open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eerdmetal

**Eerdmetalen** san cheemisk elementen uun det 3. hoodskööl, of **13. [[:Kategorie:Elementen|skööl]]** faan't periodensüsteem. Di nööm as eegentelk ei gans rocht, auer diar uk det hualewmetal boor uun't 13. skööl stäänt. Diaram snaaket am daalang beeder faan't **[[boorskööl]]**. 

Tu detdiar skööl hiar a elementen Boor&nbsp;(B), Alumiinium&nbsp;(Al), Gallium&nbsp;(Ga), Indium&nbsp;(In), Tallium&nbsp;(Tl) an det konstelk ütjwerket raadioaktiif element Nihoonium&nbsp;(Nh).

## Eegenskapen

## Luke uk diar
Karboonskööl

Uun't **karboonskööl** san cheemisk elementen faan't 4. hoodskööl of **14. [[:Kategorie:Elementen|skööl]]** faan't periodensüsteem. Hat woort uk **karboon-siliitsium-skööl** näämd.

Tu detdiar skööl hiar Köölstoof (Karboon, C), Siliitsium (Si), Germaanium (Ge), Tan (Sn), Luad (Pb) an det raadioaktiif element Fleroowium (Fl).

## Eegenskapen

## Luke uk diar
Pniktogeen

**Pniktogeenen** san cheemisk elementen uun det 5. hoodskööl of **15. [[:Kategorie:Elementen|skööl]]** faan't periodensüsteem. Di nööm komt faan't greks wurd *πνίγειν* („stik“) an wiset üüb det element stikstoof hen. Diaram het det skööl uk **stikstoofskööl**.

Tu detdiar skööl hiar Stikstoof, Fosfoor, Arseen, Antimoon, Bismut an det konstelk element Moskoowium.

## Eegenskapen
Jo elementen uun det 15. skööl haa knaap gemiansoom eegenskapen.

: Stikstoof an fosfoor san nianmetalen,
: Arseen an antimoon san hualewmetalen,
: Bismut as en metal an
: Moskoowium as woorskiinelk uk en metal.


 Nitrogen discharge tube.jpg|Stikstoof
 PhosphComby.jpg|Fosfoor
 Arsen_1a.jpg|Arseen
 Antimony-4.jpg|Antimoon
 Wismut_Kristall_und_1cm3_Wuerfel.jpg|Bismut


## Luke uk diar
Chalkogeen

**Chalkogeenen** san cheemisk elementen uun det 6. hoodskööl, of **16. [[:Kategorie:Elementen|skööl]]** faan't periodensüsteem. Di nööm komt faan greks: χαλκός *chalkós* „Kööber, Bronse“ an γεννάω *gennáo* „maage“, soföl üs  „ertsmaager“. Efter det iarst element faan't skööl het hat uk **sürstoofskööl**.

Tu detdiar skööl hiar Sürstoof, Swaawel, Seleen, Teluur, Poloonium an det konstelk element Livermoorium.

## Eegenskapen
Jo elementen uun det 16. skööl haa knaap gemiansoom eegenskapen.

: Sürstoof an swaawel san nianmetalen,
: Seleen an teluur san hualewmetalen,
: Poloonium as en metal an
: Livermoorium as woorskiinelk uk en metal.


  Oxygen discharge tube.jpg|Sürstoof
  Sulfur-sample.jpg|Swaawel
  SeBlackRed.jpg|Seleen
  Tellurium_crystal.jpg|Teluur


## Luke uk diar
Toyota

Datei:Toyota Headquarter Toyota City.jpg|mini|Haupthüs fan di Toyota Motor Corporation in Toyota ön Jāpan
Datei:Toyota Group Pavilion.jpg|mini|Toyota-Pavillon ön Tahara bi di Expo 2005
Datei:Kiichiro Toyoda Image.jpg|mini|Bronzestātue fan Kiichirō Toyoda


Di **Toyota Motor Corporation** (Japaansk: *Toyota Jidōsha Kabushiki-gaisha*) es en multinatsjonaali Autofabrik fan Japan. Ön't Jaar 2015 waar 7,49 Miljoonen Autos forkoopet, en diarme wiar Toyota di gutest Autofabrik üp Öört. 2013 wiar dit jit 9,98 Miljoonen (achterön kām VW me 9,73 en General Motors me 9,71 Miljoonen), waar dit leeterhen en bet mener.

Di Autofabrik Toyota waar 1937 iipenmaaket, en sent 1970 forkoopet di Firma uk ön Dütsklön. Fan Toyota kum Autos sa üs di Plug-In-Hybrid Prius of dit Weeterstofauto Mirai.

## Histoorie

Ön't Jaar 1867 kām Sakichi Toyoda üp Lön trinjom Nagoya ön Jāpan tö Wārel. Sin Faađer wiar di Tömrer Ikichi Toyoda, en fan des liirt hi dit Bruarwening fan di Tömrer. Me dit Weeten diarfan taacht hi en Spenmaskiin üt, fan 1894 ön waar uk Weewelstöölern becht. Leeterhen dref hi des me en Dampmaskiin ön.  

Öntweslken her Sakichi uk en Dreeng, Kiichirō Toyoda, diar ön Tokio Maskiinenbechning studiaret her. Biiring kür töhop en automaatisk Weewelmaskiin ütbring. Nii wiar dit Prinsip *Jidōka*, di automoomi Automatisiaring, wat leeterhen uk Prinsip fuar di Autofabrik waar. Di Maskiin ging üt, wan di Tiarling reef, diar tört ek fuar ark Maskiin önstel uur, wat üppaset. Fuar di Produktsjoon en dit Forkoopin waar di Firma  *Toyoda Automatic Loom Inc.* iipenmaaket.

1929 fing Sakichi Toyoda me, dat di Mensken hol Autos haa wil, en diarom stjüürt hi sin Dreeng naa Englön, di Patenti fuar di Weewelsmaskiinen tö forkoopi. Fan dit Jil skul da en Autoproduktsjoon bigent uur.
Kiichirō Toyoda fing 100.000 brit. Pund fuar di Patenti, en diarfan kür ja en Auto ütteenk. 1935 kām dit jest Model, di *Toyota A1* üt. Des waar man auraarbert en tö dit Model *AA** maaket, wat 1936 ütkām. 

1937 maaketi Kiichirō Toyoda me sin Vetter Eiji Toyoda di *Toyota Motor Corporation* iipen, hur di Autofabrik me tökām. Di Noom waar anert, dat di Firma en hi fuar sin Priwaatleewent forskeligi Noomen her. Üp Japaansk es di Noom Toyota uk iinfacher tö skriif.

<gallery>

Datei:Toyoda ja.svg|mini|links|Skriiwing fan Toyo*'d**a (japaansk)
Datei:Toyota ja.svg|mini|links|Skriiwing fan Toyo**t*'a (japaansk)
Datei:Toyota katakana anim.gif|mini|links|Di Skriiwing fan „Toyota“ giar me aacht Streeken
</gallery>

Uk en LKW waar önböören, en des waar twesken 1937 en 1945 fuar di Krich iinset.

Eeđer di Krich ging di Fabrikatsjoon 1947 me dit Model *Toyopet SA'' fiiđer.

## Luki uk jir

## Futnooten
Limpopo (Distrikt)

De **Limpopo Distrikt** (üüb Portugiisk: *Distrito de Limpopo*) as en distrikt faan det Gaza Prowins faan Mosambik. A distrikt leit uun a süüd faan't prowins. Hi hee 152.053 lidj (2017). At hoodsteed faan a distrikt as Nuvunguene.

## Histoore
A distrikt wurd 2016 grünjlaanjen. Iar wiar det dial faan de Xai-Xai Distrikt.

## Kwelen
Autonoomi Köörmaskiinen

**Autonoomi Köörmaskiinen** ken söner Mensken laap, dānen jam kontroliari. Des ken Autos, Tochen of Autobusi sa üs di Navya wiis.

## Histoorie (Autos)
Hat jeft al leenger Autos, wat jamsalev üp Parkplaats ofstel ken (Diilautomatsjoon), man diarme skel em jit langsen salev köör. Al sent di 1990er Jaaren heer em me autonoomi Autos eksperimentiaret. 

Dit jest Auto wiar di VaMP (Kuurter fan VaMoRs (Versuchsfahrzeug für autonome Mobilität und Rechnersehen)), en Mercedes-S-Klas 500 SEL, wat töhop me sin Twenlingsauto di VITA-2 olerhun Waien aliining köört es. 

