open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Drawiidisk Spriaken

A **Drawiidisk Spriaken** san en spriakfamile uun Süüdaasien, fööraal uun't süüdelk Indien an Sri Lanka. Diar hiar 27 spriaken tu, diar faan 240 miljuun minsken snaaket wurd. 

A wichtagst spriaken diar san Telugu, Tamil, Kannada an Malayalam.

## Aal a spriaken
# Nuurddrawiidisk, 3 spriaken, 4,3 Mio. spreegern
## Brahui
### Brahui (Bra'uidi) (2,2 Mio.)
## Kurukh-Malto
### Kurukh (Oraon, Kurka, Dhangar) (2,1 Mio.)
### Malto (Kumarbhag Paharia) (20.000)
# Madeldrawiidsik, 6 spriaken, 240.000 spreegern
## Parji-Gadaba
### Parji (100.000)
### Ollari (10.000)
### Konekor Gadaba (10.000)
## Kolami-Naiki
### Kolami (115.000)
#### Naikri (2.000)
### Naiki (Chanda)
# Süüddrawiidisk
## Eegentelk Süüddrawiidisk (Süüd I), 11 spriaken, 140 Mio. spreegern
### Tulu-Koraga
#### Tulu (Tallu) (2 Mio.)
#### Koraga (15.000) (D Korra, Mudu)
### Tamil-Kannada
#### Kannada-Badaga
##### Kannada (Kanareesisk, 40 Mio.; S2 45 Mio.)
##### Badaga (250.000)
### Toda-Kota
#### Toda (600)
#### Kota (2.000)
### Tamil-Kodagu
### Kodagu-Korumba
#### Kodava (Kodagu, Coorgi) (120.000)
#### Kurumba (200.000)
### Irula
#### Irula (200.000)
### Tamil-Malayalam
#### Tamil (66 Mio., S2 75 Mio.)
#### Malayalam (33 Mio.)
## Süüdmadeldrawiidisk (Süüd II), 7 spriaken, 78 Mio. spreegern
### Gondi-Konda-Kui
#### Gondi
##### Gondi (2,6 Mio.)
### Konda-Kui
#### Manda-Kui
#### Manda-Pengo
##### Manda (4.000)
##### Pengo (350.000)
#### Kui-Kuwi
##### Kui (Kandh) (700.000)
##### Kuwi (Khond) (300.000)
### Konda
#### Konda (Konda-Dora) (15.000)
### Telugu
#### Telugu (74 Mio.)

## Skraft

Faan a drawiidisk spriaken haa man a sjauer gratsten en skraft, an arke en aanj. Jo kem aaltumaal faan't Braahmii Skraft uf.


KaTelugu.png|Telugu Skraft
KaTamil.png|Tamil Skraft
KaKannada.png|Kannada Skraft
KaMalayalam.png|Malayalam Skraft


## Literatuur
* Ernst Kausen: *Die Sprachfamilien der Welt.* Dial 1: *Europa und Asien.* Buske, Hamborag 2013, . (Kirew 13)

## Luke uk diar
Sucre

**Sucre** [] as det hoodstääd faan Boliiwien, at regiarang sat oober uun La Paz. Uun Sucre sat at huuchst gericht, an Sucre as uk hoodstääd faan't Departamento Chuquisaca. Hör nööm hää det stääd efter di rewolutsioneer Antonio José de Sucre.

Det stääd leit üüb en hööchde faan 2.808 meetern, an diar wene amanbi 237.000 minsken (Stant: 2012)


## Kliima

## Luke uk diar
Tang-Dünastii

At **Tang-Dünastii** () wiar en sjineesk keiserdünastii faan 617/18 bit 907, kurt onerbreegen faan't Zhou-Dünastii (690-705). Diarföör lai det Sui-Dünastii (581-618) an diarefter fulagd a *[[Fiiw Dünastiin]]* (907-969). 

At Tang-Dünastii hää bal 300 juar düüret, an täält üs en huuchponkt uun a sjineesk histoore.

## Iindialang
* 617-660: Apbau faan a stoot
* 690-705: Keiserin Wu hör tidj
* 705-907: Huuchponkt an deelgung

## Luke uk diar
Interlingua

**Interlingua** as en ploonspriak, oober knaap en laben spriak. Hör grünjlaagen san 1951 faan Alexander Gode ütjfünjen an apskrewen wurden, an jo tääl daalang noch.

## Luke uk diar
Kjemk

**Kjemken** (*Cerastoderma edule*) sen en Slach fan Tauskeligi (Bivalvia) en hiir tö di Wukdiirten (Mollusca). Di latiinsk Noom kumt diarfan, dat em jam iit ken.

## Luki uk jir
PIN

En **PIN** (Personal Identification Number) es en Töhopsteling fan Talen, wat üs en Aart fan Kai tiinet, wan em iin ön en Systeem wel.
Di Numer es en Aart fan Pasuurt.

Bikeent es di PIN fuaral uuren, üs me di Jilautomaaten di EC-Kaarten ütdönen waar, hur di PIN töhop me di Kontodaaten üp en Magneetstrip spiikert es.
Ön di Swaits jeft et uk Kontokaarten me 6 Talen. Me des Systeem ken em man ek gur ön Dütsklön reer, aurdat diar di Giraaten fuaral fuar PIN me fjuur Talen iinrocht sen.

Uk bi di SIM fuar dit Mobiiltelefoon heer em PIN me 4 Talen.

## Seekerhair
Di Seekerhair es sa gur üs di Mensk en dit Systeem, wat di PIN fuar höm- of höörsalev bihual skel. Diaraurhen es di Seekerhair gurter, wan di Numer leenger es:

En PIN me 4 Talen let al masi Numern tö, man muar sen dit me 6 of 8 Talen diarbenen.

Bi 4 Talen sen dit 
10^4=10.000

Wan em trii Lop forsjuk mut, kumt em me 1/3.333 üp di rocht Numer.

bi 5 Talen sen dit al 
10^5=100.000

Wan em trii Lop forsjuk mut, kumt em me 1/33.333 üp di rocht Numer.

Fuar en Kompjuuter es dit man niin gurt Swaarhair en kum likert üp di Numer.
Diarom haa di Maskiinen, hur dit iindönen uur, jit Mechanismen, wat di rocht Numer üs en fuul leengeri Tal of Pasuurt tö di Reekenmaskiin stjüüri, wat dit da weđer töbeekreeknet en ütfent, weđer di PIN rocht iindönen uuren es.

Di EC-Kaarten haa deling en senerlig Chip, wat di Automaat uk jit wat fortelt.
Dit Risiko es man gurter, wan em önerwai me sin Kaart ön en POS, en *Point of Service* bitaalet. Des ken salev öntskiar, weđer em sin PIN iindö skel of iinfach önerskriif mut. Uk di Seekerhair es aaftinoch ek sa gur üs bi di Automaat ön di Spaarikas.

Wan en PIN me Bokstaawen sa üs **"wiki0815"** töhopseet uur, da sen dit bi 26 Bokstaawen üt dit Alphabeet (Bluat litj Bokstaawen) bi üs Bispöl al 
26^4=26*26*26*26=456.976 Bokstaawenreegen en 10.000 Talenreegen, wat meenachtler maalnomen 4.569.760.000, bal 5 Miljārden Töhopstelingen sen. Wan em trii Lop forsjuk mut, kumt em me 1/ ~1,53 Miljārden üp di rocht Kombinatsjoon. 
Wan bluat jen Bokstaav gurt of litj wiis ken en da uk sa fastlair uur, da uur dit jitjens 264 maal muar, aurdat de gurt Bokstaav weđer ön ark fan di fjuur Stairen stuun kür:

Wiki0815, wIki0815, wiKi0815 esf.

Des es da man sa lungsem en Pasuurt.
Pasuurt

En **Pasuurt** es en Uurt of en Töhopsteling fan Talen, Bokstaawen en Teeken wat üs en Aart fan Kai tiinet, wan em iin ön en Systeem wel.
Wan diar bluat Talen benen sen, da jit dit en PIN.

## Seekerhair
Di Seekerhair kumt fan di Tal fan Stairen en diarfan, hurfuul forskelig Aarten fan Teeken iinseet uur.

Wan em bi dit Bispöl **"wiki0815"** bluat litj Bokstaawen söner ä, ö en ü en söner aparti Teeken nemt, da sen dit fuar ark Stair 26 Bokstaawen. 

26^4=456.976

Wan di bluat gurt of litj wiis mut, da sen dit al:

2 * 26^4=913.952

Jit muar uur dit, wan ark Bokstaav gurt of litj wiis mut:

52^4=7.311.818

Diartö kum bi fjuur Talen achterön jit 10^4=10.000 Möögelkhairen, hur di Möögelkhairen fan di Bokstaawendiil me maalnomen uur:

456.976*10.000=4.569.760.000.000

Dit sen 4 Miljārden, 569 Miljoonen en 760 Düüsend, bluat me litj Bokstaawen.

