open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alexander von Humboldt

**Friedrich Wilhelm Heinrich Alexander von Humboldt** (* 14. September 1769 uun Berlin; † 6. Mei 1859 uk diar) wiar en wedenskapsmaan uun Preußen. Hi wiar di jonger bruder faan Wilhelm von Humboldt. 

Muar üs sööwentag juar loong hää Humboldt bedüüden werken skrewen uun flook natüürwedenskapen üs Füsiik, Geologii, Biologii, Geografii, Astronomii, Etnologii, Medesiin an Chemii. Diarför wiar hi weltwidj onerwai.

Sin wichtagst buk as was di *Kosmos*, en werk uun fiiw dialen, diar uun a juaren 1845 bit 1862 ütjkimen san (di leetst binj efter san duas).

Humboldt hää ei bluas uun Preußen, man uk uun't ütjlun flook iarangen füngen, ian diarfaan as a Dannebrogorden. Hi kaam uk flooksis üüb freimarkin föör:

DBPB 1957 171 Humboldt.jpg|40 panang (1957)
DBP 1959 309 Alexander von Humboldt.jpg|40 panang (1959)
DDR-Briefmarke Akademie 1950 5 Pf.JPG|5 panang (DDR, 1950)
DBPB 1969 346 Joseph Karl Stieler Alexander von Humboldt.jpg|50 panang (1969)


## Luke uk diar

* 
* 
*
Krummhörn

**Krummhörn** (det ment: *krüm huk*) as en gemeen uun a Lunkreis Auerk uun Uastfresklun, Niidersaksen.

## Saarpen
Tu det gemeen hiar 19 saarpen (mä iinwenertaalen faan 2018):

## Kwelen


## Luke uk diar
Sturemfludpual

Flook steeden bi a küst wise üüb en **Sturemfludpual**, hü huuch det weeder bi sturemfluden uun a leetst juarhunerten aplepen as.

Sok pualer stun uun:

... an noch flook steeden muar. Heest ään fünjen?

## Luke uk diar

* sturmflutmarken.de
Brokdorf

**Brokdorf** (plaatsjiisk: *Brokdörp/Brookdörp*) as en gemeen uun a Kreis Steinburg, Schleswig-Holstian.

Hat leit nuurden faan a Ialew sowat tesken Itzehoe an Brunsbüttel.

Uun Brokdorf as ian faan a iarst atoomstruumuunlaagen faan Sjiisklun baud wurden.

## Kwelen


## Luke uk diar
Wittmund

**Wittmund** as en stääd uun a Lunkreis Wittmund, Niidersaksen, an uk sin kreisstääd. Efter't areaal as Wittmund at gratst stääd diar ambi, efter't iinwenertaal man at fiftgratst uun Uastfresklun.

## Saarpen
Tu't stääd Wittmund hiar 14 saarpen (iinwenertaalen faan 2012):

## Kwelen


## Luke uk diar
Jemgum

**Jemgum** as en gemeen uun a Lunkreis Leer uun Uastfresklun, Niidersaksen. 

## Saarpen

Tu't gemeen Jemgum hiar elwen saarpen (iinwenertaalen faan 2015):

## Kwelen


## Luke uk diar
Oberndorf (Oste)

**Oberndorf** () as en gemeen bi a struum Oste uun a Lunkreis Cuxhuuwen. 

## Saarpen
Tu det gemeen Oberndorf hiar a saarpen: Oberndorf, Laak, Braak, Ahrensflucht an Ahrensfluchter Moor. Üüb a ööder sidj faan a Oste lei do noch: Bentwisch, Zollbaum, Hasenfleet, Niederstrich, Niederstricher Deich, Moordeich, Moorstrich an Schwarzenmoor. 

## Kwelen


## Luke uk diar
Meropidae

A **Meropidae** of **Imfreedern** san en famile faan fögler uun det order faan a Prachtfögler (Coraciiformes).

## Spriadkoord

## Sköölen an slacher
* Meropogon
*: *Meropogon forsteni*
* Merops
*: *M. albicollis – M. apiaster – M. boehmi – M. breweri – M. bullockoides – M. bulocki – M. cyanophrys – M. gularis – M. hirundineus – M. lafresnayii – M. leschenaulti – M. malimbicus – M. mentalis – M. muelleri – M. nubicoides – M. nubicus – M. oreobates – M. orientalis – M. ornatus – M. persicus – M. philippinus – M. pusillus – M. revoilii – M. superciliosus – M. variegatus – M. viridis – M. viridissimus*
* Nyctyornis
*: *N. amictus – N. athertoni*

## Luke uk diar
Kurol

A **Kurol** (*Leptosomus discolor*)  as di iansagst fögelslach uun det skööl Leptosomus, an uk uun det famile Leptosomidae uun det order Leptosomiformes. Hi as iar mä tu a Prachtfögler (Coraciiformes) tääld wurden, as diar oober dach wel ei alt nai mä. Hi lewet üüb Madagaskar an a Komooren.

Diar san trii onerslacher:
* *Leptosomus discolor discolor* üüb Madagaskar, Mohéli an Mayotte
* *L. d. gracilis* üüb Grande Comore
* *L. d. intermedius* üüb Anjouan

## Luke uk diar
Brachypteraciidae

A **Brachypteraciidae** san en letj famile faan fögler uun det order faan a Prachtfögler (Coraciiformes). Jo lewe üüb Madagaskar.

## Sköölen an slacher
* *Atelornis*
*: *Atelornis crossleyi*
*: *Atelornis pittoides*
* *Brachypteracias*
*: *Brachypteracias langrandi* †
*: *Brachypteracias leptosomus*
*  *Geobiastes*
*: *Geobiastes squamigera*
* *Uratelornis*
*: *Uratelornis chimaera*


Brachypterolle.de.crossley.jpg|*A. crossleyi*
Brachypterolle.pittoide.jpg|*A. pittoides*
no picture.jpg|*B. langrandi*
Brachypterolle.leptosome.jpg|*B. leptosomus*
Geobiastes squamiger 1849.jpg|*G. squamigera*
Uratelornis chimaera Keulemans.jpg|*U. chimaera*



## Luke uk diar
Coraciidae

A **Coraciidae** san en famile faan fögler uun det order faan a Prachtfögler (Coraciiformes). Jo san temelk bruket, miast blä.

## Sköölen an slacher
* Coracias
*: *C. abyssinicus – C. affinis – C. benghalensis – C. caudatus – C. cyanogaster – C. garrulus – C. naevius – C. spatulatus – C. temminckii*
* Eurystomus
*: *E. azureus – E. glaucurus – E. gularis – E. orientalis*

## Bilen

Coracias affinis, Kaziranga NP, Assam.jpg
European_roller.jpg
Broad-billed Roller (Eurystomus glaucurus) (11924782823), crop.jpg
Dollarbird_by_N.A._Nazeer.jpg



## Luke uk diar
Motmots

A **Motmots** (Momotidae) san en famile faan fögler uun det order faan a Prachtfögler (Coraciiformes). Jo san temelk bruket an haa aparte lung störtfeedern.

## Sköölen an slacher

## Luke uk diar
Todus

A ***Todus*** san det iansagst fögelskööl uun det famile Todidae. Jo hiar tu't order faan a Prachtfögler (Coraciiformes). Jo san temelk letj an temelk bruket, an lewe üüb a Grat Antilen.

## Sköölen an slacher
* Todus
*: *Todus angustirostris*
*: *Todus mexicanus*
*: *Todus multicolor*
*: *Todus subulatus* 
*: *Todus todus*
* † Palaeotodus
*: † Palaeotodus emryi
*: † Palaeotodus escampsiensis
*: † Palaeotodus itardiensis

Narrow billed tody 6.jpg|*Todus angustirostris*
Puerto Rican Tody (Todus mexicanus) RWD.jpg|*Todus mexicanus*
Cuban Tody - Cuba S4E0449.jpg|*Todus multicolor*
Broad billed tody 1.jpg|*Todus subulatus*
Todus todus cropped.jpg|*Todus todus*


## Luke uk diar
Hokkos

A **Hokkos** (Cracidae) san en fögelfamile uun det order faan a Hanenfögler (Galliformes). Jo lewe uun Süüd- an Madelameerikoo.

