open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bakern

**Bakern**,  **bäkere**, **bakere** (*Sternidae*) san en Fögelfamile an hiar mä a Kuben (Laridae) an ööder fögelfamilin tu at order faan a Kuben an Waadfögler (*Charadriiformes*). Daalang wurd jo uk üs onerfamile Sterninae faan a Laridae uunsen.

## Beskriiwang
Bakern like Kuben, jo san oober letjer an smääler an waanre uun a wonter am a süüd. Jo san 24 cm bit 40 cm lung, haa smääl, spas ütjluupen jügen an en goobelstört, so üs Swaalken. Diarfaan haa's uk hör sjiisk nööm *Seeschwalben*. Bi't flän hual jo a nääb flooksis lik efter onern. A feedern san witj of grä, an föl slacher haa en suart hüüw.

## Leewent
A miast slacher lewe bi a küst, enkelten oober uk uun't banlun. Jo bräät lik üüb a grünj, miast uun koloniin. A nees lei nai bienööder an san knaap tu käänen mad stianer an song. Bakern swääm ei hal. Wan's faske, rödle jo, stun stal uun a loft, an sjit do lik deel uun't weeder efter letj fask.

Bakern waanre uun a wonter bit Süüdafrikoo an flä sodenang iansis am a Eerd uun ian juar.

## Sköölen
Diar san 45 slacher, apdiald tu 9 sköölen:

Chlidonias - Gelochelidon - Hydroprogne - Larosterna - Onychoprion - Phaetusa - Sterna - Sternula - Thalasseus

## Enkelt slacher
* *Chlidonias*
*: Blä Baker (*Chlidonias niger*)

* *Sterna*
*: Dol Baker (*Sterna hirundo*)
*: Hääfbaker (*Sterna caspia*)
*: Stäärnk (*Sterna albifrons*)
*: Stianbaker (*Sterna sandvicensis*)
*: Witj Baker (*Sterna paradisaea*)


Leasttern54.jpg|Amerikoonsk Stäärnk
2021-07-10 Thalasseus sandvicensis, St Marys Island, Northumberland 06.jpg|Stianbaker


## Luke uk diar
* 
* 

## Ferwisang efter bütjen
* Bakern uun a natüür knipset.
Baneplaneete

**Baneplaneete** (dt. *innere Planeten*)

*Heer uner da fjouer Bane[[Planeete|planeete]] önj jare respektiiwe grutelse. Foon leefts: [[Merkur]], [[Venus]], [[Jard]], [[Mars]].*

## Kiik uk deer
Baragan

At **Baragan** (*Tadorna tadorna*) as en weederfögel an hiart tu at onerfamile *Tadorninae*, det ment "Hualewges". So üs bi a Ges sä mantje an wiifke bal likedenang ütj. Bi anen as det normoolerwiis ööders, det an as miast brün an di wörd bruket.

## Bilen

Brandgans_K%C3%BCken,_Borkum.JPG|En "jongensguard".
Brandgans_gr%C3%BCndelnd.JPG|Baraganen sjük wat tu freeden.
Tadorna tadorna MHNT.ZOO.2010.11.19.3.jpg|Aier faan *Tadorna tadorna* - MHNT.
File:Gravand (tadorna tadorna) - Ystad-2020.jpg|Ual- an jongfögel
Common Shelduck.ogv|Baragan


## Nöömer

## Föörkemen

Baraganen bräät bi a küst an üüb eilunen uun a Nuurd- an Uastsia, oober uk uun't banlun. Diar sjük's kaninhööl an ööder steeden, huar's jo fersteeg kön.

Uun a geerels kön Baraganen sjauer weg loong ei flä. Sodenang kem grat sköölen tu Mellumsun of Trischen. Diar auerwontre's uk, so loong diar nään snä an is leit. Ööders waanre's widjer am a süüd tu Frankrik of Portugal.

## Ütjsen
Baraganen wurd 58 bit 67 cm grat, hör jügen spään 110 bit 133 cm. Diarbi san a mantjin en betj grater üs a wiifkin. Jo weeg tesken 830 an 1500 g, uun't madel san't 1,180 kg. A wiifkin san aal wat smääler an lachter.

## Kwelen


## Ferwisang efter bütjen
Auger-eläktroone-späktroskopii

**Auger-eläktroone-späktroskopii** (AES) as en analysemetoode foon ouerflächen ma heelp foon Auger-eläktroone.

Wan huum önj vakuum en materjoolproobe bestroolt ma (primääre) eläktrone ma en energii foon süwat 1 bit 10 keV, dan sånt dåt materjool seelew wider eläktroone üt. Da sekundääre eläktroone heewe åle grutelse foon energii, ouers deertwasche fåle hu scharpe spase ap, da sünååmde Auger-eläktroone. Da Auger-eläktroone heewe en energii, jü bestimd wårt foon da elemänte önj dåt materjool foon jü proobe. 

Ruchts as dåt efäkt skitsiird for en moleküül ma twäär boone. Suke boone heewe en for ark elemänt karakteristische energii. Wan nü dåt moleküül foon en primääreläktron drååwed wårt, dan koon iinj foon da biise banere eläktroone (rüüdj) en huuger enärgii füünj än deerdöör önj en huugere boon broocht wårde. Eefter en bestimd tid fålt dåt dan önj sin üülje boon tubääg (önjjääwen ma en piil än en lääsi ween stää), weerbai dan en enärgii fri wårt jüst lik an dåt ferschääl in enärgii foon da biise boone. Jü enärgii wårt dan madiild (piil ma woog) an wi en ouder eläktron, wat dan as Auger-eläktron ütsånd wårt än uk en lääsi stää ääder leet.

Auger-dooten wårde gewöönlik jääwen as späktra önj oufliided form. Dåt as ruchts jääwen for koower nitriide. Dåt jeeft en klåår spase for stikstuf (N) aw 400 eV. Koower heet foole mör eläktroone önj foole mör boone än jeeft ålsü foole mör spasse, nämlik bai 920eV (ma tou latjere) än bai 70 eV. 

Auger-eläktroone üt diipere lååge ferliise jare karakteristische enärgii döör stiitjen iinj huuger ladene atoome. Da analysiirbore eläktroone ståme deerfor üt da boowereste 0,5 bit 3 nanomeeter, ålsü 2 bit 10 atoomlååge. Deeram as AES forålem en ouerfläche-tächniik. Döör sputer-ätsen önj vakuum koone ouers lååge wächhååld wårde, sü dåt huum diiper mätje koon. Sü koone gånse diipde-profiile behülen wårde.

Wan önjwånd önj en raster-eläktroonemikroskoop, koone uk bile (kartiiringe) foon jü spriidjing foon bestimde elemänte ouer en proobe mååged wårde. Bai 10 keV primäärenärgii än en latj struum as di strool sü fain, dåt huum deerbai en apliising foon 0,3 /um füünj koon. Jü grutste gefäilihäid foon 0,1 bit 1 atoom prosänt fäit huum bai grutere struume än e gehalt an en bestimd elemänt koon önj en präsisjoonsfaktor tou bestimd wårde. Deerma as AES foole bääder tu trouen as sekundäär-ioone-massen-späktroskopii (SIMS), ouers as deeriinj foole maner gefäili.
Bardejov

**Bardejov** as en stää önj e Regjoon Prešov önj jü Slowakäi. Deer booge 30.840 manschne (2021). Dåt gebiit foon Bardejov as 72,78 km². Jü inboogertächte as 458 manschne pro km². Jü pustliidjtål as 085 01, di forwoolnumer as 421-54 än dåt kfz-kåntiiken as BJ.

## Kwäle
Bende Bendsen

__NOTOC__
**Bende Bendsen** (tuläid di 10. Detsämber 1787 önj Risem, störwen di 18. Detsämber 1875 aw Ærø) wus en spräkemoon än priwootliirer än laawed maning iirnge aw Ærø. Tujarst wal'r schöljmäister wårde, ouers eefter en iir foon sin studium önj Kil heet'r aphülen, niimens wiitj weeram. Hi as dan hüsliirer wörden än heet ham deerbai ma da liire foon Franz Anton Mesmer ütenouder seet. 

