open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Besfleegen

**Besfleegen** (*Oestridae*) san en famile faan twiijüget insekten an hiar tu a fleegen (*Brachycera*).

## Beskriiwang

Hör maasken kem üs parasiiten bi tetjdiarten föör. Fööraal klooksdiarten wurd befäälen. Am käänt amanbi 100 slacher, 10 diarfaan uun Madeleuroopa. Uun a troopen befaal besfleegen uk minsken.

## Sköölen
Cephalopina – Cephenemyia – Cobboldia – Cuterebra – Dermatobia – Gasterophilus – Gedoelstia – Gyrostigma – Hypoderma – Kirkioestrus – Neocuterebra – Ochotonia – Oestroderma – Oestromyia – Oestrus – Pallasiomyia – Pavlovskiata – Pharyngobolus – Pharyngomyia – Portschinskia – Przhevalskiana – Rhinoestrus – Ruttenia (Diptera) – Strobiloestrus – Suioestrus – Tracheomyia

## Luke uk diar

* Dasfleegen
Fleegen

A **Fleegen** (Brachycera) san ian faan tau onerordern faan twiijüget insekten (Diptera). Det ööder oneroorder san a Magen (Nematocera).

## Familin
Acroceridae - 
Apioceridae - 
Apsilocephalidae - 
Apystomyiidae - 
Asilidae - 
Atelestidae - 
Athericidae - 
Austroleptidae - 
Bolbomyiidae - 
Bombyliidae - 
Brachystomatidae - 
Calliphoridae - 
Dolichopodidae - 
Drosophilidae -
Empididae - 
Evocoidae - 
Hilarimorphidae - 
Hybotidae - 
Mydidae - 
Mythicomyiidae - 
Nemestrinidae - 
Oestridae - 
Pantophthalmidae - 
Pelecorhynchidae - 
Rhagionidae - 
Scathophagidae - 
Scenopinidae - 
Stratiomyidae -
Syrphidae - 
Tabanidae - 
Therevidae - 
Vermileonidae - 
Xylomyidae - 
Xylophagidae ... an noch flooken muar

## Enkelt slacher
* Besfleegen (Oestridae)
* Bromern (Calliphoridae)
*: Lucilia
*:: Green Fleeg, Gulfleeg (*Lucilia sericata*)
* Früchtfleegen (Drosophilidae)
*: Drosophila
*:: *Drosophila melanogaster*
* Njoksfleegen (Scathophagidae)
*: Scathophaga
*:: Njoksfleeg (*Scathophaga stercoraria*)
* Sweewfleegen (Syrphidae)
* Dasen (Tabanidae)
*: Tabanus
*:: Hingstfleeg (*Tabanus sudeticus*)
*:: Küfleeg (*Tabanus bovinus*)

## Spreegwurden
* Ian **fleeg** maaget nään somer.
* Prake a **fleeg**en, do fu wi sonerweder.

## Luke uk diar

## Kwelen
Magen

**Magen** (Nematocera) san en onerorder faan twiijüget insekten (Diptera).

## Dialordern
Axymyiomorpha – Bibionomorpha – Culicomorpha – Deuterophlebiomorpha – Nymphomyiomorpha – Perissommatomorpha – Psychodomorpha – Ptychopteromorpha – Tipulomorpha

## Familin
Anisopodidae - 
Axymyiidae - 
Bibionidae - 
Blephariceridae - 
Bolitophilidae -  
Canthyloscelididae - 
Cecidomyiidae -  
Ceratopogonidae - 
Chaoboridae - 
Chironomidae - 
Corethrellidae - 
Culicidae - 
Deuterophlebiidae - 
Diadocidiidae -  
Ditomyiidae -  
Dixidae - 
Hesperinidae - 
Keroplatidae -  
Lygistorrhinidae -  
Mycetophilidae -  
Nymphomyiidae - 
Pachyneuridae -  
Pediciidae - 
Perissommatidae - 
Psychodidae - 
Ptychopteridae -  
Rangomaramidae -  
Scatopsidae - 
Sciaridae - 
Simuliidae - 
Tanyderidae - 
Thaumaleidae - 
Tipulidae - 
Trichoceridae - 
Valeseguyidae ... an noch flooken muar

## Enkelt familin, sköölen an slacher
* Ceratopogonidae

* Steegmagen, Moskiiten (Culicidae)
*: *[[Aedes]]*
*:: *[[Aedes aegypti]]*
*: *[[Culex]]*
*:: Mag (*[[Culex pipiens]]*)

* Flenerkfleegen (Psychodidae)
*: *[[Psychoda]]*
*:: Sekreetfleeg (*[[Psychoda grisescens]]*)

* Medern (Tipulidae)
*: *[[Tipula]]*
*:: Meder (*[[Tipula paludosa]]*)

## Ferwisang efter bütjen
Mag

At **Mag** of **Nuurdelk Steegmag** (*Culex pipiens*) hiart tu a insekten an as di slach faan Steegmagen (Culicidae), diar uun Euroopa för't miast apdaaget. Uun Madeleuroopa lewe amanbi 100 slacher faan magen.

## Ferwisang efter bütjen

## Bilen
Echt Wespen

**Echt Wespen** (Vespinae) san en onerfamile faan a Wespen (Vespidae) mä 61 slacher. Uun Madeleuroopa jaft at 11 slacher.

## Sköölen
* Dolichovespula
* Provespa
* Vespa
* Vespula

## Ferwisang efter bütjen
Bludspütjer

A **Bludspütjer** (*Carabus cancellatus*) as en insekt uun det famile faan a Skelebleeden (Carabidae).

## Ferwisang efter bütjen
Skelebleeden

**Skelebleeden** (Carabidae) san en famile faan Kraaben (Insekten), huar't alian uun Euroopa 750 slacher faan jaft. Üüb a hialer welt san't muar üs 40.000 slacher.

## Onerfamilin
Apotominae – Brachininae – Broscinae – Carabinae – Cicindinae – Elaphrinae – Gehringiinae – Harpalinae – Hiletinae – Loricerinae – Melaeninae – Migadopinae – Nebriinae – Nototylinae – Omophroninae – Patrobinae – Paussinae – Psydrinae – Rhysodinae – Scaritinae – Siagoninae – Trechinae – †Conjunctiinae – †Protorabinae

#### Enkelt sköölen an slacher
* Carabus
*: Bludspütjer (Carabus cancellatus)

## Ferwisang efter bütjen
Bitjwirem

A **Bitjwirem**,  **Bitjwörem** of uk **Koop** (*Hirudo medicinalis*) hiart tu a Wirmer (Annelida) an woort al sant hunerten faan juaren uun a medesiin iinsaat bi't *koopsaaten*.

## Ferwisang efter bütjen
Diarten

A **Diarten** (*Animalia*) san en rik (*regnum*) uun a biologii an hiar tu at domeen faan a eukariooten. A miast diarten san *Metazoa* ("Echt diarten").

; Apdialang:
* Rik: Diarten (Animalia)
*:: Klas: Choanoflagellata/Choanomonada, haa man ian sel
*: Onerrik: Echt Diarten (Metazoa), haa muar selen 
*:: ~ 34 stamer

; Phylogenii:

## Süstemaatik faan Echt Diarten (Metazoa)
* Stam (efter latiinsk nöömer sortiaret)
** Onerstam
*** Rä
**** Klas

*  Haagwirmer (*Acanthocephala*)

*  Wirmer (*Annelida*)

*  Laspuateten (*Arthropoda*)
::  Düüsenbianer (auerklas) (*Myriapoda*)
::  Insekten (*Insecta*)
::  Koonkern (*Arachnida*)
::  (Weeder-)Kraaben (*Crustacea*)
::  Trilobiten (*Trilobita*) †

*  Iarempuater (*Brachiopoda*)

*  Mööskdiarten (*Bryozoa*, *Ectoprocta*)

*  Piilwirmer (*Chaetognatha*)

*  Ragstringdiarten (*Chordata*)
: 1. Skrookluasen (onerstam) (*Cephalochordata*)
: 2. Manteldiarten (onerstam) (*Urochordata*, *Tunicata*)
: 3. Wäärlisdiarten (onerstam) (*Vertebrata*)
:: Lunwäärlisdiarten (rä) (*Tetrapoda*)
::  Amfiibien (*Amphibia*)
::  Fögler (*Aves*)
::  Krepdiarten (*Reptilia*)
::  Tetjdiarten (*Mammalia*)
:: Fasker (tau rän) (*Pisces*)
::  Bianfasker (*Osteichthyes*)
::  Graselfasker (*Chondrichthyes*)

