open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wiirus-Skööl 3

## Taxonavigation
Hoodkategorii: Wiiren 
Skööl 3 
Ordo: Unassigned
: Familia: Amalgaviridae
::: Genus: Amalgavirus
: Familia: Birnaviridae
::: Genera: Aquabirnavirus – Avibirnavirus – Blosnavirus – Entomobirnavirus
: Familia: Chrysoviridae
::: Genus: Chrysovirus
: Familia: Cystoviridae
::: Genus: Cystovirus
: Familia: Endornaviridae
::: Genus: Endornavirus
: Familia: Hypoviridae
::: Genus: Hypovirus
: Familia: Megabirnaviridae
::: Genus: Megabirnavirus
: Familia: Partitiviridae
::: Genera: Alphapartitivirus – Betapartitivirus – Gammapartitivirus – Deltapartitivirus – Cryspovirus
: Familia: Picobirnaviridae
::: Genus: Picobirnavirus
: Familia: Quadriviridae
::: Genus: Quadrivirus
: Familia: Reoviridae
:: Subfamilia: Spinareovirinae
::: Genera: Aquareovirus – Coltivirus – Cypovirus – Dinovernavirus – Fijivirus – Idnoreovirus – Mycoreovirus – Orthoreovirus – Oryzavirus
:: Subfamilia: Sedoreovirinae
::: Genera: Cardoreovirus – Mimoreovirus – Orbivirus – Phytoreovirus – Rotavirus – Seadornavirus
: Familia: Totiviridae
::: Genera: Giardiavirus – Leishmaniavirus – Totivirus – Trichomonasvirus – Victorivirus

## Nööm
Baltimore klasifikatjuun: Skööl 3: dsRNA , 1971

Akronüüm: Double-stranded RNA viruses: dsRNA

## Luke uk diar
* dsRNA at Viral Zone
Wiirus-Skööl 2

## Taxonavigation
Hoodkategorii: Wiiren 
Skööl 2 
Ordo: Unassigned 
: Familia: Anelloviridae
::: Genera: Alphatorquevirus – Betatorquevirus – Deltatorquevirus – Epsilontorquevirus – Etatorquevirus – Gammatorquevirus – Iotatorquevirus – Kappatorquevirus – Lambdatorquevirus – Thetatorquevirus – Zetatorquevirus
: Familia: Bidnaviridae
::: Genus: Bidensovirus
: Familia: Circoviridae
::: Genera: Circovirus – Gyrovirus
: Familia: Geminiviridae
::: Genera: Becurtovirus – Begomovirus – Curtovirus – Eragrovirus – Mastrevirus – Topocuvirus – Turncurtovirus
: Familia: Inoviridae
::: Genera: Inovirus – Plectrovirus
: Familia: Nanoviridae
::: Genera: Babuvirus – Nanovirus
: Familia: Microviridae
:: Subfamilia: Microvirinae
::: Genus: Microvirus
:: Subfamilia: Gokushovirinae
::: Genera: Bdellomicrovirus – Chlamydiamicrovirus – Spiromicrovirus
: Familia (tentative): Mycodnaviridae
::: Genus (tentative): Gemycircularvirus
: Familia: Parvoviridae
:: Subfamilia: Parvovirinae
::: Genera: Amdoparvovirus – Aveparvovirus – Bocaparvovirus – Copiparvovirus – Dependoparvovirus – Erythroparvovirus – Protoparvovirus – Tetraparvovirus
:: Subfamilia: Densovirinae
::: Genera: Ambidensovirus – Brevidensovirus – Hepandensovirus – Iteradensovirus – Penstyldensovirus
: Familia (tentative): Pleolipoviridae
::: Genus (tentative): Pleolipovirus
: Familia: Spiraviridae
::: Genus: Alphaspiravirus
: Familia: Unassigned
::: Genus: Bacilladnavirus

## Nööm
Baltimore klasifikatjuun: Skööl 2: ssDNA , 1971

Akronüüm: Single-stranded DNA viruses: ssDNA

## Luke uk diar
* ssDNA at Viral Zone
Tuneesien

**Tuneesien** ( *Tūnis*); amtelk: **Tuneesk Republiik**) as en lun uun Nuurdafrikoo. Uun't nuurden leit at Madlunsia, uun't waasten Algerien an uun't süüduasten Libyen. Det gratst eilun as Djerba mä 514&nbsp;km². Det hialer lun as 163.610&nbsp;km² grat an sodenang dobelt so grat üs Uastenrik.

## Geografii
Di nuurdermiast ponkt uun Afrikoo, Ras ben Sakka, leit uun a nuurd faan Tuneesien.

### Kliima



### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

### Ferwaltang
Uun Tuneesien san 24 *gouvernements*:

Uun jodiar gouvernements san 264 *delegationen* (lunkreiser).



## Luke uk diar

## Futnuuten
ISO 3166-2:TN

## Siehe auch
* ISO 3166-2, Referenztabelle der Ländercodes.
* ISO 3166-1, Referenztabelle der Ländercodes, wie sie in Domainnamen verwendet werden.

## Einzelnachweise
Indisk Oosean

Di **Indisk Oosean** (of uk: **Indik**) as bit 8.047 m jip an 74,9 miljuun kwadrootkilomeetern grat. Hi as di traadgratst oosean üüb a eerd. Diar san 291,9 miljuun kubiikkilomeetern weeder uun. Trinjam lei Afrikoo, Aasien, Austraalien an a Antarktis.

Ööders üs bi a Atlantik an a Pasiifik leit di Indisk Oosean tu'n graten dial üüb a süüdelk eerdheleft.

## Bochten an sian mä ferbinjang tu a Indik

}
|-
| align="left" | Ruad Sia
| 
| 
|-
| align="left" | Golf faan Aaden
| 
| 
|-
| align="left" | Golf faan Bengaalen
| 
| 
|-
| align="left" | Tiimorsia
| 
| 
|-
| align="left" | Golf faan Omaan
| 
| 
|-
| align="left" | Struat faan Mosambik
| 
| 
|-
| align="left" | Bocht faan Maputo
| 
| 
|-
| align="left" | Persisk Golf
| 
| 
|-
| align="left" | Grat Austraalisk Bocht 
| 
| 
|-
| align="left" | Struat faan Malakka
| 
| 
|-
| align="left" | Lakkadiiwensia
| 
| 
|-
| align="left" | Golf faan Sues
| 
| 
|-
| align="left" | Golf faan Akaba
| 
| 
|}

## Luke uk diar
Niger-Kongo spriaken

**Niger-Kongo spriaken** wurd uun Afrikoo süüdelk faan a Sahara snaaket.

Diar hiar 1.400 spriaken mä flook düüsen spriakwiisen tu. 925 miljuun minsken snaake son spriak.

Det gratst skööl faan a Niger-Kongo spriaken san a Bantuspriaken (*Niger-Kongo B*) mä amanbi 200 miljuun spreegern.

## Grööw iindialang

* 1. Volta-Kongo (= a. Nuurd-Volta + b. Süüd-Volta)

* 1a. Nuurd-Volta skööl
*: Adamawa-Ubangi
*: Gur spriaken
*:: Mooree
*: Kru
*: Senufo

* 1b. Süüd-Volta skööl
*: Benue-Kongo spriaken (mä Bantu)
*: Kwa

* 2. Kordofan (Nuba-Berger, Sudaan)

* 3. Mande spriaken
*: Manding spriaken
*:: Djuula

* 4. Atlantisk spriaken
*: Bak
*: Bijago
*: Cangin
*: Mel
*: Nalu-Mbulungi
*: Sene-Gambia spriaken
*:: Fuula 
*: Uast-Senegal-Guinea

* 5. Dogon

* 6. Ijoid

## Luke uk diar
* Ernst Kausen, Die Klassifikation der Niger-Kongo-Sprachen (DOC; 232&nbsp;kB)Iindialang faan Niger-Kongo spriaken efter Williamson-Blench, 2000 mä spreegertaalen faan Ethnologue 2005.
Araabisk Hualeweilun

At **Araabisk Hualeweilun** (), of man ianfach **Araabien**, as mä 2,73 miljoon km² det gratst hualeweilun üüb a eerd an leit üüb det Araabisk plaad. Efter a geologii hiart Araabien tu Afrikoo, a geografii tällt Araabien oober tu Aasien.

