werken
Diar san man enkelt dachtangen ans drükt wurden, bekäänd an auerleewert as *Mei-Muun*.
Stine Andresen

**Stine Andresen**, bäären *Jürgens* (* 23. Detsember 1849 uun A Wik (Bualegsam), † 13. Mei 1927 uk diar) wiar en ferang skriiwer. Miast skrääw't üüb sjiisk, oober uk üüb fering.

## Leewent
Stine Andresen wurd üs doochter faan di büür Jürgen Erich Jürgens uun Bualegsam bäären, diar as hat uk tu skuul gingen. Stine frinjet mä det famile faan Friedrich Hebbel. 1875 hää't di maler Emil Andresen freid.

## Iarangen
* 1917: Friedrich-Hebbel-Pris
* 1918: Friedrich-Hebbel-Pris
* 1919: Friedrich-Hebbel-Pris
* 1920: Friedrich-Hebbel-Pris

## Werken
* *Gedichte.* 1893.
* *Gesammelte Gedichte.* (3. aplaag) Bielefeld 1896.
* *Enziana – Ein Blumenmärchen.* Nordfriesische Verlagsanstalt.
* *Neue Gedichte.* Bielefeld 1903.
* *Gedichte aus dem bisher unveröffentlichten Nachlaß der inselfriesischen Dichterin.* Nordfriesische Verlagsanstalt Carl Meyer, 1930.

## Literatüür
* Martin-M. Langner: *Briefe und Gedichte.* (2. aplaag) Berlin 1989, .
* Franz Brümmer: *Lexikon der deutschen Dichter und Prosaisten vom Beginn des 19. Jahrhunderts bis zur Gegenwart.* Reclam, Leipzig 1913, S. 63.
* Elisabeth Friedrichs: *Die deutschsprachigen Schriftstellerinnen des 18. und 19. Jahrhunderts. Ein Lexikon*. Metzler, Stuttgart 1981, , S. 6.
* Uwe Zacchi: *Menschen von Föhr – Lebenswege aus drei Jahrhunderten.* Boyens, Heide 1986, .
* Jakob Tholund: *Vom Schatz der Lieder. Stine Andresen – eine Dichterin von Föhr.* Husum Druck- und Verlagsgesellschaft, Hüsem 1991, .

## Luke uk diar
*
Breeklem/öö

**Breeklem**, **Brääklem** as en gemeen tesken maask an geest uun a kreis Nuurdfresklun. Uk Borsbüll an Riddorf hiar tu det gemeen.

## Geografii
Di Green Küstwai (B5) gungt troch't gemeen.

## Persöönelkhaiden
* Heinrich Hansen (1861-1940)
* Christian Jensen (1839–1900)
* Fiede Kay (1941–2005)
* Uwe Pörksen (* 1935)

## Luke uk diar
* 

## Kwelen
Trölstrup

**Trölstrup** (sjiisk: *Drelsdorf*) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.


Wiiser_twesken_Alwat_en_Oornshaud_001.JPG
Wiiser twesken Noorst en Trölstrup 001.JPG


## Luke uk diar

## Futnuuten
Golbäk

**Golbäk** (sjiisk:*Goldebek*, däänsk: *Goldebæk*) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun üüb a geest. Diar hiar uk Kolonie an Süderhuus tu det gemeen.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Gelün

**Gelün** (sjiisk, däänsk: *Goldelund*) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun. Diar hiart uk Hogelund tu det gemeen.

## Luke uk diar

## Kwelen
Höögel

**Höögel** (sjiisk: *Högel*, däänsk: *Høgel*) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.

## Luke uk diar

* Dörte Hansen

## Futnuuten
Kolkerhii

**Kolkerhii** (**Kolkerhias**, sjiisk: *Kolkerheide*, däänsk: *Kolkhede, Kolkærhede*) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.


Wiiser Jöömst Kolkerhii 001.JPG


## Luke uk diar

## Futnuuten
E Hoorne

**E Hoorne** (**A Hurn**, sjiisk: *Langenhorn*) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun tesken maask an geest.

