open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nis-Momme Stockmann

**Nis-Momme Stockmann** (*17.08.1981) ön Wyk üp Föör es en dütsk Dechter en en Teaaterdechter.

## Leewent
Nis-Momme Stockmann kām ön Wyk tö Wārel. 
He es bifriit en heer tau Faamnen. 
Sent 2009 skriift he fuar dit Teaater, en 2016 es di jest Romaan prentet uuren.

## Iaringen
2011 fing hi di Friedrich-Hebbel-Pris.
2014 fing hi di Literatuurpris fan di Kultuurker fan di dütsk Wertskep.
2015 fing hi di Hermann-Sudermann-Pris.

## Dechtingen fan Nis-Momme Stockmann
* Der Mann der die Welt aß (Theater und Medien Schaefersphilippen); UA: 17. Dezember 2009, Theater der Stadt Heidelberg, Inszenierung: Dominique Schnitzer[32] 
* Das blaue blaue Meer (Theater und Medien Schaefersphilippen); UA: 22. Januar 2010, Schauspiel Frankfurt am Main, Inszenierung: Marc Lunghuss[32] 
* Kein Schiff wird kommen (Theater und Medien Schaefersphilippen); UA: 19. Februar 2010, Staatstheater Stuttgart, Inszenierung: Annette Pullen[33][34] 
* Inga und Lutz − Oder: Die potentielle Holistik eines Schnellkochtopfs im Kosmos des modernen Seins (Theater und Medien Schaefersphilippen); UA: 8. Oktober 2010, Staatstheater Braunschweig, Inszenierung: Alexis Bug 
* Die Ängstlichen und die Brutalen (Theater und Medien Schaefersphilippen); UA: 2. November 2010, Schauspiel Frankfurt, Inszenierung: Martin Klöpfer[35] 
* Expedition und Psychiatrie (Theater und Medien Schaefersphilippen); UA: 4. März 2011, Theater der Stadt Heidelberg, Inszenierung: Nis-Momme Stockmann 
* Der Freund krank (Theater und Medien Schaefersphilippen); UA: 27. April 2012, Schauspiel Frankfurt, Inszenierung: Martin Schulze 
* Tod und Wiederauferstehung der Welt meiner Eltern in mir (Theater und Medien Schaefersphilippen); UA: September 2012, Staatstheater Hannover, Inszenierung: Lars-Ole Walburg; Januar 2014 Hessisches Staatstheater Wiesbaden, Inszenierung: Tilman Gersch 
* Die Kosmische Oktave (Theater und Medien Schaefersphilippen); UA: 21. März 2014 Sophiensaele, Regie Ulrich Rasche[36] 
* Phosphoros (Theater und Medien Schaefersphilippen); UA: 6. Juni 2014, Residenztheater, München, Regie: Anne Lenk[37] 
* The Power (Theater und Medien Schaefersphilippen); UA: 5. Juni 2015, Nationaltheater Korea, Seoul, Inszenierung: Alexis Bug 
* Der Fuchs, rowohlt 2016, . 

## Luki uk jir
E Wiik

**E Wiik** äs en stäär ääw dat noordfreesk äiluin Feer. Et läit oon't söroast fuon't äiluin. Et hjit 4280 mänske (2020).

## Kwäle
Finsk spriak

**Finsk** (aanj nööm *suomi* of *suomen kieli*) hiar tu a uastsiafinsk twiig faan a Finno-ugrisk spriaken an hiart sodenang tu't Uraalisk. Finsk as nai mä't Eestnisk an bütj Sweedsk ian faan tau amtsspriaken uun Finlun. Hat woort faan amanbi 4,7 miljuun minsken üs mamenspriak snaaket, det san sowat 92 % faan a minsken uun Finlun.

## Spriakwiisen


; Waastfinsk
1. Süüdwaastfinsk (laachtgreen)
2. Häme-spriakwiisen (jonkgreen)
3. Süüduastbotnisk (jonkblä)
4. Madel- an Nuurduastbotnisk (grä-blä)
5. Peräpohjola-spriakwiisen (laachtblä)

; Uastfinsk
6. Savo-spriakwiisen (brons)
7. Süüduastfinsk (pink)

## Gramatik
### Pronoomen
* **minä**: ik.
* **sinä**: dü.
* **hän**: hi/hat.
* **me**: we.
* **te**: jam.
* **he**: they. 

## Luke uk diar

## Futnuuten
1622

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 15. Janewoore: (krasnet) Molière, fraansöösk schauspeler, teaaterdirektoor an dramaatiker († 1673)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
Molière

**Molière** (rocht nööm: **Jean-Baptiste Poquelin**; * woorskiinelk 14. Janewoore 1622 uun Pariis, krasent 15. Janewoore 1622; † 17. Febrewoore 1673) wiar en fraansöösken schauspeler, teaaterdirektoor an dramaatiker.

## Werken, mä huuchtjiisk tiitel
* *Les Amants magnifiques (Die hochherzigen Liebenden)*
* *L’Amour médecin ([[At Leefde üüs Dochter]])*
* *[[Amphitryon (Molière)|Amphitryon]]*
* *L’Avare ([[A Gitshals (Molière)|A Gitshals]])*
* *Le Bourgeois gentilhomme ([[A Bürger üüs Eedelmaan]]);* bearbeitet von Michail Afanassjewitsch Bulgakow als *Der verrückte Jourdain* (1932) wiederum Grundlage für eine Oper in drei Akten 1970/71 von Fritz Geißler
* *La Comtesse d’Escarbagnas (Die Gräfin von Escarbagnas)*
* *La Critique de l’École des femmes ([[Die Kritik der „Schule der Frauen“]])*
* *Le Dépit amoureux (Liebesärger)* (1656)
* *Dom Garcie de Navarre ou Le Prince jaloux (Don Garcia de [[Navarra]] oder Der eifersüchtige Fürst)*
* *Dom Juan ou le Festin de pierre ([[Don Juan (Molière)|Don Juan]])*
* *L’École des femmes ([[Die Schule der Frauen (Molière)|Die Schule der Frauen]])*
* *L’École des maris (Die Schule der Ehemänner)*
* *L’Étourdi ou Les Contretemps (Der Unbesonnene; Der Tollpatsch oder die Rückschläge)*
* *[[Les Fâcheux]] (Die Lästigen)*
* *Les Femmes savantes ([[Die gelehrten Frauen]])*
* *Les fourberies de Scapin ([[Scapins Streiche]])*
* *Georges Dandin ou Le mari confondu ([[George Dandin]] oder Der beschämte Ehemann)*
* *L’Impromptu de Versailles (Das Stegreifspiel von Versailles)*
* *La Jalousié du Barbouillé (Die Eifersucht des Angeschmierten)*
* *Le Malade imaginaire ([[Der eingebildet Kranke]])*
* *Le Mariage forcé ([[Die Zwangsheirat]])*
* *Le Médecin malgré lui ([[Der Arzt wider Willen]])*
* *Le Médecin volant (Der fliegende Arzt)*
* *Mélicerte*
* *Le Misanthrope ou l’Atrabilaire amoureux ([[Der Menschenfeind]])*
* *[[Monsieur de Pourceaugnac]] (Der Herr aus der Provinz)*
* *Pastorale comique*
* *Les Précieuses ridicules ([[Die lächerlichen Preziösen]])*
* *La Princesse d’Élide (Die Fürstin von Elis)*
* *Psyché (Psyche).* Dt. Übertragung Irene Kafka, Hg. Eugen Neresheimer, *Sämtliche Werke*, 6, Propyläen Verlag, Berlin ca. 1923, S. 5 ff.
* *Sganarelle ou Le Cocu imaginaire (Sganarelle oder Der vermeintliche Hahnrei)*
* *Le Sicilien ou L’amour peintre (Der Sizilier oder Die Liebe als Maler)*
* *[[Tartuffe]] ou L’Imposteur (Tartuffe oder der Betrüger)*
* *Aus den vermischten Gedichten.* Übers. Irene Kafka (gleicher Sammelband wie *Psyche*, S. 439 ff.)

