open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Toonleđer

En **Toonleđer** es en Reeg fan Tööni, diar üs Ördning nütet uur, dat em salev en Liren, me dānen em Musiik spöli wel, en Aart fan Rüm haa, hurbenen em önerwai es.

Bikeent es fuaral di iinfachi Diatoonsk Toonleđer,  diar et ön Dur en Moll jeft. Diatoonsk kumt fan Greeksk en jit sa fuul üs "em giar döör di hiilen Toonstööpen".
En diar sen wü uk al bi di Senerlighairen: Hat jeft hiili Toonstööpen en sok, diar hualev sen.

## Jit dit ek uk Oktāvi?
En Oktāvi es en Interval, en diarfan des, diar au aacht Tööni giar ("Okt-" ön latiinsk stuunt fuar "aacht"). 
Fuar di Toonleđer es dit ek di rocht Noom.

## Struktuur bi Dur

Üp dit Skelt sjocht em, dat twesken di wit Tasten somtirs suurt Knopen seet en somtirs ek.
Dit hinget diarme töhop, dat 
* C-Dur bluat üp wit Tasten spölet uur (Niin Fuarteeken)
* En diatoonsk Toonleđer ek bluat hiili Toonstööpen heer.

**Bi Dur sen twesken di Trērst en di Fjuurst sa üs twesken di Soowenst en di Aachtst Toon di "natüürelk" Hualevtoontstööpen.**

### Wat pasiaret bi G-Dur?
Dit es rocht iinfach tö forklaari: Gung dach jens fan di Toon G me di Reeg tö't naist G.
Wan Dü bi dit Skelt bi H best, teeli iinfach lefts fan C förter.
Hur es di hualev Stööp? Rocht, twesken E en F, dit meent, twesken Toon Numer 6 en 7.
Dit es mes, en dit lünt uk mes. Di hualev Stööp skel jaa twesken Toon 7 en 8, bi G-Dur twesken F en G.
Da helpt bluat, dat em dit F hooger maaket, en dit giar me en Krüts (). Achterön jit di Toon ek muar F, di jit Fis (Skrewen uk: F).

Dit ken em nü döör di hiili Kwintenkrais förterspöli, üs naist kumt D, hur dit Cis (C) waant, dit taust Krüts.

## Struktuur bi Moll
Bi dit Moll, hur wü om snaki, jert di Moll-Toonleđer me dit salev Fuarteeken 1 1/2 Tööni, trii hualev Stööpen of en litj Terz *öner* di Stamtoon fan di Dur-Toonleđer. Stamtoon fan C-Dur es C, klaar.
Ön di Tastatuur fan't Klawiir ken em se: Twesken C en H es niin suurt Tasti, dit es en hualev Stööp. Twesken H en A es en suurt Tasti, dit es da jen hiili of tau hualev Stööpen. Dit sen trii, wü sen bi *a-moll*, en dit giar uk bluat aur di wit Tasten.

Nü bigen wü weđer tö teeli: Di hualev Toonstööpen sen nü twesken Numer 2 en 3 en twesken Numer 6 en 7. Dit lünt üđers üs Dur, en jüst diarfuar es dit taacht.

**Bi Moll sen twesken di Taust en di Trērst sa üs twesken di Sokst en di Soowenst Toon di "natüürelk" Hualevtoontstööpen.**

### Wat pasiaret bi G-Dur?
Di salev Fraag en salev swaaret: Gung jens fan G trii hualev Stööpen dial, en Dü lönigst bi E.
Bigen nü tö teeli (F ek auriit), en Dü sjochst, hat kumt aliksa üt, bluat dat dit 5 Tööni hooger es üs fan C-Dur/a-moll.

## Jit wat
Hat jeft jit fuul muar diatoonsk Toonleđern, man hat skel jir diaröm gung, des tö forklaari, hur fuar't Miist me aarbert uur. Töhop me di Kwintenkrais heer em diarme al hok Weeten, hur em höm me üđer Musikanten aur iinigi ken. - Fuul Formaak!

## Luki uk jir
* Tuun
* Nuuten
Interval (Musiik)

En **Interval** (Latiinsk fuar "Rüm twesken Pualen") weeget di Rüm twesken tau Tööni, om tö biskriif, hur fiir dānen ön di Toonleđer ütenachtler lii.

## Interval-Noomen en Stööpen ön di Toonleđern

Ön Euroopa her em forskeligi Toonsysteemi, en diarfan kür höm bit ombi dit Jaar 1700 dit Dur-Moll-Systeem, wat wü deling keen, döörseet. Di Üđern sen deling fuaral üs *Sērken-Toonleđern* bikeent, aurdat ön't Merelaaler fuaral ön Sērken masi Musiik üttaacht en maaket waar. Des Systeeme wiar fuar't Miist heptatoonsk, dit meent, aur soowen Tööni. Uk des her tau hualev Toonstööpen, en diarom jit uk des diatoonsk ("Di" en "dia" es latiinsk fuar tau).
Di Intervalnoomen waar aurnomen. Di bikeentest sen dānen, diar jir weeget sen: 

## Hur fiir giar dit?
Des Systeem giar āp bit tö hönert Stööpen, dit wiar da wat en bisnaki me di Dochter, wan em dit ütaarberi wil. Bi daagelks Musiik kumt bal nönt Üđers fuar üs bit tö di Oktāvi. 

### En bet wat aut Noonenakordi
Di Nooni kumt somtirs fuar, bi sok Leedjis üs " We are the world" kum ön di Bröch *Noonenakordi* fuar:

               Cadd9                 Dadd9             Eadd9 
 When you're down and out and there seems no hope at all
 But if you just believe, there's nowhere you can fall.

 Bi des Akordi uur di *Nooni* diartö spöet, bi C-Dur en hoogi D, bi D-Dur en hoogi E, bi E-Dur en hoogi F

Bi di Rock- en Bluesmusiik sa üs somtirs uk bi Jazz uur me "9"-, di "Krüts-Niigen"-Akordi aarbert. Bi sok Akordi es di senerligi Toon en hualev Toon aur di Nooni, wat dit "" weeget.
Jimi Hendriks heer me *Purple Haze* en senerligi Stek skrewen. Di Kadens diartö bigent me E9 en diar da aur G- en A-Dur:

 **Bispöl Purple Haze**
 |E9 | G A |
 Di Streeken weegi di Takti.

Des Stek lefet diarfan, dat em üp Gitari, di diip E-Streeng frii swingi ken. Di Akord uur me C7 ön di soowenstst Bund maaket.  Fuar di "9"-Toon kumt di litj Finger ön di aachst Bund fan di H-Streeng.

En gur Bispöl fuar di "9"-Akord, jir ön D-Dur, es "Taxman" fan George Harrison.

## Di Intervali reekni jam töhop
Bi dit Systeem es dit gur tö weet, dat di Intervali töhop üp en Oktāvi ütkum.
Bispöl: En Kwarti giar fan C tö F, en en Kwinti giar fan F āp tö C'. 
Bi fjuur (Kwarti) en füf (Kwinti) kumt da ek niigen üt. Rocht es aacht, en Oktāvi, aurdat di jest Toon bi ark Interval meteelet uur.
Dit es gur tö weet, wan em me di Kwintenkrais of Instrumenti sa üs di Gitari aarberi wel.

