open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kiiwiplaanten

**Kiiwiplaanten** (*Actinidiaceae*) san en plaantenfamile uun det order faan a Ericales. Bekäänd as di slach *[[Actinidia deliciosa]]*, huar a kiiwis bi waaks.

## Sköölen
* Actinidia
* Clematoclethra
* Saurauia

## Luke uk diar
Actinidia

***Actinidia*** as en skööl faan plaanten uun det famile Actinidiaceae. Faan enkelt slacher woort det frücht Kiiwi aptaanj, fööraal faan *[[Actinidia deliciosa]]*.

## Slacher
A. arguta – A. callosa – A. chengkouensis – Actinidia chinensis – Actinidia deliciosa – A. chrysantha – A. cylindrica – A. eriantha – A. farinosa – A. fasciculoides – A. fortunatii – A. fulvicoma – A. glaucocallosa – A. globosa – A. grandiflora – A. hemsleyana – A. henryi – A. holotricha – A. hubeiensis – A. hypoleuca – A. indochinensis – A. kolomikta – A. laevissima – A. lanceolata – A. latifolia – A. liangguangensis – A. lijiangensis – A. linguiensis – A. longicarpa – A. macrosperma – A. melanandra – A. melliana – A. obovata – A. persicina – A. petelotii – A. pilosula – A. polygama – A. rongshuiensis – A. rubricaulis – A. rubus – A. rudis – A. rufa – A. rufotricha – A. sabiifolia – A. sorbifolia – A. stellatopilosa – A. strigosa – A. styracifolia – A. suberifolia – A. tetramera – A. trichogyna – A. ulmifolia – A. umbelloides – A. valvata – A. venosa – A. vitifolia – A. zhejiangensis

## Bilen

Kiwi aka.jpg|Kiiwi frücht



## Luke uk diar
* 
*
Actinidia deliciosa

***Actinidia deliciosa*** as en onerslach faan *[[Actinidia chinensis]]* (*Actinidia chinensis var. hispida*) an wel muar bekäänd üs **[[Kiiwi]]**. Hat as aptaanj wurden an komt ei uun a natüür föör. Iarst sant 1984 täält hat üs aanj slach.

## Bilen

Datei:Kiwi (Actinidia chinensis) 1 Luc Viatour.jpg|Früchten, hial an apskäären
Datei:Kiwifruit-Actinidia deliciosa sliced.jpg|Kiiwifrüchten, skelet an apskäären
Datei:KiwiVorDerBluete.jpg|Kiiwibloos, noch slööden
Datei:Kiwiblütenknospe.JPG|Kiiwibloos, bal eeben
Datei:Kiwi-maennliche-bluete.jpg|Menelk bloosen
Datei:Kiwi_weibliche_Blueten.jpg|Wiifelk bloosen


## Luke uk diar
Actinidia chinensis

***Actinidia chinensis*** as en plaantenslach uun det famile Actinidiaceae. Di onerslach Actinidia chinensis var. hispida as gud bekäänd för sin früchten, a kiiwis. Man uk faan A. chinensis jaft at suurten, diar för kiiwis aptaanj wurd.

## Bilen

Actinidia-chinensis-ashoka-frucht.jpg|Früchten faan't suurt *Ashoka*
Actinidia_chinensis_-_cultivar_'Hort16A'_with_yellow_flesh.jpg|Suurt *Hort 16 A* mä glääd skel an güül früchtflääsk



## Luke uk diar
Niil Struum

De **Niil Struum Bundesstoot** (üüb Araabsk: ولاية نهر النيل *Wilāyat Naḥr an-Nīl*) as en bundesstoot uun Sudaan. Det hee 1.511.400 lidj (2018). At hoodsteed faan a bundesstoot as ad-Damir.

## Kwelen


## Luke uk diar
* Niil (struum)
Nuurd (Bundesstoot uun Sudaan)

De **Nuurd Bundesstoot** (üüb Araabsk: ولاية الشمالية *Wilāyat aš-Šamāliyah*) as en bundesstoot uun Sudaan. Det hee 936.300 lidj (2018). At hoodsteed faan a bundesstoot as Dunqula.

## Kwelen
Sannaar (Bundesstoot)

De **Sannaar Bundesstoot** (üüb Araabsk: ولاية سنار *Wilāyat Sannār*) as en bundesstoot uun Sudaan. Det hee 1.918.700 lidj (2018). At hoodsteed faan a bundesstoot as Sannaar.

## Kwelen
Sentraal Daarfuur

De **Sentraal Daarfuur Bundesstoot** (üüb Araabsk: ولاية وسط دارفور *Wilāyat Wasaṭ Dārfūr*) as en bundesstoot uun Sudaan. Det hee 751.400 lidj (2018). At hoodsteed faan a bundesstoot as Salingei.

## Kwelen
Süüd Daarfuur

De **Süüd Daarfuur Bundesstoot** (üüb Araabsk: ولاية جنوب دارفور *Wilāyat Janūb Dārfūr*) as en bundesstoot uun Sudaan. Det hee 3.765.800 lidj (2018). At hoodsteed faan a bundesstoot as Nyala.

## Kwelen
Nuurd Daarfuur

De **Nuurd Daarfuur Bundesstoot** (üüb Araabsk: ولاية شمال دارفور *Wilāyat Šamāl Dārfūr*) as en bundesstoot uun Sudaan. Det hee 2.305.000 lidj (2018). At hoodsteed faan a bundesstoot as al-Faschir.

## Kwelen
Nuurd Kurdufaan

De **Nuurd Kurdufaan Bundesstoot** (üüb Araabsk: ولاية شمال كردفان *Wilāyat Šamāl Kurdufān*) as en bundesstoot uun Sudaan. Det hee 2.216.200 lidj (2018). At hoodsteed faan a bundesstoot as al-Ubayyid.

## Kwelen
Süüd Kurdufaan

De **Süüd Kurdufaan Bundesstoot** (üüb Araabsk: ولاية جنوب كردفان *Wilāyat Janūb Kurdufān*) as en bundesstoot uun Sudaan. Det hee 1.300.700 lidj (2018). At hoodsteed faan a bundesstoot as Kaduqli.

## Kwelen
Uast Daarfuur

De **Uast Daarfuur Bundesstoot** (üüb Araabsk: ولاية شرق دارفور *Wilāyat Šarq Dārfūr*) as en bundesstoot uun Sudaan. Det hee 1.587.200 lidj (2018). At hoodsteed faan a bundesstoot as ad-Du'ain.

## Kwelen
Gabès (Guwernement)

Det **Gabès Guwernement** (üüb Araabsk: ‏ولاية ڨابس‎  *Wilāyat Qābis*; üüb Fraansöösk: *Le Gouvernorat de Gabès*) as ian faan dön fjauer-an-twuntig guwernementen faan Tuneesien. Det hee 374.300 lidj (2014). At hoodsteed faan’t guwernement as Gabès.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At guwernement hee tjiin lunkreiser (üüb Fraansöösk: *délégations*):

* Gabès Médina
* Gabès Ouest
* Gabès Sud
* Ghannouch
* El Hamma
* Matmata
* Mareth
* Menzel El Habib
* Métouia
* Nouvelle Matmata

## Kwelen
Waast Daarfuur

De **Waast Daarfuur Bundesstoot** (üüb Araabsk: ولاية غرب دارفور‎ *Wilāyat Gharb Dārfūr*) as en bundesstoot uun Sudaan. Det hee 1.024.500 lidj (2018). At hoodsteed faan a bundesstoot as Al-Dschunaina.

## Kwelen
Waast Kurdufaan

De **Waast Kurdufaan Bundesstoot** (üüb Araabsk: ولاية غرب كردفان *Wilāyat Gharb Kurdufān*) as en bundesstoot uun Sudaan. Det hee 1.764.800 lidj (2018). At hoodsteed faan a bundesstoot as Al-Fulah.

## Kwelen
Tim Berners-Lee

Sir **Timothy John Berners-Lee**, OM, KBE, FRS, FRSA (* 8. Jüüne 1955 uun London) as en britisken füüsiker an informaatiker. Hi hää det HTML (Hypertext Markup Language) ütjfünjen an as en grünjleier faan't World Wide Web. Hi as baas faan't World Wide Web Consortium (W3C), profesor bi't Massachusetts Institute of Technology (MIT) an't Uniwersiteet Oxford.

