open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Waastgermaans spriaken

A **waastgermaans spriaken** san en dial faan a germaans spriaken uun Nuurdwaast-Euroopa.

## List faan spriaken

Joheer laben an ütjstürwen (†) germaans spriaken tääl tu a waastgermaans spriaken:

* Nuurdsiagermaans (ingwäoonisk)
** Ual-Ingelsk †
** Madel-Ingelsk †
** Ingelsk
** Skots
** Fresk
*** Ualfresk †
*** Waastfresk
*** Saaterfresk
*** Nuurdfresk
** Ual-Plaatsjiisk †

* Ingelsk kreool-spriaken
**Jamaikaans-Kreool (Patois)
**Pitcairn-Ingelsk
**Hawaii-Kreool ingelsk
**Krio
**Kriol
**Tok Pisin
**...an noch muaren

* Sjiisk an holuns (kontinentaalgermaans)
** Iarst amtelk spriak uun tumanst ian lun
*** Sjiisk
*** Holuns
** Letjer ütjbaud spriaken üs ööder amtelk spriak
*** Afrikaans
*** Luksemborags
*** Jidisk
** Ei fol ütjbaud laben waastgermaans warianten
*** Plaatsjiisk
*** Alemanisk
**** Schwyzerdütsch
**** Alemán Coloniero
*** Bairisk
*** Waastflaamsk
*** Uastflaamsk
*** Brabantisk
*** Limburgs
*** Ripuarisk
*** Zimbrisk
*** Pennsylfaanisk Tjiisk
*** Hutterisk
*** Lothringisk
*** Jeenisk
*** Siebenbürgisk-Seksisk
*** Wilmesaurisk
*** Unserdeutsch
** Uun't ääder madelääler ütjstürwen warianten
*** Ual-Huuchsjiisk †
**** Altoberfränkisch †
**** Altmittelfränkisch †
**** Altsüdrheinfränkisch †
**** Altbairisch †
**** Altalemannisch †
*** Ual-Plaatsjiisk †
*** Ual-Holuns †
*** Westfränkisch †
*** Langobardisch †
** Uun't huuch madelääler ütjstürwen warianten
*** Madel-Holuns †
*** Madel-Plaatsjiisk †
*** Madel-Huuchsjiisk †
**** süüdsjiisk Madel-Huuchsjiisk †
***** bairisch Madel-Huuschsjiisk †
***** alemannisch Madel-Huuchsjiisk †
***** uastfränkisch Madel-Huuchsjiisk †
***** süüdrheinfränkisch Madel-Huuchsjiisk †
**** madelsjiisk Madel-Huuchsjiisk †
***** waastmadelsjiisk Madel-Huuchsjiisk †
***** uastmadelsjiisk Madel-Huuchsjiisk †
** Uun jonger tidj ütjstürwen warianten
*** Ääder-Neihuuchsjiisk ("Luthersjiisk") †
*** Süüdsjiisk skraftspriak ("Jesuitensjiisk") †

## Luke uk diar
Nuurdsiagermaans

**Nuurdsiagermaans spriaken**, uk **ingwäoonisk** näämd, hiar tu a waastgermaans spriaken.

## List faan spriaken
* Nuurdsiagermaans (ingwäoonisk)
** Ual-Ingelsk (†)
** Madel-Ingelsk (†)
** Ingelsk
** Skots, Ulster skots, Lallans, Ullans
** Yola (†)
** Fresk
*** Waastfresk
*** Saaterfresk
*** Nuurdfresk
** Ual-plaatsjiisk (†), det modern plaatsjiisk hää diar oober ei muar föl kääntiaken faan.

## Eegenoorten faan a nuurdsiagermaans spriaken
* nasaal föör frikatiif fäält wech
: germaans **femf(e)* woort tu *fīf* (öö. "fiiw")
* *t* uun a 3. persuun iantaal faan *sein* fäält wech
: germaans **ist(i)* woort tu *is* (öö. "as")
* *r* uun't persöönelk förwurd faan a 1. persuun muartaal fäält wech
: germaans **wez* of **wiz*, (sjiisk: "wir") woort tu *wi* of *we* (öö. "wi")
* persöönelk förwurden feranre a wurdstam
: sjiisk "er" -> *he* of *hi* (öö. "hi")
: sjiisk "ihr" -> *ji*, *you* (öö. "jam")
* 3-kaasus-süsteem saner ferskeel tesken daatiif an akusatiif
* futuur mä det tidjwurd "sollen"
: sjiisk "werden" -> *schallen*, *sallen*, *shall* (öö. ik skal)
* asibiliarang faan *k* föör palataal tu en frikatiif
: sjiisk "Käse" -> *cheese*, *tsiis* (öö. sees)
: sjiisk "Kirche" -> *church* *schörk*, *Seerke* (öö. "sark")
* palatalisiarang faan't germaans *a*
: germaans **daga-* woort tu *dæg*, *dei* (öö. dai)
: sjiisk "Straße", latiinsk "strata" -> *strǣt*, *strēte* (öö. struat)
* partisiip perfekt saner *ge-*
: sjiisk "getan" -> *done*, *daan*, *dänj*, *dien* (öö. den)
* r-metateese
: sjiisk "brennen" -> *to burn*, *baarne* (öö. braan, oober uk: baarnwin)
* bluas ian muartaal faan persöönelk förwurden
: sjiisk "wir machen/ihr macht/sie machen" -> *wi/ji/se maakt*, *we/jam/ja mååge* (öö. wi/jam/jo maage)

## Luke uk diar
* Anglo-fresk
Antilla

**Antilla** (lat. *Antilla*) of uk Pleurothallis san bloosenplaanten an hiar tu a orchideen (*Orchidaceae*). At jaft sowat 12  slacher üüb a Antillen.

## Slacher
* *[[Antilla alainii]]* 
* *[[Antilla alpestris]]* 
* *[[Antilla appendiculata]]* 
* *[[Antilla bahorucensis]]* 
* *[[Antilla erosa]]* 
* *[[Antilla laxa]]* 
* *[[Antilla parvula]] 
* *Antilla pendens* 
* *Antilla privigna* 
* *Antilla prostrata 
* *[[Antilla quisqueyana]]* 
* *[[Antilla trichophora]]* 

## Futnuuten


## Ferwis efter bütjen
Antillanorchis

**Antillanorchis** (lat. *Antillanorchis gundlachii*) of uk *Tolumnia gundlachii* san bloosenplaanten an hiar tu a orchideen (*Orchidaceae*). At jaft diar 1 slach faan.

## Futnuuten


## Ferwis efter bütjen
Aorchis

**Aorchis** (lat. *Aorchis*) san bloosenplaanten an hiar tu a orchideen (*Orchidaceae*). At jaft sowat 2 slacher uun Aasien.

## Slacher
# *[[Aorchis cyclochila]]* : Uast-Ruslun tu Japonien.
# *[[Aorchis spathulata]]* : Himalai tu Süüd-Chiina.

## Futnuuten


## Ferwis efter bütjen
Aphyllorchis

**Aphyllorchis** (lat. *Aphyllorchis*) san bloosenplaanten an hiar tu a orchideen (*Orchidaceae*). At jaft sowat 22 slacher uun Aasien.

## Slacher
# *[[Aphyllorchis acuminata]]* 
# *[[Aphyllorchis alpina]]* 
# *[[Aphyllorchis angustipetala]]* 
# *[[Aphyllorchis annamensis]]* 
# *[[Aphyllorchis anomala]]* 
# *[[Aphyllorchis caudata]]* 
# *[[Aphyllorchis elata]]* 
# *[[Aphyllorchis evrardii]]* 
# *[[Aphyllorchis exilis]]* 
# *[[Aphyllorchis gollanii]]* 
# *[[Aphyllorchis gracilis]]* 
# *[[Aphyllorchis halconensis]]* 
# *[[Aphyllorchis kemulensis]]* 
# *[[Aphyllorchis montana]]* 
# *[[Aphyllorchis pallida]]* 
# *[[Aphyllorchis queenslandica]]* 
# *[[Aphyllorchis siantanensis]]* 
# *[[Aphyllorchis simplex]]* 
# *[[Aphyllorchis spiculaea]]* 
# *[[Aphyllorchis striata]]* 
# *[[Aphyllorchis sumatrana]]* 
# *[[Aphyllorchis torricellensis]]* 

## Futnuuten


## Ferwis efter bütjen
Nuurdfresk Eilunen

A **Nuurdfresk Eilunen** lei uun't waasten faan Schleswig-Holstian uun a waas, diar en dial faan a Nuurdsia as. Jo hiar tu a Kreis Nuurdfresklun.

