open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
NUTS

**NUTS** as det fransöösk ufkörtang för *Nomenclature des unités territoriales statistiques*. Diarmä wurd statistiken för gemeenen, lunkreiser, regiuunen an stooten iindiald.

## Iindialang för Sjiisklun
* NUTS-1: 16 bundeslunen
* NUTS-2: 38 regiuunen. Grater bundeslunen san noch tu regiuunen iindiald. Letjer bundeslunen san ei widjer iindiald.
* NUTS-3: 402 lunkreiser an kreisfrei stääden
* LAU-1: Amten an ferbanter faan gemeenen
* LAU-2: Gemeenen

## Luke uk diar
* :w:de:NUTS (huuchsjiisk)
UN/LOCODE

**UN/LOCODE** as det ingelsk ufkörtang för *United Nations Code for Trade and Transport Locations*.

Det as en internatjunaalen code för stääden, huuwner of fluuchplaatsen, diar en grat bedüüdang för hanel an ferkiar haa. Diar jaft at sowat 42.000 iindracher för.

## Luke uk diar
* :w:de:UN/LOCODE (huuchschiisk)
Ding-Sönj/ka

**Ding-Sönj** äs en gemiinde önj e Karhiird, önj Noordfräisklönj. Dat heet 1132 foulk (2020).

## Ferwisinge eeder büte

## Referäntse
Pakistaan

**Pakistaan** ( [], amtelk: **Islaamisk Republiik Pakistaan**) as en lun uun Süüdaasien. Uun't süüdwaasten leit a Iraan, uun't waasten Afghanistan, uun't nuurden Sjiina an uun't uasten Indien. Uun't süüden leit at Araabisk Sia, diar en dial faan a Indisk Osean as. Di stoot as 1947 grünjlaanj wurden üs di islaamisk dial faan det kolonii Britisk Indien. Di grater hinduistisk dial as tu Indien wurden. Tu Indien as oober uk di islaamisk dial Kaschmir kimen. Uast-Pakistan hää ham 1971 ufspleden an het daalang Bangladesch. 

## Koord


Paktopo de.jpg|Topograafisk koord faan Pakistaan.
K2 8611.jpg|Di K2 (8.611 meeter) as di huuchst berag faan Pakistaan.
Indus river from karakouram highway.jpg|Dääl faan di struum Indus uun't Karakorum.
Baltoro glacier from air.jpg|Det Baltoro istong leit uun't nuurden faan Pakistaan an as mä en lengde faan 62 km ian faan a lingsten bütjen faan't polaarregiuun.


## Fulken an spriaken

## Prowinsen

## Politiik
Pakistaan wiar faan 1947 tu 1972, an as sant 1989 lasmoot faan det Commonwealth of Nations (suspendiaret 1999-2004 an 2007-2008).

## Luke uk diar

## Kwelen
Weesterseesērk

Di **Weesterseesērk** of **St. Piđer** (dütsk: Westerseekirche) wiar en Sērk en Ual-Raantem üp Söl'. Sawat 3km weest fan deling Raantem, en di Nuurđsee. Wiar lüt ual Tialen en Kwelen di gurtst en dailkst Sērk üp Söl', gurter üs di Sērk St. Severin en Kairem. Di Sērk wiar en Stiin Sērk. En en ual seekaart fan 1142 es di Weesterseesērk üs en Seeteeken enteekent, wat bidüüdet dat di Sērk mal wichtig wiar. En 1362 of 1436 es di Sērk önergingen.
Di Faađer fan di Sölring Kroonist Hans Kielholt wiar diar Pröster.
UTC+5

**UTC+5** as en tidjsoon bi amanbi 75°&nbsp;uastelk lengde. Hat wikt am fiiw stünj faan't UTC uf.

Ööder nöömer san: 
* Jekaterinburg Tidj
* Chinese Antarctic Standard Time (CAST)
* French Southern and Antarctic Time (TFT)
* Heard and McDonald Islands Time (HMT)
* Maldives Time (MVT)
* Pakistan Time (PKT)
* Tajikistan Time (TJT)
* Turkmenistan Time (TMT)
* Uzbekistan Time (UZT)
* Kazakhstan Standard Time (KST)

## Luke uk diar
Kaschmir

**Kaschmir** (Devanagari: , Urdu: کشمیر, , *Kashmir*) as en regiuun uun't Himalaya uun't nuurden faan Pakistan an Indien.

## Laag
Kaschmir wiar ans en suwereen föörstendoom, as daalang oober apdiald üüb tau stooten. Ään dial hiart tu Indien an leit uun't indisk bundeslun Jammu an Kashmir mä en grate faan 101.000&nbsp;km² an 10,1 miljuun iinwenern. Di ööder dial hiart tu Pakistan an leit uun a ferwaltangsregiuunen Gilgit-Baltistan an Azad Kashmir üüb en areal faan 84.000&nbsp;km² mä sowat 5 miljuun iinwenern. En letjen dial leit uk uun Sjiina.

Kaschmir leit tesken at indisk an euraasisk kontinentaalplaad. Det hialer regiuun as amanbi 222.000&nbsp;km² grat. Det gratst stääd uun Kaschmir as Srinagar (Indien).

## Luke uk diar
* Jammu an Kashmir
Bruad

**Bruad** (ualhuuchsjiisk: prôt, faan ualgermaans *brauda-) as en iidj för a miast minsken üüb a welt. Hat woort beegen mä en dii faan grünjen kurn, weeder an do noch en medel, wat di dii apgung läät, t.b. kwegels. Miast wurd grater liawer beegen, diar do tu skiiwen apskäären wurd. Letj liawer san *runstüken*.

## Bilen

Mischbrot-1.jpg|Gräbruad
Weißbrot-1.jpg|Witjbruad
2015_0423_Fries_roggebrood_met_oude_kaas.jpg|Roogbruad mä sees
Toastbrot-1.jpg|Toastbruad
Knäckebrot-1.jpg|Knäckebruad
Fladenbrot-2.jpg|Flaakbruad käänt am fööraal uun süüdelk lunen
13-08-31-Kochtreffen-Wien-RalfR-N3S 7849-024.jpg|Runstüken


## Luke uk diar

* Kurn
Mabberem

**Mabberem** (dütsk: Mabberum) wiar en Ailön bi Söl en di deling Nuurđsee. 
Diar wiar 5 Tērper en 2 Sērker üp Mabberem: Mabberem (me Sērk), Wytem (me Sērk), Silingsem, Westerklyffsboll en Klyffsboll. Uk en gurt Holting wiar diar, hat wiar "Mabberwoldt/Mabberwald" neemt. En Tempel fan Tör wiar diar uk. Mabberem es en di Iarst Marcellusflud önergair. 
Nü es bluat jit en Sön fan Mabberem diar. (Di deling Salz-Sand bi Alemböög). 
Diar wiar waarskiinlig uk en Klef üp Mabberem, bi Klyffsboll en Westerklyffsboll, en uk en See bi Sillingsem lüt ual Kaarten, di "Sillingsee".
Bi Westerklyffsboll wiar likert en Wik neemt "Wester Wyk"
Uastem

**Uastem** (dütsk: Ostum) wiar en Ailön bi Söl en di deling Nuurđsee. Diar wiar 4 Tērper en 2 Sērker üp Uastem: Berlem (me Sērk) , Birgem, Killholm en Rodelem of Rodem (me Sērk). Uastem es en di Iarst Marcellusflud önergair.
Kalmus

**Kalmus** (*Acorus*) het plaantenslacher uun det famile faan a **Kalmusplaanten** (*Acoraceae*). Jo san det iansagst famile uun det order faan a **Kalmusoortagen** (*Acorales*).

## Slacher
* Swaanenbruad (*[[Acorus calamus]]*)
* *[[Acorus gramineus]]*
* (*[[Acorus americanus]]*)

## Luke uk diar
Staadem

**Staadem** es en Marknoom Söl nuurduastelk fan di Staademstraat en deling Weesterlön. Jer wiar diar waarskiinlig en Tērp.
Swaanenbruad

**Swaanenbruad** of **Indisk Kalmus** (*Acorus calamus*) as en plaant uun det famile faan a kalmusplaanten (*Acoraceae*). Hat komt eegentelk faan Aasien, lewet daalang oober üüb a hialer nuurdelk eerdheleft. 