## Luke uk diar
HTML

At **Hypertext Markup Language** (**HTML**,  för *hypertext-ütjtiaknangsspriak*) as en spriak, diar maskiinen ferwerke kön, an diarför diar, am en sidj uun't internet mä teksten, bilen an ferwisangen uuntuwisin. HTML-sidjen san det grünjlaag faan't World Wide Web (WWW) an wurd uun en *[[browser]]* uunwiset. Di HTML-tekst häält uk noch *meta-dooten*, diar goorei uunwiset wurd, auer di skriiwer, det spriak an noch flook muar informatjuunen.

Hü det HTML-sidj uun en browser ütjsjocht, hää oober eegentelk ei föl mä det HTML-spriak tu dun. Di skak woort bestemet faan CSS-föörlaagen.

HTML woort faan't World Wide Web Consortium (W3C) an det Web Hypertext Application Technology Working Group (WHATWG) leewen auerwerket. Det leetst werjuun as *HTML 5.2* faan 2017.

## Luke uk diar

* Self HTML tu HTML liaren
* Tim Berners-Lee
Gafsa (Guwernement)

Det **Gafsa Guwernement** (üüb Araabsk: ولاية ڨفصة‎ *Wilāyat Gafṣah*; üüb Fraansöösk: *Le Gouvernorat de Gafsa*) as ian faan dön fjauer-an-twuntig guwernementen faan Tuneesien. Det hee 337.331 lidj (2014). At hoodsteed faan’t guwernement as Gafsa.
## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At guwernement hee elwen lunkreiser (üüb Fraansöösk: *délégations*)

* Belkhir
* El Guettar
* El Ksar
* Gafsa Nord
* Gafsa Sud
* Mdhilla
* Métlaoui
* Moularès
* Redeyef
* Sened
* Sidi Aïch

## Kwelen
Jendouba (Guwernement)

Det **Jendouba Guwernement** (üüb Araabsk:  ولاية جندوبة‎ *Wilāyat Jandūbah*; üüb Fraansöösk: *Le Gouvernorat de Jendouba*) as ian faan dön fjauer-an-twuntig guwernementen faan Tuneesien. Det hee 401.477 lidj (2014). At hoodsteed faan’t guwernement as Jendouba.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At guwernement hee njüügen lunkreiser (üüb Fraansöösk: *délégations*):

* Aïn Draham
* Balta-Bou Aouane
* Bou Salem
* Fernana
* Ghardimaou
* Jendouba Sud
* Jendouba Nord
* Oued Meliz
* Tabarka

## Kwelen
Kairouan (Guwernement)

Det **Kairouan Guwernement** (üüb Araabsk: ولاية القيروان ‎ *Wilāyat Al-Qayrawān*; üüb Fraansöösk: *Le Gouvernorat de Kairouan*) as ian faan dön fjauer-an-twuntig guwernementen faan Tuneesien. Det hee 570.559 lidj (2014). At hoodsteed faan’t guwernement as Kairouan.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At guwernement hee twaalew lunkreiser (üüb Fraansöösk: *délégations*):

* Bou Hajla
* Chebika
* Echrarda
* El Alâa
* Haffouz
* Hajeb El Ayoun
* Kairouan Nord
* Kairouan Sud
* Nasrallah
* Oueslatia
* Sbikha

## Kwelen
Kasserine (Guwernement)

Det **Kasserine Guwernement** (üüb Araabsk: ‏ ولاية الڨصرين‎ *Wilāyat al-Gaṣrīn*; üüb Fraansöösk: *Le Gouvernorat de Kasserine*) as ian faan dön fjauer-an-twuntig guwernementen faan Tuneesien. Det hee 439.243 lidj (2014). At hoodsteed faan’t guwernement as Kasserine.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At guwernement hee tretanj lunkreiser (üüb Fraansöösk: *délégations*):

* El Ayoun
* Ezzouhour
* Fériana
* Foussana
* Haïdra
* Hassi El Ferid
* Jedelienne
* Kasserine Nord
* Kasserine Sud
* Majel Bel Abbès
* Sbeïtla
* Sbiba
* Thala

## Kwelen
Kef (Guwernement)

Det **Kef Guwernement** (üüb Araabsk: ولاية الكاف‎ *Wilāyat al-Kāf*; üüb Fraansöösk: *Le Gouvernorat du Kef*) as ian faan dön fjauer-an-twuntig guwernementen faan Tuneesien. Det hee 243.156 lidj (2014). At hoodsteed faan’t guwernement as Kef.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At guwernement hee elwen lunkreiser (üüb Fraansöösk: *délégations*):

* Dahmani
* Jérissa
* El Ksour
* Sers
* Kalâat Khasba
* Kalaat Senan
* Kef Est
* Kef Ouest
* Nebeur
* Sakiet Sidi Youssef
* Tajerouine

## Kwelen
Mahdia (Guwernement)

Det **Mahdia Guwernement** (üüb Araabsk:  ‏ ولاية المهدية *Wilāyat al-Mahdīyah*; üüb Fraansöösk: *Le Gouvernorat de Mahdia*) as ian faan dön fjauer-an-twuntig guwernementen faan Tuneesien. Det hee 410.812 lidj (2014). At hoodsteed faan’t guwernement as Mahdia.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At guwernement hee elwen lunkreiser (üüb Fraansöösk: *délégations*):

* Bou Merdes
* Chebba
* Chorbane
* El Jem
* Essouassi
* Hebira
* Ksour Essef
* Mahdia
* Melloulèche
* Ouled Chamekh
* Sidi Alouane

## Kwelen
Manouba (Guwernement)

Det **Manouba Guwernement** (üüb Araabsk:  ولاية موبنة‎ *Wilāyat Manūbah*; üüb Fraansöösk: *Le Gouvernorat de la Manouba*) as ian faan dön fjauer-an-twuntig guwernementen faan Tuneesien. Det hee 379.518 lidj (2014). At hoodsteed faan’t guwernement as Manouba.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At guwernement hee aacht lunkreiser (üüb Fraansöösk: *délégations*):

* Borj El Amri
* Djedeida
* Douar Hicher
* El Batan
* La Manouba
* Mornaguia
* Oued Ellil
* Tebourba

## Kwelen
Médenine (Guwernement)

Det **Médenine Guwernement** (üüb Araabsk: ‏ مدنين‎ ولاية *Wilāyat Madanīn*; üüb Fraansöösk: *Le Gouvernorat de Médenine*) as ian faan dön fjauer-an-twuntig guwernementen faan Tuneesien. Det hee 479.520 lidj (2014). At hoodsteed faan’t guwernement as Médenine.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At guwernement hee njüügen lunkreiser (üüb Fraansöösk: *délégations*):

* Ben Gardane
* Beni Khedache
* Djerba-Ajim
* Djerba-Houmt Souk
* Djerba-Midoun
* Médenine Nord
* Médenine Sud
* Sidi Makhlouf
* Zarzis

## Kwelen
Monastir (Guwernement)

Det **Monastir Guwernement** (üüb Araabsk: ولاية المنستير‎ *Wilāyat Munastīr*; üüb Fraansöösk: *Le Gouvernorat de Monastir*) as ian faan dön fjauer-an-twuntig guwernementen faan Tuneesien. Det hee 548.828 lidj (2014). At hoodsteed faan’t guwernement as Monastir.
## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At guwernement hee tretanj lunkreiser (üüb Fraansöösk: *délégations*):

* Bekalta
* Bembla
* Beni Hassen
* Jemmal
* Ksar Hellal
* Ksibet el-Médiouni
* Moknine
* Monastir
* Ouerdanine
* Sahline
* Sayada-Lamta-Bou Hajar
* Téboulba
* Zéramdine

## Kwelen
Nabeul (Guwernement)

Det **Nabeul Guwernement** (üüb Araabsk: ‏ولاية نابل‎ *Wilāyat Nābul*; üüb Fraansöösk: *Le Gouvernorat de Nabeul*) as ian faan dön fjauer-an-twuntig guwernementen faan Tuneesien. Det hee 787.920 lidj (2014). At hoodsteed faan’t guwernement as Nabeul.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At guwernement hee seekstanj lunkreiser (üüb Fraansöösk: *délégations*):

