open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bansko (Gemeend)

Det **Bansko Gemeend** (üüb Bulgaars: Община Банско *Obština Bansko*) as en gemeend uun det Blagoewgrad Prowins uun Bulgaarien. At gemeend leit uun a uast faan't prowins. Det hee 13.125 lidj (2011). At hoodsteed faan't gemeend as Bansko.

## Geografii

### Steeden an Taarpen
* Bansko (Банско)
* Gostun (Гостун)
* Dobrinischte (Добринище)
* Kremen (Кремен)

## Kwelen
Belitsa (Gemeend)

Det **Belitsa Gemeend** (üüb Bulgaars: Община Белица *Obština Belica*) as en gemeend uun det Blagoewgrad Prowins uun Bulgaarien. At gemeend leit uun a nuurduast faan't prowins. Det hee 9927 lidj (2011). At hoodsteed faan't gemeend as Belitsa.

## Geografii

Dön Rila Berger stun uun a nuurd faan't gemeend.

### Steeden an Taarpen
* Babjak (Бабяк) 	
* Belitsa (Белица) 	
* Gorno Kraischte (Горно Краище) 	
* Gelebowo (Гълъбово) 	
* Dagonowo (Дагоново) 	
* Slataritsa (Златарица) 	
* Kraischte (Краище)
* Kusjowo (Кузьово)
* Ljutowo (Лютово)
* Ortsewo (Орцево)
* Palatik (Палатик)
* Tschereschowo (Черешово)

## Kwelen
Blagoewgrad (Gemeend)

Det **Blagoewgrad Gemeend** (üüb Bulgaars: Община Благоевград *Obština Blagoewgrad*) as en gemeend uun det Blagoewgrad Prowins uun Bulgaarien. At gemeend leit uun a nuurdwaast faan't prowins. Det hee 77.441 lidj (2011). At hoodsteed faan't gemeend as Blagoewgrad.

## Geografii

Dön Rila Berger stun uun a nuurduast faan't gemeend.

### Steeden an Taarpen
* Blagoewgrad (Благоевград) - Riltsi (Рилци) - Pokrownik (Покровник) - Padesch (Падеш) - Tserowo (Церово) - Belo pole (Бело поле) - Isgrew (Изгрев) - Belgartschewo (Българчево) - Selischte (Селище) - Logodasch (Логодаж) - Selendol (Зелендол) - Leschko (Лешко) - Elenowo (Еленово) - Derbawa (Дъбрава) - Drenkowo (Дренково) - Bistritsa (Бистрица) - Butschino (Бучино) - Gorno Chersowo (Горно Хърсово) - Moschtanets (Мощанец) - Delwino (Делвино) - Marulewo (Марулево) - Gabrowo (Габрово) - Klisura (Клисура) - Obel (Обел) - Debotschina (Дебочица) - Lisija (Лисия).

## Kwelen
Chadschidimowo (Gemeend)

Det **Chadschidimowo Gemeend** (üüb Bulgaars: Община Хаджидимово *Obština Hadžidimovo*) as en gemeend uun det Blagoewgrad Prowins uun Bulgaarien. At gemeend leit uun a süüduast faan't prowins. Det hee 10.091 lidj (2011). At hoodsteed faan't gemeend as Chadschidimowo.

## Geografii

Dial faan a Rhodopen stun uun a nuurduast faan't gemeend.

### Steeden an Taarpen
* Chadschidimowo (Хаджидимово) - Ablanitsa (Абланица) - Beslen (Беслен) - Blatska (Блатска) - Gaitaninowo (Гайтаниново) - Ilinden (Илинден) - Kopriwlen (Копривлен) - Leki (Лъки) - Nowa Lowtscha (Нова Ловча) - Nowo Leski (Ново Лески) - Paril (Парил) - Petrelik (Петрелик) - Sadowo (Садово) - Teplen (Теплен) - Teschowo (Тешово).

## Kwelen
Germen (Gemeend)

Det **Germen Gemeend** (üüb Bulgaars: Община Гърмен *Obština Gărmen*) as en gemeend uun det Blagoewgrad Prowins uun Bulgaarien. At gemeend leit uun a süüduast faan't prowins. Det hee 14.981 lidj (2011). At hoodsteed faan't gemeend as Germen.

## Geografii

Det miast faan't gemeend as uun en dial faan a Rhodopen.

### Steeden an Taarpen
* Germen (Гърмен) - Baldewo (Балдево) - Debnitsa (Дъбница) - Debren (Дебрен) - Dolno Drjanowo (Долно Дряново) - Gorno Drjanowo (Горно Дряново) - Chwostjane (Хвостяне) - Kowatschewitsa (Ковачевица) - Kruschewo (Крушево) - Leschten (Лещен) - Martschewo (Марчево) - Ognjanowo (Огняново) - Oresche (Ореше) - Osikowo (Осиково) - Ribnowo (Рибново) - Skrebatno (Скребатно).

## Kwelen
Alina Paulsen

**Alina Paulsen** (* 1995 uun Bualagsem) as en konstmooler an musiiker, diar fööraal mä K-Pop uun Seoul grat ütjkimen as. Ööder konstler nöömer san Blush Davis of Ruuth.

Alina bedraft en galerii uun Bualagsem, an skraft al staken, sant hat 16 of 17 as. Oober tuiarst hää't konst studiaret. Do waaget Alina di straal tu Süüdkorea, an skraft för det *boyband* BTS det stak *Life goes on*. Tuup mä ööder muusikern üs Glockenbach, Ásdís of ClockClock skraft hat staken, diar auer a miaten gud uunkem. För det faan Jimin süngen stak *Like Crazy* hää't gulen an plaatin prisen wonen, an sted tidjwiis üüb plaats ian faan a US-amerikoonsk *single charts*.

## Luke uk diar
* aanj wääbsteed faan Alina Paulsen
* Portree faan Alina üüb shz.de
* Ruuth üüb spotify.com ; Ruuth üüb youtube.com
* Blush Davis üüb spotify.com ; Blush Davis üüb youtube.com
* Like Crazy bi't NBC *Tonight Show* üüb youtube.com
* Iindrach üüb wikidata

**Musiik fan Blush Davis**

* "Begging" üp Youtube
* Playlist fan Blush Davis üp Youtube
Bansko

**Bansko** (üüb Bulgaars: Банско) as en steed uun det Blagoewgrad Prowins uun Bulgaarien. At steed leit uun a uast faan't prowins. Det hee 9062 lidj (2021). Det as at hoodsteed faan det Bansko Gemeend.

## Geografii
Uun a süüd faan't steed stäänt Todorka (2746 m), een faan a berger uun dön Pirin Berger.

## At Belukin Wäärt

Bansko - Museum House of Neofit Rilski 01.jpg|Neofit Rilski sin Hüsmuseum
Веляновата_къща_Банско.JPG|Weljan Museum


## Kwelen
Kresna (Gemeend)

Det **Kresna Gemeend** (üüb Bulgaars: Община Кресна *Obština Kresna*) as en gemeend uun det Blagoewgrad Prowins uun Bulgaarien. At gemeend leit uun a waast faan't prowins. Det hee 5441 lidj (2011). At hoodsteed faan't gemeend as Kresna.

## Geografii

Dön Rila Berger stun uun a nuurduast faan't gemeend. De Struma Struum leept troch a maden.

### Steeden an Taarpen
* Kresna (Кресна)
* Dolna Gradeschnitsa (Долна Градешница)
* Eserets (Езерец)
* Gorna Bresnitsa (Горна Брезница)
* Oschtawa (Ощава)
* Sliwnitsa (Сливница)
* Stara Kresna (Стара Кресна)
* Wlachi (Влахи)

## Kwelen
Aserbaidschaansk Manat

Di **Aserbaidschaansk Manat** (Aserbaidschaansk: Azərbaycan Manatı) as at münt faan Aserbaidschaan sant 1992. 1 Manat as 100 Qepik (Aserbaidschaansk: Qəpik). Hi woort faan't Sentraalbeenk faan Aserbaidschaan ütjden.

Diar san jilstaken faan 1, 3, 5, 10, 20 an 50 Qepik, an jilskiiner mä 1, 5, 10, 20, 50, 100, 200 an 500 Manat.