### Abstrakti Pasuurter
Masi digitāli Systeemi twing di Nüter, en *abstrakti* Uurt töhop me Bokstaawen, Teeken en Talen tö nem sa üs "HsUVXcf645!Bs3A" of sawat. Diar ken em bal gaar ek achterkum, en dit uur uk fuar en Kompjuuter ek iinfach.
Kai

En **Kai** as en werktjüch, am en sloot eeben of sacht tu maagin. Miast brük wi en kai för en dör of en auto, amdat diar ei arken so ianfach iinkomt.

Arke kai hää san aanj *code*. Det ment, a hööl of taaken san leewen ei likedenang. Ianfach kaier haa en *biard* mä ünlik furmen. Neier *seekerhaidskaier* sä bal aaltumaal likedenang ütj, an jo paase uk bal uun arke sloot, man dü könst di kai likes ei amdrei, auer a taaken ei hialandaal likedenang san.

Flooksis hää'm so föl kaier aran, dat'am jo uun en *kaikasje* apwaaret.

## Slacher

Llave bronce.jpg|Kai mä *biard*
Bumpkey.jpg|Seekerhaidskaier
Autoschlüssel-1.JPG|*Tibbe* Autokai
Ces-omega-active-transponder.jpg|Transponder


## Elektroonik
Uk bi en kompjuuter skal ei arken bi. Diaram wurd elektroonisk tugunger mä en *kai* ufseekert. Man det as nään metalen kai, diarför as't en paaswurd. Det brükt arken, di t.b. mä sin beenkkoord jil faan't beenkkonto haale wal.

## Luke uk diar
Sloot

Wat menst dü?

* En dial faan en dör, wat dü mä en kai eeben of sacht slütj könst
* En palast faan en könang
* .
Kaamken

**Kaamken** (Cardiidae) san en famile faan Twiiskaalagen (Bivalvia) an hiar tu a Wokdiarten (Mollusca). Jo kön bal aaltumaal eden wurd.

## Sköölen
Acanthocardia – Acrosterigma – Adacna – Afrocardium – Apiocardia – Bucardium – Cardium – Cerastoderma – Ciliatocardium – Clinocardium – Corculum – Ctenocardia – Dallocardia – Didacna – Dinocardium – Europicardium – Fragum – Freneixicardia – Frigidocardium – Fulvia – Goethemia – Hippopus – Hypanis – Keenocardium – Laevicardium – Lophocardium – Lunulicardia – Lyrocardium – Maoricardium – Microcardium – Microfragum – Monodacna – Nemocardium – Papillicardium – Papyridea – Parvicardium – Pratulum – Pseudofulvia – Serripes – Trachycardium – Tridacna – Trifaricardium – Trigoniocardia – Vasticardium – Vepricardium

#### Enkelt sköölen an slacher
:: *[[Cerastoderma]]*
::: Kaamk (*Cerastoderma edule*)
:: *[[Hippopus]]*
:: *[[Tridacna]]*

## Ferwisang efter bütjen
Swördskaalen

A **Swördskaalen** (Pharidae) san en famile faan Twiiskaalagen (Bivalvia) uun di stam faan a Wokdiarten (Mollusca).

## Sköölen
Afrophaxas – Cultellus – Ensiculus – Ensis – Leguminaria – Nasopharus – Neosiliqua – Novaculina – Orbicularia – Pharella – Pharus – Phaxas – Siliqua – Sinonovacula – Sinucultellus – Sinupharus

## Luke uk diar
Werktjüch/öö

En **Werktjüch** as en rääskap, diar en minsk tu halep namt, am en werk ütjtufeeren. Saner werktjüch füng hi det ei so gud, ei so gau of goorei turocht.

## Hoonwerk
Miast woort en werktjüch brükt, am en hoonwerk ütjtufeeren. För ünlik hoonwerken woort do uk ünlik werktjüch brükt. Arke hoonwerker hää sin aanj hoonwerktjüch.

Claw-hammer.jpg|Höömerk
Klein Journeyman pliers.jpg|Taanger
Narz pily 01.jpg|Seegen
20060513 toolbox.jpg|Werktjüchkasje



Uk maskiinen hiar tu't rääskap faan en hoonwerker, jo wurd oober miast ei üs werktjüch betiakent: Böörmaskiin, kreisseeg an flooken muar.

## Iindialang
At jaft sjauer slacher faan werktjüch:
# Tu apbewaarin: Amern, duusen, glees
#: Tu skebin: Wentj, koor, lastwaanj
# Tu auerdreegen: Toogen, röörn, kaabel
#: Heebel, welen, aaksen
# Tu ferdialen
#: Filter, traachter, wentiilen, pensel
# Tu bewerkin: Muskelkrääft, ial, struum
#: Holtwerktjüügen, metalwerktjüügen, maskiinen

## Luke uk diar
Syngnathiformes

A ***Syngnathiformes*** (*Sianäädeloortagen*) san en order faan aparte skeeben Bianfasker (Osteichthyes). 

## Iindialang tu onerordern an familin
* Dactylopteroidei
*: Dactylopteridae
*: Pegasidae
* Mulloidei
*: Mullidae
* Callionymoidei
*: Callionymidae
*: Draconettidae
* Syngnathoidei
*: Centriscidae
*:: Macroramphosinae
*:: Centriscinae
*: Trompeetenfasker (Aulostomidae)
*: Fleutenfasker (Fistulariidae)
*: Solenostomidae
*: Sianäädler (Syngnathidae)

## Luke uk diar
Sianäädler

A **Sianäädler** (Syngnathidae) san en famile faan aparte skeeben Bianfasker (Osteichthyes) uun det order faan a Syngnathiformes.

## Sköölen
Acentronura – Anarchopterus – Apterygocampus – Bhanotia – Bryx – Bulbonaricus – Campichthys – Choeroichthys – Corythoichthys – Cosmocampus – Doryichthys – Doryrhamphus – Dunckerocampus – Enneacampus – Entelurus – Festucalex – Filicampus – Halicampus – Haliichthys – Heraldia – Hippichthys – Hippocampus – Histiogamphelus – Hypselognathus – Ichthyocampus – Idiotropiscis – Kaupus – Kimblaeus – Leptoichthys – Leptonotus – Lissocampus – Maroubra – Micrognathus – Microphis – Minyichthys – Mitotichthys – Nannocampus – Nerophis – Notiocampus – Penetopteryx – Phoxocampus – Phycodurus – Phyllopteryx – Pseudophallus – Pugnaso – Siokunichthys – Solegnathus – Stigmatopora – Stipecampus – Syngnathoides – Syngnathuroes – Syngnathus – Trachyrhamphus – Urocampus – Vanacampus

#### Enkelt slacher
* Hippocampus
*: Siahingst (*Hippocampus hippocampus*)
* Nerophis
*: Letj Slaangnäädel (*Nerophis ophidion*)
* Phycodurus
*: *[[Phycodurus eques]]*
* Phyllopterix
*: Siadraag (*Phyllopteryx taeniolatus*)

## Luke uk diar
Trompeetenfasker

A **Trompeetenfasker** (*Aulostomus*) san det iansagst skööl faan Bianfasker (Osteichthyes) uun det famile Aulostomidae, an hiar sodenang tu't order faan a *Sianäädeloortagen* (Syngnathiformes). Jo lewe miast mad Koralen of Siagäärs. 

## Slacher
Diar jaft'at man trii slacher faan.

HeraYRy.jpg|Pasiifisk Trompeetenfask(*A. chinensis*)
Aulostomus maculatus 1.jpg|Waastatlantisk Trompeetenfask(*A. maculatus*)
Aulostomus strigosus.jpg|Uastatlantisk Trompeetenfask(*A. strigosus*)



## Luke uk diar
Buumröörwirem

A **Buumröörwirem** (*Lanice conchilega*) as en Wirem (Annelida) uun det famile Terebellidae, di uun siaweeder lewet. Hi lewet uun en 40 cm lung röör, diar 2 cm ütj a grünj ütjluket. Detdiar röör maaget hi faan slim an sedimenten.

## Bilen

Lanice_conchilega.jpg|Wirem saner röör
Lanice conchilega07.jpg|Di "buum" oner weeder



## Luke uk diar
Megascolides australis

***Megascolides australis*** as en slach faan Wirmer (Annelida), di uun Austraalien lewet. Hi woort 80 bit 300 cm lung, an as di lingst wirem üüb a eerd.

## Luke uk diar
Mondai

**Mondai** es di Noom fan en Dai ön di Week.

Di Mondai es di Dai fuar di Muun. 

