open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Euklid/sö

**Euklid faan Alexandria** waar fuar't Miist bluat **Euklid** nēmt. Hi wiar en greeksk Matemātiker. Euklid heer noch ön't trērst Jaarhönert ön Alexandria lewet.

## Werk
Euklid heer Aarbern aur Aritmeetik, Geometrii en Musiikteorii maaket. Sin bikeentest aarber es *Di Elementi* (ualgriichisk Στοιχεῖα *Stoicheia* = 'Grünjlaagen'). Diar heer Euklid dit Weeten fan sin Tir aur di Matematiik āpskrewen.

Aur sin Leewent es ek olterfuul bikeent.

## Literatüür
* Euklid: *Die Elemente.* Buken I–XIII. Ütdönen en aurseet fan Clemens Thaer. Frankfurt a. M.: Harri Deutsch, 4. Āplaag 2003. (Di jest Āplaag kām al ön di Jaaren 1933–1937 üt) . En ialer Aurseeting, hurbenen uk di leeter Boken sen (XIV en XV), fairst Dü bi archive.org tö se.

## Luki uk jir

* 
* Elemente (Euklid) (Dütsk)
Oxford

**Oxford** [] as en *[[city]]* an det hoodstääd faan't groofskap Oxfordshire uun Ingelun (Ferianagt Könangrik). Hat leit uun't nuurdwaasten faan London an hää auer 150.000 iinwenern.

## Bilen

Museum of Oxford (5652685943).jpg|Town Hall mä museum
St Mary's Church, Radcliffe Sq, Oxford, UK - Diliff.jpg|Church of St Mary the Virgin (University Church)
River thames oxford.jpg|*Punting* üüb a Thems
Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Oxford (England)-GB.png|Kliima faan Oxford


## Sasterstääden
*  Bonn, Sjiisklun
*  Grenoble, Frankrik
*  León, Nikaraagua
*  Perm, Ruslun
*  Leiden, Neederlunen
*  Umeå, Sweeden

## Luke uk diar

## Kwelen
Aritmeetik

**Aritmeetik** ( *arithmetiké [téchne]* „taalenkonst“) as en dialfääk faan a matematiik. Diar uun gongt det am't reegnin mä taalen, fööraal mä natüürelk taalen. Hat befaadet ham mä't tuuptäälen, uftjien, moolnemen an dialen, an mä a reegeln diarför. Sodenang as aritmeetik uk en dial faan't algebra.

## Apgoowen faan't aritmeetik
; 1. Natüürelk taalen an hör skriiwwiis
(Taal, Natüürelk taal, Peano-Aksiomen, Taaltiaken, Mengdeliar)

; 2. Sjauer grünjreegenoorten
(Komutatiifgesets, Asotsiatiifgesets, Neutraal element, Distributiifgesets)

;3. Taalmengdin
(Taal Nul (0), Hial taal, Föörtiaken, Brööktaal, Kiarwäärs, Ratsionaal taal)

;4. Dialen
(Dialen, Gratst gemiansoom dialer (ggT), Letjst gemiansoom managfual (kgV), Primtaal, Primfaktor)

## Luke uk diar
* Formelsaamlang Aritmeetik (sjiisk)

* Euklid
Prowins Waastflandern

**Waastflandern** () as en prowins uun Belgien an leit bi a Nuurdsia.

Di waastelk an nuurdelk dial faan't prowins as miast iindiket maasklun. Efter süüden tu woort at en betj huuger, di huuchst ponkt as di Kemmelberag (159&nbsp;m).

A minsken snaake diar waastflaamsk, det as en holuns spriakwiis.

## Geografii
### Stääden
Dön tjin gratst stääden uun't prowins san:

### Arrondissementen
Diar san aacht ferwaltangsianhaiden (*arrondissementen*) uun Waastflandern:

### Gemeenen uun Waastflandern

## Kwelen


## Luke uk diar
Ponkt (Geometrii)

A **ponkt** as en grünjlaag faan a geometrii. Hi betiakent en positsioon, hää oober salew nian grate.

Dü könst uk sai, di ponkt as en kreis mä di raadius nol (0).