## Luke uk diar
Fritz Reuter

**Fritz Reuter** (* 7. Nofember 1810 uun Stavenhagen; † 12. Jüüle 1874 uun Eisenach; folstendig nööm: *Heinrich Ludwig Christian Friedrich Reuter*) wiar een faan dön bedüüden dachtern an skriiwern faan det Plaattjiisk Spriik.

## Luke uk diar
Selma Lagerlöf

**Selma Ottilia Lovisa Lagerlöf** (* 20. Nofember 1858 üüb gud Mårbacka uun a gemeen, wat nü Sunne het, Värmland, Sweeden; † 16. Marts 1940 uk diar) wiar en sweeds skriiwer. Hat as ian faan dön bekäändst skriiwern faan’t lun. 1909 fing hat üüs iarst wüf de Nobelpris an wurd 1914 üüs iarst wüf iin uun det Sweeds Akademii apnimen.
Michael Joseph Savage

**Michael Joseph Savage** (* 23. Marts 1872 uun Tatong, Victoria, Austraalien; † 27. Marts 1940 uun Wellington, Nei-Sialun) wiar en nei-sialuns poliitiker faan’t Labour Party faan Neisialun an faan 1935 ap tu 1940 23. premier-minister faan’t lun.

Savage feerd det Labour Party tu san iarst woolwanst uun a woolen uun 1935. Hi woon populeer onerstütsing för a programen faan't regiaring för a wiarskapsapschung an a sosiaalwelfaartsstoot. Sin populariteet ferseekret för det Labour Party en noch bedüüden woolwanst uun a woolen uun 1938. Savage sin sünjhaid wurd efter de naist woolwanst faan Labour ringer an hi stoorew 1940 uun't baantje.

Savage, algemian üüs architekt faan de neisialuns welfaartsstoot bekäänd, wurt faan wedenskapslidj an at lidj algemian üüs een faan dön gratst an feriaretst premier-minister faan Neisialun beluket. Tu daaling as hi de iansigst neisialuns premier-minister, diar oner trii monarchen (Georg V., Eduard VIII. an Georg VI.) tiinet.
Hans-Georg Gadamer

**Hans-Georg Gadamer** (* 11. Febrewoore 1900 uun Marburg; † 13. Marts 2002 uun Heidelberg) wiar en tjiisken filosoof. Internatschonaal bekäänd wurd hi troch sin werk *[[Woorhaid an Metoode]]* (1960), wat at grünjlaag för det filosoofisk Hermeneutik wiar.

## Luke uk diar

*
Wellington (Nei-Sialun)

**Wellington** (üüb Maori: *Te Whanga-nui-a-Tara*) as’t hoodsteed faan Nei-Sialun.  At steed leit üüb det süüdwaasten spas faan at nei-sialuns Nuurdeilun bi Wellington Harbour. Det hee 215.400 lidj (2019).

## Lidj
* Michael Joseph Savage (1872-1940), 23. premier-minister faan Nei-Sialun, stoorew diar.
* Katherine Mansfield (1888-1923), skriiwer, wurd diar bäären.

## Kwelen
Franz Ferdinand

**Franz Ferdinand Carl Ludwig Joseph Maria von Österreich-Este** (* 18. Deetsember 1863 uun Graz; † 28. Jüüne 1914 uun Sarajewo) wiar uasterriks ertshertsoog an sant 1896 truunfuliger faan Uasterrik-Ungarn. At atentaat faan Sarajewo, diarbi hi an sin wüf am’t leewent kaam, liaset de Iarst Wäältkrich ütj.

## Luke uk diar
Sophie von Hohenberg-Chotek

**Sophie Maria Josephine Albina Greefin Chotek faan Chotkowa an Wognin** (* 1. Marts 1868 uun Stuttgart; † 28. Jüüne 1914 uun Sarajewo), leeder Fürstin faan Hohenberg (sant 1909 Hertsoogin faan Hohenberg) wiar en böömisk aadelige an wüf faan de uasterriks truunfuliger Franz Ferdinand. Hat fool mä ham tup tu a atentaat faan Sarajewo tu’t oofer, wat de Iarst Wäältkrich ütjliaset. Faan hör stamt at familje faan dön hertsooger an fürster faan Hohenberg uf.

## Luke uk diar
Wilhelm von Tegetthoff

**Wilhelm von Tegetthoff** (* 23. Deetsember 1827 uun Marburg an der Drau, Untersteiermark; † 7. April 1871 uun Wien) wiar vise-admiraal an komandant faan det uasterriks-ungarisk krichsmariine. Hi wiar koptein faan’t flagskab SMS Schwarzenberg bi a Siaslacht bi Haliglun uun de Naist Sleeswich-Holstians Krich (1864).
Snits

**Snits** (üüb Holuns: *Sneek*) as en steed faan’t Waastfresklun (Holun). Det hee 33.573 lidj (2010). Det as't hoodsteed faan det Súdwest-Fryslân Gemeend.

## Kwelen
Lingala (Spriik)

Lingala (üüb Lingala: Ngala) as en spriik faan amanbi 5.5 miljuun lidj üüs mamenspriik uun DR Kongo, Republiik Kongo, Madelaafrikoons Republiik an Angoola spreegen wurd. Det as ian faan a Bantuspriiken.
Shona (Spriik)

**Shona** (üüb Shona: *chiShona*) as en spriik, wat faan twesken 10.8 an 14.2 miljuun lidj uun Simbabwe an Mosambik spreegen wurd. At spriik as ian faan a Bantuspriiken.

## Gramatiik
Det Shona Spriik, üüs öler bantuspriiken, hee klasen faan prefiksen.

### Noomen

### Pronoomen
* **nna**: ik.
* **wena**: dü.
* **rona**: wi.
* **lona**: jam.

## Wurden
A taalen faan 1 ap tu 10 üüb Shona san:
(1) motsi, 
(2) piri, 
(3) tatu, 
(4) china, 
(5) shanu, 
(6) tanhatu, 
(7) nomwe, 
(8) sere, 
(9) pfumbamwe, 
(10) gumi.

## Linken
* Shona Dictionary Shona Wurdenbuk.
Zulu (Spriik)

Det **Zulu Spriik** (üüb Zulu: isiZulu) as en spriik, wat tu det *Nguni* skööl faan Bantuspriiken hiart. Det as at spriik faan det Zulu an wurt uun Süüdaafrika, Simbabwe, Lesotho, Malaawi, Mosambik an Eswatini snaaket. A miasten spreegern faan't spriik wene uun't uasten faan Süüdaafrika, fööraal uun det KwaZulu-Natal Prowins. Det hee 11.587.374 spreegern uun Süüdaafrika (2011).

## Gramatiik
Det Zulu Spriik, üüs öler bantuspriiken, hee klasen faan prefiksen. En mensk, wat tu det Zulu folk hiart as **Um**Zulu (en wurd, wat tu de iarst klas hiart). At muartaal diarfaan as **Ama**Zulu (en wurd, wat tu de seekst klas hiart). At lun, huar a Zulu wene, as **Kwa**Zulu an at spriik as **Isi**Zulu. 