*  Näädeldiarten (*Cnidaria*)

*  Rabglaagen (*Ctenophora*)

*  Kraansdiarten (*Cycliophora*)

*  Puurthidjeten (*Echinodermata*)

*  Buteldiarten (*Gastrotricha*)

*  Tjaapmüswirmer (*Gnathostomulida*)

*  *[[Hemichordata]]*

*  *[[Kamptozoa]]*, *[[Entoprocta]]*

*  Stikelwirmer (*Kinorhyncha*)

*  Korsetdiarten (*Loricifera*)

*  *[[Micrognathozoa]]* ("letj tjaapdiartjin")

*  Wokdiarten (*Mollusca*)

*  Triadwirmer (*Nematoda*)

*  Hiarwirmer (*Nematomorpha*)

*  Tuumwirmer (*Nemertea*)

*  Sametwirmer (*Onychophora*)

*  *[[Orthonectida]]*

*  Skuiliswirmer (*Phoronida*)

*  Skiiwdiarten (*Placozoa*)

*  Platwirmer (*Platyhelminthes*)

*  Swaampen (*Porifera*) 

*  Priapswirmer (*Priapulida*)

*  *[[Rhombozoa]]*, *[[Dicyemida]]*

*  Weldiarten (*Rotifera*)

*  Sprütjwirmer (*Sipuncula*)

*  Beerdiarten (*Tardigrada*)

*  *[[Xenacoelomorpha]]*

## Luke uk diar
Letj Bot

A **Letj Bot** (*Dicrocoelium dendriticum* of uk *D. lanceolatum*) as en slach faan  Tetjwirmer (Trematoda). Di parasiit as 5–15 mm lung an liaset bi tetjdiarten, oober uk bi minsken an fögler Dicrocoeliose ütj.

## Leewentskreis

## Luke uk diar

* http://www.leberegel.de
Bromern

**Bromern**, uk *bromfleegen* (*Calliphoridae*) san en famile faan fleegen (Brachycera). Am käänt amanbi 1.000 slacher, 45 diarfaan uun Sjiisklun. Bromern kön bit 18 mm grat wees.

## Sköölen
Abago – Amenia – Aphyssura – Auchmeromyia – Bellardia – Bengalia – Blepharicnema – Booponus – Caiusa – Calliphora – Callitrogopsis – Catapicephala – Chloroprocta – Chrysomya – Chrysopyrellia – Cochliomyia – Coganomyia – Compsomyiops – Cordylobia – Cyanus – Cynomya – Cynomyiomima – Dyscritomyia – Eggisops – Epiplastocerus – Episthetosoma – Euphumosia – Eurychaeta – Formosiomima – Gulmargia – Gymnostylina – Hemigymnochaeta – Hemilucilia – Hemipyrellia – Hypopygiopsis – Lucilia – Melanomya – Melinda – Metallicomyia – Mufetiella – Nepalonesia – Nepenthomyia – Nesodexia – Neta – Ochromelinda – Onesia – Onesihoplisa – Onesiomima – Pachychoeromyia – Paralucilia – Paramenia – Paraplastocerus – Paraplatytropesa – Pericallimyia – Phormia – Phormiata – Phumosia – Plastocerontus – Platytropesa – Polleniopsis – Prosthetosoma – Protocalliphora – Protophormia – Pseudopsodexia – Ptilonesia – Sarconesia – Silbomyia – Stilbomyella – Stomina – Tainanina – Termitocalliphora – Termitoloemus – Tetraplastocerus – Toxotarsus – Tricyclea – Tricycleala – Tricycleopsis – Trypocalliphora – Verticia – Wilhelmina – Xenocalliphora

### Enkelt slacher
; Lucilia
: Green Fleeg, Gulfleeg (*Lucilia sericata*)

## Leewentskreis



## Luke uk diar
Driikraab

At **Driikraab** (*Melolontha melolontha*) as en insekt uun det famile faan a Bleedhurnkraaben (Scarabaeidae). "Drii" ment gäärs of roog, wan't bleut.

## Bilen

Melolontha melolontha MHNT.jpg|faan boowen
Melolontha melolontha Ventre MHNT.jpg|faan onern
Feldmaikäfer_(Melolontha_melolontha)_w_1.jpg|Wiiftje
Feldmaikäfer_(Melolontha_melolontha)_w_3.jpg|*Melolontha melolontha*


## Ferwisang efter bütjen

## Diskusion
: Driikraab = Maikäfer (Melolontha melolontha) efter "Breipot 8"
: Driikraaben = Johanniskäfer/Glühwürmchen (Lampyridae) efter L.F.Mechlenburg "Amrumer Wörterbuch"
Driikraaben

A **Driikraaben**,  **Glemwörmer** (*Lampyridae*) san en famile faan Kraaben (Insekten) mä amanbi 2.000 slacher. Jo kön uun't jonken locht.

## Onerfamilin
Amydetinae – Lampyrinae – Luciolinae – Ototretadilinae – Ototretinae – Photurinae – Psilocladinae – Pterotinae

## Bilen

Lampyris_noctiluca.jpg|So locht en Glemwörem.



## Luke uk diar

## Diskusion
: Driikraab = Maikäfer (Melolontha melolontha) efter "Breipot 8"
: Driikraaben = Johanniskäfer/Glühwürmchen (Lampyridae) efter L.F.Mechlenburg "Amrumer Wörterbuch"
Düüsenbianer

**Düüsenbianer** (*Myriapoda*) san en auerklas faan diarten, huar't amanbi 13.500 slacher faan jaft. Diar hiar uk a **Hunertbianer** (*Chilopoda*) mä tu.

## Iindialang
; Klasen:
* Chilopoda – Hunertbianer
* Diplopoda – Dobelbianer
* Pauropoda – Letjetbianer
* Symphyla – Sweragbianer

; Enkelt slacher:
* Chilopoda
*: Geophilomorpha
*:: Linotaeniidae
*::: *Strigamia*
*:::: *[[Strigamia maritima]]*
* Diplopoda
*: Julida
*:: Julidae
*::: *Ommatoiulus*
*:::: Suart Wirem (*[[Ommatoiulus moreleti]]*)

## Luke uk diar
Plaanten

A **Plaanten** (*Plantae*) san en rik (*regnum*) faan a biologii an hiar tu a eukariooten.

## Ufstamang

## Süstemaatik
### ''[[Chloroplastida]]'' (A,D,E)
#### [[Archaeplastida]] (A, B, C)

; A. **[[Green Algen]]** (*[[Chlorobionta]]*)
* I *[[Chlorophyta]]*
* II *[[Charophyta]]* saner *Plantae*

; B. *[[Glaucophyta]]*

; C. **[[Ruad Algen]]** (*[[Rhodophyta]]*)
* + Picozoa (nei, 2013), Rhodelphidia (nei, 2019)

### Eegentelk Plaanten, Lunplaanten (<''Plantae''>, ''Embryophyta'' D,E)

; D. **[[Möösk]]** (*Bryophytes*) 

* I Hurnmöösk (*Anthocerotophyta*) 
** mä 2 *klasen*

* II Bleedenmöösk (*Bryophyta*) 
** *[[Bryophytina]]*
** *[[Sphagnophytina]]*
** *[[Takakiophytina]]*

* III Liwermöösk (*Marchantiophyta*)
** mä 8 *klasen*

; E. **[[Huuger Plaanten]]** (*Tracheophytes* of *Tracheophyta*)

* I *[[Lycopodiophyta]]* 
** *[[Lycopodiopsida]]* 

* II *[[Pteridophyta]]* of *Monilophyta* (Farnen)
** *[[Equisetopsida]]*
** *[[Marattiopsida]]*
** *[[Polypodiopsida]]*
** *[[Psilotopsida]]*

* III Siadplaanten (*Spermatophyta* of *Spermatophytina*) 
** **[[Näädelbuumer]] (''Coniferopsida'' of ''Pinophyta'')**
** *[[Cycadopsida]]* of *Cycadophyta*
** *[[Ginkgoopsida]]* of *Ginkgophyta*
** *[[Gnetopsida]] of *Gnetophyta*
** *'Bloosenplaanten (*Magnoliopsida* of *Magnoliophyta*)'''

## Luke uk diar
Siastäären

**Siastäären** (*Asteroidea*) haa hör nööm faan det greks wurd *astron* (stäär), an san en klas Diarten faan di stam Puurthidjeten (*Echinodermata*). Jo kön bit 9.000 m jip uun't weeder lewe. A miast europeesk slacher hiar tu det famile *Asteriidae*.