## Jil
### Jilstaken

1 Azerbaijani qəpik Obverse.jpg|thumb|left|1 Qepik (Föörsidj)
1 Azerbaijani qəpik Reverse.jpg|thumb|left|1 Qepik (Ragsidj)
3 Azerbaijani qəpik Obverse.jpg|thumb|left|3 Qepik (Föörsidj)
3 Azerbaijani qəpik Reverse.jpg|thumb|left|3 Qepik (Ragsidj)
5 Azerbaijani qəpik Obverse.jpg|thumb|left|5 Qepik (Föörsidj)
5 Azerbaijani qəpik Reverse.jpg|thumb|left|5 Qepik (Ragsidj)
10 Azerbaijani qəpik Obverse.jpg|thumb|left|10 Qepik (Föörsidj)
10 Azerbaijani qəpik Reverse.jpg|thumb|left|10 Qepik (Ragsidj)
20 Azerbaijani qəpik Obverse.jpg|thumb|left|20 Qepik (Föörsidj)
20 Azerbaijani qəpik Reverse.jpg|thumb|left|20 Qepik (Ragsidj)
50 Azerbaijani qəpik Obverse.jpg|thumb|left|50 Qepik (Föörsidj)
50 Azerbaijani qəpik Reverse.jpg|thumb|left|50 Qepik (Ragsidj)


### Jilskiiner

1 manat obv.jpg|thumb|left|1 Manat (Föörsidj)
1 manat rev.jpg|thumb|left|1 Manat (Ragsidj)
5 manat obv.jpg|thumb|left|5 Manat (Föörsidj)
5 manat rev.jpg|thumb|left|5 Manat (Ragsidj)
10 manat obv.jpg|thumb|left|10 Manat (Föörsidj)
10 manat rev.jpg|thumb|left|10 Manat (Ragsidj)
20 manat obv.jpg|thumb|left|20 Manat (Föörsidj)
20 manat rev.jpg|thumb|left|20 Manat (Ragsidj)
50-manat front.jpg|thumb|left|50 Manat (Föörsidj)
50-manat.jpg|thumb|left|50 Manat (Ragsidj)
100 manat obv.jpg|thumb|left|100 Manat (Föörsidj)
100 manat rev.jpg|thumb|left|100 Manat (Ragsidj)
200 Azerbaijani manat in 2018 Obverse.jpg|thumb|left|200 Manat (Föörsidj)
200 Azerbaijani manat in 2018 Reverse.jpg|thumb|left|200 Manat (Ragsidj)
Azerbaijan 500 manat Karabakh obverse.jpg|thumb|left|500 Manat (Föörsidj)
Azerbaijan 500 manat Karabakh reverse.jpg|thumb|left|500 Manat (Ragsidj) grater bil


## Luke uk diar

* Sentraalbeenk faan Aserbaidschaan ( an )
Sentraalbeenk faan Aserbaidschaan

At **Sentraalbeenk faan Aserbaidschaan** (Aserbaidschaansk: Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı) as det stootsbeenk faan di waastasiaatisk stoot Aserbaidschaan.

Hat as 1992 grünjlaanj wurden, sat uun't hoodstääd Baku, an dää det münt Aserbaidschaansk Manat ütj.

## Luke uk diar

* Sentraalbeenk faan Aserbaidschaan ( an )
Helmut Debus

**Helmut Debus** (* 3. Mei 1949 uun Hartenrod, Hessen) as en plaatsjiisken sjonger an stakenskriiwer. Hi lewet uun Brake, Lunkreis Weesermaask, huar hi iarst üs jong gast plaatsjiisk liard hää.

## Iarangen
* 1989 Bad Bevensen-Pris
* 1990 Konstlerstipendium faan Niidersaksen
* 1999 Plaatsjiisk Literatuurpris faan't Stääd Kappeln
* 2004 Kulturpris faan't Oldenburgische Landschaft
* 2014 Sjiisk Musiikautoorenpris faan a GEMA (föörslaanj)
* 2022 Pris faan a Sjiisk Plaadenkritik för *Angst legg di slapen* faan 2022

## Plaaden
* 1976: *Wo ik herkam*
* 1977: *Wat ik meen*
* 1978: *För all dat*
* 1979: *Kaamt tohoop*
* 1980: *In dit platte Land*
* 1981: *As een Strom*
* 1982: *Waterland*
* 1983: *Wohen*
* 1985: *Vullmaand*
* 1988: *Morgenfloot*
* 1991: *Wille Harten*
* 1994: *Afsiet vun Tiet*
* 1997: *Möven seilt up Wind*
* 1999: *Vullmaand & Morgenfloot* (Neuauflage der beiden gleichnamigen LPs auf einer CD)
* 2000: *Twuschen Ankommen un Afscheed*
* 2005: *Steern un Strom*
* 2009: *Sacht bi Nacht*
* 2012: *Dreihen un weihen*
* 2015: *Liekut un anners rum*
* 2019: *Frömde Frünnen*
* 2022: *Angst legg di slapen*

## Luke uk diar
* Helmut Debus, Peter K. Kirchhof (Hrsg.): *Mien plattdüütsch Singbook.* Florian Noetzel Verlag, Wilhelmshaven 2005, 
* Wääbsteed faan Helmut Debus
Piatkowski & Rieck

**Piatkowski & Rieck** wiar en sjonger duo uun Mecklenborag faan 1975 bit 1993. Det wiar Joachim Piatkowski an Wolfgang Rieck, an jo soong üüb plaatsjiisk. Grat iinflööd üüb hör musiik hed Helmut Debus.

## Iarangen
* 1979: Pris faan a kultuurminister bi a 5. Chanson Daar faan a DDR
* 1980: Gulen medalje bi a *werker festspalen*
* 1985: Kultuurpris faan't Stääd Rostock
* 1987: Bad Bevensen-Pris
* 1988: Kultuurpris faan a Betsirk Rostock

## Plaaden
* 1980: *Plattdütsch gistern un hüt* (Litera), mad öödern 
* 1983: *Plattdeutsche Lieder* (Amiga) 
* 1987: *Utkiek* (Amiga) 
* 1991: *Old-Meklenburg for Ever* 

## Kwelen
Raslog (Gemeend)

Det **Raslog Gemeend** (üüb Bulgaars: Община Разлог *Obština Razlog*) as en gemeend uun det Blagoewgrad Prowins uun Bulgaarien. At gemeend leit uun a nuurduast faan't prowins. Det hee 20.598 lidj (2011). At hoodsteed faan't gemeend as Raslog.

## Geografii

Dön Rila Berger stun uun a nuurdwaast, dön Pirin Berger uun a süüdwaast an a Rhodopen uun a uast.

### Steeden an Taarpen
* Banja (Баня)	
* Batschewo (Бачево)
* Godlewo (Годлево)	
* Gorno Draglischte (Горно Драглище)
* Dobersko (Добърско)	
* Dolno Draglischte (Долно Драглище)
* Eleschnitsa (Елешница)	
* Razlog (Разлог)

## Kwelen
Gotse Deltschew (Gemeend)

Det **Gotse Deltschew Gemeend** (üüb Bulgaars: Община Гоце Делчев *Obština Goce Delčev*) as en gemeend uun det Blagoewgrad Prowins uun Bulgaarien. At gemeend leit uun a süüduast faan't prowins. Det hee 31.236 lidj (2011). At hoodsteed faan't gemeend as Gotse Delchev.

## Geografii

Dön Pirin Berger stun uun a waast faan't gemeend. De huuchst ponkt uun't gemeend as Tschengeltschal (2709 m), wat uun a nuurdwaast stäänt. Öler wichtig berger san Orelek (2099 m) an Sweschtnik (1975) uun a süüdwaast.

### Steeden an Taarpen
* Gotse Deltschew (Гоце Делчев)	- Banitschan (Баничан) - Borowo (Борово) - Bresnitsa (Брезница) - Bukowo (Буково) - Deltschewo (Делчево) - Dobrotino (Добротино) - Gospodintsi (Господинци) - Kornitsa (Корница) - Leschnitsa (Лъжница) - Musomischta (Мусомища).

## Kwelen
Jakoruda (Gemeend)

Det **Jakoruda Gemeend** (üüb Bulgaars: Община Якоруда *Obština Jakoruda*) as en gemeend uun det Blagoewgrad Prowins uun Bulgaarien. At gemeend leit uun a nuurduast faan't prowins. Det hee 10.731 lidj (2011). At hoodsteed faan't gemeend as Jakoruda.