## Lunen uun Araabien


60 miljoon minsken lewe uun Araabien uun a lunen:

* Saudi-Araabien
* Jemen
* Oman
* Kuwait
* Katar
* Ferianagt Araabisk Emiraaten
* Jordaanien
* Irak
* Bahrain (leit üüb en eilun)

Trinjam lei Egypten, Israel, Libanon, Syrien an Iran.

## Luke uk diar

* Fööraasien
Semiitisk spriaken

**Semiitisk spriaken** san en twiig faan a afro-asiaatisk spriaken. Jo wurd daalang faan amanbi 260 miljuun minsken uun Nuurdafrikoo an Fööraasien snaaket. 

Diar wiar en uast- an en waastsemiitisken twiig, man det uastsemiitisk (akkadisk) as ütjstürwen.

## Enkelt spriaken
* Hebreewsk
* Araabisk
* Aramäisk
* Amhaarisk
* Tigriinsk
* Mehri
* Akkadisk (†)

## Nööm
Di nööm "semiitisk" kaam 1781 faan di spriakwedenskapsmaan August Ludwig von Schlözer ap. Hi gongt üüb det biiblisk persuun "Sem" turag, an Sem täält üs föörfeeder faan a Aramäern, Assyrern, Elamitern, Chaldäern an Lydern.

## Skraft

Cuneiform script2.jpg|Tuuntoofel mä mespotaamsk kiilskraft3000 f. Kr.
Tel dan inscription.png|"Tel-Dan Iinskraft" uun phönizisk skraft9. Jh. f. Kr.
Arabic Text.svg|Det wurd "araabisk" uun araabisk skraft
Alefbet_ivri.svg|Hebreewsk skraft
Nilo-Saharaansk spriaken

**Nilo-Saharaansk spriaken** san en skööl faan spriaken, diar uun Afrikoo bi a boower Niil an uun a Sahara snaaket wurd. Diar hiar son 200 spriaken mä 35 miljuun spreegern tu. A miasten lewe uun a Süüdsudaan an diar ambi.

## Iindialang
Det iindialang as dialwiis böös ünseeker:
* Uastsudaansk, mä Nilootisk an Nuubisk
* Madelsudaansk
* Kunama
* Berta 
* Fur
* Komuz spriaken
* Saharaansk spriaken
* Songhai spriaken
* Kuliak/Rub spriaken
Khoisan spriaken

**Khoisan spriaken** san ään faan sjauer spriaktwiigen uun Afrikoo. Hör kääntiaken san aparte klak-tuuner, diar't ööders bluas uun enkelt Bantuspriaken uun a naiberskap jaft.

## Spriakfamilin
* Hadza
* Sandawe
* (Kwadi-) Khoe
* Tuu
* Kx'a
Austroneesk spriaken

__NOTOC__

**Austroneesk spriaken** san en spriakfamile mä amanbi 1150 spriaken. Jo wurd faan 300 miljuun minsken snaaket.

Di nööm gongt üüb di Uastenriks ethnoloog Wilhelm Schmidt turag an komt faan lat. auster: "süüdwinj" an gr. nêsos: "eilun".

## Iindialang
Det spriak woort uun tjiin twiiger iindiald:
* Formosiansk spriaken (9 twiiger, bluas üüb Taiwan, mä 330.000 spreegern)
* Malayo-polyneesk spriaken (1 twiig, ~ 300 miljuun spreegern)

Ferlicht hiar diar uk mä tu:
* Japoonsk an Koreaans (ünseeker)

## Föörkemen
Det spriak kaam woorskiinelk faan Süüduast-Sjiina auer Taiwan üüb a eilunen uun a Süüdpasiifik an Indik, auer a Austroneesiern faan a Sjineesen muar an muar ferdrewen wurden san:

* Taiwan 4000 f.Kr.
* Nuurd-Philippinen 3000 f. Kr.
* Süüd-Philippinen, Sulawesi, Borneo, Tiimor 2500–2000 f. Kr.
* Melaneesien, Küsten faan Nei-Guinea 1200 f. Kr.
* Jaawa, Sumatra, Malaiisk Hualeweilun 1000 f. Kr.
* Mariaanen, Mikroneesien 1000 f. Kr.
* Hawaii, Uast-Polyneesien, Rapa Nui (Puaskeilun) 300–400 e. Kr.
* Madagaskar 700 e. Kr. (faan Borneo)
* Nei-Sialun 1200 e. Kr.

## Wurden uun ferglik

Uun detdiar tabel stun trataanj wurden, an hü jo üüb austroneesk spriaken üüb Taiwan, a Philippinen, a Mariaanen, uun Indonesien, Malaysia, Uast-Timor, Papua, Nei-Sialun, Hawaii, Madagaskar, Borneo an Tuvalu het:

## Kwelen


## Luke uk diar
Fransöösk Polyneesien

**Fransöösk Polyneesien** (tahitiaansk *Porinetia Farani*, ), iar **Fransöösk Oseanien** as en bütjluns regiuun faan Frankrik uun Polyneesien.

Diar lei uun a Süüdpasiifik 118 letj eilunen, atolen an archipeelen bi sowat 15° Süüd an 140 ° Waast. Det gratst an bekäändst eilun as Tahiti.

## Fiiw sköölen faan eilunen

Jo eilunen san ferdiald auer 4 miljoon km², nem oober salew bluas 4.000&nbsp;km² iin.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Tahitiaansk

**Tahitiaans(k)** of **Reo Mā'ohi** of **Reo Tahiti** as en polyneesk spriak an woort uun Fransöösk Polyneesien snaaket faan 150.000 minsken. A miast spreegern lewe üüb Tahiti. Det spriak as nai mä Hawaiiaans an Rarotongaans.

## Naiberspriaken
Nai bi't Tahitiaans san spriaken, diar üüb ööder eilunen uun a naite snaaket wurd:

*Marquesaans, 8000 spreegern üüb a Marquesas-Eilunen, tau onerspriakwiisen: *ʻeo ʻenana* an *ʻeo ʻenata*
*Tuamotuisk (*Pa'umotu*, *Reo pa'umotu*), 4000 spreegern üüb a Tuamotu-Eilunen
*Austral, 3000 spreegern üüb a Austral-Eilunen
*Rapanisk, 400 spreegern üüb Rapa Iti
*Raivavae, 900 spreegern üüb a Austral-Eilunen
*Mangarevaans, 600 spreegern üüb a Gambier-Eilunen

## Luke uk diar

* Pitcairn-Ingels
Tahiti

__NOTOC__

**Tahiti**, ööder ual nöömer san *King George Island*, *Isla de Amat* of *Sagittaria*, as en eilun uun a Süüdpasiifik an hiart tu Fransöösk Polyneesien Hat as 1.042&nbsp;km² grat an diar wene 186.909 minsken.

Det hoodstääd an uk det grast stääd diar as Papeete.

Tahiti leit uun't tidjsoon UTC−10.

## Koord

## Kliima

## Luke uk diar
* Tahitiansk

## Futnuuten
Maori

Wat menst dü?

* Māori, Maori (fulk)
* Maorisk (spriak, Neisialun)
* Cook-Eilunen-Māori (spriak, Rarotongaans, Cook-Eilunen)
Polyneesien

**Polyneesien** (faan  *polý* ‚föl‘ an  *nēsoi* ‚eilunen‘) as en grat regiuun uun a Pasiifik mä en grate faan 50 miljuun&nbsp;km². A eilunen diar san oober aaltumaal tuup bluas 294.000&nbsp;km² grat, an Nei-Sialun alian namt diar al 91 % faan iin. Uun't hialer regiuun lewe man 6 miljuun minsken.

