open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Henry Kissinger

**Henry Alfred Kissinger** (* 27. Mei 1923 uun Fürth, Bayern üs *Heinz Alfred Kissinger*; † 29. Nofember 2023 uun Kent, Connecticut) wiar en US-amerikoonsken politiker faan't Republikaans Partei. Fööraal uun a juaren 1969 bit 1977 spelet hi en grat rol uun't US-amerikoonsk bütjluns politiik. 1973 füng hi di Nobelpris för frees, auer hi bi't aanj faan a Wjetnamkriich mäwerket hää. 

## Luke uk diar
Narva Struum

At **Narva** (; , ) as en struum faan a Peipus Sia hen tu a Finsk Siaböösem (Uastsia). Hat as son 77 km lung, an hää hör müs bi det stääd Narva-Jõesuu (det ment: *Narva müs*).  Loongs at Narva ferlääpt at grens tesken Ruslun an Eestlun. Sodenang as hat uk en bütjengrens faan a EU.

## Kwelen


## Luke uk diar
Kent (Connecticut)

**Kent** as en stääd uun't Litchfield County uun a US-amerikoonsk bundesstoot Connecticut. Diar wene son 3.000 minsken.

## Luke uk diar

* Henry Kissinger
Mostersoker

**Mostersoker** as soker mä fiin grünjen kaneel uun. Sodenang hää det goor niks mä moster tu dun, hat sjocht man jüst so laachtbrün ütj.

## Luke uk diar
* Soker
* Kaneel
* Moster
Eremiitiibis

A **Eremiitiibis** (*Geronticus eremita*) as en fögel uun det skööl faan a Iibisen (Threskiornithidae). Iar as hi mä tu a Straalfögler tääld wurden, daalang woort det skööl tu a Peelekaanfögler reegent. 

Didiar fögelslach wiar al ans binai ütjstürwen, man daalang jaft'at son 1.400 fögler uun Marokko, a Türkei an uun a Alpen. Dan an wan ferwilagt son fögel uun a wonter uk ans ap am a nuurd, uunsteed faan a süüd. Diar koon hi oober ei auerlewe, an wan't loket, woort hi iinfangd, an auer a wonter holpen.

## Luke uk diar

* Beracht üüb ndr.de faan a 17.11.2023.
How to work better

**How to work better** as en konstwerk faan Peter Fischli (* 1952) an David Weiss (1946-2012).

Jo haa det ans uun Thailun uun en fabrik sen, an do flooksis üs wochbil üüb grat hüsang moolet. Det klangt tuiarst so, üs wan a lidj tu werk uunhäälen wurd skel. Man eegentelk gongt'at am reegeln för aal a minsken, amdat's jo ei kraank werke. Jodiar wurden wurd uk leewen üs a 'tjiin gebööden' faan't modern leewent betiakent.

01. Maage ian bääft at ööder.
02. Kään det probleem.
03. Liar tutuharkin.
04. Liar, fraagen tu stelen.
05. Skeel sanfol faan sanluas kroom.
06. Dü könst a tidj ei aphual.
07. Feelern kem föör.
08. Sai't ianfach.
09. Bliiw raueg.
10. Smiile.

## Luke uk diar
* publicartfund.org
* guggenheim.org
Comité flamand de France

At **Flaamsk komitee faan Frankrik**, amtelk **Comité flamand de France** (üüb Fransöösk) of **Vlaemsch Comiteit van Vrankryk** (üüb Flaamsk), as en fransöösken ferian an en wedenskapelk selskap, diar ham am't forsking, pleeging an ferbriading faan't Flaamsk kultüür uun Fransöösk Flandern komert, mä en aparte intrese uun dön beriken faan spriak, literatuur an histoore. Hat as oner hör fransöösk betiaknang di 10. April 1853 faan Edmond de Coussemaker uun Duinkerke grünjlaanj wurden. At komitee as bit daalang noch aktiif, an diarmä ian faan dön äälst wedenskapelk selskapen uun Frankrik.

Hat sat uun Hazebroek an onerhäält diar en fääkbibleteek, huar aal hör aanj publikasioonen so üs regiunaalwerken bewaaret an saamelt wurd. Hat as uk feroontwurdelk för't ferwaltang faan a saamlangen faan det museeum *Jeanne Devos* uun Wormhout.

## Ferwisang efter bütjen
* Wääbsteed faan't ''Comité flamand de France''
* Juarbuken faan 1853 bit 1999 bi Gallica
* Berachten faan 1857 bit 2000 bi Gallica

## Kwelen
Tate Gallery of Modern Art

At **Tate Gallery of Modern Art** (kurt **Tate Modern**) uun London as ian faan a gratst museen üüb a hialer welt för modern konst. Hat as onerbroocht uun det ual *Bankside Power Station* süüdelk faan a Thems uun di stääddial Southwark.

Hat as 1916 grünjlaanj wurden, an skul muarsis skebe, auer det saamlang grater an grater wurd. Sant 2000 sat hat uun Southwark, an woort faan muar üs sääks miljoon minsken uun't juar besoocht.

Tu a 'Tate' museen hiar bütj 'Tate Modern' uk noch 'Tate Britain', 'Tate Liverpool' an 'Tate St Ives'.

## Saamlang
Det saamlang begand mä werken faan konstlern so am 1900: Vincent van Gogh, Paul Cézanne, Paul Gauguin, Henri de Toulouse-Lautrec an a konststiilen Impresionismus, Kubismus, Fauvismus, Futurismus, Ekspresionismus, Dadaismus, Surrealismus, Pop Art, Minimal Art, Konseptkonst. Diar san modern konstlern fertreeden üs Pablo Picasso, Georges Braque, Henri Matisse, Piet Mondrian, Marcel Duchamp, Salvador Dalí, Andy Warhol, Joseph Beuys.

## Luke uk diar
Fanny zu Reventlow

**Fanny Gräfin zu Reventlow** (* 18. Mei 1871 uun Hüsem; † 26. Jüüle 1918 uun Locarno, Sweits, hial nööm: *Fanny Liane Wilhelmine Sophie Auguste Adrienne Gräfin zu Reventlow*, miast bekäänd üs **Franziska zu Reventlow**) wiar en sjiisk skriiwer, auersaater an konstmooler. Hör aalern wiar di loonriad Ludwig Graf zu Reventlow an sin wüf Emilie, bäären zu Rantzau. Jo lewet uun't 'Sloot föör Hüsem', an frinjet mä Theodor Storm an Ferdinand Tönnies.

Fanny hääl't uun a famile ei ütj, an lewet loong mad a konstlern uun München, huar't en hialer rä buken skrääw. Fanny wurd man 47 juar ual.

## Werken

02 - Reventlow, 'Ellen Olestjerne' EA 1903 Einband.jpg|*Ellen Olestjerne*, 1903
Herrndames.jpg|*Herrn Dames Aufzeichnungen*, 1913

* Tuup mä Otto Eugen Thossan: *Klosterjungen. Humoresken.* Wigand, Leipzig 1897
* *Das Männerphantom der Frau.* Essay. Uun: *Zürcher Diskußjonen* Nr. 1, Zürich 1898
* *Was Frauen ziemt.* Essay. Uun: *Zürcher Diskußjonen* Nr. 2, Zürich 1899
* *Erziehung und Sittlichkeit.* Essay. Uun: Otto Falckenberg: *Das Buch von der Lex Heinze. Ein Kulturdokument aus dem Anfange des 20. Jahrhunderts.* Leipzig 1900
* *<u>Ellen Olestjerne</u>.* J. Marchlewski, München 1903; flooksis efterdrukt, tuleetst faan Arno Bammé an Thomas Steensen, Hüsem 2014, 
* Tuup mä Franz Hessel, Oscar A. H. Schmitz, Roderich Huch: *Schwabinger Beobachter.* 1904
*: ütjden faan Rolf von Hoerschelmann, München 1941, uk uun: Richard Faber: *Männerrunde mit Gräfin. Die „Kosmiker“ Derleth, George, Klages, Schuler, Wolfskehl und Franziska zu Reventlow. Mit einem Nachdruck des „Schwabinger Beobachters“.* Lang, Frankfurt am Main 1994, 
* *Von Paul zu Pedro. Amouresken.* Langen, München 1912
* *<u>Herrn Dames Aufzeichnungen</u> oder Begebenheiten aus einem merkwürdigen Stadtteil.* Langen, München 1913
* *Der Geldkomplex.* Romoon. Langen, München 1916
* *Das Logierhaus zur Schwankenden Weltkugel und andere Novellen.* Langen, München 1917

