open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dünemfisel

At **Dünemfisel** of **Strunfisel**,  **Ströntistel** (*Eryngium maritimum*) as en plaantenslach uun't famile faan a Skiremplaanten (Apiaceae).

## Beskriiwang

Det 10 bit 40 cm huuch dünemplaant as mä en 2 m jipen starken rut fääst mä a grünj ferwoksen. At dünemfisel hää en hunfol twiigen mä stif, borag blä-green bleeden. Jo bleeden haa en witjen kaant an luup üüb't aanj spas tu. At hialer plaant as blä-witj faan waaks auertaanj. A bloosen stun nai tuup üs uun en kurew.
At dünemfisel bleut faan Jüüne bit Oktuuber an fermuaret ham troch flenerker an ööder insekten. At siad woort faan a winj widjer draanj.
At waaks suragt diarför, dat det plaant ei ütjdrüget. An jo hard an stif bleeden kön en sturem mä sunstoof ütjhual.


## Föörkemen

Jo plaanten fanjst dü bi a weederkaant uun Euroopa. Jo waaks uun en saalten grünj üüb a witjdüner. Dünemfisler stun miast tuup mä halembosker.
Enkelt föörkemen jaft at al goorei muar, diaram san's üüb't 'Ruad List' kimen. At dünemfisel brükt föl saalt, diaram koon't üüb grä- an bründüner ei lewe. Uk det beplaantin faan a witjdüner koon hat ei ferdreeg.

## Literatüür
* ****, en dachtang faan Jens Mungard

## Ferwisang efter bütjen
Düner

En **dün** as en huug ütj sun, di faan a winj tuupstöwen wurden as.

## Föörkemen

Am dat en dün waaks koon, brükt hat sun an knaaphaid faan plaanten. Diaram kem jo fööraal uun drüg regiuunen föör, man uk diar, huar a plaanten ei so gau waaks kön üs diar nei sun tu komt.

## Düner bi a [[Weestsiie|Nuurd-]] an [[Uastsia]]

* En *primeerdün* stäänt tesken weederskaant an dünemkaant an as so gud üs goorei bewoksen.

* En dün, wat knaap mä halem bewoksen an ei stabiil as, het *witjdün*.

* En stabiil dün, wat starker bewoksen as, het *grädün*.

* Wan diar muar plaanten tu kem an am di sun knaap noch sä koon, sait am diar *bründün* tu.

## Banendüner
* Kem ütj a istidj, stun uun't banlun an san bewoksen.
* Kem uk föör, huar't mä a büürerei üüb skraalen grünj uun Nuurdsjiisklun auerdrewen wurden as. (Luke uk bi: Hias.)

## Slacher faan düner

* *Sakeldün* of uk *Barchan*: Komt föör uun drüg kliima, sjocht ütj üs en sakel an sticht uun luv flaak uun an fäält uun lee stark uf. Jo sakelaanjer waanre gauer üs di maden.

* *Paroobeldün*: Komt föör uun hualewdrüg kliima, sjocht uk ütj üs en sakel, man jo sakelaanjer waanre ei so gau üs a maden, auer jo al en betj bewoksen san.

* *Swäärsdün*: Komt föör, huar föl sun uunleewert woort an a winj fööraal ään wai weit, as lung an smääl an wääkst swäärs tu a winj.

* *Loongsdün*: Komt föör, huar ei so föl sun uunleewert woort an a winj konstant as, as uk lung an smääl an koon 100 m huuch wurd.

* *Draadün*: Komt uun a Sahara föör, as grat an stabiil. Draas san banendüner.

* *Krüsdün* of uk *Stäärdün*: Komt föör, huar föl sun uunleewert woort an a winj auer't juar wakselt.

## Ferwisang efter bütjen
Elektritsiteet

**Elektritsiteet** as en wurd för ales uun a füsiik, wat mä't elektrisk lääs tu dun hää. Det koon uun rau wees of uk uun faard. 

## Iindialang
* **[[Elektrisk lääs]]** - as det eegenskap faan atomaar dialen so üs elektroonen (negatiif apleesen) an protoonen (positiif apleesen). Det traad wichtag atomaar dial san a neutroonen, jo hual nian elektrisk lääs. Det elektrisk lääs woort uun Coulomb (C) meeden.
* **[[Elektrisk struum]]** - as det faard faan elektrisk apleesen dialen an woort uun Ampere (A) meeden. Troch elektrisk struum komt'at tu en magneetisk fial.
* **[[Elektrisk fial]]** - as det eegenskap faan elektrisk leesen dialen an woort mä tau füsikaalisk gratin beskrewen: At elektrisk späänang, meeden uun Volt (V) an at elektrisk werk (= energii), meeden uun Joule (J) of Newtonmeeter (Nm) of Wattsekund (Ws). 
* Soloong nään struum lääpt, snaaket'am faan elektrostaatik, ööders faan elektrodünaamik.

## Luke uk diar
* Jåchtdioode
* Mötjstande
* Struum - lååsting - energii (frasch)
* Stroom - Stroomkraft - Energii (sölring)
Emil Hansen

**Emil Hansen** - uk Emil Mååler nåmd, tuläid di 23. Januar 1875 önj Klookris, störwen di 29. Oktoober 1955 önj Loonham.

Hi heet dachte schraawen:
Erfurt

**Erfurt** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Tüüringen. Jü stää heet 213.692 inboogere (2020).

## Kwäle
Erlangen

**Erlangen** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Bayern. Jü stää heet 112.385 inboogere (2020).

## Kwäle
Ernst Löfstedt

**Ernst M. H. Löfstedt** (* 13. 12. 1893 önj Kristianstad, † 21. 10. 1978 önj Uppsala) wus en wichtien unersäker foon e nordfrasche spräke.
 
## Laawen
Löfstedt wus tulaid 1893 önjt Swärik än ål as studänt bai profäsor E.A. Kock in Lund footed hi di ploon, dåt frasch foon e Hålie tu studiiren. Önjt iir 1921 ging hi dan eefter e Nees än schriif deer 1922 en diploomårbe am. Deerbai fün hi üt, dåt da dialäkte foon e Hålie foole mör önjgram wjarn as da foon e fååstewål. Deeram studiird hi 1923 än 1924 uk di dialäkt foon e Hoolme, wat ai sü wid ouf foon e Hålie bai e küst läit.

Hi mååged dan 1928 deerma san doktor ma e histoorisch lüdliir, weer dan 1931 nuch en tweed biinj tuköm, as hi wi mör materjool soomeld häi. Tubai lüdhistoorische betråchtinge önjthüülje sin böke uk maning etymoloogische ferhoonlinge, wat uk for oudere da frasche dialäkte wichti san. Lääser wörd Löfstedt profäsor önj Uppsala, weer hi dan uk nuch mör am frasche sååge publisiird.

## Wärke
* Ernst Löfstedt, Die nordfriesische Mundart des Dorfes Ockholm und der Halligen, I. Lund 1928.
* Ernst Löfstedt, Nordfriesische Dialektstudien. Lund/ Leipzig 1931. {As 2. biinj foon Löfstedt 1928}.
* Ernst Löfstedt, Beiträge zur nordseegermanischen und nordseegermanisch-nordischen Lexikographie. Önj: Niederdeutsche Mitteilungen 19-25
* Ernst Löfstedt,  Zum bestimmten Artikel in den inselnordfriesischen Mundarten von Föhr und Amrum, Almqvist & Wiksell 1964.

## Literatuur
* H.T.J. Miedema, *Paedwizers fan de Fryske filology*, Ljouwert/Leeuwarden 1961. sid 247.
* Handbuch des Friesischen, Tübingen 2001, sid 23ff.
* Århammar, N.R., Ernst Löfstedt, Leben und Werk (mit einer Bibliographie) Us Wurk 30 (1981), 79-100.

## Kiik uk deer
* Kort biografii önjt Riksarkivet, Sweeden
Essen

**Essen** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen, önj di Düsseldorf Regiiringsdistrikt. Jü stää heet 582.760 inboogere (2019).

## Kwäle
Elkoon

At **Elkoon** (*Zoarces viviparus*) as en slach faan Bianfasker uun a Nuurdatlantik an lewet tesken 49° und 72° Nuurd bi temperatuuren faan 3 bit 15°C. Elkooner hiar tu a Barschoortagen (Perciformes).