## Iindialang
* Order ( ..da)
: Famile ( ..dae)
:: Slach 
----
* (*Brisingida*)
* (*Concentricycloid(e)a*)
* (*Forcipulata*, *Forcipulatida*)
: (*Asteriidae*)
:: Fiiwfut (*Asterias rubens*)
* (*Paxillosida*)
* (*Spinolosida*)
* (*Valvatida*)
* (*Velatida*)

## Ferwisang efter bütjen
Fiiwfut

A **Fiiwfut** (*Asterias rubens*) as en slach Diarten (Animalia) faan det klas Siastäären (Asteroidae).

## Ferwisang efter bütjen
Algemian Gäärshoper

Di **Algemian Gäärshoper** (*Chorthippus parallelus*) as en insekt uun det famile *Acrididae*.

## Ferwisang efter bütjen
Carl von Linné

**Carl von Linné** (uk **Carl Nilsson Linnæus**, * 23. Mei 1707 uun Råshult, † 10. Janewoore 1778 uun Uppsala) wiar en sweedsken natüürwedenskapsmaan. Hi hää a slacher uun a natuur mä latiinsk "föör- an bääftnöömer" betiakent, an diar bau a betiaknangen daalang noch üüb ap.

## Luke uk diar

* Taksonomii faan diarten an plaanten
*  (ei folstendag)
Europeesk Ial

Di **Europeesk Ial** (*Anguilla anguilla*) as en fask, diar uun Euroopa an Nuurdafrikoo lewet.

## Beskriiwang
Ialer san lung an smääl üs en slaang. 

## Ferwisang efter bütjen
Glüper

En **Glüper** (of **Trooldob**) (*Lepisma saccharina*) as en slach faan insekten, diar nian laacht mei. Hi mei hal soker. Sodenang komt'er uk bi di latiinsk nööm.

## Ferwisang efter bütjen
Meder

A **Meder** (*Tipula paludosa*) as en slach faan insekten, an woort a magen tureegent.

## Bilen

## Ferwisang efter bütjen
Knekern

A **Knekern** (Elateridae) san en famile faan Kraaben (Insekten) mä amanbi 7.000 slacher. Jo kön troch a loft spring, wan jo ans üüb a rag lei, auer jo gans fiks mä't hood turagsjit kön. Det koon am sogoor hiar, det "knekt".

## Onerfamilin
Agrypninae – Campyloxeninae – Cardiophorinae – Cebrioninae – Dendrometrinae – Elaterinae – Eudicronychinae – Hemiopinae – Lissominae – Morostomatinae – Negastriinae – Oestodinae – Oxynopterinae – Parablacinae – Physodactylinae – Pityobiinae – Plastocerinae – †Protagrypninae – Semiotinae – Sinopyrophorinae – Subprotelaterinae – Tetralobinae – Thylacosterninae

## Bilen

Schnellkaefer auf Ast.jpg|Kneker übb en twiig.
Click_beetle_springs.ogv|En Kneker (*Agrypnus murinus*) sprangt.


## Kwelen


## Ferwisang efter bütjen
Goodshenken

**Goodshenken**,  **Godeshenken** (Coccinellidae) hiar tu a Insekten an san en famile faan Kraaben. Jo lewe faan Lüs. Diar jaft'at muar üs 6.000 slacher faan.

## Onerfamilin
Coccinellinae – Microweiseinae – Monocoryninae

## Bilen

Coccinellidae_(Ladybug)_Anatomy.svg|A dialen faan en goodshenk (ingelsk).
Ladybug_red.jpg|thumb|left|Goodshenk saner ponkter.


## Luke uk diar
Hees

At **Hees**, uk: *Blä Hees* (*Mytilus edulis*) hiart tu a wokdiarten. Heesen lewe üüb heesrager uun a waas.

## Bilen

## Luke uk diar
Blä Glaag

A **Blä Glaagen** (*Aurelia aurita*) san en slach faan Glaagen (Scyphozoa). Jo kem föör tesken 70° Nuurd an 55° Süüd. Uk bi a Nuurdsiaküst an uun grat dialen faan a Uastsia lewe jo.

## Luke uk diar
Glaagen

**Glaagen**,  *Selagglag*,  *Siaglaas*, genauer **Skiremglaagen** (Scyphozoa) san en klas faan diarten an hiar tu a stam faan a Näädeldiarten (*Cnidaria*). Diar jaft at amanbi 130 slacher faan. Jo diarten haa en graten skirem an letj polüüpen.

Glaagen läät jo mä a struum ambi driiw, diaram wurd jo - likes, dat's so grat san - mä tu at plankton tääld.

## Ordern an familin
; Coronatae
:  Atollidae – Atorellidae – Linuchidae – Nausithoidae – Paraphyllinidae – Periphyllidae
; Rhizostomeae
: Archirhizidae – Bazingidae – Cassiopeidae – Catostylidae – Cepheidae – Lobonematidae – Lychnorhizidae – Mastigiidae – Rhizostomatidae – Stomolophidae – Thysanostomatidae – Versurigidae
; Semaeostomeae
: Cyaneidae - Pelagiidae - Phacellophoridae - Ulmaridae

## Enkelt slacher
* Ulmaridae mä a sköölen: *Aurelia – Aurosa – Diplulmaris – Discomedusa – Floresca – Parumbrosa – Phacellophora – Sthenonia – Ulmaris*
*: *[[Aurelia]]*
*:: Blä Glaag (*Aurelia aurita*)

## Bilen

## Ferwisang efter bütjen
Uastrangen

**Uastrangen** (Ostreidae) san en famile faan wokdiarten an hiar tu det klas faan a twiiskaalagen (*Bivalvia*).

## Onerfamilin
* Crassostreinae
*: Sköölen: Crassostrea - Magallana - Talonostrea
* Ostreinae
*: Sköölen: Alectryonella - Booneostrea - Dendostrea - Lopha - Nanostrea - Ostrea - Planostrea - Pustulostrea - Teskeyostrea
* Saccostreinae
*: Skööl: Saccostrea
* Striostreinae
*: Skööl: Striostrea
* N.N.
*: Sköölen: Anomiostrea - Nicaisolopha

## Enkelt slacher
* Pasiifik Uastrang (Crassostrea gigas)
* Europeesk Uastrang (Ostrea edulis)

## Ferwisang efter bütjen
Europeesk Homer

A **Homer** of uk **Europeesk Homer** (*Homarus gammarus*) as en slach faan Homern (Homarus) uun det order faan a Tjiinbiankraaben (Decapoda) an lewet uun a Nuurduast-Atlantik. Uk uun a Nuurdsia komt hi trinj am Halaglun föör.

## Bilen

Lobster_trap.jpg|Homersiiner( homertiiner)
Lobster_meal.jpg|Homermialtidj



## Ferwisang efter bütjen
Imkönger

**Imkönger** of **Homeln** (*Bombus* slacher) san en skööl faan insekten an hiar tu't famile faan a Imen (Apidae, onerfamile Apinae, triibus Bombini ). So üs a imen lewe jo uun grat koloniin an haa puurter. Alian uun Euroopa lewe 70 ünlik slacher.

## Onersköölen
Alpigenobombus – Alpinobombus – Bombias – Bombus – Cullumanobombus – Kallobombus – Megabombus – Melanobombus – Mendacibombus – Orientalibombus – Psithyrus – Pyrobombus – Sibiricobombus – Subterraneobombus – Thoracobombus
#### Enkelt slacher
* Laacht Imkönang (Bombus lucorum)
* Grat Imkönang (Bombus magnus)
* Jonk Imkönang (Bombus terrestris)


Bombus lucorum (White-tailed bumblebee) - male - Flickr - S. Rae (2).jpg|B. lucorum
Grote Aardhommel op kogeldistel (Bombus magnus on Echinops ritro).jpg|B. magnus
Bumblebee October 2007-3a.jpg|B. terrestris


## Luke uk diar
Kaamk

**Kaamken**, uk **Sjaapken**,  **Kjemken** (*Cerastoderma edule*) san en slach faan Twiiskaalagen (Bivalvia) an hiar tu a Wokdiarten (Mollusca). Di latiinsk nöömdial "edule" komt diarfaan, dat am jo iidj koon.

## Skööl
Uun det skööl *[[Cerastoderma]]* jaft at man ään slach muar, det as *[[Cerastoderma glaucum]]*. Jo tau slacher san knaap ütjenööder tu hualen.

Cerastoderma glaucum MHNT 1.jpg|*Cerastoderma glaucum*


## Ferwisang efter bütjen
Kakelak

Echt **Kakelaken** (*Blatta orientalis*) hiar tu en aanj order faan insekten. Jo mei nian laacht an kön fiks rään.

