open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Provence-Alpes-Côte d'Azur

**Provence-Alpes-Côte d’Azur** [] (ufkört **PACA**, amtelk ufkörtang **PAC**) as en fransöösk regiuun bi't Madlunsia. Tu det regiuun hiar sääks départements. Hat as 31.400&nbsp;km² grat an hää  iinwenern (Stant: ). Hoodstääd as Marseille.

## Grat Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't regiuun san:

## Ferwaltang

## Luke uk diar

## Kwelen
Bordeaux

**Bordeaux** [] (oksitaans *Bordèu*) as en gratstääd uun Frankrik an hoodstääd faan't regiuun Nouvelle-Aquitaine.

## Kliima

## Luke uk diar
Département Gironde

At **Département Gironde** [] as en fransöösk département uun't regiuun Nouvelle-Aquitaine.

## Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't department san:

## Iindialang
At Département Gironde hää 6 arrondissements, 33 kantooner an 538 gemeenen:

## Luke uk diar

## Futnuuten
Bouches-du-Rhône

At **Département Bouches-du-Rhône** ([], faan  „müs faan a Rhône“) as en fransöösk département uun't regiuun Provence-Alpes-Côte d’Azur. Prefektuur as Marseille, onerprefektuuren san Aix-en-Provence, Arles an Istres.

## Iindialang

## Luke uk diar
Europeesk Charta för a Regiunaal- an Manertaalspriaken

At **Europeesk Charta för a Regiunaal- an Manertaalspriaken** (*Spriaken-Charta*) as en ferdrach, diar di 5. September 1992 faan a Euroopariad uunnimen wurden as.

## Mualen
Det Charta skal diarför surge, dat a regiunaal- an manertaalspriaken uun Euroopa halep fu, auer jo tu't kulturel arewdial hiar.

: Spriakmanertaalen skel auer poliitisk grensen henwech werke kön.
: Jo skel halep fu, dat's ei wechsterew.
: Di brük faan letj spriaken skal uk mögelk wees föör gericht, uun skuul, uun't hial kulturel, ökonoomisk an sosial leewent, jüst so üs uun a meedien.
: Spriakonerracht an studiarin skal mögelk wurd, fööraal uk för minsken, diar ei tu't manertaal hiar.

## Enkelt dialen
* Dial I: *Algemians*. Diar gongt det diaram, hük spriaken mend san, nemelk soken, diar al sant generatjuunen üüb en wasen plak lewe. An ei spriaken faan tuwaanrern.
* Dial II: *Mualen*. Di dial II beskraft a mualen noch wat algemianer an as ei so ferbinjelk. A stooten kön iarst ans dial II bitreed an leeder ans dial III.
* Dial III: *Enkelthaiden*. Stooten, diar dial III onerskriiw, skel tumanst 35 faan 98 mögelk enkelt onernemangen amsaat. 
* Dial IV: *Amsaaten*. Diar stäänt uun, dat a stooten beracht skel, wat jo al onernimen haa, of noch onernem wel.
* Dial V: *Ufslütj*. Reegeln för't onerskriiwen an amsaaten.

## Onerskraften
At Charta as bit nü faan 33 lunen onerskrewen wurden (Stant: 11/2012). Di naist straal as do det ratifiziarin (25 lunen), diar woort do mä fäästlaanj, dat an wan di stoot det amsaat wal.

## Sjiisklun
Uun Sjiisklun as det Charta 1992 onerskrewen, 1998 ratifisiaret an di 1. Janewoore 1999 iinsaat wurden. Bit nü san diar oober a bundeslunen för tustendag:
* Däänsk, Sydslesvigdansk an Sønderjysk uun Schleswig-Holstian.
* Sorbisk. Boowersorbisk uun Saksen, Onersorbisk uun Brandenburg.
* Nuurdfresk uun Schleswig-Holstian. Diarefter as 2004 det  maaget wurden.
* Saaterfresk uun Niidersaksen. 
* Romanes (efter dial II), efter dial III uun Hessen.
* Plaatsjiisk, efter dial III uun Breemen, Hamborag, Mecklenburg-Föörpomern, Niidersaksen an Schleswig-Holstian. Efter dial II uun Brandenburg, Nuurdrhein-Westfalen an Saksen-Anhalt.

## Luke uk diar

* Amtelk wääbsteed
* Tekst uun ~50 spriaken
* Tekst faan't Charta (huuchsjiisk)
* Tekst faan't Charta (fering, aadring)
*  faan't lun Schleswig-Holstian

## Futnuuten
Euroopariad

Di **Euroopariad** (, ) as en internatjunaal organistjuun. Hi as di 5. Mei 1949 grünjlaanj wurden, an diar hiar 47 lunen mä 820 miljuun minsken tu.

Hi skal auer algemian europeesk fraagen bedial.

## Mäfulgern

## Luke uk diar

## Futnuuten
Deänemark

**Deänemark** es en Lun uun ’e Noort fan Euroopa. Deät Lun hat 5.840.045 Iinwuuners (2021) De Hoadstad es Kopenhoagen.

## Geografii
### Steed'n

## Kweln
Ingelun/ha

**Ingelun** es en Lun uun ’e Nürwes fan Euroopa. Deät as deel fan deät Fereenigt Kennungrik. Deät Lun hat 67.026.000 Iinwuuners (2021). De Hoadstad es London.

## Kweln
Islun/ha

**Islun** es en Lun uun ’e Nürwes fan Euroopa. Deät Lun hat 348.450 Iinwuuners (2018). De Hoadstad es Reykjavík.

## Kweln
Diitsklun

**Diitsklun** es en Lun uun ’e Meddel fan Euroopa. Deät Lun hat 80.219.695 Iinwuuners (2011). De Hoadstad es Berlin.

## Geografii
### Steed'n

## Histoori

Datei:Deutsches_Reich_(1871-1918)-de.svg|thumb|**Diitsklun** (1871-1918)
Datei:Karte_des_Deutschen_Reiches,_Weimarer_Republik-Drittes_Reich_1919–1937.svg|thumb|**Diitsklun** (1919-1937)


## Kweln
Frankrik/ha

**Frankrik** es en Lun uun ’e Wessen fan Euroopa. Deät Lun hat 65.018.096 Iinwuuners (2018). De Hoadstad es Pariis.

## Kweln
Itoalien

**Itoalien** es en Lun uun ’e Siid fan Euroopa. Deät Lun hat 59.433.744 Iinwuuners (2015). De Hoadstad es Room.

## Histoori
Itoalien wear en Könnungrik fan 1860 tu 1946. 1866 wür Veneedig Deel fan deät Lun en 1870 Room.


Datei:Italy_1864_de.svg|thumb|**Itoalien** (1864)
Datei:Kingdom of Italy 1870 map.svg|thumb|**Itoalien** (1870)
Datei:Kingdom of Italy 1919 map.svg|thumb|**Itoalien** (1919)


## Kweln
Nörweegen

**Nörweegen** es en Lun uun ’e Noort fan Euroopa. Deät Lun hat 5.295.619 Iinwuuners (2018). De Hoadstad es Oslo.

## Histoori
Nörweegen wür 1397 deel fan deät Kalmar Unioon. 1814 wür deät lun deel fan Sweeden. Deät wür 1905 inufhengi.

## Kweln
Finlun/ha

**Finlun** es en Lun uun ’e Noort fan Euroopa. Deät Lun hat 5.513.130 Iinwuuners (2017). De Hoadstad es Helsinki.

## Kweln
Frankrik/hf

**Frankrik** is en löön öön ’e wästen foon Euroopa. Dat löön heet 65.018.096 jude (2018). Ju häädstää foon't löön is Pariis.

## Geografii
Di huuchst beerch öön Frankrik is Mont Blanc (4.810 m). Di longst struum baane’t löön is dat Loire.

### Stäänge
De tiin grotste stäänge öön't löön sän:

## Kule
Frankrik/fe

**Frankrik**, amtelk det **Fraansöösk Republiik** (üüb Fraansöösk: *France* [fʁɑ̃s] an *République française* [ʁepyblik fʁɑ̃sɛːz]), as en lun uun a waast faan Euroopa. Uun a nuurduast lei Belgien an Luksemborig, uun a uast Tjiisklun, a Sweits an Itaaljen, uun a süüd det Madlunsia, Spanje an Andora an uun a waast leit at Atlantik an uun a nuurdwaast de Ingels Kanool. Bit üüb Frankrik uun Euroopa, hee't lun auersiagebiiten uun Süüdameerika (Fraansöösk Guyaana), uun det atlantisk, pasifisk an det indisk otseaanen an uk uun Antarktikaa (Adélielun). Det lun hee 64.812.052 lidj (2019). Det hoodsteed faan't lun as Pariis. Frankrik as lasmoot uun a NATO, at EU an dön Feriand Naschuunen.