## Beskriiwang
Elkooner lei nian aier, a jongfask kem laben üüb a welt.

## Ferwisang efter bütjen
Hoodsidj-öömrang-ual

jaft at al uun't .

**** Kategoriien jaft at uun't .







**Hü skal Dan nei artiikel het?**

 type=create
 width=40
 bgcolor=#ffffff
 preload=Template:Standard content for new page
 editintro=Template:Instructions
 default=



----
**<big>Ööder Wikimedia Projekten</big>**

----
Hanel

**Hanel** as det bütjin faan waaren. Tuiarst haa a minsken stak am stak bütjet, ferlicht ian knif för tau skaier. Leeder as det bütjin ufliaset wurden faan kuupin an ferkuupin, det ging oober iarst, üs det jil apkaam.

## Enkelt artiikler diartu
* Hanse
* Hark Olufs, slaawenhanel
* Bronsetidj
* Woor
Estlönj

**Estlönj** as en lönj önjt nordååsten foon Euroopa. Et as et nordlikst lönj foon da tra baltische stoote. Sunt di 1. moi 2004 as Estlönj lasmoot foon e Europäisch Unjoon. Estlönj as foon e fläche amenbai sü grut as Dånmark.

Dåt grutst ailönj as Saaremaa.

## Histoori
Estlönj wörd suwereen di 24. önj e Biikenmoune 1918. Foon 1940 tu 1941 än foon 1944 tu 1991 wörd et lönj foon e Sowjetunion beseet. Önj di Oudere Wråålkrich wörd et foon 1941 tu 1944 foon Tjüschlönj beseet. 

## Politiik
Estlönj as sunt 2004 lasmoot foon e Europäisch Unjoon.

## Haanewisenge eefter büten
* Eesti Instituut - Estnische Kultuurinstituut ''aingelsch

## Kwäle
Hualewsnep

At **Hualewsnep**,  **huulef snäp**,  **Stönk** (*Lymnocryptes minimus*) as en fögelslach uun't famile faan a Snepen (*Scolopacidae*). 

Hat as di di iansagst slach uun't skööl faan a Hualewsnepen (*[[Lymnocryptes]]*).

## Bilen

Lymnocryptes minimus MHNT.jpg|Ai faan *Lymnocryptes minimus*
Jacksnipe10.jpg|Tiaknang faan en Hualewsnep


## Luke uk diar
Euroopa

**Euroopa**









**Euroopa** as en weltdial an hiart tuup mä Aasien tu Euraasien.

## Lunen uun Euroopa

### Ööder lunen an regiuunen mä ferbinjang tu Euroopa



### Lunen an regiuunen uun [[Afrikoo]], diar poliitisk tu [[Euroopa]] hiar
&nbsp;&#124;
 Îles Éparses&nbsp;&#124;
 (Hoodstääd Santa Cruz de Tenerife)&nbsp;&#124;
 (Hoodstääd Funchal)&nbsp;&#124;
 (Hoodstääd Mamoudzou)&nbsp;&#124;
&nbsp;&#124;
 (Hoodstääd Saint-Denis)&nbsp;&#124;
 (Hoodstääd Jamestown)

*Komentaaren:*


## Indialang faan Euroopa

* Madeleuroopa
* Nuurdeuroopa
* Süüdeuroopa
* Süüduasteuroopa
* Uasteuroopa
* Waasteuroopa

## Luke uk diar
* Europeesk Unioon
Hurnüül

At **Hurnüül**,   **hornööl** (*Asio otus*) as en fögelslach uun't famile faan a Kadüülen (*Strigidae*). 

## Ferwisang efter bütjen
Hääfbaker

A **Hääfbaker**,  **grut heefbaker**, **grut heefbäker**,  **Skriiltiarnk** (*Sterna caspia*) hiart tu at fögelfamile faan a Bakern* (*Sternidae*). 

== Bilen ==
<gallery>
Caspian_Tern_Seneca_Falls_2.jpg|*Hääfbaker* uun a loft.
Hydroprogne caspia MHNT.ZOO.2010.11.127.3.jpg|Ai faan *Hydroprogne caspia'' - MHNT
Skräntärna - Sterna caspia - 2011.jpg|thumb|Ual- an jongfögel


## Ferwisang efter bütjen
Huuchweeder

**Huuchweeder** as di huuchst weederstant uun en tidjenregiuun tesken flud an ääb. Faan ian huuchweeder tu't naist fergung amanbi 12,5 stünj. Bi fol- an neimuun lääpt det huuchweeder en betj huuger ap üs normool, do haa wi spring.

## Luke uk diar
* Tidjen
* Sturemflud
Hääfkub

At **Hääfkub**,  **heefkub**,  **hålifoomen**, **heefkub**, **månteldreeger** (*Larus marinus*) hiart tu at fögelfamile faan a Kuben (*Laridae*). 

## Kwelen


## Ferwisang efter bütjen
Hålie

Tu Nordfraschlönj hiire tiin **hålie**, nåån, eentlik san et mån nüügen, dan jü iin as ål loonfååst wörden. Ouers jü håt nuch likes Hamburjer Håli.
En håli as wat apårtis, dan et as en luurlatj ailönj, wat oofting ai maner as 40 tooche önjt iir blånk stoont. Dåt säit huum, wan e "Blånke Hans" ouer e hiilj håli fårt, ap tu e wärwe krüpt an wilms uk inönj e hüsinge låpt. Ouers di kamt uk ai sani önjluupen, an di as uk ai seeft. Wan e storm ai höölt an wöölt, dan koon huum uk tu fötjs besäke. Ouers suk schal huum uler åliine düünj, ouers önj en füli ma en fäärer, wat gödj beschiis wiitj. Dåt flåch an äiwen wåt ma da maning priile koon fårlik weese! Iirtids såch en håliwärw sü üt: En feeding ma dränkwååder läit önj e mal foon e wärw. Aw jüdeer wärw lade lunge rae foon dise. Dåt wus iir et bråning/iiljing for da hålimanschne an wörd üt küschit an strai mååged an smiitj en gouen hatj ouf. Sunt 1961 hül et ålgemiin dise-måågen ap, dan e hüsinge füngen eefter e stormflödj foon 1962 moderne oune. Da naie hüsinge san foole huuger an stääwier mååged wörden.

## Hålifrasch / Mooring
*Uallöön / Üülönj
*De Nees / Lungnees
*De Huuge / E Huug
*De Grööe / Grooe
*Haabel / Haabel / Hābel
*? / Norderuug
*? / Hamburjer Håli
*Lätj Moor / Latj Moos
*Saruug / Sööderuuge
*? / Südfål

= Weblinks =
*Stiftung Nordfriesische Halligen
*Nordsee-Tourismus-Service
Hünjer

A **Hünjer** (*Canidae*) san en famile faan Tetjdiarten (Mammalia) an hiar tu a Ruuwdiarten (Carnivora).

## Slacher
### Onerfamile [[Echt Hünjer]] (''Canini'')

: *Atelocynus*
:: *Atelocyon microtis*

: Wulwer (*Canis*)
:: *Canis adustus*
:: *Canis anthus*
:: Gulschakaal (*Canis aureus*)
:: *Canis dirus* (†)
:: Kojoot (*Canis latrans*)
:: Wulew (*Canis lupus*)
::: Dingo (*Canis lupus dingo*)
::: (Hüs)hünj (*Canis lupus familiaris*)
:::: Weederhünj
:: Ruad Wulew (*Canis rufus*)
:: *Canis mesomelas*
:: *Canis simensis*

: *Cerdocyon*
:: *Cerdocyon thous*

: *Chrysocyon*
:: *Chrysocyon brachyurus*

: *Cuon*
:: *Cuon alpinus*

: *Dusicyon* (†)
:: *Dusicyon australis*

: *[[Lycalopex]]*
:: *L. culpaeus*, Andenschakaal
:: *L. fulvipes*, Darwinfoos
:: *L. griseus*, Grä andenfoos, Patagoonisk foos, Chilla
:: *L. gymnocercus*, Pampasfoos
:: *L. sechurae*, Sechurafoos
:: *L. vetulus*, Brasiliaans foos