* Béni Khalled
* Béni Khiar
* Bou Argoub
* Dar Chaâbane El Fehri
* El Haouaria
* El Mida
* Grombalia
* Hammam Ghezèze
* Hammamet
* Kélibia
* Korba
* Menzel Bouzelfa
* Menzel Temime
* Nabeul
* Soliman
* Takelsa

## Kwelen
Siliana (Guwernement)

Det **Siliana Guwernement** (üüb Araabsk: ولاية سليانة‎ *Wilāyat Silyānah*; üüb Fraansöösk: *Le Gouvernorat de Siliana*) as ian faan dön fjauer-an-twuntig guwernementen faan Tuneesien. Det hee 223.087 lidj (2014). At hoodsteed faan’t guwernement as Siliana.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At guwernement hee elwen lunkreiser (üüb Fraansöösk: *délégations*):

* Bargou
* Bou Arada
* El Aroussa
* El Krib
* Gaâfour
* Kesra
* Makthar
* Rouhia
* Sidi Bou Rouis
* Siliana Nord
* Siliana Sud

## Kwelen
Sfax (Guwernement)

Det **Sfax Guwernement** (üüb Araabsk: ولاية صفاقس‎ *Wilāyat Ṣafāqis*; üüb Fraansöösk: *Le Gouvernorat de Sfax*) as ian faan dön fjauer-an-twuntig guwernementen faan Tuneesien. Det hee 955.421 lidj (2014). At hoodsteed faan’t guwernement as Sfax.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At guwernement hee seekstanj lunkreiser (üüb Fraansöösk: *délégations*):

* Agareb
* Bir Ali Ben Khalifa
* El Amra
* El Hencha
* Graïba
* Jebiniana
* Kerkennah
* Mahrès
* Menzel Chaker
* Sakiet Eddaïer
* Sakiet Ezzit
* Sfax Ouest
* Sfax Sud
* Sfax Ville
* Skhira
* Thyna

## Kwelen
Sidi Bouzid (Guwernement)

Det **Sidi Bouzid Guwernement** (üüb Araabsk: ‏سيدي بوزيد‎ ولاية *Wilāyat Sīdī Bū-Zayd*; üüb Fraansöösk: *Le Gouvernorat de Sidi Bouzid*) as ian faan dön fjauer-an-twuntig guwernementen faan Tuneesien. Det hee 429.912 lidj (2014). At hoodsteed faan’t guwernement as Sidi Bouzid.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At guwernement hee twaalew lunkreiser (üüb Fraansöösk: *délégations*):

* Bir El Hafey
* Cebbala Ouled Asker
* Jilma
* Meknassy
* Menzel Bouzaiane
* Mezzouna
* Ouled Haffouz
* Regueb
* Sidi Ali Ben Aoun
* Sidi Bouzid Est
* Sidi Bouzid Ouest
* Souk Jedid

## Kwelen
Sousse (Guwernement)

Det **Sousse Guwernement** (üüb Araabsk: ‏ولاية سوسة‎ *Wilāyat Sūsah*; üüb Fraansöösk: *Le Gouvernorat de Sousse*) as ian faan dön fjauer-an-twuntig guwernementen faan Tuneesien. Det hee 674.971 lidj (2014). At hoodsteed faan’t guwernement as Sousse.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At guwernement hee füftanj lunkreiser (üüb Fraansöösk: *délégations*):

* Akouda
* Bouficha
* Enfida
* Hammam Sousse
* Hergla
* Kalâa Kebira
* Kalâa Seghira
* Kondar
* M'saken
* Sidi Bou Ali
* Sidi El Hani
* Sousse Jawhara
* Sousse Médina
* Sousse Riadh
* Sousse Sidi Abdelhamid

## Kwelen
Tozeur (Guwernement)

Det **Tozeur Guwernement** (üüb Araabsk: ‏ ولاية توزر ‎*Wilāyat Tawzar*; üüb Fraansöösk: *Le Gouvernorat de Tozeur*) as ian faan dön fjauer-an-twuntig guwernementen faan Tuneesien. Det hee 107.912 lidj (2014). At hoodsteed faan’t guwernement as Tozeur.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At guwernement hee fiiw lunkreiser (üüb Fraansöösk: *délégations*):

* Degache
* El Hamma du Jérid
* Hazoua
* Nefta
* Tameghza
* Tozeur

## Kwelen
Zaghouan (Guwernement)

Det **Zaghouan Guwernement** (üüb Araabsk: ولاية زغوان‎ *Wilāyat Zaghwān*; üüb Fraansöösk: *Le Gouvernorat de Zaghouan*) as ian faan dön fjauer-an-twuntig guwernementen faan Tuneesien. Det hee 176.945 lidj (2014). At hoodsteed faan’t guwernement as Zaghouan.
## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At guwernement hee seeks lunkreiser (üüb Fraansöösk: *délégations*)

* Bir Mcherga
* El Fahs
* Nadhour
* Saouaf
* Zaghouan
* Zriba

## Kwelen
World Wide Web

At **World Wide Web** [] () ( för „weltwidj näät“, kurt **näät**, **wääb**, **WWW** of uk **W3**) as en ferbinjang faan elektroonisk *hypertext*-dokumenten uun't internet. Jo wurd mä HTML, en *hypertext*-spriak beskrewen an mä *hyperlinks* onernenööder ferbünjen. Det protokol uun't internet för't technisk auerdreegen faan a dokumenten het *HTTP* of *HTTPS*.

Wääbsteeden üs t.b. *frr.wikipedia.org* hual normoolerwiis flook wääbsidjen. Diar as ei bluas tekst üüb tu sen, man diar kön uk bilen, tuundatein of wiideos ufrepen wurd.

Di britisk informaatiker Tim Berners-Lee hää det WWW-projekt di 6. August 1991 uun't leewent repen. Di iarst browser, am WWW-sidjen tu loosin wiar „Nexus“, an küd bluas tekst uunwise. 1993 kaam di browser „Mosaic” (Netscape), an diarmä begand det WWW tu waaksen.

## Grünjlaagen
At WWW brükt trii grünjlaagen, am tu werkin:
* HTTP, det internetprotokol.  Diarmä koon di browser dooten faan en *wääbserver* ufrep.
* HTML, det hypertext-spriak. Diarmä woort det dokument beskrewen.
* URL of URI, det internet-adres. Diarmä woort det wääbsteed of uk det wääbsidj iandüüdag fäästlaanj.

Leeder kaam diar muar standards tu:
* CSS (Cascading Style Sheets). Jo lei fääst, hü en dokument uunwiset woort.
* HTTPS, en widjerfeerang faan HTTP. Diarmä kön wääbsidjen seekert wurd.
* DOM (Document Object Model). Det as en ferbinjang (*interface*) tu ööder programen of spriaken, diar uun en wääbsidj iinbünjen san.

## Luke uk diar

* World Wide Web Consortium
* Tim Berners-Lee
URL

**URL** as det ingelsk ufkörtang för **Uniform Resource Locator**, an ment: *ianhaidelk uunwiiser faan dokumentsteeden*. Uun't amgungspriak sai wi wel *internetadres* of *[[wääbsteed]]*. Det URL leit fääst, mä hün technisk protokol dooten auerdraanj wurd, t.b. HTTP of FTP, an huar det dokument tu finjen as. Didiar standard as tuiarst 1994 fäästlaanj wurden.

Mä **URI** (Uniform Resource Indicator) ment am algemianer uk ööder beskriiwangen faan dokumentsteeden.