Hi heet dan seelew di "Magnetismus" praktisiird. Sü as'r natördoktor wörden än heet åles apschraawen, wat hi mååged heet, am da psüchisch krunke wider sün tu måågen. Hi heet süwälj önj Tjüschlönj as uk önj Dånmark årbed. Sin metoodik heet ham sügoor dåt fernaamen foon en troolemåån dänj, hi wörd dan di "üülje Bendsen" nååmd. Bendsen laawed aw Ærø, weer'r ham uk befraid heet än tuleest uk störwen as.

Hi wus e grünleeder foon e literatur än spräkewaasenschap aw e fååstewål.

## Dachte

## En balaade

## Uurdebök
Sin grut årbe as ''Die nordfriesische Sprache nach der Mooringer Mundart'', ma as unertiitel: *zur Vergleichung mit den verwandten Sprachen und Mundarten*, dåt 1860 önj Leiden önj Holönj ütdänj wörd dör dåt heelp foon prof. Matthias de Vries. Dåt heet 480 side än as 1973 wi ütjääwen önj Walluf bai Wiesbaden.

## Ferwising eeder büte
* 
* Bende Bendsen önjt *Nordfrieslandlexikon* foont NFI
Beragan

At **Beragan**,  *bärjånert*(?),  *slab-en*(?) (*Aythya marila*) as en fögel uun't famile faan a Anenfögler (Anatidae). 

## Bilen

Greater_scaup_female.jpg|*Beragan*, at wiiftje.
Aythya marila MHNT.ZOO.2010.11.20.1.jpg|Aier faan *Aythya marila*


## Kwelen


## Ferwisang efter bütjen
Atlantische Oseåån

Di **Atlantische Oseåån** as en oseåån twasche Euroopa än Afrikaa önjt ååsten än Ameerika önjt weesten. Önjt norden wårt di oseåån begränsed foon di Nordpoolsiie, önj sööden foon di Söödpoolsiie. Eefter di Grut Oseåån as di Atlantische Oseåån di grutste siie aw e jard.
Berberspräke

Da **Berberspräke** (uk *Berberisch*; Berberisch: **Tamazight**) bile maenoud en twich foon da Afro-Asiatische Spräke än wårde snååked önj tiin lönje önj Nord-Afrikaa. Dåt spräkegebiit låpt foon Marokko önj et weesten bit tu dåt ägyptisch Siwa önj et ååsten än foon dät Madelheef önj et norden bit tu jü republiik Niger önj et sööse. Da mååste snååkere jeeft dåt ouers önj Marokko, Algerien än Libyen. Dåt Berberisch wårt snååked foon süwat di haleft foon da Marokkaner, en treedepårt foon da Algerier än da Maure än en füftel foon da Lybier. Hüfoole manschne dåt maenouder jeeft, da Berberisch snååke, as ai gödj bekånd, ouerdåt foole lönje önj e Maghreb niinj doote ouer spräke önj jare följksteelinge apnaame. Da wårde taksiird aw tuhuupe twasche seekstiin än dorti miljoone, deerbai da latjere grupe, da booge önj Tunesien, Mali, ouers uk önj Spaanien, Frånkrik, Holönj, Bälgien, Tjüschlönj, Kanada än da Feriinde Stoote.
												
Di noome, di da mååste berbersnååkere har seelew jeewe, as *[[Imazighen]]*, 'frie manschne'. *Tamazight*, önj nördlik Berberisch di noome for di spräke for ham seelew, as jü jü-form foon di iinjtål 'Amazigh' foon 'Imazighen'. Di oueriinjstimende ütdrük önj da Tuaregspräke as, oufhongi foon dåt dialäkt 'Tamasheq/Tamahaq/Tamajaq'. Di ütdrük *Berber* wårt mååst brükt, ouers wårt foon foole Imazighen as feråchtlik fäild. Dåt uurd *Berber* as früne tu dåt frasch 'barboor': da biise uurde ståme foon dåt griichisch *barbaros*, weerma da üülje Griiche åle följke betiikneden, da ai Griichisch snååkden.

## Ferbindinge
* Berberische feriine önj Tjüschlönj.
* Marokkanische feriin for jü Tamazight-kultuur.
Bergisch Gladbach

**Bergisch Gladbach** as en stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen. Jü stää heet 111.846 inboogere (2019). Dåt as e hoodstää foon di Rheinisch-Bergischer Kreis.

## Kwäle
Berlin/mo

**Berlin** as jü hoodstää foon Tjüschlönj. Deer booge 3.664.088 manschne (2020).

## Indiiling foon Ferwalting
E stää heet 12 distrikte:

## Histoori
* 1871: Berlin wårt hoodstää foon dåt Tjüsche Rik.
* 1943 booge 4,5 milion manschne önj e stää.
* 1945: Slåcht am Berlin.
* 1949: Tou stääse, Weest-Berlin än Ååst-Berlin.
* 1961: Buu foon jü Berlin Möör.
* 1990: Weest- än Ååst-Berlin kaame tuhuupe. Berlin wårt hoodstää foon dåt näie Tjüschlönj.

## Nailikhäide
* Alexanderplåts
* Berliner Doom
* Berlin Hoodboonhuf
* Brandenbörj Door
* Fiirsiitörn
* Potsdamer Plåts
* Riksdäi (tjüsche Bundesdäi)
* Rüüdj Räidhüs
* Straße des 17. Juni
* Siegessäule
* Unter den Linden

## Galerii

Berlin Reichstag BW 2.jpg|Riksdäi
Potsdamer Platz.JPG|Potsdamer Plåts
Berlin Dom 2005.jpg|Berlin katedrool
Berlin Brandenburger Tor BW 1.jpg|Brandenbörj Door
Berlin Theater des Westens Sep 2002.jpg|Teooter foon dåt weeste
Schloss Bellevue.jpg|Schloss Bellevue
Siegessäule 2.JPG| Siegessäule
Berlin Eiermann Memorial Church cropped.jpg|Memorial Church
ICC Funkturm Berlin.jpg|International Congress Center , Funkturm
Knut IMG 8095.jpg|Berlin Zoo, Knut 24.03.2007
Philharmonie 1a.jpg|Berliner Philharmonie 
Nefertiti 30-01-2006.jpg|Berlin Museum, Nefertiti


## Kwäle
Bern

**Bern** as jü hoodstää foon jü Swaits. E stää läit önj't weesten foon't lönj. Deer booge 133.883 mansche (2018). Et as uk e hoodstää foon di Bern Kantoon.

## Geografii
### Stäädiile
Et stää heet seeks stäädiile:
* Stäädiilj I unti *Innere Stadt*. Et heet 5 kwartiire: Rotes Quartier, Gelbes Quartier, Grünes Quartier, Weisses Quartier, Schwarzes Quartier.
* Stäädiilj II unti *Länggasse-Felsenau*. Et heet 6 kwartiire: Engeried, Felsenau, Neufeld, Länggasse, Stadtbach, Muesmatt. 
* Stäädiilj III unti *Mattenhof-Weissenbühl*. Et heet 6 kwartiire: Holligen, Weissenstein, Mattenhof, Monbijou, Weissenbühl, Sandrain.
* Stäädiilj IV unti *Kirchenfeld-Schosshalde*. Et heet 6 kwartiire: Kirchenfeld, Gryphenhübeli, Brunnadern, Murifeld, Schosshalde, Beundenfeld.
* Stäädiilj V unti *Breitenrain-Lorraine*. Et heet 5 kwartiire: Altenberg, Spitalacker, Breitfeld, Breitenrain, Lorraine.
* Stäädiilj VI unti *Bümpliz-Oberbottigen*. Et heet 4 kwartiire: Bümpliz, Oberbottigen, Stöckacker, Bethlehem.

## Kwäle
Bayern

**Bayern** as en bundeslönj foon Tjüschlönj. Et bundeslönj läit önjt söödweesten foont lönj. Et heet 13.076.721 manschne (2018). E hoodstää foont bundeslönj as München.

## Geografii
### Stääse
Da tiin grutst stääse önjt lönj san:

### Indiiling foon Ferwalting
* 7 Regiiringsdistrikte:

# Oberbayern
# Niederbayern
# Oberpfalz
# Oberfranken
# Mittelfranken
# Unterfranken
# Schwaben

* 25 Krisfrie stääse:

* 71 Lönjkrise:

## Kwäle
Biakin

**Biakin** (sö. *[[Biiki]]*, fe. *Biikin*, mo. *Biikebrånen*) as en nuurdfresk fest an woort tu Piadersinj (21. Febrewoore) feiert.