## Portrees moolet faan Fanny zu Reventlow

Marie Freiin von Geysow - Porträt Fanny zu Reventlow 1901 1902.jpg|Marie Freiin von Geysow
WP Bohdan von Suchocki.jpg|Bohdan von Suchocki


## Ufstamang




## Luke uk diar
Locarno

**Locarno** [loˈkɑːrno], oober uk Locarn, Lucarn, Lucârn, Lochèrn, Luchèrn [loˈkɑːrn, luˈkɑːrn, luˈkɔːrn, loˈkɛːrn, luˈkɛːrn]) as en stääd an en gemeen uun a Kreis Locarno (Tessin, Sweits) bi a Lago Maggiore. Hat as efter Lugano an Bellinzona at traadgratst stääd uun Tessin.

## Luke uk diar
Hazebroek

**Hazebroek** of **Haezebroek** (amtelk an fransöösk *Hazebrouck*) as en stääd uun Frankrik mä  iinwenern (Stant ) uun't Département Nord (Regiuun Hauts-de-France). Hat hiart tu't Arrondissement Dunkerque.

Hazebroek leit uun Fransöösk Flandern.

## At belukin wäärs

Hazebrouck saint eloi sept 2005.jpg|Sark Saint-Éloi
Parc du château de l'Orme d'Hazebrouck.jpg|Sloot Orme
Hazebrouck musee sept 2005.jpg|Museeum


## Luke uk diar
Fransöösk Flandern

**Fransöösk Flandern** (, ), of uk *Süüdflandern* as en dial faan't ual 'Groofskap Flandern', diar tu Frankrik hiart. Hat amfaadet di gratst dial faan't Département Nord uun't Regiuun Hauts-de-France uun a nuurduastelk huk faan Frankrik.

Uun't arrondissement Dunkerque leit at *Fransöösk Westhoek*, an det Flaamsk spriakwiis diar het diaram uk *Westhoek Vlaemsch*.

## Luke uk diar

* Flandern
Lugano

**Lugano**, uk   as det gratst stääd an en gemeen uun a kantoon Tessin (Sweits). Hat as apdiald tu a kreiser Lugano West, Lugano Ost an Lugano Nord.

Lugano as bütj Zürich an Genf en wichtag beenkenstääd, an mä son 150.000 iinwenern uun a stääd an uun't amlun uk ian faan a gratst stääden uun a Sweits.

## Koord
Lugano mä *stäädkreiser* an stääddialen (*kwartiiren*):

## Kliima



## Luke uk diar
Suas

En **suas** as en bauwerk, huar grünjweeder ham uun saamelt. Det weeder koon do mä amern of mä pompen efter boowen haalet wurd.

Grosswulkow Pumpe.jpg|Hunpomp

## Luke uk diar
Kreis Locarno

A **Kreis Locarno** as bütj Gambarogno, Isole, Melezza, Navegna, Onsernone an Verzasca ään faan a kreiser uun a Bezirk Locarno (Tessin, Sweits) mä trii gemeenen.

## Gemeenen

## Luke uk diar
Bellinzona

**Bellinzona**, lombardisk: *Bórgh* ("stääd") as en stääd an en gemeen uun a kantoon Tessin (Sweits), an uk hoodstääd faan a kantoon. Mä son 43.000 iinwenern as Bellinzona at naistgratst stääd uun't Tessin efter Lugano.

CHE Bellinzona COA.svg|Woopen
Karte_Lage_Kanton_Tessin_2017.png|A Kantoon Tessin uun a Sweits


## Kliima


## Kwelen


## Luke uk diar
Bezirk Locarno

A **Bezirk Locarno** as ään faan aacht distrikten uun a Kantoon Tessin, Sweits.

Di distrikt hää sööwen kreiser *(circoli)*:
* Gambarogno
* Isole
* Locarno
* Melezza
* Navegna
* Onsernone
* Verzasca
mä tuup 18 gemeenen.

## Luke uk diar
Ganda

**Ganda** as en lunkreis, an uk en stääd uun det Prowins Benguela, Angoola. Diar wene gud 200.000 minsken.
Coporolo Struum

A **Coporolo** as en struum uun a maden faan Angoola. Hi ferlääpt troch det Prowins Benguela. San müs lääpt ütj uun a Atlantik. Dan an wan feert hi so föl weeder, dat hi det lun trinjam auerspeelt. Tuleetst san 2011 6.700 minsken bedraapt weesen.

## Luke uk diar
* geonames.org
Könangrik Benguela

**Benguela** wiar en könangrik faan't 16. juarhunert bit 1869. Hat lai bi't Atlantik küst diar, huar daalang at Prowins Benguela uun Angoola as. Sin hoodstääd wiar 'Ombaca' (daalang: Benguela). Uun Benguela wenet det Bantu fulk faan a *Ovimbundu*, det ment 'Süüd-Umbundu'. Hör spriak het uk Ovimbundu, an as at miast spreegen Bantu spriak uun Angoola.

Blason_of_Benguela_(ancient).svg|Woopen faan't könangrik uun't 17. juarhunert.
Os_cinco_grandes_reinos_ovimbundos_-_Séc._XVIII-es.svg|Benguela (green) üs ian faan a 'fiiw könangriken' faan a Ovimbundu.
Angola Ethnic map 1970-pt.svg|A Ovimbundu uun Angoola daalang (blä)


## Luke uk diar
Rio Cavaco

A **Rio Cavaco** as en struum uun Angoola. Hi hää san müs bi det stääd Benguela, an lääpt uf uun a Atlantik.

## Luke uk diar
* geonames.org
Porirua

**Porirua** as det tjiinstgratst steed uun Nei-Sialun. At steed leit uun Nuurd-Eilun, uun det Wellington Regiuun. Det hee 60.200 lidj (2022).

## Kwelen
Yokohama

**Yokohama** (; ) as en japoonsk gratstääd an ferwaltangsteed faan't Prefektuur Kanagawa, an en wichtag industrii an hanelstääd. Hat as efter Tokio at naistgratst stääd uun Jaapan, an hiart mä tu't Metropolregiuun Tokio.

## Stääddialen


**01**
**<span style="color:white">02</span>**
**03**
**04**
**05**
**06**
**07**
**08**
**09**
**10**
**11**
**<span style="color:white">12</span>**
**13**
**14**
**15**
**16**
**17**
**18**





## Kwelen


## Luke uk diar
Japoonsk skraft

At **Japoonsk Skraft** as en saamlang faan ünlik skraftsüsteemen. At jaft *Kanji*, *Kana* an *Rōmaji*.

#### Kanji
At **Kanji** () komt faan't sjineesk skraft uf.

#### Kana
At **Kana** komt uun tau furmen föör:
* Hiragana ( of )

* Katakana ( of )
Hat komt faan't ual *Man’yōgana* uf. 

#### Rōmaji
At **Rōmaji** () as en latiinsk skraft.

#### Taalen
Taalen wurd eder mä *Kanji* of uk mä araabisk taalen skrewen.

Aal a skraften kem uun a ualdai mäenööder föör.

## Luke uk diar

* Japoonsk spriak
Osaka

**Osaka** ([] ; jap. , *Ōsaka-[[Shi (Japan)|shi]]*) as en miljoonenstääd uun Jaapan. Hat as hoodstääd faan't Prefektuur Osaka uun't Regiuun Kansai (uk *Kinki*). 

Mä son 2,7 miljoon iinwenern as Osaka at traadgratst stääd uun Jaapan efter Tokio an Yokohama. Uun't *[[Metropolregiuun]] Keihanshin* (trinjam Osaka, Kyōto an Kōbe) wene son 17,5 miljoon minsken. 

