open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1801

**1801** wiar det iarst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Tüürsdai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 01. Janewoore: At Köningrik Gratbritanien ferianigt ham mä't Köningrik Irlun tu det Ferianigt Köningrik faan Gratbritanien an Irlun.
* 18. Janewoore: De rüs keiser Paul I. maaget Georgien tu'n rüs prowins.
* 23. Marts: Keiser Paul I. wurd uun en atentat faan ofisiaren uun san sliapdörnsk uun de St.-Michaels-Sloot uun Sankt Petersburg ambroocht. De naist dai wurd san dring Aleksander keiser. 
* 02. April: Uun a Siaslacht faan Kopenhuuwen maaget det Ferianigt Köningrik de deensk flot, wat uun a huuwen uun Kopenhuuwen lai, tunant an twoong Denemark tu a ütjtreed faan't liiga faan det „bewoopnet neutraliteet“.

## Bäären – Tuläid – Bēren
* 02. Marts: Andreas Peter Berggreen, deensk komponist an organist († 1880)
* 14. Marts: Kristian Jaak Peterson, eestnisk dachter († 1822)
* 31. Mei: Andreas Ludwig Jacob Michelsen, skriiwer († 1881)
* 03. Nofember: Karl Baedeker, tjiisk ferleier († 1859)

## Störwen – Stürwen
* 11./ 23. Marts: Paul I., hertooch faan Holstian-Gottorf an keiser faan Rüslun (* 1754)
* 21. Marts: Andrea Luchesi, italieens komponist (* 1741)
* 25. Marts: Novalis, dachter faan't ääderromantik (* 1772)
1808

**1808** wiar det aachst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Freidai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 26. Janewoore: Uun Sydney, Australien, wiar det Rum Rebeljuun, de iansig lokelk bewoopent staheu jin en regiaring uun det lun. William Bligh, a guwernöör faan New South Wales, wurd uun en meechtstridj faan det New South Wales Corps feestsaat.
* 13. Marts: Frederik VI. wurd köning faan Denemark an Noorweegen.
* 14. Marts: De Sweeds-Deensk Krich begand.

## Bäären – Tuläid – Bēren
* 20. April: Keiser Napoleon III. faan Frankrik († 1873)
* 29. Deetsember: Andrew Johnson, 17. president faan dön Ferianigt Stooten († 1875)

## Störwen – Stürwen
* 03. Marts: Johann Christian Fabricius, bioloog (* 1745)
* 13. Marts: Christian VII., köning faan Denemark an Noorweegen (* 1749)
* 28. Jüüle: Selim III., sultaan faan det Osmaans Rik (* 1761)
1809

**1809** wiar det njüügenst juar faan det 19. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tuläid – Bēren
* 04. Janewoore: Louis Braille, ütjfinjer faan’t Brailleskraft († 1852)
* 19. Janewoore: Edgar Allan Poe, ameerikoons dachter († 1849)
* 03. Febrewoore: Felix Mendelssohn Bartholdy, tjiisk komponist († 1847)
* 12. Febrewoore: 
: Charles Darwin, ingels natüürforsker († 1882)
: Abraham Lincoln, 16. president faan dön Ferianigt Stooten († 1865)
* 15. Marts: Joseph Jenkins Roberts, iarst an sööwenst president faan Libeeria († 1876)
* 01. April: Nikolai Gogolj, rüs skriiwer († 1852)
* 06. August: Alfred Lord Tennyson, ingels dachter († 1892)

## Störwen – Stürwen
* 31. Mei: Josef Haydn, uasterriks komponist (* 1732)
1812

**1812** wiar det twaalewst juar faan det 19. juarhunert. At juar wiar en skregeljuar an begand mä’n Weedensdai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 30. April: Louisiana wurd de 18. stoot faan dön Ferianigt Stooten.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 07. Febrewoore: Charles Dickens, ingels skriiwer († 1870)
* 28. Aprilmuun:  Peter Hansen, Brüđer fan C. P. Hansen († 1829)
* 28. Marts: Arfst Arfsten, farwer, wiart, gertner an skriiwer († 1899)
* 12. Mei: Edward Lear, ingelsk mooler, tiakner an skriiwer († 1888)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 11. Mei: Spencer Perceval, premier minister faan det Ferinigt Köningrik (* 1762)
1802

**1802** wiar det öler juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Freidai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 04. Mei: Ütj de köningelk konstkoomer uun de deensk Christiansborg wurd a Gulhurner faan Gallehus steelen.
* 31. Mei: Gia Long wurd keiser faan Vietnam.

## Bäären – Tuläid – Bēren
* 26. Febrewoore: Victor Hugo, fraansöösk dachter († 1885)
* 07. Marts: Edwin Landseer, ingels konstmooler († 1873)
* 09. April: Elias Lönnrot, finsk skriiwer († 1884)
* 24. Jüüle: Alexandre Dumas, fraansöösk dachter († 1870)

## Störwen – Stürwen
* 24. August: Niels Ditlev Riegels, deensk histooriker an jurnalist (* 1755)
* 17. Deetsember: Johannes Wiedewelt, deensk biljhauer (* 1731)
* 27. Deetsember: Jens Juel, deensk portretmooler (* 1745)
1823

**1823** wiar det trii-an-twuntigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Weedensdai.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 29. November: Juri Nikolajewitsch Golitsyn, rüs komponist († 1872)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 26. Janewoore: Edward Jenner, ingels dochter (* 1749)
1815

**1815** wiar det füftanjst juar faan det 19. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 26. Febrewoore: Napoleon Bonaparte verleet Elba.
* 05. April: At ütjbreeg faan’t wulkaan Tambora üüb at eilun Sumbawa uun Indoneesien begand mä’n iarst eruptschoon.
* 18. Jüüne: Slacht bei Waterloo.
* 22. Jüüne: Napoleon toonket uf an wurd ap üüb at eilun St. Helena ferbanet.
* 31. Jüüle: Köning Frederik VI. faan Denemark wurd uun Frederiksborg Slootsark krüünet.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 06. Janewoore: Julius Pintsch, tjiisk onernemer († 1884)
* 11. Janewoore: John Macdonald, kanaadisk premierminister († 1891)
* 01. Febrewoore: Assuerus Quaestius, waastfresk afkoot an konstsaamler († 1887)
* 09. Febrewoore: H.C. Stilling, deensk architekt († 1891)
* 17. Februar: J.E. Bøgh, deensk fotograaf († 1893)
* 20. Febrewoore: Carl Bille, deensk konstmooler († 1898)
* 01. April: Otto von Bismarck, tjiisk poliitiker an iarst rikskansler faan’t Tjiisk Rik († 1898)
* 24. April: Anthony Trollope, ingelsk dachter († 1882)
* 01. Jüüne: Köning Otto faan Grekenlun († 1867)
* 10. Deetsember: Ada Lovelace, britisk matemaatiker († 1852)
* 29. Deetsember: H.J. Hammer, deensk konstmooler († 1882)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 26. April: Carsten Niebuhr, deensk-tjiisk forsker (* 1733)
* 20. September: Nicolas Desmarest, fraansöösk geoloog (* 1725)
* 13. Oktuuber: Joachim Murat, köning faan Neapel an marschal faan Frankrik (* 1767)
1826

