open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Polaabisk Spriik

Det **Polaabisk Spriik** as en ütjstörwen Waastslaawisk Spriik, wat faan dön polaabisk slaawen uun a nuurduast faan det Tjiisklun faan daaling trinjam de Ialew Struum snaaket wurd. Det wurd amanbi tu a maden faan det 18. juarhunert snaaket, üüs det troch Plaattjiisk ersaat wurd, uun a gebiiten faan Mecklenburg-Föörpomern, Madelbrandenborig (Madelmark) an a uast faan Saksen-Anhalt (Wittenberig) an uk uun a uastdialen faan Niidersaksen (Wendlun) an Sleeswich-Holstian (Uastholstian an Lauenborig). Uun a süüd hed det en grens tu det sorbisk spriikgebiit uun’t Lausitz.

## Luke uk diar
Slowinsisk

Det **Slowinsisk Spriik** (üüb Slowinsisk: *slovjĩnsħï ją̃zĕk*, *slovjĩnsħė gådą̃ńė*) as en Waastslaawisk Spriik, wat uun det 20. juarhunert ütjstoorew. Det wurd faan lidj, wat twesken a sian Gardno an Łebsko nai bi Słupsk wenet. Tup mä det noch snaaket Kaschuubisk an det ütjstörwen Polaabisk as det en auerbliiwsel faan dön slaawisk spriiken, wat uursprungelk loongs a eeg faan det Uastsia uun Pomern an uun a nuurduast faan de Ialew snaaket wurd.
Lublin (Prowins)

Det **Lublin Prowins** (üüb Poolsk: *Województwo Lubelskie*) as ian faan dön seekstanj prowinsen faan Poolen. At prowins leit uun a uast faan’t lun. Det hee 2.175.700 lidj (2011). At hoodsteed faan’t prowins as Lublin.

## Geografii
### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:

### Iindialing faan Ferwalting
At prowins hee fjauer steedkreiser (Lublin, Zamość, Chełm an Biała Podlaska) an twuntig lunkreiser (üüb Poolsk: *powiaty*, iantaal *powiat*).

## Kwelen
Slowaakisk Spriik

Det **Slowaakisk Spriik** (üüb Slowaakisk: *slovenský jazyk* of *slovenčina*) as en Waastslaawisk Spriik an hiart tu't Indogermaans. Amanbi 5.2 miljuunen lidj snaake Slowaakisk üs mamenspriak. Slowaakisk as det amtsspriik faan't Slowakei. Spreegern faan't spriik wene uk uun dön Ferianigt Stooten, Tschechien, Argentiinien, Serbien, Irlun, Rumeenien, Poolen, Kanada, Ungarn, Tjiisklun, Kroatien, Israel, det Ferianigt Köningrik, Austraalien, Uasterrik, Ukraine, Noorweegen an föl öler lunen aueraal üüb a wäält.

## Luke uk diar
Kaschuubisk Spriik

Det **Kaschuubisk Spriik** (üüb Kaschuubisk: kaszëbsczi jãzëk) as en Waastslaawisk Spriik, wat uun’t geegent uun a waast an uun a süüd faan Danzig uun Poolen snaaket wurt.
Seine

A **Seine** ([];  üüb fransöösk; /keltisk **) as en struum uun Nuurdfrankrik. Sin hood leit uun't regiuun Bourgogne-Franche-Comté an hi lääpt auer 777 km deel tu Le Havre bi a Ingelsk Kanool.

## Koord
Koord mä struumer iin uun a Seine:


## Luke uk diar

## Futnuuten
Arrondissement Le Havre

At **Arrondissement Le Havre** (frz.: *Arrondissement du Havre*) as en ferwaltangsianhaid uun't fransöösk département Seine-Maritime uun a Normandie. Ferwaltangssteed as Le Havre.

## Iindialang
Diar san 12 kantooner mä 148 gemeenen:

*Bolbec 
*Fécamp 
*Le Havre-1 
*Le Havre-2 
*Le Havre-3 
*Le Havre-4
*Le Havre-5
*Le Havre-6 
*Notre-Dame-de-Gravenchon
*Octeville-sur-Mer 
*Saint-Romain-de-Colbosc 
*Saint-Valery-en-Caux
Communauté d’agglomération Havraise

At **Communauté d’agglomération Havraise** (CODAH) as en fransöösken gemeenferbant uun't Département Seine-Maritime uun a Normandie. Det san det stääd Le Havre an 16 gemeenen diar trinjam. Diar wene 243.348 minsken (2017).
Kantoon Le Havre-1

Di **Kantoon Le Havre-1** as en fransöösk ferwaltangsianhaid uun't Arrondissement Le Havre, Département Seine-Maritime, Normandie.
Le Havre

**Le Havre** [] as en huuwenstääd uun Nuurdfrankrik an leit bi a Seine an bi a Ingelsk Kanool. Hat leit uun't Département Seine-Maritime uun a Normandie.

A iinwenern het üüb fransöösk *Havrais*. Le Havre as di öödergratst huuwen faan Frankrik efter Marseille.

## Sasterstääden
* Magdeburg, Schiisklun
* Dalian, Schiina
* Pointe-Noire, Republiik Kongo

## Luke uk diar
Département Seine-Maritime

At **Département Seine-Maritime** [] as en fransöösk département mä det luupen numer 76. Hat leit uun a Normandie.

## Iindialang

Diar san 3 arrondissements, 37 kantoonen an 711 gemeenen:

## Luke uk diar

## Futnuuten
Dalian

**Dalian** () as en huuwenstääd uun't prowins Liaoning uun a Mandschurai (Nuurduastschiina). Dalian as di nuurdelkst isfrei huuwen faan Schiina.

## Kliima

## Sasterstääden

## Luke uk diar
ISO 3166-2:CG

Die Codes wurden im Februar 2015 zuletzt aktualisiert.

## Einzelnachweise


## Siehe auch
* ISO 3166-2, Referenztabelle der Ländercodes.
* ISO 3166-1, Referenztabelle der Ländercodes, wie sie in Domainnamen verwendet werden.
Pointe-Noire

**Pointe-Noire** as en huuwenstääd uun't Republiik Kongo mä muar üs 752.000 iinwenern (2009). Hat as hoodstääd faan't *Departement Pointe-Noire*.

## Sasterstääden
*  : Le Havre
*  : New Orleans

## Luke uk diar

## Futnuuten
Source-Seine

**Source-Seine** as en letj gemeen uun Uastfrankrik uun't regiuun Bourgogne-Franche-Comt%C3%A9.

Uun't gemeen leit det hood faan di struum Seine.

## Luke uk diar
New Orleans

**New Orleans** (*amerikoonsk [[ingelsk]]*: , lokaal: ) as det gratst stääd uun di US-amerikoonsk bundesstoot Louisiana. Hat hää en bedüüdenen huuwen an leit bi a struum Mississippi.

## Kliima




## Sasterstääden

## Luke uk diar

## Kwelen
Föörhistoore

At **föörhistoore** (of uk **uurhistoore** of **prähistoore**) ment en tidjrüm faan't iarst apdaagin faan a minsken bit tu't apkemen faan a iarst skraften.

A iarst stianwerktjüügen faan minsken san wel son 2,6 miljuun juar ual. Diar begant at stiantidj.

A iarst skraften kam föör ~ 5000 juar bi a Sumeerern ap. Diar begant det **ääder histoore** (**antike**).

Uun a geologii wurd a leetst 2,6 miljuun juaren üs eerdtidjääler quartär betiakent.

## Iindialang
Uun't juar 1836 hää Christian Jürgensen Thomsen det *trii-periooden-süsteem* (rochts) iinfeerd, an hi hää det minskenhistoore iindiald efter stiantidj, bronsetidj an iisentidj.

Diarefter amfaadet det **föörhistoore** ti tidjrüm faan't stiantidj an ging mä't kööberstiantidj tu aanj.

Mä di auergung tu't bronsetidj begant det **ääder histoore**.

## Ääder histoore
Det **ääder histoore** (of uk **antike**) ging tu aanj mä't fulkenwaanrang so am't juar 500. Do begant det madelääler.