## Geografii
### Geograafisk Laag
Frankrik uun Euroopa (at feestlun, Korsika an letj eilunen, wat diaram lei) leit för’t miast twesken 51° an 41° (faan a nuurd tu a süüd) an 5° an 9° (faan a waast tu a uast). At lun as amanbi tausis grater üüs Tjiisklun. Det as det traadgratst lun uun Euroopa.

At lun dialt grensen mä aacht lunen. Det lingst grens (646 km) faan't lun wurt mä Spanje an det kurtst (6 km) mä Monako diald. At lun dialt uk en 556 km lung grens mä Belgien, en 525 km lung mä a Sweits, en 476 lung mä Itaalien, en 418 km lung mä Tjiisklun, en 69 km lung mä Luksemborig an en 55 km lung mä Andora. A eeg faan Frankrik as 3427 km lung.

### Lunskap
#### Berger
De huuchst berig uun Frankrik as Mont Blanc (4.810 m), wat uun a süüduast faan't lun leit.

#### Struumer
De lingst struum ban’t lun as de Loire, wat iin uun't Atlantik leept.

### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:

### Iindialing faan Ferwalting
Frankrik hee 101 Departmenten (96 uun Euroopa an 5 uun't auersia).

Frankrik uun Euroopa hee sant de 1. Janewoore 2016 13 regiuunen:

Guadeloupe (hoodsteed: Basse-Terre), Fransöösk Guayana (üüb Fraansöösk: *Guyane*; hoodsteed: Cayenne), Réunion (hoodsteed: Saint-Denis), Martinique (hoodsteed: Fort-de-France) an Mayotte (hoodsteed: Mamoudzou) san auersiaregiuunen.

## Befölkring
Det letst folksteeling uun Frankrik wiar uun't juar 2018.

### Spriiken
At amtspriik faan't lun as Fraansöösk. Öler spriiken, wat uun't lun spreegen wurd san: Frankoprowensaals (uun a süüduast), Oksitaans (uun a süüd), Katalaans (uun a süüd, nai bi't grens tu Spanje), Elsesisk an Lootringisk (uun a nuurduast), Baskisk (uun a süüdwaast), Bretoonsk (uun a nuurdwaast), Korsisk (üüb Korsika) an Fleemisk (uun a nuurd, nai bi't grens tu Belgien).

## Histoore

Frankrik wurd dial faan det Röömsk Rik uun det 1. juarhunert. Faan det 4. juarhunert ap tu det 8. juarhunert wurd Frankrik faan dön Franken nimen. De gratst köning faan dön Franken wiar Karl de Grat, diar 800 keiser wurd.

## Politiik
Frankrik as en republiik. A president faan't republiik sant 2017 as Emmanuel Macron.

Frankrik as sant 1949 lasmaat faan NATO.

## Kwelen
Norfolk (Graafskap)

**Norfolk** [ˈnɔːrfək] as en ferwaltingsgraafskap (üüb Ingels: *administrative county*) an seremoniel graafskap (*ceremonial county*) uun East Anglia uun Ingelun. Det graafskap hee 914.039 lidj (2020). Det hoodsteed as Norwich. Det hiart tu’t ferwaltingsregiuun Uasten faan Ingelun.

## Geografii
### Steeden

Dön tjiin gratst steeden uun't graafskap san:

### Iindialing faan Ferwalting

At ferwaltingsgraafskap an seremoniel graafskap Norfolk hee sööwen distrikten:

## Histoore
At nööm Norfolk kaam faan Ualingels *Norþfolc* ("nuurd folk"). Det wurd uun det 5. juarhunert faan a Angeln, diar wel faan't Angeln uun Sleeswich-Holstian faan nü kaam, an Fresken besiidelt. Uun det ääder madeläälerns wurd at gebiit at nuurddial faan't Köningrik Uastanglien. Uun det 9. juarhunert wurd det faan a Wikingern besaat. Efter a Slacht faan Tempsford uun't juar 917 wurd Norfolk dial faan Ingelun.

## Kwelen


## Luke uk diar
Essex (Graafskap)

**Essex** [ˈɛsᵻks] as en ferwaltingsgraafskap (üüb Ingels: *administrative county*) an seremoniel graafskap (*ceremonial county*) uun Ingelun. At graafskap hiart tu’t ferwaltingsregiuun Uasten faan Ingelun. Det hee 1.497.759 lidj (2020). At hoodsteed faan't ferwaltingsgraafskap as Chelmsford. 

Uun ualing tidjen wiar diar amanbi det Köningrik Essex.

## Geografii
### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't graafskap san:

### Iindialing faan Ferwalting

Det ferwaltingsgraafskap Essex faan nü hee twaalew distrikten. Det seremoniel graafskap Essex hee twaalew distrikten an tau unitary authorities, Thurrock (14) an Southend-on-Sea (13).

## Kwelen


## Luke uk diar
Cambridgeshire (Graafskap)

**Cambridgeshire** [ˈkeɪmbrɪdʒʃər] of [ˈkeɪmbrɪdʒʃɪər] as en ferwaltingsgraafskap (üüb Ingels: *administrative county*) an seremoniel graafskap (*ceremonial county*) uun East Anglia uun Ingelun. Det graafskap hee 657.204 lidj (2020). Det hoodsteed as Cambridge. Det hiart tu’t ferwaltingsregiuun Uasten faan Ingelun.

## Geografii
### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't graafskap san:

### Iindialing faan Ferwalting

Det ferwaltingsgraafskap Cambridgeshire faan nü hee fiiw distrikten. Det seremoniel graafskap Cambridgeshire hee fiiw distrikten an ian *[[unitary authority]]*, Peterborough (1):

## Kwelen


## Luke uk diar
Angoola/ha

**Angoola**, amtli de **Republiik Angoola**, es en Lun uun 'e Sidwessen fan Aafrika. Deät Lun hat 25.789.024 Iinwuuners (2014). De Hoadstad es Luanda.
East Anglia

**East Anglia** (*Uastangeln*) as di traditsionel nööm för di uastelk huk faan Ingelun mä trii (fiiw) groofskapen. Daalang jaft at uk en ferwaltangsregiuun Uasten faan Ingelun, det as oober en betj grater.

Uun ualang tidjen wiar diar amanbi det Könanagrik East Anglia.

## Groofskapen
* Cambridgeshire
* Norfolk
* Suffolk
* (Lincolnshire, dialwiis)
* (Essex, dialwiis)

## Luke uk diar
* Uasten faan Ingelun
* Angeln (Fulk)
* Offa faan Mercia
Uasten faan Ingelun

Di **Uasten faan Ingelun** as ian faan njüügen ferwaltangsregiuunen uun Ingelun.

## Geografii
### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't regiuun san:

### Groofskapen an Unitary Authorities

## Kwelen


## Luke uk diar
* East Anglia
Bangkok

**Bangkok** as at hoodsteed an en prowins faan Thailun. A nööm faan't steed üüb Thailuns as กรุงเทพมหานคร [krūŋ tʰêːp mahǎː nákʰɔ̄ːn]. Det leit uun a maden faan’t lun. Amanbi 8,280,925 lidj wene diar. 

## Geografii
### Iindialing faan Ferwalting
Bangkok hee 50 distrikten:

### Kliima

## Histoore
Uursprüngelk wiar Bangkok en letj faskertaarep bi de uaster eeg faan de Chao Phraya struum. At steed wurd 1782 at hoodsteed faan Thailun.

## Kwelen


## Luke uk diar
Chiang Mai

**Chiang Mai** /ˈtʃjɑːŋˈmaɪ/ (üüb Thailuns:  เชียงใหม่  [tɕʰiəŋ màj] , üüb Lanna: ᨩ᩠ᨿᨦᩉ᩠ᨾᩲ᩵ [t͡ɕīaŋ.màj]) as det gratst steed uun Nuurdthailun. Det as’t hoodsteed faan’t prowins faan Chiang Mai an wiar’t hoodsteed faan’t Köningrik faan Lan Na (leeder at Köningrik faan Chiang Mai). At steed hee amanbi 132.634 lidj (2014).