Efter waasten leit Melaneesien an efter nuurdwaasten Mikroneesien.

## Polyneesk eilunen

:


## Luke uk diar
* Polyneesk spriaken
UTC−10

**UTC-10** as en tidjsoon bi amanbi 150°&nbsp;waastelk lengde. Hat wikt am tjiin stünj faan't UTC uf.

Ööder nöömer san: 
* Hawaii-Aleutian Standard Time – Hawaii (HAST)
 
* Hawaii-Aleutian Standard Time (HAST)
* Tahiti Time (TAHT)

## Luke uk diar
UTC−9

**UTC-9** as en tidjsoon bi amanbi 135°&nbsp;waastelk lengde. Hat wikt am njüügen stünj faan't UTC uf.

Ööder nöömer san: 
* Hawaii – Aleutian Daylight Time (HADT)
* Gambier Time (GAMT)
* Alaska Standard Time (AKST)
* Yukon Standard Time (YST)

## Luke uk diar
Papeete

**Papeete** as det hoodstääd faan Fransöösk Polyneesien an leit üüb det eilun Tahiti. Diar lewe 25.000 minsken. 

## Sasterstääden
* Nizza uun Frankrik

## Luke uk diar
Selskap Eilunen

__NOTOC__

A **Selskap Eilunen** () san en skööl faan eilunen uun Fransöösk Polyneesien uun a Pasiifik.

## Eilunen
; Îles du Vent 
*Tahiti
*Moorea
*Tetiaroa 
*Mehetia
*Maiao

; Îles sous le Vent
* Bora Bora
* Huahine
* Maupiti
* Raiatea
* Tahaa
* Tupai
* Manuae
* Maupihaa
* Motu One/Bellingshausen

## Bilen

Societyislands.jpg|Îles de la Société
Map-society-islands-hogg-1784.jpg|Histoorisk koord
Unofficial flag of the Leeward Islands (Society Islands).svg|Flag faan a Selskap Eilunen


## Luke uk diar
Moorea

__NOTOC__

**Moorea** (Tahitiansk Mo’orea), ööder ääler nöömer san *Aimeho* of *Santo Domingo* of *York Island*, as en eilun naibi Tahiti uun a Süüdpasiifik an hiart tu Fransöösk Polyneesien. Hat as 133&nbsp;km² grat, an diar lewe gud 16.000 minsken..

## Panoraama

## Kliima

## Luke uk diar

## Futnuuten
Marquesaansk

**Marquesaans(k)** as en polyneesk spriak mä tau spriakwiisen an woort üüb a Marquesas uun Fransöösk Polyneesien snaaket.

Faan't Marquesaansk jaft at en nuurdelk spriakwiis mä 3.400 spreegern an en süüdelk spriakwiis mä 2.100 spreegern. Enkelt spriakwedenskapslidj men, det san tau aanj spriaken.

Marquesaansk hiart tu a austroneesk spriaken an woort noch faan gud 5.000 minsken snaaket. Amtsspriak as oober fransöösk, an muar an muar Marquesaanern snaake aran uk bluas noch fransöösk. Diaram küd det spriak onergung.

## Luke uk diar
* *Grammaire et dictionnaire de la langue des Iles Marquises – Marquisien–Français* Institut d’Ethnologie, Paris 1931, [PDF; 21,6&nbsp;MB](https://web.archive.org/web/20120213175713/http://jimmypierre.com/Cd64_genealogie/SPECIAL%20-%20MADAGASCAR/DORDILLON%20R.%20-%20Grammaire%20et%20Dictionnaire%20Marquisien-Fran%E7ais%20(1931)/Grammaire%20et%20Dictionnaire%20Marquisien-Fran%E7ais%20(1931).pdf)

## Kwelen
Marquesas

A **Marquesas-Eilunen** (, aanj nööm *Te Fenua Enata*) san en skööl faan eilunen uun a Pasiifik. Jo hiar tu Fransöösk Polyneesien. 

Diar san 14 grater an en hialer rä letjer eilunen, diar tu en nuurdelk skööl mä Nuku Hiva, Ua Pou an Ua Huka, an tu en süüdelk skööl mä Hiva Oa, Tahuata an Fatu Hiva iindiald wurd. At lunflaak amfaadet 1.274&nbsp;km², an diar lewe 9.346 minsken (Stant: 2017)

## Eilunen
A gratst eilunen san: 

1) tu't gemeen Nuku Hiva
2) tu't gemeen Hiva Oa
3) tu't gemeen Hiva Oa

## Kwelen


## Luke uk diar

* Marquesaans
Polyneesk spriaken

**Polyneesk spriaken** san en twiig faan oseanisk spriaken, an hiar sodenang tu a austroneesk spriaken.

36 spriaken wurd faan 900.000 minsken snaaket, diar uun Polyneesien lewe. 

## Iindialang
* **Tonga-Niue-skööl**
** Tongaans (125.000 spreegern)
** Niue spriak (8.000)
* **Nuklear-Polyneesk**
** **Samoa-skööl** (*Samoisk*)
*** Samoaans (430.000)
*** Niuatoputapu spriak †
*** **Uvea-skööl**
**** Wallisisk (Uast-Uvea) (17.000)
**** Niuafo'ou spriak (700)
*** **Ellice-skööl**
**** Tuwaaluisk (11.000)
**** Kapingamarangisk (3.000), Nuguria (500), Nukumanu (500), Nukuoro (1.000)
**** Ontong Java (2.000), Sikaiana (1.000), Takuu (200)
*** **Futuna-skööl**
**** Waast-Uvea spriak (Faga-Uvea) (2.000)
**** Futuunisk (Uast-Futuna) (8.000), Futuna-Aniwa (600)
**** Emae (200), Mele-Fila (2.000), Pilenia (1.700), Rennell (3.500)
**** Tikopianisk (3.500), Anutisk (400)
*** Tokelauisk (4.000)
*** Pukapukanisk (2.000) (*Cook-Eilunen*)
** **Uast-Polyneesk**
*** Rapaisk (500)
*** **Marquesisk spriaken**
**** Hawaiians (1.000, 8.000 tuliarden, fulk 240.000)
**** Mangarevaans (2.000)
**** Marquesaans (5.500) (*Spriakwiisen: Nuurd-, Süüd-*)
*** **Tahiti-skööl**
**** Tahitiaans (125.000)
**** Maorisk (60.000, fulk 310.000) (*Nei-Sialun*)
**** Rarotongaans (40.000)
**** Tuamotuisk (14.000), Rakahanga-Manihiki (5.000), Penrhyn (600), Austral (8.000)
*** Rapanui (2.500) (*Puaskeilun*)

## Luke uk diar
Hawaiiaansk

At **Hawaiiaans(k)** (aanj nööm: *ʻŌlelo Hawaiʻi*) as det spriak faan a polyneesk iinwenern üüb a Hawaiieilunen. Hawaiiaansk an ingelsk san diar amtspriaken.

At Hawaiiaansk hiart tu a polyneesk spriaken, an as sodenang en austroneesk spriak.

Adelbert von Chamisso hää 1837 det iarst gramatik skrewen.

Hawaiiaansk woort knaap noch üs amgungspriak snaaket, likes dat det amtspriak as. Bluas üüb det eilun Niʻihau sjocht det ööders ütj, auer diar ei arken hen mut.

## Luke uk diar

* 
* Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), 2005. Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International. Online version
** Ethnologue Hawaiian *(ingelsk)*
* Online wurdenbuk hawaiiaansk-ingelsk, ingelsk-hawaiiaansk

## Kwelen
Kornwestheim

**Kornwestheim** as en stääd uun Baden-Württemberg. Hat as det traadgratst stääd uun a Lunkreis Ludwigsburg naibi Ludwigsburg.

