open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Uto-Asteekisk spriaken

A **Uto-Asteekisk spriaken** san en spriakenfamile uun Nuurdameerikoo mä son 1,8 miljoon spreegern. A miast spreegern snaake Nahuatl.

## Spriaken
### Nuurdelk twiig (USA)
* Hopi uun Arizona
* Numic spriaken
** madelst skööl
*** Shoshone
*** Comanche
*** Timbisha (of Panamint)
** süüdelk skööl
*** Ute
*** süüdelk Paiute
*** Kawaiisu
** waastelk skööl
*** Mono
*** nuurdelk Paiute
* Takic spriaken
** Cupan
*** Cahuilla-Cupeno
**** Cahuilla
**** Cupeno
*** Luiseño
** Serran †
* Tubatulabal

### Süüdelk twiig (Meksiko)
* Pima (Pimic) of Tepiman spriaken
** O'odham (Pima, Papago)
** Pima Bajo
** Tepehuan
** Tepecano †
* Taracahitic
** Tarahumara skööl
*** Guarijío
*** Tarahumara
** Tubar †
** Sonoran
*** Opata (Ópata, Eudeve, Heve) †
** Cáhita
*** Mayo
*** Yaqui
* Nahuatl spriaken
** Pochuteco (Pochutla) †
** Asteekisk
*** Nahuatl
**** Madel Nahuatl
**** Klasisk Nahuatl
**** Bütjer Nahuatl
***** Waast Nahuatl
****** Waastküst Nahuatl
****** Durango/Nayarit Nahuatl
***** Uast Nahuatl
****** Isthmus-Mecayapan-Nahuatl
****** Nawat (Pipil)
***** Huasteca-Nahuatl
* Corachol (Coran)
** Huichol
** Cora

## Luke uk diar

* Ernst Kausen: *Die Sprachfamilien der Welt*. Dial 2: *Afrika – Indopazifik – Australien – Amerika.* Buske, Hamborag 2014, , S. 858–862, 892–903.
* Asteeken
Ialwirem

A **Ialwirem** (*Hermodice carunculata*) as en slach faan wirmer uun det klas faan a Polychaeta. 

Hi het so, auer det böös braant, wan dü diar üüb träätst. Sin basen breeg do uf, an jo maage föl piin üüb a hidj. 

A Ialwirem lewet trinjam Antiigua, uun't Madlunsia, an föör Waastafrikoo an üüb a Kanaaren. Hi woort bit 30 cm lung.

## Luke uk diar
Peter Simon Pallas

**Peter ''(Petrus)'' Simon Pallas** (, ** – * 22. September 1741 uun Berlin; † 8. September 1811 uk diar) wiar en sjiisken natüürwedenskapsmaan, geograaf an forsker. Hi wiar uun siinsten faan't *Rüsk Akademii faan a Wedenskapen* oner Zar Katharina&nbsp;II.. Hi raiset föl troch Sibiirien an det süüdelk Rüsk Rik. Sin amtelk ufkörtang as Pall..

## Luke uk diar
*
Simferopol

**Simferopol** (, , ) as at hoodstääd faan't Autonoom Republiik Krim uun a Ukraine, an madeelponkt faan a Rajon Simferopol.

2014 as a Krim faan Ruslun besaat wurden

## Kliima




## Luke uk diar
Rajon Simferopol

A **Rajon Simferopol** (ukrainisk: ****/**'; [[rüsk]]: /**', krimtataarisk: *Aqmescit rayonı*) as en *rajon* (sowat üs en lunkreis) uun't Autonoom Republiik Krim. Diar wene son 150.000 minsken üüb 1.753 km². Diar tu hiar 3 stääden, 103 saarpen, an 3 siidlangen. At ferwaltang sat uun Simferopol, det stääd hiart salew oober ei mä tu a rajon.

## Luke uk diar
Jean-Baptiste de Lamarck

**Jean-Baptiste Pierre Antoine de Monet, Chevalier de Lamarck** (* 1. August 1744 uun Bazentin-le-Petit (Département Somme); † 18. Deetsember 1829 uun Pariis) wiar en fransöösken botaaniker an zooloog. 

Jean-Baptiste de Lamarck, miast bluas Lamarck näämd, hää ham fööraal mä wäärlisluas diarten befaadet, an di ütjdruk *[[biologii]]* skeeben. Hi hää a diarten tu *klasen* iindiald, an so du wi det daalang noch. 

Sin amtelk ufkörtang as **Lam.**.

## Luke uk diar
*
Bazentin

**Bazentin** (picardisk: Bazintin) as en letj gemeen uun Nuurdfrankrik uun't Département Somme (Regiuun Hauts-de-France). Diar wene son 80 minsken.

Faan Bazentin stamt di bioloog Jean-Baptiste de Lamarck, diaram haa's diar uk en stunbil för ham apracht.

## Luke uk diar
Ernst Haeckel

**Ernst Heinrich Philipp August Haeckel** (* 16. Febrewoore 1834 uun Potsdam; † 9. August 1919 uun Jena) wiar en sjiisken medesiiner, zooloog, filosoof an huuchskuulmääster uun Jena, di ham fööraal mä a werken faan Charles Darwin befaadet hää.

Haeckel Discomedusae 8.jpg|Tiaknang faan Ernst Haeckel


## Luke uk diar
* , diar faan Haeckel bestemet wurden san
Kapitäne Christiansen

A **Kapitäne Christiansen** wiar en pasajiirdamper faan a W.D.R. uun A Wik. San nööm iaret a bredern an kopteins Friedrich Christiansen (1879-1972) an Carl Christiansen (1884-1969). Det skap wurd miast bluas a *"Kapitäne"* näämd.

Uun a somer 1944 as det skap faan ingels fliigern uun brant skööden wurden, an elwen minsken kaam diarbi am.

1958 as det skap am 6,80m linger maaget wurden üüb a Hüsemer Skapswerew, an 1964 füng't en nei maskiin.

1971 wurd det skap ferkääft an foor sant 1975 üs **Orion I** för a *Germania Reederei GmbH*, Laboe.

Uun a 1990er juaren as det skap uun Arnis ufwrakt wurden.

## Ööders wat
Efter Friedrich Christiansen as en struat uun A Wik näämd wurden. Man hi wiar uk en kriichsferbreeger, an diaram het det struat sant 1980 weder *Große Straße*.

## Literatuur
* W.D.R.: Schiffsdatenbank
* Karin de la Roi-Frey: Von der wechselhaften Geschichte ... (shz.de 2020-09-30)
* Eberhard von Mantey, Friedrich Christiansen und Carl Christiansen: *Die Kapitäne Christiansen. Nach Logbüchern erzählt*, 1933.
* Harboe Kardel: *Der Stolz der friesischen Front. Die Brüder Christiansen.* Uun: *Schleswig-Holsteiner im Weltkrieg.* Wachholtz, Neumünster 1933, S. 106–111.
*archive.org Heinz Lorenzen: *Versöhnung nach 60 Jahren*, uun: Nordfriesland 148/Dezember 2004, S. 9–10.
* Thomas Steensen: *Nordfriesland. Menschen von A–Z*. Husum Druck- und Verlagsgesellschaft, Hüsem 2020, , S. 72.
Laboe

**Laboe** [] as en gemeen uun a Kreis Plöön uun Schleswig-Holstian. Laboe as en bat an bekäänd för't *Mariine Iarenmool*.

Marineehrenmal Laboe, Turm.JPG|*Mariine Iarenmool*
U 995 Laboe.JPG|U-buat *U 995*
Laboe01.jpg|Strun faan Laboe


## Kwelen


## Luke uk diar
Paradiisbuum

A **Paradiisbuum**, **Manzanillabuum** of **Strunaapelbuum** (*Hippomane mancinella*) as en böös giftagen slach faan plaanten uun det famile faan a Euphorbiaceae. Hi wääkst uun Florida, üüb a Bahaamas, uun a Kariibik an Madelameerikoo.

*Manzanilla* ment üüb spoonsk *letj aapel*, an so sä sin früchten uk ütj. *Manzanilla de la muerte* (*letj aapel faan a duas*) as di spoonsk nööm för di buum. Hi wääkst loongs a küsten bi strun, auer hi uk saaltweeder ferdreeg koon. Di buum as so giftag, dat dü diar ei ans bi rin sküle könst, saner dat dü tu skaas komst.