## Luke uk diar
Ual Grichenlun

**Ual Grichenlun** ment det weltmäächt Grichenlun uun a juaren faan amanbi 1600 f.Kr. bit 146 efter Krast.

## Grichenluns histoore
; Ääder histoore
* Minoisk tidj (~3000 f.Kr. - ~ 1100 f.Kr.)
* Kultuur faan Mykene (~1600 f.Kr. - ~1200/1050 f.Kr.)
* *Jonk juarhunerten* (~1200/1050 f.Kr. - 750 f.Kr.)
; Antike
* Archaisk tidj (750 f.Kr. - 500 f.Kr.)
* Klasisk tidj (500 f.Kr. - 336/323 f.Kr.)
* Helenisitisk tidj (336/323 fKr. - 30 f.Kr.)
* Röömsk tidj (30 f.Kr. - 146 e.Kr.)
; Madelääler
* Uastroom (Byzanz) (395 - 1453)
; Neitidj
* Osmaansk Rik (1453-1821)
* Stoot Grichenlun (sant 1821)

## Luke uk diar
Iidj an drank

Mä **iidj an drank** men wi ales, wat di minsk ferteeret, am tu lewin.

## Iindialang
Iidj an drank woort diarefter iindiald, huar't faan komt:
; Plaanten
* Greenen
* Frücht
* Bruad
* Kurn
* Ööle an fäät
* Sweten 
* Gewürtsen
* Saalten
; Diarten
* Flääsk an marags
* Aier
* Moolk an moolkprodukten
* Fasker
* Hönang
; Swaampen
* Hünjmotsen
; Drank
* Saner alkohol: Weeder, saft, kofe, tee
* Mä alkohol: Biir, win, sprit
; Ööders wat
* Saalt an ööder mineraalen
* Duusenfuder

## Luke uk diar
Jann Hinrich Andresen

**Jann Hinrich Andresen** (* 29. Janewoore 1826 uun Ööwenem üüb Feer, † 7. Maarts 1894 uun Porto, Portugal) wiar en kuupmaan uun Porto (Portugal). San portugiisk nööm wiar **João Henrique Andresen**.

## Famile
Jann Hinrich wiar en dring faan Thomas Andresen (* 6. Maarts 1784, Feer) an Thurke Andresen (bäären Poppen, * 8. Mei 1784, Feer).

Jann Hinrich hää Maria Leopoldina Andresen (bäären Guimarães de Brito, * 20. September 1834 uun Braga, Portugal) freid. Jo hed mäenööder aacht jongen. Det wiar João Henrique, Alberto Henrique, Olinda de Brito, Júlio Henrique, Inês an trii öödern.

João Henrique (di jonger) wiar di ualaatj faan Sophia de Mello Breyner Andresen, ian faan a wichtagst skriiwern faan Portugal.

## Leewent
1840 kaam Jann Hinrich Andresen üs 14 juar ual dring mä en skap uun Porto uun. Fiiw juar leeder hää hi 19 juar ual en hanelshüs för puurtwin grünjlaanj. 100 juar loong as det onernemen faan't famile Andresen feerd wurden. 1942 as't ferkääft wurden tu di portugiisk winbüür Albino Peirera dos Santos. Daalang hiart det onernemen di enkeldring Carlos Flores dos Santos. **Andresen** as ian faan a leetst puurtwinonernemen, diar noch üs familinbedriif feerd wurd.

## Luke uk diar
* vicampo.de
* myheritage.de
* portwinecountry.com
* billiongraves.com
Puurtwin

**Puurtwin** (port. *Vinho do Porto* []), of ianfach **Puurt** as en sweten win ütj det regiuun Alto Douro naibi Porto uun Portugal.

## Slacher
* Ruby: uun a butel ript ruadwin
*: Vintage: huuchwäärdag juargung
* Tawny: uun't fäät ript ruadwin
*: Colheita: hää tumanst sööwen juar uun't fäät loogert 
* White Port: witj puurtwin
*: Muito Doce, Doce, Meio Seco, Seco of Extra seco
* Rosé Port: roseewin

## Luke uk diar
* Jann Hinrich Andresen
*
Ouésso

**Ouésso** as en steed uun det Republiik Kongo. At steed leit uun a nuurd faan’t lun, amanbi 659 km tu a nuurd faan Brazzaville. Det hee 28.179 lidj (2007). Det as at hoodsteed faan det Sangha Department.

## Kwelen
Sherry

**Sherry** (spoonsk *jerez*) as en spoonsken witjwin, di üüb en aparte wiis ferwerket woort. Det as iarst en drügen witjwin, miast faan det suurt Palomino. An do komt diar noch baarnwin tu.

Di nööm komt faan't stääd Jerez de la Frontera.

## Slacher
; Generosos
* Fino
* Manzanilla
* Amontillado
* Oloroso
* Palo cortado
; Vinos Generosos de Licor
* Medium
* Cream
* Pale Cream
; Vinos de Jerez Dulces Naturales
* Pedro Ximénez
* Moscatel
; Ööder slacher
* Almacenista
* En-Rama
* Fino Pasada / Manzanilla Pasada
* V.O.S / V.O.R.S.

## Luke uk diar
Winplaanten

**Winplaanten** (*Vitis*) san en plaantenskööl uun det famile Vitaceae mä amanbi 60 slacher. Di slach Vitis vinifera hää en grat bedüüdang üüb a hiale welt, auer hi windrüüwen leewert.

## Slacher
V. acerifolia – V. adenoclada – V. aestivalis – V. amurensis – V. arizonica – V. balansana – V. bashanica – V. bellula – V. berlandieri – V. betulifolia – V. biformis – V. blancoi – V. bloodworthiana – V. bourgaeana – V. bryoniifolia – V. californica – V. chunganensis – V. chungii – V. cinerea – V. coignetiae – V. davidii – V. erythrophylla – V. fengqinensis – V. flexuosa – V. girdiana – V. hancockii – V. heyneana – V. hui – V. jaegeriana – V. jinggangensis – V. labrusca – V. lanceolatifoliosa – V. lincecumii – V. longquanensis – V. luochengensis – V. menghaiensis – V. mengziensis – V. mustangensis – V. nesbittiana – V. palmata – V. peninsularis – V. piasezkii – V. pilosonerva – V. popenoei – V. pseudoreticulata – V. retordii – V. riparia – V. romanetii – V. rotundifolia – V. rupestris – V. ruyuanensis – V. shenxiensis – V. shuttleworthii – V. silvestrii – V. sinocinerea – V. tiliifolia – V. vinifera – V. vulpina – V. wenchouensis – V. wilsonae – V. wuhanensis – V. yunnanensis – V. zhejiang-adstricta

## Luke uk diar
Echt Wil Win

Di **Echt Wil Win** (*Vitis vinifera* subsp. *sylvestris*) as en onerslach faan *[[Vitis vinifera]]* uun det skööl faan a Winplaanten (Vitis). Hi as böös raar wurden.

Det as ei detsalew plaant üs di Wil Win (*Parthenocissus*), di üs klemerplaant bekäänd as.

## Luke uk diar
Dolisie

**Dolisie** (1975-1991 *Loubomo*) as en steed uun det Republiik Kongo. At steed leit uun a süüdwaast faan’t lun, amanbi 290 km tu a waast faan Brazzaville. Det hee 83.798 lidj (2007). Det as at hoodsteed faan det Niari Department.

## Kwelen
Jerez de la Frontera

**Jerez de la Frontera** [] as en stääd uun't spoonsk regiuun Andaluusien. Hat hää  iinwenern () an hiart tu't Prowins Cádiz.

Det stääd as bekäänd för di *Jerez-win* (Sherry).

## Kliima

## Luke uk diar

## Futnuuten
Kinkala

**Kinkala** as en steed uun det Republiik Kongo. Det leit uun a süüduast faan’t lun, amanbi 56 km tu a waast faan Brazzaville. Det hee 8600 lidj (2007). Det as at hoodsteed faan det Pool Department.

## Kwelen
Djambala

**Djambala** as en steed uun det Republiik Kongo. Det leit uun a süüd faan’t lun, amanbi 200 km tu a nuurdwaast faan Brazzaville. Det hee 10.652 lidj (2007). Det as at hoodsteed faan det Plateaux Department.

## Kwelen
Owando

**Owando** as en steed uun det Republiik Kongo. Det leit uun a maden faan’t lun, amanbi 426 km tu a nuurduast faan Brazzaville. Det hee 24.736 lidj (2007). Det as at hoodsteed faan det Cuvette Department.