## Onerslacher
* var. *calamus* L. uun Euraasien
* var. *verus* L.
* var. *angustatus* <span class="Person">Bess.</span> uun Süüduastaasien, Japan an Taiwan.
* var. *americanus* (<span class="Person">Raf.</span>) <span class="Person">Wulff</span>, woort uk üs aanj slach uunsen: *[[Acorus americanus]]*.

## Föörkemen
Swaanenbruad wääkst fööraal uun gruuger an muuren, man uk trinjam sian. Hat brükt föl weeder. Di nööm komt wel faan det frücht, diar faan swaanen ufknupt woort. 

## Nat
Uun swaanenbruad san vitamiin C an 1,5–3,5 % plaantelk öölen, diarmad Asaron an Eugenol, uun a ruter san't sogoor 1,7 bit 9,3 %. Diaram woort det plaant uun Sjiina al loong uun a medesiin iinsaat. An uk för Coca-Cola woort det plaant brükt.

## Luke uk diar

* 
* Literatuur tu ''Acorus calamus'' uun a Kew Bibliographic Databases (ingelsk)
Asaron

**Asaron** as di nööm faan trii Phenylpropanoiden, diar natüürelkerwiis uun plaanten föörkem.
* α-Asaron (*cis*-Isomer),
* β-Asaron (*trans*-Isomer)
* γ-Asaron.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Phenylpropanoid

En **Phenylpropanoid** as en orgaanisk ferbinjang, diar uun plaanten föörkomt.

## Bispalen

Zimtsäure_-_Cinnamic_acid.svg|Kaneelsüren
Coniferol.svg|Coniferol
Safrole_acsv.svg|Safrol



## Luke uk diar
* Asaron
* Eugenol
Mejer Atlas

Di **Mejer Atlas** het rocht **Neue Landesbeschreibung der zwei Herzogtümer Schleswig und Holstein**. Det as en atlas faan di kartograaf Johannes Mejer (1606-1674) mä beskriiwangen faan Caspar Danckwerth. A koorden san 1652 ütjkimen an wiar en üübdrachswerk faan di däänsk könang Christian IV. an hertooch Friedrich III. .

## Koorden faan Nuurdfresklun

## Stäädplooner
Kiiptrem

**Kiiptrem** of **Kiiptrup** wiar en Tērp üp Söl ön di Dünemer en Nuurđsee mermung delings Woningstair en Kaamp. Ön di Dünemer sen jit Spöören fan dit Tērp tö finj. Kiiptrem wiar noch en litj Tērp.
Steidem

**Steidem** of Steinem of Stiinem wiar en Tērp üp Söl ön delings Steidembocht. Hat lair sawat üp Hoogdi fan Raantem-Haawen, ön di Heef. Di Heef en di Steidembocht wiar tö des Tir Mērsklön. Fan Steidem jeft et deling bluat en litj Ingi nēmt "Steidem Ingi" süderfuar fan delings Weesterlön. Steidem her en Sērk.

Mesken heer dit jerer Steinum jeet en waar leeterhen dö Steidum/Steidem. Uk di Kaart fan 1628 sair "Steinum".

## Merelmērskhoog üp Wai naa Steinem
Wan em aur di Mērsk fan Ārichsem naa Steidem wil, da kām em üp hualev Wai bi hok Hooger fuarbi.
Diarom jit jen fan des Hooger bit deling di Merelmērskhoog.
Neegelkbuum

A **Neegelkbuum** (*Syzygium aromaticum*) as en plaant uun det famile faan a Myrtenplaanten (*Myrtaceae*). A drüget neegelken stirme stark an smääk skarep. Jo wurd hal brükt tu iinköögin.

## Bilen

Syzygium aromaticum on tree.jpg|Neegelken uun Munduk, Bali, Indonesien
Syzygium aromaticum drying.jpg|Frisk neegelken bi't drügin
ClovesDried.jpg|Drüget neegelken
Clove trees.JPG|Neegelkbuum uun Nuurd-Sulawesi, Indonesien


## Luke uk diar
Myrtenoortagen

A **Myrtenoortagen** (*Myrtales*) san en order faan bloosenplaanten (*Magnoliopsida*).

## Plaantenfamilin

* Alzateaceae
* Combretaceae
* Crypteroniaceae
* Lythraceae
* Melastomataceae, mä Memecylaceae
* Myrtaceae, mä Heteropyxidaceae an Psiloxylaceae
* Onagraceae
* Penaeaceae, mä Oliniaceae an Rhynchocalycaceae
* Vochysiaceae

## Luke uk diar
Myrtenplaanten

**Myrtenplaanten** (*Myrtaceae*) san en plaantenfamile uun det order faan a *[[Myrtales]]*. Diar hiar wel son 4.620 slacher tu.

## Enkelt slacher
* *[[Acca]]*
*: Feijoa (*Acca sellowiana*)
* Blepharocalyx
*: Temu (*Blepharocalyx cruckshanksii*)
* Eukalyptus (*Eucalyptus*)
*: *[[Eucalyptus radiata]]*, *Pöbermünt-Eukalyptus*
* *[[Eugenia]]*
*: Pitanga (*Eugenia uniflora*)
* Guaawen (*Psidium*)
*: Guaaw (*Psidium guajava*)
* Myrten (*Myrtus*)
*: Myrte (*Myrtus communis*)
* *[[Syzygium]]*
*: Neegelkbuum (*Syzygium aromaticum*)

## Aal a sköölen
Acca – Accara – Actinodium – Agonis – Algrizea – Allosyncarpia – Aluta – Amomyrtella – Amomyrtus – Angasomyrtus – Angophora – Archirhodomyrtus – Arillastrum – Astartea – Asteromyrtus – Astus – Austromyrtus – Babingtonia – Backhousia – Baeckea – Balaustion – Barongia – Basisperma – Beaufortia – Blepharocalyx – Callistemon – Calothamnus – Calycolpus – Calycorectes – Calyptranthes – Calyptrogenia – Calythropsis – Calytrix – Campomanesia – Chamelaucium – Chamguava – Cheyniana – Choricarpia – Cloezia – Conothamnus – Corymbia – Corynanthera – Cupheanthus – Curitiba – Darwinia – Decaspermum – Eremaea – Eucalyptopsis – Eucalyptus – Eugenia – Euryomyrtus – Gomidesia – Gossia – Harmogia – Heteropyxis – Hexachlamys – Homalocalyx – Homalospermum – Homoranthus – Hottea – Hypocalymma – Kania – Kanakomyrtus – Kardomia – Kjellbergiodendron – Kunzea – Lamarchea – Legrandia – Lenwebbia – Leptospermum – Lindsayomyrtus – Lithomyrtus – Lophomyrtus – Lophostemon – Luma – Lysicarpus – Malleostemon – Marlierea – Melaleuca – Metrosideros – Micromyrtus – Mitranthes – Mitrantia – Mosiera – Myrceugenia – Myrcia – Myrcianthes – Myrciaria – Myrrhinium – Myrtastrum – Myrtella – Myrteola – Myrtus – Neofabricia – Neomitranthes – Neomyrtus – Ochrosperma – Octamyrtus – Osbornia – Paramyrciaria – Pericalymma – Petraeomyrtus – Phymatocarpus – Pileanthus – Pilidiostigma – Piliocalyx – Pimenta – Pleurocalyptus – Plinia – Pseudanamomis – Psidium – Psiloxylon – Purpureostemon – Regelia – Rhodamnia – Rhodomyrtus – Rinzia – Ristantia – Sannantha – Schizocalomyrtus – Scholtzia – Seorsus – Siphoneugena – Sphaerantia – Stenostegia – Stereocaryum – Stockwellia – Syncarpia – Syzygium – Taxandria – Thaleropia – Thryptomene – Triplarina – Tristania – Tristaniopsis – Ugni – Uromyrtus – Verticordia – Welchiodendron – Whiteodendron – Xanthomyrtus – Xanthostemon

## Luke uk diar
Gurk

At **Gurk** of **Gork** (*Cucumis sativus*) as en plaantenslach uun det famile faan a Kürbisplaanten (*Cucurbitaceae*). Diar wurd fööraal tau suurten aptaanj, det *salootgurk* an det *gewürtsgurk*.