## Ferwisang efter bütjen
Uppsala

**Uppsala** as en stää önj jü prowins Uppland, Sweeden. Jü stää heet 140 454 inboogere (2010). Dåt as e hoodstää foon jü Uppsala Prowins.

## Forwiisen

* Uppsala kommun
Linköping

**Linköping** as en stää önj jü prowins Östergötland, Sweeden. Jü stää läit önj e mal foone e prowins. Dåt heet 119.006 inboogere (2020). Dåt as e hoodstää foon jü Linköping Komuun.

## Forwiisen

## Kwäle
Holtwirem

A **Holtwirem**, **Holtbüle**,  **Holtwörem**, uk **Lokhöömerk** (*Anobium punctatum*) as en insekt uun det famile faan a Gnaukraaben (Anobiidae), an hää san nööm efter det maask, wat ham iin uun holt bööret.

## Bilen

Holzwurm_larve.jpg|Det maask as di "holtwirem".
Holzwurm_frassbild_aussen.jpg|En haublook fol mä holtwirmer.



## Ferwisang efter bütjen
Hingstfleeg

At **hingstfleeg** (*Tabanus sudeticus*) as en insekt an det gratst fleeg faan det famile *Tabanidae*.

## Bilen

Tabanus sudeticus MHNT Portrait.jpg|*Tabanus sudeticus*
Tabanus sudeticus-s.jpg


## Luke uk diar

* Küfleeg (*Tabanus bovinus*)
Örebro

**Örebro** as e hoodstää foon e prowins Örebro, Sweeden. Jü stää läit önjt ååsten foon e prowins. Dåt heet 126.009 inboogere (2010)(2020). Dåt as uk e hoodstää foon jü Örebro Komuun.

## Forwiisen

## Kwäle
Västerås

**Västerås** as en stää önj jü prowins Västmanland, Sweeden. Jü stää heet 110 877 inboogere (2010). Dåt as e hoodstää foon jü Västerås Komuun.

## Forwiisen

* Västerås stää
Ludwig van Beethoven

**Ludwig van Beethoven** (* 17. 12. 1770 önj Bonn, † 26. 03. 1827 önj Wien) wus en kompoonist üt Tjüschlönj. 
Hi heet oopern, schörkmusiik, orkästerårbe än mör schraawen. Sin berüümste årbe as *Mondschein Sonata*.

## Ferwisinge eeder büte

*
Borås

**Borås** ([bʊˈroːs] ) as en stää önj jü prowins Västra Götaland, Sweeden. Jü stää heet 80.901 inboogere (2019). Dåt as e hoodstää foon jü Borås Komuun.

## Forwiisen

* Borås stää

## Kwäle
Helsingborg

**Helsingborg** as en stää önj jü prowins Skåne, Swärik. Jü stää heet 112.496 inboogere (2019). Dåt as e hoodstää foon jü Helsingborg Komuun.

## Ferkiir
Tou fääre ferbine e stää ma Helsingør önjt Dånsch:
* MF Tycho Brahe‎
* MF Aurora af Helsingborg‎

 E Europastroote 4 låpt foon Helsingborg tu Tornio önj Finlönj.

## Forwiisen

* Helsingborg stää

## Kwäle
Jönköping

**Jönköping** [ˈjœnɕøːpiŋ] as en stää önj Sweeden. Jü stää heet 101.126 inboogere (2021). Et as et hoodstää foon jü Jönköping Prowins. Dåt läit önjt norden foon e prowins, bai di Vättern-Siie. Dåt as uk e hoodstää foon jü Jönköping Komuun.

## Histoori
Kining Magnus III. foon Sweeden däi tu Jönköping 1284 e tiitel foon en stää.

## Kwäle


## Forwiisen

* Jönköping kommun
Odense

**Odense** as jü grutst stää awt ailönj Funen, önj e Regjoon Syddanmark, än ju treedgrutst stää önjt Dånsch. Deer booge 180.863 manschne (2022). Dåt as e hoodstää foon jü Odense Komuun.

## Forwiisen

* Odense kommune

## Kwäle
Aalborg

**Aalborg** unti **Ålborg** as en stää önjt norden faan Jutlönj. E stää as e hoodstää foon e Regjoon Nordjylland; dåt as uk jü grutst stää önj e regjoon. Deer booge 119.862 manschne (2022). Dåt as e hoodstää foon jü Aalborg Komuun. 

## Geografii
E stää läit bai e söödereege foon e Limfjord. Aw e janereege foon e Limfjord as Nørresundby.

;Stäädiile
* Bouet
* Frydendal
* Gammel Hasseris
* Grønlandskvarteret
* Kærby
* Mølholm
* Nørre Tranders
* Nørre Uttrup
* Universitetsområdet
* Visse
* Øster Sundby
* Øster Uttrup

## Forwiisen

* Ålborg stää

## Kwäle
Sønderborg

**Sønderborg** as en stää önjt söödweesten foont ailönj Als, tut ååsten foon Jutlönj. E stää hiirt tu e Regjoon Syddanmark; dåt as e seekstgrutst stää önj e regjoon. Deer booge 27.766 manschne (2022). Dåt as e hoodstää foon jü Sønderborg Komuun.

## Forwiisen

* Sønderborg kommune 

## Kwäle
Helsingør

**Helsingør** as en stää awt ailönj Seelönj, önjt Dånsch. E stää läit önjt nordååsten foont ailönj, önj e regjoon Hovedstaden. Deer booge 47.257 manschne (2022). Dåt es e hoodstää foon jü Helsingør Komuun.

## Ferkiir
Tou fääre ferbine e stää ma Helsingborg önj Swärik:
* MF Tycho Brahe‎
* MF Aurora af Helsingborg‎

## Forwiisen

* Helsingør kommune 

## Kwäle
Randers

**Randers** as en stää ap Jutlönj. E stää läit önjt nordååsten foon e Regjoon Midtjylland. Deer booge 62.802 manschne (2022). Dåt as e tweedgrutst stää önj Midtjylland. Dåt as e hoodstää foon jü Randers Komuun.

## Forwiisen

* Randers kommune

## Kwäle
Vejle

**Vejle** as en stää bai e ååstküst Jutlönj, önjt Dånsch. E stää as e hoodstää foon Syddanmark än jü ferwaltingsstää foon Vejle Komuun. Deer booge 60.231 manschne (2022). 

## Forwiisen

* Vejle kommune 

## Kwäle
Roskilde

**Roskilde** as en stää awt ailönj Seelönj. Deer booge 46,701 manschne (2010). 

## Forwiisen

* Roskilde stää
Frederiksberg

**Frederiksberg** as en stää awt ailönj Siielönj. Deer booge 95,029 manschne (2009). 

## Forwiisen

* Frederiksberg kommune
Esbjerg

**Esbjerg** as en stää bai e weestküst foon Jutlönj, önjt Dånsch. E stää hiirt tu e Regjoon Syddanmark; dåt as jü tweedgrutst stää önj e regjoon. Deer booge 71.698 manschne (2022). Dåt as e hoodstää foon jü Esbjerg Komuun.

## Forwiisen

* engelsk/ Esbjerg stää

## Kwäle
Müürswin

At **Müürswin** (uk **Käälerswin**) (*Porcellio scaber*) hiart tu a Kraaben (Crustaceae) an lewet fööraal oner stianer an bleeden, man uk uun käälern, guarder an greenhüsang.

## Luke uk diar
Kinkhurn

At **Kinkhurn**,  **Tuuter**,  **Koks** as en slach faan Sneken (Gastropoda), an hiart tu a Wokdiarten (Mollusca). Hat lewet uk uun a Nuurdsia.

## Luke uk diar
Paser

A **Paser** (*Mya arenaria*) as en wokdiart uun det klas faan a Twiiskaalagen (Bivalvia). Hat komt uun a waas föl föör an koon 15 cm grat wurd. Hat as woorskiinelk faan a Wikingern ütj Ameerikoo iinslebet wurden. A skaalen het *uasern* of *aasken*.

## Ferwisang efter bütjen

## Kwelen




## Ei ferwaksle mä
* Passer (Fögelskööl)
Rinwirem

A **Rinwirem** (*Lumbricus terrestris*) as en Wirem (Annelida) uun det klas faan a Clitellata. Hi woort tesken 12 an 30 cm lung. 

## Ferwisang efter bütjen
Grat Kualflenerk

A **Grat Kualflenerk** (*Pieris brassicae*) as en insekt an hiart tu't famile faan a *witj [[flenerken]]*.