## Luke uk diar

* Stääd Kornwestheim uun't näät (sjiisk)

## Futnuuten
Malayo-polyneesk spriaken

**Malayo-polyneesk spriaken** san föör formosiansk spriaken det gratst skööl faan austroneesk spriaken. Diar hiar 1100 spriaken mä 300 miljuun spreegern tu.

Jo wurd fööraal üüb a eilunen faan Süüduastaasien an uun a Pasiifik snaaket. Uk Malagasy üüb Madagaskar an Rapanui üüb't Puaskeilun hiar diar noch mä tu.

## Iindialang
Diar san fööraal tau sköölen: *Waast-malayo-polyneesk* (445 spriaken, 285 miljuun spreegern)  an *Madel- an Uast-malayo-polyneesk* (10 miljuun spreegern)

### Waast-malayo-polyneesk

* **Philippinen** (132 spriaken, 68 miljuun spreegern)
* **Chamorro, Palauisk an Yapesisk** (3 spriaken, 100.000 spreegern)
* **Sama-Bajaw** (8 spriaken, 500.000 spreegern)
* **Malayo-Sumbawa** (77 spriaken, 107 miljuun spreegern)
*: Malaiisk spriaken
*:: Malaiisk spriak
* **Java** (3 spriaken, 76 miljuun spreegern)
* **Nuurdwaast-Sumatra** (11 spriaken, 6,7 miljuun spreegern)
* **Lampung** (7 spriaken, 3,5 miljuun spreegern)
* **Rejang** (1 spriak, 1 miljuun spreegern)
* **Moken-Moklen** (2 spriaken, 9.000 spreegern)
* **Nuurd-Borneo** (60 spriaken, 600.000 spreegern)
* **Kayan-Murik** (16 spriaken, 40.000 spreegern)
* **Land Dayak** (12 spriaken, 450.000 spreegern)
* **Uast-Barito-Malagasy** (7	spriaken, 14,3 miljuun spreegern), mä: Malagasy
* **Barito-Mahakam** (18 spriaken, 170.000 spreegern)
* **Waast-Barito** (6 spriaken, 520.000 spreegern)
* **Muna-Buton-spriaken** (11 spriaken, 530.000 spreegern)
* **Wolio-Wotu-spriaken** (5 spriaken, 45.000 spreegern)
* **Bungku-Tolaki-spriaken** (16 spriaken, 420.000 spreegern)
* **Saluan-Banggai-spriaken** (5 spriaken, 200.000 spreegern)
* **Tomini-Tolitoli-spriaken** (6 spriaken, 180.000 spreegern)
* **Kaili-Pamona-spriaken** (12 spriaken, 460.000 spreegern)
* **Süüd-Sulawesi** (27 spriaken, 7 miljuun spreegern)

### Madel-malayo-polyneesk spriaken

* **Nuurd-Bomberai** (4 spriaken, 2.000 spreegern)
* **Süüd-Bomberai** (1 spriak, 600 spreegern)
* **Madel-Molukken** (52 spriaken, 330.000 spreegern)
* **Teor-Kur** (2 spriaken, 4.000 spreegern)
* **Aru** (13 spriaken, 50.000 spreegern)
* **Süüduast-Molukken** (5 spriaken, 180.000 spreegern)
* **Babar** (9 spriaken, 10.000 spreegern)
* **Timor-Flores-spriaken** (41 spriaken, 2 miljuun spreegern)
* **Bima-Sumba** (24 spriaken, 1,9 miljuun spreegern)

### Uast-malayo-polyneesk spriaken

* **Süüd-Halmahera-Waast-Nei-Guinea (SHWNG-skööl)** (39 spriaken, 135.000 spreegern)
** **Süüd-Halmahera** (6 spriaken, 50.000 spreegern)
** **Waast-Nei-Guinea** (33 spriaken, 85.000 spreegern)
* **[[Oseanisk spriaken]]** (488 spriaken, 2,7 miljuun spreegern)
** **Admiraliteets-Eilunen** (31 spriaken, 30.000 spreegern)
** **Waast-Oseanisk** (231 spriaken, 770.000 spreegern)
** **Madel-Uast-Oseanisk** (226 spriaken, 2 miljuun spreegern), mä Polyneesk, ...

## Luke uk diar
Oseanisk spriaken

**Oseanisk spriaken** san en skööl faan malayo-polyneesk spriaken, an hiar sodenang mä tu a austroneesk spriaken. Diar hiar fööraal a mikroneesk an a polyneesk spriaken tu. Flook spriaken wurd goorei skrewen an haa man hög hunert of düüsen spreegern.

Tu a oseanisk spriaken hiar 488 enkelt spriaken mä 2,7 miljuun spreegern. Jo lewe uun Mikroneesien, Melaneesien an Polyneesien.

## Iindialang
* **Admiraliteets-Eilunen** (31 spriaken, 30.000 spreegern)
* **Waast-Oseaanisk** (231 spriaken, 770.000 spreegern)
** **Nuurd-Nei-Guinea** (102 spriaken, 210.000 spreegern)
** **Uast-Madel-Papua-Nei-Guinea** (62 spriaken, 240.000 spreegern), mä: Motu,...
** **Meso-Melaneesk** (67 spriaken, 320.000 spreegern)
* **Madel-Uast-Oseanisk** (226 spriaken, 2 miljuun spreegern)
** **Süüduast-Salomoonen** (26 spriaken, 220.000 spreegern)
** **Santa Cruz** (6 spriaken, 1.200 spreegern)
** **Nuurd-Madel-Vanuatu** (90 spriaken, 80.000 spreegern)
** **Süd-Vanuatu** (8 spriaken, 18.000 spreegern)
** **Neikaledoonien** (30 spriaken, 33.000 spreegern)
** **Loyalty-Eilunen** (3 spriaken, 23.000 spreegern)
** **[[Mikroneesk]]** (20 spriaken, 220.000 spreegern)
** **Madel-Pasiifisk** (*Fidschi-Polyneesk*) (43 spriaken, 1,3 miljuun spreegern)
*** **Waast-Fidschi-Rotuma** (3 spriaken, 70.000 spreegern)
*** **Uast-Fidschi** (4 spriaken, 365.000 spreegern)
*** **[[Polyneesk]]** (36 spriaken, 900.000 spreegern)
**** **Tonga-Niue** (2 spriaken, 130.000 spreegern), mä: Tongaans, ..
**** **Nuklear-Polyneesk**
***** **Samoa-skööl** (22 spriaken, 500.000 spreegern), mä: Samoaans, ..
***** **Uast-Polyneesk** (12 spriaken, 270.000 spreegern), mä: Tahitiansk, Marquesaansk, Hawaiiansk ..

## Luke uk diar
Regiuun Stuttgart

At **Regiuun Stuttgart** as det hoodstäädregiuun faan Baden-Württemberg. Diar hiart det hoodstääd Stuttgart tu an a lunkreiser:
* Böblingen
* Esslingen
* Göppingen
* Ludwigsburg
* Rems-Murr-Kreis
Uun't gehial san det 179 stääden an gemeenen.

## Stäädregiuunen uun Sjiisklun
* Stäädregiuun Aachen (Nuurdrhein-Waastfaalen)
* Regiuun Hannover (Niidersaksen)
* Regiunaalferbant Saarbrücken (Saarlun)
* Regiuun Stuttgart (Baden-Württemberg)

## Luke uk diar
* Regiuun Stuttgart uun't näät
* Metropoolregiuun Stuttgart
Lunkreis Ludwigsburg

Di **Lunkreis Ludwigsburg** as en lunkreis uun Baden-Württemberg. Hi hiart tu't Regiuun Stuttgart.