**1826** wiar det seeks-an-twuntigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Söndai.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 15. Janewoore: Uun Pariis kaam det iarst ütjgoow faan det fraansöösk bleed *[[Figaro]]* tu föörskiin.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 01. Jüüne: Carl Bechstein, tjiisk klawiarbauer († 1900)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 04. Jüüle: John Adams, US-ameerikoons poliitiker an 2. president faan dön Ferianigt Stooten (* 1735)
* 04. August: Hinrich Braren, nawigatsionskuulmääster (* 1751)
1828

**1828** wiar det aacht-an-twuntigst juar faan det 19. juarhunert. At juar wiar en skregeljuar an begand mä'n Teisdai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 22. Janewoore: Arthur Wellesley, Hertooch faan Wellington, wurd premier-minister faan det Ferianigt Köningrik.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 08. Febrewoore: Jules Verne, fraansöösk skriiwer († 1905)
* 09. September: Lew Nikolajewitsch Tolstoi, rüsk skriiwer († 1910)
* 18. Nofember: Félix Henri Giacomotti, fraansöösk konstmooler († 1909)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 16. April: Francisco de Goya, spoonsk mooler  (* 1746)
* 19. Nofember: Franz Peter Schubert, uasterriks komponist (* 1797)
1829

**1829** wiar det njüügen-an-twuntigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Tüürsdai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 18. Jüüne: Det Swan River Kolonii (lääder Western Australia) wurd grünjlaanjen.
* 04. Marts: Andrew Jackson treed sin baantje üüs sööwenst president faan dön Ferianigt Stooten uun.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 08. Jüüne: John Everett Millais, britisk konstmooler († 1896)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 16. Januwaari: Peter Hansen (* 1812)
* 18. Deetsember: Jean-Baptiste de Lamarck, bioloog (* 1744)
1831

**1831** wiar det ian-an-dörtigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Saninj uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 06.-08. September: Slacht am Warschau. En rüs armee naam Warschau an't Nofemberstaheu kaam tu aanj.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 13. Jüüne: James Clerk Maxwell, skots füüsiker († 1879)
* 18. Oktuuber: Friedrich III., keiser faan Tjiisklun († 1888)

**Ünbekäänd dootem**
* Edward Faragher, manks skriiwer († 1908)
1813

**1813** wiar det tretanjst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Freidai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 04. Janewoore: Isaac Pitman, ütjwerker faan’n kurtskraft († 1897)
* 19. Marts: David Livingstone, skots forsker faan Aafrika († 1873)
* 05. Mei: Søren Kierkegaard, deensk filosoof an teolooge († 1855)
* 22. Mei: Richard Wagner, tjiisk komponist († 1883)
* 05. August: Ivar Aasen, noorsk spriikforsker an dachter († 1896)
* 09. Oktuuber: Giuseppe Verdi, italjeens komponist († 1901)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 20. Janewoore: Christoph Martin Wieland, tjiisk skriiwer (* 1733)
1832

**1832** wiar det tau-an-dörtigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Söndai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 10. Marts: Francisco de Paula Santander wurd president faan Kolumbien

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 27. Janewoore: Lewis Carroll, ingels skriiwer († 1898)
* 15. Deetsember: Gustave Eiffel, fraansöösk inschenjöör († 1923)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 22. Marts: Johann Wolfgang von Goethe, tjiisk dachter (* 1749)
* 06. Jüüne: Jeremy Bentham, ingels filosoof (* 1748)
* 14. Nofember: Rasmus Rask, deensk indogermanist (* 1787)
1837

**1837** wiar det sööwen-an-dörtigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Söndai.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 26. Janewoore: Michigan wurd de 26. stoot faan dön Ferianigt Stooten.
* 20. Jüüne: Victoria wurd köningin faan det Ferianigt Köningrik.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 18. Marts: Grover Cleveland, US-amerikoons poliitiker, 22. an 24. president faan dön Ferianigt Stooten († 1908)
* 27. Oktuuber: Ilia Tschawtschawadse, georgisk skriiwer († 1907)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 11. Janewoore: François Gérard, fraansöösk konstmooler (* 1770)
* 10. Febrewoore: Aleksander Puschkin, rüs skriiwer an dachter (* 1799)
* 14. Jüüne: Giacomo Leopardi, italjeens dachter (* 1798)
* 20. Jüüne: Wilhelm IV., köning faan det Ferianigt Köningrik (* 1765)
1841

**1841** wiar det ian-an-fiartigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Freidai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 03. Mei: Koptein William Hobson wurd de iarst guvernöör faan Nei-Sialun.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 19. Jüüne: Friedrich Erichsen, sölring koptein († 1914)
* 28. September: Georges Clemenceau, fraansöösk jurnalist, poliitiker an stootsmaan (* 1929)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 20. Janewoore: Keiser Minh Mạng faan Wjetnam (* 1791)
1843

**1843** wiar det tri-an-fiartigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Söndai.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 26. Deetsember: Robert FitzRoy wurd de naist guvernöör faan Nei-Sialun.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 03. Jüüne: Frederik VIII., köning faan Denemark († 1912)
* 05. Jüüne: Namine Witt, fering dachter († 1930)
* 09. Jüüne: Bertha von Suttner, uasterriks pasifist an skriiwer († 1914)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
1845

**1845** wiar det fiiw-an-fiartigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Weedensdai.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 03. Marts: Florida wurd de 27. stoot faan dön Ferianigt Stooten.
* 29. Deetsember: Texas wurd de 28. stoot faan dön Ferianigt Stooten.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 10. Marts: Aleksander III., keiser faan Ruslun († 1894)
* 27. Marts: Wilhelm Röntgen, tjiisk füsiker an ütjfinjer faan a röntgenstrualen († 1923)
* 10. August: Abai Kunanbajew, kasachisk skriiwer († 1904)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
1847

**1847** wiar det sööwen-an-fiartigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Freidai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 05. Oktuuber: Iarst presidentskapswool uun Libeeria: wool faan Joseph Jenkins Roberts tu a president.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 11. Febrewoore: Thomas A. Edison, US-amerikoonsk ütjfinjer († 1931)
* 22. Oktuuber: Henriette Herz, skriiwer (* 1764)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 04. Nofember: Felix Mendelssohn Bartholdy, komponist (* 1809)
1851

**1851** wiar det ian-an-föftigst juar faan det 19. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 01. Jüüle: Dial faan't britisk kolonii faan New South Wales am a süüd faan de Murray Struum wurd det nei kolonii faan Victoria.
* 02. Deetsember: Aanj faan det Naist Fraansöösk Republiik; president Ludwig Napoleon wurd Keiser Napoleon III. faan det Naist Fraansöösk Rik.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 02. Oktuuber: Ferdinand Foch, fraansöösk marschal uun de Iarst Wäältkrich († 1929)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 01. Febrewoore: Mary Shelley, ingels skriiwer (* 1797)
* 02. April: Rama III., köning faan Siiam (* 1788)
* 10. Jüüle: Louis Daguerre, fraansöösk konstmooler an erfinjer (* 1787)
* 19. Deetsember: William Turner, ingels konstmooler (* 1775)
1853