## Bispalen
* `` … FTP mä brüker an käänwurd
* `` … HTTP wääbsteed saner widjerfeerang üüb en wääbsidj (feert tu't hoodsidj)
* `` … wääbsteed mä widjerfeerang
* `` … HTTPS wääbsteed mä seekerhaidsprotokol
* `` … adres faan en E-Mail
* `` … tugang tu en Usenet-skööl (woort knaap noch brükt)
* `` … tugang tu en Telnet-ferbinjang (knaap noch brükt)
* `` … Tugang tu en lokaal datei

## Luke uk diar

* Tim Berners-Lee
* TLD
* DOI
J. K. Rowling

**Joanne K. Rowling** ([ˌd͡ʒəʊˈæn ˈkeɪ ˈrəʊlɪŋ], uk üüs *J. K. Rowling* of *Robert Galbraith* bekäänd; * 31. Jüüle 1965 uun Yate, South Gloucestershire, Ingelun) as en britisk skriiwer an as faan en rä faan romoonen auer a jongtrool *[[Harry Potter]]* bekäänd. Hat as uk dreibukskriiwer an produsent.

## Luke uk diar
Näätprotokol

En **näätprotokol** as en oort an wiis, hü dooten uun en näät faan reegnern auerdraanj wurd. Det protokol bestemet reegeln an formaaten, amdat jo kompjuutern mäarkööder dooten ütjbütje kön. Ünlik protokolen san för ünlik apgoowen diar. Uun't internet wurd protokolen faan det protokolfamile TCP/IP an UDP brükt. Ööder protokolfamilin san ei muar uun brük of haa nian grat bedüüdang.

## Bispalen
* HTTP - HyperText Transfer Protocol. För't auerdreegen faan wääbsidjen.
* HTTPS - HyperText Transfer Protocol Secure. För't ufseekert auerdreegen faan wääbsidjen.
* SMTP - Simple Mail Transfer Protocol. För't fersjüüren faan E-Mails.
* POP3 - Post Office Protocol, ver.3. För't ufhaalin faan E-Mails. (ual)
* IMAP - Internet Message Access Protocol. För't ufhaalin faan E-Mails.
* FTP - File Transfer Protocol. För't auerdreegen faan datein tesken en FTP-server an en kompjuuter.
* BitTorrent - För't diald auerdreegen faan datein tesken muar kompjuutern (*file-sharing*).

## Luke uk diar
E-Mail

At **E-Mail** (ingelsk  [], faan ** för *elektroonisk post*) as en bööd, diar auer en kompjuuter fersjüürd wurd koon. Bütj WWW as E-Mail di wichtagst siinst uun't internet. Diarmä kön dokumenten, oober uk bilen uun sekunden auer a hialer welt sjüürd wurd. Ööders üs bi't tilefoon koon en bööd auerdraanj wurd, uk wan di, wat det haa skal, goorei paroot as. Det E-Mail woort teskenloogert, bit det ufhaalet woort. Son E-Mail-postfääk koon oober uk *auerluup*. Wan det fol as, wurd nian nei E-Mails för detdiar adres muar uunnimen.

För't fersjüüren faan E-Mails woort uun't internet en näätprotokol brükt, det het SMTP (Simple Mail Transfer Protocol). För't ufhaalin woort miast POP3 (ual) of IMAP brükt.

## Ufluup

Brüker A sjüürt en E-Mail faan san kompjuuter auer't internet tu san *[[E-Mail-provider]]* (fersurger), det as det onernemen, huar hi en ferdrach mä hää. Di fersurger sjüürt det E-Mail widjer tu di fersurger faan brüker B, huar det E-Mail uunkem skal. Diar leit det uun en *postfääk*, bit brüker B det ufhaalet.

## Adres

Arke E-Mail-adres skal iandüüdag wees. Adresen uun't SMTP-süsteem haa leewen tau dialen: Föör stäänt di lokaal dial an bääft di domain-dial, an diartesken stäänt det @-tiaken (ütjspreegen: *et*), bispal: `info@wikipedia.org`.

## Luke uk diar
ISP

**ISP** ( faan , of uk ***Internet Access Provider***) as en onernemen, diar för hör kunden di tugang tu't internet an sin siinsten paroot stelt. Tu hör apgoowen hiar:

* Tugang tu't internet. Det ment widjerfeeren faan dooten.
*: Tier-1-providern. Det san a grat globaal fersurgern üs at sjiisk Telekom, at japooonsk NTT of det amerikoonsk AT&T. Jo hual a internatsionaal *backbones*.
*: Tier-2-providern. Jo werke miast uun natsionaal need so üs Vodafone of Swisscom.
*: Tier-3-providern. Jo fersurge regiunaal en stääd of en lunkreis.

* Hosting.
*: Iinrachten faan domains.
*: Paroot stelen faan servern för programen of dootenseekerang.
*: Servern för wääbsteeden paroot stel.
*: Postfeeg för E-Mail iinracht.

## Luke uk diar
Server

En **server** (faan , det ment *siiner* of *siinst*) as en kompjuuter of en kompjuuterprogram, diar siinsten för ööder kompjuutern of programen paroot stelt. Det wurd hää diarefter tau bedüüdangen: ianse as en *hardware* mend an ianse en *software*.

* Hardware.
*: En siiner (hardware) uun en reegensentrum as en kompjuuter, huar siinsten (software) üüb ütjfeerd wurd.

* Software.
*: En siinst as en kompjuuterprogram uun en kompjuuternäät, huar kunden (*clients*) mä hör aanj software üüb tugrip kön (ingelsk: *client-server-model*). Mä sok siinsten kön kunden üüb ööder kompjuutern uun en näät tugrip, an t.b. dootenbeenken gemiansoom nadge.

## Luke uk diar
Glääs

__NOTOC__

**Glääs** (faan ualgermaans *glasa* - skemrin, skürnin) as en nööm för en fääst materiool miast faan silitsiumdioksiid. Sok silikaatglees san miast trochsichtag an wurd brükt üs drankglääs of wönangglääs. Al loong kön a minsken glääs maage, an diar as en grat kultuur am apwoksen.

## Materiool
Am glääs tu maagin, wurd flook materioolen fersmolt, an do gau ufkeeld. Tu en *kalk-naatron glääs* hiar:
* Kwartssun, Silitsiumdioksiid (SiO2)
* Naatriumkarbonaat (Na2CO3)
* Potääsk (K2CO3) 
* Fialspaat (NaAlSi3O8)
* Kalk, Kaltsiumkarbonaat
* Dolomiit
* Ualglääs

## Spreegwurd
* ''Wan bi't hüslaften det glääs ei uunstaken gongt, do jaft det nian lok uun't nei hüs. 

## Kwelen


## Luke uk diar
Papiir

**Papiir** (faan , an ‚ Papyrus) as en flaak materiool, diar faan plaantentriader maaget woort. Daalang woort fööraal holt üs ütjgungsmateriool nimen, man uk ualpapiir woort iinsaamelt an weder nei brükt (*recycling*). Bütj plaantentriader wurd oober uk noch flook ööder materioolen diar mad misket, iar det grünjmateriool drüget an preset woort.

## Brük

Daalang snaaket'am faan amanbi 3.000 ünlik papiirslacher, diar tu sjauer sköölen iindiald wurd:
* Graafisk papiir. För bleeden, tidjskraften an briafpapiir.
* Paakpapiir. Tu iinpaakin woort miast grööw papiir nimen of uk sjoker papiir, det as pap.
* Renskpapiir. Det as miast wok an woort brükt för sekreetpapiir of skrääpnöösuken.
* Papiir för aparte apgoowen. Diar jaft at flook slacher för kofefilter, sigareten, jilskiiner an muar.

## Papiir an pap
Di ferskeel tesken papiir an pap efter DIN 6730 as det mase per kwadrootmeeter:

## Luke uk diar

* Papyrus
* Skramelnumern
CSS

**CSS** (faan ingelsk: *cascading style sheets*) as en kompjuuterspriak för wääbsidjen an bestemet det ütjsen faan en sidj. Hat woort faan't World Wide Web Consortium (W3C) leewen widjer ütjwerket.

## Bispal

Det woort do so uun HTML iinbünjen:

```html4strict
<p class="info">
	<span>Luke diar</span>
	Det wul ik di sai.
</p>
```


An det komt diar bi ütj:
**Luke diar:** 
	Det wul ik di sai.