A Kariiben haa di buumsaft üs piilgift brükt, an hör fiinden bi a buumer fäästbünjen. Efter ään dai wiar jo duad.

Hippomane mancinella (fruit).jpg|Frücht
Brulure mancenillier.jpg|Sünjen hidj efter't uunfaadin faan en twiig
Hippomane mancinella MHNT.BOT.2016.24.57.jpg|*H. mancinella*, apskäären twiig - MHNT

## Hippomane
Faan det skööl Hippomane jaft'at man trii slacher:
* *Hippomane horrida*, Dominikaans Republiik
* *[[Hippomane mancinella]]*
* *Hippomane spinosa*, Haiti

## Luke uk diar
Arnis

**Arnis** (däänsk: Arnæs) as mä knaap 300 iinwenern üüb 0,45&nbsp;km² at letjst stääd uun Sjiisklun. Hat leit bi a Schlei an hiart tu a Kreis Schleswig-Flensborag.

1667 wiar Arnis noch en eilun, an as doomools faan 65 familin besiidelt wurden. Tidjwiis lai diar 88 hanelskeb, an Arnis hed uun't 19. juarhunert muar üs 1.000 iinwenern. Daalang as Arnis en bat.

## Kwelen


## Luke uk diar
Anolis

A ***Anolis*** san det iansagst skööl faan Krepdiarten (Reptilia) uun det famile faan a Anolidae. Diar hiar ~ 444 slacher tu.

## Leewentsrüm
A Anolis lewe fööraal uun a Kariibik an diar trinjam. A miast slacher lewe uun of üüb:
* Kuuba 64 slacher
* Hispaniola (Dom. Rep. an Haiti) 54 
* Puerto Riko 13 
* Meksiko 58 
* Guatemaala 21 
* Honduuras 38 
* Costa Rika 39 
* Kolumbien 75 
* Weenesuela 24 

## Enkelt slacher
* *[[Anolis marmoratus]]* (*"Harry"*)

## Luke uk diar
Anolis marmoratus

***Anolis marmoratus*** as en slach faan Krepdiarten (Reptilia) uun det skööl Anolis. Hat het uk **Guadeloupe Anolis**, auer hat üüb Guadeloupe an hög letjer eilunen trinjam föörkomt. 

Ööder nöömer san: 
**Anolis alliaceus* Cope, 1864
**Anolis speciosus* Garman, 1888
**Ctenonotus marmoratus* — Schwartz & Henderson, 1988

Di slach as bekäänd wurden auer det figüür * 'Harry' * uun det krimi komeede * 'Death in Paradise' *.

## Onerslacher
**A. m. marmoratus* Duméril & Bibron, 1837
**A. m. alliaceus* Cope, 1864
**A. m. caryae* Lazell, 1964
**A. m. girafus* Lazell, 1964
**A. m. inornatus* Lazell, 1964
**A. m. setosus* Lazell, 1964
**A. m. speciosus* Garman, 1887

## Luke uk diar

## Kwelen
Arrondissement Basse-Terre

At **Arrondissement Basse-Terre** as ään faan tau distrikten uun't waasten faan det fransöösk Département Guadeloupe uun a Kariibik. Hoodstääd as Basse-Terre.

Hat amfaadet det hoodeilun Basse-Terre an a *Halag Eilunen* Les Saintes: Terre-de-Bas an Terre-de-Haut.

Tu di distrikt hiar 18 gemeenen mä gud 180.000 iinwenern.

## Gemeenen

## Koord

## Luke uk diar
Loorbeikäärs

At **Loorbeikäärs** (*Prunus laurocerasus*) of uk: **Käärsloorbei** as en plaantenslach uun det skööl faan a Stianfrüchtbuumer (Prunus). 

Hat woort hal uunplaantet üs natüürelk tuun, auer hat at hialer juar green blaft, an ianfach tu pleegin as. Man sin käärsen san giftag, an det plaant ferwilagt uk hal. Diaram skal hat daalang ei muar plaantet wurd.

Di nööm *Käärsloorbei* es eegentelk goorei rocht, auer det plaant jo ei tu a Loorbeien hiart, man det hiart ham ferlicht neter uun üs di akeroot nööm *Loorbeikäärs*.


Kerzenblüte der Lorbeerkirsche.JPG|Bloos
Prunus laurocerasus macrophylla.jpg|Früchten


## Luke uk diar
Pointe-à-Pitre

**Pointe-à-Pitre** (Guadeloupe-Kreool: **Lapwent**) as en grat stääd an en gemeen uun Guadeloupe. Hat leit üüb det eilun *Grande-Terre*, an diar wene son 100.000 minsken. Pointe-à-Pitre hää en internatsionaalen fluuchplaats, hi woort uk faan Pariis uunflaanj. 

## Kliima




## Luke uk diar
Pelée Berag

A **Pelée Berag** of **Mont Pelé** [], fransöösk miast **Montagne Pelée** [], det ment *kaal berag*, as en 1397 meeter huugen wulkaan üüb det kariibisk eilun Martinique, diar tu Frankrik hiart. Hi as a huuchst berag faan't eilun.

1902 as hi ütjbreegen, an hää det hialer stääd St. Pierre fersködet. Diarbi san 30.000 bit 40.000 minsken amkimen.

## Luke uk diar
Arrondissement Pointe-à-Pitre

At **Arrondissement Pointe-à-Pitre** as ään faan tau distrikten uun't uasten faan det fransöösk Département Guadeloupe uun a Kariibik. Hoodstääd as Pointe-à-Pitre.

Hat amfaadet det hoodeilun Grande-Terre, an a eilunen Marie-Galante an La Désirade. 

Tu di distrikt hiar 14 gemeenen mä knaap 200.000 iinwenern.

## Gemeenen

## Koord
Saint Pierre

Wat menst dü?

* Saint-Pierre (Martinique), stääd
* Saint-Pierre (Réunion), stääd
* Arrondissement Saint-Pierre (Martinique)
* Arrondissement Saint-Pierre (Réunion)
* Saint-Pierre an Miquelon, teritoorium
* Piaderfask of Hiarangskönang (*Zeus faber*), fransöösk: *Saint-Pierre*
Basse-Terre (Guadeloupe)

**Basse-Terre** as det waastelk hoodeilun faan di eilunstoot Guadeloupe uun a Kariibik. Diar wene knaap 200.000 minsken. Det ööder uastelk hoodeilun as Grande-Terre. Üüb Basse-Terre leit at hoodstääd, diar uk Basse-Terre het.

## Luke uk diar
Saint-Pierre (Martinique)

**Saint-Pierre** [] as en huuwenstääd üüb det eilun Martinique uun a Kariibik, diar tu Frankrik hiart. Hat leit nuurden faan't hoodstääd Fort-de-France. Saint-Pierre wiar auer loong juaren hoodstääd, man as uun't juar 1902 hialandaal faan a wulkaan Pelée fersködet wurden. Diarbi san 30.000 bit 40.000 minsken amkimen. Daalang wene diar son 4.000 lidj.

Blason ville fr Saint-Pierre (Martinique).svg|Woopen
Locator map of Saint-Pierre - Martinique 2018.png|Laag üüb Martinique



## Luke uk diar
Reseedaplaanten

A **Reseedaplaanten** (Resedaceae) san en plaantenfamile uun det order faan a *Krüsbloosoortagen* (Brassicales).

## Sköölen
Borthwickia – Caylusea – Forchhammeria – Ochradenus – Ochradiscus – Oligomeris – Randonia – Reseda – Sesamoides – Stixis – Tirania

## Luke uk diar
Reseeda

A **Reseeda** (*Reseda*) san en plaantenskööl uun det famile faan a Reseedaplaanten (Resedaceae). Uun Euroopa kem nian ööder sköölen föör.

*Reseda luteola* as tu farwin brükt wurden. Diarfaan komt di ütjdruk *Reseeda green* (RAL klöör: 6011).