## Geografii
Di Green Küstwai (B5) gungt troch't gemeen.

### Saarpen
E Hoorne as en lungemeen mä flook enkelt saarpen, diar dialwiis tuupwoksen san:
* E Westerhoorne
* E Aasterhoorne
* Mönkebel
* Lohii
* Efkebel

E_Westerhoorne_001.JPG
E_Aasterhoorne_001.JPG
Lohii_001.JPG
Mönkebel_001.JPG
Wiiser Risem 002.JPG


## Persöönelkhaiden
* Söncke Ingwersen (1715–1786)
* Friedrich Paulsen (1846–1908)
* Christian Giencke (1896–1967)
* Christian Sönksen (1935-2021)
* Harald Jacobsen (* 1960)

## Luke uk diar

* Hoorninger Uule Kuuch uun't *Nordfriesland Lexikon* faan't NFI

## Futnuuten
Läitjholem

**Läitjholem** (sjiisk: *Lütjenholm*) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.


Wiiser ön Bräist 001.JPG
Wiiser e Hoorne 001.JPG


## Luke uk diar

## Futnuuten
E Hoolme

**E Hoolme** (sjiisk: *Ockholm*) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun. Uk Slütsiil, Bongsiil an di süüdelk dial faan a Hauke-Haien-Kuuch hiar mä tu det gemeen.

## Luke uk diar

* Hoolmer Kuuch uun't *Nordfriesland Lexikon* faan't NFI
* Bongsiiler Kanaal

## Futnuuten
Strükem

**Strükem** (sjiisk: *Struckum*) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.

## Geografii
Di Green Küstwai (B5) gungt troch't gemeen.

## Persöönelkhaiden
* Johannes Hansen, Fehsholm (1854-1877)
* Karl Steensen (1883-1957)

## Luke uk diar

## Futnuuten
Fåålst

**Fåålst** (**Folsteed**, sjiisk: *Vollstedt*) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.


Wiiser naa Faalst 001.JPG


## Luke uk diar

## Futnuuten
Runees

**Runees** (uk **Rornees**, süüdjüütsk: *Rånæjs*, sjiisk: *Rodenäs*) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun. Uk Oldorf, Neudorf an di Rickelsbeler Kuuch hiar mä tu det gemeen.

## Luke uk diar
* Snöfelstiiner ön Rodenäs

## Futnuuten
Åktoorp/öö

**Åktoorp** (sjiisk: *Achtrup*) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.


Bi_Ståårem_001.JPG


## Luke uk diar

## Futnuuten
Oowentoft

**Oowentoft** (sjiisk: *Aventoft*) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun. Uk Rosenkranz an en dial faan a Godskuuch hiar mä tu det gemeen.

## Persöönelkhaiden
* Carsten Redlef Volquardsen (1824–1875)
* Hans Egon Petersen (1921-1982)
* Jerk Martin Riese (* 1976)

## Luke uk diar
* Snöfelstiiner ön Aventoft

## Futnuuten
Bousbel/öö

**Bousbel** (sjiisk: *Bosbüll*, däänsk: *Bosbøl*) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.

## Luke uk diar

## Kwelen
Bramstedtlund

**Bramstedtlund** as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.

## Luke uk diar
* Beesemskroben (Braam)

## Futnuuten
Ellhöft

**Ellhöft** (däänsk: *Ellehoved*) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun. Uk Böglum an Struxbüll hiar mä tu det gemeen. Ellhöft leit bi a grens tu Denemark, huar det B 5 begant.

## Geografii
Di Green Küstwai (B5) gungt troch't gemeen.

## Bilen

Ellhöft.jpg|Saarepskilt


## Luke uk diar

## Futnuuten
Ämelsbel-Hoorbel/öö

**Äme(l)sbel-Hoorbel** (sjiisk: *Emmelsbüll-Horsbüll*) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun. 1974 san a gemeenen Ämelsbel an Hoorbel tuupslööden wurden.

## Persöönelkhaiden
* Christian A. Schwarz (* 1960)
* Friedhelm Rathjen (* 1958)

## Luke uk diar

Klangsbel Ämelsbel001.jpg


## Futnuuten
Ding-Sönj/öö

**Ding-Sönj** (sjiisk, däänsk: *Enge-Sande*, plaatsjiisk: *Eng-De Sand*) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.

## Geografii
Di Green Küstwai (B5) gungt troch't gemeen.

### Saarpen
efter't saarepskroonik:

## Luke uk diar

## Futnuuten
Friedrich-Wilhelm-Lübke-Kuuch/öö

A **Friedrich-Wilhelm-Lübke-Kuuch** as en kuuch an en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.

