open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kuter

**"Kuter"** (*Fan engelsk: cutter, fan: to cut = skiar*) uur forskeligi Buaten en Skeepen neemt. Di jit sa, aurdat di Fuarsteeven (Ofslüt fan't Önerweeter-Skep bi di Bug) bal āprocht stuun en rocht sjarp töhop laap.Da uur di Rump tö di Meren hen breerer en lapt naa achtern hen laangsem weđer töhop. Boowen dit Weeter giar di Breerhair rocht gau ütenachtler, en diarfan heer en Kuter fuul Plaats en ken ek olter lecht kenteri. Dit es uk di Grün, hurom Feskeriiskeepen fuar't Miist Kuter sen. 


File:Freiheitu.jpg|Siilkuter fan di 1930er Jaaren.
File:Kuttertakelung.PNG|Sails ön en Kuter
File:MKR Kieler Woche.jpg|Siilkutern bi di *Kieler Woche*


## Aarten
### Siilkuters
Siilkuters haa fuar't Miist jen Meest me tau of trii Sails.
#### Üs Krichskutern
Bi forskeligi Mariinen tö Tiren fan di Siilskeepen wiar uk Kutern me Kanoonen diarön. Des wiar da Krichskutern. 
Ja her masi Sails, dat ja üp Faart kum kür, en diarfuar waar masi Liren ön Buurt brükt. 
Di Krichskuters waar fuar Kontrolfaarten, üs Kurier-Skeepen, fuar di Zoll ön somtirs uk üs Kāperskeepen brükt. 
Aurdat ja bluat jen Meest her, kür ja ek muar faar, wan des ön Steken sjoten wiar of di Sails ofbronen wiar. Diarom waar di Kutern bal fuar iinfacheri Āpgaawen iinset, diar ek sa eetfiarelk wiar.

#### Üs Bi- en Sportbuaten
Üp Krichsskeepen wiar aaftinoch Retingsbuaten me ön Buurt, wat em rö kür (8 bit 14 Riimen) of aaftinoch uk siili.
Fan des Buaten es di Sportbuat-Klasi *Mariinikuter* uuren sa üs uk di *"Jugendwanderkutter"*.

### Maskiinen-Kutern
#### Fesk- of Porenkutern
Fesk- of Porenkutern sen litjer (bit ombi 24 Meetern Leengdi) Maskiinenskeepen fuar't Feskin nai bi di Weeterkanten. Wan't förter üt gung skel, da uur Trawlers nomen of Kutern, wat leenger sen üs 24 Meetern. 
Di Noom es uk jir bihölen blefen, aurdat di Forem fan di Rump jit sa ütsjocht üs jerer.
Aurdat dit me Maskiinen jaa lechter faar en faar me san Skep, brükti em Keenteeken. Jir es di Listi fan di Feskerii-Keenteeken ön Dütsklön'.

#### Krichskutern
Krichs-Feskkutern (KFK) wiar ön di Taust Warelkrich Skeepen fan ombi 24 m Leengdi, diar üs Fuarpostenbuaten brükt waar. Hok fan des sen jit üs Angelkuters bi di dütsk Uastseekant ön Faart.

### US Coast Guard Cutter
Di gurtest Kuter üp Wārel sen ön Amerika önerwai en di Liren diarön pasi fuar di Weeterkanten üp (United States Coast Guard). Des Skeepen sen aaftinoch aur 150 Meetern lüng, en ja jit ek bluat „Cutter“ (engl. fuar „Kuter“), ja haa uk jit di Rump-Forem, wat bluat leenger maaket es en da jit förter forbeetert. Siilt uur diar man fuar't Miist ek, en üp Dek sjocht di aaftinoch üt üs Krichskeepen, uk wan di dit ek sen.

Di US Coast Guard neemt bal ark Skep en „Cutter“, man fuar't Miist sen di al üđers becht. Dit kumt diarfan, dat di Coast Guard ön jerer Tiren me Siilkuters bigent es en di Noom sa iin ön di Haurn blef. Üp US-Engelsk jit "Cutter" sa fuul üs Skep fan di Coast Guard, uk wan dit en Isbreeker es en di Rump wes niin Kuter muar wiis ken.

## Luki uk jir
Swetgäärs

**Swetgäärs** (*Poaceae* = *Gramineae*) as en grat plaantenfamile üüb a hialer eerd. Flook plaantenslacher haa en grat bedüüdang üs iidj för a minsken.

## Iindialang
#### Onerfamilin
Anomochlooideae – Aristidoideae – Arundinoideae – Bambusoideae – Chloridoideae – Danthonioideae – Micrairoideae – Oryzoideae – Panicoideae – Pharoideae – Pooideae – Puelioideae

#### Sköölen
At jaft wel amanbi 10.000 slacher üüb a eerd. Wichtag sköölen san:

* Halem (*Ammophila*)
* Heewer (*Avena*)
* Bambusplaanten (*Bambusoidae*)
* Heken (*Bromus*)
* Lampenpotsergäärs (*Cenchrus*)
* Kaatbiard (*Deschampsia*)
* Kwegen (*Elymus*)
* Hönanggäärs, Hingstgäärs (*Holcus*)
* Bere (*Hordeum*)
* Piipgäärs (*Molinia*)
* Swinsbasen (*Nardus*)
* Oongäärs (*Puccinellia*)
* Raid (*Phragmites*)
* Ris (*Oryza*)
* Sokerröör, Sokerraid (*Saccharum*)
* Roog (*Secale*)
* Sorghumhirse (*Sorghum*)
* Kleigäärs (*Spartina* of *Sporobolus*)
* Wiaten (*Triticum*)
* Meis (*Zea*)

## Luke uk diar
* Meelhurn
Gäärs

**Gäärs** as en betiaknang för en hialer rä plaanten uun det order *[[Poales]]*. Gäärs wääkst mä lung, smääl bleeden an fiin bloosen. Hat as en wichtag fuderplaant, fööraal för ki, sjep an hingster. Gäärs suragt mä sin ruter för en fääst suad.

## Slacher
Üs *[[gäärs]]* wurd plaanten uun jodiar 4 familin betiakent:
* Raidgäärs (*Cyperaceae*)
* Rosken (*Juncaceae*)
* Swetgäärs (*Poaceae*)
* *[[Restionaceae]]*


Carex halleriana.jpg|famile *Cyperaceae*
JuncusEffusus.jpg|famile *Juncaceae*
AnthoxanthumAristatum.jpg|famile *Poaceae*
Restio tetraphyllus0.jpg|famile *Restionaceae*



## Luke uk diar
*
Sylt (Föriskep, 1927)

Di **Sylt** wiar di jest Ro-Ro-Föri, diar ön di Föriskepslinie Röm-Söl' faarti.
Jü waar ön't Jaar 1966 fan di *Rømø-Sylt-Færgeri A/S*, diar en Diil fan di Lindinger Reederii Holding A/S ön Rødovre, Deenemark wiar, koopet.

## Histoorii
### Di jest 28 Jaaren - Fan di Weser aur Hamborig naa di deensk Uastsee
#### Muar Gasten, di Krich, en diareeđer
Dit Skep waar 1927 ön Bremen üs Dampskep "SS Oldenburg" becht en fuar di Weserfähre GmbH, Oldenburg ön di Föriskepslinie Bremerhaven-Blexen iinset. Dit jest Ombechning wiar al 1935, aurdat aliweegen muar Pasajiiri kām. 
Ön di 18. September 1944 waar di *Oldenburg* fan Brandbomben raaket en bruan üt. Ek jerer üs ön di Februwaari 1946 kür jü weđer faar, man diar wiar ek inoch Köölen. Dit Skep lair bit hentö di Juuli 1946 üp Stair. 

#### Hamborig
Eeđer 31 Jaaren waar di SS Oldenburg 1958 naa Hamborig (*Sund-Reederii*) forkoopet. Di nii Reederii braacht dit Skep hentö di Sietas-Werev (Tö des Tir Wilhelm Holst) hur dit üp Dieselmaskiinen ombecht waar (Da wiar jü di MS Oldenburg uuren).
1959 waar di Föri naa Deenemark forchartert, hentö di (*Scandinavian Transit Line*), Kastrup, wat twesken Kastrup en Malmø en Föriskepslinie her. Di Föri waar üp di Noom "Kastrup" omdöpt. Ön di 8. August 1959 waar dit Skep naa Kastrup omregistiaret en fan di 21. ön üp Wai stjüürt.