## Geografii

Dön Rila Berger stun uun a nuurd faan't gemeend. De huuchst ponkt uun't gemeend as Mantscho (2771 m).

### Steeden an Taarpen
* Awramowo (Аврамово)
* Bel kamen (Бел камен)	
* Buntsewo (Бунцево)	
* Konarsko (Конарско)
* Smolewo (Смолево)
* Tscherna Mesta (Черна Места)	
* Юруково (Jurukowo)	
* Jakoruda (Якоруда)

## Kwelen
Satowtscha (Gemeend)

Det **Satowtscha Gemeend** (üüb Bulgaars: Община Сатовча *Obština Satovča*) as en gemeend uun det Blagoewgrad Prowins uun Bulgaarien. At gemeend leit uun a süüduast faan't prowins. Det hee 15.444 lidj (2011). At hoodsteed faan't gemeend as Satowtscha.

## Geografii

A Rhodopen stun uun a nuurduast faan't gemeend.

### Steeden an Taarpen
* Bogolin (Боголин)
* Baklinowo (Ваклиново)	
* Welkosel (Вълкосел)	
* Godeschewo (Годешево)	
* Dolen (Долен)	
* Schischewo (Жижево)	
* Kotschan (Кочан)
* Kribul (Крибул)
* Marulewo (Марулево)	
* Pletena (Плетена)	
* Satowtscha (Сатовча)	
* Slaschten (Слащен)	
* Tuchowischta (Туховища)	
* Fergowo (Фъргово)

## Kwelen
Simitli (Gemeend)

Det **Simitli Gemeend** (üüb Bulgaars: Община Симитли *Obština Simitli*) as en gemeend uun det Blagoewgrad Prowins uun Bulgaarien. At gemeend leit uun a nuurdwaast faan't prowins. Det hee 14.283 lidj (2011). At hoodsteed faan't gemeend as Simitli.

## Geografii

Dön Rila Berger stun uun a nuurduast and dön Pirin Berger uun a süüduast faan't gemeend.

### Steeden an Taarpen
* Breschani (Брежани) - Brestowo (Брестово) - Gorno Osenowo (Горно Осеново) - Gradewo (Градево) - Dokatitschewo (Докатичево) - Dolno Osenowo (Долно Осеново) - Schelesnitsa (Железница) - Krupnik (Крупник) - Metschkul (Мечкул) - Polena (Полена) - Poleto (Полето) - Rakitna (Ракитна) - Senokos (Сенокос) - Simitli (Симитли) - Suchostrel (Сухострел) - Sushitsa (Сушица) - Troskowo (Тросково) - Tschernitsche (Черниче).

## Kwelen
Boboschewo (Gemeend)

Det **Boboschewo Gemeend** (üüb Bulgaars: Община Бобошево *Obština Boboševo*) as en gemeend uun det Kjustendil Prowins uun Bulgaarien. At gemeend leit uun a süüd faan't prowins. Det hee 2282 lidj (2023). At hoodsteed faan't gemeend as Boboschewo.

## Kwelen
Snütj an Kloks Kraankes

At **Snütj an Kloks Kraankes** (huuchsjiisk: *Maul- und Klauenseuche* (**MKS**), ingelsk: *Foot-and-mouth disease* (**FMD**)) as en wiirus kraankes, diar fööraal bi beesten an swin apdaaget, man uk bi ööder Paartuanet Kloksdiarten üs reen, siigen an sjep. Hingster fu det ei, an  minsken normoolerwiis uk ei.


Maulklauenseuche.jpg|
Maul und Klauenseuche.jpg|



Det kraankes woort ütjliaset faan't MKSV wiirus (ingelsk: FMDV), an as huuch uunsteegen. Uun Janewoore 2025 as di wiirus sant loong tidj ans weder uun Sjiisklun ütjbreegen, an aal a tiiren üüb det büürsteed wurd duad maaget. An det hialer regiuun trinjam det büürsted woort ufseekert, amdat diar nian tiiren muar iin of ütj kem.

## Luke uk diar
Unerwäis

**Unerwäis** as en wiideo podcast (en rä mä letj filmer) faan a NDR auer enkelt Fresken. Jo beracht diar auer hör leewent, an wat det leewent uun Nuurdfresklun för jo ütjmaaget.

Am dat uk Huuchsjiisken det ferstun kön, haa a spreegen teksten huuchsjiisk onertiitel. Diar kem wel arke juar son tau of trii nei fulgen ütj, an dü könst jo fiiw juar loong uunluke an -harke. Jo san leewen tjiin bit twuntag minüüten lung.

A iarst fulgen wiar auer: (mä ferwisang tu det NDR sidj)
# Peter Brauer (10/2023)
# Maren Jessen (12/2023)
# Mattis Brodersen (02/2024)
# Ellin Nickelsen (07/2024)
# Gary Funck (12/2024)
# Kinka Tadsen (02/2025)
# Rörd Braren (09/2025)
# Hanna Plaß (01/2026)

## Luke uk diar
* NDR
Beate S. Lech

**Beate Slettevoll Lech** (* 10. April 1974 uun Volda, Møre og Romsdal) as en noorsk jazzmusiiker. Hat sjongt, komponiaret an skraft teksten uun modern jazz. 

Beate hää mä 'Folk & Røvere' tuupspelet, an uk mä 'Metropolitan'. Bekäänd wurden as hat mä det kapel 'Beady Belle'.

## Diskografii
; Solo
* 2011: *Min Song Og Hjarteskatt* (Kirkelig Kulturverksted) 
* 2014: *Høgtidsrom* (Kirkelig Kulturverksted), mä SKRUK

; Mä Beady Belle
* 2001: *Home* (Jazzland)
* 2003: *Cewbeagappic* (Jazzland)
* 2005: *Closer* (Jazzland)
* 2008: *Belvedere* (Jazzland), mä India Arie Simpson an Jamie Cullum
* 2010: *At Welding Bridge* (Jazzland)
* 2013: *Cricklewood Broadway* (Jazzland)
* 2015: *Songs From a Decade - The Best of Beady Belle* (Jazzland)

; Mä Metropolitan
* 1999: *Metropolitan* (Columbia Records)
* 2004: *Love Is Blind* (Curling Legs)

## Luke uk diar
* discogs.com Beate Lech
* discogs.com Beady Belle
Lanna

**Lanna**, **Nuurdthailuns** of **Yuan** (aanj nööm:  **Kam Müang** , ;  ) as en slach faan Tai-Kadai spriaken, diar faan son sääks miljoon minsken uun Nuurdthailun, an dialwiis uk uun Laos snaaket woort. Hat as nai mä Thai an Lao.

Lanna hää en aanj skraft, üüb Lanna: „Tua Müang“

## Luke uk diar
* Köningrik faan Lan Na
Aedes albopictus

***Aedes albopictus*** of uk *Stegomyia albopicta* as det **Asiaatisk Tiigermag**. Hat as en slach faan Steegmagen (Culicidae), an lewet fööraal uun Süüd- an Süüduastaasien.

Hat suragt för't auerdreegen faan wiiren. Jodiar wiiren kön swaar kraankhaiden ütjliase, soken üs denguefiiber of zikafiiber.

Sant a 1990er juaren komt at Asiaatisk Tiigermag uk muar an muar uun Euroopa föör.

## Luke uk diar
* 
*
Namur (Steed)

**Namur** as at hoodsteed faan det Namur Prowins uun Belgien. Diar wene gud 110.000 lidj.


Namen wapen.svg|Woopen
Flag of Namur.svg|Flag


## Luke uk diar
Bergen (Belgien)

**Bergen** (uüb Fraansöösk amtelk *Mons*) as at hoodsteed faan det Hennegau Prowins uun Belgien. Diar wene knaap 100.000 lidj.


Mons wapen.svg|Woopen
Flag of Mons.svg|Flag


## Luke uk diar
Thuin

**Thuin** [] as en gemeen uun't Prowins Hennegau (Belgien). Diar wene son 15.000 lidj. Thuin leit uun a Wallonii, an as hoodsteed faan't Arrondissement Thuin. Efter Thuin as uk at *Thuidinie*, det regiuun diar näämd wurden.


