open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ngaio Marsh

Dame **Edith Ngaio Marsh** ([ˈnaɪ.oʊ mɑːʃ]; * 23. April 1895 uun Merivale, en steeddial faan Christchurch, Nei-Sialun; † 18. Febrewoore 1982 uun Christchurch) wiar en nei-sialuns skriiwer, schauspeler an teooterreschisöör. Hat wiar ian faan dön bedüüdener skriiwer faan dön klasisk detektiiwstaken, üüs jo fööraal faan britisk autooren uun't tidj twesken dön tau wäältkriiger skrewen wurd. Marsh as bitu Agatha Christie, Dorothy L. Sayers an Margery Allingham üüs ian faan dön *Queens of Crime* (köninginen faan't ferbreegen) bekäänd. Hat skreew twesken 1934 an 1982 32 detektiiwromoonen. Föl diarfaan spele uun a wäält faan a teooter, fölsis drei jo's am William Shakespeare sin draamen. Hat as fööraal för hör karakter, *Roderick Alleyn*, en detektiiw, diar för det *Metropolitan Police* uun London werket, bekäänd. Högen faan hör werken san ferfilmet wurden.
William Shakespeare

**William Shakespeare** ([ˈwɪljəm ˈʃeɪkspɪə]; krasnet 26. April 1564  uun Stratford-upon-Avon, Ingelun; † 3. Mei 1616  uk diar) wiar en ingels dramaatiker, dachter an schauspeler. Sin komeedestaken an tragöödien hiar tu dön bedüüdenst werken faan't wäältliteratüür. Sin auwerlöwert werken haa 38 draamen, episk feesdachtingen an uk 154 soneten.
Christchurch (Nei-Sialun)

**Christchurch** ([ˈkraɪstʃɜːrtʃ]; üüb Māori: *Ōtautahi*) as det gratst steed üüb't Süüd-Eilun faan Nei-Sialun an't hoodsteed faan det Canterbury Regiuun. At steed leit bi't uasteeg faan't Süüd-Eilun, uun a nuurd faan't Banks Hualeweilun. At steed as efter Auckland an Wellington det traadgratst steed uun Nei-Sialun. Det hee 377.200 lidj (2018).

## Geografii
De Avon Struum leept troch a maden faan't steed. 

## Histoore
Archeologisk beweisen wise diarüüb hen, dat lidj tu iarst amanbi 1250 uun't geegent faan't steed siidelt. Christchurch wurd 31. Jüüle 1856 faan *Royal Charter* tu en steed an as diarmä ofisiel det äälst grünjlaanjen steed uun Nei-Sialun. Det *Canterbury Association*, wat dön Canterbury Plains besiidelt, neemd at steed efter Christ Church, Oxford.

## Lidj
* Ngaio Marsh (1895-1982), skriiwer.

## Kwelen
1304

**1304** wiar det fjuard juar faan det 14. juarhunert.

## Bejewenhaiden

## Bäären
* 20 Jüüle: Francesco Petrarca, italjeens dachter († 1374)

## Störwen
Ruad Haagekäärs

At **Ruad Haagekäärs** (*Lonicera xylosteum*)  as en plaantenslach uun det famile faan a Siigbleedplaanten (Caprifoliaceae). 

## Bilen

Lonicera xylosteum fruits - Keila.jpg|Früchten (beien)



## Luke uk diar
Francesco Petrarca

**Francesco Petrarca** ([franˈtʃesko peˈtrarka]; * 20. Jüüle 1304 uun Arezzo, Itaalien; † 19. Jüüle 1374 uun Arquà Petrarca) wiar en italjeens dachter an histooriker. Hi wiar mäbegrünjiger faan det Renaissance-Humanismus an tup mä Dante Alighieri an Giovanni Boccaccio een faan dön wichtigst fertreedern faan det ääder italjeens literatüür.

## Luke uk diar
1313

**1313** wiar det tretanjst juar faan det 14. juarhunert.

## Bäären
* 16. Jüüne: Giovanni Boccaccio, italjeens skriiwer († 1375)
1380

## Bejewenhaiden
* 16. September: Kaarl VI. wurd köning faan Frankrik.

## Bäären
* 11. Febrewoore: Poggio Bracciolini, italjeens humanist († 1459)
* 27. Nofember: Ferdinand I., köning faan Aragoonien († 1416)

## Störwen
* 16. September: Kaarl V., köning faan Frankrik (* 1338)
1350

## Bejewenhaiden
* 22. August: Johann II. wurd köning faan Frankrik.

## Störwen
* 22. August: Philipp VI., köning faan Frankrik (* 1293)
1338

**1338** wiar det aacht-an-dörtigst juar faan det 14. juarhunert.

## Bäären
* 21. Janewoore: Kaarl V., köning faan Frankrik († 1380)
1319

**1319** wiar det njüügentanjst juar faan det 14. juarhunert.

## Bäären
* 26. April: Johann II., köning faan Frankrik († 1364)
1364

## Bejewenhaiden
* 08. April: Kaarl V. wurd köning faan Frankrik.

## Störwen
* 08. April: Johann II., köning faan Frankrik (* 1319)
Lap

**Lapen** (*Siphonaptera*) sen en Kategorii fan Insekten. Fan 2400 bikeent Aarten jeft et 70 ön Mereleuroopa. Lapen sen Parasiiten. Ja uur twesken 1,5 en 4,5 mm gurt.

Wan em Lapen heer en luasuur wel, da skel em Lapkrüür saamli. Fan di Hārem iin ön di Bleeren diarfan uur di Lapen treet, en da ken em jam fangi en duarmaaki.

## Slacher
: Famile
:: Slach

: (Ceratophyllidae)
:: Rot-Lap – *Xenopsylla cheopis* Rothschild, 1903
:: Eekkaten-Lap – *Monopsyllus sciurorum* Schrank, 1803
:: Henenlap of Fügellap – *Ceratophyllus gallinae* Schrank, 1803
:: Doovenlap – *Ceratophyllus columbae* Gervais, 1844

: (Pulicidae)
:: Menskenlap – *Pulex irritans* Linnaeus, 1758
:: Kaninkenlap – *Spilopsyllus cuniculi* Dale, 1878
:: Katenlap – *Ctenocephalides felis* Bouché, 1835
:: Hünenlap – *Ctenocephalides canis* Curtis, 1826

: ... en jit maning muar Slacher

## Trivia
En Marker, hur ual Skramel forkoopet uur, jit uk *Lapmarker*.

## Üđer Spraaken
Dit Interwiki staant üp di Öömrang Versioon fan des Artiikel (Boowen üp Öömrang kliki)

## Luki uk jir
Efoi

**Efoi** (*Hedera helix*) es en Klaterplanti fan di Famiilie *[[Araliaceae]]*. Ön't Jaar 2010 waar di Efoi di "Medisiinplant fan't Jaar" wurden.

Ek eeđer't Uurterbok man naier bi di Ütspraak es di Skriifwiis *[[Eefeu_(Plaantenker)|Eefeu]]*.

## Nüting
* Efoi ön di Bütenwuchen fan't Hüs sen gur, dat des ek sa waker kuul of wārem uur. Em skel man senerlig bi Raittaak om teenk, dat diar di Müs ön üp Bualkem klateri ken.
* Me Efoi ken em sin Kluađern taui, aurdat diar Saponiin benen es.

## Futnooten


## Luke uk diar
Lapkrüür

**Lapkrüür** es Greentjüch, wat aural üp Söl en fuaral ön di Ingi bi Heef wukset. 

## Noom
Di Noom kumt diarfan, dat em dit iin ön en Dok slai en iin ön't Ber lii ken, en diarfan ur di Lapen treet en ken lechter fungen uur.
Dit Lapkrüür üp Söl skel fuaral *Meerstrandsbeifuß* wiis.

## Nüting
Lapkrüür skel gur fuar di Sken wiis, en di dütsk Noom "Beifuß" skel diarfan kum, dat em beeter laap ken, wen em som Bleeren fan Lapkrüür iin ön di Skuur heer.
Wan em di Bleeren fan't Lapkrüür iin ön di Skuur lair (twesken Skoch en Höös), da ken di Sken en uk Huurnstairen diarfan wuk uur.
Uk töögen Holsteekern skel Lapkrüür help, wan en Pöös diarme iin ön di Skaap hinget.