## Wäärdaghaid



## Luke uk diar

## Futnuuten
Cucurbitales

**Kürbisoortagen** (*Cucurbitales*) san en order faan Bloosenplaanten (*Magnoliopsida*). Diar hiar aacht plaantenfamilin tu. A miasten faan jo 2.300 slacher hiar tu a Kürbisplaanten (*Cucurbitaceae*) an Begoonien (*Begoniaceae*).

## Familin
* Anisophylleaceae
* Apodanthaceae
* Begoonien (Begoniaceae)
* Coriariaceae
* Corynocarpaceae
* Kürbisplaanten (Cucurbitaceae)
* Datiscaceae
* Tetramelaceae

## Luke uk diar
Kürbisplaanten

**Kürbisplaanten** (*Cucurbitaceae*) san en plaantenfamile mä 800 slacher uun det order *[[Cucurbitales]]*. 

A wichtagst plaanten san wel di (Guard-)Kürbis (*Cucurbita pepo*), at Sokermeloon (*Cucumis melo*), at Gurk (*Cucumis sativus*) an at Weedermeloon (*Citrullus lanatus*).

## Uunbau

## Aal a sköölen
Abobra – Acanthosicyos – Actinostemma – Alsomitra – Ampelosicyos – Anisosperma – Apodanthera – Austrobryonia – Baijiania – Bambekea – Bayabusua – Benincasa – Borneosicyos – Bryonia – Calycophysum – Cayaponia – Cephalopentandra – Cerasiocarpum – Ceratosanthes – Cionosicyos – Cionosicys – Citrullus – Coccinia – Cogniauxia – Colocynthis – Corallocarpus – Cremastopus – Ctenolepis – Cucumis – Cucurbita – Cucurbitella – Cyclanthera – Cyclantheropsis – Dactyliandra – Dendrosicyos – Diplocyclos – Doyerea – Ecballium – Echinocystis – Echinopepon – Eureiandra – Fevillea – Frantzia – Gerrardanthus – Gomphogyne – Gurania – Gynostemma – Halosicyos – Hanburia – Helmontia – Hemsleya – Herpetospermum – Hodgsonia – Ibervillea – Indofevillea – Indomelothria – Kedrostis – Khmeriosicyos – Lagenaria – Lemurosicyos – Linnaeosicyos – Luffa – Marah – Megarrhiza – Melothria – Momordica – Muellerargia – Neoalsomitra – Nothoalsomitra – Papuasicyos – Penelopeia – Peponium – Peponopsis – Polyclathra – Praecitrullus – Psiguria – Pteropepon – Raphidiocystis – Ruthalicia – Schizocarpum – Schizopepon – Scopella – Scopellaria – Seyrigia – Sicana – Sicydium – Sicyocarya – Sicyos – Sinobaijiania – Siolmatra – Siraitia – Skottsbergiliana – Solena – Tecunumania – Telfairia – Thladiantha – Trichosanthes – Trochomeria – Trochomeriopsis – Tumamoca – Wilbrandia – Xerosicyos – Zanonia – Zehneria

## Luke uk diar

* Butelkürbis
* Anat Avital and Harry S. Paris, 2014, 'Cucurbits depicted in Byzantine mosaics from Israel, 350–600 CE', Annals of Botany 114: pp. 203-22.

## Kwelen
Kürbisen

**Kürbisen** (*Cucurbita*) san en skööl faan plaantenslacher uun det famile faan a Kürbisplaanten (*Cucurbitaceae*). 

## Slacher
C. argyrosperma – C. cordata – C. cylindrata – C. digitata – C. ecuadorensis – C. ficifolia – C. foetidissima – C. galeottii – C. lundelliana – C. maxima – C. melopepo – C. moschata – C. okeechobeensis – C. palmata – C. pedatifolia – C. pepo – C. radicans

Diar wurd fiiw slacher faan aptaanj:
* *[[Cucurbita argyrosperma]]*
* *[[Cucurbita ficifolia]]*
* *[[Cucurbita maxima]]*, diar hiart uk di *Hokkaidokürbis* tu.
* *[[Cucurbita moschata]]*
* Guardkürbis (*Cucurbita pepo*)

## Bilen

Cucurbita foetidissima fruit 2003-02-04.jpg|*Cucurbita foetidissima*(wil kürbis)
Cucurbita maxima 'Atlantic Giant'1.jpg|*Cucurbita maxima*
Cucurbita_moschata_Butternut_2012_G2.jpg|*Cucurbita moschata*
Pumpkins.jpg|Guardkürbis (*pumpkin*)


## Luke uk diar
Gurken

**Gurken** of **Gorken** (*Cucumis*) san en plaantenskööl uun det famile faan a Kürbisplaanten (*Cucurbitaceae*). Diar jaft at wel son 55 slacher faan.

## Aal a slacher
C. aculeatus – C. aetheocarpus – C. africanus – C. althaeoides – C. anguria – C. argenteus – C. baladensis – C. bryoniifolius – C. callosus – C. canoxyi – C. carolinus – C. cinereus – C. clavipetiolatus – C. costatus – C. debilis – C. dipsaceus – C. engleri – C. ficifolius – C. globosus – C. gracilis – C. hastatus – C. heptadactylus – C. hirsutus – C. humifructus – C. hystrix – C. indicus – C. insignis – C. javanicus – C. jeffreyanus – C. kalahariensis – C. kelleri – C. kirkbridei – C. leiospermus – C. maderaspatanus – C. meeusei – C. melo – C. messorius – C. metulifer – C. metuliferus – C. myriocarpus – C. picrocarpus – C. prolatior – C. prophetarum – C. pubituberculatus – C. pustulatus – C. queenslandicus – C. quintanilhae – C. reticulatus – C. rigidus – C. ritchiei – C. rostratus – C. sacleuxii – C. sagittatus – C. sativus – C. silentvalleyi – C. thulinianus – C. umbellatus – C. variabilis – C. zambianus – C. zeyheri

## Enkelt slacher
* Sokermeloon (*Cucumis melo*) 
* (Guard-)Gurk (*Cucumis sativus*) 

## Luke uk diar
Sokermeloon

At **Sokermeloon** (*Cucumis melo*) of uk **Hönangmeloon** as en plaant faan a troopen an subtroopen, hör frücht smääkt swet an woort hal eden.

Hat hiart tu a Gurken (*Cucumis*), an as sodenang naier mä't Gurk üs mä't Weedermeloon. Aaltumaal hiar oober tu det plaantenfamile faan a Kürbisen (*Cucurbitaceae*). Faan't sokermeloon jaft at en hialer rä suurten.

## Enkelt suurten

Half_cut_of_Yubari_melon.JPG| Yubari
Squaredmelon_inside002.jpg| Kakumelo
Melon_cantaloupe.jpg| Cantaloupe
Canary_melon.jpg| Canary
Honeydew.Melon.2.jpg| Honeydew
Jrballe_AJIURI_melon.JPG| Ajiuri


## Luke uk diar
Weedermeloon

At **Weedermeloon** (*Citrullus lanatus*) as en plaant uun't famile faan a Kürbisplaanten (Cucurbitaceae). Hat komt eegentelk faan Afrikoo, woort daalang oober üüb a hialer eerd uunbaud, huar't warem enooch as. Sin frücht smääkt swet.

Citrullus lanatus (Thunb.) Cucurbitaceae (7174523558).jpg|Bloosen
Water melon.jpg|Apskäären frücht
Agua fresca de sandía (14355283017).jpg|Weedermeloonensaft* 'Agua fresca de sandía' *

## Büürerei
Uun't juar 2019 san efter't FAO weltwidj 100.414.933&nbsp;t weedermeloonen iinbürgen wurden.

## Kwelen


## Luke uk diar
Jordsön

**Jordsön** wiar jer en deensk halig uastelk fan deling List üp Söl. En 1231 skel Jordsön 2000 ha gurt wesen sen, wat saa gurt üs deling
Aamrem wiar. Uk tērper en en sērk wiar diar. (lüt Johannes Mejer: Iordem, Iordem Sērk en Iarpem). Fan 1998 es Jordsön bluat jit en Sönbaank. En foriining fuar Fügeler es aurlang di Sönbaank neemt. (di Foriining Jordsand)
Kürbis

A (Guard-)**Kürbis** (*Cucurbita pepo*) as ään faan a wichtag Kürbisslacher för a büürerei.

Diar jaft at en hialer rä suurten faan: Di grat orangj *pumpkin* hiart diartu an uk det letj green *zucchini*.