: *Lycaon*
:: *Lycaon pictus*

: *Nyctereutes*
:: *Nyctereutes procyonoides*

: *Speothos*
::*Speothos venaticus*

### Onerfamile [[Echt Foosen]] (''Vulpini'')
: *Otocyon*
:: *Otocyon megalotis*

: *Urocyon*
:: *Urocyon argenteus*
:: *Urocyon littoralis*

: Foosen (*Vulpes*)
:: *Vulpes bengalensis*
:: *Vulpes cana*
:: *Vulpes chama*
:: *Vulpes corsac*
:: *Vulpes ferrilata*
:: *Vulpes pallida*
:: *Vulpes rueppelli*
:: Polaarfoos (*Vulpes lagopus*, =*Alopex lagopus*)
:: *Vulpes macrotis*
:: *Vulpes velox*
:: Ruad Foos (*Vulpes vulpes*)
:: Fenek (*Vulpes zerda*)

## Ferwisang efter bütjen
Europäisch Unjoon

Jü **Europäisch Unjoon** unti *EU* (de. *Europäische Union*), internasjonåål mååsttid *EU*, as en internasjonåål organisasjoon, jü bestoont üt europäische stoote. Jü originool unjoon as 1992 grünläid eefter di fertråch foon Maastricht. Jü unjoon ås jü nü as, as basiird aw e fertråch foon Nice (feebruaar 2003). Jü Europäisch unjoon heet 447 milion önjboogere (2020), än en gebiit foon 4.233.262 km2.

## Histoori
1957 onertiikneden Bälgien, Frånkrik, Itaalien, Luksemborj, e Neederlönje än dåt Bundesrepubliik Tjüschlönj en oufkaamen önj Room, wat dåt Europäisch Wirtschapsgemiinschap (EWG) än en toolunioon grünläid. 1973 Dånmark, dåt Feriind Kiningrik än Irlönj wörden lasmoote. 1981 wörd Griikenlönj lasmoote, dan wörden 1986 uk Spaanien än Portugal lasmoote. Dåt Tjüsch Demokraatisch Republiik wörd 1990 lasmoot, as et een diilj foon dåt widerferiind Tjüschlönj wörd. Dåt EWG wörd dåt Europäisch Unjoon eefter en oufkaamen önj Maastricht önjt iir 1992. Da näiste lönje, wat lasmoote wörden, wjarn Ååstenrik, Finlönj än Swärik (1995). Dåt grutst ütwidering wus önj't iir 2004, as tiin stoote (Estlönj, Letlönj, Litauen, Malta, Poolen, Tschechien, Sloweenien, e Slowakäi, Ungarn än Zypern) lasmoote wörden. 2007 wörden Bulgaarien än Rumäänien lasmoote. Di naist lasmoot wus Kroatien, wat 2013 dåt EU baiträtj.

Sunt 1957 treese tou lönje foon dåt EWG/EU üt: Gräinlönj (1985, eefter en följksoufsteeming önj't iir 1982) än dåt Feriind Kiningrik (2020, eefter en följksoufsteeming önj't iir 2016).

## Lasmoote
Diling (2022) jeeft et 27 lasmoote:
#  Ååstenrik (sunt 1995)
#  Bälgien (sunt e began)
#  Bulgaarien (sunt 2007)
#  Dånmark (sunt 1973)
#  Estlönj (sunt 2004)
#  Finlönj (sunt 1995)
#  Frånkrik (sunt e began)
#  Griikenlönj (sunt 1981)
#  Republiik Irlönj (sunt 1973)
#  Itaalien (sunt e began)
#  Kroaatien (sunt 2013)
#  Letlönj (sunt 2004)
#  Litauen (sunt 2004)
#  Luksemborj (sunt e began)
#  Malta (sunt 2004)
#  da Neederlönje (sunt e began)
#  Poolen (sunt 2004)
#  Portugal (sunt 1986)
#  Rumäänien (sunt 2007)
#  Sloweenien (sunt 2004)
#  jü Slowakäi (sunt 2004)
#  Spaanien (sunt 1986)
#  Swärik (sunt 1995)
#  Tjüschlönj (sunt e began)
#  Tschechien (sunt 2004)
#  Ungarn (sunt 2004)
#  Zypern (sunt 2004)

Iir lasmoote wjarn dåt Feriind Kiningrik (1973-2020) än Gräinlönj (1973-1985). Ma Albaanien (sunt 2020), Montenegro (sunt 2012), Nordmazedonien (sunt 2020) än Serbien (sunt 2014) luupe ferhoonlingen, lasmoote tu wården. 

E Ukraine, Georgien än Moldaawien heewe ja 2022 amt lasmootschap bewürwen.

Ferhoonlingen ma't Türkäi wårde sunt 2018 unerbräägen.

## Europäisch Komisjoon

Jü *Europäisch Komisjoon* as jü eksekutiiw foon dåt Europäisch Unjoon. Jü sloit ruchtsforschrafte for, seet äntschiisinge am, hålt da EU-oufkaamene in än forwåltet et däisgeschäft foon dåt EU. E präsidäntin foon e komisjoon sunt 2019 as Ursula von der Leyen. Jü as 2024 nuch iinjsen weelet wörden.

## Sii uk
* Euroopa
* Schengen-Rüm

## Linke
* Europäisch Unjoon
Swaampen (Fungi)

**Swaampen** (lat. *Fungi*) san en rik (lat. *Regnum*) faan a biologii an hiar tu a eukariooten. Miast seenk wi am hünjmotsen, diar hiar oober uk noch en hiale rä ööder slacher tu a swaampen.

## Ufdialangen
* Ascomycota, Basidiomycota (= Dikarya)
* Glomeromycota 
* Öödern: Blastocladiomycota, Chytridiomycota, Cryptomycota, Entomophthoromycota, Microsporidia, Monoblepharidomycota, Neocallimastigomycota 

## Enkelt klasen, ordern, familin, sköölen an slacher

; Hünjmotsen (Agaricomycetes)

* Agaricales

* Boletales
: Boletaceae
:: (*Boletus*)
::: Stianswaamp (*Boletus edulis*)

* Cantharellales
: Cantharellaceae
:: (*Cantharellus*)
::: Höönkum (*Cantharellus cibarius*)

* Polyporales
: Fomitopsidaceae
:: Buumswaampen (*Fomitopsis*)
::: *[[Fomitopsis betulina]]*, Birkenswaamp

; Eurotiomycetes, *[[skemel]]*
* Eurotiales
: Trichocomaceae
:: *Penicillium*
::: *[[Penicillium camemberti]]*, diar woort Camembert sees mä maaget
::: *[[Penicillium chrysogenum]]*, diar woort det medesiin Penitsiliin mä maaget

; Lecanoromycetes
* Lecanorales
: Cladoniaceae
:: *[[Cladonia]]*
::: Rendiartmöösk (*Cladonia rangiferina*)

;  Pezizomycetes
* Pezizales
: Morchellaceae
:: Morcheln (*Morchella*)
::: *Morchella esculenta*

; Saccharomycetes
* Echt Kwegels (Saccharomycetales)
: Saccharomycetaceae
:: Sokerswaampen (*Saccharomyces*)
::: Kwegels Kweeken (*Saccharomyces cerevisiae*)

; Sordariomycetes
* Diaporthales
: Gnomoniaceae
:: *Cryptodiaporthe*
::: *Cryptodiaporthe populea*, befäält at buark faan Papeln
* Hypocreales
: Clavicipitaceae
:: *Claviceps*
::: Meelhurn (*Claviceps purpurea*)
* Ophiostomatales
: Ophiostomataceae
::  *Ophiostoma*
::: *Ophiostoma ulmi* an *Ophiostoma novo-ulmi*, befäält Iipern
::: *Ophiostoma piliferum*, maaget holt blä.

; Zygomycetes, *[[skemel]]*
* Mucorales
: Mucoraceae, Rhizopodaceae 
:: *Rhizopus*
::: Bruadskemel (*Rhizopus stolonifer*)

## Luke uk diar
Hüsem

**Hüsem** as e hoodstää foon e Kris Nordfraschlönj (Slaswik-Holstiinj), deer booge amenbai 22.000 manschne. Theodor Storm wus önj Hüsem tuläid. Hi jäif e stää di bainoome "jü gra stää bait heef". 