## Luki uk diar
* 
* Verbreitung auf der Nordhalbkugel aus: Eric Hultén, Magnus Fries: *Atlas of North European vascular plants.* 1986,  bei ''Den virtuella floran.'' (schwed.)
* Thomas Meyer: Beifuß Datenblatt mit Bestimmungsschlüssel und Fotos bei ''Flora-de: Flora von Deutschland'' (alter Name der Webseite: ''Blumen in Schwaben'').
* Eintrag bei ''www.awl.ch/heilpflanzen''.
* *US Forest Service, Pacific Island Ecosystems at Risk* (PIER): Der Beifuß als invasive Pflanze auf den Pazifischen Inseln. (englisch)
* Beifuß auf ''Gernot Katzers Gewürzseiten''.

## Futnooten
Holsteeker

Di **Holsteeker** (*Tineola bisselliella*) es en Insekt en jert tö di Flenerken. 
Töögen Lapen en Holsteekern uur aaftinoch di Bleeren fan't Lapkrüür āphinget.

## Luki uk diar
654

## Bejewenhaiden
**Ünbekäänd dootem**
* Taejong Muyeol wurd köning faan det Silla Köningrik uun Korea.
Ternopilj (Prowins)

Det **Ternopilj Prowins** (üüb Ukrainisk: Терно́пільська о́бласть *Ternópil’ska óblast’* of Терно́пільщина *Ternópil’ščyna*) as ian faan dön 24 prowinsen faan Ukraine. Det hee 1.059.192 lidj (2017). At hoodsteed faan’t prowins as Ternopilj.

Ternopilj hiard bit 1914 tu't Köningrik Galitsien.

## Kwelen
Winnytsja (Prowins)

Det **Winnytsja Prowins** (üüb Ukrainisk: Ві́нницька о́бласть *Vínnyc’ka óblast’* of Ві́нниччина *Vínnyččyna*) as ian faan dön 24 prowinsen faan Ukraine. Det hee 1.590.357 lidj (2017). At hoodsteed faan’t prowins as Winnytsja.

## Kwelen
Ilia Tschawtschawadse

Prins **Ilia Tschawtschawadse** (üüb Georgisk ილია ჭავჭავაძე [iliɑ t͡ʃʼɑvt͡ʃʼɑvɑd͡zɛ]; * 27. Oktuuber 1837 uun Kwareli, Guwernement Georgien, Rüs Keiserrik; † 30. August 1907 uun Tsitsamuri nai bi Mtscheta) wiar en georgisk dachter, dramaturg an jurnalist. Hi wiar een faan dön wichtig figüüren faan det georgisk natschunaalbeweging.

## Werken
**Wichtig Staken**
* აჩრდილი ([ɑtʃrdɪlɪ], *A skaad*; 1859)
* რამდენიმე სურათი ანუ ეპიზოდი ყაჩაღის ცხოვრებიდამ ([rɑmdɛnɪmɛ surɑtʰi ɑnu ɛpʼɪzɔdɪ qʼɑtʃɑɣis tsxɔvrɛbidɑm], *Enkelt biljen of episooden faan en ruuwer sin leewent*, 1860)
* ქართვლის დედა (kartvlis deda, *A mam faan Kartwel*, 1860)
* მეფე დიმიტრი თავდადებული (mepe dimit’ri tavdadebuli, *Tu köning Dimitri feriaret*, 1878)
* განდეგილი (Gandegili, *Ütjsaat*, 1883)
Mts'cheta

**Mts'cheta** (üüb Georgisk: მცხეთა [mt͡sʰxɛtʰa]) as en steed uun Georgien. At steed leit uun a uast faan't lun, bi a tupstruum faan dön Mtkwari an Aragwi struumer, amanbi 17 km tu nuurdwaast faan Tiflis. Det hee 7940 lidj (2014). Det as at hoodsteed faan det Mts'cheta-Mtianeetien Regiuun.

## Kwelen
879

## Bejewenhaiden
* ünbekäänd dootem: Oleg wurd prins faan Nowgorod
* A Nepaal Samvat kalender begant.

## Bäären

## Stürwen
* 10. April: Ludwig II. (Frankrik), könang faan't Waastfrankenrik (* 846)
Adam Oehlenschläger

**Adam Gottlob Oehlenschläger** ([ˈæːtam ˈkɒtlɔp ˈøːˀl̩nslɛːɐ]; * 14. Nofember 1779 uun Vesterbro, Kopenhuuwen; † 20. Janewoore 1850 uk diar) wiar en deensk natschunaaldachter faan't Romantiik.
Aleksander Puschkin

**Aleksander Sergejewitsch Puschkin** (üüb Rüs: Алекса́ндр Серге́евич Пу́шкин *Aleksándr Sergéjevič Púškin*; * 26. Mei / 6. Jüüne 1799  uun Moskau; † 29. Janewoore / 10. Febrewoore 1837  uun Sankt Petersburg) as rüs natschunaaldachter an grünjleier faan det moodern rüs literatüür.

## Hoodwerken
* Руслан и Людмила (*Ruslan i Ljudmila*; Ruslan an Ljudmila, 1817—1820) - en dachting.
* Евгений Онегин (*Jevgenij Onegin*; Eugeen Onegin, 1823—1832) - en romoon uun fees.
* Борис Годунов (*Boris Godunov*; Boris Godunow, 1825) - en teaaterstak.
* Капитанская дочка (*Kapitanskaja Dočka*; A Koptein sin foomen, 1836) - en ferteling.

## Luke uk diar
Nikolai Gogolj

**Nikolai Wasiljewitsch Gogolj** (üüb Rüs: Никола́й Васи́льевич Го́голь *Nikoláj Vasíl’evič Gógol’* ; * 20. Marts / 1. April 1809  uun Welyki Sorotschyntsi, Ukraine faan daaling; † 21. Febrewoore / 4. Marts 1852  uun Moskau) wiar en rüs skriiwer faan ukrainisk ufkemst. Hi as een faan dön wichtigst fertreeder faan det rüs literatüür.

## Hoodwerken
* Мёртвые души (*Mjórtvyje dúši*; Duad sialen, 1842): en romoon. Det hanelt ham faan a raisen an eewentüüren faan Pawel Iwanowitsch Tschitschikow an a lidj, diar hi uun a meet kaamt. A lidj san tüpisk för det rüs madelklas faan't tidj.
Rasmus Rask

**Rasmus Christian Rask** (* 22. Nofember 1787 uun Brændekilde, Fünen; † 14. Nofember 1832 uun Kopenhuuwen) wiar en bedüüden deensk indogermanist an polyglot. Hi snaaket 25 spriiken an dialekten an hed muar üüs 50 studiaret.

## Werken
* *Vejledning til det Islandske eller gamle Nordiske Sprog*, Kopenhagen 1811
* *Undersøgelse om det gamle Nordiske eller Islandske Sprogs Oprindelse*, Kopenhagen 1818
* *Spansk Sproglære*, 1824
* *Frisisk Sproglære*, Kopenhagen 1825 (1834 tu't huuchtjiisk auersaat)
* *Dansk Retskrivingslære*, Kopenhagen 1826
* *Italiænsk Formlære*, 1827
* *Den gamle Ægyptiske Tidsregning*, Kopenhagen 1827
* *Vejledning til Akra-Sproget på Kysten Ginea*, 1828
* *Den ældste hebraiske Tidsregning indtil Moses efter Kilderne på ny bearbejdet og forsynft med et Kart over Paradis*, Kopenhagen 1828
* *A Grammar of the Danish language for the use of Englishmen*, 1830
* *Ræsonneret lappisk Sproglære*, 1832
* *Engelsk formlære*, 1832

## Luke uk diar
Wilhelm Herschel

**Friedrich Wilhelm Herschel** (üüb Ingels: *William Herschel*; * 15. Nofember 1738 uun Hannover; † 25. August 1822 uun Slough) wiar en tjiisk-britisken astronoom an muusiker. Hi foon a planeet Uranus ütj.

## Luke uk diar

*
Janka Kupala

**Janka Kupala** (üüb Witjrüs: Янка Купала; bäären *Iwan Daminikawitsch Lutsewitsch*, üüb Witjrüs: Іван Дамінікавіч Луцэвіч; * 25. Jüüne / 7. Jüüle 1882  uun Wjasynka bi Minsk; † 28. Jüüne 1942 uun Moskau) wiar en witjrüs natschunaaldachter, dramaatiker, publisist an auersaater, diar tup mä Jakub Kolas an Maksim Bahdanowitsch tu a hoodfigüüren faan det welergebuurt uun a began faan det 20. juarhunert as.
882

## Bejewenhaiden
* ünbekäänd dootem: Prins Oleg faan Nowgorod wurd prins faan Kiew. Grünjlaanjen faan de Kiewisk Rusj stoot.