Enkelten tääl uk a däänsk waaseilunen diar mä tu. Jo lei uun't waasten faan Jütlun.

Üüb sidj faan a eilunen jaft at uk noch a halgen, diar miast en dik trinjam haa.

## A eilunen

* Däänsk waaseilunen an halgen
** Langli (en halag)
** Fanø
** Mandø (wiar ans en halag)
** Koresun (en huuchsun)
** Rømø
** Jordsun (en sunbeenk, wiar ans en huuchsun)

* Sjiisk waaseilunen
** Sal
*** Uthörn (nai bi Sal)
** Fer
** Oomram
** Pelwerem
** Nuurdstrun

* Sjiisk halgen
** Ualun 
** A Nääs
** A Grööd
** Haabel
** Hamborger Halag
** A Huug
** Letj Muur
** Nuurderuug
** Söderuug
** Süüdfaal

* Nuurdfresk huuchsuner
** Japsun
** Nuurderuugsun
** Söderuugsun
** A Kniip
** Jongnaamen

## Ferwisang efter bütjen

* Histoorisk koorden faan a nuurdfresk eilunen (rostra.dk)
Konsonant

**Konsonanten** san tuuner faan en spriak. Uun't jindial tu wokaalen brük jo en steed uun a müs, huar det stemloft jin trakt woort.

Uun a spriakwedenskap wurd konsonanten diarefter betiakent, huar uun a müs jo maaget wurd:

 1 exolabiaal (bütjen faan't lap) 
 2 endolabiaal (banen faan't lap) 
 3 dentaal (tes) 
 4 alweolaar (föör jin a tes) 
 5 postalweolaar (widjer bääft jin a tes) 
 6 präpalataal (föör jin a böön) 
 7 palataal (jin a böön) 
 8 welaar (bääft jin a böön) 
 9 uwulaar, postwelaar (taap) 
10 faringaal (rachen) 
11 glotaal, laryngaal (stembian) 
12 epiglotaal (keellad) 
13 radikaal (tongrut) 
14 posterodorsaal (bääft üüb a tong) 
15 anterodorsaal (föör üüb a tong) 
16 laminaal (tongbleed) 
17 apikaal (tongspas) 
18 sublaminaal, subapikaal (oner a tong)


## Auersicht

A miast konsonanten san *pulmonaal*, det ment: mä halep faan loft ütj a long.



## Ütjdruk
An do woort onerskääst, üüb hün oort an wiis di konsonant maaget woort:

       pulmonaal:
 1 plosiif, eksplosiif
 2 nasaal
 3 wibrant
 4 flaps an taps (slaanj)
 5 frikatiif (rewen)
 6 afrikaat (uunrewen)
 7 aproksimant
 8 lateraal (sidjelk)
       ei pulmonaal:
 9 klik 
10 implosiif
11 ejektiif


Det oort an wiis koon *stemhaft* (sth, woker) of *stemluas* (stl, harder) wees.

## Ei pulmonaal konsonanten


## Luke uk diar
* IPA
* Foneem
IPA

At **internatsionaal foneetisk alfabeet (IPA)** as en saamlang faan tiakens, am a tuuner faan minskelk spriaken aptuskriiwen. Hat as faan't *International Phonetic Association* ütjwerket wurden an woort uun a spriakwedenskap brükt.

## Iindialang
* Konsonant
** pulmonaal
** ei pulmonaal
* Wokaal
* Diftong
* .

## Luke uk diar
* Alfabeet
* Foneem
Nuurduastkaukaasisk spriaken

**Nuurduastkaukaasisk spriaken** of **Nach-Dagestanisk spriaken** san en  uun a Nuurduast-Kaukasus (Ruslun: Dagestaan, Tschetscheenien, Inguscheetien; Aserbaidschaan an Georgien). Som linguisten sä jo üs en twiig faan a Nuurdkaukaasisk spriaken.

Diar hiar amanbi 29 spriaken tu, an 5 000 000 (±) minsken snaake ian diarfaan üs mamenspriak. 

## Iindialang

### Traditionel iindialang
:1. **Nach spriaken**
:2. **Dagestanisk spriaken**

### Nei iindialang
Nei iindialang efter Schulze 2009

***Old type**
**Nach-Dargi spriaken
***Nach spriaken
****Bats (Batsba motjiti) (3 420 snaake)
****Wainach spriaken
*****Ingusch (ГӀалгӀай мотт) (413 000 snaake)
*****Tschetschen (Нохчийн мотт) (1 330 000 snaake)
***Lak-Dargi spriaken
****Lak (Лакку маз) (157 000 snaake)
****Dargi (Дарган мез) (516 490 snaake)
**Lezgi-Chinalug spriaken
***Chinalug (Каьтш мицӀ ) (1 500 snaake)
***Lezgi spriaken
****Artschi (arʃatːen tʃ’at) (1 200 snaake)
****Samur spriaken
*****Waast-Samur spriaken
******Tsachur (ЦӀаӀхна миз) (22 843 snaake)
******Rutul (МыхӀабишды чӀел) (29 510 snaake)
*****Süüd-Samur spriaken
******Kryts (КърыцӀаь мез, ЦӀека meз) (6 000 snaake)
******Buduch (Будад мез) (1 000 snaake)
*****Uast-Samur spriaken
******Udi (Удин муз) (8 440 snaake)
******Lezgi-Tabasaran spriaken
*******Lezgi-Aghul spriaken
********Lezgi (Лезги чӀал) (783 720 snaake)
********Aghul (Агъул чӀал) (28 332 snaake)
*******Tabasaran (Табасаран чӀал) (128 900 snaake)
***New type**
**Avar-Andi spriaken
***Avar (Авар мацӀ) (788 960 snaake)
***Andi spriaken
****Andi (КъӀaваннаб мицци) (21 800 snaake)
****Achvach-Botlich spriaken
*****Botlich-Karata spriaken
******Botlich-Tindi spriaken
*******Botlich  (Буйхaлъи мицӀцӀи) (5 500 snaake)
*******Ghodoberi (ГъибдилӀи мицци) (3 000 snaake)
*******Tschamalal (Чамалалдуб мичIчI) (5 000 snaake)
*******Tindi-Bagvalal spriaken
********Bagvalal (Бадвалга миц) (6 500  snaake)
********Tindi (Идараб мицци) (5 000  snaake)
******Karata (КӀкӀирлӀи мацӀцӀи) (5 000 snaake)
*****Achvach (Ашвaлъи мицӀи) (6 500 snaake)
**Tsez spriaken
***Tsez-Hinuch spriaken
****Tsez (Цезйас мец, Цез мец) (15 400  snaake)
****Hinuch (Гьинузас мец ) (550 snaake)
***Bezhta-Chvarschi spriaken
****Bezhta (Бежкьалас миц ) (6 200 snaake)
****Hunzib (Гьонкьос мыц ) (1 840 snaake)
****Chvarschi (Kedaes hikwa) (1 870 snaake)

## Wikipedias

* Incubator üüb Ingusch
* Incubator üüb Lezgi

## Luke uk diar
* Dene-Kaukaasisk spriaken

## Kwelen

## Ferwisang efter bütjen
* Алексеев М. Е. Нахско-дагестанские языки // Языки мира. Кавказские языки. М., 1999.
Gråsten

**Gråsten** [] (sjiisk: *Gravenstein*) as en stääd mä  iinwenern (Stant ) uun Denemark bi't Nybøl Nor.

## Beskriiwang

## Futnuuten


## Ferwis efter bütjen
Regiuun Syddanmark

At **Regiuun Syddanmark** (sjiisk: *Region Süddänemark*) uun Denemark as en ferwaltangsregiuun auer Süüdjütlun an det eilun Fyn. At hoodstääd as Vejle.

Uun't Regiuun Syddanmark lei tau faan elwen *loonsdialen* (landsdelen): Fyn an Sydjylland.

## Geografii
### Komuunen
Uun Denemark san 2007 nei ferwaltangsianhaiden iinfeerd wurden, a **komuunen**. Diar san flook stääden an gemeenen uun tuupslööden wurden. Uun Syddanmark lei jodiar komuunen (Iinwenertaalen mä stant ):

; Üüb Fyn

; Uun Süüdjütlun

### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't regiuun san:

## Ferwisang efter bütjen

* Region Syddanmark (sjiisk)

## Kwelen
Inselklang

**Inselklang** es en Film, wat di Filmimaaker *Anne Garber, beeren Goltz* ön't Jaar 2005 maaket heer.
Di Film waaret ombi 28 Minuuten.
Diarbenen uur masi Sölring Mensken wat aur üüs Ailön en di Spraak fraaget, en ja swaari üp Sölring.
Di Musik kām fan di Sölring Jan-Ole Jacobsen.