Sant 2014 as at Biakin gudkäänd üs UNESCO-weltarewdial.

## Det wurd
Det wurd *biak* as nai mä ingelsk *beacon* of sjiisk *Bake* an ment soföl üs *tiaken*, en grat laacht tiaken. An Piadersinj as di inj föör Piadersdai, en katuulsken feierdai, näämd efter di Halag Petrus ("Petri Stuhlfeier", 22. Febrewoore). Uk üüb a däänsk Nuurdsiaeilunen käänt'am * 'Pers Awten' *.

## Det fest
Arke saarep hää sin aanj biak, an trinjam det ial jaft'at föl onerhualang. Uun enkelt saarpen woort teooter spelet, at woort süngen an daanset, an üüb Sal an üüb a Stolberag wurd reedin häälen. An diarefter jaft'at en greenkualiidjen.

### Histoore
Al föör a krastelk tidj haa a minsken biaket, am a wonterspuuk tu ferjaagin. Uun't 17. an 18. juarhunert haa a eilunsfresken hör sialidj ajis saad tu hör waalfangfaard. Doomools hed'am ei föl holt, an sodenang wiar't man en letj ial bi strun, daalang san a biakebonker grat. Diar wurd tanebuumer, bosker an uk grater buumer ferbraand. 

### Piader
Boowen üüb't biak komt üüb Sal en tan, an wan't deelfäält, as a wonter föörbi. Üüb Oomram an Fer komt en 'Piader' (sjiisk: *Peter*) üüb't biak, det as en bruket sträpope. Det wiar iar wel so mend, dat'am a poop (Petrus san efterfulger) an a katuulsk hööw uflönet. Daalang hää a Piader nian grater bedüüdang muar.

## ''Biiki''
Sölring, faan Jens Mungard: 

## Luke uk diar
* 
* Wikisource: Biak reedin faan Sal
* Syltlinks.de: Biak reedin, sölring
Bielefeld

**Bielefeld** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen, önj di Detmold Regiiringsdistrikt. Jü stää heet 334.195 inboogere (2019).

## Sasterstääse
*  Concarneau önj Frånkrik.
*  Estelí önj Nikaraagua.
*  Naharija önj Israel.
*  Rochdale önj Ainglönj, Feriind Kiningrik.
*  Rzeszów önj Poolen.
*  Weliki Nowgorod önj Ruslönj.

## Kwäle
Bifut

**Bifut** , **Grä Jüden** of **Noopkrüüs** (*Artemisia vulgaris*) as en plaantenslach faan det kurewbloosenfamile.

## Ööder Artemisia slacher
* Weremk (*Artemisia absinthus*)
* Röökelbosk (*Artemisia maritima*)

## Luke uk diar
Biletääle

Dåt **biletääl** (uk *bileferteeling* unti *comic* nååmd) as iinj foon da ålste forme foon literatuur. En biletääl bestoont üt en ra foon oufbilinge, da en tääl ütmååge. En biletääl wårt mååged fon en tiikner än en schriwer. Wilems schraft di tiikner uk jü ferteeling, man wilems årbe uk möre manschne bai dåt tiikenårbe (skitsiire, önj blåk ouertiinj, ma bökstääwe fersiinj) unti bai dåt tääl.

## Histoori
Biletääle hääwe jare ütsproot önj jü bileschraft. En eeder form foon biletääl as di täpich foon Bayeux, weeraw jü slåcht bai Hastings ütbilied as. Mesoameerikaanische hoonschrafte jäiwen mütoloogische tääle wider döör en tuhuupestald süsteem foon oufbilinge än logograme, ålsü en lait aw jüseelew wise as önj da biletääle foon diling.
Uk da forhistooorische oufbilinge, da önj hööle fünen wörden san (as önj da hööle foon Lascaux), koone betråchtied wårde as en eeder form foon biletääl. Jü uurform foon e egüptisch hieroglüüfeschraft as faktisch uk en form foon tiikende biletääle. 

En bekånd biispel foon biletääle üt dät madelåler as di eermebiibel (*biblia pauperum*). Önj e jarst haleft foon dåt 19. iirhunert wus uner oudere di swaitser Rodolphe Töpffer bekånd for sin biletääle. Hi feröfentlikte 1845 dåt jarst modärn biletääl, dåt önj Tjüschlönj bekånd wörd as “Fahrten und Abenteuer des Herrn Steckelbein”. Uk “Max und Moritz” foon di tjüsche Wilhelm Busch, en schalmehistoori üt 1865, as en biispel wään for da jarste amerikaanische biletääle. Ouder årbe foon Busch wus dan al önj dorti spräke ouerseet wörden. Began 20. iirhunert füng Emile Cohl önj ma dåt tiikend bewäägend biletääl.	

Uk önj hu friiske spräkwise jeeft et diling biletääle, as:
* Tomke
* Min jarste duusend uurde
* Boor Buuluu
* Hans Huukebiinj (eefter Wilhelm Busch)
* Latje Poike.
* Tuusipetji, Leesproof fan die Sölring "Tuusipetji" heer
* *Diar wiar ens en ual wöfke* - Es war einmal eine alte Frau, ouerseet foon Jens Quedens, Amrum, Buske-Verlag Hamburg, 1980, 

## Saaterfrasche biletääle
* *Muusewänt un Kittegientje* heer online önj Pyt Kramer's Webloch
* *Deer waas iensen 'n oold Wieu* (Es war einmal eine alte Frau), ouersäät foon Hermann Janssen, 1960, heer online önj Pyt Kramer's Webloch
* *Robin Hood*, ouersäät foon Margaretha Grosser un oudere, 1998, útjouwer: Seelter Buund
* *Tuusterpäiter*, Saaterfrasch ouersääting foon de "Struwwelpeter", ouersäät foon Margaretha Grosser, 2010
Binomisk Formeln

A **Binomisk Formeln** san en wai uun a matematiik, am det moolnemen faan sumen ianfacher tu maagin. Jo halep uk bi't bröögreegnin mä sumen.

Det wurd *binomisk* komt faan *bi* (tau) an *Nomen* (nööm).

## Formeln
* Algemian

:(a + b)^n = \sum_{k=0}^{n} \binom n k a^{n-k} \cdot b^k , n \in \mathbb{N}

* Enkelt
:

Troch moolnemen koon am a formeln bewise:
: (a+b)^2=(a+b)\cdot(a+b)=a \cdot a+a \cdot b+b \cdot a+b \cdot b=a^2+2 \cdot a \cdot b+b^2
: (a-b)^2=(a-b) \cdot (a-b)=a \cdot a-a \cdot b-b \cdot a+b \cdot b=a^2-2 \cdot a \cdot b+b^2
: (a+b) \cdot (a-b)=a \cdot a-a \cdot b+b \cdot a-b \cdot b=a^2-b^2

A formeln halep uk bi't hoodreegnin:
:Bispal 1
:  37^2 = (30+7)^2 = 30^2 + 2 \cdot 30 \cdot 7 + 7^2 = 900 + 420 + 49 = 1369 

: Bispal 2
:  17 \cdot 13 = (15+2) \cdot (15-2) = 15^2 - 2^2 =225 - 4 = 221 

## Bewis uun a geometrii

## Luke uk diar
Gemeenen uun Nuurdfresklun

Heer fanjst dü en list mä aal a stääden an gemeenen uun a Kreis Nuurdfresklun, apdiald efter't amt, huar jo tuhiar.

## Stääden an gemeenen

**Amten** mä gemeenen an stääden, wat diartu hiar (* = Ferwaltangssteed)

## Luke uk diar

* Saarepskilten uun Nuurdfresklun
* Amtelk nöömer faan Nuurdfresk saarpen an gemeenen
Beryllium

**Beryllium** as en keemisch elemänt ma sümbool Be än atoomnumer 4. Dåt as en junkgra jardalkaalimetal.

## Önjtdäking
Ås jarste erkånd Nicolas-Louis Vauquelin dåt 1798 önj oksüüdisch form. Önj dåt iir 1828 luked dåt Friedrich Wöhler ås uk Antoine Bussy dåt metal döör reduksjoon foon berylliumchlorid ma kalium fri tu måågen. 
Di Noome *Beryllium* ståmt foon dåt griichische
*βήρυλλος*, *berullos*, *beryl*, önj dåt Praakrit *veruliya*, önj dåt Paali *veḷuriya* foon *veḷiru* unti *viḷar*, "bliik wårde", wåt haanewist aw dåt bliik blai foon di hoolewäädelstiinj beryl.
Dåt håt, dåt en liising foon beryllium swätjåchti smååget, weeram dåt dåtdeer elemänt en tidlung di noome 'Glucinium' dräägen heet (foon dåt griichisch *glykys* wåt swätj bedjüset). Da eedere kemiste da dåt mälded heewe, däin dåt stärwend: berylliumferbininge san nämlik bäisti gafti.