## Suurten

2006-10-18Cucurbita_pepo02.jpg|Ünlik kürbissuurten
Somenkabocha_-_squash_-_Japan_-_September_2014.jpg|Somenkabocha (Japan)
Cucurbita_pepo_Bubango_from_Canary_Islands.jpg|Bubango (Kanaaren)
USDA_summer_squash.jpg|Zucchini


## Luke uk diar
Citrullus

***Citrullus*** as en letj skööl faan plaantenslacher uun det famile faan a Kürbisplaanten (*Cucurbitaceae*).

Diar hiar sööwen slacher tu, det bekäändst as at Weedermeloon (*Citrullus lanatus*).

## Slacher
* *[[Citrullus colocynthis]]* (L.) Schrad.
* *[[Citrullus ecirrhosus]]* Cogn.
* Weedermeloon (*Citrullus lanatus*)
* *[[Citrullus rehmii]]* De Winter
* *[[Citrullus naudinianus]]* (Sond.) Hook.f.
* *[[Citrullus mucosospermus]]* Fursa
* *[[Citrullus amarus]]* Schrad.

## Luke uk diar

*
Greenhart

**Greenhart** (*Chlorocardium rodiei*, Syn.: *Nectandra leucantha* var. *rodiaei* (R.H.Schomb.) Griseb., *Nectandra rodioei* R.H.Schomb., *Ocotea rodiei* (R.H.Schomb.) Mez) as en plaantenslach uun det famile faan a loorbeiplaanten (*Lauraceae*). Greenhartholt (ingelsk: **greenheart**) woort uk *Demerara*, *Viravira* of efter't klöör güül, brün, suart of witj greenhart näämd.

## Nat
Greenhartholt as böös hard an woort brükt för bragen an pualer, skeb an ööder huuweniinrachtangen.

## Luke uk diar
Echt Sturemfögler

**Echt Sturemfögler** (*Procellariidae*) san en famile faan fögler uun det order faan a Sturemfögler (*Procellariiformes*). Diar hiar 79 slacher tu.

## Sköölen
Aphrodroma – Ardenna – Bulweria – Calonectris – Daption – Fulmarus – Halobaena – Macronectes – Pachyptila – Pagodroma – Pelecanoides – Procellaria – Pseudobulweria – Pterodroma – Puffinus – Thalassoica

## Enkelt slacher
: *Fulmarus* 
:: Malmuk (*Fulmarus glacialis*)

## Luke uk diar
Sturemswaalken

**Sturemswaalken** (*Hydrobatidae*) san en fögelfamile an hiar tu a sturemfögler (*Procellariiformes*). Diar jaft at 21 slacher faan.

## Sköölen
* Hydrobatinae
*: Hydrobates - Oceanodroma
* Oceanitinae
*: Fregetta - Garrodia - Nesofregetta - Oceanites - Pelagodroma

## Enkelt slacher
: *[[Hydrobates]]*
:: Sturemswaalk (*Hydrobates pelagicus*)

## Luke uk diar
Wikinger

**Wikingern** san en skööl faan nuurdgermaans an baltisk fulken, diar bi Nuurd- an Uastsia lewet haa.

Di ütjdruk *wikingern* ment oober miast ei jo lidj, diar üs büüren of faskern lewet haa, man iarer jodiar miast jong maaner, diar uun a juaren 775 bit 1050 (at&nbsp;*[[wikingertidj]]*) tu sia foor an küstenstääden auerfool. Wan jo do en wasen rikdum tuupruuwet hed, kaam jo miast weder tüs an lewet uun frees. Faan sok minsken fertel jo ual nuurdisk sagas an a ruunenstianer. Öödern küd jo oober ei weder tu det leewent uun ääg wene, an mä jo wul do aran uk näämen muar wat tu dun haa.

## Ruunenstian

Üüb di Tirsted-Stian woort faan det leewent faan en stolten wikinger ferteld, di üs rik maan weder tüs kaam. Det ualnuurdisk wurd *viking* ment so föl üs en loong skapsrais, man en *wikinger* wiar en stolten stridjer, diar föl belewet hed an rik weder tüs kaam.


Viking_swords.jpg|Wikingerswörden uun't museum faan Haithabu
Gjermundbu helmet - cropped.jpg|En helem faan't 10.&nbsp;juarhunert
Gokstadskipet1.jpg|Det Gokstadskap uun Oslo
Viking_ship_museum_Roskilde_Denmark_201172962.jpg|Efterbaud wikingerskeb uun Roskilde
Foteviken6.jpg|So hää wel en wikingersaarep ütjsen


## Luke uk diar
Ruunenstian

**Ruunenstianer** san miast huuchkaant apsteld stianer, huar ruuneniinskraften üüb san. Jo san uun't nuurdisk iisentidj bit tu't wikingertidj maaget wurden mä fertelangen faan stolt wikingern.

## Bilen

Faroe stamp 059 runen stone.jpg|Ruunenstian faan Sandavágur üüb en freimarke faan a Färöern
Skarthi_stone_front.jpg|Skarthe-Stian uun Haithabu
RunestoneSeby.jpg|Ruunenstian faan Seby
Kbh_DR216_Tirsted_sten_1.jpg|Tirsted-Stian
S%C3%B6_111,_Stenkvista.jpg|Stian Sö111 faan Stenkvista
Rokstenen_west_view.jpg|Ruunenstian faan Rök


## Luke uk diar
Ruunen

__NOTOC__
**Ruunen** wiar ual skrafttiaken faan a germaanen. Jo siig oober ei aueraal an tu arke tidj likedenang ütj.

## Ruunenrän
### Ääler Futhark

### Jonger Futhark

### Jonger Futhark mä ponkter

### Ingelsk ruunenrä

### Nuurdisk ruunenrä

### Ponktiaret ruunenalfabeet

## Luke uk diar
Greenhartbuumer

**Greenhartbuumer** (*Chlorocardium*) het tau plaantenslacher uun det famile faan a loorbeiplaanten (*Lauraceae*). Di ään slach *Ch. rodiei* as bekäänd för sin hard holt.

## Slacher
* Greenhart *([[Chlorocardium rodiei]])*
* *[[Chlorocardium venenosum]]*

## Luke uk diar
Johannes Mejer

**Johannes Mejer** (* 1606 uun Hüsem; † 1674) wiar en matemaatiker an kartograaf.

## Leewent
Johannes Mejer wiar en dring faan en prääster faan Hüsem, diar de likedening nööm hed. Sin mam, Elisabeth Jüngling, wiar a orgelspeler Johannes Jüngling (1522-1627) faan Bovenau sin foomen. Sin akeroot gebuursdootem as ei bekäänd, man hat as bekäänd, dat hi de 12. Oktuuber 1606 krasent wurd. 

Hi studiaret uun Kopenhuuwen matematiik an astronomii an a grünjlaagen faan't kartografii. Hi kaam 1629 tu Hüsem turag an werket do üüs skuulmääster, bejewenhaidsdachter, kalendermaager an kartograaf. Hertooch Friedrich III. faan Sleeswich-Holstian-Gottorf holep ham, üüb en stuudienrais tu a Neederlunen tu keeren. Hi begand do för a hertooch en Atlas faan't Amt Aabenraa tu maagin, diarför fing hi halep faan de Aabenraa Amtsferwalter Joachim Danckwerth, wat hi 1641 klaarmaaget. 1639 teekent hi det *Nova Tabula Helgolandiae*, wat det äälst brükboor koord faan Haliglun as.

1647 maaget Köning Christian IV. faan Denemark Johannes Mejer tu san köningelk matemaatiker, an ded ham a üübdrach, en koord faan a waasteeg faan Sleeswich-Holstian tu maagin. Mejer teeknet tau koorden, Nuurdfresklun uun't juar 1240 an uun't juar 1634.

1652 ded Caspar Danckwerth sin werk *[[Mejer Atlas|Neue Landesbeschreibung der zwei Herzogtümer Schleswig und Holstein]]* ütj. At buk hed 40 lunkoorden an steedkoorden faan Mejer. Dön miasten faan Mejer sin koorden wurd faan a breler Mathias Petersen an Nicolaus Petersen konstlerisk turochtmaaget an faan a breler Andreas an Christian Lorenzen uun kööberplaaden steet.

## Luke uk diar
Germaanen

A **Germaanen** wiar fulken uun Madel- an Nuurdeuroopa. Hör kääntiaken wiar det germaans spriak. Huar a Germaanen lewet haa, wiar Germaanien.