Thuin wapen.svg|Woopen
Flag of Thuin.gif|Flag


## Luke uk diar
Ei komutatiif geometrii

**Ei komutatiif geometrii** as en teorii uun a matematiik, diar fööraal faan di matemaatiker Alain Connes ütjwerket wurden as. Diar uun gongt'at diaram, dat geomeetrisk ufbildangen ei uun arke faal komutatiif san. Det ment, hat komt diarüüb uun, hün sümeetrisk ufbildang tuiarst an hün diarefter ütjfeerd woort. Dü könst jo ei ianfach ferbütje.

Det teorii as temelk abstrakt, diaram fulagt nü en ianfach bispal mä en bil, t.b. en postkoord.


01 bil aprocht.jpg|bil aprocht
02 amkapt.jpg|bil auer a rochter kaant amkapt
01 bil aprocht.jpg|bil auer a lachter kaant turag kapt


01 bil aprocht.jpg|bil aprocht
04 bil rochts amdreid.jpg|bil rochts am 90 graad dreid
01 bil aprocht.jpg|bil lachts am 90 graad turag dreid


01 bil aprocht.jpg|bil aprocht
02 amkapt.jpg|bil auer a rochter kaant amkapt
03 amdreid.jpg|bil rochts am 90 graad dreid
02 amkapt.jpg|bil lachts am 90 graad turag dreid
01 bil aprocht.jpg|bil auer a lachter kaant turag kapt


01 bil aprocht.jpg|bil aprocht
02 amkapt.jpg|bil auer a rochter kaant amkapt
03 amdreid.jpg|bil rochts am 90 graad dreid
06 bil lachts amdreid.jpg|bil auer a lachter kaant turag kapt
05 bil üüb hood.jpg|bil lachts am 90 graad turag dreid

Tuleetst stäänt det bil üüb't hood. Hat as ei ianerlei, of dü tuiarst turag kapst of tuiarst turag dreist.

Sok * 'ei komutatiif geometriin' * kem uk uun a kwantenmechaanik föör, huar dü diar goorei mä reegenst.

## Luke uk diar
*Alain Connes: *Noncommutative geometry.* Academic Press, Inc., San Diego, CA, 1994. ISBN 0-12-185860-X online (pdf)
Padik

Dåt **padik** (uk: *di padik*) as et weewsel önjt banerst diilj foon buumståme, ploontestängle än önj da rötje foon huugere ploonte.

Nai wüksen padik as fort mååst bliik unti wit. Wan et åler wårt, wårt et junker än namt en brünlik blai önj.
Suart Wirem

A **Suart Wirem** (faan spoonsk: *Bicho negro*, lat. *Ommatoiulus moreleti*) as eegentelk goor nään wirem. Hi as en slach faan Düüsenbianer (Myriapoda) uun det klas faan a Dobelbianer (Diplopoda). Hi het uk **Portugiisk Düüsenbian**.

Hi komt eegentelk faan Süüdspoonien, as mä a siafaard oober uk tu Makaroneesien an Austraalien kimen. A Suart Wirem woort son 45 milimeeter lung an hää ütjwoksen son 50 lif dialen. Hi daaget leewen uun grat taalen ap, as do oober auer juaren knaap noch tu sen. Det hinget diar faan uf, hü drüg of wiat a wonter wiar.

## Luke uk diar
Maori (fulk)

A **Maori** (Neisialuns skriiwwiis ****) san en fulk faan uuriinwenern uun Neisialun. Jo san diar wel so am't 13. juarhunert faan Polyneesien iinwaanert, son 300 juar föör a europeesk sialidj. 
A Maori snaake en aanj spriak, at Te Reo Maori. Son 15 prosent faan a iinwenern uun Neisialun san Maori, man a miasten snaake daalang ingelsk.

At wurd 'Maori' ment so föl üs 'normool' of 'natüürelk' - uun't jindial tu en geist. Uk uun ööder polyneesk spriaken jaft'at 'maoli' (Hawaiiaans), det ment echt of woor, of 'mā'ohi' (Tahitiaans).

A Maori nääm jo salew uk **, det ment 'minsk faan't lun'.

## Luke uk diar
Snootkoonker

En **Snootkoonker** ( *Snotleeper*) as nään koonker. Det as en skimpwurd för en jongen gast, di fülk of gratmaanag as, an ham niks sai läät mei.

Det wurd komt faan di snoot, di jongen leewen üs en koonker oner a nöös hinget.


Popel.jpg|Snoot
Araneus_quadratus_070825.jpg|Koonker


'Snootkoonker' koon oober uk nögen mend wees, komt üüb uun, hü det wurd brükt woort.
Bulqizë

**Bulqizë** ([ˈbulˈcizə]; bestemet form: *Bulqiza*) as at traadgratst steed uun det Dibër Regiuun, Albaanien. At steed leit uun a süüd faan't regiuun, uun a süüdwaast faan Peshkopi. Det hee 6650 lidj (2023). Det as at hoodsteed faan de Bulqizë Kreis.

## Ferkiar
At *Rruga e Arbërit* natsionaalstruat ferbant at steed mä Tirana uun a süüdwaast an Peshkopi uun a nuurduast.

## Kwelen
Lushnjë

**Lushnjë** ([ˈluʃɲə]; bestemet form: *Lushnja*) as det njüügengratst steed uun Albaanien. At steed leit uun a waast faan't lun, uun det Fier Regiuun. Det hee 27.000 lidj (2011). Det as at hoodsteed faan de Lushnjë Kreis.

## Kwelen
Pogradec

**Pogradec** ([pɔɡɾaˈdɛts]; bestemet form: *Pogradeci*) as det njüügengratst steed uun Albaanien. At steed leit uun a süüduast faan't lun, bi de Ohridsia, uun det Korçë Regiuun. Det hee 20.848 lidj (2011). Det as at hoodsteed faan de Pogradec Kreis.

## Kwelen
Sarandë

**Sarandë** ([saˈɾandə]; bestemet form: *Saranda*; üüb Greks: Άγιοι Σαράντα *Ágioi Saránta*) as det naistgratst steed uun det Vlorë Regiuun uun Albaanien. At steed leit uun a süüd faan't lun, bi a Aadria, ei widj faan't grens tu Grekenlun. Det hee 16.400 lidj (2023). Det as at hoodsteed faan de Sarandë Kreis.

## Kwelen
Korab

A **Korab** (, ) as a huuchst toop faan't Korab Bergem üüb't grens tesken Albaanien an Nuurdmatsedoonien. At hööchde woort mä  of  uunden.

## Luke uk diar
Meeter auer Aadria

**Meeter auer Aadria** as en miat för't hööchde, diar ham üüb di weederstant faan a Aadria (*Normoolnul*) betjocht. Det ment oober ei uun arke lun detsalew. Uun Uastenrik as di peegel faan Triest mend, uun Albaanien oober di peegel faan Durrës. Diaram leit hi 25 cm bit 35 cm huuger üs a Peegel faan Amsterdam.

## Nöömer an ufkörtangen
* Uastenrik: *m ü. Adria*, *m ü. A.* of *müA* faan *Meter über Adria*
* Ungarn: *mAf* faan *méter Adria felett*
* Jugoslaawien: *m. i. J.* faan *Metara iznad Jadrana*
Kavajë

**Kavajë** ([kaˈvajə]; bestemet form: *Kavaja*) as det seekstgratst steed uun det Tirana Regiuun uun Albaanien. At steed leit uun a waast faan't lun, ei widj faan a eeg faan a Aadria. Det hee 15.827 lidj (2023). Det as at hoodsteed faan de Kavajë Kreis.

## Kwelen
Kamëz

**Kamëz** (bestemet form: *Kamza*) as det traadgratst steed uun det Tirana Regiuun uun Albaanien. At steed leit uun a waast faan't lun, uun a nuurdwaast faan Tirana. Det hee 61.739 lidj (2023). Det as at hoodsteed faan de Kamëz Kreis.

## Kwelen
Philipp Heinrich Erlebach

**Philipp Heinrich Erlebach** (krasent 25. Jüüle 1657 uun Esens, Uastfresklun; † 17. April 1714 uun Rudolstadt, Tüüringen) wiar en komponist faan't Barok.