## Luki uk jir
Stevie Ray Vaughan spölet "Taxman"
Di "Wunschlistenband" spölet "Taxman"
1705

**1705** wiar det füft juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Tüürsdai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 24. Janewoore: Carlo Broschi, neemd Farinelli, bekäänd italjeens schongster († 1782)
* 12. Febrewoore: Johann Elias Bach, tjiisk komponist († 1755)
* 20. Febrewoore: Nicolas Chédeville, fraansöösk komponist († 1782)
* 24. Febrewoore: Hieronymus David Gaub, tjiisk medisiiner an cheemiker († 1780)
* 27. Febrewoore: Peter Artedi, sweeds natüürforsker († 1735)
* 30. Marts: August Johann Rösel von Rosenhof, tjiisk natüürforsker an konstmooler († 1759)
* 31. August: Henning von Ahlefeldt, deensk koomerher an gehiam riad († 1778)
* 05. September: Catherine-Jeanne Dupré, fraansöösk teaaterspeler († 1767)
* 07. September: Matthäus Günther, tjiisk konstmooler († 1788)
* 21. September: Richard Turpin, ingels struatenruuwer an tjüchtiif († 1739)
* 27. September: Herman Kaau-Boerhaave, holuns medisiiner († 1753)
* 29. Oktuuber: Gerhard Friedrich Müller, tjiisk histooriker an Sibiirien-forscher († 1783)
* 04. Nofember: Louis-Élisabeth de la Vergne de Tressan, fraansöösk skriiwer an ensiiklopedist († 1782 of 1783)
* 23. Nofember: Thomas Birch, ingels histooriker an skriiwer († 1766)
* 29. Nofember: Michael Christian Festing, ingels fiolinist an komponist († 1752)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 05. Mei: Leopold I., keiser faan det Halig Röömsk Rik (* 1640)
1352

## Bäären
* ünbekäänd dootem: Määster Venceslao, konstmooler († 1411)

## Störwen
* 06. Deetsember: Paap Clemens VI. (* 1290)
2024

**2024** wiar det fjauer-an-twuntigst juar faan at 21. juarhunert.

 **2024** wus dåt fjoueräntwuntist iir foon dåt 21. iirhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 01. Janewoore: Eestlun as det 33. lun, huar tau maaner of tau wüfen frei mut.
* 14. Janewoore: Köningin Margrethe II. faan Denemark toonket uf. Frederik X. wurd köning.
* 16. Febrewoore: Grekenlun as det 34. lun, huar tau maaner of tau wüfen frei mut.
* 07. Marts: Sweeden wurd lasmaat faan NATO.
* 28. Marts: Greentüürsdai.
* 29. Marts: Stalfreidai.
* 31. Marts: Puasksöndai.
* 01. April: Puaskmundai.
* 26. Mei: Presidentskapswool uun Liitauen.
* 01. Jüüne: Presidentskapswool uun Islun.
* 29. Jüüne: Presidentskapswool uun Mauretaanien.
* 05. Jüüle: Presidentskapswool uun Iraan.
* 26. Jüüle tu 11. August: Olympisk Somerspalen uun Pariis.
* 28. Jüüle: Presidentskapswool uun Weenesuela.
* 07. September: Presidentskapswool uun Algeerien.
* 21. September: Presidentskapswool uun Sri Lanka.
* 06. Oktuuber: Presidentskapswool uun Tuneesien.
* 03. Nofember: Presidentskapswool uun Moldaawien
* 05. Nofember: Presidentskapswool uun dön Ferianigt Stooten.

## Bäären – Tuläid – Bēren

## Störwen – Stürwen
* 15. Mei: Ilse Christiansen, komunaalpolitikerin (* 1954)
* 20. September: Jarich Hoekstra, wedenskapsmaan uun a fresk filologii (* 1956)
* 28. September: Kris Kristofferson, US-amerikoonsk musiiker, stakenskriiwer an schauspeler (* 1936)
* 29. Deetsember: Jimmy Carter (* 1924)
1746

**1746** wiar det seeks-an-fiartigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Saninj uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 06. August: Frederik V. wurd köning faan Denemark an Noorweegen.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 30. Maarts: Francisco de Goya, spoonsk mooler († 1828)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 06. August: Christian VI., köning faan Denemark an Noorweegen (* 1699)
1738

**1738** wiar det aacht-an-dörtigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Weedensdai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden

## Bäären
* 11. Oktuuber: Arthur Phillip, iarsten Guvernöör faan New South Wales († 1814)
* 15. Nofember: Wilhelm Herschel, tjiisk-britisk astronoom († 1822)

## Störwen
1712

**1712** wiar det twaalewst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä'n Freidai.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 30. (!) Febrewoore: Uun Sweeden woort a kalender amsteld faan a Juliaans üüb a Gregoriaans kalender.
* 19. Mei: Sankt Petersburg wurd at hoodsteed faan det Rüs Keiserrik.
* 31. Oktuuber: Det Natschunaalbibleteek faan Spanje (*Biblioteca Nacional de España*) wurd üüs det Öfentelk Bibleteek faan't Palast (*Biblioteca Pública de Palacio*) uun Madrid grünjlaanjen.

## Bäären
* 24. Janewoore: Friedrich de Grat, köning faan Preussen († 1786)
* 28. Jüüne: Jean-Jacques Rousseau, fraansöösk skriiwer an filosoof († 1778)

## Störwen
* 12. Jüüle: Richard Cromwell, *Lord Protector* faan Ingelun, Skotlun an Irlun (* 1626)
1703

**1703** wiar det traad juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Mundai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 04. August: Gerhard Schröder wurd bürgermääster faan Hamborig.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 12. Marts: Ladislaus Amade von Várkonyi, ungars dachter († 1764)
* 18. April: Johann Gottfried Schaumburg, tjiisk rochtswedenskapsmaan († 1746)
* 24. April: José Francisco de Isla, spaans skriiwer an auerseeter († 1781)
* 25. Mei: Christoph Ludwig Crell, tjiisk literatüür- an rochtswedenskapsmaan († 1758)
* 23. Jüüne: Maria Leszczyńska, köningin faan Frankrik († 1768)
* 27. Jüüne: Jean-Baptiste de Boyer, Marquis d’Argens, fraansöösk skriiwer an filosoof († 1771)
* 24. Jüüle: Justus Juncker, tjiisk konstmooler († 1767)
* 15. September: Guillaume-François Rouelle, fraansöösk cheemiker († 1770)
* 29. September: François Boucher, fraansöösk konstmooler, teekner, kööbersteeger an dekoratöör († 1770)
* 03. Oktuuber: Franz Christoph Janneck, uasterriks konstmooler († 1761)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 14. Marts: Robert Hooke, ingels füüsiker (* 1635)
8 f.Kr.

## Störwen
* 27. Nofember: Horatius, röömsk dachter (* 65 f.Kr.)
**Ünbekäänd Dootem**
* Gaius Maecenas, röömsk poliitiker (* amanbi 70 f.Kr.)
Amrumbank West

**Amrumbank West** as en winjpark uun a Nuurdsia. Hi woort bedrewen faan't *Amrumbank West GmbH*, hat hiart tu E.ON.

## Beskriiwang

Di winjpark woort baud üüb en areal faan 32 km² amanbi 35 km nuurdwaasten faan Halaglun an 18 km süüdwaasten faan Oomrambeenk üüb en jipde faan 20 bit 25 meetern.

Diar wurd sowat ian miljaard Euro ferbaud. An hi skal 2015 klaar wurd.

## Technik

Diar san 80 winjmalner faan Siemens (Siemens SWT-3.6-120) apsteld wurden mä en efekt faan 3,6&nbsp;MW an a ruaner haa en trochmeeder faan 120 meetern. Ään rua as 58,5 m lung. Di struum skal ling för 300.000 hüshualangen. 

Di 33&nbsp;kV-dreistruum woort üüb en traafostatsion üüb 155&nbsp;kV amspäänd. Üüb en konwerterstatsion woort diar ±320&nbsp;kV-likstruum faan maaget, an di woort auer en siakaabel iarst tu Büsum an do auer lun tu Brunsbüttel sjüürd, huar di struum weder üüb dreistruum amspäänd woort.

## Kwelen
Oomrambeenk

**Oomrambeenk** as en flaak uun a Nuurdsia amanbi 11 miilen waasten faan Oomram.
 
## Allgemeines
Bi Oomrambeenk as det weeder knaap 10 m jip, sodenang luket det flaak uk bi liachweeder ei ütj, ööders wiar't en sunbeenk. Hat as sowat 12 miilen luung an lääpt faan nuurdnuurduast tu süüdsüüdwaast. Bi a flaakst steed stun sowat 6 m weeder.

Faan 1908 bit 1939 lai üüb di süüdwaasthuk üüb det positjuun  en ialskap, tuiarst di damper *[[Amrumbank I]]* an sant 1919 *[[Amrumbank II]]*. Üs a Ööder Weltkrich begand, as det skap iinhaalet wurden. Daalang lei diar kardinaaltanen.