**1853** wiar det trii-an-föftigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Saninj uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 16. Oktuuber: Krimkrich - Rüslun ferklaaret det Osmaanisk Rik a krich.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 30. Marts: Vincent van Gogh, holuns konstmooler († 1890)
* 05. Jüüle: Cecil Rhodes, britisk poliitiker an grünjlaanjer faan Rhodeesien († 1902)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
1854

**1854** wiar det fjauer-an-föftigst juar faan det 19. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 17. Febrewoore: De Oranje Freistoot wurd grünjlaanjen.
* 27. Marts: Krimkrich - Det Ferianigt Köningrik ferklaaret Rüslun a krich.
* 28. Marts: Krimkrich - Frankrik ferklaaret Rüslun a krich.
* 20. September: A Briten an Fransuusen woon a Slacht faan Alma jin a Rüsen.
* 25. Oktuuber: Krimkrich - Uun a Slacht faan Balaklawa kaam't tu a *duasred faan det lacht brigaad*.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 31. Janewoore: Stefan Stambolow, bulgaars poliitiker an premierminister († 1895)
* 16. Oktuuber: Oscar Wilde, ingels skriiwer († 1900)
* 20. Oktuuber: Arthur Rimbaud, fraansöösk dachter († 1891)
* 04.  Nowember: C. P. Christiansen, sölrang dachter († 1922)
* 23. Deetsember: Gustav Fischer, tjiisk ferleeger an bukhanelsmaan († 1910)
* 30. Deetsember: Johannes Hansen, skriiwer († 1877)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 26. Janewoore: Peter von Scholten, generoolguwernöör faan dön Deensk-Waastindien (* 1784)
* 20. August: Friedrich Wilhelm Joseph Schelling, tjiisk filosoof (* 1775)
* 15. Deetsember: Kamehameha III., köning faan Hawaii (1825-1854) (* 1813)
1856

**1856** wiar det seeks-an-föftigst juar faan det 19. juarhunert. At juar wiar en skregeljuar an begand mä'n Teisdai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 31. Jüüle: At steed Christchurch uun Nei-Sialun wurd grünjlaanjen.
* 15. Oktuuber: Det Nuurdtjiisk Beenk wurd uun Hamborig grünjlaanjen.
* 04. Nofember: Presidentskapswool uun dön Ferianigt Stooten.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 06. Mei: Sigmund Freud, uasterriks neurolooge an begrünjiger faan't psychoanalyse († 1939)
* 21. Jüüne: Friedrich Kluge, sjiisk filoloog († 1926)
* 10. Jüüle: Nikola Tesla, serbisk ütjfinjer an elektro-ingenjöör († 1943)
* 03. August: Alfred Deakin, austraalisken poliitiker an premierminister († 1919)
* 27. August: Iwan Franko, ukrainisk skriiwer  († 1916)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 17. Febrewoore: Heinrich Heine, tjiisk dachter an jurnalist (* 1797)
* 29. Jüüle: Robert Schumann, tjiisk komponist (* 1810)
1858

**1858** wiar det aacht-an-föftigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Freidai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 11. Mei: Minnesota wurd de 32. stoot faan dön Ferianigt Stooten.
**Ünbekäänd dootem**
* Glélé wurd köning faan Dahomey.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 07. Janewoore: Elieser Ben-Jehuda, jurnalist an skriiwer († 1922)
* 18. Marts: Rudolf Diesel, tjiisk ütjfinjer († 1913)
* 20. Nofember: Selma Lagerlöf, sweeds skriiwer († 1940)
* 10. Oktuuber: Onno Harmens Sytstra, waastfresk skriiwer († 1939)
* 27. Oktuuber: Theodore Roosevelt, 26. president faan dön Ferianigt Stooten († 1919)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 22. Marts: Eeltsje Hiddes Halbertsma, waastfresk skriiwer an dochter (* 1797)
* 05. Mei: Gerrit van der Wielen, waastfresk architekt (* 1767)
1833

**1833** wiar det trii-an-dörtigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Teisdai.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 22. Febrewoore: Carl Ludwig Jessen, nuurdfresk konstmooler († 1917)
* 07. Mei: Johannes Brahms, komponist († 1897)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 16. Nofember: René Desfontaines, fraansöösk botaaniker (* 1750)
1859

**1859** wiar det njüügen-an-föftigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Saninj uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 14. Febrewoore: Oregon wurd de 33. stoot faan dön Ferianigt Stooten.
* 10. Deetsember: At nuurddial faan det britisk kolonii faan New South Wales wurd det nei kolonii faan Queensland.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 08. Janewoore: Stepan Smal-Stotskyj, ukrainisk slawist an poliitiker († 1938)
* 27. Janewoore: Wilhelm II., keiser faan Tjiisklun an köning faan Preussen († 1941)
* 15. Mei: Pierre Curie, fraansöösk wedenskapsmaan († 1906)
* 22. Mei: Arthur Conan Doyle, skots skriiwer († 1930)
* 15. Deetsember: Ludwik Lejzer Zamenhof, poolsk spriikwedenskapsmaan, skeper faan't Esperanto († 1917)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 06. Mei: Alexander von Humboldt (* 1769)
* 08. Jüüle: Oscar I., köning faan Sweeden an Noorweegen (* 1799)
* 16. Deetsember: Wilhelm Grimm, tjiisk spriikwedenskapsmaan an määrkeskriiwer (* 1786)
1861

**1861** wiar det ian-an-söstigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Teisdai.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
;Janewoore
* 02. Janewoore: Wilhelm I. wurd köning faan Preussen.
* 09. Janewoore: Mississippi spleed ham faan dön Ferianigt Stooten uf.
* 10. Janewoore: Florida spleed ham faan dön Ferianigt Stooten uf.
* 11. Janewoore: Alabama spleed ham faan dön Ferianigt Stooten uf.
* 19. Janewoore: Georgia spleed ham faan dön Ferianigt Stooten uf.
* 26. Janewoore: Louisiana spleed ham faan dön Ferianigt Stooten uf.
* 29. Janewoore: Kansas wurd de 34. stoot faan dön Ferianigt Stooten.

;Febrewoore
* 01. Febrewoore: Texas spleed ham faan dön Ferianigt Stooten uf.
* 08. Febrewoore: Dön Konföderiaret Stooten foon Ameerika wurd faan Alabama, Florida, Georgia, Louisiana, Mississippi, South Carolina an Texas grünjlaanjen.
* 09. Febrewoore: Jefferson Davis wurd uun Montgomery, Alabama tu de prowisoorisk president faan dön Konföderiaret Stooten weelet.
* 18. Febrewoore: Jefferson Davis wurd amtelk de prowisoorisk president faan dön Konföderiaret Stooten.