## Fulken uun't 1. juarhunert

; Nuurdsiagermaanen
Bi Tacitus het jo Ingaevonen, det wiar Angeln, Chauken (jo san leederhen tu Saksen wurden), Fresken, Warnen. Faan a Kimbern, Teutoonen an Ambroonen snaaket uun't 1. juarhunert näämen muar.

; Rhein-Weser-Germaanen
Det wiar Angrivarier, Bataver, Brukterer, Chamaven, Chatten, Chattuarier, Cherusker, Sigambrer, Sugambrer, Tenkterer, Ubier an Usipeter. Jo diald jo leederhen ap, a miasten san tu't fulk faan a Franken wurden, öödern slood jo a Saksen uun.

; Sueben
A Sueben het uk Ialew-Germaanen, an det wiar Hermunduren, Langobarden, Markomannen, Quaden, Semnonen an (ferlicht uk) a Bastarnen. Jo san leederhen tu Alamannen, Bajuwaren an Thüringern wurden. A Langobarden toog tu Nuurditaalien.

; Nuurdgermaanen
Jo het uk Uastsiagermaanen an haa üüb't Jütsk hualeweilun an uun't süüdelk Skandinaawien lewet. Jo san leederhen tu Däänsken, Sweedsken an Norweegern wurden. Enkelten tääl uk a Islunern diar noch mä tu. A Angeln an a Jüten lei sowat tesken a Nuurdgermaanen an a Nuurdsiagermaanen.

; Oder-Warthe-Germaanen
Det san Burgunden, Lugier an Vandalen.

; Weichsel-Germaanen
Det san Bastarnen, Gepiden, Gotonen, Rugier an Skiren.

## Skraft
A Germaanen hed hör aanj skraft, det ruunenskraft.

## Fulkenwaanrang
Tu't tidj faan a fulkenwaanrang haa a Germaanen jo efter waasten an süüden briad maaget.

## Luke uk diar

* Germaans spriaken
Nuurdgermaans spriaken

A **nuurdgermaans spriaken** hiar tu a germaans spriaken an wurd uun Nuurdeuroopa snaaket.

## Iindialang
Miast wurd a nuudgermaans spriaken iindiald efter
; (Uast-)Skandinaawisk uun Skandinaawien
: Däänsk (5,5 Mio. spreegern)
: Sweedsk (9 Mio.)
: Noorsk (5 Mio.)
; Waast-Skandinaawisk of Isluns-Färöisk üüb a eilunen
: Isluns (300.000 + 50.000)
: Färöisk (65.000)
: Norn †

## Luke uk diar
* Germaans spriaken
Oomram Jip

At **Oomram Jip** (**Öömring Jip**) as en priil uun a waas tesken Oomram an Feer. Hi twiiget uun't süüden faan't Nuurder Ia uf an hää sin flaakst steed tesken Noorsaarep an Ödersem, huar hi di waaswai krüsagt. At jipst steed as sowat 10 m jip, det as det *madelhool*.

At Oomram Jip woort biletjen jiper an waanert waast efter Oomram tu..  

## Literatuur
* Christian Peter Hansen: *Das schleswig’sche Wattenmeer und die friesischen Inseln*, Ferlach C. Flemming, 1865
* C.P. Hansen bi Google Books

## Futnuuten
Nuurder Ia

At **Nuurder Ia** as en priil uun a waas tesken Oomram an Feer üüb a nuurder ääg an A Nääs üüb a süüder ääg. Hi komt faan't Rütjergat, diar ham süüduastelk faan Oomram fertwiiget: Di nuurdelk dial woort tu't Nuurder Ia an lääpt üüb Doogebal tu. Di süüdelk dial woort tu't Söder Ia an lääpt tesken A Nääs an A Huug üüb Slütsiil tu.

Tesken Oomram an Feer twiiget an Oomram Jip efter nuurdwaast uf.

## Literatuur
* Christian Peter Hansen: *Das schleswig’sche Wattenmeer und die friesischen Inseln*, Ferlach C. Flemming, 1865
* C.P. Hansen bi Google Books

## Luke uk diar
* Letj Ialtürn Neebel
Gat

En **gat** as en priil, di uk bi liachweeder ei drüg fäält mä en starken struum.

## Det wurd
Det wurd *gat* ment so föl üs *hool*. Hat komt uk uun *speigat* föör: Det as en hool uun a schans faan en skap, huar det auerkimen siaweeder weder "ütjspeid" woort. 

## Priilen mä di nööm ''gat''
* Rütjergat
..

## Luke uk diar
* Priil
* Kattegat
Nantes

**Nantes** [] (bretoonsk *Naoned*; gallo: *Naunnt* ; ) as en stääd uun't waasten faan Frankrik. Nantes wiar ans det hoodstääd faan a Bretagne, hiart daalang oober tu't departement Loire-Atlantique.

## Kliima




## Sasterstääden
*  Saarbrücken
*  Tiflis, Georgien
*  Cardiff, Wales
*  Jacksonville, USA
*  Seattle, USA
*  Shashi, Sjiina
*  Bahía Blanca, Argentinien
*  Cluj-Napoca, Rumeenien

## Luke uk diar
Gallo

**Gallo** as en fransöösk spriakwiis uun a Bretagne. Hat as oober so gud üs ütjstürwen.

## Spriadkoord

## Futnuuten


## Luke uk diar
* Galisch
* Bretoonisch
* Langues d'oïl
Haithabu

**Haithabu** (ualnuurdisk: *Heiðabýr*, det komt faan *heiðr* ‚hias‘ an *býr* ‚büürsteed‘, öömrang: *Hiasbüür*) wiar en bedüüden siidlang faan däansk wikingern of sweedsk warägern. Diar wiar en wichtagen huuwen för di hanel tesken Skandinaawien, at Baltikum an at Nuurdsia-regiuun. 

Det siidlang leit uun't gemeen Busdorf bi Schleswig. Tuup mä't Danewerk as Haithabu det bedüüdenst ual seenksteed uun Schleswig-Holstian.

Uun't juar 2018 as Haithabu en UNESCO weltkultuurarewdial wurden.

## Luke uk diar

* Dorestad
* UNESCO welkultuurarewdial (n|dr, 02.07.2018)
Busdorf

**Busdorf** [] (däänsk: *Bustrup*) as en gemeen uun a kreis Schleswig-Flensborag uun Schleswig-Holstian. Uun Busdorf sat at amt faan't Amt Haddeby.

## Haithabu
Det ual wikingerstääd Haithabu leit naibi Busdorf. Hat as en bedüüden seenksteed faan Schleswig-Holstian. Sodenang as uk di ''Skarthestian'' iinuun't woopen faan Busdorf kimen.

## Kwelen
Hunertbianer

A **Hunertbianer** (Chilopoda) san en klas faan Diarten uun det auerklas faan a Düüsenbianer (Myriapoda). Diar jaft at wel son 3.000 slacher faan. Hunertbianer san tesken ian an tjiin cm lung; enkelt slacher (Scolopendromorpha) kön oober uk 30 cm lung wurd.

## Ordern an familin
* Craterostigmomorpha –
*: Craterostigmidae
* Geophilomorpha – Eerdluupern
*: Himantariidae
*: Mecistocephalidae
*: Neogeophilidae
*: Geophilidae
*: Oryidae
*: Linotaeniidae
* Lithobiomorpha – Stianluupern
*: Henicopidae
*: Lithobiidae
* Scolopendromorpha – Riisenluupern
*: Cryptopidae
*: Scolopendridae
*: Scolopocryptopidae
* Scutigeromorpha – Koonkerluupern
*: Pselliodidae
*: Scutigeridae
*: Scutigerinidae

## Luke uk diar
Strun (küst)

En **strun** as en flaaken küstenstrimel, diar suutjis tu at sia uffäält.

## Skak
Wi men mä en *strun* miast en *[[sun]]-strun* mä witj of grä sun. Man di sun koon üüb wulkaan-eilunen uk suart weees. Bääft en sun-strun lei miast düner.

En strun koon oober uk mä grööw kiis of noch grater stianer wees, det as do en *stian-strun*.