## Onerfamilin an sköölen
* Cracinae
*: *Crax – Mitu – Nothocrax – Pauxi*
* Penelopinae
*: *Aburria – Chamaepetes – Oreophasis – Ortalis – Penelope – Penelopina – Pipile*

## Luke uk diar
Fomboni

**Fomboni** as mä 17.291 iinwenern (Stand: 2017) at traadgratst stääd faan a Komooren. Hat leit bi't nuurdküst faan't eilun Mohéli.

## Luke uk diar
Odontophoridae

A **Odontophoridae** san en famile faan fögler uun det order faan a Hanenfögler (Galliformes). A miasten lewe uun Ameerikoo. 

## Sköölen
*Callipepla - Colinus - Cyrtonyx - Dactylortyx - Dendrortyx - Odontophorus - Oreortyx - Philortyx - Rhynchortyx*

## Bilen

Male Gambel's Quail in Mesa, Arizona.jpg|*Callipepla gambelii*
Callipepla squamataUSDAalt.jpg|*Callipepla squamata*
Virginiawachtel 2007-06-16 102.jpg|*Colinus virginianus*
Flickr - Rainbirder - Crested Bobwhite (Colinus cristatus).jpg|*Colinus cristatus*
Oreortyx pictus.jpg|*Oreortyx pictus*



## Luke uk diar
Megapodiidae

A **Megapodiidae** (det ment: *grat-fut-hanen*) san en famile faan fögler uun det order faan a Hanenfögler (Galliformes). Jo lewe uun Süüduastaasien an Austraalien.

## Sköölen an slacher
* Aepypodius
*: *A. arfakianus - A. bruijnii
* Alectura
*: *Alectura lathami
* Eulipoa
*: *Eulipoa wallacei
* Leipoa
*: *Leipoa ocellata
* Macrocephalon
*: *Macrocephalon maleo
* Megapodius
*: *M. affinis - M. bernsteinii - M. cumingii - M. decollatus - M. eremita - M. forstenii - M. freycinet - M. geelvinkianus - M. laperouse - M. layardi - M. nicobariensis - M. pritchardii - M. reinwardt - M. tenimberensis - M. wallacei
* Talegalla
*: ''T. cuvieri - T. fuscirostris - T. jobiensis

## Luke uk diar
András Kornai

**András Kornai** (* 1957 uun Budapest) as en en matemaatisken linguist. Hi hää en dokter uun matematiik an uk uun spriakwedenskap.

Kornai as profesor för algebra uun Budapest. Hi werket uk för IT onernemen üs *Northern Light* of *MetaCarta*.

Kornai onersjükt matemaatisk dooten faan natüürelk spriaken, ferstunen faan spriaken an skraften (OCR - *optical character recognition*).

## Werken
**Semantics*. Springer Nature, 2020. 
**Mathematical Linguistics*. Springer Verlag, in the series Advanced Information and Knowledge Processing, November 2007.  Hardbound, approximately 300 pages. See description.
**Formal Phonology*. In the series Outstanding Dissertations in Linguistics, Garland Publishing, 1994, , hardbound, 240 pages Contents, Preface, Introduction (20 pages)
**On Hungarian Morphology*. In the series Linguistica, Hungarian Academy of Sciences, 1994, , paperbound, 174 pages Contents, Preface, Introduction (10 pages) 

#### Letjer skraften
* Digital Language Death. PLoS ONE 8(10): e77056, 2012. http://kornai.com/Papers/pone.0077056.pdf
* Hunmorph: open source word analysis (Jointly with V. Tron, Gy. Gyepesi, P. Halacsy, L. Nemeth, and D. Varga). In *Proc. ACL 2005 Software Workshop* 77-85 http://www.kornai.com/Papers/acl05software.pdf
* Leveraging the open source ispell codebase for minority language analysis (Jointly with P. Halacsy, L. Nemeth, A. Rung, I. Szakadat, and V. Tron). In *J. Carson-Berndsen* (ed): Proc. SALTMIL 2004 56-59 http://www.kornai.com/Papers/saltmil.pdf
* Explicit Finitism, *International Journal of Theoretical Physics* 2003/2 301-307 http://www.kornai.com/Papers/fathom.pdf
* Mathematical Linguistics (Jointly with G.K. Pullum) In W. Frawley (ed): *Oxford International Encyclopedia of Linguistics*, Oxford University Press 2003, v3 17-20 http://www.kornai.com/MatLing/matling3.pdf
* Optical Character Recognition, In W. Frawley (ed): *Oxford International Encyclopedia of Linguistics*, Oxford University Press 2003, v3 33-34 http://www.kornai.com/MatLing/ocrfinal.pdf
* How many words are there? Glottometrics 2002/4 61-86 http://www.kornai.com/Papers/hmwat.pdf
* Zipf's law outside the middle range *Proc. Sixth Meeting on Mathematics of Language* University of Central Florida, 1999 347-356 http://www.kornai.com/Papers/zipf.pdf
* A Robust, Language-Independent OCR System. (Jointly with Z. Lu, I. Bazzi, J. Makhoul, P. Natarajan, and R. Schwartz) In: Robert J. Mericsko (ed): Proc. 27th AIPR Workshop: Advances in Computer-Assisted Recognition SPIE Proceedings 3584 1999 http://www.kornai.com/Papers/aipr98.pdf
* Quantitative Comparison of Languages. *Grammars* 1998/2 155-165 http://www.kornai.com/Papers/mol4.pdf
* The generative power of feature geometry. *Annals of Mathematics and Artificial Intelligence* 8 1993 37-46 http://www.kornai.com/Papers/mol2.pdf
* The X-bar Theory of Phrase Structure. (Jointly with G.K. Pullum) *Language* 66 1990 24-50 http://www.kornai.com/Papers/xbarver.pdf

## Luke uk diar
* Digitaal spriakduas
* Kornai sin aanj wääbsteed
* Kornai sin wääbsteed bi a uni
Ernst Nicol

**Ernst Willy Nicol** (* 12. Detsember 1923 uun Flensborag; † 8. Oktuuber 2022) wiar en skapsbauinjenöör.

## Leewent
Ernst Nicol liard iarst skapsbauer bi't Flensburger Schiffbau-Gesellschaft. Efter a Ööder Weltkriich werket hi bi a Kröger bredern üüb't Husumer Schiffswerft, iar hi 1987 uun rente ging. Hi hää flook skapstypen tiakent, det wiar containerskeb, faskkodern, slebern, an uk pasajiirdampern an jachten.

Bekäänd wurden as Nicol mä san ploon för en slööden redangsbuat, wat ei onergung küd. Diar kaam hi üüb, üs hi uun a Hüsemer huuwen en blikduus siig, wat ei onerging. Sin werew wul diar oober ei föl faan wed, an so hää hi di ploon üüb aanj reegnang widjer ferfulagt. Ham ging det diaram, dat minsken uun sianuad flooksis uk uun en redangsbuat noch amkaam, auer det amkapt of folrinjd. Diaram hää hi sin slööden redangsbuat 1954 üs patent uunmeldet. Enkelt werwer haa do uk sok buaten baud, man iarst 1960 wurd jo internatsionaal tuläät. An iarst 1983 san jo aueraal föörskrewen wurden, do wiar sin patent oober al loong uflepen, an hi hed diar niks muar faan. 2013 füng hi oober imerhen noch det bundesfersiinstkrüs.

## Luke uk diar
* Ernst Nicol: Retter der Seeleute, 7. Nofember 2015 (sh:z)

## Kwelen
Mimoosen

**Mimoosen** (*Mimoseae*) san en plaanten*triibus* uun det famile faan a Bongfrüchten (*Fabaceae*). Diar hiar wel 42 sköölen tu.