;Marts-Deetsember 
* 04. Marts: Abraham Lincoln wurd de 16. president faan dön Ferianigt Stooten.
* 12. April: A uungrip üüb Fort Sumter uun South Carolina begand: a began faan de Ameerikoons Bürgerkrich.
* 13. April: A konföderiareten naam Fort Sumter.
* 17. April: Virginia spleed ham faan dön Ferianigt Stooten uf.
* 06. Mei: Arkansas spleed ham faan dön Ferianigt Stooten uf.
* 07. Mei: Tennessee spleed ham faan dön Ferianigt Stooten uf.
* 08. Mei: Richmond uun Virginia wurd hoodsteed faan dön Konföderiaret Stooten.
* 20. Mei: North Carolina spleed ham faan dön Ferianigt Stooten uf.
* 25. Jüüne: Abdülasis wurd sultaan faan det Osmaansk Rik.
* 21. Jüüle: De Iarst Slacht uun Bull Run, de iarst neemswäärt lunslacht uun de Ameerikoons Bürgerkrich, wurd streden. A Konföderiarten woon a slacht.
* 30. Oktuuber: Missouri spleed ham faan dön Ferianigt Stooten uf.
* 10. Deetsember: Kentucky wurd dial faan dön Konföderiaret Stooten.

## Biljen

Abraham_Lincoln_inauguration_1861.jpg|Abraham Lincoln wurd a president faan dön Ferianigt Stooten (4. Marts)
Bombardment_of_Fort_Sumter,_1861.png|At bombardiaring faan Fort Sumter (12.-13. April)


## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 04. Janewoore: Mehmed VI., letst sultaan faan det Osmaans Rik († 1926)
* 06. Janewoore: Victor Horta, fleemisk architekt († 1947)
* 08. Janewoore: Ietje Kooistra, waastfresk pedagooge an feminist († 1923)
* 07. Mei: Rabindranath Tagore, bengaals skriiwer an filosoof
* 11. Nofember: Juhani Aho, fins skriiwer († 1921)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 25. Jüüne: Abdülmedschid I., sultaan faan det Osmaansk Rik (* 1823)
* 26. Febrewoore: Taras Schewtschenko, ukrainisk dachter (* 1814)
* 14. Detsember: Albert faan Sachsen-Coburg an Gotha (* 1819)
1866

**1866** wiar det seeks-an-söstigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Mundai.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
**Ünbekäänd Dootem**
* Carl Theodor August Graf von Scheel-Plessen wurd de iarst boowerpresident faan det Sleeswich-Holstian Prowins.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 05. Janewoore: Sophie Kloerss, sjiisk skriiwer († 1927)
* 29. Mei: Akop Akopjan, armeens-sowjeetisk lyriker († 1937)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
1868

**1868** wiar det aacht-an-söstigst juar faan det 19. juarhunert. At juar wiar en skregeljuar an begand mä’n Weedensdai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 01. Marts: Sophie von Hohenberg-Chotek, wüf faan de uasterriks truunfuliger Franz Ferdinand († 1914)
* 18. Mei: Nikolaus II., keiser faan Ruslun († 1918)
* 29. Mei: Abdülmedschid II., letst osmaans kaliif († 1944)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
1876

**1876** wiar det seeks-an-sööwentigst juar faan det 19. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 30. Mei: Sultaan Abdülasis faan det Osmaans Rik wurd ufsaat. San nefe Murad V. wurd sultaan faan det Osmaans Rik.
* 01. August: Colorado wurd de 38. stoot faan dön Ferianigt Stooten.
* 31. August: Sultaan Murad V. faan det Osmaans Rik wurd ufsaat. San bruler Abdülhamid II. wurd sultaan.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 05. Janewoore: Konrad Adenauer, iarst bundeskansler faan det Bundesrepubliik Tjiisklun (* 1967)
* 29. April: Zewditu, keiserin faan Ethioopien 1916-1930 († 1930)
* 18. September: James Scullin, premier-minister faan Austraalien († 1953)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 10. Janewoore: Edmond de Coussemaker (* 1805)
* 24. Febrewoore: Joseph Jenkins Roberts, iarst an sööwenst president faan Libeeria (* 1809)
* 04. Jüüne: Abdülasis, 32. Sultaan faan det Osmaans Rik (* 1830)
1824

**1824** wiar det fjauer-an-twuntigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Tüürsdai.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 16. September: Karl X. wurd köning faan Frankrik.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 02. Marts: Bedřich Smetana, tschechisk komponist († 1884)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 19. April: George Gordon Byron, britisk skriiwer (* 1788)
* 01. Jüüle: Lachlan Macquarie, füft Guvernöör faan New South Wales (* 1762)
1877

**1877** wiar det sööwen-an-sööwentigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Mundai.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 01. Janewoore: Köningin Victoria faan det Ferianigt Köningrik wurd keiserin faan Inje.
* 05. Marts: Rutherford B. Hayes wurd president faan dön Ferianigt Stooten.
* 09. Mei: Rumeenien wurd suwereen.

**Ünbekäänd Dootem**
* At Chronik der Friesischen Uthlande faan C.P. Hansen wurd utden.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 22. Janewoore: Hjalmar Schacht, tjiisk poliitiker, beenkiir, minister an riksbeenkpresident († 1970)
* 13. Febrewoore: Jāzeps Mediņš, letisk komponist († 1947)
* 17. Febrewoore: André Maginot, fraansöösk poliitiker († 1932)
* 27. Mei: Isadora Duncan, US-ameerikoons daanser († 1927)
* 09. Jüüne: Anne Marie Basse, deensk konstmooler († 1960)
* 02. Jüüle: Hermann Hesse, tjiisk-sweitserisk skriiwer († 1962)
* 13. Jüüle: Erik Scavenius, deensk poliitiker an stootsmaan, minister-president († 1962)
* 04. September: Kārlis Ulmanis, minister-president an president faan Letlun († 1942)
* 11. September: Feliks Dserschinski, rüs beruufsrewolutschoneer († 1926)
* 22. Nofember: Endre Ady, ungaars skriiwer († 1919)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 06. Mei: Johan Ludvig Runeberg, fins skriiwer (* 1804)
* 03. September: Adolphe Thiers, president faan Frankrik (* 1797)
* 17. September: William Henry Fox Talbot, ingels footopioniir (* 1800)
* 17. Oktuuber: Johann Carl Fuhlrott, tjiisk natüürforsker (* 1803)
* 25. Oktuuber: Johannes Hansen, skriiwer (* 1854)
1880

**1880** wiar det tachentigst juar faan det 19. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 30. Oktuuber: Tegucigalpa wurd at hoodsteed faan Honduuras.
* 02. Nofember: Presidentskapswoolen uun dön Ferianigt Stooten: James A. Garfield wurd tu a president woolet.