## Stääden an gemeenen


A stääden an gemeenen uun a lunkreis wurd tuupfaadet tu ferwaltangsianhaiden (*amten*):

: Gemeindeverwaltungsverband Besigheim mä: stääd Besigheim an gemeenen Freudental, Gemmrigheim, Hessigheim, Löchgau, Mundelsheim an Walheim
: Verwaltungsgemeinschaft Bietigheim-Bissingen mä: stääd Tamm an gemeen Ingersheim
: Gemeindeverwaltungsverband Bönnigheim mä: stääd Bönnigheim an gemeenen Erligheim an Kirchheim am Neckar
: Verwaltungsgemeinschaft Freiberg am Neckar mä: gemeen Pleidelsheim
: Gemeindeverwaltungsverband Marbach am Neckar mä: stääd Marbach am Neckar an gemeenen Affalterbach, Benningen am Neckar an Erdmannhausen
: Gemeindeverwaltungsverband Schwieberdingen-Hemmingen mä: gemeenen Schwieberdingen an Hemmingen
: Gemeindeverwaltungsverband Steinheim-Murr mä: stääd Steinheim an der Murr an Gemeinde Murr
: Verwaltungsgemeinschaft Vaihingen an der Enz mä: stääd Oberriexingen an gemeenen Eberdingen an Sersheim

## Luke uk diar

* Di lunkreis uun't näät
* 

## Kwelen
Ludwigsburg

**Ludwigsburg** as en stääd uun Baden-Württemberg, nuurden faan Stuttgart. Hat hiart tu't Regiuun Stuttgart. Ludwigsburg as kreisstääd faan di Lunkreis Ludwigsburg.

## Luke uk diar

* Ludwigsburg uun't näät

## Kwelen
Islöön

**Islöön**, amtlik **Republiik foon Islöön**, is en löön in nöördwäst foon Euroopa. Et löön heet 348.450 jude (2018). Ju häädstää foon't löön is Reykjavík.  

## Geografii
Et löön heet aacht regioone:
* Häädstää
* Söönääs
* Wästlöön
* Wästfjorde
* Wästlik Nöördlöön
* Uustlik Nöördlöön
* Uustlöön
* Söölöön

## Kule
ISO 3166-2:SA

## Einzelnachweise


## Siehe auch
* ISO 3166-2, Referenztabelle der Ländercodes.
* ISO 3166-1, Referenztabelle der Ländercodes, wie sie in Domainnamen verwendet werden.
Saudi-Araabien

At könangrik **Saudi-Araabien** () as en monarchii uun Fööraasien. Uun't waasten leit at Ruad Sia an uun't uasten a Persisk Golf. Tau halag steeden faan a Islam lei uun Saudi-Araabien, det san a Kaaba uun Mekka an di Profeet sin moschee uun Medina.

## Koord

## Prowinsen

## Wiartskap
Uun't juar 2017 woon Saudi-Araabien 109.3 miljarden kubikmeetern faan eerdgas. At lun as üüb det aachst stääd faan lunen, wat eerdgas wan.

## Luke uk diar

* Informatjuunen faan't Bütjluns Amt
* Informatjuunen faan't Amt för Statistik

## Futnuuten
Gerhard Martens

__NOTOC__

**Gerhard August Johannes Martens** (* 14. Oktuuber 1855 uun Elsfleth, † 25. Jüüne 1946 üüb Oomram) wiar en matruus an konstmooler.

## Leewent
Gerhard Martens wiar ään faan elwen jongen faan di Sössaarper siaman an komandöör Martin Martens an sin wüf Eike, bäären Gerrets. Sin aalern lewet iarst uun Neebel, skebet 1848 oober am efter Elsfleth, huar Gerhard do uk bäären wurd. San aatj wiar ään faan a leetst  öömrang Greenlun-komandöören. 

Gerhard foor al üs jong maan tu sia, uun a 1880er juaren wiar'er uun Ameerikoo, kaam oober 1892 turag tu Oomram.

Hi wiar befreid mä Ida Diana, bäären John, an jo hed mäenööder sjauer jongen: Martin Ermin, Juliane Pauline (befreid Jessen), Maria Elisabeth (befreid Hollstein) an Peter Hinrich Charles. Idas aatj Peter Christian Hinrich John kaam 1863 mä flook ööder Öömrangen am't leewent, üs'er mä't redangsbuat det strunagt skap "Horus" tu halep kem wul. Gerhard an Ida lewet tuleetst uun Sössaarep.

Iarst üs ual maan mä 75 juar begand Gerhard tu moolin. Hi küd furchboor smok skapsbilen mä öölefarew moole, miast soken, diar öömrang kopteins hed. An jo hinge daalang noch uun flook öömrang hüsang.

Di ään dring Charles, bäären di 25. Detsember 1893 uun Sössaarep üüb Oomram, stoorew jong üüb grünj faan kriichsfulgen. Hi as 1914 uun't seminaar faan Tønder skuulmääster wurden, wiar 1919 skuulmääster uun Sønderborg an 1919 bit tu a 5. Jüüle 1920 uun Løgumkloster, an diarefter uun Bramstedt bi Låålönj.

## Bilen

Martens Kurt.jpg|4-määst-bark "Kurt" (daalang Moshulu) mä di öömrang koptein Wilhelm H. G. Tönissen


## Luke uk diar
* amrum-news.de Leewentsbil faan Gerhard Martens, skrewen faan Georg Quedens.

## Futnuuten
Elsfleth

**Elsfleth** as en stääd uun a Lunkreis Weesermaask uun't Oldenburger Lun uun Niidersaksen. Hat leit bi a struumer Hunte an Weeser.

## Sasterstääd
* Ærø Komuun, Denemark

## Luke uk diar

* Gerhard Martens

## Kwelen
Lunkreis Weesermaask

Di **Lunkreis Weesermaask** leit uun't nuurdwaasten faan Niidersaksen. Sin kreisstääd as Brake, det gratst stääd diar as Nordenham. Uun't uasten ferlääpt di struum Weeser.

## Stääden an gemeenen

Iinwenertaalen di .

**Ianhaidsgemeenen**
# Berne ()
# Brake (Onerweser), Kreisstääd ()
# Butjadingen [Ferwaltang sat uun: Burhave] ()
# Elsfleth, Stääd ()
# Jade ()
# Lemwerder ()
# Nordenham, Stääd ()
# Ovelgönne [Ferwaltang sat uun: Oldenbrok-Mittelort] ()
# Stadland [Ferwaltang sat uun: Rodenkirchen] ()

## Kwelen


## Luke uk diar
Iirste Wraolkrich

Di **Iirste Wraolkrich** waos en krich twaske 1914 än 1918. Di krich fung di 28. Juulii 1914 mä e krichsferkloorung foon Öösterrik-Ungarn öön Serbien öön. Hii num en iane öön di 11. Noowämber 1918.  In di Iirste Wraolkrich sän ongefeer 17 milion mänskene sturwen.

## Siine ok
* Tweede Wraolkrich
Antarktisk Sia

At **Antarktisk Sia** of **Süüdelk Is-sia** as bit 5805&nbsp;meeter jip an amanbi 20,327 miljuun km² grat. Hat as di öödergratst oosean üüb a eerd. Tuup mä't fäästlun Antarktikaa het detdiar weltregiuun Antarktis.