## Luke uk diar
* Hindenburgdoom

*  Friedrich-Wilhelm-Lübke-Kuuch uun't *Nordfriesland Lexikon* faan't NFI

## Futnuuten
Galmsbel/öö

**Galmsbel** (sjiisk: *Galmsbüll*, däänsk: *Galmsbøl*) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.

## Kuuger
Tu det gemeen hiar sant 1974:
* Ual Christian-Albrechts-Kuuch
* Nei Christian-Albrechts-Kuuch
* Kleiseerkuuch
* Marienkuuch

## At belukin wäärs
* At *Törnhüs* (1850): Heer wenet bekäänd konstmoolern üüs Carl Ludwig Jessen an Hans Plutta.

## Luke uk diar

*  Galmsbelkuuch uun't *Nordfriesland Lexikon* faan't NFI

## Futnuuten
Humptoorp/öö

**Hum(p)toorp** (sjiisk: *Humptrup*, däänsk: *Humtrup*) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Kuurlem/öö

**Kuurlem** (sjiisk: *Karlum*) as en gemeen uun a Kreis Nuurdfresklun.

## Persöönelkhaiden
* Peter Bossen (1866–1958)

## Luke uk diar

## Futnuuten
Klangsbel/öö

**Klangsbel** ,  **Klångsbel** ( *Klanxbüll*,  *Klangsbøl*) as en gemeen uun a Kreis Nuurdfresklun. Diar hiar uk Bombel, Triihukskuuch, Uaster- an Waasterklangsbel mä tu det gemeen.

## Luke uk diar
* 

## Futnuuten
Leeksguurd/öö

**Leeksguurd** (sjiisk: *Lexgaard*, däänsk: *Læksgårde*) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Klasbel/öö

**Klasbel** (sjiisk: *Klixbüll*) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.

## Geografii
Di Green Küstwai (B5) gungt troch't gemeen.

## Persöönelkhaiden
* Nicolaus Ludwig Esmarch (1654–1719)
* Broder Christiansen (1869–1958)

## Luke uk diar

* Klasblinger Kuuch uun't *Nordfriesland Lexikon* faan't NFI

## Futnuuten
Naischöspel/öö

**Naischöspel** (sjiisk: *Neukirchen*, däänsk: *Nykirke*, plaatsjiisk: *Niekarken*) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun. Uk Seebel, huar Emil Nolde lewet an moolet hää, hiart tu det gemeen.

## Persöönelkhaiden
* Emil Nolde
* Erika Botte (1957-2023), skuulmääster

## Luke uk diar

## Futnuuten
Ståårem/öö

** Ståårem** (sjiisk, däänsk: *Stadum*) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun. Uk det hoofsteed Fresenhagen an Holtääker hiar tu det gemeen.

## Manschne
### Spriiken
Önj e gemiine wörd e spriikwiise Karhiirder snååked.

## Persöönelkhaiden
* Rio Reiser (1950–1996), hää üüb det hoofsteed Fresenhagen lewet

## Luke uk diar

## Futnuuten
Språkebel/öö

**Språkebel** (sjiisk: *Sprakebüll*, däänsk: *Spragebøl*) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun. Uk Freienwill, Sunääker an Spraakebelfial, liküs a hoofsteeden Gaarde an Hogelund hiar tu det gemeen.


Bi_Ståårem_001.JPG


## Luke uk diar

## Futnuuten
Stääsönj/öö

**Stääsönj** (sjiisk: *Stedesand*) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun. Uk Störtewärkskuuch an Waaster Snaatebel hiar mä tu det gemeen.

## Geografii
Di Green Küstwai (B5) gungt troch't gemeen.

## Biljen

Troolebel001.jpg|Troolebel as en weesen halag uun a Störtewärkskuuch


## Persöönelkhaiden
* Rudolf Muuß (1892–1972)
* Moritz Momme Nissen (1822–1902)
* Hans Peter Feddersen Di Jungere (1848-1941)
* Hans Peter Feddersen Di Ålere (1788-1860)
* Christian Feddersen (1786-1874)

## Luke uk diar

* Störtewärkskuuch uun't *Nordfriesland Lexikon* faan't NFI

## Futnuuten
Läigem/öö

**Läigem** (sjiisk: *Süderlügum*, däänsk: *Sønder Løgum*) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun tesken maask an geest. Uk Wimmersbüll (*Vimmersbøl*) hiart mä tu det gemeen.

## Geografii
Di Green Küstwai (B5) gungt troch't gemeen.

## Luke uk diar

* Nørre Løgum Sogn

## Futnuuten
Uphusum

Wat menst dü?
* Äphüsem, det gemeen uun't amt Süüdtondern
* Aphüsem, det saarep uun't gemeen Bordelem
Weestre/öö

**Weestre** (sjiisk: *Westre*, oober likes mä en lung [e:]) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Garding

Wat menst dü?
* Garding (stääd), det stääd üüb Eidersteed
* Sarkspal Garding, det gemeen üüb Eidersteed
Sønderjysk

**Sønderjysk** of **süüdjüütsk** (sønderjysk: *synnejysk*, ei ferwaksle mä Sydslesvigdansk!) as en däänsk spriakwiis uun det regiuun faan't ual Hertoochdoom Schleswig. Sodenang woort det daalang üüb bias ääger faan a sjiisk-däänsk grens snaaket. Sønderjysk salew hää uk weder ünlik spriakwiisen, fööraal det *angeldäänsk* hää en hiale rä eegenoorten.