Üp Franzk jit di Mondai *Lundi*, di Dai fan *Luna*, di Muun, franzk *la lune*.
Winjsdai

**Winjsdai** es di Noom fan en Dai ön di Week.

Di Tiisdai es di Dai fuar di Gothair Weden (Uk Wotan, Odin), wat di ual Germaanen her. 

"Weeden, tiari" (Weden, iit jens) skel bi Aawerjölen sair uur wiis.

üp Engelsk jit di Winjsdai *Wednesdai*.
Türsdai

**Türsdai** es di Noom fan en Dai ön di Week.

Di Türsdai es di Dai fuar di Gothair Thor, wat di ual Germaanen her. 

Thor es di Gothair fuar Lait en Toner, diarom jit di Dai üp Dütsk uk *Donnerstag*, üp Engelsk - en bet naier bi Thor - *Thursday*.

## Trivia
En gurt Lokomotiiwi, di MaK DE 2700 uur uk Thor nēmt, aurdat jü en gurt V12-Maskiin me 12 Liitern Rüm iin ön ark Sülinder heer en diarom wumert.

Thor uur eeđersair, altert me en gurt Hamer önerwai tö wiis, en diarom waar bi di Autofirma *Volvo* fuar en Tir di LED-Leechtern me en Aart en di Noom fan "Thors Hamer" becht.
Seninj

**Seninj** es di Noom fan en Dai ön di Week.

Di Seninj es di Inj fuar di Dai, wat eeđer di Sen en di Senskiin jit.

Me di Seninj bigent dit Weeksjen. Di Sendai wat föligt es helig en fuar't Miist frii fan Bruarwening.
Dai/sö

En **Dai** es en Maat fuar Tir en heer hok Meeningen.

Üp Sölring sen aacht Daagen uk en Aagidaar.

### Füsiik
En Dai (d) heer 24 Stünen, 1.440 Minüten of 86.400 Sekunden.

### Astronomii
En Dai es di Tir, hur di Öört höör jens om höörsalev drait. Di "Sen-dai" waaret 24 Stünen, man ön disalev Tir drait di Öört höör uk en Stek fiiđer trinjom di Sen. 

Sadeling es di "Stiaren-dai" en bet kuurter, en dit sen ombi 23 Stünen, 56 Minüten en 4 Sekunden.

## Daagen üp üđer Planeeten
Di Leengdi fan en Dai ön üđer Planeeten fan't Sensüsteem ken leenger of kuurter üs üp di Öört wiis:

En Dai üp
* Merkurius waaret ombi 59 Daagen üp di Öört
* Weenus waaret ombi 118 Daagen
* Mars waaret ombi 37 Minüten leenger üs üp di Öört
* Juupiter waaret bluat 10 Stünen
* Saturnus waaret 10 Stünen en 42 Minüten
* Uranus waaret 17 Stünen an 14 minüüten
* Neptunus waaret 16 Stünen en 6 Minüten.

### Seefaart
En Dai bigent, wan di Sen āpgiar en halt āap, wan jü önergiar. Da kumt di Nacht. Sodeling es üp di Nuurđerhualev fan di Öört ön di Somer leenger Dai üs ön di Wunter. Di leengst Dai es bi di Somer-Senweening en di kuurtest bi di Wunter-Senweening.

### Kalen'er
Diar sen soowen Daagen ön di Week: 

En Kalen'ermuun heer mung 28 en 31 Daagen.

## Spreekuurter
* Me *Piđersdai - Naachtert bi Dai* es fuaral di Kalen'erdai meent, achterön uk dit Daisleecht.
* *Miaren kumt uk en Dai*
* *Di Pröst prötjet man jens üp Dai
* *Dö Di ek āp, Dü weetst ek wat miaren es'' - leesen bi Erk-Uwe Schrahé

## Luke uk diar

## Futnooten
Sendai

**Sendai** es di Noom fan en Dai ön di Week.

Di Sendai es di Dai fuar di Mensk, en des uur fuar't Miist frii fan Bruarwening hölen.

Me di Seninj heer di Week jenigt, en me of eeđer di Ruu fan di Sendai bigent en nii Week.
Muun (Kalen'er)

En **Kalen'ermuun** es en Maat fuar Tir en di twelefst Diil fan en Jaar.

En Muun heer mung 28 en 31 Daagen.

## Noomern

Di **Muunen** en Jaartiren ön't Jaar jit:

## Sii uk
* Moune
* Kalender
Wunter/sö

Di **Wunter** es di kuulst Jaartir.  Di Wunter kumt eeđer Hārefst en fuar di Uurs. 

Ön dit meteoroloogisk Jaar waaret di Wunter ön di nuurđern Öörthualev fan Detsember (Jöölmuun) bit Febrewaari (Wunter- of Biikemuun) en ön di süđern Öörthualev fan Juuni (Somermuun) bit August (Bārichtmuun).

Dit Uurt Wunter kumt fan Ualgermaans **wintruz* (Ualfriisk: *winter*).

### Di Wunter ön di Musiik

De italjeens Komponist Antonio Vivaldi heer ön sin Werk *Di Fjuur Jaartiren* fuar di Wunter des trii Steken āpskrewen:

## Luki uk diar
* Wontersankiar
* Wunter-Senweening
Fleutenfasker

A **Fleutenfasker** (*Fistularia*) san det iansagst skööl faan Bianfasker (Osteichthyes) uun det famile Fistulariidae, an hiar tu a Sianäädeloortagen (Syngnathiformes).

## Slacher
At jaft man sjauer slacher.

Red sea-reef 3769.jpg|*F. commersonii*
FMIB 50629 Fistularia cornela Gilbert & Starks Type specimen; Panama.jpeg|*F. corneta*
Fistularia petimba.jpg|*F. petimba*
Fish4255 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|*F. tabacaria*



## Luke uk diar
Solenostomus

A ***Solenestomus*** san en skööl faan a aparte skeeben Bianfasker (Osteichthyes). Jo san det iansagst skööl uun det famile Solenostomidae, an hiar tu det order faan a Sianäädeloortagen (Syngnathiformes). 

## Slacher
At jaft man fiiw slacher.

Solenostomus cyanopterus.jpg|*S. cyanopterus*
Halimeda Ghostpipefish - Solenostomus halimeda - Halimeda Geisterpfeifenfisch.jpg|*S. halimeda*
Solenostomus leptosomus (Delicate ghost pipefish).jpg|*S. leptosoma*
Roughsnout Pipefish - Solenostomus Paegnius.jpg|*S. paegnius*
Solenostomus paradoxus (Harlequin ghost pipefish).jpg|*S. paradoxus*(*Harlekinfask*)



## Luke uk diar
Somer/sö

Di **Somer** es di wāremst Jaarestir fan't Jaar. Di kumt eeđer di Uurs en fuar di Hārefst. 
Di Somer bigent me di Somer-Senweening.

Ön dit meteoroloogisk Jaar waaret di Uurs fan Juuni (Somermuun) bit September (Hārefstmuun) ön di nuurđern Hualev en fan Detsember (Jöölmuun) bit Marts (Uursmuun) ön di süđern Hualev fan di Öört.

## Di Somer ön di Musiik
Di italjeens Komponist Antonio Vivaldi heer ön sin Werk *Di Fjuur Jaartiren* fuar di Somer des trii Steken āpskrewen:
Hārefst

Di **Hārefst** es jen fan fjuur Jaartiren.  Di kumt eeđer di Somer en fuar di Wunter. 

Ön dit meteoroloogisk Jaar waaret di Wunter ön di nuurđern Öörthualev fan September (Hārefstmuun) bit Nowember (Töökmuun) en ön di süđern Öörthualev fan Marts (Uursmuun) bit Mai (Krölenmuun).

Dit Uurt *Hārefst* kumt fan Ualgermaans **harbistaz* (Ualfriisk: *herfst*), wat fan Uur-Indogermaans **kerp-* (“ploki”) kumt.

Üp Amerikānsk Engelsk jit dit *fall*, aur di Bleeren faal.

## Di Hārefst ön di Musiik
Di italjeens Komponist Antonio Vivaldi heer ön sin Werk *Di Fjuur Jaartiren* fuar di Hārefst des trii Steken āpskrewen:

## Luki uk diar
* Harewstponkt
Jaartir

Di **Jaartiren** kum altert tö di salev Tir ön't Jaar fuar.
Ja diili dit Jaar ön forskelig Diili iin, wat fuaral dit Kliima raaket, man uk di Astronomii es altert forskelig. Sa sen di Daagen ön di Wunter kuuler man uk kuurter üs ön di Somer.

Ön masi Diili fan di Wārel jeft et Jaartiren sa üs bi üüs. Üđer Lönen haa bluat tau forskelig Tiren ön't Jaar, weđer Üđern kum uk üp soks forskelig Kliimatiren ön en Jaar.

Ön di Troopen uur en Jaar bluat ön Riintir en Drügtir diilet.