## Bäären

## Stürwen
* 20. Janewoore: Ludwig III. (Uastfrankenrik), könang faan't Uastfrankenrik (* 835)
* 05. August: Ludwig III. (Frankrik), könang faan't Waastfrankenrik (* am 864)
Bertha von Suttner

**Bertha Sophia Felicita Freifrau von Suttner** (bäären *Gräfin Kinsky von Wchinitz und Tettau*, * 9. Jüüne 1843 uun Prag; † 21. Jüüne 1914 uun Wien), wiar en uasterriks pasifist an skriiwer. Hat wurd 1905 üüs iarst wüf mä de Nobelpris för frees ütjteeknet.

## Leewent
Bertha von Suttner wurd 9. Jüüne 1843 uun det Kinský-Palast uun Obecní dvůr, en steeddial faan Prag, bäären. Sin aalern wiar de uasterriks generool Franz de Paula Josef Graf Kinsky von Wchinitz und Tettau, diar föör kurt uun't ääler faan 75 ferstörwen wiar, an sin wüf Sophie Wilhelmine von Körner, diar föftig juar jonger wiar. 

Efter't fermöögen, wat faan a aatj arewd wurden wiar, apbrükt wurd, naam Bertha 1873 en steed üüs guwernant bi a industriel Freiherr Karl von Suttner uun Wien uun. Uun detheer tidj ferliibet hat ham uun Arthur Gundaccar von Suttner, de jongst dring faan a Suttnern. 1876 maaget hat tu Pariis en rais, huar hat för bal tau wegen at priwatsekreteerin faan Alfred Nobel wiar. Nobel wurd man bal faan de sweeds köning iin uun sin aran berepen.

Bertha kaam tu Wien turag an freid ham 12. Jüüne 1876 hiamelk Arthur Gundaccar, jin a wal faan sin aalern. Diarüübhen wurd Arthur Suttner wecharewd, an det befreid paar toog för miar üüs aacht juar, faan 1876 tu 1885, tu Georgien. Diar lewet dön oner swaar finansiel amstenden. Bertha werket üüs spriikleererin an uk skreew onerhualingsromoonen an auersaatingen.

1877 mä began faan det Rüs-Türkisk Krich begand Arthur, berachte auer a krich an uk auer lun an lidj uun tjiisk wegbleeden tu skriiwen. Bertha begand uk det likedening juar mä sin jurnalistisk werk an hed oner't pseudonym *B. Oulot* loket. Faan 1882 tu 1884 wenet Bertha an Arthur uun Tiflis. Uun't juar 1885 kaam jo tu Wien turag, ferdruch jo mä't familje an betoog at familjensloot uun Harmannsdorf uun Niederösterreich.

Efter sin turagkiar bleew Bertha jurnalistisk aktiiw, huarbi hat sin fookus üüb en rauelker seelskap saat an ham tu't teema pasifismus ferskreew. Uun a harewst faan't juar 1889, mä 46 juar, skreew hat de pasifistisk romoon *Die Waffen nieder!*, diar grat apsen maaget an Bertha von Suttner tu ian faan dön prominentest fertreederinen faan det freesbeweging maaget. 1891 begrünjiget hat det *Österreichische Gesellschaft der Friedensfreude* an 1892 det *Deutsche Friedensgesellschaft*, wat ban kurt tidj auer 2000 lasmooten hed.

10. Deetsember 1905 fing Bertha von Suttner a Nobelpris för Frees. Bi sin reede tu det Nobelpriskomitee lai hat dön trii programponkten diar, wat faan ham för't auerwinjing faan konflikten twesken stooten saner meecht kimen hed: 

# Skiasgerichtsferdracher, am a konflikten twesken stooten mä rauelk medeln bi tu leien;
# en freesunioon faan aal stooten, wat arke uungrip faan en stoot jin en öler mä gemianskapelk kreeft turagwise mut; an
# en internatschunaal institutschuun, wat üüs en gerichtshoof uun a nööm faan a fölker at rocht fertreet.

21. Jüüne 1914, letjet wegen föör a began faan de Iarst Wäältkrich, diarföör hat flooksis woorskauet hed, stoorew uun Wien Bertha von Suttner uun kreeft. 

## Luke uk diar
Karl Marx

**Karl Marx** (* 5. Mei 1818 uun Trier; † 14. Marts 1883 uun London) wiar en tjiisk filosoof, ökonoom, seelskapsteoreetiker, politisk jurnalist, protagonist faan det werkerbeweging an uk kritiker faan't kapitalismus an't religiuun.

## Luke uk diar
Anton Tschechow

**Anton Pawlowitsch Tschechow** [ˈtʃʲɛxəf] (üüb Rüs: Анто́н Па́влович Че́хов *Antón Pávlovič Čéchov*; * 17. / 29. Janewoore 1860  uun Taganrog, Rüslun; † 2. / 15. Jüüle 1904 uun Badenweiler, Tjiisklun) wiar en rüs skriiwer, nowelist an dramaatiker. Hi as een faan dön wichtigst skriiwer uun det rüs literatüür. Hi as fööraal üüs dramaatiker troch sin teaaterstaken üüs *Trii Sastern* (üüb Rüs: Три сестры́ *Tri sestrý*), *At Mööw* (Ча́йка *Čájka*) of *A Käärsguard* (Вишнёвый сад *Višnjóvyj sad*) bekäänd.
France Prešeren

**France Prešeren** ([fɾanˈtsɛ pɾɛˈʃeːɾən]; üüb Tjiisk: *Franz Preschern*; * 3. Deetsember 1800 uun Vrba uun't Hertoochdoom Krain; † 8. Febrewoore 1849 uun Kranj) wiar de gratst klasisk sloweens dachter.

## Werken
Prešeren skreew leefde- an natüürlürik an uk en grat histoorisk epos *Krst pri Savici* (At düüw bi a Savica). Uun't juar 1847 kaam sin hoodwerk *Poezije* (Poesien) tu'n föörskiin. Hi skreew uk dachtingen an soneten üüb tjiisk. Sin wichtigst werk üüb tjiisk as *Das große Tor*, diaruun hi auer sin ferbinjinghaid tu Ljubljana skreew.
Hafnarfjörður

**Hafnarfjörður** ([]; amtelk üüb Isluns: *Hafnarfjarðarkaupstaður*) as en steedgemeend uun a süüdwaast faan Islun. Det hee 29.799 lidj (2019).

## Kwelen
André Masson

**André Masson** (* 4. Janewoore 1896 uun Balagny-sur-Thérain; † 28. Oktuuber 1987 uun Pariis) wiar en fraansöösk konstmooler, grawöör, ilustraator an dekoraatöör faan det fraansöösk teaater. Sin ääder werken wiset interese uun Kubismus. Lääder wurd hi mä't Surrealismus iin uun ferbinjing broocht an hi wiar een faan dön entusiastisk brüker faan det automaatisk teeknin: hi maaget en rä faan automaatisk werken mä feeler an blak.
Mary Renault

**Mary Renault** (bäären *Eileen Mary Challans*; * 4. September 1905 uun London; † 13. Deetsember 1983 uun Kapsteed, Süüdaafrika) wiar en britisk skriiwer. Hat skreew bitu faan histoorisk romoonen uk histoorisk saagbuken, üüs t.B. en biografii auer Aleksander de Grat.
Noardeast-Fryslân/fe

**Noardeast-Fryslân** (Ütjspriik üüb Frysk: [no.ətɪ.əst frislɔ:n]) as ian faan dön aagetanj gemeenden faan Waastfresklun. At gemeend as uun en amferdialing faan gemeenden 1. Janewoore 2019 faan dön iar gemeenden Dongeradiel, Ferwerderadiel an Kollumerlân kimen. Det leit uun a nuurduast faan’t prowins. Uun a nuurd leit det Waastfresk Heef, uun a uast at prowins Groningen, uun a süüd lei dön gemeenden Achtkarspelen, Dantumadiel, Tytsjerksteradiel an Ljouwert an uun a waast leit at gemeend Waadhoeke. Det hee 45.144 lidj (2019). At hoodsteed faan’t gemeend as Dokkum.