1994 waar des *Eureka-Prometheus-Projekt* (1987 bit 1995, 800 Miljoonen ECU of ~ 1,6 Mrd. DM) ön Paris ofslööten, en diarfuar sen VaMP en VITA-2 ombi 1.000 km me bit tö 130 km/h döör di Forkiir naa di *Fluugplaats Charles de Gaulle* löpen. Ön di *Autoroute 1* waar me Seekerhairs-Üppaser fan jen Spöör tö di Üđer köört en uk autonoom aurhaalet. 

Üp en Faart fan München naa Kopenhaawen (1.758 km) ön't Jaar 1995 es dit Auto mal aaft autonoom en me bit tö 175 km/h önerwai wesen. Di Reekenmaskiinen wiar lung ek sa gau üs deling, en des mut em diarbi se.
Di VaMP dēr Biskiir, wan di aurhaali wil, en da skul di Köörster (Of Üppaser) Forloof dö. Ön jen Stek es dit Auto 158 km söner Help fan Mensken löpen, en diarfuar wiar dit gaar ek taacht. Ön't Merel löp dit Auto ombi 9 km söner Help, bluat me Bechstairen, wat ek iinprogramiaret wiar, kür dit Systeem ek klaarkum.
Delings Autos haa GPS tö jaar Help, dit jaav dit man tö Tiren fan VaMP ek. VaMp en VITA-2 wiar en gurt Stööp üp Wai tö dit Automaatenauto. Sent 2006 staant VamP iin ön't Dütsk Museeum ön München.

Bi di ialer Autos wiar jit di Swaarhair, dat em di Maskiin jaa uk önstjüüri skul, wat jaa en Bensiinforbrener wiar. Di jest elektroonisk Droselklapen jaav dit jit ek sa lung, en fuar't Miist wiar di Autos jit me Gaswiiren önerwai.
Me di Elektrowainern es des fuul iinfacher uuren, uk aurdat em aaftinoch en elektroonisk Köörpedaal heer, wat bluat elektroonisk Signaali tö en *Controller* dēr. De Stööp tö en automaatisk Railing es da ek muar sa gurt us jertirs.

## Automatsjoonslevel eeđer SAE
Di *SAE International (Organisatjoon fuar Mobiliteetstechologii)* heer Köörmoodi (Driving Modes) eeđer dit definiaret, wat di Āpgaaven sen (Waker köör, aurhaali, lungsom köör, iin ön en Autoslang köör, Parkplaats, köör ofslööten Areaal esf.). 
Di dynaamisk Āpgaav es da dit Stjüürin, Bremsi, wakerer uur, fuar di Forkiir üppasi, üppasi, dat dit Auto ek üt di Huk flocht esf.) biskrewen, di taktisk Āpgaaven (Reaktsjoonen, wan gung ik üp üđer Spöör, wan drai ik om,  auf Ereignisse, Festlegen, blinki, tuuti, wan es dit nöörig) , kuurt, di Köörāpgaawen hiir diartö. *Ek* diartö hiir dit Üttenken, hur di Wai fan of of hengung skel. 

Di Önfraag fan't Systeem meent eeđer di SAE di Biskiir, dat di Mensk weđer salev köör skel.

## Tochen

Ön gurt Staten sa üs Kopenhaawen laap di U-Baanen al leenger autonoom.

## Autobusi
Fuar di "leest Miil" uur elektrisk Busi ütprobiaret, hur em höm me tö di Baanhof of uk iin ön en Stat köör let ken. Jen diarfan es di Navya. Sok Busi röpt en bitaalet em me sin Smartphone.
Europeeisk Jilwert

Di **Europeeisk Jilwert** (Dütsk: *Europäische Währungseinheit, EWE*; engelsk: *European currency unit*, ECU; Ütspraak fuar't Miist ) wiar fan 1979 bit 1998 dit Reekenjil fan di Europeeisk Gimiinskep (EG), hur di Europeeisk Unioon fan uuren es. Fan di ECU es di Euro uuren. 

Di Noom *ECU* wiar ek bluat di kuurt Forem fan *European Currency Unit*, diar wiar uk om di Écu taacht, wat en ual franzk Jilstek wesen es.Dit Symbool ₠ (Unicode: U+20A0 EURO-CURRENCY SIGN) weeget en *C* en en *E*, di Initiaalen fan *Communauté Européenne* (franzk fuar „Europeisk Gimiinskep“). Di Europeeisk Jilwert waar tö di 1. Januwaari fan 1999 1:1 üs Euro aurnomen. 

## Siehe auch
* Komitee für eine Europäische Währungsunion

## Futnooten


## Luki uk jir
SIMS

**SIMS** as det ufkörtang för *Sekundärionen-Massenspektrometrie* of ingelsk *Secondary ion mass spectrometry*.

## Apbau

1) - Ionenkanoon
2) - A ionen wurd ütjracht
3) - Lins
4) - Det materiool, wat onersoocht woort
5) - Energiifilter
6) - Detektor
7) - Ferstarker
8) - Bilskirem


## Bispal
Mä SIMS koon am ütjfinj, hük isotoopen faan en atoom un hün miat föörkem.

## Luke uk diar

* Isotopes and mass spectrometry (Khan Academy, ingelsk)
Neutroonenemisjuun

**Neutroonenemisjuun** as en raar furem faan raadioaktiwiteet. 

## Bispal
Det heelium-isotoop 5He dää ian neutron uf an woort tu 4He.

5He → 4He + 1n 

## Dobelt neutroonenemisjuun

16Be → 14Be + 2n
Macate (Distrikt uun Mosambik)

De **Macate Distrikt** (üüb Portugiisk: *Distrito de Macate*) as en distrikt faan det Manica Prowins faan Mosambik. A distrikt leit uun a maden faan't prowins. Hi hee 85.062 lidj (2017). At hoodsteed faan a distrikt as Macate.

## Histoore
A distrikt wurd 2013 grünjlaanjen. Det wiar iar dial faan de Gondola.

## Kwelen
Uns

En **uns** (faan  = *di twaalewst dial*, wir iar di twaalewst dial faan en *apteeker-pünj*, leeder di sääkstaanjst dial faan en pünj, sümbool **℥**) as en miat för't mase. Det ianhaidentiaken as **oz.** (faan itajeensk *onza*), di ingelsk nööm as *ounce*.

## Bedüüdangen
En *uns* ment ei leewen detsalew, det koon lacht trochenööder smeden wurd.

* At **gewöönelk uns** (**oz.**) woort noch föl uun ingelsk spreegen lunen brükt. Diar täält 1 oz. ≈ 28,35 gram(g).
*: Amreegnang uun Ameerikoo: 1 pünj (pound) = 16 oz. ≈ 453,6 gram.

* At **apteeker-uns** (**℥** of **oz.ap.**) as iar för medesiin of chemikaalien brükt wurden. Diar tääld 1 oz.ap. = 31,1 g.

* At **fiin uns** (**oz.tr.**, faan ingelsk: troy ounce) woort för eedelmatalen brükt. Diar täält 1 oz.tr. = 31,1034768 g.

* At **luupen uns** (**oz.fl.**, faan ingelsk: fluid ounce) woort för luupen materiool brükt.
*: Uun't Ferianagt Könangrik wiar 1 oz.fl. di hunertsöstagst dial faan en *imperiaal galoon* (=28,4131 cm³).
*: Uun Ameerikoo as 1 oz.fl. di hunertaachtantwuntagst dial faan en *U.S. galoon* (=29,5735 cm³).

* Uun Holun an Indoneesien as ian **ons** en nööm för 100 g.

## Luke uk diar
* Kilogram
Indo-aarisk spriiken

Dön **Indo-aarisk spriiken** san en onerfamilje faan de indo-iraansk twiich faan dön indogermaans spriiken. Jo san föör’t miast uun a nuurd an maden faan Inje, Paakistaan, Bangladesch, Nepaal an üüb Sri Lanka an a Malediiwen faan amanbi en miljard lidj spreegen. Dön wichtigst spriiken uun detheer spriikfamilje san Hindi-Urdu, Bengaals an det klasisk spriik Sanskrit. Uk a spriiken faan a Rooma hiart tu’t spriikfamilje.