Sowat 10 miilen widjer uun't süüwaasten woort di winjpark Amrumbank West apbaud.

## Luke uk diar
Siamiil

At **siamiil** (**M**, sjiisk: **sm**, ingelsk: **NM**) as en miat uun a sia- an loftfaard för't lengde. Hat skal di söstagst dial faan ian graad geograafisk breetje (=1 winkelminüüt) lung wees. Leederhen as't mä akeroot 1852,0&nbsp;m fäästlaanj wurden.

Diarmä hinget uk det ianhaid faan't faard tuup: 1 **knoot** (kn) = 1 **siamiil** (sm) per stünj (h).

## Nawigatjuun
Uun a nawigatsioon mä geograafisk koordinaaten woort det deesimaal süsteem mä det söstagstel süsteem fermisket. Diar koon det t.b.54°22,3' (= 54°+°) het. Diarbi as

1° (graad) =  faan en sjuarden faan a eerdkreis (amanbi 10.000:90 = 111 km),
1' (minüüt) =  faan 1° (amanbi 1,852 km = 1 siamiil)
an 0,1' =  faan en siamiil (amanbi 185 m = 1 kaabel).

54°22,3' ment sodenang 54 graad + 22 siamiilen + 3 kaabel .

## Amreegnin tu meetern
Ian winkelminüüt faan a eerd as ei akeroot 1,852 km lung. Leederhen as det siamiil oober faan't SI-süsteem üüb 1852,00 m fäästlaanj wurden, amdat am diar beeder mä reegne koon.

Uk det ingelsk yard hinget mä siamiilen tuup: 1 siamiil ~ 2.000 yards
Winkel

En **winkel** as en dial faan en flaak an begant, huar tau strualen enööder skeer. Det grate faan en winkel woort uun winkelgraad meeden. En **folwinkel** san 360 °.

## Slacher faan winkler

; Nulwinkel : 0^\circ  
; Spas winkel: letjer üs \tfrac{1}{4} folwinkel (90^\circ of \tfrac{1}{2} \cdot \pi);
; Rocht winkel: = \tfrac{1}{4} folwinkel: 90^\circ = 100^g = \tfrac{1}{2} \cdot \pi;
; Stomp winkel: grater üs \tfrac{1}{4}  folwinkel (90^\circ of \tfrac{1}{2} \cdot \pi) an letjer üs \tfrac{1}{2} folwinkel (180^\circ of \pi);
; Hualew winkel: = \tfrac{1}{2} folwinkel: 180^\circ = 200^g = \pi;
; Auerstomp winkel: grater üs \tfrac{1}{2} folwinkel (180^\circ of \pi) an letjer üs 1 folwinkel (360^\circ of 2 \cdot \pi);
; Folwinkel: 360^\circ = 400^g = 2 \cdot \pi.

## Luke uk diar

* Rümwinkel
ASAG

A **ASAG** wiar en reederei an ferboonj Oomram, A Huug an A Nääs mä Schlüttsiel.

## Histoore
Al tu began faan't 20. juarhunert hää det famile Jakobs faan A Nääs a Halgen fersuragt. Di liinjinsiinst begand 1905 mä en siilskap, 1927 kaam det iarst motoorbuat. Hat küd 40 lidj mänem an wurd efter det werew üüb A Nääs Hilligenlei näämd. Di siinst lep faan Bongsiel auer A Huug an A Nääs tu Oomram. 1951 kaam en neibau, di uk weder *Hilligenlei* het.

Uun a juaren 1958 bit 1960 as di Hauke-Haien-Kuuch iindiket wurden an Bongsiel lai nü banluns. Di nei siahuuwen wiar nü Schlüttsiel. 1960 hää August Jakobs det **Amrumer Schiffahrts-Aktiengesellschaft** (ASAG) uun Stianood grünjlaanj. Uun't salew juar kaam en modernen damper uun siinst, a *[[Hauke Haien (skap)|Amrum]]*. Man al 1968 kaam diar en nei an föl grater skap, hat het uk weder *[[Amrum II|Amrum]]*. At nei *Amrum* wiar goorei tu fegliken mä det ual, hat hed 212 BRT an wiar gud 32 m lung, 10 m briad an ging 1,50 m jip. Diar paaset 481 pasajiiren an 20 Pkw üüb. 1991 wurd a *Amrum* ferkääft an keert daalang noch üs *[[Vitte (skap)|Vitte]]* üüb a Uastsia tu Hiddensee.

1971 hää a ASAG mä det föl grater W.D.R. tuupsmeden, an sodenang besiinet a W.D.R. nü uk a Halgen. Sant 1991 keerd diar weder en *Hilligenlei*, det wiar nü numer 3. Hat as 1991 baud wurden, küd 27 Pkw an 630 pasajiiren mänem. 2005 as a *Hilligenlei III* tu't reederei AG Ems ferkääft wurden an het nü *[[Groningerland]]*. Daalang keert a Hilligenlei I tu a Halgen.


## ASAG-Dampern an efterfulgern üüb't halaglinje

Gnome-dev-camera.svg|Hilligenlei 1 (1927)
Gnome-dev-camera.svg|Hilligenlei 2 (1951)
Hauke_Haien (skap).jpg|Det iarst 'Amrum' (1960), daalang 'Hauke Haien'.
MS Amrum II.jpg|Det naist 'Amrum' (1968), daalang 'Vitte'.
Groningerland.jpg|'Hilligenlei III' (1991), daalang 'Groningerland'
Adler_Schiffe_Sylt_´09_031.jpg|'Hilligenlei I' (1985)( eegentelk numer 4 )

:Heest dü ferlicht noch smok bilen?

## Luke uk diar
* www.halligfreunde.de
* W.D.R.
* August Jakobs woort 90 (amrum-news.de, 2010)
* Amrum II üüb fleetfilerotterdam.nl
Hilligenlei

Wat menst dü ?

* Hilligenlei (werew) üüb A Nääs
* Hilligenlei I (eegentelk numer 4), di halagdamper
* det skap Hilligenlei III, daalang *Groningerland*
* Hilligenlei 1 (1927) an 2 (1951), jo iarst dampern faan a ASAG
* Hilligenlei 1 (1912) an 2 (1970), tau dampern faan a W.D.R.
Hilligenlei I

A **Hilligenlei** as en damper faan a W.D.R. üüb det halaglinje Schlüttsiel–A Huug–A Nääs–Witjdün. Hat as näämd efter det werew Hilligenley üüb A Nääs.

## Histoore
A *Hilligenlei* as di 14. Marts 1985 faan't Hüsemer skapswerew üs *Pellworm* för't *[[Nei Pelwermer Dampskapsselskap]]* baud wurden. Diar foor hat tesken Nuurdstrun an Pelwerem. 1997 as't tu't Adler-Reederei ferkääft wurden, het do *Adler Polonia* an foor faan Altwarp uun Mecklenburg-Föörpomern üs böderdamper.

2002 ging det skap auer tu a W.D.R. an wurd amnäämd tu *Hilligenlei I*. Eegentelk as det skap al det schuurd *Hilligenlei* üüb't halaglinje. Det grater *[[Groningerland|Hilligenlei III]]* wurd ufliaset, hat fäärt nü üs *Groningerland* för a AG Ems tesken Borkum, Emden an Eemshaven.

## Luke uk diar

* W.D.R.-sidj auer di damper
Groningerland

A **Groningerland** as en damper an fäärt tesken Borkum, Emden an Eemshaven.

## Histoore
Det skap as di 16. April 1991 uun Hüsem tu weeder kimen an as noch faan Gertraut Jakobs faan Stianood üs *Hilligenlei* (3) krasent wurden. Hat foor för a W.D.R. üüb a halaglinje tesken Schlüttsiel, A Halgen an Witjdün.

2002 as det skap faan't Hilligenlei I (eegentelk 4) ufliaset wurden. 2006 as do faan't AG Ems kääft wurden an het nü *Groningerland*.

## Luke uk diar

* Informatjuunen faan a AG EMS
Hauke Haien (skap)

A **Hauke Haien** as en ütjfluchs-damper faan't *Halligreederei MS „Hauke Haien.“* Hi as näämd efter di dikfööges uun "di skemelridjer".