## Luke uk diar
Thailöön

**Thailöön** ( []), amtlik **Käningrik Thailöön** ( [] , uk:  [] ), as en staot öön Sööuustaasien. Ju häädstää än grotst stää öön't löön is Bangkok.
Isaan

**Isaan** (Thailuns: อีสาน [ʔiː˧.saːn˩˩˦]; faan Paali ईशान्य *īsānya* of Sanskrit ईशान्य *īśānya* „Nuurduasten“; amtelk „Nuurduastregiuun“, Thailuns: ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ [pʰaːk̚˥˩ ta˨˩.wan˧.ʔɔːk̚˨˩.t͡ɕʰia̯ŋ˩˩˦.nɯa̯˩˩˦]) bildet de nuurduastdial faan Thailun.

## Prowinsen
Uun Isaan lei twuntig prowinsen (*Changwat*). Jo haa leewen di salew nööm üs det hoodsteed.

## Luke uk diar
* Isaan spriak
Thai

__NOTOC__

At **Thai** ( – ütjspreegen: [], ) as det amtspriak faan Thailun. Hat hiart tu't Tai-Kadai spriakenfamile.

So üs uun't Sjineesk hinget det bedüüdang faan en wurd uk faan sin betuunang uf. Uun't Thai jaft at fiiw tuuner.

Thai hää en aanj alfabeet mä en aanj skraft, det Thai skraft.

## Tai-Kadai-spriaken


Ferdialang faan a Tai-Kadai-spriaken uun Süüduast-Aasien. 

Süüdwaastelk Tai as orangj.

## Textbispal

## Kwelen


## Luke uk diar
* Thai bi Ethnologue (ingelsk)
Tai-Kadai spriaken

**Kra-Dai spriaken** (of uk **Tai-Kadai spriaken**) san en spriakfamile faan muar üs 90 spriaken uun Süüduastaasien mä 83 miljoon spreegern. 

## Iindialang

**Kra-Dai** (93–96 spriaken, 83 miljoon spreegern)
* **Hlai** of *Li* (2–3 spriaken, 720.000; uun Hainan (Sjiina))
* **Kadai** of *Kra* of *Geyang* (15–16 spriaken, 100.000; uun Nuurd-Wjetnam an Süüd-Sjiina)
* **Kam-Tai** of *Zhuang-Dong* (74–78 spriaken, 80 miljoonen)
** Kam-Sui (12 spriaken, 2,2 miljoonen; uun Sjiina)
** Lakkia of Lakkja (1 spriak, 9.000; uun Sjiina)
** Ong Be of Bê (1 spriak, 600.000; uun Hainan (Sjiina))
** Tai spriaken of *[[Zhuang]]-Tai* (60–61 spriaken, 77 miljoonen)
*** Nuurdelk Tai (13–19 spriaken, 12,4 miljoonen; uun Sjiina)
*** Madel-Tai (7–10 spriaken, 8 miljoonen; uun Nuurduast-Wjetnam an Sjiina)
*** Süüdwaastelk Tai (32–34 spriaken, 57 miljoonen; uun Thailun, Laos, Nuurd-Kambodscha, Nuurdwaast-Wjetnam, Süüd-Sjiina an Uast-Mjanmaar

## Kwelen


## Luke uk diar
* Thai
* Lao
* Isan
* Zhuang
Volkssturm

Di **Volkssturm** wiar en formatjuun faan soldooten uun't Sjiisk Rik hen jin't aanj faan a Ööder Weltkrich. 

Üs di krich al bal tu aanj ging, skul aal a maaner tesken 16 an 60, diar ei bi a soldooten wiar, mähalep, di krich noch tu wanen. Di 18. Oktuuber 1944 ging det luas, an di 8. Mei 1945 wiar't do föörbi.

För a *Volkssturm*-soldooten jääw't knaap noch uniformen, diaram skul's en iarembian dreeg.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Köningrik faan Lan Na

**Lan Na** (üüb Nuurdthailuns:  [ʔaː.naː.tɕǎk.láːn.naː], "Lun faan Miljuun Risfialen"; üüb Thailuns: อาณาจักรล้านนา [ʔaː naː tɕàk láːn naː]) wiar en köningrik (of en föderatschuun faan suwereen fürstendoomen) faan dön Tai Yuan uun Nuurdthailun. Sin maden wiar det Chiang Mai faan daaling.

## Luke uk diar
1697

**1697** wiar det sööwen-an-neegentigst juar faan det 17. juarhunert. 

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 1. Jüüne: August de Stark wurd köning faan Poolen.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
**Ünbekäänd Dootem**
* Bernard Accama, waastfresk konstmooler († 1756)

## Störwen
* 29. Marts()/8. April(): Nikolaus Bruhns, komponist (* 1665)
1696

**1696** wiar det seeks-an-neegentigst juar faan det 17. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 17. Oktuuber: August III., kurfürst faan Saksen an köning faan Poolen († 1763)

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
1695

**1695** wiar det fiiw-an-neegentigst juar faan det 17. juarhunert. 

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 15. April: Christoph Arnold, tjiisk astronoom (* 1650)
* 08. Jüüle: Christiaan Huygens, holuns astronoom, matemaatiker an füsiker (* 1629)
1692

**1692** wiar det tau-an-neegentigst juar faan det 17. juarhunert. 

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 07. Jüüne: At steed Port Royal uun Jamaika wurd uun en eerdbeewrin tunantmaaget.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
Sydslesvigdansk

__NOTOC__

**Sydslesvigdansk** of **Süüdschleswigdäänsk** (ei ferwaksle mä Sønderjysk!) as en däänsk spriakwiis, diar iinflööd faan't Plaatsjiisk an Huuchsjiisk hää. Hat woort uun Süüdschleswig snaaket. 

## Bispalen

## Luke uk diar
* Sønderjysk
* Däänsk

## Literatuur
* Elin Fredsted. Uun: Christel Stolz (Hrsg.): *Unsere sprachlichen Nachbarn in Europa.* Brockmeyer-Verlag, Bochum 2009,  sidj 11&nbsp;ff.
* Hans Christophersen: *Det danske Sprog i Sydslesvig*. 3. Udgave. Rostras Forlag, , rostra.dk
* Karen Margrethe Pedersen: *Dansk sprog i Sydslesvig.* Bd. 1–2. Institut for grænseregionsforskning, Aabenraa 2000.

## Futnuuten
1689

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 18. Janewoore: Charles de Secondat, Baron de Montesquieu, fraansöösk skriiwer an filosoof († 1755)
1688

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 08. Jüüle: Christopher Heins wurd weler interim guwernöör faan St. Thomas uun dön Deensk Waastindien.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 21. Mei: Alexander Pope, britisk dachter († 1744)
1687

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
**Ünbekäänd Dootem**
* Adolph Esmit wurd weler guwernöör faan St. Thomas uun dön Deensk Waastindien.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 08. Mei: Jean Henri Desmercières, dikbager uun Nuurdfresklun († 1778).

## Stürwen
* 28. Janewoore: Johannes Hevelius, astronoom (* 1611)
* 22. Marts: Jean-Baptiste Lully, komponist (* 1632)
1680

**1680** wiar det tachentigst juar faan det 17. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 04. Jüüle: Nicolai Esmit wurd guwernöör faan St. Thomas uun dön Deensk Waastindien.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
Keiser Meiji

Keiser **Meiji** (üüb Jaapaans: 明治天皇 *Meiji-tennō*; * 3. Nofember 1852 uun Kyōto; † 30. Jüüle 1912 uun Tokyō) wiar de 122. keiser faan Jaapaan. Hi wiar keiser faan 3. Febrewoore 1867 ap tu san duas.

## Wichtig Bejewenhaiden
* De Iarst Jaapaans-Schiinees Krich (1894-1895)
* De Rüs-Jaapaans Krich (1904-1905)

## Luke uk diar
Samisk spriak

**Samisk** (uk **Sami** of **Saami**) as en skööl faan spriakwiisen uun det Uraalisk spriakenfamile. Diar san daalang wel son 24.000 spreegern, fööraal uun Sápmi („Laplun“ + Kola Hualeweilun, huar a Samen wene). A spriakwiisen uun Nuurd-Skandinaawien wik böös faanenööder uf. Det miast aktiif spriakwiis as Nuurd-Samisk.