## Stääddialen




## Sasterstääden
*  Hamborag, Sjiisklun
*  São Paulo, Brasiilien
*  Chicago, Ferianagt Strooten
*  Shanghai, Sjiina
*  Melbourne, Austraalien
*  Sankt Petersburg, Ruslun
*  Mailand, Itaalien

## Kwelen


## Luke uk diar
Chongorói

**Chongorói** as en stääd, an uk en lunkreis uun't Prowins Benguela, Angoola. Diar wene gud 80.000 minsken.
Cubal

**Cubal** as en lunkreis, an uk en stääd uun't Prowins Benguela, Angoola. Diar wene gud 350.000 minsken.
Kōbe

**Kōbe** (, *-[[Shi (Japan)|shi]]*) as en gratstääd uun Jaapan üüb det eilun Honshū. Hat hää en graten siahuuwen an täält tuup mä Osaka an Kyōto tu't metropolregiuun *Keihanshin*. Uun Kobe sat at ferwaltang faan't Prefektuur Hyōgo uun't Regiuun Kansai.

## Stääddialen
Tu Kobe hiar njügen stääddialen (*-ku*):





## Kwelen


## Luke uk diar
Vergil

**Publius Vergilius Maro**, miast bluas **Vergil** of *Virgilius* näämd (* 15. Oktuuber 70 f.Kr. bi Mantua; † 21. September 19 f.Kr. uun Brindisi) wiar en röömsken dachter. Hi täält üs wichtagst skriiwer faan sin tidj, di al tu leewentstidjen bekäänd wiar. Sin wichtagst staken wiar *Eclogae*, *Georgica* an *Aeneis*. Uun't Aeneis hää Vergil teemoos faan Homer sin staken *Ilias* an *Odyssee* ferwerket.


Aeneae exsilia.svg|Koord faan Aeneas sin raisen uun't *Aeneis*


## Luke uk diar

*
Homer (Dachter)

**Homer** (, ütjspreegen: Ho'meer) täält üs di iarst grat dachter faan a oksident. Wan hi lewet hää, as ei seeker, hat wiar wel sowat uun't 8. juarhunert föör Krast. 

Faan Homer skel tau staken kem, diar uk daalang noch en grat bedüüdang haa: *Ilias* an *Odyssee*.


Beginning Iliad.svg|Began faan't *Ilias*
Beginning Odyssey.svg|Began faan't *Odyssee*


## Ööders wat
Efter Homer as en asteroid näämd wurden: (5700) Homerus.

## Luke uk diar

*
Ual Orient

Mä **Orient** ment'am daalang miast a **Ual Orient**. Det as det regiuun faan a iarst huuchkultuuren uun Fööraasien.


Mä detdiar regiuun befaadet ham det wedenskap faan a *Ual-Orientalistik*. Diar kaam a iarst skraften ap, an at föörhistoore faan a minsken ging auer tu a antike.

## Luke uk diar
Taíno

A **Taíno** wiar en fulk üüb a Grat Antilen, an hiard tu det skööl faan a Arawak. Jo san diar wel ans faan Weenesuela iinwaanert. Hör spriak hiart tu't Nuurd-Maipuurisk.

Iarst san's faan a Kariiben ferdrewen wurden, an leeder faan a spoonsk iinwaanrern. Enkelt kulturel eegenoorten san üüb a eilunen Hispaniola an Kuuba erhäälen blewen. An uk flook iinwenern faan Puerto Rico stame faan a Taino uf.

## Luke uk diar
Patois

At **Jamaikaans Kreool** of **Patois** (Patwah) as en kreoolspriak mä ingelsk ruter, diar fööraal üüb Jamaika spreegen woort, man uk uun Belize, Costa Rica, Panama an Guatemala. Ööder nöömer san „“, „“, „“, „“ of „“.

Flook ütjdrüker san faan't Patois iin uun't ingelsk raaget, fööraal mä det Hip Hop musiik. An det Reggae musiik üüb Patois faan Bob Marley as faan flook musiikern apnimen wurden.

## Gramatik
At gramatik as föl ianfacher üs ingelsk, t.b.:

## Luke uk diar
Bob Marley

**Bob Marley** [] (* 6. Febrewoore 1945 uun Nine Miles, Saint Ann Parish, Jamaika; † 11. Mei 1981 uun Miami, Florida, eegentelk *Robert Nesta Marley,* sant Marts 1981 *Berhane Selassie*) wiar en jamaikoonsken sjonger, gitarist an stakenskriiwer. Hi täält üs di bedüüdenst fertreeder faan't Reggae musiik. Tuup mä sin kapel *[[The Wailers]]* as hi uun a 1970er juaren internatsionaal bekäänd wurden. 

Bütj sin musiik wiar Marley uk bekäänd för sin iintreeden för't Rastafari/Rasta, en religiöös rachtang mä krastelk ruter. Hi stoorew 1981 auer krääft.

## Diskografii

### Studio
* *[[The Wailing Wailers]]* (1965)
* *[[Soul Rebels]]* (1970)
* *[[Soul Revolution Part II]]* (1971)
* *[[The Best of the Wailers]]* (1971)
* *[[Catch a Fire]]* (1973)
* *[[Burnin' (Bob Marley and the Wailers album)|Burnin'<nowiki/>]]* (1973)
* *[[Natty Dread]]* (1974)
* *[[Rastaman Vibration]]* (1976)
* *[[Exodus (Bob Marley and the Wailers album)|Exodus]]* (1977)
* *[[Kaya (album)|Kaya]]* (1978)
* *[[Survival (Bob Marley and the Wailers album)|Survival]]* (1979)
* *[[Uprising (Bob Marley and the Wailers album)|Uprising]]* (1980)
* *[[Confrontation (Bob Marley and the Wailers album)|Confrontation]]* (1983)

### Live
* *[[Live! (Bob Marley & the Wailers album)|Live!]]* (1975)
* *[[Babylon by Bus]]* (1978)

## Luke uk diar

* Patois
Sapporo

**Sapporo** (, , det ment 'drüg grat struum') as mä 1,9 miljoon iinwenern at gratst stääd an uk hoodstääd faan't Regiuun an Prefektuur Hokkaidō (Jaapan), an uk hoodstääd faan't Onerprefektuur Ishikari.

## Kliima




## Sasterstääden
*  Portland
*  München
*  Shenyang
*  Nowosibirsk
*  Daejeon

## Luke uk diar
Diaporthales

A **Diaporthales** san en order faan Swaampen (Fungi). Jo waaks miast üüb't buark of üüb bleeden faan buumer. Diar jaft'at 94 sköölen mä muar üs 500 slacher faan.

## Familin
Apiosporopsidaceae – Apoharknessiaceae – Asterosporiaceae – Auratiopycnidiellaceae – Coryneaceae – Cryphonectriaceae – Cytosporaceae – Diaporthaceae – Diaporthosporellaceae – Diaporthostomataceae – Dwiroopaceae – Erythrogloeaceae – Gnomoniaceae – Harknessiaceae – Juglanconidaceae – Lamproconiaceae – Macrohilaceae – Melanconidaceae – Melanconiellaceae – Neomelanconiellaceae – Phaeoappendicosporaceae – Phaeochorellaceae – Prosopidicolaceae – Pseudomelanconidaceae – Pseudoplagiostomataceae – Schizoparmaceae – Stilbosporaceae – Sydowiellaceae – Synnemasporellaceae – Tubakiaceae

#### Enkelt slacher
* Gnomoniaceae
*: *Cryptodiaporthe*
*:: *Cryptodiaporthe populea*, befäält at buark faan Papeln

## Luke uk diar
Hypocreales

A **Hypocreales** san en order faan Swaampen (Fungi). Jo kem üüb plaanten an diarten föör. Diar hiar 70 sköölen tu. A früchten san miast letj, witj kuugler.