## Sköölen
*Adenanthera – Adenopodia – Alantsilodendron – Amblygonocarpus – Anadenanthera – Aubrevillea – Calliandropsis – Calpocalyx – Cylicodiscus – Desmanthus – Dichrostachys – Dinizia – Elephantorrhiza – Entada – Fillaeopsis – Gagnebina – Indopiptadenia – Kanaloa – Lachesiodendron – Lemurodendron – Leucaena – Microlobius – Mimosa – Mimozyganthus – Neptunia – Newtonia – Parapiptadenia – Parkia – Pentaclethra – Piptadenia – Piptadeniastrum – Piptadeniopsis – Pityrocarpa – Plathymenia – Prosopidastrum – Prosopis – Pseudopiptadenia – Pseudoprosopis – Schleinitzia – Stryphnodendron – Tetrapleura – Xerocladia – Xylia*

## Luke uk diar
Baterii

En **baterii** as en spiiker för elektrisk energii üüb grünj faan elektrocheemisk föörgunger.

En baterii, wat'am weder aplees koon, as en *[[akku]](mulaator)*.

## Luke uk diar
Cercidoideae

A **Cercidoideae** san en plaantenonerfamile uun det famile faan a Bongfrüchten (Fabaceae). 

## Iindialang
#### Triibuus
* Bauhinieae
* Cercideae
#### Sköölen
*Adenolobus – Barklya – [[Bauhinia]] – Brenierea – [[Cercis]] – Cheniella – Gigasiphon – Griffonia – Lysiphyllum – Phanera – Piliostigma – Schnella – Tylosema*

#### Enkelt slacher
* *[[Bauhinia]]*
*: Orchideenbuum (*Bauhinia variegata*)
* Juudasbuumer (*Cercis*) 

## Luke uk diar
Tjoksel

A **Tjoksel** as en werktjüch, diar uun't hoonwerk brükt woort. Hi liket en ääks, oober at skeer as swäärs tu a staal.

## Luke uk diar
Ääks

At **Ääks** as en werktjüch, diar uun't hoonwerk brükt woort. Fööraal tu holt klüüwin as hat nuadag. Grat ääksen wurd mä tau hunen feerd, letj ääksen mä ian hun.

## Luke uk diar
Spiker

A **Spiker** as en rääskap, diar uun't hoonwerk brükt woort. Hi as miast ütj iisen an woort mä en höömerk iin uun holt slaanj, am tau staken holt mäenööder tu ferbinjen.

## Luke uk diar
Skrüüw

Wat menst dü ?

* Skrüüw (hoonwerk)
* Skrüüw (skap), di uundrift faan en skap
* Skrüüwenbuumplaanten
* Skrüüwenbuumer
* Skrüüwenpomp eeđer Archimedes

* Archimedes sin pomp
Seeg

At **Seeg** as en werktjüch, diar uun't hoonwerk brükt woort. Hör tinjen riiw fiin spuuner ütj en stak holt, an so woort det holt trochseeget. At jaft uk seegen för plastik, metal of stian.

## Luke uk diar
Beitel

A **Beitel** of at **Steegiisen** as en werktjüch, diar uun't hoonwerk brükt woort. Diar woort mä en holthöömerk üübklupet, am fiin spuuner faan't holt uftuliasin.

## Luke uk diar
Knif

At **Knif** as en werktjüch, diar uun't hoonwerk, man uk uun a hüshual brükt woort. Mä kniiwer woort miast flääsk of oobst skäären.

## Kniiwer

Buttermesser Hotelsilber.jpg|En *böderknif*
Navaja 2007 G01.jpg|En *klapknif*
Swiss army knife closed 20050612.jpg|En *Sweitser* knif
Thiers Issard Fox and Rooster open (white background).jpg|En *raagknif*
Various scalpels.png|*Skalpelen*


## Luke uk diar

* Swörd
Rofel

A **Rofel** as en werktjüch, diar uun't hoonwerk, man uk uun guard brükt woort. Hi liket en skofel, as oober smääler an tu ufsteegen diar, ei tu skoflin.

## Luke uk diar
Riiw

At **Riiw** as en werktjüch, diar uun't hoonwerk, man uk uun guard brükt woort. Diar woort miast eerd lik mä taanj, of wat ufsaamelt.


Holzrechen.jpg|Fooderriiw
Fan-shaped leaf rake.jpg|Bleedenriiw



## Luke uk diar
Guard

En **Guard** as en stak lun, huar plaanten aptaanj an pleeget wurd. Det kön plaanten wees, diar wi iidj wel, of uk smok bluumen an bosker.

Trinjam en guard as en wiir (metal), en staach (holten) of en tuun (laben). 

##### Faskguard

Det wurd 'guard' woort uk för en **faskguard** brükt. Diar wurd oober nian fasker aptaanj. A fasker skel a need loongs swääm, an wurd do uun en hööm fangd.

##### Jongensguard

Uk för en **jongensguard** woort det wurd 'guard' brükt.

## Luke uk diar
Basel (werktjüch)

A **Basel** (mä en skarep 's') as en werktjüch, diar uun't hoonwerk, man uk uun a hüshual brükt woort. Hi koon mä swinsbasen maaget wees, of uk mä metalbasen of plastikbasen.


Spuelbuerste (fcm).jpg|Ufsaubasel
Brushes (11276033254).jpg|Butelbasler
Pinsel- Topf- und Kegelscheibenbürsten.jpg|Maskiinenbasler
Bog brush.JPG|Sekreetbasel
Hairbrush with metal bristles.jpg|Hiarbasel


## Luke uk diar
Fiil

At **Fiil** as en werktjüch, diar uun't hoonwerk, man uk uun a hüshual brükt woort. Hat as miast ütj metal, an skal ööder materiool uffiile of glääd maage.


Rape a bois.png|Grööw fiilen för holt (*raspeln*)
FilesFlat-Smooth-2ndCut-Bastard.jpg|Fiin fiilen för metal
Zaagvijlen2.jpg|Triihuket fiilen för seegtinjen
Nagelfeile (fcm).jpg|Fiin fiilen för fangernailer



## Luke uk diar
Skofel

A **Skofel** as en werktjüch, diar uun't hoonwerk, man uk uun a hüshual brükt woort. Diar jaft'at ünlik slacher faan.


Schep.jpg|Sunskofel
Kohlenschaufel.jpg|Köölskofel
Shovelilo.jpg|Kuadskofel
Steel trowel.jpg|Plaantskofel
Schep.JPG|Speltjüchskofel


## Luke uk diar
Oxonium

**Oxonium** (ütjspreegen: *oksoonium*) of uk: at **Oxonium-Ion** as di nööm faan en aparte "protoniaret" weedermoleküül (H3O+). Hat as en kation.

Uun normool weeder san bi 25 graad 10−7 mol/l oxoniumioonen, diarmä woort di pH-wäärs 7 (neutraal) fäästlaanj.

:\mathrm{H_2O + H_2O \ \rightleftharpoons \ H_3O^+ + OH^-}

Uun neutraal weeder entstun leewen oxoniomioonen, diar oober weder tu normool weedermoleküülen (H2O) turag reagiare.

Uunsteed faan weederstoof koon oxonium uk ööder orgaanisk rester (R) haa: [R−OH2]+ of [R2OH]+  of [R3O]+.
Sew

At **Sew** as en werktjüch, diar uun't hoonwerk, man uk uun a hüshual brükt woort. Diar koon grööwer faan fiiner materiool mä ufdiald wurd. Uun a hüshual woort diar miast köögweeder mä ufgööden.


Laboratory sieves BMK.jpg|Ünlik fiin sewen
Sieve.jpg|Köögemsew
ZaruSoba.jpg|Japoonsk bambussew



## Luke uk diar

* Filter
Marlspiker

A **Marlspiker** as en werktjüch, diar tu't taaklin brükt woort. Det as en iisenen suurn, di a kardeelen faan't toogwerk ütjenööder trakt, amdat diar wat iinsplaset wurd koon. Miast haa letjer marlspikern noch en uug, am en sjeekel tu liasin.