Det skap hää en dieselmaskiin mä 333 kW üüb ian skrüüw an lääpt 11 kn.

## Histoore
A *Hauke Haien* as 1960 mä det baunumer 203 üs *Amrum* för a Amrumer Schiffahrts-AG (ASAG) baud wurden. 

Üs a W.D.R. 1968 en damper mä disalew nööm füng, as a *Amrum* tu *Stadt Husum* amnäämd wurden.

1971 hää a W.D.R. a ASAG auernimen, an diarmä uk det skap.

1983 as't ferkääft wurden an hiart sant 1988 üs *Hauke Haien* det *Halligreederei MS „Hauke Haien“*. Faan A Huug an faan A Wik wurd ütjfluchstuuren onernimen.

## Luke uk diar
* Informatjuunen faan a reederei
* A ''Amrum'' üüb faktaomfartyg.se
Weel

En **weel** as en küül, huar bi en sturemflud ans en dik breegen as. Son weel as miast trinj üs en kreis an temelk jip. Huarööders sait am diar "Brack" tu.

## Hü det komt
Wan en dik bräächt, speelt det siaweeder diarbääft en grat hool iinuun a grünj. An a minsken hed ei so föl materiol, am det hool weder aptufalen, diaram haa's miast en neien dik trinjam det weel baud. Son stak diks het flooksis *hualewmuun*.

Tuiarst as uun en weel saaltweeder, man leeder woort det tuup mä grünjweeder sweter, an do sait am diar *[[brakweeder]]* tu. Uk uun't ingelsk käänt am det wurd *brackish water*.

## Föörkemen
Weelen jaft at ei bluas bi a Nuurdsiaküst, man uk bi struumer. Loongs a Ialew jaft at flook *Bracks*, bit widj ap efter Hamborag an noch widjer a Ialew huuch.

## Tu efterleesen
* Peter Wieland: *Küstenfibel*. Heide, 1990, Boyens & Co
* Werner Prange: *Geologisch-historische Untersuchungen an Deichbrüchen des 15. Bis 17. Jahrhunderts in Nordfriesland*. Uun: Nordfriesisches Jahrbuch, 1972, Bredstedt/Bräist, Nordfriisk Instituut

## Luke uk diar

* Auer weelen bi: www.geschichte-s-h.de
Vitte (skap)

A **Vitte** as en damper faan't Reederei Hiddensee an fäärt tesken Schaprode üüb Rügen an Vitte üüb Hiddensee.

Det skap hää tau maskiinen mä 2 x 368 kW an lääpt 8 kn.

## Histoore
A *Vitte* as 1968 üs *Amrum* för a Amrumer Schiffahrts-AG (ASAG) baud wurden.

1971 smääd a ASAG mä a W.D.R. tuup an det skap wurd auernimen.

1991 as det skap tu Hiddensee ferkääft wurden an hää nei maskiinen füngen. Hat fäärt diar sant 1992.

## Luke uk diar
* Informatjuunen faan a W.D.R.
* Informatjuunen faan a Reederei Hiddensee
Dalbergia

**Dalbergia** of uk **Dalbergien** san en skööl faan plaantenslacher uun det onerfamile *Faboideae* faan det famile bongfrüchten (*Fabaceae*). Det holt faan jodiar 100 bit 300 slacher het Palisander.

## Slacher
Palisanderholt stiremt stark an woort uk *ruusenholt* näämd, hää mä ruusen oober ei föl tu dun. Enkelt slacher haa en grat bedüüdang üs mööbelholt an för musiikinstrumenten:

* Könangsholt (*Dalbergia cearensis*)
* (Echt) Ruusenholt (*Dalbergia decipularis*)
* Uastindian-Palisander, Sonokeling (*Dalbergia latifolia*)
* Rio-Palisander (*Dalbergia nigra*)
* Cocobolo (*Dalbergia retusa*)
* Sheesham (*Dalbergia sissoo*)

## Luke uk diar
A (buksteew)

**A** of **a** as di iarst buksteew faan't latiinsk alfabeet an en wokaal.

## Began

## Skraften

## Ä ä

Det **Ä** of **ä** as uk en buksteew faan't latiinsk alfabeet. Hi as iarst AE skrewen wurden, uk tuuptaanj: Æ/æ. Leeder üs A mä en letj E diarauer: Aͤ&nbsp; of aͤ&nbsp; . Daalang skriiw wi ham üs en A mä tau ponkter diarüüb.


## Codes

## Luke uk diar

* „Evolution of Alphabets“ (ingelsk)
Wokaal

A **wokaalen** san tuuner faan en spriak. Uun't jindial tu konsonanten woort onerskääst, huar uun a müs di tuun maaget woort (föör - bääft) an hü widj a müs eeben (slööden) as. Diar kem ei uun arke spriak aal a wokaalen föör.

A sümboolen för a enkelt wokaalen san fäästlaanj uun't internatsionaal foneetisk alfabeet IPA.





## Wokaalen uun't Öömrang

Uun't öömrang jaft'at ei för arke wokaal en aanjen buksteew (en aanj grafeem).

Diar san a, aa, e, ee, i, ii, o, oo, u, uu, ä, ää, ö, öö, ü, üü. En enkelten buksteew stäänt för en kurten wokaal, an en dobelten buksteew för en lungen wokaal. "Späänd" an "trinj" wokaalen kön ei onerskääst wurd, t.b. *dik* (fering: [ɪ], öömrang [i]), det stääd *Room* ([oː]), a mantje faan en sjep *room* ([ɔ:]).

## Luke uk diar
* IPA
* Vokååldiagram
C (buksteew)

**C** of **c** (ütjspreegen: tsee) as di traad buksteew faan't latiinsk alfabeet an en konsonant. Uun't öömrang komt hi ei alian föör, bluas üs CH (*woch*) of SCH = SJ (*sjiisk*)

## Began

Iarst 230 f.Kr. as tu det C uun't latiinsk alfabeet det G diartukimen.

## Codes

## Luke uk diar

* „Evolution of Alphabets“ (ingelsk)
D (buksteew)

**D** of **d** (ütjspreegen: dee) as di schuard buksteew faan't latiinsk alfabeet an en konsonant.

## Began

## Codes

## Luke uk diar

* „Evolution of Alphabets“ (ingelsk)

## Of menst dü ferlicht (ütjwool)
* Đ an đ, so üs det uun't sölring brükt woort
G (buksteew)

**G** of **g** (ütjspreegen: gee) as di sööwenst buksteew faan't latiinsk alfabeet an en konsonant.

## Began
Det **G** as iarst uun't juar 230 f.Kr. iinuun't latiinsk alfabeet kimen. Diarföör hed am bluas det C.


Datei:Proto-semiticG-01.svg|Proto-semitisk fut
Datei:PhoenicianG-01.svg|Phönizisk Gimel
Datei:Gamma uc lc.svg|Greks Gamma
Datei:EtruscanC-01.svg|Etruskisk C


## Skraften


Datei:Fraktur letter G.png|Fraktur
Datei:Latin alphabet Gg.svg|Skraften saner an mä serifen
Datei:Das große G.jpg|Grat G uun Skriiwskraft
Datei:Go G.svg|Kursiif g 


## Codes

## Luke uk diar

* „Evolution of Alphabets“ (ingelsk)
Itaalisk spriaken

**Itaalisk spriaken** san en skööl faan indogermaans spriaken üüb't itajeensk hualeweilun. Diar san daalang at latiinsk an a romaansk spriaken faan auerblewen.

## Apdialang
**Latino-faliskisk spriaken:**
* Latiinsk
** Romaansk spriaken
* Faliskisk

**Oskisk-umbrisk spriaken**:
* Oskisk
* Umbrisk
* Äquisk
* Marrukinisk
* Marsisk
* Pälignisk
* Süüd-Pikenisk
* Sabinisk
* Vestinisk
* Volskisk

**Ünseeker ferbinjang**:
* Elymisk
* Sikulisk
* Lusitanisk
B (buksteew)

**B** of **b** (ütjspreegen: bee) as di ööder buksteew faan't latiinsk alfabeet an en konsonant.

## Began

## Skraften

## Codes

## Luke uk diar

* Evolution of Alphabets (ingelsk)
Romaans spriaken

A **romaans spriaken** san indogermaans spriaken faan a itaalisk twiig. Jo san faan't latiinsk ufkimen.

