open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Moonk

Wat menst dü?
* Moonk, en mäfulger faan en religioon
* Blä moonk, di fögel

Luke uk diar:
* Munkmēsk
Johann Frank

**Johann Emil Frank** waar ön di 22. Februwaari 1932 iin ön sin Grootaalerns Hüs ön Weesterlön üp Söl' bēren. Ön di 19. Janiwaari 2023 es hi sterewen.
## Leewent
### Aalernhüs
Sin Aalern wiar Marie Sofie, bēren Momsen fan Horsbel, en Ludwig Heinrich Fran(c)k. 
Marie snaketi Frasch en Ludwig Sölring, sa wukseti Johann en sin Sester Hannelore me Platdütsk fan Aalern`s Sir en me Sölring fan Mootji en Gooki´s Sir āp.

### Brölep en Jungen
Üs hi 1957 friiti, kām me sin Wüf Monika, bēren Zachariasen, Sölring weđer üs Mooterspraak iin ön´t Hüs.
Jat fing fjuur Jungen: Uwe, Maike, Jens en Corneelis.

### Bruarwening en Aarber fuar Söl'
Johann Frank es Snetjermaister. 
Hi wiar  ön di Magistrat en  " Stadtvertreter" fan Weesterlön.
Aur tiin Jaaren lung höl hi di Prötji bi di Biiki fan Weesterlön.
Johann Frank heer 2006 "Di fjuur Evangelien" tö Söl'ring aurset.
Ön't Jaar 2006  fing hi di C.P.Hansen-Pris.
1932

**1932** wiar det tau-an-dörtigst juar faan det 20. juarhunert. At juar wiar en skregeljuar an begand mä’n Freidai uun de Gregoriaans kalender.

 **1932** wus dåt touändortist iir foon dåt 20. iirhunert. Et iir begand ma’n Fraidi önj di Gregoriåånsch Kaläner.

## Bejewenhaiden – Forfåle – Fuarfalen
* 10. April: Öler woolgung faan at presidentskapswool uun Tjiisklun: welerwool faan Paul von Hindenburg tu a president.
* 20. Mei: Engelbert Dolfuss wurd kansler faan Uasterrik.
* 13. Mei: Wilhelm Groener, de riksweer- an banerminister uun det tjiisk regiaring, treed turag.
* 30. Mei: Heinrich Brüning, a rikskansler faan Tjiisklun, treed turag.
* 01. Jüüne: Franz von Papen wurd rikskansler faan Tjiisklun.
* 17. Jüüle: De Altona Bludsöndai uun Altona: 18 mensken wurd uun en werbemarsk faan't SA schööden.
* 20. Jüüle: 
** A *Preussenslach*: At regiaring faan Preussen wurd faan Rikskansler Franz von Papen an Rikspresident Paul von Hindenburg ufsaat. 
** Heinrich Thon wurd boowerpresident faan det Sleeswich-Holstian Prowins.
* 30. Jüüle-14. August: Tjiinst Olympisk Spalen faan’t naitidj wiar uun Los Angeles.
* 31. Jüüle: Riksdaiswool.
* 06. Nofember: Riksdaiswool.
* 08. Nofember: Presidentskapswool uun dön Ferianigt Stooten: wool faan Franklin Delano Roosevelt tu a president.
* 17. Nofember: Franz von Papen treed üüs rikskansler turag.
* 03. Deetsember: Kurt von Schleicher wurd rikskansler faan Tjiisklun.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
### '''[[Febrewoore]] - [[Biikenmoune]] - [[Februwaari]]'''
* 22. Febrewoore/Februwaari
** Johann Frank
** Edward Kennedy, US-ameerikoons poliitiker († 2009)
* 24. Michel Legrand, fransöösk komponist († 2019)

### '''[[Nofember]] - [[Mistmoune]]'''
* 29. Nofember: Jacques Chirac, president faan Frankrik († 2019)

## Störwen – Stürwen
### '''[[Janewoore]]''' - '''[[Ismoune]]'''
* 07. Janewoore: André Maginot, fraansöösk poliitiker (* 1877)

### '''[[Febrewoore]]''' - '''[[Biikenmoune]]'''
* 10. Biikenmoune: Edgar Wallace, änglisch schriwster (* 1875)

### '''[[Marts]]''' - '''[[Uursmoune]]'''
* 07. Marts: Aristide Briand, fraansöösk minister-president (* 1862)

### '''[[Mei]]''' - '''[[Krölemoune]]'''
* 07. Mei: Paul Doumer, fraansöösk president (* 1857)

### '''[[Deetsember]]''' - '''[[Jülmoune]]'''
* 24. Deetsember: Eyvind Alnæs, noorweegs komponist (* 1872)
1219

**1219** wiar det njüügentanjst juar faan det 13. juarhunert.

## Bejewenhaiden
* 16. Janewoore : Iarst Marcellusflud
* 15. Jüüne: Deensk krüüsfoorer oner Waldemar II. naam Tallinn.

## Bäären
* ünbekäänd dootem : Christoph I. (Denemark) († 1259)

## Störwen
Florenz

**Florenz** as en stää önj Itaalien. E stää läit önjt norden foon Toskaana. Dåt heet 367.150 inboogere (2022). Dåt as diilj foon e Metropolitanstää Florenz.

## Kwäle
Nicolas Sarkozy

**Nicolas Sarkozy** (*Nicolas Paul Stéphane Sárközy de Nagybócsa*, tuläid 28 januaar 1955 önj Paris) as en frånsch politiker än foon 2007 bit 2012 wus hi president foon Frånkrik än koföörst foon Andorra. 

Foon 7 moi 2002 bit 31 märts 2004 än foon 2 juuni 2005 bit 26 märts 2007 wus hi innenminister foon Frånkrik. Önjt tweed huulew iir 2008 wus hi formoon foon di Europäiske Rädj.

Sarkozy san taatje köm üt Ungarn än sin mam üt Frånkrik, ouers di taatje foon sin mam köm üt Griichenlönj. Hi heet twäär brouderne än tou huulewsösterne.

## Kiik uk deer
* *Presidente foon Frånkrik (Füft Räpubliik)*: Charles de Gaulle (1959-1969), Georges Pompidou (1969-1974), Valéry Giscard d'Estaing (1974-1981), François Mitterrand (1981-1995), Jacques Chirac (1995-2007), Nicolas Sarkozy (2007-2012), François Hollande (2012-2017), Emmanuel Macron (2017-).
Schleswig-Holstein IV

At **Schleswig-Holstein** as en auto- an pasajiirdamper faan a W.D.R.

## Luke uk diar

* Damper
* Uthlande V
* Norderaue_(Damper)
* Voith-Schneider-Uundrift
Hoodsid-frasch-üülj

jeeft dåt önj't .

**** Kategoriie jeeft dåt önj't .







**Hü schal Dan nai artiikel hiitje?**

 type=create
 width=40
 bgcolor=#ffffff
 preload=Template:Standard content for new page
 editintro=Template:Instructions
 default=



----
**<big>Oudere Wikimedia Projekte</big>**

----
Drachten

Wat menst Dü?
* Drachten (stääd) uun Waastfresklun
* A kluader
*: Fering dracht
*: Sölring Dracht
Swaampen

Wat menst Dü?

* Swaampen (Fungi), huar uk a hünjmotsen an skemel tu hiar.
* Swaampen (Porifera), en stam faan weederdiarten.
*: Swaampen (Porifera)#Baaseswaamp, tu sauen.
* Swaamp (Stellaria) (*Stellaria media*), det plaant uun't famile faan a neegelken.
ISO 3166-2:MD

## Codes

## Codes (gültig von 1998 bis 2010)

## Futnuuten


## Luke uk diar
* ISO 3166-2 Luncodes
* ISO 3166-1 Luncodes uun domainnöömer
Moldaawien

**Moldaawien** of uk **Moldau** (*Republica Moldova*) as en banenstoot uun Süüduasteuroopa. Uun't waasten leit Rumeenien, uun't nuurden, uasten an süüden leit a Ukraine.

## Geografii
### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:

### Iindialang faan Ferwaltang
Autonoom teritoorium: Gagausien.

Munisipaliteeten: Bălți, Chișinău.

Distrikten:

## Histoore
At lun wiar twesken 1918 an 1940 an twesken 1941 an 1944 üs Besaraabien dial faan Rumeenien. Do wurd det üüs det Moldaawisk SSR dial faan't Sowjetunioon. Det wurd 27. August 1991 suwereen.

