open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Roaring Forties

A ***Roaring Forties*** (ingelsk; ‚*brolin*‘ of ‚*roosin fiartager*‘) san en regiuun üüb a süüdelk eerdheleft tesken 40 an 50&nbsp;graad süüdelk breetje.

## Winj
Uun detdiar regiuun weit stüdag en waastelken winj, di uk flooksis tu en sturem woort. A frachtsiilskeb (*clippers*) haa det ütjnadagt, wan jo waaren trinj am a welt skebe skul. Uun a *forties* leit ei föl lun, bluas Tasmaanien, det süüdeilun faan Nei-Sialun an Patagoonien, di süüdelk dial faan Süüdameerikoo mä't Kap Hoorn lei diar.

## Luke uk diar
* Francis Beaufort

## Futnuuten
Kerguelen

Di **Kerguelen-Archipel** [] as en skööl faan eilunen nai bi't Antarktis uun a Indisk Oosean.  1261&nbsp;km waastelk lei a Crozeteilunen an 422&nbsp;km süüduastelk lei a Heard an McDonaldeilunen.

A Kerguelen hiar tu a Fransöösk Süüd- an Antarktisregiuunen (TAAF). Jo haa hör nööm efter di fransöösk admiraal Yves Joseph de Kerguelen de Trémarec.

Uun Port-aux-Français werke hög wedenskapslidj; ööders wenet diar näämen.

## Geografii
Jo eilunen lei amanbi üüb .

Tu det skööl hiar sowat 400 eilunen, a gratsten het:

## Kliima

A Kerguelen lei uun det klimaatisk regiuun faan a *[[Roaring Forties]]*, an sodenang weit diar miast en starken waastwinj.

## Luke uk diar
Ruad Volta

De **Ruad Volta Struum** (*Nazinon* uun Burkiina Faaso neemd) as en struum uun a waast faan Aafrika, di sin hood uun det Centre-Ouest Regiuun hee, ei widj faan det steed Boussé uun det Plateau Central Regiuun. A struum leept tu a süüd troch Burkiina Faaso iin uun de Witj Volta Struum uun det Upper East Regiuun faan Ghaana.

## Luke uk diar
Réo

**Réo** as at hoodsteed faan det Sanguié Prowins uun Burkiina Faaso. Det hee 28.446 lidj (2006).

## Kwelen
Sapouy

**Sapouy** as at hoodsteed faan det Ziro Prowins uun Burkiina Faaso. Det hee 12.438 lidj (2006).

## Kwelen
Steedertöörp

**Steedertöörp** (tutsk: Stederdorf) is en stää mä 525 jude) öön e löönkrais Ültsen (tutsk: Uelzen). In't iir 1972 ferluas Steedertöörp sin sälbständihait än wurd en dial foon'e gemeende Wreestää (tutsk: Wrestedt).

## Kule
Tanlallé Berag

Di **Tanlallé** as mä en hööchde faan 562 m di ööderhuuchst berag uun Burkiina Faaso.

Hi leit uun't regiuun Centre-Nord.

## Luke uk diar
* mapcarta.com
* geonames.org
Hautresker

En **Hautresker** es en Maskiin, hur em aur di Eeker me köör ken. Wan di lapt, da ken di dit Kuurn metjens haui en treski, dit meent, di Hālemer haui en dit Kuurn diarfan of fo.

Di hauet Halemer kum achtern üt, en di Kuurnern uur üt di Hautresker blöögen, wan dit Fat diarfuar fol es.

### Dit jit bitö
Üp Engelsk jit di Hautresker *Combined Harvester*, dit meent sa fuul üs "töhopfaatet Bāricher"

### Luki uk jir
Emden

**Emden** as en kreisfrei stääd uun Niidersaksen an det gratst stääd uun Uastfresklun. Hat leit bi a struum Ems an bi't bocht Dollart.

## Beskriiwang
Emden hää en bedüüdenen siahuuwen, an sodenang san diar en grat werew (Nordseewerke) an en produktjuunssteed faan VW apwoksen. Sant 1973 hää Emden uk en huuchskuul.

## Kliima

## Stääddialen

Emden hää 26 stääddialen, diar hiar oober flooken tuup an wurd ei enkelt ütjwiset.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Kantolo Berag

Di **Kantolo** as en 542 m huugen berag uun Burkiina Faaso.

Hi leit uun't regiuun Hauts-Bassins.

## Luke uk diar
* mapcarta.com
* geonames.org
Suart Volta

De **Suart Volta** (uk *Mouhoun* neemd) as en struum uun a waast faan Aafrika, di sin hood uun a waast faan Burkiina Faaso uun det Hauts-Bassins Regiuun uun a süüdwaast faan Bobo Dioulasso hee. A struum leept tu a nuurd ap tu a mös faan de Sourou Struum an do tu a süüd am at grens twesken Burkiina Faaso an Ghaana tu biljin. Do biljet a struum at grens twesken Ghaana an at Elfenbianküst. A struum leept do am tu a uast iin uun de Witj Volta Struum an wurt tu a Volta Struum uun det Brong Ahafo Regiuun faan Ghaana.

## Luke uk diar
Mooree

**Mooree** (ütjspreegen: mo-o-ree) (uk **Mòoré**, **Moore**, *Moose*, *More*, *Mole*, *Mossi*, *Moshi*, *Mooré* of *Moré* näämd) as det spriak faan a Mossi. 

Hat woort faan a heleft faan a minsken uun Burkiina Faaso spreegen, huar det spriak en gudkäänd natjunaalspriak as. Man uk ööder fulken uun't Elfenbianküst, Burkiina Faaso an Ghaana haa det spriak uunnimen.

## Spriakwiisen
* Saremdé
* Taolendé
* Yaadré
* Ouapadoupou
* Yaande
* Zaore (Joore)
* Yana (Yanga, Jaan)

## Kwelen


## Luke uk diar
N'Ko skraft

**N'Ko** as en afrikoons skraft, diar 1949 faan Soulemayne Kante ütjwerket wurden as. Hi mend, afrikoons spriaken skul en aanj skraft haa.

At N'Ko-skraft woort fööraal uun Guinea, Maali an't Elfenbianküst för a Manding spriaken: Maninka, Bambara an Djuula brükt. Hat liket at araabisk skraft en betj an woort faan rochts tu lachts (RTL) skrewen.

N'Ko het uun a Manding spriaken soföl üs "ik sai".

## Skrafttiaken
### Wokaalen

### Konsonanten

## Literatuur
Amselle, J.-L.: "Le N'Ko au Mali." Cahiers d'études africaines 1996. 36. Jg, Nr. 144, S. 823–826.

## Luke uk diar
*N'Ko alphabet
Djuula

**Djuula** (uk **Dioula**, *Dyula* of *Jula*) as en waastafrikoons Mande-spriak an uk di nööm faan fulken uun't nuurden faan't Elfenbianküst an Burkiina Faaso.

Djuula brükt en aanj skraft, det N'Ko.
Fuula

**Fuula** (uk **Fulfulde**, *Ful*, *Fulbe*, *Fula/Fulani*, *Peul*) as en spriak faan di atlantisk twiig faan a Niger-Kongo spriaken. Uun't uasten sai's *Ful* of *Fulfulde*, uun't waasten *Poular* of *Pulaar*.

Hat as nai mä Wolof.