## Familin
Bionectriaceae – Calcarisporiaceae – Clavicipitaceae – Cocoonihabitaceae – Cordycipitaceae – Cylindriaceae – Hypocreaceae – Myrotheciomycetaceae – Nectriaceae – Niessliaceae – Ophiocordycipitaceae – Sarocladiaceae – Stachybotryaceae – Tilachlidiaceae

#### Enkelt slacher
* Clavicipitaceae
*: *Claviceps*
*:: Meelhurn (*Claviceps purpurea*)

## Luke uk diar
Eurotiales

A **Eurotiales** san en order faan Swaampen (Fungi). Jo hiar tu't klas faan a Eurotiomycetes (skemel). 

## Familin
Aspergillaceae – Elaphomycetaceae – Thermoascaceae – Trichocomaceae

#### Enkelt slacher
* Trichocomaceae
*: Penicillium
*:: Penicillium camemberti, diar woort Camembert sees mä maaget
*:: Penicillium chrysogenum, diar woort det medesiin Penitsiliin mä maaget

## Luke uk diar
Cantharellales

A **Cantharellales** san en order faan Swaampen (Fungi) uun det klas faan a Hünjmotsen (Agaricomycetes).

## Familin
Aphelariaceae - Botryobasidiaceae - (Cantharellaceae) - Ceratobasidiaceae - Clavulinaceae - Hydnaceae - Tulasnellaceae

#### Enkelt slacher
* Cantharellaceae
*: *Cantharellus*
*:: Höönkum (*Cantharellus cibarius*)

## Luke uk diar
Pezizales

A **Pezizales** san en order faan Swaampen (Fungi). Diar hiar flook slacher tu, diar'am iidj koon, soken üs Morcheln an Trüfel. A Pezizales san det iansagst order uun't klas faan a Pezizomycetes. Jo waaks miast üüb duad holt of üüb njoks of hialandaal oner a eerd.

## Familin
Ascobolaceae – Ascodesmidaceae – Caloscyphaceae – Chorioactidaceae – Discinaceae – Geomoriaceae – Glaziellaceae – Helvellaceae – Karstenellaceae – Kallistoskyphaceae – Morchellaceae – Otideaceae – Pezizaceae – Pseudombrophilaceae – Pulvinulaceae – Pyronemataceae – Pyropyxidaceae – Rhizinaceae – Sarcoscyphaceae – Sarcosomataceae – Strobiloscyphaceae – Tarzettaceae – Tuberaceae

#### Enkelt slacher
* Morchellaceae
*: Morcheln (*Morchella*)
*:: *Morchella esculenta*

## Luke uk diar
Lecanorales

A **Lecanorales** san en order faan a Swaampen (Fungi). Flooken waaks üs Hiasmöösk tuup mä Green Algen.

## Familin
Biatoraceae – Bruceomycetaceae – Catillariaceae – Cladoniaceae – Gypsoplacaceae – Haematommataceae – Lecanoraceae – Malmideaceae – Parmeliaceae – Pilocarpaceae – Psilolechiaceae – Psoraceae – Ramalinaceae – Ramboldiaceae – Scoliciosporaceae – Sphaerophoraceae – Stereocaulaceae – Tephromelataceae

#### Enkelt slacher
* Cladoniaceae
*: *[[Cladonia]]*
*:: Rendiartmöösk (*Cladonia rangiferina*)

## Luke uk diar
Boletales

A **Boletales** san en order faan Swaampen (Fungi) uun det klas faan a Hünjmotsen (Agaricomycetes).

## Familin
Boletaceae - Boletinellaceae - Calostomataceae - Coniophoraceae - Diplocystaceae - Gasterellaceae - Gomphidiaceae - Gyroporaceae - Hygrophoropsidaceae - Paxillaceae - Pisolithaceae - Protogastraceae - Rhizopogonaceae - Sclerodermataceae - Serpulaceae - Suillaceae - Tapinellaceae - Truncocolumellacae

#### Enkelt slacher
* Boletaceae
*: Boletus
*:: Stianswaamp (*Boletus edulis*)

## Luke uk diar
Agaricales

A **Agaricales** san en order faan Swaampen (Fungi) uun det klas faan a Hünjmotsen (Agaricomycetes). 

## Familin
Agaricaceae – Amanitaceae – Bolbitiaceae – Broomeiaceae – Callistosporiaceae – Clavariaceae – Chromocyphellaceae – Cortinariaceae – Crepidotaceae – Cyphellaceae – Cystostereaceae – Entolomataceae – Fistulinaceae – Hemigasteraceae – Hydnangiaceae – Hygrophoraceae – Hymenogastraceae – Inocybaceae – Limnoperdaceae – Lyophyllaceae – Macrocystidiaceae – Marasmiaceae – Mycenaceae – Mythicomycetaceae – Niaceae – Nidulariaceae – Omphalotaceae – Phelloriniaceae – Physalacriaceae – Pleurotaceae – Pluteaceae – Porotheleaceae – Psathyrellaceae – Pseudoclitocybaceae – Pterulaceae – Schizophyllaceae – Stephanosporaceae – Strophariaceae – Tricholomataceae – Tubariaceae – Typhulaceae

#### Enkelt slacher
* Agaricales

## Luke uk diar
Bruadskemel

A **Bruadskemel** (*Rhizopus stolonifer*) as en slach faan Swaampen (Fungi), an as iar tu det klas faan Zygomycetes reegent wurden. Daalang san a wedenskapslidj diar ei muar ians auer. Hi wääkst üüb bruad an ööder iidjwaaren mä föl köölhüdraaten.


Rhizopus stolonifer4.JPG
Verschimmeltes_Brot_2008-12-07.JPG


## Luke uk diar
Mucorales

A **Mucorales** san en order faan Swaampen (Fungi). Jo san iar tu det klas faan a Zygomycetes (skemel) reegent wurden, daalang san a wedenskapslidj diar ei muar ians auer.

## Familin
Backusellaceae - Choanephoraceae - Cunninghamellaceae - Lentamycetaceae - Lichtheimiaceae - Mucoraceae - Mycotyphaceae - Phycomycetaceae - Pilobolaceae - Radiomycetaceae - Rhizopodaceae - Saksenaeaceae - Syncephalastraceae

#### Enkelt slacher
* Mucoraceae, Rhizopodaceae
*: *Rhizopus*
*:: Bruadskemel (*Rhizopus stolonifer*)

## Luke uk diar
Agaricaceae

A **Agaricaceae** san en grat famile faan Swaampen (Fungi), diar Champignons (*Agaricus*) like.

## Sköölen

Abstoma – Acutocapillitium – Agaricus – Apioperdon – Arachnion – Arachniopsis – Battarrea – Battarreoides – Bovista – Bryoperdon – Calbovista – Calvatia – Calvatiopsis – Chamaemyces – Chlamydopus – Chlorolepiota – Chlorophyllum – Clarkeinda – Clavogaster – Coccobotrys – Coprinus – Coniolepiota – Crucispora – Cystolepiota – Disciseda – Echinoderma – Endolepiotula – Endoptychum – Eriocybe – Gasterellopsis – Gastropila – Gyrophragmium – Handkea – Heinemannomyces – Hiatulopsis – Holocotylon – Hymenagaricus – Janauaria – Japonogaster – Langermannia – Lepiota – Leucoagaricus – Leucocoprinus – Lycogalopsis – Lycoperdon – Lycoperdopsis – Macrolepiota – Melanophyllum – Metraria – Metrodia – Micropsalliota – Montagnea – Morganella – Mycenastrum – Neosecotium – Panaeolopsis – Phaeopholiota – Phlebonema – Phyllogaster – Podaxis – Pseudoauricularia – Pseudolepiota – Queletia – Rugosospora – Schinzinia – Schizostoma – Secotium – Singerina – Smithiogaster – Smithiomyces – Termiticola – Tulostoma – Vascellum – Verrucospora – Xanthagaricus

#### Enkelt slacher
* Champignons (*Agaricus*)
*: Guardchampignon (*Agaricus campestris*)
* Foosförter (*Bovista*)
*: Foosfört (*Bovista plumbea*)
* Blakswaampen (*Coprinus*)
*: *Coprinus comatus*

## Luke uk diar
Amanitaceae

A **Amanitaceae** san en famile faan Swaampen (Fungi) uun det order faan a Agaricales.