## Spriakwiisen

; Waast-Sami 
1. Süüdsamisk (Norweegen, Sweeden): amanbi 700 spreegern.
2. Umesamisk (Sweeden): ~ 20.
3. Pitesamisk (Norweegen, Sweeden): ~ 10.
4. Lulesamisk (Norweegen, Sweeden): ~ 800.
5. Nuurdsamisk (Norweegen, Sweeden, Finlun): ~ 17.000 (75%).

; Uast-Sami
6. Skoltsamisk (Finlun, Ruslun): ~ 400.
7. Inarisamisk (Finlun): 300–500.
8. Kildinsamisk (Ruslun): ~ 650.
9. Tersamisk (Ruslun): ~ 20.

; Ütjstürwen
10. Akkalasamisk (Ruslun): † (2003)
11. Kemisamisk (Finlun/Ruslun): † (~1900)

## Luke uk diar
Uraalisk spriaken

**Uraalisk spriaken** san en skööl faan amanbi 30 spriaken, diar uun't nuurden faan Euraasien an uun Ungarn faan amanbi 25 miljuun minsken snaaket wurd.

## Ferdialang

; Finno-ugrisk spriaken
FO - Uastsiafinsk (ruad)
FS - Samisk (green)
FU - Ugrisk (brons)
FP - Finno-permisk (blä)
FW - Finno-wolgaisk (brün)

; S - Samojedisk (grä)

; J - Jukag(ii)risk (güül, ünseeker)

## Luke uk diar
* Ernst Kausen: ''Die uralische Sprachfamilie.'' (DOC; 118&nbsp;kB)
Galitsisk spriak

**Galitsisk**, of uk **galegisk** (gal. an port. *galego*; spoonsk *gallego*) woort uun't nuurdwaasten faan't Ibeerisk Hualeweilun faan amanbi 3,5 miljoon minsken snaaket. Hat hiart tu't Iberoromaans spriakenfamile. Sant 1981 as Galitsisk bütj Spoonsk det ööder amtsspriak uun Galitsien. Galitsisk as nai mä't Spoonsk, oober noch naier mä't Portugiisk.

## Brük


Galitsisk woort fööraal üüb't lun snaaket (80 bit 100%, jonkgreen).

Uun a grat stääden, fööraal bi a küst san det leewen ei ans 20% (laachtgreen).

Tau traaden faan a minsken uun Galitsien snaake muar Galitsisk üs Spoonsk.

## Tekstbispal
**Ütj „Der Kleine Prinz“, huuchsjiisk:**
Ach, kleiner Prinz, so nach und nach habe ich dein kleines schwermütiges Leben verstanden. Lange Zeit hast du, um dich zu zerstreuen, nichts anderes gehabt als die Lieblichkeit der Sonnenuntergänge. Das erfuhr ich am Morgen des vierten Tages, als du mir sagtest: Ich liebe die Sonnenuntergänge sehr.

**Üüb Galitsisk ütj „O Principiño“:**
¡Ah, meu principiño, así fun comprendendo eu, pouquiño a pouco, a túa vidiña melancólica! Durante moito tempo non tiveches outra distracción que a dozura que sentías ó contemplar o solpor. Aprendín este novo detalle cando na mañá do cuarto día me dixeches: Gústame moito o solpor.

**Üüb Kastilisk (Spoonsk) ütj „El Principito“:**
¡Ah, principito! Así, poco a poco, comprendí tu pequeña vida melancólica. Durante mucho tiempo tu única distracción fue la suavidad de las puestas de sol. Me enteré de este nuevo detalle, en la mañana del cuarto día, cuando me dijiste: Me encantan las puestas de sol.

**Üüb Portugiisk ütj „O Principezinho“:**
Ah, principezinho! Assim fui conhecendo, aos poucos, a tua melancólica vidinha! Durante muito tempo, a tua única distração foi a beleza dos crepúsculos. Fiquei a sabê-lo na manhã do quarto dia, quando me disseste: Gosto muito dos pores do sol.

## Kwelen


## Luke uk diar
* 
* Galitsien
Galitsien

**Galitsien** (spoonsk *Galicia*, galitsisk *Galicia* of *Galiza*; amtelk galitsisk: *Comunidade Autónoma de Galicia*, spoonsk *Comunidad Autónoma de Galicia*) as en autonoom gemianskap uun't nuurdwaasten faan Spoonien.

## Geografii
### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't gemianskap san:

### Iindialang

## Spriaken
Uun Galitsien woort bütj Spoonsk uk Galitsisk (galitsisk: *Galego*, spoonsk *Gallego*) snaaket; det as nai mä Portugiisk. Sant 1981 as Galitsisk diar det ööder amtsspriak.

## Luke uk diar

* Galitsisk
* Könangrik Galitsien

## Kwelen
Köster

En **köster** (faan **' ‚hörd, wacht‘), of uk  **sarkensiiner**, **sakristaan''' as tustendag för't hööw uun en sark. Daalang as en köster oober uk miast di hüsmääster an klooker.

Köstern kön iarenamtelk werke of uk fääst uunsteld wees. Bit uun't 19. juarhunert wiar köstern uk flooksis a skuulmäästern faan't saarep.

## Luke uk diar
Hebreewsk kalender

A **hebreewsk kalender** (*[[hebr.]]* הלוח העברי ha-lu'ach ha-iwri) racht ham efter a muuner. Efter twaalew muuner (~354 daar) as oober noch nian juar am, diaram jaft at skregeljuaren mä 13 muuner (~384 daar). So woort di kalender weder uunpaaset tu't sanjuar (~365,25 daar). 

At hebreewsk juar begant uun a harewst mä di muun Tischri, auer efter a gluuw faan a Juuden a minsken uun a harewst skeeben wurden san. Det as oober likes a sööwenst muun, an ei a iarst Nisan. Di iarst muun as di muun, huar a Juuden faan Egypten ütjtoog, am en nei aran tu sjüken. An auer a welt uun't juar 3761 f.Kr. skeeben wurden as, begant uk di kalender uun det juar.

A nöömer föör a muuner kam faan't aramäisk spriak.

## Muuner

## Wegdaar
* Jom Rischon (, „iarst dai“, Söndai)
* Jom Scheni (, „ööder dai“, Mundai)
* Jom Schlischi (, „traad dai“, Teisdai)
* Jom Revi’i (, „sjuard dai“, Wäärnsdai)
* Jom Chamischi (, „fift dai“, Süürsdai)
* Jom Schischi (, „sääkst dai“, Freidai)
* Schabbat (, det ment „rau“, Saninj)

## Luke uk diar
Klööwenhuug

__NOTOC__

Di **Klööwenhuug** as en grääfhuug faan't bronsetidj tesken Neebel an Noorsaarep üüb Oomram. Hi hää en trochmeeder faan 19m an en hööchde faan 3m.

## Histoore

Klööwenhuug skal uun't madelääler en fersaamlangsteed weesen haa. Üs a reformatsion kaam, skel efangeelsk präästern diar för't nei religiuun würwen haa.

Uun a wos faan't juar 1880 hää di skuulmääster an köster Böle Bonken det grääf ütjbodet. Diar foonj hi en stiankast uun mä en grate faan 1m x 0,4m x 0,5m. Uun det kast wiar knooken an det spas faan en bronseswörd. Üs Bonken sin hüs 1910 ufbraand, as mä sin saamlang uk det spas wechkimen.

## Nööm
Di nööm komt wel faan *klüüwe*. Di huug as boowen ei trinj, man dialwiis ufdraanj, an sodenang siig hi wel "klüüwet" ütj.

En huug as iar  ütjspreegen an miast *huugh* skrewen wurden. A miasten sai daalang  an sodenang as *huug* det aktuel skriiwwiis. Enkelten sai oober uk  an skriiw det *huuch*. Diaram het det nei bushaltesteed tesken Neebel an Noorsaarep nü *Klööwenhuuch*.