Reseda spp Sturm41.jpg|*R. lutea* an *R. luteola*
Reseda phyteuma1.jpg|*R. phyteuma*
2018-03-07 GuentherZ Wien OWagner Stadtbahngitter 0816.jpg|Staach uun *Reseeda green*

## Slacher
R. alba – R. armena – R. aucheri – R. balansae – R. crystallina – R. germanicopolitana – R. globulosa – R. jacquinii – R. lutea – R. luteola – R. malatyana – R. microcarpa – R. minoica – R. odorata – R. orientalis – R. paui – R. phyteuma – R. saadae – R. scoparia – R. tomentosa

## Luke uk diar
Futbaal EM 2024

At **Futbaal Euroopa Määsterskap 2024** faan a maaner wiar faan a 14. Jüüne bit tu a 14. Jüüle 2024 uun Sjiisklun. Di futbaal wäädstridj as faan't UEFA ütjracht wurden. Wonen hää det maanskap faan Spoonien.

## Spelsteeden

## Resultaaten
A best 16 maanskapen spelet am't finaale:

V efter ferlingerang
E efter elwen-meeter-sjiten

## Luke uk diar
Pamplona

**Pamplona** (baskisk: **Iruñea** of **Iruña**) as det hoodstääd faan't Autonoom Regiuun Navarra uun Spoonien.

Pamplona leit  huuch, an diar wene gud 200.000 minsken. A huuchst berag uun a naite as a Peña Izaga mä en hööchde faan 1.353 meetern, hi hiart tu a Pyreneen.

Escudo de Pamplona.svg|Woopen
Old city of Pamplona and its Cathedral from the top of san cernin's tower.jpg|Katedraal
Pamplona Rathaus, front, 2005-07-17.jpg|Riadhüs

Det stääd as bekäänd för det 'Hole Jacht' (*Fiestas de San Fermín*):

Running_of_the_Bulls_on_Estafeta_Street.jpg
Sanfermines_Vaquillas_Pamplona_08.jpg


## Sasterstääden
*  (1960)
*  (1980)
*  (1992)
*  (2001)

## Luke uk diar
Logroño

**Logroño** (ütjspreegen: *Logronjo*) as det hoodstääd faan't Autonoom Gemianskap La Rioja uun Spoonien. Diar wene son 150.000 minsken. 

Hat leit widj ap uun't nuurden, sowat hualew wai tesken Bilbao an Saragossa bi a struum Ebro.

CoA of Logroño.svg|Woopen
Vista de Logrono 2016.jpg|Puente de Piedra
Logroño Pintxos.jpg|Lokool mä "Pintxos"


## Luke uk diar
Ebro

A **Ebro** (katalaansk **Ebre**, faan lat. *Iberus*, baskisk *ibar*, det ment 'dääl') as en graten struum uun't nuurduasten faan Spoonien. Efter a Tajo as hi di ööderlingst struum üüb't Ibeerisk Hualeweilun mä en lengde faan 910 km.

Hi ferlääpt troch a gratstääden Logroño an Saragossa ütj uun en grat delta efter't Madlunsia tu.

## Luke uk diar
Santander

**Santander** (spoonsk: []) as at hoodstääd faan det Autonoom Gemianskap Kantaabrien uun Spoonien. Hat leit widj uun't nuurden faan't Ibeerisk Hualeweilun bi a Biskaya, an hää en graten huuwen. Diar wene gud 170.000 minsken.

Escudo de Santander.svg|Woopen
Santander.Conjunto.Historico.jpg|Katedraal
Cabomayor.jpg|Cabo Mayor


## Luke uk diar
Toledo

**Toledo** ( []) as at hoodstääd faan't Prowins Toledo an faan't hieler Autonoom Regiuun Kastilien-La Mancha uun Spoonien naibi Madrid an bi a struum Tajo. Diar wene gud 85.000 minsken.

Escudo de Toledo.svg|Woopen
KathedraleToledo.jpg|Katedraal
Puente de San Martín. Toledo, Spain.jpg|Puente de San Martín

## Kliima
At kliima as *kontinentaal* mä drüg an hiat somern:




## Sasterstääden
* Aachen ()
* Agen ()
* Corpus Christi ()
* Havanna ()
* Nara ()
* Toledo (Ohio) ()
* Weliko Tarnowo ()

## Luke uk diar
Santiago de Compostela

**Santiago de Compostela** (galitsisk: [sanˈtjaɣʊ ðe komposˈtɛlɐ]) as at hoodstääd faan't Autonoom Gemianskap Galitsien uun Spoonien. Diar wene knaap 100.000 minsken. Santiago as det aanj faan a *Jakobswai*.

Coat of Arms of Santiago de Compostela.svg|Woopen
Basílica de Santiago 02.JPG|Katedraal



## Sasterstääden

## Luke uk diar
Mérida (Spoonien)

**Mérida** [] as at hoodstääd faan't Autonoom Gemianskap Ekstremaduura uun Spoonien. Diar wene knaap 60.000 minsken.

Escudo de Mérida.svg|Woopen
Puente Romano y Puente de Lusitania, Mérida.jpg|Puente Romano
Merida Roman Theatre1.jpg|Röömsk Teooter


## Luke uk diar
Palma

Wat menst dü?

* Palma de Mallorca, Balearen
* La Palma, Kanaaren
* Las Palmas de Gran Canaria, Kanaaren

Of menst dü ferlicht?

* Pualmer (*Palmae*)
Palma de Mallorca

**Palma de Mallorca**, of ianfach: **Palma** as at hoodstääd faan't eilun Mallorca an faan't Autonoom Gemianskap faan a Balearisk Eilunen uun Spoonien. Diar wene gud 400.000 minsken.

Escudo de Palma de Mallorca.svg|Woopen
Kathedrale von Palma III.jpg|Katedraal
Mallorca Platja de Palma Winter.jpg|Platja de Palma


## Kliima




## Luke uk diar
Vitoria-Gasteiz

**Vitoria-Gasteiz** [] (spoonsk *Vitoria* []; baskisk *Gasteiz*) as at hoodstääd faan't Prowins Araba, an uk faan't hialer Autonoom Gemianskap Baskenlun uun Spoonien. Diar wene gud 250.000 minsken.

Escudo de Vitoria.svg|Woopen
Vitoria plaza españa.jpg|Riadhüs an Plaza España


## Kliima



## Sasterstääden
* : Kutaissi
* : Angoulême
* : Vitória, Bundesstoot Espírito Santo
* : Victoria, Teksas
* : Anaheim, Kalifornien
* : Cogo

## Luke uk diar
Prowins Alicante

At **Prowins Alicante** (valenciaans an ) as en prowins uun't Autonoom Gemianskap Valencia uun Spoonien. Diar wene knaap 1,9 miljoon minsken. Hoodstääd as Alicante.

Escut de la Província d'Alacant.svg|Woopen


## Comarcas
Comarcas uun't Prowins Alicante:

## Luke uk diar
Prowins Ávila

At **Prowins Ávila** as en prowins uun't Autonoom Gemianskap Kastilien-León uun Spoonien. Diar wene gud 150.000 minsken. Hoodstääd as Ávila. 

Coat of Arms of Ávila Province.svg|Woopen


## Comarcas

## Luke uk diar
Alicante

**Alicante** (spoonsk) of **Alacant** (valenciaans) as en huuwenstääd bi't Madlunsia uun't Autonoom Gemianskap Valencia uun Spoonien.

Alicante as hoodstääd faan't Prowins Alicante. Diar wene son 350.000 minsken. Jo lewe faan fräämenferkiar, win, oliiwen an oobst.

Escut d'Alacant 02.svg|Woopen
Explanada de España.jpg|Explanada de España


## Kliima


## Luke uk diar
Prowins Albacete

At **Prowins Albacete** [] as en spoonsk prowins uun det Autonoom Gemianskap Kastilien-La Mancha. Hör hoodstääd as Albacete.

Uun det prowins lewe knaap 400.000 minsken.

CoA Albacete Prov.png|Woopen



## Comarcas
Comarcas uun't Prowins Albacete:

## Luke uk diar
Prowins Badajoz

At **Prowins Badajoz** as ian faan tau prowinsen uun't Autonoom Gemianskap Ekstremaduura uun Spoonien. Diar wene son 670.000 minsken. Hoodstääd as Badajoz.

Coat of Arms of Badajoz.svg|Woopen


## Comarcas

## Luke uk diar
Prowins Burgos

At **Prowins Burgos** as en spoonsk prowins uun't Autonoom Gemianskap Kastilien-León. Diar wene gud 350.000 minsken. Hoodstääd as Burgos.