#### Ön makelk Deenemark
Ön di 1. Januwaari 1960 heer di Kastruper Reederii di wesen "Oldenburg" da koopet.
Eeđer knap trii Jaaren waar di "MS Kastrup" ön di 29.12.1962 hentö di "Interessenskabet" fan Høng ön Deenemark forkoopet. Fan di 7. Januwaari 1964  bit Juuni 1964 ön faarti jü twesken Kastrup en Trælleborg.
Ön di Januwaari fan 1965 waar di Föri jit jens forchartert. Di G-H Linjen ön Höganäs her höör bit hentö di 26. Juuli ön di Gang. Jü faarti twesken Höganäs - Gilleleje.
Sa giar dit jaa ek aliweegen förter. "Üüs" Foranering bigent ön di 27. Juuli fan't Jaar 1965.

### Lindinger Færgeri A/S, di MS Sylt
Di Reederii Lindinger her 1963 me en Föriskepslinie twesken Röm en Söl' bigent. Bal' waar da klaar, dat di Pasajiirföriskeepen ek leengti, en uk di MS Anø, en ual Diirter-Transportskep maaketi Fortröt, aurdat di Autos fan di Bakbuurd-Sir āpköör skul.
En RoRo-Skep skul da hol koopet uur, man eeđer knap 15 Muunen her di Linie jaa jit ek olterfuul Jil fortiinet.
Da kür di MS Kastrup üs en 38 Jaaren ual Skep me Maskiinen fan bluat 6 Jaaren jüst sa pasi.

Di Föri waar bi di Helsingør Skibsværft ön Helsingør döörluket en āplair (September 1965).
Ön di November 1966 waar jü fan di *Lindinger Holding A/S* ön Rødovre, Deenemark koopet, üp höör nii Noom "Sylt" omdöpt en fan di 25. November ön wiar jü bal tiin Jaaren twesken Röm en Söl' önerwai.
1972 waar di Föri jit jens ombecht en modernisiaret.

### Gur Raisi, MS Sylt!
Ön di Juuli 1976 waar di "Sylt" naa Panama forkoopet. Diar wiar jü jit 15 Jaaren ön di Gang, en 1991 waar jü me 64 Jaaren üt dit Register streeken.

## Futnooten
Rømø (Föriskep, 1967)

Di **Rømø** wiar dit jest nii Skep fuar di Föriskepslinie Röm-Söl'. Di Linie wiar sent 1963 ön di Gang, en sent 1964 kür jü uk Autos transportiari. 
Em wiar man mal knap me Plaats fuar di Wainer:
* Di *[[Anø (Föriskep,1963)|Anø]]* wiar en Skep fuar Diirter, hur di 25 Autos fan di Bakbuurd-Sir üp Dek köör maast.
* Di *[[Sylt (Föriskep, 1927)|Sylt]]*, diar sent November 1966 faarti, kür 28 Autos me fo.
Di Autos waar man aliweegen muar, en da maast di *Rømø-Sylt-Færgeri A/S* reagiari. Di *Rømø* waar bistelt en becht.
Tö Jööl 1967 waar jü ön Faart braacht.Di *Anø* fing üđer Āpgaawen, en di Reederii kür da me di tau Ro-Ro-Skeepen 61 Autos faar.
Bal wiar uk des tö litj uuren, en di *Sylt*  wiar jaa uk al ialer. Sa waar 1970 di *[[Westerland (Skep)|Westerland]]*, en Föriskep, wat al 55 Autos me fo kür, becht en iinset. 1974 waar di *Vikingland*, jit gurter en wes uk jüür becht.
Da kür di Reederii metjens me tau Skeepen ombi 110 Autos faar, en di Komfort fuar di Pasajiiri wiar uk beeter üs em dit jerer her. Da wiar di Rømø aur en waar forkoopet.

Sent 2018 ken dit Skep ek muar fünen uur.

### En Taacht aur di Niibechningen
Em ken man uk sii, dat di Skeepen fan di Rømø ön al weegi, wat Lindinger fuarher: En wertigi Alternatiiwi tö di Autotoch önber. Ön di Skeepen wiar masi Taachten omset (fuaral bi di Westerland), wat tö Tiren fan di Damplokomotiiwen üs Rewolutsjoonen önsen uur kür. Fuar't Oog wiar aliweegen uk wat diarbi.
Sa tört em höm uk ek wuneri, dat di tau leest Föriskeepen biiring aur 30 Jaaren ön di Linie faar kür en jit önerwai sen.

## Luki uk jir
*En jit en Sir me en faini Skelt diarbi.
Oongäärs

**Oongäärs** (*Puccinellia*) het plaantenslacher faan det famile swetgäärs (*Poaceae*), diar üüb't oon waaks.

## Slacher uun [[Euroopa]]
* *Puccinellia capillaris* (Lilj.) Jansen)
* *Puccinellia distans* (Jacq.) Parl.
* *Puccinellia fasciculata* (Torr.) E.P. Bicknell)
* *Puccinellia limosa* (Schur) Holmb.
* Echt oongäärs (*Puccinellia maritima* (Huds.) Parl.
* *Puccinellia peisonis* (Beck) Jávorka
* *Puccinellia rupestris* (With.) Fernald & Weath.

## Luke uk diar
Raid

**Raid** (*Phragmites*) het plaantenslacher uun det famile Swetgäärs (*Poaceae*).

## Slacher
* *Phragmites karka*
* Raid (slach) (*Phragmites australis*)

## Ferwisang efter bütjen
Foolsüren

**Foolsüren** as en witamiin an woort miast üs **vitamin B<sub>9</sub>** betiakent.

## Hanelsnöömer
; Monopreparaat
Andreafol (CH), DreisaFol (D), Drossafol (CH), Fertifol (CH), Folarell (D), Folcur (D), Folgamma mono (D), Folsan (D), Folverlan (D), Folvite (CH), Gravi-Fol (D), Lafol (D), RubieFol (D) 
; Kombipreparaat
Aktiferrin- F (CH), BabyFORTE FolsäurePlus (D), Duofer-Fol (CH), Eryfer comp. (D), Femibion (D), Fero-Folic (CH), Ferro-Folgamma (D), Ferro-Folsan (D), Ferro Sanol comp./ gyn (D), Folgamma (D), Folicombin (D), Gyno-Tardyferon (CH), Hämatopan F (D), Kendural Fol (D), Maltofer-Fol (CH), Plastulen Duo (D), Tardyferon-Fol (D), Folsäure prenatal - Nr. 1 (D), Vitaverlan (D)

## Luke uk diar

## Futnuuten
Liikenskep

En Liikenskep es sawat üs en Liikenwain, bluat fuar di See. Masi Liren wel ek üp Lön' bigreewen uur, wan ja stürewen sen, di maat forbronen uur, en jaar Eesken skel iin ön di Nuurđsee kum.
Fuar sok Liren uur Liik üp See önböören. Hat jeft Reederiien, dānen en Skep haa, hur di Eesken me wechfaart uur. Des es da en Liikenskep, en üp Söl' es dit di *Ekke Nekkepen*.

## Luki uk jir
Di Reederii fan tau Liikenskeepen ön't Nat
Fassmer FPB 28

En Tolskep uur brükt fuar üp di Grensen üptöpasi, en dat nemmen Kraam naa Dütsklön' bringt, wat diar ek hen skel. Dit ken Droogen wiis of uk Waapen en forskelig üđer Kraam.
Fuar hok Saaken skel uk Tol bitaalet uur wan di mebraacht uur, en da skel di Tol-Amtslir hol kasiari.
Zoll es en dütsk Uurt, fuar Söl'ring kür em bal beeter dit deensk Uurt "Skat" binüti, wat diar fuar't Miist fuar Stjüüren nomen uur. "Tol" sair Maike Ossenbrüggen man uk, da skul dit noch pasi.

Di *Kniepsand* liit ön Hörnem. Jü es altert me 5-7 Man biset, en tö di Tiinststair jert uk en Pick-Up, hur di Liren me köör ken.

## Törstig
Di Tanks ken 11.000 Liter Skepsdiesel me langs fö. Diarme faart san Skep da 540 Seemiilen, dit sen ombi 1.000 km.

## Di Skeepen fan di Seerie

## Luki uk jir
* En Birocht aur di Tolskeepen sent 1950.

* Di Lir fan di ''Kniepsand'' luki uk eeđer Saligen.