## Sköölen
Amanita – Catatrama – Limacella – Limacellopsis – Saproamanita – Zhuliangomyces

#### Enkelt slacher
* *Amanita*
*: Fleegenswaamp (*Amanita muscaria*)

## Luke uk diar
Strophariaceae

A **Strophariaceae** san en famile faan Swaampen (Fungi) uun det order faan a Agaricales. Jo waaks üüb holt of lik üüb a grünj.

## Sköölen
Agrocybe – Bogbodia – Brauniella – Cyclocybe – Hemipholiota – Hypholoma – Kuehneromyces – Leratiomyces – Melanotus – Pachylepyrium – Phaeonematoloma – Pholiota – Protostropharia – Pseudogymnopilus – (Psilocybe) - Stropharia – Weraroa

#### Enkelt slacher
* Stookswaampen (*Kuehneromyces*)
*: *Kuehneromyces lignicola*
*: *Kuehneromyces mutabilis*
* *[[Psilocybe]]*
*: *[[Psilocybe semilanceata]]*

## Luke uk diar
Cantharellaceae

A **Cantharellaceae** wiar en famile faan Swaampen (Fungi) uun det order faan a Cantharellales. Sant 2021 wurd jo mä tu det famile faan a Hydnaceae tääld.

## Sköölen
Afrocantharellus – Cantharellus – Craterellus – Goossensia – Parastereopsis – Pseudocraterellus – Pterygellus

#### Enkelt slacher
* *Cantharellus*
*: Höönkum (*Cantharellus cibarius*)

## Luke uk diar
Boletaceae

A **Boletaceae** san en grat famile faan Swaampen (Fungi) uun det order faan a Boletales. 

## Sköölen

Afroboletus – Alessioporus – Amoenoboletus – Aureoboletus – Australopius – Austroboletus – Baorangia – Binderoboletus – Boletellus – Boletochaete – Boletus – Borofutus – Bothia – Buchwaldoboletus – Butyriboletus – Cacaoporus – Caloboletus – Carolinigaster – Castellanea – Chalciporus – Chamonixia – Chiua – Costatisporus – Crocinoboletus – Cupreoboletus – Cyanoboletus – Durianella – Erythrophylloporus – Exsudoporus – Fistulinella – Gastroboletus – Gastroleccinum – Guyanaporus – Gymnogaster – Harrya – Heimioporus – Heliogaster – Hemileccinum – Hortiboletus – Hourangia – Hymenoboletus – Imleria – Imperator – Indoporus – Ionosporus – Jimtrappea – Lanmaoa – Leccinellum – Leccinum – Longistriata – Mackintoshia – Mucilopilus – Mycoamaranthus – Neoboletus – Nigroboletus – Octaviania – Parvixerocomus – Paxillogaster – Phylloboletellus – Phyllobolites – Phylloporopsis – Phylloporus – Porphyrellus – Pseudoaustroboletus – Pseudoboletus  – Pulchroboletus – Pulveroboletus – Retiboletus – Rheubarbariboletus – Rhodactina – Rossbeevera – Royoungia – Rubinoboletus – Rubroboletus – Rugiboletus – Setogyroporus – Singerocomus – Singeromyces – Sinoboletus – Solioccasus – Spongiforma – Spongimorpha – Spongispora – Strobilomyces – Suillellus – Sutorius – Tengioboletus – Tubosaeta – Turmalinea – Tylocinum – Tylopilus – Veloboletus – Veloporphyrellus – Wakefieldia – Xanthoconium – Xerocomellus – Xerocomus – Zangia

#### Enkelt slacher
* *Boletus*
*: Stianswaamp (*Boletus edulis*)

## Luke uk diar
Green Knolamanit

A **Green Knolamanit** (*Amanita phalloides*) as en slach faan Swaampen (Fungi) uun det klas faan a Hünjmotsen (Agaricomycetes). Hi as böös giftag.

2011-10-26 Amanita phalloides (Fr.) Link 177883.jpg|



## Luke uk diar
Birkenswaamp

***Fomitopsis betulina***, iar: *Piptoporus betulinus* as en slach faan Swaampen (Fungi) uun det klas faan a Hünjmotsen (Agaricomycetes). Hi wääkst üs parasiit üüb Birkebuumer (Betula). Didiar **Birkenswaamp** as al loong bekäänd üs antibiotikum.

Mushroom on tree fallen-Ejdzej2006.jpg
Piptoporus betulinus (xndr).jpg
Berkenzwam (Piptoporus betulinus) (d.j.b.) 02.jpg


## Luke uk diar
Shiitake

A **Shi'itake** (*Lentinula edodes*, *Lentinus edodes*; , *Tung Koo* of  / , japoonsk ) as en slach fan Swaampen (Fungi) uun det klas faan a Hünjmotsen (Agaricomycetes).

Hi komt faan Uastaasien an koon eden wurd. Hi woort uk uun't Sjineesk Medesiin (TCM) iinsaat.

## Luke uk diar
Hymenogastraceae

A **Hymenogastraceae** san en famile faan Swaampen (Fungi) uun det order faan a Agaricales.

## Sköölen
Alnicola – Anamika – Dendrogaster – Flammula – Galerina – Galerula – Gymnopilus – Hebeloma – Hebelomina – Hymenogaster – Naematoloma – Naucoria – Pachylepyrium – Phaeocollybia – Phaeogalera – Psathyloma – Pseudohelicomyces – Psilocybe – Quercella – Rhizopogoniella – Velomycena – Weraroa

#### Enkelt slacher
* *Galerina*
*: *[[Galerina marginata]]*
* *[[Psilocybe]]*
*: *[[Psilocybe semilanceata]]*

## Luke uk diar
Omphalotaceae

A **Omphalotaceae** san en famile faan Swaampen (Fungi) uun det order faan a Agaricales. 

## Sköölen
Anthracophyllum – Caripia – Connopus – Gymnopanella – Gymnopus – Lentinula – Marasmiellus – Mycetinis – Neonothopanus – Omphalotus – Paragymnopus – Pusillomyces – Rhodocollybia

#### Enkelt slacher
* *Lentinula*
*: Shiitake (*Lentinula edodes*)

## Luke uk diar
Polyporales

A **Polyporales** san en order faan Swaampen (Fungi) uun det klas faan a Hünjmotsen (Agaricomycetes). Jo waaks miast üüb holt an hää nään of man en kurten staal.

## Familin
Cerrenaceae – Dacryobolaceae – Fibroporiaceae – Fomitopsidaceae – Fragiliporiaceae – Gelatoporiaceae – Grifolaceae – Hyphodermataceae – Incrustoporiaceae – Irpicaceae – Ischnodermataceae – Laetiporaceae – Meripilaceae – Meruliaceae – Panaceae – Phanerochaetaceae – Podoscyphaceae – Polyporaceae – Sparassidaceae – Steccherinaceae – Xenasmataceae

#### Enkelt sköölen an slacher
* Fomitopsidaceae
*: Buumswaampen (Fomitopsis)
*:: Fomitopsis betulina, Birkenswaamp

## Luke uk diar
Fomitopsidaceae

A **Fomitopsidaceae** san en famile faan Swaampen (Fungi) uun det order faan a Polyporales. Jo waaks üüb holt. 

## Sköölen
Anomoporia – Anthoporia – Antrodia – Auriporia – Buglossoporus – Climacocystis – Daedalea – Donkioporia – Fibroporia – Fomitella – Fomitopsis – Fragifomes – Gilbertsonia – Lasiochlaena – Neolentiporus – Niveoporofomes – Osteina – Parmastomyces – Piptoporellus – Piptoporus – Ptychogaster – Pycnoporellus – Resinoporia – Rhodofomitopsis – Rubellofomes –Sporotrichum – Ungulidaedalea

#### Enkelt slacher
* Buumswaampen (*Fomitopsis*)
*: *[[Fomitopsis betulina]]*, Birkenswaamp

## Luke uk diar
Morchellaceae

A **Morchellaceae** san en famile faan Swaampen (Fungi) uun det klas faan a Pezizomycetes. 