Seglermesser.jpg|Siamaansknif mä en letjen praker üüb't aanj
Fitt.jpg|Praker ütk pokholt
Marlinespike-hitch-ABOK-2030.jpg|Letj marlspiker mä en uug för sjeekels
Pricker.JPG|Praker ütj en hurnstaang faan en hirsk


## Luke uk diar
Guajak

**Guajak** (*Guaiacum*) as en plaantenskööl uun det famile faan a Zygophyllaceae. Diar hiar wel fiiw of sööwen slacher faan buumer tu, diar uun a troopen an subtroopen faan Ameerikoo waaks. Guajakholt as böös hard an swaar, hat gongt uun weeder oner. Det holt woort uk iisenholt of pokholt näämd.

## Slacher
* *G. coulteri – G. nellii – G. officinale – G. sanctum – G. unijugum*
Ferlicht uk noch:
* *G. microphyllum – G. afrum*

## Luke uk diar
Banyanbuum

A **Banyanbuum** (*Ficus benghalensis*) as en plaantenslach uun det grat skööl faan a Fiigen (*Ficus*) uun't famile Moraceae. Hi komt eegentelk faan Indien, wääkst daalang oober aueraal uun a troopen.

A banyanbuum hää en grat mytoloogisk bedüüdang för a Hindus uun Indien.

## Luke uk diar
Furk

At **Furk** as en werktjüch, diar uun a büürerei brükt woort. Diar woort fooder of njoks mä firkt. 

Uk uun a hüshual haa wi en **furk** üs rääskap tu iidjen. Det wurd **goobel** ment muar of maner detsalew, woort oober miast för technisk dingen brükt. 


Spitvork.jpg|En furk tu grobin
Forks.png|Furken tu iidjen
Fahrradgabel 01-l KMJ.jpg|En *goobel* fan en wel
Stimmgabel.jpg|En *stemgoobel*



## Luke uk diar
Hinduismus

A **Hinduismus** of **Sanaatana Dharma** (Sanskrit: सनातन धर्म *sanātana dharma*, at *iiwag gesets*) as mä en uundial faan 15% at traadgratst religioon üüb a eerd efter at krastendoom (31%) an a islaam (23%). Diar san wel ian miljaard **Hindu**s, fööraal uun Indien an diar ambi. A Hinduismus gongt ei üüb enkelt persuunen of profeeten turag, hi wooks stüdag auer en tidjrüm faan muar üs 3.500 juaren.

## Histoore

1. Föör-Vedisk (bit ~ 1750 f.Kr.)
2. Vedisk
2.1. Ääder Vedisk (1750–1200 f.Kr.)
2.2. Madelvedisk (1200–850 f.Kr.)
2.3 Leed Vedisk (850–500 f.Kr.)
3. Asketisk Reformismus (500–200 f.Kr.)
4. Klasisk Hinduismus
4.1. Föörklasisk (200 f.Kr. –300 e.Kr.)
4.2. Huuchtidj (300–650)
4.3. Leedtidj (650–1100)
5. Islaamsk iinflööd, sekten (1100–1850)
6. Modern Hinduismus (sant 1850)


## Grünjreegeln
A hinduismus as nian ianhaidelk religioon, diar jaft'at ünlik waier faan. Man jo haa dach aaltumaal gemiansoom föörstelangen:
* A welt woort faan *Dharma*, at *weltgesets* bestemet.
* *Dharma* ment rocht, plicht an order, an arken skal ham so ferhual, üs't ham tustäänt. 
* Ales üüb a welt komt an fergongt, det het *Kalpa*. Diaram hää a welt nään began an nian aanj, hat as ei skeeben wurden, an gongt ei oner.
* A *Samskaras* san a sakramenten, det as at halag dun. Diar san wel son 40 samskaras för arke nei straal uun't leewent, so üs gebuurt, bradlep, aalernskap of duas.
* Steeden för't lewin faan a religioon san at aanj hüs an a tempel. A gratst templer uun Indien san *Tirumala Tirupati* uun Süüdindien an *Varanasi* bi a Ganges uun Nuurdindien.

## Luke uk diar

* Sanskrit
Noam Chomsky

**Avram Noam Chomsky** [] (* 7. Detsember 1928 uun Philadelphia, Pennsylvania, USA) as profesor för linguistik bi't Massachusetts Institute of Technology (MIT) weesen, weltwidj bekäänd, an sait uk flooksis sin meenang tu't US-amerikoonsk politiik.

Chomsky as bekäänd wurden, auer hi a wedenskapen linguistik, informaatik an kognitsioonswedenskapen tuup broocht hää. Hi hää det model faan't *generatiif transformatsioonsgramatik* ütjwerket.

Uun a politiik hää Chomsky ham jin a Wjetnamkriich, jin kapitalismus an globalisiarang ütjspreegen.

## Wichtag spriakwedenskapelk werken
* *Syntactic Structures.* Mouton, Den Haag 1957, de Gruyter, Berlin/New York 1989. 
* *Aspects of the Theory of Syntax.* 1965. 
* *Cartesian Linguistics - A Chapter in the History of Rationalist Thought .* 1966/ 3rd Edition 2009, .
* *Language and Mind.* Harcourt Brace & World, New York 1968
** *Sprache und Geist.* Auersaat faan Siegfried Kanngiesser, Ulrike Schwartz, Gerd Lingrün, Anna Kamp. Suhrkamp, Frankfurt am Main 1999. 
* *Rules and Representations.* 1980, 2005. 
** *Regeln und Repräsentationen.* Auersaat faan Helen Leuninger. 
* *Lectures on Government and Binding.* 1981. 
* *Knowledge of Language. Its Nature, Origin and Use.* 1986. 
* *Language and Thought.* 1993. 
* *The Minimalist Program.* 1995. 

## Luke uk diar

* 
*
Kognitsioonswedenskap

At **Kognitsioonswedenskap** as en wedenskap, diar ham mä't ferwerkin faan informatsioonen befaadet. Diarför wurd flook wedenskapen tuupbroocht, diar ööders ei föl mäenööder tu dun haa:
* Linguistik
* Antropologii / Sotsiologii
* Neurowedenskap
* Informaatik / Konstelk Inteligens
* Psüchologii
* Filosofii

## Luke uk diar
Antropologii

At **Antropologii** (faan  *minsk* an *-logii* *weden/liar*: at *liar faan a minsk*) as det wedenskap am a  minsken. Hat as fööraal en natuurwedenskap an onersjükt, huar a minsken faandaan kem an hü's jo feranert haa auer a juarmiljoonen. At antropologii gongt faan't ewolutsionsteorii ütj, diar faan Charles Darwin apsteld wurden as. 

Diar jinauer stäänt at Etnologii. Hat komert ham uk am a minsken, oober muar am det, wat a minsken üüb a bian steld haa uun a luup faan a tidj, am hör spriaken an kultuur. Hat woort leewen uk üs *kultuurantropologii* betiakent.


Physical anthropologist.jpg|En antropoloog onersjükt ual knooken
Galton at Bertillon's (1893).jpg|1893: En minsk woort efter sin (bütjer) eegenskapen beskrewen


För a antropoloogen woort en minsk üüb sööwen oorten beskrewen (faan letj tu grat):
1. moleküül, 2. sel, 3. orgaan, 4. indiwiduum, 5. famile, 6. skööl, 7. selskap

## Luke uk diar
Neurowedenskap

A **Neurowedenskapen** san en hialer rä waier, am a nerfen tu onersjüken. Diartu hiar: Füsiologii, Psüchologii, Medesiin, Biologii, Informaatik an uk Matematiik.

## Luke uk diar
Bocht faan Maputo

At **Bocht faan Maputo** () as en bocht faan a Indisk Oosean bi't küst faan Mosambik. Hat as faan nuurd tu süüd 113 km lung an 32 km briad, an namt en flaak faan gud 3.000 km² iin.

A Portugiisen foonj det bocht uun't juar 1502, an baud diar det hanelstääd *Lourenço Marques* (daalang Maputo) ap.

