open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nuku Hiva

**Nuku Hiva** as en oseåånisch ailönj önj e Grut Oseåån än as diilj foon Marquesas-ailönje (Frånsch Polynesien). Dåt as dåt grutst ailönj foon di arkipel. Iir wus dåt ailönj uk bekånd as *Île Marchand* un *Madison Island*.

## Grutelse
Dåt ailönj mätj 17 bai 25 km än heet en ouerfläche 339 km² (en lait mör ås al da nordfriiske ailönje tuhuupe), weeraw 2789 manschne booge (2007). Haudtäärp is Taiohae.
Di huuchste punt foon dåtdeer ailönj lait aw 1224 m än hiitj Tekao.

## Spräke
Di spräke as Nord-Marquesisch, weerbai dåt Taipi-Marquesisch wilems as en apårdien spräke betråchtied wårt. Dåt wårt snååked önj da doole önj dåt ååsten, jü üülj prowints Tai Pi, weer Herman Melville lönjied, jüüst as da Frånsche deer kiimen, weerouer hi sin jarst bök schriif. 

## Links
* https://web.archive.org/web/20120121070518/http://www.tahiti-tourisme.de/articles.php?id=748
* http://www.sailblogs.com/member/helloworld/?xjMsgID=90138
* https://web.archive.org/web/20160304230607/http://www.solagracia.eu/index.php/nuku-hiva-marquesas/
Nürnberg

**Nürnberg** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Bayern. Jü stää heet 515.543 inboogere (2020).

## Kwäle
Oberhausen

**Oberhausen** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen, önj di Düsseldorf Regiiringsdistrikt. Jü stää heet 209.566 inboogere (2020).

## Kwäle
Ocke Nerong

**Ocke Nerong** wurd a 28. August 1852 uun Wraksem bäären. San aatj, de farwer uun Ööwnem an Wraksem wiar, leet ham skuulmääster wurd. So kaam hi efter Aalkersem. Diar hee hi ham üüs kroonist en nööm maaget.


Ocke Nerong stöögelt uun ale "Inselarchive", an feraal uk uun a sarken an a pastorate. Diar lai dön ual sarkenbuken, aaremliisten an nöömerräen faan sarkenstjüür. Diaruun foon hi det, wat för sin werkin faan bedüüding wiar, an uun det werk hed hi fermaak. 


Det buk *"Die Insel Föhr"* as wel at bedüüdenst an at bekäändst faan ham. Leedherhen kaam det letjer Buk *"Föhr einst und jetzt"* ütj, wat för a Baadelidj an a Feringen uun a freem toocht wiar.


Dör sin baantje üüs skuulmääster kaam hi föl mä prästern tup an auer hi det üüs kroonist miast mä sarken tu dun hed hed, skreew hi det buk *"Die Kirchhöfe Föhrs*". En buk *"Das Dorf Wrixum"* skreew hi. Diar wiar hi bäären en grat wurden, an det taarep lai ham nai. Ocke Nerong bleew ai ei üüs skuulmääster uun Aalkersem. Hi toog efter Dollerup uun Angeln. Diar hee hi sin letst buk *"Die Chronik der Familie Flor"* skrewen. Uun en ual buk hed hi fünjen, dat hi an al a Flors faan Oomrem an Feer faan de präster Martin Flor ufstamet. Hi stoorew 1909 uun Flensborig, an hi as üüb Bualigsem sarkhoof begreewen.

:Ütj "Mamenspriik"
North Carolina

**North Carolina** [ˌnɔɹθ kɛɹəˈlaɪnə] as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't söödååsten foon't lönj. Dåt heet 10.488.084 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Raleigh.

## Geografii
E Appalachen lade önj't weesten foon e diiljstoot.

### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Counties
North Carolina heet 100 counties:
Kiik uk deer: List foon counties önj North Carolina

## Bile

Datei:Alamance County Courthouse and Confederate Memorial from NE Corner.jpg
Datei:View from Newfound Gap Road, Great Smoky Mountains National Park, NC.jpg
Datei:Cape Hatteras Lighthouse from beach 01.jpg


## Kwäle
Nordrhin-Weestfåålen

**Nordrhin-Weestfåålen** as en bundeslönj foon Tjüschlönj. Et bundeslönj läit önjt weesten foont lönj. Et heet 17.932.651 manschne (2018). E hoodstää foont bundeslönj as Düsseldorf.

## Geografii
### Stääse
Da tiin grutste stääse önj e diiljstoot san:

Oudere stääse önj Nordrhein-Weestfalen ma moor as 100.000 inboogere:

Mör stääse:
:Hemer
:Iserlohn

### Indiiling foon Ferwålting
Nordrhin-Weestfåålen heet 5 regiiringsdistrikte ma 22 krisfrie stääse, 30 lönjkrise än iinj stääregion (Aachen Stääregion).

Da fiiw Regiiringsdistrikte san Arnsberg (aw e koord ruchts gööl), Detmold (gräin), Düsseldorf (brün), Köln (figelätj) än Münster (rüüdj).

## Kwäle


## Kiik uk deer
* Metropoolregiuun Rhein-Ruhr
Oklahoma

**Oklahoma**  [ˌoʊkləˈhoʊmə] as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj e mal foon't lönj. Dåt hee 3.956.971 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Oklahoma City.

## Geografii
Et mååst foon e diiljstoot läit önj e Great Plains.

### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Counties
Oklahoma heet 77 counties:
Kiik uk deer: List foon counties önj Oklahoma

## Kwäle
Oluf Braren/fe

**Oluf Braren** (* 25. Febrewoore 1787 uun Olersem; † 22. Maarts 1839 uun Taftem) as a bekäändst konstmooler faan Feer an sin biljen wurd ei bluat üüb’t eilun uun iaren häälen. Hi hed ham salew at moolin bibroocht an hed fermaak diaruun, üüb sin biljen fering lidj an leewent tu wisin.

## Leewent
Oluf Braren wurd 1787 uun Olersem üüb Feer bäären. San aatj wiar diar smas an büür. Hi wul hal haa, det Oluf efter sin skuultidj uun a smasliar ging, oober Oluf wul leewer skuulmääster wurd an so kaam at uk.
Hi wiar noch nian 20 juar ual, üüs’r sin iarst skuulmäästersteed üüb Sal fing. Diar liard'r uk sin wüf Meete Wilhelms ütj Archsem keenen. Jo freid di 25. September 1808, an hög juaren leeder ging det paar turag tu Ödersem üüb Feer.  Diar ded Oluf iarst uun Madlem onerracht an küd do bi’t skuul uun Ödersem uunkem. Oluf as mä sin Meete ei lokelk wurden. Hat hed ei so’n grat hood üüs hi an diar kaam uk nian jongen.

Uun Ing Peter Matzen, wat bi ham tu skuul weesen wiar, foon Oluf en wüf, wat ham fersted. Hat kaam faan Hedehüsem an hed en bruler Peter Nahmen, wat uk konstmooler wiar. Dediar bruler hee sogoor bi de bekäänd mooler Wilhelm Tischbein uun Eutin liard, huar Oluf ham uk ens besoocht. De iinflööd faan Tischbein as uk bi Braren tu käänen. Oluf hee sin wüf ei ferleet, oober hi wiar mä Ing auer juaren so nai ferbünjen, det hat tau jongen faan ham fing. Auer detdiar dun skul’r efter twaalew juar sin baantje uun Ödersem apjiiw an en ring betaalet steed uun Taftem uunnem, huar'r 1839 uun aaremmud stoorew. 

## Werk
Det sin biljen an sin konst noch rocht tu iaren kaam, hee hi ei muar belewet an felicht uk ei mä reegend. Oluf hee nemelk för ham salew an sin aanjen moolet. At san dörtig biljen faan ham bekäänd, huarfaan spiitigerwiis a besten 1980 bi en ial uun't Altonaer museeum apbraand. Diartu hiard uk det bilj, wat'r faan Ing an sin tau jongen Gardina an Peter Matthias moolet (rochts boowen).