## Kwelen


## Luke uk diar
* *Nguni Spriiken*: Nuurd-Ndebele, Süüd-Ndebele, Swaasi, Xhosa, Zulu.
* *Amtelk spriiken faan Süüdaafrika*: Afrikaans, Ingels, Nuurd-Sotho, Sotho, Süüd-Ndebele, Swaasi, Tsonga, Tswana, Venda, Xhosa, Zulu.
Nyanja (Spriik)

**Nyanja** (üüb Nyanja: *ChiChewa* of *ChiNyanja*) as en spriik, diar faan amanbi 10 miljuun lidj uun Malaawi, Sambia, Simbabwe an Mosambik spreegen wurt. A miasten spreegern wene uun Malaawi. Nyanja as ian faan a Bantuspriiken.
Hindenburgdoom

A **Hindenburgdoom** ferbant det nuurdfresk eilun Sal mä’t feestlun faan Sleeswich-Holstian. Hi wurd 1. Jüüle 1927 efter en bautidj faan fjauer juar eebenmaaget an tiinet a iisenboonferkiar. Hi as dial faan’t Maarskboon faan Hamborig tu Waasterlun. Uursprüngelk hed hi bluat ian boonstring, wat leeder mä’n ütjwik fersen wurd, hee hi sant 1972 tau boonstringer. A doom as 11,3 km lung, daaling ferluup auer at wanen faan lun an miatnoomen faan iindikin uun a Friedrich-Wilhelm-Lübke-Kuuch an a Rickelsbüller-Kuuch leedigelk 8,10 km troch’t heef.

## Luke uk diar
Lüttich

**Lüttich** (uüb Fraansöösk amtelk *Liège*, ap tu 1949 *Liége*; üüb Waloons *Lîdje*; üüb Holuns *Luik*) as det kulturel sentrum faan det Waloons Regioon faan Belgien, hoodsteed faan a Prowins Lüttich an sat faan’t Basdoom Lüttich. Üüs steed mä amanbi 196.970 lidj (2016) leit Lüttich bi a tupstruum faan Ourthe an Maas 25 km lochtliinje uun a süüd faan Maastricht an 39 km uun a süüdwaast faan Aachen.
Hindenburgdoom/wi

E **Hindenburgdoom** (uk *E Doom*) ferbänt dat noordfreesk äiluin Sol mä’t fästluin fuon Sleeswii-Holstiin.
Sleeswii-Holstiin

**Sleeswii-Holstiin** äs en bundesluin oon Tjüskluin. Et bundesluin läit oon't noord fuon't luin. Et hjit 2.903.773 mänskene (2019). E hoorstäär fuon't bundesluin äs Kil.

## Stääre
* Flänsborii
* Kil

## Kiik uk dir
* Krais Noordfreeskluin

## Kwäle
Hark Martinen

**Hark Martinen**, * 3. Marts (Uursmuun) 1934, † 30.Nowember (Töökmuun) 2016 wiar en Skuulmaister fan Aamrem.
Töleest heer hi ön Rosendahl bi Hüsem uunet. 
Hark Martinen heer ön forskeligi Skuulen ön Sleeswig-Holstiin aarbert, sa wiar hi fan 1971 bit 1984 wiar hi Skuulfuarseter ön Scharbeutz en waar leeterhen Skuulreer ön Nuurđfriislön.
Hi wiar bifriit en her fjuur Jungen sa üs Jungensjungen, en dānen haa uk al Jungen.

## Aarber fuar Spraak en Brükdom
Hark Martinen heer fuul fuar di Friisk Spraaken dönen, sa üs hi uk bi di Foriining fan't Nordfriisk Instituut (Fuarseter fan 1986 bit 1994, achterön Iarenfuarseter en Bireersman) en bi di Nuurđfriisk Foriining (Fuarseter fan 1987 bit 2000) meaarbert heer.
Fan 1998 bit 2001 wiar hi Fuarseter fan di Friisk Reer ön Nuurđfriislön.
Uk fuar di Sjungsters dēr Hark Martinen wat. Hi wiar Fuarseter fan di Kööri üp Heliglön, ön Neustadt/Holstiin en Scharbeutz sa üs töleest fan 1986 bit 2004 bi di "Bredstedter Liedertafel von 1841" ön Bräist. Wan hi ek muar Fuarseter wiis wil, saacht hi salev en nii jen fuar di Koor üt. Bal bit töleest soong hi üs di taust Bas-Stem fuar di Koor ön Bräist. 

2014 kām sin Bok "Dachtangs", en Saamling fan ombi 400 Dechtings üp niigen forskeligi Nuurđfriisk Müraarten üt. Uk wan di Rochtskriiwing bi di Spreekwiisen, dānen hi salev ek snaki kür, ek söner Failen es, es dit en Saamling, hur ark Friisk Frinj fan sawat fuul Früger ön haa ken. Hark Martinen slaa iin ön't Fuaruurt fuar en lees dit gurtem, wan em dit ek forstuun ken, en des es en gur Reer.
Sa üs uk Hans Hoeg heer Martinen uk bi di Sölring Dechtings di Uurter litj skrewen. Uk bi Ströntistel en Dünemruusen (Saamling fan Dechtings, dānen Jens Emil Mungard skrewen heer) luanet dit aaft en lees dit diari gurtem.

Di Saamling "Dachtangs" es aur dit Nordfriisk Instituut tö fo. Di kostet nönt, man em mut hol wat dö.
Senerlig ön des Bok sen uk di Saaken fan Hermann Schmidt, hur maning lüstigi Staatjis sa üs *"Dit Uasterheerkböör Boovki"* twesken sen.

## Spreekuurt iin ön't Bleer, wan Hark Martinen stürewen wiar

Dü min tüs, min öömrang lun, 
Huar sa huuch a dünen stun,
Huar bi kniip a braanang bromet,
Huar a waastwinj ei ferstomet,
Iiwag spelet me det sun, 
Leef haa'k di, min öömrang lun!
Gregoriaansk Kalener

Di **Gregoriaansk Kalener of Kalen'er** uur deling aural üp Wārel brükt. 
Dit Teelen fan di Tir bigent me dit Jaar, hur Jeeses Krist tö Wārel kām. Sin Noom heer di Kalener eeđer di Poop Gregor XIII.. 1582 waar di ön Stiar fan di Juliaansk Kalen'er brükt. Üs leest Lön heer uk Sjiina di *Gregoriaansk Kalener* aurnomen (1949).

## Skrekeljaaren
Di nöörigst Forbeetering töögenaur di Juliaansk Kalener wiar, dat di Skrekeljaaren beeter fastliar waar. Ark fjuurst Jaar wiar -sa üs uk jerer- Skrekeljaaren, man di Jaaren 1700, 1800, 1900, en da 2100, 2200, 2300 en sa fiiđer waar en uur ütleten.

Forklaaring: Di Öört drait höm ek akuraat ön 365 Daagen trinjom di Sen, hat paset uk ek jüst me 365,25 Daagen; em kumt üp ombi 365,2421 Daagen. Bi di *Gregoriaansk Kalender* waaret dit Jaar ön't Merel 365,2425 daar. 

Dit jit, ön 3000 Jaaren giar di Kalener om jen Dai mes.

## Luke uk diar

* Kalender
Pseudonym

En **Pseudonym** ( *pseudōnymos* *Bi en mes Noom nemt*) uur brükt, wan nemen weet skel, hoken em es. Dit ken forskeligi Grünjen haa, man aaft kumt dit ön Diktatuuren fuar, hur Liren fuar jaar Meening achter Tralen kum en slaien of sagaar ombraacht uur ken.

Bispöl fuar en Pseudonym es Jens Emil Mungard. Di Nazis wiar ek sin Frinjer en saacht wat, hur ja höm dit Leewent swaarer of kuurter me maaki kür. 
Üs Hermann Schmidt uk eeđer Mungards Duar ön en KZ sin Dechtings prenti let wil, da skul hi ön di Nazitir ön di taust Wārelkrich en üđer Noom fuar di Dechter nem, en Pseudonym. Sa kür hi di Dechtings weegi söner dat hi salev Āriger fing.