## Luke uk diar
Frei Demokraatisk Partei

At **Frei Demokraatisk Partei** (**FDP**) as en poliitisk partei uun Sjiisklun. Hör histoore lingt turag bit tu't rewolutsion faan 1848. Sant 1949 wiar a FDP flooksis bi bundesregiarangen bedialagt. Hat ferfulagt en liberaal, freihaidelk politiik.

## Luke uk diar
Wiatlun

En **Wiatlun** as en regiuun tesken drüg an wiat leewentsrümen. Diar jaft at flook slacher faan. Uk maasklun an muuren hiar diar mä tu.

Wiatlunen haa en grat bedüüdang för at diarten- an plaantenwelt, för't kliima an uk üs skül jin huuchweeder. Wichtag wiatlunen üüb a welt san:
* at Pantanal, Süüdameerikoo
* a Everglades, Nuurdameerikoo
* at Okavangodelta, Afrikoo
* a Waas, Euroopa

## Bilen

Freshwater swamp forest in Gowainghat Sylhet Bangladesh photo taken in July 2016.jpg|Bangladesch
Lauhanvuori suo.jpg|Finlun
Wetland-marshall-county-indiana.jpg|Indiana, USA
Sunrise at viru bog.jpg|Eestlun


## Luke uk diar
Martsrewolutsion

At **Martsrewolutsion** of uk **Sjiisk Rewolutsion faan 1848/49** wiar en politisken apstant uun a Sjiisk Bund faan Marts 1848 bit Jüüle 1849. Di apstant lingd widj auer a Sjiisk Bund henwech iin uun't Könangrik Ungarn, Booweritaalien an Poolen.

Hat wiar fööraal en liberaal, bürgerlik an demokraatisk aplönin jin a absolutismus, det regiarin faan a aadel. Al uun Janewoore 1848 wiar't diarauer uun Itaalien an Spoonien tu stridj kimen, uun Febrewoore 1848 uun Frankrik. 

Di 18. Mei 1848 as do uun a Paulssark uun Frankfurt det iarst demokraatisk parlament uun Sjiisklun tuupkimen. A föörsten an könger wul det oober ei hen nem, an haa uun a Jüüne 1848 at militeer luas sjüürd, am a demokraaten tu ferfulgin an fääst tu nemen. Det rewolutsion kaam tu aanj, an hör uunfeerern san flücht tu Frankrik, Ingelun an a Sweits, man uk tu Ameerikoo an Austraalien, huar jo *Fortyeighters* näämd wurd: *Aachtanfiartager*.

Uun Nuurdfresklun wiar't Harro Harring, di a 23. Jüüle 1848 sin „“ üüb a markes faan Breetsteet hääl. Diar wul hi en *Nuurdfresk Republiik* ütjrep, man det hää uk ei loket.

## Luke uk diar
Okavango

A **Okavango,** uk wel: **Okawango, Cubango** of **Kavango** as en 1.700&nbsp;kilomeeter lungen struum uun't süüdelk Afrikoo. San müs as uun't Okavangodelta maden uun't lun. Hi lääp ei uf tu en öödern struum of ooseaan.

## Bilen

A view down into the Okavango Delta.jpg|Okavangodelta
Okavango Delta, Botswana (2813123991).jpg|Uun't delta
Cuito and Okavango (2018).jpg|Tuupstruum faan Cuito (boowen) an Okavango


## Kwelen


## Luke uk diar
Pantanal

At **Pantanal** (faan , *moder*) as det gratst banluns wiatlun üüb a eerd. Hat stäänt sant 2000 oner skül faan a UNESCO. Hat as bal hualew so grat üs Sjiisklun, di gratst dial leit uun Brasiilien, letjer dialen uun Boliiwien an Paraguay. 

At Pantanal stäänt uun a rintidj en hualew juar loong oner weeder, an as en wäärdagen leewentsrüm för en hiale rä plaanten an diarten.

## Luke uk diar
Everglades

A **Everglades** san en troopisk maasklun uun Süüd-Florida. Jo san en natsionaalpark an stun oner skül faan a UNESCO. A Everglades amfaade en flaak faan muar üs 5.000 kwadrootkilomeetern, an diar kem arke juar muar üs 500.000 besjükern. Jo san en wäärdag wiatlun för en hialer rä plaanten an diarten.

## Luke uk diar
Krüsbluumplaanten

A **Krüsbluumplaanten** (Polygalaceae) san en plaantenfamile uun det order faan a Flenerkbloosen (Fabales). Diar hiar son 28 sköölen mä amanbi 1.000 slacher tu.

## Sköölen
Acanthocladus – Asemeia – Atroxima – Badiera – Balgoya – Barnhartia – Bredemeyera – Caamembeca – Carpolobia – Comesperma – Diclidanthera – Epirixanthes – Eriandra – Gymnospora – Hebecarpa – Heterosamara – Hualania – Monnina – Monrosia – Moutabea – Muraltia – Nylandtia – Phlebotaenia – Polygala – Polygaloides – Rhamphopetalum – Rhinotropis – Salomonia – Securidaca – Xanthophyllum

## Luke uk diar
Polygala myrtifolia

At ***Polygala myrtifolia*** as en plaantenslach uun det famile faan a Krüsbluumplaanten (Polygalaceae). Hat komt eegentelk faan't süüdelk Afrikoo, wääkst daalang oober uk trinjam't Madlunsia an uun Makaroneesien.

## Luke uk diar
Senna spectabilis

***Senna spectabilis*** as en plaantenslach uun det skööl Senna. Hat hiart tu a Johannisbruadplaanten (Caesalpinoideae). Hat komt eegentelk faan Süüdameerikoo, wääkst daalang oober aueraal uun a troopen an subtroopen. Hat wääkst gau an woort hal uunplaantet för braanholt an för hör smok bloosen.

## Bilen

Senna spectabilis kz1.JPG|Stam an buark
Senna spectabilis Flowers.jpg|Bloosen
Sena spectabilis pods (24959290714).jpg|Früchten


## Luke uk diar
Sedum nussbaumerianum

***Sedum nussbaumerianum*** (iar uk: *Sedum adolphii*) as en plaantenslach uun det skööl faan a Stianpöbern (Sedum). Hat komt eegentelk faan Meksikoo, woort daalang oober aueraal üs potbluum aptaanj.

Uun Siziilien an üüb a Kanaaren wääkst hat daalang uk wil.

## Luke uk diar
Phaeocystis globosa

***Phaeocystis globosa*** as en slach faan algen, di uun siaweeder lewet. Wi kön a auerrester üs sküm bi a siakwaal sä. Diaram het jo uk "***skümalgen***".


Schaum_von_Phaeocystis_globosa.JPG
Ecomare - schuimalg strand (Schuimalg-sw).jpg


## Luke uk diar
Touba (Seenegal)

**Touba** as det gratst steed uun det Diourbel Regiuun, uun Seenegal. At steed leit uun a uast faan't regiuun. Det hee 753.315 lidj (2013). A nööm faan't steed komt faan det Araabsk wurd طُـوْبَىٰ (*ṭūbā*), wat "lok" of "soolighaid" het.

## Geografii
Touba leit amanbi 160 km uun a uast faan Dakar. At steed hee mä't steed Mbacké, wat uun a naite leit, tupwoksen.

### Kliima
Normaal fäält uun Febrewoore, Marts an April neen rin; de miast rin fäält uun August.

## Histoore
At steed wurd 1888 faan Ahmadou Bamba (1853-1927), en islaamisk hilig maan, grünjlaanjen. Efter Bamba san duas, wurd en moschee trinjenam sin greef uun a maden faan't steed baget. At moschee wurd 1963 eebenmaaget. Det as ian faan dön gratst moscheen uun a süüd faan't Sahaara.

## Luke uk diar
* Café Touba

## Kwelen
Rewolutsion

En **Rewolutsion** [revoluˈtsi̯on] beskraft en rä faan bejewenhaiden, wat en grat anring tu det politisk an selskapelk order faan en lun brangt. Det kön mä of saner gewalt skä. At wurd komt faan Latiins *revolūtiō* (geenitiif: *revolūtiōnis*), wat "at dreien" het.