## Spriakwiisen

* **Fuula** (Fula, Fulfulde, Fulani, Pulaar, Peul) (18 miljuun spreegern, 22 miljuun mä tuliarden)
** **Uast-Fuula**
*** Zentraal-Uast-Niger-Fuula (0,5 miljuunen)
*** Waast-Niger-Burkina-Faso-Fuula (1,2)
***: Spriakwiisen: Barani, Gawobe, Gourmantche, Jelgooij, Liptaako, Bogande, Gelaajo, Seeba-Yaga, Dallol-Boso, Bitinkore
*** Nigeriaans Fuula (8,0)
***: Spriakwiisen: Kano-Katsina, Bororo, Sokoto
*** Adamaua-Fuula (uun Kamerun) (1,0)
***: Spriakwiisen: Maroua, Garoua, Ngaonder, Kanmbarire, Bilkiri
*** Bagirmi-Fuula (uun Tschad) (0,2)
** **Waast-Fuula**
*** Borgu (Benin-Togo) (0,35)
*** Maasina-Fuula (uun Maali) (1,0)
***: Spriakwiisen: Maasina, Douenza, Seeno
*** Fuuta Jalon (Guinea, Maali) (3,0)
***: Spriakwiisen: Kebu Fula, Fula Peta
*** Pulaar (Senegal, Mauretanien, Gambia) (3,0)
***: Spriakwiisen: Tukulor, Futa Tooro = Jeeri, Fulacunda

## Luke uk diar
Manding spriaken

**Manding** (uk Mandingue, Mandingo, Mandekan, Mandé-kan) het en skööl faan spriaken uun det grater skööl faan a Mande spriaken. Jo san temelk nai mäenööder, an wurd dialwiis üs ünlik spriakwiisen uunsen.

Manding woort uun Maali, at Elfenbianküst, Gambia an dialwiis uun Burkiina Faaso, Guinea an Senegal faan amanbi 7 miljuun minsken snaaket. An do san diar noch ans 5 bit 7 miljuunen, diar't tuliard haa. Hat as en wichtag amgungspriak uun Waastafrikoo.

## Spriaken / Spriakwiisen
*Bambara / Bamanan
*Dioula / Jula
*Mandinka
*Maninka

an noch flooken muar

## Referensen
* Helmut Glück (ütjden): *Metzler Lexikon Sprache*. Metzler, Stuttgart an Weimar 1993, .
* Herrmann Jungraithmayr u. Wilhelm J. G. Möhlig (Hrsg.): *Lexikon der Afrikanistik*. Reimer, Berlin 1983, .
Mande spriaken

**Mande spriaken** (of **Mande**) san en hoodtwiig faan a Niger-Kongo spriaken.

Diar hiar son 60 spriaken tu, diar uun Waastafrikoo snaaket wurd: Uun Maali, Libeeria, Elfenbianküst, Guinea-Bissau, Sierra Leone, Guinea, Senegal, Gambia, dialwiis uk uun Burkiina Faaso, Beniin an Nigeeria.

Amanbi 19 miljuun minsken snaake Mande.

## Iindialang
(Mio. = miljuun, Tsd. = düüsen)

* **Mande**
** **Waast-Mande**
*** **Zentraal**
**** Jogo-Jeri: Ligbi (15 Tsd.), Jeri (maner üs 1000)
**** Manding-Vai
***** Manding
****** Uast
******* Nuurduast
******** Bambara (Bamanankan) (2,8 Mio, S2 8 bit 10 Mio.), Jula (Dyula) (1.5 Mio., S2 4 Mio.), Marka (230 Tsd.)
******* Süüduast
******** Maninka (Uast-Maninka, Uast-Malinke) (2 Mio.); Wojenaka (120 Tsd.), Worodugu (80 Tsd.), Koro (40 Tsd.),Koyaga (60 Tsd.), Mahou (Mauke) (170 Tsd.), Wasulu (Busch-Maninka) (15 Tsd)
******* Konyakan (130 Tsd.)
******* Manya (70 Tsd.)
****** Waast
******* Mandinka (Manding, Mandinga, Mandingo, Mandingue, Mandinque) (1,2 Mio.)Malinke (West-Maninkakan, West-Malinke) (500 Tsd)Kita-Malinke (600 Tsd.), Kasonke (Xaasongaxango) (130 Tsd.), Kagoro (15 Tsd.)
****** Bolon (20 Tsd.)
****** Jahanka (15 Tsd.)
****** Sininkere (10 Tsd.)
***** Mokole: Kuranko (300 Tsd.), Lele (20 Tsd.), Mixifore (5 Tsd.), Kakabe (4 Tsd.)
***** Kono-Vai: Kono (200 Tsd.), Vai (100 Tsd.)
**** Susu-Yalunka: Susu (1 Mio.), Yalunka (Jalonke) (150 Tsd.)
*** **Südwaast**
**** Kpelle (800 Tsd.)
**** Loma-Mende: Loma (140 Tsd.), Toma (140 Tsd); Mende (1,9 Mio., S2 2 Mio.), Loko (120 Tsd.), Bandi (120 Tsd.)
*** **Nuurdwaast**
**** Soninke-Bobo: Soninke (1,1 Mio.), Boso (120 Tsd); Bobo Fing (Bobo Madare) (230 Tsd.)
**** Dzuun-Seeku: Duungoma (70 Tsd.), Dzungoo (15 Tsd), Jowulu (10 Tsd.); Seeku, Bankagoma
** **Uast-Mande**
*** **Bissa-Samo**
**** Bissa (500 Tsd.)
**** Busa: Boko (110 Tsd.), Bokobaru (30 Tsd.), Busa (20 Tsd.), Kyenga (5 Tsd.), Shanga (10 Tsd.)
**** Samo (230 Tsd.)
*** **Süduast**
**** Guro-Dan: Guro (Kweni) (330 Tsd.), Mano (250 Tsd.); Dan (Yakuba, Gio) (1 Mio.)
**** Nwa-Beng: Beng (20 Tsd.), Gagu (35 Tsd.); Mwan (Muan) (20 Tsd.), Wan (Nwa) (20 Tsd.)

## Luke uk diar
* Ernst Kausen, Die Klassifikation der Mande-Sprachen innerhalb des Niger-Kongo (DOC; 227&nbsp;kB)
* Online-Wurdenbuk Sjiisk - Mandinka
Atlantisk spriaken

**Atlantisk spriaken** san en skööl faan spriaken, diar uun Waastafrikoo snaaket wurd. Jo san en hoodtwiig faan a Niger-Kongo spriaken, ferlicht san't uk muar twiigen.

Diar hiar son 50 spriaken tu, diar uun Libeeria, Senegal, Gambia, Guinea, Guinea-Bissau, Sierra Leone, Maali, Niiger, Nigeeria, Ghaana an Burkiina Faaso faan amanbi 27 miljuun minsken snaaket wurd.

## Iindialang
Det wichtagst spriak as Fuula, diar alian faan 18 miljuun minsken snaaket woort.
(Mio = miljuun, Tsd = düüsen)

* **Atlantisk**
** **Nuurd-Atlantisk** (33 spriaken mä 25 miljuun minsken üs mamenspriak an 10 miljuun tuliarden)
*** **Sene-Gambia** (luke uk diar: Waalo Köningrik)
**** Ful (18 Mio, mä tuliarden 22 Mio)
**** Wolof (3,7 Mio, 8 Mio mä tuliarden)
**** Serer-Sine (1,2 Mio)
*** **Cangin**
**** Saafi-Saafi (100 Tsd), Noon (25 Tsd), Lehar (10 Tsd); Ndut (25 Tsd), Palor (10 Tsd)
*** **Bak**
**** Balanta: Balanta-Kentohe (350 Tsd), Balanta-Ganja (100 Tsd)
**** Diola
***** Zentraal: Diola (Jola) (350 Tsd), Gusilay (10 Tsd), Bandial (15 Tsd); Ejamat (20 Tsd), Kerak (10 Tsd)
***** Karon-Mlomp: Karon (10 Tsd), Mlomp (5 Tsd)
***** Kwaatay (5 Tsd)
***** Bayot (15 Tsd)
**** Manjaku-Papel: Mandjak (210 Tsd), Papel (120 Tsd), Mankanja (60 Tsd)
*** **Uast-Senegal-Guinea**
**** Tenda-Biafada: Tenda (15 Tsd), Wamei (20 Tsd), Budik; Biafada (40 Tsd), Badjara (10 Tsd)
**** Nun-Banjun: Kasanga (600), Kobiana (600); Banyun (Bainouk) (15 Tsd)
*** **Nalu-Mbulungi**: Nalu (20 Tsd), Mbulungi (5 Tsd), Baga Mboteni
** **Süüd-Atlantisk** (16 spriaken mä 3 miljuun spreegern)
*** **Mel**
**** Temne-Baga
***** Temnisk (1,5 Mio),
***** Baga: Koga, Binari, Manduri, Sitemu, Sobane †, Kalum † (aaltumaal Baga, tuup 32 Tsd)
***** Landoma (15 Tsd)
**** Gola (110 Tsd)
**** Bullom-Kissi: Kissi (Kisi, Gisi) (550 Tsd); Sherbro (Bullom) (135 Tsd), Bom (300), Bullom So (bal †), Krim (500)
*** Sua (Mansoanka) (15 Tsd)
*** Limba (350 Tsd)
** **Bijago**: Bijago (Bissago, Bidyogo) (33 Tsd)