## Sitaat
Di matemaatiker Oskar Perron saad ans auer di ponkt:
''En ponkt as jüst det, wat en kluuken minsk, di nian oonang faan matematiik hää, ham diaroner föörstelt.

## Luke uk diar
* Hü Euklid en ponkt definiaret (greks an latiinsk, uun en ütjgoow faan 1549) http://digital.staatsbibliothek-berlin.de/dms/werkansicht/?PPN=PPN718558723&DMDID=DMDLOG_0002

## Futnuuten
Flandern

**Flandern** (,  an ) of at **Flaamsk Regiuun** (nld. , frz. ) as ian faan trii regiuunen faan't Könangrik Belgien. Hat leit uun't nuurden an diar woort miast flaamsk snaaket. Jo ööder tau regiuunen san at Regiuun Brüssel an a Wallonii; diar woort miast fransöösk snaaket. 

Flandern as 13.626 kwadrootkilomeetern grat an hää 6.823.000 iinwenern (2024).

## Prowinsen

Stant: 

## Luke uk diar

* www.vlaanderen.be (holuns)
* Süüdflandern

## Futnuuten
Wallonii

A **Wallonii** of at **Walloonsk Regiuun** (, ) as ian faan trii regiuunen faan't Könangrik Belgien. Hat leit uun't süüden an diar woort miast fransöösk snaaket. Jo ööder tau regiuunen san at Regiuun Brüssel uun a maden an Flandern uun't nuurden; diar woort miast holuns snaaket. Uun a Wallonii (Prowins Lüttich) lewet uk det sjiisk manertaal faan Belgien.

At hoodstääd as Namur, det gratst stääd as Charleroi, man det wichtagst stääd as Lüttich (Liège).

A Wallonii as 16.901 kwadrootkilomeetern grat an hää 3.692.000 iinwenern (Stant (2024).

## Prowinsen

Stant: 

## Spriaken

## Luke uk diar

* www.wallonie.be (fransöösk)

## Futnuuten
Regiuun Brüssel

At **Regiuun Brüssel** of **Hoodstäädregiuun Brüssel** (, ) as ian faan trii regiuunen uun't Könangrik Belgien. Diar hiar 19 gemeenen tu. Det Stääd Brüssel as ian faan jodiar 19 gemeenen.

Jo ööder tau regiuunen uun Belgien san Flandern uun't nuurden, huar miast holuns snaaket woort an a Wallonii uun't süüden, huar miast fransöösk snaaket woort. At Hoodstäädregiuun as tauspriakag. 

Üüb 162 kwadrootkilomeetern wene 1.250.000 minsken (Stant 1. Janewoore 2024).

## Gemeenen

## Luke uk diar
Benelux

**Benelux** of **Be-Ne-Lux Lunen** as en betiaknang för '''Be'''lgien, a '''Ne'''ederlunen an '''Lux'''emborag.

Jodiar trii lunen haa al mäenööder tuupwerket, üs a EU noch goorei diar wiar. Sodenang as det *Benelux Union* daalang ei muar so wichtag. Man hat hää daalang likes noch poliitisk apgoowen.

## Luke uk diar

* Wääbsteed faan't Benelux Union (fransöösk, holuns)
Esperanto

**Esperanto** as en ploonspriak an uk en laben spriak. Hör grünjlaagen san 1887 faan Ludwik Lejzer Zamenhof ütjfünjen an apskrewen wurden, an jo tääl daalang noch. Hi wul en spriak maage, diar lacht tu liaren as an aueraal brükt wurd koon.

## Det spriak

### Wurden
A wurden san tuupsaat faan enkelt elementen, diar bääftenööder saat wurd:
* At substantiif feit en *-o*: *domo* ,hüs‘
* At muartaal faan en substantiif feit en *-j*: *domoj* ,hüsang‘
* Di objektfal feit en *-n*: *domojn* (t.b. tu a) ‚hüsang‘
* At adjektiif feit en *-a*:  *doma*: ‚hüselk‘
* Di wurdstam *dom* woort ei feranert (oober t.b. uun't huuchschiisk: Haus, Häus/er)

### Konjugatsion
A verbfurmen san gans ianfach:
* *mi estas* ,ik san‘
* *vi estas* ,dü beest‘
* *li estas* ,hi as‘
* *ŝi estas* ,hat as‘

A miast Esperanto-wurden kem faan't latiinsk of ööder romaansk spriaken uf, man uk faan germaans spriaken, fööraal sjiisk an ingelsk. Uk faan't poolsk, rüsk of greks spriak san diar wurden bi. So komt det, dat flook minsken uun Euroopa of Ameerikoo det spriak gau liar kön.