Coat of Arms of Burgos Province.svg|Woopen


## Comarcas

## Luke uk diar
Prowins Castellón

At **Prowins Castellón** (valenciaans:**Castelló**) as en spoonsk prowins uun't Autonoom Gemianskap Valencia. Diar wene knaap 600.000 minsken. Hoodstääd as Castelló de la Plana.

Escut de la Província de Castelló.svg|Woopen


## Comarcas

## Luke uk diar
Prowins Ciudad Real

At **Prowins Ciudad Real** as en spoonsk prowins uun't Autonoom Gemianskap Kastilien-La Mancha. Diar wene knaap 500.000 minsken. Hoodstääd as Ciudad Real.

Coat of Arms of Ciudad Real Province.svg|Woopen


## Comarcas

## Luke uk diar
Prowins A Coruña

At **Prowins A Coruña** (spoonsk: **La Coruña**) as en spoonsk prowins uun't Autonoom Gemianskap Galitsien. Diar wene gud 1,1 miljoon minsken. Hoodstääd as A Coruña/La Coruña. 

Coat of Arms of the Province of A Coruña.svg|Woopen


## Comarcas

## Luke uk diar
Prowins León

At **Prowins León** (leoneesk: *Provincia de Llión*; spoonsk: *Provincia de León*) as en spoonsk prowins uun't Autonoom Gemianskap Kastilien-León. Diar wene gud 450.000 minsken. Hoodstääd as León.

Escudo de León.svg|Woopen
Panorámica de Las Médulas.jpg|*Las Médulas*

## Comarcas

## Luke uk diar
Prowins Lugo

At **Prowins Lugo** as en spoonsk prowins uun't Autonoom Gemianskap Galitsien. Hat lingt uun't nuurden bit ap tu a Atlantik (at *Kantaabrisk Sia*). Uun Lugo wene gud 325.000 minsken. Hoodstääd as Lugo.

Escudo de la provincia de Lugo.svg|Woopen


## Comarcas

## Luke uk diar
Prowins Ourense

At **Prowins Ourense** as en spoonsk prowins uun't Autonoom Gemianskap Galitsien. Diar wene gud 300.000 minsken. Hoodstääd as Ourense.


Provincia de Ourense - Escudo.svg|Woopen


## Comarcas

## Luke uk diar
Prowins Guadalajara

At **Prowins Guadalajara** as en spoonsk prowins uun't Autonoom Gemianskap Kastilien-La Mancha. Diar wene son 280.000 minsken, diar fööraal faan büürerei lewe. Jo büüre mä roog, irpler an sjep. Hoodstääd as Guadalajara.

Coat of Arms of Guadalajara Province.svg|Woopen


## Comarcas
Uun Guadalajara jaft'at flook letj saarpen mä ei ans 200 iinwenern:

## Luke uk diar
Prowins Palencia

At **Prowins Palencia** as en spoonsk prowins uun't Autonoom Gemianskap Kastiilien an León. Diar wene son 160.000 minsken. Hoodstääd as Palencia.

Coat of Arms of Palencia Province.svg|Woopen


## Comarcas

## Luke uk diar
Prowins Soria

At **Prowins Soria** as en spoonsk prowins uun't Autonoom Gemianskap Kastilien-León. Diar wene knaap 90.000 minsken, an det taal namt uf. Uun Soria jaft'at flook letj gemeenen mä ei ans 100 iinwenern. Hoodstääd as Soria.

Coat of Arms of Soria Province.svg|Woopen


## Comarcas

## Luke uk diar
Prowins Valencia

At **Prowins Valencia** as en spoonsk prowins uun't Autonoom Gemianskap Valencia. Diar wene gud 2,5 miljoon minsken. Hoodstääd as Valencia.

Coat of Arms of Valencia Province.svg|Woopen


## Comarcas

## Luke uk diar
Laudio

**Laudio** (spoonsk *Llodio*; amtelk **Laudio/Llodio**) as en stääd an en gemeen uun't Prowins Álava uun't Autonoom Gemianskap Baskenlun. Diar wene son 18.000 minsken. 

Escudo de Llodio-Laudio.svg|Woopen


## Luke uk diar
Alegría-Dulantzi

**Alegría-Dulantzi** (, []; , []) as en letj stääd an en gemeen uun't Prowins Álava uun't Autonoom Gemianskap Baskenlun. Diar wene son 3.000 minsken. 

Escudo de Alegria de Alava-Dulantzi.svg|Woopen


## Luke uk diar
Donostia-San Sebastián

**Donostia-San Sebastián** () as at hoodstääd faan't Prowins Gipuzkoa uun't Autonoom Gemianskap Baskenlun uun Spoonien. Diar wene son 190.000 minsken.

Escudo de Donostia.svg|Woopen



## Kliima




## Sasterstääden
*  Wiesbaden, Sjiisklun
*  Daira de Bojador, Waastsahara
*  Marugame, Jaapan
*  Plymouth, Ferianagt Könangrik
*  Reno, USA
*  Trient, Itaalien
*  Batumi, Georgien
*  Jiutepec, Meksiko

## Kwelen


## Luke uk diar
Kantaabrisk Sia

At **Kantaabrisk Sia** as di süüdelk dial faan't Biskaya. Di ütjdruk woort miast uun Spoonien brükt, am det nuurdküst tu beskriiwen. Kantaabrien as en prowins uun Nuurdspoonien.

At Kantaabrisk Sia lingt uun't uasten uk noch auer tu Süüdwaastfrankrik (Nouvelle-Aquitaine):

## Luke uk diar
Färken

**Färkne** san regjoone aw e wråål, weer et mån gåns lait dilsliik jeeft än weer mååst niinj ploonte wåkse. Et jeeft hiitje färkne, weer åål wååder, wat ai döör struume foon bütefor kamt, ferdåmpet, ouers uk koule färkne weer et mån salten än lait snait.

## Bile

### Hiitje färkne

Datei:Libyen-sandwueste1.jpg|Soonfärken önj Libyen
Datei:Moon desert in ladakh 001.jpg|Stiinjfärken önj Ladakh
Datei:SALAR1.JPG|Såltfärken önj Boliiwie


### Koule färkne

Datei:AntarcticaDomeCSnow.jpg|Isfärken önj Antarktika
Datei:HighlandSprengisandur.jpg|Önjt huuchlönj foon Islönj


## Grute färkne

Da färkne naame ma mååst 30 miljoone kwadroot kilomeeter amänbai en füftepårt foont lönj aw e wråål in. Tuhuupe ma e huulew-färkne mätje ja mååst 50 miljoone kwadroot kilomeeter, wat süwat en treedepårt foont hiile lönj as.

## Lök uk deer
Thar

At **Thar Wüüst** of **Grat Indisk Wüüst** (, ) as en wüüstregiuun uun Rajasthan (Indien), uasten faan a struum Indus.

Uun a süüduast faan Pakistaan gongt at **Thar** auer uun't wüüst **Cholistan**. At Cholistan leit uun't regiuun Pandjab.

Thar an Cholistan san tuup son 273.000 km² grat. 

## Luke uk diar
Pandjab (Pakistaan)

**Pandjab** (ingelsk: **Punjab**) as efter't iinwenertaal at gratst prowins uun Pakistaan. Hat leit uun't regiuun mä di salew nööm Pandjab, an diar wene son 127 miljoon minsken. Det as muar üs a heleft faan aal a Pakistaani.

Coat of arms of Punjab.svg|Woopen
Punjab in Pakistan (claims hatched).svg|Laag uun Pakistaan
Punjab (Pakistan) Divisions.png|*Diwisioonen* faan Pandjab


## Luke uk diar
Pandjab

Wat menst dü?

* Pandjab (Regiuun)
* Pandjab (Indien)
* Pandjab (Pakistaan)

Of menst dü ferlicht?

* Pandjabi
Pandjab (Regiuun)

At **Pandjab** (ingelsk: **Punjab**) wiar en prowins, üs Indien noch en britisk kolonii wiar, faan 1849 bit 1947. Do as det regiuun apdiald wurden, an hiart nü dialwiis tu Pakistaan, an dialwiis tu Indien. 

Di nööm *Pandjab* (Pandjabi:  ) komt faan  uf. Üüb det koord as gud tu sen, dat diar fiiw struumer troch luup: Indus, Ihelum, Chenab, Ravi an Sutlej. Jo kem faan't Himalaya deel efter süüdwaast tu.