## Astronomii
Di Öörtaks staant ek likrocht tö di Baan trinjom di Sen.

Sadeling weeget ön di (Nuurđ-)somer di nuurđern Hualev fan di Öört muar hentö di Sen, en ön di Nuurđwunter es di süđern Hualev naier bi di Sen.

Wan wü jir Wunter haa, es üp di süđern Hualev fan di Öört Somer.

## Luke uk diar
* Kiarkreis

.

Di fjuur Jaartiren sen Wunter, Uurs, Somer en Hārefst
Muun (Planeet)

En **Muun** (Astronoomisk Sümbool: ) es en litjeri Planeet, wat höm trinjom en gurteri Planeet drait.

Sawat uur diarom uk en Trabant fan di gurteri Planeet nēmt, üs Muun es en *Öört-Trabant*. 

## "Üüs" Muun
Di Muun wanert trinjom di Öört, en diarfuar sen ~ 29 1/2 Daagen nöörig. 

Di üđer Planeeten haa aaftinoch muar üs jen Muun. Jupiter heer fjuur, di Saturn heer aacht en Uraanus heer soks Muunen. 

Lüngwiil kumt man uk üp Öört me bluat jen Muun ek āp. Muunfāsen, sa üs Niimuun, Folmuun of wan di Muun höm fuar di Sen sküüvt, hat jeft aaftinoch wat tö lukin. Di Amerikaaner snaki fan junk en leecht Muun.

Di Öntiikraft fan di Muun ken em ön Nuurđfriislön ark Dai önluki, wan jü di Weetern trinjom di Öört sküüvt en fuar Eeb en Flör sörigt.

Di Muun es ombi  385.000km fan di Öört wech, wat ön di Astronomii ek olter fuul es. Di Öört es 50 maal gurter üs di Muun.

## Luki uk jir
* Muunen ön't Jaar
* Niimuun
* Mondai

## En ön't Nat
* Google Moon
Hindustani

**Hindustani** as en spriak uun Nuurdindien. Hat hiart tu a Indo-aarisk spriaken. Faan Hindustani kem Hindi, Urdu an Fidschi-Hindustani uf.

Hindustani as en ferkiarspriak för a minsken uun Nuurdindien, Pakistaan an Afghaanistaan. Hat woort miast goorei skrewen, bluas bi't militeer, an diar mä't latiinsk alfabeet. Hindi woort uun Devanagari skrewen, an Urdu mä't araabisk alfabeet.

## Luke uk diar
Jaar

__NOTOC__

Dit **(Juliaans) Jaar** es en Maat fuar Tir. En Jaar waaret binai akuraat 365,25 Daagen. 

Di krüm Tal kumt diarfan, dat wü trii Jaaren lung me 365 Daagen reekni, en da kumt en Jaar me 366 Daagen. Dit fjaart es en Skrekeljaar. 

## Tirenreekningen
* Jaartiint. Dit es en Tir fan 10 Jaaren. Dit bigent altert me di 1. Janewaari eeđer en Tiiner-Jaar -sa üs 1971 of 2011- en giar bit tö di leest Dai fan dit naist Tiiner-Jaar, sa üs 1980 of 2020.

* Jest Jaartiint:  2001 bit 2010
* Taust Jaartiint: 2011 bit 2020
* Trēr Jaartiint:  2021 bit 2030

Hoken fan di "Sööwentiger Jaaren" snaket, di meent man aaftinoch di Jaaren 1970 bit 1979.

* Jaarhönert. Tö reekni es dit me dit jest Jaar eeđer en Hönerterjaar, dit bigent me di 1. Janewaari fan en Jaar üs 1801 en lapt bit tö dit Jen fan dit naist Hönerterjaar, dit wiar jir di 31. Detsember fan 1900). Ditdiar Jaarhönert wiar dit 19. juarhunert.

* Jest Jaarhönert:    1 bit 100
* Taust Jaarhönert: 101 bit 200

esf.
* 19.Jaarhönert: 1801 bit 1900
* 21. Jaarhönert: 2001 bit 2100

* Jaardüüsend. Dit lapt aliksa üs me Jaartiint en Jaarhönert. Sa wiar di Tir fan di 1. Janewaari 1001 bit tö di 31. Detsember 2000 dit 2. Jaardüüsend eeđer Kristes.

* Jaarmiljoon. Sa'n Tir es fuar di Geologii nöörig. Diar snaket em da fan en Ma, en Mega-Annum.

## Kalenern

Dit Jaar es mal nöörig fuar Kalenern. Wi gung eeđer di Gregoriaansk Kalener, en diar haa wü dit Jaar  eeđer Kristes.

## Fuar wat dit Jaar jit nöörig es
* Ön di Astronomii uur dit Jaar üđers fastliar: En Jaar es forgingen, wan di Öört jens trinjom di Sen löpen es. Des waaret ek akuraat 365,25 Daagen, dit sen bluat 364,2421 Daagen.

dat üs Kalener nü ek mes giar, falt eeđer ark 100 Jaaren, wat ek döör 400 tö diili sen, en Skrekeljaar üt. Dit es naist Lop ön't Jaar 2100.

* En Skuuljaar waaret ek jüst en Jaar, en dit bigent uk ek ön di Janewaari. En Skuuljaar uur fan't Amt fastlair en bigent fuar't Miist ön dit Jen fan di August en lapt bit tö di Juuli.

* Dit Höövjaar bigent me di 1. Advent.

* Dit **leewentsjuar** bigent me di Gibuursdai en uur fuar't Miist ark Jaar fiiret.

## Spreegwurden
* *Det juar hää manang daar an noch muar mialtidjen*
* *Drüg juaren san nian hongerjuaren*

## Luke uk diar
* Skrekeljaar
* Iirnge ouersacht
* 

## Futnuuten
Johann Bayer

**Johann Bayer** (of *Johannes Bayer*; * 1572 uun Rain; † 7. Maarts 1625 uun Augsburg) wiar en sjiisken astronoom an jurist. Hi hää en bedüden stäärkoord tiakent, at *Uranometria*.

## Luke uk diar

* John Flamsteed
Relatiwiteetsteorii

At **Relatiwiteetsteorii** befaadet ham mä a eegenskapen faan Rüm, Tidj an Grawitatsion. Diar hää Albert Einstein auer spikeliaret an tau teoriin ütjwerket:
* at *Spetsiel Relatiwiteetsteorii* (1905), an
* at *Algemian Relatiwiteetsteorii* (1916).

Uun sin iarst werk gongt det am rüm an tidj, an hü minsken det belewe, diar jo **relatiif** tu arkööder reer. Uun sin naist werk gongt det diaram, hü at grawitatsion rüm an tidj *ferbocht*, *krüm maaget*. At grawitatsion salew hinget diar faan uf, hük masin (faan stäären) bedialagt san.

At laacht as för üs leewen likegau, auer wi üs ei so gau reer kön. Man wan wi 10% of muar faan't faard faan't laacht (det san amanbi 1 miljaard km/h) raaget fu küd, do ferlääpt uk a tidj ei muar likegau. An do tääl flook reegeln faan a füsiik ei muar so, üs wi jo kään. 

## Wichtag enkelthaiden
* Rüm an tidj wurd ferbünjen tu en *[[Rümtidj]]*. Wi minsken kään bluas ään wai faan tidj, man uun a teorii hää't tau waier, an koon sodenang üs en *dimension* begreben wurd, jüst so üs en dimension faan a rüm.
* Mase (m) an energii (E) san likwäärdag, an auer det formel E=m \cdot c^2 ferbünjen (c as at faard faan't laacht). Bi en atoombomb woort düütelk, dat en letj mase furchboor föl energii freisaat koon.

## Luke uk diar
Fidschi-Hindi

**Fidschi-Hindi** (), of uk **Fidschi-Hindustani** as en indo-aarisk spriak, diar faan't Hindustani ufkomt, jüst so üs Hindi of Urdu. Hat woort faan minsken snaaket, diar faan Indien tu Fidschi ütjwaanert san, an faan hör efterkemen.

## Koord

## Luke uk diar
Tir

Di **Tir** es en Maat ön di Füsiik. Di Formel-Teeken es *t*, en  dit SI-Maat es di Sekundi *s*.

Di **Kloktir** uur eeđer di Sen fastliar. Aurdat di Senskiin bi en Kuugel sa üs di Öört ek aural metjens wiis ken, es di Tir aur di Gloobus eeđer di Tir-Zoonen forskelig.

Di Tir es mal nöörig fuar dit Leewent fan di Mensken, en uk masi Weetenskepsliren sen mal ön di Gang om Tir.

## Luki uk diar
Minüt

En **Minüt** es en Maat fuar Tir ön't SI-süsteem. 60 Minüten sen 1 stünj, en 60 Sekunden sen 1 Minüt.

## Kuurtskriiwing
Di Minüt uue kuurt üs min skrewen.

Wel em 1 Stün, 30 Minüten en 45 Sekunden skriif jit dit
1h 30min 45s of 1:30:45.