## Kwelen
Centre (Regiuun uun Kameruun)

Det **Centre Regiuun** (üüb Fraansöösk: *Région du Centre*, üüb Ingels: *Centre Region*) as ian faan dön tjiin regiuunen faan Kameruun. Det hee 3.098.044 lidj (2005). At hoodsteed faan’t regiuun as 
Yaoundé.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At regiuun hee tjiin departmenten:

## Kwelen
Est (Regiuun uun Kameruun)

Det **Est Regiuun** (üüb Fraansöösk: *Région de l'Est*, üüb Ingels: *East Region*) as ian faan dön tjiin regiuunen faan Kameruun. Det hee 771.755 lidj (2005). At hoodsteed as Bertoua.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At regiuun hee fjauer departmenten:

## Kwelen
Nuurd (Prowins uun Ruanda)

Det **Nuurd Prowins** (üüb Ruanda: *Intara y'Amajyaruguru*, üüb Fraansöösk: *Province du Nord*) as ian faan dön fiiw prowinsen faan Ruanda. Det hee 1.726.370 lidj (2012). At hoodsteed faan’t prowins as Byumba.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At prowins hee fiiw distrikten:

## Kwelen
Abdülmedschid II.

**Abdülmedschid II.** (* 29. Mei 1868 uun Konstantinoopel; † 23. August 1944 uun Pariis) wiar faan 19. Nofember 1922 tu 3. Marts 1924 de letst osmaans kaliif. Hi wurd kaliif üüs san feter Mehmed VI. üüs kaliif an sultaan faan det Osmaans Rik ufsaat wurd.
Murad V.

**Murad V.** (* 21. September 1840 uun Konstantinoopel; † 29. August 1904 uk diar) wiar faan de 30. Mei 1876 tu de 31. August faan detsalew juar de 33. sultaan faan det Osmaans Rik. Hi wurd sultaan efter’t uftoonking faan san unkel Abdülasis an wurd efter bluat 93 daar ufsaat.

## Luke uk diar
* *Sultaanen faan det Osmaans Rik uun dön njüügentanjst an twuntigst juarhunerten*: Selim III. (1789–1807), Mustafa IV. (1807–1808), Mahmud II. (1808–1839), Abdülmedschid I. (1839–1861), Abdülasis (1861–1876), Murad V. (1876), Abdülhamid II. (1876–1909), Mehmed V. (1909–1918), Mehmed VI. (1918–1922).
Mehmed V.

**Mehmed V. Reschad** (* 2. Nofember 1844 uun Konstantinoopel; † 3. Jüüle 1918 uk diar) wiar faan 1909 ap tu san duas de 35. sultaan faan det Osmaans Rik an osmaans kaliif. Hi wurd sultaan efter’t ufsaating faan san bruler Abdülhamid II. efter det Jongtürkisk Rewolutsion.

## Luke uk diar
* *Sultaanen faan det Osmaans Rik uun dön njüügentanjst an twuntigst juarhunerten*: Selim III. (1789–1807), Mustafa IV. (1807–1808), Mahmud II. (1808–1839), Abdülmedschid I. (1839–1861), Abdülasis (1861–1876), Murad V. (1876), Abdülhamid II. (1876–1909), Mehmed V. (1909–1918), Mehmed VI. (1918–1922).
Abdülhamid II.

**Abdülhamid II.** (* 21. September 1842 uun Konstantinoopel; † 10. Febrewoore 1918 uk diar) wiar faan de 31. August 1876 tu de 27. April 1909 de 34. sultaan faan det Osmaans Rik. Hi wurd sultaan efter’t ufsaating fan san bruler Murad V. an wurd efter det Jongtürkisk Rewolutschoon ufsaat.

## Luke uk diar
* *Sultaanen faan det Osmaans Rik uun dön njüügentanjst an twuntigst juarhunerten*: Selim III. (1789–1807), Mustafa IV. (1807–1808), Mahmud II. (1808–1839), Abdülmedschid I. (1839–1861), Abdülasis (1861–1876), Murad V. (1876), Abdülhamid II. (1876–1909), Mehmed V. (1909–1918), Mehmed VI. (1918–1922).
Abdülasis

**Abdülasis** (üüb Osmaans Türkisk: عبد العزيز *‘Abdü'l-’Azīz*, üüb Türkisk: *Abdülaziz*; * 8. Febrewoore 1830 uun Konstantinoopel; † 4. Jüüne 1876 uk diar) faan de 25. Jüüne 1861 tu de 30. Mei 1876 wiar de 32. sultaan faan det Osmaans Rik. 

Hi wurd sultaan efter a duas faan sin bruler Abdülmedschid I.. Twesken 1861 an 1871 dön Tansimat-refoormen, wat uun't regiaringstidj faan san bruler begand, wurd oner't feering faan sin ministern Mehmed Fuad Pascha an Mehmed Emin Âli Pascha widjerfeerd. Hi wiar de iarst osmaans sultaan, diar tu waasteuroopa raiset an en somren 1867 en rä faan wichtig europeeisk hoodsteeden beschükt, diaroner Pariis, London an Wien. Efter a duas faan Mehmed Fuad an Mehmed Emin Âli wurd 1871 Mahmud Nedim Pascha a gratwesiir. A sultaan wul, uunsteed för sin nefe Murad (wat efter det ual truunfuligordning san arew wiar), dat san dring Jusuf Issedin san arew wurd. Mä Rüslun leet hi ham uun ferhanlingen auer en putsch mä rüs halep iin, am det ual truunfuligordning amtustörten. 1875 wurd a stoot bankerot auer a kosten faan’t modernisiaring faan’t armee, det luksuriöös leewenstil faan a sultaan an sin bauföörhaan, diaroner at renowatschoon faan de Çırağan-Palast.1875 kaam det uk tu staheun uun Bosnien an Hertsegowina, 1876 fuligt det bulgaars Aprilstaheu. Det wurd liawet, dat Rüslun dön tau staheun holep. Uun Konstantinoopel kaam det 11. Mei 1876 tu't staheu jin Mahmud Nedim. A sultaan entleet det, man wurd hi uun a naacht faan 29. tu 30. Mei 1876 faan Hüsein Awni Pascha an Midhat Pascha tu uftoonking twüngen. 4. Jüüne wurd Abdülasis üüb jo order uun de Çırağan-Palast ambroocht.

## Luke uk diar
* *Sultaanen faan det Osmaans Rik uun dön njüügentanjst an twuntigst juarhunerten*: Selim III. (1789–1807), Mustafa IV. (1807–1808), Mahmud II. (1808–1839), Abdülmedschid I. (1839–1861), Abdülasis (1861–1876), Murad V. (1876), Abdülhamid II. (1876–1909), Mehmed V. (1909–1918), Mehmed VI. (1918–1922).
Stianang

**Stianang** as en ferbinjang faan mineraalen. At miast stianang üüb a eerd san silikaaten, do kem karbonaaten. Mä stianang befaadet ham det wedenskap faan a *petrologii*, man uk at geologii.

## Iindialang
Stianang woort diarefter iindiald, hü't apkimen as:
* Magmaatisk stianang, diar bi en wulkaanütjbruch fääst woort (4 - 5)
*: Subalkaliin magmatiiten
** Granit, Granodiorit, Tonalit an Trondhjemit, Diorit, Gabbro, Anorthosit, Peridotit, Rhyolith, Dacit an Rhyodacit, Andesit, Tholeiit, Pikrit, Komatiit
*: Alkali-Magmatiiten
** Alkaligranit, Alkalisyenit, Monzonit, Nephelinsyenit, Essexit, Foidolite, Trachyt, Phonolith, Alkalibasalten, Tephrit an Basanit, Nephelinit, Leucitit (an uk Karbonatiten, Kimberliten an Lamproiten)
* Sedimentstian san ufloogert luas materioolen üs sun of tuun, diar aur juarmiljuunen leewen fääster wurden san (6 - 7 -> 1 - 2)
** Brekzie, Sunstian, Siltstian, Tuunstian
* *Metamorf* stianang het det, wan't faan druk of hatj en nei struktuur feit (3)
** Gneis, Granulit, Skiifer, Phyllit, Mylonit
En betj ütj a rol faal 
* Meteoriiten, diar faan a weltrüm üüb a eerd kimen san

## Luke uk diar

* Geologii
* Stian
Wil Han

At **Wil Han** of **Bankivahan** (*Gallus gallus*) as en Hanenfögel uun det famile faan a Fasaanen. Hat lewet uun Süüduastaasien. Faan't Bankivahan kem üüs Hüshanen uf. Jo san wel al 2000 f.Kr. faan Süüduastaasien tu Fööraasien broocht wurden, an san 1500 f.Kr. uun Egypten bekäänd. Auer Griichenlun an Itaalien kaam's tu Euroopa, an sant 600 f.Kr. lewe's uun Madeleuroopa.