Bispalen faan rewolutsioonen san:
;Euroopa
* det *[[Glorious Revolution]]* (1688), wat uun Ingelun, Skotlun an Irlun at reegiment faan't dünastii faan a Stuarts tu aanj broocht.
* det Fransöösk Rewolutsion (1789–1799).
* det Greks Rewolutsion (1821–1829)
* det Rewolutsion faan 1848/1849 (diaroner det Martsrewolutsion) uun Euroopa.
* det Portugiisisk Rewolutsion faan 1910.
* dön tau Rüs Rewolutsioonen (1917): uun Febrewoore an Oktuuber.
* det Nowemberrewolutsion uun Tjiisklun 1918/1919.
* det Portugiisisk Rewolutsion faan 1974.

;Nuurd- an Süüdameerika
* det Ameerikoons Rewolutsion (1776–1781), wat dön Ferianigt Stooten skeeb.
* det Haitiaans Rewolutsion (1791–1804).
* det Kubaans Rewolutsion (1953–1959).

;Aasien
* det Schiineesk Rewolutsion faan 1911.
* det Schiineesk Komunistisk Rewolutsion (1927-1949)
* det Islaamisk Rewolutsion uun Iraan (1979).

;Aafrika
* det Egyptisk Rewolutsion faan 1952.
Haitiaans Rewolutsion

Det **Haitiaans Rewolutsion** ([haiˈti̯a:ns revoluˈtsi̯on]; üüb Fraansöösk: *Révolution haïtienne*; üüb Haitiaans: *Revolisyon Ayisyen*) wiar en rewolutsion, wat uun det Haiti faan nü wiar. Det begand de 22./23. August 1791 üüs en opstant faan slaawen uun det fraansöösk kolonii Saint-Domingue an kaam tu aanj, üüs de 1. Janewoore 1804 Haiti en suwereen lun wurd.
Düsternbrook (Skep)

Di **MS Düsternbrook** es en Elektroföri wat ön Kiel ön di Föör mung di Reventloubröch ön di Weesterkant en Diedrichsdorf en Wellingdorf ön di Uasterkant, iin ön di Müring fan di Schwentiine lapt.

Di Reederii es di SFK ön Kiel, di Liinie jit F2 of *Schwentinelinie*.

Di Düsternbrook heer en Sesterskep, di ''Wellingdorf''

Biiring Elektroskeepen ken 140 Mensken en 60 Weelen me langs fo.

Em ken me of söner Weel mal makelk üp Skep kum aur di Elektrobröch ombi 1,60 m breer es.

Di Düsternbrook waar ön di 25st fan di Krölenmuun 2021 ön Gang braacht, di Wellingdorf kām achterön, ön di Bārichtmuun fan 2022. Di Wellingdorf heer en gurter Baterii en en bet üđer Löningsbuurtern.

Di *Düsternbrook* heer knap 3 Miljoonen Euro kostet, Düsklon heer me ombi 400.000 € holpen.

## Technik

### Baterii en Eeđerleering
Di Föri heer en Baterii of Akkumulātor me en Kapatsiteet fan 819 kWh.
Dit meent, dat et me 25 kW Āpleerkraft ombi 33 Stünen waaret en leer en lerig Baterii weđer āp.
Üp Taak heer jü en Solārönlaag, wat di Baterii en bet eeđerleer ken. Me des Technik ken di Föri en hiili Dai (ombi 10 Stünen) faar.

Bi di Baanhofsbröch sa üs bi di Bröch ön Diedrichsdorf waar Āpleerstatsjoonen becht.

### Maskiinen
Di Öndreft lapt me tau Maskiinen fan 86 kW. Diarme ken di Föri ombi 8,5 bit 9 kn laap. Di Bugstraaler lapt enkelt me en Kraft fan 40 kW.

### Aurn
Di Aurn giar me GTL (Gas to Liquid), en Aart fan Dieselööl, wat fan Öörtgas maaket uur.

## Galerii

Düsternbrook Baanhofsbröch 001.jpg|Me höör junk blö Klöör sjocht di Düsternbrook ek olter frinjelk üt. Dit Waapen uur al restig.
Düsternbrook Baanhofsbröch 002.jpg|Di Āpleerstatsjoon. Boowen, iin ön di wit Kas set di Technik, hur di Skeepen me āpleeren uur.
Düsternbrook Baanhofsbröch 003.jpg|Di "Schwentine" es di ual Föri wat ön di Liinie F2 faart es. Jü noom fuar en Dai 300 bit 400 Liitern Diesel.
Elektriker Neđerlönen 001.JPG|Wan em sin Skeepen ön di Neđerlönen koopet da kumt uk di Elektriker fan diar.


## Registriaring
Di Düsternbrook heer di IMO 9949077 en di ENI02338907

## Luki uk jir
* binnenschifffahrt-online.de aur di "Düsternbrook"

* electrive.net aur di Düsternbrook

## Futnooten
Schiineesk Rewolutsion faan 1911

At Schiineesk Rewolutsion faan 1911 (uk **Xinhai-Rewolutsion**) wiar en seelskapelk amwäältrin uun Schiina. Det begand de 10. Oktuuber 1911 mä en bewoopnet rebeljuun uun Wuchang an ging mä ’t skaafin faan at Schiineesk Republiik de 12. Feebrewoore 1912 tu aanj.  At rewolutsion beslood at regentskap faan a letst Mandschu-keiser Puyi.

Det Qing-Dünastii hed ham lung tidj meut den, at regiaring tu reformiarin an ham jin agresion faan öler lunen tu weerin. Dönheer reformen wurd efter 1900 faan a konserwatiiwen uun de keiserelk hoof üüs tu radikaal an faan a reformern üüs tu eewen ütjslaanjen.

## Luke uk diar
* Schiineesk Komunistisk Rewolutsion
Febrewoorerewolutsion

At **Febrewoorerewolutsion** (üüb Rüs: Февра́льская револю́ция *Fevrál'skaja revoljúcija*) faan't juar 1917 broocht at reegiment faan a keisern uun Rüslun tu aanj. A nööm faan't rewolutsion gungt üüb a Juliaans kalender, wat iar uun't lun jild, turag, man efter deheer kalender begand at rewolutsion de 23. Febrewoore. Efter de Gregoriaans kalender begand det de 8. Marts. Grünjer faan't rewolutsion wiar a ütjwirkingen faan de Iarst Wäältkrich, faan wiartskapelk an fööraal uk militeersk swakhaid, waantfersurging faan a lidj, fööraal mä iidjwooren, uk ünwechmaaget poliitisk an organisatoorisk probleemen. Ian faan dön iarst resultooten faan't rewolutsion wiar't uftoonking faan keiser Nikolaus II..
Oran

**Oran**  (üüb Araabsk: وهران *Wahrān*, üüb Tamazight: ⵡⴻⵀⵔⴰⵏ *Wehran*) as det naistgratst steed uun Algeerien. At steed leit uun a nuurdwaast faan't lun, bi't Madlunsia. Det hee 803.329 lidj (2008). Det as at hoodsteed faan det Oran Prowins.

## Geografii
Oran leit amanbi 432 km uun a waast faan't hoodsteed Algier.
 
### Kliima



## Histoore
Faan 1509 tu 1708, an faan 1732 tu 1792 wiar't steed dial faan Spanje. Det wiar dial faan det Osmaans Rik faan 1708 tu 1732 an faan 1792 tu 1831. Faan 1831 tu 1962 wiar't steed dial faan Frankrik. 

## Kwelen
Portugiisisk Rewolutsion faan 1910

Det **Portugiisisk Rewolutsion faan 1910** wiar en republikaansken putsch, diar de 5. Oktuuber 1910 uun Portugal wiar.  At fulig wiar at wechmaagin faan at monarchii an at grünjleien faan det Iarst Portugiisisk Republiik.