Musikanten spöli uk aaft öner Pseudonym, wan ja bi Āpnaamen fan Frinjer mespöli wel. Dit kumt aur di Kontrakti me di Platenfirmen, dānen masi Jil haa wil, wan di Frinj di Üđer fuar sin Werk "hüüri" wil.

Fan di Autoorin en Karen Blixen (*Jenseits von Afrika*) weet em, dat jü aaft öner Pseudonym skreev, aurdat jü ek seeker wiar, mun dit wat jü skrewen heer, gur inoch wiar.
Taust Wārelkrich

Di **Taust Wārelkrich** wiar fan 1939 bit 1945.
Di uur di *Taust* nēmd, aurdat et di taust Krich wiar, hur Lönen fan ali Kontinenti me twesken wiar. 

Di Taust Wārelkrich es di Iinsigst, hur Atoom- en uk biologisk Waapen iinset uuren sen. 

Ön des Krich sen ombi 55 Miljoonen Mensken stürewen. 6 Miljoonen Juuden waar bi di Holocaust ombraacht.

Bi en Krich pasiari uk āpskailig Forbreeken. Ön di taust Warelkrich sen Tērper hiilendal ön Steken slain uuren, sa üs uk Lidice (Tschechoslowakei) ön't Jaar 1942.

## Slachten
;Euroopa
* Slacht om Engelön
* Slacht om Frankrik
* Operatsjoon Barbarossa
* D-Day
* Operatsjoon Market Garden
* Ardennenofensiiwi
* Slacht om Stalingrad
* Slacht om Berlin

;Afrika
* Slacht om Tobruk
* Slacht om Gazala
* Slacht om El Alamein

;Asien
* Japansk-Chineeski Krich 
* Russisch-Japanski Krich
* Slacht om Halhin Gol
* Pearl Harbor
* Slacht ön di Koralsee 
* Slacht om Midway
Max Bossen

**Max Andreas Bossen**, * 5. Marts (Uursmuun) 1888 ön Weesterlön † 3. Nowember (Töökmuun) 1958 ön Muasem wiar en Söl'ring Snetker en Dechter. Ön sin leest tiin Leewentsjaaren skreev hi masi Leedjis, Fērsi en Komeediisteken üp Söl'ring.
Me di Skuulmaister Karl Kruse waar fan Bossen sin Leedjis uk Nooten fuar di Muasemböör Kööri seet.

Tö dit Skelt sair Herbert Christoph (*1944): 
"Ik ken't jit teenk. Sa wiar hi langsen ön Sendai önerwai. Ik saag jest di wit Möts, da en lüng Mensk, en da wiar dit min Gooki."

## En Dechting


**Jööl-Leechter**

Jööl-Leechter skiin sa leecht en klaar,
di helig Nacht es diar,
di jemelkst Fest ön't hiili Jaar,
döör Engler kām üüs Böör.

Di Jungens Oogen ljucht sa klaar
ön Jöölbooms Leechterskiin.
Sa es dit wesen maning Jaar,
dach langsen weđer nii.


*Fünen bi [[Hark Martinen]], "Dachtangs"*

## Fränkische Weinstuben
Max Bossen sin Wüf jeet Emma Emilie (1892 - 1940), en jat uunet iin ön dit Hüs, hur deling di "Fränkische Weinstuben" sen.
Jat her tau Jungen. Di Dreeng Herbert Peter Max Bossen bleef me 24 Jaaren ön di Krich (1915 - 1939), en diar kām di Mooter ek aurhen. Dit Faamen Inge Maren Emma (1922 - 2000) waar ön di 40er Jaaren me Theo Christoph, en Soldāt fan Franken (1920 - 1992) bifriit. Bit 1967 waar ön di Hofstair fuaral Buererii bidrewen, man da maaket jat dit Restaurant iipen. Ja fing en Dreeng, Herbert, diar dit Lokaal bit deling ön Gang heer. Lungsom uur dit fan di naist Generatsjoon aurnomen. Herbert en Edeltraut Christoph haa en Faamen, diar me en Kok bifriit es. Herberts Sester Rosana (*1950) aarbert uk bit deling me. - Aur'ner'm ken em höm diar gur henseet fuar Kofi en Kuk.

Tö dit Jen fan 2017 waar dit Hüs forkoopet en dit Lokaal techtmaaket, aurdat olterfuul Modernisieraingen nöörig uuren wiar.

## Luki uk jir

#### Ön't Wiki
* Töhopsteling fan hok Dechtings

#### Ön't Nat
* Nuurđfriisk Lexikon aur Max Bossen
Ströntistel en Dünemruusen

**Ströntistel en Dünemruusen** es en Bok, hurbenen Hans Hoeg ombi 850 Dechtings fan Jens Emil Mungard töhopstelt heer.

Fuulen fan di Dechtings kām fan di gurt Saamling, wat Hermann Schmidt her. Eeđer Hans Hoegs Fuaruurt heer Schmidt di Dechtings en üđer Aarberen fan 1926 bi 1939 en fan 1953 bit 1970 iin ön't Bleer braacht, en üđer Stairen jit et uk, dat hi dit uk ön di Taust Wārelkrich öner Pseudonym dēr.

Di Noom fan dit Bok es töhopstelt üt dit bikeent Dechting "Min Bloom" en "Dünemruusen". 
"Min Bloom" weeget, dat Jens Emil Mungard twert wiis kür, wan hi meenti, dat wat ek rocht wiar en "Dünemruusen" es en Dechting, wat weeget hur lef Mungard sin Ailön en di Natuur her. Luki diartö uk bi Jens Emil Mungard.

Dit Bok heer ek bluat en Forteeknis, wat diarbenen staant, diar es uk en Uurterlist me Uurtern, dānen al 1995 ek muar aaft brükt waar, benen. Sa ken em aur Stünen en Daagen iin ön des Bok lees en jit Uurter diarfan liir of dānen, diar em keent, beeter nüti. - Gur es dit fuar't Miist uk en haa dit Uurterbok fan Boy Peter Möller of tömendst "Söl'ring-Dütsk" me üp Staal.

Bi't lees liirt em uk masi aur Jens Emil Mungard, sin Aart sa üs sin Swaarhairen en Frügern.

## Di Dechtings
Jir sen di Dechtings, hurfan Hans Hoeg noch di Noom fan dit Bok töhopstelt heer.


**Min Bloom**
Ströntistel es min Bloom,
Ströntistel neem's uk mi.
Jü gröört üp Dünemsön,
Ik üp des Leewents-Strön,
En Proter haa wat biiđ!



**Dünemruusen**
Üs ik leest ging döör Dünem,
haa ik, hur ik ek om taacht,
haa ik, wat ik oler saacht,
ön di Dünem Ruusen fünen.

Hur di Storem frii hen jaaget
stön di Ruusen, litj en peen,
wil't me Klöör en Hārem bleen,
wat jit nemen es jir slaaget.

Üs ik eet di Krölen luket
her'k en Wensk, sa litj en gurt,
her hol Kraansen diarüt bünen.

En dach haa'k jam ek ploket,
kām mi fuar üs wiar dit Muurt,
hiir töhop dach Ruus en dünem.


## Daaten

Dit Bok es sa gur üs ütforkoopet.
Wan Dü forsjuk wet en fo dit, heest Dü jir die Daaten diarfuar:

* Jens E. Mungard: *Ströntistel en Dünemruusen* - Das lyrische Werk, tohöpstelt fan Hans Hoeg
* 1995, Quedens, Nuurđtērp,Aamrem 
*  (Staant iin ön't Bok)
*  (Staant bi Amazon)
Dechter

En **Dechter** es en Mensk, diar sin Taachten ön Foremen tö Popiir bringt. Tö Dechting hiir di Lyrik en di Prosa. Prosa sen frii skrewen Texti, Lyrik riimet hön aaft en heer en Rhythmus iin ön di Reegen en Fērsi. - Hat jeft uk Lyrik söner Riimen, man dit kumt ek olter aaft fuar.
Wan en Komponist en Wiis diartö maaket, da uur dit en Leedji of Soong. Sa haa Hans Hoeg en Jürgen Borstelmann fuar masi Dechtings fan Jens Emil Mungard en üđer Dechtern Wiisen skrewen, en dānen waar da iin ön en Leedjibok prentet.