## Luke uk diar

* Karl Kersten, Peter LaBaume: Vorgeschichte der Nordfriesischen Inseln. 1958. Wachholtz, Neumünster, S. 121: *Grabhügel 150*.
* Volkert F. Faltings: Nordfriesische Grabhügelnamen mit anthroponymem Erstglied. 1996. NOWELE, Odense, S. 19-21: *Grabhügelnamen im Allgemeinen*.
* *Der Insel-Bote*, 25. Oktuuber 2016: Bushaltesteed ''Klööwenhuuch'' (!)

## Futnuuten
Suresnes

**Suresnes** [] as en fransöösk stääd mä  iinwenern (Stant ) naibi Paris.

## Sasterstääden
*  Villach, Uastenrik
*  Hann. Münden, Schiisklun
*  Kragujevac, Serbien
*  Colmenar Viejo, Spoonien
*  Cholon, Israel
*  Hackney, Ferianagt Könangrik

* Lunkreis Göttingen, Schiisklun

## Luke uk diar
Wendy Vanselow

Dr. **Wendy Vanselow** (* 16. Detsember 1983 uun Henstedt-Ulzburg) as en literatüür- an spriakwedenskapswüf an werket bi't CAU uun Kiel.

## Leewent
Wendy hää hör abituur uun Kaltenkirchen maaget, hää tuiarst uun Hamborag studiaret an do uun Kiil. Efter hör magisterwerk hää't faan 2009 bit 2014 bi't Nordfriisk Instituut werket an tu di tidj hör dokterwerk skrewen. Sant 2013 werket Wendy üs frisistin bi't Uniwersiteet Kiil.

## Werken
* Die Konstruktion der nordfriesischen Heimat in ausgewählten Texten der deutschsprachigen Literatur von 1870-1930. 2010. Ålstråke/Estrikken Binj 86. [Magisterwerk]
* (mä Antje Arfsten): Edunordfriisk [Online-Spriakkurs för Fering-Öömrang an Mooring]. 2011.
* (mä öödern): „Nordfriesische Landeskunde und Literaturwissenschaft – Versuch einer Symbiose“. 2011. Uun: Zwischen Eider und Wiedau. Heimatkalender für Nordfriesland 2011, S. 175-182.
* (mä Maike Schmidt): „Nordfriesische Identitätskonstruktionen in Olaf Schmidts Friesenblut“. 2013. Uun: Jarich Hoekstra (ütjden): Twenty-Nine Smiles for Alastair. Zum Abschied von Alastair G. H. Walker von der Nordfriesischen Wörterbuchstelle der Christian-Albrechts-Universität zu Kiel am 4. Juli 2013. Estrikken/Ålstråke 94.
* (mä Antje Arfsten an Thomas Steensen) Die Friesen verstehen. Das kleine Handbuch für Nordfriesland. 2013. Hamburg.
* (mä Antje Arfsten): Friisk tekstsaamling [5 Binjer]. 2014. Bräist/Bredstedt.
* „Ganz schön unheimlich! - Das Werk Peter Jensens im Kontext ‚moderner‘ Diskurse“. 2014. Uun: Fryske Akademy: Kongressband zum 19. Frysk Filologekongres. Leeuwarden, 13.06.-15.06.2012.
* Die nordfriesische Komödie. 2015. Uun: Robert Langhanke (ütjden): Sprache, Literatur, Raum. Festgabe für Willy Diercks. Bielefeld, S. 265-281.
* Die Konstruktion von 'eigen' und 'fremd' in ausgewählten Texten in Realismus, Früher Moderne und 'völkischer' Literatur. 2015. [Dokterwerk] Kiel.
* (mä öödern): Textanalyse von Herrlich Jannsens Krischen Krul. 2016. Uun: Grete Köbernik (ütjden): Herrlich Jannsen - Krischen Krul. Ålstråke/Estrikken 103, S.165-180.
* Lees iinjsen! - Ausblick auf eine nordfriesische Literaturwissenschaft. 2016. Uun: Philologia Frisica Anno 2014. Lêzingen fan it tweintichste Frysk Filologekongres fan de Fryske Akademy op 10, 11 en 12 desimber 2014. Ljouwert: Fryske Akademy.

## Luke uk diar
* Persöönelk sidj bi't Uni Kiel
Ommo Wilts

Dr. **Ommo Wilts** (* 20. Mei 1937; + 28. Detsember 2021 uun Oldenburg) wiar en spriakwedenskapsmaan uun a fresk filologii. Hi hää bi't Christian-Albrechts-Uniwersiteet uun Kiil werket.

## Werken (ütjwool)
* Dachte foon e Moore. 1977. (ütjden)
* Sölring fuar Sölring Skuulen. Friesisches Schulwörterbuch. 1978.
* Tjiisk-fering wurdenbuk. Grundwortschatz Deutsch-Friesisch (Westerlandföhrer Mundart). 1980.
* Üüs Sölring Liirbok. Friesisches Lehrbuch. 1980.
* Sjiisk-Öömrang wurdenbuk. Grundwortschatz Deutsch-Friesisch (Amrumer Mundart). 1982.
* Fering- Öömrang wurdenbuk. Friesisches Wörterbuch für Föhr und Amrum. 1986.
* Friesisches Sprichwörterlexikon. 1992.
* Friesische Formenlehre in Tabellen. I-VI. 1993ff.
* Basiswörterbuch Deutsch-Friesisch (Wiedingharder Mundart). 1998
* Wörterbuch Deutsch-Föhrer Friesisch. Amrum 2011. 
* Wörterbuch Deutsch-Amrumer Friesisch. Amrum 2020. 

* Dänisch, Nordfriesisch, Hoch- und Niederdeutsch in Schleswig-Holstein. Zur Dynamik sprachlicher Entwicklungen in einem Mehrsprachenland. (Sprachkontakte im Nordseegebiet. 1977)
* Zu einigen Neufestsetzungen der föhring-amringer Orthographie. (NfJb N.F., 16, 1980)
* Zwischen Beschreibung und Norm. Vorbemerkungen zu einem Handwörterbuch der nordfriesischen Gegenwartssprache von Föhr und Amrum. (NfJb N.F., 20, 1984)
* Friesisch - Ursprache der Insel. (Amrum. Hg.: Quedens. 1989).
* Frisian in schools: Problems in planning. (Dialect and education. 1989)
* Den nordfrisike Litteratur. (Nordica. 1990)

## Luke uk diar
* Germanistenverzeichnis
* Anongs tu Ommo san duas
* Efterrep uun sh:z
Christoph Martin Wieland

**Christoph Martin Wieland** (* 5. September 1733 uun Oberholzheim bi Biberach an der Riß; † 20. Janewoore 1813 uun Weimar, Sachsen-Weimar-Eisenach) wiar en tjiisk dachter, auersaater an ütjduer tu’t tidj faan’t Apkleering.

## Luke uk diar
Reinhard Jannen

**Reinhard Jannen** (* 1955 uun Noorsaarep/Oomram) as en spriakwedenskapsmaan an werket bi't Ferring Stiftang uun Aalkersem üüb Fer. Hi as uk archiwaar faan't Amt Feer-Oomram.

## Werken
* L.F.M. Mechlenburg: Amrumer Wörterbuch. Kiel.
* K.J. Clement: Eigentümliche Elemente der friesischen Sprache. 1991. Kiel.
* Christian Johansen: Öömrang Teelen an Staatjin (Nordfriesische Textbibliothek). 1995. Quedens, Amrum.
* Wort- und Stellenregister zu Christian Johansen Die nordfriesische Sprache nach der Föhringer und Amrumer Mundart (1862). 1995. Amrum. Quedens.
* Nickels Hinrichsen: Deutsch-Föhringer Wörterverzeichnis. 1997. Amrum. Quedens.
* L.F.M. Mechlenburg: Amrumer Wörterbuch. 1997. Amrum. Quedens.
* Heather Amery: Usborne, Min iarst düüsen wurden öömrang. 1998. Bräist, Nordfriisk Instituut.
* Heather Amery: Usborne, Min iarst düüsen wurden fering. 1998. Bräist, Nordfriisk Instituut.
* (mä Volkert Faltings): Die Dingprotokolle der Westerharde Föhr und Amrum 1658-1671: Registerband. 2003. Wachholtz, Neumünster.
* Das Amrumer Schulprotokoll. 2006. Husum Druck, Hüsem.
* (mä Ommo Wilts): Wörterbuch Deutsch - Föhrer Friesisch. 2011. Quedens, Amrum.
* (mä Volkert Faltings): "En ai as en ai", saad a prääster ... 2012. Husum Druck, Hüsem.
* (mä Volkert Faltings): Twäärs üüs en haligschep. Lexikon der friesischen Redewendungen von Föhr und Amrum (Nordfriesische Quellen und Studien). 2016. Husum Druck, Hüsem.
* (mä Volkert Faltings): En hunsfol düntjin: 55 Anekdoten von Föhr und Amrum (Nordfriesische Textbibliothek). 2016. Amrum. Quedens.
*Lorenz Friedrich M. Mechlenburg (1799-1875) - Pionier der nordfriesischen Sprachforschung. 2020. Amrum. Quedens.
* Volkert F. Faltings, Reinhard Jannen: *Nei Fering-Öömrang Wurdenbuk*. 1056 s., . Husum Druck. Hüsem 2023.
* ...
* an do noch flook letjer berachter uun bleeden an tidjskraften.