## Luke uk diar
* Transnistrien

## Kwelen
Swaampen (Porifera)

A **Swaampen** (*Porifera*) san en stam faan diarten an lewe uun't weeder, a miasten uun saaltweeder. Diar jaft at wel 7.500 slacher faan. Jo san tesken 3 mm an 3 m grat.

## Iindialang
* Klas: Calcarea
*: Onerklasen: Calcaronea – Calcinea
* Klas: Demospongiae
*: Onerklasen: Heteroscleromorpha – Keratosa – Verongimorpha
* Klas: Hexactinellida
*: Onerklasen: Amphidiscophora – Hexasterophora
* Klas: Homoscleromorpha
*:: Order: Homosclerophorida

## Apbau

Di apbau faan swaampen skeelt efter trii münstern:
; A. Ascon münster
; B. Sycon münster
; C. Leucon münster

## Baaseswaamp

Spongia officinalis 001.JPG|Natuurswaamp tu renskin
Small yellow green sponge.jpg|Neimuudis syntheetisk swaamp


## Luke uk diar
Hünjmotsen

A **Hünjmotsen** (*Agaricomycetes*) san en klas faan Swaampen (Fungi). Jo haa miast en staal an en "mots".

## Ordern
Agaricales - Amylocorticiales - Atheliales - Auriculariales - Boletales - Cantharellales - Corticiales - Geastrales - Gloeophyllales - Gomphales - Hymenochaetales - Hysterangiales - Jaapiales - Lepidostromatales - Phallales - Polyporales - Russulales - Sebacinales - Stereopsidales  - Thelephorales - Trechisporales

## Enkelt slacher
* Agaricales

* Boletales
: Boletaceae
:: *Boletus*
::: Stianswaamp (*Boletus edulis*)

* Cantharellales
: (Cantharellaceae) Hydnaceae
:: *Cantharellus*
::: Höönkum (*Cantharellus cibarius*)

* Polyporales
: Fomitopsidaceae
:: Buumswaampen (*Fomitopsis*)
::: *[[Fomitopsis betulina]]*, Birkenswaamp

## Luke uk diar
Bosnien an Hertsegowina

**Bosnien an Hertsegowina** (, kurt *BiH*/БиХ) as en stoot uun Süüduasteuroopa. Uun't uasten leit Serbien, uun't nuurden, waasten an süüdwaasten Kroaatien an uun't süüduasten Montenegro. Sant at aanj faan a bürgerkriich 1995 jaft at tau regiuunen, diar muar of maner autonoom lewe: at Föderatsion Bosnien an Hertsegowina an at Republika Srpska, diartu komt noch di Brčko-Distrikt.

## Fulken

A minsken uun Bosnien an Hertsegowina het *Bosniern*.

Man det san dach trii fulken: *Bosniaken*, *Kroaten* an *Serben*. Kroaten an Serben san katuulsk, an Bosniaken san moslems.

## Geografii
### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

## Histoore

Serbia in 15th century.png|Bosnien, Hertsegowina an Serbien, iar det Osmaansk Rik jo lunen uun 15. juarhunert auerfool.
Growth of Habsburg territories.jpg|Bosnien uun't 19. juarhunert (laachtgüül).
Bosnia and Herzegovina, Montenegro and Serbia, 1878 and 1945.png|Bosnien an Hertsegowina uun't juar 1878.
SocialistYugoslavia en.svg|Bosnien an Hertsegowina üs dial faan Jugoslawien faan 1945 bit 1992.


Efter 1990 fool det lun Jugoslawien ütjenööder. A 1. Marts 1992 stemet a iinwenern för en aanjen, suwereenen stoot, di uk uun April 1992 gudkäänd wurden as. Man a Serben haa diar ei mämaaget, auer jo det lun ei apdial wul. So kaam't tu en trii juar lungen kriich tesken Serben, Kroaten an Bosniaken. Di 14. Detsember 1995 ging di kriich mä det Ufkemen faan Dayton tu aanj. Daalang as Bosnien an Hertsegowina en diald lun, uk wan't en gemiansoom regiarang hää.

## Kwelen


## Luke uk diar
* ISO 3166-2:BA
Leonardo da Vinci

**Leonardo da Vinci** (* 15. April 1452 uun Anchiano bi Vinci; † 2. Mei 1519 uun't herenhüs Clos Lucé, Amboise, eegentelk Leonardo di ser Piero, toskanisk uk Lionardo) wiar en italjeensken geliarten, filosoof an konstler. Hi as fööraal troch sin bil Mona Lisa bekäänd.

## Luke uk diar
1452

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 14. Mei: Danjong wurd köning faan det Joseon Köningrik uun Korea.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 15. April: Leonardo da Vinci († 1519)
* Mei (of 10. Jüüle 1451): Jaakob III., köning faan Skotlun († 1488)
* 02. Oktuuber: Richard III., köning faan Ingelun († 1485)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 14. Mei: Köning Munjong faan det Joseon Köningrik uun Korea (* 1414)
1519

**1519** wiar det njüügentanjst juar faan det 16. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 04. Marts: Hernán Cortés kaam iin uun Meksiko uun.
* 28. Jüüne: Köning Kaarl I. faan Spanje wurd Kaarl V., keiser faan det Halig Röömsk Rik.
* 08. Nofember: Hernán Cortés kaam iin uun Tenochtitlán, at hoodsteed faan det Astekisk Rik, uun.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 31. Marts: Heinrich II., köning faan Frankrik († 1559)
* 13. April: Caterina de’ Medici, köningin an reegentin faan Frankrik († 1589)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 12. Janewoore: Maximilian I. faan Habsburg, keiser faan det Halig Röömsk Rik (* 1459)
* 02. Mei: Leonardo da Vinci (* 1452)
Lugo

**Lugo** as en stääd uun't Prowins Lugo (Galitsien, Spoonien). Hat leit uun a nuurduast faan Galitsien. Diar wene son 100.000 lidj.


Escudo de Lugo 3.svg|Woopen
Bandera de Lugo.svg|Flag
Galicia_in_Spain_(including_Canarias).svg|Galitsien uun Spoonien



## Luke uk diar
Echt Silere

**Echt Silere** (*Apium graveolens*) as en plaant faan det famile *Apiaceae*. Enkelt onerslacher wurd tu iidjen brükt.

## Onerslacher
* Silerestaang (Apium graveolens dulce)
* Silereknol (Apium graveolens rapaceum)
* Silerekrüüs (Apium graveolens secalinum)


C%C3%A9leri.jpg|Silerestaang
Knolselderij_plant_(Apium_graveolens_var._rapaceum)_%27Dolvi%27.jpg|Silereknol
Snijselderij_Apium_graveolens.jpg|Silerekrüüs


## Luke uk diar
Köömen

**Köömen**, of uk **bruadkrüüs**, **seeskrüüs** (*Carum carvi*) as en plaant faan det famile *Apiaceae*. Hat woort al loong üs gewürts brükt.

## Bilen

File:Caraway Carum carvi Kerava VI08 H5457 C.jpg|witj köömen
File:Pink Caraway Carum carvi H5255 VI08 C.jpg|ruad köömen


## Luke uk diar
Brükdom

**Brükdom** es en Uurt fuar Aart en wiis fan di Mensken, wat ön bistemet Plaatsen uuni.Fuar di Identiteet fan jaar Tüs tö weegi, hual ja ön Brüken, Aarten en Wiisen fast.
Ja pleegi di Symbooli diarfan, sa üs Drachten of Daansen en bistemet Brüken sa üs dat "Āpseet" of di Biiki.

Senerk di Friisen en di Ailönsfriisen dö fuul fuar jaar Brükdom, en diartö jert uk jaar ual Spraak.

## Brükdom ön Nuurđfriislön
* Brükdom üp Söl
Gaalrut

At **Gaalrut** (*Cicuta virosa*) as en giftag plaant uun det skööl Cicuta, an hiart tu't famile *Apiaceae*.

## Bilen

Cicuta_virosa_002.JPG|Gaalrut


## Luke uk diar
Güül wüf

**Güül wüfen** (*Iris pseudacorus*) san en plaant faan det famile *Iridaceae*. Jo kem faan Euroopa bit Waastsibiirien föör.