Tu sin biljen teel:
* Selbstbildnis, +- 1820 
* Helena, 1820er juaren 
* Porträt Oluf Oken, 1820er juaren 
* Jong Göntje Braren, 1820er juaren 
* Föhrer Braut, +- 1830 
* Haustrauung auf Föhr (ei klaar), +- 1830
* Ing Peter Matzen mit Kindern, +- 1820 

## Literatüür
* Wilhelm Niemeyer: Oluf Braren, Der Maler von Föhr 1787-1839; Furche-Verlag Berlin 
* Ernst Schlee: Der Maler Oluf Braren 1787-1839; Husum Druck- und Verlagsgesellschaft Husum 1986 

## Luke uk diar

## Ferwisang efter bütjen
* Beskriiwing faan Oluf Braren san likstian.
* Slesvigland 02/1984 (me Bilen)
Onondaga

Da **Onondaga** san åån foon da fiiw stame foon da Irokese. Jare tradisjonäle hiimstoun as jü Onondaga County, New York, am Syracuse haane. Ouerdåt ja made twasche da oudre stame boogeden, kömen da Irokese åltens bai da Onondaga tuhuupe, lik diling jare tradisjonäle bååse.

## Histoori
Önj e ameerikaanisch frihäidskrich (1775–1783) wjarn da Onondaga tujarst naitrool, ouers lääser striidjen da ma da ouer Irokese iinj da Feriinde Stoote ma da Änglönjere, eefter en amerikaanische önjgrip aw jare wichtiste toorp, di 20. april 1779. Foole Onondaga gingen deeram eefter *Six Nations* reservoot, Ontario/Kanada, eefterdåt da Feriinde Stoote ünoufhingi wörden wjarn. Da, da önj New York bliiwen (diling 1.475 manschne), san uner jü regiiring foon tradisjonäle bååse, da benååmd wårde foon da clan-mame, ålsü ai wääld wårde.

Di 11. märts 2005 mäldede jü Onondaga Nation, dåt ja önjspruch mååge aw ouer 7500 km2 lönj foon jare forålerne am Syracuse haane. Ja hoowe sü mör influs tu fouen bai dåt ökoloogisch widermåågen foon dåt Gebiit.

## Di spräke
Di Onondaga spräke wårt diling nuch snååked foon süwat 100 manschne önj Ontario än weestlik New York. Foole bjarne wörden ai mör önj e spräke aptäägen, ouerdåt ja ütlååked wörden, ouers nü wårt jü önj da schoule unerruchtet.
Dåt as apfålend, dåt ja jüst äiwen as önj Saterlönj önj da bjarnetööninge önjfångd san. 

Hü suken spräke önjenouder sat, koon huum en lait oufleese üt da füliene biispelseetiinge. Deerbai as ? en klik önj e stråås, stalt ålsü niinj frååg deer.
* *yá te?ethé?tha?* - Jü haut ai.
* *yá te?ethe?thákwa?* - Jü haude gewöönlik ai.
* *yá te?ethe?táhne?* - Jü wal ai haue.
* *yá te?akothé?tih* - Jü haude ai.
* *yá thayethé?tha* - Jü schölj ai haue.

Än: *kanonó? kanatowá:neh* - New York as en grut stää.

## Sii uk
* Hopi
* Indioaner 

## Ferbininge eefter büte
* Kood foon dät Onondaga reservoot, sööderlik foon Syracuse.
* Jü äine sid foon jü Onondaga nasjoon.
* Heer koost De Onondaga '''hiire'''!
* Onondaga language.
* Onondaga reservoat.
* Six Nations, Ontario.
* Chafe, Wallace L. *A semantically based sketch of Onondaga.* Baltimore: Waverly Press, 1970.
* Ferglikene uurdelist foon irokesische spräke
* The Six Nations of the Iroquois.
* Spräkkoord
Ood

__NOTOC__

**Ood** as a nuurdelk ääg faan't eilun Oomram an leit diarmä uun't nuurduasten faan Noorsaarep.

## Beskriiwang

Hat as sowat 2 km lung an man 150 bit 200 m briad. Hat as en rian dünemloonskap an stäänt daalang oner natüürskül. Al sant 1936 komert a Ferian Jordsand ham diaram, dat düüsenen faan siafögler diar bräät kön. Diaram mut waanerslidj diar uk ei swäärs troch luup, jo skel bi weederskaant loongs.

Am dat Ood bi sturemfluden ei faan Noorsaarep ufskäären woort, san tau diker baud wurden.

## Bilen

Amrum_Naturschutzgebiet_Odde_Ansicht_von_Nord_Nordsee-Insel_im_Kreis_Nordfriesland_Foto_Wolfgang_Pehlemann_IMG_1105.jpg|Ood, uun a bääftgrünj: Fer
Herring_gull_eggs.jpg|Kubennääst üüb Ood


## Luke uk diar
* Ferian Jordsand

## Ferwisang efter bütjen
Beskriiwang üüb huuchsjiisk faan a ferian Jordsand
Oldenbörj

**Oldenbörj** (Seelterfrasch: *Ooldenbuurich*) as en krisfri stää önj e tjüsche diiljstoot Naarersaksen. Deer booge 160.279 manschne (2008).
Olersem

__NOTOC__

**Olersem** (üüb Tjiisk: *Oldsum*) as en taarep an gliktidjig en gemeend üüb Feer. At gemeend (ham kön uk Lungtaarep sai) bestäänt ütj dön taarpen Olersem, Klantem an Taftem. Olersem hiart tu det sarkspal St. Laurentii. Uun a gemeend wene sowat 600 lidj.

## Geografii
At gemeend hiart tu Waasterlun-Feer.

Olersem as 13,31 km². Det as det gratst gemeend üüb Feer.

## Biljen

Olersem 001.JPG
Taftem 002.JPG
Taftem 001.JPG


## Histoore
Olersem wurd tu't iarst feer uun't 15. juarhunert üüs *Ulnersum* neemd. 

Üüs dial faan Waasterlun Feer hiart Olersem, Klantem an Taftem direkt tut Köningrik Denemark an ei tut Hertoochdoom Sleeswich. Iarst efter a ferlust faan Denemark faan Sleeswich kaam dönheer steeden 1864 tu Sleeswich-Holstian. At gemeend Olersem ferlus Söleraanj, wat en nei gemeend wurd. Sant detdiar tidj hee Olersem uun a süüd faan Söleraanj en ünbewenet ekslaaf (amanbi 122 hektaar).

Sant 2007 hiart Olersem tu det nei-grünjlaanjen Amt Feer-Oomrem.

## Befölkring
Efter en schetsing 2016 wiar 508 lidj uun Olersem. Diarfaan wiar 233 maaner an 275 wüfen. Efter det folksteeling 2011 wiar det tutool befölkring faan't gemeend 567.

## Politiik
### Taarepsfertreeding
At gemeend hee njüügen saten uun't gemeendfertreeding. Faan dön njüügen lidj uun a taarepsfertreeding wiar efter at wool 2008 aacht faan a *Oldsumer Wählergemeinschaft* (OWG), een sits hee a SPD. Fan dön njüügen saten uun det gemeendfertreeding hee det OWG sant det komunaalwoolen uun Sleeswich-Holstian aacht saten. En widjer sat häält en enkeltbewerewer.

### Bürgermäästern
* ?-2018: Jens Pedersen
* 2018-: Hark Riewerts

## Persöönelkhaiden
* Matthias Petersen, di "Lokelk Matias"
* Oluf Braren, mooler
* Friede Springer, onernemerin
* Ellin Nickelsen, skriiwer an skuulmääster

## Ferwising efter bütjen

* Gemeinde Oldsum
* Fögelkui

## Futnuuten
Optik

A **Optik** (faan ualgreks  *optikós* 'hiart tu't sän') as en dialfääk faan a Füsiik. Hat befaadet ham mä't laacht, an hü det ham ferhäält. 

Mä *laacht* men wi normoolerwiis di dial faan't elektromagneetisk spektrum, diar wi sä kön. Det san strualen mä waagenlengdin faan 380&nbsp;nm bit 780&nbsp;nm (of uk frekwensen faan 790&nbsp;THz bit 385&nbsp;THz). Uun a füsiik woort det en betj widjer faadet an gongt hen tu infraruad an ultraviolet strualen an uk noch diar auer henwech.