## Önjwiinjinge
Dåt as en gödj materjool am röntgenwaninge üt tu måågen, ouerdåt jüdeer strooling döör jü läich masentachte foon beryllium ai stark absorbiird wårt än dåt metal aw e oudere side starkenooch as am en faakumsüsteem ouftusliten.

Wan beryllium ütseet wårt önj α-strooling, heet dåt jü äinschap neutrone fritujeewen. Dåt wårt deeram wälj ås en swåk neutronekwäl ferwånd.

For ålem önj legiiringe ma koower wårt dåt elemänt foole ferwånd, ouerdåt suk materjoolie goue äinschape awwise. Da san goue liidjere foon elektritsiteet ås uk fon wårmk, da san lächt, stark, stif än hard än widerstönje korrosjoon än trååthäid. Da wårde önjwånd önj punktswaiselektroode, metalfäädere än eläktrische kontakte. Önj Lufttfård-, rümfård- än rustings-industrii fine ja besuners önjwiinjing.

Uk önj e nukleårindustrii fant dåt elemänt önjwiinjing, dåt heet en läige döörsnaas for dåt önjfången fon tärmische neutrone. 

Berylliumoxüüd wårt wälj önjwånd am sin goue wårmkliidjing, starkhäid, hardhäid än san besunners huuge smultpunkt. Önj mötjseeting tu dåt metal as dåt en isolaator.

Berylliumoxüüd wårt uk åltens mör ås materjool for lüdspreegermembråne ferwånd.

## Awfålende äinschape
Beryllium heet foon da lächte metale åån fon da huuchste smultpunkte. Di [elastitsiteetsmodul]] as amtränt en treedepårt foon dåt foon stool, dåt as en goue wårmkliidjer, ai-magneetisch än teemlik stabiil. Bai rümtämpratur än normoole drük wårt et ai foon ë atmosfeer önjgram, wårschiinjlik deeram ouerdåt et en ferbadende oksüüdlååge biliet. Deeram koon dåt uk en kläis önj glees mååge. Dåt wårt sügoor foon konsäntriirde salpeetersöre ai önjgram.
For ålem önj da Buell-motoorfiile, weer dåt önjwånd wårt önj e legiiring foon dåt öölepump-kamfiilj, heet et räigelmääsi gaftie Reaksjoone ütliised.

## Ütsiien
Önj e natör kamt dåt for önj bünene tustånd önj mineroole ås bertrandit, beryl, chrysoberyl, phenakit, aquamarin än smaragd. Da biise leeste san huulewäädelstiine.

## Referenze
Bewis

En **bewis** as uun a matematiik en wai, am iandüüdag tu wisin, of en ütjsaag woor of ferkiard as. Diarbi gongt'am faan aksioomen ütj, jo saat am saner bewis üs woor föörütj.

## Bispal för en direkten bewis
*Ütjsaag 1:* Det kwadroot faan en ünlik natüürelk taal as uk weder ünlik.

*Bewis:* Wan *n* en ünlik natüürelk taal as, do koon ik *n* uk skriiw üs n = 2k + 1. Diarbi as *k* en natüürelk taal (of uk 0). Det kwadroot as do efter at iarst Binomisk Formel:

n^2 = (2k+1)^2 = 4k^2+4k+1 = 2 \cdot (2k^2+2k)+1.

Auer 2 \cdot (2k^2+2k) en lik taal as, mut 2 \cdot (2k^2+2k)+1 en ünlik taal wees. Sodenang as uk n^2 en ünlik taal. Det wul ik bewise.

## Bispal för en indirekten bewis
*Ütjsaag 2:* Wan det kwadrootrut ütj en lik natüürelk taal *n* en natüürelk taal *k* as, do as detdiar natüürelk taal *k* uk lik.

*Bewis:* Ik nem uun, \sqrt{n} = k as ünlik. Do as efter ütjsaag 1 (boowen) uk \ k^2 = n ünlik. Det as oober en wederspröök tu min föörütjsaatang, dat *n* lik as. Diaram koon det, wat ik uunnimen haa, ei woor wees. Det ment, \sqrt{n} = k as en lik taal. Det wul ik bewise.

## Ööder bewisoorten
...

## Luke uk diar
Geografii

At **geografii** ( *geographía*, γῆ *gē* ‚eerd‘ an γράφειν *gráphein* ‚(be-)skriiw‘) as at wedenskap faan a eerd. 

## Feeg
At geografii as apdiald uun flook spezial-feeg. A wedenskapslidj san salew ei gans ians diarauer, wat noch tu't geografii tääld woort an wat en aanj fääk as.

### [[:Kategorie:Geologii|Geologii]]
* Geologii
* Eerdtidjääler
* ...

### [[:Kategorie:Hüdrologii|Hüdrologii]]
* Huuchweeder 
* Liachweeder
* ...

### [[:Kategorie:Klimatologii|Klimatologii]]
* Wääderkunde 
* Swarken
* ...

### [[:Kategorie:Morfologii|Morfologii]]
* Düner 
* Geest 
* Hias 
* Huuchsun 
* Maask 
* Oon 
* Waas
* Struum
* ...

### Topografii
* Wrååldiile 
* Lönje
* Stääden
* ...

## Luke uk diar

* Da frasche toorpnoome aw frasch, tjüsch än dånsch.
Georgia

**Georgia** [ˈdʒɔɹ.dʒə] as sunt 1788 en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't söödååsten foon't lönj. Önj't norden lade Tennessee än North Carolina, önj't nordååsten läit South Carolina, önj't söödååsten e Atlantik, önj't sööden Florida än önj't weesten Alabama. Dåt heet 10.617.423 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Atlanta.

## Geografii
E Appalachen lade önj't norden foon e diiljstoot.

### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Counties
Georgia heet 159 counties:
Kiik uk deer: List ma counties önj Georgia

## Bile

Atlanta cityscape.jpg|Atlanta


## Kwäle
Gera

**Gera** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Tüüringen. Jü stää heet 102.733 inboogere (2006).
Gooshiird

**Gooshiird** (åw Tjüsch: *Goesharde*; åw Dånsch: *Gøs Herred*) äs en hiird oun Noordfreeschloun. Jü diilt här oun jü Nuurdergooshiird trinam Breetst än jü Sööergooshiird trinam Hüsem. Jü natörlik schii’ing twusche biie Gooshiirde äs di Arlau Struum. Ount noorden loit jü Böökinghiird än ount sööen loit Stapelholm än jü Treen.

## Gemiine
* Baamst
* Beergem
* Boorlem
* Brääklem
* Breetst
* E Hoolme
* E Hoorne
* Höögel
* Trölstrup
* Haatst
* Hoorst

## Luke uk diar
* Arlau
* Friedrich Paulsen
* Johannes Petersen

* *Oore hiirde oun Noordfreeschloun*: Wisinghiird, Böökinghiird, Kårhiird, Gooshiird.
Grat Rintüüter

A **Grat Rintüüter**, **Rintüüter**,  **Rüüt**, **Rüütj**,  **hiiluuper**, **hiisluuper**, **tüüter**, **grute rintüüter** (*Numenius arquata*) as en slach faan fögler uun't famile faan a Snepen (*Scolopacidae*). 

## Bilen

Eggs_Numenius_arquata.jpg|Rintüüternääst mä sjauer aier.



## Ferwisang efter bütjen
Greenfink

At **Greenfink**,  **gräinling**, **gräine** (*Chloris chloris*, iar: *Carduelis chloris*) as en sjongfögel uun't famile faan a Finken (*Fringillidae*). 