## Geografii
De Dokkumer Ie leept troch't gemeend. A natschunaalpark Lauwersmar leit uun a nuurduast faan't gemeend.

**Steeden**

De tjiin gratst steeden an taarpen uun't gemeend san:

* Öler taarpen (taal faan a lidj uun 2018): Hantum (320).

## Histoore
At gemeend wurd 1. Janewoore 2019 grünjlaanjen. A nööm *Noardeast-Fryslân* wurd faan a gemeendriader Dongeradiel, Ferwerderadiel an Kollumerlân 30. Marts 2017 efter en referendum oner a iinwenern faan dön trii gemeenden uunnimen.

## Kwelen
Ballum

**Ballum** (Ütjspriik üüb Frysk: [bɔləm]) as det letjst taarep üüb it Amelân, uun Waastfresklun. At taarep leit uun a waast faan't eilun. Det hee 350 lidj (2011).

## Kwelen
Nes

**Nes** (Ütjspriik üüb Frysk: [nɛs]) as en taarep üüb it Amelân, uun Waastfresklun. At taarep leit uun a maden faan't eilun. Det hee 1045 lidj (2011).

## Kwelen
East-Flylân

**East-Flylân** (Ütjspriik üüb Frysk: [ɪ.əstflilɔ:n]) as det iansig taarep üüb Flylân, uun Waastfresklun. At taarep leit uun a uast faan't eilun. Det hee 1075 lidj (2011).

## Kwelen
Skiermûntseach (Steed)

**Skiermûntseach** (Ütjspriik üüb Frysk: [ski.ə(r)muntsɪ.əx]) as det iansig taarep üüb't eilun Skiermûntseach, uun Waastfresklun. At taarep leit uun a waast faan't eilun. Det hee 943 lidj (2022).

## Kwelen
Frjentsjer

**Frjentsjer** (Ütjspriik üüb Frysk: [frjɛntsjər], üüb Holuns: *Franeker*) as at hoodsteed faan't gemeend de Waadhoeke uun Waastfresklun. Det hee 12.520 lidj (2011).

## Kwelen
Kinmen (Lunkreis)

De **Kinmen Lunkreis** (üüb Schineesk: 金門縣, Hanyu Pinyin: *Jīnmén Xiàn*, üüb Taiwaans: *Kim-mn̂g-koān*) as en lunkreis faan’t Republiik Schiina. Det hee 139.273 lidj (2018). At hoodsteed faan a lunkreis as Jincheng.

## Geografii
A lunkreis bestäänt ütj dön Kinmen Eilunen an Wuqiu Eilunen, wat uun't Formosastruat nai bi't feestlun faan Schiina lei.

### Indialing faan Ferwalting
A lunkreis hee trii steedgemeenden (üüb Schineesk: 鎮 *zhèn*) an trii lungemeenden (üüb Schineesk: 鄉 *xiāng*).

## Kwelen
Lienchiang (Lunkreis)

De **Lienchiang Lunkreis** (üüb Schineesk: 連江縣, Hanyu Pinyin: *Liánjiāng Xiàn*, üüb Taiwaans: *Liân-kang-koān*, üüb Hakka: *Lièn-kông-yen*) as en lunkreis faan’t Republiik Schiina. Det hee 13.056 lidj (2018). At hoodsteed faan a lunkreis as Nangan.

## Geografii
A lunkreis bestäänt ütj faan dön Matsu Eilunen, wat uun't Formosastruat nai bi't feestlun faan Schiina lei.

### Indialing faan Ferwalting
A lunkreis hee fjauer lungemeenden (鄉 *xiāng*).

## Kwelen
Hollum

**Hollum** (Ütjspriik üüb Frysk: [hɔləm]) as det waastermiast an gratst taarep üüb it Amelân, uun Waastfresklun. Det hee 1110 lidj (2011).

## Kwelen
Bueren

**Bueren** (Ütjspriik üüb Frysk: [by.ərn]) as en taarep üüb it Amelân, uun Waastfresklun. Uk wan det uun a maden faan't eilun leit, as det det uastermiast faan dön fjauer taarepen faan it Amelân. Det hee 530 lidj (2011).

## Kwelen
Yilan

Wat menst dü?

* Yilan (Lunkreis)
* Yilan (Steed uun Schiina)
* Yilan (Steed uun Taiwan)
* Yilan (Struum)
Pieter de Clercq

**Pieter de Clercq** (* 21. Janewoore 1849 uun Amsterdam; † 9. Mei 1934 uun Zeist, Prowins Utrecht) wiar en beenkiar faan Amsterdam, diar ham uun't skuul an't sark tu det Waastfresk spriik ferskreew. Hi liard at Waastfresk faan a skriiwer Gerben Postma faan Moarrewâld. 1900 wurd san föörslach tu fordering faan't Waastfresk uun't bildingsweesen faan't Frysk Selskip uunnimen. A nuurdfresken wurd uk faan ham ermudigt, jo tu't skül faan't Nuurdfresk tu organisiarin. De sölring dachter Jens Mungard fing uun jong juaren troch De Clercq, diar mä san aatj Nann Peter Mungard tupwerket, kontakt tu det waastfresk literatüür.

## Werken
* (tup mä Wynsen Scheltes Faber) *Oer de bifoardering fen- en it ûnderwiis yn de Fryske tael* (1900)
* (tup mä G. Postma) ''Lytse Fryske Spraekleare'' (1904)
* (tup mä A.N. Pypin) *Aufruf an die Nordfriesen in Schleswig, zur Förderung ihrer alten Heimathsprache = Oprop oan de Noardfriezen yn Sleeswyk, ta it foartsterkjen fen hjar âlde geasprake* (1907)
* *Splitsing en aaneensluiting der liberalen in Nederland, naar aanleiding van den schoolstrijd enz.* (1909)
* (tup mä S. van der Burg) *Lyst fen de útjeften yn en oer it Frysk forskynd yn 1901/10* (1912)
* ''Koarte Oanwizing by de punten fen studzje, hokker yn de opropping fen 1911 esfh, neamd binne for hjar dy't in biwiis fen bikwamens for it lesjaen yn frysk op folksskoallen bihelje wolle'' (1914)

## Weblinks
* ''Portreet faan Pieter de Clercq an Nann Mungard'', tresoar.nl
Madelstiantidj

**Madelstiantidj** (uk *Mesolithikum* faan Ualgreks μέσος *mésos* „madel“ an λίθος *líthos* „stian“) as a nööm för a tidj faan föörhistoore uun Euroopa an a waast faan Aasien, wat twesken at Ualstiantidj an't Jongstiantidj wiar, det het faan amanbi 15.000 tu 5000 juar för daaling.

## Luke uk diar
Charles Darwin

**Charles Robert Darwin** [tʃɑrlz ˈɹɒb.ət 'dɑː.wɪn] (* 12. Febrewoore 1809 uun Shrewsbury; † 19. April 1882 uun Down House, Kent) wiar en britisk natüürforsker. Hi wiar auer sin weesentelk bidracher tu't teorii faan ewolutschuun een faan dön bedüüdenst natüürwedenskapsmaaner.

## Luke uk diar
Gysbert Japiks

**Gysbert Japiks** (uk *Gysbert Japicx* of *Gysbert Japix*; * 1603 uun Bolseart, Waastfresklun; † 1666 uk diar) wiar en bedüüden waastfresk skriiwer faan't Renaissance.

## Werken
* *Fryske rijmlerye* (1688)
Chobe (Distrikt)

De **Chobe Distrikt** (üüb Tswana: *Kgaolo ya Chobe*, üüb Ingels: *Chobe District*) as en distrikt uun de aafrikoons stoot Botsuana. A distrikt leit uun a nuurd faan't lun. Det hee 23.347 lidj (2011). At hoodsteed faan a distrikt as Kasane.

## Geografii
De Chobe Natschunaalpark as de naistgratst natschunaalpark uun Botsuana an hee det gratst befölkring faan elefanten uun Aafrika.