## Onerslacher
* G. g. bankiva
* G. g. gallus
* G. g. jabouillei
* G. g. murghi
* G. g. spadiceus
* Hüshan *G. g. domesticus*

## Luke uk diar
Hüshan

At **Hüshan** (*Gallus gallus domesticus*) komt faan't Bankivahan uf, det as det wil han faan Süüduastaasien. Hat hiart sodenang tu't famile faan a Fasaanen. Hat spelet en grat rol üs iidj för a minsken an leewert flääsk an aier.

A mantje as di *höön*, at wiiftje det *han*. En *han* mä *jöönkin* as en *klok*.

## Hanfögelproduksion

## Luke uk diar
Madeleuroopa

**Madeleuroopa** as en regiuun uun a maden faan Euroopa. Man hük lunen of loonsdialen diar nü tu hiar an hüken ei, diar gung a meenangen ütjenööder. A *maden* koon geograafisk of kulturel fäästlaanj wurd.

## Ünlik meenangen

Central Europe (Mayers Enzyklopaedisches Lexikon).PNG|*Meyers Enzyklopädisches Lexikon*, 1980
Central Europe (Brockhaus).PNG|*Brockhaus Enzyklopädie*, 1998
Central Europe Kundera.png|Efter Milan Kundera
Central Europe (Meyers Grosses Taschenlexikon).PNG|*Meyers Grosses Taschenlexikon*, 1999
Floristic regions in Europe-de.png|Efter föörkemen faan plaanten
Grossgliederung Europas.png|Föörslach faan a geograafen (blä)
Time_zones_of_Europe.svg|Madeleuropeesk Tidj (ruad)


## Luke uk diar
Silikaat

**Silikaaten** san saalten of estern faan't (ortho-)kiiselsüren (Si(OH)4). Auer 90% faan't stianang üüb a eerd san silikaaten.

Di grünjbaustian as en negatiif anion mä siliitsium an sürstoof, diar ham mä en positiif kation ferbanjt.

## Iindialang efter't moleküülstruktuur faan't anion mä bispalen

* Eilunsilikaaten
*: Oliwiin ((Mg,Fe)2[SiO4])
*: Tsirkon (Zr[SiO4])
* Sköölsilikaaten
*: Gehleniit (Ca2Al[(Si,Al)2O7])
* Ringsilikaaten
*: Berül (Al2Be3[Si6O18])
* Keedensilikaaten
*: Diopsiid (CaMg[Si2O6])
*: Aktinoliit (Ca2(Mg,Fe)5[(OH)2|Si8O22])
* Laagensilikaaten
*: Muskowiit (trii laagen) (KAl2[(OH)2|AlSi3O10])
*: Kaoliniit (tau laagen) (Al4[(OH)8|Si4O10])
* Tektosilikaaten
*: Albiit – Anorthit (3O8 – CaAl2Si2O8)
*: Natroliit (Na2[Al2Si3O10]·n H2O))
* Amorf silikaaten
*: Opaal (SiO2 · n H2O)
* Konstelk silikaaten
*: t.b. för't glääsproduktsioon, det san miast ferbinjangen mä  kwarts-sun (SiO2) 


## Kristaliin silikaaten


.Tourmaline - Tourmali.jpg|Turmaliin

Andradite-Gahnite-Calcite-290553.jpg|Andradiit
Zircon-t09zirc-06c.jpg|Tsirkoon
Phenakite-262066.jpg|Fenakiit
Forsterite-Olivine-tmu14b.jpg|Oliwiin
Nepouite.jpg|Nepuit
,Muscovite - Muscovy glass.jpg|Muskowiit
Aigue-marine, muscovite 1.JPG|Akwamariin
Beryl-Lepidolite-Quartz-pala28b.jpg|Lepidoliit
Ephesite-120783.jpg|Efesiit
Émeraude, calcite 300.4.1981.jpg|Smaragd



## Luke uk diar

* Mineraal
Meteoriit

**Meteoriiten** san stianer, diar faan a weltrüm deel üüb a eerd fäälen an diarbi ei hialandaal fergleud san. Det san miast silikaaten of iisen-nikel-ferbinjangen.

Efter hör eegenoort wurd jodiar mineraalferbinjangen üs stianang uunsen.

Aal a meteoriiten, diar fünjen wurden san, kem faan üüs sansüsteem.

Tüpen faan meteoriiten:
* Iisenmeteoriiten
* Stianmeteoriiten, wat tu Chondriiten an Achondriiten iindiald san.
* Stianiisenmeteoriiten

## Bilen

Meteorite Henbury 485.jpg
ChupaderosMineriaDF.JPG
Sikhote Alin Eisenmeteorit 1.3kg.JPG
NWA 778 El Mahbes meteorite - 200705.jpg



## Luke uk diar
Djungelhanen

**Djungelhanen** (*Gallus*) san en skööl faan hanenfögler mä sjauer slacher. Jo lewe fööraal uun Indien. Diar kem üüs hüshanen faan uf.

## Slacher
* Bankivahan (*Gallus gallus*)
* Sonnerathan (*Gallus sonneratii*)
* Lafayettehan (*Ceylonhan, Gallus lafayettei*)
* Furkstörthan (*Gallus varius*)

## Bilen

Red Junglefowl.jpg|Bankivahan (höön)
Gallus sonneratii (Bandipur).jpg|Sonnerathan (höön)
Flickr - Rainbirder - Ceylon Junglefowl (Gallus lafayetii) Male.jpg|Lafayettehan (höön)
Green Junglefowl - Baluran NP - East Java MG 7948 (29183361863) (cropped).jpg|Furkstörthan (höön)



## Luke uk diar
Parelhanen

A **Parelhanen** (Numididae) san en famile faan hanenfögler (Galliformes) mä sjauer sköölen an sääks slacher. Jo lewe uun Afrikoo.

## Sköölen an slacher
* Acryllium
*: Acryllium vulturinum
* Agelastes
*: Agelastes meleagrides
*: Agelastes niger
* Guttera
*: Guttera plumifera
*: Guttera pucherani
* Numida
*: Numida meleagris

## Luke uk diar
ISO 3166-2:TG

## Siehe auch
* ISO 3166-2, Referenztabelle der Ländercodes.
* ISO 3166-1, Referenztabelle der Ländercodes, wie sie in Domainnamen verwendet werden.
Mont Agou

Di **Mont Agou** (iar uk ans **Mount Baumann**) as di huuchst berag uun Toogo an 986 meeter huuch. Hi leit naibi Kpalimé.

## Luke uk diar
* mapcarta.com
* geonames.org
Mont Sokbaro

Di **Mont Sokbaro** as di huuchst berag uun Beniin. Hi as 658 meeter huuch an leit üüb a grens tu Toogo.

## Luke uk diar
* mapcarta.com
* geonames.org
Sediment

**Sedimenten** san fiin luas materioolen üs sun of tuun, diar jo uun was steeden saamle an ufloogre. Det as *sedimentatsion*.

Sedimentatsion as en ianfach filtermögelkhaid. Hat woort ütjnadegt, am ufweeder tu renskin. Swaar sedimenten saat jo uf, an det klaar weeder koon weder turag uun a natuur luup.

## Iindialang
* Klastisk sedimenten.
*: Faan weeder, winj of is uunsaamelt. Jo wurd t.b. tu en sunbeenk of en delta faan en struum.
* Cheemisk sedimenten.
*: Faan cheemisk föörgunger ütjliaset fiin materiool, t.b. karbonaaten.
* Biogeen sedimenten.
*: Faan laben organismen ufloogert uunsaamlangen, t.b. koralenraber.

## Luke uk diar
* Stian
* Stianang
Kiiselsüren

**Kiiselsüren** san süren, diar faan siliitsium ufkem. 

* Mono- of ortho- kiiselsüren 
*: Si(OH)4  =  H4SiO4

* Di- of pyro- kiiselsüren
*: (HO)3Si–O–Si(OH)3 

* Tri- kiiselsüren
*: (HO)3Si–O–Si(OH)2–O–Si(OH)3

* Cyclotri- of cyclotetra- kiiselsüren
*: [Si(OH)2–O–]n (algemian)

* Poly- of meta- kiiselsüren 
*: (H2SiO3, [–Si(OH)2–O–]n) (algemian)

Saalten faan't kiiselsüren san silikaaten.