## Luke uk diar
* Ernst Kausen, Die Klassifikation der atlantischen Sprachen innerhalb des Niger-Kongo. (DOC; 232&nbsp;kB)
Volta-Kongo spriaken

**Volta-Kongo spriaken** san det gratst skööl faan a Niger-Kongo spriaken. Jo amfaade son 1250 spriaken, diar faan muar üs 320 miljuun minsken uun Afrikoo süüdelk faan a Sahara snaaket wurd.

## Iindialang

Det iindialang gongt efter Heine-Nurse 2000:

***Volta-Kongo**
****Nuurd-Volta-Kongo**
*****[[Kru]]**
*****[[Gur]]** (Voltaisk)
***: mä Mooree
*****[[Senufo]]**
*****[[Adamawa-Ubangi]]**
***: mä Sango
****Süüd-Volta-Kongo** of **Kwa-Benue-Kongo**
*****[[Kwa]]**
**** Ega
**** Avikam-Alaidian
**** Agneby
**** Attie
**** Potou-Tano
**** Ga-Dangme
**** Na-Togo
**** Ka-Togo
**** Gbe
**** Esuma †
**** Cenka
*****[[Benue-Kongo]]**
******[[Waast-Benue-Kongo]]**
*****Yoruboid
*****Edoid
*****Igboid
*****Nupoid
*****Idomoid
******[[Uast-Benue-Kongo]]**
*****Platoid of Zentraal-Nigeriaans
******Kainji
******Plateau
******Tarokoid
******Jukunoid
*****Bantoid-Cross
******Cross River
******Bantoid
*******Nuurd-Bantoid
********Dakoid
********Mambiloid
*******Süüd-Bantoid
********Jarawoid
********Tivoid
********Ekoid
********Gäärslun spriaken
********Bantu

## Futnuuten
Gur spriaken

**Gur spriaken** of **voltaisk spriaken** san en skööl faan Niger-Kongo spriaken. 

Diar hiar son 75 spriaken tu, diar uun Maali, at Elfenbianküst, Ghaana, Toogo an Beniin bit Burkiina Faaso an Nigeeria faan amanbi 15 miljuun snaaket wurd.

## Iindialang
(Mio = miljuun, Tsd = düüsen)

* **Gur**
** **Zentraal-Gur**
*** **Nuurd**
**** Oti-Volta
***** Uast: Ditammari (120 Tsd)
***** Waast
****** Nuurdwaast: Moore (7 Mio), Dagaari (1,1 Mio), Frafra (550 Tsd), Birifor (200 Tsd), Wali (100 Tsd)
****** Süüduast: Dagbani (500 Tsd), Mampruli (230 Tsd), Kusaal (500 Tsd)
***** Gurma: Gurma (800 Tsd), Moba (200 Tsd), Ntcham (150 Tsd), Konkomba (450 Tsd)
***** Yom-Nawdm: Nawdm (150 Tsd)
***** Buli-Koma: Buli (130 Tsd)
**** Bwamu: Bwamu (100 Tsd), Bomu (Waast-Bwamu) (160 Tsd)
**** Koromfe: Koromfe (Kurumfe, Kurumba) (150 Tsd)
*** **Süüd**
**** Gurunsi: Tem (300 Tsd, mä tuliarden 1,2 Mio), Kabiyé (700 Tsd), Lama (180 Tsd), Lukpa (125 Tsd);Kasem (200 Tsd), Lyele (250 Tsd), Nuni (220 Tsd); Sisaala (170 Tsd)
**** Kirma-Tyurama: Tschurama
**** Lobi-Dyan: Lobiri (Miwa) (450 Tsd)
**** Gan-Dogose
**** Khe-Dogoso
** **Bariba**: Bariba (Bargu) (560 Tsd)
** **Kilango**: Kulango (250 Tsd)

Tu Gur wurd uk noch tääld: Teen-Loma, Tiefo, Tusia, Viemo, Wara-Natioro.

## Luke uk diar
* Ernst Kausen, Die Klassifikation der Gur-Sprachen innerhalb des Niger-Kongo (DOC; 232&nbsp;kB)
CFA-Franc BCEAO

Di **CFA-Franc BCEAO** (**''Franc** de la **C**ommunauté **F**inancière d’**A**frique*), of uk man *'CFA-Franc** of **FCFA*', as det [[münt]] faan a [[Waastafrikoons Wiartskap- an Müntunion]] (UEMOA).

== Spriadkoord ==

<br>
Tu't UEMOA hiar:
* [[Beniin]]
* [[Burkiina Faaso]]
* at [[Elfenbianküst]]
* [[Guinea-Bissau]]
* [[Maali]]
* [[Niiger]]
* [[Senegal]]
* [[Toogo]]


== Wäärs ==
Di CFA-Franc woort faan't sentraalbeenk uun [[Dakar]] ([[Senegal]]) ferwaltet an hää di internatsionaal [[ISO 4217]]-code *XOF''.

Di wäärs as bünjen tu a Euro an woort mä 655,957 CFA-Franc för 1 Euro hanelt.

## Jilstaken

## Luke uk diar

* CFA-Franc BEAC

## Kwelen
Maurice Yaméogo

**Maurice Yaméogo**, gebuursnööm **Nawalagmba Yaméogo**, uk üüs *Monsieur Maurice* bekäand (* 31. Deetsember 1921 uun Koudougou, Boowervolta; † 15. September 1993 uun Ouagadougou, Burkiina Faaso), wiar faan 1959 tu 1966 de iarst president faan Boowervolta (det Burkiina Faaso faan daaling). Oner sin feering wurd at lun en stoot mä'n ianparteisüsteem. Hi wurd uun Janewoore 1966 faan at armee efter föl streiks an demonstratschuunen tu turagtreeden twüngen. Generool Sangoulé Lamizana, at hood faan det armee, wurd do at president faan't lun.
Boowervolta

**Boowervolta** (sjiisk: *Obervolta*, fransöösk: *Haute-Volta*, efter di struum Volta) wiar faan 1919 bit 1932 en fransöösk kolonii uun Waastafrikoo.

Tesken 1932 an 1947 wiar det kolonii apdiald. Efter 1947 wiar Boowervolta en *bütjluns teritoorium* faan Frankrik.

Di 5. August 1960 as Boowervolta suwereen wurden. Di 4. August 1984 as det lun amnäämd wurden tu Burkiina Faaso. Det hoodstääd wiar an as daalang noch Ouagadougou.