## Bilen

## Ferwisang efter bütjen

* W. Speyer *Pieris brassicae L. in den Dünen der Nordseeinsel Amrum*. Uun: Zeitschrift für Pflanzenkrankheiten (Pflanzenpathologie) und Pflanzenschutz, Vol. 63, No. 1 (Januar 1956), pp. 12-14
Sjaasentoor

Di **sjaasentoor**, uk **sjuarentoor** (fe. schaasentoor, schuarentoor) (*Geotrupes stercorarius*) as en kraab faan det famile *Geotrupidae*. *Geotrupes* ment "eerdböörer".

## Beskriiwang

## Ferwis efter bütjen
Staapk

At **Staapk** (*Acheta domesticus*) as en insekt faan det famile *Gryllidae*. *Acheta* ment "sjongster" an *domesticus* "hüselk".

## Ferwisang efter bütjen
Krepdiarten

A **Krepdiarten** of **Reptiilien** (Reptilia) san en klas faan diarten uun a biologii. 

## Ordern
* Krokodiilen (Crocodilia)
* Skiltpoden (Testudines)
:: Lepidosauria:
* Braghaagedisjin (Sphenodontia)
* Skolepkrepdiarten (Squamata)

## Luke uk diar
Slaanger

A **Slaanger** (*Serpentes*) san en onerorder faan a Skolepkrepdiarten (*Squamata*). Diar jaft'at son 4.000 slacher faan üüb a eerd.

## Iindialang
#### Auerfamilin an familin
* Acrochordoidea
*: Acrochordidae
* Anilioidea
*: Aniliidae - Tropidophiidae
* Booidea
*: Boidae - (Calabariidae) - (Candoiidae) - (Charinidae) - (Erycidae) - (Sanziniidae) - (Ungaliophiidae)
* Colubroidea
*: Colubridae - (Calamariidae) - (Dipsadidae) - (Natricidae) - (Pseudoxenodontidae)
* Elapoidea
*: Atractaspididae - Cyclocoridae - Elapidae - Lamprophiidae - Prosymnidae - Psammophiidae - Pseudaspididae - Pseudoxyrhophiidae
* Homalopsoidea
*: Homalopsidae
* Pareoidea
*: Pareidae
* Pythonoidea
*: Pythonidae
* Typhlopoidea
*: Anomalepididae - Gerrhopilidae - Leptotyphlopidae - Typhlopidae - Xenotyphlopidae
* Viperoidea
*: Viperidae
* Xenodermatoidea
*: Xenodermidae

#### Enkelt familin, sköölen an slacher
* Rolslaanger (Aniliidae)
*: Koralslaanger (Anilius)
*:: Koralslaang (*Anilius scytale*)
* Boas (Boidae)
*: Boa (Boa)
*:: Könangsboa (*Boa constrictor*)
*: Anakondas (Eunectes)
*:: Grat Anakonda (*Eunectes murinus*)
* Eerdpythons (Calabariidae)
*: Eerdpythons (Calabaria)
*:: Eerdpython (*Calabaria reinhardtii)* 
* Natern (Colubridae)
*: *[[Dispholidus]]*
*:: Buumslaang (*Dispholidus typus*)
*: Europeesk Weedernatern (*Natrix*)
*:: Ringelnater (*Natrix natrix*)
*: *[[Zamenis]]*
*:: Äskulapnater (*Zamenis longissimus*)
* Giftnatern (Elapidae)
*: Mambas (Dendroaspis)
*:: (Uastelk Green) Mamba (*Dendroaspis angusticeps*)
*:: Jameson Mamba (*Dendroaspis jamesoni*)
*:: Suart Mamba (*Dendroaspis polylepis*)
*:: (Waastelk) Green Mamba (*Dendroaspis viridis*)
*: Echt Koobras (Naja)
*:: Koobra, Bralslaang (*Naja naja*)
*: Taipaanen (Oxyuranus)
*:: Banluntaipaan (*Oxyuranus microlepidotus*)
* Leptotyphlopidae (Leptotyphlopidae)
*: Tetracheilostoma (Tetracheilostoma)
*:: *[[Tetracheilostoma carlae]]*
* Pythons (Pythonidae)
*: Echt Pythons (Python)
*:: Könangpython (*Python regius*) 
* Wiipern (Viperidae)
*: Skringelslaanger (Crotalus)
*:: Sidjwinjer (*Crotalus cerastes*)
*: Vipera (Vipera)
*:: Krüsoter (*Vipera berus*)

## Ferwisang efter bütjen

* Haaselwirem
Letj Kualflenerk

A **Letj Kualflenerk** (*Pieris rapae*) hiart tu a *witj flenerken* an as ään faan a Flenerken, diar uun Madeleuroopa fööraal föörkem.

## Luke uk diar
Weederwirem

A **Weederwirem**,  **Weederwörem** (*Hylotrupes bajulus*) as en insekt an hiart tu't famile faan a Hurnkraaben. A mantjin haa lung feelern, diar ütjsä üs hurner.

## Bilen

Spuszczel_pospolty_larwa.jpg|thumb|296px|Det maask as di *Weederwirem*.
Hausbock.ogg|thumb|296px|So hiart ham det uun, wan weederwirmer uun a gang san.


## Luke uk diar
Weedermaan

A **Weedermaan** (*Dytiscus marginalis*) as en insekt uun det famile faan a Weederkraaben (Dysticidae). 

## Luke uk diar
Herning

**Herning** as en stää ap Jutlönj. E stää läit önj weesten foon e Regjoon Midtjylland. Deer booge 50.565 manschne (2022). Dåt as e hoodstää foon jü Herning Komuun.

## Forwiisen

* Herning kommune

## Kwäle
Sjepteg

At **Sjepteg** (*Dermacentor marginatus*) hiart tu a Melen (Acari) an diarmä tu a Koonkern (Arachnida). Hat as nian Insekt.

## Ferwisang efter bütjen
Twiiskaalagen

A **Twiiskaalagen** of uk **Muusjler** (*Bivalvia*, huuchsjiisk: *Muscheln*) san en klas uun a biologii an hiar tu a wokdiarten. Hör nööm haa's diarfaan, dat jo tau skaalen haa. Jo lewe miast ei jiper üs 100 m oner weeder. At jaft amanbi 10.000 slacher uun 1.100 sköölen an 99 familin.

## Onerklasen
* Heterodonta
*: Ordern: Carditida - Venerida - Myida - Anomalodesmata
* Palaeoheterodonta
*: Ordern: Trigonoida - Unionida
* Protobranchia
*: Ordern: Nuculida - Solemyida - Nuculanida(?)
* Pteriomorphia
*: Ordern: Ostreida - Arcida - Mytilida - Pteriida - Limida - Pectinida

## Enkelt ordern, familin, sköölen an slacher

* Order: My(o)ida
: Triikaantskaalen (Dreissenidae)
:: *[[Dreissena]]*
::: Quagga Triikaantskaal (*[[Dreissena rostriformis]] bugensis*, *[[Dreissena bugensis]]*)
: Myidae
:: ''Mya''
::: Paser (*Mya arenaria*)

* Order: Mytil(o)ida
: Mytilidae
:: Heesen (*Mytilus*)
::: Hees (*Mytilus edulis*)

* Order: Ostre(o)ida
: Uastrangen (Ostreidae)
:: *[[Crassostrea]]*
::: Pazifik-Uastrang (*Crassostrea gigas*)
:: *[[Ostrea]]*
::: Europeesk Uastrang (*Ostrea edulis*)

* Order:Pectinida
: Pectinidae
:: *[[Pecten]]*
::: Letj Jakob (*Pecten jacobaeus*)
::: Grat Jakob (*Pecten maximus*)

* Order: Vener(o)ida, Cardiida
: Arcticidae
:: *[[Arctica]]*
::: Islunskaal (*Arctica islandica)
: [[Kaamken]] (Cardiidae)
:: *Cerastoderma*
::: [[Kaamk]] (*Cerastoderma edule*)
:: *Hippopus*
:: *Tridacna*
: [[Swördskaalen]] (Pharidae)
:: *Ensis*
: [[Weenusskaalen]] (*Veneridae'')

## Ferwisang efter bütjen
Trooldöfk

At **Trooldöfk**, of uk a **Luchsteeger** (*Tineola bisselliella*) as en insekt an hiart tu a Flenerken (Lepidoptera). 

## Luke uk diar
Teg

A **Teg** (*Ixodes ricinus*) hiart tu a Koonkern (Arachnida) an as nian Insekt (Insecta).