## Spriakwiisen
Diar wurd fööraal fiiw spriakwiisen onerskääst:

*nuurden faan a grens:*
* Waastelk Sønderjysk mä a eilunen Mandø an Rømø (*Rømømål* üs onerspriakwiis), det lingt uk bit tu't nuurden faan Nuurdfresklun
* Uastelk Sønderjysk mä det eilun Alsen

*süüden faan a grens:*
* Angelmål (Angeldäänsk) uun't uasten
* Fjoldemål (Viöler däänsk)
* Mellemslesvigsk, diar tesken

## Futnuuten


## Luke uk diar
* Æ Synnejysk Forening
* Sydslesvigdansk
Mary Celeste

A **Mary Celeste** wiar en brigantiin, det as en tau-määster. A 4. Detsember 1872 wurd det skap üüb hualew wai tesken a Atsooren an Portugal ferläät üüb a Atlantik fünjen. Bit daalang witj näämen so rocht, huaram diar näämen muar uun buurd wiar.

## Histoore
A *Mary Celeste* as 1861 uun Kanada baud wurden an hää tuiarst *Amazon* het. Hat wiar 99,3 ft lung an 198 t swaar an siild uun a iarst juaren muarsis auer a Atlantik. Hat as muarsis ferkääft wurden an het sant 1869 *Mary Celeste*.

Di 7. Nofember 1872 hää det skap 1.701 feed mä rian alkohol uun buurd nimen an wiar bestemet för Genua uun Itaalien.

Di 4. Detsember 1872 as hat faan det bark *Dei Gratia* tesken a Atsooren an Portugal fünjen wurden. A *Mary Celeste* drääw diar ambi, man diar wiar näämen uun buurd. En pomp wiar uunstaken, an ales wiar böös trochenööder, man det skap wiar hial, an at fracht wiar noch uun buurd. Di leetst logbukiindrach kaam faan naibi det eilun Santa Maria. Trii maan faan a *Dei Gratia* haa det skap do bürgen an tu Gibraltaar broocht.

Uun Gibraltaar jääw't en loong siaamtsferhanlang, man diar kaam ei föl bi ütj. Tuleetst füng a sialidj faan a *Dei Gratia* en bergeluan an do wiar det stak iarst ans tu aanj.

A *Mary Celeste* hää diarefter noch 12 juar üüb a Atlantik siild, an as 1885 bi Haiti üüb grünj saat wurden. Di eegner wul a ferseekerang bedreeg, man det kaam ütj. A auerresten lei diar wel daalang noch ambi.

## Logbuk
Det logbuk wiar noch diar, üs det skap fünjen wurden as, an sodenang witj am uk, hoker diar uun buurd wiar.

## Bilen

Mary Celeste Crew.jpg|List faan a maanskap
Benjamin briggs.jpg|Benjamin Briggs, koptein
Albert Richardson first mate Mary Celeste.JPG|Albert C. Richardson, 1. ofsiar
Sarah Briggs wife of Benjamin.JPG|Sarah Elizabeth Briggs, kopteinswüf
Sophia Briggs daughter of Benjamin.JPG|Sophia Matilda, doochter faan Benjamin an Sarah Briggs


## Literatüür
* Paul Begg: *Mary Celeste: The Greatest Mystery Of The Sea*, Longman  (ingelsk).
* Charles Edey Fay: *The Story of the Mary Celeste*,  (ingelsk).
* ** Rupert Furneuaux: ''Das Geheimnis der Mary Celeste'', Henry Goverts Verlag, Stuttgart, 1967, auersaat ütj at ingelsk ''What happened on the Mary Celeste'', London, 1964 faan Walter Landgraf (sjiisk)**.
* John Harris: *Auf letzter Fahrt,* Knaur Sachbuch 3745, München 1984,  (sjiisk).
* Brian Hicks: *Ghost Ship: The Mysterious True Story of the* Mary Celeste *and her Missing Crew*  (ingelsk).
* Vero Roberti: *Das Geheimnis der Mary Celeste* (originool: *Il mito del Mary Celeste*, auersaat faan Hilde Bertsch), Stalling, Oldenburg / Hamborag 1974,  (sjiisk).
* Eigel Wiese: *Das Geisterschiff. Die wahre Geschichte der Mary Celeste*, Europa, Hamborag / Wien 2001,  / ; uk üs skrääpbuk: Bastei Lübbe-TB 64195, Bergisch Gladbach 2003,  (sjiisk).