## Laben romaans spriaken

## Luke uk diar
* Iberoromaans spriaken
* Galloromaans spriaken

## Futnuuten
I (buksteew)

**I** of **i** as di njügenst buksteew faan't latiinsk alfabeet an en wokaal.

## Began

## Codes

## i mä of ı saner ponkt

Uun a miast spriaken woort det letj i mä ponkt skrewen. Uun enkelt spriaken jaft at tau Is, so uun't türkisk: İ / i mä ponkt an I / ı saner ponkt för ünlik tuuner.


## Ligatur ij

Uun't madelääler as det lung i uk üs ij skrewen wurden, an det liket en Y mä ponkter üüb: ÿ. Sodenang woort det Ypsilon uun enkelt spriaken uk för en lung i brükt.

## Luke uk diar

* „Evolution of Alphabets“ (ingelsk)
J (buksteew)

**J** of **j** (ütjspreegen: *jot*) as di tjiinst buksteew faan't latiinsk alfabeet an en konsonant.

## Began

## Codes

## I an J

Iar wiar I an J muar of maner detsalew, iarst uun't 15. juarhunert wurd det muar an muar ütjenööder häälen. Man uk daalang woort noch hal uunsteed faan en I det J brükt, auer det lachter tu leesen as, wan bääft det grat I en letj L fulagt. Üüb öömrang jaft at bluas ian wurd mä IL bi a began: *Ilang*, man uun't huuchschiisk komt det flooksis föör: Iller, Ilmenau, Illustrierte an det schocht mä J do so ütj: Jller, Jlmenau, Jllustrierte.

## Luke uk diar

* „Evolution of Alphabets“ (ingelsk)
O (buksteew)

**O** of **o** as di fiftaanjst buksteew faan't latiinsk alfabeet an en wokaal.

## Began

## Ö ö

Det **Ö** of **ö** as uk en buksteew faan't latiinsk alfabeet. Hi as iarst OE skrewen wurden. Leeder üs O mä en letj E diarauer: Oͤ&nbsp; of oͤ&nbsp; . Daalang skriiw wi ham üs en O mä tau ponkter diarüüb. Uun't fransöösk woort hi **Œ** skrewen.


## Codes

## Luke uk diar

* „Evolution of Alphabets“ (ingelsk)
Q (buksteew)

**Q** of **q** (ütjspreegen: kuu) as di sööwentaanjst buksteew faan't latiinsk alfabeet an en konsonant.

Uun't öömrang jaft at nian *q*, di tuun woort uunsteed mä *kw* skrewen.

## Began

## Codes

## Luke uk diar

* „Evolution of Alphabets“ (ingelsk)
S (buksteew)

**S** of **s** (ütjspreegen: es) as di njügentaanjst buksteew faan't latiinsk alfabeet an en konsonant.

## Began

## ß

Det skarep *S* of *Esszett* jaft at ei uun't öömrang. Diar woort en *S* bi a began faan en wurd skarep ütjspreegen, bi't aanj koon det oober skarep (üs uun: hüs), oober uk wok (üs uun: liis) wees.


## Codes

## Luke uk diar

* „Evolution of Alphabets“ (ingelsk)
U (buksteew)

**U** of **u** as di ianantwuntagst buksteew faan't latiinsk alfabeet an en wokaal.

## Began

Det *U* wiar leewen nai mä't V an uk mä't W, man uk mä't Y an mä't F.

## Ü ü

Det **Ü** of **ü** as uk en buksteew faan't latiinsk alfabeet. Hi as iarst UE skrewen wurden, leeder üs U mä en letj E diarauer: Uͤ&nbsp; of uͤ&nbsp; . Daalang skriiw wi ham üs en U mä tau ponkter diarüüb.

## Codes

## Luke uk diar

* „Evolution of Alphabets“ (ingelsk)
V (buksteew)

**V** of **v** (ütjspreegen: fau) as di tauantwuntagst buksteew faan't latiinsk alfabeet an en konsonant.

Uun't öömrang jaft at nian *V*, unsteed woort en F (skarep) of en W (wok) nimen.

## Began

Det *V* as nai mä't U, uk uun't latiinsk wiar det *U* an det *V* noch likedenang.
Det latiinsk taaltiaken *V* (för: 5) hää oober niks mä di buksteew *V* tu dun, det as man a heleft faan *X* (för: 10). Ütj di tidj komt det spreegwurd: *Dü skel di nian X (=10) för en U (=V, =5) föörmaage läät.* Ütj en V küd am jo gau en X maage.

## Codes

## Luke uk diar

* „Evolution of Alphabets“ (ingelsk)
Y (buksteew)

**Y** of **y** (ütjspreegen: üpsilon) as di fiiwantwuntagst buksteew faan't latiinsk alfabeet an en wokaal, uun flook spriaken oober uk en konsonant.

Uun't öömrang jaft at nian *Y*, unsteed woort en I of en Ü nimen.

## Began
### Greks Ypsilon

### Ligatur ij
Uun't madelääler as det lung i uk üs ij skrewen wurden, an det liket en Y mä ponkter üüb: ÿ. Sodenang woort det Ypsilon uun enkelt spriaken uk för en lung i brükt.

## Codes

## Luke uk diar

* „Evolution of Alphabets“ (ingelsk)
Z (buksteew)

**Z** of **z** (ütjspreegen: tset) as di sääksantwuntagst buksteew faan't latiinsk alfabeet an en konsonant.

Uun't öömrang jaft at nian *Z*, unsteed woort en TS brükt, so üs uun *mots*.

## Began



Datei:Proto-semiticZ-01.svg|Proto-semitisk Ze
Datei:PhoenicianZ-01.svg|Phönizisk Zajin
Datei:Zeta uc lc.svg|Greks Zeta
Datei:EtruscanZ-01.svg|Etruskisk Z
Datei:RomanZ-01.svg|Latiinsk Z



## Skraften (z mä sleuf)


Datei:Fraktur z.png|Det letj „z“ uun Fraktur-skraft.
Datei:Z-small-VA-64x88.svg|Det letj „z“, so üs det uun enkelt bundeslunen uun skuul liard woort.
Datei:Z-small-Variante.svg|Det letj „z“ uun en Antiqua-skraft.


## Codes

## Luke uk diar

* „Evolution of Alphabets“ (ingelsk)
W (buksteew)

**W** of **w** (ütjspreegen: wee) as di triiantwuntagst buksteew faan't latiinsk alfabeet an uun flook spriaken en konsonant.

Uun't öömrang woort en *W* üs di wokaal O ütjspreegen, wan't bi't aanj faan en wurd stäänt, so üs uun *riiw*.

## Began

Det *W* as nai mä't V, iarst uun't latiinsk as det ütjenööder häälen wurden.

## Codes

## Luke uk diar

* „Evolution of Alphabets“ (ingelsk)
Uastslaawisk Spriiken

Dön **Uastslaawisk Spriiken** san een faan dön trii twiichen faan dön Slaawisk Spriiken, wat tu dön Indogermaans hiar. Jo wurd faan amanbi 224 miljuunen lidj üüs mamenspriik snaaket.

Tu det uastslaawisk spriikfamilje san:

* Rüs
* Ukrainisk
* Witjrüs
* Karpaato-Rusiins an Batschka-Rusiins (det letst wurt uk üüs en waastslaawisk spriik sen)
* Waastpolesisk
an uk histoorisk spriiken:
* Ual-Uastslaawisk †
* Ual-Nowgorod Spriikwiis †
* Ual-Ruteens †

## Markmoolen faan dön uastslaawisk spriiken
* Uurslaawisk **or*, **ol*, **er*, **el* twesken konsonanten san üüs *oro*, *olo*, *ere*, *olo* fertreeden; tu bispal:  uurslaawisk *morzъ *froost* as üüb rüs an ukrainisk моро́з *moróz* an üüb witjrüs маро́з *maróz*; an uurslaawisk *melko *moolk* as üüb rüs an ukrainisk молоко́ *molokó*, üüb witjrüs малако́ *malakó*.
* Uurslawisch **tj* an **dj* san üüs *č* an *ž* fertreeden; tu bispal: uurslaawisk *světja *laacht* as üüb rüs an witjrüs свеча́ *svečá* an üüb ukrainisk свіча́ *svičá*; an uurslaawisk *medja *gredstripel* as üüb rüs an ukrainisk межа́ *mežá* an üüb witjrüs мяжа́ *mjažá*.
Süüdslaawisk

Dön **Süüdslaawisk Spriiken** san een faan dön trii twiichen faan dön Slaawisk Spriiken, wat tu dön Indogermaans hiar. Jo wurd faan amanbi 34 miljuunen lidj snaaket.