En Diil fan di Sölriger, wat weeget uur:

*Hans Hoeg
*Erk-Uwe Schrahé
*Eike Frese
*Reinhold Schmitz
*Alfred Bartling
*Hans-Meinert Ingwers
*Brunhilde Hagge
*Erika Hansen
*Herta Findeisen
*Inge Gieppner-Carstensen
*Horst-Jens Jacobsen
*Maike Hauschildt
*Maike Ossenbrüggen
*Ute Farenburg

En hok muar. Des sen sa temelk di, wat wat sair haa.

Uk di Frisist Ommo Wilts let höm ek nem en help me.

Di Film es üp Dütsk, Engelsk en Deensk ütdönen uuren.

## Forwiisen
*Üp di Natsir fan di Filmbidreft es en Trailer fan di Film tö finj.
*En Biskriiwing üp Infomedia S-H (Dütsk)
Hark Bohm/sö

**Hark Bohm** (* 18. Mai 1939 ön Hamborig) es en Dütsk Teaater- en Filmkönstler, sa üs en Skriiwer, Rejisöör an Filmimaaker.
Bohm es uk Profesor fuar Film ön Hamborig wesen.

## Leewent
Hark Bohm es üp Aamrem āpwukset. 1959 maaketi hi Abituur, en da herr hi Rochtsweetenskepen studiaret.
Ön't Jaar 1969 es hi me di Filkonst bigent. Hi heer bi hok Filmi fan R.W.Fassbinder mespölet.

1971 heer Hark Bohm me hok Lir di 'Filmverlag der Autoren' grünlair. Fan des Tir ön aarberti hi uk üs Rejisöör fan kuurt Filmi. Bikeent uur Bohm me *Tschetan, der Indianerjunge* en *Nordsee ist Mordsee*.
Hi heer me bikeent Rejisööri üs Rainer Werner Fassbinder, Werner Herzog, Volker Schlöndorf of Wim Wenders töhop aarbert.

Bohm heer en önnemen Drēng, Uwe Bohm, wat uk bi di Film aarbert.

## Filmi

### Üs Spölster

### Üs Rejisöör

## Prisen
* 1973: 'Preis der AG der Filmjournalisten' för *Tschetan, der Indianerjunge*
* 1988: 'IFF Chicago': Pris för *Yasemin*
* 1989: 'Filmband in Gold' för *Yasemin*

## Luki uk jir
* Hark Bohm ön't 'Filmportal'
*
Andora

**Andora** (**Principat d’Andorra**) as en böös letj lun uun a uastelk Pyrenäen tesken Spoonien an Frankrik.

## Geografii
### Iindialang faan Ferwaltang
At lun hää sööwen gemeenen:

## Ferwisang efter bütjen

## Futnuuten
Inge Gieppner-Carstensen

**Inge Gieppner Carstensen** (* 18.06.1939) es üp Söl āpwukset, en jü maaket masi fuar di Sölring Foriining.

Inge Gieppner Carstensen uunet ön Weesterlön.

Jü kumt ön di Film "Inselklang" (2005) fuar.

## Luki uk jir
Andreas Hübbe

**Andreas Hübbe** (*19. Oktoober (Storemmuun).1865 Kläden/Altmark, † 15. Mai (Krölenmuun).1941 Hamborig) es en Aur-See- of Eksport-Koopman wesen. 
Sin Faađer, Friedrich Johannes Hübbe, wiar Düneminspektor en uk di leest Lönvoogt üp Söl, en sa kām Andreas Hübbe hentö Söl en liirti diar Sölring fan höm.

Sin Bruarwening her hi ön Hamborig.
Hi heer aur hönert Dechtingen en Leedjis aur Söl skrewen.

## Foriining fuar Söl’ring Spraak en Wiis
Andreas Hübbe heer't ön di Gang braacht, dat di *Foriining fuar Söl’ring Spraak en Wiis* grünjlair uur (1900), wat leeterhen di *[[Söl'ring Foriining]]* uuren es.
Andreas Hübbe nem sin hiili Kraft fuar di Sölring Spraak. Hi wiar di Öndreft fuar masi Saaken, wat diaraur bit hentö di jest Warelkrich pasiaret sen.
Töhop me Boy Peter Möller, diar uk ön Hamborig wiar, taacht hi höm dat "Sölring Lesbok" üt, wat Möller da maaket her.Me des Bok uur et möögelk, dat em al ön't Jaar 1909 me di Sölring Önerrocht iin ön di Skuulen bigen kür.

## Friisenstifting
Hübbe meenti, dat di Baarilir man sawat üüs en Toonk fuar di Sölringer aur haa skul.
Al tö di Bigening fan't 20. Jaarhönert gair dit me di Sölring Spraak jaa dial, en sa wel hok Mensken en uk Hübbe dit iin ön di Skuulen bringi.

Sa bigenti Hübbe, ön Hamborig wat Jil tö saamlin, hur Boker fan maaket uur skul.
Andreas Hübbe her al bigent, Techtingen en Leedjis töhoptödrain, en hi her hömsalev uk aartig wat techtet en komponiaret.

Me sin Friisenstiftung kür hi 2.500 Mark töhop fo, wat temelk dit Hualev fan di 5.000 Mark wiar, wat hi haa wel.
Fan di Stifting dair Hübbe uk wat fuar di üđer Ailönen, man fuaral üp Föör es nönt fan dat Uurterbok uuren, wat hi jam dö wel.

Di Fööringer wel di Rochtskriiwing eeđer Boy-Peter Möller ek aurnem. Tö des Tir jef dit uk en Rochtskriiwing eeđer Bremer, wat noch wat naier bi di Dütsk Skriiwing wiar. Des wel di Fööringer haa, en da fing ja niin Jil fan Hübbes Stifting.
Dat Jil fuar dit Bok es man dach bitaalet uuren, aurdat en Profesor, wat fan Föör kām en sin Aarber ön Flensborig her, dit diarfuar nem.
Dat Uurterbok maaketi hi man ek.

Andreas Hübbe heer höm aur muar üs twuntig Jaaren fuul Aarber en Maid fuar di Ailönsfriisk Spraaken maaket.
Dat leest Jil fan di Stifting nem di Inflatsjoon fan ombi 1923 wech, en tö des Tir uur Hübbe uk mal ārem.

Ön't Jaar 1932 heer di Söl'ring Foriining jit en Iaring fuar höm her.


*Uuh, let üüs diarom kēmpi,
*Uuh, let üüs Harten bren,
*hual fast din Spraak, din Wiisen,
*bliif friisk, min Sölring Lön.*
</poem></big></center>

==Futnooten==
<references />

==Literatuur==
* Andreas Hübbe (Hrsg.): *Söl’ring Dechtings en Leedjis.* 3. Auflage. Gräfe, Hamburg 1927
* Horst Haider Munske (Hrsg.): *Handbuch des Friesischen *Handbook of Frisian Studies*.'' Max Niemeyer Verlag, Tübingen 2001
* Bi't Nuurđfriisk Instituut jeft et hok Boker en Skreften, hurbenen wat aur Andreas Hübbe staant.

## Teksti
Lenard Streicher

**Lenard Streicher** (* 1966 uun Berlin) as en musiiker. Hi lewet uun Berlin, an as mä't eilun Oomram ferbünjen, auer san unkel, di mooler "Panscho" diar lewet hää. Bit 2011 as Lenard al aachtsis üüb Oomram aptreeden.

## Leewent
Lenard wooks uun Berlin ap, begand mä fiiw juar, klawiir tu spelin, an mä 12 juar liard hi at gitaar käänen. Mä 13 hed hi al sin iarst kapel "The Creepers". 1984 woon hi san iarst pris bi en wäädstridj, diar faan a senaat faan Berlin ütjskrewen wurd. 1989 begand hi, för't musical tu liaren bi a Neuköllner Musikschule oner Helmut Baumann, di direkter faan't Theater des Westens. Sant di tidj as hi üs spelster an musiikkonstler fööraal uun Berlin, oober uk öödershuar onerwais, hää uk al för Caroline faan Monako spelet. Lenard skraft filmmusiiken an träät alian of mä onerskiaselk kapelen ap.