At **Optik** as en dial faan optisk aperooten üs kiikern of knipsern. Det san sleeben glees. Hoker bralen maaget, as en *optiker*.

## Enkelt artiikler tu optik
* Breegtaal
* Laacht
* Laachtmäächt
* Laachtstruum
* Klöören

## Luke uk dar
Oregon

**Oregon** [ˈɒr(ɪ)ɡən] as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't nordweesten foon't lönj. Dåt heet 4.217.737 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Salem.

## Geografii
Oregon as di nüügentgrutste diiljstoot önj da Feriind Stoote.
 
### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Counties
Oregon heet 36 counties:
Kiik uk deer: List foon counties önj Oregon

## Kwäle
Oseåånien

**Oseåånien** as di kollektiiwe noome for en grut tål ailönje önj e Grut Oseåån. Mååst wårt jü regjoon etnologisch önj tra grute ailönjegrupe önjdiiljd:
* Polynesien
* Melanesien
* Mikronesien

Önj e braader perspektiiwe wårde uk Nai-Seelönj, Nai-Guinea un Australien deertu räägend. Hu snååke dan foon n kontinänt Oseåånien, wat foon oudere as fäägelåfti betråchtied wårt, deer da bloot di kontinänt Australien akseptiire.

Dåt probleem lait önj e definisjoon. Ham könj önjniime, dåt Oseåånien en wrååldiilj for ham seelew as, wan uk dütlik nåån kontinänt. Da Moluke än Sulawesi san tau ailönjegrupe, da ai diilj wjarn foon di kontinänt Asien uner dåt leest is-tidåler, as e wååderstånd foon dåt heef foole läiger wus. Deeram koone da uk tu da grutere australide ailönje räägend wårde.

Deer as uk snååked wörden foon tou ailönje, weerfoon ai sääker as weer da wörklik bestönje. Dåt san Maria Theresa än Ernest-Legouvé aw ambai 35̊SB 150̊WL. Da ailönje schönj 1843 än 1902 sänj weese, man san uler fünen wörden.

## Sii uk
* Nuku Hiva
* Poosche-ailönj

## Ferwising eeder büte
Oslo

**Oslo** as jü hoodstää än uk en prowins (*fylke*) foon Norwegen. Deer booge 1.019.513 mansche (2019). Dåt as uk iinj foon e hoodstääse foon e Viken Prowins, uk wan et niinj diilj foon e prowins as.

## Geografii
### Indiiling foon Ferwalting
E stää heet 15 stäädiile (*bydeler*):
# Alna
# Bjerke
# Frogner
# Gamle Oslo
# Grorud
# Grünerløkka
# Nordre Aker
# Nordstrand
# Sagene
# St. Hanshaugen
# Stovner
# Søndre Nordstrand
# Ullern
# Vestre Aker
# Østensjø

## Kwäle
Osnabrück

**Osnabrück** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Naarersaksen. Jü stää heet 163.020 inboogere (2006).
Paderborn

**Paderborn** as en stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen. E stää läit önj e Kris Paderborn. Dåt heet 308.335 inboogere (2020).

## Kwäle
Oon

At **oon**,  aagetanjruad,  Ingi woort uk *heller* of *groden* näämd. Det as det lun, wat tidjwiis noch bi huuchweeder faan saaltweeder auerspeeld woort. Sodenang as't di auergung faan fääst lun tu a waas.

## Föörkemen
Oonlun jaft at uun arke weltdial, huar at sia suutjis tu't lun uunsticht. Uun a troopen waaks diar mangroowen.

## Natüür
Üüb't oon kön bluat sok diarten an plaanten lewe, diar saaltweeder ferdreeg kön. Uun üüs breetjin fanjt'am diar rosken, rölken an oongäärs, an a soongreewlang.

## Ferwisang efter bütjen
Oongäärs (slach)

**Oongäärs**,  **Aagetanjruadsgääs**, of uk **Echt Oongäärs** (*Puccinellia maritima*) hiart tu at plaantenfamile Swetgäärs (*Poaceae*). Hat wääkst üüb't oon.

## Luke uk diar
Peder

A **Peder**,  **burepiker**, **burebaker** (*Carduelis carduelis*) as en sjongfögel uun't finkenfamile (*Fringillidae*). 

## Ferwisang efter bütjen
Pennsylvania

**Pennsylvania** ([ˌpɛnsəlˈveɪniə]; aw Pennsilwaanisch: *Pennsilfaani*) as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't nordååsten foon't lönj. Dåt heet 12.801.989 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Harrisburg.

## Geografii
E diiljstoot läit önj e Appalachen.

### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Indiiling foon Ferwalting
Pennsylvania heet 67 *[[county|counties]]* (iinjtål: *county*):
Kiik uk deer: List foon counties önj Pennsylvania

## Kwäle
Pforzheim

**Pforzheim** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Baden-Würtembärj. E stää läit önjt nordweesten foont bundeslönj, önj di Karlsruhe Regiiringsdistrikt. Jü stää heet 125.957 inboogere (2019). Dåt as en krisfri stää än uk e hoodstää foon e Enzkreis.

## Kwäle
Fosfoor

**Fosfoor** (faan ) as en cheemisk element mä det ufkörtang **P** an det atoomnumer **15**.

## Bilen

SIMSP.JPG|SIMS-Spektrum faan a isotoopen
Phosphor-rot-violett.jpg|Ruad an brons fosfoor
Weißer_Phosphor.JPG|Witj (güül) fosfoor
Electron shell 015 Phosphorus.svg|Elektroonenskel


## Luke uk diar

## Kwelen
Politiik

Önj e **politiik** jeeft et ünlike floose foon manschne än jare inträse. Da floose ma daseelwie interäse san mååstens fertrin önj jüseelew politisch partai. Di ütdrük 'politiik' kamt foon dåt griechisch uurd *Polis* än bedjüsed süwat as stää unti miinschap.

Sunt jü Frånsch Rewolusjoon jeeft et tou politische ruchtinge, di leeftse (oofting progresiiw) än ruchtse (oofting konserwatiiw) ruchting, ma deertwasche foole oudere struume.
Planeete

Ål da **planeete**, weer üs wrål uk tu hiirt, san junke kuugele, än foue jare jåcht foon e san, weer ja trinam sirkle.

Näist bai e san da fjouer baneplaneete. 
* 1. di Merkuur. Dan kaame önj füli:
* 2. Veenus
* 3. Üs wrål, ju Jard
* 4. Di Mars
* Dan da planetoiide än fare da 4 grute:
* 5. Di Juupiter 
* 6. Saturn
* 7. Uraanus
* 8. Neptuun än dan wider en latje:
* (9. Pluuto)
* (Planeet 9)

*Da planeete önj jare respektiiwe grutelse. Foon leefts: Hiil grut jü san än dan: Merkuur ... bit Pluuto. (Da planetoiide koon huum ai siinj.)*

**Planeet-äinschape ( <sup>*</sup> meet relatiiw tu e [[jard]])**
Poosche-ailönj

**Poosche-ailönj** (aw polynesisch **Rapa Nui**, aw spånsch *Isla de Pascua*) as en oseåånisch ailönj, dåt lait önj e Grut Oseåån, (27o 09' sööd än 109o 26' weest), weestlik än en lait eefter et norden foon Santiago önj Chile. Dåt ailönj as en diilj foon jü chileensch regjoon Valparaíso. Dåt as mååst triikånti (166.6 km²) än lait moinai 3.700 km foon Tahiti, 3.600 km foon Chile än 2.200 km foon da näiste beboogede ailönje (Marquesas). Dåt Poosche-ailönj as berüümt am åål da prehistoorische stiinj-skulptuure, da *moai*, långs e siikåånt. 
Dåt ailönj meet 163,6 km² än deer booge amenbai 4.800 manschne (2009), weerfoon maning di äine spräke (Rapa-nui), snååke.

For moinai 500 iirnge wörden da süwåt 600 grute *moai* apruchted. Dåt jeeft foole teoriie weeram da deer san, än jü mååst forkaamend teorii as, dåt da apruchtet san am wichtie forfidre unti sügoor laawende persoone tu iiren.