Uun a technik wurd alkaalisaalten, fööraal *naatriumsilikaat* (Na2SiO3) üs *weederglääs* betiakent.
Adolf Friedrich faan Mecklenburg

**Adolf Friedrich, Hertooch faan Mecklenburg**[-Schweriin] (* 10. Oktuuber 1873 uun Schweriin; † 5. August 1969 uun Eutiin, hial nööm: *Adolf Friedrich Albrecht Heinrich*) wiar guwernöör faan det jütidjs sjiisk kolonii Toogo. Uun a Iarst Weltkrich as det kolonii 1914 faan't Ferianagt Könangrik an Frankrik auernimen wurden.

Faan 1926 bis 1956 wir hi mäfulger faan't *Internatsionaal Olympisk Komitee* an faan 1949 bit 1951 wiar hi di iarst president faan't *Sjiisk Olympisk Komitee*.

1960 wiar hi noch ans uun Toogo, üs det lun suwereen wurden as. 

## Bilen

Adolf Friedrich Herzog von Mecklenburg - Vom Kongo zum Niger und Nil, 1912.jpg|Buk faan Hertooch Adolf Friedrich, 1912
The Duke of Mecklenburg on the slain buffalo.jpg|Üüb jacht uun Afrikoo, 1913
Bundesarchiv B 145 Bild-F014132-0064, Bonn, Beethovenhalle, Afrika Woche.jpg|Snaak mä en poliitiker faan Toogo, 1962



## Luke uk diar
Mono Struum

Di struum **Mono** (of uk **Monu**) as 467&nbsp;km lung an di lingst struum uun Toogo. Hi hää sin hood uun Beniin an lääpt iin uun't Grand-Popo Laguun föör di Golf faan Guinea.

## Luke uk diar
Todzie Struum

Di **Todzie** as en struum uun't Volta-regiuun uun Ghaana. Dialwiis ferlääpt hi üs grens tu Toogo. Hi as son 200 km lung.
Kara Struum

A **Kara** as en struum uun't nuurden faan Beniin an Toogo. Hi lääpt iin uun a Oti Struum. Widjer boowen uun Beniin het hi **Donenga**.
Amou Struum

Di **Amou** as en struum uun a maden faan Toogo. Hi lääpt iin uun a Mono Struum.

## Luke uk diar
* geonames.org
Oti Struum

Di **Oti** (of **Pendjari**) as en struum uun Afrikoo troch Beniin, Burkiina Faaso, Toogo an Ghaana.

## Luke uk diar

* Pendjari Natschunaalpark
Eutiin

**Eutiin** as kreisstääd faan di lunkreis Uastholstian uun Schleswig-Holstian.

## Geografii
### Kliima

### Saarpen
Trinjam Eutiin lei hög saarpen, diar mä tu det stääd hiar:
* Fissau
* Neudorf
* Sibbersdorf
* Sielbeck

## Sasterstääden
*  Guldborgsund Komuun, Denemark
*  Putbus üüb Rüügen, Schiisklun
*  Lawrence uun Kansas, USA, sant 1989

## Luke uk diar

## Futnuuten
Sio Struum

Di **Sio** as en struum uun't süüden faan Toogo. Hi lääpt iin uun a Lac Togo.

## Luke uk diar
* geonames.org
Atakora Berger

A **Atakora Berger** (Chaîne de l'Atakora) san en keed faan berger, diar faan Ghaana auer Toogo an Beniin hen tu Burkiina Faaso ferluup. Efter süüduasten tu uun Toogo an Ghaana het det keed do Akwapim-Toogo-Keed.

Di huuchst berag diar as di Mont Agou (*Mont Baumann*, 986 m), det as di huuchst berag uun Toogo. Uk a huuchst berger faan Beniin, di Mont Sokbaro (658 m) an di Mont Tanekas (641 m) hiar tu detdiar keed. Faan't Atakora-keed deel lääpt di Oti Struum.

At miast stianang uun det keed san sunstian, skiifer an kwartsiiten. 

Diar woort man ekstensiif büüret mä meis, hirse, eerdnöden, yams an buumol.


Atakora Tanguieta Benin.jpg|Ütjsicht efter nuurd
Atakora Benin Batia.jpg|Naibi di Pendjari-Natjunaalpark
Atakora-Auslaufer.JPG|Ütjsicht efter süüdwaast
Atakora_Kette.JPG|Det Atakora-keed faan a natjunaalpark ütj sen
Atacora MS 10298.jpg|Bosklun uun't Atakora-keed


## Luke uk diar

* Atakora Department (Beniin)
* Akwapim-Toogo-Keed
Aného

**Aného** (iar uk üüb Tjiisk: *Kleinpopo*) as en steed uun det Maritime Regiuun faan Toogo. At steed leit uun a süüd faan’t lun, amanbi 40km tu a nuurduast faan Lomé. Det hee 24.891 lidj (2010). Det as at hoodsteed faan det Lacs Prefektüür.

## Bile

Nachtigal-Hospital Aneho (Togo).jpg|Det Nachtigal Kroonkenhüs uun Aného (1893 baget)
05042-Kleinpopo-1904-Nachtigallkrankenhaus_mit_Wickedenkmal-Brück_&_Sohn_Kunstverlag.jpg|At Kroonkenhüs mä det Wicke-iarenmool


## Kwelen
Skiifer

**Skiifer** as en *metamorf* sediment-stianang ütj fiin tuun. Hi läät ham gud apsplitj, an woort diaram hal brükt för saagen.

## Bilen

Schiefer schwarz+weiss.JPG|Suart an witj skiifer
Ro-Schiefer.jpg|Skiifersaag
SchieferGoslar.jpg|Uk a woger kön mä skiifer ferklääst wurd



## Luke uk diar
Tanekas

Di **Tanekas** as di ööderhuuchst berag uun Beniin. Hi as 641 meeter huuch.

## Luke uk diar
* mapcarta.com
* geonames.org
Blitta (Steed)

**Blitta** as en steed uun det Centrale Regiuun faan Toogo. At steed leit uun a süüd faan’t regiuun, amanbi 85 km tu a süüd faan Sokodé. Det hee 9735 lidj (2010). Det as at hoodsteed faan det Blitta Prefektüür.

## Luke uk diar
* Blitta kraater, en kraater üüb Mars, wat efter't steed neemd wurd.

## Kwelen
Mandouri

**Mandouri** as en stääd uun Toogo. Hat as hoodstääd faan't Kpendjal Prefektüür uun't Savanes Regiuun. Diar wene amanbi 11.000 lidj (Stant: 2001).

Mandouri leit bi a Oti Struum.
Sunstian

**Sunstian** as en klastisk sediment-stianang mä muar üs 50 % sunkurner uun. Di sun as miast en kwarts.

## Luke uk diar

* Halaglun (ruad sunstian!)
Kwartsiit

**Kwartsiit** as en *metamorf* stianang, huar muar üs 98% kwarts uun as.

At jaft uk *sementkwartsiit*, det as oober nään kwartsiit, man en sunstian, diar mä kiiselsüren hard maaget wurden as.

## Luke uk diar
Sansanné-Mango

**Sansanné-Mango** of ianfach **Mango** as en stääd uun Toogo. Hat leit bi a Oti Struum.

Mango as en markes för tjüch an eerdnöden.

## Kliima




## Luke uk diar
Niiger Struum

A **Niiger** as efter a Niil an a Kongo di traadlingst struum uun Afrikoo. Hi as 4184&nbsp;kilomeeter lung an ferlääpt faan Guinea troch Maali an di stoot Niiger, bi't grens faan Beniin loongs hen tu Nigeeria, huar hi uun't 200&nbsp;km briad Niigerdelta iin uun a Golf faan Guinea lääpt.

För 110 miljuun minsken, diar bi sin ääger lewe, leewert di struum weeder.

## Iintoochregiuun
(efter: FAO):

## Struumer iin uun a Niiger

## Stääden bi a Niiger

## Luke uk diar

## Futnuuten
Ouémé Struum

Di **Ouémé** as en struum uun Beniin. Hi as 510 km lung an komt faan a Atakora Berger deel, do lääpt hi troch det hialer lun deel uun a Atlantik.