**Ünbekäänd Dootem**
* Georg von Steinmann wurd boowerpresident faan det Sleeswich-Holstian Prowins.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 01. Janewoore: Schalom Asch, jidisch skriiwer an dramaatiker († 1957)
* 10. Janewoore: Manuel Azaña, spoons poliitiker an stootspresident († 1940)
* 27. Jüüne: Helen Keller, US-ameerikoons skriiwer († 1968)
* 08. August: Earle Page, premier-minister faan Austraalien († 1961)
* 26. August: Guillaume Apollinaire, fraansöösk dachter († 1918)
* 31. August: Wilhelmina, köningin faan Holun († 1962)
* 22. September: Christabel Pankhurst, britisk wüfenrochtler († 1958)
* 01. Nofember: Alfred Wegener, tjiisk meteoroloog, poolar- an geowedenskapsmaan († 1930)
* 31. Deetsember: George C. Marshall, US-ameerikoons generool an stootsmaan († 1959)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 08. Mei: Gustave Flaubert, fraansöösk skriiwer (* 1821)
* 05. Oktuuber: Jacques Offenbach, tjiisk-fraansöösk komponist (* 1819)
* 13. Deetsember: Martin Gropius, tjiisk architekt (* 1824)
1882

**1882** wiar det tau-an-tachentigst juar faan det 19. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 25. Janewoore: Virginia Woolf, britisk skriiwer († 1941)
* 30. Janewoore: Franklin Delano Roosevelt, 32. president faan dön Ferianigt Stooten († 1945)
* 02. Febrewoore: James Joyce, iirsk skriiwer († 1941)
* 07. April: Kurt von Schleicher, tjiisk rikskansler († 1934)
* 07. Jüüle: Janka Kupala, witjrüs skriiwer († 1942)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 2. Jüüne: Giuseppe Garibaldi, italjeens natsionalist (* 1807)
* 6. Deetsember: Anthony Trollope, ingels dachter (* 1815)
1883

**1883** wiar det trii-an-tachentigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Mundai.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 28. April: Benito Mussolini, diktaatoor faan Itaaljen († 1945)
* 05. Jüüne: John Maynard Keynes, britisk ökonoom, poliitiker an matemaatiker († 1946)
* 03. Jüüle: Franz Kafka, böömisk skriiwer († 1924)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 14. Marts: Karl Marx, tjiisk filosoof, ökonoom an jurnalist (* 1818)
1884

**1884** wiar det fjauer-an-tachentigst juar faan det 19. juarhunert. At juar wiar en skregeljuar an begand mä'n Teisdai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 18. Janewoore: Arthur Ransome, britisk skriiwer († 1967)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 19. Marts: Elias Lönnrot, finsk skriiwer (* 1802)
1892

**1892** wiar det tau-an-neegentigst juar faan det 19. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 03. Janewoore: J. R. R. Tolkien, ingels skriiwer an filoloog († 1973)
* 01. Marts: Ryūnosuke Akutagawa, jaapaans skriiwer († 1927)
* 11. Mei: Margaret Rutherford, ingels schauspeler († 1972)
* 08. Jüüle: Richard Aldington, ingels skriiwer († 1962)
* 23. Jüüle: Haile Selassie I., letst ethioopisk keiser († 1975)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 10. Janewoore: Heinrich Dorn, tjiisk komponist (* 1804)
1894

**1894** wiar det fjauer-an-neegentigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Mundai.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 15. Janewoore: Agoli-Agbo wurd köning faan Dahomey.
* 13. Marts: Uun Korea sluch saldooten faan't regiaring det iarst Donghak-Staheu faan büüren deel.
* 01. August: De Iarst Jaapaans-Schiinees Krich begand.
* 01. Nofember: Nikolaus II. wurd keiser faan Ruslun.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 20. Janewoore: Nishiwaki Junzaburō, jaapaans skriiwer († 1982)
* 30. Janewoore: Keiser Boris III. faan Bulgaarien († 1943)
* 10. Febrewoore: Harold Macmillan, britisk poliitiker an premier-minister († 1986)
* 14. Marts: Hans Reiffenstuel, tjiisk konstmooler († 1980)
* 13. April: Arthur Fadden, premier-minister faan Austraalien († 1973)
* 15. April: Nikita Chruschtschow, sowjetisk poliitiker an hood faan't regiaring († 1971)
* 13. Jüüle: Isaak Babel, sowjetisk skriiwer († 1941)
* 26. Jüüle: Aldous Huxley, britisk skriiwer († 1963)
* 24. August: Rudolf Geiger, tjiisk meteoroloog an kliimatoloog († 1981)
* 18. September: Ermilo Abreu Gómez, meksikaans skriiwer († 1971)
* 20. Deetsember: Robert Menzies, austraalisk premier-minister († 1978)
* 31. Deetsember: Pola Negri, poolsk schauspeler († 1987)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 05. Jüüle: Betty Paoli, tjiisk skriiwer (* 1814)
* 08. Jüüle: Wladimir Nikititsch Kaschperow, rüs komponist (* 1827)
* 01. Nofember: Aleksander III., keiser faan Ruslun (* 1845)
* 20. Nofember: Anton Rubinstein, rüs komponist, klawiarspeler an dirigent (* 1829)
* 03. Deetsember: Robert Louis Stevenson, skots skriiwer (* 1850)
1895

**1895** wiar det fiiw-an-neegentigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Teisdai.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 17. April: De Iarst Schiinees-Jaapaans Krich kaam tu aanj.
* 08. Nofember: De röntgenstrualen wurd faan Wilhelm Röntgen ütjfünjen.
* 18. Deetsember: Det Sleeswich-Holstian Lunsbibleteek wurd üüs en prowinsiaal bibleteek grünjlaanjen.
* Nuurd-Uastsia-Kanool, doomools *Kaiser-Wilhelm-Kanal* as klaar.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 01. Janewoore: J. Edgar Hoover, grünjleier faan det Federal Bureau of Investigation (FBI) († 1972)
* 13. Febrewoore: Kurt Noack, tjiisk komponist († 1945)
* 31. Marts: Otto Griebel, tjiisk konstmooler († 1972)
* 23. April: Ngaio Marsh, nei-sialuns skriiwer († 1982)
* 27. August: Heinrich Will, tjiisk konstmooler († 1943)
* 04. Oktuuber: Buster Keaton, US-amerikoons schauspeler an regisöör († 1966)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 20. Febrewoore: Frederick Douglass, ameerikoons skriiwer (* 1818)
* 28. September: Louis Pasteur, fransöösk wedenskapsmaan (* 1822)
1896