## Iindialing
Dön nei indo-aarisk spriiken san uun njüügen sköölen diald:

* **Dardisk**: Kaschmiri, Paschai, Khowar, Indus-Kohistani, Schina
* **Nuurdindisk**: Garhwali, Kumauni, Nepaali
* **Nuurdwaastindisk**: Dogri-Kangri, Hindko, Lahnda (Waast-Panjabi), Panjabi, Sindhi
* **Waastindisk**: Marwari, Malvi, Nimadi, Gujari, Bagri, Lambardi; Gujarati, Vasavi; Bhili; Khandeshi
* **Madelindisk**: Hindi, Urdu, Braj-Kanauji, Haryanvi, Bundeli; Awadhi, Chhattisgarhi
* **Uastindisk**: Bhojpuri, Maithili, Magahi, Sadri; Oriya; Assameesk, Bengaals, Chittagong, Sylhetti, Rajbangsi
* **Süüdindisk**: Maraathii, Konkani
* **Sinhala-Divehi**: Singhaleesk, Divehi (Malediiwisk), Mahl
* **Romani-Domari**: Romani, Domari
Hindi

**Hindi** (üüb Hindi: हिन्दी *hindī* [ɦind̪iː]) as en indo-aarisk spriik, wat uun a nuurd an a maden faan Inje spreegen wurt. Sant 1950 as det (üüb sidj faan Ingels) det amtsspriik faan Inje. Det spriik as nai tu Urdu.
Urdu

**Urdu** (üüb Urdu: اردو *Urdū*) as en indo-aarisk spriik, wat uun Paakistaan (huar det en amtsspriik as) an uun Inje spreegen wurt.
Água Grande (Distrikt)

De **Água Grande Distrikt** (üüb Portugiisk: *Distrito de Água Grande*) as ian faan dön sööwen distrikten faan São Tomé an Príncipe. A distrikt leit uun a nuurd faan’t eilun São Tomé. Uun a nuurd an uast leit a Golf faan Guinea, uun a süüd de Mé-Zóchi Distrikt an uun a waast de Lobata Distrikt. Det hee 69.772 lidj (2012). At hoodsteed faan a distrikt as São Tomé.

## Kwelen
Cantagalo (Distrikt)

De **Cantagalo Distrikt** (üüb Portugiisk: *Distrito de Cantagalo*) as ian faan dön sööwen distrikten faan São Tomé an Príncipe. A distrikt leit uun a uast faan’t eilun São Tomé. Uun a nuurd an nuurdwaast leit de Mé-Zóchi Distrikt, uun a uast an süüduast a Golf faan Guinea an uun a süüdwaast de Caué Distrikt. Det hee 17.169 lidj (2012). At hoodsteed faan a distrikt as Santana.

## Kwelen
ISIN

**ISIN** as det ufkörtang för **International Securities Identification Number** (internatjunaal käännumer för aktien).

Hat as uun't juar 2000 iinfeerd wurden, am aktien iandüüdag tu kääntiaknin, an hää twaalew steeden. Uun Sjiisklun täält oober widjerhen uk det *natsionaal käännumer* **NSIN** mä njügen steeden.

## Bispal
JP3633400001 = JP (lun Jaapan) 363340000 (NSIN) 1 (kontrolnumer) stäänt för Toyota.
Chimbonila (Distrikt)

De **Chimbonila Distrikt** (üüb Portugiisk: *Distrito de Chimbonila*) as en distrikt faan det Niassa Prowins faan Mosambik. A distrikt leit uun a waast faan't prowins. Hi hee 98.313 lidj (2017). At hoodsteed faan a distrikt as Chimbonila.

## Histoore
Föör 2013 het a distrikt de *Lichinga Distrikt*.

## Kwelen
Waastbengaalen

**Waastbengaalen** as en bundesstoot faan Inje. A bundesstoot leit uun a nuurduast faan’t lun. Hi hee 91.276.115 lidj (2011). At hoodsteed faan a bundesstoot as Kolkata.

## Kwelen
Toyota (Aichi)

**Toyota** (japoonsk , *-shi*) as en stääd uun't Prefektuur Aichi üüb Honshū, det hoodeilun faan Jaapan.

Toyota leit uun't uasten faan Nagoya, uun't nuurden faan Okazaki bi di struum Yahagi.

Det stääd as bekäänd för det autofabrik mä disalew nööm: Toyota.

## Bilen

Toyota museum 101.JPG|Museum
Himori Park memorial tower.jpg|Himori park
Himori Shrine Toyota.jpg|Himori tempel
Toyota Headquarter Toyota City.jpg|Büroohuuchhüs faan't Toyota autofabrik


## Sasterstääden
*  Detroit, USA
*  Derby (Derbyshire), UK

## Luke uk diar
Chūbu

Det regiuun **Chūbu** (japoonsk , *Chūbu-chihō*) as ian faan aacht regiuunen uun Jaapan an leit uun a maden faan't lun üüb det hoodeilun Honshū. Hat as 66.801,14 km² grat. Uun det regiuun lei njügen *prefektuuren*.

## Prefektuuren

Japan Chubu Niigata.png  | Niigata
Japan Chubu Toyama.png   | Toyama
Japan Chubu Ishikawa.png | Ishikawa
Japan Chubu Fukui.png    | Fukui
Japan Chubu Yamanashi.png| Yamanashi 
Japan Chubu Nagano.png   | Nagano
Japan Chubu Gifu.png     | Gifu
Japan Chubu Shizuoka.png | Shizuoka
Japan Chubu Aichi.png    | Aichi


## Luke uk diar
Prefektuur Aichi

At **Prefektuur Aichi** (japoonsk , *Aichi-ken*) as en ferwaltangsregiuun uun Jaapan. Hat leit uun't regiuun Chūbu üüb det hoodeilun Honshū. Hoodstääd as Nagoya.

## Geografii

### Grat stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't prefektuur san:

### Iindialang faan Ferwaltang
;Steeden
At prefektuur hää 38 stääden (市 *shi*):

;Lunkreiser
Det hää sööwen Lunkreiser (郡 *gun*):

## Luke uk diar

## Kwelen
Nagoya

**Nagoya** (japoonsk , *-[[Shi (Japan)|shi]]*) as en gratstääd, huuwenstääd an ferwaltangsteed faan't japoonsk Prefektuur Aichi üüb Honshū bi a Pasiifik).

Nagoya as mä  Mio. iinwenern efter Tokio, Yokohama an Osaka det sjuurdgratst japoonsk industriiregiuun.

## Kliima

## Stääddialen
Diar san 16 stääddialen (*-[[Ku (Japan)|ku]]*)


* Atsuta-ku
* Chikusa-ku
* Higashi-ku
* Kita-ku
* Meitō-ku
* Midori-ku
* Minami-ku
* Minato-ku
* Mizuho-ku
* Moriyama-ku
* Naka-ku
* Nakagawa-ku
* Nakamura-ku
* Nishi-ku
* Shōwa-ku
* Tempaku-ku


## Luke uk diar
Angoche (Steed)

**Angoche** (Föör 1976: *António Enes*) as en steed uun a nuurduast faan Mosambik, wat amanbi 1326 km tu a nuurduast faan Maputo leit. Det as at hoodsteed faan det Angoche Distrikt uun det Nampula Prowins. Det hee 89.998 lidj (2007).

## Kwelen
Dôa (Distrikt)

De **Dôa Distrikt** (üüb Portugiisk: *Distrito de Dôa*) as en distrikt faan det Tete Prowins faan Mosambik. A distrikt leit uun a süüduast faan't prowins. Hi hee 87.913 lidj (2017). At hoodsteed faan a distrikt as Dôa.

## Histoore
A distrikt wurd 2013 grünlaanjen. Iar wiar det dial faan det Mutarara Distrikt.

## Kwelen
Dörte Hansen

**Dr. Dörte Hansen-Jaax** (* 1964 uun Hüsem) as en sjiisk skriiwer.

## Leewent
Dörte as uun Höögel uun Nuurdfresklun apwoksen. Aran as plaatsjiisk snaaket wurden, huuchsjiisk hää't iarst uun skuul liard.

Efter't abituur 1984 hää Dörte bi't uniwersiteet uun Kiil sotsiolinguistik, anglistik, romanistik an frisistik studiaret. 1994 hää't uun Hamborag promowiaret.

Dörte Hansen as befreid mä di filmrejesöör Sven Jaax an hää ian foomen. Sant 2016 lewet hat weder uun Hüsem.