## Geografii
Hüsem läit önjt sööden foon e Kris Nordfraschlönj, jüst tut norden foon Ääderstää. Döör e stää låpt e Hüsemer Ou foont ååsten eeftert weesten än üt önj e Heewer Struum. Jü wårt döör en slöös tut heef sääkerd. Twasche Hüsem än et heef lade nuch di Porekuuch (iirtids uk Nordhüsemer Kuuch) än di Dockkuuch. Di Gräine Küstwäi gungt uk döör e stää.

### Kliima

### Stäädiile
Stäädiile:
* Hälbel (Halebüll)
* Hukensbel (Hockensbüll)
* de Lün (Lund)
* Kilsborj (Kielsburg)
* Naistää (Neustadt)
* Porekuuch (Porrenkoog)
* Rööms (Rödemis)
* Schööbel (Schobüll)
* Träimeelne (Dreimühlen)
...än oudere.

## Histoori
1362 heet e "Grote Mandränke" wide diile foon e küst ouerspäild. Dåt lönj wörd ütenouderraawen, ailönje san fersünken, loonsträäge wörden uner wååder seet än Hüsem wörd ouer nåcht tu en huuwenstää. Da Hüsemer hääwe et njüted än måågeden en mårktplåts. Woore köön diräkt foon fiire stäänge awt schap eefter Hüsem transportiird wårde.(1409)

## Politiik
Hüsem heet en stääferordnedkoleegium.

E CDU än FDP hääwe en frakschoonsgemiinschap.

;Bürgermäistere
* Martin Kindl (CDU; sunt 2018)

### Süsterstääse
*  Kidderminster önj Worcestershire, Ainglönj, Grutbritanien, sunt 1977.
*  Heiligenstadt önj Tüüringen, sunt 1990.
*  Trzcianka (Schönlanke) önj Poolen, sunt 1961.
*  Gentofte önjt Dånsch, sunt 1982.

## Ferkiir
Önj Hüsem drååwe tra boonliinje: (1) e Mjarschboon, wat Weesterlönj aw Sal än Tuner önjt Dånsch ma Elmshorn önj e Kris Pinnebärj ferbant, (2) e Boonliinje Hüsem-Båd St. Peter-Urdem, wat döört huulewailönj Ääderstää fjart, än (3) e Boonliinje Hüsem-Kil, wat döör e stääse Slaswik än Ransborj tu e ååstküst foon Slaswik-Holstiinj fjart.

## Kultuur
* Nicolaus-Bruhns-Chor (sunt 2018)

### Musee'e
* Theodor-Storm-Hüs wus Theodor Storm sin hüs. 
* Schapfårdsmuseeum Nordfraschlönj.
* Ååstenfälj Börehüs.
* Sloot for Hüseum
* Pole-Poppenspäler-Museum
* Jülhüs Hüsem

## Kånde manschne
* e schriwstere Theodor Storm (1817-1888), Margarete Böhme (1867-1939) än Dörte Hansen (* 1964) san önj Hüsem tuläid. Di fäärnge schriwer Arfst Arfsten (1812-1899) booged maning iirnge önj e stää.
* e diamanthoonler Ludwig Nissen (1855-1925) wus uk önj Hüsem tuläid. Hi wus grünleeder foon't Ludwig-Nissen-Hüs (nü dåt Nordfraschlönj Museeum. Nissenhüs Hüsem.
* e sosioloog Ferdinand Tönnies (1855-1936) ging tu schölj önj Hüsem.
* di barok-komponist Nikolaus Bruhns (1665-1697) wus muusiker önj e Marienschörk.
* Kining Abel foon Dånmark (1218-1252) wörd aw e näide foon Hüsem ambroocht.

## Bile

Wiiser_ön_Bräist_003.JPG
Husumhafenmitwasser.jpg|Di huuwen foon Hüsem


## Referäntse


## Kiik uk deer

*   uun't *Nordfriesland Lexikon* faan't NFI
Fasaan

At **Fasaan**,  **fasaan**, **fasoon** (*Phasianus colchicus*) as en fögel uun't fasaanenfamile *Phasianidae*. 

## Bilen

Phasianus_colchicus_-Rutland_Water_-female-8.jpg|*Fasaan*, en han.
Phasianus colchicus MHNT.jpg|Ai faan *Phasianus colchicus*
Phasianus colchicus MHNT Skeleton.jpg|Knookenbau


## Luke uk diar
Hüssparag

A **Hüssparag**, **Sparag**,  **hüsspåri**, **gra spåri** (*Passer domesticus*) as en sjongfögel an hiart tu at fögelfamile faan a Sparger (*Passeridae*). 

## Bilen

Spatzen_beim_Sandbaden.jpg|*Sparger* bi't baasin uun sun.
Passer domesticus domesticus MHNT.ZOO.2010.11.208.jpg|Aier faan *Passer domesticus domesticus*


## Ferwisang efter bütjen
Hüsswaalk

At **Hüsswaalk**,  **bousemswulk**, **-swoolk** (*Hirundo rustica*) hiart tu at fögelfamile faan a Swaalken (*Hirundinidae*). 

## Bilen

Hirundo_rustica_Rauchschwalbe1.jpg|Jöönkin uun't nääst.
Hirundo rustica MHNT.jpg|Aier faan *Hirundo rustica*


## Luke uk diar
Faskiarn

A **Faskiarn**,  **faschoodler**, **faschjarn**, **fascharn**, (*Pandion haliaetus*) as en Gripfögel (Accipitriformes) uun't famile faan a Pandionidae. 

## Bilen

Pandion_haliaetus_%26_buteo_buteo_am.jpg|Lachts en *faskiarn*, rochts en *[[müsensiif]]*.
Pandion haliaetus MHNT.ZOO.2010.11.93.9.jpg|*Pandion haliaetus* - MHNT
Wild Pandion.jpg|*Pandion cristatus*


## Onerslacher
: *P. h. carolinensis*
: *P. h. haliaetus*
: *P. h. ridgwayi*

: (*P. h. cristatus* = *Pandion cristatus*)

## Luke uk diar
* Iarner

## Ferwisang efter bütjen
Fasker

Efter't taksonomii faan a biologii wurd a **Fasker** (Pisces) tu tau "rän" faan diarten iindiald:
* Bianfasker (Osteichthyes)
* Graselfasker (Chondrichthyes)

## Ufstamang
 

Ei tu a Fasker hiar a "Tjaapluasen" (*Cyclostomata*) of (*Agnatha*), uk wan's so ütjsä:
: Njügenuugen (*Petromyzonta* of uk *Petromyzontida*)
: Slimialer (*Myxinoidea*)

## Luke uk bi Bianfasker

## Luke uk bi Graselfasker

## Luke uk diar
Iarner

A **Iarner** of **Aarner**,  **oodler**, **jarn** san grat gripfögler. Jo san oober nian order of famile faan fögler uun't süstemaatik faan a biologii. 

## Enkelt slacher

:Order: Gripfögler (*Accipitriformes*)

:: Tu't famile faan a Hanjügern (*Accipitridae*) hiar:
::: Raidiarn (*Circus aeruginosus*)
::: Gusiarn (*Haliaeetus albicilla*)
::: Witjhoodet Iarn (*Haliaeetus leucocephalus*)
::: Haast san Iarn (*Hieraaetus moorei*) †

:: Tu't famile *[[Pandionidae]]* hiar:
::: Faskiarn (*Pandion haliaetus*)


Seeadler-flug.jpg|*Gusiarn*
Rohrweihe2.JPG|*Raidiarn*
2010-bald-eagle-kodiak.jpg|*Witjhoodet Iarn*
OspreyNASA.jpg|*Faskiarn*


## Luke uk diar
* Bundesfersiinstkrüs
Feer

**Feer** as en nuurdfresk eilun. At leit tesk Sal, Oomram, Lungnees an a feesteeg an as sowat 86 km2 grat. Üüb Feer wurt fering snaaket.

## Geografii
Feer leit tu’t süüduasten faan Sal, tu’t uasten faan Oomrem an tu’t nuurden faan a Haligen. Det as det füftgratst eilun uun Tjiisklun an naistgratst eilun uun det tjiisk dial faan a Nuurdsia.