## Bilen

Datei:Iris_pseudacorus_01.jpg|Huar jo waaks
Datei:Sumpfschwertlilie blüte.jpg|Bloos
Datei: Iris pseudacorus MHNT.BOT.2004.0.115a.JPG|En bong mä siad (MHNT)


## Luke uk diar
Teeruus

At **Teeruus** of uk **Marin-Wolmers-Tee** (*Achillea millefolium*) as en plaant uun't famile Asteraceae.

## Onerslacher

Gemeine Schafgarbe, weiss - gross.jpg|*A. millefolium millefolium*mä witj bloosen
Gemeine Schafgarbe, violett - gross.jpg|*A. millefolium sudetica*mä brons bloosen


## Luke uk diar
Snoot

**Snoot** (*Capsella bursa-pastoris*) as en plaant faan det Krüsbloosen-famile *Brassicaceae*.

## Nat
A drüget bleeden wurd uun a medesiin brükt, am at blud bi nöösblääten aptustiiwrin. Diar komt ferlicht di aparte öömrang an fering nööm faan. An wüfen kön det medesiin brük bi auermiatag muunsblääten.

## Luke uk diar
Puutjepaap

At **puutjepaap** (*Silene latifolia*), miast sait am *puutjepaapen* as en plaant an hiart tu a neegelken (*Caryophyllaceae*). 

## Bilen

Silene latifolia subsp. alba MHNT.BOT.2004.0.310.jpg|* Silene latifolia* - MHNT
(MHNT) Silene latifolia - flower.jpg|Bloos


## Nat
A ruter san iar üs siap tu sauen brükt wurden.

## Luke uk diar
Neegelken

**Neegelken** (Caryophyllaceae) san en famile faan bloosenplaanten. Jo kem üüb a hiale welt föör, a miasten oober uun a madel breetjin faan a nuurdelk eerdheleft. At jaft sowat 2200 slacher, fölen san üs guardbluumen bekäänd.

## Triibuus
Alsineae – Arenarieae – Caryophylleae – Corrigioleae – Eremogoneae – Paronychieae – Polycarpeae – Sagineae – Sclerantheae – Sileneae – Sperguleae

## Sköölen
Acanthophyllum – Achyronychia – Agrostemma – Allochrusa – Ankyropetalum – Arenaria – Atocion – Augustea – Balkana – Bolanthus – Brachystemma – Bufonia – Cardionema – Cerastium – Cerdia – Chaetonychia – Cherleria – Colobanthus – Cometes – Corrigiola – Cyathophylla – Dianthus – Diaphanoptera – Dicheranthus – Dichodon – Drymaria – Drypis – Eremogone – Eudianthe – Facchinia – Graecobolanthus – Gymnocarpos – Gypsophila – Habrosia – Haya – Heliosperma – Herniaria – Heterochroa – Holosteum – Honckenya – Illecebrum – Krauseola – Lepyrodiclis – Loeflingia – Lychnis – Mcneillia – Mesostemma – Microphyes – Minuartia – Minuartiella – Moehringia – Moenchia – Mononeuria – Myosoton – Odontostemma – Ortegia – Paronychia – Pentastemonodiscus – Petroana – Petrocoptis – Petrorhagia – Philippiella – Phrynella – Pirinia – Plettkea – Pollichia – Polycarpaea – Polycarpon – Polytepalum – Psammophiliella – Psammosilene – Pseudocherleria – Pseudostellaria – Pteranthus – Pycnophyllopsis – Pycnophyllum – Reicheella – Rhodalsine – Sabulina – Sagina – Sanctambrosia – Saponaria – Schiedea – Scleranthus – Scopulophila – Shivparvatia – Silene – Spergula – Spergularia – Sphaerocoma – Stellaria – Stipulicida – Telephium – Thurya – Thylacospermum – Triplateia – Uebelinia – Vaccaria – Velezia – Viscaria – Wilhelmsia – Xerotia 

## Enkelt slacher
: Klanten (*Agrostemma*)
:: Klant (*Agrostemma githago*)
: (Echt) Neegelken (*Dianthus*)
:: (Guard-)Neegelk (*Dianthus caryophyllus*)
:: Hiasneegelk (*Dianthus carthusianorum*)
: Limkrüüs (*Silene*)
:: Präästerbluum, Präästern (*Silene flos-cuculi*)
:: Puutjepaapen (*Silene latifolia*) 
: Spergel (*Spergula*)
:: Knobgäärs, Iar (*Spergula arvensis*)
: Swaampen (Stellaria)
:: Swaamp (*Stellaria media*)

## Luke uk diar
Henk an Höön

**Henk an Höön** as en bloosenplaant an hiart tu't famile faan a Bongfrüchten (Fabaceae).

## Bilen

Lotus corniculatus infloerscence - Keila.jpg|Bloos


## Luke uk diar
Hingstkralen (Taraxacum)

**Hingstkralen**,  **Böderkrölen** (*Taraxacum*) san en plaantenskööl an hiar tu't famile faan a Kurewbloosen (*Asteraceae*). Jo wurd lacht mä slacher faan a sköölen *[[Hypochaeris]]* an *[[Leontodon]]* ferwakselt.

## Luke uk diar
Hingstkralen

**Hingstkralen** het flook plaantenslacher uun a sköölen:
* Hingstkralen (Taraxacum)
* Hingstkralen (Leontodon)
* Hingstkralen (Hypochaeris)
Hingstkralen (Leontodon)

**Hingstkralen** (*Leontodon*) san en plaantenskööl uun't famile faan a Kurewbloosen (*Asteraceae*). Hör slacher wurd lacht mä soken faan a sköölen *[[Hypochaeris]]* an *[[Taraxacum]]* ferwakselt.

## Slacher
L. anomalus – L. apulus – L. asperrimus – L. balansae – L. berinii – L. biscutellifolius – L. boryi – L. bourgaeanus – L. caucasicus – L. crispus – L. djurdjurae – L. dubius – L. eriopodus – L. farinosus – L. filii – L. friasi – L. graecus – L. grassiorum – L. hellenicus – L. hirtus – L. hispidus – L. hyoseroides – L. incanus – L. intermedius – L. kotschyi – L. kulczynskii – L. libanoticus – L. longirostris – L. maroccanus – L. oxylepis – L. pinetorum – L. pitardii – L. rigens – L. rosanii – L. saxatilis – L. siculus – L. stenocalathius – L. tenuiflorus – L. tingitanus – L. tuberosus

## Bilen

Leontodon saxatilis - Nickender Löwenzahn - Le Liondent à tige nue - Kleine leeuwetand.JPG|Leontodon saxatilis


## Luke uk diar
Hingstkralen (Hypochaeris)

**Hingstkralen** (*Hypochaeris*) san en plaantenskööl uun't famile faan a kurewbloosen (*Asteraceae*). Jo slacher wurd wurd lacht mä soken faan a sköölen *[[Leontodon]]* an *[[Taraxacum]]* ferwakselt.

## Slacher

H. acaulis – H. achyrophorus – H. alba – H. albiflora – H. angustifolia – H. apargioides – H. arachnoides – H. arenaria – H. argentina – H. balbisii – H. caespitosa – H. catharinensis – H. chillensis – H. chondrilloides – H. chubutensis – H. ciliata – H. clarionoides – H. claryi – H. crepidioides – H. cretensis – H. cryptocephala – H. cupressorum – H. deserticola – H. echegarayi – H. elata – H. eremophila – H. eriolaena – H. facchiniana – H. foliosa – H. gardneri – H. gayana – H. glabra – H. glabrata – H. graminea – H. grandidentata – H. grisebachii – H. hispidula – H. hohenackeri – H. incana – H. laciniosa – H. laevigata – H. leontodontoides – H. lessingii – H. lutea – H. maculata – H. megapotamica – H. melanolepis – H. meyeniana – H. microcephala – H. montana – H. mucida – H. nahuelbutae – H. neopinnatifida – H. oligocephala – H. palustris – H. pampasica – H. parodii – H. patagonica – H. petiolaris – H. pilosa – H. radiata – H. radicata – H. robertia – H. rutea – H. saldensis – H. salzmanniana – H. sardoa – H. schizoglossa – H. scorzonerae – H. sessiliflora – H. setosa – H. sonchoides – H. spathulata – H. taraxacoides – H. tenerifolia – H. tenuiflora – H. tenuifolia – H. thermarum – H. thrincioides – H. toltensis – H. tropicalis – H. uniflora – H. variegata

## Luke uk diar
Wil Hingst

A **Wil Hingst** (*Equus ferus*) as en slach faan a Hingster (*Equidae*). Al föör auer 5000 juar haa a minsken hingster häälen an tu en Hüshingst (*Equus ferus caballus*) aptaanj. Diar as man ään onerslach, di noch üs wil hingst täält, an det as a Takhi of Przewalski-Hingst (*Equus ferus przewalskii*). En öödern onerslach wiar di Tarpan (*Equus ferus gmelini of sylvaticus*), hi as uun't 19. juarhunert ütjstürwen. Di Sorraia-hingst uun Portugal an det Exmoor-Pony lewe uk noch temelk natüürelk. Aal jo ööder hingster, diar daalang lewe, kem faan *Equus ferus caballus* uf.