## Iarangen
* 2006: Meedienpris faan't stiftang „Kinderrechte in der Einen Welt“ för *Der Hamburger Kompass – Hilfe für Kinder alkoholkranker Eltern*.
* 2015: „Lieblingsbuch des Jahres des unabhängigen Buchhandels“ för *Altes Land*.
* 2016: Literatuurpris faan Usedom för *Altes Land*.
* 2019: Literatuurpris faan Kappeln  för fersiinsten am't plaatsjiisk spriak.
* 2019: Grimmelshausen-Pris för *Mittagsstunde*
* 2022: Konstpris faan't lun Schleswig-Holstian 

## Werken (ütjwool)
* *Tou latje tääle.* Uun: Nils Århammar, Christina Tadsen, Ommo Wilts (Hrsg.): *Skriiw fresk, Schriw frasch, Skriiv friisk. Teksten tu a fresk literatüürweedstridj 1989/90*. Nordfriisk Instituut, Bräist/Bredstedt NF 1993, .
* *Transfer bei Diglossie. Synchrone Sprachkontaktphänomene im Niederdeutschen.* Dr. Kovač, Hamburg 1995,  (Disertatjuun).
* *„An weißer Milch klebt rotes Blut!“ – Pastor Skrivers vegane Utopie*. Uun: Nordfriisk Instituut (Hrsg.): *Nordfriesland* Nr. 164, Bräist/Bredstedt NF, Detsember 2008, .
* *Fürchte dich nicht vor dem Familienberater.* Reportaaj. Uun: *Chrismon*, Detsember 2009.
* *Altes Land.* Romoon, Knaus, München 2015, .
** *Altes Land.* Hiarbuk, föörleesen faan Hannelore Hoger, 4 CD, ca. 5 Std. 13 Min., Random House Audio, Hamburg 2015, .
** *Altes Land.* Hiarspal efter det buk. Bewerket faan Wolfgang Seesko, Radio Bremen 2016.
** Altes Land.* Film, tau dialen, 2 x 90 min., ZDF, 2020.
* *Mittagsstunde.* Romoon, Penguin Verlag 2018, .
** *Mittagsstunde.* Hiarbuk, föörleesen faan Hannelore Hoger, 11 Std. 31 Min., Random House Audio, Hamburg 2018, .
** *Mittagsstunde.* Film, 97 min. Regie:Lars Jessen. 2022.
* *Zur See.'' Romoon, Penguin 2022.

## Luke uk diar

* 

## Kwelen
Müntmetal

**Müntmetalen** stun uun det **11. [[:Kategorie:Elementen|skööl]]** faan a cheemisk elementen. Det san kööber, salwer, gul an det konstelk element röntgeenium. Jo hiar aaltumaal tu det *seerie* faan a auergungsmetalen. Det 11. skööl het uk **kööberskööl**.

## Bilen

 Cu-Scheibe.JPG|Kööber, 99,95 %
 Silver_crystal.jpg|Salwer, >99,95 %
 Gold-crystals.jpg|Gul, ≈99,99 %


## Luke uk diar
Sinkskööl

At **sinkskööl** as det **12. [[:Kategorie:Elementen|skööl]]** faan a cheemisk elementen. Det san sink, kadmium, kwaksalwer an det konstelk element koperniikium. Jo hiar aaltumaal tu det *seerie* faan a auergungsmetalen. 

## Bilen

 Zinc_fragment_sublimed_and_1cm3_cube.jpg|Sink
 Cadmium-crystal_bar.jpg|Kadmium
 Pouring_liquid_mercury_bionerd.jpg|Kwaksalwer


## Luke uk diar
Nikelskööl

At **nikelskööl** as det **10. [[:Kategorie:Elementen|skööl]]** faan a cheemisk elementen. Det san nikel, palaadium, plaatin an det konstelk element darmstadtium. Jo hiar aaltumaal tu det *seerie* faan a auergungsmetalen. 

## Bilen

 Nickel electrolytic and 1cm3 cube.jpg|Nikel
 Palladium.jpg|Palaadium
 Platinum crystals.jpg|Plaatin


## Luke uk diar
Koobaltskööl

At **koobaltskööl** as det **9. [[:Kategorie:Elementen|skööl]]** faan a cheemisk elementen. Det san koobalt, roodium, iriidium an det konstelk element meitneerium. Jo hiar aaltumaal tu det *seerie* faan a auergungsmetalen. 

## Bilen

 Kobalt_electrolytic_and_1cm3_cube.jpg|Koobalt, 99,9 %
 Rhodium_powder_pressed_melted.jpg|Roodium, 99,99 %
 Iridium_pellet.jpg|Iriidium, 99,98 %


## Luke uk diar
Iisenskööl

At **iisenskööl** as det **8. [[:Kategorie:Elementen|skööl]]** faan a cheemisk elementen. Det san iisen, ruteenium, osmium an det konstelk element hassium. Jo hiar aaltumaal tu det *seerie* faan a auergungsmetalen. 

## Bilen

 Iron_electrolytic_and_1cm3_cube.jpg|Iisen, 99,97 %
 Ruthenium_a_half_bar.jpg|Ruteenium, 99,99 %
 Osmium-crystals_2.jpg|Osmium, ≈99,99 %


## Luke uk diar
Mangaanskööl

At **mangaanskööl** as det **7. [[:Kategorie:Elementen|skööl]]** faan a cheemisk elementen. Det san mangaan, techneetsium (konstelk), reenium an det konstelk element bohrium. Jo hiar aaltumaal tu det *seerie* faan a auergungsmetalen. 

## Bilen

 Manganese electrolytic and 1cm3 cube.jpg|Mangaan, 99,99 %
 Rhenium single crystal bar and 1cm3 cube.jpg|Reenium,99,999 % - 99,995 %


## Luke uk diar
Kroomskööl

At **kroomskööl** as det **6. [[:Kategorie:Elementen|skööl]]** faan a cheemisk elementen. Det san kroom, molübdeen, wolfraam an det konstelk element seaborgium. Jo hiar aaltumaal tu det *seerie* faan a auergungsmetalen. 

## Bilen

 Chromium_crystals_and_1cm3_cube.jpg|Kroom, 99,999 %
 Molybdenum_crystaline_fragment_and_1cm3_cube.jpg|Molübdeen, 99,99 %
 Wolfram_evaporated_crystals_and_1cm3_cube.jpg|Wolfraam, 99,98 %


## Luke uk diar
Wanaadiumskööl

At **wanaadiumskööl** as det **5. [[:Kategorie:Elementen|skööl]]** faan a cheemisk elementen. Det san wanaadium, nioobium, tantaal an det konstelk element dubnium. Jo hiar aaltumaal tu det *seerie* faan a auergungsmetalen. 

## Bilen

 Vanadium_crystal_bar_and_1cm3_cube.jpg|Wanaadium, 99,95 %
 Niobium_crystals_and_1cm3_cube.jpg|Nioobium, 99,995 %
 Tantalum_single_crystal_and_1cm3_cube.jpg|Tantaal, 99,999 %


## Luke uk diar
Titaanskööl

At **titaanskööl** as det **4. [[:Kategorie:Elementen|skööl]]** faan a cheemisk elementen. Det san titaan, tsirkoonium, hafnium an det konstelk element rutherfordium. Jo hiar aaltumaal tu det *seerie* faan a auergungsmetalen. 

## Bilen

 Titan-crystal_bar.JPG|Titaan, 99,995 %
 Zirconium_crystal_bar_and_1cm3_cube.jpg|Tsirkoonium, 99,97 %
 Hf-crystal bar.jpg|Hafnium, >&nbsp;99,9 %


## Luke uk diar
Skandiumskööl

At **skandiumskööl** as det **3. [[:Kategorie:Elementen|skööl]]** faan a cheemisk elementen. Det san skandium, ütrium, lantaan an det raadioaktiif aktiinium. Jo hiar aaltumaal tu det *seerie* faan a auergungsmetalen. Jo iast trii elementen hiar tu a *[[raar eerden]]*. 

## Bilen

 Scandium sublimed dendritic and 1cm3 cube.jpg|Skandium
 Yttrium sublimed dendritic and 1cm3 cube.jpg|Ütrium
 Lanthanum.jpg|Lantaan


## Luke uk diar
Walens

At **walens** of uk **wäärdaghaid** faan en atoom as det huuchst taal faan ianwäärdag atoomen (t.b. kloor (Cl) of weederstoof (H)), diar mä det atoom tu en moleküül bünjen wurd kön.