Trinam lade nuch ainkelte latje ailönje, weer niimens booget: Motu Iti, Motu Kau Kau, Motu Nui, Motu Tautara, Motu Ko Hepoko, Motu Marotiri.
Poprad

**Poprad** as en stää önj e Regjoon Prešov önj jü Slowakäi. Deer booge 49.855 manschne (2021). Dåt gebiit foon Poprad as 63 km². Jü inboogertächte as 874 manschne pro km². Jü pustliidjtål as 058 01, di forwoolnumer as 421-52 än dåt kfz-kåntiiken as PP.

## Kwäle
Por

At **Por**,  Hopkrab (*Crangon crangon*) as en slach faan Kraaben (Crustaceae) uun't order faan a Tjiinbiankraaben (Decapoda). Hat lewet uun a Nuurdsia.

## Iidj
Poren wurd hal eden:

Brown shrips, 2016 (01 retouched).jpg|Kööget poren
Nordseekrabben, geschält und retuschiert.jpg|Pület poren
Krabbenbrötchen.jpg|Runstük mä poren
Bremer Krabbensuppe, 2018 (02).jpg|Porensop
Krabbenbrot, 2011 (01).jpg|Roogbruad mä poren an braaset ai
Krabbentoast mit Dill Hamburger Snack (retuschiert).jpg|Poren üüb toastbruad mä majonees
Tongfilet met garnalensaus.jpg|Braaset fask mä poren uun smeer


## Ferwisang efter bütjen
Portugal/mo

**Portugal**, åmtlik jü **Portugiisisch Republiik**, as en lönj önjt sööden foon Euroopa. Deer booge 10.347.892 manschne (2021). E hoodstää foont lönj as Lisabon.

## Politiik
Portugal as sunt 1986 lasmoot foon jü Europäisch Unjoon.

## Kwäle
Potsdam

**Potsdam** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Brandenborj. E stää läit aw e näide foon Berliin. Dåt heet 182.112 inboogere (2020).

## Et Önjkiiken Wjart
Foole palaste san önj Potsdam: et Sloot Sans Souci (uner Friedrich di Grute baged), dåt Neues Palais, et Sloot Charlottenhof än et Sloot Cecilienhof.

## Kwäle
Prag

**Prag** (aw Tschechisch: *Praha*) as jü hoodstää foon Tschechien än iinj foon 14 regioone. Deer booge 1.308.632 manschne (2019).

## Indiiling foon Ferwålting

## Süsterstääse

* Berlin, Tjüschlönj.
* Brüssel, Bälgien
* Chicago, Feriinde Stoote
* Frankfurt am Main, Tjüschlönj
* Hamborj, Tjüschlönj
* Kyoto, Jaapaan
* Miami-Dade County, Feriinde Stoote
* Nürnberg, Tjüschlönj
* Phoenix, Feriinde Stoote
* Taipeh, Taiwan

## Biljen

Prag-3700-Hradschin vom Laurenziberg-2008-gje.jpg
Prag-4910-Altstaedter Ring-Rathaus-2008-gje.jpg
Prag-5000-Tyltheater-2008-gje.jpg
Prag-5120-Neues Rathaus-2008-gje.jpg
Prag-5130-Neues Rathaus-Plastiken-2008-gje.jpg
Prag-5330-Pulverturm-Repraesentationshaus Obecni Dum-2008-gje.jpg
Prag-5360-Repraesentationshaus-Treppe-2008-gje.jpg
Prag-6790-Nerudova-Schluessel-2008-gje.jpg
Prag-7080-Vrtba-Garten-2008-gje.jpg
Prag-3860-Loreto-Palais Černin-vom Petřín-Aussichtsturm-2008-gje.jpg


## Kwäle
Prešov

**Prešov** as e hoodstää foon e Regjoon Prešov önj jü Slowakäi. Deer booge 84.824 manschne (2021). Dåt gebiit foon Prešov as 70,4 km². Jü inboogertächte as 1.302 manschne pro km². Jü pustliidjtål as 080 01, di forwoolnumer as 421-51 än dåt kfz-kåntiiken as PO.

## Kwäle
Prääster (Bluum)

At **präästerbluum** (*Lychnis flos-cuculi* of uk *Silene flos-cuculi*) hiart tu at plaantenfamile faan a neegelken (*Caryophyllaceae*).

## Ferwisang efter bütjen
Psüchologii

At **Psüchologii** as det wedenskap am't belewin an ferhualen faan minsken an am sin feranrang uun't leewent.

Det wurd komt faan ualgreks ψυχή psyché ‚öösem, sial‘ an λόγος lógos ‚wedenskap‘, an mend tuiarst at wedenskap faan't leewent.

## Iindialang
At psüchologii amfaadet en hialer rä dialfeeg:
* Algemian psüchologii. Diar gongt'at am't woornemen, liaren, seenken, weden, feelen, spriak.
* Bioloogisk psüchologii. Hü bioloogisk faktooren mä't belewin an ferhualen tuuphinge.
* Persöönelkhaidspsüchologii. Hü onerskiaselk a minsken san.
* Leewentspsüchologii. Hü det weesen faan en minsk ham auer a juaren feranert.
* Sotsiaalpsüchologii. Hü a minsken uun an mä at selskap amgung.

* Uunwand psüchologii, t.b. Wiartskappsüchologii, pedagoogisk psüchologii, an noch flook feeg muar.

## Luke uk diar

* Friedrich Paulsen
Pualemrut

A **Pualemrut** (*Salix repens*) as en plaant uun det famile faan a wilagplaanten (*Salicaceae*). Di nööm komt faan Pualemsöndai (di Söndai föör Puask), huar a twiigen för brükt wurden san, am at sark tu buin.

## Beskriiwang
A pualemrut as en somergreenen strük mä föl twiiger. Hi woort 30 bit 100 cm huuch. A bleeden san green of grä-green, 1,5 bit 5 cm lung, 1 bit 2 cm briad an haa oner föl fiin hiaren.
A bloosen waaks so üs'am det faan wilger käänt üs 'ketjin'.

## Föörkemen
Faan Euroopa bit widj iin uun Aasien könst dü pualemruter finj. Jo waaks üüb luasen sun-grünj, üüb a hias of uk üüb türew.

## Onerslacher

* A Ruusmariin-Pualemrut (*Salix repens* onerslach *rosmarinifolia*)
: - uun't banlun an bi a Uastsia
* A Sun-Pualemrut (*Salix repens* onerslach *arenaria*) 
: - üüb a Nuurd- an Uastsiadüner an bi a Atlantik faan Frankrik bit Skandinaawien
* A Dünem-Pualemrut (*Salix repens* onerslach *dunensis*) 
: - üüb a struner faan Euroopa

## Nat
Ei bekäänd.

## Ferwisang efter bütjen
Puut

At **Puut**,  **kalkuuter**, **kalkuuthån** (*Meleagris gallopavo*) as en fögel uun't fasaanenfamile *Phasianidae*. 

## Bilen

Turkeys.jpg|Witj *puuten* üüb en büürsteed
Male_north_american_turkey_supersaturated.jpg|*Puut*, en höön



## Ferwisang efter bütjen
Prääster (Fögel)

A **Prääster**,  **Pröst**,  **preester** (*Turdus torquatus*) as en fögel uun't trooselfamile Turdidae. 

## Bilen

Turdus_torquatus.jpg|Tiaknang faan *Präästern*, föör a mantje, bääft at wiiftje.
Turdus torquatus torquatus MHNT.ZOO.2010.11.186.36.jpg|*Turdus torquatus torquatus* - MHNT



## Ferwisang efter bütjen
Raawen

A **Raawen**,  **rååwen** (*Corvus corax*) as en fögel uun't famile faan a Raawenfögler (*Corvidae*). 

## Bilen

Corvus_corax_(NPS).jpg|A *Raawen* rooftet.
Huckebein.jpg|Di raawen "Hans Huckebein" faan Wilhelm Busch.