### Steeden
* Kachikau
* Kasane
* Kavimba
* Kazungula
* Lesoma
* Muchinje
* Pandamatenga
* Parakarungu
* Satau

### Iindialing faan Ferwalting
A distrikt hee nian onerdistrikten.

## Kwelen
South-East (Distrikt uun Botsuana)

De **South-East Distrikt** (üüb Ingels, *South-East District*) as en distrikt uun de aafrikoons stoot Botsuana. A distrikt leit uun a süüd-uast faan't lun. Det hee 345.613 lidj (2011). At hoodsteed faan a distrikt as Ramotswa.

## Geografii
### Iindialing faan Ferwalting
A distrikt hee fiiw onerdistrikten:
* Gaborone
* Mogobane
* Otse
* Ramotswa
* Tlokweng

## Kwelen
Anseba (Regiuun)

Det **Anseba Regiuun** (üüb Tigrinya: ዞባ ኣንሰባ *Zoba 'Anseba*, üüb Araabsk: إقليم عنسبا *ʾIqlīm 'Anseba*, üüb Italjeens: *Regione dell'Anseba*) as ian faan dön seeks regiuunen faan Eritrea. At regiuun leit uun a nuurdwaast faan't lun. Det hee 549.000 lidj (2005). At hoodsteed faan't regiuun as Keren.

## Kwelen
Nuurdelk Ruad Sia

Det **Nuurdelk Ruad Sia Regiuun** (üüb Tigrinya: ዞባ ሰሜናዊ ቀይሕ ባሕሪ *Zoba Semienawi Keyih Bahri*, üüb Araabsk: منطقة البحر الأحمر الشمال *Minṭaqah al-Baḥr al-ʾAḥmar aš-Šamāl*, üüb Italjeens: *Regione del Mar Rosso Settentrionale*) as ian faan dön seeks regiuunen faan Eritrea. At regiuun leit uun a nuurdwaast faan't lun. Det hee 653.300 lidj (2005). At hoodsteed faan't regiuun as Massawa.

## Kwelen
Gasch-Barka (Regiuun)

Det **Gasch-Barka Regiuun** (üüb Tigrinya: ዞባ ጋሽ ባርካ *Zoba Gaš-Barka*, üüb Araabsk: منطقة القاش وبركا *Minṭaqah al-Qāš wa-Barkā*, üüb Italjeens: *Regione di Gasc-Barca*) as ian faan dön seeks regiuunen faan Eritrea. At regiuun leit uun a nuurdwaast faan't lun. Det hee 708.800 lidj (2005). At hoodsteed faan't regiuun as Barentu.

## Kwelen
Sentraal (Regiuun uun Eritrea)

Det **Sentraal Regiuun** (üüb Tigrinya: ዞባ ማእከል *Zoba Ma'ekel*, üüb Araabsk: إقليم المركزية *ʾIqlīm al-Markaziyyah*, üüb Italjeens: *Regione Centrale*) as ian faan dön seeks regiuunen faan Eritrea. At regiuun leit uun a maden faan't lun. Det hee 675.700 lidj (2005). At hoodsteed faan't regiuun as Asmara.

## Kwelen
Süüd (Regiuun uun Eritrea)

Det **Süüd Regiuun** (üüb Tigrinya: ዞባ ደቡብ *Zoba Debub*, üüb Araabsk: المنطقة الجنوبية *al-Minṭaqah al-Janūbiyyah*, üüb Italjeens: *Regione del Sud*) as ian faan dön seeks regiuunen faan Eritrea. At regiuun leit uun a maden faan't lun. Det hee 952.100 lidj (2005). At hoodsteed faan't regiuun as Mendefera.

## Kwelen
Chartuum (Bundesstoot)

De **Chartuum Bundesstoot** (üüb Araabsk: ولاية الخرطوم *Wilāyat al-Kharṭūm*) as en bundesstoot uun Sudaan. A bundesstoot leit uun a uast faan't lun. Det hee 7.993.900 lidj (2018). At hoodsteed faan a bundesstoot as Chartuum.

## Kwelen
Blä Niil (Bundesstoot)

De **Blä Niil Bundesstoot** (üüb Araabsk: ولاية النيل الأزرق‎ *Wilāyat an-Nīl al-ʾAzraq*) as en bundesstoot uun Sudaan. A bundesstoot leit uun a süüduast faan't lun. Det hee 1.108.400 lidj (2018). At hoodsteed faan a bundesstoot as Ad-Damasiin.

## Kwelen
Süüdelk Ruad Sia

Det **Süüdelk Ruad Sia Regiuun** (üüb Tigrinya: ዞባ ደቡባዊ ቀይሕ ባሕሪ *Zoba Debubawi Keyih Bahri*, üüb Araabsk: منطقة البحر الأحمر الجنوب *Minṭaqah al-Baḥr al-ʾAḥmar al-Janūb*, üüb Italjeens: *Regione del Mar Rosso Meridionale*) as ian faan dön seeks regiuunen faan Eritrea. At regiuun leit uun a süüd faan't lun. Det hee 83.500 lidj (2005). At hoodsteed faan't regiuun as Assab.

## Kwelen
Afar (Regiuun)

Det **Afar Regiuun** (üüb Amhaarisk: አፋር ክልል *Äfər Käläl*, üüb Afar: *Qafár Rakaakayih Doolata*) as ian faan dön njüügen regiuun faan Etioopien. At regiuun leit uun a nuurduast faan't lun. Det hee 1.723.000 lidj (2015). At hoodsteed faan't regiuun as Semera.

## Kwelen
Fraansöösk Waast-Aafrika

**Fraansöösk Waast-Aafrika** (üüb Fraansöösk: *Afrique-Occidentale française*) wiar faan 1895 tu 1958 a nööm faan't föderatschuun faan dön fraansöösk koloniien uun a waast faan Aafrika. A teritoorien faan Boowerseenegal an Niiger (daaling Burkiina Faaso, Niiger an dial faan Maali), Seenegal, Mauretaanien (daaling a waast faan Mauretaanien), Fraansöösk Sudaan (daaling dialen faan Maali an a uast faan Mauretaanien), Guinea, Dahomey (daaling Beniin) an uk at Elfenbianküst hiard tu't föderatschuun. A hoodsteeden faan't föderatschuun wiar Saint-Louis (tu 1902) an Dakar (1902-1960).

## Generoolguwernöören
# Jean-Baptiste Chaudié (1895–1900)
# Noël Ballay (1900–1902)
# Ernest Roume (1902–1907)
# William Ponty (1908–1915)
# François Joseph Clozel (1916)
# Joost van Vollenhoven (1917–1918)
# Martial Merlin (1918–1923)
# Jules Carde (1923–1930)
# Jules Brévié (1930–1936)
# Marcel de Coppet (1936–1938)
# Léon Cayla (1939–1940)
# Pierre Boisson (1940–1943)
# Pierre Cournarie (1943–1946)
# René Barthès (1946–1948)
# Paul Béchard (1948–1951)
# Bernard Cornut-Gentille (1952–1956)
# Gaston Custin (1956–1957)
Wolhynien (Prowins)

Det **Wolhynien Prowins** (üüb Ukrainisk: Воли́нська о́бласть *Volýns’ka óblast’* of Воли́нь *Volýn’*) as ian faan dön 24 prowinsen faan Ukraine. Det hee 1.040.954 lidj (2017). At hoodsteed faan’t prowins as Lutsjk.

## Kwelen
Winston Churchill

Sir **Winston Leonard Spencer-Churchill** (* 30. Nofember 1874 uun Blenheim Palace, Oxfordshire; † 24. Janewoore 1965 uun London) wiar en britisk poliitiker, armee ofisiar an skriiwer. Hi wiar tausis premier-minister faan det Ferianigt Köningrik, faan 1940 tu 1945 an uk faan 1951 tu 1955, an feerd at lun troch de Naist Wäältkrich. Tuföören wiar hi banenminister, de iarst lord faan't admiraliteet an schatskansler. Hi skreew uk poliitisk an histoorisk werken an fing 1953 a Noobelpris för literatüür.