Det skriiwwiis as foneetisk; det ment, arke buksteew hää en fääst ütjspriak.

## Luke uk diar

* Esperanto-Onlineteksten bi't Project Gutenberg
Stääd Brüssel

At **Stääd Brüssel** ( [],  []) as ian faan 19 gemeenen uun det Regiuun Brüssel an det hoodstääd faan't Könangrik Belgien. Diar lewe gud 180.000 minsken.

## Iinrachtangen
* Hoodstääd an Residensstääd faan't Könangrik Belgien
* Hoodstääd faan Flandern
* Hoodstääd faan't Regiuun Brüssel
* Hoodsteed faan a Europeesk Union
* Hoodsteed faan a NATO
* Hoodsteed faan a Benelux-lunen
* Hoodsteed faan EUROCONTROL

## Laag


Det gemeen hää  iinwenern (Stant ) an as 32,61&nbsp;km² grat.

### Stääddialen
# Pentagon (uun a maden)
# Laken
# Neder-over-Heembeek
# Haren
# Europakwartiir (*Quartier Leopold U.E.*)
# Louise/Louiza-Roosevelt

## Sasterstääden
*  Atlanta, Ferianagt Stooten
*  Berlin, Sjiisklun

*  Kiew, Ukraine
*  Kinshasa, Demokraatisk Republiik Kongo
*  Ljubljana, Sloweenien
*  Macau, Sjiina
*  Madrid, Spoonien
*  Moskau, Ruslun

*  Peking, Sjiina
*  Prag, Tschechien
*  Sofia, Bulgaarien
*  Tirana, Albaanien
*  Washington, D.C., Ferianagt Stooten

## Luke uk diar

* Wääbsteed faan't Stääd Brüssel (fransöösk, holuns, ingelsk)
Schiina

**Schiina**, amtlik **Folkssrepubliik faan Schiina**, as en lun uun a uast faan Aasien. Uun a nuurd lei Rüslun an't Mongolei, uun a waast Kasachstaan, Kirgistaan, Tadschikistaan, Afghaanistaan an Pakistaan, uun a waast an a süüdwaast Inje, uun a süüdwaast Nepaal an Bhuutaan, uun a süüduast Mjanmaar, Laos an Wjetnam. At lun hee 1.330.000.000 lidj (2008). At hoodsteed as Beijing.

## Wiartskap
Uun't juar 2017 woon Schiina 145.9 miljarden kubikmeetern faan eerdgas. At lun as üüb det seekst steed faan lunen, wat eerdgas wan.

## Kwelen
ISO 3166-2:CN

Die chinesischen Verwaltungseinheiten sind unterteilt in:
* 23 Provinzen (*sheng*)
* 5 autonome Gebiete (*zizhiqu*)
* 4 regierungsunmittelbare Städte (*shi*)
* 2 Sonderverwaltungszonen (*tebie xingzhengqu*)
Die Einträge sind in Pinyin ohne Diakritika aufgeführt.

## Kodierliste
### Provinzen

**1** nicht unter Verwaltung der Volksrepublik China; siehe auch ISO 3166-2:TW

### Autonome Gebiete

**2** Vormals *Neimenggu*

### Regierungsunmittelbare Städte

### Sonderverwaltungszonen

**3** Vormals *Hong Kong*; siehe auch ISO 3166-2:HK
**4** Vormals *Macao*; siehe auch ISO 3166-2:MO

## Einzelnachweise


## Siehe auch
* ISO 3166-2, Referenztabelle der Ländercodes.
* ISO 3166-1, Referenztabelle der Ländercodes, wie sie in Domainnamen verwendet werden.
Peking

**Peking** (, , dialwiis uk bi üs **Beijing**) as det hoodstääd faan Sjiina an wel auer triidüüsen juar ual. Di nööm bedüüdet *nuurdelk hoodstääd*, an *[[Nanjing]]* as det *süüdelk hoodstääd*. Peking as daalang en *regiarangsstääd* an sodenang direkt at regiarang onersteld. Hat hää det funksion faan en prowins.