## Musiik
Lenard spelet föl musiikstiilen faan rockabilly, jump-n-jive, jazz an blues. Hi hää mä flook kapelen spelet, a leetst juaren san det fööraal rock&roll an swing kapelen:
* 1979 The Creepers
* 1984 The Rags
* 1988 Peppermint Dandies
* 1991 Sugar Ray Lennard - Ballroom Show
* 1993 Iarst CD üs Leon Gouldt
* 2001 Lenard Streicher & Band
* 2006 Musical "The Rat Pack is back" (rol üs Dean Martin)
* 2009 Lenny & the Walltown Boys
* 2010 Rol üs Dean Martin uun a "Swingin' Las Vegas Show"
* 2010 Lenard Streicher Swingin' Ballroom Band

## Bilen

Datei:Streicher02.jpg|Lenard Streicher bi't klawiir uun en hotelbaar
Datei:Streicher Rat Pack.jpg|Lenard uun det "Swingin' Las Vegas Show"
Datei:Streicher WTB.jpg|Streicher mä det kapel "Walltown Boys"
Datei:Streicher SBB.jpg|Streicher mä det kapel "Swingin' Ballroom Band"


## Filmmusiiken
* 2000 "Sway" (D.Martin) mä't "Filmorchester Babelsberg" för di film "Gran Paradiso"
* 2004 "Short Way Home" (L.Streicher) för't Pro7 kameede "Endlich Sex"
* 2005 "Ray Of Hope" (Askin/Streicher) för di Pro7 film "Die Wette"
* 2006 Staken faan sin CD "Songs in the key of love" för di film "Das verflixte 17 Jahr"
* 2008 Staken för di Sat1 film "Hitzewelle"

## Diskografii
* 1988 Single "Jump and Jive" Peppermint Dandies (Team Records)
* 1994 CD "Leon Gouldt" (Lingo Records-Aris/Ariola)
* 1996 Maxi CD "Too Hard For Livin" Leon Gouldt (salew produsiaret)
* 1999 Single "Ways Of Love" Leon Gouldt (eastwest)
* 2000 Titelstak "Sway" för di film "Gran Paradiso" (Ceraton Music)
* 2003 CD "Songs In The Key Of Love" Lenard Streicher & Band (Mons Records) 
* 2007 CD "7. Berliner Jazz- & Blues Award" mä det stak "Magic of love"
* 2009 CD "Be Prepared" (Phonector), Lenny & the Walltown Boys
* 2011 CD "In The Lounge With Lenard Streicher-LIVE"
* 2014 CD Rockabilly Baby (Score And More Music)

## Ferwisang efter bütjen
* Lenard Streicher sin wääbsteed mä rikelk informatjuun auer sin leewent an sin konserten.
ISO 3166-2:BB

## Kwelen


## Luke uk diar
* ISO 3166-2, Referenztabelle der Ländercodes.
* ISO 3166-1, Referenztabelle der Ländercodes, wie sie in Domainnamen verwendet werden.
Barbaados

**Barbaados** [] as en eilun faan a Letj Antilen an en stoot uun a Kariibik.

## Geografii
### Iindialang faan Ferwaltang
Barbaados hää elwen sarkspalen (üüb Ingelsk: *Parishes*):

## Politiik
Barbaados wiar faan 1966 bit 2021 lasmoot faan det Commonwealth of Nations.

## Kwelen


## Ferwisang efter bütjen
Willy Schröder

**Willy Schröder** (15.12.1919 - 8.1.2015) wiar en bēren Muasemböör.
## Leewent
Sin Bruarwening es et wesen, tö See tö faar. Hi waar Koptain üp gurt Faart.
Leeterhen, üs sin Jungen (Trii Faamnen en nen Drēng) kām, heer Schröder ön di Nuurđ-Uastsee-Kanaal üs Lootsi aarbert.

1967 heer Willy Schröder en slimi Önfal me sin Wain. Eeđer des kür hi ek muar aarberi, en sa ging hi me sin Familii töbeek naa Muasem.
Schröder heer masi Lön ön Muasem forkoopet. Hi heer uk en Hüs becht, hur tau Uuningen benen wiar.
Jen Uuning diarfan en en Uuning iin ön sin jialer Hüs heer hi langsen hentö Lir forhüürt, dānen üp Söl lewi wel.

Willy Schröder wiar sent 1948 bifriit me sin Wüf Anna, bēren Matzen (*1922) diar ön Muasem-Uasterjen bēren en āpwukset es.
Fan höör sen sa Saaken tö liir üs dit, dat, wat ön Kairem "ütarküđer" jit, ön Muasem ek bikeent es, aurdat et jaa "ütenachtler" jit.

## Aarber fuar Sölring

 *"Üs Jungen haa ik ön Muasem ek aaft Lir raaket,
 *dānen Dütsk snaketi, 
 *man jit mener aaft sen deling Liren tö raaki, 
 *dānen Sölring snaki."

Dit heer Willy Schröder sair, üs dit Sölring Uurterbok ütdönen waar (2006).

Wat höm en sa fuul üđer ual Muasemer olter leet klaar uuren es, es, dat dit fan di Lönsforkoopingen kemen es, hurme ja salev ön di söstiger en soowentiger Jaaren bigent haa.

Senerlig aur Schröder es sin Lefhair tö di Sölring Spraak, en aurdes heer hi aur lungi Jaaren dütsk Teksti üp Sölring āpskrewen.
Sin gurtest Werk es noch di Meaarber ön dit *Sölring Uurterbok* wesen, üs hi töhop me Carmen Müller-Matzen en Brunhilde Hagge di Aarberen döörluket heer, wat ja töhop me di Uurterbokstair ön Kiil maaket her.
Domiinika

**Domiinika** as en eilun faan a Letj Antilen an en stoot uun a Kariibik. 

Domiinika hää niks mä't Dominikaans Republiik tu dun.

## Geografii
Domiinika as det naistgratst faan a Letj Antilen.
 
### Stääden
A tjiin gratst stääden uun't lun san:

### Indialang faan Ferwaltang
Domiinika hää tjiin sarkspalen:

## Bilen


Bild:Roseau (Dominica).jpg|Weederskaant uun't hoodstääd Roseau
Bild:Dominica_boiling_lake.jpg‎|Boiling Lake
Bild:Indian River (Dominica).jpg|Indian River
Bild:Woodford Hill Bay (Dominica).jpg|Strun bi Saint Andrew


## Politiik
Domiinika as sant 1978 lasmoot faan det Commonwealth of Nations.

## Luke uk diar

* Kariiben

## Kwelen
Indien

**Indien**,  **Inje** as en lun uun Süüd-Aasien mä 27 bundesstooten an aacht teritoorien. Diar lewe muar üs 1,4 miljaarden minsken. Muar minsken lewe bluas uun Sjiina.

## Ferwaltang

## Politiik
Indien as sant 1947 lasmoot faan det Commonwealth of Nations.

## Kwelen


## Luke uk diar
Dominikaans Republiik

At **Dominikaans Republiik** () as en stoot üüb det eilun Hispaniola, diar tu a grat antilen uun a Kariibik hiart. Di waasten faan Hispaniola hiart tu Haiti. 

At Dominikaans Republiik hää niks mä Domiinika tu dun.

## Geografii
### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

### Indialang faan Ferwaltang
At lun hää'n natschunaalen distrikt (Santo Domingo) an dörtig prowinsen:

## Futnuuten


## Luke uk diar
Kariibisk Eilunen

A **Kariibisk Eilunen**, am sait uk *Waastindisk Eilunen* of *Waastindien* san en grat skööl faan eilunen uun a Kariibik. Mä Madel- an Süüd-Ameerikoo lei jo trinjam at Kariibisk Sia.

## Geografii
A Kariibisk Eilunen wurd iindiald tu:

## Nööm

Di nööm *Kariibik* komt faan det fulk faan a Kariiben, diar heer lewet haa. Di nööm *waastindisk eilunen* komt diarfaan, dat Christoph Kolumbus an ööder sialidj eegentelk Indien, Sjiina (*Cathay*) of Japan (*Cipangu*) üüb a waastelk siawai finj wul, an diar goorei mä reegent haa, dat's en neien kontinent finj. Di nööm *Antilen* komt faan't latiinsk *ante ilium* = *eilunen diarföör*, oober ei föör Sjiina, man föör Ameerikoo. Huar daalang ingelsk snaaket woort, käänt am jodiar eilunen uk üs British West Indies. 

## Luke uk diar
Kariibisk Sia

At **Kariibisk Sia** as en dial faan a Atlantik. Hat as 2.754.000 kwadrootkilomeeter grat an leit uun't uasten faan Madelameerikoo. At Kariibisk Sia woort flooksis uk ianfach Kariibik näämd, det as oober ei gans rocht, auer Kariibik det hialer regiuun mä aal hör eilunen ment.