## Luke uk diar
Nokoue Sia

Di **Nokue** as en sia uun't süüden faan Beniin. Diar lääpt di Ouémé Struum iin, an det weeder lääpt uf uun a Golf faan Guinea (Atlantik).

## Luke uk diar
Fon (spriak)

**Fon** (aanj nööm: **Fɔngbè**) as en Niger-Kongo spriak an woort fööraal uun Nigeeria an Beniin snaaket. Man uk uun ööder lunen trinjam woort det brükt. Uun't süüdelk Beniin as Fon det wichtagst amgungsspriak.

## Koord
Fon üs dial faan a *Gbe* spriaken (brons):

Det wurd för God üüb Fon as aueraal bekäänd: *vodun*, diar komt *voodoo* faan uf.

## Luke uk diar
Gbe spriaken

**Gbe spriaken** san en spriakfamile faan amanbi 20 Niger-Kongo spriaken. Jo wurd faan't uastelk Ghaana bi't Atlantikküst loongs auer Toogo an Beniin bit Nigeeria snaaket. Of jo tu det grater skööl faan a Kwa spriaken tääl, as ei gans seeker.

## Spriaken
Diar san fiiw hoodspriaken mä ünlik spriakwiisen:
* Ewe
* Fon
* Adja
* Gen
* Phla-Pherá 

## Koord
*Gbe* spriaken:

## Luke uk diar
Kwa spriaken

**Kwa** san en spriakfamile uun det skööl faan a Niger-Kongo spriaken. Diar hiar son 75 spriaken mä amanbi 21 miljuun spreegern tu. Jo wurd faan't Elfenbianküst bi't Atlantikküst loongs auer Ghaana, Toogo an Beniin bit Nigeeria snaaket.

## Spriaken, onerfamilin
* Ega
* Avikam-Alaidian
* Agneby
* Attie
* Potou-Tano
* Ga-Dangme
* Na-Togo
* Ka-Togo
* Gbe
* Esuma †
* Cenka

## Luke uk diar
* Ernst Kausen, Die Klassifikation der Kwa-Sprachen innerhalb des Niger-Kongo.
Pendjari Natsionaalpark

Di **Pendjari Natsionaalpark** as 1954 grünjlaanj an 1961 üs natsionaalpark ütjwiset wurden. Sant 1986 as hi en *biosfeerenreserwaat* faan a UNESCO. Hi leit uun't nuurden faan Beniin bi a Pendjari Struum.

## Bilen
; Loonskap

Pendjari kuhantilopen.JPG|Antiloopen an ges
Pendjari fluss.JPG|Pendjari Struum
Pendjari.JPG|Ütjsicht faan a Atakora-Berger deel
MareBali3.jpg|*Mare Bali*

; Diarten

West African male lion.jpg|Waastafrikoonsk lööw
Elephants Pendjari National Park.jpg|Afrikoonsk elefanten
Pendjari büffel.JPG|Afrikoonsk büfel
Phacochoerus africanus offsprings.jpg|Uartswin



## Luke uk diar
Büfel

Wat menst dü?

* Afrikoonsk Büfel (*Syncerus*)
* Asiaatisk Büfel (*Bubalus*)
* Amerikoonsk Büfel (*Bison*)

## Luke uk diar
* Hurndiarten
Biisons

**Biisons** (*Bison*) san en skööl faan Hurndiarten (Bovidae), huar't daalang man muar tau slacher faan jaft. Of jodiar tau slacher würelk tuup tu ian skööl Biisons hiar, as uun a wedenskap amstreden.

## Slacher
* Amerikoonsk Biison (*Bison bison*, *Bos bison*)
* Europeesk Wiisent (*Bison bonasus*, *Bos bonasus*)


American bison k5680-1.jpg|*Bison bison*
Bison bonasus (Linnaeus 1758).jpg|*Bison bonasus*


A nöömer *biison* an *wiisent* san uk nai mäenööder.

## Luke uk diar
Wiisent

At Europeesk **Wiisent** (*Bison bonasus*, daalang uk *Bos bonasus*) as en Hurndiart (Bovidae) an lewet uun Euroopa. Hat as nai mä di Amerikoonsk Biison (*Bison bison*). Of jo tau würelk tuup tu ian skööl biisons hiar, as uun a wedenskap amstreden.

## Koord
Föörkemen faan wiisenten iar an daalang:

:- laachtgreen: uun't efteristidj (leetst 12.000 juar)
:- jonkreen: uun't subatlantikum (leetst 2.500 juar)
:- ruad ponkter: daalang

## Luke uk diar
Wil Siig

At **Wil Siig** (*Capra aegagrus*) of uk **Bezoar-Siig** as en Hurndiart an hiart tu det skööl faan a Siigen (*Capra*). Diar komt üüs Hüs-Siig (*Capra aegagrus hircus*) faan uf.

## Koord
Leewentsrüm faan't Bezoar-Siig (güül):


## Luke uk diar
Sjep (skööl)

**Sjep** (*Ovis*) san en skööl faan tetjdiarten uun det famile faan a hurndiarten. Diar hiar gud twuntag slacher tu.

## Slacher
Jo ual saamelbetiaknangen *Ovis orientalis* an *Ovis ammon* brükt am daalang ei muar.

## Luke uk diar
Afrikoonsk Büfler

**Afrikoonsk Büfler** (*Syncerus*) san en skööl faan Hurndiarten (Bovidae), diar uun Afrikoo lewe. Diar jaft at sjauer slacher faan.

## Slacher
: Syncerus brachyceros  
: Syncerus caffer, **Kafernbüfel**
: Syncerus matthewsi
: Syncerus nanus

Jodiar slacher wurd oober miast üs onerslacher faan **Syncerus caffer** uunsen:
: S. c. aequinoctialis
: S. c. brachyceros
: S. c. caffer
: S. c. mathewsi
: S. c. nanus

## Spriadkoord
Spriadkoord faan a slacher/onerslacher:

## Luke uk diar

## Futnuuten
Amerikoonsk Biison

A **Amerikoonsk Biison** (*Bison bison*, daalang uk *Bos bison*), uk **Amerikoonsk Büfel** as en Hurndiart (Bovidae) uun Nuurdameerikoo. Hi as nai mä det Europeesk Wiisent (*Bison bonasus*). Of jo tau würelk tuup tu ian skööl Biisons hiar, as uun a wedenskap amstreden.

American bison (Bison bison) in Yukon, Canada.webm|Amerikoonsk Biison

## Koord
Föörkemen faan biisons uun Nuurdameerikoo:

:- laachtbrün (Kanada): *Bison bison athabascae*
:- jonkbrün (USA): *Bison bison bison*

## Luke uk diar
Muflons

**Muflons** as en saamelbetiaknang för sääks slacher an onerslacher faan Sjep. Jo san iar üs *Ovis orientalis* betiakent wurden.

## Iindialang
; Ovis gmelini, muflons
: O. g. aries, Hüs-sjep
: O. g. gmelini, armeensk muflon
: O. g. musimon, europeesk muflon
: O. g. ophion, zyprisk muflon

; Ovis isphahanica
: Isfahaan muflon

; Ovis laristanica
: Laristaan muflon
Goobelroom

A **Goobelroom** (*Antilocapra americana*) as en kwetjkauer, di uun Nuurdameerikoo lewet. Hi liket en Antiloop, as diar oober ei nai mä. Hi as di iansagst slach uun det famile *[[Antilocapridae]]*.

## Spriadkoord

## Luke uk diar
Asiaatisk Büfler

**Asiaatisk Büfler** (*Bubalus*) san en skööl faan Hurndiarten (Bovidae). Diar hiar sjauer slacher tu. Diarfaan as bluas di Weederbüfel (*Bubalus arnee*) gud bekäänd.

## Slacher
* Weederbüfel *Bubalus arnee* (Kerr, 1792), *Bubalus bubalis*, *Bubalus mephistopheles*
* Tamarau *Bubalus mindorensis* (Heude, 1888)
* Flaaklun-Anoa *Bubalus depressicornis* (Smith, 1827)
* Berag-Anoa *Bubalus quarlesi* (Ouwens, 1910)

## Luke uk diar
Weederbüfel

A **Weederbüfel** (*Bubalus arnee*) as en hurndiart an di best bekäänd slach faan a Asiaatisk Büfler (*Bubalus*). Hi as tu en hüsdiart wurden.