Tö Dechtern, diar Prosa skriiv, sair em uk Skriiwer. Di Aarber of dit Werk jit da uk ek Dechting, dit es da en Prosa- of Skriivstek.

## Dechtern üp Söl'ring Spraak
*Sent 1809 sen Söl'ring Dechtingen bikeent. Fuaral ön di jest Hualev fan't twuntigst Jaahönert waar üp Söl masi taacht en dialskrewen.*

Jir sen som fan maning Sölring Dechtern:

* Jap Peter Hansen
* Christian Peter Hansen
* Jens Emil Mungard
* Max Bossen
* Hermann Schmidt
April (Gērsmuun)

**April**, of **Gērsmuun**, es di fjuurst Muun fan't Jaar ön di Gregoriaansk Kalener. Di April heer 30 Daagen.

## Luke Uk
*
Febrewaari (Wunter- of Biikemuun)

**Febrewaari** [fɛbrəvo:rə], **Wuntermuun** [vʊntəɐ̯mu:n] of **Biikemuun** [bi:gəmu:n], es di taust Muun fan't Jaar ön di Gregoriaansk Kalener.  Di Febrewaari heer 28  Daagen, ön en Skrekeljaar sen dit 29.

## Luki uk jir
*
Mai (Krölenmuun)

**Mai**, of **Krölenmuun**, es di fifst Muun fan't Jaar ön di Gregoriaansk Kalener. Di Mai heer 31 Daagen.

## Luki uk jir
*
Etiopisk kalender

Di **Etiopisk kalender** as di kalender, di uun Etiopien brükt woort.

## Juaren
A juaren luup di Gregoriaans kalender sööwen juar an amanbi aacht muuner bääftuun. Det kalenderjuar begant di 11., of uun't juar föör en skregeljuar di 12. September. Det etiopisk juar 2000 begand sodenang di 12. September 2007. 
Uk di etiopisk kalender gongt üüb det juar turag, huar Jiises Krast bäären wurd, man det wiar uun't juar 5500 efter't skeeben faan a welt - üs am doomools mend. A juaren efter Jiises san gebursdai wurd  (*amätä mïhrat*; „a juaren faan't barmhartaghaid“; ufkört: ) näämd.

A juaren föör Krast wurd ei turag tääld, jo began uun't juar 5493 f.Kr. tu täälen an ling do bit tu't juar 8. Jodiar juaren wurd  (*amätä aläm*; „juaren faan a welt“) näämd an mä  ufkört.

## Muuner
Di etiopisk kalender hää 13 muuner, huarbi a iarst 12 leewen 30 daar, di 13. oober man 5 of 6 daar hää. Det as di skregelmuun (Ṗagumen, faan greks: Epagomenen).

## Luke uk diar
* Kalender

## Literatuur
* Friedrich Karl Ginzel: *Handbuch der mathematischen und technischen Chronologie. Das Zeitrechnungswesen der Völker.* Band 3: *Zeitrechnung der Makedonier, Kleinasier und Syrer, der Germanen und Kelten, des Mittelalters, der Byzantiner (und Russen), Armenier, Kopten, Abessinier, Zeitrechnung der neueren Zeit, sowie Nachträge zu den drei Bänden.* J. C. Hinrichs, Leipzig 1906.
6. juardüüsen f.Kr.

Det **6. juardüüsen f.Kr.** begand mä't juar 6000 f.Kr. an hääl mä't juar 5001 f.Kr. ap.

* 11. September 5493 f.Kr. : Efter a etiopisk kalender woort a welt skeeben. At welttidj begant an lääpt bit tu't juar 8. Diar begant at 'tidj faan't barmhartaghaid'.
Janiwaari (Ismuun)

Di **Janiwaari** [janəvo:rə], of **Ismuun** [ɪsmu:n], es di jest Muun fan't Jaar ön di Gregoriaansk Kalener.  Di Janiwaari heer 31 Daagen.

Di Noom Janiwaari kumt üt dit Latiinsk *(mensis) Ianuarius*.  Di Muun jit eeđer di Röömsk Gothair Ianus.

## Luki uk jir
*
4. juardüüsen f.Kr.

Det **4. juardüüsen f.Kr.** begand mä't juar 4000 f.Kr. an hääl mä't juar 3001 f.Kr. ap.

* 3761 f.Kr.: Efter a gluuw faan a Juuden as a welt skeeben wurden. Diaram begant di hebreewsk kalender mä detdiar juar.
Nowember (Töökmuun)

**Nowember**, of **Töökmuun**, es di elefst Muun fan dit Jaar ön di Gregoriaansk Kalener.  Di Töökmuun heer 30 Daagen.

## Luki uk jir
*
Marts (Uursmuun)

**Marts**, of **Uursmuun** [u:ɐ̯smu:n], es di trēr(st) Muun fan't Jaar ön di Gregoriaansk Kalener.  Di Uursmuun heer 31 Daagen.

Ön di 21. Marts bigent di Uurs.

## Luke uk
*
Juuni (Somermuun)

**Juuni**, of **Somermuun**, es di sokst Muun fan't Jaar ön di Gregoriaansk Kalener. Di Somermuun heer 30 Daagen.

## Luki uk jir
*
September (Hārefstmuun)

**September**, of **Hārefstmuun**, es di niigenst Muun fan't Jaar ön di Gregoriaansk Kalener.  Di Hārefstmuun heer 30 Daagen.

## Luki uk jir
*
Oktoober (Storemmuun)

**Oktoober**, of **Storemmuun**, es di tiinst Muun fan't Jaar ön di Gregoriaansk Kalener. Di Storemmuun heer 31 Daagen.

## Luki uk jir
*
Detsember (Jöölmuun)

**Detsember**, of **Jöölmuun**, es di twelefst Muun fan't Jaar ön di Gregoriaansk Kalener.
Di Jöölmuun heer 31 Daagen.

## Luki uk jir
*
Wilhelm Siemens

**Wilhelm Siemens** (*1897, †1984) wiar en Söl'ring Dechter.

Hans Hoeg en Jürgen Borstelmann haa masi fan sin Dechtings me nii Wiisen iin ön dit Bok *Sjung Din Sölring Wiis* (2007) ütbraacht. Di Dechtings fan Wilhelm Siemens kum ön masi Anthologien en Saamlingen fuar, man hi heer salev uk hiili Boker ütdönen.

Dānen en uk di Saamling *Dachtangs* fan Hark Martinen sen bi dit Nordfriisk Instituut tö fo of tömendst tö lees.

## Leesproof

**Dechtings**
Wilhelm Siemens

Dechtings sen Tiring en Böör,
gur of ring fan wir en Sir,
aaft üs Glees sa bros en sköör,
ek bünen ön stair en tir.

Dechtings sen broket Rüten
üt Früger, Wark en Senen;
ja skiin ek fiir tö büten,
jaar glemen Leecht es benen.
Hans I. (Denemark)

**Hans I.** (* 2. Febrewoore 1455 uun Aalborghus Sloot, Ålborg; † 20. Febrewoore 1513, uk diar) wiar köning faan Denemark faan 21. Mai 1481, faan Noorweegen faan 20. Jüüle 1483 ap tu san 20. Febrewoore 1513 duas. Hi wiar uk köning faan Sweeden (üüs Hans II.) faan 6. Oktuuber 1497 ap tu 12. Nofember 1501. Hi wiar Hertoog faan Sleeswich an Holstian faan 29. Deetsember 1483 ap tu san duas. Hi wiar de öler köning faan’t Hüs faan Oldenborig. Hi wiar dring faan köning Christian I. an Dorothea faan Brandenburg. Hi freit 6. September 1478 Christina faan Saksen. Hi wurd iarst uun Graabrødre kloostersark uun Odense begreewen. Hi wurd lääder uun Sankt Knuds Sark, wat uk uun Odense leit, weler begreewen.