## Sköölen
Disciotis – Fischerula – Imaia – Kalapuya – Leucangium – Morchella – Verpa

#### Enkelt slacher
* Morcheln (*Morchella*)
*: *Morchella esculenta*

## Luke uk diar
Mucoraceae

A **Mucoraceae** san en famile faan Swaampen (Fungi) uun det klas faan a Zygomycetes (?) (*[[skemel]]*).

## Sköölen
Actinomucor – Ambomucor – Benjaminiella – Chaetocladium – Cokeromyces – Dicranophora – Ellisomyces – Helicostylum – Hyphomucor – Isomucor – Kirkiana – Kirkomyces – Nawawiella – Mucor – Parasitella – Pilaira – Pirella – Rhizopodopsis – Thamnidium – Tortumyces

Rhizopus – Sporodiniella – Syzygites (= Rhizopodaceae)

#### Enkelt slacher
* *Rhizopus*
*: Bruadskemel (*Rhizopus stolonifer*)

## Luke uk diar
Clavicipitaceae

A **Clavicipitaceae** san en famile faan Swaampen (Fungi) uun det order faan a Hypocreales. Jo lewe üs parasiiten  üüb plaanten, ööder swaampen, of insekten.

## Sköölen
Aciculosporium – Aschersonia – Atkinsonella – Balansia – Balansiopsis – Cavimalum – Claviceps – Collarina – Conoideocrella – Corallocytostroma – Commelinaceomyces – Dussiella – Ephelis – Epichloë – Epicrea – Flammocladiella – Helicocollum – Helminthascus – Heteroepichloë – Hypocrella – Konradia – Loculistroma – Metacordyceps – Metapochonia – Metarhiziopsis – Metarhizium – Moelleriella – Mycomalus – Mycophilomyces – Myriogenospora – Neobarya – Neoclaviceps – Neocordyceps – Nigelia – Nigrocornus – Nomuraea – Orbiocrella – Paraisaria – Parepichloë – Periglandula – Pochonia – Pseudogibellula – Pseudomeria – Regiocrella – Rotiferophthora – Samuelsia – Shimizuomyces – Sphacelia – Sphaerocordyceps – Stereocrea – Tyrannicordyceps – Ustilaginoidea

#### Enkelt slacher
* *[[Claviceps]]*
*: Meelhurn (*Claviceps purpurea*)

## Luke uk diar
Gnomoniaceae

A **Gnomoniaceae** san en famile faan Swaampen (Fungi) uun det order faan a Diaporthales. Jo waaks miast üüb bleeden faan hardholt buumer.

## Sköölen
Alnecium – Ambarignomonia – Amphiporthe – Anisomyces – Apiognomonia – Apioplagiostoma – Asteroma – Bagcheea – Chadefaudiomyces – Clypeoporthe – Cryphognomonia – Cryptodiaporthe – Cryptosporella – Diplacella – Ditopella – Ditopellopsis – Flavignomonia – Gloeosporidina – Gnomonia – Gnomoniella – Gnomoniopsis – Maculatipalma – Mamiania – Mamianiella – Marsupiomyces – Millerburtonia – Neognomoniopsis – Occultocarpon – Ophiognomonia – Phragmoporthe – Phylloporthe – Plagiostoma – Pleuroceras – Sirococcus – †Spataporthe – Tenuignomonia – Uniseta – Valsalnicola – Vismaya

#### Enkelt slacher
* Cryptodiaporthe
*: Cryptodiaporthe populea, befäält at buark faan Papeln.

## Luke uk diar
Saitama

**Saitama** (jap. ) as en miljoonenstääd uun Jaapan mä  iinwenern () üüb en flaak faan 217,49 kwadrootkilomeetern. Hat leit naibi Tokio an hiart tu't Metropolregiuun Tokio.

## Stääddialen
Sant 2005 as Saitama iindiald tu 10 stääddialen ():

## Luke uk diar
Kawasaki (Kanagawa)

**Kawasaki** (det ment 'struum kap', ) as en gratstääd üüb det japoonsk hoodeilun Honshū uun't Prefektuur Kanagawa. Hat hiart tu't Metropolregiuun Tokio.

## Stääddialen




## Luke uk diar
Trichocomaceae

A **Trichocomaceae** san en grat famile faan Swaampen (Fungi) uun det order faan a Eurotiales. 

## Sköölen <small>(ünseeker)</small>
Chaetotheca – Dendrosphaera – Penicillium – Rasamsonia – Sagenomella – Talaromyces – Thermomyces – Trichocoma

#### Enkelt slacher
* Penicillium
*: Penicillium camemberti, diar woort Camembert sees mä maaget
*: Penicillium chrysogenum, diar woort det medesiin Penitsiliin mä maaget

## Luke uk diar
Cladoniaceae

A **Cladoniaceae** san en famile faan Swaampen (Fungi) uun det klas faan a Lecanoromycetes. 

## Sköölen
Calathaspis – Carassea – Cetradonia – Cladia – Cladonia – Gymnoderma – Herteliana – Hertelidea – Heteromyces – Metus – Myelorrhiza – Notocladonia – Pilophorus – Pulchrocladia – Pycnothelia – Rexia – Sphaerophoropsis – Squamarina – Squamella – Stereocaulon – Thysanothecium – Xyleborus

#### Enkelt slacher
* *[[Cladonia]]*
*: Rendiartmöösk (*Cladonia rangiferina*)

## Luke uk diar
Fukuoka

**Fukuoka** (, *-[[Shi (Japan)|shi]]*) as det gratst stääd üüb Kyūshū, det süüdermiast faan a japoonsk hoodeilunen mä gud 1,6 miljoon iinwenern. Uun Fukuoka sat uk at ferwaltang faan't Prefektuur Fukuoka.

## Stääddialen

## Kliima
Uun Fukuoka as't warem an wiat, uun a somer komt a monsuun.




## Luke uk diar
Doogblinge Spräkewise

E **Doogblinge Spräkewise** hiirt tu di Böökinghiirnge dialäkt foon e nordfräsche spräke ouers ai tut Mooring. Diheere spräkewise wårt önj Doogebel snååked än heet foole likense mä e Weestermooringe än e Foortuftinge spräkewise. Jüst as uk önj Foortuft än Woiguurd, håt "frasch" heer "fräsch".

## Di Vokålisme

### Lunge Vokååle
Et Doogblinge Fräsch heet åål dä lunge vokååle wat et uk önj dä oudere Böökinghiirnge spräkewise jeeft ouers wäärms önj oudere uurde.

### Korte Vokååle
Uk dä korte Vokååle sän fort mååst däseelwie, bloot dat kort "ü" än dat kort "ö" sän heer iinjs wörden. Dat grotst ferschääl tu da oudere Böökinghiirnge spräkewise sän wälj dä mäning "ä"s wat besuners önjt Ååstermooring fort mååst "a"s sän.

### Diftonge

Uk dä diftonge jeeft et åål, ouers dat "öi" koon heer as en alofoon tu "oi" önjsänj wårde. As uk önjt Mooring äs åltens dat jarst pårt lung bit aw "oi", weer biinge pårte kort sän.

## Literatuur
* Alastair G. H. Walker *Die nordfriesische Mundart der Bökingharde*. Zeitschrift für Dialektologie und Linguistik, Beihefte 33. Wiesbaden 1980, 382 S.
Vokååldiagram

En **vokååldiagram** unti **vokååltrapees** as en forstaling foon e vokååle önj en spräke as prake önj en tou-dimensionool diagram. Enarken vokåål wårt bestamt foon trii äinschape:

* hi koon ma dåt foor (leeft önjt diagram) unti ääder (ruchts önjt diagram) pårt foon e tung artikuliird wårde
* e tung koon tächt bai e gööme än e müs deerfor slin weese (boowne önjt diagram) unti e tung koon deele än e müs ääm weese (deele önjt diagram)
* e lape koone trin weese unti ai (wårt oofting ma klåme am e prak wised)
Daheer äinschape san da wichtiste wat di grünladene klång foon en vokåål bestame. Et jeeft wilms nuch oudere äinschape wat ai önj en vokååldiagram forstald wårde koone suk as nasalisiiring än en huuch unti diip ütspreegen. Ouers dadeer äinschape feranere uk ai huken vokåål följk woornamt.