## Luke uk diar

* maryceleste.net
* Project Gutenberg - The Captain of the Polestar by Arthur Conan Doyle
* NDR Podcast 2026 faan Bente Faust

## Futnuuten
Taningstää/öö

**Taningstää** (sjiisk: *Tinningstedt*) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.

## Persöönelkhaiden
* Ludwig Claussen (1906–1974)

## Luke uk diar

## Futnuuten
Internatsionaal flagenalfabeet

„N auer C“(Nuadfaal)





At **internatsionaal flagenalfabeet** woort uun a siafaard brükt, am bööden faan ian skap tu en ööder mä signoolflagen tu sjüüren.

Arke buksteew hää en aanj flag. An do san diar uk noch flagen för taalen an aparte mädialangen. A miast flagen haa tau bedüüdangen, iarst üs buksteew an do uk noch üs mädialang. Det flag *A* tun bispal bedüüdet uk: *Ik haa en düker oner*.

# türn: Buksteew
# türn: (ICAO-Alfabeet)
# türn: Internatsionaal signoolflag
# türn: Morsecode
# türn: Ian-flagen-signool
# türn: Tuun-signool
# türn: Regata-signool

 

A flagen kön enkelt, oober uk kombiniaret wiset wurd. Jo wurd faan boowen tu onern leesen, so ment t.b. „U“ auer „W“ : „Good Luck“ of „Gud rais“. An „N“ auer „C“ ment: „Ik san uun nuad“. Flook kombinatsioonen san uk hiamelk codes, so dat näämen witj, wat jo skapsfeerern besnaake.

## Luke uk diar
* Alfabeet

## Ferwisang efter bütjen
* Flaggen und Schallsignale bei Regatten, solmon.org

## Kwelen
La Palma

**La Palma** as ian faan a sööwen grat Kanaarisk Eilunen an leit uun a Atlantik. A waastelk Kanaaren hiar tu det spoonsk prowins faan Teneriffa. Det hoodstääd as Santa Cruz de La Palma uun't uasten an det gratst stääd as Los Llanos uun't waasten. La Palma woort uk *isla bonita* näämd, det ment „smok eilun“ of uk *isla verde* („green eilun“).

## Leewent üüb en wulkaan
Det hialer eilun as suart faan wulkaanstian. A leetst wulkaaner san ütjbreegen:
* 1470–1492 Montaña Quemada
* 1585 Tajuya 
* 1646 Volcán San Martin
* 1677 Volcán San Antonio
* 1712 El Charco
* 1949 Volcán San Juan, Duraznero, Hoyo Negro
* 1971 Volcán Teneguía
* 19. September 2021 Cabeza de Vaca, Tajogaite (Cumbre Vieja)

## Kliima

## Gemeenen an iinwenern

Diar san 14 gemeenen (municipios) üüb La Palma:
(A numern hiar tu det koord rochts)

## Luke uk diar

*  Ütjbruch faan a Teneguía 1971

## Futnuuten
Santa Cruz de La Palma

**Santa Cruz de La Palma** as det hoodstääd faan det kanaarisk eilun La Palma mä  iinwenern (Stant ). Hat leit uun't uasten faan't eilun.

## Saarpen an stääddialen

## Bilen

Santacruzpuerto.jpg|Huuwen
Santa_Cruz_de_La_Palma_115.JPG|Holten balkooner
Santa Cruz de La Palma 110.JPG|Efterbaud *Santa Maria*
Santa Cruz de La Palma 2017-10 01.jpg|Strun 


## Luke uk diar

## Futnuuten
Sint-Truiden

**Sint-Truiden** (Fransöösk: *Saint-Trond*; Limburgsk: *Sintruin*) as en stää önj Bälgien. Jü stää heet 40.158 inboogere (2016).
Santa Clara

Wat menst dü?

* Santa Clara (eilun), det eilun uun Spoonien
* Santa Clara County, det county uun Kalifornien
Regiuun Midtjylland

At **Regiuun Midtjylland** (sjiisk: Region Mitteljütland) uun Denemark leit uun a maden faan Nuurdjütlun. Üüb 13.142&nbsp;km² wene  iinwenern (Stant ). At hoodstääd as Viborg.

Uun't Regiuun Midtjylland leu tau *loonsdialen* (landsdelen): Vestjylland an Østjylland.

## Geografii
### Eilunen
* Samsø
* Anholt
* Endelave

### Komuunen
Uun Denemark san 2007 nei ferwaltangsianhaiden iinfeerd wurden, a **komuunen**. Diar san flook stääden an gemeenen uun tuupslööden wurden. Uun Midtjylland lei jodiar komuunen (Iinwenertaalen mä stant ):

### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't regiuun san:

## Luke uk diar

## Kwelen
Samsø

**Samsø** as en däänsk eilun uun't Kattegat, uun't nuurden faan Fünen mä  iinwenern () an en grate faan 112,06 km². Samsø as ian faan a letjst komuunen uun Denemark.