## Futnooten
Rømø (Eilun)

**Röm** (däänsk: Rømø, Sölring: Rem) as en däänsk waaseilun uun't nuurden faan Sal an en sarkspal uun't Tønder Komuun.

## Bilen

13-09-29-nordfriesisches-wattenmeer-RalfR-06.jpg|Röm


## Futnuuten


## Luke uk diar
Pangram

En **pangram** as en sats, huar aal a buksteewen faan en alfabeet uun föörkem. Hi woort brükt, am en skraftoort tu ferklaarin, so üs uun det kasje rochts boowen. Man uk am det skriiwen üüb en tastatuur tu ööwin, wurd sok satsen brükt. 

## Bispalen

### Huuchsjiisk
Victor jagt zwölf Boxkämpfer quer über den großen Sylter Deich.

### Ingelsk
The quick brown fox jumps over the lazy dog.

## Wäädstridj
2013 hää det Nordfriisk Instituut det Tams Jörgensen-prisapgoow auer di best sats uun en fresk spriakwiis ütjlööwet. Üüb a iarst trii plaatsen kaam:
# Wat schük blä fögler uun jip moder? (fering)
# Drôvige kij âlje op útfanhûzersbêd yn Swichum. (waastfresk)
# Gau puid åte üülje foomne bai e schörkewäi. (frasch)

## Kwelen


## Luke uk diar

* Anagram
* Palindroom
Meis (slach)

**Meis** (*Zea mays*) as en plaantenslach uun det famile swetgäärs (*Poaceae*), an kaam tuiarst uun Meksiko föör.

## Onerslacher (ssp.)
* ssp. *huehuetenangensis*
* ssp. *mexicana*
* ssp. *parviglumis*
* ssp. *mays*, di kultuur-meis. 

## Bedüüdang
Faan bedüüdang för a büürerei as di onerslach *Zea mays* ssp. *mays*. Det kurn woort brükt üs iidj, üs fuderplaant an uk, am bio-sprit tu maagin.




## Wäärdaghaid

Di braanwäärs as 1377 kJ üüb 100 g faan a früchten.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Meis

**Meis** (*Zea*) as en plaant, huar uk di slach *[[Zea mays]]* ssp. *mays* tu hiart.

## Slacher
* *[[Zea diploperennis]]*
* *[[Zea perennis]]*
* *[[Zea luxurians]]*
* *[[Zea nicaraguensis]]*
* Meis (slach) (*Zea mays*)
** ssp. *huehuetenangensis*
** ssp. *mexicana*
** ssp. *parviglumis*
** ssp. *mays*, di kultuur-meis. 

## Luke uk diar

## Futnuuten
Brar C. Roeloffs

**Brar Cornelius Roeloffs** kām ön di 14. Oktoober 1928 ön Süđerjen/Föör tö  Wārel en storev di 22. Marts 2013.

### Bruarwening
Sin Bruarwening wiar di Buererii, diar hi ön di Hofstair fan sin Faađer bit 1955 eeđergingen es. Hi studiareti da Agrārweetenskep en kür diareeđer bal wichtige Kontoorsaarberen bi't Bundslön' aurnem. Sa waar hi Ministeriālreer fuar Agrarstruktuur iin ön't Kiiler Buereriiministeerium. Fuar en Jaar wiar hi uk jit Referent bi't Bunds-Buereriiministeerium.
Fan dit Jaar 1990 ön holp hi ön di nii Bundslönen en bech di Buererii diar nii āp, wat fuar't Miist hiilendal nii Struktuuren nöörig her. Uk di Kontoorsbirik iin ön di Ministeerien kür sin Help gur brük, dat ja beeter me di Foraneringen klaarkum kür. Diarom giar Roeloffs 1990 naa Mecklenburg-Vorpommern en waar Staatssekreteer iin ön't Schweriner Buereriiministeerium. Diar kām ön di fjuur Jaaren, diar hi diar wiar, masi bi üt, en Brar C. Roeloffs fing 1998 dit Bundsfortiinstkrüts fan di jest Klasi ön't Bjen.

### Aarber fuar Dokumentatsjoon en Archiif
Brar "Botje" Roeloffs her al jer en Saamling aur di Histoorii fan di Buererii en Menskhair üp Föör bigent. Bi forskeligi Stiftingen wiar hi Meföligster en uk Reersman fan't Fak. Bi't Nordfriisk Instituut wiar iin ön di Foriinings-Biraat (1996 - 2012).

Hi braacht masi Dokumenti aur di Buererii üp Föör hentö't Archiif fan't Instituut, en 1996 taacht hi höm en "Hofstairen-Archiif" üt. Des Taacht kām sa gur ön, dat dit Instituut en Projekt aur't hiili Lön' Sleeswig-Holstiin bigenti: „Wegweiser zu den Quellen der Landwirtschaftsgeschichte Schleswig-Holsteins“.
Roeloffs wiar Iarenmeföligster fan't Nordfriisk Instituut.

### Boker en Skreften
Brar C. Roeloffs heer uk bi Bokern meholpen, we'er hi di ek salev skref, sa üs:
*  *Nordfriesische Quellen und Studien, Band 8: Vom Schiffsjungen zum Kapitän: Lebenserinnerungen eines Föhrer Seefahrers* Uwe E. Johannsen (Ütdönen), Ingke O. Ketels (Ütdönen), Brar C. Roeloffs (Ütdönen), Ferring Stiftung in Alkersum auf Föhr (Ütdönen), Ernst J. Ketels-Harken (Autor) 
*  *Bauern, Seefahrer und Auswanderer von der Insel Föhr / Geschlechterreihen St. Laurentii-Föhr, TEIL IV/4 (Nordfriesische Quellen und Studien, Band 6*), skrewen fan Brar C. Roeloffs 
* *Föhrer Grönlandfahrer*, skrewen fan Broder Riewerts en Brar C. Roeloffs (1996)
*  *Von der Seefahrt zur Landwirtschaft: Ein Beitrag zur Geschichte der Insel Föhr*, skrewen fan Brar C Roeloffs (1985) 
*  *Westerlandföhr und Amrum im 18. Jahrhundert. Eine regionalspezifische Studie aufgrund der Volkszählungen 1769 und 1787 in St. Laurentii und St. Clemens*, skrewen fan Brar C Roeloffs en Knud Wilke
* *Nachkommen von Christian Diederich Roeloffs (1801 - 1885) Sonderbeilage zu: Von der Seefahrt zur Landwirtschaft* fan von Brar C. Roeloffs (1985) 

... en jit muar.

### Luki uk jir
* Presibiskiir fan't Nordfriisk Instituut
* Brar C. Roeloffs bi Amazon
Lindinger

Wat meenst Dü?
* Asger Juul Linding Lindinger, deensk Reeder en Koopman
* Föriskepslinie Röm-Söl', grünet fan Lindinger?
Hirse

**Hirs(e)** as di nööm faan en hialer rä slacher kurn. Jo hiar tu det plaantenfamile swetgäärs (*Poaceae*). Det wurd komt faan't ualgermaans *hirsa*, *hirsi* of *hirso* uf an ment so föl üs iidj. Al föör 8000 juar as diar bruad faan maaget wurden.

## Sköölen an Slacher
; Sorghum:
**[[Sorghum]]*  
*: S. bicolor (Milo, Sokerhirse)
*: S. × drummondii (Sudaangäärs)
; Millethirsen:
**[[Brachiaria]]*
*: B. deflexa
*: B. ramosa
**[[Coix]]*
*: C. lacryma-jobi 
**[[Digitaria]]*
*: D. exilis (witj fonio)
*: D. iburua (suart fonio)
*: D. compacta
*: D. cruciata
*: D. sanguinalis
**[[Echinochloa]]* 
*: E. frumentacea (Jaapanhirse)
*: E. esculenta
*: E. crus-galli
*: E. stagnina 
*: E. colona
*: E. pyramidalis (Antiloopengäärs)
**[[Eleusine]]*
*: E. coracana (Fangerhirse)
**[[Eragrostis]]*
*: E. tef (Teff)
*: E. pilosa
**[[Panicum]]* (*Hirse*)
*: P. miliaceum
*: P. hirticaule = P. sonorum
*: P. sumatrense
*: P. virgatum
*: P. turgidum, P. laetum, P. anabaptistum
*: P. decompositum
**[[Paspalum]]*  
*: P. scrobiculatum
**[[Pennisetum]]*  
*: P. glaucum (Parlhirse)
**[[Setaria]]* 
*: S. italica
*: S. sphacelata, S. pumila, S. verticillata, S. finita, S. parviflora
**[[Urochloa]]*
*: U. panicoides
*: U. mosambicensis, U. trichopus, U. brizantha = Brachiaria brizantha

## Luke uk diar
Bundsfortiinstkrüts

Dit **Bundsfortiinstkrüts** es di amtelk *Verdienstorden der Bundesrepublik Deutschland*, Hat es deling di iinsigsti Orden, diar em ön Dütsklön' jit fo ken. En Fortiinstkrüts skel Liren fo, dir ur di Maten fuul fur di Menskhair ön Dütsklön' dönen haa, fuar't Miist ön Politik, Weetenskep, Selskep of Kultuur.