### Taarpen üüb Feer
Feer hee aagetanj taarpen.

## Histoore
Ap tu 1864 hiart Waasterlunfeer tu Denemark an Uasterlunfeer tu Sleeswich.

## Fering lidj
* Mathies Petersen
* Folkert Arewsten
* Knud Broder Knudsen (1846-1917), dachter.
* Ocke Nerong (1852-1909), dachter, diar uun Wraksem bäären wurd.
* Lorenz Conrad Peters (1885-1949), dachter an histooriker, diar uun Ööwenem bäären wurd. 
* Reinhard Arfsten (1897-1971), dachter.
* Oluf Braren (1787-1839), konstmooler, diar uun Olersem bäären wurd.
* Simon Reinhard Bohn (1834-1879), dachter.
* Stine Andresen (1849-1927), dachter, diar uun Bualigsem bäären wurd.

## Naibüüren

## Ferwising efter bütjen
* Webcams üüb Feer
* A wonterköning

## Futnuuten
Iigler

A **Iigler** (*Erinaceidae*) san en famile faan tetjdiarten mä 25 slacher.

## Sköölen an enkelt slacher
* Onerfamile *Erinaceinae*
*: Atelerix
*: Erinaceus
*:: *E. amurensis*
*:: *E. concolor*
*:: Brünbük (*Erinaceus europaeus*)
*:: Witjbük (*Erinaceus roumanicus*)
*: Hemiechinus
*: Mesechinus
*: Paraechinus

* Onerfamile *Galericinae*
*: Echinosorex
*: Hylomys
*: Neohylomys
*: Neotetracus
*: Podogymnura

## Ferwisang efter bütjen
Idaho

**Idaho** [ˈaɪdəˌhoʊ] as sunt 1890 en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't nordååsten foon't lönj. Dåt heet 1.787.065 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Boise.

## Geografii
E Rocky Mountains lade önj't norden än ååsten foon e diiljstoot.

### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Counties

## Kwäle
Illinois

**Illinois** [ˌɪləˈnɔɪ] as sunt 1818 en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj e mal foon't lönj. Dåt heet 12.671.821 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Springfield.

## Geografii
### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Counties
Illinois heet 102 counties:
Kiik uk deer: List foon counties önj Illinois

## Bile

Datei:Illini Union University of Illinois rear.jpg
Datei:Chicago River ferry.jpg
Datei:Lincoln Home 1.jpg


## Kwäle
Informaatik

At **Informaatik** as det wedenskap faan't süstemaatisk aptiaknin, seekrin, ferwerkin an fersjüüren faan informatsion, fööraal det automaatisk ferwerkin mä kompjuutern. 

## Began
Al loong haa a minsken diarauer spikeliaret, hü jo det reegnin ianfacher maage küd.

Noe abacus.jpg|Son Abakus sted uun arke skuul
Boulier1.JPG|*Suanpan* of *Soroban* faan Sjiina
Schoty abacus.jpg|*Stschoty* faan Ruslun
AnalyticalMachine Babbage London.jpg|*Analytical engine* faan Charles Babbage, 1822. Hi werket doomools al mä *hoolkoorden*.
Punch cards in tray for Pilot ACE computer built at the National Physical Laboratory c. 1950 (9672239226).jpg|Dooten üüb *hoolkoorden*, 1950
Z3_Deutsches_Museum.JPG|Di iarst digitaalreegner *Z3* faan Konrad Zuse, 1941


## Digitalisiarang
So rocht kaam det werkin mä informatjuunen uun a gang, üs a dooten *digitalisiaret* wurden san. Di iarst digitaalreegner, di programiaret wurd küd, baud Konrad Zuse 1941. An auer en reegner bluas "0" an "1" (struum ütj - struum uun) ferstäänt, san *[[programiarspriak]]en* ütjwerket wurden. A iarst *spriaken* wiar: Fortran, ALGOL, Lisp an COBOL. Uun a 1970er juaren kaam spriaken för PCs ap: BASIC, Pascal, C++, Java, C#, SQL. Daalang jaft at en hialer rä *spriaken*; för arke brük weder en ööder.

Tu en wedenskap as informaatik uun a 1960er juaren wurden, an sant 1968 koon'am det studiare.

## Onerfeeg
Daalang dialt ham det fääk iin tu:
* Teoreetisk informaatik
* Praktisk informaatik
* Technisk informaatik
* Uunwand informaatik
* Konstelk Inteligens

## Kwelen


## Luke uk diar
Ingolstadt

**Ingolstadt** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Bayern. Jü stää heet 136.952 inboogere (2020).

## Kwäle
Insekten

Auer 80% faan a Diarten üüb a welt san **Insekten** (*Insecta*). Insekten san en klas faan diarten uun a biologii.

## Onerklasen
* Archaeognatha, jo kön spring
* Zygentoma, jo kön glüp
* Pterygota, det san a miasten, jo kön flä

## Ordern
Diar san amanbi 30 ordern faan insekten, efter hör latiinsk nööm sortiaret:

*  Stianhopern (Archaeognatha)
*  Kakelaken (Blattodea)
*  Gäärshopern (Caelifera)
*  Kraaben (Coleoptera)
*  Uarklöögern (Dermaptera)
*  Twiijügeten (Diptera), det san fleegen an magen
*  Wääbspanern (Embioptera of Embiidina)
*  Hopern an staapken (Ensifera)
*  Iandaisfleegen (Ephemeroptera)
*  Hualewjügeten (Hemiptera)
*  Hidjjügeten (Hymenoptera)
*  Termiiten (Isoptera)
*  Flenerken (Lepidoptera)
*  Fanghopern (Mantodea)
*  Haielluupern (Mantophasmatodea)
*  Skorpioonfleegen (Mecoptera)
*  Moderfleegen (Megaloptera)
*  Näätjügeten (Neuroptera)
*  Kakelakenstaapken (Notoptera of Grylloblattidae)
*  Hopern (Orthoptera)
*  Skirskööden (Odonata)
*  Waanertwiigen (Phasmatodea)
*  Stianfleegen (Plecoptera)
*  Lüs (Phthiraptera)
*  Stooflüs (Psocoptera)
*  Kameelhalsfleegen (Raphidioptera)
*  Noopen (Siphonaptera)
*  Weierjügeten (Strepsiptera)
*  Tripsen (Thysanoptera)
*  Hiarjügeten (Trichoptera)
*  Eerdlüs (Zoraptera)
*  Glüpern (Zygentoma of Thysanura)

## Literatuur
* Breipot 8 - Insekten, wörmer an mollusken uun't fering-öömrang

## Luke uk diar
Fenus

**Fenus** (sümbool: ) as di tweed planeet eefter merkurius än for jü jard. Di planeet koon huum foon jü jard sü am deeringe än eenhärnge siinj. Di temperatuur lait twasche da +437&nbsp;°C än +497&nbsp;°C. E planeet heet nåån moune.

## Oufstånde
Fenus stoont amenbai 108.200.000 kilomeeter foon jü san, weer hi önj 225 deege trinam kiirt. Di planeet heed en döörsnit foon 12.104 kilomeeter, än kiirt önj amenbai 243 deege am sin akse. 

## Haanewise eefter büten
* Ferlik twasche fenus än jü jard *aingelsch*

## Kiik uk deer
Feriind Kiningrik

Dåt **Feriind Kiningrik**, lungform *Feriind Kiningrik foon Grutbritannien än Nordirlönj*, as en lönj önjt weesten foon Euroopa. Dåt Feriind Kiningrik as en unjoon di bestoont üt fjouer iirtids seelewständi stoote; Wales, Schotlönj, Nordirlönj än Ängelönj.

## Geografii
### Stääse
Da tiin grutst stääse önjt lönj san:

### Lönjsdiile




## Politiik
Dåt Feriind Kiningrik as sunt 1931 lasmoot foon dåt Commonwealth of Nations.

## Kwäle
Feriind Stoote foon Ameerika

Da **Feriind Stoote foon Ameerika** san en lönj önj Nord-Ameerika. Deer booge 328.239.523 mansche (2019). President sunt 2025 as Donald Trump.