## Sarkspalen

## Luke uk diar

## Futnuuten
ISO 3166-2:SE

A prowinscode as fäästlaanj mä ään of tau buksteewen (sweedsk *länsbokstav*).

## Kwelen


## Siehe auch
*  (EU-Statistikregiuunen)
* ISO 3166-2, Luncodes
* ISO 3166-1, Luncodes uun Domainnöömer
Kattegat

At **Kattegat** (det ment so föl üs *kaathool*), of uk *Jütlunshääf* as en 22.000 km² grat sia tesken Jütlun (Denemark) an at sweedsk waastküst. Bi Skagen begant at Skagerrak. Miast woort at Kattegat üs di nuurdwaastelk dial faan't Uastsia uunsen.

### Eilunen

## Luke uk diar

* Gat
Skagerrak

At **Skagerrak** as en grat bocht uun't uasten faan't Nuurdsia tesken Jütlun an Norweegen. Uastermuar leit at *[[Kattegat]]*. Di nööm hää't efter det stääd Skagen an *rak* ment so föl üs „weederstruat“. Hat as sowat 240 km lung an tesken 80 km an 140 km briad.

## Futnuuten


## Luke uk diar
Aalborg Komuun

**Aalborg Komuun** as en däänsk komuun uun't regiuun Nordjylland mä  iinwenern (Stant ) an en grate faan &nbsp;km². At ferwaltang sat uun't stääd Aalborg.

## Stääden an saarpen

A woort mä Svenstrup tuup tääld B hää maner üs 200 iinwenern

## Luke uk diar

## Futnuuten
Brønderslev Komuun

**Brønderslev Komuun** as en däänsk komuun uun Nuurd-Jütlun mä  iinwenern (Stant ) an en grate faan &nbsp;km². Hat hiart tu't regiuun Nordjylland. At ferwaltang sat uun Brønderslev

## Stääden an gemeenen

## Luke uk diar

## Futnuuten
Hjørring Komuun

**Hjørring Komuun** as en däänsk komuun uun't regiuun Nordjylland mä en grate faan &nbsp;km² an  iinwenern (Stant ).

## Stääden an saarpen

## Futnuuten


## Luke uk diar
Læsø

**Læsø** as en däänsk eilun uun't Kattegat mä  iinwenern () an as amanbi 101 km² grat. Hat hiart tu't regiuun Nordjylland an as at letjst komuun uun Denemark.

Di nööm komt faan *Lærs ø*, det ment „Lær sin eilun“ an Lær (of Hler) as di winj-good.

## Futnuuten


## Luke uk diar
Regiuun Nordjylland

Tu't **Regiuun Nordjylland** (sjiisk: Region Nordjütland) uun Denemark hiart di nuurder aanj faan Jütlun an jo eilunen Vendsyssel-Thy, Mors an Læsø. At ferwaltang sat uun Aalborg.

At Regiuun Nordjylland as uk ian faan elwen *loonsdialen* (landsdelen).

## Geografii
### Eilunen
* Læsø

### Komuunen
Uun Denemark san 2007 nei ferwaltangsianhaiden iinfeerd wurden, a **komuunen**. Diar san flook stääden an gemeenen uun tuupslööden wurden. Uun Nordjylland lei jodiar komuunen (Iinwenertaalen mä stant ):

### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't regiuun san:

## Kwelen


## Luke uk diar
Skotlun

**Skotlun** (üüb ingelsk an uun skots **Scotland** [], skots-gälik **Alba** [], latiinsk-keltisk **Caledonia**) as en lun uun Nuurdwaasteuroopa an hiart tu't Ferianagt Könangrik. Skotlun maaget sowat di nuurdelk traad faan't eilun Gratbritannien ütj. An do hiar diar noch flook letjer eilunen tu. Det hoodstääd as sant 1437 Edinburgh.

## Geografii
### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

### Iindialang faan Ferwaltang
Skotlun hää 32 council areas, det san sowat üs lunkreiser.



## Luke uk diar

## Futnuuten
1796

**1796** wiar det seeks-an-neegentigst juar faan det 18. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 20. Marts: Edward Gibbon Wakefield, britisk stootsmaan († 1862)
* 09. Jüüne: Carl Ludwig Blume, tjiisk-holuns botaaniker († 1862)
* 06. Jüüle: Nikolaus I., rüs keiser († 1855)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 21. Jüüle: Robert Burns, skots dachter (* 1759)
Bornholm

**Bornholm** as en eilun uun't Uastsia an tuup mä sääks ünbewenet letjer eilunen en däänsk komuun uun't regiuun Hovedstaden mä  iinwenern (Stant ).