## Bilen

Isla Providencia Colombia by Luis Barreto.png|Küst bi San Andres an Providencia (Kolumbien)
Mer_des_Caraïbes.jpg|Strun üüb a Antilen
La_Galera_2.jpg|La Galera (Venezuela)
Cayos Cochinos (Cayo Privado).jpg|Cayos Cochinos (Honduuras)


## Luke uk diar
Grenaada

**Grenaada** as en stoot an en eilun faan a Letj Antilen uun a Kariibik, di dial faan a *[[eilunen auer a winj]]*.

## Geografii
### Iindialang faan Ferwaltang
Grenaada hää sööwen sarkspalen (üüb Ingelsk: *Parishes*):

## Politiik
Grenaada as sant 1974 lasmoot faan det Commonwealth of Nations.

## Kwelen


## Luke uk diar
Grat Antilen

Dön **Grat Antilen** (üüb Ingels: *Greater Antilles*; üüb Spaans: *Grandes Antillas* of *Antillas Mayores*; üüb Fraansöösk: *Grandes Antilles*; üüb Haitiaans: *Gwo Zantiy*; üüb Jamaikaans-Kreool: *Grieta hAntiliiz*) san en skööl faan eilunen, wat uun a Kariibik uun a süüd faan Florida an uun a uast faan Madel-Ameerika leit.

## Eilunen
* Dön Kaiman Eilunen, wat tu det Ferianigt Köningrik hiar.
* Kuuba (mä det Isla de la Juventud), en suwereenen stoot. 
* Hispaniola, wat tau suwereen stooten hee: Haiti an det Dominikaans Republiik.
* Jamaika, en suwereenen stoot.
* Puerto Rico, wat tu a Ferianigt Stooten hiart.

## Luke uk diar
* Letj Antilen
ISO 3166-2:GD

1 regiuun oner skül

## Futnuuten


## Luke uk diar
* ISO 3166-2, Referenztabelle der Ländercodes.
* ISO 3166-1, Referenztabelle der Ländercodes, wie sie in Domainnamen verwendet werden.
Haiti

**Haiti** (haitiaansk *Ayiti*, , ütjspreegen []) as en stoot uun't waasten faan det eilun Hispaniola, diar tu a Grat Antilen uun a Kariibik hiart. Uun't uasten faan Hispaniola leit at Dominikaans Republiik.

## Geografii
### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

### Iindialang faan Ferwaltang
At lun hää tjiin departmenten:

## Kwelen


## Ferwisang efter bütjen
Kuuba

**Kuuba** (spoonsk: *Cuba*) as en stoot an en eilun faan a Grat Antilen uun a Kariibik. Uun't nuurden lei a Golf faan Meksiko an a Atlantik an uun't süüden at Kariibisk Sia. Hoodstääd as Havanna.

## Geografii

### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

### Iindialang faan Ferwaltang
At lun hää en spesiaal munisipaliteet (Isla de la Juventud) an 15 prowinsen:

## Futnuuten


## Luke uk diar
Golf faan Meksiko

A **Golf faan Meksiko** (, ) as en grat bocht bi't süüdküst faan a USA. Hat as tesken Florida an Kuuba mä a Atlantik ferbünjen. Tesken Meksiko an Kuuba as en ferbinjang tu't Kariibisk Sia.

## Bilen

Pensacola_Beach_1957.JPG|Strun faan *Pensacola* (Florida)
Deepwater_Horizon_oil_spill_-_static_kill.jpg|*Deepwater Horizon* ööleplatform, föör di brant faan 2010
Gfp-texas-galveston-island-state-park-looking-at-the-hill.jpg|*Galveston Island* natsionaalpark (Texas)
Coatzacoalcos,_Veracruz..JPG|*Coatzacoalcos* (Meksiko)


## Luke uk diar
St. Kitts an Nevis

**[[St. Kitts]] an [[Nevis]]** (, of uk *Saint Christopher and Nevis*) as en föderaalen stoot an en skööl faan eilunen faan a Letj Antilen uun a Kariibik.

## Ferwaltang
A ferwaltangsianhaiden (gemeenen) het *parish* (= *sarkspal*); diar san 9 üüb St. Kitts an 5 üüb Nevis.

## Futnuuten


## Ferwisang efter bütjen
St. Lucia

**St. Lucia** of uk **Saint Lucia** (ütjspriak üüb ingelsk: []) as en stoot an en eilun faan a Letj Antilen uun a Kariibik.

## Geografii
St. Lucia as det traadgratst faan dön lunen uun det Letj Antilen. 

### Stääden an Taarpen
Dön tjiin gratst stääden an taarpen uun't lun san:

### Iindialang faan Ferwaltang
At lun hää elwen distrikten:

## Futnuuten


## Ferwisang efter bütjen
Jamaika

**Jamaika** [] (ingelsk: *Jamaica*) as en stoot uun a Kariibik, an en eilun faan a Grat Antilen.

## Geografii
### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

### Iindialang faan Ferwaltang

At lun hää sjauertanj sarkspalen (*Parishes*) uun trii groofskapen (*Countys*):

Cornwall County in Jamaica.svg|Cornwall County
Middlesex County in Jamaica.svg|Middlesex County
Surrey County in Jamaica.svg|Surrey County



## Politiik
Jamaika as sant 1962 lasmoot faan det Commonwealth of Nations.

## Kwelen


## Ferwisang efter bütjen
Kariiben

**Kariiben** het a ual iinwenern faan Süüd- an Madel-Ameerikoo. Tesken at 8. an 15. juarhunert waanert a Kariiben uun det regiuun iin, diar leederhen faan a Spoonsken at Kariibik näämd wurden as. Of a ual Kariiben würelk minskenfreedern wiar, witj am ei so nau. Det woort oober leewen noch ferteld.

Di nööm faan a *Kariiben* komt faan en fulk, diar daaalang noch uun't süüden faan a Kariibik uun Weenesuela, Guyana, Suurinam an Nuurdbrasiilien lewet. Hör aanj nööm as **Kalihna** of **Galibi**. Hör spriak hiart tu at kariibisk spriakfamile.

Üüb a ööder sidj woort di nööm *Kariiben* oober uk brükt för det fulk, diar a Spoonsken uun't madelääler üüb a Letj Antilen fünjen haa, a *Eiluns-Kariiben*. Jo snaaket oober en hialandaal ööder spriak, diar tu at Arawak spriakenfamile täält. Daalang lewe man noch 3.500 Eiluns-Kariiben üüb det kariibisk eilun faan Domiinika. Hör spriak jaft at sant 1920 ei muar.

Enkelt Eiluns-Kariiben haa jo mä slaawen faan Afrikoo fermisket. Sodenang jaft at daalang uk "Suart Kariiben", diar üüb't madel- an süüd-ameerikoonsk fäästlun lewe, a Garifuna. An jo snaake daalang noch det Arawak-spriak Igneri.

## Luke uk diar
* Kariibik
* Kariibisk eilunen
* Kariibisk spriaken
Baasel

**Baasel** (Baasel-sjiisk: [], huuchsjiisk: [], , , ) as en gratstääd an en gemeen uun a Sweits, an hoodstääd faan di Kantoon Basel-Stadt.

Mä gud 175.000 iinwenern as Baasel at traadgratst stääd uun a Sweits.

## Koord
Stääddialen (*Kwartiiren*) faan Baasel:

## Kliima




## Forkiir
Bāsel heer tri Baanstairen: "Bāsel, bādisch Baanhoof" rochts fan di Rhin (Rhein), "Bāsel SBB" liit üp di left Sir. Bitö "Bāsel SBB" jeft et jit di "Gare SNCF", en Baanhoof fan di Franzk Baan.  Di diari Stat liit iin ön en "Tri Lönen Huk" fan Dütsklön, Frankrik en di Swaits. Bāsel liit ön di Huk, wat di Hoog-Rhin maaket. Di kumt fan Uasten en giar förter hentö Nuurđen.
Masi Lir diar snaki "Allemanisch", en dit maaket et ek iinfach, diar klaar tö kum, wan em fan en üđer Huk fan Dütsklön kumt. 
Hat jeft tau Wain-Kenteeken fuar Basel: BS fuar Bāsel-Stat en BL fuar Bāsel-Lön, wat trinjum di Stat es.

## Luke uk diar
Swadesh-list

Di artiikel **** jaft at noch ei.