## Iindialang

Det banenstääd faan Peking (ruad an blä) hää sääks distrikten:
* Chaoyang (),
* Dongcheng (, uastelk ualstääd),
* Fengtai (),
* Haidian (),
* Shijingshan (),
* Xicheng (, waastelk ualstääd),

Trinjam a banenstääd (green) lei sääks distrikten muar:
* Mentougou (),
* Fangshan () – Kreis Fangshan bis 1986,
* Tongzhou () – Kreis Tongxian bis 1997,
* Shunyi () – Kreis Shunyi bis 1998,
* Changping () – Kreis Changping bis 1999,
* Daxing () – Kreis Daxing bis 2001.

Widjer ap uun't nuurden (güül) lei sjauer lundistrikten, diar uk tu Peking hiar:
* Stääddistrikt Pinggu () – Kreis Pinggu bis 2001,
* Stääddistrikt Huairou () – Kreis Huairou bis 2001.
* Kreis Miyun (),
* Kreis Yanqing ().

## Kliima

## Sasterstääden an -regiuunen

### Stääden

### Regiuunen

:  sant 14. Marts 1979: Präfektur Tokio, Japan
:  sant 2. Jüüle 1987: Île-de-France, Frankrik
:  sant 6. Detsember 1998: Prowins Gauteng, Süüdafrikoo
:  sant 17. Janewoore 2005: Autonoom Gemianskap Madrid, Spoonien

## Luke uk diar

## Futnuuten
Wade-Giles

At **Wade-Giles**-süsteem ([]; ) as för't amskriiwen faan sjineesk skraft an sjineesk spriak iinuun't latiinsk skraft diar. Hat as faan Thomas Wade (1818–1895) an Herbert A. Giles (1845–1935) ütjspekeliaret wurden. Thomas Wade wiar di iarst profeser för sjineesk uun Cambridge an Herbert A. Giles wiar san efterfulger. Detdiar süsteem as faan Robert H. Matthews (1877–1970) uun sin *Chinese-English Dictionary* apskrewen wurden. 

Bit uun a 1970er juaren as detdiar süsteem mä letj feranrangen föl brükt wurden. Daalang as det *[[Pinyin]]*-süsteem det amtelk amskriiwang an det *Wade-Giles*-süsteem ferswanjt nü biletjen.
Sjineesk

Wat menst dü ?

* Sjineesk spriaken
* Mandarin (Huuchsjineesk)
* Sjineesk skraft
* Sjineesk kalender
* Eegenoort faan Sjiina
Sinotibeetisk spriaken

A **sinotibeetisk spriaken** san mä muar üs 1,3 miljaarden spreegern det öödergratst spriakfamile üüb a eerd. Diar hiar 338 spriaken tu an wurd uun Sjiina, uun't Himalayaregiuun an Süüduastaasien snaaket. 

## Twiigen
* Sjineesk spriaken (*sinitisk spriaken*), 8 spriaken mä amanbi 1,3 miljaarden spreegern
* Tibetobirmaansk spriaken, 330 spriaken mä 70 miljuun spreegern
Himalaya

At **Himalaya** (uk **Himalaja**) as en keed faan huuch berger uun Aasien tesken Indien uun't süüden an Tibet uun't nuurden. Hat as son 3000&nbsp;kilomeetern lung an lingt faan Pakistan uun't waasten bit Myanmar (Burma) uun't uasten.

## Nööm
Di nööm ‚Himalaya‘ (Sanskrit: , , []) as en tuupsaat wurd mä *hima* („snä“) an *alaya* („steed, aran“).

## Geologii
Det indisk plaad as uun juarmiljuunen efter nuurden waanert an stupet jin det euraasisk plaad. Diar san do a huuchst berger faan a eerd apfualet wurden. 