## Werken
### Oopern
* *Die Plejades oder Das Siebengestirne* (Braunschweig 1693)
* *Die singende Unschuld unter dem Beispiele Hunonis, Grafen zu Oldenburg* (Rudolstadt 1702)

### Instrumentaalstaken
* VI Ouvertures avec leurs Airs à la Manière française
* Sonaten Nr. 1–6 für Violine,  Viola da gamba & Bc
* Sonaten Nr. 1–6 für 2 Violinen & Bc

### Öler Wokaalstaken
* *Actus Homagiali, Josephs Neuer Kayser-Thron* (Serenata)
* *Ach daß ich Wassers genug hätte* (Kantate zum 10. Sonntag nach Trinitatis)
* *Held, du hast den Feind gebunden* (Kantate zum 1. Ostertag/Ostersonntag)
* *Ich will euch wiedersehen* (Kantate zum 2. Ostertag/Ostermontag)
* *Die Liebe Gottes ist ausgegossen* (Kantate zum 1. Pfingsttag/Pfingstsonntag)
* *Siehe, um Trost war mir sehr bange* (Kantate zum 2. Sonntag nach Trinitatis)
* *Unruhige Gedanken, stellt alles Sorgen ein* (Aus Gott geheiligte Sing-Stunde, Rudolstadt 1674)
* *Wer sind diese mit weißen Kleidern angetan* (Kantate zum 1. Sonntag nach Trinitatis; urspr. Begräbnismusik für Gräfin Maria Susanna)
* *Betrübtes Herz, erfreue dich!* (Aus Gott geheiligte Sing-Stunde, Rudolstadt 1704)
* *Fürchtet euch nicht* (Kantate zum 1. Weihnachtstag)
* *Harmonische Freude musikalischer Freunde* (Ariensammlung; Nürnberg 1697 und 1710)

## Luke uk diar
* Staken faan Erlebach üüb YouTube
Rudolstadt

**Rudolstadt** (a lidj diar sai uk *Rudelstadt* of *Rolscht*) as en stääd uun a Lunkreis Saalfeld-Rudolstadt (Tüüringen). Hat leit bi a struum Saale.

## Kwelen


## Luke uk diar
Ioonisk Sia

At **Ioonisk Sia** (, itajeensk Mar Ionio, albaansk Deti Jon) as en dial faan't Madlunsia tesken Süüditaalien an Grichenlun. Hat gongt uun nuurden auer tu't Aadria. Maden uun leit at jipst steed faan't Madlunsia: at * 'Calypsojip' * mä en jipde faan 5.109 meetern.

Uun't uasten lei a Ioonisk Eilunen, diar tu Grichenlun hiar: Korfu, Paxos, Lefkada, Ithaka, Kefalonia an Zakynthos (*Regiuun [[Ionisk Eilunen (Regiuun)|Ioonisk Eilunen]]*), an Kythira mä Andikythira (*Regiuun [[Attika (Regiuun)|Attika]]*).

Wichtag huuwenstääden trinjam't Ioonisk Sia san:
* Albaanien: Saranda, Himara
* Grichenlun: Patras, Korinth, Fiskardo, Igoumenitsa, Korfu, Lefkada, Pylos, Parga, Preveza, Zakynthos
* Itaalien: Messina, Syrakus, Catania, Tarent, Salve

## Luke uk diar
Esens

**Esens** as en stääd uun a Lunkreis Wittmund (Uastfresklun), an uk ferwaltangsteed faan't *Samtgemeen Esens*.

Tu Esens hiart uk di huuwen Bensersiel. Faan diar gongt en damper tu't uastfresk eilun Langeoog.

## Kwelen


## Luke uk diar
Përmet

**Përmet** ([pəɾˈmɛt]; bestemet form: *Përmeti*; üüb Greks: Πρεμετή *Premetí*) as det naistgratst steed uun det Gjirokastër Regiuun uun Albaanien. At steed leit uun a süüd faan't lun, bi de Vjosë Struum. Det hee 4809 lidj (2023). Det as at hoodsteed faan de Përmet Kreis.

## Kwelen
E Nees

**E Nees** as en håli än iinj foon da Nordfrasche Ailönje. Di håli läit tut sööden foon Fäär än heet 21 wärwe. Tuhuupe ma Üülönj as e Nees en gemiind önjt åmt Pelwärm önj e Kris Nordfraschlönj. E gemiind heet 121 inboogere (2024).

## Geografii
E Nees as dåt füftgrutst nordfrasch ailönj. Di håli as tuhuupewüksen üt da tra üülje hålie e Mjarsch önjt weesten, e Nees önjt nordååsten än Bütwäil önjt söödååsten. Tut norden foon e Nees läit e Norderou, tut sööden e Sööderou. Tut nordååsten läit Üülönj amjääwen foon huuger wåt, südåt huum bai läichwååder foon Doogebel üt ouer e slaag eefter e Nees luupe koon. E Nees än Üülönj san deer uk ouer en doom ma e fååstewål ferbünen.

## Kwäle
Avarua

**Avarua** as at hoodsteed faan a Cook Eilunen üüb't eilun Rarotonga uun Polyneesien.

## Kliima



## Luke uk diar

* Rarotongaans
De Meersk

**De Meersk** (ok: *Nöördmeersk*, Tutsk: *Nordmarsch*) is en ual halii än is däling en dial foon de Nees. Ju ual gräns, "dat Leech", lait twaske Noorderheern än Käädelsweerew mä de Meersk bai't wästen än de Nees bai't uusten. Njugen weerwe laie däling in'e Meersk, wirfoon sääben bewond sän. De Meersk heet ok noch en ään Schorkeweerew, ok Meersk-Schorkeweerew noomd, man ju schork stoont ee mor.

Dä weerwe in'e Meersk sän:

* Hiangelaisweerew
* Raksweerew
* Haolgeweerew (däling onbewond)
* Ual Padersweerew (onbewond, hir stoont däling di ialtöörm)
* Moinsweerew
* Schorkeweerew
* Saarheern
* Noorderheern
* Traibeerch (ward sont 2019 apweerwed)

## Löök ok dir

# Halligfriesisches Lesebuch, Nordfriisk Instituut, Bräist 1981
# https://architektenvenus.de/projekt/neubau-der-warft-treuberg-auf-der-hallig-langeness/
Rarotonga

**Rarotonga** (ääler nöömer wiar **Oruruti Island**, **Roxburgh Island** of **Armstrong’s Island**) as det gratst faan a Cook Eilunen uun Polyneesien. Diar leit uk at hoodstääd Avarua. Rarotonga as 67,1&nbsp;km² grat, an diar wene gud 10.000 minsken.

Tu Rarotonga hiar uk noch sjauer letj eilunen (*motus*) uun a süüdwaast, banen uun't laguun. 
* Motutapu (11,6 ha)
* Oneroa (10,4 ha)
* Koromiri (4,7 ha)
* Taakoka (1,8 ha)

## ''Puna'' an ''Tapere''
Rarotonga as iindiald tu 5 grater distrikten (*Puna* ~ gemeenen), an jodiaren widjer tu 54 letjer distrikten (*Tapere* ~ siidlangen)

## Luke uk diar
Alofi

**Alofi** as at hoodstääd faan di eilunstoot Niue uun Polyneesien. Diar wene son 600 minsken.
Uun Nuurd Alofi wene son 400 an uun Süüd Alofi knaap 200.

Alofi leit bi't waastküst trinjam't 'Alofi Bocht'. Diar as uk en letjen huuwen.

## Kliima




## Kwelen


## Luke uk diar
Steinkirchen (Altes Land)

**Steinkirchen** (plaatsjiisk: *Steenkark*) as en gemeen uun a Lunkreis Stade uun Niidersaksen mä son 1.800 iinwenern. Diar sat uk at ferwaltang faan a 'Samtgemeinde Lühe'. At 'Ual Lun' (*Altes Land*) as at gratst regiuun mä oobstuunbau uun Euroopa.

## Kwelen


## Luke uk diar
* Dörte Hansen (* 1964), skriiwer, hää 10 juar uun Steinkirchen lewet.
* Silke von Bremen (* 1959), skriiwer, as uun Steinkirchen apwoksen.
Franz von Papen

**Franz Joseph Hermann Michael Maria von Papen, Erbsälzer zu Werl und Neuwerk** (* 29. Oktuuber 1879 uun Werl; † 2. Mei 1969 uun Obersasbach) wiar en militeer, politiiker an diplomaat. Hi wiar faan de 1. Jüüne 1932 tu de 3. Deetsember 1932 rikskansler faan det Weimar Republiik. Janewoore 1933 ööwet hi drük üüb President Hindenburg ütj, Adolf Hitler tu a kansler tu neemen.