Tu det süüdslaawisk spriikfamilje san:
* Uastsüüdslaawisk
** Ual-Sarkenslaawisk
** Bulgaars
*** Banat Bulgaars
*** Pomakisk
** Masedoons
*** Egeeis-Masedoons

* Waastsüüdslaawisk
** Sloweens
*** Resianisk
**Serbokroatisk
*** Kroatisk
**** Borgenlunkroatisk
**** Moliseslaawisk
*** Bosnisk
*** Serbisk
*** Montenegriins

## Markmoolen faan dön süüdslaawisk spriiken
* Uurslaawisk **or*, **ol*, **er*, **el* twesken konsonanten san ra, la, rě, lě fertreeden; tu bispal uurslaawisk *morzъ *froost* as üüb serbokroatisk мраз/mraz, bulgaars an masedoons мраз *mraz*, ual-sarkenslaawisk мразъ *mrazъ* an sloweens mraz; an uurslaawisk *melko *moolk* as üüb kroatisk an bosnisk mlijeko, serbisk an masedoons млеко *mleko*, bulgaars мляко *mljako*, ual-sarkenslaawisk млѣко *mlěko* an sloweens mleko.
Askorbiinsüren

**Askorbiinsüren** hää nään klöör an stirem an smääkt en betj sür. Hat as en orgaanisk süren an för a minsk wichtag üs witamiin C. Hoker diar ei nooch faan feit, koon skorbük fu. Diarfaan komt uk di latiinsk nööm: "a-scorbin" ment "jin skorbük". Sialidj hed diar iar böös komer mä, auer jo onerwais nian frisk greenen füng. Trinjam a Nuurdatlantik haa jo do det skorbükskrüüs saamelt.

## Föörkemen
Askorbiinsüren komt fööraal uun frisk früchten föör. Citrusfrüchten üs aapelsiinen of sitroonen haa diar rikelk faan, man uk greenkual, witj- an ruadkual. Diaram haa a sialidj iar leewen sürkrüüs mä uun buurd hed.

## Luke uk diar

## Futnuuten
X (buksteew)

**X** of **x** (ütjspreegen: iks) as di schauerantwuntagst buksteew faan't latiinsk alfabeet an en konsonant. Uun enkelt spriaken stäänt det *X* oober för en öödern tuun.

Uun't öömrang jaft at nian *X*, unsteed woort en KS nimen, so üs uun *boks*.

## Began

## Codes

## Luke uk diar

* „Evolution of Alphabets“ (ingelsk)
Slaawisk spriaken

**Slaawisk spriaken** san en graten twiig faan't Indogermaans. Jo wurd faan 300 miljuun spreegern snaaket; wan dü a tuliarden märeegenst, san't 400 miljuunen. A nööm faan a spriaken komt faan Ualsarkenslaawisk словѣньскъ *slověnĭskŭ*, wat faan словѣнинъ *slověninŭ* of "Slaaw" komt. Wedenskapslidj teenk, dat a nööm faan a lidj faan слово *slovo* of "wurd" komt.

## Twiigen
Uun't slaawisk san diar weder trii twiiger: Waast-, Uast- an Süüdslaawisk.

### [[Waastslaawisk]]

* **Lechisk spriaken**
** Poolsk mä Sleesisk
** Ialew- an Uastsiaslaawisk
*** Kaschuubisk
*** Slowinsisk †
*** Polaabisk (Ialew-Slaawisk) †
*** Pomoraansk (Uastsia-Slaawisk) †
* **[[Sorbisk]]**
** Liachsorbisk
** Huuchsorbisk
* **Tschechisk-Slowaakisk**
** Slowaakisk
** Tschechisk mä Lachisk
** Knaanisk (waastelk Judeo-Slaawisk) †

### [[Uastslaawisk]]

* Ualnowgorod spriakwiis †
* Ual-Uastslaawisk (Ualrüsk) †
* Rüsk
* Ual-Ruteensk (Ual-Witjrüsk, Ual-Ukrainisk) †
* Witjrüsk
* Ukrainisk
* Rusiinsk: Karpato-Rusiinsk an Jugoslawo-Rusiinsk
* Waastpolesisk

### [[Süüdslaawisk]]

* **Süduastslaawisk**
** Ual-Sarkenslaawisk (Ualbulgaarsk) †
** Bulgaarsk
** Matsedoonsk
* **Südwaastslaawisk**
** Madelsüüdslaawisk (Serbokroatisk)
*** Bosnisk
*** Borgenlunkroatisk
*** Kroatisk
*** Moliseslaawisk
*** Montenegriinsk
*** Serbisk
** Sloweensk spriakwiisen
*** Sloweensk
*** Resianisk

## Likhaiden an ünlikhaiden uun wurden
Bispalen faan likhaiden an ünlikhaiden uun wurden:

## Luke uk diar

## Futnuuten
Sitroon

At **sitroon** of uk **limoon** (faan ) as det frücht faan a **sitroonenbuum** (*Citrus × limon*) an hiart tu a citrusplaanten (*Citrus*). Sitroonen san ans iinkrüsagt wurden mä bateraapelsiinen (*Citrus × aurantium*) an Sitronaatsitroonen (*Citrus medica*). Woorskiinelk kem's faan Indien, wiar am det juar 1000 oober uk al uun Sjiina an trinjam't Madlunsia bekäänd.

## Limeten
Limeten san letj citrusplaanten an like at sitroon, hiar oober ei tu't sitroonenskööl.

## Uunbau
Daalang wurd sitroonen an limeten uun flook lunen uunbaud:

## Luke uk diar
Süren

**Süren** (iantaal: at **süren**) san cheemisk ferbinjangen, diar protoonen ufdu kön.

## Wichtag süren
* Askorbiinsüren: C6H8O6
* Swaawelsüren: H2SO4
* Saaltsüren: HCl
* Kiiselsüren: H4SiO4
* Fosfoorsüren: H3PO4
* Köölsüren: H2CO3
* Eetjsüren: CH3COOH
* Benzoesüren: C7H6O2
* Fluorsüren: HF
* Salpeetersüren: HNO3
* Öölesüren: C18H34O2 (en fäätsüren)

## Luke uk diar
* Baas
* List faan süren (huuchschiisk)
Marion MA

**Marion** as en letj stääd uun Plymouth County, Massachusetts, USA. 

## Minsken faan Marion
* Koptein Benjamin Briggs, mä a Mary Celeste amkimen. Uun Marion jaft at en letj museum auer det skap.

## Luke uk diar
* Sippican Historical Society
Ual-Uastslaawisk

Det **Ual-Uastslaawisk Spriik** (uk wilemsis *Ual-Rüs* neemd) as en slaawisk spriik wat twesken det 10. juarhunert an det 14. juarhunert uun det Kiew Rik an öler uast-slaawisk stooten snaaket wurd. Det as at föörgunger faan Rüs, Ukrainisk an Witjrüs. Det skrewen spriik wurd uu so stark faan Ual-Sarkenslaawisk Spriik beinflöödet. At spriik wurd uun det Kyrilisk Skraft skrewen.