## Ferwisang efter bütjen
Raidiarn

A **Raidiarn**, **Guuseniarn** ??,  **ånertetiif**, **räidefalke**, **brüne hånetiif** (*Circus aeruginosus*) as en fögel uun't famile faan a *[[Hanjügern]]* (*Accipitridae*). 

## Bilen

Rohrweihe2.JPG|Raidiarn, en mantje
Circus aeruginosus MHNT.ZOO.2010.11.82.5.jpg|Aier faan *Circus aeruginosus* - MHNT



## Luke uk diar
* Iarner

## Ferwisang efter bütjen
Raidpiiper

A **Raidpiiper**,  **räidepiiper**, **räideschungster**,  **roidepiiper** (*Acrocephalus schoenobaenus*) as en fögel ütj at famile faan a Acrocephalidae. 

## Ferwisang efter bütjen
Raidsparag

A **Raidsparag**,  **räidefink**, **räidespåri** (*Emberiza schoeniclus*) liket en Sparag, hiart oober tu det fögelfamile faan a Fialsparger (*Emberizidae*). 

## Beskriiwang

## Bilen

Zingend mannetje rietgors in verschillende vegetatie-4961944.webm| thumb |Emberiza schoeniclus
Emberiza schoeniclus MHNT.ZOO.2010.11.218. Bréhal.jpg|Aier faan *Emberiza schoeniclus*


## Ferwisang efter bütjen
Recklinghausen

**Recklinghausen** as en stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen. Jü stää heet 110.705 inboogere (2020). Dåt as e hoodstää foon e Kris Recklinghausen.

## Kwäle
Raidtromp

At **Raidtromp**,  **räidrumper**, **räidtromb**, **tåågebule**,  **romper** (*Botaurus stellaris*) as en fögel uun't famile faan a Heegern (Ardeidae).

## Bilen

Rohrdommel_flug2_400.jpg|En Raidtromp wiifke uun a loft.
Botaurus stellaris MHNT.ZOO.2010.11.50.8.jpg|Aier faan *Botaurus stellaris* - MHNT



## Ferwisang efter bütjen
Regensbörj

**Regensbörj** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Bayern. Jü stää heet 152.270 inboogere (2020).

## Kwäle
Religion

## Religioonen
* Krastendoom
* Juudendoom
* Islam
* Buddhismus
* Daoismus
* Soroastrismus

## Persöönelkhaiden
* Ludwig Ingwer Nommensen

## Sarken
* Frascheschörk
* St. Clemens sark

## Ferwisang efter bütjen
* Hü kem ik uun a hemel? (Bruderhand.de)
Remscheid

**Remscheid** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen, önj di Düsseldorf Regiiringsdistrikt. Jü stää heet 111.516 inboogere (2020).

## Kwäle
Reutlingen

**Reutlingen** as en stää önj dåt tjüsch bundeslönj Baden-Würtembärj. Jü stää heet 115.865 inboogere (2019).

## Kwäle
Reykjavik

**Reykjavík** as jü hoodstää foon Islönj. Deer booge 222.776 mansche (2019).

## Geografii
### Indiiling foon Ferwalting
E stää heet 10 stäädistrikte:

## Sii uk

## Kwäle
Rhinlönj-Pfalz

**Rhinlönj-Pfalz** as en bundeslönj foon Tjüschlönj. E bundeslönj läit önjt weesten foont lönj. Et hee 4.084.844 manschne (2018). E hoodstää foont bundeslönj as Mainz.

## Geografii
### Stääse
Da tiin grutst stääse önj lönj san:

### Indiiling foon Ferwalting

* Krisfrie Stääse:

* Lönjkrise:

## Kwäle
Rhode Island

**Rhode Island** [ˌroʊd ˈaɪlənd] as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't nordååsten foon't lönj. Dåt heet 1.059.361 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Providence.

## Geografii
Rhode Island as diilj foon Nai-Änglönj.

### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Indiiling foon Ferwalting
Rhode Island heet 5 *counties*:

## Kiik uk deer

## Kwäle
Riga

**Riga** as jü hoodstää foon Letlönj. Deer booge 632.614 manschne (2019).

## Geografii
### Kliima




### Iindiiling foon Ferwålting
E stää heet 3 stäädistrikte (aw Letisch: *rajoni*) än 3 forstääse (aw Letisch: *priekšpilsētas*):

## Histoori
Riga wörd 1201 foon Bischop Albert von Buxhoeveden faan Breemen grünläid. Dåt wörd bål en wichti hoonelsstää än wus lasmoot foon e Hanse.

## Kwäle
Risem-Lonham

Önj **Risem-Lonham** sat dåt åmt Bökinghiirde.
E gemiinde as 1969 üt da gemiinde Risem än Lonham tuhuupewüchsen. Sü wårt önjt ålgemiin oofting foon Risem unti Lonham snååked. Dåt hiirt tut Åmt Söödtuner. Dåt toorp heet di grutste loonsportferiin foon gåns Nordfaschlönj. Di SV Frisia 03 Risem-Lunham e.V..
Heer snååke da mååste manschne Mooring.

## Geografii
Di Gräine Küstwäi (B5) gungt dör e gemiine.

### Toorpe
* Risem
* Lonham
* Moosbel
* Klookris
* Wäieeker
* Kråmperhüs
* Bruwäi
* Läiged
* Läigeroos
* Hiirnekuuch

Wiiser_Lunham_001.JPG
Waiwiiser_Deesbel_001.JPG
Lunham 001.JPG
Klookris_001.JPG
Skelt_Läigeroos_001.JPG
Kråmperhüs 001.JPG
Waieeker_001.JPG
Wiiser Risem 001.JPG
Moosbel 001.JPG


## Kultuur
Önj dåt Risem-Schölj wårt Frasch än Dånsch unerruchted. Frasch wårt uk önj dåt Nis Albrecht Johannsen-Schölj önj Lonham unerruchted. 

## Histoori
Risem än Lonham wörden for di jarste keer önj dåt 13. iirhunert önj dåt Waldemar-Jardbök schraftlik nååmd. Di 1. önj e Ismoune 2008 wörd e gemiine diilj foont Åmt Söödtuner.

## Kånde persöönlikhäide
*Momme Andresen - Keemiker, pioniir foon e fotografii, Magrünleeder foon e firma Agfa
*Berthold Bahnsen - fraschen Manerhäidpolitiker (SSW), MdL (Slaswig-Holstiin)
*Bende Bendsen - fraschen spräkemoon
*Johannes Oldsen - fraschen Manerhäidpolitiker (SSW), MdL (Slaswig-Holstiin)

## Referäntse


## Kiik uk deer
* Risemmooringer Kornkuuch önjt *Nordfriesland Lexikon* foont NFI
* Risem-Schölj (aw Frasch).
* Nis Albrecht Johannsen-Schölj (aw Tjüsch).
Rostock (stääd)

**Rostock** as en Hanse- an uniwersiteetsstääd uun Mecklenburg-Föörpomern. Trinjam leit di lunkreis Rostock. Tu Rostock hiart uk det huuwenstääd Warnemünde. Bütj Schwerin as Rostock ian faan tau kreisfrei stääden uun't lun.

## Amten an stääddialen

## Kliima

## Futnuuten


## Luke uk diar
Ruad Foos

A **Ruad Foos** of ianfach **Foos** (*Vulpes vulpes*) hiart tu at order faan a Hünjer an as en Tetjdiart.

## Bilen

R%C3%B8d_r%C3%A6v_(Vulpes_vulpes).jpg|*Ruad Foos*
RenardCrâne.jpg|Skrook faan *Vulpes vulpes*


## Luke uk diar
Ruadbük

A **Ruadbük**,  **rüdjburst**, **ååstenföögel** (*Erithacus rubecula*) as en Sjongfögel (Passeriformes) uun't famile faan a Fleegensnapern (Muscicapidae). 

## Bilen

Erithacus_rubecula-eggs.jpg|Nääst mä sääks aier.
Cuculus canorus canorus MHNT.ZOO.2010.11.150.1.jpg|thumb|En Kukütjai faan *C. c. canorus* mad aier faan *[[Erithacus rubecula]]* - MHNT



## Ferwisang efter bütjen
Ruadstört

A (Guard-)**Ruadstört**,  **rüdjstjart**, **smuk kaike** (*Phoenicurus phoenicurus*) as en sjongfögel uun't famile faan a Fleegensnapern (*Muscicapidae*). 