**1896** wiar det seeks-an-neegentigst juar faan det 19. juarhunert. At juar wiar en skregeljuar an begand mä’n Weedensdai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 04. Janewoore: Utah wurd de 45. stoot faan dön Ferianigt Stooten.
* 01. Marts: Bi a Slacht faan Adua sluch det ethioopisk armee oner Keiser Menelik II. en italjeens armee oner generool Baratieri.
* 6.-15. April: Iarst Olympisk Spalen faan’t naitidj wiar uun Atheen.
* 03. Nofember: Presidentskapswool uun det Ferianigt Stooten: wool faan William McKinley tu a president.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 04. Janewoore: André Masson, fraansöösk konstmooler († 1987)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 08. Janewoore: Paul Verlaine, fraansöösk dachter (* 1844)
* 20. Mei: Clara Schumann, tjiisk klawiarspeler, komponist, klawiarprufesor an editöör (* 1819)
1887

**1887** wiar det sööwen-an-tachentigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Saninj uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 12. August: Erwin Schrödinger, füüsiker († 1961)
* 06. Oktuuber: Le Corbusier, architekt († 1965)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
1899

**1899** wiar det njüügen-an-neegentigst juar faan det 19. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 11. Oktuuber: De Naist Buurenkrich begand.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 23. Febrewoore: Erich Kästner, tjiisk skriiwer, dreibukskriiwer an kabaretist († 1974)
* 11. Maarts: Frederik IX., köning faan Denemark (1947-1972).
* 24. August: Jorge Luis Borges, argentiins skriiwer († 1986)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 29. Janewoore: Alfred Sisley, fransöösk konstmooler (* 1839)
* 06. Febrewoore: Leo von Caprivi, tjiisk militeer an stootsmaan (* 1831)
* Marts: Arfst Arfsten, farwer, wiart, gertner an skriiwer (* 1812)
* 01. Jüüne: Klaus Groth, plaattjiisk dachter an skriiwer (* 1819)
1886

**1886** wiar det seeks-an-tachentigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Freidai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 30. Mei: Lorenz Braren, konstruktöör, onernemer an föörfeedernforsker († 1953)
* 16. September: Dorothea von Arronet, tjiisk-baltisk konstmooler, graafiker an ilustraator († 1973)
* 03. Oktuuber: Alain-Fournier, fraansöösk skriiwer († 1914)
* 01. Deetsember: Rex Stout, US-ameerikoons skriiwer († 1975)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
Zingiberales

**Zingiberales** san en order mä aacht plaantenfamilin. Jo haa hör nööm efter *[[Zingiber]]* (Ingefeer) an san sodenang a **Ingefeeroortagen**.

## Süstemaatik
efter APG III:

* Kostusplaanten (*[[Costaceae]]*)
* Bluumraid (*[[Cannaceae]]*)
* Homersjuaren (*[[Heliconiaceae]]*)
* Orchidantha (*[[Lowiaceae]]*)
* Strimelbleedplaanten (*[[Marantaceae]]*)
* Banaanen (*[[Musaceae]]*)
* Strelitzienplaanten (*[[Strelitziaceae]]*)
* Ingefeerplaanten (*[[Zingiberaceae]]*)

## Kwelen


## Luke uk diar
Banaanen

**Banaanen** (*Musaceae*) san en plaantenfamile mä 35 bit 42 slacher uun det kategorii *[[Zingiberales]]*.

## Süstemaatik
* *[[Banaan|Musa]]* L.: mä amanbi 30 slacher. Diar hiart uk at kultuur-banaan tu.
* *[[Ensete]]* Horan.: mä 6 bit 10 slacher.
* *[[Musella]]* (Franchet) C.Y.Wu ex H.W.Li: mä man ään slach:
*: *[[Musella lasiocarpa]]*

## Futnuuten


## Luke uk diar
Crassulaceae

A **Crassulaceae** san en plaantenfamile uun det order faan a Stianbreegern (Saxifragales). Sok plaanten haa böös sjok bleeden, huar jo weeder uun saamle kön.

## Süstemaatik
efter Thiede an Eggli:

* Onerfamile Sempervivoideae Arn.
** Triibus Telephieae (’t Hart) H.Ohba & Thiede
*** *[[Sinocrassula]]* A. Berger
*** *[[Kungia]]* K.T. Fu
*** *[[Meterostachys]]* Nakai
*** *[[Orostachys]]* Fisch. ex A. Berger
*** *[[Hylotelephium]]* H. Ohba
** Triibus Umbiliceae Meisn.
*** *[[Umbilicus]]* DC.
*** *[[Pseudosedum]]* A. Berger
*** *[[Rhodiola]]* L.
*** *[[Phedimus]]* Raf.
** Triibus Semperviveae Dumort.
*** *[[Sempervivum]]* L.
*** *[[Petrosedum]]* Grulich (= *Sedum* ser. *Rupestria* A. Berger)
** Triibus Aeonieae Thiede
*** *[[Aichryson]]* Webb & Berthel.
*** *[[Monanthes]]* Haw.
*** *[[Aeonium]]* Webb & Berthel.
** Triibus Sedeae Fr.
*** *[[Pistorinia]]* DC.
*** *[[Rosularia]]* (DC.) Stapf
*** *[[Prometheum]]* (A. Berger) H. Ohba
*** *[[Afrovivella]]* A. Berger
*** *[[Sedella]]* Britton & Rose
*** *[[Dudleya]]* Britton & Rose
*** *[[Sedum]]* L.
*** *[[Villadia]]* Rose
*** *[[Lenophyllum]]* Rose
*** *[[Graptopetalum]]* Rose
*** *[[Thompsonella]]* Britton & Rose
*** *[[Echeveria]]* DC.
*** *[[Pachyphytum]]* Link et al.

* Onerfamile Kalanchoideae A.Berger 
*** *[[Adromischus]]* Lem.
*** *[[Cotyledon]]* L.
*** *[[Kalanchoe]]* Adans.
*** *[[Tylecodon]]* Toelken

* Onerfamile Crassuloideae Burnett
*** *[[Crassula]]* L. 
*** *[[Hypagophytum]]* A. Berger

An do san diar noch hybriden:
* *[[× Cremnadia]]* C.H. Uhl
* *[[× Cremneria]]* Moran
* *[[× Cremnopetalum]]*
* *[[× Cremnosedum]]* Kimnach & G. Lyons
* *[[× Cremsonella]]* C.H. Uhl
* *[[× Dudleveria]]* G.D. Rowley
* *[[× Grapsonella]]* G.D. Rowley
* *[[× Graptoladia]]* C.H. Uhl
* *[[× Graptophytum]]*
* *[[× Graptosedum]]* G.D. Rowley
* *[[× Graptoveria]]* G.D. Rowley
* *[[× Lenaptopetalum]]* G.D. Rowley
* *[[× Lenophytum]]* C.H. Uhl
* *[[× Lenoveria]]* C.H. Uhl
* *[[× Pachyladia]]* C.H. Uhl
* *[[× Pachysedum]]* H. Jacobsen
* *[[× Pachyveria]]* Haage & Schmidt
* *[[× Sedadia]]* Moran
* *[[× Sedeveria]]* E. Walther
* *[[× Thompsophytum]]* C.H. Uhl
* *[[× Thompsosedum]]* C.H. Uhl
* *[[× Thompsoveria]]* C.H. Uhl
* *[[× Villeveria]]* C.H. Uhl

## Kwelen


## Luke uk diar
Stianpöber (Hylotelephium)

**Stianpöber** (*Hylotelephium*) as en skööl faan plaanten uun det famile (*Crassulaceae*). Di nööm komt faan det greks wurd „ύλη“ (hyle) för *walt* an „τηλέφιον“ (telephion) för *waltplaanten*.