## Luke uk diar
Kritj (Geologii)

At **Kritjtidj**, a wedenskaplidj sai man ianfach **Kritj** (faan lat. *Cretaceum*) as det jongst eerdtidjääler uun't *eerdmadelääler* (Mesozoikum). Hat begand amanbi föör &nbsp;miljuun juaren efter't aanj faan't Jura an hääl ap föör  miljuun juaren mä di auergung tu't Paläogen, det äälst kirew faan't *eerdneitidj* (Känozoikum).

Di auergung faan't Kritj tu't Paläogen woort uk üs K-T-grens (faan: Kritj-Tertiär) of K-P-grens betiakent. Föör amanbi 65,5 miljuun juaren as woorskiinelk en graten asteroid uun Meksiko üüb a eerd iinslaanj, an hää det miast leewent üüb a eerd tunant maaget. Diarbi san uk a Dinosauriern ütjstürwen.

## Naier iindialang
* Süsteem: **Kritj** (–&nbsp;Ma)
** Seerie: **Boowerkritj** (–&nbsp;Ma)
*** Kirew: Maastrichtium (–&nbsp;Ma)
*** Kirew: Campanium (–&nbsp;Ma)
*** Kirew: Santonium (–&nbsp;Ma)
*** Kirew: Coniacium (–&nbsp;Ma)
*** Kirew: Turonium (–&nbsp;Ma)
*** Kirew: Cenomanium (–&nbsp;Ma)
** Seerie: **Onerkritj** (–&nbsp;Ma)
*** Kirew: Albium (–&nbsp;Ma)
*** Kirew: Aptium (–&nbsp;Ma)
*** Kirew: Barremium (–&nbsp;Ma)
*** Kirew: Hauterivium (–&nbsp;Ma)
*** Kirew: Valanginium (–&nbsp;Ma)
*** Kirew: Berriasium (–&nbsp;Ma)

## Bilen

Meyers_b10_s0182a.jpg|Ferstianet diarten an plaanten faan't kritjtidj
Credneria_triacuminata.jpg|Ferstianet bleed
Late Cretaceous metatherian locales - ZooKeys 465.jpg|A eerd uun't Turonium
Stubbenkammer-2007b.jpg|Kritjküst üüb Rüügen


## Luke uk diar
Kööldioksiid

**Kööldioksiid** of uk **Köölstoofdioksiid** as en cheemisk ferbinjang faan Köölstoof an Sürstoof mä det formel **CO<sub>2</sub>**. Wan't uun weeder apliaset as, woort det miast uk *[[Köölsüren]]* näämd. Det as oober ei gans detsalew, auer köölsüren det formel H2CO3 hää:
:\mathrm{ \ CO_2 + H_2O \ \rightleftharpoons \ H_2CO_3}

Kööldioksiid as en sür gas saner klöör an stirem, diar ham gud uun weeder apliaset. Tuup mä metal-oksiiden ferbanjt kööldioksiid ham tu tau slacher faan saalten: karbonaaten an hüdrogeenkarbonaaten. 

## Kwelen


## Luke uk diar

* Metaan
* Globaal apwarmin
* Köölmonoksiid
Karbonaat

**Karbonaaten** san det saalt faan't köölsüren (H2CO3).

## Slacher
* (*primeer*) hüdrogeenkarbonaaten mä det furem MIHCO3
*: t.b. Naatriumhüdrogeenkarbonaat, Natron, (NaHCO3)
* *sekundeer* karbonaaten mä det furem MI2CO3.
*: t.b. Naatriumkarbonaat, Soda, (Na2CO3)
*: Kaaliumkarbonaat, *Potääsk*, (K2CO3)
*: Kaltsiumkarbonaat, *Kalk*, (CaCO3)

## Karbonaaten uun a natuur

Magnesit - Rohstein und Trommelstein.jpg|Magnesit
Strontianite with Sulphur.jpg|Strontianit
Witherite-48305.jpg|Witherit 
Malachite,_azurite_(Maroc).jpg|Atsuriit (blä) an Malachit (green)
Chalcopyrite-Quartz-Rhodochrosite-hbru-07a.jpg|Rhodokrosit (ruad)
Smithsonite violette (USA).jpg|Smithsonit (brons of ruusa)


## Luke uk diar
Saalten

**Saalten** san cheemisk ferbinjangen, diar faan positiif kationen an negatiif anionen tuupsaat san. Tesken sok ionen bestäänt en *[[ionenbinjang]]*.

## Kationen an Anionen

## Bispalen
* Naatriumklooriid (Köögsaalt)
* Naatriumnitraat (Chiilesalpeeter)
* Naatriumkarbonaat (Sooda)

## Luke uk diar
* Halogeen

## Kwelen
Mesozoikum

At **Mesozoikum** ( *mésos* ‚maden‘ an ζῶ *zo* ‚lewe‘) as en eerdtidjääler an woort uk *eerdmadelääler* näämd. Hat begand föör  miljuun juaren an lingd bit föör  miljuun juaren. 

Hat woort efter Trias, Jura an Kritj iindiald.

Det Mesozoikum leit tesken Paleozoikum (*eerdualtidj*) an Kenozoikum (*eerdneitidj*).

## Iindialang
1. Det Mesozoikum uun't Phanerozoikum:
* Äon: Phanerozoikum (–&nbsp;mya)
** Ära: Kenozoikum (Eerdneitidj) (–&nbsp;mya)
** Ära: **Mesozoikum** (Eerdmadelääler) (–&nbsp;mya)
** Ära: Paleozoikum (Eerdualtidj) (–&nbsp;mya)

2. Onerdialang faan't Mesozoikum (boowen jongst, oner äälst):
* Ära: **Mesozoikum** (–&nbsp;mya)
** Süsteem: Kritj (–&nbsp;mya)
** Süsteem: Jura (–&nbsp;mya)
** Süsteem: Trias (–&nbsp;mya)

## Luke uk diar
Ruanda

__NOTOC__

**Ruanda** [] (Kinyarwanda *u Rwanda*,  []) as en banenlun uun Uastafrikoo. Trinjam lei Burundi, at Demokraatisk Republiik Kongo, Uganda an Tansania. Faan 1884 bit 1916 wiar Ruanda en sjiisk kolonii, do kaam det lun oner belgisk UNO-mandaat, an 1962 as't suwereen wurden.

## Koord

## Prowinsen

## Politiik
Ruanda as sant 2009 lasmoot faan det Commonwealth of Nations.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Grekenlun

**Grekenlun**, amtelk det **Greks Republiik** (üüb Greks: Ελλάδα *Elláda* of Ελληνική Δημοκρατία *Ellinikí Dimokratía*) as en lun uun a süüd uast faan Euroopa.  uun a nuurdwaast leit Albaanien, uun a nuurd Nuurd-Matsedoonien an uun a nuurduast lei Bulgaarien an't Türkei. A hoodsteed as Atheen.

## Geografii

### Geograafisk Laag
Grekenlun leit för’t miast twesken 41° an 34° (faan a nuurd tu a süüd) an 19° an 29° (faan a waast tu a uast). At lun as amanbi triisis letjer üüs Tjiisklun. At lun dialt grensen mä fjauer lunen. Det lingst grens (472 km) faan't lun wurt mä Bulgaarien an det kurtst (192 km) mä’t Türkei diald. At lun dialt uk en 234 km lung grens mä Nuurd-Masedoonien an en 212 km lung mä Albaanien. A eeg faan Grekenlun as 13.676 km lung.

### Lunskap
#### Berger
De huuchst ponkt uun Grekenlun as de Mitikas toop faan dön Olymp Berger.

### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:

### Indialing faan Ferwalting
Grekenlun hee 13 regiuunen an at Moonkrepubliik Athos:

## Histoore
**Suwereniteet**

25. Marts 1821 begand det Greks Rewolutsion jin det Osmaans Rik. A rebelen loket uun Morea an föl greks eilunen wiar bal uun hör eegendoom. 7. April 1821 wurd Atheen iinnimen. Diarefter wiar ünbestendig stridjen, diaruun a griken faan lidj faan a waast faan Euroopa holpen wurd. 5. Febrewoore 1825 greeb Egypten üüb a sidj faan a Osmaanen uun a konflikt iin an. Det Ferianigt Köningrik, Frankrik an Ruslun interweniaret. En ferianigt flot faan döndiar lunen besiigt a Osmaanen an Egyptern 20. Oktuuber 1827 uun a slacht faan Navarino, wat en wichtig bejewenhaid uun a krich wiar.