## Onerslacher
E. f. caballus – E. f. przewalskii – † E. f. antunesi – † E. f. arcelini – † E. f. ferus – † E. f. gallicus – † E. f. germanicus – † E. f. latipes – † E. f. piveteaui – † E. f. taubachensis

## Luke uk diar
*
*
Hingster

A **Hingster** (*Equidae*) san en famile faan Tetjdiarten. Aal jo slacher hiar tuup tu ian skööl: *Equus*.

## Slacher
* Wil Hingst (*Equus ferus*)
*: Diar kem aal a hüshingster faan uf.
* Echt Eesel (*Equus asinus*)
*: Diar komt di hüseesel faan uf.
* Asiaatisk Eesel (*Equus hemionus*)
* Kiang (*Equus kiang*)
; Seebras
* Gäärslunseebra (*Equus quagga*)
*: Ään onerslach wiar at Quagga.
* Beragseebra (*Equus zebra*)
* Grevyseebra (*Equus grevyi*)

## Ufstamang
* efter Stephen Budiansky (1997)

## Luke uk diar
Biiki

**Biiki** (aa. *[[Biakin]]*, fe. *Biikin*, mo. *Biikebrånen*) es en nuurđfriisk Fest. Dit uur tö Piđersinj (21.&nbsp;Februwaari) fiiert.

Di Biiki es en Diil fan di "Söl'ring Aart en Wiis", wat üs di Biskriiwing fuar Brükdom bikeent es.

## Dat Uurt
Dat Uurt *Biiki* kumt fan Engelsk *beacon* of Dütsk *Bake*. Hat meent sa fuul üs "Teeken", en gurt, leecht Teeken.

Piđersinj es jaa di Inj fuar Piđersdai, en katoolsk Fiierdai,  wat eeđer di Hilig Petrus (Petri Stuhlfeier, 22.&nbsp;Februwaari) nēmt es. Uk üp di deensk Nuurđsee-Ailönen keent em *Pers Awten*.

## Dat Fest
Ark Tērp heer en ain Biiki, en trinjom dat Jöl jeft en masi Önerhualing. Ön hok Tērper (üp Aamrem) uur Teaater spölet, sjungen en daanset, en üp Söl' en üp di Stolbarig uur Önspraaken hölen. 

Achterön jeft et Greenkual tö iit.

### Histoorie
Al fuar di kristelk Tir haa di Mensken biiket, fuar di Wunterspook tö forjaagin. Ön't 17. en 18. Jaarhönert haa di Ailönsfriisen jaar Tüs faarwel sair, aurdat ja luas skul en Wālfesk fang.

Tö des Tir her em ek olterfuul Holt, en sa wiar ditdiar Jöl fuar't Miist ek olter gurt. Deling sen di Jölen wat gurter en ja uur uk muar ön't Benenlön üs bi Strön maaket.

Bi delings Biiken uur Tanenboomer, Bosker en uk gurter Boomer forbrent. 

### Piđer
Boowen üb di Biiki kumt üp Söl' en Ten, en wan di dialfalt, da es di Wunter fuarbi. 

Üp Aamrem en Föör kumt en "Piader" (Dütsk: Peter) üp di Biiki, dit es en broket Strepop. Dit wiar jer noch sa meent, dat em di Poop (Petrus sin Eeđerföliger) en di katoolsk Sērk ek haa wel. Deling heer di "Piader" ek muar fuul tö sii.

## Dit Dechting ''Biiki''
Dit Dechting "Biiki" fan Jens Mungard: 

## Luki jens
* Wikisource: Biiki-Önspraaken
* Syltlinks.de: Biiki-Önspraaken
Ünpaartuanet Kloksdiarten

**Ünpaartuanet Kloksdiarten** (*Perissodactyla* of *Mesaxonia*) san en order faan tetjdiarten (*Mammalia*) uun a biologii. Uun't jindial tu paartuanet kloksdiarten haa jo en ünlik taal faan tuaner.

## Iindialang
Diar san trii familin faan diarten:
* Nööshurner (Rhinocerotidae)
** Spassnütjnööshurn (*Diceros bicornis*)
** Briadsnütjnööshurn (*Ceratotherium simum*)
** Jaawa-Nööshurn (*Rhinoceros sondaicus*)
** Pansernööshurn (*Rhinoceros unicornis*)
** Sumatra-Nööshurn (*Dicerorhinus sumatrensis*)
* Taapiiren (Tapiridae)
** Flaakluntaapiir (*Tapirus terrestris*)
** Beragtaapiir (*Tapirus pinchaque*)
** Madelamerikoonsk Taapiir (*Tapirus bairdii*)
** Malaiisk Taapiir (*Tapirus indicus*)
** Kabomanitaapiir (*Tapirus kabomani*)
* Hingster (Equidae)
** Wil Hingst (*Equus ferus*), diar komt a hüshingst faan uf.
** Afrikoonsk Eesel (*Equus asinus*), diar komt a hüseesel faan uf.
** Asiaatisk Eesel (*Equus hemionus*), diar hiart uk di onager tu.
** Kiang (*Equus kiang*)
** Gäärslunseebra (*Equus quagga*)
** Beragseebra (*Equus zebra*)
** Grevyseebra (*Equus grevyi*)

## Ufstamang
efter Westheide/Rieger (2004), sidj 503

## Luke uk diar

* Paartuanet Kloksdiarten
Pöösdiarten

**Pöösdiarten** (Metatheria of Marsupialia) san en onerklas faan a Tetjdiarten (Mammalia). At jaft 320 slacher, det san sowat 6% faan a tetjdiarten. Jo ööder 94% san Huuger Tetjdiarten.

## Iindialang
; Ameridelphia
* Pöösrooten, Oposums (Didelphimorphia, Didelphidae), 110 slacher
* Müsoposums (Paucituberculata, Caenolestidae), 7 slacher

; Australidelphia
* Microbiotheria mä Chiloé-Pöösrooten (Dromiciops), 3 slacher
(Euaustralidelphia ?)
* Pöösmolen (Notoryctemorphia), like molwarper
* Ruuwpöösdiarten (Dasyuromorphia), flääskfreedern
* Bandikuts, Pöösdaksen (Peramelemorphia) 
* Kläämpöösdiarten (Diprotodontia), det san a kengeruus, wombats an koalas

### Ufstamang

## Luke uk diar
Kläämpöösdiarten

**Kläämpöösdiarten** (*Diprotodontia*) san en order faan a Pöösdiarten (Marsupilia). Diar hiar 140 slacher tu.

## Iindialang
Diar san 11 familin uun trii onerordern:

; Macropodiformes
* Moskusrootenkengeruus (Hypsiprymnodontidae)
* Kengeruus (Macropodidae)
* Rootenkengeruus (Potoroidae)

; Phalangeriformes (*Posums*)
:: Auerfamile:Petauroidea
* Letj Fläpöösmüsen (Acrobatidae)
* Grat Fläpöösmüsen (Petauridae)
* Ringelstörtpöösdiarten (Pseudocheiridae)
* Slakepöösmüsen (Tarsipedidae)
:: Auerfamile: Phalangeroidea
* Letj Pöösmüsen (Burramyidae)
* Klemerpöösdiarten, Kuskusen (Phalangeridae)

; Vombatiformes
* Koalas (Phascolarctidae)
* Wombats (Vombatidae)

## Ufstamang

## Luke uk diar
Kurewbloosen

**Kurewbloosen** (*Asteraceae* of uk *Compositae*) san en grat plaantenfamile uun det order Asterales. Amanbi 10% faan aal a bloosenplaanten (*Magnoliopsida*) san kurewbloosen. Diar hiar sowat 24.000 plaantenslacher tu an jo kem üüb a hiale welt föör.