Luke man iarst ans heer:
* Morris Swadesh (sjiisk)
* Swadesh list nuurdfresk
Spräkefamiili

En **spräkefamiili** (dt. *Sprachfamilie*) bestoont üt ünlike Spräkegrupe, da iinjsidi etymologisch tuhuupehinge än da deerfor as früne önjsänj wårde. Weer jü Frünschap wörklik bedjüset dåt åle spräke önj en spräkefamiili iinj gemiinsoomen grünspräke önjtståme, as ouers goorai sääker.

Twasche möre spräkefamiilie bestoont grünseetlik niinj frünschap, duch koon lääser önjtliining forkaame. Jü frünschap önj en spräkefamiili as uk ai åltens dütlik. Sü wörd dåt Keltische iirtids ai tu dåt Indogermanische räägend, bit duch en frünschap ma da Indogermanische spräke fünen wörd.

*Frasche Adjektive foon spräke än lönje.

**Hu spräkefamiilie san:**
* Indogermanisch
* Finnisch-ugrisch
* Baskisch
* Kaukasisch
* Semitisch
* Altaische spräke
* Tibetisch-chinesische spräke
* Malaiisch-polynesische spräke
* Indioonerspräke (dåt as ai iinj famiili).
* Inuit-Aleutische spräke
* Bantuspräke

## Sii uk
*
ISO 3166-2:VC

## Futnuuten


## ''Luke uk diar:''
* ISO 3166-2, Referenstabel faan a luncodes.
* ISO 3166-1, Luncodes uun domainnöömer.
St. Vincent an a Grenadiinen

**St. Vincent an a Grenadiinen** san en stoot uun a Kariibik an hiar tu a Kariibisk Eilunen.

## Ferwaltang
St. Vincent an a Grenadiinen san iindiald tu sääks *parishes* (sarkspalen):



* Charlotte, 38.000 iinwenern (uun't juar 2000)
* Grenadines, 9.200
* Saint Andrew, 6.700
* Saint David, 6.700
* Saint George, 51.400
* Saint Patrick, 5.800

## Kwelen


## Luke uk diar
* ISO 3166-2:VC
Puerto Riko

Di **Freistoot Puerto Riko** (, ) as en bütjenlun faan a Ferianagt Stooten faan Ameerikoo an hiart tu a eilunen faan a Grat Antilen.

## Geografii
### Steeden
Dön tjiin gratst stääden uun Puerto Riko san:

## Futnuuten


## Ferwis efter bütjen
Trinidad an Tobaago

**Trinidad an Tobaago** (ingelsk: []) san eilunen faan a Letj Antilen an en stoot uun a Kariibik, uun't nuurduasten faan Weenesuela.

## Geografii
Trinidad an Tobaago san det gratst lun faan a Letj Antilen. 

### Iindialang faan Ferwaltang
At lun hää tau stääden, trii borger, njügen regiuunen an ian *ward*:

## Kwelen


## Luke uk diar

* Eilunen auer a winj
Seenksteeden faan Neebel

List faan kulturel **seenksteeden faan [[Neebel]]** üüb't eilun Oomram. (Stant: 2011). 

## Neebel

## Literatüür
* Georg Dehio: *[[Handbuch der deutschen Kunstdenkmäler]]*. Begründet vom Tag für Denkmalpflege 1900, Fortgeführt von Ernst Gall, Bearbeitet von Johannes Habich, Christoph Timm (Hamburg) und Lutz Wilde (Lübeck), Aktualisiert von Susanne Grötz und Klaus Jan Philipp (Hamburg) und Lutz Wilde (Schleswig-Holstein), 2009, Deutscher Kunstverlag München Berlin, 3. Auflage, 
* Karl Kersten an Peter La Baume: *Vorgeschichte der Nordfriesischen Inseln*, Wachholtz, Neumünster, 1958

## Futnuuten


## Ferwisang efter bütjen
Seenksteeden faan Noorsaarep

List faan kulturel **seenksteeden faan [[Noorsaarep]]** üüb't eilun Oomram. (Stant: 2007). 

## Noorsaarep

## Futnuuten


## Ferwis efter bütjen
*
Grääfhuug Ual Hööw

At **grääfhuug Ual Hööw** as en gratstiangrääf faan a bronsetidj oner en huug uun Stianood bi a wai tu Witjdün üüb't eilun Oomram.

## Beskriiwang
Di huug as dialwiis freiskofelt wurden, so dat dü en letj stak iin uun't grääf luke könst. 1883 hää di ialtürnpaaser P. L. Christiansen det grääf fünjen. 1920 as det do faan Prof. Olshausen naier onersoocht an apmeeden wurden..

## Futnuuten


## Ferwisang efter bütjen
* ''The Megalithic Portal: Steenodde Steingrab'' (ingelsk)

## Luke uk diar
* Seenksteeden faan Neebel
Seenksteeden faan Witjdün

List faan kulturel **seenksteeden faan [[Witjdün]]** üüb't eilun Oomram. (Stant: 2007). 

## Witjdün

## Futnuuten


## Ferwis efter bütjen
Tams Jörgensen

**(Vilhelm) Tams Jörgensen** (* 11. Maarts 1924 uun Hüsem, † 19. April 1987) wiar en spriakwedenskapsmaan.

## Leewent
Sin aalern wiar Wilhelm Jürgensen an Ilse (bäären Tams). 1946 begand hi, uun Freiburg, Kiil an Kopenhuuwen sjiisk an ingelsk tu studiarin. 1955 hää'er sin werk „Frasch-Tjüsch-Dånsch Uurdebök“ ütjden.

Tams Jörgensen hää ham diarför iinsaat, dat 1964/65 at Nordfriisk Instituut grünjlaanj wurd. Diar hää'er a Nuurdfresk Juarbuken bewerket an faan 1971 hää hi bi at Pedagoogisk huuchskuul faan Flensborag frasch onerracht den.

Tams hää föl för at ferbinjang mä Waast- an Uastfresklun werket. Hi hää a interfriisk studentendraapen organisiaret an at biak üüb a Stolberag uun't leewent repen. Tams küd gud mä jong lidj an hää fölen at fresk kultüür nai broocht.

## Werken
* "Snaak Friisk! - Interfriisk Leksikon", Nordfriisk Instituut, Bräist, 1977
* "Frasch - Tjüsch - Dånsch Uurdebök", 2. aplaag, Nordfriisk Instituut, Bräist, 1978
* "Kleines friesisches Wörterbuch der Nordergoesharder Mundart", Nordfriisk Instituut, Bräist, 1981

## Literatüür
* Thomas Steensen: Abschied von Tams Jörgensen. Uun: Nordfriesland 77/78 (Jüüne 1987), S. 9-10.

## Luke uk diar
* Tams Jörgensen Fonds bi't Nordfriisk Instituut
* Biografii (sjiisk)
Stolberag

A **Stolberag** as mä 43,4 meetern det sjuardhuuchst steed uun Nuurdfresklun efter a Sandesberag bi Uastenfial mä 53,3 m, at Uwe-dün uun a gemeen Kaamp mä 50,2 m an at Rantzauhuug naibi Lääk mä 44,8 m.

## Beskriiwang
A Stolberag as uun a istidj faan istonger tuupsköwen wurden an hiart sodenang tu a geest faan Schleswig-Holstian. Faan diar boowen könst dü fein deel uun a nuurdfresk maask luke. A Stolberag hiart tu't gemeen Bordelem. Boowen üüb stäänt di 108 m huuch funktürn.
Tams Jörgensen/sö

**(Vilhelm) Tams Jörgensen** (* 11. Maarts 1924 ön Hüsem, † 1987) wiar en Spraakenweetenskepsmaan.

## Leewent
Sin Aalern wiar Wilhelm Jürgensen en Ilse (beeren Tams). 1946 bigenti hi, ön Freiburg, Kiil en Kopenhaagen Dütsk en Engelsk tö studiarin. 1955 uur sin „Frasch-Tjüsch-Dånsch Uurdebök“ ütdönen.

Tams Jörgensen heer masi diarfuar dönen, dat 1964/65 dat Nordfriisk Instituut grünjlair uur. Diar heer hi di Nuurdfriisk Jaarboker biaarbert.
Fan 1971 heer hi bi di Pedagoogisk Hoogskuul ön Flensborig frasch Önerrocht dönen.

Tams heer fuul fuar di Töhopaarber me Weest- en Uastfriislön maaket. Sa heer hi di Interfriisk Studentenraakin organisiaret en uk di Biiki ön di Stolbarig ön di Gang braacht. Tams kām gur me jungi Liren törocht, en sa kür hi jam aaftinoch di friisk Kultuur wat naier bringi.