## Regiarang
### Guwernöören (1919–1932)
*Édouard Hesling (9. Nofember 1919–7. August 1927)
*Robert Arnaud (7. August 1927−13. Janewoore 1928)
*Albéric Fournier (13. Janewoore 1928–22. Detsember 1932)
*Gabriel Descemet (22. Detsember 1932–31. Detsember 1932)

### Guwernöören (1947–1958)
*Gaston Mourgues (6. September 1947–29. April 1948)
*Albert Mouragues (29. April 1948–23. Febrewoore 1953)
*Salvador Jean Étcheber (23. Febrewoore 1953–3. Nofember 1956)
*Yvon Bourges (3. Nofember 1956–15. Jüüle 1958)
*Max Berthet (15. Jüüle 1958–11. Detsember 1958)

### Huuchkomisaaren (1958–1960)
*Max Berthet (11. Detsember 1958–Febrewoore 1959)
*Paul Masson (Febrewoore 1959–5. August 1960)

### Presidenten
* Maurice Yaméogo (5. August 1960–3. Janewoore 1966)
* Sangoulé Lamizana (3. Janewoore 1966–25. Nofember 1980)
* Saye Zerbo (25. Nofember 1980–7. Nofember 1982)
* Jean-Baptiste Ouédraogo (8. Nofember 1982–4. August 1983)
* Thomas Sankara (4. August 1983–4. August 1984, an do president faan Burkiina Faaso bit 15. Oktuuber 1987)
Volta

Di **Volta** as en struum troch a lunen Burkiina Faaso an Ghaana uun Waastafrikoo. Tuup mä a Suart Volta as hi 1500&nbsp;km lung.

Efter di struum as det weesen fransöösk kolonii Boowervolta näämd wurden.

Di nööm komt faan portugiisk kuuplidj, diar uun Ghaana mä gul haneld haa. *Volta* ment üüb portugiisk soföl üs *amkiar*..

## Kwelstruumer
Di Volta hää trii kwelstruumer, diar faan Burkiina Faaso deel kem:
* Suart Volta (Mouhoun)
* Ruad Volta (Nazinon)
* Witj Volta (Nakambé)

## Hüdrometrii
A weedermengden san auer 43 juar (1936-1979) uun Senchi meeden wurden. Det leit sowat 110 Kilometer struumap faan a müs. (uun m³/s). Diar as düütelk det rintidj uun a harefst tu käänen.


Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.3)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.9)

ImageSize  = width:500 height:300
PlotArea   = left:40 bottom:40 top:20 right:20
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:4000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:Jan text:Januar
  bar:Fév text:Februar
  bar:Mar text:März
  bar:Avr text:April
  bar:Mai text:Mai
  bar:Jun text:Juni
  bar:Jul text:Juli
  bar:Aoû text:August
  bar:Sep text:Sept.
  bar:Oct text:Okt.
  bar:Nov text:Nov.
  bar:Déc text:Dez.

PlotData=
  color:barra width:30 align:left

  bar:Jan from:0 till: 267
  bar:Fév from:0 till: 309
  bar:Mar from:0 till: 278
  bar:Avr from:0 till: 310
  bar:Mai from:0 till: 279
  bar:Jun from:0 till: 405
  bar:Jul from:0 till: 750
  bar:Aoû from:0 till: 1509
  bar:Sep from:0 till: 3743
  bar:Oct from:0 till: 3833
  bar:Nov from:0 till: 1118
  bar:Déc from:0 till: 466

PlotData=
  bar:Jan at: 267 fontsize:S text: 267 shift:(-10,5)
  bar:Fév at: 309 fontsize:S text: 309 shift:(-10,5)
  bar:Mar at: 278 fontsize:S text: 278 shift:(-10,5)
  bar:Avr at: 310 fontsize:S text: 310 shift:(-10,5)
  bar:Mai at: 279 fontsize:S text: 279 shift:(-10,5)
  bar:Jun at: 405 fontsize:S text: 405 shift:(-10,5)
  bar:Jul at: 750 fontsize:S text: 750 shift:(-10,5)
  bar:Aoû at: 1509 fontsize:S text: 1509 shift:(-10,5)
  bar:Sep at: 3743 fontsize:S text: 3743 shift:(-10,5)
  bar:Oct at: 3833 fontsize:S text: 3833 shift:(-10,5)
  bar:Nov at: 1118 fontsize:S text: 1118 shift:(-10,5)
  bar:Déc at: 466 fontsize:S text: 466 shift:(-10,5)



## Luke uk diar

## Futnuuten
Witj Volta

Di **Witj Volta** (uk *Nakambé* näämd) as en struum uun Waastafrikoo. Hi hää sin hood uun Burkiina Faaso an as sowat 900 km lung. Uun Ghaana ferbanjt hi ham mä di Suart Volta an woort tu a Volta Struum.

Grat tustruumer san di Oti (*Pendjari*) an di Massili.

## Luke uk diar
Eerdnöd

At **eerdnöd** (*Arachis hypogaea*) as en plaantenslach uun det onerfamile faan a flenerkbloosen (Faboidae).

Hat as eegentelk en bongfrücht (Fabaceae) jüst so üs irten of buanen. Di ingelsk nööm *peanut* (= irtnöd) wiset diar noch üüb hen.

## Büürerei

## Bilen

Peanut oil bottle.jpg|
PeanutButter.jpg
Peanuts (Arachis hypogaea) - in shell, shell cracked open, shelled, peeled.jpg|
Dragee_"Арахис_в_шоколаде"_02.jpg|


## Luke uk diar

* Nöd

## Futnuuten
Mossi

A **Mossi** (uk *Mosi* of *Moaaga*(iantaal), *Moose*(muartaal) uun hör aanj spriak Mooree) san det gratst fulk uun Burkiina Faaso. Jo lewe fööraal uun an am a grat stääden Ouagadougou an Ouahigouya. Det san sowat 5 miljuun minsken.

## Histoore
A Mossi lewet iarst fööraal uun a nuurd faan Ghaana, toog do oober so am't 15. juarhunert am a nuurd an ferdrääw diar ööder fulken, a Dogon an Nyonyonsé. Jo iinwaanrern haa det könangrik Tenkodogo grünjlaanj. Leeder waanert jo widjer am a waast an haa det könangrik Wogodogo grünjlaanj, leeder het det Wogdgo (Ouagadougou). Uun't nuurden as det könangrik Yatenga apwoksen.

Bit daalang hää di keiser (Moogho Naaba) di huuchst stant, oober hi hää nian poliitisk määcht muar.

A Mossi lewe traditjunel uun letj saarpen mä trinj hüsang, diar mä woger ferbünjen san. Arke saarep hää en *naaba*, det as di boperst, di det saien hää. A Mossi hual det ei so mä a islaam, leewer haa's noch hör natuur-religion. Hör god het *Wendé*.

## Luke uk diar
Sorghum

**Sorghumhirse** (Sorghum, ) as en skööl faan Hirseplaanten uun det famile Swetgäärs (Poaceae). Hat woort uk *Sorgum* skrewen.

Diar jaft at wel son 30 slacher faan, man bluas enkelten haa en grat bedüüdang üs iidj för a minsken an fuder för't tjüch.

## Wichtag slacher
* *Sorghum bicolor* (Sokerhirse)
* *Sorghum sudanense* = *Sorghum × drummondii* (Sudaangäärs)

## Bilen

Sorghum_bicolor_Bild0902.jpg|Sorghum bicolor
Starr_030612-8001_Sorghum_halepense.jpg|Sorghum halepense
Sorghum_halepense_sl24.jpg|Sorghum halepense
Sorghum_sudanese.jpg|Sorghum sudanense


## Büürerei

## Futnuuten


## Luke uk diar
Buumol

**Buumol** (*Gossypium*) (ingelsk *cotton*, fransöösk *coton*) as en plaantenskööl uun det famile faan a Malvenplaanten (Malvaceae). Diar jaft'at 51 slacher faan. Buumol wääkst uun a troopen an subtroopen.

## Büürerei
Mä buumol woort al loong büüret. Buumol woort tu buumoltriader ferwerket.

## Luke uk diar

## Kwelen
Maniok

**Maniok** (*Manihot esculenta*) as en plaantenslach uun det skööl *[[Manihot]]*, an hiart tu det famile Euphorbiaceae.

Ööder nöömer san **Mandi'o** (Paraguay), **Mandioca** (Brasiilien, Argentiinien, Paraguay), **Cassava**, **Kassave** of uun Madelameerikoo **Yuca** (ei: Yucca!)

Mä detdiar plaant woort büüret, auer a ruter eden wurd kön. Hat wääkst uun a troopen an subtroopen. Uk mä ööder slacher uun det skööl *Manihot* woort büüret.