## Luke uk diar
* *Der Insel-Bote*, 18. Marts 2014: Das Gedächtnis der Inseln
* *Der Insel-Bote*, 30. Janewoore 2017: Das Langzeitgedächtnis
Ibeerisk Hualeweilun

At **Ibeerisk Hualeweilun** of uk **Pyreneenhualeweilun** as di dial faan Euroopa süüdwaastelk faan a Pyreneen. Diar lei Spoonien, Portugal, at föörstendoom Andora an Gibraltaar.

## Lunen an teritoorien



## Luke uk diar

* Koord 1:1.000.000 faan di nuurdelk dial
* Koord 1:1.000.000 faan di süüdelk dial
Madelääler

__NOTOC__

At **Madelääler** as uun Euroopa det tidjääler tesken a *[[Antike]]* an at *[[Neitidj]]*, det ment sowat a juaren 500 bit 1500.

## Iindialang
Uun a sjiisk regiuunen woort det madelääler uun trii kirwer iindiald:
* Ääder Madelääler (~500 bit 1050). Det wiar det tidj, huar a Merowingern, Karolingern an Ottoonen at saien hed. → Föörromaanik
* Huuch Madelääler (~1050 bit 1250). Det tidj faan a Saaliern an Staufern. → Romaanik
* Leed Madelääler (~1250 bit 1500). Habsburgern an Luksemburgern. → Gootik

## Aanj
Diar san wel flook meenangen auer, wan det Madelaääler tu aanj ging. Bedüüden onernemen, diar tu't *Neitidj* feerd, wiar:
* ~ 1450: Johannes Gutenberg fanjt det drüken faan buken ütj.
* 1492: Christoph Columbus raiset tu Ameerikoo.
* 1517: Reformatsioon mä Martin Luther.

## Luke uk diar
Ahmet Zogu

**Ahmet Zogu** [ˈzɔɡu] (* 8. Oktuuber 1895 üüs Ahmet Muhtar Bej Zogolli uun Burgajet, Mat; † 9. April 1961 uun Suresnes) wiar faan 1922 ap tu 1924 premier-minister, faan 1925 ap tu 1928 president faan Albaanien an faan 1928 ap tu 1939 üüs Zogu I. köning faan dön Albaaners.
Balearen

__NOTOC__

A **Balearen** of **Balearisk Eilunen** (katalaans: *Illes Balears*, spoonsk: *Islas Baleares*) san en skööl faan eilunen uun't waastelk Madlunsia, en prowins, an en autonoom gemianskap faan Spoonien.

## Eilunen

Bütj jodiar fiiw bewenet eilunen jaft at oober uk noch 146 ünbeweneten.

## Grat stääden

## Luke uk diar

## Futnuuten
Pyreneen

A **Pyreneen** (, , , ,  und ) san en 430&nbsp;km lung keed faan berger. Jo dial det Ibeerisk Hualeweilun uun't süüdwaasten uf faan Euroopa. Uun't waasten ling a berger bit tu a Atlantik an uun't uasten bit tu't Madlunsia.

A Pyreneen san uk (muar of maner) det grens tesken Frankrik an Spoonien. An maden uun leit det föörstendoom Andora.

## Bilen

## Luke uk diar
Baskisk spriak

At **baskisk spriak** –&nbsp;aanj nööm *Euskara* (of uk *euskera, eskuara, üskara*)&nbsp;– woort uun't Baskenlun *(Euskal Herria)* faan amanbi 700.000 minsken snaaket, a miasten uun Spoonien. 

Huar det baskisk spriak nai mä as, koon daalang näämen mä seekerhaid sai. Ferlicht hiart hat tu a Dene-Kaukaasisk spriaken.

## Spriakwiisen

## Luke uk diar
* Ernst Kausen: ''Die baskische Sprache''. (MS Word; 80&nbsp;kB) Gießen 2001.
Dene-Kaukaasisk spriaken

**Dene-Kaukaasisk spriaken** san en famile faan spriaken (en „makrofamile“), huar näämen so rocht witj, wäär jo tuuphinge of uk ei.

Di nööm komt faan Sergei Anatoljewitsch Starostin (1984).

Enkelten men, dat uk det ual Sumeerisk spriak diar mä tu hiart.

## Iindialang
Uk det iindialang as ei gans seeker:

* **Dene-Kaukaasisk**
** Baskisk
** Nuurdkaukaasisk
*** Abchaasisk-Adygeesk (Nuurdwaastkaukaasisk)
*** Nachisk-Dagestanisk (Nuurduastkaukaasisk)
*** Hurritisk-Urartäisk †
** Dene-Jenisejsk spriaken
*** Jenisejsk spriaken (Ket)
*** Na-Dene spriaken (Tlingit, Atapaskisk)
** Burushaski
** Sinotibeetisk spriaken

## Futnuuten


## Luke uk diar
* Kaukaasisk spriaken
Burushaski

**Burushaski** [] as en spriak, diar uun't Karakorum uun Nuurd-Pakistaan faan amanbi 100.000 minsken snaaket woort. Hat as oober ei nai mä a naiberspriaken.

Ferlicht hiart hat tu't Dene-Kaukaasisk spriakenfamile, det as oober ei seeker.

## Föörkemen

## Luke uk diar

* Ernst Kausen: ''Burushaski.'' (doc; 155&nbsp;kB)
* G. D. S. Anderson: *Burushaski.* Uun: K. Brown, S. Ogilvie (Hrsg.) *Concise Encyclopedia of Languages of the World.* S. 175–179.
Karakorum

At **Karakorum** (of uk **Karakoram**) as en keed faan bit tu 8611m huuch berger uun Madelaasien. Diar leit uk a K2, di ööderhuuchst berag faan a eerd.

At Karakorum as en dial faan't Himalaya. Hat as sowat 700 km lung an 100 bit 150 km briad.

## Aachtdüüsener uun't Karakorum
* K2 (8611 m)
* Broad Peak (8051m)
* Gasherbrum I („Hidden Peak“, 8080m)
* Gasherbrum II (8034m)

+ 63 sööwendüüsener


K2-big b.jpg|A K2 (8611m).
Gasherbrum2.jpg|Gasherbrum II (8.035m).
Trango Towers and Cathedrals.jpg|Trango skööl üüb a nuurder ääg faan't Baltoro istong.
K2,Chogori,Lamba_Pahar,_8611m.jpg|At Shaksgam dääl nai bi a K2.


## Luke uk diar

* Burushaski
ISO 3166-2:PK

## Einzelnachweise


## Siehe auch
* ISO 3166-2, Referenztabelle der Ländercodes.
* ISO 3166-1, Referenztabelle der Ländercodes, wie sie in Domainnamen verwendet werden.
Paschtu

**Paschtu**, of uk **Pashto**, **Paschtuuns(k)** (aanj nööm:   of **Paṭhānī** (Hindustani)) as uk üs **Afghaans(k)** () bekäänd. Hat as en Iraans spriak, diar uun Afghanistan an Pakistan snaaket woort.