## Luke uk diar
Karakum

At **Karakum** of uk: **Kara-Kum** (, det ment *suart sun*) as en wüüst uun Madelaasien. Tuup mä a wüüsten Kysylkum (*ruad sun*) an Aralkum (bi a Aral Sia) leit hat uun't Jiplun faan Turan. 

At Karakum leit uasten faan't Kaspisk Sia, an tu en graten dial uun Turkmeenistaan. Hat as son 400.000 km² grat.


Seidenstrasse GMT Ausschnitt Zentralasien.jpg|Madelaasien mä't *Siisenstruat*.



## Luke uk diar
Sonora Wüüst

At **Sonora Wüüst** as en wüüst uun Nuurdameerikoo. Hat as son 320.000&nbsp;km² grat. 

Mojave-sonoran deserts.png|Laag
Sonoran Desert 33.081359 n112.431507.JPG|Loonskap


Hat lingt faan a Bundesstoot Sonora an Baja California Sur uun Meksiko auer tu Kalifornien an Arizona uun a USA. Nuurdermuar slot at Mojave Wüüst uun. Efter uasten tu leit at Chihuahua Wüüst.

Grat dialen faan Sonora san *[[hualew wüüst]]en*, huar't dach en betj rinjt. Man diar komt ei föl huuch, auer't so furchboor hiat as.

Diar lewe en hialer rä aparte diarten:
* Skringelslaanger (Crotalus)
* Gila Skolepkrepdiart (Heloderma suspectum) 
* Kalifornisk Gopher Skiltpod (Gopherus agassizii)
* Tiigersalamander (Ambystoma tigrinum)
* Arizona Fögelkoonker (Aphonopelma chalcodes)
* Räänkukütj (*Roadrunner*, Geococcyx californianus)

## Luke uk diar

* Sonora (Bundesstoot) (Meksiko)
Mojave Wüüst

At **Mojave Wüüst** of uk **Mohave Wüüst** as en wüüst uun Nuurdameerikoo. Hat as son 124.000 kwadrootkilomeetern grat.

Mojave desert map.jpg|Laag
Mojave-sonoran_deserts.png|Mojave an Sonora
Dante's View Death Valley 2019 5.jpg|*Death Valley*

Hat leit fööraal uun't süüdelk Kalifornien, lingt oober uk auer tu Nevada an Arizona. Süüdermuar slot at Sonora Wüüst uun. Sonora leit muar uun't flaaklun, Mojave muar uun a berger.

## Luke uk diar
Kalahari

At **Kalahari** (of uk: *Kgalagadi*) as en wüüst uun't süüdelk Afrikoo. Hat as bal ian miljoon kwadrootkilomeetern grat. Tu en graten dial as hat eegentelk goor nian wüüst, man beeder en *[[hualew wüüst]]*, huar't dach en betj rinjt. 

Kalahari E02 00.jpg|Uun Namiibia
Kalahari Desert and Kalahari Basin map.svg|Kalahari (ruad) uun't *Kalahari Baseng* (orangj)


Hat ferlääpt auer dialen faan Namiibia an Botswana, an det Prowins Nuurdkap uun Süüdafrikoo, üüb bias ääger faan a süüdelk kiarkreis. Efter süüdwaast tu leit at Namib Wüüst, diar noch aal wat drüger as.

## Luke uk diar
Gobi

At **Gobi** (, ) as en wüüst uun Madelaasien, uun a Mongolei an Sjiina. Hat as son tau miljoon kwadrootkilomeetern grat. Tu't Gobi hiar uk *[[hualew wüüst]]en*, huar't dach en betj rinjt. Efter süüdwaast tu slot at Taklamakan Wüüst uun.

China edcp relief location map Gobi de.jpg|Laag
Jurte in der Gobi.jpg|Waanerbüüren
Остаткистены.jpg|Auerresten faan't Sjineesk Müür



## Luke uk diar
Arizona Fögelkoonker

A **Arizona Fögelkoonker** (*Aphonopelma chalcodes*, ingelsk: *Arizona blond tarantula*) as en slach faan Wääbkoonkern (Araneae) uun det famile faan a Fögelkoonkern (Theraphosidae). Di slach lewet uun't Sonora Wüüst faan Kalifornien, Arizona an a Bundesstoot Sonora (Meksiko). Hi woort 10 cm lung.

Mâle aphonopelma chalcodes.jpg|Mantje
CarnegieaGigantea.jpg|Trinjam a kaktus *Carnegiea gigantea* lewe a koonkern

## Luke uk diar
Tarantel

**Taranteln** san grat Koonkern (Arachnida). Jo san ei alt nai mäenööder, hiar ei tu detsalew order of famile. Hat jaft oober fööraal tau familin, huar enkelt slacher faan üs *Tarantel* betiakent wurd:

* Wulewkoonkern (Lycosidae)
* Fögelkoonkern (Theraphosidae)

Di nööm komt wel faan di slach *Lycosa tarantula* uf, di fööraal uun Tarent uun Apuulien lewet.

## Enkelt slacher mä di nööm Tarantel

Lycosa tarantula 03 by-dpc.jpg|Apuulisk Tarantel*Lycosa tarantula*
Тарантул південноруський.jpg|Rüsk Tarantel*Lycosa singoriensis*
Hogna ingens.jpg|Madeira Tarantel*Hogna ingens*
500px photo (36086562).jpeg|Suartbük Tarantel*Hogna radiata*
no picture.jpg|Porto Santo Tarantel*Hogna schmitzi*
Fögelkoonkern

A **Fögelkoonkern** (Theraphosidae) san en famile faan Koonkern (Arachnida) uun det order faan a Wääbkoonkern (Araneae). Diar jaft'at 168 sköölen mä 1.101 slacher faan. Jo lewe fööraal uun a troopen an subtroopen.

## Leewentsrüm

## Onerfamilin
Acanthopelminae – Aviculariinae – Eumenophorinae – Harpactirinae – Ischnocolinae – Ornithoctoninae – Psalmopoeinae – Schismatothelinae – Selenocosmiinae – Selenogyrinae – Stromatopelminae – Theraphosinae – Thrigmopoeinae – †Protertheraphosinae
#### Sköölen

Acanthopelma – Acanthoscurria – Aenigmarachne – Agnostopelma – Aguapanela – Ami – Annandaliella – Anoploscelus – Aphonopelma – Augacephalus – Avicularia – Bacillochilus – Batesiella – Birupes – Bonnetina – Brachionopus – Brachypelma – Bumba – Cardiopelma – Catanduba – Catumiri – Ceratogyrus – Chaetopelma – Chilobrachys – Chromatopelma – Citharacanthus – Citharognathus – Clavopelma – Coremiocnemis – Cotztetlana – Crassicrus – Cubanana – Cyclosternum – Cyriocosmus – Cyriopagopus – Cyrtopholis – Davus – Dolichothele Encyocratella – Encyocrates – Ephebopus – Euathlus – Eucratoscelus – Eumenophorus – Eupalaestrus – Euphrictus – Grammostola – Guyruita – Hapalopus – Hapalotremus – Haploclastus – Haplocosmia – Haplopelma – Harpactira – Harpactirella – Hemirrhagus – Heterophrictus – Heteroscodra – Heterothele – Holothele – Homoeomma – Hysterocrates – Idiothele – Iridopelma – Ischnocolus – Kankuamo – Kochiana – Lampropelma – Lasiodora – Lasiodorides – Loxomphalia – Loxoptygus – Lyrognathus – Magulla – Mascaraneus – Megaphobema – Melloleitaoina – Metriopelma – Monocentropus – Mygalarachne – Myostola – Neoheterophrictus – Nesiergus – Nesipelma – Nhandu – Oligoxystre – Ornithoctonus – Orphnaecus – Ozopactus – Pachistopelma – Pamphobeteus – Paraphysa – Pelinobius – Phlogiellus – Phoneyusa – Phormictopus – Phormingochilus – Plesiopelma – Plesiophrictus – Poecilotheria – Proshapalopus – Psalmopoeus – Psednocnemis – Pseudhapalopus – Pseudoclamoris – Pterinochilus – Pterinopelma – Reversopelma – Schismatothele – Schizopelma – Selenocosmia – Selenogyrus – Selenotholus – Selenotypus – Sericopelma – Sickius – Sphaerobothria – Stichoplastoris – Stromatopelma – Tapinauchenius – Theraphosa – Thrigmopoeus – Thrixopelma – Tmesiphantes – Trichognathella – Typhochlaena – Vitalius – Xenesthis – Yanomamius – †Protertheraphosa

#### Enkelt slacher
* Aphonopelma
*: Arizona Fögelkoonker (*Aphonopelma chalcodes*)

## Luke uk diar
Tarent

**Tarent** [] ( [] , *Tàrdə* uun't spriakwiis Tarandíne, , ) as en gratstääd uun Apuulien (Itaalien), an hoodstääd faan't Prowins Tarent. Diar wene knaap 190.000 minsken. Hat leit bi't Bocht faan Tarent. 