## Luke uk diar

* Karakorum
Tibetobirmaansk spriaken

A **tibetobirmaansk spriaken** san ään twiig faan a sinotibeetisk spriaken, di ööder twiig san a sjineesk spriaken. Diar san wel son 330 tibetobirmaansk spriaken, diar uun Süüdsjiina, uun't Himalayaregiuun an uun Süüduastaasien faan amanbi 70 miljuun minsken snaaket wurd.

## Grat spriaken

Jodiar tibetobirmaansk spriaken haa auer ian miljuun spreegern:
* Birmaansk: 35 mio. spreegern; mä tuliarden 50 mio. / Myanmar (Birma)
* Yi (Yipho): 4,2 mio. / Süüd-Sjiina
* Tibeetisk: 2 mio.; mä Amdo- an Khams-Tibetisk 4,5 mio. / Madel- an Waasttibet; Amdo, Kham
* Sgaw (Sgo): 2 mio. / Birma: Karenstoot
* Rakhain (Arakanesisk): 2 mio. / Birma: Arakan
* Khams (Khams-Tibetisk): 1,5 mio. / Tibet: Kham
* Meithei (Manipuri): 1,3 mio. / Indien: Manipur, Assam, Nagaland
* Pwo (Pho): 1,3 mio. / Birma: Karenstoot
* Tamang: 1 mio. / Nepal: Kathmandu-dääl
* Yangbye: 1 mio. / Birma
* Bai (Minchia): 1 mio. / Sjiina: Yunnan

Letjer spriaken:
* Dzongkha: ~640.000 / Bhuutaan, Indien: Sikkim
*: Sikkimeesk / Denjonka: ~ 50.000 / Sikkim

## Bispalwurden
Sjineesk spriaken

A **sjineesk spriaken** of uk **sinitisk spriaken** san ään twiig faan a sinotibetisk spriaken, di ööder twiig san a tibetobirmaansk spriaken.

Daalang snaake amanbi 1,3 miljaarden minsken en sjineesk spriak, fööraal uun Sjiina an Taiwan, man uk uun Süüduastaasien lewe föl sjineesen. 

A miast spreegern hää det huuchsjineesk, hat woort uk mandarin näämd of ianfach sjineesk.

## Spriakwiisen

Di ferskeel tesken a sjineesk spriaken as so grat, dat jo enööder ei ferstun kön. Man jo kön enööder skriiw, auer jo aaltumaal detsalew sjineesk skraft brük. 

## Luke uk diar

* Sjineesk skraft
Huuchsjineesk

**Huuchsjineesk** (of uk **Mandarin**) as det amtsspriak faan Sjiina, Taiwan an Singapuur. 845 miljuun minsken snaake det üs mamenspriak, hat as det spriak mä a miast mamenspreegern. An efter ingelsk as huuchsjineesk det öödermiast snaaket spriak üüb a welt. Det spriakwiis faan Peking täält üs standardütjspriak.

Bütj huuchsjineesk jaft at noch muar sjineesk spriaken. Jo wurd miast üs *sjineesk spriakwiisen* betiakent, auer jo nian aanj skraftspriak haa. Bluas kantoneesk (*Yue*) hää en aanj skraftspriak.

Sant det Fulksrepubliik Sjiina grünlaanj wurden as uun't juar 1949 woort huuchsjineesk uun aal a skuulen onerracht.

## Tuuner

Wi san det wen, dat bi en fraag di tuun uunsticht, an bi en ütjsaag di tuun uffäält.

A wurden uun't huuchsjineesk kön sjauer tuuner haa, man jodiar tuuner haa ünlik bedüüdangen.

### Bispal: ''ma'' <small>(uun't [[Pinyin]]-süsteem)</small>
# **iarst tuun** (huuch):
#: *mā* (mam).
# **ööder tuun** (sticht):
#: *má* (henep).
# **traad tuun** (liach, fäält an sticht):
#: *mǎ* (hingst).
# **sjuard tuun** (fäält):
#: *mà* (roose).

An do as diar noch en **fift**en **tuun** (ünbetuunet), hi woort miast ei mätääld.