## Bilen

Cassava_(PSF).jpg|Tiaknang faan a ruter


## Luke uk diar
Yams

**Yams** (*Dioscorea*), uk **Yam** of **Yamsrut**, as en skööl faan plaanten uun det famile Dioscoreaceae. Diar hiar son 600 bit 800 slacher tu an waaks fööraal uun a troopen. Faan enkelt slacher kön a ruter eden of üs medesiin brükt wurd.

## Seksioonen
D. sect. Allactostemon – D. sect. Amphistemon – D. sect. Dioscorea – D. sect. Enantiophyllum – D. sect. Lasiophyton – D. sect. Lychnostemon – D. sect. Opsophyton – D. sect. Spinosa

## Bilen

YamsatBrixtonMarket.jpg|Yams üüb en markes
Yama_imo.JPG|Japoonsk yams
Dioscorea_balcanica_BotGardBln310505.jpg|*Dioscorea balcanica*


## Büürerei

## Luke uk diar

## Futnuuten
Dioscoreales

A **Dioscoreales** san en order faan bloosenplaanten (Magnoliopsida).

## Familin
* Burmanniaceae
* Dioscoreaceae
* Nartheciaceae
* Taccaceae (ünseeker)
* Thismiaceae (ünseeker)

## Luke uk diar
Yamsplaanten

**Dioscoreaceae** san **Yamsplaanten**, en plaantenfamile uun det order faan a Dioscoreales.

Tu det famile hiar trii sköölen mä muar üs 600 slacher. Jo waaks fööraal uun a troopen. Uun Madeleuroopa jaft at man ään slach, at *Dioscorea communis*. Enkelt slacher haa en grat bedüüdang üs iidj för a minsken of üs medesiin.

## Iindialang
* Yams (*Dioscorea*) mä muar üs 600 slacher
* *Stenomeris* = *Halloschulzia* mä 2 slacher
* *Trichopus* = *Avetra* mä 2 slacher

## Bilen

სატაცური ძაღლის Tamus communis gemeine Schmerwurz.JPG|Früchten an bleeden faan *Dioscorea communis*
YamsatBrixtonMarket.jpg|Yamsruter
Trichopus_zeylanicus5.jpg|Trichopus zeylanicus


## Luke uk diar
Beesem

En **beesem** as en rääskap, am kuad of stoof tuuptufaagin.

## Slacher
### Beesmer mä staal

Besen-201020053720.jpg|Risbeesem
Shimogamo-Broom-M1625.jpg|StruatenbeesemStruatenfaager
A_Day_in_the_Life_of_a_Wartime_Housewife-_Everyday_Life_in_London,_England,_1941_D2362.jpg|Hüsbeesem

### Letjer faagern

Handfeger.JPG|Hoonfaager
Tischbesen 01 (fcm).jpg|Booselfaager


## Ööders wat

Besenbinder.JPG|En beesembinjer bi't werk


## Spreegwurden
* En flitjag foomen läät a beesem ei lei.
* Hoker man faage wal, fanjt uk saacht en beesem.
* Maage ütj en skrober ans en beesem!
* Nei beesmer faage rianst.

## Luke uk diar

* 

## Futnuuten
Senchi

**Senchi** (of **Senkye**) as en stääd uun Ghaana.

Hat leit uun di Asuogyaman Distrikt faan't Uast-Regiuun. 

Senchi as bekäänd för det smok laag bi a Volta-Stausia an det eksklusiif *Royal Senchi Resort/Hotel*.

## Luke uk diar
* Ghana place names
* The Royal Senchi
* mapcarta (Asuogyaman)
* geonames
Rintidj

At **rintidj** an at **drügtidj** san a "juarstidj"en faan a troopen.

## Juarstidjen uun a troopen

Uun a troopen jaft at nian juarstidjen, so üs wi det kään, mä en kuulen wonter an en warmen somer. Diar as det auer't hialer juar muar of maner likedenang warem.

Auer't juar waanert oober a stant faan a san tesken a kiarkreiser hen an weder. An wan a san uun zenit stäänt, det ment, wan a san lik faan boowen deel skinjt, do jaft at uun a troopen *zenitaalrin*. Det as en rin, di miast so am a madetidj begant an hen jin inj aphäält. Det düüret sowat tau of trii muuner, an do woort at weder maner mä di rin.

Ji naier at regiuun bi a ekwaator leit, amso linger as det rintidj. Hen tu a kiarkreiser woort det rintidj leewen kurter. Diar rinjt det uun enkelt juaren goorei. Diaram lei diar a "kiarkreis-wüüsten".

## Kliima
Üüb det kliimadiagram faan Vila Luso uun Angoola koon'am gud kään, dat det rintidj uun a süüd-somer diar faan Nofember bit Maarts düüret. Uun a süüd-wonter faan Mei bit September as diar drügtidj.

**Drügtidj** as det ööder "juarstidj" faan a troopen. Tesken rintidj an drügtidj san muar of maner lung auergungstidjen.

## Luke uk diar
Poloonium

**Poloonium** as en radioaktiif cheemisk element mä det tiaken **Po** an det atoomnumer **84**. Hat as en salwerwitj skürnin metal an stäänt uun det skööl faan a chalkogeenen.

Poloonium entstäänt, wan det raadioaktiif radoon ütjenööderfäält, an det as böös gefeerelk för a minsk, wan hi radoon iinöösemt. Do feit hi det *strualkraankhaid*.

## Bilen

Electron shell 084 polonium.png|Elektroonenskel
Alpha_po_lattice.jpg|Alphafurem faan stabiil Poloonium


## Luke uk diar

## Kwelen
Ksenoon

**Ksenoon** as en raar cheemisk element mä det ufkörtang **Xe** an det atoomnumer **54**. Hat as en *[[eedelgas]]*.

## Bilen

SIMSXE.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 054 Xenon.svg|Elektroonenskel
Xenon discharge tube.jpg|Ksenoon locht blä uun en gasröör



## Luke uk diar

## Kwelen
Teluur

**Teluur** (lat. *tellus* „eerd“) as en raar cheemisk element mä det ufkörtang **Te** an det atoomnumer **52**. Hat as en *[[hualewmetal]]*.

## Bilen

SIMSTE.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 052 Tellurium.svg|Elektroonenskel
Tellurium element 2.jpg|Teluur-kristal
Tellurium crystal.jpg|Rian Teluur


## Ferbinjangen

## Luke uk diar

## Kwelen
Jood

**Jood** as en cheemisk element mä det ufkörtang **I** (iar: **J**) an det atoomnumer **53**. Hat as en *halogeen*. Di nööm komt faan ualgreks „ioeides“ (ιο-ειδής) för „brons“ uf.

Jood as fääst, liaset ham oober gud ap uun Etanool.

## Bilen

SIMSI.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 053 Iodine.svg|Elektroonenskel
Iod kristall.jpg|Jood-kristal
ExAntiseptic.jpg|Jood-liasang üs *antiseptikum*


## Kwelen


## Luke uk diar

* Joodiid
Antimoon

**Antimoon** (faan lat. *Antimonium*, efter araabisk „al-ithmîd(un)“ ()) as en cheemisk element mä det ufkörtang **Sb** (faan ) an det atoomnumer **51**. Hat as en *hualewmetal*.

## Bilen

SIMSSB.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 051 Antimony.svg|Elektroonenskel
Antimony-201382.jpg|Rian antimoon
Streichholz.jpg|Uun swaawelstooker as antimoon
Harvard Museum of Natural History. Stibnite. (Iyo) Ehime, Shikoku, Japan (DerHexer) 2012-07-20.jpg|Stibniit (Sb2S3)
Antimony and Calcite - Lake George, York County, New Brunswick, Canada.jpg|Antimoon (brons) an kaltsiit (witj)
Bronze and antimony beads circa 1000 BCE.jpg|3000 juar ual halskeed faan bronse an antimoon
Antimon - Trend Förderung.svg|Antimoon woort brükt för bronse-legiarangen


## Luke uk diar

## Kwelen
Kadmium

**Kadmium** (faan  *kadmía*; ) as en cheemisk element mä det ufkörtang **Cd** an det atoomnumer **48**. Hat as en *auergungsmetal*.