## Geografii
Da Feriind Stoote as dåt fiird grutst lönj aw e wråål eefter China, Ruslönj än Kanada.

At lönj heet trii diile: da *contiguous* of *conterminous* („et diilj, wat tuhuupe hungt“) Feriind Stoote (uk *the lower forty-eight* hätjen), Alaska än Hawaii. Puerto Rico önj e Kariibik än da United States Minor Outlying Islands än Guam önj e Pasiifik hiire uk tu't lönj.

### Stoote
Et lönj heet sunt 21. Beeridmoune 1959 50 diiljstoote. E hoodstää, Washington D.C., hiirt tu nån stoot.

Dü koost uk aw 'e koord klike:

## Histoori

## Wjartschap
Önjt iir 2017 wunen da Feriinde Stoote 772.8 miljaarde kubikmeetere foon jardgas. Et lönj as aw dåt jarst stää foon lönje, wat jardgas wane.

## Haanewise eefter kwäl


## Weblinks
Internasjonool Rümstasjoon

Jü **Internasjonool Rümstasjoon** unti **ISS** (aingelsch: International Space Station) is en rümstasjoon trinam jü jard.
Inuit spräke

Da **Inuit** san en följkgrupe önjt norden foon Kanada än Alaska, önj Nordweest-Siberien än aw da küste foon Gräinlönj. Dåt uurd "Inuit" bedjüset eentlik "manschne", di singulaar hiit "Inuk".

## Di spräke

Di spräke foon da Inuit håt *[[Inuktitut]]*. Jü wårt snååked önj möre dialäkte (ma deerbeefte jü tål foon da manschne da dåt snååke):
*Qawiaraq 4000
*Inupiatun 9000

Da füliende trii san rucht önj gefåår än wårde snååked foon maenouder 4000 manschne:
*Siglitun
*Inuinnaqtun
*Natsilingmiutut

Dan kaame nuch wider eeftert ååsten:
*Aivilimmiutut
*Kivallirmiutut
*Nunavimmiutut
*Nunatsiavummiutut
*Qikiqtaaluk nigiani
*Qikiqtaaluk uannangani

Än dan aw Gräinlönj:
*Inuktun unti Avanersuaq 1000
*Kalaallisut 54.000 (mör as åle oudere)
*Tunumiit oraasiat

## Schuch uk
*Wikipedia in Kalaallisut
*Eskimo-aleutisk spräke

## Linke
*Stääsenoome önj Inuktitut
*Liir Inupiaq (änglisch)
Iowa

**Iowa** [ˈaɪəwə] as sunt 1846 en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj e mal foon't lönj. Dåt heet 3.155.070 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Des Moines.

## Geografii
De Mississippi Struum as för't miast at uastgrens faan a bundesstoot. 

### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Counties
Iowa heet 99 counties:
Kiik uk deer: List ma counties önj Iowa

## Kwäle
Irlits

At **Irlits**, **Flaaksfink** (*Carduelis cannabina*) as en sjongfögel uun't finkenfamile (*Fringillidae*). 

## Bilen

Linnet-Mindaugas_Urbonas-3.jpg|*Irlits*, a mantje.
Carduelis_cannabina_female.jpg|*Irlits*, at wiiftje.
Linaria cannabina mediterranea MHNT.ZOO.2010.11.223.20.jpg|Aier faan *Linaria cannabina mediterranea* - MHNT


## Ferwisang efter bütjen
Isfögel (An)

A **Isfögel**, **Gaulisk**, **Gaulüt** (*Clangula hyemalis*) as en fögel uun't anenfamile (*Anatidae*). 

## Bilen

Clangula hyemalis MHNT.ZOO.2010.11.19.4.jpg|Aier faan *Clangula hyemalis* - MHNT


## Ferwisang efter bütjen
Islönj

**Islönj**, åmtlik e **Republiik Islönj**, as en lönj önj Euroopa. Et lönj läit önj e Atlantik, tut söödååsten foon Gräinlönj. Deer booge 376.248 mansche (önjfång 2022). Jü hoodstää foont lönj as Reykjavík. 

## Kwäle
Fering spriik

**Fering** as det nuurdfresk spriik faan't eilun Feer (2a), an liket at öömring (2b) auer a miaten. Fering an öömring hiar tu a eilunsfresk spriikwiisen uun Nuurdfresklun.

Amanbi 3.000 mensken snaake fering, feraal üüb Waasterlun-Feer. Ham onerskeest trii spriikwiisen üüb Feer, det san *[[weesdring]]* uun't waasten, *[[aasdring]]* uun't uasten an *[[boowentaareps]]* uun't süüden.

Mä det eelst skraftelk dokument auer't fering as det auersating faan Martin Luther san *Letj Katechismus*. Uk det eelst nuurdfresk dokument auerhood komt faan Feer, det as at balaad "A Bai, a Reder" faan amanbi at juar 1500.

Am det spriik komert ham üüb Feer de *[[Fering Ferian]]* an at *[[Ferring Stifting]]*. Uun a sööwentiger juaren jeew det en letj tidjskraft mä fering teksten, de "Breipot". Dan an wan steent uk ens en letjen artikel üüb fering uun't fering bleed "Der Insel-Bote". 

## Ferwising efter bütjen
* Fering Auersaater (Ferring Stifting)
* Fering gramatik faan't NFI
* Fering-Öömrang bidracher üüb Tjabelstünj
* Ferring Stifting
* Ocke-Schwen Bohn sin sidj mä spriikpreewen.
* Ommo Wilts: Tjiisk-Fering wurdenbuk
* Lernen Sie Fering (N|DR.de)

## Nei bidracher üüb fering

category             = Fering Artiikel
notcategory          = Wikipedia:Stomp
namespace            = 0
count                = 5
ordermethod          = created 
order                = descending
addfirstcategorydate =
Ismeew

At **Ismeew**,  **iskub**, **iskube** (*Larus hyperboreus*) hiart tu at fögelfamile faan a Kuben (*Laridae*). 

## Bilen

Glacous_Gull_on_ice.jpg|*Ismeew* üüb't is.
Larus hyperboreus MHNT.ZOO.2010.11.127.5.jpg|Ai faan *Larus hyperboreus* - MHNT



## Ferwisang efter bütjen
Ferstarker

Di **ferstarker** (dt. *Verstärker*) as en räischap, dåt wat latjet (besuners en latj elektrisch spåning) amseete koon tu wat grutet.

Jü füliende tiikning jeeft en iinjfåch scheema foon en transistor-ferstarker. Jü iinjgungsspåning wårt tufjard twasche basis än nul, wilt jü ütgungsspåning oufnümen wårt bai di kollektor-mötjstånd R3. En emitter-mötjstånd R4 koon tufäiged wårde am di struum döör e emitter tu begränsen än di iinjgungsstruum aw e basis läiger tu måågen.

Di kondensator leefts leet wälj en wäkselspåning döör, ouers niinj likspåning. Dåt as ålsü en wäkselspåningsferstarker, tun biispel for audio (musiik äsw.). R1 än R2 sörie deerfor, dåt jü basis jü goue likspåning fäit. Ouerdåt di basisstruum Ib foole latjer as as di kollektorstuum Ice, as jü ferstarking süwåt lik as R3/R4.
Ferwaarer

A **Ferwaarer** of **Waarfögel**,  **ferwåårer** (*Lanius collurio*) as en fögel uun't famile faan a Wirgern (Laniidae). 

## Bilen

Neunt%C3%B6ter_gr.jpg|Tiaknang faan *Ferwaarern*.
Lanius collurio MHNT.ZOO.2010.11.214.Le Monêtier-les-Bains.jpg|Aier faan *Lanius collurio*
Cuculus canorus canorus MHNT.ZOO.2010.11.150.40.jpg|Aier faan *[[Cuculus canorus canorus]]* an *Lanius collurio* - MHNT
Red-backed Shrike wictimes.JPG|Di Ferwaarer ferwaaret fangd insekten uun suurnbosker.


## Ööders wat
Minsken, diar ales apwaare, an niks wechsmitj kön, wurd uk leewen * 'waarfögel' * näämd.

## Ferwisang efter bütjen
Isotoop

Dåt keemisch elemänt weer en atoom tu hiirt, wårt bestimd foon jü tål protoone önj di kärn. For en wase tål protoone koon aw e sid jü tål neutrone in di kärn ünlik weese. Huum snåkt dan foon ünlike **isotoope** foon dåtseelwe elemänt.