## Slacher
H. anacampseros – H. angustum – H. bonnafousi – H. callichromum – H. caucasicum – H. cauticola – H. cyaneum – H. erythrostictum – H. ewersii – H. furusei – H. maximum – H. mingjinianum – H. pallescens – H. parvistamineum – H. pluricaule – H. populifolium – H. sanguineum – H. sieboldii – H. sordidum – H. specksii – H. spectabile – H. subcapitatum – H. tatarinowii – H. telephioides – H. telephium – H. tianschanicum – H. uralense – H. ussuriense – H. verticillatum – H. viride – H. viviparum

## Bilen

Sedum anacampseros (Alpes) 1.JPG|*Hylotelephium anacampseros*
Hylotelephium cauticolum1.jpg|*Hylotelephium cauticola*
Sedum sieboldii 02.jpg|*Hylotephium sieboldii*
Sedum spectabile 3.jpg|*Hylotelephium spectabile*
Sedum maximum 260808.jpg|*Hylotelephium telephium* subsp. *maximum*
Sedum fabaria a5.jpg|*Hylotelephium telephium* subsp. *fabaria*


## Luke uk diar
Stianpöber (Sedum)

**Stianpöber** (*Sedum*) as en skööl faan amanbi 420 plaantenslacher uun det famile Crassulaceae.

## Bilen

Sedum_Burrito_Donkeys_Tail_(4564745487).jpg|Sedum burrito
Sedum_debile_under_H._tessellata.JPG|Sedum debile
Sedum_floral_diagram.jpg|Bleeden münster


## Seksioonen
S. sect. Bracteata – S. sect. Centripetalia – S. sect. Filipes – S. sect. Fruticisedum – S. sect. Gormania – S. sect. Hobsonia – S. sect. Japonica – S. sect. Lanceolata – S. sect. Mexicali – S. sect. Oreades – S. sect. Orientalia – S. sect. Pachysedum – S. sect. Primuloida – S. sect. Sedum – S. sect. Smithia – S. sect. Stolonifera – S. sect. Tetrorum

#### Enkelt slacher
* (*[[Sedum adolphii]]*)
* *[[Sedum nussbaumerianum]]*

## Luke uk diar
Banaan

At **banaan** (*Musa*) as en plaant uun det famile faan a banaanen (*Musaceae*). At jaft wel amanbi 100 slacher faan banaanen. Tu iidjen as fööraal det suurt *Musa × paradisiaca* aptaanj wurden.

## Bilen

Bananas.jpg|So wurd banaanen ferkääft
Inside_a_wild-type_banana.jpg|Wil banaanen haa hard stian
Bananiers2.jpg|Banaanplaanten


## Wäärdaghaid
* 12 mg vitamiin C üüb 100g
* 20 µg folsüren üüb 100g
* föl Kalium, Magnesium, Phosphor, Iisen, Mangaan, Kööber an
* soker

## Luke uk diar
Luuken

**Luuken** (*Sempervivum*) san en skööl faan amanbi 200 plaantenslacher uun det famile *[[Crassulaceae]]*. Di latiinsk nööm komt faan *semper* för ‚leewen‘ an *vivus* för ‚laben‘ an ment wel soföl üs "lewet iiwag". Auer 7000 suurten san för guarder aptaanj wurden. Luuken san nai mä Aeonium.

## Bilen

Sempervivum calcareum1.jpg|*Sempervivum calcareum*
Jovibarba globifera globifera-3.JPG|*Sempervivum globiferum* subsp. *globiferum*
Sempervivum distribution map.png|Huar *Luuken* natüürelkerwiis föörkem


## Luke uk diar
Riiblisen

A **Riiblisen** (*Ribes*) san det iansagst skööl uun det plaantenfamile *Grossulariaceae* mä 140 bit 160 slacher.

## Onersköölen
R. subg. Berisia – R. subg. Grossularia – R. subg. Grossularioides – R. subg. Parilla – R. subg. Ribes

## Bekäänd slacher
* (Eegentelk) Riiblis (*Ribes rubrum*)
* Solbei (*Ribes nigrum*)
* Stikelbei, Stekebäär (*Ribes uva-crispa*)

## Luke uk diar
Riiblis

At (Eegentelk) **Riiblis** (*Ribes rubrum*) het uun Bayern an Uastenrik bal jüst so: *Rote Ribisel*. Hat as en plaant an uk en frücht uun det famile faan a *[[Grossulariaceae]]*.

## Bilen

Dovecote Farm, Newton near Geddington, Northants - geograph.org.uk - 1413853.jpg|Plaanten
Ribes rubrum2 ies.jpg|Bloos
Weiße Johannisbeere.JPG|At jaft uk witj riiblisen
Rote Johannisbeeren frisch gepflückt.JPG|Plooket riiblisen


## Luke uk diar
Capsaicin

**Capsaicin** (**CPS**) as en alkaloid an komt uun paprika-plaanten (*[[Capsicum]]*) föör. Diar kön *Capsaicinoiden* ütj wonen wurd. Jo haa nian klöör an smaääk skarep.

## Scoville-Skaala
Hü skarep wat smääkt, koon mä det Scoville-skaala meeden wurd:

## Capsaicinoiden

## Futnuuten
Alkaloid

**Alkaloiiden** (det wurd komt faan  an greks *-oides*: ‚lik‘, det ‚liket ääsk‘) san natüürelk föörkemen cheemisk ferbinjangen, an jo haa grat iinflööd üüb di minsk an sin sünjhaid. Diar wurd son 10.000 ferbinjangen tu tääld. Alkaloiiden san giftag.

## Iindialang
* Alkaloiden mä heterocyclisk Stikstoof
** Pyrrolidin-Alkaloiden: t. b. Hygrin
** Steroid-Alkaloiden: t. b. Solanin
** Pyridin-Alkaloiden: t. b. Nicotin, Anabasin
** Piperidin-Alkaloiden: t. b. Piperin
** Tropan-Alkaloiden: t. b. Atropin, Cocain, Hyoscyamin, Scopolamin
** Chinolin-Alkaloiden: t. b. Chinin, Chinidin
** Isochinolin-Alkaloiden: t. b. Morphin, Codein, Papaverin, Berberin, Tubocurarin
** Indol-Alkaloiden: t. b. Ajmalin, Ergotamin, Yohimbin, Reserpin, Strychnin, Psilocybin
** Purin-Alkaloiden: t. b. Coffein, Theophyllin, Theobromin
* Alkaloiden mä acyclisk Stikstoof: t. b. Ephedrin, Mescalin

## Luke uk diar
Solbei

**Solbei** (*Ribes nigrum*) het en plaant an uk sin früchten uun det famile *Grossulariaceae*. Uun a Sweits sait'am uk *Cassis*.