## Luke uk diar

* HTML
XML

**XML** (faan ingelsk: **eXtended Markup Language** - *ütjwidjet ütjtiaknangsspriak*) as en spriak för strukturiaret dooten, diar faan maskiinen an uk faan minsken ferstenen wurd koon. Diarmä kön uk ünlik kompjuutersüsteemen dooten ütjbütje.

Didiar standard as 1998 faan't World Wide Web Consortium (W3C) fäästlaanj wurden.

## Luke uk diar
Bilecik (Prowins)

Det **Bilecik Prowins** (üüb Türkisk: *Bilecik ili*) as en prowins, wat dialwiis uun det Marmara Regiuun an dialwiis uun det Madelanatoolien Regiuun faan a Türkei leit. Det hee 219.427 lidj (2019). At hoodsteed faan't prowins as Bilecik.

## Geografii
### Kliima

### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:

### Iindialing faan Ferwalting
At prowins hee aacht distrikten:

## Kwelen
World Wide Web Consortium

At **World Wide Web Consortium** (W3C) as en onernemen, diar standards för wääbsteeden an wääbsidjen fäästleit. Diar werke son 70 bit 80 lidj. W3C as 1994 faan Tim Berners-Lee grünjlaanj wurden an hi sat diar daalang noch föör. Berners-Lee täält üs ütjfinjer faan't World Wide Web (WWW).

## Standards
Faan't W3C san standards fäästlaanj wurden, diar för di weltwidj dootenferkiar uun't WWW nuadag san:
* HTML
* XHTML
* XML
* RDF
* OWL
* CSS
* SVG
* WCAG

## Luke uk diar

* W3C wääbsteed
DOM

**DOM** (faan ingelsk: *document object model*) as en grünjlaag för dünaamisk wääbsidjen. Hat beskraft det struktuur faan en wääbsidj üs en buum mä knooter an werket üs ferbinjang tu ööder elementen faan det wääbsidj, üs *interface*. DOM woort faan't World Wide Web Consortium (W3C) fäästlaanj.

Hat as nuadag wurden, am eder HTML an uk XML dokumenten uun detsalew wääbsidj tu ferwerkin an mäenööder tu ferbinjen. Auer DOM mä arke kompjuutersüsteem werket, koon nü uk JavaScript üüb arke kompjuuter luup.

## Luke uk diar

* Wääbsteed bi't W3C (ingelsk)
* DOM iinfeerang bi data2type (sjiisk)
* ''DOM'' bi SELFHTML
JavaScript

**JavaScript** (of ianfach **JS**) as en kompjuuterspriak, diar mä ünlik kompjuutersüsteemen amgung koon. Hat as ütjwerket wurden för *dünaamisk* HTML, so dat brükern faan hör kompjuuter aran di skak faan wääbsidjen auer det document object model (DOM) uunpaase kön.

## Luke uk diar

* HTML
* CSS
API

En **API** (faan ingelsk: *application programming interface*) as en dial faan en kompjuuterprogram, diar det ferbinjang tu ööder dialen faan't program seeker stelt. So kön ünlik programdialen üübenööder tugrip. Det API suragt uk diarför, dat di tugrip tu fäästplaaden of graafikkoorden trinj lääpt.

Uun't jindial diartu skal en **ABI** (*application binary interface*) faan en program *bineer* uunspreegen wurd. Det ferbinjang loket bluas do, wan det program akeroot üüb det hardware ütjracht as.

## Slacher an bispalen
* funksionorientiaret APIs
*:  Dynamic Link Library (DLLs)
* dateiorientiaret APIs
*: IDE, SCSI, COM, LPT1
* objektorientiaret APIs
*: ActiveX
* protokolorientiaret APIs
*: FTP

## Luke uk diar

* Programiarspriak
Akkaar (Guwernement)

Det **Akkaar Guwernement** (üüb Araabsk: محافظة عكار *Muḥāfaẓah ʻAkkār*) as ian faan dön guwernementen uun a Liibanon. At guwernement leit uun a nuurd faan't lun. Det hee  397.823 lidj (2015). At hoodsteed faan't guwernement as Halba.

## Kwelen
Hardware

**Hardware** () as en saamelnööm för aal a *füüsisk* komponenten faan en kompjuutersüsteem.

Di nööm jinauer stäänt det **software**, det san kompjuuterprogramen an dooten, diar ferwerket wurd.

Uun ingelsk spreegen lunen woort det wurd uk noch brükt för *iisenwaaren*, uun ööder lunen san oober leewen kompjuuterdialen mend.

## Baudialen
Tu't hardware hiart eegentelk ales, wat dü uunreer könst, letj elektroonisk baudialen of uk grater komponenten. Tu en PC hiar fööraal:
* Höske mä traafo (6)
* Grünjburd (*mainboard*) (1)
* Hoodreegner (*central processing unit - CPU*) (2, 3)
* Fäästplaad (*hard disc*), uk mobiil (7)
* CD- of DVD-braaner (8)
* Spiiker (*memory*, *RAM*) (4)
* Mobiil spiiker (*USB stick*)
* Steegkoorden för aparte apgoowen (graafikkoord, TV-koord, tuunkoord, näätferbinjang ... *expansion card*) (5)
* Bilskirem (*monitor*) (9)
* Müs (*mouse*) (11)
* Kaiburd, tastatuur (*keyboard*) (10)
* Druker (*printer*)

## Bilen

ASRock K7VT4A Pro Mainboard.jpg|Grünjburd
NIC-FA312.jpg|Steegkoord
80486dx2-large.jpg|Hoodreegner
Prozessorkuehler Sockel 775 heatpipe.jpg|Keeler för di hoodreegner
2011 elixir M2F4G64CB8HB5N-CG.jpg|Spiikermoduul



## Luke uk diar
Bedriifsüsteem

En **bedriifsüsteem** of **OS** (faan ) as en saamlang faan kompjuuterprogramen. Jo surge diarför, dat det hardware faan en kompjuuter gud mä ööder programen tuupwerket. Jo san det ferbinjang tesken program an PC.

Tu'n bedriifsüsteem hiar normoolerwiis en *kial* (*kernel*) an *driiwern* (*drivers*) för jo enkelt komponenten.

## Miilstianer
Mä a juaren haa a bedriifsüsteemen jo fiks feranert. Wichtag süsteemen wiar of san:
* C64 (Commodore), 1980er juaren
* Apple, 1980er juaren
* MAC-OS
* DOS, 1970er an 80er juaren
* Windows
* Linux
* iOS
* Android

## Luke uk diar
Buk

En **buk** as en saamlang faan tuupbünjen papiirbleeden. Hat hää normoolerwiis en amslach an ei maner üs 49 sidjen. Uk grater tekstdialen wurd üs *buk* betiakent. So bestäänt at Biibel ütj en hialer rä *buken*.

Daalang san buken oober ei muar ünbedingt ütj papiir, jo kön uk elektroonisk üs datei fäästhäälen wurd, det san **e-books**. Buken wurd uk föörleesen an üüb CDs fäästhäälen, det san **hiarbuken**.

## Det wurd
Det wurd *buk* as nai mä ualhuuchsjiisk *buoh* of madelhuuchsjiisk *buoch* an mend iar wel en rä faan ruunen. Leeder hää ham det bedüüdang feranert tu *skrafttiaken*, *buksteew*, *apskrewenen*. Ferlicht as diar uk en ferbinjang tu bööke, auer ruunen iar uun böökeholt telagt wurden san.

## Histoore
* A äälst *buken* wiar papyrusrolen uun't Ual Egypten faan't traad juardüüsen föör Krast.
* Uun't iarst juarhunert kaam uun't Röömsk Rik en nei muude ap, det wiar di codex ütj pergament. Diar wiar a bleeden al mä en triad ferbünjen.
* Am 1400 kaam det papiir ap, det wiar aal wat bilager üs papyrus of pergament.
* Am 1450 hää Johannes Gutenberg det druken faan buken mä metal-buksteewen ütjfünjen. Sant di tidj as det buk aueraal üüb a welt tu finjen. Mä't spriaden faan buken an weden ging det Madelääler tu aanj.
* Det iarst buk, diar uun Schleswig-Holstian drukt wurden as, wiar det Missale Slesvicense faan 1486.