## Aarten

## Nuurđfriisen me Bundsfortiinstkrüts

## Luki uk diar

* :de:Wikipedia:WikiProjekt_Bundesverdienstkreuz (Dütsk)
* Fortiinstorden fan't Lön Sleeswig-Holstiin
* Dannebrogorden
* Hans-Momsen-Pris
Fortiinstorden fan't Lön Sleeswig-Holstiin

Di **Fortiinstorden fan't Lön Sleeswig-Holstiin** es di hoogsti Ütteekning fan Sleeswig-Holstiin. Ön't Jaar 2008 waar di nii maket; fuarof her em en *Sleeswig-Holstiin-Medalje*.

## Nuurđfriisen me di Sleeswig-Holstiin-Medalje

## Nuurđfriisen me di nii Fortiinstorden

## Luki uk diar
* Bundsfortiinstkrüts
* Dannebrogorden
* Hans-Momsen-Pris
Bambusplaanten

**Bambusplaanten** (*Bambusoideae*) san en onerfamile faan't swetgäärs (*Poaceae*). Diar jaft at auer 1500 slacher faan.

## Slacher
Jo slacher kön uun 2 triibus iindiald wurd:
* Bambus (*Bambuseae*): Jo kön flook meetern huuch wurd an ferholte. Amanbi 1500 slacher.
* *Olyreae*: Jo waaks üs gäärs an wurd knaap ans huuger üs ään meeter. Amanbi 130 slacher.

## Luke uk diar
Bambus

**Bambus** (Bambuseae) het en hialer rä plaanten faan det famile swetgäärs (*Poaceae*). Jo waaks slaank an kön aal hög meetern huuch wurd an ferholte. Daalang käänt'am 1.447 slacher. At jaft oober uk bambusplaanten faan en öödern triibus, diar ei ferholte.

## Föörkemen
Bambus wääkst uun Aasien, Nuurd- an Süüdameerikoo an uk uun Afrikoo an Austraalien. 500 slacher waaks alian uun Sjiina. A miasten brük det kliima faan a troopen, man uk huuch uun a berger faan a Anden an faan't Himalaja kem jo föör. Bambus wääkst fiks gau, enkelt slacher ään meeter di dai. Man holten hard wurd jo iarst efter juaren.

## Nat
Bambus woort fööraal brükt üs baumateriool an üs braanholt. Jong sprööd woort uk eden, an bambuskurn liket heewer an koon för bruad brükt wurd.

## Bilen

Bambus_Baugeruest.jpg|En hüs woort mä bambus iinrüst
PICT0079_bambus-i-blomst_13apr2007_1200-81.jpg|Bambuskurn
TakenokoBambooSprouts.jpg|Jong sprööd


## Luke uk diar
Hans-Momsen-Pris/sö

Di **Hans-Momsen-Pris** uur fan di Krais Nuurđfriislön sent 1986 jens ön't Jaar ütdönen. Di Pris es fuar Mensken taacht, diar aur di Maaten fuul fuar di Kultuur ön di Krais dönen haa.
Hi jit tö Iaren fan di Buer en Matemātiker Hans Momsen eeđer des.

## Prisdreegern
* 1986 - Dr. Albert Bantelmann, Schleswig (*08.01.1911 ön Hamborig, †18.09.1999)
* 1987 - Christine Altstädt, b. Lützen, E Hoorne (*19.02.1918 ön e Hoorne, †20.11.1989)
* 1988 - Dr. Frederik Paulsen, Aalkersem (*31.07.1909 ön Daagibel †03.06.1997)
* 1989 - Johannes Petersen, E Hoolme (*17.10.1909 ön Ockholm †02.02.1992 )
* 1990 - Karl Michelson, Friedrichstääd (*1921 ön Friedrichstat)
* 1991 - Konrad Bendsen, Naibel (*02.12.1910 ön Risem †11.03.1994)
* 1992 - Albert Panten, Naibel (* 1945 ön Soholm)
* 1993 - Hans-Hermann Petersen, Huuchviöl (*1920 ön Hoogviöl)
* 1994 - (niin Pris)
* 1995 - Marie Tångeberg, Efkebel (*1924 ön di Marienkoog)
* 1995 - Friedrich Johannsen, Tating (*26.06.1915 ön Süderholz †30.10.2001)
* 1996 - Jakob Tholund, A Wik (*1928 ön Gooting)
* 1997 - Brar Volkert Riewerts, Hüsem (*30.09.1914 ön Loonham †08.04.2002 ön Mildstedt)
* 1998 - Christine (Christel) Johannsen, Galmsbel (*1934 ön Naibel)
* 1999 - Mathilde (Tilla) Lorenzen, Löwenstedt (*1943, †2004)
* 2000 - Hedwig Schröder, Hüsem (*19.03.1920 uun Wacken (Krs. RD-ECK) †07.07.2010 ön Hüsem)
* 2001 - Gerd Kühnast, Breeklem (*1936 ön Hatsteetermērsk)
* 2002 - Claus Heitmann, St. Peter-Ording (*1939 ön Tāting)
* 2003 - Hans Ahrenstorf, Hüsem (*1918 ön Hüsem)
* 2004 - Georg Quedens, Noorsaarep (*1934 ön Nuurđtērp)
* 2005 - Reimer Kay Holander, Bräist (*1925 ön Berlin, †2013 ön Bräist)
* 2006 - Rolf Appelles, Wobenbel (*1938 uun Hatsteet)
* 2007 - Sönnich Volquardsen, Tetenbel (*1941 ön Naibel)
* 2008 - Dragseth Duo, Witzwort
* 2009 - Hans-Werner Paulsen, Fāritoft
* 2010 - Dr. Christian Martin Sörensen, Mildsteed
* 2011 - Gisela Sobezco an Gisela Terheggen, Hüsem
* 2012 - Christian Sönksen, e Hoorne
* 2013 - Walter Fiedler, Bräist (*1924)
* 2014 - Prof. Nils Århammar, Bräist (*1931)
* 2015 - Prof. Dr. Karl Ernst Laage, Hüsem (*1920)
* 2016 - Dieter Staacken, Garding (*1935 ön Oldenswort)
* 2017 - niin Pris
* 2018 - Arno Bammé (*28. Mei 1944 uun Šumperk/Mährisch Schönberg) en Ulf Bästlein (*1959 uun Flensborig)

## Luki uk diar
* Hans Momsen
* Hans-Momsen-Pris fan di Krais Nuurđfriislön

* Fortiinstorden fan't Lön Sleeswig-Holstiin
* Bundsfortiinstkrüts
* Danebrog-Orden
Restionaceae

**Restionaceae** san en famile faan gäärsplaanten. Jo like a rosken an waaks üüb a süüdelk eerdheleft.

## Slacher
At jaft wel 400 bit 500 slacher uun jodiar sköölen:

## Luke uk diar
Rosken

**Rosken** (*Juncus*) san en skööl faan amanbi 300 plaantenslacher un det roskenfamile (*Juncaceae*). Uun Nuurdfresklun ment am miast di slach *[[Juncus maritimus]]*.

## Nat
Rosken wurd hal brükt, am diar kurwer, skur of maten faan tu flechten.

## Luke uk diar
Rosken (famile)

**Rosken** (*Juncaceae*) san en plaantenfamile uun det kategorii *[[Poales]]*.

## Slacher
At jaft amanbi 430 slacher.

* *[[Distichia]]* Nees & Meyen: 5 slacher uun Süüd-Ameerikoo
* "Echt" Rosken (*Juncus* L.): amanbi 300 slacher
* Haaspuaten (*Luzula* DC.): amanbi 115 slacher
* *[[Marsippospermum]]* Desv.: 4 slacher üüb a süüdelk eerdheleft
* *[[Patosia]]* : 1 slach uun Chiile an Argentiinien: *[[Patosia clandestina]]* (Phil.) Buchenau
* *[[Oxychloe]]* Philippi: 5 slacher uun a Anden
* *[[Rostkovia]]* Desv.: 2 slacher üüb a süüdelk eerdheleft

## Luke uk diar
Sokerröör

**Sokerröör** of uk **sokerraid** (*Saccharum officinarum*) as en plaant uun det famile swetgäärs (*Poaceae*). Hat as det wichtagst plaant üüb a eerd, wat soker (*Saccharose*) leewert. Hat woort oober uk brükt för bio-sprit an för rum.