## Ferwisang efter bütjen

## Luke uk diar
* FSME
Lankerbian

At **Lankerbian** (*Phalangium opilio*) as en slach faan Koonkern (Arachnida) uun det famile faan a *Phalangiidae*.

## Ferwisang efter bütjen
Hüsstoofmelen

A **Hüsstoofmelen** (*Dermatophagoides*) tääl tu a Koonkern (Arachnida) uun det order faan a Sarcoptiformes. Jo slacher uun hüüs het *Dermatophagoides pteronyssinus* an *Dermatophagoides farinae*. At jaft amanbi 150 slacher. Jo san 0,1 bit 0,5 mm grat.

## Luke uk diar
Njoksfleeg

At **Njoksfleeg** (*Scathophaga stercoraria*) as en insekt an hiart tu a Twiijügeten (Diptera).

## Ferwisang efter bütjen
St. Clemens sark

At **St. Clemens sark** as en sark uun Neebel üüb Oomram. At stäänt bi a uaster aanj faan Neebel, amanbi 150 meeter faan a ääg faan a waas. 

## Histoore
At sark wurd uun't juar 1236 baud. Jütidjs jääw at tau saarpen üüb Oomram, Noorsaarep an Sössaarep. At sark wurd uun a maden tesken jo tau saarpen baud. Leeder wurd at saarep Neebel trinjam at sark baud. Daalang as Neebel at gratst saarep faan Oomram. 

At sark stamt faan a romaanik an hää ään sarkskap. At saag as drewen mä raid an riaper. Iarst 1908 füng at sark en türn. Hi as 36 meeter huuch an mä kööber belaanj. At jaft hög jüür staken uun a sark. Ään diarfaan as maaget ütj holt an wiset Jesus an sin twaalew jong gaster üüb en burd. At wurd ans bi strun fünjen.  A dööpstian as faan a romaanisk tidj, amanbi so ual üs at sark salew. At sarkskap as smääl an baud üüs en skap. Bääft an üüb a lachter sidj faan a dör hää't en empoore. Det as en huuger böön, faan huar am fein deel üüb a pretjstuul luke koon. Iar wiar a plaatsen diar boowen fääst tu enkelt familin ferden. Tu det ferdialen faan a plaatsen saad am *steeden gripen*.

## Likstianer
Üüb a sarkhoof stun föl likstianer faan 1670 tu 1830. Jo fertel faan at leewent faan a duaden an stun oner denkmoolskül. Di bekäändst likstian as wel di faan di siamaan Hark Olufs. Uun a somer jaft at arke süürsdai inj en pretjei mä föl musiik. 

## Hööw
At gemeen as föör a efangeelisk lidj faan't hialer eilun diar. Man uk föl baaselidj gung tu hööw. Uun Neebel jaft at uk at *St. Clemens Hüs*, huar a gemeen tuup kem koon, an at präästers hüs uun a jaat „Präästerstigh”. At jaft en sarkhoof muar bi a struat tu Noorsaarep, an en letjen sarkhoof för sialidj, wat ei bekäänd san. Uun Witjdün jaft det en letj sark faan amanbi 1900, wat uk föör`t pretjin brükt woort. A gemeen hää en buk faan 1486, *[[Missale Slesvicense]]*. Dethir buk as at äälst drükt buk faan Schleswig-Holstian an at ööder äälst drükt buk faan`t Däänsk, an diar jaft at bluat noch sjauer stak faan. Wilems woort det buk uun a sark ütjsteld, man normoolerwiis as det uun Kiel uun`t archiif faan a hööw. 

## Ferwisang efter bütjen

* Sidj faan a St. Clemens gemeen, Oomram, sjiisk

## Luke uk diar
* Seenksteeden faan Neebel

## Futnuuten
Næstved

**Næstved** as en stää önj Dånmark, awt ailönj Siielönj. Deer booge 41 729 manschne (2010). 

## Forwiisen

* Næstved kommune
Haderslev

**Haderslev** as en stää önjt Dånsch, aw e näide foon e ååstküst foon Jutlönj. E stää hiirt tu e Regjoon Syddanmark; dåt as jü oochtgrutst stää önj e regjoon. Deer booge 22.011 manschne (2022).  Dåt as e hoodstää foon jü Haderslev Komuun.

## Haanewising

* Haderslev Kommune 

## Kwäle
Ballerup

**Ballerup** as en stää önj Dånmark, awt ailönj Siielönj. Deer booge 46,914 manschne (2009). 

## Forwiisen

* Ballerup stää
Holbæk

**Holbæk** as en stää önj Dånmark. Deer booge 27 157 manschne (2010).

## Haanewising

* Holbæk Nettet
Wochlüs

**Wochlüs** of **Wansen** (Heteroptera) san en onerorder faan Insekten, an hiar tu't order faan a Hualewjügeten (Hemiptera). Ham käänt amanbi 40.000 slacher, diarfaan 1.000 uun Euroopa.

## Familin

Acanthosomatidae – Aenictopecheidae – Aepophilidae – Alydidae – Anthocoridae – Aphelocheiridae – Aradidae – Artheneidae – Belostomatidae – Berytidae – Blissidae – Canopidae – Ceratocombidae – Cimicidae – Colobathristidae – Coreidae – Corixidae – Cryptorhamphidae – Curaliidae – Cydnidae – Cymidae – Dinidoridae – Dipsocoridae – ?†Ebboidae – Enicocephalidae – Gelastocoridae – Geocoridae – Gerridae – Hebridae – Helotrephidae – Henicocoridae – Hermatobatidae – Heterogastridae – Hydrometridae – Hyocephalidae – Hypsipterygidae – Idiostolidae – †Ignotingidae – Leptopodidae – Lestoniidae – Lygaeidae – Macroveliidae – Malcidae – Medocostidae – Megarididae – Meschiidae – Mesoveliidae – Micronectidae – Microphysidae – Miridae – Nabidae – Naucoridae – Nepidae – Ninidae – Notonectidae – Ochteridae – Omaniidae – Oxycarenidae – Pachygronthidae – †Pachymeridiidae – Pachynomidae – †Palaeoleptidae – Paraphrynoveliidae – Parastrachiidae – Pentatomidae – Phloeidae – Piesmatidae – Plataspididae – Pleidae – Plokiophilidae – Polyctenidae – Potamocoridae – Pyrrhocoridae – Reduviidae – Rhopalidae – Rhyparochromidae – Saldidae – Schizopteridae – Scutelleridae – Stemmocryptidae – Stenocephalidae – Termitaphididae – Tessaratomidae – Thaumastellidae – Thaumastocoridae – Thyreocoridae – Tingidae – †Trisegmentatidae – Urostylidae – Veliidae – Velocipedidae – †Vetanthocoridae – †Yuripopovinidae

#### Enkelt familin, sköölen an slacher
* Gerridae (Weederluupern)
*: *[[Gerris]]*
*:: Weederluuper (*[[Gerris lacustris]]*) 
* Pentatomidae (Buumwansen)
*: *[[Nezara]]*
*:: Green Riswans (*[[Nezara viridula]]*)

## Ferwisang efter bütjen
Viborg

**Viborg** as en stää önj Dånmark, aw Jutlönj. E stää läit önjt norden foon e Regjoon Midtjylland. Deer booge 41.239 manschne (2022). Dåt as e hoodstää foon e Regjoon Midtjylland än jü Viborg Komuun.

## Bile

Viborg - Sct. Mogens Gade.JPG|Sct. Mogens gade

 

## Forwiisen

* Viborg Kommune

## Kwäle
Hoodlüs

At **Hoodlüs** (*Pediculus humanus capitis*) as en insekt saner jügen, hat hiart tu a minskenlüs (Pediculidae).

## Luke uk diar
Fering spriak

**Fering** as det nuurdfresk spriak faan't eilun Fer, an liket at öömrang auer a miaten. Fering an öömrang hiar tu a eilunsfresk spriakwiisen uun Nuurdfresklun.

Amanbi 3.000 minsken snaake fering, fööraal üüb Waasterlun-Fer. Am onerskääst trii spriakwiisen üüb Fer, det san *weesdring* uun't waasten, *aadring* uun't uasten an *boowentaareps* uun't süüden.

Mä det äälst skraftelk dokument auer't fering as det auersaatang faan Martin Luther san *letj katechismus*. Uk det äälst nuurdfresk dokument auerhood komt faan Fer, det as at balaad "A Bai, a Reder" faan amanbi at juar 1500.

Am det spriak komert ham üüb Fer di *[[Fering Ferian]]* an at *[[Ferring Stiftang]]*. Uun a sööwentager juaren jääw det en letj tidjskraft mä fering teksten, di "Breipot". Dan an wan stäänt uk ans en letjen artikel üüb fering uun't öömrang bleed "Der Insel-Bote". 