## Spriakwiisen
1. **Süüdelk spriakwiisen**
:* *Kandahari* of *Süüdelk Pashto*
:* *Kakar* of *Süüduastelk Pashto*
:* *Mandokhel-Shirani* 
:* *Marwat-Lodi-Bettani*
:* *Wanetsi* 
:* **Süüdelk Karlani**
::* *Khattak* 
::* *Banuchi* 
::* *Dawarwola* 
::* *Masidwola* 
::* *Wasiri* of Wazirwola*

2. *'Nuurdelk spriakwiisen**
:* ''Madel Paschto'' of ''Madel Ghilji'' of ''Nuurdwaastelk Pashto''
:* ''Nuurdelk Paschto'' of ''Uastelk Pashto''
:* ''Yusufzai'' of ''Nuurduastelk Pashto''
:* **Nuurdelk Karlani*'
::* *Taniwola* 
::* *Khosti* 
::* *Zadran-Mangal* 
::* *Bangash-Orakzai-Turi-Zazi* 
::* *Afridi*
::* *Khogyani*
::* *Wardak''

## Luke uk diar
Afrikaans spriak

**Afrikaans** as ian faan 11 amtsspriaken uun Süüdafrikoo. Uun Namiibia as't en gudkäänd manertaalspriak. Hat as nai mä't Holuns an sodenang en Waastgermaans spriak.

## Ferdialang

## Beskriiwang
Ferglik faan wurden faan Afrikaans an Holuns

## Gramatik
Bispalen

* Persöönelk Pronoomen (üüs subjekt): ek (ik), jy of u (dü), hy (hi), sy (hat w.), dit (hat s.), ons (wi), julle of u (jam), hulle (jo).
* Persöönelk Pronoomen (üüs objekt): my (mi), jy of jou (di), hom (ham), haar (hat w.), ons (üs), julle of u (jam), hulle (jo). 
* Posesiiw Pronoomen: my (man/min), jou of u (dan/din), sy (san/sin), haar (san/sin w.), ons (üüs/üsens), julle, jul of u (jau/jamens), hulle of hul (hör/hörens).

## Luke uk diar
* *Amtelk spriaken faan Süüdafrikoo*: Afrikaans, Ingels, Nuurd-Sotho, Sotho, Süüd-Ndebele, Swaasi, Tsonga, Tswana, Venda, Xhosa, Zulu.
Bảo Đại

**Bảo Đại** (Hán tự: 保大; * 22. Oktuuber 1913 uun Huế; † 30. Jüüle 1997 uun Pariis) wiar de tretanjst an letst keiser faan det wjetnameesk Nguyễn-Dünastii.

## Luke uk diar
Khải Định

Keiser **Khải Định** (Hán tự: 啟定; * 8. Oktuuber 1885 uun Huế; † 6. Nofember 1925 uk diar) wiar de twaalewst keiser faan det wjetnameesk Nguyễn-Dünastii.

## Luke uk diar
Hauts-de-France

**Hauts-de-France** as sant di 1. Janewoore 2016 en fransöösk regiuun. Diar san jo ual regiuunen Nord-Pas-de-Calais an Picardie tuupslööden wurden. En tidjloong hää't uk *Nord-Pas-de-Calais-Picardie* het.

## Kliima



## Iindialang

Uun't regiuun Hauts-de-France san fiiw Départements:

## Grat stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't regiuun san:

## Kwelen


## Luke uk diar
Duy Tân

Keiser **Duy Tân** (Hán tự: 維新; * 3. August 1900 uun Huế; † 26. Deetsember 1945 bi Mbaiki, daaling Madelafrikoons Republiik) wiar de elwenst keiser faan det wjetnameesk Nguyễn-Dünastii.
Département Nord

At Département **Nord** [] as en fransöösk département uun't regiuun Hauts-de-France. Hat leit widj uun't nuurden an hää en grens mä Belgien. Efter iinwenertaal as't det gratst departement faan Frankrik.

## Iindialang

## Luke uk diar

## Futnuuten
Neederluns Spriakunion

At **Neederluns Spriakunion** (holuns: **Nederlandse Taalunie**) as en internatjunaal organisatjuun, diar ham am't Neederluns spriak an literatuur komert. Hat as 1980 grünjlaanj wurden.

## Apgoowen
* Ianhaidelk rochtskriiwang
* Gemiansoom ütjwerkin faan fääkliteratuur
* Saamlin an ütjbütjin faan onerrachtsmateriol
* Ütjbilang faan skuulmäästern an auersaatern
* Spriakenpolitiik

## Mäfulgerlunen
* Neederlunen
* Flandern (Belgien)
* Suurinam

## Luke uk diar
* Amtelk wääbsteed
UNASUR

**UNASUR** ( **UNASUR**,  **UNASUL**, , ) as det **Union faan Süüdamerikoonsk Lunen** an diar hiar 12 lunen tu.

## Ferglik

1Dooten faan Afrikoo san slompet.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Witjhoodet Iarn

A **Witjhoodet Iarn** (*Haliaeetus leucocephalus*, faan greks ἁλι- *hali-* „siaweeder-“, αἰετός *aietos* „iarn“, λευκός *leukos* „witj“, κεφαλή *kephale* „hood“) as en graten Gripfögel (Accipitriformes) uun det famile faan a Accipitridae (Hanjügern). 

Hi liket a Gusiarn, di uun Euroopa föörkomt. Di witjhoodet iarn as det woopendiart faan Ameerikoo an komt uk üüb amerikoonsk jilstaken (US-Dooler) föör.

## Spriadkoord


***
***
***
***
*** &nbsp;&nbsp; Komt bluas dan an wan ans föör

## Bilen

Haliaeetus leucocephalus MHNT.ZOO.2010.11.96.5.jpg|Aier faan *Haliaeetus leucocephalus* - MHNT



## Luke uk diar
Siaiarner

**Siaiarner** (*Haliaeetus*) san en skööl faan Gripfögler (Accipitriformes) uun det famile faan a Hanjügern (*Accipitridae*).

## Slacher

* Gusiarn (*H. albicilla*)
* Witjhoodet Iarn (*H. leucocephalus*)
* *H. leucogaster*
* *H. leucoryphus*
* *H. pelagicus*
* *H. sanfordi*
* *H. vocifer*
* *H. vociferoides*

## Luke uk diar
Ruad Miilaan

A **Ruad Miilaan** (*Milvus milvus*), as en Gripfögel (Accipitriformes) uun det famile faan a Hanjügern (*Accipitridae*). Hi as amanbi so grat üs di Müsensiif (*Buteo buteo*). Hi fäält üüb mä san swaalkenliken stört.

## Onerslacher
* *M. m. fasciicauda* (= *Milvus fasciicauda*)
* *M. m. milvus*

## Spriadkoord

## Bilen

Milvus milvus MHNT.ZOO.2010.11.80.15.jpg|Ai faan *Milvus milvus* - MHNT



## Luke uk diar
Miilaaner

**Miilaaner** (*Milvus*) san en skööl faan Gripfögler (Accipitriformes) uun det famile faan a Hanjügern (Accipitridae). Tu det skööl hiar trii of sjauer slacher.

## Slacher
* Ruad Miilaan (*Milvus milvus*) 
* Suart Miilaan (*Milvus migrans*)
* *[[Milvus aegyptius]]*
* Of *[[Milvus fasciicauda]]* en aanjen slach as of ferlicht en onerslach *Milvus milvus fasciicauda*, as ei seeker.

## Luke uk diar
Circus

***Circus*** (sjiisk: *Weihen*, ingelsk: *Harrier*) san en skööl faan Gripfögler (Accipitriformes) uun det famile faan a Hanjügern (Accipitridae). Diar hiar wel 18 slacher tu.

## Slacher

## Luke uk diar
Altaisk spriaken

**Altaisk spriaken** san en skööl faan muar üs 60 spriaken mä amanbi 200 bit 230 miljuun spreegern uun Aasien. Di nööm komt faan't Altaibergem.

## Iindialang
Jodiar sköölen wurd tuupfaadet tu a Altaisk spriaken, san oober eegentelk ei alt nai mäenööder:
* **[[Mongoolisk spriaken]]**: 14 spriaken, 7,5 Mio. spreegern (green)
* **[[Tunguusisk spriaken]]**: 12 spriaken, 75.000 spreegern (ruad)
* **[[Turkspriaken]]**: 41 spriaken, 180 bis 200 Mio. spreegern (blä)

Ferlicht hiar diar noch mä tu, det as oober uk ei seeker:
* **[[Koreaans]]** an **[[Japoonsk]]**: 204 miljuun spreegern (güül an brons)

## Luke uk diar
* Altaibergem
Altai (Bergem)

Di **Altai** (; türkisk: *Altay*) as en keed faan berger uun Madelaasien, diar bit tu en hööchde faan 4.506 meetern apraage. Hi as son 2.100 kilomeetern lung.