## Sidjensian
} 
| align="spalte" |  
| align="left"   | 126°W
| align="left"   | 102°20'W
|-
| align="left" | Bellingshausen-Sia
| align="right"  |  
| align="spalte" |  
| align="left"   | 102°20'W
| align="left"   | 57°18'W
|-
| align="left" | Scotia-Sia 
| align="right"  |  
| align="spalte" |  
|-
| align="left" | Weddell-Sia
| align="right"  |  
| align="spalte" |  
| align="left"   | 57°18W
| align="left"   | 12°18'°W
|-
| align="left" | Haakon-VII-Sia
| align="right"  |  
| align="spalte" |  
| align="left"   | 12°18'°W
| align="left"   | 0°
|-
| align="left" | Lasarew-Sia
| align="right"  |  
| align="spalte" |  
| align="left"   | 0°
| align="left"   | 14°U
|-
| align="left" | Riiser-Larsen-Sia
| align="right"  |  
| align="spalte" |  
| align="left"   | 14°U
| align="left"   | 30°U
|-
| align="left" | Kosmonauten-Sia
| align="right"  |  
| align="spalte" |  
| align="left"   | 30°U
| align="left"   | 50°U
|-
| align="left" | Kooperations-Sia
| align="right"  |  
| align="spalte" |  
| align="left"   | 59°34'U
| align="left"   | 85°U
|-
| align="left" | Davis-Sia
| align="right"  |  
| align="spalte" |  
| align="left"   | 82°U
| align="left"   | 96°U
|-
| align="left" | Mawson-Sia
| align="right"  |  
| align="spalte" |  
| align="left"   | 96°U
| align="left"   | 109°30'U
|-
| align="left" | D’Urville-Sia 
| align="right"  |  
| align="spalte" |  
| align="left"   | 136°U
| align="left"   | 142°U
|-
| align="left" |Somow-Sia
| align="right"  |  
| align="spalte" |  
| align="left"   | 150°U
| align="left"   | 170°U
|}
|}

|}

## Luke uk diar
Tweede Wraolkrich

Di **Tweede Wraolkrich** waos en krich foon 1939 bit 1945. Hii fung öön 1. Septämber 1939 mä en tutsken ööngrif ap Poolen.  Öön 2. Septämber 1945 num di Krich en iane mä e kapitulatschoon foon Japaon.  In di Tweede Wraolkrich sän ongefeer 55 milion mänskene sturwen.  6 milion Juude sän bai di Holocaust ambroocht.

#### Tutsk Ööngrif ap Poolen, 1939
Di ööngrif fung öön 1. Septämber 1939 di miarn klook 04.40 öön, än num öön 6. Oktoober 1939 en iane, eefter Tutsklöön än di Sowjetunioon hial Poolen beseed hääw.

## Siine ok
* Iirste Wraolkrich
Woopen

Wat menst dü?

* Woopen (heraldik), en kääntiaken för't ferbünjenhaid faan en grat skööl faan minsken, miast uun't furem faan en skilt
*: t.b. Woopen faan Süüdafrikoo
* Woopen (rääskap), en rääskap, am öödern (minsken of diarten) am't leewent tu bringen
Roubaix

**Roubaix** [] (; ) as en ual industriistääd an en fransöösk komuun uun Nuurdfrankrik, naibi at grens tu Belgien. Hat leit uun't süüden faan Tourcoing an uun't nuurduasten faan Lille an hiart tu't metropoolregiuun *Métropole européenne de Lille* uun't departement *Nord* uun't regiuun *Hauts-de-France*. Diar lewe amanbi 96 düüsen minsken, an diarmä as Roubaix at traadgratst stääd üüb't regiuun, efter Lille an Amiens.

Daalang as det stääd gud bekäänd üs det uunkemststeed faan't welweedstridj *Paris – Roubaix*.

## Sasterstääden
*  Mönchengladbach (Sjiisklun), sant 1969
*  Verviers (Belgien), sant 1969
*  Bradford (Ferianagt Könangrik), sant 1969
*  Skopje (Nuurd-Matsedoonien), sant 1973
*  Prato (Itaalien), sant 1981
*  Sosnowiec (Poolen), sant 1993
*  Covilhã (Portugal), sant 2000
*  Bouira (Algeerien), sant 2003

## Luke uk diar

* Wääbsteed faan't stääd Roubaix (fransöösk)
* Wääbsteed faan't konstmuseum (fransöösk)
* Wääbsteed faan't textielmuseum (fransöösk) (holuns) (ingelsk)
* Wääbsteed faan't natjunaalarchiif faan a werkswelt (fransöösk)

## Futnuuten
Pasiifisk Oosean

Di **Pasiifisk Oosean** ( ‚raueg‘), of kurt **Pasiifik**, uk **Stal Oosean** of **Grat Oosean** as di gratst an jipst oosean üüb a eerd. Det jipst steed as di Mariaanengruug mä en jipde faan ~ 11.034&nbsp;m.

A eilunen uun a Pasiifik wurd efter trii grat kultuurregiuunen iindiald tu:
* Melaneesien
* Polyneesien
* Mikroneesien

## Bochten an sian mä ferbinjang tu a Pasiifik

}
|-
|  Golf faan Kalifornien
| style="text-align:right;" | 
| style="text-align:right;" | 
|-
| Golf faan Panamá
| style="text-align:right;" | 
| style="text-align:right;" | 
|-
| Chileensk Sia
| style="text-align:right;" | 
| style="text-align:right;" | 
|-
| Tasman-Sia
| style="text-align:right;" | 
| style="text-align:right;" | 
|-
| Koralen-Sia
| style="text-align:right;" | 
| style="text-align:right;" | 
|-
|  Austraalasiaatisk Madelsia
| style="text-align:right;" | 
| style="text-align:right;" | 
|-
|  Filipiinsk Sia
| style="text-align:right;" | 
| style="text-align:right;" | 
|-
| Sjineesk Sia
| style="text-align:right;" | 
| style="text-align:right;" | 
|-
| Japoonsk Sia
| style="text-align:right;" | 
| style="text-align:right;" | 
|-
| Ochotskisk Sia
| style="text-align:right;" | 
| style="text-align:right;" | 
|}

## Geologii

Trinjam a Pasiifik ferlääpt di *Pasiifisk Ialring*. Det san regiuunen, huar kontinentaalplaaden tuupstupe. Sodenang as diar mä föl tektoonisk aktiwiteet tu reegnin. Diar komt at flooksis tu eerdbeewrin of tsunamis.

## Luke uk diar
Nanoarchaeota

A **Nanoarchaeota** san en stam faan uurbakteerien uun't DPANN skööl.

## Iindialang
; N.N.
: Stam
:::: Skööl(en)
; DPANN skööl
: Nanoarchaeota
:::: Nanoarchaeum
:::: ünseeker Nanoarchaeota

## Luke uk diar

## Ferwisang efter bütjen
* Rinke C et al. (2013): "Insights into the phylogeny and coding potential of microbial dark matter." Nature (2013) 499:431-437.
* Bacterological Code (Revision 1990)
* NCBI Taxonomy
* Bacterio.net
* Microbial Genome Database
* European Nucleotide Archive
Kelerswinj

**Kelerswin(j)** (Porcellio scaber) hiir tö di Kraben. Ja lewi fuaral öner Stiiner, Bleeren en ual Holt, man uk ön Kelern, Guartern en Geernhüüsingen.

## Biskriiwing
Dit Kelerswinj lewet fan duar Mateerie, dit jit, et es en Öntsöriger. Holt sa üs ual Bualkemern en skiaren Bosken uur freten, man Kelerswinj skafi uk en swak Beton. Wan en Düür leenger ek iipen wesen es, ken dit fuarkum, dat di Kelerswinj di fan önern önfreten haa. Wan em di Düür da iipenmaaket, knip ja waker üt.

## Weblinks
Stekelsbiar

**Stekelsbiar** of **Stechelsbiar** (*Ribes uva-crispa*, uk: *Ribes grossularia*) jit en Plaant en di Früchten fan en Bosk, diar tö di Famiilie fan di *Grossulariaceae* jert. Hat kumt ön Euroopa, Aasien en Nuurd-Afrikaa fuar.
Üp Sölring es en bet wunerlich, dat di "-biar" jit, aur di Frücht ja "Baien" sen.
Dit es noch da wunerlich aur di Noom Biligers fuar di diari Frücht.