## Bilen

European_Greenfinch_male_female.jpg|*Greenfink*, boowen a mantje, oner at wiiftje.
Chloris chloris chloris MHNT 223 Gouvieux.jpg|Aier faan a Greenfink
Cuculus canorus bangsi MHNT.ZOO.2010.11.150.42.jpg |Aier faan *[[Cuculus canorus bangsi]]* an *Carduelis chloris* - MHNT


## Ferwisang efter bütjen
Greenlungus

At **greenlungus** (*Branta leucopsis*) as en fögel an hiart tu at onerfamile *[[Ges an swaanen]]* (*Anserinae*).

## Bilen

Branta leucopsis MHNT.ZOO.2010.11.14.1.jpg|Ai faan *Branta leucopsis* - MHNT


## Ferwisang efter bütjen
Griikenlönj

**Griikenlönj**, åmtlik jü **Häleenisch Republiik** (Griichisch: Ελλάδα *Elláda* än Ελληνική Δημοκρατία *Ellinikí Dimokratía*), as en lönj önjt söödååsten foon Euroopa. Önjt nordweesten läit Albaanien, önjt norden Matsedoonien än önjt nordååsten lade Bulgaarien än e Türkäi. Deer booge 10.816.286 manschne (2011). E hoodstää foont lönj as Athen.

## Geografii
### Stääse
Da tiin grutste stääse önjt lönj san:

## Politiik
Griikenlönj as sunt 1981 lasmoot foon jü Europäisch Unjoon.

## Kwäle
Groltergus

At **groltergus** (*suart gus*, *ringelt gus*, *rotgus*,  *grumelgöis*, *grultergöis*, *rutgöis*, *suurtgöis*,  *rareguus*) (*Branta bernicla*) as en fögel an hiart tu at onerfamile *[[ges an swaanen]]* (*Anserinae*).

## Bilen

Wesselburenerkoog_ringelgaense_auf_salzwiese.JPG|En skööl *grolterges* üüb't oon.
Branta bernicla MHNT.ZOO.2010.11.14.4.jpg|Aier faan *Branta bernicla* - MHNT.

 
## Luke uk diar

* Ringelganstage 2015 (sh:z, 17.04.2015)
Groonk

At **Groonk**, uk * 'Grank' * ?,  **Graank** (*Charadrius hiaticula*) as en tüüter uun't fögelorder faan a Kuben an Waadfögler (*Charadriidae*). 

## Bilen

Charadrius_hiaticula_eggs.jpg|Groonkennääst mä tau aier.
Charadrius hiaticula hiaticula MHNT.ZOO.2010.11.109.15.jpg|Aier faan *Charadrius hiaticula hiaticula* - MHNT



## Luke uk diar
Grat Alk

At **Grat Alk**,  **Dogger** (*Alca torda*) hiart tu at Fögelfamile faan a Alken (*Alcidae*). 

## Bilen

Tordalke01.jpg|*Grat Alk* (bääft) mä *[[Luum]]en* (föör).
Alca_torda_Alle_allePL.jpg|Tiaknang faan en *Grat Alk* (lachts) an en *[[Letj Alk]]* (rochts)
Alca torda MHNT Île Rouzic.jpg|Ai faan *Alca torda*



## Ferwisang efter bütjen
Grat Holthaker

A **Grat Holthaker**, **Holthaker**,  **Boompeker**,  **hoolthåker** (*Dendrocopos major*) as en fögel uun't Holthakerfamile *Picidae*. 

## Bilen

FlyingDendrocoposMajor.jpg|*Grat Holthaker* uun a loft.
Dendrocopos major MHNT 232.jpg|Ai faan *Dendrocopos major*.


## Ferwisang efter bütjen
Grä Fleegensnaper

A **Grä Fleegensnaper**,  **gra fliigesnåper** (*Muscicapa striata*) as en Sjongfögel (Passeriformes) uun't Fleegensnaperfamile Muscicapidae. 

## Bilen

Grauschnäpper.jpg|thumb|296px|Nääst mä jöönkin
Cuculus canorus canorus MHNT.ZOO.2010.11.150.43.jpg|Aier faan *[[Cuculus canorus canorus]]* an *Muscicapa striata* - MHNT


## Ferwisang efter bütjen
Grä Gus

At **Grä Gus**,  **gragöis** (*Anser anser*) as en fögel an hiart tu at onerfamile faan a *[[Ges an Swaanen]]* (*Anserinae*).

## Bilen

Anser_anser_colony.jpg|En skööl *Grä Ges* uun a wonter.
Anser anser MHNT.ZOO.2010.11.14.3.jpg|Ai faan *Anser anser*.
Anser anser - Oies cendrées sur la Meurthe.webm|Grä Gus.
Anser anser - Greylag Goose XC436358.mp3|


## Ferwisang efter bütjen
Grä Hanjüger

A **Grä Hanjüger**,  **grae hånetiif**, **latje goosejarn** (*Circus pygargus*) as en Gripfögel (Accipitriformes) uun't famile faan a Hanjügern (Accipitridae). 

## Bilen

Circus pygargus MHNT.ZOO.2010.11.97.2.jpg|Aier faan *Circus pygargus* - MHNT



## Ferwisang efter bütjen
Grä Heeger

A **Grä Heeger**,  **schithäägel**, **schithääger**,  **schitendraier** (*Ardea cinerea*) as en fögel uun det famile faan a Heegern (Ardeidae). 

## Bilen

Ardea_cinerea_in_flight_Jojo_A.jpg|*Grä Heeger* uun a loft.
Ardea cinerea MHNT Crâne.jpg|Hoodskrook faan en *Grä Heeger*.
Ardea cinerea MHNT.ZOO.2010.11.54.1.jpg| *Ardea cinerea* - MHNT


## Ferwisang efter bütjen
Grä Kriak

At **Grä Kriak**,  **Grä Kriik**,  **grae krååge** (*Corvus corone cornix* of *Corvus cornix*) as en fögel uun't famile faan a Raawenfögler (*Corvidae*). 

## Bilen

Corvus_cornix_nest.jpg|Nääst
Clamator glandarius MHNT.ZOO.2010.11.152.2.jpg|Aier faan *[[Clamator glandarius]]* (en Kukütj) an *[[Corvus cornix]]* - MHNT



## Ferwisang efter bütjen
* Kriak
Gräfögel

A **Gräfögel** ( *graföögel*,  *grefügel*) (*Anas acuta*) as en Fögel faan at Anenfamile (*Anatidae*). 

Fööraal a Gräfögel (of man ianfach *Fögel*) as uun a fögelkuin fangd wurden.

## Bilen

Anas_acuta.ogg|So rept a Gräfögel.
Anas acuta MHNT.ZOO.2010.11.20.6.jpg|Aier faan *Anas acuta* - MHNT
Pijlstaart mannetje en vrouwtje-4961953.webm| thumb |Anas acuta


## Ferwisang efter bütjen
Gulsparag

A **Gulsparag**,  **göölfink**, **göölspåri** (*Emberiza citrinella*) liket en Sparag, hiart oober tu det fögelfamile faan a Fialsparger (*Emberizidae*). 

## Beskriiwang


## Bilen

Emberiza_citrinella_2.jpg|Tiaknang faan en *Gulsparag*.
Emberiza citrinella MHNT.ZOO.2010.11.216 Le Monetier05.jpg|Aier faan *Emberiza citrinella*
Zingende geelgors-4961611.webm| thumb|Emberiza citrinella


## Ferwisang efter bütjen
Gultroosel

At **Gultroosel**,  **gööltroosel** (*Oriolus oriolus*) as en sjongfögel ütj at piroolenfamile (*Oriolidae*). Hat hiart ei tu a Trooseln.

## Bilen

Oriolus_oriolus00.jpg|Tiaknang faan *Gultrooseln*, bääft a mantje, föör at wiiftje.
Oriolus oriolus MHNT 232 Foret de la Mamora Maroc RdN.jpg|Aier faan*Oriolus oriolus*.


## Ferwisang efter bütjen
Ges an Swaanen

**Ges an Swaanen** (*Anserinae*) san en onerfamile faan a *[[Anen]]* an hiar tu at order *[[Anen an Ges]]* (*Anseriformes*).