## Luke uk diar
*Premier-Ministern faan det Ferianigt Köningrik (1902-1955)*: Arthur Balfour (1902-1905), Sir Henry Campbell-Bannerman (1905-1908), H. H. Asquith (1908-1916), David Lloyd George (1916-1922), Andrew Bonar Law (1922-1923), Stanley Baldwin (1923-1924, 1924-1929, 1935-1937), Ramsay MacDonald (Janewoore-Nofember 1924, 1929-1935), Neville Chamberlain (1937-1940), Winston Churchill (1940-1945, 1951-1955), Clement Atlee (1945-1951).
Bizerte (Guwernement)

Det **Bizerte Guwernement** (üüb Araabsk: ولاية بنزرت‎ *Wilāyat Banzart*; üüb Fraansöösk: *Le Gouvernorat de Bizerte*) as ian faan dön fjauer-an-twuntig guwernementen faan Tuneesien. Det hee 568.219 lidj (2014). At hoodsteed faan’t guwernement as Bizerte.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At guwernement hee fjauertanj lunkreiser (üüb Fraansöösk: *délégations*):

* Bizerte Nord
* Bizerte Sud
* El Alia
* Ghar El Melh
* Ghezala
* Joumine
* Mateur
* Menzel Bourguiba
* Menzel Jemil
* Ras Jebel
* Sejnane
* Tinja
* Utique
* Zarzouna

## Kwelen
Transkarpaatien (Prowins)

Det **Transkarpaatien Prowins** (üüb Ukrainisk: Закарпа́тська о́бласть *Zarkarpáts’ka óblast’* of Закарпа́ття *Zakarpáttja*) as ian faan dön 24 prowinsen faan Ukraine. Det hee 1.258.777 lidj (2017). At hoodsteed faan’t prowins as Uschhorod.

## Geografii
### Iindialing faan Ferwalting
At prowins hee seeks distrikten:

## Kwelen
Sewastopol

**Sewastopol** (, faan  *Sebastúpolis*, krimtataarisk *Акъяр*/*Aqyar*) as det gratst stääd üüb't hualeweilun Krim. Hat as di hoodhuuwen faan't rüsk *Suart Sia Floot*.

Sant a 21. Maarts 2014, üs Ruslun a Krim anektiaret hää, woort Sewastopol üs rüsk stääd uun't Okrug Süüdruslun uunsen. Det as internatsionaal oober (noch) ei gudkäänd wurden. Uun a uugen faan a Ukraine as Sewastopol en rüsk besaat ukrainisk stääd.

## Luke uk diar
Odessa (Prowins)

Det **Odessa Prowins** (üüb Ukrainisk: Оде́ська о́бласть *Odés’ka óblast’* of Оде́щина *Odéščyna*) as ian faan dön 24 prowinsen faan Ukraine. Det hee 2.380.308 lidj (2019). At hoodsteed faan’t prowins as Odessa.

## Ferwalting
Det prowins as iindiald tu sööwen *rajons*, sowat üs lunkreiser:

## Kwelen
Krim

A **Krim** as en hualeweilun uun't nuurden faan't Suart Sia. Hat hiart tu a Ukraine, as oober 2014 faan Ruslun auernimen wurden.

Üüb a Krim lei det Autonoom Republiik Krim mä't hoodstääd Simferopol an det huuwenstääd Sewastopol.

## Fulken üüb a Krim

## Luke uk diar
Ungarn/fe

**Ungarn** (üüb Ungaars: *Magyarország* [ˈmɒɟɒrorsaːɡ]) as en lun uun a maden faan Euroopa. Uun a nuurd leit at Slowakei, uun a nuurduast at Ukraine, uun a waast Uasterrik, uun a uast Rumeenien, uun a süüd Serbien an uun a süüdwaast lei Kroaasien an Sloweenien. Det hee 9.772.756 lidj (2019). At hoodsteed faan’t lun as Budapest.

## Geografii
De Donau Struum leept trocht't lun.

### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:

### Iindialing faan Ferwalting
At lun hee ian steed (Budapest) an njüügentanj komitaaten (üüb Ungaars: *megyék*, iantaal *megye*).


Datei:Zalaegerszeg church 2.jpg
Datei:Hajdúnánás, református templom légi fotón.jpg
Datei:Vác, náměstí s kostelem.JPG
Datei:Dunaújváros, Pentele híd légi felvételen.jpg


## Kwelen
Saporischschja (Prowins)

Det **Saporischschja Prowins** (üüb Ukrainisk: Запорі́зька о́бласть *Zaporíz’ka óblast’* of Запорі́жжя *Zaporížžja*) as ian faan dön 24 prowinsen faan Ukraine. Det hee 1.739.488 lidj (2017). At hoodsteed faan’t prowins as Saporischschja.

## Kwelen
Witj Niil (Bundesstoot)

De **Witj Niil Bundesstoot** (üüb Araabsk: النيل الأبيض ولاية * Wilāyat An-Nīl al-Ābyaḍ*) as en bundesstoot uun Sudaan. A bundesstoot leit uun a süüduast faan't lun. Det hee 2.493.900 lidj (2018). At hoodsteed faan a bundesstoot as Rabak.

## Kwelen
Skolepkrepdiarten

**Skolepkrepdiarten** (**Squamata**) san ian faan sjauer ordern faan a Krepdiarten (Reptilia). Dair jaft at gud 10.000 slacher faan.

## Onerordern
* Anguimorpha, *"Slikdiarten"*
* Dibamia, *"Slaanghaaselwirmer"*
* Geko'oortagen (Gekkota)
* Leeguanoortagen (Iguania)
* (Laterata), Haagedisjin -> Skinkoortagen
* Skinkoortagen (Scincomorpha)
* Slaanger (Serpentes)

## Luke uk diar
Skinkoortagen

**Skinkoortagen** (Scincomorpha) san en onerorder faan a Skolepkrepdiarten (Squamata). Jo lewe miast uun a troopen an subtroopen.

## Iindialang
* Skinkoortagen (Scincomorpha)
** Skinks (Scincoidea)
*** Echt Skinks (Scincidae)
*** (Cordylidae)
*** (Gerrhosauridae)
*** (Xantusiidae)
** Haagedisjin (Lacertoidea / Laterata)
*** Echt Haagedisjin (Lacertidae)
*** (Teiidae)
*** (Gymnophthalmidae)

## Luke uk diar
Echt Skinks

**Echt Skinks** (Scincidae) san en famile faan Skolepkrepdiarten (Squamata). Jo like Haagedisjin (Lacertidae), haa oober en glääd skan. At jaft wel son 1500 slacher faan echt skinks.

## Onerfamilin
* Acontinae
* Scincinae
* Lygosominae

## Luke uk diar
Braghaagedisje

At **Braghaagedisje** of **Tuatara** (*Sphenodon punctatus*) as di iansagst slach uun det famile Sphenodontidae an uun det order Sphenodontia. Ööder slacher faan detdiar order san uun a leetst 150 miljuun juaren ütjstürwen. Hat as sodenang en "laben fosiil".

Hat liket ööder skolepkrepdiarten (Squamata), as oober uk noch bi liach tempratuuren uun a gang.

Ferlicht as diar uk noch en slach *S. guentheri*, diar as a wedenskap ei ians auer.

## Föörkemen

## Luke uk diar
Bleedfangergekos

**Bleedfangergekos** (Phyllodactylidae) san en famile faan Geko'oortagen (Gekkota). Diar hiar 134 slacher tu.

## Sköölen
* Asaccus
* Bogertia
* Gymnodactylus
* Haemodracon
* Homonota
* Phyllodactylus
* Phyllopezus
* Ptyodactylus
* Tarentola
* Thecadactylus 

## Luke uk diar
Geko'oortagen

A **Geko'oortagen** (Gekkota) san en onerorder faan a Skolepkrepdiarten (Squamata). Diar hiar sowat 1.600 slacher uun sööwen familin tu.

## Familin
; Gekkomorpha
* Eublepharidae
* Gekos (Gekkonidae)
* Bleedfangergekos (Phyllodactylidae)
* Sphaerodactylidae
; Pygopodomorpha
* Carphodactylidae
* Diplodactylidae
* Pygopodidae

## Luke uk diar
Tarentola

A ***Tarentola*** san en skööl faan Bleedfangergekos (Phyllodactylidae) mä 24 slacher.

## Slacher
T. albertschwartzi – T. americana – T. angustimentalis – T. annularis – T. bischoffi – T. bocagei – T. boehmei – T. boettgeri – T. caboverdianus – T. chazaliae – T. darwini – T. delalandii – T. desertii – T. ephippiata – T. fascicularis – T. fogoensis – T. gigas – T. gomerensis – T. mauritanica – T. mindiae – T. neglecta – T. parvicarinata – T. pastoria – T. rudis

#### Enkelt slacher
* Kanaarengeko (Tarentola delalandii)
* Müürgeko (Tarentola mauritanica)

## Luke uk diar
Müürgeko

A **Müürgeko** (*Tarentola mauritanica*) as en slach faan a Bleedfangergekos (Phyllodactylidae), di fööraal trinjam't Madlunsia lewet. Hi as miast am naachtem uun a gang.