## Bedüüdang
Sokerröör wääkst uun a troopen an subtroopen an leewert amanbi 70% faan a soker üüb a eerd. Uun a juaren 2005 an 2010 as so föl soker wonen wurden (uun t):
* Brasiilien (422 957 // 717.462)
* Indien (237.088 // 292.300)
* Sjiina (87.578 // 111.454)
* Thailun (49.586 // 68.808)
* Meksiko (51.646 // 50.422)
* Pakistan (47.244 // 49.373)

Röörsoker as aal wat bilager üs rööwensoker an woort diaram uk muar an muar uun Euroopa brükt.

## Kwelen


## Luke uk diar
Sokerröör (skööl)

**Sokerröör** of **sokerraid** (*Saccharum*) as di nööm faan en hialer rä plaantenslacher uun det famile *[[Poaceae]]*. Faan grat bedüüdang för a büürerei as di slach *[[Saccharum officinarum]]*.

## Luke uk diar
Haaspuaten

**Haaspuaten** (*Luzula*) san en skööl faan 115 slacher uun det plaantenfamile *[[Juncaceae]]*. Miast ment am uun Nuurdfresklun di slach *[[Luzula campestris]]*.

## Luke uk diar
Haaspuat

At **Haaspuat** (*Luzula campestris*) of uk **Haasbruad** as en plaantenslach uun det roskenfamile *[[Juncaceae]]*. 

## Luke uk diar
FAO

At **Organisatsioon för Iidj an Büürerei**, (efter't ingelsk **Food and Agriculture Organization of the United Nations**), **FAO** as en iinrachtang faan a UNO an sat uun Room.

Hat skal diarför surge, dat a minsken üüb a eerd nooch an sünj iidj fu.

## Föörstant

## Luke uk diar
Raidgäärs

**Raidgäärs** (*Cyperaceae*) as en plaantenfamile uun det kategorii *[[Poales]]* mä amanbi 5500 slacher. Jong plaanten san **Häänen**,  **Heenen**.

## Sköölen uun Madel[[euroopa]]
* *Blysmus*
* *Bolboschoenus*
* Botgäärs (*Carex*)
* *Cladium*
* Zypergäärs (*Cyperus*)
* *Eleocharis*
* Olgäärs (*Eriophorum*)
* Swinsbasen (*Isolepis*)
* *Kobresia*
* *Rhynchospora*
* *Schoenus*
* Bobeln (*Schoenoplectus*)
* *Scirpus*
* *Trichophorum*

## Luke uk diar
Swinsbasen

Wat menst dü?
* A basen faan en swin
* Swinsbasen (Nardus), plaanten
* Swinsbasen (Isolepis), plaanten
Kliima

At **kliima** beskraft det weder, so üs det uun't madel auer flook juaren uflääpt.

## Kliimadooten
* Laachtmengde
* Temperatuur faan loft an weeder
* Mengde faan rin of snä, sjokde faan is
* Mengde faan focht uun a loft
* Loftdruk
* Winj (wai an faard)

Ütj jodiar dooten wurd kliimaregiuunen (üüb det koord rochts) bestemet.

## Luke uk diar
* Istidj
* Globaal apwarmin
* Wladimir Köppen
Botgäärs

**Botgäärs** (*Carex*) as en skööl faan amanbi 2.000 plaantenslacher un det famile faan't Raidgäärs (*Cyperaceae*). Hat wääkst miast uun kuul of miatag kliima.

## Onersköölen
* Carex subg. Carex – 1450 slacher, weltwidj
* Carex subg. Psyllophora (uk: "Primocarex") – 70 slacher
* Carex subg. Vignea – 350 slacher, weltwidj
* Carex subg. Vigneastra (uk: "Indocarex") – 100 slacher, Aasien

## Enkelt slacher
..

## Luke uk diar
Olgäärs

**Olgäärs** (*Eriophorum*) as en skööl faan 18 plaantenslacher uun det famile faan't Raidgäärs (*Cyperaceae*). Jo waaks fööraal uun muuren.

## Slacher
E. angustifolium – E. brachyantherum – E. callitrix – E. chamissonis – E. gracile – E. humile – E. latifolium – E. scabriculme – E. scheuchzeri – E. tenellum – E. tolmatchevii – E. transiens – E. vaginatum – E. virginicum – E. viridicarinatum

## Bilen

Image:Eangustifolium.jpg|Smäälbleeden Olgäärs (*Eriophorum angustifolium*)
Image:Eriophorum latifolium1.jpg|Briadbleeden Olgäärs (*Eriophorum latifolium*)
Image:Wollgras Dosenmoor cropped.jpg|*Eriophorum vaginatum*


## Luke uk diar
Swinsbasen (Isolepis)

**Swinsbasen** (*Isolepis*) san en skööl faan plaantenslacher uun det famile Raidgäärs (*Cyperaceae*).

## Slacher
I. alpina – I. angelica – I. antarctica – I. aucklandica – I. australiensis – I. basilaris – I. beccarii – I. bicolor – I. brevicaulis – I. bulbifera – I. caligenis – I. carinata – I. cernua – I. congrua – I. costata – I. crassiuscula – I. cyperoides – I. diabolica – I. digitata – I. distigmatosa – I. expallescens – I. fluitans – I. gaudichaudiana – I. graminoides – I. habra – I. hookeriana – I. humbertii – I. humillima – I. hystrix – I. inconspicua – I. inundata – I. inyangensis – I. karroica – I. keniaensis – I. kilimanjarica – I. leptostachya – I. levynsiana – I. ludwigii – I. montivaga – I. moseleyana – I. namaquana – I. natans – I. nigricans – I. oldfieldiana – I. omissa – I. pellocolea – I. pottsii – I. praetextata – I. producta – I. prolifera – I. pseudosetacea – I. pusilla – I. ranko – I. reticularis – I. rubicunda – I. ruwenzoriensis – I. sepulcralis – I. setacea – I. sororia – I. stellata – I. striata – I. subtilissima – I. sulcata – I. tasmanica – I. tenuissima – I. trachysperma – I. varians – I. venustula – I. victoriensis – I. wakefieldiana

## Luke uk diar
Olruus

At **Olruus** of uk **Smäälbleeden Olgäärs** (*Eriophorum angustifolium*) as en plaant uun det famile faan't Raidgäärs (*Cyperaceae*). Hat hiart tu't Olgäärs an wääkst uun muuren.

## Luke uk diar

*
Swinsbas (Isolepis)

At **swinsbas** (*Isolepis setacea*) as en plaantenslach uun det famile raidgäärs (*Cyperaceae*).

## Luke uk diar
Swinsbasen (Nardus)

**Swinsbasen** (*Nardus*) san en plaantenskööl uun't famile Swetgäärs (*Poaceae*). Diar jaft'at man ään slach faan: *[[Nardus stricta]]*.

## Luke uk diar
Swinsbas (Nardus)

At **swinsbas** (*Nardus stricta*) as en plaantenslach faan det skööl *Nardus* uun't famile swetgäärs (*Poaceae*).

## Luke uk diar

*
Boberrosken

**Boberrosken** (*Typhaceae* an *Sparganiaceae*) san en plaantenfamile uun't order *[[Poales]]*.

## Slacher
* *Sparganium*
*: S. americanum – S. androcladum – S. angustifolium – S. confertum – S. emersum – S. erectum – S. eurycarpum – S. fallax – S. fluctuans – S. glomeratum – S. gramineum – S. hyperboreum – S. japonicum – S. kawakamii – S. limosum – S. natans – S. probatovae – S. rothertii – S. simplex – S. stenophyllum – S. stoloniferum – S. subglobosum – S. yunnanense
: Skeeger (*Sparganium erectum*) 

* *Typha*
*: T. albida – T. alekseevii – T. androssovii – T. angustifolia – T. austro-orientalis – T. azerbaijanensis – T. biarmica – T. capensis – T. caspica – T. changbaiensis – T. davidiana – T. domingensis – T. elephantina – T. ephemeroida – T. grossheimii – T. incana – T. joannis – T. kalatensis – T. kamelinii – T. komarovii – T. kozlovii – T. krasnovae – T. latifolia – T. laxmannii – T. linnaei – T. lugdunensis – T. minima – T. orientalis – T. pallida – T. paludosa – T. przewalskii – T. schimperi – T. shuttleworthii – T. sinantropica – T. sistanica – T. subulata – T. tichomirovii – T. turcomanica – T. tzvelevii – T. valentinii – T. varsobica
: Lonten (*Typha latifolia*)

## Luke uk diar

* Bobeln
Skeeger

A **Skeeger** (*Sparganium erectum*) as en plaantenslach uun det famile faan a Boberrosken (*Typhaceae*).