## Luke uk diar

* Rewolutsion
* Portugiisisk Rewolutsion faan 1974
Battery electric vehicle (BEV)

En **BEV baterii-elektrisk Vehiikel** es en Maskiin, hur em me di Kraft fan jen of muar Motoor(en) fan jen Plaats tö di Naist kum ken. Di Motoor fair sin Energii fan en Akkumulātor of Baterii.

Dat em fan en Baterii snaket es ek hiilendal rocht, aurdat des weđer āpleeren uur ken. Diarom skul dit en Akkumulātor jit.
Üp Engelsk uur diar man niin Forskel maaket, en sa snaket em aural üp Wārel fan BEV.

Hur fiir em diarme kumt hinget fuaral fan di Kapatsiteet of, wat di Baterii heer.
Des uur fuaral üs kWh meeten.

## Aarten

* Elektroauto
* Elektro-Bus
* Elektro-Skep, diarmung uk Elektro-Föri
* Elektro-Motoorweel
* Bateriielektrisk Driifwain

Dit Elektro-Weel jert ek diartö, aurdat em altert me trapi skel, dat di Motoor aarbert.

## Futnooten
Elektro-Föri

En **Elektro-Föri** es en Skep, wat me Stroom fan en Baterii of Kābeltrumel ön en Föriskepsliinie lapt.

Di Stroom ken uk fan boowen kum. Aur di *Straussee* bi Strausberg ön Brandenborig giar en Kābel fan knap 400 m Leengdi. En Föriskep fair sin Energii aur en Rul wat ön des Kābel lapt.

## Bikeent E-Föriskeepen

## Me Wialterpropelern en Bugstraalröđern
### Fan di Søby Werev, me Wialterpropelern en Bugstraalröđer

* MF Ellen

### Fan Holland Shipyard, me Wialterpropelern en Bugstraalröđer

* MS Düsternbrook
* MS Wellingdorf

## Me Röđerpropelern
### Fan Formstaal/Ostseestaal/Ampereship, <br>jen of muar Röđerpropeler(n)

* MS Antonia vom Kamp
* MS Sankta Maria II

### Katamarāni

* MS Warnowstromer
* MS Insel Mainau

### Flak Rump me Röđerpropelern <br>(Hvide Sande Werev)
* MF Grotte

## Ombecht Skeepen

* MF Aurora af Helsingborg
* MF Tycho Brahe

## Stroom fan't Lön (aur Kābel)

### Fan boowen

Straussee-Föri

### Aur Kābeltrumel
Udbyhøj Kābelföri

Di deensk Skeepen jit MF aurdat dit ön Deenemark Motorfærge jit, wan em diar Autos me langs nemt.

## Luki uk jir
* En Reklāmi-Video fan en Ombechning ön Berlin.
Sleep- en Föriskeps-Selskep Kiel (SFK)

Di **Schlepp- und Fährgesellschaft [[Kiel]] mbH** (**SFK**) es 1996 fan di *Kieler Verkehrs Aktiengesellschaft* (KVAG) kemen hur jü en Diil fan wesen wiar. Di SFK es sa üs uk di Kieler Verkehrsgesellschaft (KVG) en Daachterfirma fan di *Eigenbetriebs Beteiligungen der Landeshauptstadt Kiel* (EBK).

Bi di SFK sen 53 Meaaberers ön Gang. Di SFK heer soks Pasajiirskeepen, soks Sleepers en tau See-Pontons.

## Föriskeps-Liinien

Hat jeft tau Liinien, wat töhop 22,8 Kilometern lung se:
* Föörliinie (F1): Ön di Kieler Föör mung Kiel en Laboe – aur di Somer uk bit naa Strande
** Löningsstairen: Bahnhof – Seegarten – Reventlou – Bellevue – Mönkeberg – Möltenort – Friedrichsort – Falckenstein – Laboe – Kiel-Schilksee – Strande

* Schwentineliinie (F2): Mung Weesterkant en di Müring fan di Schwentiine
** Löningsstairen: Reventlou – Dietrichsdorf – Wellingdorf *(bluat fan Mondai bit Friidai)*

## Elektroskeepen bi di SFK

* MS Düsternbrook 
* MS Wellingdorf

## Galerii

Gaarden in der Schwentine (1).jpg|mini|Pasajiirskep *Gaarden* es en Plugin-Hybrid
2021-01-12 - Düsternbrook - Seitenansicht.jpg|mini|Di *Düsternbrook*
Stein IMO 6930477 S Kiel 09-1972.jpg|mini|Sleeper *Stein* (1) wiar bit 1998 ön Gang
Schlepper Holtenau (IMO 8200321) im Nord-Ostsee-Kanal NIK 1359.JPG|mini|Sleeper *Holtenau*
SFK MS Falckenstein Kombischiff.jpg|mini|Dit Kombiskep *Falckenstein* ken gurt Skeepen sleep en mut uk 180 Mensken me langs nem.
SFK_MS_Kitzeberg_Kombischiff.jpg|Uk di *Kitzeberg* es en Sleeper, wat 180 Mensken faar mut.


## Luki uk jir
* 
* Schlepp- und Fährgesellschaft Kiel mbH ön't Nat

## Futnooten
Constantine (Algeerien)

**Constantine** (üüb Araabsk: قسنطينة *Qusanṭīnah*, üüb Tamazight: ⵇⵙⵏⵟⵉⵏⴰ *Qsenṭina*) as det traadgratst steed uun Algeerien. At steed leit uun a nuurduast faan't lun. Det hee 448.028 lidj (2008). Det as at hoodsteed faan det Constantine Prowins.

## Geografii
Constantine leit amanbi 431 km uun a uast faan't hoodsteed Algier.

### Kliima

## Histoore
Faan 1528 tu 1837 wiar't steed dial faan det Osmaans Rik.

## Luke uk diar
* Hark Olufs

## Kwelen
Kieler Verkehrsgesellschaft

Di **Kieler Verkehrsgesellschaft** jert sa üs uk di SFK tö di Ainfortiinsten fan di Stat Kiel.

Jü heer di Busliinien ön Kiel ön Gang, en diarfuar laap ombi 190 Busi. Fuaral sen dit 18 Meeter-Tauwainbusi fan Mercedes en MAN wesen. Sent 2016 waar en uur man Hybrid- en Elektrobusi iinseet, en dit kür di Dütsken ek rocht. Sa kām masi fan di Hybridbus Volvo 7800 en di Elektrobus VDL Citea naa Kiel.

2021 wiar ombi di Hualev fan di Busi elektrisk of me Hybridtechnik üp Wai.
Bit 2025 wel em hiilendal elektrisk köör.

## Galerii

Gelenkbus vom Typ Gaubschat und Daimler-Benz (Kiel 32.633).jpg|mini|En Daimler-Benz O&#8239;317 fan di Statforkiir Lübeck ("Gaubschat-Gelenkbus") wiar 1964 naa Kiel ütlent.
Cluj-Napoca

**Cluj-Napoca** ([ˈkluʒ naˈpoka] of **Cluj**; üüb Ungaars: *Kolozsvár* [ˈkoloʒvaːr]; üüb Tjiisk: *Klausenburg*) as det naistgratst steed uun Rumeenien. At steed leit uun a nuurdwaast faan't lun. Det hee 324.700 lidj (2021). Det as at hoodsteed faan de Cluj Kreis.

## Kwelen
George Enescu

**George Enescu** (uk üüb Fraansöösk: *Georges Enesco*; * 19. August 1881 uun Liveni-Vârnav, nü uun de Botoșani Kreis; † 4. Mei 1955 uun Pariis) wiar en rumeens komponist. 

## Luke uk diar
Annaba

**Annaba** (iar *Bône*; üüb Araabsk: عنابة *ʿAnnābah*, üüb Tamazight: ⵄⴻⵏⵏⴰⴱⴰ *Ɛennaba*) as det fjuardgratst steed uun Algeerien. At steed leit uun a nuurduast faan't lun, bi't Madlunsia. Det hee 342.703 lidj (2008). Det as at hoodsteed faan det Annaba Prowins.