A hüsdiarten wurd uk üs aanj slach uunsen: *Bubalus bubalis* of *Bubalus mephistopheles*.

## Rasen
Faan a weederbüfler wurd 74 rasen diarefter iindiald, huar's för aptaanj san:
* Moderbüfler, tu werkin an üs flääskleewerant
*: *Carabao*
*: *Malaiisk büfel*
*: ...
* Struumbüfler üs moolktjüch
*: *Murrah*
*: *Nili-Ravi*
*: *Pandharpuri*
*: *Kundi* 
*: ...


Philippine Carabao.jpg|En *Carabao*
Murrah buffalo.JPG|*Murrah*
WildWaterBuffalo(Bubalus bubalis arnee).jpg|Ferwilagt weederbüfel


## Spriadkoord

## Luke uk diar
Ifangni (Steed)

**Ifangni** as en steed uun de aafrikoons stoot Beniin. Det leit uun det Plateau Department. Det hee 31.984 lidj (2013). Det as at hoodsteed faan det Ifangni Komuun.

## Kwelen
Bafilo

**Bafilo** as en steed uun det Kara Regiuun faan Toogo. Det hee 17.937 lidj (2010). Det as at hoodsteed faan det Assoli Prefektüür.

## Kwelen
Kpalimé

**Kpalimé** (iar *Agomé-Kpalimé*) as en steed uun det Plateaux Regiuun faan Toogo. Det hee 75.084 lidj (2010). Det as at hoodsteed faan det Kloto Prefektüür.

Naibi Kpalimé leit de Mont Agou, de huuchst berig faan Toogo.

## Bile

Postoffice_Agome-Palime_(Togo).jpg|Posthüs uun Kpalimé (amanbi 1906)


## At belukin wäärt
* Tjiisk hoof.

## Kwelen
Blitta (Prefektüür)

Det **Blitta Prefektüür** (üüb Fraansöösk: *Préfecture de Blitta*) as en prefektüür uun det Centrale Regiuun uun det aafrikoons stoot Toogo. Det leit uun a süüdwaast faan't regiuun. Uun a nuurd leit det Sotouboua Prefektüür, uun a uast an süüd det Plateaux Regiuun an uun a waast Ghaana. Det hee 137.658 lidj (2010). At hoodsteed faan’t prefektüür as Blitta.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At prefektüür hee ian-an-twuntig kantoonen: Agbandi, Atchintsé, Blitta–Boonhoof, Blitta–Taarep, Diguengué, Dikpéléou, Doufouli, Katchenké, Koffiti, Langabou, M’Poti, Pagala–Boonhoof, Pagala–Taarep, Tchaloudè, Tcharé–Baou, Tchifama, Tintchro, Waragni, Welly, Yaloumbé, Yégué.

## Kwelen
Mô (Prefektüür)

Det **Mô Prefektüür** as en prefektüür uun det Centrale Regiuun uun det aafrikoons stoot Toogo. Det leit uun a nuurdwaast faan’t regiuun. Uun a nuurduast leit det Kara Regiuun, uun a uast an uun a süüduast det Sotouboua Prefektüür an uun a waast Ghaana. Det hee 37.411 lidj (2010). At hoodsteed faan’t prefektüür as Djarkpanga.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At prefektüür hee fjauer kantoonen: Djarkpanga, Boulohou, Kagnigbara, Saïboudè, Tindjassi.

## Kwelen
Sotouboua (Prefektüür)

Det **Sotouboua Prefektüür** as en prefektüür uun det Centrale Regiuun uun det aafrikoons stoot Toogo. Det leit uun a maden, nuurd an waast faan’t regiuun. Uun a nuurd leit det Kara Regiuun, uun a nuurduast det Tchaoudjo Prefektüür, uun a uast det Tchamba Prefektüür, uun a süüd det Blitta Prefektüür, uun a süüdwaast Ghaana an uun a nuurdwaast det Mô Prefektüür. Det hee 121.014 lidj (2010). At hoodsteed faan’t prefektüür as Sotouboua.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At prefektüür hee elwen kantoonen:
Sotouboua, Adjengré, Aouda, Bodjondé, Fazao, Kaniamboua, Kazaboua, Sassaro, Tabindè, Tchébébé, Titigbé.

## Kwelen
Tchamba (Prefektüür)

Det **Tchamba Prefektüür** as en prefektüür uun det Centrale Regiuun uun det aafrikoons stoot Toogo. Det leit uun a uast faan’t regiuun. Uun a nuurd an uast leit Beniin, uun a süüd det Plateaux Regiuun, uun a süüdwaast leit det Sotouboua Prefektüür an uun a nuurdwaast det Tchaoudjo Prefektüür. Det hee 131.674 lidj (2010). At hoodsteed faan’t prefektüür as Tchamba.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At prefektüür hee tjiin kantoonen: Tchamba, Adjéidè, Affem, Alibi, Bago, Balanka, Goubi, Kaboli, Koussountou, Larini.

## Kwelen
Tchaoudjo (Prefektüür)

Det **Tchaoudjo Prefektüür** as en prefektüür uun det Centrale Regiuun uun det aafrikoons stoot Toogo. Det leit uun a nuurduast faan’t regiuun. Uun a nuurd leit det Kara Regiuun, uun a uast det Tchamba Prefektüür an uun a süüd an waast det Sotouboua Prefektüür. Det hee 190.114 lidj (2010). At hoodsteed faan’t prefektüür as Sokodé.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At prefektüür hee tretanj kantoonen: Komah, Agoulou, Aléhéridè, Amaïdè, Kadambara, Kéméni, Kolina, Kpangalam, Kparatao, Kpassouadè, Lama–Tessi, Tchalo, Wassarabo.

## Kwelen
Nilgauantiloop

At **Nilgauantiloop** (*Boselaphus tragocamelus*), of ianfach **Nilgau** as en Hurndiart (Bovidae), diar uun Aasien lewet, fööraal uun Indien. Hat as di iansagst slach uun det skööl Boselaphus (Nilgauantiloopen). 

## Leewentsrüm

## Luke uk diar
Yak

At **Yak** (*Bos mutus*) of uk **Jak** as en hurndiart uun Madelaasien. Hat woort daalang tu a beesten (Bos) tääld, iar wiar't en aanj skööl *Poephagus*. Yaks san uk hüsdiarten, do wurd jo miast üs *Bos grunniens* betiakent.

Uun't tibeetisk spriak het bluas di hole  གཡག་ (*g.yag*), an det kü het འབྲི (*'bri*).

## Leewentsrüm

## Luke uk diar
Djarkpanga (Steed)

**Djarkpanga** (*Djarekpanga*, *Djarakpana*) as en steed uun det Centrale Regiuun faan Toogo. Hat as at hoodsteed faan det Mô Prefektüür an leit üüb en hööchde faan 194 meetern.

## Kwelen

* geoview.info
* geonames.org
Waastaafrikoons Sentraalbeenk

At **Banque Centrale des Etats de l'Afrique de l'Ouest** (BCEAO) as det waastaafrikoons sentraalbeenk.

Hat as tustendig för a lunen Beniin, Burkiina Faaso, Elfenbianküst, Guinea-Bissau, Maali, Niiger, Seenegal an Toogo. Jodiar lunen hiar tu det *Waastaafrikoons Wiartskap- an Weeringsunioon* (UEMOA). At ferwaltang sat uun Dakar, det hoodsteed faan Seenegal.

Faan't *Waastafrikoons Weeringsunioon* (UMOA, ei detsalew üs UEMOA!) wurt det gemiansoom weering, di CFA-Franc ütjden.

## Luke uk diar
* BCEAO (üüb ingels an fransöösk)
Saola

At **Saola** (*Pseudoryx nghetinhensis*), uk **Vu-Quang Antiloop** of **Vietnameesk Boskbeest**, as en Hurndiart (Bovidae), diar iarst 1993 tu't iarst tooch wedenskapelk beskrewen wurden as. Hat as di iansagst slach uun det skööl Pseudoryx an lewet uun a berger tesken Laos an Vietnam.

## Leewentsrüm

## Luke uk diar
Bosk

Wat menst dü ?