## Bilen

Phoenicurus_phoenicurus_eggs.jpg|thumb|296px|Nääst faan *Ruadstörter*



## Ferwisang efter bütjen
Room (Stääd)

**Room** (lat. *Rōma*; italjeensk *Roma* []) as det hoodstääd faan Itaalien. Diar wene 2,8 miljuun minsken, an wan dü a föörstääden märeegenst, sant sogoor 3,3 miljuunen. Room leit uun't regiuun Latium bi di struum Tiber.

## Stääddialen
Room hää 15 distrikten (*Municipios*):

## Kliima

## Bilen

August_Fischer_-_Udsigt_over_Tiberen_mod_Engelsborg_og_Peterskirken_-_1895.png|thumb|Room 1895, moolet faan August Fischer



## Kwelen


## Luke uk diar
* Ab urbe condita
* Frascheschörk
* Watikaanstääd
Romani

Dåt **Romani** as di spräke foon da Roma än da Sinti, biise uk bekånd as “siigoinere” än
önj Saterlönj sügoor as “hiise”^1. Eefter hu waasenschapsmoons schölj huum sügoor foon möre spräke snååke, ouerdåt da ståme hiilj ünglike dialäkte snååke. Dåt jeeft ouer e wrål süwat 6 miljoone manschne da dåt snååke, deerfoon 4,6 miljoone önj Europa.

Analyse foon dåt Romani heet wised, dåt dåt famiilje as foon spräke önj Nord-Indien än Pakistan, as dåt Hindi än forålem dåt Punjabi. Dåt wårt wålj betråchdied as en stark bewis am e geographisch jurtkamst foon da Roma tu bestimen, forålen ouerdåt da liinuurde önj dåt Romani dåt mölik mååge, jare migrasjoon eefter dåt weeste tu fülien. En resänt stuudium miinjt, dåt dåt Romani famiilje as foon dåt Singalesisch. 

Da mååste roma heewe an jare spräke fååsthülen, ouers sålten suner jü spräke tu liiren foon dåt lönj weer ja ferbliiwen, ouerdåt da mååste ståme wälj lunge iirnge unti sügoor iirhunerte bane dåtseelwie gebiit bliiwen. Jü spräke as foon jurtkamt indisch, ouers heet iraanische, armeenische, griichische än slaawische influse unergingen. Da ståme da fare tuugen, leeten jare spräke nuch mör beinflusie. Da influse gunge mååst foole fare as en grut tål liinuurde: sü snååke da roma foon e Balkan dialäkte, da nuch åle fåle foon dåt Sanskriit bewoord heewe. Dåt wus mölik döör jü stark bii-ing önj da slaawische spräke, ouers da roma üt e Karpaate, da aw e sid bai jare äine spräke bloot Tjüsch liirden, heewe dåt mååste foon da fåle fåle leet. Deeram koone maning roma enouder ai ferstönje 

Jarst önj e leeste tide san da begand ma dåt oofding apschriwen än standardisiiren foon dåt Romani. Heerdöör schucht dåt üt, dåt da mååste dialäkte tu möre spräke ütkristalisiire wan.

^1Ouers, as dåt spräkuurd säit: *En hiise besteelt sin härbärj ai”.


== Biispele ==
Da ferschilie influse berååre uk di kärnbestånd foon e uurdschåt, sü uner oudere da teeluurde. Deerbai fane ham aw e iinj sid indische [[iirfuurd]]e (*jek* = 1, *dui* = 2, *trin* = 3, *schtar* = 4, *pansch* = 5, *schob* = 6, *desch* = 10, *deschujek* = 10+1, *deschudui* = 10+2, usw., *bisch* = 20, *schel* = 100), aw e ouer sid önjtliininge üt dåt [[Griichisch]]e (*efta* = 7, *ochto* = 8, *enja* = 9, *trianda* = 30, *saranda* = 40, *penda* = 50), üt dåt Türkische (*doxan* = 90) än [[Ungaarisch]]e (*seria*, *izero* = 1000). 
Tubai kaame ouers bai hu teeluurde alternatiiwe önjtliininge üt ouder spráke, sü as üt dåt [[Sweedisch]]e (*enslo* önjt stää for *jek* = 1), dåt [[Lettisch]]e (*letteri* önjt stää for *schtar* = 4), dåt [[Estnisch]]e (*kuus* önjt stää for *schob* = 6, *seize* önjt stää for *efta* = 7), dåt [[Rumeenisch]]e (*mija* = 1000), dåt [[Tschächisch]]e (*tisitsos* = 1000) unti dåt [[Tjüsch]]e (*tausento* = 1000).

== Literatuur ==
* Gray, RD; Atkinson, QD (2003). "Language-tree divergence times support the Anatolian theory of Indo-European origin." *Nature.* *'426''', 435-439. https://web.archive.org/web/20070402070222/http://www.psych.auckland.ac.nz/Psych/research/Evolution/Gray%26Atkinson2003.pdf

## Ferbininge eefter büte
Rucht

**Rucht** as en süsteem ma räigele, mååstens foon di stoot mååged. Da räigele san amschraawen wörden önj gesätse. 

Ouers jeeft et uk internasjonool rucht, dåt rucht twasche stoote wårt ma en ferdråch mååged.

## Siie uk
* Frasch rucht
* Tjüsch rucht
* Uunet Rocht
Ruk

A **Ruk**,  **rök** (*Corvus frugilegus*) as en fögel uun't famile faan a Raawenfögler (*Corvidae*). 

## Bilen

Rook_range_map.PNG|thumb|Huar *Ruker* föörkem.
Corvus frugilegus  MHNT.ZOO.2010.11.174.1.jpg|Aier faan *Corvus frugilegus * - (MHNT)



## Ferwisang efter bütjen
Raawenfögler

**Raawenfögler** (*Corvidae*) san en fögelfamile an hiar tu det order faan a Sjongfögler (Passeriformes).

## Sköölen
Aphelocoma – Calocitta – Cissa – Coloeus – Corvus – Crypsirina – Cyanocitta – Cyanocorax – Cyanolyca – Cyanopica – Dendrocitta – Garrulus – Gymnorhinus – Nucifraga – Perisoreus – Pica – Platylophus – Platysmurus – Podoces – Psilorhinus – Ptilostomus – Pyrrhocorax – Temnurus – Urocissa – Zavattariornis

## Enkelt slacher
Uun üüs breetjin käänt'am jodiar slacher:

: Kriak (*Corvus corone*)
:: Grä Kriak (*Corvus corone cornix*) 
:: Suart Kriak (*Corvus corone corone*)
: Raawen (*Corvus corax*)
: Ruk (*Corvus frugilegus*)
: Likfögel (*Corvus monedula*)
: Heeger (*Garrulus glandarius*)
: Tanheeger (*Nucifraga caryocatactes*)
: Heister (*Pica pica*)

## Luke uk diar

* Hurnraawen
Rumäänien

**Rumäänien** as en lönj önjt söödååsten foon Euroopa. Deer booge 19.186.201 manschne (önjfång 2021). E hoodstää foont lönj as Bukarest.

## Politiik
Rumäänien as sunt 2007 lasmoot foon jü Europäisch Unjoon.

## Kwäle
Ruslönj

**Ruslönj** as en lönj önjt ååsten foon Euroopa änt norden foon Aasien. Deer booge 143.759.445 manschne (önjfång 2021). E hoodstää foont lönj as Moskau.

## Sii uk
* Sowjetunion

## Kwäle
Röökelbosk (Asteraceae)

A **Röökelbosk** (*Artemisia maritima*) as en plaant ütj det famile faan a kurewbloosen (*Asteraceae*).

## Beskriiwang
A röökelbosk as en imergreen, taujuarag plaant, woort 20 bit 80 cm grat an bleut uun a harewst faan September bit Oktuuber. A bleeden haa fiin witj of grä hiaren. A früchten hinge bi fiin twiigen, a bloosen san trinj an man 1 bit 2 mm grat. Det plaant koon linger tidj saner weeder ütjkem.