## Luke uk diar

*
Lonten

**Lont(en)** (*Typha latifolia*) san plaanten uun det famile faan a boberrosken (*Typhaceae*). 

## Luke uk diar

*
Bobeln

**Bobeln** (*Schoenoplectus*), uk **[[boberrosken]]**(?) san en skööl plaanten uun det famile raidgäärs (*Cyperaceae*).

## Slacher
At jaft wel amanbi 60 slacher. Uun Euroopa kem föör:
* *[[Schoenoplectus lacustris]]* (L.) Palla
* *[[Schoenoplectus tabernaemontani]]* (C.C. Gmel) Palla
* *Schoenoplectus litoralis* (Schrad.) Palla
* *Schoenoplectus mucronatus* (L.) Palla
* *Schoenoplectus pungens* (Vahl) Palla
* *Schoenoplectus triqueter* (L.) Palla
* *Schoenoplectus supinus* (L.) Palla
* *Schoenoplectus* × *carinatus* (Sm.) Palla (Krüsang faan *S. lacustris* an *S. triqueter*)
* *Schoenoplectus* × *kuekenthalianus* (Junge) D.H. Kent  (Krüsang faan *S. tabernaemontani* an *S. triqueter*)
* *Schoenoplectus juncoides* (Roxb.) Palla (Syn.: *Scirpus juncoides* Roxb.; *Scoenoplectiella juncoides* (Roxb.) Lye), as uun Portugal iinslebet wurden.

## Luke uk diar
Dünemheken

**Dünemheken** (*Bromus thominei* of uk *Bromus hordeaceus* subsp. *thominei*) san plaanten uun det famile Swetgäärs (*Poaceae*).

## Luke uk diar
* 
*
Heken

**Heken** (*Bromus*) san en skööl faan plaanten uun det famile Swetgäärs (*Poaceae*). Jo kem üüb a hialer eerd föör.

## Slacher
At jaft wel amanbi 100 slacher, 25 uun Euroopa.
* Dünemheken

## Kwelen


## Luke uk diar
Kaatbiard

**Kaatbiard** (*Deschampsia*) het en hialer rä plaantenslacher uun det famile swetgäärs (*Poaceae*). Jo waaks trinj am a hialer eerd.

## Luke uk diar
Wiasem

**Wiasem** (*Deschampsia cespitosa*) as en plaantenslach uun det famile swetgäärs (*Poaceae*) an hiart tu a kaatbiarder.

## Onerslacher
Efter GRIN:
* *Deschampsia cespitosa* subsp. *alpina*
* *Deschampsia cespitosa* subsp. *beringensis*
* *Deschampsia cespitosa* subsp. *borealis*
* *Deschampsia cespitosa* subsp. *brevifolia*
* *Deschampsia cespitosa* subsp. *cespitosa*
* *Deschampsia cespitosa* subsp. *holciformis*
* *Deschampsia cespitosa* subsp. *obensis*
* *Deschampsia cespitosa* subsp. *orientalis*

## Kwelen


## Luke uk diar

*
Ruad Toost

**Ruad Toost(er)** (*Holcus lanatus*) as en plaantenslach uun det famile Swetgäärs (*Poaceae*).

## Bilen

holcus_lanatus.jpeg|Risp noch ruad an tutaanj
Gestreepte witbol bloei Holcus lanatus.jpg|Risp as eeben


## Luke uk diar

*
Hönanggäärs

**Hönanggäärs** of uk **hingstgäärs** (*Holcus*) as en skööl faan njügen plaantenslacher uun det famile swetgäärs (*Poaceae*).

## Slacher
* *Holcus annuus*, uun Süüdeuroopa
* *Holcus azoricus*, üüb a Atsooren
* *Holcus gayanus*
* *Holcus grandiflorus*
* Ruad Toost (*Holcus lanatus*)
* Wok Hönanggäärs (*Holcus mollis*)
* *Holcus notarisii*
* *Holcus rigidus*
* *Holcus setiger*

## Luke uk diar
Hek (muardüüdag)

Wat menst dü?
* Di bääftaanj faan en skap
* Hek, di fask
* Heken, a plaanten
* Hekbleeden, plaanten
Kwegen

**Kwegen** (*Elymus* = *Roegneria* + *Elytrigia*) san en skööl faan plaantenslacher uun't famile swetgäärs (*Poaceae*).

## Slacher
At jaft wel amanbi 100 slacher.
* Blä Halem (Elymus arenarius = Leymus arenarius)
* Dünemkweg (Elymus athericus)
* Strunkweg (Elymus farctus)
* "Echt" Kweg (Elymus repens)

## Luke uk diar
Kweg

At **Kweg** (*Elymus repens* = *Elytrigia repens* = *Agropyron repens* = *Triticum repens*) as en plaant uun det famile Swetgäärs (*Poaceae*). Hat komt üüb a hialer eerd föör.

## Nat
At kweg as en wichtag gäärsplaant an woort üs greenfuder för beesten ütjsest. Wan't ham iarst ans briad maaget hää, as't oober knaap noch wech tu fun. Uun Ruslun wurd a ruter eder green of uk kööget eden.

## Wäärdaghaid
Bereegent üüb 100 g fanjst dü uun kwegen:
* 5 bit 6 % aiwitj
* 30 bit 40 % soker
* 150 mg Vitamin C
* 6 mg Karotin

A drüget ruter wurd uk üs tee dronken of uun a medesiin iinsaat. Jo skel a niiren speel.


## Kwelen


## Luke uk diar

*
Win

Wat menst dü?

* Vitales / Vitaceae, det order / plaantenfamile
* Winplaanten, det skööl *Vitis*
* Win (slach), di plaantenslach *Vitis vinifera*
* Windrüüw, di onerslach *Vitis vinifera vinifera / sativa* mä aal sin suurten

* Win (drank), witjwin of ruadwin

* Wil win, det skööl *Parthenocissus*
Krüsbloosen

**Krüsbloosen** (*Brassicaceae* of uk *Cruciferae*) san en grat plaantenfamile uun't order *[[Brassicales]]* mä 3.000 bit 4.000 plaantenslacher.

## Nat
Flook plaantenslacher uun detdiar famile haa en grat bedüüdang üs iidj för a minsken.

## Slacher (ütjwool)
* (*Armoracia*)
:: Pöberrut (*Armoracia rusticana*)

* Kualplaanten (*Brassica*)
*: Abessiinsk senep (*Brassica carinata*)
*: Brün senep (*Brassica juncea*)
*: Suart senep (*Brassica nigra*)
*: Raps (*Brassica napus*)
*:: onerslach: Steegrööw, Güül rööw?, Kualrööw ? Böderrööw ? (*Brassica napus rapifera*)
*: Rööwsiad, Kualrööwen ? (*Brassica rapa*)
*:: onerslacher: Sjiinakual, Meirööw, Rööwstaal
*: Kual (slach) (*Brassica oleracea*)
*:: onerslacher: Bluumenkual, Hoodkual, Ruusenkual, Kualroobe, Brokoli, Greenkual

* (*Capsella*)
:: Snoot (*Capsella bursa-pastoris*)

* (*Cardamine*)
:: Klooker (*Cardamine pratensis*)

* (*Cochlearia*)
:: Greens Saloot, Skorbükskrüüs (*Cochlearia officinalis*)

* *[[Hirschfeldia]]*
:: *[[Grä Senep]]* (*Hirschfeldia incana*)

* Klakern (*Lepidium*)
:: Pöberkrüüs (*Lepidium latifolium*)
:: Klaker (*Lepidium sativum*)

* Lakeuen (*Matthiola*)
:: Guard-Lakeu (*Matthiola incana*)
:: Strun-Lakeu (*Matthiola sinuata*)

* *[[Raphanus]]*
:: Krook (*Raphanus raphanistrum*)
:: Radiisken (*Raphanus sativus sativus*)

* Senep (*Sinapis*)
:: Witj Senep (*Sinapis alba*)
:: Ääker-Senep (*Sinapis arvensis*)

## Luke uk diar
Amaranten

**Amaranten** (*Amaranthaceae*) san en plaantenfamile uun't kategorii *[[Caryophyllales]]*. Diar hiar muar üs 2.000 slacher tu.