En vokååltrapees as sü mååged dåt ark jarn dåt üterst extreem wised wat nuch ütspräägen wårde koon. Dåt håt, et as möölik än stal arken vokåål foon arken spräke önj suk en diagram for.

Önjstää for en trapees wårt uk wilms en triikånt brükd. Dan stalt et diagram ai möör for, hü ääm/slin unti hü wid foore/ääderne en vokåål mååged wårt, ouers huken frequens sin formante hääwe. Da formante san dadeer schålfrequense weer en maximum lait.

## Kiik uk deer
* Internatschonool phoneetsch alfabeet
* International Phonetic Association - IPA Chart (2005) engl. 

## Kwäle
Tauwaienbager

En **Tauwaienbager** es en Bager, wat üp Straat en uk üp di Iirsenbaan köört uur ken.
Diarfuar heer sa'n Maskiin fuarn en achtern tau Aksen, wat em me en Hydraulik āp- of dialseet ken. Des es nöörig, dat di Bager üp Spöör fan di Iirsenbaan bleft. Öndrewen uur di Maskiin sa üs langsen aur sin Gumiweelen. Diarfan laap di benerst Weelen ön di Iirsenbaan.

## Galerii


Tauwaienbager_Muasem_01.jpg
Tauwaienbager_Muasem_02.jpg
Tauwaienbager_Muasem_03.jpg
Tauwaienbager_Muasem_04.jpg
Tauwaienbager_Muasem_05.jpg
List faan Local Government Areas uun New South Wales

At bundeslun New South Wales hee 128 *Local Government Areas*, of lokaal ferwaltingsgebiiten. 

## Kwelen
Panama Stääd

**Panama Stääd** () as at hoodstääd an regiarangsteed faan det lun Panama uun Madelameerikoo. Diar wene gud 800.000 minsken. Hat as at gratst stääd uun't lun, an uk di wiartskapelk, kulturel an politisk madelponkt.

Auer a Panama Kanaal hää Panama en weltwidj bedüüdang.

## Sasterstääden
*  Taipeh, Taiwan (sant 1989)
*  Incheon, Süüdkorea (sant 2000)
*  Fort Lauderdale, Florida, USA

## Kliima
Panama leit uun a troopen an hää nian juarstidjen, so üs wi det kään. Drügtidj as diar faan Janewoore bit Maarts.




## Luke uk diar
Kingstown

**Kingstown** as at hoodstääd faan St. Vincent an a Grenadiinen uun a Kariibik. Diar wene gud 13.000 minsken.

At stääd as 1722 faan a Fransuusen grünjlaanj wurden, an 1779 faan a Briten iinnimen wurden. 

## Luke uk diar
Manaagua

**Manaagua** as at hoodstääd faan Nikaraagua uun Madelameerikoo. Diar wene gud 900.000 minsken.

## Kliima
Manaagua leit uun a troopen, huar't auer't hialer juar warem as. Rintidj as faan Mei bit Nofember.




## Luke uk diar
List faan Local Government Areas uun Western Australia

At bundeslun Western Australia hee 137 *Local Government Areas*, of lokaal ferwaltingsgebiiten.

## Kwelen
Frank Forde

**Francis Michael Forde**, of **Frank Forde**, (* 18. Jüüle 1890 uun Mitchell, Queensland; † 28. Janewoore 1983 uun Brisbane, uk uun Queensland) wiar faan de 5. Jüüle tu de 13. Jüüle 1945 premier-minister faan Austraalien. Hi wurd efter John Curtin san duas premier-minister faan't lun an wiar bluat 8 daar uun't baantje.
Ben Chifley

**Ben Chifley** (* 22. September 1885 uun Bathurst, New South Wales; † 13. Jüüne 1951 uun Canberra, Australian Capital Territory) wiar faan de 13. Jüüle 1945 tu de 19. Deetsember 1949 premier-minister faan Austraalien.
James Scullin

**James Scullin** (* 18. September 1876 uun Trawalla, Victoria; † 28. Janewoore 1953 uun Melbourne, uk uun Victoria) wiar faan de 22. Oktuuber 1929 tu de 6. Janewoore 1932 premier-minister faan Austraalien.
List faan Local Government Areas uun Victoria

At bundeslun Victoria hee 79 *Local Government Areas*, of lokaal ferwaltingsgebiiten.

## Unincorporated areas (gemeendfrei regiuunen)
* Elizabeth Island
* Falls Creek Alpine Resort
* French Island
* Gabo Island
* Lady Julia Percy Island
* Lake Mountain Alpine Resort
* Mount Baw Baw Alpine Resort
* Mount Buller Alpine Resort
* Mount Hotham Alpine Resort
* Mount Stirling Alpine Resort
* Yallourn Works Area

## Kwelen
Joseph Lyons

**Joseph Aloysius Lyons**, of **Joseph Lyons** (* 15. September 1879 uun Stanley uun Tasmaanien; † 7. April 1939 uun Sydney, New South Wales), wiar faan de 6. Janewoore 1932 tu de 7. April 1939 premier-minister faan Austraalien.
Earle Page

**Earle Christmas Grafton Page**, of **Earle Page** (* 8. August 1880 uun Grafton, New South Wales; † 20. Deetsember 1961 uun Sydney, New South Wales), wiar faan de 7. tu de 26. April 1939 premier-minister faan Austraalien.
Arthur Fadden

**Arthur William Fadden** (* 13. April 1894 uun Ingham, Queensland; † 21. April 1973 uun Brisbane, Queensland) wiar faan de 29. August tu de 7. Oktuuber 1941 premier-minister faan Austraalien.
Euphorbia milii

***Euphorbia milii*** as en plaantenslach uun det skööl *[[Euphorbia]]*. Hat kaam iarst uun't 19. juarhunert faan Madagaskar tu Euroopa.

Uun ööder spriaken het hat *Christusdorn*, *crown of thorns*, *corona de Cristo*, man hat hää mä Jiises Krast goor niks tu dun, auer det plaant föör taudüüsen juar noch goorei bekäänd wiar.

## Luke uk diar
Madagaskar Imergreen

At **Madagskar Imergreen** (*Catharanthus roseus* of *Vinca rosea*) as en plaantenslach uun det famile faan a Hünjgiftplaanten (Apocynaceae). Hat as giftag, auer diar alkaloiiden uun san. Det plaant komt eegentelk faan Madagaskar, wääkst daalang oober aueraal, huar't warem enooch as.


2010. Выставка цветов в Донецке на день города 11.jpg|Bloosen
Catharanthus roseus MHNT.BOT.2005.0962.jpg|Frücht an siad



## Luke uk diar
Quagga Triikaantskaal

At **Quagga Triikaantskaal** (*Dreissena rostriformis bugensis*) as en onerslach faan Twiiskaalagen (Bivalvia), ferlicht uk en aanjen slach *Dreissena bugensis*. Hat komt eegentelk faan't Suart Sia, lewet daalang oober uk uun hial Euroopa an uun a Grat Sian, Nuurdameerikoo. 

Di aparte nööm komt faan a strimler, diar en Quagga like, det as en ütjstürwenen slach faan Gäärslunseebras. Uun't jindial tu Quaggas stareft at *Quagga Triikaantskaal* oober ei ütj. Hat suragt diarför, dat ööder diarten ütjsterew, auer hat ham so furchboor briad maaget hää.

## Luke uk diar
Nosferatu Koonker

A **Nosferatu Koonker** (*Zoropsis spinimana*, iar *Dolomedes spinimanus*) as en slach faan Koonkern (Arachnida) uun det order faan a Wääbkoonkern (Araneae). Hi as son 5 cm grat, wan dü a bianer märeegenst. Det tiaknang föör üüb liket en hoodskrook, so kaam hi tu san aparte nööm. *Nosferatu* as di nööm faan en wampiir uun Rumeenien.