## Sjauerdüüsener uun a Altai
* Belucha (4506 m)
* Chüiten (4374 m)
* Mönkh Khairkhan Uul (4204 m)
* Tsast Uul (4193 m)
* Tsambagaraw Uul (4165 m)
* Sutai Uul (4090 m)
* Tawan-Bogd Uul (4082 m)

## Luke uk diar

* Altaisk spriaken
Kaukaasisk spriaken

Wat menst Dü?

* Nuurdkaukaasisk spriaken
*: Nuurduastkaukaasisk
*: Nuurdwaastkaukaasisk

* Süüdkaukaasisk spriaken
*: Georgisk

Nuurd- an Süüdkaukaasisk spriaken haa ei föl mäenööder tu dun.
Sumeerisk spriak

At **Sumeerisk spriak** as faan a ual Sumeerern uun't 3. juardüüsen f.Kr. snaaket wurden. Jo haa uun Mesopotamien (daalang Süüd-Irak) lewet. At Sumeerisk as wel det iarst spriak weesen, diar en skraftsüsteem hed, det *[[kiilskraft]]*.

Daalang as at Sumeerisk ütjstürwen, man ferlicht san det Georgisk an Armeensk spriak diarfaan ufkimen.

## Bispalen

## Luke uk diar

* Ernst Kausen: ''Die sumerische Sprache''. (MS Word; 182&nbsp;kB)
Georgisk skraft

At **Georgisk skraft** (georgisk: ქართული ანბანი *kartuli anbani*) as en alfabeetskraft an hää 33 buksteewen. Hat woort brükt för Georgisk, man uk för ööder Süüdkaukaasisk spriaken an för Abchaasisk an Oseetisk uun Georgien.

## Georgisk alfabeet (''Mchedruli'')
Diar san 33 buksteewen mä 28 konsonanten an 5 wokaalen. För arke foneem jaft at en aanj grafeem. Grat- of letjskriiwen käänt det skraft ei.

*Mchedrulis Mtawruli* (georg. მხედრულის მთავრული) as en skraftoort faan Mchedruli, huar aal a buksteewen likehuuch san. Det as 1728 faan Nikolos Tbileli so apsteld wurden:

## Luke uk diar
Nuurdwaastkaukaasisk spriaken

**Nuurwaastkaukaasisk spriaken** het uk **Abchaasisk-Adygeesk** spriaken an san en spriakfamile uun't nuurdwaasten faan a Kaukasus. Jo lei uun Süüdruslun an Georgien an san nai mä't Nuurduastkaukaasisk. Man of jo tuup en Nuurdkaukaasisk spriakfamile san, det as ei seeker.

## Iindialang
* **Nuurdwaastkaukaasisk** (**Abchaasisk-Adygeesk**)
** **Abchaasisk-Abasiinisk** (laachtbrün)
*** Abchaasisk (105.000 spreegern)
*** Abasiinisk (45.000)
** **Tscherkesisk-Ubychisk** (green)
*** **[[Tscherkesisk]]**
**** Kabardiinisk (Uast-Tscherkesisk) (650.000)
**** Adygeeisk (Waast-Tscherkesisk) (300.000)
*** **Ubychisk**
**** Ubychisk †

## Luke uk diar
* Ernst Kausen, Die kaukasischen Sprachen. (DOC; 167&nbsp;kB)
* Ernst Kausen, Die Klassifikation der kaukasischen Sprachen
Hurritisk-Urartäisk spriaken

**Hurritisk-Urartäisk** as en ütjstürwen spriakfamile. *Hurritisk* as bit tu't 12. juarhunert uun Uast-Anatoolien (Türkei), Nuurd-Syrien an Mesopotamien (Irak) snaaket wurden, an *Urartäisk* bit tu't 7. juarhunert f.Kr. uun a Uast-Türkei an Armeenien.

Ferlicht hää uk det *Kassitisk spriak* diar mä tu hiard.

Tu hün grater spriakfamile jodiar spriaken hiar as ei gans seeker, ferlicht tu't Nuurdkaukaasisk.

## Luke uk diar
* Joost Hazenbos: *Hurritisch und Urartäisch*. Uun: Michael P. Streck (Hrsg.): *Sprachen des Alten Orients*. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2005, .
Akkadisk spriak

**Akkadisk** (*akkadû*,  **ak-ka-du-u<sub>2</sub>**) as en ütjstürwen semiitisk spriak, diar föl iinflööd faan't Sumeerisk belewet hää. Hat as bit iin uun't 1. juarhunert efter Krast uun Mesopotamien an Syrien snaaket wurden. Leeder hää ham diar det Aramäisk briad maaget. Di nööm komt faan stääd *Akkad* uf, man daalang witj näämen so rocht, huar det wel ans wiar.

## Spriakwiisen


* Babyloonisk (daalang: Madel- an Süüd-Iraak)
* Assyrisk (daalang: Nuurd-Iraak)
* Eblaitisk (daalang: Syrien)

## Bispalen




## Literatuur
* *Gilgamesch-Epos* (amanbi 13. bit 11. juarhunert f.Kr.): 

## Futnuuten
Süüdkaukaasisk spriaken

**Süüdkaukaasisk spriaken** (uk wel **Kartweelisk spriaken**, georgisk ქართველური ენები *kartveluri enebi*) san en spriakfamile faan a Kaukaasisk spriaken. Man jo haa mä't Nuurdkaukaasisk ei föl tu dun. Ferlicht haa jo ferbinjang mä't ual Sumeerisk.

## Spriaken
* Georgisk, 5 miljuun spreegern, amtsspriak faan Georgien.
** Judäo-Georgisk woort dialwiis üs aanj spriak uunsen, dialwiis oober uk üs en Georgisk spriakwiis. 10.000 bit 20.000 spreegern, fölen san efter Israel ütjwaanert. Jo skriiw hör spriak mä't hebreewsk skraft.

* Saanisk of Kolchisk
** Laasisk, 250.000 spreegern (*Laasen*), 3.000 uun't süüdwaasten faan Georgien (*[[Adschaarien]]*) an a miasten uun't nuurduasten faan a Türkei.
** Mingreelisk, 500.000 spreegern uun't waasten faan Georgien (*[[Mingreelien]]*).

* Swaanisk, 40.000 spreegern uun't nuurdwaasten faan Georgien (*[[Swaneetien]]*).

Bütj Judäo-Georgisk brük jodiar spriaken det Georgisk skraft: *Mchedruli*.

## Literatüür
* Fähnrich, H. (2008), *Kartwelsprachen : Altgeorgisch, Neugeorgisch, Mingrelisch, Lasisch, Swanisch*, Reichert, Wiesbaden. 

## Futnuuten
Georgisk Spriik

Det **Georgisk Spriik** (üüb Georgisk: ქართული ენა *kartuli ena* [kʰɑrtʰuli ɛnɑ]) as det amtsspriik uun Georgien an wurt do faan amanbi 4 miljuunen lidj spreegen. At spriik hiart tu det Süüdkaukaasisk skööl faan spriiken.

## Fonologii
Georgisk hee fiiw wokaalisk an 28 konsonantisk foneemen. At betuuning as uu so swak.

### Konsonanten

## Gramatik
Georgisk hee sööwen gramatisk kaasen: noominatiif, ergatiif, daatiif, geenitiif, instrumentaal, adwerbiaal an wokatiif.

### Hoodwurden
Dön miasten hoodwurden nem mä *-i* en aanj, man jaft at uk hoodwurden, wat mä *-a*, *-e*, *-o* an *-u* en aanj nem.

* Bispalen: 

### Persöönelk Förwurden

### Werben
* Bispal faan en reegelmiatig werb:

* Bispal faan en ünreegelmiatig werb: 

## Literatüür
* Chotiwari-Jünger, S., Melikischwili, D. an Wittek, L. (2010), *Georgische Verbtabellen*, Buske, Hamburg. 
* Fähnrich, H. (2008), *Kartwelsprachen: Altgeorgisch, Neugeorgisch, Mingrelisch, Lasisch, Swanisch*, Reichert, Wiesbaden. 

## Luke uk diar
* Georgisk skraft

## Futnuuten