## Bilen

SIMSCD.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 048 Cadmium.svg|Elektroonenskel
Cadmium-crystal bar.jpg|Rian kadmium


## Luke uk diar

## Kwelen
Salwer

**Salwer** as en cheemisk element mä det ufkörtang **Ag** (faan *Argentum*) an det atoomnumer **47**. Hat as en *auergungsmetal*.

## Föörkemen


World Silver Production 2011.svg|Salwerproduksion uun't juar 2011
Silber - Trend Förderung.svg|Salwerproduksion auer a tidj


## Bilen

SIMSAG.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 047 Silver.svg|Elektroonenskel
Silver crystal.jpg|Salwer-kristal
Silver Bar 01.jpg|Rian salwer
Friesentracht.JPG|At salwer faan't Fering dracht
Bestick som illustration till en lärobok - Hallwylska museet - 86665.tif|Salwer knif an furk
Württemberg Kronenthaler 1833 70255.jpg|Salwerjil faan 1833
1988 Olympic Winter Games medals.JPG|Olympisk medaljen uun gul, salwer an bronse


## Luke uk diar

* Fering dracht

## Kwelen
Palaadium

**Palaadium** as en cheemisk element mä det ufkörtang **Pd** an det atoomnumer **46**. Hat as en raar, salwer-witj auergungsmetal.

## Bilen

SIMSPD.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 046 Palladium.svg|Elektroonenskel
Palladium 1-noReflection.jpg|Rian palaadium
Palladium.jpg|Palaadium-kristal


## Luke uk diar

## Kwelen
Roodium

**Roodium**  as en cheemisk element mä det ufkörtang **Rh** an det atoomnumer **45**. Hat as en salwer-witj, hard auergungsmetal.

## Bilen

SIMSRH.JPG|SIMS-spektrum faan roodium
Electron shell 045 Rhodium.svg|Elektroonenskel
Rhodium_foil_and_wire.jpg|Roodium blik an wiir
Rhodium powder pressed melted.jpg|Rian roodium
Rhodium 78g sample.jpg|Didiar letj klots roodium wäächt 78g (12,41 g/cm3)
Aufgeschnittener Metall Katalysator für ein Auto.jpg|Uun katalüsatooren as roodium


## Luke uk diar

## Kwelen
Ruteenium

**Ruteenium** (faan  „Ruteenien“, „Ruslun“) as en cheemisk element mä det ufkörtang **Ru** an det atoomnumer **44**. Hat as en *[[auergungsmetal]]*.

## Bilen

SIMSRU.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 044 Ruthenium.svg|Elektroonenskel
Ruthenium_a_half_bar.jpg|Rian ruteenium
Ruthenium crystal.jpg|Ruteenium-kristal


## Luke uk diar

## Kwelen
Techneetsium

**Techneetsium** as en cheemisk element mä det ufkörtang **Tc** an det atoomnumer **43**. Techneetsium wiar det iarst konstelk element, diarfaan komt uk di nööm: ualgreks τεχνητός *technētós* („konstelk“).

Det element wiar iar uk oner di nööm **Masuurium** bekäänd mä det ufkörtang **Ma**.

## Bilen

Electron shell 043 Technetium.svg|Elektroonenskel



## Luke uk diar

## Kwelen
Molübdeen

**Molübdeen** (greks  *mólybdos* för luad) as en cheemisk element mä det ufkörtang **Mo** an det atoomnumer **42**. Hat as en *auergungsmetal*.

## Bilen

SIMSMO.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 042 Molybdenum.svg|Elektroonenskel
Molybdenum crystaline fragment and 1cm3 cube.jpg|Rian molübdeen
Molybdänit aus Knabengruver, Norwegen.jpg|Molübdeniit (erts) faan Norweegen


## Luke uk diar

## Kwelen
Nioobium

**Nioobium** (efter Niobe, doochter faan Tantalos) as en cheemisk element mä det ufkörtang **Nb** an det atoomnumer **41**. Hat as en grä swaarmetal an koon gud smeset wurd.

Uun't ingelsk woort uk noch flooksis di ääler ütjdruk *Columbium* (*Cb*) brükt.

## Bilen

SIMSNB.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron_shell_041_Niobium.svg|Elektroonenskel
Niobium crystals and 1cm3 cube.jpg|Rian nioobium
Columbit.jpg|Kolumbit (erts)
25 Euro Österreich 2012 Bionik a.jpg|25 Euro jilstak faan Uastenrik mä nioobium uun
Apollo CSM lunar orbit.jpg|Rakeetendüüs ütj nioobium an titaan


## Luke uk diar

## Kwelen
Tsirkoonium

**Tsirkoonium** as en cheemisk element mä det ufkörtang **Zr** an det atoomnumer **40**. Hat as en swaarmetal.

## Bilen

SIMSZR.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 040 Zirconium.svg|Elektroonenskel
Zirconium crystal bar and 1cm3 cube.jpg|Rian tsirkoonium
CZ brilliant.jpg|Tsirkoonia (Zr(IV)O2)


## Luke uk diar

## Kwelen
Ütrium

**Ütrium** [] as en cheemisk element mä det ufkörtang **Y** an det atoomnumer **39**. Hat as en *auergungsmetal*. 

Di nööm komt faan det steed, huar't tuiarst fünjen wurden as, det miin *[[Ytterby]]* uun Sweeden. Jüst so ferhäält ham det mä Üterbium, Terbium an Erbium.

## Bilen

SIMSY.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 039 Yttrium.svg|Elektroonenskel
Yttrium_sublimed_dendritic_and_1cm3_cube.jpg|Rian ütrium
ASM ytterbymine.jpg|Det Ytterby miin


## Luke uk diar

## Kwelen
Strontsium

**Strontsium** as en cheemisk element mä det ufkörtang **Sr** an det atoomnumer **38**. Hat as en *eerdalkaalimetal*.

## Bilen

SIMSSR.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron_shell_038_Strontium.svg|Elektroonenskel
Strontium destilled crystals.jpg|Rian strontsium
Firework_by_alchimista.JPG|Strontsiumsaalt maaget ialwerk ruad


## Luke uk diar

## Kwelen
Baarium

**Baarium** (faan greks βαρύς *barýs*: „swaar“) as en cheemisk element mä det ufkörtang **Ba** an det atoomnumer **56**. Hat as en grä *eerdalkaalimetal* an reagiaret stark mä loft.

## Bilen

SIMSBA.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen.
Electron shell 056 Barium.svg|Elektroonenskel
Barium unter Argon Schutzgas Atmosphäre.jpg|Rian baarium
Baryte (12250397094).jpg|Bariit


## Luke uk diar

## Kwelen
Luteetsium

**Luteetsium** as en cheemisk element mä det ufkörtang **Lu** an det atoomnumer **71**. Hat hiart tu a *[[lantaniiden]]* an diarmä tu a *raar eerden*. 

## Bilen

Lutetium sublimed dendritic and 1cm3 cube.jpg|Rian Luteetsium
SIMSLU.JPG|SIMS-Spektrum faan Luteetsium
Electron shell 071 lutetium.png|Elektroonenskel faan Luteetium


## Luke uk diar

## Kwelen
Hafnium

**Hafnium** as en cheemisk element mä det ufkörtang **Hf** an det atoomnumer **72**. Hat as en grä auergungsmetal.

## Bilen

SIMSHF.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen.
Electron shell 072 Hafnium.svg|Elektroonenskel
Hafnium ebeam remelted.jpg|Rian hafnium
Hexagonal dichteste Kugelpackung.svg|Kristalstruktuur
Hafnium pellets with a thin oxide layer.jpg|Hafnium oksidiaret bruket


## Luke uk diar

## Kwelen
Tantaal

**Tantaal** as en cheemisk element mä det ufkörtang **Ta** an det atoomnumer **73**. Hat as en grä auergungsmetal. Tantaal woort uun a elektrotechnik an medesiintechnik iinsaat.