## Warken
* "Snaak Friisk! - Interfriisk Leksikon", Nordfriisk Instituut, Bräist, 1977
* "Frasch - Tjüsch - Dånsch Uurdebök", 2. aplaag, Nordfriisk Instituut, Bräist, 1978
* "Kleines friesisches Wörterbuch der Nordergoesharder Mundart", Nordfriisk Instituut, Bräist, 1981

## Literatuur
* Thomas Steensen: Abschied von Tams Jörgensen. Uun: Nordfriesland 77/78 (Jüüne 1987), S. 9-10.

## Luke uk jir
* Tams Jörgensen Fonds bi't Nordfriisk Instituut
Hans-Momsen-Pris

A **Hans-Momsen-Pris** as di kultuurpris faan a Kreis Nuurdfresklun an woort sant 1986 tu persöönelkhaiden ferden, diar jo för a kultuur uun Nuurdfresklun iinsaat haa. Hi as näämd efter Hans Momsen.

## Prisdreegern
* 1986 - Dr. Albert Bantelmann, Schleswig (*08.01.1911 uun Hamborag †18.09.1999)
* 1987 - Christine Altstädt, b. Lützen, E Hoorne (*19.02.1918 uun E Hoorne †20.11.1989)
* 1988 - Dr. Frederik Paulsen, Aalkersem (*31.07.1909 uun Doogebal †03.06.1997)
* 1989 - Johannes Petersen, E Hoolme (*17.10.1909 uun E Hoolme †02.02.1992 )
* 1990 - Karl Michelson, Friedrichstääd (*09.07.1921 uun Friedrichstääd †15.09.2012)
* 1991 - Konrad Bendsen, Naibel (*02.12.1910 uun Risem †11.03.1994)
* 1992 - Albert Panten, Naibel (* 1945 uun Soholm)
* 1993 - Hans-Hermann Petersen, Huuchviöl (*1920 uun Huuchviöl, †21.12.2014)
* 1994 - (nään pris)
* 1995 - Marie Tångeberg, Efkebel (*1924 uun a Marienkuuch)
* 1995 - Friedrich Johannsen, Tating (*26.06.1915 uun Süderholz †30.10.2001)
* 1996 - Jakob Tholund, A Wik (*1928 uun Guatang)
* 1997 - Brar Volkert Riewerts, Hüsem (*30.09.1914 uun Lunham †08.04.2002 uun Mildstedt)
* 1998 - Christine (Christel) Johannsen, Galmsbel (*30.11.1934 uun Naibel †01.11.2024)
* 1999 - Mathilde (Tilla) Lorenzen, Löwenstedt (*16.04.1943, †21.07.2004)
* 2000 - Hedwig Schröder, Hüsem (*19.03.1920 uun Wacken (Krs. RD-ECK) †07.07.2010 uun Hüsem)
* 2001 - Gerd Kühnast, Breeklem (*1936 uun Hatsteedmaask, †22.04.2014)
* 2002 - Claus Heitmann, St. Peter-Ording (*1939 uun Tating)
* 2003 - Hans Ahrenstorf, Hüsem (*1918 uun Hüsem, †10.12.2014)
* 2004 - Georg Quedens, Noorsaarep (*1934 uun Noorsaarep)
* 2005 - Reimer Kay Holander, Bräist (*12.07.1925 uun Berlin, †24.09.2013 uun Bräist)
* 2006 - Rolf Appelles, Wobenbel (*1938 uun Hatsteed)
* 2007 - Sönnich Volquardsen, Tetenbel (*1941 uun Naibel)
* 2008 - Dragseth Duo : Manuel Knortz (*1955 uun Witzwort) an Karl-Uwe Johannsen (*1955 uun Hüsem)
* 2009 - Hans-Werner Paulsen, Foortuft (*1928)
* 2010 - Dr. Christian Martin Sörensen, Mildsteed (*1937)
* 2011 - Gisela Sobezco (*1931) an Gisela Terheggen (*1940), Hüsem
* 2012 - Christian Sönksen, e Hoorne (*1935)
* 2013 - Walter Fiedler, Bräist (*1924, †21.05.2020)
* 2014 - Prof. Nils Århammar, Bräist (*1931, †10.01.2022)
* 2015 - Prof. Dr. Karl Ernst Laage, Hüsem (*1920, †11.07.2017)
* 2016 - Dieter Staacken, Garding (*1935 uun Oldenswort)
* 2018 - Arno Bammé (*28. Mei 1944 uun Šumperk/Mährisch Schönberg) an Ulf Bästlein (*1959 uun Flensborag)
* 2020 - Hans Heinrich Lüth
* 2022 - Frenz Bertram
* 2024 - Hans-Georg Hostrup

## Luke uk diar
* Hans Momsen
* Hans-Momsen-Pris (nordfriesland.de)
* Hans-Momsen-Prisdreegern (nordfriesland.de)
* Fersiinstorden faan't lun Schleswig-Holstian
* Bundesfersiinstkrüs
* Danebrog-Orden
August

**August** as de aachst muun faan at juar uun a gregoriaans kalender.  Hi hee 31 daar. A nööm faan a muun komt ütj at latiinsk *(mensis) Augustus*. Hi as efter de rööms keiser Augustus neemd. Üüb Mooring het a muun *Beeridmoune*.

August as de traad an letst muun faan de meteoroloogisk somer uun a nuurdhualewkuugel. Uun a süüdhualewkuugel as August de traad an letst muun faan wonter.

## Biljen

Ciclo dei mesi, raccolto, agosto.jpg|thumb|200 px|*August* faan Määster Venceslao (1390-1400)


## Luke Uk
*
Janewoore

**Janewoore** (Aasdring: **Janewaare**) as de iarst muun faan at juar uun a gregoriaans kalender.  Hi hee 31 daar.  A nööm faan a muun komt ütj at latiinsk *(mensis) Iānuārius*.  Hi as neemd efter a röömsk god Ianus. Üüb Mooring het a muun *Ismoune*.

Janewoore as de naist muun faan de meteoroloogisk wonter uun a nuurdhualewkuugel. Uun a süüdhualewkuugel as Febrewoore de naist muun faan somer.

## Biljen

Ciclo dei mesi, gennaio.jpg|thumb|200 px|*Janewoore* faan Määster Venceslao (1390-1400)


## Spreegwurden auer Janewoore
* Wan ik soföl meecht hed üüs man bruler Jan (=Janewoore), do wul ik friis, dat a ki a hurner lik at hood uffroos.
* „Wan ik so'n meecht hed üüs dü, ik leet a kualwer uun't kü duad friis“, sait a janewoore tu a febrewoore.

## Luke uk diar
* 

## Kwelen
Moi

**Moi** is di fufte mööne foon dat iir öön di gregoriaansk kaländer.  Hii heet 31 deege.

## Löök ok
*Mööne*: Janewoor, Feebrewoor, Märts, April, Moi, Juunii, Juulii, Augost, Septämber, Oktoober, Noowämber, Desämber.
Christian Albrecht Jensen

**Christian Albrecht Jensen** (* 26. Jüüne 1792 uun Bräist; † 13. Jüüle 1870) wiar en däänsken mooler.

## Leewent
San aatj wiar Boy Jenasen, an sin mam wiar Maria Magdalena, bäären Jessen. 1810 begand hi bi Christian August Lorenzen uun Kopenhuuwen tu studiarin. 1818 raiset hi tu Rom an liard diar di bilhauer Bertel Thorvaldsen käänen. 1823 keerd'er tüs tu Kopenhuuwen an freid diar Cathrine Lorenzen. Faan 1832 werket Jensen bi a däänsk könangsfamile üüb't sloot Frederiksborg.

## Ferwisang efter bütjen

* Däänsk biograafisk leksikon
Jüüne

**Jüüne** as de seekst muun faan at juar uun a gregoriaans kalender.  Hi hee 30 daar. A nööm faan a muun komt ütj at latiinsk *(mensis) Iunius*. Üüb Mooring het a muun *Samermoune*.

Jüüne as de iarst muun faan de meteoroloogisk somer uun a nuurdhualewkuugel. Uun a süüdhualewkuugel as Jüüne de iarst muun faan wonter. At somersankiar as uun deheer muun uun a nuurdhualewkuugel an at wontersankiar uun a süüdhualewkuugel.