## Luke uk diar
* *Rikskanslern faan det Weimar Republiik*: Friedrich Ebert (1918-1919), Philipp Scheidemann (Febrewoore-Jüüne 1919), Gustav Bauer (1919-1920), Hermann Müller (Marts-Jüüne 1920, 1928-1930), Constantin Fehrenbach (1920-1921), Joseph Wirth (1921-1922), Wilhelm Cuno (1922-1923), Gustav Stresemann (August-Nofember 1923), Wilhelm Marx (1923-1925, 1926-1928), Hans Luther (1925-1926), Heinrich Brüning (1930-1932), Franz von Papen (Jüüne-Nofember 1932), Kurt von Schleicher (1932-1933).
Kurt von Schleicher

**Kurt Ferdinand Friedrich Hermann von Schleicher** (* 7. April 1882 uun Brandenburg an der Havel; † 30. Jüüne 1934 uun Neubabelsberg) wiar en generool an poliitiker. Hi wiar faan de 3. Deetsember 1932 tu de 30. Janewoore 1933 de letst rikskansler faan det Weimar Republiik. Hi wurd uun de Röhm-Putsch ambroocht.

## Luke uk diar
* *Rikskanslern faan det Weimar Republiik*: Friedrich Ebert (1918-1919), Philipp Scheidemann (Febrewoore-Jüüne 1919), Gustav Bauer (1919-1920), Hermann Müller (Marts-Jüüne 1920, 1928-1930), Constantin Fehrenbach (1920-1921), Joseph Wirth (1921-1922), Wilhelm Cuno (1922-1923), Gustav Stresemann (August-Nofember 1923), Wilhelm Marx (1923-1925, 1926-1928), Hans Luther (1925-1926), Heinrich Brüning (1930-1932), Franz von Papen (Jüüne-Nofember 1932), Kurt von Schleicher (1932-1933).
Cheyenne (Spriak)

At **Cheyenne** (*Cheyenne: Tsêhesenêstsestôtse*) hiart tu't spriakfamile faan a Algonkin spriaken. Hat woort faan son  1.700 Cheyenne uun a US bundesstooten Montana an Oklahoma snaaket. Cheyenne woort mä en uunpaaset latiinsk skraft skrewen.

## Luke uk diar
Blackfoot (Spriak)

At **Blackfoot** of **Ni'tsiitapipo'ahsin**, uk **Nitsipussin** woort daalang faan sjauer stamer faan a Nitsitapii (Blackfoot) snaaket, an hiart tu't spriakfamile faan a Algonkin spriaken. Hat as nai mä't *Plains [[Cree]]*. Knaap 3.000 minsken snaake Blackfoot. Jo lewe uun a US bundesstoot Montana, an uun Alberta (Kanada).

## Spriakwiisen

* *Siksiká (Blackfoot)*
* *Kainai (Blood)*
* *Aapátohsipikani (Nuurdelk Piegan of Piikani)*
* *Aamsskáápipikani (Süüdelk Piegan of Montana Blackfeet)*

## Luke uk diar
Silke von Bremen

**Silke von Bremen** (* 29. Deetsember 1959 uun Stade) as diploomgeograaf, an lewet an werket üüb Sal üs skriiwer an fräämenfeerer.

## Leewent
Silke von Bremen as uun Steinkirchen (Altes Land) apwoksen, an hää bi't CAU uun Kiel studiaret. Diar hää't uk hör maan, di fotogroof Hans Jessel käänen liard. Sant 1989 wene jo tau üüb Sal.

## Skraften
* tuup mä Hans Jessel: *Azoren-Handbuch.* Conrad Stein, Kiel 1988, .
* tuup mä Hans Jessel: *Madeira-Handbuch.* Conrad Stein, Kiel 1992, .
* *Mehr wissen über Keitum: ein Friesendorf auf Sylt.* Wachholtz, Neumünster 1996, .
* *Mehr wissen über Wenningstedt, Braderup auf Sylt: Geschichte, Spaziergänge, Radtour, Infoteil, Chronik .* Wachholtz, Neumünster 2000, .
* *Mehr wissen über Rantum und Hörnum: der Süden von Sylt: Geschichte, Spaziergänge, Radtour, Chronik, Infoteil, Ortsteile.* Wachholtz, Neumünster 2003, .
* *St. Severin – Audioguide.* aanj ferlach, 2004.
* *365 Tage Sylt.* Fackelträger, Köln, 2007, .
* *Sylt: 150 Fragen und Antworten.* Moses, Kempen 2009, .
* *Gebrauchsanweisung für Sylt.* Piper, München 2010, . Nei: 2022.
* *Sylt: Reisen mit Insider-Tipps*. 14. aplaag, MairDumont, Ostfildern 2012, .
* *Stumme Zeit*, romoon, Dörlemann, Zürich 2024, .

## Luke uk diar
* Thomas Steensen: *Nordfriesland. Menschen von A–Z*. Husum Druck- und Verlagsgesellschaft, Hüsem 2020, , S. 58.
* 
* Aanj wääbsteed faan Silke von Bremen
* Arbeitskreis Erinnerungskultur Sylt
Max Feddersen

**Max Feddersen** (* 2. August 1900 uun Tinem, † 3. Mei 1945 üüb a Cap Arcona) hää uun a 1920er an 30er juaren bi a boon üüb Sal werket.

## Leewent
Max skul al üs jong maan uun a Iarst Weltkrich tji. Hi küd gud liar, man wiar ei üüb en huuger skuul, auer diar krich wiar. Likes füng hi en gud steed bi a letjboon üüb Sal. 1930 küd hi en hüs kuupe uun Waasterlun. Hi wiar befreid an hed trii jongen. Max wiar uun a SPD an sant 1933 uun a gemeen. Auer hi bi a boon werket, sost hi uun a Ööder Weltkrich ei tu a soldooten. 

A 22. August 1944 kaam hi oober tuup mä sääks Salrangen muar iarst uun't 'suart hool', an do uun't KZ Neuengamme bi Hamborag. Bluas auer hi uun a SPD wiar. Auer a Briten naier kaam, as det KZ apliaset wurden, an aal a iinsperet minsken kaam iarst tu Lübeck, an san do üüb skeb broocht wurden. Max Feddersen, Karl Jessen an Carl Quaas faan Waasterlun kaam mä 4.500 öödern üüb a 'Cap Arcona'. A Briten mend, dat a Nazis diarmä flücht wul, an haa det skap tuupskööden. So kaam Max Feddersen tu duas, uk auer hi ei swääm küd. Di 18. Jüüle 1945 as sin lik bi a küst uundrewen.

För Max Feddersen leit en 'snöwelstian' () föör sin hüs uun Waasterlun.

## Kwelen
* Arbeitskreis Erinnerungskultur Sylt, wääbsteed
* Beracht uun a 'Sylter Rundschau', 3.5.2025

## Luke uk diar
* Snöfelstiiner üp Söl
* Cap Arcona (Skep, 1927)
Steegaapler

A **Steegaapler** (*Datura*) san en plaantenskööl uun det famile faan a Naachtskaadplaanten (Solanaceae). Diar hiar son 9 bit 14 slacher tu, an jo san böös giftag.

Uun Steegaapler san alkaloiiden üs Atropin an Scopolamin, diar üs droog an uun a medesiin brükt wurd.

## Slacher
D. arenicola – D. ceratocaula – D. discolor – D. ferox – D. inoxia – D. kymatocarpa – D. lanosa – D. leichhardtii – D. metel – D. pruinosa – D. quercifolia – D. reburra – D. stramonium – D. wrightii


Thorn-apple.jpg|Frücht faan *Datura stramonium*
Datura inoxia graines.JPG|Siad faan *Datura inoxia*


## Luke uk diar
Lycianthes

A ***Lycianthes*** san en plaantenskööl uun det famile faan a Naachtskaadplaanten (Solanaceae). Diar hiar son 150 slacher tu.