* Bosklun, en loonskap mä liach woksen plaanten -> Walt
* Bosk, en strük faan plaanten


Hortensie, blau.jpg|En hortensienbosk
Tarangire-Natpark800600.jpg|Bosklun
Eelenantiloopen

**Eelenantiloopen** (*Taurotragus*) san en skööl faan hurndiarten, huar man tau slacher tu hiar. Jo lewe uun Afrikoo.

## Slacher
* Grat Eelenantiloop (*Taurotragus derbianus* (Gray, 1847))
* Eelenantiloop (*Taurotragus oryx* (Pallas, 1766))


Taurotragus oryx.jpg|*Taurotragus oryx*
Common eland.png|Spriadkoord faan *Taurotragus oryx*
Western Derby Eland (Taurotragus derbianus derbianus) 3.jpg|*Taurotragus derbianus*
Giant eland map.png|Spriadkoord faan *Taurotragus derbianus*


## Luke uk diar
Boskroomer

**Boskroomer** (*Tragelaphus*) san en skööl faan hurndiarten uun Afrikoo. Diar hiar 15 antiloopenslacher tu.

## Slacher
**Tragelaphus angasii* (Nyala, uk: *Nyala angasii*)
**Tragelaphus bor*
**Tragelaphus buxtoni*
**Tragelaphus decula*
**Tragelaphus eurycerus* (Bongo)
**Tragelaphus fasciatus*
**Tragelaphus gratus*
**[[Tragelaphus imberbis]]* (Letj Kuudu, uk: *[[Ammelaphus imberbis]]*)
**Tragelaphus larkenii*
**Tragelaphus meneliki*
**Tragelaphus ornatus*
**Tragelaphus phaleratus*
**Tragelaphus scriptus* (Boskroom)
**Tragelaphus selousi*
**Tragelaphus spekii* (Weederkuudu)
**[[Tragelaphus strepsiceros]]* (Grat Kuudus, uk: Strepsiceros)
**Tragelaphus sylvaticus*
**Tragelaphus sylvestris*

## Luke uk diar
Bovinae

**Bovinae** san en onerfamile faan a Hurndiarten (Bovidae).

## Triibuus, sköölen an enkelt slacher
:: Bovini
::: Biisons (*Bison*)
:::: Amerikoonsk Biison (*Bison bison*)
:::: Europeesk Wiisent (*Bison bonasus*)
::: Beesten (*Bos*)
:::: Uuroks (*Bos primigenius*)
::::: Beest (*Bos primigenius taurus*)
:::::: Holstein-Friesian (HF)
:::::: Sjiisk Angus (DA 41)
:::::: Highland Cattle (HLD 45)
::: Asiaatisk Büfler (*Bubalus*)
:::: Weederbüfel (*Bubalus arnee*)
::: Yaks (*Poephagus*)
:::: Yak (*Poephagus grunniens*)
::: Afrikoonsk Büfler (*Syncerus*)
:::: Kafernbüfel (*Syncerus caffer*)
::: Saolas (*Pseudoryx*)
:::: Saola (*Pseudoryx nghetinhensis*)

:: Boselaphini
::: Nilgauantiloopen (*Boselaphus*)
:::: Nilgauantiloop (*Boselaphus tragocamelus*)
::: Sjauerhurnantiloopen (*Tetracerus*)
:::: Sjauerhurnantiloop (*Tetracerus quadricornis*)

:: Tragelaphini
::: Ammelaphus -> Tragelaphus
::: Nyala -> Tragelaphus
::: Boskroomer (*Tragelaphus*)
::: Grat Kuudus (*Strepsiceros*)
::: Eelenantiloopen (*Taurotragus*)

## Luke uk diar
Hippotraginae

**Hippotraginae** san en onerfamile faan a hurndiarten (*Bovinae*). Jo lewe uun Afrikoo an Araabien.

## Sköölen an slacher
::: Adaksantiloopen (*Addax*)
:::: Adaksantiloop (*Addax nasomaculatus*)
::: Hingstantiloopen (*Hippotragus*)
:::: (*H. equinus*)
:::: (*H. niger*)
::: Oriksantiloopen (*Oryx*)
:::: (*O. beisa*)
:::: (*O. dammah
:::: (*O. gazella*)
:::: (*O. leucoryx'')

## Luke uk diar
Sjauerhurnantiloop

At **Sjauerhurnantiloop** (*Tetracerus quadricornis*) as en Antiloop uun det famile faan a Hurndiarten. Hat lewet uun Indien an Neepal.

## Leewentsrüm

## Luke uk diar
Hingstantiloopen

**Hingstantiloopen** (*Hippotragus*) san en skööl faan Hurndiarten (Bovidae) uun Afrikoo mä trii slacher. Ään diarfaan as al ütjstürwen.

## Slacher
* Hingstantiloop (*Hippotragus equinus* Geoffroy Saint-Hilaire, 1803)
* Blä room † (*Hippotragus leucophaeus* Pallas, 1766)
* Suart Hingstantiloop (*Hippotragus niger* Harris, 1838)
*: - H. n. roosevelti
*: - H. n. variani

## Luke uk diar
Adaksantiloop

At **Adaksantiloop** of uk **Mendesantiloop** (*Addax nasomaculatus*) as en afrikoonsk antiloop, diar iar uun a hialer Sahara lewet hää. Daalang as hat knaap noch tu finjen. Hat as di iansagst slach uun det famile Addax.

## Leewentsrüm

## Luke uk diar
Massili

Di **Massili** as en struum uun Burkiina Faaso, di fööraal uun a rintidj faan April bit Oktuuber weeder feert. Hi lääpt iin uun di Witj Volta.

## Luke uk diar
* geonames.org
Adansi North (Distrikt)

De **Adansi North Distrikt** as een faan a distrikten faan det Ashanti Regiuun uun Ghaana. Det hee 107.091 lidj (2010). Det hoodsteed faan a distrikt as Fomena.

## Kwelen
Doudodo

Di **Doudodo** (*Doubodo*?) as en struum uun Burkiina Faaso. Widjer boowen het hi *Kpontiangou*. Hi lääpt mä di Moribonga tuup iin uun di Arli Struum.

## Luke uk diar
geonames.org
Volta Stausia

Di **Volta Stausia** an en konstelken sia uun Ghaana. Hi woort apstaud faan di **Akosombodoom** bi't liachst steed uun't süüden faan det Akwapim-Toogo beragkeed. Bütj letjer struumer lääpt faan nuurden di Volta Struum mä sin tustruumer Suart Volta, Witj Volta an Ruad Volta iin uun di sia an falt ham ap. Diar san 153 km³ weeder uun, an diarmä as di Volta Stausia di fiftgratst stausia faan a welt.

Di doom as uun a juaren 1961 bit 1966 baud wurden. Hi as 114 m huuch an 660 m briad an diar wurd 912 MW struum produsiaret. Di struum woort uk auer tu a naiberlunen ferkääft.

## Bilen

Akosombo Dam.jpg|Di *Akosombodoom* bi't süüdelk aanj faan a stausia
Volta lake.jpg|Satelitenbil faan a *Volta Stausia*
Akosombo hydropower.png|Weederkrääftwerk *Akosombo Hydropower Station*
Volta_river_black_white_red_descriptions.PNG|Tustruumer iin uun a Volta Stausia


## Luke uk diar
Akan spriaken

**Akan** as en skööl faan spriaken mä amanbi 8.300.000 spreegern. Hat hiart tu't Kwa spriakfamile an woort fööraal uun Ghana an uun't Elfenbianküst snaaket.

## Spriaken
; Uast Madel Tano, Uast-Akan, Akan (spreegertaal)
* Aschanti-Twi (ca. 2.800.000)
* Fante (ca. 1.900.000)
* Akuapem-Twi  (ca. 555.000)
* Agona
* Denkyira
* Chakosi
* Asen
* Akyem Bosome
* Kwahu
* Abron
* Wassaw

; Waast Madel Tano, Waast-Akan, Bia
* Nzema
* Ahanta
* Anyin
* Baule

## Luke uk diar
Potou-Tano spriaken

**Potou-Tano** as en spriakfamile uun det grater skööl faan a Kwa spriaken. Diar hiar wel 41 spriaken tu.

## Spriaken
* Basila-Adele
** Adele, Toogo an Ghaana
** Anin, Beniin
* Lelemi (skööl)
** Lelemi, Ghaana
** Siwu, Ghaana
** Sekpele, Ghaana
** Selee, Ghaana
* Logba, Ghaana
* Potou spriaken
** Ebrié, Elfenbianküst
** Mbato, Elfenbianküst
* Tano spriaken
*: mä: Akan
* Ega, Elfenbianküst