### Mes Skriiwing
Somtirs sjocht em uk *1h&nbsp;30′&nbsp;45″*. Dit es man streenger nomen mes skrewen, aurdat di Teeken *′* en *″* bluat fuar Winkel-Minüten en Winkel-Sekunden taacht sen, sa üs bi 54°23'48".
Sekundi

Di **Sekund** – fan lat. *pars minuta secunda* es en Grünjmiat ön't SI-Süsteem fuar di Tir. 

Di Sekundi es di 86.400st Diil (24x60x60) fan en Dai.

## Atoom-Sekundi
Di Dai es man ek altert lik lung, wan dit eeđer di Weetenskep giar.

Di Füüsik biskriift en Sekundi diarom üđers:
:1 Sekundi uur fastlair üs di Tir, hur dit Caesiumnuklid höm 133Cs 9.192.631.770-maal foranert. Diarom jit di duari Sekundi uk "Atoom-Sekundi“.

## Diilers en Maalnemern
* 1 Attosekund = 0,000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;001 Sekunden = 10-18 Sekunden
* 1 Femtosekund = 0,000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;001 Sekunden = 10-15 Sekunden
* 1 Pikosekund = 0,000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;001 Sekunden = 10-12 Sekunden
* 1 Nanosekund (ns) = 1000 Pikosekunden = 0,000&nbsp;000&nbsp;001 Sekunden = 10-9 Sekunden
* 1 Mikrosekund (µs) = 1000 Nanosekunden = 0,000&nbsp;001 Sekunden = 10-6 Sekunden
* 1 Millisekund (ms) = 1000 Mikrosekunden = 0,001 Sekunden = 10-3 Sekunden
* 1 Sekund = 1000 Millisekunden
* 1 Minüüt = 60 Sekunden
* 1 Stünj = 60 Minüüten = 3600 Sekunden
* 1 Dai = 24 Stünjen = 1440 Minüüten = 86.400 Sekunden

## Futnooten
Skrekeljaar

Ön en **Skrekeljaar** heer dit Jaar en Dai muar, da sen dit 366 Daagen. Di Febrewaari heer ek 28 Daagen, ön en Skrekeljaar sen dit 29.

En Skrekeljaar kumt ark fjaart Jaar fuar, en des Jaar giar döör fjuur tö diili (2000, 2004, 2008, 2012, 2016, 2020, 2024, 2028 en sa fiiđer).

## Hurom dit sa es
Di Öört lapt ek akuraat ön 365 Daagen trinjom di Sen, dit sen knap 365,25 Daagen. Diarom waar me di Juliaansk Kalener di Skrekeljaaren iinreeknet:

365,25+365,25+365,25+365,25=365*4+0,25*4=365*4+1

Di fjuur kwart Daagen uur ön dit fjaart Jaar üs jen Dai töhopreeknet en töslain.

Leeterhen heer em ütfünen, dat di Öört jit en bet gauer trinjom di Sen lapt, dit sen akuraat 365,2421 Daagen. Diareeđer heer di Gregoriaansk Kalener fastliar, dat des Hönerterjaaren, wat em ek döör 400 diili ken (1700, 1800, 1900, 2100, 2200, 2300 en sa fiiđer), **niin** Skrekeljaaren sen. 

Sadeling waaret dit *gregoriaansk Jaar* (ön't Merel) 365,2425 Daagen. Dit jit, dat des Kalener ön 3.000 Jaaren om jen Dai mes giar.

## Luki uk diar
* Juliaans kalender
* Gregoriaans kalender
Fasker (stäärbil)

A **Fasker** (latiinsk **Pisces**, **Psc**, astronoomisk tiaken: ♓) san en stäärbil auer a ekliptik (üüb det koord: ruad streget).

A laachtest stäär as Kullat Nunu ( η Piscium,  η Psc) mä en skiinboor magnituud faan 3,62 mag. Diar nai bi leit det galaksii *M 74* (Messier 74); hat as 30 miljuun laachtjuaren faan üs wech, oober bluas 9,4 mag laacht an sodenang swaar tu käänen.

A Fasker hiar tu a twaalew stäärkreiser.

## Bilen

PiscesCC.jpg|A *Fasker* üüb a naachthemel



## Aal a stäären

## Luke uk diar

* Fasker (Diarten)
Lööw (stäärbil)

A **Lööw** (latiinsk: **Leo**, astronoomisk tiaken ♌) as en stäärbil nai bi a ekliptik (üüb det koord: ruad streget).

A laachtest stäär as Regulus (α Leo) mä en skiinboor magnituud faan 1,36 mag. 

A Lööw hiart tu a twaalew stäärkreiser.

## Bilen

LeoCC.jpg|A *Lööw* üüb a naachthemel



## Aal a stäären
}
| 54
|
| 4,30m
| 200
| A1 + A2
|-
| 
| 4
| Alterf
| 4,32m
| 250
| K5 III
|-
| 
| 74
|
| 4,45m
|
|
|-
| 
| 1
| Minchir el-asad
| 4,5m
| ca. 200
| K2 III
|-
| 
| 93
|
| 4,50m
|
|
|-
| 
| 72
|
| 4,56m
|
|
|-
| 
| 63
|
| 4,62m
|
|
|-
| 
| 29
|
| 4,68m
|
|
|-
| 
| 40
|
| 4,78m
|
|
|-
| 
| 84
|
| 4,95m
|
|
|-
| 
| 5
|
| 4,99m
|
|
|-
| 
| 10
|
| 5,00m
|
|
|-
| 
| 48
|
| 5,07m
|
|
|-
| 
| 75
|
| 5,18m
|
|
|-
| 
| 27
|
| 5,26m
|
|
|-
| 
| 92
|
| 5,26m
|
|
|-
| 
| 16
|
| 5,36m
|
|
|-
| 
| 79
|
| 5,39m
|
|
|-
| 
| 2
|
| 5,40m
| 120
| F9 + G0
|-
| 
| 37
|
| 5,42m
|
|
|-
| 
| 46
|
| 5,43m
|
|
|-
| 
|
| Wolf 359, CN Leo
| 13,53m
| 7,8
| M6 V
|}

## Luke uk diar

* Lööw (Diart)
Moundi

**Moundi** as e däi foon e waag twasche Sandi än Täisdi. E noome foon e däi kamt foon Üüljfrasch *mōnadei*, unti "däi foon e moune". E noome wus en laanouerseeting foon di Latinsche noome *diēs Lūnae*. Önj da mååste lönje önj Euroopa as Moundi di jarste däi foon e waag, ouers önj same lönje, tum baispal önj da Feriinde Stoote, as et di oudere däi foon e waag.

## Fötjnoote
Relatiwiteetsteorii/sö

Di **Relatiwiteetsteorii** hanelt fan di Ainaarten fan Rüm, Tir en Grawitatsioon. Diar heer Albert Einstein aur spikeliaret an tau Theoriien ütaarbert:
* *Spetsieli Relatiwiteetsteorii* (1905)

en
* *Algemiin Relatiwiteetsteorii* (1916).

Ön sin jest Werk giar dit om Rüm en Tir sa ps diarom, hur'ling Mensken bilewi, wan ja **relatiif** tö enachtler reer. 

Bi dit taust Werk giar dit diarom, hur'ling di Gravitatsjoon Rüm en Tir forböög of krüm maaki ken.

Di Gravitatsjoon hinget uk diarfan of, hok Masi (fan Stiaren) me diarmung sen.

Dit Leecht es fuar üs Leewent lik gau, en dit kumt man bluat aurdat wü ek sa waker önerwai wiis ken üs dit Leecht.  
Wan wü 10% wakerer laap kür üs dit Leecht (Ombi 1 Miljārdi km/h), da wiar di Laap fan di Tir ek muar likdeling. Forskelig Railen fan di Füsiik kām da uk üđers tö laap üs wü dit keen.

## Jit diartö
* Rüm en Tir uur tö *[[Rümtidj|Rümtir]]*. Wü Mensken keen bluat jen Wai fan Tir. Eeđer di Teorii sen dit man tau of muar Waien, Tir es diareeđer en *Dimensjoon* fan di Rüm.

* Masi (m) en Energii (E) sen lik fuul wert, en aur di Formel E=m \cdot c^2 töhopfaatet (c es di Faart fan't Leecht).

* Di Atoombomb weeget, dat en litj Masi grögelk Energii friiseet ken.

## Luki uk diar
Stün

Di **Stün** es di 24. Diil fan en Dai. Di Plaatshualing h kumt fan dit latiinsk Uurt „hora“.