## Sköölen an enkelt slacher
::: - Echt Ges (Anserini) -
: Fialges (*Anser*)
:: Grä Gus (*Anser anser*)
::: Hüs Gus
:: Snägus (*Anser caerulescens*)
:: Siadgus (*Anser fabalis*)

: Siages (*Branta*)
:: Groltergus (''Branta bernicla'')
:: Kanadagus (''Branta canadensis'')
:: Greenlungus (''Branta leucopsis'')

::: - Hanenges (Cereopsini) -
: Hanenges (*Cereopsis*)
:: Hanengus (*Cereopsis novaehollandiae*)

::: - Swaanen (Cygnini) -
: Coscorobaswaanen (*Coscoroba*)
:: Coscorobaswaan (*Coscoroba coscoroba*)

: Swaanen (*Cygnus*)
:: Suart Swaan (*Cygnus atratus*)
:: Letj Swaan (*Cygnus bewickii*)
:: Sjongswaan (*Cygnus cygnus*)
:: Grat Swaan (*Cygnus olor*)

## Luke uk diar
Gusiarn

A **Gusiarn**, **Gusiar** of **Guuseniarn**,  **gooseoodler**, **goosejarn** (*Haliaeetus albicilla*) as en fögel uun't famile faan a *[[Hanjügern]]* (*Accipitridae*). 

## Bilen

Haliaeetus_albicilla_070525_njg.JPG|Jongfögel uun't nääst.
Haliaeetus albicilla MHNT.ZOO.2010.11.96.1.jpg|*Haliaeetus albicilla* - MHNT
Haliaeetus albicilla groenlandicus MHNT.ZOO.2010.11.96.3.jpg|*Haliaeetus albicilla groenlandicus* - MHNT



## Luke uk diar
* Iarner

## Ferwisang efter bütjen
Göteborg

**Göteborg** as jü tweedgrutst stää foon Sweeden. Jü stää heet en inboogertal foon 651.014 manschne (2019). Jü stää läit bai e weestküst foon Sweden. Göteborg as jü füftgrutst stää foon Skandinavien (eefter Stockholm, Kopenhuuwen, Helsinki än Oslo). Et as et hoodstää foon e prowins Västra Götaland. Dåt as uk e hoodstää foon jü Göteborg Komuun.

## Ferkiir
En fäär ferbant e stää ma Frederikshavn önjt Dånsch.

## Forwiisen

## Kwäle
Grä Kub

At **Grä Kub**, **Kub**, **Gratkub**,  **Oosmööw**,  **heefkube** (*Larus argentatus*) hiart tu at fögelfamile faan a *[[Kuben]]* (*Laridae*). 

## Bilen

Larus_argentatus2.jpg|*Kuben*, föör ual-, bääft jongfögel.
Larus argentatus argenteus MHNT.ZOO.2010.11.122.16.jpg|Aier faan *Larus argentatus argenteus* - MHNT


## Ferwisang efter bütjen
Grä Selag

A **Grä Selag** (*Halichoerus grypus*) hiart tu a Siahünjer (Phocidae) an as at gratst ruuwdiart uun Sjiisklun; hi koon 300 kg swaar wurd.

## Bilen

## Ferwisang efter bütjen
Göttingen

**Göttingen** as en stää önj dåt tjüsch bundeslönj Naarersaksen. Jü stää heet 116.845 inboogere (2020).

## Kwäle
Güülbük

A **Güülbük**,  **göölbüker**, **gööle wipstjart**,  **göölbök**,  **hääwerföögel** (*Motacilla flava*) as en Sjongfögel (Passeriformes) uun't famile faan a Piipern (*Motacillidae*). 

## Bilen

Cuculus canorus canorus MHNT.ZOO.2010.11.150.44.jpg|Aier faan *[[Cuculus canorus canorus]]* an *Motacilla flava*- MHNT


## Spreegwurd
* A bere woort sest, wan a **güülbük**er kem.

## Ferwisang efter bütjen

## Kwelen
Haasen

A **Haasen** (*Leporidae*) san en famile faan Tetjdiarten (Mammalia) mä 55 slacher.

## Sköölen
Aztlanolagus – Brachylagus – Bunolagus – Caprolagus – Lepus – Nesolagus – Oryctolagus – Pentalagus – Poelagus – Pronolagus – Romerolagus – Serengetilagus – Sylvilagus

## Enkelt slacher
: *[[Lepus]]*
:: Fialhaas (*Lepus europaeus*)
: *[[Oryctolagus]]*
:: Kanin (*Oryctolagus cuniculus*)

## Spreegwurd
* Föl hünjer bitj a **haas** duad.

## Luke uk diar

## Kwelen
Hagen

**Hagen** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen, önj di Arnsberg Regiiringsdistrikt. Jü stää heet 188.686 inboogere (2019).

## Kwäle
Halem

**Halem** (*Ammophila*) as di nööm faan plaantenslacher uun det famile Swetgäärs (*Poaceae*).

## Beskriiwang
Halem wääkst mä lung ruter uun en luasen, sunagen grünj an woort tesken 20 an 130 cm huuch. Jo skarep blä-green bleeden san 2 bit 5 mm briad.
A frücht wurd 30 cm lung an hör aaksen san flaak an 9 bit 15 mm lung. Halem bleut faan Mei bit Jüüle.

## Föörkemen
At jaft trii slacher halem uun Euroopa, Nuurdafrikoo an Nuurdameerikoo.

## Slacher
* Gewöönelk Halem (*Ammophila arenaria*) 
* *Ammophila breviligulata*
* *Ammophila champlainensis*

## Nat
Iarjuaren as halem brükt wurden tu riaper tren.

## Literatüür
L. Watson & M. J. Dallwitz: *The Grass Genera of the World.* DELTA online http://delta-intkey.com/grass/www/ammophil.htm

## Luke uk diar
Hanjüger

A **Hanjüger**,  **Hanjüker**,  **hånetiif**, **hånemooker**, **heefk** (*Accipiter gentilis*) as en Gripfögel (Accipitriformes) uun't famile faan a Hanjügern (*Accipitridae*). 

## Bilen

Accipiter gentilis MHNT.ZOO.2010.11.84.2.jpg|Aier faan *Accipiter gentilis* - MHNT
Acc_nest.jpg|Nääst mä jongfögler.
Havik eet konijn.webm|Wiideo


## Ferwisang efter bütjen
Hanjügern

**Hanjügern**,  **Hanjükern** (*Accipitridae*) san en fögelfamile an hiar tu't order faan a Gripfögler (Accipitriformes). Diar hiar 260 slacher tu.

## Sköölen
: Accipiter – Aegypius – Aquila – Aviceda – Busarellus – Butastur – Buteo – Buteogallus – Chelictinia – Chondrohierax – Circaetus – Circus – Clanga – Cryptoleucopteryx – Elanoides – Elanus – Erythrotriorchis – Eutriorchis – Gampsonyx – Geranoaetus – Geranospiza – Gypaetus – Gypohierax – Gyps – Haliaeetus – Haliastur – Hamirostra – Harpagus – Harpia – Harpyopsis – Helicolestes – Henicopernis – Hieraaetus – Ictinaetus – Ictinia – Kaupifalco – Leptodon – Leucopternis – Lophaetus – Lophoictinia – Lophotriorchis – Macheiramphus – Megatriorchis – Melierax – Micronisus – Milvus – Morphnarchus – Morphnus – Necrosyrtes – Neophron – Nisaetus – Parabuteo – Pernis – Pithecophaga – Polemaetus – Polyboroides – Pseudastur – Rostrhamus – Rupornis – Sarcogyps – Spilornis – Spizaetus – Stephanoaetus – Terathopius – Torgos – Trigonoceps – Urotriorchis

#### Enkelt slacher
Flook slacher uun det famile faan a *Hanjügern* wurd man ianfach üs *Hanjüger* betiakent. Jo enkelt slacher san
* Accipiter
*: Hanjüger (*Accipiter gentilis*)
*: Düüwenfalk (*Accipiter nisus*)
* Aquila
*: Könangiarn (*Aquila chrysaetos*)
* Buteo
*: Müsensiif (*Buteo buteo*)
*: Rüchfutet Müsensiif (*Buteo lagopus*)
* Circus
*: Raidiarn (*Circus aeruginosus*)
*: Blä Hanjüger (*Circus cyaneus*)
*: Grä Hanjüger (*Circus pygargus*)
* Gyps (*Ual-Welt-Geiern*)
* Haliaeetus
*: Gusiarn (*Haliaeetus albicilla*)
*: Witjhoodet Iarn (*Haliaeetus leucocephalus*)
* Hieraaetus
*: Haast san Iarn (*Hieraaetus moorei*) †
* Milvus
*: Ruad Miilaan (*Milvus milvus*)

## Luke uk diar
Hannover

**Hannover** as en stää önj dåt tjüsch bundeslönj Naarersaksen. Jü stää heet 534.049 inboogere (2020).

Önjt iir 2000 wus jü wråålütståling önj Hannover.