## Keenteekens
* Follüt: Ualslaawisk **or*, **ol*, **er* an **el* twesken konsonanten wurd üüb Ual-Uastslaawisk *oro*, *olo*, *ere* an *ele*: t.b. **gordъ* ‘steed, borig’ (ferlik: *guard* üüb Fering) wurd городъ *gorodъ* (üüb Ual-Sarkenslaawisk *gradъ*), **melko* ‘moolk’ wurd молоко *moloko* (Ual-Sarkenslaawisk: млѣко *mlěko*) an **korva* ‘kü’ wurd корова *korova* (Ual-Sarkenslaawisk: крава *krava*). 
* Ualslaawisk **tj* wurd *č* (tsch): t. b. **světja* ‘tualiglaacht’ (faan **světъ* ‘laacht’) wurd üüb Ual-Uastslaawisk свѣча *svěča* (Ual-Sarkenslaawisk свѣща *svěšta*).
* Ualslaawisk **dj* wurd *ž* (üüs *j* üüb Fraansöösk): t. b. **medja* ‘gredstripel, grens’ wurd üüb Ual-Uastslaawisk межа *meža* (Ual-Sarkenslaawisk межда *mežda*).

## Gramatik
Ual-Uastslaawisk noomen haa faaler an det tautaal.

## Bispal

Се повѣсти времѧньных лѣт ‧ ѿкꙋдꙋ єсть пошла рꙋскаꙗ земѧ ‧ кто въ києвѣ нача первѣє кнѧжит ‧ и ѿкꙋдꙋ рꙋскаꙗ землѧ стала єсть |~
*Se pověsti vremjan’nyx lět: otkudu jest’ pošla ruskaja zem(l)ja, kto vŭ kievě nača pervěje knjažit, i otkudu ruskaja zemlja stala jest’*
„Det as at teel faan fergingen juaren: huarfaan kaam det rüs lun, hoker wiar dön iarst prinsen uun Kiew, an huarfaan kaam det rüs lun tu weesin.”

## Futnuuten
Skorbük

**Skorbük** as en kraankhaid, an begant, wan di minsk ei nooch witamiin C feit, efter tau bit sjauer muuner.

## Uuntiaken

* blääten faan hul an tong
* dü fangst di gau wat iin
* dü woorst gau träät
* steeden ferhiale slacht
* komer mä at hidj
* muskeln wurd swaak
* knooken du siar
* gelenken san sünjen
* huuch fiiber
* trochskeeren
* dü woorst gau düüsag

Det hart woort swaak an dü könst sterew.

## Luke uk diar
* Skorbükskrüüs
* Witamiin C
Citrusplaanten

**Citrusplaanten** (*Citrus*) san plaantenslacher uun det famile *[[Rutaceae]]*. Jo waaks uun a troopen an subtroopen. Hör früchten san citrusfrüchten an kem daalang üüb a hialer eerd föör, huar't warem enooch as.

Citrusplaanten hual föl witamiin C.

## Aal a slacher
C. australasica – C. australis – C. cavaleriei – C. deliciosa – C. garrawayae – C. glauca – C. gracilis – C. halimii – C. hystrix – C. indica – C. inodora – C. japonica – C. khasya – C. latipes – C. lucida – C. maxima – C. medica – C. neocaledonica – C. oxanthera – C. polyandra – C. swinglei – C. trifoliata – C. undulata – C. wakonai – C. warburgina – C. wintersii

Nei slacher: C. × aurantiifolia – C. × aurantium – C. × floridana – C. × georgiana – C. × insitorum – C. × jambhiri – C. × junos – C. × latifolia – C. × limon – C. × madurensis – C. × microcarpa – C. × obovata – C. x polytrifolia – C. × taitensis – C. × tamurana – C. x webberi

## Wichtag slacher
Flook citrusfrüchten san iinkrüsagt wurden. Jo wurd leewen oner ünlik nöömer ferkääft:

* Mandariinen
*: Mandariin (*Citrus reticulata*)
*:: -> Kalamondiin (*Citrus × microcarpa*)
*: Madlunsia Mandariin (*Citrus x deliciosa*)
*: Clementiin (*Citrus* × *aurantium*, Syn. *Citrus clementina*)
*: Satsuma (*Citrus* × *aurantium*, Syn. *Citrus unshiu*)
*: Tangelo, Minneola (*Citrus × tangelo*)
* Aapelsiinen
*: Aapelsiin (*Citrus* × *aurantium*, Syn. *Citrus sinensis*)
*: Bateraapelsiin of Pomeranze (*Citrus* × *aurantium*, bateraapelsiinen-skööl)
*: Bergamotte (*Citrus* × *limon*, Syn. *Citrus bergamia*)
* Pampelmuusen
*: Pampelmuus, Pumelo, Paradiisaapel (*Citrus maxima*)
*: Grapefruit (*Citrus* × *aurantium*, Syn. *Citrus paradisi*)
*: Pomeelo (*Citrus* × *aurantium*, pomelo-skööl)
* Limeten (= *Letj Limoonen*)
*: Echt Limet (*Citrus* × *aurantiifolia*)
*:: -> Limquat (*Citrus × floridana*)
*: Gewöönelk Limet (*Citrus* × *latifolia*)
*: Mauritius-Papeda (*Citrus hystrix*)
*: Swet Limet (*Citrus limetta*)
*: Rangpur-Limet (*Citrus × limonia*)
*: Rüch Limet (*Citrus* × *jambhiri*)
* Sitroon (= Limoon) (*Citrus* × *limon*, sitroonen-skööl)
* Sitronaatsitroon (*Citrus medica*)
* Kumquats (*Citrus japonica*, Syn. *Fortunella*)
*: Kalamondiin (*Citrofortunella microcarpa*, *Citrus × microcarpa*)
*: Limquat (*Citrus × floridana*)

#### Eremocitrus
*[[Eremocitrus]]* san en ööder skööl faan Citrusfrüchten, jo like a limeten an waaks bluas uun Austraalien:
* *(Eremo)Citrus australasica*
* *(Eremo)Citrus australis*
* *[[Eremocitrus glauca]]*

#### Poncirus
*[[Poncirus]]*
* Triibleedrag Aapelsiin (*Poncirus trifoliata*)
* Poncirus × Citroncirus: Citrange, Citrumelo, Citremon, Citradia, Citrandariin

## Stambuum faan a wichtagst slacher

## Uunbau

## Luke uk diar

* Citrus × aurantium

## Futnuuten
ICD

**ICD-10** as det aktuel wersion faan 2012 faan't **ICD** (). Hat as det wichtagst süsteem för't iindialen faan kraankhaiden uun a medesiin. Det ICD woort faan't WHO fäästlaanj; at WHO as en iinrachtang faan a UNO.

## Iindialang

## Futnuuten
WHO

At **Weltsünjhaidsorganisatjuun** (**WHO**) as en iinrachtang faan a UNO an befaadet ham mä't sünjhaid üüb a welt. Det ufkörtang komt ütj at ingelsk an ment: *World Health Organisation*.

Faan't WHO woort det süsteem faan kraankhaiden (ICD) fäästlaanj.


## Det iinrachtang

At WHO as 1946 grünjlaanj wurden an sat uun Genf, (Schweiz). 194 lunen faan a welt san diar lasmoot.

## Luke uk diar
Aapelsiin

At **(Eegentelk) Aapelsiin**  (*Citrus*&nbsp;×&nbsp;*sinensis*) as en slach faan Citrusplaanten. Hat hiart tu det Citrus × aurantium skööl faan en hialer rä iinkrüsagt suurten, diar't faan Citrusplaanten jaft.

## Suurten
Oober uk faan't Swet (Eegentelk) Aapelsiin jaft'at weder en hialer rä suurten:
* *Blondorangjen* (orangj)
*: 'Shamouti' of 'Jaffa', uun Israel
*: 'Valencia', 'Valencia Late', trinjam't Madlunsia, Süüdafrikoo, USA
*: 'Baladi', 'Hamlin', 'Hart's Tardiff'
* *Navelorangjen*, *Bahiaorangjen* (güül)
*: 'Washington NewHal' of 'Navelina', uun Brasiilien
*: 'Cara Cara', uun Spoonien an Kalifornien
*: 'Navelina', uun Spoonien
*: 'Salustiana', 'Navelate', 'NavelLaneLate', 'Powell Navel'
* *Bludorangjen* (ruad)
*: 'Sanguine', 'Double fine', 'Moro', 'Tarocco', 'Sanguinello', 'Manica', 'La Maltaise Sanguine'


Orangen Afrika Spanien.jpg|'Navels' (güül) an 'Valencia Late' (orangj)
Oranges2.jpg|'Bludorangjen'



## Luke uk diar
Portugiisk spriak

__NOTOC__

**Portugiisk** (üüb portugiisk: ) as en romaansk spriak an hiart tu't indogermaans.

Tuup mä spoonsk, galicisk an katalaansk hiart portugiisk tu't iberoromaansk. 