## Ferwisang efter bütjen
* Fering gramatik faan't NFI
* Fering-Öömrang bidracher üüb Tjabelstünj
* Ferring-Stiftang
* Ocke-Schwen Bohn sin sidj mä spriakpreewen.

## Nei bidracher üüb fering

category             = Fering Artiikel
notcategory          = Wikipedia:Stomp
namespace            = 0
count                = 5
ordermethod          = created 
order                = descending
addfirstcategorydate =
Föör

**Föör** (Üp Fööring: Feer) es en nuurđfriisk Ailön. 
Hat liit twesken Söl, Aamrem, Lungnes, Föör es ombi 86 km2 gurt. 
Dat Friisk fan Föör jit Fering, en üp Fering jit dit Ailön Feer.
Fering uur fan muar Feringern snaket üs Sölring tö di Tal fan Sölringer.

## Senerlig Fering Mensken
* Mathies Petersen
* Folkert Arewsten
* Knud Broder Knudsen
* Ocke Nerong
* Lorenz Conrad Peters
* Reinhard Arfsten
* Oluf Braren
* Simon Reinhard Bohn 
* Stine Andresen

## Tērper üp Föör
* Wyk
* Bualichsem
* Wraksem
* Ööwenem
* Madlem
* Aalkersem
* Njiblem
* Guating
* Wiisem
* Borigsem
* Hedehüsem
* Ödersem
* Grat Dunsem
* Letj Dunsem
* Süđerjen
* Olersem
* Klantem
* Taftem

## Sölring Bidrachen aur Föör
* Olersemer Enenkui
* Bualigsemer Fügelkui
* Oewenemer Fügelkui
* Fööring Spraak

## Luki uk jir

* Webcams üüb Feer
* A wonterköning 
* Föhr-Forum
* Das Forum der Föhr-liebten
Anen an Ges

**Anen an Ges** (*Anseriformes*) san en order faan fögler uun a biologii.

## Familin
### 1. [[Wäärnfögler]] (''Anhimidae'')
- 3 slacher

: Anhima
:: *[[Anhima cornuta]]*
: Chauna
:: *[[Chauna chavaria]]*
:: *[[Chauna torquata]]*

### 2. [[Heisterges]] (''Anseranatidae'')
- 1 slach

: Heisterges (*Anseranas*)
:: Heistergus (*Anseranas semipalmata*)

### 3. [[Anen]] (''Anatidae'')
- 169 slacher

#### [[Echt Anen]] (''Anatinae'')
: Aix
:: Mandarin-An (*Aix galericulata*)
:: Carolina-An (*Aix sponsa*)

: Anas
:: Gräfögel (''Anas acuta'')
:: Slob (''Anas clypeata'') 
:: Uart (''Anas crecca'') 
:: Smen (''Anas penelope'')
:: Wil An (''Anas platyrhynchos'') 
:: Leguart (''Anas querquedula'')
:: Madelan (''Anas strepera'') 

: Aythya
:: Toofelan (''Aythya ferina'')
:: Toopet An (''Aythya fuligula'')
:: Beragan (''Aythya marila'')

: Malacorhynchus
:: Malacorhynchus membranaceus

: Salvadorina
:: Salvadorina waigiuensis

#### [[Ges an Swaanen]] (''Anserinae'')
::: - Echt Ges (Anserini) -
: Fialges (*Anser*)
:: Grä Gus (*Anser anser*)
:: Snägus (*Anser caerulescens*)
:: Siadgus (*Anser fabalis*)

: Siages (*Branta*)
:: Groltergus (''Branta bernicla'')
:: Kanadagus (''Branta canadensis'')
:: Greenlungus (''Branta leucopsis'')

::: - Hanenges (Cereopsini) -
: Hanenges (*Cereopsis*)
:: Hanengus (*Cereopsis novaehollandiae*)

::: - Swaanen (Cygnini) -
: Coscorobaswaanen (*Coscoroba*)
:: Coscorobaswaan (*Coscoroba coscoroba*)

: Swaanen (*Cygnus*)
:: Suart Swaan (*Cygnus atratus*)
:: Letj Swaan (*Cygnus bewickii*)
:: Sjongswaan (*Cygnus cygnus*)
:: Grat Swaan (*Cygnus olor*)

#### [[Sia-Anen]] (''Merginae'')
: Bucephala
:: Bralan (*Bucephala clangula*)
: Clangula
:: Isfögel (An) (*Clangula hyemalis*)
: Melanitta
:: Suart An (*Melanitta nigra*)
: Mergellus
:: Letj Seegnääb (*Mergellus albellus*)
: Mergus
:: Grat Seegnääb (*Mergus merganser*)
:: Madel Seegnääb (*Mergus serrator*)
: Somateria
:: Eidergus (*Somateria mollissima*)

#### [[Hualewges]] (''Tadorninae'')
: *[[Alopochen]]*
:: Nilgus (*Alopochen aegyptiacus*)
: *[[Tadorna]]*
:: Baragan (*Tadorna tadorna*)

## Ferwisang efter bütjen
Echt Anen

**Echt Anen**, ***Fögel*** (*Anatinae*) san en onerfamile faan a Anenfögler (*Anatidae*).

## Aal a sköölen
Aix - Amazonetta - Anas - Asarcornis - Aythya - Cairina - Callonetta - Chenonetta - Lophonetta - Malacorhynchus - Marmaronetta - Netta - Nettapus - Pteronetta - Salvadorina - Speculanas

----
Triibuus: Anatini (Swäämanen) – Aythyini (Dükanen) – [ Mergini (Sia-Anen) ] – Malacorhynchini

## Enkelt slacher
: Aix
:: Mandarin-An (*Aix galericulata*)
:: Carolina-An (*Aix sponsa*)

: Anas, *Eegentelk Anen*
:: Gräfögel (''Anas acuta'')
:: Slob (''Anas clypeata'') 
:: Uart (''Anas crecca'') 
:: Smen (''Anas penelope'')
:: Wil An (''Anas platyrhynchos'') 
:: Leguart (''Anas querquedula'')
:: Madelan (''Anas strepera'') 

: Aythya, Dükanen
:: Toofelan (''Aythya ferina'')
:: Toopet An (''Aythya fuligula'')
:: Beragan (''Aythya marila'')

: Malacorhynchus
:: Malacorhynchus membranaceus

: Salvadorina
:: Salvadorina waigiuensis

## Ferwisang efter bütjen
Køge

**Køge** as en stää önj Dånmark, awt ailönj Siielönj. Deer booge 34,937 manschne (2010). 

## Forwiisen

* Køge Kommune
Weederluuper (Insekt)

A **Weederluuper** (*Gerris lacustris*) as en slach faan Wochlüs (Heteroptera) an hiart tu a insekten. Hi komt aueraal uun Euroopa föl föör.

## Luke uk diar
Svendborg

**Svendborg** as en stää bai e söödküst foont ailönj Fyn, önjt Dånsch. E stää hiirt tu e Regjoon Syddanmark; dåt as e soowentgrutst stää önj e regjoon. Deer booge 27.300 manschne (2022).  Dåt as e hoodstää foon jü Svendborg Komuun.

## Forwiisen

* Svendborg Kommune

## Kwäle
Taastrup

**Taastrup** as en stää önj Dånmark, awt ailönj Siielönj. Deer booge 32,260 manschne (2010). 

## Forwiisen

* Høje-Taastrup Kommune
Ragstringdiarten

A **Ragstringdiarten** (*Chordata*) san en stam faan diarten. A miast ragstringdiarten san *wäärlisdiarten* (*Vertebrata*).

## Süstemaatik
* onerstam Skrookluasen (*Cephalochordata*)

* onerstam Manteldiarten (*Urochordata*)

* onerstam Wäärlisdiarten (*Vertebrata*)
:: Amfiibien (*Amphibia*)
:: Fasker (*Pisces*)
:: Fögler (*Aves*)
:: Krepdiarten (*Reptilia*)
:: Tetjdiarten (*Mammalia*)

## Ferwisang efter bütjen
Dükern

A **Dükern** (*Podicipedidae*) san det iansagst fögelfamile uun't order Podicipediformes.

## Sköölen
Aechmophorus – Podiceps – Podilymbus – Poliocephalus – Rollandia – Tachybaptus

## Enkelt slacher
: *Podiceps*
:: Toopet Düker (*Podiceps cristatus*)

: *Tachybaptus*
:: Eersföötj (*Tachybaptus ruficollis*)

## Ferwis efter bütjen
Falken

**Falken** (Falconidae) san det iansagst fögelfamile uun't order faan a Falkenfögler (Falconiformes) an kem üüb a hialer welt föör.