Tarent as al 2.800 juar ual, an as ans faan greks iinwaanrern besiidelt wurden. Det stääd hää en graten huuwen an föl industrii.

Taranto-Stemma.svg|Woopen
Taranto & harbor from ISS 2017.JPG|Loftbil faan a ISS deel knipset



## Luke uk diar

* Tarantel
Wulewkoonkern

A **Wulewkoonkern** (Lycosidae) san en famile faan Koonkern (Arachnida) uun det order faan a Wääbkoonkern (Araneae). Jo san temelk grat, an enkelt slacher wurd üs Taranteln betiakent. 

## Onerfamilin
Allocosinae – Artoriinae – Evippinae – Lycosinae – Pardosinae – Piratinae – Sosippinae – Tricassinae – Venoniinae – Wadicosinae

#### Sköölen

Acantholycosa – Adelocosa – Agalenocosa – Aglaoctenus – Algidus – Allocosa – Allotrochosina – Alopecosa – Alopecosella – Amblyothele – Anomalomma – Anomalosa – Anoteropsis – Arctosa – Arctosippa – Arctosomma – Artoria – Artoriellula – Artoriopsis – Asiacosa – Aulonia – Auloniella – Birabenia – Bogdocosa – Brevilabus – Bristowiella – Camptocosa – Caporiaccosa – Caspicosa – Crocodilosa – Cynosa – Dejerosa – Deliriosa – Diahogna – Diapontia – Dingosa – Dolocosa – Donacosa – Dorjulopirata – Draposa – Dzhungarocosa – Edenticosa – Evippa – Evippomma – Foveosa – Geolycosa – Gladicosa – Gnatholycosa – Gulocosa – Hesperocosa – Hippasa – Hippasella – Hippasosa – Hogna – Hognoides – Hyaenosa – Hygrolycosa – Katableps – Knoelle – Loculla – Lobizon – Lycosa – Lycosella – Lysania – Mainosa – Malimbosa – Margonia – Megarctosa – Melecosa – Melloicosa – Melocosa – Minicosa – Molitorosa – Mongolicosa – Mustelicosa – Navira – Notocosa – Oculicosa – Ocyale – Orinocosa – Orthocosa – Paratrochosina – Pardosa – Pardosella – Passiena – Pavocosa – Phonophilus – Pirata – Piratosa – Proevippa – Prolycosides – Pseudevippa – Pterartoria – Pterartoriola – Pyrenecosa – Rabidosa – Satta – Schizocosa – Shapna – Sibirocosa – Sosippus – Syroloma – Tasmanicosa – Tetralycosa – Tigrosa – Trabea – Trabeops – Trebacosa – Tricassa – Trochosa – Trochosippa – Trochosula – Tuberculosa – Varacosa – Venator – Venatrix – Venonia – Vesubia – Wadicosa – Xerolycosa – Zantheres – Zenonina – Zoica – Zyuzicosa

## Luke uk diar
Tarandíne

**Tarandíne** (itajeensk: *Tarantino*) as en süüditajeensk spriakwiis faan't Itajeensk. Hat woort fööraal uun't stääd Tarent (Apuulien) an diar ambi snaaket. Bütjen Itaalien woort det uk uun Kalifornien (USA) faan iinwaanrern snaaket. Uun't gehial jaft'at wel son 300.000 spreegern. 

Apartagewiis hää Tarandíne nään ISO 639-3 code. Ferlicht as hat wedenskapelk noch ei gud enooch onersoocht. A Wikipedia code as *roa-tara*.

Tarent hää loong tu't Könangrik Neapel hiard, an sodenang hää't Tarendíno uk eegenoorten faan't Neapolitaans auernimen.

## Tekstbispal
; itajeensk
: Altissimu, onnipotente bon Signore,
: Tue so' le laude, la gloria e l'honore et onne benedictione. 
; tarandíne
: Altísseme, 'Neputènde, Signóre bbuéne,
: Túje so' le làude, 'a glorie e ll’anóre e ogne bbenedizzióne.

## Luke uk diar
Golf faan Tarent

A **Golf faan Tarent** (itajeensk: **Golfo di Taranto**) as en bocht faan't Madlunsia uun Süüditaalien. Hat as näämd efter det huuwenstääd Tarent.

Uun a nuurduast leit Apuulien, uun a nuurdwaast at Basilikaata, an uun a süüdwaast Kalaabrien.

## Luke uk diar
Komodo Waraan

At **Komodo Waraan** (*Varanus komodoensis*) as a gratst slach faan Skolepkrepdiarten (Squamata) uun det onerorder faan a Anguimorpha (*Slikdiarten*). Jo lewe bluas üüb enkelten faan a Letj Sunda-Eilunen uun Indoneesien. Jo kön trii meeter lung wurd, an 70 kg swaar. Komodo Waraanen kön uk grat Tetjdiarten (Mammalia) jaage, auer hör bed giftag as.

Hat jaft diar wel noch son 3.000 bit 4.000 diarten faan.

## Leewentsrüm

## Luke uk diar
Waraanen

A **Waraanen** () san en skööl an en famile (Varanidae) faan Skolepkrepdiarten (Squamata) uun det onerorder faan a Anguimorpha. Jo lewe uun a troopen an subtroopen faan Afrikoo, Aasien an Austraalien. Enkelt slacher kön bit trii meeter lung wurd. Jo faal üüb mä hör aparte, diald tong. Diarmä kön jo smääk an "stirme". Hat jaft diar son 80 slacher faan.

## Leewentsrüm


## Slacher
V. auffenbergi – V. baritji – V. beccarii – V. bennetti – V. bitatawa – V. boehmei – V. bogerti – V. brevicauda – V. bushi – V. caspius – V. caudolineatus – V. doreanus – V. eremius – V. exanthematicus – V. finschi – V. flavescens – V. giganteus – V. gilleni – V. glauerti – V. glebopalma – V. hamersleyensis – V. jobiensis – V. juxtindicus – V. keithhornei – V. kingorum – V. komodoensis – V. kordensis – V. lirungensis – V. mabitang – V. macraei – V. marmoratus – V. melinus – V. mertensi – V. mitchelli – V. nebulosus – V. niloticus – V. olivaceus – V. ornatus – V. pilbarensis – V. primordius – V. reisingeri – V. rosenbergi – V. rudicollis – V. salvadorii – V. scalaris – V. semiremex – V. similis – V. spenceri – V. spinulosus – V. telenesetes – V. timorensis – V. varius – V. yuwonoi – †V. bolkayi – †V. dirus – †V. emeritus – †V. hofmanni – †V. hooijeri – †V. lungui – †V. marathonensis – †V. pronini – †V. rusingensis – †V. semjonovi – †V. sivalensis – †V. tyrasiensis – . . .

#### Enkelt slacher
* Komodo Waraan (*Varanus komodoensis*)

## Luke uk diar
Nuubisk Wüüst

At **Nuubisk Wüüst** as en wüüst uun Nuurduastafrikoo, diar fööraal uun a Sudaan leit. Hat as son 400.000 km² grat, an leit tesken a Niil an at Ruad Sia. Nuurdermuar slot at Araabisk Wüüst uun Egypten uun, diar uk mä tu a Araabisk Wüüsten hiart. Bias wüüsten san stianag mä berger.


Nubian lake Wadi H.jpg|bi a Niil


## Luke uk diar
Araabisk Wüüst

At **(Uast-)Araabisk Wüüst** (,  as en wüüst, diar fööraal uun Egypten leit. Hat as son 220.000 km² grat, an leit sowat tesken a Niil an at Ruad Sia. Süüdermuar slot at Nuubisk Wüüst uun a Sudaan uun, diar uk mä tu a Araabisk Wüüsten hiart. Bias wüüsten san stianag mä berger.