## Föörkemen
A röökelbosk fanjst dü uun Madeleuroopa. Hi wääkst bi dünemkaant an brükt en saalten grünj.

## Slacher
At jaft föl *Artemisia* slacher faan det famile *Asteraceae*. Üüb Oomram fanjst dü:
* Bifut (*Artemisia vulgaris*)
* Röökelbosk (*Artemisia maritima*)
* Weremk (*Artemisia absinthium*)

## Nat
A röökelbosk hää en starken stirem. Diaram as hi iar uk brükt wurden, am insekten ütj a kluaderskaaben tu ferjaagin.

## Luke uk diar
Rüchfutet Müsensiif

A **Rüchfutet Müsensiif**,  **rüchfätjete müsetiif** (*Buteo lagopus*) as en Gripfögel (Accipitriformes) uun't famile faan a Hanjügern (*Accipitridae*). 

## Bilen

Buteo_lagopus_Iona1.jpg|En ualfögel uun a loft.
Buteo lagopus MHNT.ZOO.2010.11.90.10.jpg|Aier faan *Buteo lagopus* - MHNT



## Ferwisang efter bütjen
Rümfård

Jü **rümfård** is en begrip for åle manschlike aktiwitäät büten jü jard. 

## Histoori
*3 oktoober 1942 - en A4-rakeet wörd döör da mansche in dåt åål schin. 
*9 juuli 1946 - da jarste kreatöre, fruchtfliige än maissaame, san in en V-2 eefter dåt åål schin.
*4 oktoober 1957 - di kunstmoune Spuutnik 1 foon jü Sowjetunion is dåt jarste dink wat jü jardamluupboon broocht is.
*3 nowämber 1957 - di rusische hün Laika gungt eefter dåt åål.
*12 april 1961 - Juri Gagarin is di jarste mansche in dåt åål.
*21 juuli 1969 - Neil Armstrong as jarste mansche aw di Moune.
*12 april 1981 - Space Shuttle Columbia gungt eefter dåt åål.
*19 februaar 1986 bit 23 märts 2001 - Rümstasjoon Mir.

## In dåt åål
For åle räise eefter dät åål san da näiste komponenten wichti:
*En thermalkontrolle
*En laawenbewåårsüsteem, wan mansche deerbai san
*En kommunikasjoonsüsteem
*En energiifersürgung
*Ferbading iinj kosmische stroole

## Objäkten
### Satelliit
En satelliit (kunstmoune) wörd mååstens for kommunikasjoon brükt, ouers for unersäkingen.

### Rümtransport
Space Shuttle

### Rakeet
En rakeet wörd mååstens as önjdriwing brükt for oudere objäkten in dåt åål tu brängen. 

### Rümstasjoon
En rümstasjoon befant ham in jü jardamluupboon. Ma en rümstasjoon koone mansche långer in dåt åål bliwe. Bit dilling jeeft et fjouer: Skylab, Mir, ISS än Tiangong.

## Rümfårdorganisatsjoon
*Europääische Rümfårdorganisatsjoon
*NASA
Rümsonde

En **rümsonde** as en ünbemoond rümfårtjüch, mååstens for forsching önj et universuum. Ouers as ma kunstmoune kiirt en rümsonde ai önj e umluupbaan am jü jard, ouers gungt eefter oudere planeete.

## Siie uk
*BepiColombo
*Cassini-Huygens
*Galileo
*Mariner 10
*Messenger
*New Horizons
*Pioneer 10
*Pioneer 11
*Voyager 1
*Voyager 2
Rümstasjoon

En **Rümstasjoon** as en stasjoon dåt manschlik aphüülj önjt åål möölik mååged. Mååstens flucht en rümstasjoon önj e orbit fon en planeet unti oudere hamellife.

## List foon rümstasjoone
*Saljut 1 (1971) 	 
*Saljut 2 (1973) 	 
*Kosmos 557 (1973) 	 
*Skylab (1973-1979)
*Saljut 3 (1974-1975) 	 
*Saljut 4 (1974-1977) 	 
*Saljut 5 (1976-1977) 	 
*Saljut 6 (1977-1982)
*Saljut 7 (1982-1991) 	 
*Mir (1986-2001) 	 
*ISS (1988-diling)

## Weblinks
Rütjer

A **Rütjer**, **Rüütjer**, **Grat Rütjer**,  **mudersnäp**, **mudersnap** (*Limosa limosa*) as en fögelslach uun't famile faan a Snepen (*Scolopacidae*). 

## Bilen

Limosa limosa MHNT.jpg|Ai faan *Limosa limosa*
Eastatlanticflyway.gif|Hü *Rütjern* waanre


## Luke uk diar
Rölken

**Rölken** ( Ool) (*Salicornia europaea*) san en plaantenslach uun det famile faan a Amaranten (Amaranthaceae). Jo faal üüb mä hör flääskag twiigen. Rölken san en pioniirplaant üüb't oon bi a waaskaant.

## Ütjsen
Rölken san ianjuarag plaanten an kön faan 5 cm bit 45 cm huuch wurd. Jo hiar tu a saaltplaanten, hör twiigen san flääskag an glääsag, a bleeden san man skolpen. Miast san rölken green, kön oober uk güül-green of brün-ruad wurd. Tu a harefst hen wurd's ruad. Jo bleu uun August an September, a bloosen san oober man letj an knaap tu sen.

## Föörkemen
Uun a madel breetjin üüb a nuurdelk eerdheleft faan Euroopa bit Aasien könst Dü rölken finj. Jo plaanten kön widj iin uun a waas waaks, auer jo hal auerspeeld wurd kön an föl saalt ferdreeg. Rölken waaks miast tuup mä waasgäärs (Spartina slacher). Uun a waas bi Nuurd- an Uastsia, bi a Atlantik an uun a Madlunsia waaks rölken rikelk, man uk uun't banlun üüb saalten, kleiagen grünj.

## Nat
Rölken surge diarför, dat ham muar an muar klei ufsaat. Sodenang halept det plaant bi a seekrang faan a küsten. 
Dü könst rölken uk iidj. Diarför namt am a jong spasen faan a twiigen lefst uun Mei. Jo smääk en betj pöbrag an wurd rä of uk kööget eden. 
Iarjuaren hää'm diar uk siap faan maaget.

## Luke uk diar
Ružomberok

**Ružomberok** as en stää önj e Regjoon Žilina önj jü Slowakäi. E stää läit önj e mal foon e regjoon. Deer booge 27.407 manschne (2021). Dåt gebiit foon Ružomberok as 126,72 km². Jü inboogertächte as 237 manschne pro km². Jü pustliidjtål as 034 01, di forwoolnumer as 421-44 än dåt kfz-kåntiiken as RK.

## Kwäle
Saarbrücken

**Saarbrücken** as jü hoodstää foon dåt tjüsch bundeslönj Saarlönj. Jü stää heet 179.349 inboogere (2020).

## Kwäle
Saksen (lönj)

**Saksen** as en bundeslönj foon Tjüschlönj. Et bundeslönj läit önjt ååsten foont lönj. Deer booge 4.077.937 manschne (2018). E hoodstää foont bundeslönj as Dresden.

## Geografii
### Stääse
Da tiin grutst stääse önjt lönj san:

### Iindiiling foon Ferwålting
Et lönj heet trii krisfri stääse (Chemnitz, Dresden än Leipzig) än tiin lönjkrise:

## Följk
### Spräke
Dåt Sorbische as önjt ååsten foont lönj snååked.

## Kwäle
Saksen-Anhalt

**Saksen-Anhalt** as en bundeslönj foon Tjüschlönj. E hoodstää foont bundeslönj as Magdebörj.

## Geografii
### Stääse
Da tiin grutst stääse önjt lönj san:

### Iindiiling foon Ferwålting
Et lönj heet 3 krisfrie stääse (Dessau-Roßlau, Halle än Magdebörj) än 11 lönjkrise:

## Kwäle
Salzgitter

**Salzgitter** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Naarersaksen. Jü stää heet 103.866 inboogere (2020).

## Kwäle
Sansüsteem

En **sansüsteem** as en san ma planeete. Normåålerwis wårt tu dåt sansüsteem räägnet: üs san, unti sin planeete ma natörlike satellite än komeete. Di begrip sansüsteem koon uk for oudere stääre ma planeete än natörlike satellite ä.s.w. brükt wårde. Önjt sansüsteem as jü san di madelpunkt. 