## Bilen

Geckofuß_Mauergecko_Schema.jpg|Mä sin bleedfangern koon en geko uk auer hood oner a böön loongs luup.
Gecko_Greece.jpg


## Onerslacher
* Tarentola mauritanica mauritanica (Linnaeus 1758)
* Tarentola mauritanica juliae (Joger 1984)
* Tarentola mauritanica pallida (Geniez et al. 1999) 

## Luke uk diar
Dibamidae

***Dibamidae*** san en famile faan Skolepkrepdiarten (Squamata). Diar hiar tau sköölen tu; ian lewet uun Meksikoo an ian uun Süüduastaasien. Dibamidae like slaanger.

## Sköölen an slacher
* *[[Anelytropsis]]* Cope 1885, Meksikoo, mä man ään slach:
*: *Anelytropsis papillosus* Cope 1885
* *[[Dibamus]]* Duméril & Bibron 1839, Süüduastaasien, mä gud 20 slacher:
*: *D. alfredi – D. bogadeki – D. booliati – D. bourreti – D. celebensis – D. dalaiensis – D. deharvengi – D. dezwaani – D. floweri – D. greeri – D. ingeri – D. kondaoensis – D. leucurus – D. manadotuaensis – D. montanus – D. nicobaricum – D. novaeguineae – D. seramensis – D. smithi – D. somsaki – D. taylori – D. tebal – D. tiomanensis – D. vorisi*

## Luke uk diar
Anguimorpha

**Anguimorpha** of **Slikdiarten** san en onerorder faan a Skolepkrepdiarten (Squamata). Diar hiar son 200 slacher tu. Enkelten like slaanger.

## Iindialang
* Paleoanguimorpha
Familin: Shinisauridae - Lanthanotidae - Varanidae
* Neoanguimorpha
Familin: Helodermatidae - Xenosauridae - Anniellidae - Anguidae

#### Enkelt slacher
* Anguidae
*: *[[Anguis]]*
*:: Haaselwirem, Stialwirem (*Anguis fragilis*)
* Varanidae
*: *[[Varanus]]*
*:: Komodo Waraan (*Varanus komodoensis*)

## Luke uk diar
Kliawerbosker

**Kliawerbosker** (*Fucus vesiculosus*) san en slach faan song an hiar tu a brün algen (Phaeophyceae).

Uun kliawerbosker san Jood, Broom, Beta-Karotiin an noch flook muar natelk mineraalen.

## Luke uk diar
Haaselwirmer

**Haaselwirmer** of **Stialwirmer** (Anguidae) san en famile faan Skolepkrepdiarten (Squamata). Jo like slaanger.

## Iindialang
; Anguinae
Sköölen: Anguis - Ophisaurus - Pseudopus
; Gerrhonotinae
Sköölen: Abronia - Barisia - Coloptychon - Elgaria - Gerrhonotus - Mesaspis

## Luke uk diar
Anguis

***Anguis*** as en skööl faan Skolepkrepdiarten (Squamata) uun't famile faan a Haaselwirmer (Anguidae). Diar hiar fiiw slacher tu.

## Slacher
* A. cephallonica
* A. colchica
* A. fragilis (Haaselwirem)
* A. graeca
* A. veronensis
#### Spriadkoord

## Luke uk diar
Sjauer-klöören-teoreem

Det **sjauer-klöören-teoreem** as en matemaatisken sats. Hi sait, dat sjauer klöören leewen ling, am en lunkoord iintuklöörin, saner dat tau likedenang klööret lunen tuupstupe. Det fraag hiart tu't matemaatisk fääk faan a topologii.

## Bispalkoorden

Carte_4_couleur.png|Fransöösk regiuunen
Four-color_map_of_the_United_States.png|Ferianagt Stooten
Map_of_Russia_(Four_Colour).svg|Ruslun
World_map_colored_using_the_four_color_theorem_including_oceans.png|Weltkoord


## Bewis
Francis Guthrie wiar 1852 di iarst, di auer detdiar fraag spikeliaret hää, man hi küd det ei bewise. Leeder san mä en computer ~ 2000 ünlik mögelkhaiden trochspelet wurden, an arke tooch haa sjauer klöören lingd. Man en formaalen bewis as det uun a uugen faan matemaatikern noch ei.

## Luke uk diar
Haaselwirem

A **Haaselwirem** of **Stialwirem** (*Anguis fragilis*) as en slach faan Skolepkrepdiarten (Squamata) an liket en slaang. Hi komt uun hial Madeleuroopa föör.

## Bilen

Mapa Anguis fragilis.png|Spriadkoord
Blindschleiche mit Raupe retusche.jpg|Di haaselwirem hää ham en rip snapt.



## Luke uk diar
Chromista

**Chromista** as en ufdialang faan a eukarioten efter nei wedenskapelk weden. Hat amfaadet a Plaanten (Plantae) an Swaampen (Fungi):

* Superkingdom Eukaryota
** Kingdom Chromista
*** Subkingdom Hacrobia
**** Phylum Cryptista
**** Phylum Haptophyta
**** Phylum Heliozoa
*** Subkingdom Harosa [= "Supergroup SAR"]
**** Infrakingdom Halvaria
***** Superphylum Alveolata
****** Phylum Ciliophora
****** Phylum Miozoa
******* Subphylum Myzozoa
******** Infraphylum Apicomplexa
******** Infraphylum Dinozoa
******* Subphylum Protalveolata
***** Superphylum Heterokonta [= "Supergroup Stramenopiles"]
****** Phylum Bigyra
****** Phylum Ochrophyta
****** Phylum Oomycota
**** Infrakingdom Rhizaria
****** Phylum Cercozoa
****** Phylum Retaria

## Kwelen
* Ruggiero, M.A., Gordon, D.P., Orrell, T.M., Bailly, N., Bourgoin, T., Brusca, R.C., Cavalier-Smith, T., Guiry, M. D. & Kirk, P. M. (2015). *A Higher Level Classification of All Living Organisms*. PLoS ONE 10(4) online
Leeguanoortagen

**Leeguanoortagen** (Iguania) san en onerorder faan a Skolepkrepdiarten (Squamata). Jo lewe uun a troopen an subtroopen.

## Familin
Agamidae – Anolidae – Chamaeleonidae – Iguanidae – Corytophanidae – Crotaphytidae – Hoplocercidae – Leiocephalidae – Leiosauridae – Liolaemidae – Opluridae – Phrynosomatidae – Polychrotidae – Tropiduridae

#### Enkelt slacher
* Anolidae
*: *[[Anolis]]*
*:: *[[Anolis marmoratus]]*

## Luke uk diar
Heterokonta

**Heterokonta** san en auerstam faan a Chromista. Jo wurd uk **Stramenopiles** näämd. Det san miast algen mä tau ünegool swöbstörter (flagella).

## Stamer
* Bigyra
* Ochrophyta
* Oomycota

För enkelt bioloogen (Adl et al., 2005) san 'Heterokonta' detsalew üs 'Chromista'. Jo brük för diheer auerstam di ütjdruk 'Stramenopiles'.

## Kwelen
* Ruggiero, M.A., Gordon, D.P., Orrell, T.M., Bailly, N., Bourgoin, T., Brusca, R.C., Cavalier-Smith, T., Guiry, M. D. & Kirk, P. M. (2015). *A Higher Level Classification of All Living Organisms*. PLoS ONE 10(4) online

## Luke uk diar
Brün Algen

**Brün Algen** (Phaeophyceae) san en klas faan Ochrophyta. Jo san brün, auer det Fucoxanthin diar uun det green Chlorophyll auerdekt.