## Onerfamilin
Asteroideae – Barnadesioideae – Carduoideae – Cichorioideae – Corymbioideae – Famatinanthoideae – Gochnatioideae – Gymnarrhenoideae – Hecastocleidoideae – Mutisioideae – Pertyoideae – Stifftioideae – Wunderlichioideae

## Enkelt sköölen an slacher
: *[[Achillea]]*
:: Teeruus, Marin-Wolmers-Tee (*Achillea millefolium*)
: *[[Anthemis]]*
:: Kaatkral, Faalsk Kamel (*Anthemis arvensis*)
: Boren (*Arctium*)
:: Grat Bor, Podbleed (*Arctium lappa*)
:: Letj Bor (*Arctium minus*)
: *[[Artemisia]]*
:: Weremk (*Artemisia absinthium*)
:: Röökelbosk (*Artemisia maritima*)
:: Bifut, Grä Jüden (*Artemisia vulgaris*)
: Meiruusen (*Bellis*)
:: Meiruus (*Bellis perennis*)
: *[[Bidens]]*
:: Steewelknecht (*Bidens cernua*)
: *[[Carthamus]]*
:: *[[Carthamus tinctorius]]*, Öölefisel, Faalsk Saweraan
: Krüsanteemen (*Chrysanthemum*)
:: Morgengüül (*Chrysanthemum segetum* of *Glebionis segetum*)
:: Riinfreenken, Wiremkrüüs (*Tanacetum vulgare*, *Chrysanthemum vulgare*)
: *[[Cirsium]]*
:: Prüket Fisel (*Cirsium vulgare*)
: Dahlien (*Dahlia*)
: *[[Elytropappus]]*
:: Nööshurnbosk (*Elytropappus rhinocerotis*)
: *[[Gerbera]]*
: *[[Glebionis]]*
:: Gulbluum (*Glebionis coronaria*)
: Sanruusen (*Helianthus*)
:: Sanruus (*Helianthus annuus*)
: Sträruusen (*Helichrysum*)
:: Sträruus (*Helichrysum arenarium*)
: Noopruusen (*Hieracium*)
:: Letj Noopruus (*Hieracium villosum*)
:: Grat Noopruus (*Hieracium umbellatum*)
: Hingstkralen (*Hypochaeris*)
:: (*Hypochaeris radicata*)
: *[[Kleinia]]*
:: Aabenpualem (*Kleinia neriifolia*)
: Hingstkralen (*Leontodon*)
:: (*Leontodon hispidus*)
: Margeriten (*Leucanthemum*)
:: Margerit (*Leucanthemum vulgare*)
: Kamelen (*Matricaria*)
:: Echt Kamel, Stiremkral, Störemkral  (*Matricaria recutita* of *Matricaria chamomilla*)
:: Fialkamel (*Matricaria inodora* of uk *Tripleurospermum maritimum inodorum*)
:: Strunkamel (*Matricaria maritima* of uk *Tripleurospermum maritimum maritimum*)
:: Faalsk Kamel -> luke bi Kaatkral (*Anthemis arvensis*)
: Fisler (*Onopordum*)
:: Fisel (*Onopordum acanthium*)
: *[[Pericallis]]*
: *[[Scorzonera]]*
:: Suartrut (*Scorzonera hispanica*)
: Krüskrüüs (*Senecio*)
:: Jakobskrüskrüüs (*Senecio jacobaea*)
:: Aabenpualem (*Senecio kleinia*)
: Gusfisler, Moolkfisler (*Sonchus*)
:: Gusfisel, Moolkfisel, Swinmoolk (*Sonchus oleraceus*)
: *[[Stevia]]*
:: Hönangkrüüs (*Stevia rebaudiana*)
: *[[Tanacetum]]*
:: Riinfreenken, Wiremkrüüs (*Tanacetum vulgare*, *Chrysanthemum vulgare*)
: Hingstkralen (*Taraxacum*)
:: (*Taraxacum officinale*)
: *[[Tragopogon]]*
:: Witjrut, Heewerrut (*Tragopogon porrifolius*)
: Föölfet (*Tussilago*)
:: Föölfet (*Tussilago farfara*)

## Luke uk diar

* Tistel
Böle Bonken

**Bandix Friedrich Bonken**, uun't ääler **Böle** näämd (* 18. Mei 1839 üüb A Grööd, † 10. April 1926 uun Foortuft) wiar en skuulmääster an lewet sin jongensjuaren üüb A Nääs an leederhen üüb Oomram.

## Leewent
Üs Bandix trii juar ual wiar, skebet hi mä sin aalern faan A Grööd tu Nuurderhörn üüb A Nääs. Diar auernaam sin aalern en büürsteed, diar bit 1963 sted. Bandix san aatj wiar Broder Bonken, büür an uk skuulmääster för a jongen üüb A Nääs. Hi stoorew 1881.

Efter't freimaagin wiar Bandix halper bi a skuulmääster uun Enge. Faan 1858 bit 1860 wurd hi tu'n skuulmääster ütjbilet uun't seminaar faan Tondern. 1865 ging'er tu Neebel üüb Oomram an wiar diar skuulmääster an köster. 1892, hi wiar man iarst 53 juar ual, wurd'er panjuniaret, auer hi knaap noch luke küd. Hög juaren leeder wiar hi blinj. Di nööm *Böle* füng Bandix üüb Oomram, det ment so föl üs *unkel*. Sin leewent loong strääd'er för a krastelk gluuw an at fresk spriak.

Efter sin panjuniarang wiar Böle weder föl üüb A Nääs, ging faan hüs tu hüs an hääl biibelstünjen uf. Hi wost föl biibelsteeden ütj at hood, sodenang küd hi sin stünjen uk üs blinj maan ufhual. Stürwen as'er 1926 uun Foortuft, huar hi üüb besjük wiar.

## Bilen

Böle Bonken Hüs.jpg|Det aalernhüs üüb Nuurderhörn üüb A Nääs


## Buken
* Bandix Friedrich Bonken: *Lidjan unt Ömrang-and Halleg-Fresk.* Jensen, Breklum 1914
* Bandix Friedrich Bonken: *An Lidjenbuk unt Fresk.* Jensen, Breklum 1925

## Luke uk diar
* Halagfresk
* Klööwenhuug
Sturemflud

En **Sturemflud** as en huuchweeder, diar auer at normool miat aplääpt:

* *Sturemflud* - muar üs 1,50 m auer madelhuuchweeder
* *Swaar sturemflud* - muar üs 2,50 m auer madelhuuchweeder
* *Böös swaar sturemflud* - muar üs 3,50 m auer madelhuuchweeder

## Swaar sturemfluden uun Nuurdfresklun
* 16. Janewoore 1219 : Iarst Marcellusflud
* 16. Janewoore 1362 : Ööder Marcellusflud of Iarst Grat Mandränke
* 01. Nofember 1436 : Allerheiligenflud 1436
* 31. Oktuuber 1532: Allerheiligenflud 1532
* 11. Oktuuber 1634 : Burchardiflud of Ööder Grat Mandränke
* 24. Detsember 1717 : Julflud 1717
* 03. Febrewoore 1825 : Grat Halagflud of Febrewooreflud 1825
* 31. Janewoore 1953 : Holunflud
* 16. Febrewoore 1962 : Sturemflud 1962

## Luke uk diar

* Sturemfludpual
Grat Halagflud

At **Grat Halagflud** of **Febrewooreflud 1825** wiar en swaar sturemflud faan a 3. bit 5. Febrewoore 1825. Auer a hialer Nuurdsiaküst jääw't böös skaaser bi diker an minskenleewent. Det lingd faan't däänsk auer't sjiisk hen tu't holuns küst, an iin uun a struumer Weeser an Ialew. 800 minsken kaam tu duas.

Di sturem wiar eegentelk goorei so furchboor stark, man hi hääl trii daar uun, an so staud ham a sia mä arke huuchweeder huuger an huuger. Diar ei nooch mä, wiar a 3. Febrewoore 1825 uk noch springflud, huar det weeder likes al huuger aplääpt üs normool.