## Kliima

## Stääden an saarpen





## Luke uk diar

## Futnuuten
Robert Burns

**Robert Burns** (* 25. Janewoore 1759 uun Alloway, Ayrshire; † 21. Jüüle 1796 uun Dumfries, Dumfriesshire) wiar en skots dachter. Hi skrääw dachten, poliitisk teksten an staken. Det bekäändst stak as was *[[:commons:Category:Auld_Lang_Syne|Auld Lang Syne]]*. Burns hää fööraal uun ingelsk, oober uk uun skots skrewen.

## Werken
* *Lieder*. Althea, Zürich 1998, .
* *Poems*. Faber & Faber, London 2005, .
* *Liebe und Freiheit. Lieder und Gedichte*. Schneider, Heidelberg 1988, .
* *Complete poems and songs*. Lomond Books, Edinburgh 2000, .
* *Tam O'Shanter. Eine Erzählung*. Revonnah, Hannover 2000, .
* *The Jolly Beggars. A Cantata* ("Die munteren Bettler. Eine Kantate"). Revonnah, Hannover 2005, .

## Literatüür
* Thomas Carlyle: *Critical and miscellaneous essays*. Dent, London 1974.
* Gerard Carruthers: *Robert Burns*. Northcote House, Tavistock 2005, .
* Hugh Douglas: *Robert Burns. The tinder heart*. Sutton Books, Stroud 2002, .
* James Gibson: *The bibliography of Robert Burns*. Kraus, New York 1969. (Repr. d. Ausg. Kilmarnock 1881)
* John Lockhart: *The life of Robert Burns*. AMS Press, New York 1974, . (Repr. d. Ausg. Edinburgh 1828)
* Liam MacIlvanney: *Burns the radical. Poetry and politics in late eighteenth century*. Tuckwell Books, East Linton 2002, .
* James MacKay: *A Biography of Robert Burns*. Alloway Publishing, Ayrshire, Scotland. 2004, .
* Heiko Postma: *Mit Whisky trotzen wir dem Satan! Leben und Lieder des schottischen Barden Robert Burns*. jmb, Hannover 2009, .
* Heiko Postma: *Auf wildem Pfad durch Fels und Heide. Mit Robert Burns in den schottischen Highlands*. jmb, Hannover 2009, .
* J. B. Reid: *A complete word and phrase concordance to the poems and songs of Robert Burns*. Kerr, Glasgow 1889.
* John C. Shairp: *Robert Burns*. AMS Press, New York 1968. (Repr. d. Ausg. London 1879)
* Dietrich Strauß: *Die erotische Dichtung von Robert Burns*. Lang, Frankfurt am Main 1981, .
* George S. Wilkie: *Understanding Robert Burns. Verse, explanation and glossary*. Wilson, Glasgow 2002, .
* Dietrich Hohmann: *Ich, Robert Burns.* Biografischer Roman, Verlag Neues Leben, Berlin 1990, .
* Arnold Johnston: *The Witching Voice: A Novel from the Life of Robert Burns.* . (Glossary of Scottish Terms•15 Period engravings Publication Date: January 25, 2009. 250th birthday of Robert Burns)
* Robert Crawford: *The bard : Robert Burns, a biography.* Pimlico, London 2010, .

## CDs
* *The complete songs of Robert Burns.* Linn Records, Glasgow 2003 ff. (12 CDs)

## Luke uk diar

## Ferwisang efter bütjen
* 
* The Burns Encyclopedia (ingelsk)
* National Burns Collection (ingelsk)
* Robert Burns, Scotland's National Tourism Organisation (ingelsk)
* Burns Night (ingelsk)

## Futnuuten
1759

**1759** wiar det njüügen-an-föftigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Mundai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 25. Janewoore: Robert Burns, skots dachter († 1796)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
Hovedstadsområdet

**Hovedstadsområdet**, det ment so föl üs *hoodstäädregiuun* an as det metropoolregiuun faan't däänsk hoodstääd Kopenhuuwen. Hat as amanbi 400&nbsp;km² grat, oober nian ferwaltangsianhaid. Di nööm woort brükt för ferkiarsploonang of fräämenferkiar.

Di  jääw't  iinwenern uun't *Hovedstadsområdet*. 2007 hää arke fift Däänsk diar wenet.