## Nat
Enkelt slacher haa en grat bedüüdang üs iidj för a minsken.

## Slacher (ütjwool)
: Mialen (*Atriplex*)
:: Guardmial (*Atriplex hortensis*)
:: Strunmial (*Atriplex littoralis*)
: Rööwen (*Beta*)
:: Rööw (*Beta vulgaris*)
::: Wil Rööw (*Beta vulgaris maritima*)
::: Kultuurrööw (*Beta vulgaris vulgaris*, Saamelbetiaknang)
:::: Ruad Beeten (*Beta vulgaris vulgaris conditiva*)
:::: Mangold (*Beta vulgaris vulgaris cicla* an *Beta vulgaris vulgaris flavescens*)
:::: Fuderrööw (*Beta vulgaris vulgaris crassa* of *Beta vulgaris vulgaris alba*)
:::: Sokerrööw (*Beta vulgaris vulgaris altissima*)
: Gusfet (*Chenopodia*)
:: Kinoa, Rismial (*Chenopodia quinoa*)
: Rölken (skööl) (*Salicornia*)
:: Rölken (*Salicornia europaea*)

## Luke uk diar
Troopen

A **troopen** (faan  *trópoi Hēliou* „huar a san amkiart“) san det regiuun tesken a kiarkreiser 23° 26′ 05″ nuurd an süüd. Tesken jodiar geograafisk breetjin koon a san lik faan boowen deel skiin. A troopen haa at hiatst kliima üüb a eerd.

Nuurden an süüden faan a kiarkreiser slütj a subtroopen uun. 

## Focht
Man ei aueraal uun a troopen as't likedenang wiat. Uun't nuurden an süüden as't böös drüg, diar san wüüsten. Efter a ekwaator tu woort at wiater. Diar san 5 ünlik loonskapen, apdiald efter a wiat muuner:
* 12 bit 9½ wiat muuner = Troopenwalt (muar üs 2000 mm rin),
* 9½ bit 7 wiat muuner = Wakselwiat Troopen (1000-2000 mm rin),
* 7 bit 4½ wiat muuner = Wakseldrüg Troopen (500-1000 mm rin),
* 4½ bit 2 wiat muuner = Drüg Troopen (250-500 mm rin),
* 2 bit 0 wiat muuner = Wüüst (maner üs 250 mm rin).

## Luke uk diar
Mangaan

**Mangaan** [] as en cheemisk element mä det sümbool **Mn** an det atoomnumer&nbsp;25. Mangaan as en salwerwitj an hard auergungsmetal an liket iisen.

## Bilen

SIMSMN.JPG|SIMS spektrum faan a isotoopen
Electron shell 025 Manganese.svg|Elektroonenskel
Manganite-Rhodochrosite-LTH53B.JPG|Rhodochrosit (ruad) an Manganit (suart).
Manganese_electrolytic_and_1cm3_cube.jpg|Rian Mangaan


## Kwelen


## Luke uk diar

* Permanganaat
Koobalt

**Koobalt** (uk **Cobalt**, faan  „klaboltermaan“) as en cheemisk element mä det sümbool **Co** an det atoomnumer 27.

## Bilen

SIMSCO.JPG|SIMS spektrum faan a isotoopen
Electron shell 027 Cobalt.svg|Elektroonenskel
Skutt%C3%A9rudite.jpg|Skutterudit
Kobalt_electrolytic_and_1cm3_cube.jpg|Rian Koobalt
Bristol.blue.glass.arp.750pix.jpg|Koobaltblä glääs


## Kwelen


## Luke uk diar
Klaboltermaan

Di **klaboltermaan** as en geist, di üüb skeb spiktaakel maaget. Hi waarskauet di koptein bi en gefoor, maaget oober uk leewen dom tjüch. Hi liket en matruus, hää oober ruad hiaren an green tes. Hi blaft uun buurd, bit det skap onergongt.

## Luke uk diar
* Onerbäänke (Oterbaanke)
* Kobalt
Nikel (muardüüdag)

Wat menst dü?
* Nikel, sjiisk Nickel, det cheemisk element
* *Nickel*, det 5-cents-stak faan di US-Dooler
Sink

**Sink** as en cheemisk element mä det sümbool **Zn** an det atoomnumer 30. Hat as en auergungsmetal. Di nööm komt faan sjiisk *Zink*, det ment uk *tinj*.

## Bilen

SIMSZN.JPG|SIMS spektrum faan a isotoopen
Electron shell 030 Zinc (poor metal) - no label.svg|Elektroonenskel
Zinc_fragment_sublimed_and_1cm3_cube.jpg|Rian sink
Torun_kosciol_garn_dach.jpg|Sinkblik üüb en saag


## Kwelen


## Luke uk diar
Sink (muardüüdag)

Wat menst dü?
* Sink, det cheemisk element
* Sink, di hunstian faan metal
* Sinken, drüget windrüüwen
of ferlicht ...
* Sinkyone spriak
Kroom (element)

**Kroom** (faan ualgreks *chrṓma* (,klöör‘)) as en cheemisk element mä det sümbool **Cr** an det atoomnumer 24. Hat as en auergungsmetal an woort föl för farwen brükt.

## Bilen

SIMSCR.JPG|SIMS spektrum faan a isotoopen
Electron shell 024 Chromium.svg|Elektroonenskel
Chromium_crystals_and_1cm3_cube.jpg|rian kroom


## Kwelen


## Luke uk diar

* Kroomaat
Gallium

**Gallium** as en böös raar cheemisk element mä det sümbool **Ga** an det atoomnumer 31. Hat as en salwer-witj metal an smolt gau. Hat liket aluminium.

## Bilen

SIMSGA.JPG|SIMS spektrum faan a isotoopen
Electron shell 031 Gallium.svg|Elektroonenskel
Gallium_crystals.jpg|Rian Gallium
Blue_LED_and_Reflection.jpg|Blä laachtdioden werke mä Indiumgalliumnitrid.


## Kwelen


## Luke uk diar
Germaanium

**Germaanium** (faan  ‚Sjiisklun‘, efter det natsioon faan di wedenskapsmaan, diar't fünjen hää, Clemens Winkler (1838–1904)) as en cheemisk element mä det sümbool **Ge** an det atoomnumer **32**.

## Bilen

SIMSGE.JPG|SIMS spektrum faan a isotoopen
Electron shell 032 Germanium.svg|Elektroonenskel
Germanium.jpg|Rian Germaanium
Renierit.JPG|Uun Renierit woort Germaanium fünjen


## Kwelen


## Luke uk diar
Orbitaal

At **Orbitaal** as en ütjdruk uun a kwantenmechaanik an beskraft mä matemaatisk funksioonen, huar en elektron trinjam en atoomkial ham **woorskiinelk** aphäält.

Iar mend'am, a elektroonen flä trinjam en atoomkial üüb en fääst boon so üs a muun trinjam a eerd. Daalang witj'am, dat jodiar elektroonenboonen bluas di rüm san, huar en elektron ham **woorskiinelk** aphäält. 

## Klasifikatsion

Orbitaalen wurd iindiald efter jo trii kwantentaalen \,n,\, l,\, m_l.

### 1. kwantentaal <math>n \,</math>: Rüm
Det iarst kwantentaal n = 1, \, 2, \, 3 \, \ldots \, beskraft di elektroonenrüm, huar det orbitaal tuhiart. At taal faan orbitaalen bereegent ham ütj n^2 \,. En elektroonenrüm hää ei muar üs 2 \cdot n^2 \, elektroonen.

### 2. kwantentaal <math>l \,</math>: Furem
Det ööder kwantentaal l = 0,\,1,\,2,\,\ldots,\,(n-1) \, beskraft det furem faan en orbitaal. Uun steed faan taalen *0, 1, 2, ...* woort det ööder kwantentaal uk mä buksteewen *s*, *p*, *d*, *f*, *g* betiakent.

### Magneet-Kwantentaal <math>m_l \,</math>
Det magneetkwantentaal as en winkelfunktjuun an diarför feroontwurdelk, dat at bi't
2. kwantentaal l \, akeroot 2l+1 \, ünlik furmen faan orbitaalen jaft.

## Luke uk diar
Arseen

**Arseen** [] as en cheemisk element mä det sümbool **As** an det atoomnumer 33. Arseen as huuchgiftag, woort oober uk uun a medesiin iinsaat.