## Nuurdfresklun
Uun Nuurdfresklun wiar Sal, Oomram an Feer bedraapt, man diar küd a minsken üüb a huuger düner flücht. Föl ringer ging't üüb a Halgen tu: Diar kaam knaap 100 minsken am't leewent an knaap en hüs hää di sturem auerstenen. Efter di sturem san flook minsken auer efter Feer of tu fäästääg skebet, an do uk diar blewen. Fööraal uun Njiblem wene daalang flook efterkemen faan flücht Halaglidj.

## Luke uk diar
Sturemflud 1962

Uun a naacht faan a 16. tu a 17. Febrewoore 1962 räänd en swaar sturemflud auer Hamborag an a Nuurdsiaküst. Diarbi san 340 minsken amkimen, 315 alian uun Hamborag.

## Skaaser uun Nuurdfresklun
A diker föör Uelvesbüll an faan a Dockkuuch bi Hüsem san breegen. Üüb A Halgen san flook hüsang tuupbreegen, auer a werwer tu jü tidj noch ei so huuch an a hüsang noch ei so stabiil wiar üs daalang. At liket en woner, dat diar näämen tu duas kimen as.
Uk üüb Oomram as en dik tesken Stianood an Witjdün breegen, diar san oober nian minsken tu skaas kimen.

## Luke uk diar

* Sturemflud
Julflud 1717

At **Julflud** wiar en swaar sturemflud uun a naacht faan a 24. tu a 25. Detsember 1717.

## Di sturem
Bi en swaaren nuurdwaast-sturem kaam't bi a hialer Nuurdsia-küst diartu, dat flook diker bruch. Faan a Neederlunen auer Sjiisklun bit Denemark as föl lun onergingen. Alian tesken Tondern uun't dojütidjs Hertoochdoom Schleswig bit Emden uun Uastfresklun drinket amanbi 9.000 minsken, uun a Neederlunen wiar't amanbi 2.500. A lidj küd jo ei halep, auer di sturem uk uun a naacht faan a 25. tu a 26. Detsember widjer rooset.

Di gratst komer kaam auer a minsken uun't Groofskap Oldenburg, uun't Herskap Jever (1.700 duaden), uun't lun Kehdingen an uun't Föörstendoom Uastfresklun. Uun Butjadingen as knaap en traaden faan a minsken drinket.

## Luke uk diar
* 
* Sturemflud
1717

**1717** wiar det sööwentanjst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Freidai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 24.-26. Detsember: Julflud 1717

## Bäären
* 17. Nofember: Benedikt von Ahlefeldt komandant faan Haliglun († 1776)

## Störwen
* 13. Janewoore: Maria Sibylla Merian, natüürforsker (* 1647)
Holunflud

At **Holunflud** wiar en böös swaar sturemflud uun a naacht faan a 31. Janewoore tu a 1. Febrewoore 1953. Hat wiar wel det slimst sturemflud bi a Nuurdsia uun't 20. juarhunert. Hat hää föraal det regiuun Sialun uun a Neederlunen draapt. Diar wiar jüst springflud an so lep det struemflud steedenwiis 5,25m auer normool ap.

Uun a Neederlunen san muar üs 1.800 minsken stürwen, man uk uun Ingelun jääw't muar üs 300 duaden. An üüb sia ging en damper mä 250 minsken oner.

## Delta-Plan
Diarefter as a *Delta-Plan* ütjwerket wurden, di at hialer Nuurdsiaküst faan Holun ufseekre skul. Faan 1958 bit 1997 san 14 sperwerken baud wurden, diar daalang det hialer regiuun ufseekre.

## Luke uk diar
1953

**1953** wiar det trii-an-föftigst juar faan det 20. juarhunert. At juar begand mä’n Tüürsdai uun de Gregoriaans kalender.

 **1953** wus dåt triiänfüftist iir foon dåt 20. iirhunert. Et iir begand ma’n Törsdi önj di Gregoriåånsch Kaläner.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 31. Janewoore: Holunflud.
* 06. Marts: Georgi Malenkow wurd Föörmaan faan det Ministerriad faan't Sowjetunioon.
* 27. Jüüle: A Koreakrich kaam tu en aanj.
* 22. Oktuuber: Laos wurd suwereen.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 07. Febrewoore: Lorenz Braren, konstruktöör, onernemer an föörfeederforsker (* 1886)
* 05. Marts: Joosef Staalin, diktaatöör faan at Sowjetunioon (* 1878)
* 16. Mei: Django Reinhardt, fransöösken jazz musiiker (* 1910)
Böle Bonken/sö

**Bandix Friedrich Bonken**, wan hi ialer wiar, uk **Böle** nēmt (* 18. Mai 1839 üüb Gröödi, † 10. April 1926 ön Faartuft) wiar en Skuulmaister. Sin Jungenstir her hi üp Lungnöös, leeterhen giar hi hentö Aamrem.

## Leewent
Üs Bandix trii Jaaren ual wiar, faarti hi me sin Aalern fan Gröödi hentö Nuurđerhörn üp Lungnöös. Diar aurnem sin Aalern en Buernstair, wat bit 1963 ön Bidreft blef. Bandix sin Gooki wiar Broder Bonken, hoken Buer en uk skuulmääster fuar di Jungen üp Lungnöös wiar. Broder Bonken storew ön't Jaar 1881.

Eeđer't Friimaakin wiar Bandix Helper bi di Skuulmaister ön Enge. Fan 1858 bit 1860 liirti hi Skuulmaister ön't Seminār fan Tondern. 1865 gair hi hentö Neebel üp Aamrem, en diar wiar hi Skuulmaister en Köster. Di Naam *Böle* fing Bandix üp Aamrem; dit meent sa fuul üs *Unkel*. Sin leewent lung aarberti hi fuar di Kristlichi Gloov en di Friisk Spraak.

1892, hi wiar man jest 53 Jaaren ual, uur hi pensjoniaret, aurdat hi knaap jit luke kür. Hok Jaaren leeter wiar hi blinj. Eeđer sin Pensjoniaring wiar Böle weđer aaft üp Lungnöös, gair fan Hüs tö Hüs en höl Biibelstünen of. Hi wust fuul Biibelstairen üt Haur, en sa kür hi sin Stünen uk maaki, wan hi blinj uuren wiar.

Bandix Bonken es 1926 ön Faartuft storewen, huar hi tö Bisjuk wiar.

## Skelter

Böle Bonken Hüs.jpg|Dat Aalernhüs üb Nuurđerhörn (Lungnöös)


## Boker
* Bandix Friedrich Bonken: *Lidjan unt Ömrang-and Halleg-Fresk.* Jensen, Breklum 1914
* Bandix Friedrich Bonken: *An Lidjenbuk unt Fresk.* Jensen, Breklum 1925

## Luki uk diar
* Halagfresk
Wochel

At **(Guard-)Wochel**, uk **Wortel** (*Daucus carota sativus*) as en plaant faan det famile *Apiaceae*.


Daucus carota subsp. maximus MHNT.BOT.2007.40.407.jpg|Siad faan *Daucus carota subsp. maximus* - MHNT


## Wat diar banen as



## Luke uk diar
Pitersile

At **Pitersile** (*Petroselinum crispum*) as en taujuarag plaant faan det famile *Apiaceae* an komt wil trinjam at Madlunsia föör. Uun Madeleuroopa wurd fööraal det glääd an krüüs pitersile üs köögemkrüüs an pitersileruter föör fersoos brükt.

## Bilen

Parsley Flat.jpg|Glääd pitersile(*P. crispum crispum*)
Petersilie_kraus.jpg|Krüüs pitersile(*P. crispum crispum*)
Wurzelpetersilie_Wurzel.jpg|Pitersilerut(*P. crispum tuberosum*)


## Luke uk diar
Efeu

**Efeu** (*Hedera helix*) as en klemerplaant an hiart tu't famile *[[Araliaceae]]*. Uun't juar 2010 as efeu det "medesiinplaant faan't juar" wurden.

## Futnuuten


## Luke uk diar
Wochler

**Wochler** (*Daucus*) san amanbi 25 plaantenslacher faan det famile *Apiaceae*. Uun Madeleuroopa käänt am bluas det wil wochel an det guardwochel.