Sin letjen wiar Hans (1479-1480), Ernst (1480-1500), Christian II. (1481- 1559), Elisabeth (1485-1555) an Frans (1497-1511).

## Luke uk

* *Königer faan Denemark (Hüs faan Oldenborig) 1448-1863*: Christian I. (1448-1481), Hans I. (1481-1513), Christian II. (1513-1523), Frederik I. (1523-1533), Christian III. (1534-1559), Frederik II. (1559-1588), Christian IV. (1588-1648), Frederik III. (1648-1670), Christian V. (1670-1699), Frederik IV. (1699-1730), Christian VI. (1730-1746), Frederik V. (1746-1766), Christian VII. (1766-1808), Frederik VI. (1808-1839), Christian VIII. (1839-1848), Frederik VII. (1848-1863)
1455

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 11. Jüüne: Köning Danjong faan det Joseon Köningrik uun Korea toonket uf. San unkel Sejo wurd köning.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 02. Febrewoore: Köning Hans I. faan Denemark, Noorweegen an Sweeden († 1513)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
Christian II. (Denemark)

**Christian II.** (* 1. Jüüle 1481 uun Nyborg Sloot, Nyborg; † 25. Janewoore 1559 uun det suart hool faan Kalundborg Sloot, Kalundborg) wiar köning faan Denemark an Noorweegen an Hertoog faan Sleeswich an Holstian faan 20. Febrewoore 1513 ap tu sin 13. April 1523 ufsaating. Hi wiar uk köning faan Sweeden faan 1. Nofember 1520 ap tu 23. August 1523. Hi wiar de traad köning faan’t Hüs faan Oldenborig. Hi wiar dring faan köning Hans I. an Christine faan Saksen. Hi freit 12. August 1515 Elisabeth faan Habsburg. Hi wurd uun Sankt Knuds Sark uun Odense begreewen.

## Luke uk

* *Königer faan Denemark (Hüs faan Oldenborig) 1448-1863*: Christian I. (1448-1481), Hans I. (1481-1513), Christian II. (1513-1523), Frederik I. (1523-1533), Christian III. (1534-1559), Frederik II. (1559-1588), Christian IV. (1588-1648), Frederik III. (1648-1670), Christian V. (1670-1699), Frederik IV. (1699-1730), Christian VI. (1730-1746), Frederik V. (1746-1766), Christian VII. (1766-1808), Frederik VI. (1808-1839), Christian VIII. (1839-1848), Frederik VII. (1848-1863)
Ual Egypten

**Ual Egypten** ment det lun Egypten uun ualang tidjen. Di egyptisk nööm wiar *Kemet*, an det ment *suart lun* efter di suart slober, di a Niil arke juar mäbroocht an det lun früchtboor maaget hää. Sodenang küd Ual Egypten tu en huuchkultuur apwaaks. Diar wiar 31 dynastiin faan könger föör't tidj faan Alexander di Grat. Tu tidjen faan Julius Cäsar wiar Kleopatra VII. könang faan Ual Egypten.

## Siidlangen

## Bauwerken

Egypt.LuxorTemple.06.jpg|Tempel faan Luxor
Grabmalereien.jpg|Moolerei uun't grääf faan Ramses IV., uun't *Dääl faan a Könger*
S_F-E-CAMERON_2006-10-EGYPT-PHILAE-0114.JPG|Isistempel faan Philae
Mastaba-faraoun-3.jpg|Mastaba faan Schepseskaf
Egypt.Giza.Sphinx.01.jpg|At Sphinx faan Gizeh
All_Gizah_Pyramids.jpg|A püramiiden faan Gizeh, jo san ian faan a *[[sööwen weltwonern]]*


## Luke uk diar
Sööwen Weltwonern

A **Sööwen Weltwonern** wiar en rä faan grat bauwerken. Tuiarst hää diar di skriiwer Herodot (am 450 f.Kr.) auer beracht.

## Weltwonern
# Hingin guarder faan Semiramis
# Riis faan Rhodos
# Könangsgrääf faan Halikarnassos
# Ialtürn Pharos faan Alexandria
# Püramiiden faan Gizeh
# Tempel faan Artemis uun Ephesos
# Zeus-Stunbil faan Olympia

Daalang stun diar bluas noch a püramiiden faan Gizeh faan.

## Nei weltwonern
Uk uun ööder dialen faan a welt jääw't gewaltag bauwerken, man diar wost Herodot niks faan. Of jo san iarst leeder kimen. Sodenang as 2007 en list faan a **Nei Sööwen Weltwonern** apsteld wurden:

# Chichén Itzá üüb Yucatán (Mexiko)
# Sjineesk Müür (Sjiina)
# Cristo Redentor uun Rio de Janeiro (Brasilien)
# Koloseum uun Rom (Italien)
# Machu Picchu Inkastääd uun a Anden (Peru)
# Petra Felsenstääd (Jordanien)
# Taj Mahal (Indien)

## Luke uk diar
1481

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 21. Mei: Hans I. wurd köning faan Denemark.
* 22. Mei: Bayezid II. wurd sultaan faan det Osmaans Rik.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 07. Marts: Baldassare Peruzzi, italjeens architekt an konstmooler († 1536)
* 01. Jüüle: Christian II., köning faan Denemark, Noorweegen an Sweeden, hertooch faan Sleeswich an Holstian († 1559)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 27. Janewoore: Nikolaus Wulf, baskop faan Sleeswich (* amanbi 1395)
* 21. Mei: Christian I., köning faan Denemark, Noorweegen an Sweeden, hertoog faan Sleeswich an graaf faan Oldenborig, Delmenhorst, Holstian-Rendsborig an Holstian (* 1426)
* 28. August: Alfons V., köning faan Portugal (* 1432)
1513

**1513** wiar det tretanjst juar faan det 16. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 09. September: Uun a Slacht bi Flodden stoorew köning Jaakob IV. faan Skotlun. Sin dring, Jaakob V., wurd köning.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 08. Febrewoore: Daniele Barbaro, venesiaans wedenskapsmaan an poliitiker († 1570)
* 14. Febrewoore: Domenico Ferrabosco, italjeens schongster, kapelmääster an komponist († 1574)
* 15. Marts: Hedwig Jagiellonica, polnisk prinsesin an kurfürstin faan Brandenborig († 1573)
* 04. Jüüne: Niels Hemmingsen, deensk ewangeelisk teoloog, filoloog an skuulreformer († 1600)
* 21. Oktuuber: Adrian Albinus, tjiisk rochtswedenskapsmaan († 1590)
* 23. Deetsember: Thomas Smith, ingels diplomaat († 1577)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 09. September: Jaakob IV., köning faan Skotlun (* 1473)
1483

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 26. Jüüne: Richard III. wurd köning faan Ingelun.
* 20. Jüüle: Hans I. wurd köning faan Noorweegen.
* 30. August: Kaarl VIII. wurd köning Frankrik.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 04. Febrewoore: Ridolfo Ghirlandaio, italjeens konstmooler († 1561)
* 14. Febrewoore: Babur, grünjleier an hersker faan det Mogulrik uun Inje († 1530)
* 06. Marts: Francesco Guicciardini, poliitiker an histooriker faan Florens († 1540)
* 06. April: Raffael, itajeensk konstler († 1520)
* 10. Nofember: Martin Luther, tjiisk refoormaator († 1546)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 09. April: Köning Eduard IV. faan Ingelun (* 1442)
* 16. Jüüle: Alvise Cadamosto, hanelsmoon an siafaarer faan Venedig (* amanbi 1432)
* 30. August: Ludwig XI., köning faan Frankrik (* 1423)
1497

**1497** wiar det sööwen-an-neegentigst juar faan det 15. juarhunert. 

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 06. Oktuuber: Hans II. wurd köning faan Sweeden.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
## Störwen – Sturwen – Stürwen
Tjabelstünj

**Tjabelstünj** as as en nuurdfresk raadioprogram, diar uun Kiel maaget woort.

## Redaktjuun
Det program woort faan (tu tidj) fiiw studenten maaget, diar bi't uniwersiteet Fresk studiare. Jo beracht auer ales mögelke, auer musiik an buken, of huar jüst auer snaaket woort üüb a welt. Diar san spreegern faan't Sölring, Öömrang, Fering an Frasch fersaamelt.