Efter detdiar taal as en atoom do **monovalent** (1), **divalent** (2), **trivalent** (3), **tetravalent** (4), **pentavalent** (5), **hexavalent** (6) of **heptavalent** (7).
Tsangano (Distrikt)

De **Tsangano Distrikt** (üüb Portugiisk: *Distrito de Tsangano*) as en distrikt faan det Tete Prowins faan Mosambik. A distrikt leit uun a nuurduast faan't prowins. Hi hee 225.172 lidj (2017). At hoodsteed faan a distrikt as Tsangano.

## Kwelen
Ununennium

**Ununennium** (**Uue**) as en spekulatiif cheemisk element mä det atoomnumer **119**. Hat as noch nimer fünjen wurden.

Hat stäänt uun det skööl faan a alkaalimetalen oner frantsium (87).

## Bilen

Electron shell 119 Ununennium.svg|Elektroonenskel



## Luke uk diar

## Kwelen
Vaxholm (Komuun)

**Vaxholm** as en gemeen (komuun) uun Sweeden. Hat leit uun't prowins Stockholms län. Hoodsteed as Vaxholm.

Grater stääden of saarpen uun't komuun Vaxholm san Kullö, Oskar-Fredriksborg, Resarö an Vaxholm.

## Ytterby


Üüb det eilun *Resarö* leit det miin *Ytterby*. Hat as bekäänd, auer sjauer cheemisk elementen efter Ytterby näämd wurden san: Ütrium, Üterbium, Terbium an Erbium.

## Futnuuten


## Luke uk diar
Stockholms län

**Stockholms län** as en prowins uun Sweeden. Diar hiart det stääd Stockholm tu an flook gemeenen trinjam.

## Gemeenen

(Stant: )

## Luke uk diar

## Futnuuten
Angkor Wat

**Angkor Wat** (üüb Khmer: អង្គរវត្ត *Ângkôr Vôtt*; *ângkôr* as „steed“, *vôtt* as „tempeluunlaag“) as det bekäändst tempeluunlaag uun Kambodscha. De tempel as amanbi 240 km uun a nuurdwaast faan’t hoodsteed Phnom Penh nai bi Siem Reap, amanbi 20 km uun a nuurd faan a see Tonle Sap.

## Luke uk diar
Kialklüüwang

**Kialklüüwang** as en föörgung uun a atoomfüsiik. Diarbi woort en atoomkial tu tau of muar letjer kialer apdiald, an diarbi woort föl energii frei saat. Uun atoomstruumuunlaagen woort didiar föörgang nadagt, am struum tu maagin.

Bi det bispal faan Uran-235 (rochter bil, oner) koon'am sä, dat bi arke klüüwang tau nei neutroonen frei wurd, diar eder salew weder en atoom klüüwe. Det as det keedenreaksion, wat swaar tu kontroliarin as.

## Bispalen

## Luke uk diar
Atoomstruum

**Atoomstruum** as struum, di uun atoomstruumuunlaagen maaget woort. Diar woort ütjnadagt, dat bi't kialklüüwang föl energii frei saat woort.

## Braanstoofkreisluup


Bi't kialklüüwang blaft raadioaktiif uffaal auer, an näämen witj rocht, huarhen diarmä.



Wäärnang för raadioaktiif materiool.

## Luke uk diar
Keedenreaksion

**Keedenreaksion** ment, dat ian aksion weder nei reaksioonen ütjliaset. Di ütjdruk woort miast uun a chemii an atoomfüsiik brükt.

An wan arke tooch muar reaksioonen ütjliaset wurd üs diarföör, do wääkst det reaksioonskeed eksponentiel.

## Bispal
Det kialklüüwang faan Uraan-235 komt uun a gang, wan det atoom mä en neutron beskööden woort. Diarbi entstun tau nei atoomen: 139Ba (Baarium) an 95Kr (Krüptoon). Diarbi wurd oober uk tau neutroonen frei, diar eder weder en atoom klüüwe. Am dat didiar föörgung ei tu gau uflääpt, wurd *neutroonenabsorber* iinsaat. Jo fang frei neutroonen iin, an sodenang lääpt det keedenreaksion kontroliaret uf. Diarbi woort föl energii frei (~200MeV per atoom), an det woort uun atoomstruumuunlaagen ütjnadegt.


## Luke uk diar
* "Müstrap"-demonstratsion üüb YouTube
Berkeley

**Berkeley** as en gratstääd uun di US-amerikoonsk stoot Kalifornien.

## Sasterstääden
*  Asmara, Eritrea
*  Blackfeet Indian Reservation, Montana, Ferianagt Stooten
*  Dmitrow, Russland
*  Dschibuti, Dschibuti
*  Gao, Maali
*  Haidian, Volksrepublik China
*  Jena, Schiisklun
*  León, Nikaraagua
*  Mathopestad, Süüdafrikoo
*  Oukasie, Süüdafrikoo
*  Palma Soriano, Kuuba 
*  Sakai, Jaapan
*  San Antonio Los Ranchos, El Salwadoor
*  Ulan-Ude, Ruslun
*  Uma-Bawang, Malaysia
*  Yondó, Kolumbien
*  Yurok Tribe, Kalifornien, Ferianagt Stooten

## Luke uk diar
Sven Jaax

**Sven Jaax** (* uun Hüsem) as en filmrejesöör, dreibukskriiwer an fotogroof. Hi lewet uun Hüsem an dreit fööraal dokumentaarfilmer.

## Leewent
Jaax hää uun Kiil studiaret an sant 1987 hunerten faan filmbidracher leewert miast för ARD, NDR an Arte.

Sant 1989 skraft hi för art, GEO, Merian, Stern, Brigitte an ööder bleeden.

Jaax as befreid mä't skriiwer Dörte Hansen.

## Werken för seerien (ütjwool)
* *Mare TV*
* *360° Die GEO-Reportage*
* *Europas hoher Norden* (2011)
* *Europas Kleinstaaten* (2007)
* *Bilderbuch*
* *Länder - Menschen - Abenteuer*
* *Meine Kindheit* (2013)
* *Unsere Geschichte* (2013)
* *Die Ostküste der USA*
* *Skandinavien von oben*

## Luke uk diar
* Sven Jaax sin wääbsteed
* Filmografii üüb www.fernsehserien.de
* Sven Jaax üüb vimeo.com
Volkert Schult

**Volkert Schult** (* uun Noorsaarep üüb Oomram) as en filmrejesöör. Hi lewet uun Hamborag an dreit fööraal dokumentaarfilmer. Hi werket föl för a NDR.

## Werken (ütjwool)
### Seerien
* *Länder - Menschen - Abenteuer*
* *Unsere Geschichte* (2016)
* *Treckerfahrer dürfen das* (2019-20)
* *Dibaba in Amerika* (2022)

### Ööder werken
* *God bless America* (1995)
* *Aufwachsen auf Amrum* (2015)
* *Giganten des Meeres* (2016)
* *Giganten der Arbeit* (2017)

### Videos
* *Amrum - Insel im Wind* (1997), mä Peer Schmidt

## Kwelen


## Luke uk diar
* Filmografii üüb www.fernsehserien.de
* Iindrach üüb wikidata
IMDb

**IMDb** as det ufkörtang för't **Internet Movie Database**.

Det as en dootenbeenk för filmer, fernseeseerien, wiideoproduksioonen an kompjuuterspalen, an uk för lidj, diar diarbi mäwerket haa. 2017 wiar diar 4,1 Mio. filmproduksioonen an 7,7 Mio. filmkonstler fertiakent.

Hat as 1990 grünjlaanj wurden an woort bedrewen faan Amazon.com.

## Luke uk diar
* IMDb.com (ingelsk)
Alto Mólocuè (Distrikt)

De **Alto Molócuè Distrikt** (üüb Portugiisk: *Distrito de Alto Molócuè*) as en distrikt faan det Zambézia Prowins faan Mosambik. A distrikt leit uun a nuurd faan't prowins. Hi hee 341.184 lidj (2017). At hoodsteed faan a distrikt as Alto Molócuè.

## Kwelen
Derre (Distrikt)

De **Derre Distrikt** (üüb Portugiisk: *Distrito de Derre*) as en distrikt faan det Zambézia Prowins faan Mosambik. A distrikt leit uun a süüdwaast faan't prowins. Hi hee 107.980 lidj (2017). At hoodsteed faan a distrikt as Derre.