## Di Stün ön Steken
1 Stün (h) = 60 Minüten (min) = 3600 Sekunden (s)
Ön di Skuul waaret en Stün fuar't Miist bluat 45 minüüten.
Saneene

**Saneene** as e däi foon e waag twasche Fraidi än Sandi. E noome foon e däi håt "een for Sandi". Aw Üüljfrasch wus et *sunna ēvend* unti *saterdei*, wat foon Latinsch *diēs Sāturnī* köm. Önj da mååste lönje önj Euroopa as Saneene di seekste däi foon e waag, ouers önj same lönje, tum baispal önj da Feriinde Stoote, as et di soowente däi foon e waag.

Aw Weestfrasch as saneene *sneon* (aw Klaaifrysk) unti *saterdei* (aw Wâldfrysk).

## Fötjnoote
App

En **App** es en Program, hur en Reekenmaskiin üt lees ken, wat jü maaki skel. Dit Uurt *Apps* es fuaral me di Handhelds āpkemen, man uk fuarof waar al di Programi fuar Kompjuuters üs *Applikationen* önböören en forkoopet.

Apps jeft et fuar di forskelig Bidreftsysteemi, aurdat des al Programsteken önböör, wat ek iin ön di Apps wiis tört. Di App "set āp".

Fuar Programi en Aplikatsjoonen jeft et uk dit Uurt *Software*.
Magic Earth

**Magic Earth** es en Navigatsjoons-App fuar Android, wat üp di frii Kaartensysteem *Open Street Maps* āpset.

Dit maaki jit muar Navigatsjoons-Apps sa üs uk OSMAnd (Kuurt fuar Open Street Maps Android) of Map Factor, man ek arkjen slaaget sa gur.
Sa ken em bi Magic Earth iinstel, weđer em me Auto, Baan, Weel of tö Fut önerwai es.

Magic Earth sair, dat nemen eeđer di Daaten fan di Nüter of din Girast es, en dit sair Mobilsicher uk.

En üđer Navigatsjoons-App es uk Google Maps, man dit maaket masi Mait, wan em sin Daaten bihual wel.

## Dialleer

Hoken niin APK wel, di ken di App fan di Google Play Store fo. Dit giar me di Aurora Store uk söner Googlekonto.

Fuar iOS jeft et di App ön di App Store fan Apple.

## Wat ek gur giar
Fan Muasem naa Neebel üp Aamrem kumt em me des App ek gur. Di Baan en di Skeepen fair Magic Earth ek gur töhop.

Mesken skel em en taust App instaliari, man em keent höm ön Nuurđfriislön jaa uk üt.

Uk Öffi keent dit ek. dit kumt man bluat, aurdat et niin Systeem jeft, wat weegi, hur di Bus üp Aamrem halt. "Wittdün, Fähranleger" giar.

Bi di "DB Navigator" es dit uk ek beeter.

## Luki uk jir

* Mobilsicher aur Magic Earth

* Dit OSM-Wiki aur Magic Earth
Öffi

**Öffi** es en Alternatiiv-App fuar Liren, wat hol me Bus, Skep en Baan önerwai sen man niin "Harki-App" ön jaar Smartphone haa wel.
Des App es et fuar Android maaket.

Di Daaten kum fan di Firmen, wat di Forkiir bidriif, aaftinoch fan di Baan (DB).

Öffi jeft et me *Google Maps* en je *Open Street Maps* (OSM) fuar di Wai tö di Busstatsjoon of Baanhof. Wan em bi di Google Playstore haalet, fair em Google Maps, fan F-Droid jeft et di App me OSM.

## Luki uk jir
* Friihair wat ik meen: Öffi ken em üp forskelig Aarten dialleer.
Friisk ön Reekenmaskiinen

Handheld Giraaten sa üs Tablets en fuaral Smartphones sen uk diarfuar taacht, dat em aural Biskiiren fo en stjüüri ken.
Som Apps sen uk diarfuar, dat wat ek auriiten uur of diarfuar, dat em wat mefair (sa üs bi di "Corona-Warn-App", wat Biskiir dö skel). Diarfuar maaki di Apps aaftinoch Lünen.

## Di Taacht

Fuar des Lünen sen ön dit Giraat Lün-Daateien ofliar, wat di Apps keen.
Sa ken em uk sin ain Skringeltoon fuar dit Tilefoon āpnem.
Dit jit, dat uk fuar ark üđer App en üđer Lün-Datei öndönen uur ken. En App wat "Ding Dong" sair, ken uk "Uur Tir" sii.

## Apps en Daateien
### Android
**Üp ain Riisiko** ken des ark'jen forsjuk. Dit es man ek sa slim üs dit ütsjocht. Wan gaar nönt muar giar, da ken em di App nii instaliari, en da es di fuar't Miist weđer sa üs di taacht wiar.

### Lün-Daateien maaki

Ek ark App nemt dit salev Formaat. Wan jen App me "wav" tö meen es, da wel di Naist "mp3" of jit wat Üđers. Aur di Lisensen om di Formāti sen di "Recorder-Apps" forskelig, en ek ark jen ken ark Formāt.

Masi man ek ark Formāt ken di Lexis Audio Editor maaki, senerlig, wan em ali Formāti me di Koop-Versioon friiskrekelt heer. Me des App ken em man muar Formāti forsjuk, wan em ek weet, wat fuar en App slaaget. Wan em en Wave (wav) of sawat heer, da ken em di iipenmaaki en üs m4a omwaneli.
Forskeligi Formāti let jam man uk me di "Sound Recorder" of dit "Dikiergerät" maaki, wat aaftinoch ön dit Giraat sen.

Bi FDroid jeft et jit Apps sa üs "Urecord", wat weđer wat Üđers ken.

## Friisk Lünen iinrocht
### Daatei
Wan em wat āpnomen heer, da skel em des en rocht Noom dö (Nöösbok_001, Signaal_001 of sawat), dat em di uk finj ken. Da skel dit iin ön di rocht "Ordner".

### Iin ön di App
Üs Naist skel em ütfinj, hur em di App iinstel ken, "Einstellungen" of "properties".

Da luket em eeđer "Benachrichtigungen" of "Alarms", en diaröner eeďer en "Ton" of "Sound", wat aaft blö tö keen es.

Wan em diarüp giar, da ken em aur sin "Dateimanager" of wat em diar heer di "Ordner" en di Daatei finj.

## Futnooten


## Luki uk hjir
* Skringeltoon
Kraab (stäärbil)

At **Kraab** ( *Cancer*, **Cnc**, astronoomisk tiaken ♋) as en stäärbil üüb a ekliptik (üüb det koord: ruad streget).

A laachtest stäär as Altarf (Beta Cancri, β Cnc), di oober uk man bluas 3,5 mag laacht as. Uun a maden, naibi Delta Cancri (δ Cnc, *Asellus Australis*) leit at galaksii M 44 (*Messier 44*).

At Kraab hiart tu a twaalew stäärkreiser.

## Bilen

CancerCC.jpg|At *Kraab* üüb a naachthemel



## Aal a stäären
}
|
| RS
| 5,0 bis 5,6m
| 2000
| M6 II
|-
| 
| 18
|
| 5,13m
|
|
|-
| 
| 8
|
| 5,14m
|
|
|-
| 
| 77
|
| 5,16m
|
|
|-
| 
| 62
|
| 5,22m
|
|
|-
| 
| 70
|
| 5,23m
|
|
|-
| 
| 58
|
| 5,23m
|
|
|-
| 
| 64
|
| 5,23m
|
|
|-
| 
| 55
| Copernicus
| 5,3m
| 45
| G8 + M3
|-
| 
| 33
|
| 5,33m
|
|
|-
| 
| 31
|
| 5,33m
|
|
|-
| 
| 55
|
| 5,36m
|
|
|-
| 
| 57
|
| 5,40m
| 600
| G8 + K0
|-
| 
| 72
|
| 5,42m
|
|
|-
| 
| 59
|
| 5,44m
|
|
|-
| 
| 60
|
| 5,44m
|
|
|-
| 
| 69
|
| 5,45m
|
|
|-
| 
| 27
|
| 5,56m
|
|
|-
| 
| 22
|
| 5,58m
|
|
|-
| 
| 23
|
| 5,6m
| 400
| A3 + A6
|-
| 
|
| X
| 5,6 bis 7,5m
| 2000
| C6 II
|-
| 
| 45
|
| 5,62m
|
|
|-
| 
| 15
|
| 5,62m
|
|
|-
| 
| 49
|
| 5,42m
|
|
|-
| 
| 51
|
| 5,67m
|
|
|-
| 
| 63
|
| 5,68m
|
|
|-
| 
| 30
|
| 5,71m
|
|
|-
| 
| 14
|
| 5,73m
|
|
|}

## Luke uk diar

* Kraab (muardüüdag)
Jongfoomen (stäärbil)

At **Jongfoomen** (, ** Vir**, astronoomisk tiaken ♍) as en stäärbil üüb a ekliptik (üüb a koord: ruad streget). A laachtest stäär as Spica (α Virginis, α Vir) mä en laachtens faan 0,98 mag.