## Skeltern

Stachelbeere_(Ribes_uva-crispa).jpg|Rip Frücht fan en Ruar-Suurt Stekelsbiar
Ribes_uva-crispa20090512_042.jpg|Blöös
Ribes_grossularia_L..jpg|Teekning


## Suurten
* 'Achilles': ruar Frücht, gur Smak
* 'Green Kuugel': Gurt Frücht, leecht green, swet-süür
* 'Invicta': green, merelgurt
* 'Pax': ruar, hiirti Früchten
* 'Xenia': leecht ruar, gurt Frücht, gur Smak

## Wertighair

## Futnooten


## Luki uk diar
1771

**1771** wiar det ian-an-sööwentigst juar faan det 18. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären
* 30. janewoore: George Bass, ingelsken forsker

## Störwen
George Bass

**George Bass** (* 30. Janewoore 1771 uun Aswarby, Lincolnshire, Ingelun; † 1803) wiar en ingelsken forsker.
1762

**1762** wiar det tau-an-söstigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Freidai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden

## Bäären
* 31. Janewoore: Lachlan Macquarie, füft guwernöör faan New South Wales († 1824)
* 08. Febrewoore: Keiser Gia Long faan Wjetnam († 1820)

## Störwen
Riiwel

Di **Riiwels** (*Ribes*) of **Riibels** sen di iinsig Ker ön di Plantenfamiilie *Grossulariaceae*, diar 140 bit 160 Slachern heer. 

## Bekeenti Slacher
* Riiwels (*Ribes rubrum*)
* Solbai (*Ribes nigrum*)
* Stekelsbiar, Stechelsbiar (*Ribes uva-crispa*)

## Bāricht
Di dütsk Noom *Johannisbeere* kumt fan di Johannisdai, diar ön di 23. Juuni es. Fan des Dai ön uur di jest Riiwels rip, dat em jam bārichi en iinkööki ken.

## Wat em fan Riiwels maaki ken
Fan 6 kg Riiwels me 6 Litern Weeter en 300 ml Höning ken em en en gur en kraftigi Saftdrink kööki. Dit uur sa aacht bit niigen Litern, aurdat jaa di Saft fan di Baien bitö kumt.
Wan em dit grof drooget, da heer em jit en bet Früchtmiit en Skelen me diarbenen. Dit bringt uk jit Smak.

Fan 1 kg Riiwels, 500 g Geliarisoker (2:1) en dit Mark fan jen Vaniljistek uur en gur en kraftigi Marmelaad, diar ek tö swet ütfalt.

## Luki uk diar
Solbai

**Solbai** (*Ribes nigrum*) jit en Plaant en uk di Frücht diarfan, diar tö di Famiilie fan di *Grossulariaceae* jert. Ön di Swaiz sair em uk *Cassis*.

## Aarten
* 'ECM': Gurt Baien, kuurt Drüüwen
* 'Titania': Starki plaant, kurt Stam
* 'Tsema': lüng Drüüwen
* 'Ometa': Merellung Drüüwen, gur Smak
* 'Bona': Gurt Baien, gur Smak
* 'Silvergieters Suarten': Starki Plaant, gurt en swet Baien

## Luki uk diar

*
Lachlan Macquarie

**Lachlan Macquarie** (* 31. Janewoore 1762 üüb at Isle of Mull (ian eilun faan dön Hebriden); † 1. Jüüle 1824 uun London) wiar faan 1810 tu 1821 Guwernöör faan New South Wales.

## Luke uk diar
* *Guwernöören faan New South Wales (1788-1821)*: Arthur Phillip (1788-1792), John Hunter (1795-1800), Philip Gidley King (1800-1806), William Bligh (1806-1808), Lachlan Macquarie (1810-1821).
Arthur Phillip

**Arthur Phillip** (* 11. Oktuuber 1738; † 31. August 1814) wiar ofsiar bi a britisken mariine an de iarst Guwernöör faan New South Wales (1788-1792).

## Luke uk diar
* *Guwernöören faan New South Wales (1788-1821)*: Arthur Phillip (1788-1792), John Hunter (1795-1800), Philip Gidley King (1800-1806), William Bligh (1806-1808), Lachlan Macquarie (1810-1821).
Philip Gidley King

**Philip Gidley King** (* 23. April 1758 uun Launceston, Cornwall, Ingelun; † 3. September 1808) wiar koptein bi a britisk mariine an de traad Guwernöör faan New South Wales.

## Luke uk diar
* *Guwernöören faan New South Wales (1788-1821)*: Arthur Phillip (1788-1792), John Hunter (1795-1800), Philip Gidley King (1800-1806), William Bligh (1806-1808), Lachlan Macquarie (1810-1821).
Edmund Barton

**Edmund Barton**, ([ˈbɑːtən]; * 18. Janewoore 1849 uun Sydney, New South Wales, Austraalien; † 7. Janewoore 1920 uun Medlow Bath, New South Wales, Austraalien) wiar en austraalisken politiker an de iarst premierminister faan at lun.

## Leewent
Edmund Barton wiar de jongst faan njüügen jongen faan William an Mary Louise Barton. Uun’t ääler faan sööwen juar begand hi sin liar uun skuul bi a Fort Street High School. Mä tjiin juar wakselt hi tu Sydney Grammar School. Efter a skuulufslus 1865 begand hi bi a University of Sydney studiare. Uun’t juar 1868 maaget hi san Bachelor-Ufsluss an tau juar leeder, uun’t ääler faan 21 juar san Master-Ufsluss. Hi freit 1870 Jane Mason Ross.

### Premierminister
Edmund Barton wiar ian faan dön feeren lidj, wat för at skaafin faan ään austraalisk bund san. Sin amtstidj üüs premierminister wooret faan a 1. Janewoore 1901 tu a 24. September 1903. Hi treed a 24. September 1903 turag, am rachter faan at High Court of Australia tu wurden. 

## Weblinks
* Rutledge, Martha (1979), "Barton, Sir Edmund (Toby)," uun det ''Australian Dictionary of Biography'' (üüb Ingels)
1701

**1701** wiar det iarst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Saninj uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 24. Marts: Vincent Rumpff, bürgermääster faan Hamborig († 1781)
* 01. April: Friedrich von Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg, hertooch († 1766)
* 19. Mei: Alvise Mocenigo IV., *Doge* faan Venedig († 1778)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 03. Janewoore: Louis I., fürst faan Monako (* 1642)
* 04. Janewoore: Ernst Rüdiger von Starhemberg, steedkomandant faan Wien an keiserelk generool (* 1638)
* 23. Mei: William Kidd, skots-ameerikoons piraat (* 1645)
* 02. Jüüne: Madeleine de Scudéry, fraansöösk skriiwer (* 1607)
* 16. September: Jaakob II., köning faan Ingelun, Skotlun an Irlun (* 1633)
1702

**1702** wiar det öler juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Söndai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 19. Marts: Anne wurd köningin faan Ingelun, Skotlun an Irlun.
* 14. Deetsember: Julius Surland wurd bürgermääster faan Hamborig.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 06. Janewoore: José de Nebra, spaans komponist († 1768)
* 14. Janewoore: Nakamikado, keiser faan Jaapaan († 1737)
* 03. Febrewoore: Michael Adelbulner, tjiisk matemaatiker, füüsiker an Astronoom († 1779)
* 27. Marts: Johann Ernst Eberlin, tjiisk komponist an organist († 1762)
* 06. April: Philipp Becker, tjiisk rochtswedenskapsmaan († 1747)
* 07. August: Ehrenreich Gerhard Coldewey, geliard, juurist an Uastfresklunkeener († 1773)
* 05. Nofember: Pietro Longhi, venesiaans konstmooler († 1785)
* 29. Deetsember: Friedrich von Ahlefeldt, deensk ofisiar an gudsher († 1773)

**Ünbekäänd Dootem**
* Mathijs Accama, waastfresk konstmooler († 1783)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 19. Marts: Wilhelm III., köning faan Ingelun, Skotlun an Irlun (* 1650)
1704