## Komuunen

## Futnuuten


## Luke uk diar
* Danmarks Statistik - ''Byopgørelser'' seit 1999
Kopenhuuwen Komuun

**Kopenhuuwen** (däänsk  []) as det hoodstääd faan Denemark. Heer sat det parlament (Folketing), at regiarang an Könangin Margrethe. Det stääd Kopenhuuwen amfaadet *Kopenhuuwen Komuun*, oober uk Frederiksberg an Gentofte. Mä noch muar komuunen trinjam Kopenhuuwen snaaket am faan't metropoolregiuun *[[Hovedstadsområdet]]*.

### Kliima

## Luke uk diar

## Futnuuten
Hingstbuan

At **Hingstbuan** (*Vicia faba*), uk **Swinbuan**, **Sjok Buan** of **Ääkerbuan**,  **eekerbuun** as en plaant uun det famile faan a Bongfrüchten (*Fabaceae* of uk *Leguminosae*). Hat liket at guardbuan, as diar oober ei altu nai mä.

## Nat
At hingstbuan woort föl bi a Nuurdsiaküst uunbaud, auer hat uk en betj saalt an en lachten froost ferdreeg koon. A früchten kön bluas jong ferteeret wurd, sodenang haa jo daalang fööraal bedüüdang üs fuderplaant of üs greenged.

Det siad as auer a miaten wäärdag an häält 25 bis 30 % protein, 1 bis 2 % fäät an 40 bis 50 % köölhydraaten.

## Bilen

Illustration Vicia faba1.jpg|Hingstbuan (*Vicia faba*) Tiaknang ütj O.W. Thomé: *Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz*, 1885.
Vicia faba flower detail.jpg|Bloos
Tuinboon voor zaad.jpg|Rip früchten
Tuinboon zaden in peul.jpg|Bongen mä ünrip früchten
Broad-beans-after-cooking.jpg|Kööget sjok buanen


## Luke uk diar

* Hausaasker
Kurn

**Kurn** as en betiaknang för en skööl faan swetgäärs-plaanten (*Poaceae*). Jo haa en grat bedüüdang üs iidj för a minsken üüb a hialer eerd.

Weizen_links_Hafer_Mitte_Roggen_oder_Gerste_rechts_IMG_2213.JPG|Rip wiaten, heewer an roog.
Various_grains.jpg|Saner kurn nian bruad.


## Wichtag slacher
* Wiaten – (*Triticum*)
* Roog – (*Secale*)
* Bere – (*Hordeum*)
* Heewer – (*Avena*)
* Ris – (*Oryza*)
* Meis – (*Zea mays*)
* Hirse – (*Sorghum*, *Panicum*, *Pennisetum* an öödern)


## Wäärdaghaid

## Luke uk diar
* Poales

* Bruad
* Kurn (sprit)

## Ferwisang efter bütjen
* A wichtagst kurnslacher (sjiisk)
Prowins Gelderlun

At **Gelderlun** (uk *Geldern*) (, ) as en prowins faan a Neederlunen mä't hoodstääd Arnheim.

## Gemeenen
(Iinwenern di )

## Luke uk diar

## Futnuuten
Prowins Flevolun

**Flevolun** () as det twaalewst an jongst prowins faan a Neederlunen mä det hoodstääd Lelystad.

## Gemeenen
(Iinwenern di )

## Luke uk diar

## Futnuuten
Peegel faan Amsterdam

Di **Peegel faan Amsterdam** (*Normaal Amsterdams Peil*, kurt NAP) as uun 17. juarhunert faan't stääd Amsterdam fäästlaanj wurden, am en nulponkt för a siapeegel tu saaten. Hi racht ham efter a madelst weederstant faan a Nuurdsia an täält uun a hialer Neederlunen. Uun Sjiisklun het di ponkt Normalhöhennull (NHN of uk MSP).

## Luke uk diar
* Tidjen
* Hööchde
Prowins Groningen

At **Prowins Groningen** () as det nuurduastelk prowins faan a Neederlunen mä't hoodstääd Groningen.

Det prowins het uk *Stad en Ommelanden* („stääd an amlun“), auer det stääd (bewenet faan Saksen) an det amlun (bewenet faan Fresken) auer loong juaren uun stridj mäenööder lewet haa.

## Hymne

Det könst dü di uunhiar bi:: „dideldom.com“

## Gemeenen
(Iinwenern di )

## Luke uk diar

## Futnuuten
Prowins Limburg

**Limburg** as det süüdermiast faan a twaalew prowinsen uun a Neederlunen mä det hoodstääd Maastricht.

## Gemeenen
(Iinwenern di )

## Stääden

## Luke uk diar

* Limborags spriak

## Futnuuten
Prowins Nuurdbrabant

**Nuurdbrabant** () as en prowins uun't süüden faan a Neederlunen mä det hoodstääd ’s-Hertogenbosch (uk *Den Bosch*).

## Gemeenen
(Iinwenern di )

## Luke uk diar

## Futnuuten