De letst akt faan't rewolutschuun bestemet de Rüs-Osmaans Krich (1828–1829). Efter de rüs iinmarsk iin uun det Osmaans Rik an a Sultaan sin kapitulatschuun wurd at apsaating faan en letj, suwereen, greks köningrik beslööden. En tjiisk prins, Otto faan Bayern, wurd a köning faan't lun.

## Politiik
Grekenlun as sant 1952 lasmaat faan NATO.

## Kwelen
Breetst

*Madelgoosherder*
**Breetst** is en staa oon Noordfreeschlon, oon di Noordergoosherde.

*Hoolmer Freesch*
**Breetst** äs en stää än gemiine oun e Gooshiird oun Noordfreeschloun. E gemiine äs diil foont Amt Mädel-Noordfreeschloun. Ount noorden loit Boorlem, ount ååsten Sänebel, ount sööen Brääklem än ount weesten Reußenkuuge. E gemiine heet 5432 foolk (2016).

## Bile

Bredstedt 01.jpg|Breetst (1895)

## Kwäle
Sjiisk Digitaal Bibleteek

At **Sjiisk Digitaal Bibleteek** (üüb sjiisk:*DDB*) as en digitaal bibleteek, huar 30.000 kultuur- an wedenskapsiinrachtangen uun Sjiisklun uun tuupwerke skel. En began as di 31. Marts 2014 maaget wurden, an diar kön al 5,6 miljuun objekten uunwiset wurd. 

At DDB skal leederhen uun det europeesk näät Europeana iinbünjen wurd.

## Luke uk diar
* DDB wääbsteed
* Informatjuunen faan't bundesregiarang tu't DDB
Sjiisk Biografii

At **Sjiisk Biografii** (sjiisk: *DB*) as en dootenbeenk mä frei tugengelk biograafisk dooten. Hat lingt faan't madelääler bit daalang. Uun Deetsember 2014 as det dootenbeenk auerwerket wurden an hää sowat 268.000 iindracher.

## Luke uk diar
* Wääbsteed ''Deutsche Biographie''
Pest

A **pest** ( ‚schocht‘) as en auer a miaten uunsteegen kraankes. Hat woort faan det bakteerium  *[[Yersinia pestis]]* ütjliaset. Hat komt eegentelk faan gnaudiarten üs rooten of buumkaater.

Auerdraanj woort a pest miast faan insekten, diar detdiar bakteerium uun jo haa, fööraal faan noopen.

"Det as a pest" sait am uk tu ales mögelke, wat ään jin a streg gongt an wat am ei luas wurd koon.

## Luke uk diar
Hainshalii

**Hainshalii** waos en lidj halii in ju Nöördsii, östlik foon de Huuge. Ju wurd in 1860 auerspeelet. 
Ju wurd dirfeer foon en Huuger to fooderwanst bruket.
Yersinia pestis

***Yersinia pestis*** as en bakteerium uun't famile faan a Enterobacteriaceae, diar a pest ütjliaset.

*Yersinia pestis* as 1894 faan Alexandre Émile Jean Yersin fünjen wurden.

## Luke uk diar
Ingels

At **Ingels** (üüb Ingels *English*) as en waastgermaans spriik, wat faan amanbi 380 miljuunen mensken snaaket wurt, fööraal uun at Ferianigt Köningrik, a Ferianigt Stooten faan Ameerika, Kanada, Nei-Sialun, Irlun, Australien an a süüd faan Aafrika.

## Beskriiwing
Ferglik mä Fering, Waastfresk an Tjiisk:

## Luke uk diar
* *Amtelk spriiken faan Süüdaafrika*: Afrikaans, Ingels, Nuurd-Sotho, Sotho, Süüd-Ndebele, Swaasi, Tsonga, Tswana, Venda, Xhosa, Zulu.
Awokaado

At **awokaado** (*Persea americana* MILL., uk *Persea gratissima*) hiart tu't famile faan a Loorbeiplaanten (*Lauraceae*). Uun Ameerikoo sait am diar uk *böderpeer* (*butter pear*) tu.

Di awokaado-buum woort bit 15 meeter huuch. Hi komt eegentelk faan Meksiko, woort daalang oober uun flook lunen uun a troopen an subtroopen aptaanj. Diar jaft at daalang amanbi 400 suurten faan.

## Uunbau

## Bilen

Avocado Hass - single and halved.jpg|En awokaado faan det suurt *Hass*
Avocado.jpeg|En frücht faan det suurt *Fuerte*
Avocado-Guacamole-Colombia.jpg|*Guacamole* as awokaado-muus
Avocado-pflanze003.jpg|Jong sprööd
Avocado 19.JPG


## Luke uk diar

## Kwelen
Aafrika

**Aafrika** as ian faan a wäältdialen. Uun a nuurd leit at Madlunsia, uun a nuurduast at Ruadsia, uun a uast de Indisk Ootseaan an uun a waast de Atlantisk Ootseaan.

## Geografii
* de nuurdermiast ponkt: Ras ben Sakka uun Tuneesien.
* de süüdermiast ponkt: Kap Agulhas uun Süüdaafrika.
* de uastermiast ponkt: Kap Guardafui uun Somaalia.
* de waastermiast ponkt: Cap Vert uun Seenegal.

## Lunen

## Kwelen
Neederluns/fe

At **Holuns** (üüb Holuns: *Nederlands*) as en waastgermaans spriik, wat faan amanbi 26 miljuunen mensken snaaket wurt, fööraal uun Holun an Belgien.
Sweedsk spriik

At **Sweedsk** (üüb Sweedsk *svenska*) as en skandinaawisk spriik, wat faan amanbi 10 miljuunen mensken snaaket wurt, fööral uun Sweeden and Finlun.  Tup mä Deensk bildet at a uastskandinaawisken twiich faan a nuurdgermaans spriiken.

## Beskriiwing
Ferglik mä öler spriiken:

## Spriikwiisen
Sweedsk hee seeks sköölen faan spriikwiisen:
* Norrlandisk Spriikwiisen
* Finluns Sweedsk
* Svealandisk Spriikwiisen
* Gotlandisk Spriikwiisen
* Götalandisk Spriikwiisen
* Süüd Sweedsk Spriikwiisen

## Gramatik
### Hoodwurden
Hoodwurden haa tau genera: *Utrum* (*en*-wurden) an *Neutrum* (*ett*-wurden).
Isluns

At **Isluns** (üüb Isluns *Íslenska*) as en skandinaawisk spriik, wat faan amanbi 330.000 mensken snaaket wurt, fööral uun Islun.  Hat hee ham uun a letst düüsen juar uun a berik faan a morfologii knaap feranert.

## Gramatik
Bispal faan en menelk hoodwurd (hestur 'hingst').
Uasterrik

**Uasterrik** as en lun uun a maden Euroopa.  Uun a nuurd lei Tjiisklun an Tschechien, uun a süüd Sloweenien an Itaalien, uun a uast at Slowakei an Ungarn an uun a waast a Sweits an Liechtenstein.  At hoodsteed as Wien.  Diar wene 8.401.940 mensken (2011).

## Geografii

### Geograafisk Laag

### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:

### Indialing faan Ferwalting
Uasterrik hee njüügen bundeslunen:

## Befölkring
### Spriiken
Tjiisk as det amtelk spriik faan't lun. Burgenlandkroatisk, Romani, Slowaakisk, Sloweensk, Tschechisk an Ungaars san uk snaaket.

## Histoore
Ap tu 1806 wiar Uasterrik dial faan at Halig Röömsk Rik.  1806 wurd at Keiserrik faan Uasterrik faan keiser Frants I. grünjlaanjen.  1867 wurd at keiserrik en dopelmonarchii üüs Uasterrik-Ungarn.  Mä a uftookin faan a Karl I. uun 1918 wurd Uasterrik en republiik.  At tjiisk armee marschiaret 1938 uun in Uasterrik iin an at lun wurd dial faan Tjiisklun ap tu 1945.  Efter a Naist Wäältkrich wiar at lun faan a Ferianigt Stooten, a Ferianigt Köningrik, Frankrik an a Sowjetunioon besaatet.  Uasterik wurd 1955 weler suweeren.

## Kwelen
Wilhelmshuuwen

**Wilhelmshuuwen** as en kreisfrei stääd uun't nuurdwaasten faan Sjiisklun. Hat leit bi't Jadebocht nai bi't Nuurdsia. Hat hää  iinwenern an hiart diarmä tu a tjiin gratst stääden uun't bundeslun Niidersaksen.