## Ordern
Ascoseirales – Asterocladales – Desmarestiales – Dictyotales – Discosporangiales – Ectocarpales – Fucales – Ishigeales – Laminariales – Nemodermatales – Onslowiales – Phaeosiphoniellales – Ralfsiales – Scytothamnales – Sphacelariales – Sporochnales – Stschapoviales – Syringodermatales – Tilopteridales

## Enkelt slacher

Desmarestia aculeata Helgoland.JPG|*[[Desmarestia aculeata]]*
Trichteralge-Padina-pavonica.jpg|*[[Padina pavonica]]*
Colpomenia peregrina - Isle of Wight 2.jpg|*[[Colpomenia peregrina]]*
Wrack, species unknown - geograph.org.uk - 224120.jpg|*[[Ascophyllum nodosum]]*
Laminariaceae.jpg|Laminariales
Halopteris filicina herbarium item.jpg|*[[Halopteris filicina]]*
Alga Golfo Saccorhiza polyschides1.jpg|*[[Saccorhiza polyschides]]*
Fucus_vesiculosus_Wales.jpg|Kliawerbosker (*Fucus vesiculosus*)


## Luke uk diar
Fucales

***Fucales*** san en order faan Brün Algen (Phaeophyceae). Föl slacher wurd uk ianfach song näämd.

## Familin
Bifurcariopsidaceae – Durvillaeaceae – Fucaceae – Himanthaliaceae – Hormosiraceae – Notheiaceae – Sargassaceae – Seirococcaceae – Xiphophoraceae

## Enkelt slacher

Durvillaea antarctica washed up.JPG|*[[Durvillaea antarctica]]*, Durvillaeacaee
Kilclief Beach, August 2011 (10).JPG|*[[Ascophyllum nodosum]]*, Fucaceae
TomCorser Seaweed 3.jpg|*[[Pelvetia canaliculata]]*, Fucaceae
Zeespaghetti.jpg|*[[Himanthalia elongata]]*, Himanthaliaceae
Neptune's necklace.jpg|*[[Hormosira banksii]]*, Hormosiraceae
Cystoseira 0004.JPG|*[[Cystoseira]]* sp., Sargassaceae
Halidrys siliquosa Helgoland.JPG|*[[Halidrys siliquosa]]*, Sargassaceae
Fucus_vesiculosus_Wales.jpg|Kliawerbosker (*Fucus_vesiculosus*), Fucaceae


## Luke uk diar
Fucaceae

***Fucaceae*** san en famile faan Brün algen (Phaeophyceae). Diar hiar sääks sköölen an 26 slacher tu. Föl slacher wurd uk ianfach song näämd.

## Sköölen
Ascophyllum – Fucus – Hesperophycus – Pelvetia – Pelvetiopsis – Silvetia

## Luke uk diar
Fucus

***Fucus*** as en skööl faan songplaanten uun det klas faan a brün algen (Phaeophyceae).

## Slacher
F. acicularis – F. angulatus – F. articulatus – F. bastera – F. bipinnatus – F. callopilophorus – F. ceranoides – F. chalonii – F. cottonii – F. deformis – F. diffusus – F. distichus – F. edentatus – F. evanescens – F. fibrilla – F. fimbriatus – F. flaccidus – F. flagellaris – F. flexilis – F. fulvescens – F. geniculatus – F. guiryi – F. hirtus – F. humboldtii – F. lagasca – F. lichenoides – F. ligulatus – F. mamillaris – F. membranaceus – F. membranifolius – F. nereideus – F. ovifrons – F. palmetta – F. papillosus – F. parksii – F. plumula – F. polyphyllus – F. racemosus – F. radicans – F. serratus – F. setaceus – F. spataeformis – F. sphaerocephalus – F. spiralis – F. squamulosus – F. undulatus – F. uniformis – F. vesiculosus – F. virsoides – F. zeylanicus

## Bilen

Algas de Galiza 3.jpg|Fucus sp.
Phae1004.jpg|Fucus sp.
Fucusdistichus.jpg|*Fucus distichus*
Fucus serratus2.jpg|*Fucus serratus*
Fucus spiralis Spiral Wrack.jpg|*Fucus spiralis*
Fucus vesiculosus - UK 10.jpg|Kliawerbosker (*Fucus vesiculosus*)


## Luke uk diar
Song

**Song** san algen, diar mä a siagrünj ferwoksen san. Song as nian kategorii faan a biologii. Det kön green algen, brün algen of ruad algen wees.

## Bilen

Onigiri at an onigiri restaurant by zezebono in Tokyo.jpg|Song üs 'Sushi'
Seaweed farm uroa zanzibar.jpg|Song woort aptaanj
Durvillaea antarctica family Durvillaeaceae - Flickr - Dick Culbert.jpg|Song woort iinbürgen föör a büürerei



## Luke uk diar
* List faan algen föör Halaglun
*
Protozoa

**Protozoa** as en ufdialang faan a eukarioten efter nei wedenskapelk weden:

* Superkingdom Eukaryota
** Kingdom Protozoa
*** Subkingdom Eozoa
**** Infrakingdom Euglenozoa
**** Infrakingdom Excavata
*** Subkingdom Sarcomastigota
**** Phylum Amoebozoa
**** Phylum Choanozoa [with Microsporidia, Animalia, and Fungi constitutes "Supergroup Opisthokonta"]
**** Phylum Microsporidia [with Choanozoa, Animalia, and Fungi constitutes "Supergroup Opisthokonta"]
**** Phylum Sulcozoa

## Kwelen
* Ruggiero, M.A., Gordon, D.P., Orrell, T.M., Bailly, N., Bourgoin, T., Brusca, R.C., Cavalier-Smith, T., Guiry, M. D. & Kirk, P. M. (2015). *A Higher Level Classification of All Living Organisms*. PLoS ONE 10(4) online
Ruad Algen

**Ruad Algen** (Rhodophyta) san en ufdialang faan weederplaanten (Plantae) mä gud 7.000 slacher.

## Klasen
Bangiophyceae - Compsopogonophyceae - Cyanidiophyceae - Florideophyceae - Porphyridiophyceae - Rhodellophyceae - Stylonematophyceae

## Luke uk diar
Glaucophyta

**Glaucophyta** (efter ualgreks: γλαυκός, glaucos: blä-green an  φυτόν, phyton: plaant) san en letj ufdialang faan plaanten (Plantae). Det san aacht sköölen faan amanbi 20 slacher algen, diar uun swetweeder lewe.

## Iindialang
* Klas: Glaucophyceae
** Order: Glaucocystales
*** Famile: Glaucocystaceae
**** Sköölen: Cyanophora – Glaucocystis – Gloeochaete
**** Sköölen mä man ään slach: Cyanoptyche – Peliainia – Steobilomonas – Glaucocystopsis – Chalarodora

## Luke uk diar
Blä algen

**Blä algen** of **Cyanobakteerien** (Cyanobakteria) san en stam faan bakteerien (Bacteria). Sodenang as di nööm 'algen' en betj aparte, auer ööder algen nian prokarioten san, jo hiar tu a eukarioten.

## Ordern
Chroococcales – Chroococcidiopsidales – Gloeobacterales – Nostocales – Oscillatoriales – Pleurocapsales – Spirulinales – Synechococcales

## Luke uk diar
Diatomeen

**Diatomeen** (Bacillariophyceae of Bacillariophyta) san algen faan di stam Ochrophyta. Daalang san amanbi 6.000 slacher bekäänd, man diar san wel son 100.000 slacher noch goorei fünjen wurden.

## Onerklasen
* Bacillariophycidae
* Coscinodiscophycidae
* Fragilariophycidae

## Luke uk diar
Güül-green algen

**Güül-green algen** (Xanthophyceae) san en klas faan algen an hiar tu di stam faan a Ochrophyta. Jo wurd uk wel **gul-green algen** näämd.

## Ordern
Botrydiales – Mischococcales – Phyllosiphonales – Rhizochloridales – Tribonematales – Vaucheriales

## Luke uk diar
Gul-brün algen

**Gul-brün algen** (Chrysophyceae) san en klas faan algen an hiar tu di stam faan a Ochrophyta. Jo wurd uk wel **gulalgen** näämd.

## Ordern
Chloramoebales – Chromulinales – Chrysosphaerales – Heterogloeales – Hibberdiales – Hydrurales – Ochromonadales – Parmales – Synurales – Thallochrysidales

## Luke uk diar
Hydrozoa

A **Hydrozoa** san en klas faan Näädeldiarten (Cnidaria) mä amanbi 3.200 bit 3.500 slacher. A miasten lewe uun saaltweeder.

## Iindialang
* Onerklas: Hydroidolina
** Ordern: Anthoathecata – Leptothecata – Siphonophorae
* Onerklas: Trachylinae
** Ordern: Actinulida - Limnomedusae - Limnopolypae - Narcomedusae - Trachymedusae

## Luke uk diar