## Histoore
A distrikt wurd 2013 grünjlaanjen. Iar wiar det dial faan det Morrumbala Distrikt.

## Kwelen
Pünj (muardüüdag)

Wat menst dü?

* Pünj, det miat för't mase
* Britisk Pünj, *Pünj Sterling*, det münt faan't Ferianagt Könangrik
* ..
Pünj

At **Pünj** (ufkört **Pfd.** of **lb**, faan  ‚Gewicht‘ uun 'libra pondo') as en ual miat för't mase.

## Brük
### Uun [[sjiisk]]spreegen lunen

Daalang woort di ütjdruk *pünj* noch brükt, wan am en hualew kilogram ment.

* 1 pünj = 1/2 kg = 500 g

Uk en hualew pünj of en sjuarden pünj woort noch brükt:

* 1/2 pünj = 250 g
* 1/4 pünj = 125 g

* 100 pünj = 1 sentner = 50 kg

Uun a Sweits woort det pünj ei so föl brükt.

Uun Uastenrik brükt am det uk ei so föl, diar haa's noch di ütjdruk *Deka* för 10 g.

Uun ualang tidjen bit ~ 1854 jääw't noch muar iindialangen:
* Preußen: 1 pünj = 30 luad (Lot) = 300 Quentchen = 3.000 Cent = 30.000 kurn (Korn)
* Nuardwaastsjiisklun: 1 pünj = 10 nei luad (Neulot) = 100 Quint = 1000 hualew gram (Halbgramm)
* Madel- an Süüdsjiisklun: 1 pünj = 32 luad (Lot) = 128 Quentchen

### Angloamerikoonsk ''pound''

Det *ingelsk pünj* woort ööders fäästlaanj. Det hanelsgewicht as:
* 1 pound = 1 lb. av. (faan *avoirdupois*) = 16 unsen ≈ 453,6 g.
* ⇒ 1 Kilogram ≈ 2,204 **lb. av.**

Diar jaft at uk noch det *troy pound* (lb. t.) of *apteekerpünj* (lb. ap.), det woort brükt för medesiin:
* 1 pound = 1 lb. t. = 1 lb. ap. = 12 unsen ≈ 0,373&nbsp;kg
* ⇒ 1 Kilogramm ≈ 2,681 **lb. ap.**

## Luke uk diar
* Kilogram
* Pünj Sterling
Caué (Distrikt)

De **Caué Distrikt** (üüb Portugiisk: *Distrito de Caué*) as ian faan dön sööwen distrikten faan São Tomé an Príncipe. A distrikt leit uun a süüd faan’t eilun São Tomé. Uun a nuurd leit de Mé-Zóchi Distrikt, uun a nuurduast de Cantagalo Distrikt, uun a süüduast an süüdwaast a Golf faan Guinea an uun a nuurdwaast de Lembá Distrikt. Det hee 6062 lidj (2012). At hoodsteed faan a distrikt as São João dos Angolares.

## Kwelen
Lembá (Distrikt)

De **Lembá Distrikt** (üüb Portugiisk: *Distrito de Lembá*) as ian faan dön sööwen distrikten faan São Tomé an Príncipe. A distrikt leit uun a waast faan’t eilun São Tomé. Uun a nuurd an waast leit a Golf faan Guinea, uun a nuurduast de Lobata Distrikt, uun a uast de Mé-Zóchi Distrikt an uun a süüduast de Caué Distrikt. Det hee 14.676 lidj (2012). At hoodsteed faan a distrikt as Neves.

## Kwelen
Pagué

De **Pagué Distrikt** (üüb Portugiisk: *Distrito de Pagué*) as ian faan dön sööwen distrikten faan São Tomé an Príncipe. A distrikt bestäänt ütj det hial eilun Príncipe uun a Golf faan Guinea. Det hee 7344 lidj (2012). At hoodsteed faan a distrikt as Santo António.

## Kwelen
Sulfaat

**Sulfaaten** san saalten of estern faan't swaawelsüren.

## Primeer an sekundeer sulfaaten
A saalten faan't swaawelsüren (H2SO4) wurd iindiald tu normool sulfaaten (sekundeer) an hüdrogeensulfaaten (primeer).

## Bispalen





## Luke uk diar
Franz Schensky

**Franz Schensky** (* 23. August 1871 üüb Haliglun; † 7. Janewoore 1957 uun Sleeswich) wiar en haligluns fotograaf. Hi wiar een faan a pioniaren faan’t suartwitjfotografii.

## Luke uk diar
* Museum Helgoland auer Franz Schensky (huuchtjiisk)
Nitraat

**Nitraaten** san saalten of estern faan't salpeetersüren. Jo haa det algemian furem MINO3 . Diarbi as MI en ianwäärdag kation. Det neegatiif anion as NO3− . Flook nitraaten wurd üs *[[salpeeter]]* betiakent.

## Saalten

## Estern

## Luke uk diar
* Salpeeter
Oksiid

**Oksiiden** (faan greks ὀξύς, oxýs ‚skarep‘, ‚spas‘, ‚sür‘) san sürstoof-ferbinjangen faan en cheemisk element.

Diar san tau sköölen faan oksiiden:
* *[[Metal]]oksiiden*. Det san saalten of atomaar bünjen moleküülen. Üneedel metalen reagiare mä weeder tu baasen.
* *[[Nianmetal]]oksiiden*.  Det san moleküülen, diar mä weeder tu süren reagiare.

## Wichtag oksiiden
* Alumiiniumoksiid (witj, lacht baasisk)
* Luadoksiid (Luad(II)-oksiid (güül), Luad(IV)-ooksiid (suartbrün) of Luad(II,IV)-oksiid (orangj, *menige*))
* Kaltsiumoksiid (braand kalk, stark baasisk)
* Diweederstoofmonoksiid (weeder)
* Iisenoksiiden, t.b. Iisen(III)-oksiid (rost)
* Köölstoofdioksiid (woort mä weeder tu köölsüren)
* Köölstoofmonoksiid (giftag, gas)
* Kööberoksiid (Kööber(I)-oksiid, ruad an Kööber(II)-oksiid, suart)
* Magneesiumoksiid (magnesia, witj polwer)
* Fosfoorpentoksiid (woort mä weeder tu fosfoorsüren)
* Swaaweldioksiid (sürelk stirem)
* Swaaweltrioksiid (woort mä weeder tu swaawelsüren)
* Siliitsiumdioksiid (kwarts, woort mä weeder tu kiiselsüren)
* Stikoksiiden (brün, koon reagiare tu salpeetersüren)
* Sinkoksiid (witj bit güül polwer)

## Luke uk diar
* Saalten
Sulfiid

**Sulfiiden** san saalten faan swaawelweederstoof (H2S). Diar as det sulfiid-anion S2− uun. 

## Mineraalen
Tuup mä metal- of hualewmetal-kationen entstun amanbi 600 sulfiid-mineraalen. Jo haa miast üübfaalen klöören of münstern.

Wichtag mineraalen san:
* Borniit (Kööberkiis, Cu5FeS4)
* Chalkopüriit (Kööberkiis, CuFeS2)
* Tsinabariit (Tsinoober, HgS)
* Koweliin (Kööbersulfiid, CuS)
* Galeniit (Luadglans, PbS)
* Markasiit (Strualkiis, FeS2)
* Molübdeniit (Molübdeenglans, MoS2)
* Püriit (Swaawelkiis, Kaatgul, FeS2)
* Pürotiin (Magneetkiis, FeS)
* Realgaar  (Rauschruad, AsS)
* Sfaleriit (Sinksulfiid, ZnS)
* Stibniit (Antimoonglans, Sb2S3)

## Luke uk diar
* Swaawel
Amoonium

**Ammonium** (NH4+) as en kation, diar tuup mä anionen tu en saalt woort. Hat komt faan *[[Amoniak]]* (NH3) uf.

Amooniumsaalten wurd üs konstelk ged för a büürerei brükt.

## Bispalen
Amooniumsaalten san t.b.:
* Amooniumnitraat (NH4NO3)
* Amooniumkloriid (NH4Cl)

## Luke uk diar
Fluoriid

**Fluoriiden** san saalten faan't Fluorweederstoofsüren (HF). Ään baudial uun a ionen san leewen a ''Fluoriid-Anionen (F−).

Fluoriiden kem üs mineraalen uun a natüür föör, an uk uun't lif faan minsken.