## Luke uk diar
Pergament

**Pergament** as det knaap bewerket hidj faan en diart. Miast as diar det hidj faan en kualew, siig of sjep för nimen wurden.

Pergament hää uun't Röömsk Rik det steed faan Papyrus iinnimen, am dat diar üüb skrewen wurd küd. Iarst am 1400 kaam papiir ap, det wiar aal wat ianfacher an bilager tu maagin.

At jaft uk *pergamentpapiir*, det as oober ei faan diarten maaget, det as man en papiir, diar ütjschocht üs pergament.

## Bilen

NLW Penrice and Margam Deeds 204 front (8634702372).jpg|En ual pergament
Band van blank perkament, bruinig rood, licht grijsviolet en blauwig groen beschilderd-KONB12-1756D126.jpeg|Amslach faan en buk
Hearst Castle parchment lampshade p1080556.jpg|Lampenskirem
Tropenmuseum Royal Tropical Institute Objectnumber A-6322a Dubbelvellige cilindrische trom.jpg|Bespäänang faan en trumel



## Luke uk diar
Tilefoon

At **tilefoon** (faan ualgreks  *tēle* „widj“ an  *phōnē* „tuun, gelüüt, stem, spriak“) as en aperoot, am tuuner mä elektrisk signaalen tu auerdreegen. Diarför wiar loong en kaabelferbinjang nuadag. Daalang woort muar an muar *mobiil* tilefoniaret mä en smartphone.

## Histoore

Die Gartenlaube (1863) b 809 1.jpg|Det iarst tilefoon faan Philipp Reis, 1863
Ericsson Taxen (2).jpg|Ian fan a iarst tilefoonen (Ericsson)
Telefon04 1.jpg|Tilefoon fan a 1950er juaren
Telefon04 2.jpg|1970er juaren
Wackershofen Freilandmuseum Fernsprechhaeuschen TELH 55 Oberrot 20070609 1.jpg|Tilefoonhöske, 1970er juaren
London telephone.jpg|Tilefoonhöskin uun London
Notrufsaeule 01 KMJ.jpg|Nuadtilefoon
T-Home easy CA-32 Serie SANY2147.JPG|Mobiil tilefoon för aran mä DECT technik
Siemens S35 Mobile Phone.JPG|Mobiil tilefoon för onerwai uun't GSM näät
Samsung Galaxy Android Smartphone.jpg|Smartphone, en ferbinjang faan mobiil tilefoon an kompjuuter



## Luke uk diar
Rumija

A **Rumija** () as en 1594&nbsp;m huugen berag an uk en beragkeed mä disalew nööm uun't waasten faan Monteneegro. Hat dialt di Skutari-Sia faan't Aadria uf.

## Bilen

A chapel on the top of Mt Rumija, Primorska Planinarska Transverzala, Montenegro 17.jpg|Kapel üüb a toop faan Rumija
Rumija Stari Bar.jpg|Rumija berger



## Luke uk diar
Skutari-Sia

Di **Skutari-Sia** (uk wel *Shkodrasia* of *Skadarsia*; ,  an ) as di gratst sia üüb't Balkanhualeweilun. Hi leit üüb a grens tesken Montenegro an Albaanien. At Aadria leit man 20 km widj wech, man diartesken lei a Rumijaberger mä en hööchde faan 1600 meetern.

## Bilen

Westlicher Teil des Skutarisee.JPG|Waastelk ääg bi Rijeka Crnojevića
Skadarsee5.jpg|Doom bi Virpazar
Fortress Grmožur in Skadar Lake.JPG|Borag Grmožu
Beška.JPG|Eilun Beška
2013-10-03 View from Rozafa Castle, Shkodër 0273.jpg|Ufluup uun Shkodra


## Luke uk diar
Johannes Gutenberg

**Johannes Gensfleisch**, neemd Gutenberg (* amanbi 1400 uun Mainz; † föör 26. Febrewoore 1468 uk diar), wiar a ütjfinjer faan de neimuudis bukdruk mä luas metaalbuksteewern an faan't drukpres.

## Luke uk diar
Gulen Skeer

__NOTOC__

A **Gulen Skeer** (, ) as di ferhual faan tau lengden, huarbi di grater (*major*) dial ham tu di letjer (*minor*) dial ferhäält, üs det sum tu di grater dial. 
Mä a üs major an b üs minor fulagt:
: \frac{a + b}{a} = \frac{a}{b} of \frac{a}{a + b} = \frac{b}{a}

Bi didiar bröök komt en irratsionaal taal ütj, an läät ham ei üs bröök faan tau hial taalen skriiw. Det as at **Gulen Taal** an woort miast mä di greks buksteew *[[Phi]]* ufkört:
: \Phi=\frac{a}{b} = \frac{a + b}{a} = 1,618...

Det weden am di Gulen Skeer as al sant a antike bi Euklid bekäänd weesen. Uun a renaissance hää di ferhual weder en grat rol spelet uun a konst, huar det taal för harmonii sted. Uk uun a natuur fanjt am di ferhual bi bleeden an bloosen faan plaanten.

## Bereegnang faan't Gulen Taal
Efter det beskriiwang boowen:
: \frac{a }{ b} = \frac{a + b}{ a}

Fulagt:
: \frac{a}{b} - 1 - \frac{b}{a} = 0

An do woort för \tfrac{a}{b} = \Phi saat:
: \Phi - 1 - \frac{1}{\Phi} = 0

Moolnimen mä \Phi komt diar det kwadraatisk liknang bi ütj:
: \Phi^2 - \Phi - 1 = 0

Det hää tau liasangen \tfrac{1+\sqrt{5}}{2} = 1{,}618\ldots an \tfrac{1-\sqrt{5}}{2} = -0{,}618\ldots

Huar bluas det positiif liasang faan uun fraag komt:
: \Phi = \frac{1+\sqrt{5}}{2} = 1{,}618\ldots

## Konstruksion

Diar san uk noch en hialer rä ööder konstruksioonen, diar tu di Gulen Skeer feer.

## Gulen Winkel

Di **Gulen Winkel** komt diar bi ütj, wan a kreis efter a *Gulen Skeer* diald woort:
: \tfrac{2 \pi}{\Phi} \approx 3{,}88 \approx 222{,}5^\circ.
Miast woort oober di letjer winkel üs *Gulen Winkel* betiakent:
: 2\pi - \tfrac{2 \pi}{\Phi} \approx 2{,}40 \approx 137{,}5^\circ
Bi amdreiangen spelet det jo uk nian rol, of am di grater of letjer winkel dreid woort.

Wan a bleeden leewen am di Gulen Winkel ferdreid waaks, do nadge jo det sanlaacht best ütj för hör footosüntees an bedobe enööder ei muar üs nuadag.

## Bilen

El nacimiento de Venus, por Sandro Botticelli.jpg|Sidjenferhual \Phi bi det bil faan Sandro Botticelli
Samsung_LE26R41BD_and_Yamada_DVD_player_20030624.jpg|At fernseeformoot 16:9 as temelk nai bi \Phi
Efeublatt.jpg|Gulen Skeer bi en efeubleed
Goldener Schnitt Fichtenzapfen.jpg|Fichtentaap



## Luke uk diar

* Gulen Rochthuk
* Fibonaccitaalen
Fibonaccitaalen

A **Fibonaccitaalen** san en fulag faan natüürelk taalen, diar efter en was reegel leewen grater wurd. Jo san näämd efter Leonardo Fibonacci. Ham fool jodiar taalen üüb, üs hi det waaksen faan en kaninfamile beskriiw wul. Jo san oober al föl linger bekäänd.

Det fulag begant mä nol of ian, an wääkst do leewen am det sum mä det föörgungertaal:

Jodiar taalen beskriiw flook föörgunger uun a natuur an jo hinge tuup mä di Gulen Skeer. Je widjer dü a taalen ferfulagst, amso naier komt di bröök faan tau taalen, diar üübenööder fulge tu det Gulen Taal (= 1,618...):
: 13:8&nbsp;= 1,6250; 21:13&nbsp;≈ 1,6154; 34:21&nbsp;≈ 1,6190; 55:34&nbsp;≈ 1,6176 an so widjer.