## Gramatiik
* Pronoomen: **我** (*wǒ*) ik, **你** (*nǐ*) dü, (s.) **他** (*tā*) hi/hat (s.), **她** (*tā*) hat (w.), **我們/我们** (*wǒmen*) wi, **你們/你们** (*nǐmen*) jam, **他們/他们** (*tāmen*) jo (m. of s.), **她們/她们** (*tāmen*) jo (w.).

## Luke uk diar
* Huuchsjineesk-Ingels, Ingels-Huuchsjineesk Wurdenbuk
UNESCO

A **UNESCO** () as det iinrachtang faan a UNO för onerracht, wedenskap an kultuur.

Hat as di 16. Nofember 1945 grünjlaanj wurden an sat uun Paris. Diar werke 195  mä. 

A UNESCO as uk för det iinrachten faan *[[weltarewdial]]en* diar. Weltarewdialen uun Nuurdfresklun san di Natjunaalpark Waas an at Biakin.

## Luke uk diar
* www.unesco.org
UNWTO

At **Weltorganisatsion för Fräämenferkiar**,  (**UNWTO**) as en iinrachtang faan a UNO för fräämenferkiar. Hat sat uun Madrid an hää amanbi 100 mäwerkern.

## Mual
At UNWTO wal diarför surge, dat aueraal fräämenferkiar mögelk as. Diarbi gongt at fööraal am aarmer lunen, amdat jo jil iin uun't lun fu. Man at UNWTO hää't uk uun't uug, dat at diar ei mä auerdrewen woort an a natuur an kultuur faan a lunen bewaaret woort. 

## Luke uk diar
* Wääbsteed faan't UNWTO (ingelsk/spoonsk/fransöösk/rüsk/araabisk)

## Kwelen
Sjineesk skraft

At **sjineesk skraft** () of **Han-skraft** () as en skraftspriak för a sjineesk spriaken, fööraal för't huuchsjineesk.

Faan det sjineesk skraft san uk a japoonsk skraften (Kanji, Hiragana, Katakana), ian vietnameesk skraft (Chữ nôm) an ian koreaansk skraft (Hanja) ufkimen.

Uun't sjineesk skraft jaft at amanbi 87.000 skrafttiaken, a miasten wurd oober knaap brükt. Uun doogelk brük san fööraal 3.000 bit 5.000 tiaken. 

At Han-skraft as det amtelk skraft uun Sjiina, Taiwan an Singapuur.

## Spriaken mä sjineesk skraft
* Huuchsjineesk (*Mandarin*)
* Kantoneesk (*Yue*)
* Hakka
* Wu
* Min
* Gan
* Xiang

## Feranrang
At sjineesk skraft as auer 3.000 juar ual an hää ham uun a luup faan a juaren feranert. Tuiarst as hat faan boowen tu onern an do lachts widjer skrewen wurden. Daalang skraft'am faan lachts tu rochts an do det naist rä diaroner, so üs wi det uk wen san.



## Weblinks
* ''Unihan Database'' för Huuchsjineesk, Kantoneesk, Japoonsk, Koreaans, Madelsjineesk an Wjetnameesk ütjspriiken faan Sjineesk skraftteekens

## Luke uk diar
Pinyin

**Hànyǔ Pīnyīn Fāng'àn** () woort miast bluas **Pinyin** näämd. Det san amtelk reegeln, am at sjineesk skraft tu *romanisiarin*, det ment tu't latiinsk alfabeet amtusaaten.

Pinyin gongt faan't huuchsjineesk () ütj. Likes as Pinyin ei bluas uun Sjiina, man uk uun Taiwan det amtelk amskriiwang.

## Grünjbaustianer faan't sjineesk uun Pinyin

## Tuuner

Arke grünjbaustian koon fiiw ünlik betuunangen haa, an diarmä fiiw ünlik bedüüdangen.

### Bispal: ''ma''
# **iarst tuun** (huuch):
#: *mā* (mam).
# **ööder tuun** (sticht):
#: *má* (henep).
# **traad tuun** (liach, fäält an sticht):
#: *mǎ* (hingst).
# **sjuard tuun** (fäält):
#: *mà* (roose).

An do as diar noch en **fift**en **tuun** (ünbetuunet), hi woort miast ei mätääld.
Kantoneesk spriak

At **kantoneesk spriak** () of **Yue** () as en sjineesk spriak, diar fööraal uun't süüden faan Sjiina snaaket woort.