## Persönlikhäide
* Hannah Arendt (1906-1975), filosoof.

## Kwäle
Hans Andreas Carstensen

**Hans Andreas Carstensen** - tuläid di 3. August 1852 önj Naibel, störwen 1917 önj Flansborj.

Hi wus lung schöljmäister önj Åktoorp. Hi heet uk dachte schraawen.

## Dachte
Halle (Saale)

**Halle** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Saksen-Anhalt. Jü stää heet 237.865 inboogere (2020).

## Kwäle
Hark Bohm

**Hark Bohm** (* 18. Mei 1939 uun Hamborag, † 14. Nofember 2025, uk diar) as en sjiisken teooter- an filmkonstler, en skriiwer, rejesöör an filmemaager. Hi as uk profeser för film uun Hamborag weesen.

## Leewent
Hark Bohm as üüb Oomram apwoksen. Efter't abituur 1959 uun Hamborag hää hi rochtswedenskapen studiaret. 1969 begand hi mä a filmkonst. Hi hää uun filmer faan R.W.Fassbinder mäspelet.
1971 hää hi mä öödern di * 'Filmverlag der Autoren' * grünjlaanj. Do wurd'er rejesöör faan kurtfilmer. Bekäänd wurden as'er mä * 'Tschetan, der Indianerjunge' * an * 'Nordsee ist Mordsee' *.
Hi hää tuupwerket mä sok bekäänd rejesöören üs Rainer Werner Fassbinder, Werner Herzog, Volker Schlöndorf of Wim Wenders.
Uk san uunnimen dring Uwe Bohm wiar bi a film an hää teooter spelet.

2024 hää'er en buk skrewen auer sin jööges üüb Oomram mä di nööm * 'Amrum' *. Diar as 2024 en film faan dreid wurden mä Diane Kruger, Detlev Buck, Matthias Schweighöfer, Lars Jessen.

## Filmer

### Üs speler

### Üs rejesöör

## Iarangen
* 1973: 'Preis der AG der Filmjournalisten' för *Tschetan, der Indianerjunge*
* 1988: 'IFF Chicago': Pris för *Yasemin*
* 1989: 'Filmband in Gold' för *Yasemin*

## Ferwisang efter bütjen
* Hark Bohm üüb't 'filmportal'
* 

## Luke uk diar
* Hark Bohm: Amrum (ndr.de, 17. Mei 2024)
* Fimfestival Cannes 2025 (pr-agent.media, 14. April 2025)
Hark Olufs

**Hark Olufs** (* 17. of 19. Jüüle 1708 uun Sössaarep üüb Oomram; † 13. Oktuuber 1754 uk diar) wiar en siamaan.

## Leewent

1721 as Hark Olufs siamaan wurden an foor üüb det skap *Hoffnung*, wat san aatj, di koptein Oluf Jensen hiard.

1724 wurd sin skap üüb a wai faan Nantes tu Hamborag faan en kaaperskap ütj Algeerien apbroocht. Hi an sin tau fetern wurd fangd. Sin famile küd det huuch sum ei apbring, wat a slaawenhanelslidj för Hark haa wul. Det skap keerd oner Hamborger flag, an sodenang küd a däänsk könang ei halep.

So kaam't, dat Hark uun Algier üs slaaw ferkääft wurd. Faan 1724 bit 1728 wiar hi di Bey faan Constantine tu siinsten. Hi wurd uun di tidj *Gasnadal*, det ment kasiarer an 1728 sogoor komandöör faan di Bey sin hüswacht.

1732 hed Hark a ridjersoldooten oner ham, hää 1735 en sliak jin a stääd Tunis uunfeerd an det stääd iinnimen. Di Bey wiar soonkboor an läät Hark di 31. Oktuuber 1735 frei, sodenang kaam'er turag tu Oomram.

1747 skrääw Hark Olufs en buk auer sin leewent üüb däänsk, det wurd 1751 iin uun't sjiisk auersaat. Di 13. Oktuuber 1754 stoorew Hark Olufs uun Sössaarep. Üüb san likstian könst dü a wichtagst dooten efterlees, hi stäänt daalang noch üüb sarkhoof uun Neebel.

## Literatüür
* Martin Rheinheimer: *Der fremde Sohn. Hark Olufs’ Wiederkehr aus der Sklaverei.* Neumünster 2001

## Luke uk diar

## Ferwisang efter bütjen
* Hark Olufs (ingelsk)
* Hark Olufs uun: ''Im Zeichen des Kreuzes'' (sjiisk)
Hautjarscher

En **hautjarscher** as n seelewkäärend maschiin, jü ferwånd wårt tu dåt bärjen foon kjarlfruchte, rauwsädj, sanrouse, eekerbuune än gjarssädj.

Jü maschiin as ütrüst ma en knifbüüljke, scheerscheew, heesp, önjtiisnäk, tjarschtrumel än sääwe. Deerdöör wårt önj aan årbesgung jü frucht haud, turschen än wårt dåt sädj riinsched. Oufhängi foon jü tu bärjen frucht wårt en hauforsats, di bestönjt üt haubüüljke, scheerscheew än heesp an jü maschiin kååwled.

## haue
Di haubrååtj koon lade twasche 3 än ouer 10 meeter. Jü frucht wårt en latje iinje boowen jü grün oufhaud, weerdöör en iinje foon di staingel (jü stöpel) stönjen blaft. Jü frucht fålt eefter dåt hauen aw jü scheerscheew än wårt foon jü ründdraiende heesp än jü önjtiisnäk in di tjarschtrumel önjfjard.

## tjarsche
Di fruchtstruum wårt twasche di tjarschtrumel än di måntel fjard, weer döör wrising dåt sädj (da änkelte kjarle) foon dåt strai schååst wårt. Awäädrie kamt dåt strai aw da schudere än da ma dåt strai nuch mafjarde kjarle fåle döör hoolinge eefter unern aw dåt boowerst sääw.

## riinsche
Dåt sädj üt di tjarschtrumel fålt aw dåt boowerst sääw. Uner jüdeer säaw sat nuch iinj. Dåt boowerst sääw heed grutere hoolinge as dåt unerst sääw. Döör en püster wårt en luftstruum döör da sääwe draawen än deerdöör fåle bloot da swåårere diile (dåt sädj) döör da sääwe.
Üt di riinschingsprotsäs kaame tra produktstruume:

### da åågene
Ål wat aw dåt boowerst sääw laden blaft, bestönjt üt da åågene, lääsie paale än lääsie wupe. Dåt fålt aw di grün tubääg.

### tubäägstruum
Ål wat aw dåt unerst sääw laden blaft, san huulew unti ai turschene wupe än kjarle, da nuch bai da åågene klaawe. Dåt wårt for nai eefter di tjarschtrumel transportiird än nuch iinjsen turschen.

### produkt
Ål wåt döör dåt unerst sääw fålt, as riin sädj, dåt eefter di kjarltank transportiird wårt.

### instaling
For en gödj resultååt mötj jü gauihäid foon di luftstruum döör da sääwe gödj instald wårde. As jü tu läich, dan gunge ma dåt sädj uk latje stöögne strai ma. As jü tu grut, dan wårt dåt sädj uk tu diiljs wächpüsted. Jü gauihäid wårt räigled döör jü draitål foon di püster. Oufhängi foon jü tu bärjen frucht wårde uk unerschiidlike sääwe brükt, ouers modärne hautjarschere san oofding ütrüsted ma ferstalbåre sääwe.

## sädjläägering
Dåt sädj wårt eefter di kjarltank transportiird än wan di ful as, wårt hi döör en Ouftankröör ap an Önjhånger önjtlääsen. Modärne hautjarschere koone bit süwat oocht toone korn in di tank läägere.

## ouffål-ferårbing
Dåt strai koon önj en swees ääder di hautjarscher aw e grün dilläid wårde. Aw hu hautjarschere as dåt uk möölik, dåt strai ma en håkelskast latj tu måågen än ouer dåt lönj tu ferspriidjen. Önj hu fåle wårde da åågene ma treele fersprååt.