Desert-close-to-red-sea.jpg|naibi Hurghada
Kalawy Bay Desert 01 2008.JPG|naibi Kalawy Bay



## Luke uk diar
Araabisk Wüüsten

A **Araabisk Wüüsten** san en hialer rä wüüsten uasten an waasten faan't Ruad Sia.

Di ütjdruk woort oober uk naier faadet, an ment do man a wüüsten waasten faan't Ruad Sia.

Diar hiar tu:
; uasten faan't Ruad Sia:
* (Uast-)Araabisk Wüüst, Egypten (220.000 km²)
* Nuubisk Wüüst, Sudaan (400.000 km²)

; waasten faan't Ruad Sia
* Rub al-Khali, Saudi-Araabien (680.000 km²)
* Nefud, Saudi-Araabien (78.000 km²)

## Luke uk diar
Rub al-Khali

At **Rub al-Khali** () of **Grat Araabisk Wüüst** as en wüüst üüb't Araabisk Hualeweilun. Hat leit fööraal uun't süüdelk Saudi-Araabien, an as 680.000 km² grat. At Rub al-Khali as en sunwüüst, an hiart tu a Araabisk Wüüsten.

## Luke uk diar
Suart Wedwüfen

A **Suart Wedwüfen** (*Latrodectus*) san en skööl faan Koonkern (Arachnida) uun det order faan a Wääbkoonkern (Araneae). Hat jaft uun det skööl uk 'Ruad' an 'Witj' Wedwüfen. Enkelt slacher, fööraal a 'Suarten' san giftag.

## Slacher
L. antheratus – L. apicalis – L. bishopi – L. cinctus – L. corallinus – L. curacaviensis – L. dahli – L. diaguita – L. elegans – L. erythromelas – L. geometricus – L. hasselti – L. hesperus – L. hystrix – L. indistinctus – L. karrooensis – L. katipo – L. lilianae – L. mactans – L. menavodi – L. mirabilis – L. obscurior – L. occidentalis – L. pallidus – L. quartus – L. renivulvatus – L. revivensis – L. rhodesiensis – L. tredecimguttatus – L. thoracicus – L. umbukwane – L. variegatus – L. variolus
#### Enkelt slacher

Latrodectus.elegans.female.-.tanikawa.jpg|*[[Latrodectus elegans]]* (wiiftje)
Latrodectus.elegans.male.-.tanikawa.jpg|*[[Latrodectus elegans]]* (mantje)
Latrodectus.geometricus.female.-.tanikawa.jpg|*[[Latrodectus geometricus]]* (wiiftje)
Latrodectus.geometricus.male.-.tanikawa.jpg|*[[Latrodectus geometricus]]* (mantje)
Black Widow 11-06.jpg|*[[Latrodectus hesperus]]* (wiiftje)
LatrodectusHesperusMale.jpg|*[[Latrodectus hesperus]]* (mantje)
Latrodectus tredecimguttatus female.jpg|*[[Latrodectus tredecimguttatus]]* (wiiftje)
Latrodectus tredecimguttatus male.jpg|*[[Latrodectus tredecimguttatus]]* (mantje)

## Luke uk diar
Nefud

At **Nefud** of **Nafud** () as en wüüst üüb't nuurdelk Araabisk Hualeweilun. Hat leit uun Saudi-Araabien, an as 78.000 km² grat. Maden uun lei enkelt oaasen. Uun't Nefud leit fööraal ruad sun; hat hiart mä tu a Araabisk Wüüsten.

## Luke uk diar
Skarabäus

A **Skarabäus** (*Scarabaeus sacer*) as en slach faan Kraaben (Insekten) uun det famile faan a Bleedhurnkraaben (Scarabaeidae). Hi het uk *Pilendreier*, an woort son trii sentimeetern lung. A Skarabäus lewet trinjam't Madlunsia, uun Afrikoo an Fööraasien uun drüg regiuunen.

Лепешкар (2).JPG|A Skarabäus dreit njoks tu letj kuugler.


Iin uun a njokskuugler leit a Skarabäus sin aier.

## Ööders wat
Üs **Skarabäus** wurd uk Ual Egyptisk konststaken betiakent. Uun't Ual Egypten wiar di Skarabäus en sümbool för lok.

Hidden treasures 19.jpg
AmunhotepIIIAndQueenTiye-MarriageScarab BrooklynMuseum.png


## Luke uk diar
Loxosceles rufescens

At ***Loxosceles rufescens*** as en slach faan Koonkern (Arachnida) uun det order faan a Wääbkoonkern (Araneae). Hat woort 7,5 bit 9 mm lung, an as giftag.

Hat komt eegentelk faan't Madlunsia regiuun, as daalang oober üüb a hialer welt iinslebet wurden. An hat namt auerhun.

## Luke uk diar
Jüünekraab

At **Jüünekraab** of **Guardkraab** (*Phyllopertha horticola*) as en slach faan Kraaben (Insekten) uun det famile faan a Bleedhurnkraaben (Scarabaeidae). 

Jüünekraaben wurd son 8,5 bit 11 mm grat, an lewe uun Euraasien.

Diar wurd oober uk leewen noch ööder slacher üs *Jüünekraab* betiakent:
* (Amphimallon solstitiale)
* (Anomala dubia)
* (Mimela junii)
* (Rhizotrogus aestivus)
* (Rhizotrogus marginipes)
* (Serica brunea)

## Luke uk diar
Austraalisk Wüüsten

A **Austraalisk Wüüsten** san en hialer rä hiat wüüsten maden uun Austraalien. Jo nem sowat 18% faan't lunflaak iin, huar knaap hoker wenet. At iansagst stääd diar banen as Alice Springs.

Dialwiis san't uk *[[hualew wüüst]]en*, huar't dan an wan en betj rinjt, oober likes knaap wat huuch komt, auer't so hiat as. 

## Koorden

Deserts of Australia de.png|Wüüsten uun Austraalien
Klimazonen Australiens.svg|Kliima uun Austraalien

## Luke uk diar
Caprese Michelangelo

**Caprese Michelangelo** as en gemeen mä  iinwenern (Stant: ) uun't Prowins Arezzo uun a Toskaana, Itaalien.

Uun Caprese as di konstler Michelangelo Buonarroti bäären.

## Kwelen


## Luke uk diar
Moonkrepubliik Athos

At **Moonkrepubliik Athos** (neigreks: Άθως Áthos) as en orthodoks kluaster gemianskap uun Grichenlun. Hat as gratendials autonoom, an hiart ei tu ian faan a trataanj greks regiuunen.

**Athos** het uk di huuchst berag uun det regiuun mä en hööchde faan 2.033 meetern.

## Koord
Athos leit üüb en hualeweilun uun a nuurd faan't lun bi't Egeeis.

Athos in Greece.svg|Laag
Karta Athos.PNG|Koord mä a 20 kluastern


## Luke uk diar
Ioannina

**Ioannina** (, uk  of ; ; ) as at hoodstääd faan't greks Regiuun Epirus. Diar wene son 65.000 minsken. Uun't hialer gemeen Ioannina san't son 112.000.

Tu't gemeen Ioannina hiar sant 2010 uk noch Anatoli, Bizani, Ioannina Eilun, Pamvotida an Perama.

2011 Dimos Ioanniton.png|Laag uun Epirus



## Luke uk diar
Lamia (Stääd)

**Lamia** () as at hoodstääd faan't greks Regiuun Madel-Grichenlun. Diar wene son 47.000 minsken. Uun't hialer gemeen Lamia san't son 75.000.

2011 Dimos Lamieon.png|Laag uun Madel-Grichenlun.
Dodwell Thermopylae.jpg|A *Thermopylen* bi a küst hää hiat kwelen.

Tu't gemeen Lamia hiar:
* Gorgopotamos (Γοργοπόταμος)
* Lamia (Λαμία)
* Lianokladi (Λειανοκλάδι)
* Pavliani (Παύλιανη)
* Ypati (Υπάτη)

## Luke uk diar
Mytilini

**Mytilini** (, ) as en huuwenstääd üüb det greks eilun Lesbos. Hat as hoodstääd faan't eilun, an uk faan't hialer Regiuun Nuurdelk Egeeis. Diar wene son 30.000 minsken. Uun't hialer gemeen Mytilini san't son 38.000.