## Slacher
**[[Daucus aureus]]* Desfontaines
**[[Daucus broteri]]* Tenore
**[[Daucus bicolor]]* Sibthorp & Smith
**[[Daucus carota]]* L., wil wochel
**[[Daucus durieui]]* Lange
**[[Daucus glochidiatus]]* (La Billardière) Fisch., C.A.Mey. & Avé-Lall.
**[[Daucus gadeceaui]]* Rouy and Camus.
**[[Daucus guttatus]]* Sibthorp & Smith
**[[Daucus involucratus]]* Sibthorp & Smith
**[[Daucus littoralis]]* Sibthorp & Smith
**[[Daucus muricatus]]* L.
**[[Daucus pusillus]]* Michaux
**[[Daucus visnaga]]* L.
**[[Daucus foliosus]]* Gussone

## Luke uk diar
Oksentonger

**Oksentonger** (*Anchusa*) san 30 bit 50 plaantenslacher faan det famile Rüchbleeden (*Boraginaceae*). A miasten lewe trinjam at Madlunsia.

## Enkelt slacher
* Bläkrook (*Anchusa arvensis*)
* . . .

## Luke uk diar
Rüchbleeden

**Rüchbleeden** (*Boraginaceae*) san en plaantenfamile mä 2.740 slacher üüb a eerd. Jo san det iansagst famile uun det order Boraginales.

## Onerfamilin
Boraginoideae – Cordioideae – Ehretioideae – Heliotropioideae – Hydrophylloideae – Lennooideae – Namoideae – Wellstedioideae

## Enkelt slacher
* Oksentonger (*Anchusa*)
*: Bläkrook (*Anchusa arvensis*)
* *[[Echium]]*
*: *[[Echium plantagineum]]*
* Ferjid-mi-ei (*Myosotis*)
* *[[Phacelia]]*
*: *[[Phacelia tanacetifolia]]*

## Luke uk diar
Silere

** Silere** (*Apium*) het 30 plaantenslacher faan det famile *Apiaceae*. Miast ment am echt silere, wat tu iidjen an uun a medesiin brükt woort.

## Beskriiwang

## Slacher
* *[[Apium andinum]]* Phil.
* *[[Apium angustilobum]]* Reiche
* *[[Apium annum]]* Short
* *[[Apium apioides]]* Reiche
* *[[Apium australe]]* Thouars
* *[[Apium bermejoi]]* L. Llorens
* *[[Apium butleri]]* S. Watson
* *[[Apium commersonii]]* DC.
* *[[Apium decumbens]]* Eckl. & Zeyh.
* *[[Apium divaricatum]]* Benth. & Hook. f. ex S. Watson
* *[[Apium echinatum]]* Benth. & Hook. f. ex S. Watson
* *[[Apium fernandezianum]]* Johow
* *[[Apium flexuosum]]* Phil.
* Echt silere (*Apium graveolens* L.)
* *[[Apium humile]]* Reiche
* *[[Apium inundatum]]* Rchb. f.
* *[[Apium laciniatum]]* (DC.) Urb.
* *[[Apium leptophyllum]]* (Pers.) F. Muell. ex Benth.
* *[[Apium ligula]]* Drude
* *[[Apium nodiflorum]]* (L.) Lag.
* *[[Apium panul]]* Reiche
* *[[Apium patens]]* (Nutt. ex DC.) S. Watson
* *[[Apium peucedanoides]]* Reiche
* *[[Apium philippii]]* H. Wolff
* *[[Apium pimpinellifolium]]* Reiche
* *[[Apium popei]]* (Torr. & A. Gray) A. Gray
* *[[Apium prostratum]]* Vent.
* *[[Apium repens]]* Lag.
* *[[Apium sellowianum]]* H. Wolff
* *[[Apium ventricosum]]* H. Boissieu

## Luke uk diar
Wil Wochel

At **Wil Wochel** (*Daucus carota*) as en plaant faan det famile *Apiaceae*. At guardwochel (*Daucus carota sativus*) as diar en onerslach faan.


Daucus carota - metsporgand.jpg|bloos


## Onerslacher
* Guardwochel (*Daucus carota sativus* Hoffmann, Syn.: *Carota sativa* Rupr.)
* Wil wochel (*Daucus carota carota*) L.
* *Daucus carota maximus* (Desf.) Ball
* *Daucus carota afghanicus*

## Luke uk diar
Efeuplaanten

**Efeuplaanten** (*Hedera*) san 10 bit 15 plaantenslacher faan det famile *[[Araliaceae]]*. Uun Madeleuroopa käänt am fööraal di slach *[[Hedera helix]]*. 

## Slacher
* *Hedera algeriensis* Hibberd, uun Nuurdwaast-Afrikoo
* *Hedera azorica* Carrière, üüb a Atsooren
* *Hedera canariensis* Willd., üüb a Kanaaren
* *Hedera colchica* (K. Koch) K. Koch, uun a Kaukasus, uun Syrien an Zypern
* *[[Hedera helix]]* L. (gewöönelk efeu), uun Euroopa
* *Hedera hibernica* (G. Kirchn.) Carrière, bi a Atlantik 
* *Hedera maderensis* K. Koch ex A. Rutherf., üüb Madeira
* *Hedera nepalensis* K. Koch, uun't Himalaya bit tu en hööchde faan 2300 m, uun Sjiina an Taiwan
* *Hedera pastuchovii* Woronow, uun Iraan
* *Hedera rhombea* (Miquel) Bean, uun Japan, Korea an Taiwan

## Luke uk diar
Kokospualem

At **Kokospualem** (*Cocos nucifera*) as en Pualem, huar det kokosnöd bi wääkst. Hat as di iansagst slach uun det skööl faan a Kokospualmer (*Cocos*).

## Bilen

Cocos nucifera - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-188.jpg|Bloos
Fruchtstand Kokospalme.JPG|Früchten
Cocco-nut hg.jpg|Kokosfrücht
Coconuts - single and cracked open.jpg|Kokosnöd



## Nat
At kokospualem leewert en hialer rä faan produkten:

Coconut fibre rope.JPG|Kokosriap
Gelugu (coconut wood) in Klaten, Java.jpg|Kokosholt (*Gelugu*)
Kerala coconut.jpg|*Kopra* (det banenleewent faan en kokosnöd) leit tu drügin
Coconut-butter.JPG|Kokosfäät faan kopra



## Luke uk diar

* Kokos Eilunen, Austraalien
* Kokos-Eilun (Costa Rica)
Echt Datelpualem

At **Echt Datelpualem** (*Phoenix dactylifera*) as en Pualem faan det famile *Arecaceae*. Uun Nuurdafrikoo woort diar al loong mä büüret. A dateln wurd frisk ferteeret, of diar woort ööle faan maaget.

## Bilen

Dates006.jpg
Dates005.jpg
Dates003.jpg
Ripening of date.jpg


## Luke uk diar
Pualemplaanten

**Pualemplaanten** (*Arecaceae* of uk *Palmae*) san ian faan tau familin uun det order faan a Pualemoortagen (*Arecales*). Tu det plaantenfamile tääl amanbi 2.600 slacher. Det ööder famile san a Dasypogonaceae.

## Onerfamilin
efter: Conny B. Asmussen, John Dransfield, Vinnie Deickmann, Anders S. Barfod, Jean-Christophe Pintaud, William J. Baker: *A new subfamily classification of the palm family (Arecaceae): evidence from plastid DNA phylogeny*. Botanical Journal of the Linnean Society. Band 151, 2006, S. 15-38. 

## Enkelt sköölen an slacher
: *[[Areca]]*
:: Beetelpualem (*Areca catechu*)
: *[[Arenga]]*
:: Sokerpualem (*Arenga pinnata*)
: Kokospualmer (*Cocos*)
:: Kokospualem (*Cocos nucifera*)
: Öölepualmer (*Elaeis*)
:: Öölepualem (*Elaeis guineensis*)
:: Amerikoonsk Öölepualem (*Elaeis oleifera*)
: *[[Euterpe (skööl)|Euterpe]]*
:: Kualpualem (*Euterpe oleracea*)
: *[[Nypa]]*
:: Nypapualem (*Nypa fruticans*)
: Datelpualmer (*Phoenix*)
:: Kanaarisk Datelpualem (*Phoenix canariensis*)
:: Echt Datelpualem (*Phoenix dactylifera*)
: *[[Roystonea]]*
:: Könangpualem (*Roystonea regia*)

## Luke uk diar

* Cycadales
Pualemoortagen

**Pualemoortagen** (*Arecales*) san en order faan bloosenplaanten (Magnoliopsida) mä tau plaantenfamilin.

## Familin
* Pualemplaanten (Arecaceeae)
* Dasypogonaceae

## Luke uk diar

* Cycadales
Weestfriislön

**Weestfriislön** (amtelk weestfriisk: **Fryslân**) es jen fan di twelev Prowinsen ön di Neđerlönen hiil ön di Nürđen. Diartö hiir uk di Weestfriisk Ailönen tö, man ek Texel. Ön di Weesten liit dit Ijsselmiar en ön Uasten di Prowins Groningen. Hauptstat fan Weestfriislön es Leeuwaarden (: Ljouwert).