Tuiarst lewet didiar slach faan koonkern trinjam't Madlunsia, hi komt daalang oober uk uun Madeleuroopa föör. Hi koon di bitj; det as ei gefeerelk, oober piiret aal.

## Luke uk diar
Echinopsis

A ***Echinopsis*** san en skööl faan Kaktusen (Cactaceae). Di nööm komt faan't greks „έχίνος“ (echinos) för *[[Iigel]]* an „όψις“ (opsis) för *skak / ütjsen* uf, auer jo en iigel like. Jo waaks uun't süüdelk Süüdameerikoo.

Enkelt slacher san giftag, auer diar Meskaliin uun as.

## Slacher
E. aurea – E. breviflora – E. calochlora – E. chrysantha – E. densispina – E. eyriesii – E. haematantha – E. hammerschmidii – E. huotii – E. ibicuatensis – E. jajoiana – E. marsoneri – E. miecklyi – E. oxygona – E. silvestri – E. tubiflora

Widjer faadet tääl uk a slacher faan a sköölen Helianthocereus, Hymenorebutia, Pseudolobivia, Soehrensia an Trichocereus mä tu a Echinopsis. Uun a 1970er an 80er juaren haa's ütjfünjen, dat jodiar slacher nai mäenööder san.

## Luke uk diar
Meskaliin

**Meskaliin** (lat. **Mescalin**) as en alkaloid, an en droog.

Hat komt natüürelkerwiis uun Kaktusen föör, fööraal uun a Peyote Kaktus (*Lophophora williamsii*), an uun slacher faan det skööl Echinopsis.


Mescaline Powder.jpg|Rian Meskaliin.
Lophophora williamsii pm.jpg|Peyote Kaktus.
Dried Peyote.jpg|Drüget Peyote mä son 5% Meskaliin uun.


## Kwelen


## Luke uk diar

* Spektrum.de: Meskalin – Mystik aus Kaktusspitzen
Peyote Kaktus

A **Peyote Kaktus** of **Elefantenfutkaktus** (*Lophophora williamsii*) as en plaantenslach uun det famile faan a Kaktusen (Cactaceae). Hi wääkst fööraal uun Meksiko an Texas. 


Lophophora_williamsii_pm.jpg|Plaant mä bloos



A Peyote Kaktus häält föl *[[Meskaliin]]*, wat al sant 2.000 juar bekäänd as. Man uk *Hordenin*, det as en antibiotikum.

#### Lophophora
Tu det skööl *Lophophora* hiar man trii slacher:
* *Lophophora diffusa*
* *Lophophora fricii*
* *Lophophora williamsii* (Peyote Kaktus)

## Luke uk diar
Echinopsis eyriesii

***Echinopsis eyriesii*** as en plaantenslach uun det famile faan a Kaktusen (Cactaceae), an di 'typusslach' faan det skööl Echinopsis. Hi wääkst föraal uun't uastelk Argentiinien trinjam Buenos Aires.

## Luke uk diar
Siie (ääm wååder)

Jü siie (uk: sii unti säi) as dåt tuhuupehingen wååder wat e kontinänte amjeeft. Deer tu hiire biise da Ooseane än uk da latjere, deer ma ferbünene siie suk as e Weestsiie än et Madelheef. Uk am änkelte diile foon e Ooseane wårt siie säid wan et deer en was geogrååfisch begränsing jeeft, t.b. döör ailönje. Aptu wårt dåt uurd siie uk for en grut wååder brükt wat fåli foon lönj amjääwen as, lök heer: Siie (banerwååder).

E siie bedaket ambai 71% foon e jard än mååst en treedepårt as 4000-5000 m diip. Dåt diipst stää läit önj e Mariaanenslüütj önj e Pasiifik ma en 11.000 m. Flåkere regjoone jeeft et for ålem aw e kontinentoolschälwe, t.b. önj e Weestsiie.

Et siiwååder as sålti. Dåt önjdiilj foon sålt as ambai 3,5% önj åle ooseane, et koon ham ouers önj maning stäänge anere. Önj e diipde as et wååder oofting såltier, än aw e näide foon struumemüsinge, weer fjarsch wååder in önj e siie låpt, as er maner sålt.
Siie (banerwååder)

En **siie** (uk: **sii** unti **säi**) as en grut wååder aw lönj wat ai lik mat heef unti en oosean ferbünen as. Oofting låpt et wååder ouers ouer ån unti möre struume üt di siie rüt än tuleest in önjt heef. Siie bestönje fort mååst ouf fjarsch wååder ouers önj wurme, drööge regjoone, weer foole wååder ferdåmpet, koon et wååder uk sålti weese. Dåt as tu'n baispal di fål önj e Düüdj Siie än önjt sööden foon e Kaspisch Siie.
Sia (banlun)

A **sia** as en weederflaak uun't banlun. Trinjam as lun. Miast luup diar struumer iin uun di sia, an ään struum weder ütj. Det säär oober ei wees. A Kaspisk Sia t.b. hää nään ufluup, an diaram fersaaltet hi.

At jaft natüürelk sian, oober uk konstelken. Wan t.b. för en graten bau kiis ufbaud woort, do blaft diar miast en sia auer.

En sia koon oober uk weder ferswinj, t.b. wan hi faan a kaanter suutjis iinwääkst, of hi koon uk ütjdrüge, wan diar ei muar nooch weeder mä a struumer iinlääpt.

### Grat sian

### Luke uk diar

* Weltsia
Weltsia

At **sia** as en ütjdruk för aal a ooseaanen tuup. Jo maage amanbi 71% faan't eerdflaak ütj.

A plaanten uun't sia fersurge üs mä amanbi 70% faan a sürstoof üüb a eerd.

At weltsia häält 1,338 Mrd. km³ weeder, det san ~ 96,5% faan't weeder üüb a eerd. Bluas di rest faan ~ 3,5% san uun't is, uun struumer of banluns sian.

### Luke uk diar

* Sia (banlun)
Johannes Hansen

**Johannes Hansen** (* 30. Deetsember 1854 uun Feesholm bi Strükem; † 25. Oktuuber 1877 uun Wilhelmshuuwen) wiar en nuurdfresken skriiwer.

Hansen wiar di dring faan en büür. Hi skrääw al ääder dachtangen üüb Madelgooshiirder Nuurdfresk. Mä 19 hed hi en letj heft * 'Freshe Daghte' * tuupsteld. Do skul hi tu a soldooten an stoorew diar al mä 22 auer difterii. Iarst 1960 san sin dachtangen drukt wurden.

## Staken

## Skraften
* *Frucht Fan Toarre Groun: Fersen fan Johannes Hansen (1854–1877).* Ütjden faan Jelle Hindriks Brouwer. Laverman, Drachten 1960.

## Literatuur
* Christoph Winter: *Preußischer Maat und nordfriesischer Patriot: der Dichter Johannes Hansen (1854–1877) aus Fehsholm.* Abteilung für Frisistik/Nordfriesische Wörterbuchstelle, Christian-Albrechts-Universität zu Kiel, Kiel 2017, .
* Thomas Steensen: *Nordfriesland. Menschen von A–Z*. Husum Druck-und Verlagsgesellschaft, Husum 2020, , S. 160.
* Thomas Steensen: Das junge Genie ... shz.de, 2024-05-07
Hünjpitersile

At **Hünjpitersile** (*Aethusa cynapium*) of **Dolwochel** as di iansagst plaantenslach uun det skööl Aethusa. Hat hiart tu't famile faan a Skiremplaanten (Apiaceae), an as giftag. Hünjpitersile wääkst uun Euroopa an Waastaasien.


Aethusa cynapium subsp. cynapium s. lat. sl6.jpg|Twiig
Aethusa cynapium 002.JPG|Bloosen
Aethusa cynapium seeds.jpg|Früchten


## Luke uk diar