## Onerfamilin an sköölen
* Caracarinae
*: Caracara – Daptrius – Ibycter – Milvago – Phalcoboenus – Spiziapteryx
* Herpetotherinae
*: Herpetotheres - Micrastur
* Falconinae
*: Falco - Microhierax - Polihierax

## Enkelt slacher
: *Falco*
:: Buumfalk (*Falco subbuteo*)
:: Türnfalk (*Falco tinnunculus*)
:: Waanerfalk (*Falco peregrinus*)

## Ferwis efter bütjen
Nuurđfriisk

**Nuurđfriisk** („Nordfriisk“) es jen fan di friisk Spraaken. Hat uur snaket fan ombi 10.000 Mensken ön di Krais Nuurdfriislön. Deling jeft et jit tiin Dialekte fan Nuurdfriisk. Dit sen jens muar wesen, sa ombi 13 bit 15 forskeligi. Hat es wes, dat jen diarfan, dit Süđergoesharder, al duar blefen es. Dat Holmer Freesch uur jit fan "en Hunfol" Mensken snakit.

Dåt Nordfriisk as döör e *Europäisch Charta for regionaal- unti manerhäidespräke* as manerhaidespräke önj Tjüschlönj gödjkånd.

## Spreekwiisen
Di Dialekti (Spreekwiisen), wat deling jit bikeent sen, jit:

* Ailönjfriisk
** Sölring
** Fering-Öömrang
** Halunder
* Fååstewålfriisk
** Wiringhiirder Freesk
** Karhiirder Fräisch
** Bökinghiirder Frasch 
** Noordergooshiirder Fräisch
** Middelgooshiirder Freesch
** Söödergooshiirder Freesch
** Hålifreesk

### Noomen
Bi di Noomen ken em se, dat ark Spreekwiis en ain Naam heer, wat ek langsen "-friisk" jit. Di Ailöns-Spreekwiisen neem jamsalev gaar ek Friisk. "Friisk" es en nii Uurt, wat em fuar ali töhop brükt. 

### Hok Uurter ön forskeligi Spreekwiisen

### Forskelen
Di Forskelen twesk di Müraarten fan't Nuurđfriisk weeget uk 

Di Tabel förter öner weeget, hur forskelig di Spreekwiisen sen.

¹ Üp dit stiinern Ailön jeft't noch niin Öörtporen.

## Luki uk jir
* Nordfriisk
* Nordfriisk Instituut
* Spräkütbäg
* Friiske spräke
* Ernst Löfstedt

## ... of ön't Nat
* En kuurt Tekst ön forskelig Spreekwiisen
Frederikshavn

**Frederikshavn** as en stää önjt norden foon Jutlönj, önjt Dånsch. E stää hiirt tu e Regjoon Nordjylland; dåt as jü fiirdgrutst stää önj e regjoon. Deer booge 22.672 manschne (2022). Dåt as e hoodstää foon jü Frederikshavn Komuun.

## Ferkiir
En fäär ferbant e stää ma Göteborg önj Swärik.

## Forwiisen
* Frederikshavn stää 

## Kwäle
Wäärlisdiarten

**Wäärlisdiarten** (Vertebrata) san en onerstam faan a *[[ragstringdiarten]]* (Chordata). Hör kääntiaken san a wäärlisen.

## Süstemaatik
; Tjaapdiarten (*Gnathostomata*)

* Rä Lunwäärlisdiarten (*Tetrapoda*) mä sjauer klasen:
:: Amfiibien (*Amphibia*)
:: Fögler (*Aves*)
:: Krepdiarten (*Reptilia*)
:: Tetjdiarten (*Mammalia*)

* Tau rän Fasker (*Pisces*)
:: Bianfasker (*Osteichthyes*)
:: Graselfasker (*Chondrichthyes*)

; Tjaapluasen (*Cyclostomata*) of (*Agnatha*)

:: Njügenuugen (*Petromyzonta* of uk *Petromyzontida*)
:: Slimialer (*Myxinoidea*)

## Ufstamang

## Luke uk diar
Hualewges

**Hualewges** (*Tadorninae*) san en onerfamile faan a Anenfögler (Anatidae) uun det order Anen an Ges (*Anseriformes*).

## Sköölen
* Merganettini
*: Hymenolaimus – Merganetta – Tachyeres 
* Plectropterini
*: Plectropterus – Sarkidiornis
* Tadornini
*: Alopochen – Chloephaga – Cyanochen – Neochen – (Radjah) – Tadorna

## Enkelt slacher
: *[[Alopochen]]*
:: Nilgus (*Alopochen aegyptiacus*)
: *[[Tadorna]]*
:: Baragan (*Tadorna tadorna*)

## Ferwisang efter bütjen
Fasaanen (Famile)

A **Fasaanen** (Phasianidae) san en grat fögelfamile an hiar tu a Hanenfögler (*Galliformes*).

## Onerfamilin an sköölen
* Meleagridinae
*: Meleagris
* Perdicinae
*: Alectoris – Ammoperdix – Anurophasis – Arborophila – Bambusicola – Caloperdix – Coturnix – Excalfactoria – Francolinus – Galloperdix – Haematortyx – Lerwa – Margaroperdix – Melanoperdix – Ophrysia – Perdicula – Perdix – Ptilopachus – Rhizothera – Rollulus – Tetraogallus – Tetraophasis – Xenoperdix
* Phasianinae
*: Afropavo - Argusianus - Catreus - Chrysolophus - Crossoptilon - Gallus - Ithaginis - Lophophorus - Lophura - Pavo - Phasianus - Polyplectron - Pucrasia - Rheinardia - Syrmaticus - Tragopan
* Tetraoninae
*: Bonasa – Centrocercus – Dendragapus – Lagopus – Lyrurus – Tetrao – Tetrastes – Tympanuchus

## Enkelt slacher
: *Coturnix* - Wachteln
:: Bipkerwik (*Coturnix coturnix*)
: *Gallus* - Djungelhanen
:: Wil Han (*Gallus gallus*)
::: Hüshan (*Gallus gallus domesticus*)
: *Meleagris* - Puuten
:: Puut (*Meleagris gallopavo*)
: *Perdix* - Rebhanen
:: Ääkerhenk (*Perdix perdix*)
: *Phasianus* - Echt Fasaanen
:: Fasaan (*Phasianus colchicus*)

## Ferwisang efter bütjen
Kadüülfögler

**Kadüülfögler** (*Strigiformes*) san en order faan fögler (*Aves*), huar auer 140 slacher tu tääld wurd. A miasten san uun a naacht uun a gang.

## Familin, onerfamilin an sköölen
* Strigidae (Kadüülen)
*: Asioninae
*:: Asio – Nesasio – Pseudoscops
*: Striginae
*:: Bubo – Jubula – Ketupa – Lophostrix – Margarobyas – Megascops – Otus – Psiloscops – Ptilopsis – Pulsatrix – Pyrroglaux – Scotopelia – Strix
*: Surniinae
*:: Aegolius – Athene – Glaucidium – Heteroglaux – Micrathene – Ninox – †Sceloglaux – Surnia – Uroglaux – Xenoglaux
* Tytonidae (Türnüülen)
*:: Phodilus – Tyto

## Enkelt sköölen an slacher
: Uarkadüülen (*Asio*)
:: Hurnüül (*Asio otus*)
:: Kadüül (*Asio flammeus*)

: Stiankautsen (*Athene*)
:: Stiankauts (*Athene noctua*)

: Uuhus (*Bubo*)
:: Uuhu (*Bubo bubo*)

: Boskkautsen (*Ninox*)

: Kautsen (*Strix*)
:: Kauts (*Strix aluco*)

: *[[Tyto]]*
:: Türnüül (*Tyto alba*)

## Ferwis efter bütjen
Türnüülen

**Türnüülen** (Tytonidae) san ian faan tau familin faan a kadüülfögler.

## Sköölen an slacher
* Phodilus
*: P. assimilis - P. badius - P. prigoginei
* Tyto
*: T. alba – T. almae – T. aurantia – T. capensis – T. deroepstorffi – T. furcata – T. glaucops – T. inexspectata – T. javanica – T. longimembris – T. manusi – T. multipunctata – T. nigrobrunnea – T. novaehollandiae – T. rosenbergii – T. sororcula – T. soumagnei – T. tenebricosa

## Enkelt slacher
: *Tyto*
:: Türnüül (*Tyto alba*)

## Ferwisang efter bütjen