## Suurten
* 'ECM': grat beien, kurt drüüwen
* 'Titania': stark plaant, kurt staal
* 'Tsema': lung drüüwen
* 'Ometa': madellung drüüwen, gud smaag
* 'Bona': grat beien, gud smaag
* 'Silvergieters Suarten': stark plaant, grat an swet beien

## Luke uk diar

*
Henepplaanten

**Henepplaanten** (Cannabaceae) san en plaantenfamile uun det order faan a *[[Rosales]]* mä amanbi 170 slacher. A wichtagsten san was henep an hoop.

## Süstemaatik
efter GRIN:

* *[[Aphananthe]]* Planch. (Syn.: *Homoioceltis* Blume, *Mirandaceltis* Sharp)
* Henep (*Cannabis* L.)
* *[[Celtis]]* (Syn.: *Momisia* F.Dietr., *Sparrea* Hunz. & Dottori)
* *[[Chaetacme]]* Planch. (Syn.: *Chaetachme* Planch., orth. var.)
* *[[Gironniera]]* Gaudich. (Syn.: *Helminthospermum* Thwaites, *Nematostigma* Planch.)
* Hoop (*Humulus* L., Syn.: *Humulopsis* Grudz., *Lupulus* Mill.)
* *[[Lozanella]]* Greenm. (iar uun Ulmaceae)
* *[[Parasponia]]* Miq.
* *[[Pteroceltis]]* Maxim.
* *[[Trema]]* Lour. (Syn.: *Sponia* Comm. ex Decne.)

## Futnuuten


## Luke uk diar
Hoop

**Hoop** (*Humulus*) as en skööl faan trii plaantenslacher uun det famile faan a henepplaanten (*Cannabaceae*). Jo kem bluas üüb a nuurdelk eerdheleft föör. Di wichtagst slach as di Echt Hoop, diar woort biir faan maaget.

## Slacher
* Echt Hoop (*Humulus lupulus* L.)
* Japoonsk Hoop (*Humulus scandens* (Lour.) Merr., Syn.: *Antidesma scandens* Lour., *Humulopsis scandens* (Lour.) Grudzinskaja, *Humulus japonicus* Sieb. & Zucc.)
* Yunnan-Hoop (*Humulus yunnanensis* Hu)

## Luke uk diar
Echt Hoop

**Echt Hoop** (*Humulus lupulus*) as en plaant uun det famile faan a Henepplaanten (*Cannabaceae*).  Diar woort biir faan maaget. Hoop woort uk uun a medesiin iinsaat.

## Bilen

Hamei.jpg|Hoopplaanten
Humulus lupulus Dolden.jpg|Hoopfrüchten
Hop_Press_at_Beltring_Hop_Farm_-_geograph.org.uk_-_1498472.jpg|Ual hooppres


## Suurten
### Aroomahoop
* Hallertauer Mittelfrüher
* Hersbrucker Spät
* Spalter
* Tettnanger
* Hallertauer Tradition
* Perle
* Spalter Select
* Saphir
* Opal
* Smaragd
### Baterhoop
* Northern Brewer
* Nugget
* Wye Target
* Hallertauer Magnum
* Hallertauer Taurus
* Hallertauer Merkur
* Herkules

## Luke uk diar
Braannäädelplaanten

**Braannäädelplaanten** (*Urticaceae*) san en plaantenfamile uun det order faan a *[[Rosales]]*. Diar hiar wel son 2.625 slacher tu.

## Triibuus
Boehmerieae – Cecropieae – Elatostemateae – Forsskaoleae – Parietarieae – Urticeae

## Sköölen

## Luke uk diar
Braannäädler

**Braannäädler**,  **Blaanern** (*Urtica*) san en skööl faan plaanten uun det famile *[[Urticaceae]]*.

## Slacher
### Uun Madel-[[Euroopa]]
* *[[Urtica atrovirens]]* Req. ex Loisel.
* *[[Urtica bianorii]]* (Knoche) Paiva
* *[[Urtica cannabina]]* L.
* Grat Braannäädel (*Urtica dioica* L.)
* *[[Urtica kioviensis]]* Rogow.
* *[[Urtica membranacea]]* Poir. ex Savigny
* *[[Urtica morifolia]]* Poir.
* *[[Urtica pilulifera]]* L.
* *[[Urtica pubescens]]* Ledeb.
* *[[Urtica rupestris]]* Guss.
* *[[Urtica sondenii]]* (Simmons) Avrorin ex Geltman
* *[[Urtica stachyoides]]* Webb & Benth.
* Letj Braannäädel (*Urtica urens* L.)

### Bütjen faan Euroopa
* *[[Urtica angustifolia]]* Fisch. ex Hornem. 
* *[[Urtica ardens]]* Link 
* *[[Urtica aspera]]* Petrie
* *[[Urtica atrichocaulis]]* (Hand.-Mazz.) C.J.Chen 
* *[[Urtica aucklandica]]* Hook.f.
* *[[Urtica australis]]* Hook.f.
* *[[Urtica ballotifolia]]* Wedd. 
* *[[Urtica berteroana]]* Phil. 
* *[[Urtica buchtienii]]* Ross 
* *[[Urtica chamaedryoides]]* Pursh 
* *[[Urtica circularis]]* Sorarú 
* *[[Urtica echinata]]* Benth. 
* *[[Urtica ferox]]* G.Forst.
* *[[Urtica fissa]]* E.Pritz. 
* *[[Urtica flabellata]]* Kunth 
* *[[Urtica glomeruliflora]]* Steud. 
* *[[Urtica haussknechtii]]* Boiss. 
* *[[Urtica hyperborea]]* Jacq. ex Wedd. 
* *[[Urtica incisa]]* Poir.
* *[[Urtica laetevirens]]* Maxim. 
* *[[Urtica leptophylla]]* Kunth 
* *[[Urtica lilloi]]* (Hauman) Geltman 
* *[[Urtica linearifolia]]* (Hook.f.) Cockayne
* *[[Urtica longispica]]* Killip 
* *[[Urtica macbridei]]* Killip 
* *[[Urtica magellanica]]* Juss. ex Poir. 
* *[[Urtica mairei]]* H.Lév. 
* *[[Urtica masafuerae]]* Phil. 
* *[[Urtica mexicana]]* Liebm. 
* *[[Urtica mollis]]* Steud. 
* *[[Urtica orizabae]]* Liebm. 
* *[[Urtica parviflora]]* Roxb. 
* *[[Urtica platyphylla]]* Wedd. 
* *[[Urtica praetermissa]]* V.W.Steinm. 
* *[[Urtica spiralis]]* Blume 
* *[[Urtica taiwaniana]]* S.S.Ying 
* *[[Urtica thunbergiana]]* Sieb.& Zucc. 
* *[[Urtica triangularis]]* Hand.-Mazz. 
* *[[Urtica trichantha]]* (Wedd.) Acevedo & Navas

## Luke uk diar