## Tidjen
Arke Mundai, klook sääks, woort program maaget, an wat diar ütj bi komt, könst dü hiar üüb:
* Kiel FM, arke Wäärnsdai faan ian bit tau di eftermade, an üüb
* OK Westküste, arke Freidai faan njüügen bit tjiin di iarmade, an faan trii bit sjauer di eftermade.

## Luke uk diar
* Tjabelstünj.de
* Tjabelstünj on demand
Karen Heide Ebert

__NOTOC__
Prof. Dr. phil. **Karen Heide Ebert** (* 31. Janewoore 1945 uun Söderaanj üüb Fer, † 13. Oktuuber 2016 uun Zürich) wiar en spriakwedenskapswüf.

## Akadeemisk graaden
* 1970 PhD, Dr. phil., Kiel
* 1974 Profesoorin Uniwersiteet Marburg
* 1989 Profesoorin UZH Zürich

## Skraften
* *A grammar of Athpare*. München [i.e.] Unterschleißheim. LINCOM Europa, 1997
* *Camling (Chamling)*. München [i.e.] Unterschleißheim. LINCOM Europa, 1997
* *Koḍava*. München [i.e.] Unterschleissheim. LINCOM Europa, 1996
* *Referenz, Sprechsituation und die bestimmten Artikel in einem nordfriesischen Dialekt (Fering)*. Kiel. Dissertation: Kiel, Phil. Fak., Diss. v. 12.12.1970.
* *Referenz, Sprechsituation und die bestimmten Artikel in einem nordfriesischen Dialekt (Fering)*. Bredstedt. Nordfriisk Inst., 1971
* *Sprache und Tradition der Kera (Tschad)*. Berlin. Reimer, 1975

#### Bedialagt bi
* *From Siberia to Ethiopia : converbs in a cross-linguistic perspective*. Zürich. Universität Zürich, 2008
* *Camling texts and glossary*. München. LINCOM Europa, 2000
* *Studies in clause linkage*. Zürich. Seminar für Allgemeine Sprachwiss. der Univ., 1993 

## Luke uk diar
* 
* Portree faan't Uniwersiteet Zürich (2010)
* Anongs uun't bleed tu Karens duas
1501

**1501** wiar det iarst juar faan det 16. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 18. Mei: Isabella faan Uasterrik, deensk köningin († 1526)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 17. Jüüne: Johann I. Albrecht, köning faan Poolen (* 1459)
* 15. August: Konstantinos Laskaris, bisantiinsk geliard, klassisk filoloog an humanist (* 1434)
1478

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 18. Mei: Giovanni Mocenigo wurd *Doge* faan Venedig.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 17. April: Giorgione, italjeens konstmooler († 1510)
* 22. Jüüle: Philipp I., köning faan Spaanje († 1506)
* 06. Deetsember: Baldassare Castiglione, italjeens skriiwer an diplomaat († 1529)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 19. Febrewoore: Marco Zoppo, italjeens konstmooler (* 1433)
* 05. Mei: Andrea Vendramin, *Doge* faan Venedig (* 1393)
1448

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 01. September: Christian I. wurd köning faan Denemark.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 31. Oktuuber: Johannes VIII. Palaiologos, keiser faan det Uaströömsk Rik (* 1392)
Christian I. (Denemark)

**Christian I.** (* 1426; † 21. Mei 1481 uun Kopenhuuwen Sloot, Kopenhuuwen) wiar graaf faan Oldenborig an Delmenhorst faan 14. Febrewoore 1440, köning faan Denemark faan 1. September 1448 an Noorweegen faan 13. Mei 1450 ap tu san duas. Hi wiar uk köning faan Sweeden faan 23. Jüüne 1457 ap tu 23. Jüüne 1464. Hi wiar uk hertooch faan Sleeswich an graaf faan Holstian-Rendsburg (faan 1474 hertoch faan Holstian) faan 5. Marts 1460 ap tu san duas. Hi wiar de iarst köning faan’t Hüs faan Oldenborig.

Sin letjen wiar Oluf (1450-1451), Knud (1451-1455), Hans I. (1455-1513), Margaret (1456-1486) an Frederik I. (1471-1533).

## Luke uk

* *Königer faan Denemark (Hüs faan Oldenborig) 1448-1863*: Christian I. (1448-1481), Hans I. (1481-1513), Christian II. (1513-1523), Frederik I. (1523-1533), Christian III. (1534-1559), Frederik II. (1559-1588), Christian IV. (1588-1648), Frederik III. (1648-1670), Christian V. (1670-1699), Frederik IV. (1699-1730), Christian VI. (1730-1746), Frederik V. (1746-1766), Christian VII. (1766-1808), Frederik VI. (1808-1839), Christian VIII. (1839-1848), Frederik VII. (1848-1863)
1503

**1503** wiar det traad juar faan det 16. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 10. Marts: Ferdinand I., keiser fan det Hilig Röömsk Rik († 1564)
* 12. August: Christian III., köning faan Denemark an Noorweegen († 1559)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 11. Febrewoore: Elisabeth of York, köningin faan Ingelun (* 1466)
* 07. April: Sofia Palaiologina, Gratfürst Iwan III. faan Moskau sin naist wüf an Keiser Konstantin IX. Palaiologos faan det Uaströömsk Rik sin nichte (* amanbi 1448) 
* 03. Jüüle: Pierre d'Aubusson 40. gratmääster faan a Johanniiterorden (* 1423)
* 18. August: Aleksander VI., paap faan 1492 tu 1503 (* 1431)
* 17. September: Giovanni Pontano italjeens humanist an dachter (* 1429)
* 18. Oktuuber: Pius III., paap faan September tu Oktuuber 1503 (* 1439)
* 23. Nofember: Margaret of York, hertoochin faan Burgund (* 1446)
* 14. Deetsember: Sten Sture de Ääler, sweeds stootsmaan (* 1440)
* 28. Deetsember: Piero di Lorenzo de' Medici, hersker faan Florens (* 1472)
1504

**1504** wiar det fjuard juar faan det 16. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 22. Marts: Antonio Francesco Grazzini, italjeens dachter († 1584)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 14. August: Enevold Sövenbröder, hoofmääster faan hertooch Friedrich I. faan Sleeswich an Holstian an baskop faan Sleeswich (* *ünbekäänd*)
* 26. Nofember: Isabella I., köningin faan Kastiilien (* 1451)
Frederik I. (Denemark)

**Frederik I.** (* 7. Oktuuber 1471 uun Haderslevhus, Haderslev; † 10. April 1533 uun Gottorp Sloot, Gottorp) wiar faan 1490 hertoog faan Sleeswich an Holstian an köning faan Denemark faan 13. April 1523 ap tu san duas. Hi wurd köning efter’t ufsaating faan san bruler köning Christian II.. Hi wiar de fjuard köning faan’t Hüs faan Oldenborig. Hi wiar dring faan köning Christian I. an Dorothea faan Brandenborig. Hi wurd uun Sleeswich Doomsark begreewen.