## Spriadkoord

## Iberoromaansk spriaken

## Bispalwurden

## Luke uk diar
Clementiin

At **Clementiin** of **Klementiin** (*Citrus clementina*) as en slach faan Citrusplaanten. Hat hiart tu det Citrus × aurantium skööl faan en hialer rä iinkrüsagt suurten, diar't faan Citrusplaanten jaft. At Clementiin as ans iinkrüsagt wurden faan't Madlunsia Mandariin (*Citrus x deliciosa*) an det Eegentelk Aapelsiin (*Citrus × sinsensis*). 


Clementine nechalim 2014 A 01.jpg
Clementines_whole,_peeled,_half_and_sectioned.jpg



## Luke uk diar
Citrus × aurantium

***Citrus × aurantium*** san Citrusplaanten, diar iinkrüsagt wurden san tesken mandariinen (*C. reticulata*) an pampelmuusen (*C. maxima*). Aaltumaal tuup wurd uk üs **Orangjen** betiakent. 

* Bateraapelsiinen, Pomeranzen (*Citrus × aurantium*, bateraapelsiinen-skööl)
* Clementiinen (*Citrus × aurantium*, clementiinen-skööl) 
* Grapefruits (*Citrus × aurantium*, grapefruit-skööl)
* Aapelsiinen (*Citrus × aurantium*, eegentelk aapelsiinen-skööl)
* Pomeelos (*Citrus × aurantium*, pomelo-skööl)
* Satsumas (*Citrus × aurantium*, satsuma-skööl)

## Luke uk diar
Bateraapelsiin

At **Bateraapelsiin** of **Pomeranze** (*Citrus × aurantium* L.) as en slach faan Citrusfrüchten uun det Citrus × aurantium skööl. Hat as ian faan en hialer rä iinkrüsagt suurten, diar't faan Citrusfrüchten jaft.

Hör frücht liket det Swet Aapelsiin, hat woort oober ei rä eden. Faan Bateraapelsiinen woort miast marmeloode maaget, an hör bloosen wurd för tee brükt.

Citrus × aurantium.jpg|



## Luke uk diar
Grapefruit

At **Grapefruit** (*Citrus × paradisi*) as en slach faan Citrusplaanten. Hat hiart tu det Citrus × aurantium skööl faan en hialer rä iinkrüsagt suurten, diar't faan Citrusplaanten jaft. Hat as ans iinkrüsagt wurden faan en Aapelsiin (*Citrus × sinensis*) an en Pampelmuus (*Citrus maxima*). Diaram woort at Grapefruit uk miast üs *Pampelmuus* betiakent. En öödern nööm as *Paradiisaapel*.


Grapefruit.ebola.jpeg|
Citrus paradisi (Grapefruit, pink) white bg.jpg|
Citrus × aurantium - fruits cut.jpg|


## Luke uk diar
Satsuma

At **Satsuma** () (*Citrus × unshiu*) as en japoonsk suurt faan Citrusfrüchten. Hat as ans faan en Mandariin (*Citrus reticulata*) ufkimen, an woort flooksis uk üs * 'mandariin saner stianer' * ferkääft. 


Citrus_unshiu2-2.jpg
Citrus_unshiu_20101127_c.jpg
Mikan02.jpg



## Luke uk diar
Kromosoom

**Kromosoomen** (faan greks  *chrōma* ‚klöör‘ an  *sōma* ‚lif‘) san grat moleküülen huar a geenen uun sat. Diar as DNA uun, diar mä protein ferbünjen as. Detdiar ferbinjang faan DNA an proteinen het *chromatin*.

## Funktjuun
Uun arke selkial fan eukarioten kem kromosoomen föör. Eukarioten san diarten, plaanten an swaampen, ales labenen mä en selkial. 

Prokarioten, det san bakteerien an archäen, haa nään selkial an uk nian kromosoomen, man jo haa likes DNA-moleküülen.

A miast geenen faan eukarioten lei uun a kromosoomen, man enkelten lei uk uun a mitochondrien, jo het mitochondriol DNA. Bi plaanten lei jo uun a chloroplasten.

## Minsk

Di minsk hää 23 ünlik kromosoomen-paaren. Det green klöör wiset en huuch taal faan geenen uun.

## Luke uk diar
Winrütjplaanten

**Winrütjplaanten** (*Rutaceae*) san en plaantenfamile uun det kategorii faan a Siapenbuumer (*Sapindales*). Diar hiar wel son 1200 bit 1900 slacher tu. En grat skööl diar uun san a Citrusfrüchten.

## Sköölen

Acmadenia – Acradenia – Acronychia – Adenandra – Adiscanthus – Aegle – Aeglopsis – Afraegle – Agathosma – Almeidea – Amyris – Angostura – Apocaulon – Araliopsis – Asterolasia – Atalantia – Balfourodendron – Balsomocitrus – Bergera – Boenninghausenia – Boninia – Boronia – Bosistoa – Bouchardatia – Bouzetia – Brombya – Burkillanthus – Calodendrum – Casimiroa – Choisya – Chorilaena – Citropsis – Citrus – Clausena – Clymenia – Cneoridium – Coleonema – Comptonella – Correa – Crowea – Cusparia – Decagonocarpus – Decatropis – Decazyx – Dictamnus – Dictyoloma – Diosma – Diphasia – Diphasiopsis – Diplolaena – Drummondita – Dutaillyea – Empleurum – Eremocitrus – Eriostemon – Ertela – Erythrochiton – Esenbeckia – Euchaetis – Euodia – Euxylophora – Evodiella – Fagaria – Fagaropsis – Feronia – Feroniella – Fortunella – Galipea – Geijera – Geleznowia – Glycosmis – Halfordia – Haplophyllum – Helietta – Hortia – Ivodea – Kodalyodendron – Leionema – Leptothyrsa – Limnocitrus – Limonia – Lubaria – Lunasia – Luvunga – Maclurodendron – Macrostylis – Medicosma – Megastigma – Melicope – Merope – Merrillia – Metrodorea – Microcitrus – Microcybe – Micromelum – Monanthocitrus – Monnieria – Muiriantha – Murraya – Myrtopsis – Naringi – Naudinia – Nematolepis – Neobyrnesia – Neoraputia – Neoschmidia – Nycticalanthus – Oricia – Oriciopsis – Orixa – Oxanthera – Pamburus – Paramignya – Peltostigma – Pentaceras – Phebalium – Phellodendron – Philotheca – Phyllosma – Pilocarpus – Pitavia – Platydesma – Pleiospermium – Plethadenia – Polyaster – Poncirus – Pseudiosma – Psilopeganum – Ptelea – Raputia – Raputiarana – Rauia – Raulinosa – Ravenia – Raveniopsis – Rhadinothamnus – Ruta – Rutaneblina – Sarcomelicope – Sargentia – Severinia – Sheilanthera – Sigmatanthus – Skimmia – Spathelia – Spiranthera – Stauranthus – Swinglea – Teclea – Tetractomia – Tetradium – Thamnosma – Ticorea – Toddalia – Toddaliopsis – Tractocopevodia – Triphasia – Vepris – Wenzelia – Zanthoxylum – Zieria – Zieridium

#### Nei sköölen
× Citrofortunella – × Citroncirus 

## Luke uk diar
John Hope Franklin

**John Hope Franklin** (* 2. Janewoore 1915 uun Rentiesville, Oklahoma; † 25. Marts 2009 uun Durham, North Carolina) wiar en US-amerikoonsken histooriker an president faan a American Historical Association an prufeser faan a histoore bi a Duke University. Bekäänt wurd hi för sin 1947 skrewen werk *[[From Slavery to Freedom]]*. 1995 fing hi a Presidential Medal of Freedom.  Franklin wiar befreid mä Aurelia Whittington.

## Luke uk diar