DE2019 Mytilinis.svg|Laag üüb't eilun Lesbos.
Mytilini dimos.png|Stääd an gemeen Mytilini.


## Luke uk diar
Tripoli (Grichenlun)

**Tripoli** (, iar: *Tripolis*) as at hoodstääd faan't greks Regiuun Peloponees. Diar wene son 30.000 minsken. Uun't hialer gemeen san't 47.000.

Uun Tripoli sat föl militeer.

2011 Dimos Tripolis.png|Laag uun't Peloponees


Tu't gemeen Tripoli hiar:
* Valtetsi (Βαλτέτσι)
* Korythio (Κορύθιο)
* Levidi (Λεβίδι)
* Mandinia (Μαντίνεια)
* Skyritida (Σκυρίτιδα)
* Tegea (Τεγέα)
* Tripoli (Τρίπολη)
* Falanthos (Φάλανθος)

## Luke uk diar
Sunklooken

A **Sunklooken** of **Blä Moonken** (*Jasione*) san en plaantenskööl uun det famile faan a Klookenbluumplaanten (Campanulaceae). Diar hiar son 15 slacher tu. Jo waaks uun Waasteuroopa an trinjam't Madlunsia.

## Slacher
J. bulgarica – J. cavanillesii – J. corymbosa – J. crispa – J. foliosa – J. heldreichii – J. idea – J. laevis – J. montana – J. orbiculata – J. penicillata – J. sphaerocephala – J. supina

#### Enkelt slacher
* Sunknoop (*Jasione montana*)

## Luke uk diar
Sunknoop

A **Sunknoop** of uk at **Beragneegelk** (*Jasione montana*) as en plaantenslach uun det famile faan a Klookenbluumplaanten (Campanulaceae). Hi wääkst uun Euroopa üüb skraalen grünj üüb a berger an uun dünem.

Bombus soroeensis - Jasione montana - Tallinn.jpg
Jasione-montana2.JPG
Jasione montana 3 RF.jpg


## Luke uk diar
Ermoupoli

**Ermoupoli** (, iar: **Ermoupolis** (Ερμούπολις)) as at hoodstääd faan't greks gemeen Syros-Ermoupoli, an uk faan't hialer Regiuun Süüdelk Egeeis. Hat leit üüb't eilun Syros, an diar wene son 11.000 minsken. Uun't hialer gemeen san't son 21.000. 

Syros emoupolis rathaus 240707.jpg
Ermoupolis, Syros island - Greece - panoramio.jpg


## Luke uk diar
Komotini

**Komotini** ( [], , ) as at hoodstääd faan't greks gemeen Komotini, an uk faan't hialer Regiuun Uast-Matsedoonien an Thraakien. Diar wene son 50.000 minsken. Uun't hialer gemeen san't son 67.000.

2011 Dimos Komotinis.svg|Laag uun't regiuun



## Luke uk diar
Kozani

**Kozani** (, an ) as at hoodstääd faan't greks gemeen Kozani, an uk faan't hialer Regiuun Waast-Matsedoonien. Diar wene son 40.000 minsken. Uun't hialer gemeen san't son 71.000.

2011 Dimos Kozanis.png|Laag uun't regiuun
Munkozani.jpg|Gemeen Kozani

## Luke uk diar
Euböa

**Euböa** (, ; , ) as 3.660 km² grat, an diar wen son 220.000 minsken (Stant: 2005). Hat as efter Kreeta at naistgratst eilun uun Grichenlun, an auer tau bragen mä't fäästlun ferbünjen. Euböa hiart tu't Regiuun Madel-Grichenlun (*Sterea Ellada*). 

Tu a Distrikt Euböa hiart uk noch det uastermuar eilun Skyros, an flook letjer eilunen.

## Luke uk diar
Acharnes

**Acharnes** (, ) as en greks gemeen an en gratstääd uun't Regiuun Attika naibi Atheen. För det eegentelk stääd woort uk di nööm **Menidi ** () brükt. Diar wene gud 100.000 minsken, an diarmä täält Acharnes/Menidi tu a gratst stääden uun't hialer lun.

2011 Dimos Acharnon.png|Laag uun't Regiuun Attika


## Luke uk diar
Otto faan Grichenlun

**Otto Friedrich Ludwig faan Wittelsbach** ( „Othon&nbsp;I. faan Grichenlun“, *&nbsp;1.&nbsp;Jüüne 1815 üüb Sloot Mirabell uun Salzburg; † 26. Jüüle 1867 uun Bamberg) wiar en Prens faan't Könangrik Bayern, an faan 1832 bit 1862 di iarst Greks Könang efter't Greks Rewolutsion.


Joseph Karl Stieler - Duchess Marie Frederike Amalie of Oldenburg, Queen of Greece.jpg|Amalie faan Oldenburg
Peter von Hess 005.jpg|Otto rat iin uun Nafplio
Hellenic Parliament from high above.jpg|Sloot faan Atheen (diar as daalang at parlament)



## Luke uk diar
Rüsk-Osmaans Kriich 1828–1829

A **Rüsk-Osmaans Kriich 1828–1829** ging turag üüb det Greks Rewolutsion. At Rüsk Keiserrik sted bi a (krastelk orthodoks) Greksen. Tuleetst haa a Osmaanen ferleesen, an at Könangrik Grichenlun küd grünjlaanj wurd.

## Luke uk diar
Chalkida

**Chalkida** (, iar: **Chalkis**, ) as at hoodstääd faan det greks eilun Euböa. Uun det eegentelk stääd wene son 65.000 minsken, uun't hialer gemeen Chalkida san't son 100.000. Diarmä hiart Chalkida tu a gratst stääden uun't hialer lun.

2011 Dimos Chalkideon.png|Laag uun't Regiuun Madel-Grichenlun


## Luke uk diar
* Aristoteles hää uun Chalkida lewet.
Greks Rewolutsion

At **Greks Rewolutsion** of a **Greks Freihaidskriich** (1821–1829) wiar en apstant faan a Greksen jin't Osmaansk Rik för en suwereen Grichenlun. A Greksen füng halep faan Frankrik, at Ferianagt Könangrik (doomools noch tuup mä Irlun), an uk faan't Rüsk Keiserrik. A gratmäächten ging det ei so föl am a Greksen, man muar diaram, at Osmaansk Rik turag tu slauen.

A 25. Marts 1821 begand det rewolutsion, an di dai woort daalang noch iaret üs natsionaal feierdai.

Uk Harro Harring faan Nuurdfresklun hää för a Greksen streden.

A greks woolspröök het: Ελευθερία ή Θάνατος / Elefthería i thánatos, an det ment "freihaid of duas". Det klangt jüst so üs di nuurdfresk woolspröök: Leewer duad üs Slaaw.

Alexander2.jpg|Alexander Ypsilantis, uunfeerer faan't rewolutsion.
Administrative Divisions Greece 1833 de.svg|Könangrik Grichenlun 1833, Könang Otto faan Grichenlun


## Luke uk diar
Athens (Georgia)

**Athens** as en stääd uun a nuurd faan a US bundesstoot Georgia. Hat leit bi a Oconee River. Diar wene son 127.000 minsken. Uun't Metropolregiuun Athens–Clarke County san't son 215.000.

Athens as sasterstääd faan Atheen uun Grichenlun.

## Luke uk diar
Cusco

**Cusco** (ööder skriiwwiisen **Cuzco**; üüb Quechua **Qusqu** of **Qosqo**; **Kusko**) as at hoodstääd faan't Department of Regiuun Cusco an't Prowins Cusco uun Peruu. 

Cusco wiar hoodstääd faan't Inkarik, an as daalang en UNESCO weltarewdial. Faan Cusco ütj woort hal det ual Inka stääd Machu Picchu besoocht.

## Luke uk diar
Vinaròs

**Vinaròs** (spoonsk *Vinaroz*) as en stääd an gemeen uun Spoonien nuurden faan Valencia uun't Prowins Castellón. Hat leit bi't Madlunsia an hää en wichtagen huuwen. Diar wene son 30.000 minsken.

Coat of Arms of Vinaròs.svg|Woopen
Porta principal Església Vinaròs.jpg|Església Vinaròs


## Luke uk diar