## Geografii
### Klima

## Kwelen
Blida

**Blida** (üüb Araabsk: البليدة *al-Bulaydah*, üüb Tamazight: ⵍⴻⴱⵍⵉⴸⴰ *Leblidha*) as det füftgratst steed uun Algeerien. At steed leit uun a nuurd faan't lun, nai bi dön Atlas-Berger. Det hee 331.779 lidj (2008). Det as at hoodsteed faan det Blida Prowins.

## Kwelen
Aïn Témouchent (Prowins)

Det **Aïn Témouchent Prowins** (üüb Araabsk: ولاية عين تموشنت, üüb Fraansöösk: *Wilaya d'Aïn Témouchent*) as ian faan a prowinsen uun Algeerien. At prowins leit uun a nuurdwaast faan't lun. Det hee 371.239 lidj (2008). At hoodsteed faan't prowins as Aïn Témouchent.

## Kwelen
Sankta Maria II

Di **Sankta Maria II** es en Elektroföri wat ön di Mosel mung Wasserbillig ön Luxemborig en Oberbillig ön Dütsklön, bi Mosel-km 206 lapt. Di Stroom es diar ombi 100 Meetern breer.

Dit Skep lapt diar sent di Töökmuun fan 2017.

Fuarof löp diar di *Sankta Maria*, wat ön't Jaar 14.000 Liitern Diesel forbruan.

## Technik
Di Föri ken soks Autos üp tau Spöören, 45 Mensken en 25 Weelen me langs fo, wan dit ek muar üs 25 Tenen uur.

Üs em dit fan *Ostseestaal* keent, aarbert uk des Skep me  Röđerpropelern. Jü heer fjuuren diarfan, ark me 20 kW.

Di Bateriitrakt es fan 2 x 12 Bateriien, ark me 10,5 kWh töhopseet. Dit leengt fuar 13 Stünen Bidreft, 13 Stünen sen fuar di Seekerhair Reserve iinbecht. 
Ön di Nacht ken di Stroom fuar en Aarbersdai mung 6 Stünen āpleeren uur.

Üp Taak es uk en PV-Önlaag me 15 Moduuli fan 360 Wp, wat töhop 5,4 kWp sen önbecht. Des maaket man di Stroom fuar en senerlich Stroomkrais, wat Kliimaönlaag, Leecht, Funk esf. bistjüürt.

## Luki uk jir
* Üp YouTube: Dit Skep uur tö Weeter leten.
Batna (Steed)

**Batna** (üüb Araabsk: باتنة *Bātina*, üüb Tamazight: ⴱⴰⵜⵏⴰ *Batna*) as det seekstgratst steed uun Algeerien. At steed leit uun a nuurduast faan't lun. Det hee 289.504 lidj (2008). Det as at hoodsteed faan det Batna Prowins.

## Kwelen
Insel Mainau (Skep)

Di **Insel Mainau** es en Katamarān-Elektroföri, wat ön di Bodensee lapt.

Jü waar bi di Werev fan di Firma Ostseestaal fan Stralsund töhop me di Werev fan di Bodensee-Reederii BSB üttaacht en becht.

Jü kām ön di 17. Fan di Juulimuun 2022 ön Faart.

Eeđer dit wat di BSB sair heer dit Skep 3,6 Miljoonen Euro kostet, en di Bund heer me 300.000 Euro holpen.

## Technik

Di Föri heer ek Akku fan ombi 1 MW Kapatsiteet en en gurt Solārönlaag üp Taak.

Jü lapt me bit tö 8 kn (knap 15 km/h) en kumt ombi 180 km fiir.
Aaftinoch leengt di Stroom fan't Taak dat dit Skep laap ken.

Jüst sa üs di *[[Warnowstromer]]* uur uk di *Insel Mainau* fan tau  Röđerpropelern öndrewen, man des haa muar Kraft.

Üp Skep ken 300 Mensken me langs.

## Luki uk jir
* Di Reederii aur dit nii Skep.

**Videos**

* En litj Video fan di Reederii aur dit Skep.

* DI ''BR Abendschau'' aur di nii Föri

## Futnooten
Antonia vom Kamp

Di **Antonia vom Kamp** es en Elektroföri fan 2021 wat tö dit Ailön Usedom faart.

Dit Skep heer ombi 700.000 Euro kostet, en dit Lön heer me 45 % holpen.

## Technik

Sa üs uk di *[[Warnowstromer]]* heer des Föriskep Magneet-Fendern. Jü ken höör diarme salev fastmaaki. Fuar luastökum es en litj Stroomslach nöörig.

Lik es uk di Röđerpropeler, man dit es bluat jen.

Jü kumt likwel uk fan di Werev *Ostseestaal* of Firma *Ampereship* ön Stralsund. Jü es man niin Katamaran en uk rocht litj. Me 14,65 m Leengdi en en Breedji fan 4,65 m giar di Föri bluat 0,9 m diip en ken 20 Mensken en 15 Weelen aurfaar. 

Jü faart me 3,5 bit 7 kn, di Maskiin heer 56 kW.

Di PV-Önlaag heer 4,3 kWp, di Baterii heer en Kapatsiteet fan 80 kWh.

## Registriaring
Di Föri heer di ENI 04814040.

## Luki uk jir

* Electrive.net aur di Föri 
* Di Reederii aur höör Skep.
* En mal gur Video aur di Föri en Torqueedo, wat dit Skep ütstafiaret heer.

## Futnooten
Djelfa

**Djelfa** of **El Djelfa** (üüb Araabsk: الجلفة *al-Jilfah*, üüb Tamazight: ⴵⴻⵍⴼⴰ *Ǧelfa*) as det sööwenstgratst steed uun Algeerien. At steed leit uun a nuurd faan't lun. Det hee 265.833 lidj (2008). Det as at hoodsteed faan det Djelfa Prowins.

## Kwelen
Yaunde-Fang spriaken

A **Yaunde-Fang** spriaken of uk **Beti-Fang** san en skööl faan Bantuspriaken mä det käännumer A.70 efter Malcolm Guthrie. Diar hiar aacht spriaken tu, diar faan son sjauer miljoon minsken snaaket wurd. Det spriakregiuun lingt faan Kameruun, Ekwatoriaalguinea, Gabuun bit tu't Republiik Kongo.

## Spriaken
* Bebele, ca. 24.000 spreegern uun Kameruun
* Bebil, ca. 6.000 spreegern uun Kameruun
* Beti, ca. 2 miljoon spreegern uun Kameruun
* Bulu, ca. 858.000 spreegern uun Kameruun
* Eton, ca. 52.000 spreegern uun Kameruun
* Ewondo (Yaunde), ca. 600.000 spreegern uun Kameruun
* Fang, ca. 450.000 spreegern uun Ekwatoriaalguinea, Kameruun, Gabuun an at Republiik Kongo
* Mengisa, ca. 20.000 spreegern uun Kameruun

## Kwelen
* Yaunde-Fang spriaken uun Ethnologue
Tschadisk-Araabisk

**Tschadisk-Araabisk**, of: **Schuwa**-Araabisk (ööder nöömer: *Arabe Choa, Shuwa Arabic, l’arabe du Tchad, Baggara-Araabisk*) as en araabisk spriakwiis, diar uun a Tschad, uun Sudaan, Süüdsudaan, Kameruun, Nigeeria, Niiger an at Madelafrikoonsk Republiik snaaket woort. 

Hat as mamenspriak för ian miljoon minsken, an en wichtag hanelspriak.
Saharaansk spriaken

A **Saharaans(k) spriaken** san en skööl faan nilo-saharaansk spriaken, diar uun Niiger, Tschad, Sudaan an Süüd-Liibyen snaaket wurd.

## Spriaken

***Uastelk skööl:**
**Berti
**Zaghawa (uk: Beria)
***Waastelk skööl:**
**Kanuri
***Bilma-Kanuri
***Kanembu
****Bornu
***Manga-Kanuri
***Zentral-Kanuri
***Tumari-Kanuri
**Tubu
***Dazaga (uk: Gorane)
***Tedaga

## Kwelen
*Ethnologue, Languages of the World: Saharan (language family tree) (ingelsk)