## Sjineesk spriaken

## Weblinks
* ''CantoDict'', Ingelsk-Kantoneesk, Kantoneesk-Ingelsk Wurdenbuk

## Luke uk diar
Devanagari

**Devanagari** (, ) as en skraft, diar uun Indien för det ual Sanskrit, man uk för neimuudis spriaken brükt woort, fööraal Hindi an Marathi.

Hat woort al sant det 3. juarhunert f.Kr. skrewen, det äälst dokument as oober iarst faan't 7. juarhunert.

Devanagari as en alfabeetskraft mä buksteewen.

## Konsonanten

## Tekstbispal

### Taalen
A taalen wurd uun en deesimaalsüsteem brükt, so üs wi det daalang wen san:

## Luke uk diar
Sanskrit

**Sanskrit** (Devanagari: ,  < *sam* „tuup“ +  „maaget“) as en nööm för ünlik spriakwiisen faan't Ual-Indisk. Det äälst spriakwiis as Vedisk, en saamlang faan religiös weden faan a Hinduismus. Hat as auer 3000 juar ual. Sanskrit as am 400 f.Kr. uun en gramatik fäästlaanj an apskrewen wurden. Flooksis woort Sanskrit uk mä Vedisk tuupsmeden, det as oober ei rocht. Sanskrit as det spriak faan a brahmanen.

## Wurden

Flook wurden faan't Sanskrit wurd uk daalang noch uun europeesk spriaken brükt:

Arier, Ashram, Avatar, Bhagwan, Chakra, Guru, Dschungel, Lack, Ingwer, Orangj, Kajal, Karma, Mandala, Mantra, Moschus, Nirwana, Swastika, Tantra, Yoga.

## Gramatik
Sanskrit hee aacht gramatisk faaler.

## Bispal

## Luke uk diar
Kyrilisk skraft

At **kyrilisk skraft** woort fööraal för slaawisk spriaken uun Euroopa an Aasien brükt. Hat gongt üüb Kyrill faan Saloniki (826–869) turag. Hi hää oober goorei *kyrilisk*, man det föörgungerskraft *[[glagolitisk]]* brükt.

## Feranrangen

## Luke uk diar
Taejong

**Taejong** (koreanisk: 태종) (* 13. Jüüne 1367 uun Hamheung, Nuurdkorea faan daaling; † 30. Mei 1422) wiar de traad köning faan at Joseon-Dynastii (1393–1910) uun Korea.  Hi wiar de öler dring faan köning Taejo, bruler faan köning Jeongjong an aatj faan köning Sejong.

## Luke uk
* *Köninger faan Joseon*: Taejo (태조) (1392–1398), Jeongjong (정종) (1398–1400), Taejong (태종) (1400–1418), Sejong (세종) (1418–1450), Munjong (문종) (1450–1452), Danjong (단종) (1452–1455), Sejo (세조) (1455–1468), Yejong (예종) (1468–1469), Seongjong (성종) (1469–1494), Yeonsangun (연산군) (1494–1506), Jungjong (중종) (1506–1544), Injong (인종) (1544–1545), Myeongjong (명종) (1545–1567), Seonjo (선조) (1567–1608), Gwanghaegun (광해군) (1608–1623), Injo (인조) (1623–1649), Hyojong (효종) (1649–1659), Hyeonjong (현종) (1659–1674), Sukjong (숙종) (1674–1720), Gyeongjong (경종) (1720–1724), Yeongjo (영조) (1724–1776), Jeongjo (정조) (1776–1800), Sunjo (순조) (1800–1834), Heonjong (헌종) (1834–1849), Cheoljong (철종) (1849–1864), Gojong (고종) (1864–1897)
1414

**1414** wiar det fjauertanjst juar faan det 15. juarhunert.

## Bejewenhaiden
* 07. Janewoore: Tommaso Mocenigo wurd *Doge* faan Venedig.

## Bäären
* 03. Oktuuber: Könang Munjong faan Korea († 1452)
1335

**1335** wiar det fiiw-an-dörtigst juar faan det 14. juarhunert. 

## Bäären
* 27. Oktuuber: Könang Taejo faan Korea (* 1408)
1408

## Bäären
* 25. Marts: Agnes faan Baden, hertoogin faan Sleeswich, greefin faan Holstian an markgreefin faan Baden († 1473)

## Störwen
* 18. Jüüne: Köning Taejo faan det Joseon Köningrik uun Korea (* 1335)
1422

## Bejewenhaiden
* 01. September: Heinrich VI. wurd köning faan Ingelun.
* 21. Oktuuber: Kaarl VII. wurd köning faan Frankrik.