## Üs sansüsteem
Üs sansüsteem heet 8(9) planeete: merkurius, fenus, jü jard, mars, jupiter, saturnus, uranus, neptunus (än pluuto).
Sarksparag

A **Sarksparag**,  **fäljspåri**, **kornspåri** (*Passer montanus*) hiart tu at fögelfamile faan a Sparger (*Passeridae*). 

## Bilen

Passermontanus2.jpg|*Sarksparger*
Passer montanus montanus MHNT.ZOO.2010.11.209.jpg|*Passer montanus*


## Ferwisang efter bütjen
Sarkswaalk

At **Sarkswaalk**,  **mörswulken**, **hüsswulken**, **stääswulken** (*Delichon urbicum*) hiart tu at fögelfamile faan a Swaalken (*Hirundinidae*). 

## Bilen

Huiszwaluw zittend op schapenhek-4961660.webm|thumb |Delichon urbicum
Zwei_Jungschwalben_im_Nest.jpg|Tau jöönkin uun't nääst.
Delichon urbicum MHNT.jpg|Aier faan *Delichon urbicum*


## Luke uk diar
Sagen und Erzählungen (Johansen)

**Sagen und Erzählungen** as en saamlang faan ual staken üüb öömrang uun det buk "Die nordfriesische Sprache nach der Föhringer und Amrumer Mundart" faan Christian Johansen.

## A staken
(uun Chr. Johansen sin ortografii)
* At Teel van an Weedarman.
* Van a Wastersark üübh Fer.
* An gráusaamst iarghen Könangh.
* Könnangh Abel.
* Döndiarems Vöghler, diar Sneppen neamd wurd.
* Uessens Ualen.
* Hat bijeaw ham an Wontram at Juar 1614.
* Riisenskap Mannagfual.
* Det as an Hüs van Könnang Godfreds Tidj.
* Hat wiar egh allian a slacht Lidj.
* Diar dön kostbaar Dinghen hed.
* Det hed an prechtagh Weeder weeshen tu a Quabeldrank.
* A vörswearen Wai.
* Klaas Leemki.
* Van a Weddargunghar üübh Sia.
* Diar àu'r üübh öödar Eagh van't Weedar.
* At Teel van a Traalvöghal.
* Van a Klabolterman.
* Van a Hüspuk. (*)
* Van a Wathskappar Brork.

## (*) Tu efterleesen

## Futnuuten
Saarlönj

**Saarlönj** as en bundeslönj foon Tjüschlönj. Et bundeslönj läit önjt weesten foont lönj. Deer booge 990.509 manschne (2018). E hoodstää foont bundeslönj as Saarbrücken.

## Geografii
### Stääse
Da tiin grutste stääse önjt bundeslönj san:

### Indiiling foon Ferwalting
* En *Regionalverband*: Regionalverband Saarbrücken (Hoodstää: Saarbrücken)

* Krise:

## Kwäle
Satellit

En **satellit** as en objäkt dåt ham döör gravitasjoon önj e amluupboon foon en ouder objäkt bewääge koon. 

Da satellite önj e amluupboon foon jü jard san kunstsatellite. Da wårde for GPS unti kommunikasjoon unti oudere såågen brükt. For autonavigasjoon brükt huum tumanst trii kunstsatellite.

Da natörlike satellite san da mounen foon da planeete. Planeete än oudere objäkte wat am en stäär kiire, äiwen as latje planeete än planetoiden, san niinj mounen. 

Duch jeeft et uk süwat as kunstlike planetoiden. Da kiire tum biispel am jü sun, än wårde dan sansatellit nåmd.
Saaterlönj

**Saaterlönj** (Saatersch *Seelterlound*, tjüsch *Saterland*) as en gemiinde önj e loonkris Cloppenburg önj Naarersaksen, ma e fläche foon 123,62 km2 än aw e 31. detsämber 2004 12.844 inboogere. Dåt heet fjouer toorpe: Ramsloh (saterfrasch *Roomelse*), Strücklingen (*Strukelje*), Scharrel (*Skäddel*) än Sedelsberg (*Säidelsbierich*). Di frasche Spräke foon dåt Saaterlönj, dåt Saaterfrasch, as di latjeste gödjkånde manertålspräke foon Tjüschlönj.

## Geografii
### Geografische lååge
Dåt Saaterlönj lait önj dåt nordweest foon dåt Oldenburgisch Münsterlönj, önjt triikånt Leer, Cloppenburg, Oldenburg. Önj dåt sööse wårt dåt Saaterlönj foon dåt Kustenkanool begränsed, önj dåt norden än nordweest slüt dåt bai Ååstfraschlönj önj. Ouers wilems wårt uk dåt Saaterlönj ma e oudere frasche lönje önj Naarersaksen tu Ååst-Fraschlönj räägend. Jü Leda as en struum än nordgränse foon dåt Saaterlönj, jü flüt foon dåt ååsten eefter dåt weesten.

In dåt weesten wårt dåt Saaterlönj oufgränsed foon dåt toorp Idafehn, wat tu e tu gemiinde Ostrhauderfehn hiirt. Iir wus jüdeere feenkolonii aw sater grün anläid wörd. Dadeer feen-toorpe lade önj dåt gebiit, weer iir di swiiri tu passiirende moose am dåt Saaterlönj haane läi. Önj dåt ååsten wårt dåt Saaterlönj döör e Elisabethfehnkanool oufslin, di ouer jü hiilje längde en geograafisch gränse bilet. Jü bit tu jü burgerönjtschiising foon 1949 (1951) tu Saaterlönj hiirende iirere moose-gemiinde Elisabethfehn bai e Elisabethfehnkanool hiirt tu tids tu e gemiinde Barssel.

Saaterlönj wårt foon jü Sagter Ems (sat. *Seelter Äi*) foon dåt sööse eefter dåt norden döörfliitjet än diilt et önj da tau wichtiste moose Weest-Foan än Ååst-Foan.

### Näibergemiinde
Da näibergemiinde foon Saaterlönj san:
* Samtgemiinde Jümme
* Barssel (sat. *Bäärsel*)
* Friesoythe (*Ait*)
* Samtgemiinde Nordhümmling (*Noudhumling*)
* Ostrhauderfehn (*Aastrauderfeen*)

## Literatuur
* Annette Heese: *Das Saterland – Ein Streifzug durch die Geschichte.* 1988, .
* Hans Mahrenholtz: *Schrifttum über das Saterland.* 1963, ASIN:B0000BL91A.
* Dieter Stellmacher: *Das Saterland und das Saterländische.* Florian Isensee GmbH 1998, .
* J. G. Hoche: *Reise durch Osnabrück und Niedermünster in das Saterland, Ostfriesland und Gröningen.* Bremen 1800. Nachdruck Verlag Theodor Schuster 1978, .
* Hanne Klöver: *Spurensuche im Saterland. Ein Lesebuch zur Geschichte einer Gemeinde friesischen Ursprungs im Oldenburger Land.* SKN Druck & Verlag GmbH & Co. 1998, .
* Miroslaw Piotrowski (Hg.): "Die Johanniterkapelle in Bokelesch", Isensee Verlag, Oldenburg 2007, .

## Gallerii

Datei:Saterland in CLP.svg|Jü lååge foon Saaterlönj önj e loonkris Cloppenborj (noome aw tjüsch)
Datei:Skäddel-2.jpeg|Touspräkige toorpnoome
Datei:Uastfresklun.png|Jü lååge foon Saaterlönj önj Ååst-Fraschlönj


## Oudere links eefter buuten

* Gemiinde Saterland.
* Websid ouert Salerlönj.
* Skäddeler Määlne "Hanekamps Windmühle
* Bile foon Skäddel foon Theodor Deddens