## Biljen

Ciclo dei mesi, giugno.jpg|thumb|200 px|*Jüüne* faan Määster Venceslao (1390-1400)


## Luke Uk
*
Marts

**Marts** as de traad muun faan at juar uun a gregoriaans kalender.  Hi hee 31 daar. A nööm faan a muun komt ütj at latiinsk *(mensis) Martius*. Üüb Mooring het a muun *Uursmoune*.

Marts as de iarst muun faan de meteoroloogisk wos uun a nuurdhualewkuugel. Uun a süüdhualewkuugel as Marts de iarst muun faan harewst. A wosponkt as uun deheer muun uun a nuurdhualewkuugel an a harewstponkt uun a süüdhualewkuugel.

## Spreegwurden auer Marts
* Gäärs, diar uun marts weekst, komt ei auer a sen.
* Komt a marts uun't lun üüs en jongfoomen, do gungt'r ütj en baar.

## Luke Uk
* 

## Kwelen
Oktuuber

**Oktuuber** (Aasdring: **Oktoober**) as de tjiinst muun faan at juar uun a gregoriaans kalender.  Hi hee 31 daar. A nööm faan a muun komt ütj at latiinsk *(mensis) October*. Uun a rööms kalender wiar Oktuuber de aachst muun faan't juar, auer dat at juar uun Marts uun de röömsk kalender begand. *Octō* as det latiinsk wurd för *aacht*. Üüb Mooring het a muun *Stormmoune*.

Oktuuber as de naist muun faan de meteoroloogisk harewst uun a nuurdhualewkuugel. Uun a süüdhualewkuugel as Oktuuber de naist muun faan wos.

## Biljen

Ciclo dei mesi, ottobre.jpg|thumb|200 px|*Oktuuber* faan Määster Venceslao (1390-1400)


## Luke Uk
*
Ialkrüüs

**Ialkrüüs** (*Elodea*, uk *Anacharis*) as en skööl faan plaanten uun det famile Hydrocharitaceae. Diar jaft'at 9 bit 12 slacher faan.

## Slacher
E. bifoliata – E. callitrichoides – E. canadensis – E. densa – E. granatensis – E. heterostemon – E. najas – E. nuttallii – E. potamogeton

#### Slacher uun Madeleuroopa
* Kanaadsk Ialkrüüs (*Elodea canadensis* Michx.)
* Smäälbleedrag Ialkrüüs (*Elodea nuttallii* Planch. (H.St. John))
* Argentiinsk Ialkrüüs (*Elodea callitrichoides* (Rich.) Casp.)

Jodiar slacher kem aaltumaal faan Ameerikoo, an san fööraal mä a skapsferkiar tu Euroopa kimen.


Hengsteysee PodrPro a008.jpg|Ialkrüüs wääkst gau, diaram het det uk "weederpest".



## Ferwisang efter bütjen
Gewöönelk siagäärs

At **Gewöönelk Siagäärs** (*Zostera marina*) as en plaantenslach an hiart tu a Siagäärsplaanten (*Zosteraceae*). Hat wääkst oner weeder bi a waaskaant üüb a nuurdelk eerdheleft. Oner weeder jaft at guarder uk faan ööder plaantenslacher faan det kategorii *Alismatales*, huar flook diarten hör leewentsrüm haa.

## Ferwisang efter bütjen
Siagäärsplaanten

**Siagäärsplaanten** (*Zosteraceae*) as en famile faan weederplaanten faan det order Alismatales. Amanbi 18 slacher san bekäänd, jo waaks üüb a hialer eerd fööraal uun't saaltweeder, oober ei uun a troopen.

## Skölen
* *[[Heterozostera]]* (Setch.) Hartog: 4 slacher üüb a süüdelk eerdheleft.
* *[[Phyllospadix]]* Hook.: 5 slacher uun a nuurdelk Pasiifik.
* *[[Zostera]]* L.: 12 bit 16 slacher üüb a nuurdelk eerdheleft.
** Zostera marina Gewöönelk Siagäärs

## Ferwisang efter bütjen
Amerikoonsk Jongfoomen Eilunen

A **Amerikoonsk Jongfoomen Eilunen** (ingelsk: *United States Virgin Islands*) san en skööl faan eilunen uun a Kariibik an hiar diar tu a Letj Antilen. Jo san en bütjenlun faan a Ferianagt Stooten so üs det naibereilun Puerto Riko.

## Beskriiwang
Jo hoodeilunen het:
*Saint Croix
*Saint John
*Saint Thomas
*Water Island (sant 1996)
* ... an flook letjer eilunen.

### Stääden
Dön tjiin gratst stääden üüb a eilunen san:

## Histoore
För 1917 wiar a eilunen en deensk kolonii.

## Ferwisang efter bütjen

* Vom Sklaven zum Sklavenhändler (sh:z, 12. Jüüne 2010)

## Luke uk diar
* Jongfoomen Eilunen
Jongfoomen Eilunen

A **Jongfoomen Eilunen** san en skööl faan eilunen faan a Letj Antilen. Poliitisk san jo apdiald tesken Ameerikoo an't Ferianagt Könangrik.

## Beskriiwang

## Luke uk diar
* Britisk Jongfoomen Eilunen
* Amerikoonsk Jongfoomen Eilunen

## Ferwis efter bütjen
Hispaniola

**Hispaniola** (spoonsk: *La Española* "at spoonsk") of uk *Kiskeya* (Taino spriak) as 76.480&nbsp;km² grat at sodenang at öödergratst Kariibisk Eilun. Hat hiart tu a Grat Antilen an as apdiald tu Haiti an at Dominikaans Republiik.

## Luke uk diar
* Haiti
* Dominikaans Republiik
* Navassa

## Ferwis efter bütjen
Oosean

A **oosean** (faan  („Okeanos“) as en betiaknag för a sian trinjam a eerd. En öödern nööm as "weltsia". 

## Beskriiwang
Sowat 71 prosent faan't eerdflaak san sian. Det san a enkelt ooseanen an hör sidjensian. Di gratst oosean as a Pasiifik. 

## Ooseanen

A enkelt dialen faan't weltsia het uk oosean, t. b. Atlantisk Oosean, of ianfach Atlantik.

### Iindialang
* Atlantik of Atlantisk Sia of Atlantisk Oosean
* Indik of Indisk Sia of Indisk Oosean
* Pasiifik of Pasiifisk Sia of Pasiifisk Oosean
* Arktisk Sia 
* Antarktisk Sia

## Luke uk diar
Arktis

A **Arktis** as det regiuun trinjam a Nuurdpuul nuurdermuar faan ~ 66° 33′ nuurdelk breetje (a *nuurdelk [[pulaarkreis]]*) an hiart sodenang tu Euroopa, Nuurd-Ameerikoo an Aasien. Uun a maden leit at Arktisk Sia. Hat leit jinauer faan't Antarktis.

## Luke uk diar
Baffin Bay

At **Baffin Bay** of **Baffin Bocht** (Inuktitut: *Saknirutiak Imanga*, Greenluns *Avannaata Imaa*) as en sia tesken a Atlantik an at Arktisk Sia. Waastelk leit at Baffin Eilun (Kanada), an uastelk leit Greenlun. 

Mä en grate faan 689.000 kwadrootkilomeeter as hat en betj grater üs a Nuurdsia.

At Baffin Bay as näämd efter di ingelsk siamaan William Baffin.

## Luke uk diar
Uastkariibisk Dooler

Di **Uastkariibisk Dooler** (EC$, East Caribbean Dollar) as det jil faan sääks lunen uun a Kariibik an tau Britisk bütjenlunen. Hi hää en fäästen wakselkurs mä a US-Dooler.

## Jilskiiner
At jaft jilskiiner faan $2, $5, $10, $20, $50 an $100. Jo haa aaltumaal en bil faan a/at könang üüb.

## Jilstaken
At jaft jilstaken faan 5, 10 an 25 Cents an faan $1. Jo haa uk aaltumaal en bil faan a/at könang üüb.


## Ferwisang efter bütjen
* Jilskiiner
* Jilstaken
Anguilla

**Anguilla** (spoonsk för "ial") as en "eilun auer a winj" faan a Letj Antilen uun a Kariibik. Tuup mä hög ööder ünbewenet eilunen as Anguilla en bütjenlun faan't Ferianagt Könangrik.

## Geografii
### Indialang faan Ferwaltang
At lun hää 14 distrikten.

## Futnuuten


## Ferwis efter bütjen
Montserrat

**Montserrat** as en eilun uun a Kariibik an hiart tu a Letj Antilen. Hat as en bütjenlun faan't Ferianagt Könangrik.

## Kwelen


## Ferwisang efter bütjen