Di ütdrük as en tuhuupetiien foon tou griichische uurde: *isos* = lik, än *topos* = plås. Dåt djüset deeraw haane dåt ünlike isotoope foon dåtseelwe elemänt jüseelwe plås beseete önj dåt perioodische süsteem.

## Masentål än atoomnumer
Da keemische äinschape foon en atoom wårde mååst gåns bestimd foon e atoomnumer, ålsü foon e tål protoone. Dåt as deerdöör maast ai möölik, isotoope foon dåtseelwe elemänt ma keemische madele foonenouder tu schiisen. 

Jü mase foon en atoom wårt tu di widüt grutste diilj bestimd döör jü sööme foon jü tål nukleoone (protoone plus neutroone). Judeer tål nååmt huum jü masetål. Ünlike isotoope foon dåtseelwe elemänt heewe jüseelwe atoomnumer ouers åltens en oudere masetål (atoommase). 

### En biispel: dåt elemänt kloor

Foon foole elemänte jeeft dåt önj e natör en minging foon isotoope. (Önj huk ferhüülj isotope forkaame önj en proobe, koon gåns nau bestimd wårde ma heelp foon masespektrometrii). Dåt elemänt Kloor tum biispel heet atoomnumer 17. Åle chloratoome heewe ålsü 17 protoone önj e kärn, ouers dåt jeeft tou isotoope. Triifirtel foon da Atoome heewe 18 neutroone, di räst 20 neutroone. Jü masetål as ålsü 17+18=35 unti 17+20=37. Da isotoope wårde schraawen as 35Cl än 37Cl. Ma jü wise foon schriwen tör huum ålsü ai da tåle foon protoone än neutroone iinjlik nååme, dan dåt sümbool Cl stönjt önj dåt perioodische süsteem aw e 17. plås än heet ålsü grünseetlik 17 protoone än deerma koon huum jü berääken eefter jü tål neutroone önj en isotoop uk åltens amkiird mååge.

## Keemi
Da keemische Äinschape foon isotoope foon dåtseelwe elemänt san enouder aw e näide lik. Bloot bai gåns seküür mätjing wise ham hu ferschääle; dåt hiit di kineetische isotoop-efäkt. Forålem bai lächte elemänte koon da keemische än nuch mör da füüsische Äinschape ünlik weese: sü as tum biispel di smultpunkt foon swåår wååder (D2O) süwat 4&nbsp;̊C önjt stää for 0&nbsp;̊C.

## Biologii
Önj dåt ferhüülj foon da koolestuf-isotoope 12C än 13C foon en ploont koon huum siinj, huk form foon footosünteesis jü ploont ferwånt. Jü kwantiteet 14C (en raadio-isotoop foon koolestuf) wårt wider brükt am dät åler foon koolestuf önjthüüljende orgaanische räste tu taksiiren bit hu tiinduusend iirnge önj e fortid (koolestufdatiiring).

## Raadioaktiviteet
Bai dåt uurd *isotoop* wårt oofding toocht an Raadioaktiviteet. Än wörklik jeeft dåt foon ark elemänt wälj hu isotoope, da ai stabiil san än da har eefter wåt tid änre döör en protsäs foon raadioaktiiw oufklingen. Suk isotoope wårde raadio-isotoope nååmd. Döör dåt raadioaktiiw oufklingen önjtstönje tuleest stabiile isotoope, mååst foon en ouder elemänt as dåt ütgungsmaterjool.

## Sii uk
* Listen foon da isotoope
* Sekundäär-ioone-mase-spektroskopiie (SIMS)
Fialhaas

At **Fialhaas** (*Haas*) (*Lepus europaeus*) hiart tu at haasenfamile (*Leporidae*) an as en Tetjdiart.

## Ferwisang efter bütjen
Fiallaask

At **Fiallaask**, **Laask**,  **loosch**,  **Lörke** (*Alauda arvensis*) as en fögel an hiart tu a Laasken (*Alaudidae*). 

## Beskriiwang
At fiallaask sjongt.

## Bilen

Alauda_Arvensis_Jungvogel-1.jpg|10 daar ual jöönke
Alauda arvensis MHNT.jpg|Aier faan *Alauda arvensis*


## Luke uk diar
Filosofii

A **Filosofii** as en grünjwedenskap an fersjükt, det leewent faan a minsk uun a welt tu ferstunen. Det wurd komt faan ualgreks *φιλοσοφία* *philosophía*, diarbi ment 'philo' at leefde an 'sophia' at weden of wisdoom. Filosoofen san uun leefde mä't weden. Ööder wedenskapen beskriiw, huar's jo mä befaade an huarmä ei. A filosofii hää nian aanj, hör kääntiaken as det oort an wiis, hü mä en fraag amgingen woort.

## Began
A iarst filosoofen, diar jo uk salew so betiakent haa, wiar uun't ual Griichenlun so am't juar 600 f.Kr.. Jo begand diarmä, at weden faan a minsken aptudialen tu enkelt wedenskapen.

## Grünjlaagen
Filosofii woort brükt för fraagen, huar't nian wedenskap för jaft. Nian wedenskap koon sai, wat 'gud' of 'fülk' as. Wat as rocht of gerocht? Jaft at en God? Hää di minsk en sial? Huaram lewet di minsk?
* A biologii onersjükt at labenen. Hat sait oober ei, hü wi mä't leewent amgung skel.
* A füsiik sait üs, hü't tugongt uun a natüür an efter hük reegeln. Man kön wi minsken aal a reegeln kään?
* A rochtswedenskapen lei reegeln för a minsken fääst, amdat jo uun frees mäenööder lewe kön. Jo sai, wat wi ei du mut; oober jo sai ei, wat wi du skul.
* A religion wal üs reegeln bi a hun du, huar a wedenskap üs ei halep koon: *Dü skel näämen duadslau.* A filosofii wal ferklaare, huaram wi näämen duadslau skel.

## Twiigen
* Epistemologii: at filosofii faan't käänen.
* Esteetik: at filosofii faan't smokhaid.
* Eetik: at filosofii faan't moraal.
* Filosofii faan a Geist: at filosofii faan't natüür faan geistig of mentaal tustant, sin wirkin an uursaagen.
* Loogik: at filosofii faan't struktüür, formen an a gesetsen faan't seenken.
* Metafüsiik: at filosofii, wat fersjükt, at natüür faan't wiard, at leewent an realiteet tu ferstunen an beskriiwen.
* Poliitisk Filosofii: at filosofii faan't apbagen, funktjuun an't san faan a stoot.
* Rochtsfilosofii: at filosofii auer fraagen faan't rocht.
* Sosiaalfilosofii: at filosofii faan't apbagen, funktjuun an't san faan't selskap.
* Spriakfilosofii: at filosofii, wat at diarfaankemen, bedüüdang an funktjuun faan spriak beluket.
* Wedenskapsfilosofii: at filosofii auer a föörütjsaatingen an grünjlaagen faan't käänen uun a wedenskapen.

## Nuurdfresk filosoofen
* Friedrich Paulsen (1846-1908)
* Ferdinand Tönnies (1855-1906)

## Luke uk diar
Itaalien

**Itaalien**, åmtlik **Italjeensch Republiik**, as en lönj önjt sööden foon Euroopa. Et lönj heet 59.257.566 manschne (önjfång 2021). E hoodstää foont lönj as Rom.

## Geografii
### Stääse
Da tiin grutst stääse önjt lönj san:

### Regioone

## Politiik
Itaalien as sunt e began (1957, as et dåt *Europäisch Wjartschapsgemiinschap* wus) lasmoot foon jü Europäisch Unjoon.

## Kiik uk deer

## Kwäle
Film

**Film** as en konstfurem mä laben bilen. Tuiarst hed di film noch nään tuun, det wiar en stomfilm. Daalang könst dü filmer uun't kiino of üüb din aanj fernseen uunluke. Uk auer't internet wurd filmer wiset, diar dü mä en computer of smartphone uunluke könst.