## Gimiinden
Sent 2019 jeft et 18 Gimiinden (Iinuunertalen fan di ):

## Luke uk diar

## Futnooten
Spargel

A **Spargel** (*Asparagus officinalis*) as en plaantenslach uun't famile faan a Spargelplaanten (Asparagaceae). Hi wääkst uun Süüd- an Madeleuroopa, brükt föl focht an woort miast uun Mei an Jüüne üs gemüüse eden.

## Luke uk diar
Pore

**Pore** (*Allium ampeloprasum ampeloprasum*, uk *Allium porrum*) as en plaant faan det famile *Amaryllidaceae* an hiart tu a spargeloortagen. Hat woort miast för fersoos brükt.

## Bilen

Blühender_Porree.jpg|Pore bleut
Leek.jpg|Pore uun köögem


## Luke uk diar
Sweitser Franken

Di **Sweitser Franken** as at münt faan a Sweits an Liechtenstein.

## Jilstaken



## Luke uk diar

* Sweitser Franken (,  an )
Datelpualmer

**Datelpualmer** (*Phoenix*) san Pualmer, diar uun a Euraasien an Afrikoo föörkem. At jaft 14 slacher, büüret woort fööraal mä det Echt Datelpualem (*Phoenix dactylifera*).

## Slacher
* *[[Phoenix acaulis]]*
* *[[Phoenix andamanensis]]*
* *[[Phoenix atlantica]]*
* *[[Phoenix caespitosa]]*
* Kanaarisk Datelpualem (*Phoenix canariensis*)
* Echt Datelpualem (*Phoenix dactylifera*)
* *[[Phoenix loureiroi]]*
* *[[Phoenix paludosa]]*
* *[[Phoenix pusilla]]*
* *[[Phoenix reclinata]]*
* *[[Phoenix roebelenii]]*
* *[[Phoenix rupicola]]*
* *[[Phoenix sylvestris]]*
* *[[Phoenix theophrasti]]*

## Luke uk diar
Kanaarisk Datelpualem

At **Kanaarisk Datelpualem** (*Phoenix canariensis*) as en Pualem faan det famile *Arecaceae*. Hat wääkst fööraal üüb a Kanaaren.

A früchten wurd oober miast ei eden, diar woort swinfuder faan maaget.

## Bilen

Phoenix canariensis qtl1.jpg|Früchten
Phoenix_canariensis_(Barlovento)_06.jpg|Früchten



## Luke uk diar

* Echt Datelpualem
Britisk Pünj

At **Britisk Pünj** of uk **Pünj Sterling** as at münt faan't Ferianagt Könangrik.

## Jilstaken
Luke diar

## Luke uk diar
* The Royal Mint
* Britisk Pünj () ()
* Britisk Pünj (Skotlun) () ()
* Britisk Pünj (Nuurdirlun) () ()
* Pünj
Yen

**Yen** (jap.  *en*, ment *trinj ding*) an as sant 1870 at münt faan Jaapan. Det internatsional ufkörtang as&nbsp;¥.

## Jilstaken



## Luke uk diar
Puaskruus

At **Puaskruus** (*Narcissus pseudonarcissus*) as en Aprilbluum an hiart tu't famile *Amaryllidaceae*.

## Bilen

Narcissus pseudonarcissus MHNT.BOT.2009.13.31.jpg|*Narcissus pseudonarcissus*


## Luke uk diar

* Pingstruus
Pingstruus

At **Pingstruus** (*Narcissus poeticus*) as en Aprilbluum an hiart tu't famile *Amaryllidaceae*. Hat as nai mä't Puaskruus.

## Ööders wat
Uk bluumen faan det skööl Paeonia wurd üs *Pingstruus* betiakent:

## Luke uk diar

* Puaskruus
Struum (muardüüdag)

Wat menst dü?
* Struum - det elektrisk eegenskap.
* Elektrisk struummäächt (Ampere)
* Di wai faan't weeder uun en priil, dü keerst mä a struum of jin a struum.
* Struum - en grat ia uun't banlun.
Struum

**Struumer** san grat ian an nem det rinweeder uun't banlun ap, iar's det auer hör müs weder uun a grat sian an ooseanen luas wurd.

## A 10 lingst struumer faan a [[eerd]]

# 6.670 km - Niil: Luvironza-Ruvuvu-Ruvusu-Kagera-Witj Niil-Niil - (Afrikoo)
# 6.448 km - Amazonas: Apurimac-Ene-Tambo-Ucayali-Amazonas - (Süüdameerikoo) 
# 6.380 km - Jangtsekiang - (Aasien)
# 6.051 km - Mississippi-Missouri - (Nuurdameerikoo)
# 5.476 km - Jenissei-Angara-Selenga-Orchon-Tuul - (Aasien)
# 5.410 km - Ob-Irtysch - (Aasien)
# 5.052 km - Amur-Schilka-Argun-Kerulen  - (Aasien) - (bluas wan't föl rinjt)
# 4.845 km - Huáng Hé (Güül Struum) - (Aasien)
# 4.500 km - Mekong - (Aasien)
# 4.374 km - Kongo - (Afrikoo)

## A 10 lingst struumer uun [[Euroopa]]
# 3.530 km - Wolga
# 2.845 km - Donau
# 2.285 km - Dnjepr
# 1.870 km - Don
# 1.802 km - Petschora
# 1.352 km - Dnjestr
# 1.233 km - Rhein
# 1.094 km - Ialew
# 1.047 km - Weichsel
# 1.045 km - Oder an Warthe

## A 10 lingst struumer uun [[Sjiisklun]]

# 2.852 km - Donau (diar 647 km faan uun Sjiisklun)
# 1.233 km - Rhein (diar 865 km faan uun Sjiisklun)
# 1.165 km - Ialew (diar 727 km faan uun Sjiisklun)
# 866 km - Oder (diar 187 km faan uun Sjiisklun)
# 744 km - Weeser
# 545 km - Mosel (diar 242 km faan uun Sjiisklun)
# 524 km - Main 
# 510 km - Inn (diar 218 km faan uun Sjiisklun)
# 413 km - Saale
# 382 km - Spree

## Luke uk diar
*
Priil

**Priilen** san ian of struumer uun a waas of uun't oonlun. Det kön letj smääl gruuger wees, diar bi liachweeder drüg faal of uk grat stark struumer, diar det weeder bi ääb an flud tesk a eilunen troch feer. Uun Uastfresklun sait am tu sok struumer, diar uk bi liachweeder noch skapsferkiar tuläät, "baljin". Uun Nuurdfresklun sait am "ia" of "jip" of "hool".

## Priilen uun't [[Halagluner Bocht]] (Nuurden faan a [[Ialew]])

* Lister Jip
* Hörnem Jip
* Föörtrap(jip)
* Heewerstruum
** Madelheewer
** Nuurderheewer
** Süüderheewer
* Nuurder Ia
** Oomram Jip, Öömrang Jip, Fering Jip, Madelhool
* Söder Ia
* Rütjergat
* Smääljip
* Porenstruum
* Wesselburener Hool
* Meldorfer Bocht
** Piip, Süüderpiip, Nuurderpiip

## Luke uk diar
Liachweeder

**Liachweeder** as di liachst weederstant uun en tidjenregiuun tesken ääb an flud. Faan ian liachweeder tu't naist fergung amanbi 12,5 stünj. Bi fol- an neimuun haa wi springflud, do lääpt det huuchweeder en betj huuger ap an det liachweeder fäält en betj liager uf. Det spring-liachweeder woort üs miat nimen för a siakoorden.

## Luke uk diar
* Tidjen