## Bilen

SIMSTA.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 073 Tantalum.svg|Elektroonenskel
Tantalum single crystal and 1cm3 cube.jpg|Rian tantaal
Tantal-Elko-Bauformen.jpg|Tantaal woort för kondensatooren brükt



## Luke uk diar

## Kwelen
Wolfraam

**Wolfraam** as en cheemisk element mä det ufkörtang **W** an det atoomnumer **74**. Hat as en auergungsmetal mä di huuchst smoltponkt (3422 °C) faan aal a elementen. Diaram woort wolfraam uun lampen iinsaat.

## Bilen

SIMSW.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 074 Tungsten.svg|Elektroonenskel
Tungsten element.jpg|Rian wolfraam
Żarówki tradycyjne firmy Osram 230V 25 W i E27 - marzec 2018.jpg|*Osram*-lampen haa en triad ütj '''os'''mium an wolf**raam**



## Luke uk diar

## Kwelen
Reenium

**Reenium** as en cheemisk element mä det ufkörtang **Re** an det atoomnumer **75**. Hat as en raar, swaar auergungsmetal. Hör nööm komt faan di struum Rhein.

## Bilen

SIMSRE.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 075 Rhenium.svg|Elektroonenskel
Rhenium single crystal bar and 1cm3 cube.jpg|Rian reenium


## Luke uk diar

## Kwelen
Rubiidium

**Rubiidium** (faan  ‚ruad‘) as en cheemisk element mä det ufkörtang **Rb** an det atoomnumer **37**. Hat as en *alkaalimetal*.

## Bilen

SIMSRB.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 037 Rubidium.svg|Elektroonenskel
Rubidium amp.jpg|Rian rubiidium
Die Flammenfärbung des Rubidium.jpg|Rubiidium ferbraant ruad


## Luke uk diar

## Kwelen
Tseesium

**Tseesium** as en cheemisk element mä det ufkörtang **Cs** (faan *Caesium*) an det atoomnumer **55**. Hat as en *alkaalimetal*. Hat reagiaret stark mä loft.

## Bilen

SIMSCS.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 055 Caesium.svg|Elektroonenskel
Cesium.jpg|Rian tseesium
CsCrystals.JPG|Tseesium-kristal


## Luke uk diar

## Kwelen
Osmium

**Osmium** as en cheemisk element mä det ufkörtang **Os** an det atoomnumer **76**. Hat as en auergungsmetal an hää mä 22,6 g/cm3 det huuchst sachthaid faan aal a elementen.

Di nööm komt faan ualgreks ὀσμή osmē „öösem, stirem“, auer osmiumoksiid (Os(VIII)O4) en skarepen stirem hää.

## Bilen

SIMSOS.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 076 Osmium.svg|Elektroonenskel
Osmium-crystals 2.jpg|Osmium-kristal
Ingots of Fe, Os, Al, one troy ounce each (1).jpg|Ian uns (oz.) osmium (Os) uun ferglik tu iisen (Fe) an alumiinium (Al)
Żarówki tradycyjne firmy Osram 230V 25 W i E27 - marzec 2018.jpg|*Osram*-lampen haa en triad ütj **os**mium an wolf'''raam'''


## Luke uk diar

## Kwelen
Iriidium

**Iriidium** as en cheemisk element mä det ufkörtang **Ir** an det atoomnumer **77**. Hat as en **[[auergungsmetal]]**.

## Bilen

SIMSIR.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 077 Iridium.svg|Elektroonenskel
Iridium crystals.jpg|Iriidium-kristal
Iridium foil.jpg|Iriidiumblik
Platinum-Iridium meter bar.jpg|Di *[[meeter|uurmeeter]]* as faan iriidium an plaatin maaget


## Luke uk diar

## Kwelen
Plaatin

**Plaatin** as en cheemisk element mä det ufkörtang **Pt** an det atoomnumer **78**. Hat as en grä-witj auergungsmetal. 

## Bilen

SIMSPT.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron_shell_078_Platinum.svg|Elektroonenskel
Platinum nuggets.jpg|Plaatin-„nuggets“
Platinum_crystals.jpg|Plaatin-kristal
American Platinum Eagle 2007 Rev.jpg|Plaatin jilstak

PGM locations.svg|Huar plaatin ufbaud woort
Platinum-Iridium meter bar.jpg|Di *[[meeter|uurmeeter]]* as faan iriidium an plaatin maaget


## Luke uk diar

## Kwelen
Astaat

**Astaat** as en raadioaktiif cheemisk element mä det ufkörtang **At** an det atoomnumer **85**. Hat stäänt uun't skööl faan a halogeenen. Di nööm komt faan : „ünbestendag“.

## Bilen

Electron shell 085 Astatine.svg|Elketroonenskel



## Luke uk diar

## Kwelen
Radoon

**Radoon** (uk *Raadon*) as en cheemisk element mä det ufkörtang **Rn** an det atoomnumer **86**. Hat stäänt uun det skööl faan a eedelgaasen. Hör nööm komt (jüst so üs Raadium) faan lat. *radius* „strual“, auer hat raadioaktiif as.

Radoon entstäänt üs produkt, wan det Raadium isotoop 226Ra ütjenööderfäält. Radoon 222Rn fäält do mä en hualewwäärstidj faan 3,823 daar ütjenööder tu Poloonium 218Po. An det lewet aal wat linger, iar det mä en hualewwäärstidj faan 138,376 daar tu det stabiil Luad 206Pb woort. Sodenang feert det iinöösmin faan Radoon bi a minsk tu't *strualkraankhaid*. Do faal a hiaren ütj an hat komt tu nöös- an müsblääten.

## Bilen

Electron shell 086 Radon.svg|Elektroonenskel
CNX Chem 21 06 RadonExpos.png|Hü Radoon iin uun't hüs kem koon


## Luke uk diar

* Radoonbeläästang uun Sjiisklun (BfS, Bundesamt für Strahlenschutz)
* Radoonbeläästang (BfS-Geoportal, GIS koord)

## Kwelen
Frantsium

**Frantsium** as en cheemisk element mä det ufkörtang **Fr** an det atoomnumer **87**. Hat as en raadioaktiif alkaalimetal.

## Bilen

Electron shell 087 francium.png|Elektroonenskel



## Luke uk diar

## Kwelen
Raadium

**Raadium** as en cheemisk element mä det ufkörtang **Ra** an det atoomnumer **88**. Hat as en eerdalkaalimetal. Hör nööm komt faan lat. *radius* = *[[strual]]*, auer raadium raadioaktiif as.

## Bilen

Electron shell 088 Radium.svg|Elektroonenskel
Radium226.jpg|Raadium
Wecker mit Radium.jpg|A wiisern mä raadium locht uun't jonken
Radium Dial.jpg|Raadium wiisern


## Luke uk diar

* Radoon

## Kwelen
Dubnium

**Dubnium** as en konstelk ütjwerket cheemisk element mä det ufkörtang **Db** an det atoomnumer **105**. Hat as en auergungsmetal uun't wanaadiumskööl. Di iarst nööm wiar **Unnilpentium** (**Unp**).

## Bilen

Electron shell 105 Dubnium.svg|Elektroonenskel
Dubna Stele Dubnium.jpg|Stunbil uun't stääd Dubna



## Luke uk diar

## Kwelen
Seaborgium

** Seaborgium** as en konstelk ütjwerket cheemisk element mä det ufkörtang **Sg** an det atoomnumer **106**. Hat as en auergungsmetal uun't kroomskööl. Di iarst nööm wiar **Unnilhexium** (**Unh**). Det element as näämd efter Glenn T. Seaborg. 