**1704** wiar det fjuard juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Teisdai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 03. Mei: Johann Gottfried Teske, tjiisk füüsiker († 1772)
* 04. Jüüne: Benjamin Huntsman, ingels klookmaager an ütjfinjer († 1776)
* 11. Jüüne: José Antonio Carlos de Seixas, portugiisk komponist († 1742)
* 24. Jüüne: Johann Georg Platzer, tiroolers konstmooler († 1761)
* 31. Jüüle: Gabriel Cramer, sweitser matemaatiker († 1752)
* 21. August: Johann Georg von Sachsen, kurseksisk generool an guwernöör faan Dresden († 1774)
* 05. September: Maurice Quentin de La Tour, fraansöösk konstmooler († 1788)
* 16. September: Louis de Jaucourt, fraansöösk dochter, skriiwer an geliard († 1779)
* 02. Oktuuber: František Ignác Tůma, tschechisk komponist († 1774)
* 26. Oktuuber: Johannes Oosterdijk Schacht, holuns medisiiner († 1792)
* 01. Nofember: Paul Daniel Longolius, tjiisk ensiiklopedist († 1779)
* 13. Nofember: Paul Wilhelm Schmid, tjiisk rochtswedenskapsmaan († 1763)
* 24. Deetsember: Pedro Vicente Maldonado, ekwadoriaans kartograaf an uniwersaalgeliard († 1748)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 28. Oktuuber: John Locke, ingels dochter an filosoof (* 1632)
1709

**1709** wiar det njüügenst juar faan det 18. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 28. Jüüne/8. Jüüle: A Slacht bi Poltawa twesken Sweeden an Rüslun.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren

## Störwen – Sturwen – Stürwen
1711

**1711** wiar det elwenst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Tüürsdai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären
* 26. April: David Hume, skots filosoof († 1776)

## Störwen
1713

**1713** wiar det tretanjst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Söndai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären
* 24. Nofember: Laurence Sterne, ingels-irsk skriiwer († 1768)

## Störwen
1714

**1714** wiar det fjauertanjst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Mundai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 01. August: George I. wurd köning faan det Ferianigt Köningrik.

## Bäären
* 01. Mei: Elisabeth Sophie Friis, wüf faan dikbager Jean Henri Desmercières, diarefter de Elisabeth-Sophien-Koog neemd wurd († 1799)

## Störwen
* 17. April: Philipp Heinrich Erlebach, komponist (* 1657)
1715

**1715** wiar det füftanjst juar faan det 18. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 17. Jüüne: At steed Karlsruhe wurd grünjlaanjen.
* 01. September: Ludwig XV. wurd Köning faan Frankrik.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
*  23. Marts: Sönke Ingwersen, nuurdfresk-holuns kuupmaan an gudsher († 1786)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 1. September: Ludwig XIV., köning faan Frankrik 1643-1715.
1716

**1716** wiar det seekstanjst juar faan det 18. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 19. Febrewoore: Dawid III. wurd keiser faan Ethioopien.

## Bäären
 
## Störwen
* 14. Nofember: Gottfried Wilhelm Leibniz, tjiisk filosoof (* 1646)
1720

**1720** wiar det twuntigst juar faan det 18. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 01. Febrewoore: Sweeden slood uun a Grat Noorsk Krich den Frees faan Stockholm mä Prüüsen.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 08. Febrewoore: Sakuramachi, 115. keiser faan Jaapaan († 1750)
* 28. August: Johann Anton Tischbein, tjiisk mooler († 1784)
* 07. Nofember: Erekle II. köning faan Kachetien an Kartlien-Kachetien († 1798)
* ünbekäänd ddoten: José Herrando, komponist

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 03. Nofember: Frederik Dekkers, holuns medisiiner (* 1644)
* 12. Nofember: Peter Wessel Tordenskiold, deens vise-admiraal (* 1690)
Nai-Siilöön

**Nai-Siilöön** (uwe Ingelsk: *New Zealand*, uwe Maori: *Aotearoa*) is en löön öön di Söö-Pasiifik. Et löön heet 5.084.300 jude (2020). E häädstää foont löön is Wellington.

## Geografii
Et löön heet taue grote ailööne: *North Island* än *South Island*. Ööre grote ailööne sän *Chatham Island* än *Stewart Island*.

### Stäänge
Dä tiin grotste stäänge öön't löön sän:

## Kwäle
Feebrewoor

**Feebrewoor** is di tweede mööne foon dat iir öön di gregoriaansk kaländer.  Hii heet 28 ooder 29 deege.

## Löök ok
*Mööne*: Janewoor, Feebrewoor, Märts, April, Moi, Juunii, Juulii, Augost, Septämber, Oktoober, Noowämber, Desämber.
New South Wales

**New South Wales** (Ütjspriik: [ˈnjuː ˌsaʊθ ˈweɪlz]; fering: **Nei-Süüd-Wales**, ufkurting: **NSW**) as en bundeslun uun a süüduast faan Austraalien.  Sydney as at hoodsteed.  Uun a süüd leit Victoria, uun a waast South Australia an uun a nuurd Queensland.  Uun at süüduastdial faan at bundeslun leit at Australian Capital Territory.  At bundeslun heet 7.480.228 lidj (knaap en traad paart faan at befölkring faan Austraalien). 

## Geografii
De Murray Struum bildet det miast grens tu Victoria.

### Kliima

### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't bundeslun san:

### Indialing faan Ferwalting
At bundeslun hee 128 lokaal ferwaltingsgebiiten (üüb Ingels: *Local Government Areas*) an tau *unincorporated areas* (Lord Howe-Eilun an Unincorporated Far West). Luke diar: *[[List faan Local Government Areas uun New South Wales]]*.

## Histoore
New South Wales wurd 26. Janewoore 1788 en britisk kolonii.

## Politiik
New South Wales hee sant 1856 en parlament. At parlament hee tau koomern: det *Legislative Assembly* (de naist koomer) an de *Legislative Council* (de iarst koomer). En nei parlament wurt arke fjauer juaren direkt faan't folk weelet.

A baas faan a bundesstoot as a premier-minister (üüb Ingels: *premier*). Chris Minns as sant de 28. Marts 2023 a premier-minister faan't bundeslun.

Auer dat New South Wales dial faan en konstutsionel monarchii as, hee a bundesstoot en guwernöör, diar a köning of at köningin faan Austraalien fertreet.

## Kwelen
Victoria (Austraalien)

**Victoria** (Ütjspriik: [vɪkˈtɔːɹiə]; ufkurting: **VIC**) as en bundeslun uun a süüduast faan Austraalien.  Melbourne as at hoodsteed.  
Victoria as at letjst bundeslun üüb at feestlun.  At bundeslun hee 5.926.624 lidj (2016).  Uun a nuurd leit New South Wales an uun waast South Australia.  Uun a süüd leit a Bass-Wai, diar at austraalisk feestlun faan at bundeslun Tasmaanien skääst.

## Geografii
### Kliima



### Indialing faan Ferwalting
At bundeslun hee 79 *Local Government Areas* an elwen *unincorporated areas* (Unincorporated Victoria). Luke diar: *[[List faan Local Government Areas uun Victoria]]*.

### Steeden


Dön tjiin gratst steeden uun't bundeslun san:

## Histoore
Faan 1788 tu 1851 wiar det Victoria faan daaling dial faan det britisk kolonii faan New South Wales. 1. Jüüle 1851 wurd det en aanjstendig kolonii.

## Politiik

Victoria hee sant 1856 en parlament. At parlament hee tau koomern: det *Legislative Assembly* (de naist koomer) an de *Legislative Council* (de iarst koomer). En nei parlament wurt arke fjauer juaren direkt faan't folk weelet.

A baas faan a bundesstoot as a premier-minister (üüb Ingels: *premier*). Jacinta Allan as sant de 27. September 2023 a premier-minister faan't bundeslun.

Auer dat Victoria dial faan en konstutsionel monarchii as, hee a bundesstoot en guwernöör, diar a köning of at köningin faan Austraalien fertreet.

## Kwelen