## Bilen

SIMSAS.JPG|SIMS spektrum faan a isotoopen
Electron shell 033 Arsenic.svg|Elektroonenskel
Arsen_gediegen_-_St._Andreasberg,_Harz.JPG|Rian Arseen
Arsenic-4jg33a.jpg|Arseenkristalen


## Luke uk diar

## Kwelen
Atomaar masenianhaid

Det **atomaar masenianhaid** (ufkört: **u** för ***u'''nified atomic mass unit,'' iar uk '''amu''' för ***a**tomic **m**ass **u*'nit*) as en miat för't mase uun a füsiik. Di wäärs as fäästlaanj üs  faan't mase faan't Karboon-Isotoop 12C.

## Bestemang
1 u as  faan't mase faan't Karboon-Isotop 12C. Det san 

:1\,\mathrm{u} = 1{,}660\,538\,921(73) \cdot 10^{-27}\,\mathrm{kg} of uk
:1\,\mathrm{u} = 931{,}494\,061(21)\,\mathrm{MeV}/\mathrm{c}^2

Amreegent tu't SI-ianhaid kilogram san det:

:1\,\mathrm{kg} = 6{,}022\,141\,29(27) \cdot 10^{26}\,\mathrm{u} of uk
:1\,\mathrm{g} = 6{,}022\,141\,29(27) \cdot 10^{23}\,\mathrm{u}

## u, g an mol
At Mol, det ianhaid för't mengde, ferbanjt at atomaar masenianhaid mä't gram. Ian Mol häält
:6{,}022\;141\;29\;(27) \cdot 10^{23}\ 
dialen, an detdiar Avogadro-taal as det amreegnangstaal tesken gram/mol an u.

Sodenang as det molaar mase uun g/mol detsalew üs det moleküülmase uun u.

## Futnuuten
Broom

**Broom** [] (ualgreks  **' ‚Stöönk‘) as en [[cheemisk element]] mä det sümbool **Br''' an det atoomnumer 35. 

## Bilen

SIMSBR.JPG|SIMS spektrum faan a isotoopen
Electron shell 035 Bromine.svg|Elektroonenskel
Brom_amp.jpg|Broom an bromdamp


## Kwelen


## Luke uk diar
Krüptoon

**Krüptoon** as en böös raar cheemisk element mä det sümbool **Kr** an det atoomnumer **36**. Hat as en eedelgas.

## Bilen

SIMSKR.JPG|SIMS spektrum faan a isotoopen
Electron shell 036 Krypton.svg|Elektroonenskel
Krypton-glow.jpg|Krüptoon locht oner huuch späänang
Krypton_discharge_tube.jpg|En gaslamp mä krüptoon


## Kwelen


## Luke uk diar
Mol

**Mol** (lung ütjspreegen: *mool* so üs uun sjiisk *Mole*, ufkört: **mol**) as det SI-grünjianhaid för't mengde.


## Bestemang
* Mol as det mengde, diar ütj likeföl dialen tuupsaat as üs atoomen uun 12 gram faan Karboon-12 banen san. Det sümbol as „mol“.
* Wan det betiaknang Mol brükt woort, skal am uk uundu, hük elementaardialen det san: atoomen, moleküülen, ionen, elektroonen, photonen of hük öödern.

Det ment, 12&nbsp;gram Köölstoof-12 haa akeroot det mengde faan 1 Mol. Ian Mol atoomen faan Köölstoof wäächt oober ei akeroot 12, man 12,0107&nbsp;gram, auer diar natüürelkerwiis ei bluas C-12-isotoopen uun föörkem.

Uun 1 Mol san
:6{,}022\;141\;29\;(27) \cdot 10^{23}\ \mathrm{mol}^{-1} dialen (Avogadro-Taal).

Ian Mol häält diarefter amanbi 602 triljaarden dialen faan en materiool.

## Desimaaldialen

## Bispal

### Mase faan 1 Mol Helium
* 1 atoom Helium hää en mase faan amanbi 4&nbsp;u (1 Helium-atoom hää 2 Protonen an 2 Neutronen. A elektroonen weeg jo knaap wat an wurd heer wechläät.)
* 1 mol Helium hää diarefter en mase faan 4 g an häält so üs arke Mol amanbi 6,022·1023 Helium-atoomen.

## Futnuuten
Periode-4-Element

Uun't **4. periode faan't [[periodensüsteem]]** san cheemisk elementen, diar sjauer elektroonenskelen haa. Jo iarst trii san fol besaat. Det sjuard koon tesken ian an aacht elektroonen haa. Det taal faan elektroonen uun't bütjenst elektroonenskel bestemet det walens (wäärdaghaid), an sodenang uk a eegenskapen faan det element.

## 4. Periode



## Taal faan elektroonen

## Luke uk diar
* Periode-1-Element
* Periode-2-Element
* Periode-3-Element
* Periode-5-Element
* Periode-6-Element
* Periode-7-Element
* Periode-8-Element
Seleen

**Seleen** [] as en cheemisk element mä det sümbool **Se** an det atoomnumer 34. Seleen as giftag, likes brükt di minsk diar letj miaten faan.

## Bilen

SIMSSE.JPG|SIMS spektrum faan a isotoopen
Electron shell 034 Selenium.svg|Elektroonenskel
Selen_1.jpg|Suart, grä an ruad seleen
Selen-Gleichrichter.jpg|Seleen woort uun a elektrotechnik brükt


## Luke uk diar

## Kwelen
List faan isotoopen/1. Periode

Uun detdiar list stun aal a bekäänd isotoopen faan elementen uun det 1. periode.

## 0 [[Neutron]]

## 1 [[Weederstoof]]

## 2 [[Helium]]
Moleküül

En **moleküül** [] as en liitjeletj dial, diar faan tau of muar atoomen tuupsaat as. A atoomen wurd troch atomaar binjang tuuphäälen. Son moleküül as di letjst dial faan en rian materiol.

Uun moleküülen kön atoomen faan ään slach ferbünjen wees, so üs uun sürstoof (O2) of stikstoof (N2). Sok moleküülen het *elementmoleküülen*. Miast san oober ünlik slacher faan atoomen mäenööder ferbünjen, so üs uun weeder (H2O) of Methan (CH4).

Hü a atoomen mäenööder ferbünjen san, woort troch a binjangen fäästlaanj. So haa Ethanol (H3C–CH2–OH) an Dimethylether (H3C–O–CH3) likeföl atoomen, oober ünlik binjangen. Diaram haa jodiar materioolen uk ünlik eegenskapen. Sok moleküülen het *[[isomeeren]]*

Letj moleküülen san amanbi 10−10&nbsp;m (= 1 Å) grat, grater moleküülen kön oober uk 10−9&nbsp;m (= 10 Å) of noch grater wees.

## Ioonen
Atoomen kön oober uk troch ioonenbinjang tuuphäälen wurd. Diaram woort t.b. Natriumchlorid (NaCl, det as saalt) ei üs moleküül uunsen, an do het son ferbinjang ion. Det Natrium-atoom häält en positiif elektrisk lääs, det as en kation (Na+), an det Chlor-atoom häält en negatiif lääs, det as en anion (Cl−). An ünlik elektrisk lees tji arkööder uun.

## Futnuuten


## Luke uk diar
* Elementaardeelken
Raadionukliid

En **raadionukliid** as en ünstabiil wariant faan en atoom, an diaram **[[raadioaktiif]]**. Stabiil warianten faan atoomen het isotoopen.

Raadionukliiden kem natüürelkerwiis uun letj miaten föör. Det bekäändst as was det Karboon-isotoop 14C mä en hualewwäärstidj faan 5730 juaren. Wan t.b. en buum ufstareft, ferstrualet 14C, an mä det mengde, wat noch auer as, koon am bereegne, hü ual di buum as. 14C as *kosmogeen*, auer det iarst uun a natüür entstenen as. *Primordial* het soken, diar al iiwag diar san. *Raadiogeen* het jodiar radionukliden, diar uunfaal, wan *primordialen* of *kosmogeenen* ferstruale. An do jaft det uk noch konstelken, diar t.b. för atoomstruum brükt wurd.

## Auersicht

## Medesiin

Raadionukliiden wurd uk uun a medesiin iinsaat, am t.b. enkelt krääft-selen staltuleien. Det as ei gans üngefeerelk, an diaram skel medesiiners jo fiks föörsä mä detdiar materiool.

## Futnuuten