## A iarst 50 Fibonaccitaalen
Efter det rekursiif reegel:
: f_n = f_{n-1} + f_{n-2} &nbsp; för &nbsp; n \geq 3
mä di began
: f_1 = f_2 = 1

:

## Bilen

Goldener Schnitt Bluetenstand Sonnenblume.jpg
Sonnenblume fibonacci89 144.jpg
Goldener Schnitt Fichtenzapfen.jpg
Phyllotaxie.jpg
PommeDePinFibonacciB.PNG
Aeonium tabuliforium 2 spirals 8.jpg



## Luke uk diar
Tou/go

Jü tåål **tou** (**2**) (röömisch: II) äs en natörlik tåål än en numer. Jü äs en lik tåål än kamt eewer e numer iin (1), oors foor e numer träi (3).

## Brük
* 2 moons - *tweer* moons
* 2 wüste - *tou* wüste
* 2 hüsinge - *tou* hüsinge
Träi/go

Jü tåål **träi** (**3**) (röömisch: III) äs en natörlik tåål än en numer. Jü äs en ünlik tåål än kamt eewer e numer tou (2), oors foor e numer fjauer (4).

## Brük
* 3 moons - *trä* moons
* 3 wüste - *trii* wüste
* 3 hüsinge - *trii* hüsinge
Sooben

Jü tåål **sooben** (**7**) (röömisch: VII) äs en natörlik tåål än en numer. Jü äs en ünlik tåål än kamt eewer e numer seeks (6), oors foor e numer åcht (8).
Seeks/go

Jü tåål **seeks** (**6**) (röömisch: VI) äs en natörlik tåål än en numer. Jü äs en lik tåål än kamt eewer e numer fiiw (5), oors foor e numer sooben (7).
Åcht

Jü tåål **åcht** (**8**) (röömisch: VIII) äs en natörlik tåål än en numer. Jü äs en lik tåål än kamt eewer e numer sooben, (9), oors foor e numer nüügen (9).
Nüügen/go

Jü tåål **nüügen** (**9**) (röömisch: IX) äs en natörlik tåål än en numer. Jü äs en ünlik tåål än kamt eewer e numer åcht, (8), oors foor e numer tiin (10).
Sös

De Taal **Sös** (röömsk: VI) es en natiirli Taal en en Nummer. Hi komt noa de Nummer Fiuw en feer de Nummer Seeben.
Ian/fe

At taal **ian** (1) (üüb Ualfresk: *ēn*; röömsk: I) as en natüürelk taal an en nomer. Det as en ünlik taal an komt efter't nomer nol (0), man föör't nomer tau (2). 

## Gebrük
* 1 maan - *een* maan
* 1 wüf - *ian* wüf
* 1 hüs - *ian* hüs
538

**538** wiar det aacht-an-dörtigst juar faan det 6. juarhunert

## Bejewenhaiden

## Bäären
* 30. Nofember: Gregor faan Tours, baskop an skriiwer († 594)

## Störwen
511

**511** wiar det elwenst juar faan det 6. juarhunert.

## Bejewenhaiden

## Bäären

## Störwen
* 27. Nofember: Chlodwig I., köning faan a Franken (* 466)
Chlodwig I.

**Chlodwig I.** (uk *Chlodowech*, üüb Latiinsk: *Chlodovechus*, romanisiaret faan Ualfrenkisk **Hlūdawīg* of **Hlōdowig*, tupsaat faan waasgermaans *hlūd* „gratem“ of „bekäänd“ an *wīg* „stridj“, do sowat „bekäänd kriiger“; üüb Fraansöösk an Ingels: *Clovis*; * 466; † 27. Nofember 511 uun Pariis) wiar en frenkisk köning faan a Merowingern hör dünastii.

## Luke uk diar

; Köninger faan a Franken (Merowingern):
Merowech (amanbi 450), Childerich I. (amanbi 457–amanbi 482), Chlodwig I. (amanbi 482–511), Chlothar II. (613–629), Dagobert I. (629–639), Theuderich III. (679–690), Chlodwig III. (690–694), Childebert III. (694–711), Dagobert III. (711–715), Chilperich II. (715–721), Theuderich IV. (721–737), Childerich III. (743–751).
Folksufstemingen uun Sleeswich

Dön **Folksufstemingen uun Sleeswich** wiar tau folksufstemingen, diar efter a Ferdrach faan Versailles wiar, am det tukemen grens twesken Tjiisklun an Denemark uun Sleeswich tu stemin. Jo wurd faan en komischuun mä fertreedern faan Frankrik, det Ferianigt Köningrik, Noorweegen an Sweeden auerwachet. Dön folksufstemingen wiar 10. Febrewoore an 12. Marts 1920 uun tau ufstemingssoonen: *Soon I* (10. Febrewoore) an *Soon II* (12. Marts). At muarhaid faan a lidj (74,39 %) uun *Soon I* (of Nuurdsleeswich) stemet diarför, dial faan Denemark tu wurden. At muarhaid faan a lidj (80,2 %) uun *Soon II* (of Madelsleeswich) stemet diarför, dial faan Tjiisklun tu bliiwen. At muarhaid faan a lidj uun trii gemeenden üüb Feer, Guating (53,97 %), Ödersem (55,41 %) an Hedehüsem (59,26 %), wat uun *Soon II* wiar, stemet för Denemark. A gemeenden ferbleew man dial faan Tjiisklun, auer jo ei direkt bi det leeder grens lai.

## Futnuuten


## Literatüür
* Karl Alnor: *Die Ergebnisse der Volksabstimmungen vom 10. Februar und 14. März 1920 in der 1. und 2. schleswigschen Zone.* (= Heimatschriften des Schleswig-Holsteiner-Bundes 15). Verlag des Schleswig-Holsteiner-Bundes, Flensburg 1925.

## Luke uk diar
* Nuadjil
Gottfried Wilhelm Leibniz

**Gottfried Wilhelm Leibniz** (* 21. Jüüne / 1. Jüüle 1646 uun Leipzig; † 14. Nofember 1716 uun Hannover) wiar en tjiisk filosoof, matemaatiker, jurist, histooriker an poliitisk beriader faan det ääder Apkleering.

## Luke uk diar
* *Persöönelkhaiden faan't Apkleering*: (*uun Frankrik*) Jean-Jacques Rousseau, Voltaire; (*uun't Ferianigt Köningrik*) Thomas Hobbes, David Hume, John Locke; (*uun Holun*) Baruch de Spinoza, (*uun Tjiisklun*) Henriette Herz, Marcus Herz, Immanuel Kant, Gottfried Wilhelm Leibniz.
Ba'albek-Hermel (Guwernement)

Det **Ba'albek-Hermel Guwernement** (üüb Araabsk: محافظة بعلبك - الهرمل *Muḥāfaẓah Ba’labakk-Al-Hirmil*) as ian faan dön guwernementen uun a Liibanon. Det hee 442.395 lidj (2015). At hoodsteed faan't guwernement as Ba'albek.

## Kwelen
Sandro Botticelli

**Sandro Botticelli** (* 1. Marts 1445 uun Florens; † begreewen: 17. Mai 1510 uk diar; uk *Alessandro di Mariano Filipepi* of *Sandro di Mariano di Vanni Filipepi*) wiar een faan dön bedüüdenst italjeens konstmoolern an teeknern faan det ääder Renaissance. Hi hiart tu det *Florentiin Skuul* oner't proktektschuun faan Lorenzo de' Medici, en beweeging, wat a skriiwer Giorgio Vasari maner üüs hunert juar lääder uun sin *Vita von Botticelli* üüs "gulen tidjääler" beskreew. Sin bekäändst werken san *Weenus sin Gebuurt* an *Primavera*.

## Werken

Sandro_Botticelli_-_La_nascita_di_Venere_-_Google_Art_Project_-_edited.jpg|*Weenus sin Gebuurt* (amanbi 1484-1486)
Botticelli-primavera.jpg|*Primavera* (twesken 1470-1489)
Thomas Hobbes

**Thomas Hobbes** [hɔbz] (* 5. April 1588 uun Westport, Wiltshire; † 4. Deetsember 1679 uun Hardwick Hall, Derbyshire) wiar en ingels matemaatiker, stootsteoreetiker an filosoof faan't apkleering. Hi wurd troch sin hoodwerk *Leviathan* (1651) bekäänd, diaruun hi auer *Absolutismus* skreew. *Absolutismus* as en form faan reegiment, diaruun en köning of keiser, üniinschrenket meecht uun sin lun besaat an saner tuhual tu gesetsen regiare kön.