At Jongfoomen hiart tu a twaalew stäärkreiser.

## Bilen

VirgoCC.jpg|At *Jongfoomen* üüb a naachthemel



## Aal a stäären

## Luke uk diar
Sandi

**Sandi** as e däi foon e waag twasche Saneene än Moundi. E noome foon e däi kamt foon Üüljfrasch *sunnandei*, unti "däi foon e san". E noome as en laanouerseeting foon di Latinsche noome *diēs Sōlis*. Önj da mååste lönje önj Euroopa as Sandi di soowente däi foon e waag, ouers önj same lönje, tum baispal önj da Feriinde Stoote, as et di jarste däi foon e waag.

## Fötjnoote
Handheld

**Handheld** (me di Hunen hölen) Giraaten sen sok Kompjuuters, wat em fuaral me langs heer en söner Staal en Tastatuur nütet.

Des sen fuaral Smartphones en Tabletkompjuutern. Handheld-Giraaten sen ek diarfuar taacht, dat ja ön en Stroomnat aarberi, en diarom haa ja en Akku.

## Swaarhairen
Aur di Software-Tastatuur, wat bluat en "Skelt" fan en Hardware-Tastatuur es sen masi Funktsjoonen sa üs en " Hard Reload" fan en Internetsir ek sa iinfach tö maaki.

Leengeri Teksti let jam lung ek sa gur skriif üs me en Laptop of Desktop-Reekenmaskiin.

Di Bidreftssysteemi let jam ek muar sa gur iinstel üs em dit fan en Desktop-Kompjuuter keent.

Di Daatensküül es ünlik swaarer uuren üs dit al bi Kompjuuters wiar aurdat di Liren jit swaarer diarachter kum, hur'ling di Sküül töfo es. Di Giraaten sen aaftinoch trinjom di Klok online en ken Daaten ombistjüür söner dat di Nüter dit weet.

Diarme hinget uk töhop, dat dit swaarer en swaarer es en lewi söner des Giraaten. Em heer jam altert waker bi di Hun, ken jam sa gur üs aural me hen fo en fair diarme Reklāmi eeđer sin Smak aural hen stjüürt.

Digital Detox es diarom en Saak wat senerlig hunhölen Giraaten raaket.

## Altert en Reekenmaskiin me langs
Handhelds ken em önerwai uk üs "Kiino" nüti, wan em Filmi ön di Maskiin of en SD-Kaart heer. Me en Haurhiirer ken em sawat önluki of Musik önhiir.

Di Apps uur altert beeter, en sa ken em uk muar en muar Aarbern önerwai me sin "Handheld" maaki.

## Energii
Wan em en Powerbank me langs heer, da ken di Stroom uk fuar leengeri Raisen me di Toch leengi. Nii Busi en Tochen haa aaftinoch USB-Leerönslüten, dat em sin Akku önerwai eeđerleer ken.

Handhelds nem fuul mener Stroom üs Kompjuuters, en diarom leengt uk en litj PV-Önlaag aur't hiili Jaar diarfuar, fuaral wan em uk jir Powerbanks üs Reservi heer.

## Futnooten
Tilefoon/sö

Dit **Tilefoon** (beeter wiar Telefoon, fan ualgreeksk  *tēle* „fiir“ an  *phōnē* „Toon, Gilüt, Stem, Spraak“) es en Aparaat, hur Toon üs elektrisk Signaali aurdrain uur. Diarfuar wiar fuar lung Tiren en Kaabel nöörig. Deling uur muar en muar *mobiil* tilefoniaret, fuaral me Smartphones.

## Histoorie

Die Gartenlaube (1863) b 809 1.jpg|Det jest Tilefoon fan Philipp Reis, 1863
Ericsson Taxen (2).jpg|Jen fan di jest Tilefooni (Ericsson)
Telefon04 1.jpg|Tilefoon fan di 1950er Jaaren
Telefon04 2.jpg|1970er Jaaren
Wackershofen Freilandmuseum Fernsprechhaeuschen TELH 55 Oberrot 20070609 1.jpg|Tilefoonhüsji, 1970er Jaaren
London telephone.jpg|Tilefoonhüsji ön London
Notrufsaeule 01 KMJ.jpg|Nuartilefoon
T-Home easy CA-32 Serie SANY2147.JPG|Mobiil-Tilefoon (DECT) fuar itüüs
Siemens S25.jpeg|Mobiil-Tilefoon fuar önerwai (GSM-Nat)
Samsung Galaxy Android Smartphone.jpg|Iin ön en Smartphone kum Mobiil-Tilefoon en Kompjuuter töhop.



## Luke uk diar

## Futnooten
Room (stäärbil)

A **Room** (, **Ari**, astronoomisk tiaken ♈) as en letj stäärbil nai bi a ekliptik (üüb det koord: ruad streget). A laachtest stäär as Hamal ( α Arietis, α Ari) mä en laachtmäächt faan 2,01 mag.

A Room hiart tu a twaalew stäärkreiser.

## Bilen

AriesCC.jpg|A *Room* üüb a naachthemel



## Aal a stäären

## Luke uk diar

* Room (muardüüdag)
Skringeltoon

Di "Skringeltoon" es dit Gilünt, wat en Fiirsnaker maaket, wan jen döörröpt.

Jerer wiar binai iin ön ark Tilefoon muar of mener di lik Skringel iinbecht, wat fan di Döörstelstair Stroom fing, dat dit Biskiir dēr, dat jen döörröp.
Wan em dit tö gurtem fuan, da kür em di Skringel me en Dempiweel litjemer fo.

Me di Digitāltechnik sa üs Mobiiltilefooni kām dit āp en leer MIDI-Wiisen iin ön di Giraaten, wat em eeđer sin Meening ütsjuk kür. Uk di Gurtemhair leet höör diarme beeter iinstel, aurdat dit Signaal jaa elektroonisk ütdönen waar. Di Impuls kām man jit lung fan di Döörstelstair.

Wan di Kompjuutertechnik sa litj uuren wiar, dat em di fuar't Miist iin ön di Boksfek me langsfo kür, da kām Lün-Daateien ön Formāti sa üs MP3 āp. Des sen da frii tö maaki en tö en Tilefoon-App weeget, en des es uk di Tir, hur dit Tilefoon sin Lün aliining en bluat fan en Impuls maaket.

## Foraneringen
Jertirs wiar di "Ruftöne" iin ön dit Tilefoon ön en Chip, en em kür mung hok diarfan ütsjuk.

Me di Forbeeteringen aur Kompjuuter-Chips kür diar muar en muar iin, en töleest kür em uk Musik of Reklāmi iinseet. Aur lung Jaaren kür em di Liren uk Skringeltööni forkoopi.

Üs Leest ken em deling sin ain "Skringeltoon" āpnem en töweegi, uk üp Friisk.

## Luki uk hjir
* Friisk ön Reekenmaskiinen
Twanlanger (stäärbil)

A **Twanlanger** (latiinsk **Gemini**, **Gem**, astronoomisk tiaken: ♊) san en stäärbil üüb a ekliptik (üüb det koord: ruad streget). A laachtest stäären san Pollux ( β Gemini, β Gem)  mä en laachtmäächt faan 1,16 mag an Castor ( α Gemini, α Gem) mä 1,58 mag.

A Twanlanger hiar tu a twaalew stäärkreiser.

## Bilen

GeminiCC.jpg|A *Twanlanger* üüb a naachthemel



## Aal a stäären

## Luke uk diar
Böögsjiter (stäärbil)

A **Böögsjiter** (latiinsk **Sagittarius**, **Sgr**, astronoomisk tiaken ♐) as en stäärbil üüb a ekliptik (üüb det koord: ruad streget). A laachtest stäär as Epsilon Sagittari (ε Sgr) mä en skiinboor magnituud faan 1,9 mag.

A Böögsjiter hiart tu a twaalew stäärkreiser.