## Bilen

Jade-weser-muendung map de.png|Wilhelmshuuwen bi't Jadebocht an Bremerhuuwen bi a müs faan a Weeser
SatJadebusen-Wesermuendung.jpg|Satelitenbil faan't regiuun
Luftaufnahmen_Nordseekueste_2012_05_D90_by-RaBoe_123.jpg|Di huuwen faan Wilhelmshuuwen
Rathaus_Wilhelmshaven.jpg|At riadhüs


## Woopens

Coat of arms wilhelmshaven 1939.png|Stäädwoopen faan 1892 bit 1939
Wappen Ruestringen.png|Woopen faan Rüstringen faan 1911 bit 1937
Coat_of_arms_Wilhelmshaven_1939-1946.png|Stäädwoopen faan 1939 bit 1946
DEU Wilhelmshaven COA.svg|Stäädwoopen sant 1948


## Sasterstääden
*  (Frankrik), sant 1965
*  (USA, Virginia), sant 1976
*  (Ferianagt Könangrik, Skotlun), sant 1979
*  (Poolen), sant 2006

Ööder ferbinjangen:
*  (Sjiisklun, Niidersaksen), sant 1988
*  (Sjiina), sant 1992
*  (Spoonien)

A stääddialen Sengwarden an Fedderwarden hual ferbinjang mä:
*  (Uastenrik), sant 1980

## Luke uk diar

## Futnuuten
Delmenhorst

**Delmenhorst** (plaatsjiisk: *Demost*) as en kreisfrei stääd uun Nuurdwaastsjiisklun. Hat hiart tu a tjiin gratst stääden faan't bundeslun Niidersaksen.

## Sasterstääden
* Allonnes, , sant 1976
* Borissoglebsk, , sant1994
* Eberswalde, , sant 1990
* Kolding, , sant 1979
* Lublin, , sant 1992

## Luke uk diar

* 

## Futnuuten
Jadebocht

At **Jadebocht** as en 190&nbsp;km² grat bocht faan a Nuurdsia. Hat leit tesken a Onerweeser an Uastfresklun.

## Histoore

## Luke uk diar
Ismoune

**Ismoune** as di jarste moune foon et iir. E noome foon e moune kamt üt da üüljfrasche uurde *īs* än *mōnath*. E moune håt uk *Januar*; dåtheer uurd kamt üt et Latiinsch *(mensis) Ianuarius*. Et as di oudere moune foon Wunter önj e Nordhuulewkuugel än di oudere moune foon Samer önj e Söödhuulewkuugel. Et heet 31 deege.

## Fiirdeege
Fiirdeege önj diheere moune san:
* Nai-iir (di 1. önj e Ismoune)

## Kiik uk deer
*
Uursmoune

**Uursmoune** as di treede moune foon et iir. E noome foon e moune kamt üt da üüljfrasche uurde *wars* än *mōnath*. E moune håt uk *Martsmoune*, *Marts* unti *Märts*; daheere uurde kaame üt et Latiinsch *(mensis) Martius*. Et as di jarste moune foon Uurs önj e Nordhuulewkuugel än di jarste moune foon Härfst önj e Söödhuulewkuugel. Et heet 31 deege.

## Fiirdeege
* Poosche as samtids önj e uursmoune. Önj 2024 san e Gräintörsdi (e törsdi for e Poosche), e Stalfraidi än e Pooschedäi önj e Uursmoune, ouers as di Läädere Pooschedäi önj Gjarsmoune.
* Önjt Dånsch as e Gräintörsdi (aw Dånsch: *Skærtorsdag*) en fiirdäi.
Samermoune

**Samermoune** as di seekste moune foon et iir. E noome foon e moune kamt üt da üüljfrasche uurde *sumer* än *mōnath*. E moune håt uk *Juuni*; dåtheer uurd kamt üt et Latiinsch *(mensis) Junius*. Et as di jarste moune foon Samer önj e Nordhuulewkuugel än di jarste moune foon Wunter önj e Söödhuulewkuugel. Uk sü önj diheere moune as e Samersanwiinj önj e Nordhuulewkuugel än e Wuntersanwiinj önj e Söödhuulewkuugel. Et heet 30 deege. 

## Fiirdeege
* Da Paingstdeege san önjtwider önj e Krülemoune unti önj e Samermoune.
Djannewoore

**Djannewoore** es de iaars Muunt fan ’t Djooar uun de gregoriaansk Kalender. Hi hat 31 Doagen. De Neem fan 'e Muunt komt fan Latiinsk *(mensis) Iānuārius*.
Deetsember

**Deetsember** as de twaalewst muun faan at juar uun a gregoriaans kalender.  Hi hee 31 daar. A nööm faan a muun komt ütj at latiinsk *(mensis) December*. Uun a rööms kalender wiar Deetsember de tjiinst muun faan't juar, auer dat at juar uun Marts uun de röömsk kalender begand. *Decem* as det latiinsk wurd för *tjiin*. Üüb Mooring het a muun *Jülmoune*.

Deetsember as de iarst muun faan de meteoroloogisk wonter uun a nuurdhualewkuugel. Uun a süüdhualewkuugel as Deetsember de iarst muun faan somer. At wontersankiar as uun deheer muun uun a nuurdhualewkuugel an at somersankiar uun a süüdhualewkuugel.

## Biljen

Ciclo dei mesi, dicembre 2.jpg|thumb|200 px|*Deetsember* faan Määster Venceslao (1390-1400)


## Luke Uk
*
Armeenien

**Armeenien** (, amskrewen: *Hajastan* of *Hajasdan*) as en banenlun uun a Kaukasus uun Fööraasien. Hat leit uun a berger tesken Georgien, Aserbaidschan, di Iraan an Türkei. Det lun as auerblewen faan en armeensk regiuun, diar iar föl grater wiar.

Uun't süüduasten leit Bergkarabach, diar ham 1991 faan Aserbaidschan ufliaset hää an ham mä Armeenien ferbünjen feelt.

## Koord

## Ferwaltang


## Kultüür
* Armeensk kalender

## Stääden
A gratst stääden an hör iinwenertaalen (2005):
# Jerewan: 1.312.956
# Gjumri: 148.383
# Wanadsor: 107.394
# Wagharschapat: 49.514
# Hrasdan: 40.796

## Histoore
Faan 1918 tu 1920 wiar at lun en suwereen republiik. Do wurd det faan det Ruad Armee besaat. 1920-1922 wurd det en suwereen sowjetisk republiik. 1922-1936 wurd det dial faan't Sowjetunioon üüs det Transkaukaasisk SSR. 1936-1991 wurd det det Armeens SSR. 1991 wurd at lun weler en suwereen republiik.

At lun holep det amstreeden regiuun Bergkarabach uun sin krich (1988-1994) jin Aserbaidschaan.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Ian

**Ian** (1, röömsk I) as en natüürelk taal tesken nul an tau. Hat as en ünlik taal, en kwadroottaal, en kubiiktaal an uk en triihuktaal.

## Brük
Wan det taal 1 üs taalwurd tuup mä en substantiif brükt woort, skel dü üüb di slach aachte:
* 1 maan - ään maan
* 1 wüf - ian wüf
* oober ei ferwaksle mä di ünbestemet artiikel *en*: en maan, en wüf

## Nöömer

## Reegnin
Det taal ian as det neutraal element bi't moolnemen of dialen. Det ment, wan dü irgent en taal mä ian moolnamst of troch ian dialst, komt leewen detsalew taal weder ütj.

## Futnuuten


## Luke uk diar
Tau

**Tau** (2, röömsk II) as en natüürelk taal tesken ian an trii. Hat as en lik taal an uk en primtaal.

## Nöömer

## Futnuuten


## Luke uk diar
Trii

**Trii** (3, röömsk III) as en natüürelk taal tesken tau an schauer. Hat as en ünlik taal, en primtaal an uk en triihuktaal.

## Nöömer

## Luke uk diar
Nol

**Nol** (0) as en hial taal tesken ian oner nol an ian.

## Reegnin
Det taal 0 as det neutraal element bi't tuuptäälen an uftjien. Det ment, wan dü tu irgent en taal nol diartutäälst of uftjochst, komt leewen detsalew taal weder ütj.

## Luke uk diar