## Onersköölen
L. subg. Cypellocalyx – L. subg. Lycianthes – L. subg. Polymeris

#### Seksioonen
L. sect. Asaropsis – L. sect. Asiomelanesia – L. sect. Cypellocalyx – L. sect. Eupolymeris – L. sect. Kittoides – L. sect. Perennans – L. sect. Simplicipila – L. sect. Synantheroides

#### Enkelt slacher
* Irpelbuum, Ensianstrük (*Lycianthes rantonnetii*)

## Luke uk diar
Saga-ken

**Saga** (jap. , ) as en prefektuur uun Jaapan. Hat leit uun't Regiuun Kyūshū üüb det eilun mä di salew nööm, an amfaadet noch son 70 eilunen muar. Hoodstääd as Saga (Saga-shi).

Flag of Saga Prefecture.svg|Flag faan't prefektuur



## Luke uk diar
Saga (muardüüdag)

Wat menst dü?

* Saga, nuurdeuropeesk (noröön) fertelang
* Saga-ken, prefektuur uun Jaapan
* Saga-shi, stääd uun Jaapan
Toyota (muardüüdag)

Wat menst dü?

* Toyota (Aichi), stääd uun Jaapan
* Toyota Motor Corporation, autofabrik uun Jaapan
* Toyota Mirai, en auto mä weederstoof uundrift
Kagoshima-ken

**Kagoshima** (jap. , ) as en prefektuur uun Jaapan. Hat leit uun't Regiuun Kyūshū üüb det eilun mä di salew nööm. An uk a Satsunan Eilunen hiar diar mä tu. Hoodstääd as Kagoshima (Kagoshima-shi).

Flag of Kagoshima Prefecture.svg|Flag faan't prefektuur



## Luke uk diar
Okinawa-ken

**Okinawa** (jap. , ) as en prefektuur uun Jaapan. Hat leit uun't Regiuun Kyūshū, an amfaadet en hialer rä faan a Nansei Eilunen. Hoodstääd as Naha üüb't eilun Okinawa (Okinawa Hontō).

Flag of Okinawa Prefecture.svg|Flag faan't prefektuur



## Luke uk diar
Akita-ken

**Akita** (jap. , ) as en prefektuur uun Jaapan. Hat leit uun't Regiuun Tōhoku üüb det eilun Honshū. Hoodstääd as Akita (Akita-shi).

Flag of Akita Prefecture.svg|Flag faan't prefektuur



## Luke uk diar
Hüs Gus

At **Hüs Gus** as en hüsdiart, an woort miast för hör flääsk häälen. A miast hüs ges kem faan't Grä Gus (*Anser anser*) uf, enkelt suurten oober uk faan't *Swaangus* (*Anser cygnoides*). Hüs ges kön ei flä.

Tu't gus (wiiftje) hiart en goner (mantje) an a gööskin (jöönkin). Hüs ges san miast witj, kön oober uk grä of grä-witj plaket wees.

## Luke uk diar
Petasites

A ***Petasites*** san en plaantenskööl uun det famile faan a Kurewbloosen (Asteraceae). Diar hiar son 15 bit 18 slacher tu. Jo waaks üüb a nuurdelk eerdheleft. Enkelt slacher wurd uun a medesiin brükt. 

Uun't madelääler mend'am, det krüüs halept jin a pest, diaram het det üüb sjiisk 'Pestwurz'.

## Slacher
P. albiflorus – P. albus – P. anapetrovianus – P. doerfleri – P. fominii – P. formosanus – P. frigidus – P. hybridus – P. japonicus – P. kablikianus – P. paradoxus – P. pyrenaicus – P. radiatus – P. rubellus – P. spurius – P. tatewakianus – P. tricholobus – P. versipilus

## Luke uk diar
Hemelfaard

**Hemelfaard**, eegentelk **Hemelfaard faan Krast** ( „Análēpsis tou kyríou“ - *apnemen*,  - *apkeeren*) as en krastelken festdai tu iaren faan Jiises, an sin apstiigen tu God üs God san sön. A Hemelfaardsdai as leewen 40 daar efter Puask an 10 daar föör Pingster, an fäält sodenang leewen üüb en Süürsdai.

## Hemelfaardsdaar faan 2018 bit 2032

## Luke uk diar
Boskkliawer

**Boskkliawer** (*Lespedeza*) as en skööl faan Flenerkbloosen (Faboideae) uun det famile faan a Bongfrüchten (Fabaceae). Diar hiar wel son 40 bit 60 slacher tu, an jo waaks fööraal uun Uast- an Süüduastaasien, man uk uun Austraalien an Nuurdameerikoo.

## Slacher
L. angustifolia – L. bicolor – L. buergeri – L. cambodianum – L. capitata – L. caraganae – L. chinensis – L. cuneata – L. cyrtobotrya – L. daurica – L. davidii – L. dunnii – L. elegans – L. fasciculiflora – L. floribunda – L. fordii – L. forrestii – L. gerardiana – L. hengduanshanensis – L. hirta – L. hisauchii – L. hispida – L. homoloba – L. inschanica – L. jiangxiensis – L. juncea – L. leptostachya – L. lichiyuniae – L. maritima – L. maximowiczii – L. melanantha – L. pilosa – L. procumbens – L. pseudomaximowiczii – L. repens – L. sessilifolia – L. stuevei – L. texana – L. thunbergii – L. tomentosa – L. violacea – L. virgata – L. virginica

## Luke uk diar
Carthamus tinctorius

At ***Carthamus tinctorius*** of uk **Öölefisel**, **Faalsk Saweraan** as en plaantenslach uun det famile faan a Kurewbloosen (Asteraceae). Hat liket en Fisel, hiart oober ei tu't skööl faan a Fisler (Onopordum). Hat woort üs ööleplaant aptaanj, man uk, am diar mä tu farwin.

## Luke uk diar
Elfenbian

**Elfenbian** as eegentelk det materiool faan a stuptes faan elefanten of mamuuten. 

Man uk det materiool faan ööder tes woort üs elfenbian betiakent, t.b. faan waalros, potwaal, narwaal of hipo.

Faan elfenbian san al sant ualang tidjen werktjüch of smokstaken maaget wurden. Man daalang jaft'at ei muar so föl elefanten, diaram as di ferkuup ferbeeden wurden. Flook dingen kön daalang uk faan plastik maaget wurd.

Det wurd 'elfenbian' komt faan huuchsjiisk 'Elfenbein' 
Mr M's Complete Denture2.jpg|Faalsk tes
Steinway Schriftzug.jpg|Klawiir knooper
Brise Fan LACMA M.78.108.10.jpg|Weier
Benen dominospel in houten doos, objectnr 77675.JPG|Domino stianer

## Luke uk diar
Seelter Buund

A **Seelter Buund** as en kultuurferian uun an för't Saaterlun. Hi as 1977 weder nei apsteld wurden efter dat di *ual Seelterbuund* faan 1952 iinslepen wiar. Di ferian hää son 300 mäfulgern. Uun Skäddel onerhäält hi uun en ualen boonhoof det *Seelterfräiske Kultuurhuus*. 

En graten uundial bi det nei apstelen hed a spriakwedenskapslidj Marron Curtis Fort an Pyt Kramer.

A Seelter Buund wal det Saaterfresk spriak bewaare an ütjbau, an komert ham uk am Saaterfresk histoore, kultuur an weden.

## Luke uk diar
* Wääbsteed faan a Seelter Buund
Altötting

**Altötting** (, bairisk: Oideding) as at kreisstääd faan a Lunkreis Altötting uun a regiarangsdistrikt Oberbayern, an leit son 90 kilomeeter uasten faan München.

## Kwelen


## Luke uk diar
Trichodontidae

A **Trichodontidae** of **Sunfasker** san en famile faan Bianfasker uun det order faan a Barschoortagen (Perciformes). Diar jaft'at man tau slacher faan, jo lewe uun a nuurdelk Pasiifik.

## Slacher
* *Arctoscopus* Jordan & Evermann, 1896
** *[[Arctoscopus japonicus]]* (Steindachner, 1881), Japoonsk Sia, Ochotskisk Sia, Aleuten.
* *Trichodon* Tilesius, 1813
** *[[Trichodon trichodon]]* (Tilesius, 1813), Kamtschatka, Aleuten, Alaska bit Kalifornien.

Arctoscopus japonicus Umigatari.png|*A. japonicus*
Pacific sandfish in aquarium.jpg|*T. trichodon*


## Luke uk diar
Scorpaena

A ***Scorpaena*** san en skööl faan Fasker (Pisces) uun det famile faan a Draaghööd (Scorpaenidae). Diar jaft'at son 60 slacher faan.