## Bilen

SagittariusCC.jpg|A *Böögsjiter* üüb a naachthemel



## Aal a stäären
}
|
| V3872
| 4,43
| 448
| M4 III
|-
|  
| 46
| 
| 4,52
| 1673
| F2p
|-
| 
| 3
| X
| 4,53
| 1077
| F7 II
|-
| 
| 59
| 
| 4,54
| 1208 
| K3 III
|-
| 
|
| HR&nbsp;6766
| 4,55
| 348
| K0 III Cnpvar
|-
| 
| 52
|
| 4,59
| 189
| B8 / B9V
|-
| 
|
| HR&nbsp;6842
| 4,66
| 700
| K3 III
|-
| 
|
|
| 4,66
| 2078
| G0 Ib/II
|-
| 
| 58
| Omega Sagittarii
| 4,7
| ca. 85
| G5 IV
|-
| 
| 4
|
| 4,74
| 437
| B9 V
|-
| 
|
| HR&nbsp;7652
| 4,77
| 405
| K4 III
|-
| 
| 21
|
| 4,81
| 597
| A1 / A2V
|-
| 
| 60
|
| 4,84
| 341
| G8 II/III
|-
|  
| 32
| Ain al Rami
| 4,86
| 1853
| K1 II
|-
|  
|
| 
| 4,86
| 330
| K0 / K1III
|-
| 
|
| HR&nbsp;7029
| 4,86
| 451
| B2 V
|-
| 
| 56
|
| 4,87
| 205
| K0 III
|-
| 
| 43
|
| 4,88 
| 536
| K0 III
|-
| 
| 11
|
| 4,96
| 244
| K0III
|-
| 
|
| HR&nbsp;7659
| 4,99
| 325
| K1 III/IV
|-
| 
| 35
|
| 5,00
| 270
| K1 Ib/II
|-
| 
|
| HR&nbsp;6693
| 5,00
| 935
| K5 / M0III
|-
| 
| 61
|
| 5,01
| 292
| A2 V
|-
| 
| 47
|
| 5,02
| 221
| A4 IV/V
|-
| 
| 36
|
| 5,02
| 5018
| B9.5 Ib
|-
| 
| 55
|
| 5,06
| 175
| F3 IV/V
|-
| 
|
| HR&nbsp;6944
| 5,12
| 213
| B9 / B9.5 V
|-
| 
| 29
|
| 5,22
| 750
| K2 III
|-
| 
|
| HR&nbsp;6960
| 5,28
| 2234
| B2 III/IV
|-
| 
| 15
|
| 5,29
|
| B0/1Ia/ab
|-
| 
|
|
| 5,30
| 157
| A4 / A5IV
|-
| 
|
| HR&nbsp;7703
| 5,32
| 20
| K2 V
|-
| 
|
| V3961
| 5,32
| 339
| A0p
|-
| 
|
| V4050
| 5,33
| 619
| B7 Ib/II
|-
| 
| 7
|
| 5,37
| 1106
| F2 / F3 II/III
|-
| 
|
| HR&nbsp;6936
| 5,37
| 350
| A5 V
|-
| 
| 28
|
| 5,37 
| 1279
| K5 III
|-
| 
|
|
| 5,45
| 506
| K3 III
|-
| 
|
| HR&nbsp;7454
| 5,46
| 101
| F7 V
|-
| 
|
| HR&nbsp;7398
| 5,46
| 254
| K1 / K2 III
|-
|  
| 14
|
| 5,49
| 506
| K2 III
|-
| 
| 24
|
| 5,49
| 3434
| K3 III
|-
| 
|
| HR&nbsp;7496
| 5,49
| 120
| F5 V
|-
| 
|
| HR&nbsp;7211
| 5,49
| 546
| A0 V
|}

## Luke uk diar
Skorpioon (stäärbil)

A **Skorpioon** (latiinsk **Scorpio, Scorpius, Scorpios**, **Sco**, astronoomisk tiaken ♏) as en stäärbil üüb a ekliptik (üüb det koord: ruad streget). A laachtest stäär as Antares ( α Scorpii, α Sco) mä en skiinboor magnituud faan amanbi 1,06.

A Skorpioon hiart tu a twaalew stäärkreiser.

## Bilen

ScorpiusCC.jpg|A *Skorpioon* üüb a naachthemel



## Aal a stäären
}
|
| HR&nbsp;6166
| 4,18
| 339
| K6 III
|-
| 
|
| HR&nbsp;6143
| 4,24
| 746
| B2 III-IV
|-
| 
|
| HR&nbsp;6546
| 4,26
| 144
| K0 IIIb
|-
| 
|
|
| 4,31
| 265
| G3 II-III
|-
| 
| 19
|
| 4,55
| 1178
| A5 II
|-
| 
| 13
|
| 4,58
| 468
| B2V
|-
| 
| 2
|
| 4,59
| 434
| B2.5 Vn
|-
| 
| 1
|
| 4,63
| 522
| B3 V
|-
| 
|
|
| 4,70
| 2900
| B1 Iape
|-
| 
|
|
| 4,78
| 3700
| A2Ib
|-
| 
| 22
|
| 4,79
| 393
| B2 V
|-
| 
|
| HR&nbsp;6628
| 4,79
| 607
| B8V
|-
| 
|
|
| 4,80
| 140
| A0 V
|-
| 
|
| HR&nbsp;6334
| 4,83
| 2700
| B1 Ia
|-
| 
|
| HR&nbsp;6675
| 4,85
| 347
| K2 III
|-
| 
|
| HR&nbsp;6682
| 4,88
| 547
| M0 III
|-
| 
|
|
| 4,90
| 1133
| B2 V
|-
| 
| 15
|
| 4,93
| 165
| A3 IV
|-
| 
|
| HR&nbsp;5969
| 4,96
| 212
| K5 III
|-
| 
|
| HR&nbsp;6316
| 5,03
| 491
| B8 V
|-
| 
|
| HR&nbsp;6371
| 5,06
| 300
| G8 - K0 III + G
|-
| 
|
| HR&nbsp;6017
| 5,09
| 255
| K3 III
|-
| 
|
| HR&nbsp;6460
| 5,10
| 757
| B7 III
|-
| 
|
| HR&nbsp;6245
| 5,23
| 7000
| O8 Iaf
|-
| 
| 17
|
| 5,24
| 439
| K3 III
|-
| 
|
| HR&nbsp;6142
| 5,31
| 8500
| B1 Iae
|-
| 
|
| HR&nbsp;6001
| 5,35
| 425
| M2 III
|-
| 
|
| HR&nbsp;6094
| 5,37
| 42
| G5 V
|-
| 
|
| HR&nbsp;5906
| 5,38
| 414
| B6 Ivn
|-
| 
|
| HR&nbsp;5907
| 5,41
| 393
| B2.5 Vne
|-
| 
|
| HR&nbsp;6100
| 5,42
| 468
| B8 IV
|-
| 
|
| V913
| 5,43
| 488
| B5 IV
|-
| 
| 16
|
| 5,43
| 250
| A4 V
|-
| 
|
| HR&nbsp;6260
| 5,46
| 6000
| B0.5 Ia
|-
| 
|
| V918
| 5,46
| 3000
| O9 Ia
|-
| 
|
| HR&nbsp;6221
| 5,48
| 369
| K0 III
|-
| 
| 27
|
| 5,48
| 725
| K5 III
|-
| 
| 18
|
| 5,49
| 46
| G2 Va
|-
| 
|
| HR&nbsp;6007
| 5,50
| 433
| B8 V
|}

## Luke uk diar

* Skorpioonen (Diarten)
Waag (stäärbil)

At **Waag(skeel)** (latiinsk **Libra**, **Lib**, astronoomisk tiaken ♎) as en stäärbil üüb a ekliptik (üüb det koord: ruad streget). A laachtest stäär as Zuben-el-schemali ( β Librae, β Lib) mä en skiinboor magnituud faan 2,61 mag.

At Waag hiart tu a twaalew stäärkreiser.

## Bilen

LibraCC.jpg|At *Waag* üüb a naachthemel



## Aal a stäären

## Luke uk diar
Stäärkreis

A **Stäärkreiser** san en rä faan twaalew stäärbilen trinjam a ekliptik. Jo ling sowat auer en breetje faan 20 graaden üs en riam (a *Zodiak*) auer a ekliptik wech.

Jodiar stäärkreiser haa en mütoloogisk bedüüdang för a astrologii. Arke stäärkreis hää eegenskapen, an uun hün stäärkreis ham bäären as, det hää iinflööd üüb't persöönelkhaid. 

## Referensen


## Luke uk diar
Carroll County (Illinois)

**Carroll County** as en county uun de US-ameerikoons bundesstoot Illinois. At county leit uun a nuurdwaast faan a bundesstoot. Det hee 15.702 lidj (2020). At hoodsteed faan't county as Mount Carroll.

## Kwelen
Stianbok (stäärbil)

A **Stianbok** (latiinsk **Capricornus**, **Cap**, astronoomisk tiaken ♑) as en stäärbil üüb a ekliptik (üüb det koord: ruad streget). A laachtest stäär as Deneb Algedi (Delta Capricorni, δ Cap) mä en skiinboor magnituud faan 2,81 bit 3,05.

A Stianbok hiart tu a twaalew stäärkreiser.

## Bilen

CapricornusCC.jpg|A *Stianbok* üüb a naachthemel



## Aal a stäären

## Luke uk diar

* Raphicerus (*Steenbok*)
San/mo

Jü **San** (astronoomisch sümbool: ) as e stäär, wat tu e jard jü naist as. Dåt as et säntrum foont sansüsteem. Et twasmätj foon e San as 1,4 miljoone kilomeeter.

## Sii uk
* Sandi