## Bilen

Electron shell 106 Seaborgium.svg|Elektroonenskel
Glenn Seaborg - 1964.jpg|Glenn T. Seaborg



## Luke uk diar

## Kwelen
Bohrium

**Bohrium** as en konstelk ütjwerket cheemisk element mä det ufkörtang **Bh** an det atoomnumer **107**. Hat as en auergungsmetal uun det mangaanskööl. Di iarst nööm wiar **Unnilseptium** (**Uns**). Det elememt as näämd efter Niels Bohr.

## Bilen

Electron shell 107 Bohrium.svg|Elektroonenskel
Niels_Bohr.jpg|Niels Bohr



## Luke uk diar

## Kwelen
Lawrentsium

**Lawrentsium** as en konstelk ütjwerket cheemisk element mä det ufkörtang **Lr** an det atoomnumer **103**. Hat hiart tu a aktinoiden. Hat as näämd efter Ernest Lawrence. Di iarst nööm wiar **Unniltrium** (**Unt**).

## Bilen

Electron shell 103 Lawrencium.svg|Elektroonenskel
Ernest Orlando Lawrence.jpg|Ernest Orlando Lawrence



## Luke uk diar

## Kwelen
Rutherfordium

**Rutherfordium** as en konstelk ütjwerket cheemisk element mä det ufkörtang **Rf** an det atoomnumer **104**. Hat as en auergungsmetal uun't titaanskööl. Di iarst nööm wiar **Unnilquadium** (**Unq**). Det element as näämd efter Ernest Rutherford. 

## Bilen

Electron shell 104 Rutherfordium.svg|Elektroonenskel
Ernest Rutherford (Nobel).jpg|Ernest Rutherford



## Luke uk diar

## Kwelen
Hassium

**Hassium** as en konstelk ütjwerket cheemisk element mä det ufkörtang **Hs** an det atoomnumer **108**. Hat as en auergungsmetal uun't iisenskööl. Di iarst nööm wiar **Unniloctium** (**Uno**).

## Bilen

Electron shell 108 Hassium.svg|Elektroonenskel



## Luke uk diar

## Kwelen
Meitneerium

**Meitneerium** as en konstelk ütjwerket cheemisk element mä det ufkörtang **Mt** an det atoomnumer **109**. Hat as en auergungsmetal uun't koobaltskööl. Hat as näämd efter Lise Meitner. Di iarst nööm för det element wiar **Unnilennium** (**Une**).

## Bilen

Electron shell 109 Meitnerium.svg|Elektroonenskel
Lise Meitner (1878-1968), lecturing at Catholic University, Washington, D.C., 1946.jpg|Lise Meitner



## Luke uk diar

## Kwelen
Darmstadtium

**Darmstadtium** as en konstelk ütjwerket cheemisk element mä det ufkörtang **Ds** an det atoomnumer **110**. Hat as en auergungsmetal uun det nikelskööl. Di iarst nööm wiar **Ununnilium** (**Uun**). 

## Bilen

Electron shell 110 Darmstadtium.svg|Elektroonenskel



## Luke uk diar

## Kwelen
Nihoonium

**Nihoonium** as en konstelk ütjwerket cheemisk element mä det ufkörtang **Nh** an det atoomnumer **113**. Hat stäänt uun't boorskööl. Di nööm komt faan *Nihon* (=Jaapan) uf. Di iarst nööm wiar **Ununtrium** (**Uut**).

## Bilen
 
Electron shell 113 Nihonium.svg|Elektronenskel
Kosuke Morita cropped Hideto Enyo Kosuke Morita Koji Morimoto and Hiroshi Matsumoto 20161201.jpg|Uun't juar 2016 as di nööm fäästlaanj wurden



## Luke uk diar

## Kwelen
Fleroowium

**Fleroowium** as en konstelk ütjwerket cheemisk element mä det atoomnumer **114** an det ufkörtang **Fl**. Hat stäänt uun't karboonskööl an as näämd efter Georgi Nikolajewitsch Fljorow. Di iarst nööm wiar **Ununquadium** (**Uuq**).

## Bilen

Electron shell 114 Flerovium.svg|Elektroonenskel
RUSMARKA-1660.jpg|G.N. Fljorow


## Luke uk diar

## Kwelen
Moskoowium

**Moskoowium** as en konstelk ütjwerket cheemisk element mä det ufkörtang **Mc** an det atoomnumer **115**. Hat stäänt uun det skööl fan a Pniktogeenen. Di iarst nööm för det element wiar **Ununpentium** (**Uup**).

## Bilen

Electron shell 115 Moscovium.svg|Elektroonenskel



## Luke uk diar

## Kwelen
Oganessoon

**Oganessoon** as en cheemisk element mä det huuchst atoomnumer **118** (stant: 2018) an mä det ufkörtang **Og**. Hat stäänt uun det skööl faan a eedelgaasen. Hör nööm komt faan Yuri Oganessian uf. Di iarst nööm för det element wiar **Ununoctium** (**Uuo**). 

## Bilen

Electron shell 118 Oganesson.svg|Elektroonenskel
Yuri Oganessian 2017 stamp of Armenia.jpg|Yuri Oganessian


## Luke uk diar

## Kwelen
Livermoorium

**Livermoorium** as en konstelk cheemisk element mä det ufkörtang **Lv** an det atoomnumer **116**. Hat stäänt uun det skööl faan a Chalkogeenen. Di nööm komt faan det stääd Livermore uf. Di iarst nööm för det element wiar **Ununhexium** (**Uuh**).

## Bilen

Electron shell 116 Livermorium.svg|Elektroonenskel



## Luke uk diar

## Kwelen
Tennessiin

**Tennessiin** as en konstelk ütjwerket cheemisk element mä det ufkörtang **Ts** an det atoomnumer **117**. Hat stäänt uun det skööl faan a halogeenen. Di nööm komt faan di US-amerikoonsk stoot Tennessee uf. Di iarst nööm för det element wiar **Ununseptium** (**Uus**).

## Bilen

Electron shell 117 Tennessine.svg|Elektroonenskel



## Luke uk diar

## Kwelen
Alkaalimetal

**Alkaalimetalen** san cheemisk elementen uun det **1. [[:kategorie:Elementen|skööl]]** faan't periodensüsteem. Uk weederstoof stäänt uun't 1. skööl, det as oober nian metal.

Tu detdiar skööl hiar Liitsium, Naatrium, Kaalium, Rubiidium, Tseesium an Frantsium. Det san salwern skürnin metalen mä ian elektron uun't bütjenst elektroonenskel.

## Eegenskapen

## Luke uk diar
Magneetisk sustseptibiliteet

At **magneetisk sustseptibiliteet** \chi as en füsikaalisk grate saner ianhaid.

Hat sait ütj, hü stark en materiool magnetisiaret wurd koon. Hör wäärs leit tesken -1 an ∞ (ünentelk). En negatiiwen wäärs wiset üüb diamagnetismus hen.

## Bereegnang
At **magneetisk woluumensustseptibiliteet** \chi (of uk \chi_V; \chi as di greks buksteew Chi), beskraft en proportjuun tesken magnetisiarang \vec{M} an det magneetisk fialmäächt \vec{H}:

: \vec{M} = \chi_V \vec{H}.

## Ferbinjangen
At magneetisk sustseptibiliteet hinget tuup mä't magneetisk permeabiliteet \mu_r:

:\chi_V = \mu_r - 1

## Magneetisk sustseptibiliteet faan enkelt materioolen
Baure

**Baure** as en fulk an en spriak uun Boliiwien. Diar jaft at wel noch son 40 spreegern faan. A miast Baure haa det Spoonsk uunnimen.

Enkelt staken faan a Biibel san tu't Baure auersaat wurden.

## Spriakwiisen
* Baure
* Carmelito
* Joaquiniano †

## Koorden

## Luke uk diar
* DOBES Dokumentatsion auer Baure (faan Swintha Danielsen mä Franziska Riedel, Femmy Admiraal, Lena Terhart) 

## Literatuur
Sell, Lena & Terhart, Lena: *Klassifikationen im Baure*. LINCOM, 2016.