## Enkelt slacher

## Luke uk diar

* Fluor
Nitroglitseriin

**Nitroglitseriin** of **Glitseriintrinitraat** of **Trisalpeetersürenglitseriinester**  as en ester faan't salpeetersüren. Hat woort brükt üs sprengstoof. Uk uun a medesiin woort det iinsaat.

## Bilen

Nitroglicerina-3D.jpg|Moleküülstruktuur
Nitro.JPG|Nitroglitseriin üs medesiin
Nitroglycerin (1).JPG|Tableten
Nobel patent.jpg|Alfred Nobel sin patent üüb nitroglitseriin


## Luke uk diar

## Futnuuten
Permanganaat

**Permanganaaten** san saalten mä det ianfach neegatiif Anion MnO4−.

## Wichtag permanganaaten
* Kaaliumpermanganaat KMnO4
* Kaltsiumpermanganaat Ca(MnO4)2
* Rubiidiumpermanganaat RbMnO4
* Magneesiumpermanganaat Mg(MnO4)2
* Salwerpermanganaat AgMnO4

## Luke uk diar

* Mangaan
Tsüaniid

**Tsüaniiden** san saalten faan't Tsüanweederstoofsüren of uk *Bläsüren* (HCN) mä det algemian furem R–C≡N. Di nööm komt faan't greks κυανός (*kyanos*) uf, an det ment blä. Uun Tsüaniiden as det Tsüaniid-Anion [C≡N]−. Tsüaniiden san giftag.

Wichtag tsüaniiden san 
* Kaaliumtsüaniid (KCN), = *Tsüankaali*
* Naatriumtsüaniid (NaCN)

## Föörkemen
Tsüaniiden kem natüürelkerwiis uun a stian faan flook plaanten föör, an diaram skel a stian uk nimer eden wurd faan:
* Plum (Prunus domestica)
* Aprikoos (Prunus armeniaca)
* Mandelbuum (Prunus dulcis)
* Firsich (Prunus persica)
* Sürkäärs (Prunus cerasus)
* Maniok (Manihot esculenta)
* Flaaks (Linum usitatissimum)

## Luke uk diar
Amoniak

**Amoniak** as en cheemisk ferbinjang faan stikstoof an weederstoof mä det formel NH3. Hat as en giftag gas, diar stark steegen stiremt. Amoniak as amfoteer.

Faan amoniak kem tau räen faan saalten uf: 
* Kationisk amooniumsaalten
* Anionisk amiiden, imiiden an nitriiden

## Bilen

Ammonia-3D-balls-B.png|Amoniak-moleküülmodelStikstoof (blä)Weederstoof (witj)
Liquid ammonia bottle.jpg|Butel mä amoniak


## Luke uk diar

## Futnuuten
Karbiid

**Karbiiden** san cheemisk ferbinjangen faan en element mä köölstoof (*karboon*). Miast ment am mä *karbiid* det kaltsiumkarbiid, CaC2 .

## Bispalen
* Kaltsiumkarbiid, CaC2
* Tantaalkarbiid, TaC
* Tantaalhafniumkarbiid, Ta4HfC5

## Luke uk diar
Pitcairn-Ingels

Det **Pitcairn-Ingels** (üüb Pitcairn-Ingels: *Pitkern*, üüb Norfolk-Eilun: *Norfuk*) as en kreoolspriik, diar üüb a eilunen Pitcairn an Norfolk spreegen wurd. Det spriik beraut üüb en spriikwiis faan Ingels an Tahitianisk faan det 18. juarhunert.

## Bispalen

* **Wut-a-way you?** - Gud dai („Wat wai (gungst)?“)
Sia

Di ütjdruk **sia**,  **siie** ment:
* 1. a **[[sia (banlun)]]**, en weederflaak uun't banlun (ingelsk: *lake*, sjiisk: *See*). : **[[siie (banerwååder)]]**.
* 2. at sia, at **[[weltsia]]**, aal a ooseaanen tuup (ingelsk: *sea*, sjiisk: *Meer*). : **[[siie (ääm wååder)]]**.

* a **sia** as ünraueg: = siagung
* tu of üüb **sia** wees: uun a siafaard wees
* huuch of swaar **sia**: huuch waagen
* tu **sia** kem: mä't werk began
Ferkiar

**Ferkiar** as det skebin faan persuunen of waaren. För ferkiar wurd *ferkiarswaier* brükt.

## Bilen

Wien - Graben (1).JPG|Futferkiar
Cyclists at red 2.jpg|Welferkiar
I-80 Eastshore Fwy.jpg|Struatenferkiar
ÖBB EC 162 in Innsbruck Hbf.jpg|Iisenboonferkiar
Hapag-Lloyd Antwerpen Express ausgehend Hamburg, Elbe abwärts - August 2013.png|Skapsferkiar
Qantas b747 over houses arp.jpg|Loftferkiar
Polarstern radioroom hg.jpg|Funkferkiar
CERN Server.jpg|Dootenferkiar


## Luke uk diar

* Bidracher auer ferkiar üüb Tjabelstünj
Walt

En **walt** () as en stak lun, huar buumer waaks.

Det stak lun as tumanst 0,5 hektaar grat an a buumer san tumanst 5 meeter huuch (efter FAO).

## Iindialang
* uurwalt: natüürelk woksen
* bosk: natüürelk woksen, oober ei so huuch
* holtang, tanen: faan minsken uunlaanj, för ferskeelag nat
* plantaaj: faan minsken uunlaanj, miast för ään nat

## Luke uk diar
Tanebuum

En **tanebuum** as en apbuid tan, diar uun a jultidj apsteld woort.

Detdiar muude kaam uun't 19. juarhunert uun Sjiisklun ap, an as daalang üüb a hialer welt tu sen.

Uun Nuurdfresklun käänt am uk noch di kenkenbuum.

## Luke uk diar
* Kenkenbuum
Wangerooge

**Wangerooge** as ian faan dön Uastfresk Eilunen uun det Niidersaksisk Heef. Faan dön sööwen bewenet eilunen uun detheer skööl leit at eilun am widjsten uun a uast. Det as uk det naistletjst bewenet eilun uun detheer skööl. At eilun as dial faan det Lunkreis Friesland. Ap tu 1950 wurd det Wangeroogisk, en spriikwis faan det Uastfresk Spriik, üüb Wangerooge spreegen.

## Luke uk diar
Stääd

En **stääd** (nai mä  ‚steed‘) as en grat siidlang. Miast luup diar flook ferkiarswaier tuup. En stääd hää en aanj ferwaltang.

Grater saarpen üüb't lun haa leewen uk ferwaltangsiinrachtangen, san oober nian *stääden*, det san *[[plak]]*er.

## Iindialang
* efter grate: (plak), letjstääd, madelstääd, gratstääd, miljoonenstääd
* efter bedüüdang: hansestääd, hoodstääd, kreisstääd, uniwersiteetstääd, industriistääd, huuwenstääd

## Lun an stääd
Am 1800 haa noch 75% faan a minsken uun Sjiisklun üüb't lun lewet, 25% uun stääden. 2005 lewe 15% üüb't lun, 85% uun stääden.

## Metropoolen
Metropoolen san grat stääden, diar mä hör amlun tuupwoksen san, an hör iinwenertaalen gung ap tu miljoonen.A gratst metropoolen mä muar üs 20 miljoon iinwenern (Stant: April 2018):

## Luke uk diar
Delhi

**Delhi** ( [], , , ) as en gratstääd an en unioonsteritoorium (IN-DL) faan Indien. Üs *"Natsionaal Hoodstäädteritoorium"* (ingelsk: *National Capital Territory* NCT) as Delhi direkt at Indisk regiarang onersteld. Uun Delhi leit at hoodstääd faan hial Indien, Nei-Delhi.

Tu Delhi hiar elwen distrikten uun trii *munitsipaliteeten*. Uun Delhi haa 2011 son 16,78 miljoon minsken lewet. Tuup mä a gratstääden Gurugram, Ghaziabad, Noida an Faridabad trinjam, diar uun ööder bundesstooten lei, hiart Delhi tu't *[[Metropolregiuun]] Delhi* mä knaap 32 miljoon iinwenern (Stant: 2021), an as at traadgratst stäädregiuun faan a welt.

At *National Capital Region* as en ploonangsregiuun trinjam Delhi, an amfaadet muar üs 45 miljoon minsken.