## Produktjuun
Am en film tu maagin, werke flook minsken mä ünlik beruufen tuup:
* Skriiwern mä di soocht tu en film
* Dramaturgen, jo skriiw det dreibuk
* Spelstern, diar a filmfigüüren spele
* Rejesöören, diar jo am det kwaliteet komre
* Technikern bi a filmaperoot, bi't laacht an bi a tuun
Auer diar so föl minsken mä uun a gang san, as en film en böös jüür onernemen. Diar woort do en 
* Produsent 
för brükt. Hi schocht tu, dat det jil weder iinkomt.

Jong filmmaagern haa miast ei föl jil an san noch ei bekäänd. Jo began do iarst ans mä kurt filmer.

## Nuurdfresk filmer
* Filmer faan Claas Riecken üüb You Tube
* Inselklang
* Filmer faan Kai Klint aur di Drachtendaansers üüb You Tube

## Rejesöören
Rejesöören mä ferbinjang tu Nuurdfresklun:

* Hark Bohm
* Sven Jaax
* Volkert Schult
* Christoph Weinert

## Luke uk diar

* Internatjunaal film-dootenbeenk
Finken (famile)

A **Finken** (*Fringillidae*) san en fögelfamile an hiar tu at order faan a Sjongfögler (*Passeriformes*). Üüb Halunder ment am mä *finken* oober aal jo letjer fögler, diar üüb Halaglun föörkem.

## Onerfamilin
Carduelinae - Euphoniinae - Fringillinae

## Sköölen
Acanthis – Agraphospiza – Bucanetes – Callacanthis – Carduelis – Carpodacus – Chloris – Chlorophonia – Chrysocorythus – Coccothraustes – Crithagra – Eophona – Euphonia – Fringilla – Haemorhous – Hemignathus – Hesperiphona – Himatione – Leucosticte – Linaria – Linurgus – Loxia – Loxioides – Loxops – Magumma – Melamprosops – Mycerobas – Neospiza – Oreomystis – Palmeria – Paroreomyza – Pinicola – Procarduelis – Pseudonestor – Psittirostra – Pyrrhoplectes – Pyrrhula – Rhodopechys – Rhodospiza – Rhynchostruthus – Serinus – Spinus – Telespiza – Vestiaria

## Enkelt slacher
Uun üüs breetjin käänt'am jo slacher:

:: Bokfink (''Fringilla coelebs'') 
:: Borfink (''Loxia curvirostra'') 
:: Doompaap (''Pyrrhula pyrrhula'')
: Skööl Flaaksfinken (*Carduelis*)
:: Greenfink (''Carduelis chloris'')
:: Irlits (''Carduelis cannabina'') 
:: Peder (''Carduelis carduelis'')

Ööder Finkenfögler:

: *[[Serinus]]*
:: Kanaarengirlits (*Serinus canaria*), *Kanaarienfögel*
:: Girlits (*Serinus serinus*), *Gul-Girlits*

## Ferwisang efter bütjen
Jan-faan-Gent

**Jan-faan-Gent**,  **Dööskop**,  an holuns **Jan van Gent** (*Morus bassanus*) as en siafögel uun det famile faan a Genten (*Sulidae*).

## Bilen

Morus_bassanus_nesting.JPG|*Jan-faan-Genten* bräät üüb Halaglun
Morus bassanus MHNT.ZOO.2010.11.45.1.jpg|Ai faan *Morus bassanus* - MHNT



## Ferwisang efter bütjen
Finlönj

**Finlönj**, åmtlik e **Republiik Finlönj**, as en lönj önjt norden foon Euroopa. Deer booge 5.533.793 manschne (2020). E hoodstää foont lönj as Helsinki.

## Geografii
### Stääse
Da tiin grutste stääse önjt lönj san:

## Inboogere

ImageSize = width:440 height:200
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:6000000
ScaleMajor = unit:year increment:6000000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:20 align:center
  bar:1800 from:0 till: 832700
  bar:1820 from:0 till: 1177500
  bar:1840 from:0 till: 1445600
  bar:1860 from:0 till: 1746700
  bar:1880 from:0 till: 2060800
  bar:1900 from:0 till: 2655900
  bar:1920 from:0 till: 3147600
  bar:1940 from:0 till: 3695617
  bar:1960 from:0 till: 4446222
  bar:1980 from:0 till: 4787778
  bar:2000 from:0 till: 5375276
  bar:2016 from:0 till: 5495830
 
PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1800 at: 832700 text: 0.83 shift:(0)
  bar:1820 at: 1177500 text: 1.18 shift:(0)
  bar:1840 at: 1445600 text: 1.45 shift:(0)
  bar:1860 at: 1746700 text: 1.75 shift:(0)
  bar:1880 at: 2060800 text: 2.06 shift:(0)
  bar:1900 at: 2655900 text: 2.66 shift:(0)
  bar:1920 at: 3147600 text: 3.15 shift:(0)
  bar:1940 at: 3695617 text: 3.70 shift:(0)
  bar:1960 at: 4446222 text: 4.45 shift:(0)
  bar:1980 at: 4787778 text: 4.79 shift:(0)
  bar:2000 at: 5375276 text: 5.18 shift:(0)
  bar:2016 at: 5495830 text: 5.50 shift:(0)
  

## Histoori
Finlönj wus diilj foon Swärik foon 1150 bit 1809. Et lönj wus diilj foon Ruslönj twasche 1809 än 1917. Finlönj wörd 1917 suwerään. Et jäif en burgerkrich önj 1918.

## Politiik
Finlönj as sunt 1995 lasmoot foon jü Europäisch Unjoon.

## Kiik uk deer

## Kwäle
Fjouer

Jü tål **fjouer** (**4**) (aw Üüljfrasch: *fiūwer*; röömisch: ) as en natöörlik tål än en numer. Jü as en lik tål än kamt eefter e numer trii (3), ouers for e numer fiiw (5).

## Noome

## Äinschape
Önj e matematiik as numer fjouer en like numer än e latjest tuhuupe seet tål. Fjouer as uk e tweed kwadroottål eefter iinj.

## Sii uk
* Skregeljuar
Flaaksfinken

**Flaaksfinken** (*Seesjin* ??,  **Siisken**) (*Carduelis*) san finkenfögler an hiar tu at kategorii faan a sjongfögler (*Passeriformes*).

## Slacher
C. carduelis – C. citrinella – C. corsicana

Iar tääld uk jodiaren diar noch mä tu:

C. atrata - C. atriceps - C. barbata - C. cannabina - C. crassirostris - C. cucullata - C. dominicensis - C. flammea - C. flavirostris - C. hornemanni - C. johannis - C. lawrencei - C. magellanica - C. notata - C. olivacea - C. pinus - C. psaltria - C. siemiradzkii - C. spinescens - C. spinus - C. tristis - C. uropygialis - C. xanthogastra - C. yarrellii - C. yemenensis

Uun üüs breetjin käänt am jodiar slacher:

:: Greenfink (''Carduelis chloris'')
:: Irlits (''Carduelis cannabina'') 
:: Peder (''Carduelis carduelis'')

## Ferwisang efter bütjen
Fladermüsen

A **Fladermüsen** (*Microchiroptera*) san en onerorder faan Tetjdiarten mä 17 familin an 900 slacher.

## Familin
Craseonycteridae – Emballonuridae – Furipteridae – Hipposideridae – Megadermatidae – Molossidae – Mystacinidae – Myzopodidae – Natalidae – Noctilionidae – Nycteridae – Phyllostomidae – Rhinolophidae – Rhinopomatidae – Thyropteridae – Vespertilionidae
#### Enkelt slacher
* Skuilisnöösen (*Rhinolophidae*)
: *Rhinolophus*
:: Grat Skuilisnöös (*Rhinolophus ferrumequinum*)
* Gläädnöösen (*Vespertilionidae*) 
: *Myotis*
:: Grat Müsuar (*Myotis myotis*)
: *Plecotus*
:: Brün Lunguar (*Plecotus auritus*)

## Luke uk diar
Jarst Wråålkrich

Di **Jarst Wråålkrich** wus en krich twasche 1914 än 1918. Et wårt di Jarst nåmd, wilt et di jarst krich wus, weer lönje foon eentlik åle kontinänte mamååged heewe. Dåt wus di jarst krich weerbai cheemische wååben brükt wörden san. Önj di Jarst Wråålkrich san amenbai 17 milion manschne störwen.

## Sii uk
* Tweed Wråålkrich

## Links