## Leewent
Frederik wiar 7. Oktuuber 1471 uun a sloot Haderslevhus uun’t steed Haderslev bäären, wat dial faan’t Hertoochdoom Sleeswich wiar. Hi wiar de fjuard dring faan Köning Christian I. faan Denemark, Noorweegen an Sweeden an sin wüf Dorothea faan Brandenborig, diar det jongst foomen faan Markgraaf Johann faan Brandenborig wiar. Frederik freid 10. April 1502 Anna faan Brandenborig, diar foomen faan Johann Cicero, Kuurfüürst faan Brandenborig an Margarete faan Saksen wiar. Jo hed tau letjen: Christian III. (1503-1559), diar lääder köning wiar an Dorothea faan Denemark (1504-1547), diar lääder Albrecht, hertooch faan Preussen, freid. Anna faan Brandenborig stoorew 5. Mei 1514 uun’t ääler faan seeks-an-twuntig. Fjauer juar lääder freid hi 9. Oktuuber 1518 Sophie faan Pommern, diar foomen faan Bogislaw, hertooch faan Pommern wiar. Jo hed seeks letjen.

## Luke uk

* *Königer faan Denemark (Hüs faan Oldenborig) 1448-1863*: Christian I. (1448-1481), Hans I. (1481-1513), Christian II. (1513-1523), Frederik I. (1523-1533), Christian III. (1534-1559), Frederik II. (1559-1588), Christian IV. (1588-1648), Frederik III. (1648-1670), Christian V. (1670-1699), Frederik IV. (1699-1730), Christian VI. (1730-1746), Frederik V. (1746-1766), Christian VII. (1766-1808), Frederik VI. (1808-1839), Christian VIII. (1839-1848), Frederik VII. (1848-1863)
1505

**1505** wiar det füft juar faan det 16. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 08. Jüüne: Keiser Hongzhi faan Schiina (* 1470)
* 27. Oktuuber: Iwan III., gratfürst faan Moskau (* 1440)
1508

**1508** wiar det aachst juar faan det 16. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 04. Febrewoore: Conrad Celtis, tjiisk dachter an humanist (* 1459)
* 31. Jüüle: Na’od I., keiser faan Ethioopien (* föör 1494)
1506

**1506** wiar det seekst juar faan det 16. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 01. Jüüle: Ludwig II., köning faan Böömen an Ungarn († 1526)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 20. Mai: Kristof Kolumbus, genueesk siafeerer an ütjfinjer (* 1451)
1507

**1507** wiar det sööwenst juar faan det 16. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 19. Jüüne: Annibale Caro, italjeens dachter († 1566)
* 16. September: Jiajing, keiser faan Schiina († 1567)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
1509

**1509** wiar det njüügenst juar faan det 16. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
**Ünbekäänd dootem**
* Wiisem wurd at iarst keer skraftelk neemd.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 21. April: Heinrich VII., köning faan Ingelun (* 1457)
1510

**1510** wiar det tjiinst juar faan det 16. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 21. April: Lübeck ferklaaret jin Denemark a krich.

**Ünbekäänd dootem**
* Det Pskow Republiik wurd dial faan det Moskau Gratfürstendoom.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 12. Marts: Mihnea I., fürst faan't Walachei (* amanbi 1462)
* 17. Mei (*begreewen*): Sandro Botticelli, italjeens konstmooler (* 1445)
1511

**1511** wiar det elwenst juar faan det 16. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 02. April: Ashikaga Yoshiharu, jaapaans *[[Shōgun]]* († 1550)
* 09. Jüüle: Dorothea von Sachsen-Lauenburg, köningin faan Denemark an Noorweegen († 1571)
* 30. Jüüle: Giorgio Vasari, italjeens hoofkonstler an biograaf († 1574)
* 24. August: Jean Bauhin, fraansöösk dochter († 1582)
* 22. Oktuuber: Erasmus Reinhold, tjiisk astronoom an matemaatiker († 1553)
* 17. Nofember: Jacob Bording, fleemisk dochter († 1560)
* 21. Deetsember: Erasmus Ebner, tjiisk diplomaat, geliard an stootsmaan († 1577)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
1514

**1514** wiar det fjauertanjst juar faan det 16. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 22. Febrewoore: Tahmasp I., schah faan Persien († 1576)
* 23. Marts: Lorenzino de’ Medici, italjeens skriiwer († 1548)
* 31. Deetsember: Andreas Vesalius, belgisk anatoom († 1564)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 09. Janewoore: Anne de Bretagne, köningin faan Frankrik (* 1477)
* 07. Marts: Řehoř Hrubý z Jelení, tschechisk skriiwer, auerseeter an humanist (* amanbi 1460)
* 11. April: Donato Bramante, italjeens konstmooler an baumääster (* 1444)
* 03. Mei: Anna von Brandenburg, hertoogin faan Sleeswich an Holstian (* 1487)
* 28. Nofember: Hartmann Schedel, tjiisk histooriker (* 1440)
1515

**1515** wiar det füftanjst juar faan det 16. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 25. Janewoore: Christoph Preuss von Springenberg, ungars dachter († 1590)
* 18. Febrewoore: Valerius Cordus, tjiisk botaaniker, dochter, farmakoloog an natüürforsker († 1544)
* 12. Marts: Caspar Othmayr, tjiisk prääster, teoloog an komponist († 1553)
* 28. Marts: Teresa von Ávila, spaans non, sarkenleererin an halig († 1582)
* 04. April: Ambrosius Lobwasser, tjiisk skriiwer († 1585)
* 13. Mei: Johann Stigel, tjiisk dachter an retooriker († 1562)
* 09. August: William Pole, ingels poliitiker († 1587)
* 22. September: Anna von Kleve, köningin faan Ingelun († 1557)
* 04. Oktuuber: Lucas Cranach der Jüngere, tjiisk konstmooler an graafiker († 1586)
* 29. Oktuuber: Vincenzo Borghini, italjeens humanist, skriiwer an kleeriker († 1580)
* 22. Nofember: Marie de Guise, köningin faan Skotlun († 1560)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
1516

**1516** wiar det seekstanjst juar faan det 16. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* Janewoore: Juan Díaz de Solís foon de Río de la Plata uun Argentiinen faan nü.
* 23. Janewoore: Kaarl V. faan Hapsburg wurd köning faan Spanje.
* Jüüle: Keiser Selim I. faan det Osmaans Rik ferklaaret a krich jin Mamluk Sultanaat faan Kairo an fool uun iin Syrien iin.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 01. Janewoore: Margareta Eriksdotter Leijonhufvud, köningin faan Sweeden († 1551)
* 13. Janewoore: Adriaen Pauw, holuns kuupmaan an poliitiker († 1578)
* 14. Janewoore: Herluf Trolle, deensk admiraal († 1565)
* 21. Janewoore: Georg Sigmund Seld, tjiisk jurist an riksonerkansler († 1565)
* 18. Febrewoore: Maria I., köningin faan Ingelun an Irlun († 1558)
* 15. Marts: Alqas Mirza, safawidisk prins († 1550)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 02. Febrewoore: Juan Díaz de Solís, spaans siafoorer an ütjfinjer (* 1470)
* 13. Marts: Vladislav II., köning faan Böömen, Ungarn, Kroatien an Slawoonien (* 1456)
* 17. Marts: Giuliano di Lorenzo de’ Medici, her faan Florens an hertooch faan Nemours (* 1479)
1518

**1518** wiar det aagetanjst juar faan det 16. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 29. September: Jacopo Tintoretto, italjeens konstmooler († 1594)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 02. Febrewoore: Christoph Beyer, tjiisk kroonist (* 1458)
* 31. Marts: Heinrich Bebel, tjiisk humanist (* 1472)