## Luke uk diar
* *Persöönelkhaiden faan't Apkleering*: (*uun Frankrik*) Jean-Jacques Rousseau, Voltaire; (*uun't Ferianigt Köningrik*) Thomas Hobbes, David Hume, John Locke; (*uun Holun*) Baruch de Spinoza, (*uun Tjiisklun*) Henriette Herz, Marcus Herz, Immanuel Kant, Gottfried Wilhelm Leibniz.
Mustafa I.

**Mustafa I.** (üüb Osmaans Türkisk: مصطفى الأول‎‎ *Muṣṭafā-yi l-evvel*, üüb Türkisk: Birinci Mustafa; * 1591 of 1592 uun Manisa; † 20. Janewoore 1639 uun Konstantinoopel) wiar faan 1617 tu 1618 an faan 1622 tu 1623 sultaan faan det Osmaans Rik.

## Luke uk diar
* *Sultaanen faan det Osmaans Rik uun dön sööwentanjst an aagetanjst juarhunerten*: Ahmed I. (1603-1617), Mustafa I. (1617-1618), Osman II. (1618-1622), Mustafa I. (weler, 1622-1623), Murad IV. (1623-1640), Ibrahim (1640-1648), Mehmed IV. (1648-1687), Süleyman II. (1687-1691), Ahmed II. (1691-1695), Mustafa II. (1695-1703), Ahmed III. (1703-1730), Mahmud I. (1730-1754), Osman III. (1754-1757), Mustafa III. (1757-1774), Abdülhamid I. (1774-1789).
Renaissance

At **Renaissance** [] (faan't fransöösk: *wederbäären*) wiar en tidjrüm uun't kultuurhistoore bi di auergung faan't Madelääler tu't Neitidj uun't 15. an 16. juarhunert. Uun di tidj bemeud a konstlern jo, det weden faan a greks an röömsk Antike nei tu belewin. Det ging faan Nuurditaalien ütj an amfaadet moolerei, baukonst, bilhauerei, literatuur an filosofii. Di nööm "Renaissance" kaam oober iarst leeder uun't 19. juarhunert ap.

Det leed Renaissance bit tu't juar 1600 woort uk Manierismus näämd. Det as det auergungstidj tu't Barok.

## Iindialang
Föör't Renaissance lai at Gootik.
* Ääder Renaissance (1420-1500)
* Huuch Renaissance (1500-1530)
* Leed Renaissance, Manierismus (1520-1600)
Diarefter fulagt at Barok.

## Bedüüden fertreedern
; Filosofii
* Erasmus faan Rotterdam (am 1466–1536), Niccolò Machiavelli (1469–1527), Thomas Morus (1478–1535), François Rabelais (1494–1553), Polydor Vergil (1470–1555)
; Konst
* Filippo Brunelleschi (1377–1446), Jan van Eyck (am 1390–1441), Sandro Botticelli (1445–1510), Leonardo da Vinci (1452–1519), Albrecht Dürer (1471–1528), Lucas Cranach di Ääler (1472–1553), Michelangelo Buonarroti (1475–1564), Tiziano Vecellio (14xx–1576), Raffael (1483–1520), Lucas Cranach di Jonger (1515–1586), Jacopo Tintoretto (1518–1594), Pieter Bruegel di Ääler (am 1525–1569), Giuseppe Arcimboldo (amanbi 1526-1593).
; Literatuur
* Dante Alighieri (1265–1321), Francesco Petrarca (1304–1374), Giovanni Boccaccio (1313–1375), Erasmus faan Rotterdam (am 1466–1536), François Rabelais (1494–1553), Philipp Melanchthon (1497–1560), Torquato Tasso (1544–1595), William Shakespeare (1564–1616)
; Ölern
* Poggio Bracciolini (1380-1459)

## Neitidjelk Konst

## Luke uk diar
Neitidj

At **Neitidj** as en iindialang uun't histoore efter Föörhistoore, Antike an Madelääler, an lingt bit daalang. Hat begant so am't juar 1500.

## Began
Di began faan't Neitidj woort miast ferbünjen mä:
* ~ 1450: Johannes Gutenberg fanjt det drüken faan buken ütj.
* 1492: Christoph Columbus raiset tu Ameerikoo.
* 1517: Reformatsioon mä Martin Luther.
* Renaissance an Humanismus

## Iindialang
* Ääder Neitidj, bit tu't Fransöösk Rewolutsioon (1789)
* Neier Histoore, Moderne
* Neist Histoore, Tidjtjüügen

Man uk uun't Neitidj hää't noch loong düüret, iar a minsken üüb a wedenskapen fertraud an a soochter faan't apkleerang auernaam. Uun grat ünloken siig's noch God sin stroof:
* A grat pest faan 1348
* At Letj istidj, 17. juarhunert
* Eerdbeewrin faan Lissabon, 1755

## Luke uk diar
Filippo Brunelleschi

**Filippo Brunelleschi**, ütjspreegen: *Bruu'ne'leski*, hial nööm **Filippo di ser Brunellesco di Lippo Lapi** (* 1377 uun Florens; † 15. April 1446 uk diar) wiar een faan dön wichtigst italjeens architekten an biljhauern faan det ääder Renaissance. Sin hoodwerk wiar a bau faan a kopel faan't katedraal faan Florens (*Santa Maria del Fiore*).

## Luke uk diar
1348

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
A Grat Pest kaam auer Euroopa.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren

## Störwen – Sturwen – Stürwen
Klasitsismus

A **Klasitsismus** wiar en tidjrüm uun't konsthistoore tesken 1770 an 1840. Üs at Barok tu aanj ging, san a furmen uun't Rokoko böös ferspelet wurden. Diarjin wul a Klasitsismus weder turag tu a münstern faan't Antike, jüst so üs a Renaissance 300 juar diarföör. Diaram woort detdiar tidj uk **Neo-Klasistsismus** näämd. Uun selskap an politiik kaam a soochter faan't apkleerang ap.

Uun a konst kaam stiilen ap üs Louis-seize, Biedermeier an Empire, uun a moolerei an literatuur at Romantik an uun a musiik at Klasik. Di Klasitsismus täält uun a baukonst üs uniwersel an harmoonisk.

## Bispalen
; Baukonst

Facade of the Panthéon de Paris, 18 July 2009.jpg|*Panthéon*, Pariis
Neues Palais 2.JPG|*Marmorsool*, Potsdam
Petit appartement du roi - Cabinet des jeux (1).jpg|Rüm uun *Sloot Versailles*
Arc Triomphe-1.jpg|Arc de Triomphe, Pariis



; Bilhauerei

Schadow-Prinzessinnen.jpg|*Prensesinen* faan Johann Gottfried Schadow
Bust of Voltaire 02.jpg|Stunbil *[[Voltaire]]* faan Jean-Antoine Houdon
Antonio canova, paride, calco in gesso, 1807-12.jpg|*Paris* faan Antonio Canova



; Moolerei

Johann Heinrich Wilhelm Tischbein - Goethe in der roemischen Campagna.jpg|*Goethe* faan J.H.W. Tischbein
Joseph Anton Koch 005.jpg|*Loonskap mä rinböög* faan J.A. Koch



## Neitidjelk Konst

## Luke uk diar
Polydor Vergil

**Polydor Vergil** (üüb Italjeens: *Polidoro Virgilio*, üüb Latiinsk: *Polydorus Vergilius* of *Virgilius*; * amanbi 1470; † 18. April 1555 uun Urbino) wiar en italjeens humanist, diar en hualew juarhunert uun Ingelun lewet. Hi skreew:
* *Proverbiorum libellus* (1498), en saamling faan latiinsk spreegwurden
* *De inventoribus rerum* (1499), en histoore faan ütjfinjingen an uursprüngen
* *Anglica Historia* (1534), en histoore faan Ingelun