## Kliima




## Luke uk diar
Uastfresk

**Uastfresk** as de uastelk twiich faan dön Fresk spriiken. Deheer twiich as daaling binai ütjstörwen. Bluat uun Saaterlun uun Oldenborig as nü en spriikwiis diarfaan, det Saaterfresk.

## Spriikwiisen

* **Uastlauwersfresk Spriik**
** *Emsfresk*
*** Saaterfresk
*** Upganter Fresk (ütjstörwen)
*** widjer ütjstörwen emsfresk spriikwisen
** *Weserfresk*
*** Harlingerfresk (wilemsis uun madelsteling twesken Ems- an Weserfresk iinordnet; ütjstörwen)
*** Wurster Fresk (ütjstörwen)
*** Wangeroogisk (1950 ütjstörwen)
*** widjer ütjstörwen weserfresk spriikwisen.

## Luke uk diar
De nööm 'Uastfresk' wurt oober uk brükt för Uastfresk Plaatsjiisk.
1451

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 03. Febrewoore: Mehmed II. wurd weler sultaan faan det Osmaans Rik.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* ünbekäänd dootem: Christoph Kolumbus († 1506)
* 10. Jüüle (of Mei 1452): Jaakob III., köning faan Skotlun († 1488)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 03. Febrewoore: Murad II., sultaan faan det Osmaans Rik (* 1403)
Emil Nolde

**Emil Nolde** (* 7. August 1867 üüs Hans Emil Hansen uun Nolde bi Burkal; † 13. April 1956 uun Seebel) wiar een faan dön wichtigst konstmoolern faan’t Ekspresionismus. Hi as een faan dön grat akwarelisten uun’t konst faan det 20. juarhunert. Nolde as bekäänd för sin ütjdrükstark klöörwool.
## Leewent
Emil Nolde wurd hög kilomeetern tu a uast faan Tondern uun Nolde bi Burkal bäären. Hi wiar det fjuard faan fiiw jongen faan en büürenfamilje. San aatj wiar en nuurdfresken an kaam faan’t geegent am Naibel; hi spruch Nuurdfresk, sin mam spruch Süüdjütsk. Hi hed trii ääler breler an ian jonger saster. At taarep faan sin gebuurt uun a nuurddial faan’t Hertoochdoom Sleeswich hiard faan 1867 tu 1920 tu Preussen an diarmä tu det Tjiisk Rik. Emil Nolde besoocht tjiisk skuulen. Sin jong juaren üüb a aalern hör büürsteed wiar faan hard werk preeget an en ferlikewiis knaap leewent. 

Faan 1884 tu 1888 leet hi ham üüb dringin faan a aatj üüs telger an teekner uun’t konsthunwerkskuul uun Flensborig ütjbilj. Hi hed do paart uun det restauriaring faan’t aalter faan Brüggemann. En liarufslus fing hi ei. Diarefter werket hi för hög mööbelfaabriken, mad ölern uun München, Karlsruhe an Berlin. 1892 treed hi uun’t hunwerkmuseum uun St. Gallen en steling üüs leerer för teekningen faan hunwerkelk an ornamentaalplooner uun, wat ham 1898 kaniget wurd. Uun detheer tidj liard hi Hans Fehr keenen, huar hi loong mä ferbünjen bleew. Leederhen werket hi uun en rä faan lunskapsakwarelen an teekningen faan a berigbüüren. Nolde wurd tuletst troch letj bruket teekningen faan dön Sweitser berger bekäänd. Hi leet postkoorden faan detheer werk drük, wat ham en leewent üüs frei konstmooler erlaubet. 

Hi ging tu München, wurd diarfaan ufsen faan’t akademii turagwiset an begand do en stuudium uun det priwaat moolskuul faan Adolf Hölzel uun Dachau, beföör hi uun a harewst 1899 mä’t konstmoolerin Emmi Walther auer Amsterdam tu Pariis raiset an ham uun det *[[Académie Julian]]* uunmääldet. 1900 hüürd hi en atelier uun Kopenhuuwen. 1902 freid hi do det deensk schauspelerin Ada Vilstrup. Mä ham toog hi üüb det eilun Alsen. Do wenet jo twesken 1903 an 1916 somerdais uun en faskerhüs uun Sjellerupskov bi Guderup. Üüs atelier tiinet en burdenbuud lik bi strun.

## Luke uk diar
SIKART

**SIKART** as en leksikon auer konst uun a Sweits. Hat woort ütjden faan't *Schweizerisches Institut für Kunstwissenschaft* (SIK). 

Diar jaft at nü ~ 16.000 iindracher auer konstlern, werken, ütjstelangen, literatuur an iarangen.

## Luke uk diar
* Wääbsteed faan SIKART
Dachau

**Dachau** as en stääd uun't nuurden faan München uun Bayern. Hat as uk kreisstääd faan di lunkreis Dachau.

## Sasterstääden
* : Klagenfurt am Wörthersee uun Kärnten
* : Fondi
*  an : Kulturpartnerskap mä Renkum (NL) an Tervuren (B)
* : Frinjskapelk ferbünjen mä Areguá

## Luke uk diar

## Futnuuten
Lunkreis Dachau

Di **Lunkreis Dachau** as en lunkreis uun't nuurden faan München uun Bayern.

## Gemeenen
(Iinwenern di )

## Luke uk diar
Oberbayern

**Oberbayern** (üüb Bairisk: *Obabayern*) as en regiarangsdistrikt faan Bayern. Hi as 17.530 km² grat, an diar wene 4.686.163 minsken (2018).

## Geografii
### Gratst stääden
Dön 5 gratst stääden uun a distrikt san:

### Iindialang
**[[Kreisfrei stääd]]en**
# München
# Ingolstadt
# Rosenheim

**Lunkreiser**

## Luke uk diar

## Kwelen
Métropole du Grand Paris

At **Métropole du Grand Paris** as en gemeenferbant uun't regiuun Île-de-France mä det stääd Pariis an 130 gemeenen diar trinjam uun a *departments*: 
* Essonne
* Hauts-de-Seine
* Seine-Saint-Denis
* Val-de-Marne
* Val-d’Oise
* Pariis

## Luke uk diar

* [Gemeenen uun't Métropole du Grand Paris] (sjiisk)](https://frr.wikipedia.org/wiki/:w:de:Liste_der_Gemeinden_im_Gemeindeverband_M%C3%A9tropole_du_Grand_Paris)
Waastslaawisk Spriiken

Dön **Waastslaawisk Spriiken** san een faan dön trii twiichen faan dön Slaawisk Spriiken, wat tu dön Indogermaans hiar. Jo wurd faan amanbi 56 miljuunen lidj uun a uast faan Madeleuroopa, fööraal uun Poolen, Tschechien, at Slowakei an’t Lausitz snaaket.

Tu det waastslaawisk spriikfamilje san:

* Lechisk Spriiken
** Poolsk
** Polaabisk †
** Pomoraans
*** Waastpomoraans †
*** Kaschuubisk-Slowinsisk
**** Kaschuubisk
**** Slowinsisk †
* Sorbisk Spriiken
** Liachsorbisk
** Huuchsorbisk
* Tschechisk-Slowaakisk Spriiken
** Tschechisk
** Knaanisk †
** Slowaakisk
** Batschka-Rusiins (det letst wurt uk üüs en uastslaawisk spriik sen)

## Markmoolen faan dön waastslaawisk spriiken
* Uurslaawisk **or*, **ol*, **er*, **el* twesken konsonanten san uun det tschechisk-slowaakisk skööl üüs *ra*, *la*, *rě*, *lě* an uun dön öler westslaawisk spriiken üüs *ro*, *lo*, *re*, *le* fertreeden; tu bispal: uurslawisch *morzъ *froost* as üüb poolsk an huuchsorbisk mróz, liachsorbisk mroz, tschechisk an slowaakisk mráz; an uurslaawisk *melko *moolk* as üüb poolsk mleko, tschechisk mléko, slowaakisk mlieko, huuchsorbisk an liachsorbisk mloko.
* Uurslaawisk **tj* an **dj* san üüs *c* an * (d)z* fertreeden; tu bispal: uurslaawisk *světja *laacht* as üüb poolsk świeca, tschechisk svíce, slowaakisk svieca, kaschuubisk swiéca, huuchsorbisk an liachsorbisk swěca; an uurslaawisk *medja *gredstripel* as üüb poolsk miedza, tschechisk meze, slowaakisk medza, huuchsorbisk mjeza an liachsorbisk mjaza.