## önjdriwing
Di hautjarscher wårt önjdraawen ma en diiselmotoor. Da ferwånde laistinge lade twasche 100 än 400 kW. Jü önjdriwing foon da tjarschmechaniie schait bål åltens ouer kilriime. Jü önjdriwing foon da fiile schait mechanisch unti hydraulisch.

## haanewising
Hawaii

**Hawaii** ([həˈwaɪ(j)i] unti [haˈvaj.ʔi]) as sunt 1959 en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj e Pasiifik. Dåt heet 1.415.872 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Honolulu.

## Geografii
E ailönje foon Hawaii, foon't weesten tu't ååsten:
* Hawaii
* Maui
* Lanai
* Molokai
* Oahu
* Kauai

### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Indiiling foon Ferwalting
Hawaii heet 5 *[[county|counties]]*:

## Persöönlikhäide
* Barack Obama

## Kiik uk deer
* Hawaiisch spräke

## Kwäle
Heidelberg

**Heidelberg** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Baden-Würtembärj. E stää läit önjt nordweesten foont bundeslönj, önj di Karlsruhe Regiiringsdistrikt. Jü stää heet 161.485  inboogere (2019). Dåt as en krisfri stää än uk e hoodstää foon e Rhein-Neckar-Kreis.

## Kwäle
Heister

At **Heister**,  **haister**, **schåås** (*Pica pica*) as en fögel uun't famile faan a Raawenfögler (*Corvidae*). 

## Onerslacher
P. p. bactriana – P. p. camtschatica – P. p. fennorum – P. p. leucoptera – P. p. melanotos – P. p. pica

## Bilen

Elster_wikipedia2.jpg|*Heister* uun a loft.
Pica pica pica MHNT.ZOO.2010.11.169.1.jpg|Aier faan *Pica pica pica* - (MHNT)



## Ferwisang efter bütjen
Heelium

**Helium** as en keemisch elemänt ma sümbool *He* än atoomnumer 2. Dåt as en blailüüs, inert äädelgas. Huum snååket uk wälj foon **heliumgas**, wat as en pleonasmus sänj wårde koon, ouerdåt helium åltids en gas as, ütnümen wan dåt bäisti kölj as.

## Bile

SIMSHE.JPG|SIMS späktrum foon da isotoope
HeNe Laser Build.webm|Heelium laser


## Önjtdäking
Helium wörd 1868 foon di frånsmoon Pierre Janssen än di Änglische Norman Lockyer ünoufhingi foonenouder fünen. Da biise studiirden dåt jåcht foon e san bai en sanferjunkling, wat önj dåtdeer iir wus. Deer såchen's ma en spektroskoop en emisjoonsliinje foon en bit dan ünbekånd elemänt. Eduard Frankland bestääsied da woornaaminge foon Janssen än hi wus di moon di forslouf, dåt elemänt eefter jü san (Helios) tu benååmen. Hi betoocht jü äädersilew *-ium*, ouerdåt hi deerma räägned, dåt dåt elemänt en metal weese schölj. Ås dåt elemant 1895 foon Sir William Ramsay üt Cleverit wünen wörd, deer wised ham, dåt dåt niinj metal wus, ouers di noome wörd ai önjpååsed. Da sweedische keemiker Nils Langlet än Per Theodor Cleve fjarden ünoufhingi foon Ramsay amtränt gliktidi dåtseelwie äksperimänt döör.

## Referäntse
Helsinki

**Helsinki** (sweedisch: *Helsingfors*) as jü hoodstää foon Finlönj. Deer booge 648.042 mansche (2018). Et as uk e hoodstää foon dåt Uusimaa Lönjschap.

## Geografii
E stää heet 8 grutdistrikte:

* Ååsten (Itäinen suurpiiri / Östra stordistriktet)
* Mal (Keskinen suurpiiri / Mellersta stordistriktet)
* Nordååsten (Koillinen suurpiiri / Nordöstra stordistriktet)
* Norden (Pohjoinen suurpiiri / Norra stordistriktet)
* Östersund (Östersundomin suurpiiri / Östersundoms stordistrikt)
* Söödååsten (Kaakkoinen suurpiiri / Sydöstra stordistriktet)
* Sööden (Eteläinen suurpiiri / Södra stordistriktet)
* Weesten (Läntinen suurpiiri / Västra stordistriktet)

## Kwäle
Heeger (Garrulus)

A **Heeger**,  **hääger**, **heeger** (*Garrulus glandarius*) as en fögel uun det famile faan a Raawenfögler *Corvidae*. 

## Ferwisang efter bütjen
Heesen

**Heesen** (*Mytilus*) san en skööl faan Twiiskaalagen (Bivalvia) an hiar tu a Wokdiarten (Mollusca).

## Slacher
: Hees, Blä Hees (*Mytilus edulis*) Linnaeus, 1758 
: *Mytilus californianus* Conrad, 1837 
: *Mytilus chilensis* Hupé, 1854
: *Mytilus galloprovincialis* Lamarck, 1819 
: *Mytilus trossulus* Gould, 1850 

## Ferwisang efter bütjen
Herne

**Herne** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen, önj di Arnsberg Regiiringsdistrikt. Jü stää heet 156.449 inboogere (2019).

## Kwäle
Hessen

**Hessen** as iinj foon da seekstiin stjörkrise (diiljstoote) foon Tjüschlönj. Dåt lait made önj Tjüschlönj än heet en ouerfläche foon 21.114,94 km² än heet 6.093.888 inboogere. Jü hoodstää as Wiesbaden. Oudere grute stääse san Frankfurt am Main, Darmstadt, Kassel, Gießen, Offenbach än Fulda.

## Geografii
Hessen wårt begränsed foon Bayern än Baden-Würtembärj önj dåt sööden, foon Nordrhin-Weestfåålen än Rhinlönj-Pfalz önj dåt weesten, foon Thüringen önj dåt ååsten än önj dåt norden foon Naarersaksen.

Di huuchste punkt as jü Wasserkuppe (950 m), önj lönjkris Fulda.

### Stääse
Da tiin grutst stääse önjt lönj san:

### Ferwåltingsönjdiiling
Hessen heet 3 regiiringsdistrikte:
* Darmstadt
* Gießen
* Kassel

Dåt jeeft önj Hessen 5 krisfrie stääse (Darmstadt, Frankfurt am Main, Kassel, Offenbach am Main än Wiesbaden) än 21 lönjkrise:

## Kwäle
Hiaranger

A **Hiaranger** (Clupeidae) san en famile faan bianfasker, huar uk at sardiin tuhiart.

Jo lewe tesken 70 graad Nuurd an 60 graad Süüd. At jaft wel 57 slacher üüb a welt.

## Onerfamilin an sköölen
* Alosinae
*: Alosa - Brevoortia - Ethmalosa - Ethmidium - Gudusia - Hilsa - Tenualosa
* Clupeinae
*: Amblygaster - Clupea - Clupeonella - Escualosa - Harengula - Herklotsichthys - Lile - Opisthonema - Sardinops
* Dorosomatinae
*: Anodontostoma - Clupanodon - Dorosoma - Gonialosa - Konosirus - Nematalosa
* Dussumieriinae
*: Dayella - Dussumieria - Etrumeus - Gilchristella - Jenkinsia - Luisiella - Sauvagella - Spratelloides - Spratellomorpha
* Pellonulinae
*: †Apricenaclupea – Clupeichthys – Clupeoides – Congothrissa – Corica – Cynothrissa – Ehirava – Hyperlophus – †Knightia – Laeviscutella – Limnothrissa – Microthrissa – Minyclupeoides – Odaxothrissa – Pellonula – Poecilothrissa – Potamalosa – Potamothrissa – Stolothrissa – Thrattidion
* ünseeker onerfamile:
*: †Bolcaichthys – †Chasmoclupea – Erichalcis – †Illusionella – †Karaganops – Nannothrissa – Neoopisthopterus – †Nolfia – †Paleopiquitinga – Platanichthys – Ramnogaster – Rhinosardinia – Sardina – Sardinella – Sardinops – †Sarmatella – Sierrathrissa – Spratelloides – Sprattus – Stolothrissa – Strangomera – †Trollichthys

## Enkelt slacher
: *[[Clupea]]*
:: Atlantik-Hiarang (*Clupea harengus*)
: *[[Sardina]]*
:: Sardiin (*Sardina pilchardus*)

## Luke uk diar