## Slacher
S. afuerae – S. agassizii – S. albifimbria – S. angolensis – S. annobonae – S. ascensionis – S. azorica – S. bergii – S. brachyptera – S. brasiliensis – S. bulacephala – S. calcarata – S. canariensis – S. cardinalis – S. cocosensis – S. colorata – S. cookii – S. dispar – S. elachys – S. elongata – S. fernandeziana – S. gibbifrons – S. grandicornis – S. grandisquamis – S. guttata – S. hatizyoensis – S. hemilepidota – S. histrio – S. inermis – S. isthmensis – S. izensis – S. lacrimata – S. laevis – †?S. landaui – S. loppei – S. maderensis – S. melasma – S. mellissii – S. miostoma – S. moultoni – S. mystes – S. neglecta – S. normani – S. notata – S. onaria – S. onaria – S. orgila – S. papillosa – S. pascuensis – S. pele – S. petricola – S. plumieri – S.&nbsp;porcus – S. regina – S. russula – S. scrofa – S. sonorae – S. stephanica – S. sumptuosa – S. thomsoni – S. tierrae – S. uncinata – S. wellingtoni

#### Enkelt slacher
* Brün Draaghood (*Scorpaena porcus*)

## Luke uk diar
Altona Bludsöndai

De **Altona Bludsöndai** (uk **[[Hamborig]] Bludsöndai**) as a nööm faan Bejewenhaiden, wat de 17. Jüüle 1932 wiar. At jeew en werbemarsk faan't SA uun Altona, wat tu det tidj tu't Prowins Sleeswich-Holstian uun Preussen tuhiart. At wiar ütjenölersaatingen twesken at politsei, at SA an lasmaaten faan det Komunistisk Partei faan Tjiisklun (KPD), diaruun 18 mensken schööden wurd. Deheer föörfaal wurd faan det riksregiaring oner Franz von Papen an faan rikspresident Paul von Hindenburg brükt, am de 20. Jüüle 1932 at regiaring faan Preussen uftusaaten (a *Preussenslach*).

## Luke uk diar
Metropolitan Borough of Barnsley

At **Metropolitan Borough of Barnsley** as en metropolitan borough uun't groofskap South Yorkshire, Regiuun Yorkshire an a Humber (Ingelun) mä son 250.000 iinwenern. A miasten wene uun det stääd Barnsley.

Ööder grater stääden uun't borough san Darton, Hoyland, Penistone, Royston an Wombwell. 

## Luke uk diar
Metropolitan Borough of Bolton

At **Metropolitan Borough of Bolton** as en metropolitan borough uun't groofskap Greater Manchester, Regiuun Nuurd Waast Ingelun (Ingelun) mä son 285.000 iinwenern. A miasten wene uun det stääd Bolton.

Ööder grater stääden uun't borough san Blackrod, Farnworth, Horwich, Kearsley, Little Lever, South Turton an Westhoughton. 

## Luke uk diar
Metropolitan Borough of Dudley

At **Metropolitan Borough of Dudley** as en metropolitan borough uun't groofskap Waast Madlunen, Regiuun Waast Madlunen (Ingelun) mä son 320.000 iinwenern. A miasten wene uun det stääd Dudley.

Ööder grater stääden uun't borough san Amblecote, Brierley Hill, Coseley, Halesowen, Kingswinford, Sedgley an Stourbridge. 

## Luke uk diar
Metropolitan Borough of Gateshead

At **Metropolitan Borough of Gateshead** as en metropolitan borough uun't groofskap Tyne and Wear, Regiuun Nuurd Uast Ingelun (Ingelun) mä son 200.000 iinwenern. A miasten wene uun det stääd Gateshead.

Ööder grater stääden uun't borough san Blaydon, Dunston, Felling, Rowlands Gill, Ryton an Whickham. 

## Luke uk diar
Metropolitan Borough of Calderdale

At **Metropolitan Borough of Calderdale** as en metropolitan borough uun't groofskap West Yorkshire, Regiuun Yorkshire an a Humber (Ingelun) mä son 210.000 iinwenern. A miasten wene uun det stääd Halifax.

Ööder grater stääden uun't borough san Brighouse, Elland, Hebden Bridge, Heptonstall, Mytholmroyd, Queensbury, Ripponden, Sowerby Bridge an Todmorden.

## Luke uk diar
Metropolitan Borough of Kirklees

At **Metropolitan Borough of Kirklees** as en metropolitan borough uun't groofskap West Yorkshire, Regiuun Yorkshire an a Humber (Ingelun) mä son 440.000 iinwenern. A miasten wene uun det stääd Huddersfield.

Ööder grater stääden uun't borough san Batley, Birstall, Cleckheaton, Denby Dale, Dewsbury, Heckmondwike, Holme Valley, Holmfirth, Kirkburton, Marsden, Meltham an Mirfield.

## Luke uk diar
Metropolitan Borough of Knowsley

At **Metropolitan Borough of Knowsley** as en metropolitan borough uun't groofskap Merseyside, Regiuun Nuurd Waast Ingelun (Ingelun) mä son 150.000 iinwenern. A miasten wene uun det stääd Huyton.

Ööder grater stääden uun't borough san Halewood, Kirkby, Prescot an Whiston.

## Luke uk diar
Kaesŏng

**Kaesŏng** as det fiftgratst stääd faan Nuurdkorea mä gud 300.000 iinwenern. Sant 2019 täält Kaesŏng üs ian faan trii *aparte stääden*, diarföör wiar't dial faan't prowins Hwanghae-pukto. Hat as en bedüüden industriistääd an ferkiarsmadelponkt mä uniwersiteeten, teootern an museen.

Faan't 10. bit tu't 14. juarhunert wiar Kaesŏng hoodstääd faan't Könangrik Goryeo.

## Luke uk diar
Koreaans Hualeweilun

At **Koreaans Hualeweilun** as en hualeweilun uun Uastaasien. Uun Nuurdkorea het hat *Chosŏn Pando* (kor. , ), uun Süüdkorea *Han Bando* (, ).

Faan nuurd tu süüd lingt Korea auer son 1.100 kilomeetern, faan uast tu waast auer son 300 kilomeetern. Det hualeweilun as son 221.154 kwadrootkilomeetern grat. Hat as apdiald tu Nuurd- an Süüdkorea.


근역강산맹호기상도.jpg|A "koreaans tiiger"
North Korea 2005 CIA map.jpg|Nuurdkorea
South Korea regions map merged.png|Süüdkorea



## Luke uk diar
Los Monjes

**Los Monjes** (spoonsk: *Archipiélago Los Monjes*), det ment: *a moonken*, san en skööl faan letj eilunen föör't küst faan Weenesuela, son 75 km waasten faan Aruuba. Jo hiar tu a Eilunen oner a winj, an wurd ferwaltet faan a Dependencias Federales.

Diar san trii sköölen faan eilunen:
* *Monjes del Sur* (Hööchde bit 70 m, bi ), tau eilunen mä en ialtürn an en küstwacht: *Estación Secundaria de Guardacostas*.
* *Monje del Este* (Hööchde bit 43 m, bi ), son 5,5&nbsp;km nuurden faan *Monjes del Sur*.
* *Monjes del Norte* (Hööchde bit 41 m, bi ), son 12,3&nbsp;km nuurdwaasten faan *Monje del Este*.

## Luke uk diar
Letj Curaçao

**Letj Curaçao** (Papiamentu: *Klein Corsou*) as en letj ünbewenet eilun uun a Kariibik mä en grate faan 1,7&nbsp;km². Hat as ian faan a Eilunen oner a winj, an hiart tu Curaçao.

Üüb Letj Curaçao stäänt en ualen ialtürn *Prins Hendrik Toren*, di ei muar brükt woort, an enkelt faskerhöskin. Trinjam woort hal dükt mad a koralen.

## Luke uk diar
Las Aves

**Las Aves** (spoonsk: *Archipiélago Las Aves*) san en skööl faan letj ünbewenet eilunen föör't küst faan Weenesuela, uasten faan Bonaire, an waasten faan Los Roques. Jo hiar tu a Eilunen oner a winj, an wurd ferwaltet faan a Dependencias Federales.

Diar san tau sköölen faan eilunen:
* *Aves de Barlovento* (bi ) as det uastelk koralenrab.
* *Aves de Sotavento* (bi ) as det waastelk koralenrab.

## Luke uk diar

* Aves (eilun)