## Störwen
* 30. Mei: Könang Taejong faan Korea (* 1367)
* 31. August: Köning Heinrich V. faan Ingelun (* 1386)
1419

**1419** wiar det njüügentanjst juar faan det 15. juarhunert.

## Bäären
* 10. Jüüle: Keiser Go-Hanazono faan Jaapaan († 1470)

## Störwen
* 15. Oktuuber: Könang Jeongjong faan Korea (* 1357)
1367

**1367** wiar det sööwen-an-söstigst juar faan det 14. juarhunert.

## Bäären
* 13. Jüüne: Könang Taejong faan Korea († 1422)
Christian X. (Denemark)

**Christian X.** (folstendig krasennööm *Christian Carl Frederik Albert Alexander Vilhelm*, * 26. September 1870; † 20. April 1947) wiar Köning faan Denemark faan 1912 tu 1947 an Köning faan Islun (üüs Kristján X) faan 1918 tu 1944. Hi wiar de äälst dring faan Frederik VIII. an sin wüf Louise faan Sweeden-Noorweegen. San jonger bruler wiar üüs Haakon VII. köning faan Noorweegen.
Kópavogur

**Kópavogur** ([]; amtelk üüb Isluns: *Kópavogsbær*) as en steedgemeend uun a süüdwaast faan Islun. Det hee 36.975 lidj (2019).

## Kwelen
Ulan-Bator

**Ulan Bator** of **Ulaanbaatar** (üüb Mongools: Улаанбаатар *Ulaanbaatar*, üüb klasisk Mongools: ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ *Ulaganbagator*) as at hoodsteed an det gratst steed faan't Mongolei. At steed lei uun a maden faan't lun. Det hee 1.089.358 lidj (2010). A nööm faan't steed het *ruad häält* üüb Mongools.

## Geografii
### Iindialing faan Ferwalting

At steed hee njüügen distrikten (üüb Mongools: дүүрэг *düüreg*): 
* Baganuur
* Bagachangai
* Bajangol
* Bajansürch
* Tschingeltei
* Chan Uul
* Nalaich
* Songino Chairchan
* Süchbaatar

### Kliima



## Kwelen
Uast-Timor

**Uast-Timor** as en eilunstoot uun süüduast Aasien. Hat wiar de iarst stoot, diar uun't 21. juarhunert suwereen wurd. At hoodsteed as Dili.

## Geografii
### Geograafisk Laag
Uast-Timor as wat letjer üüs Sleeswich-Holstian. At lun leit üüb det uast heleft faan’t Eilun Timor. Det iansig lungrens skääst at lun faan det indoneesk waastdial faan’t eilun. Det hee uk en eksklaawe, wat Oecusse het an uun a waast faan’t eilun leit an tau eilunen: Atauro, wat uun tu a nuurd faan't eilun leit, an Jaco, wat uun tu a uast leit.

### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:

### Indialing faan Ferwalting
Uasttimor hee tretanj gemeenden:

## Luke uk diar
* Tiimorsia

## Kwelen
Kaarl IV. (HRR)

**Kaarl IV.** (* 14. Mei 1316 uun Prag; † 29. November 1378 uk diar) wiar köning faan a röömsken (faan 1346 uf uun), köning faan Böömen (faan 1347 uf uun), köning faan Itaalien (faan 1355 uf uun) an röömsk-tjiisk keiser (faan 1355 uf uun).
ISO 3166-2:AZ

## Codes

### Rayons

1 Rayons faan det Autonoom Republiik Nachitschewan (NX)

### Stääden

### Autonoom Republiik

## Futnuuten


## Luke uk diar
* ISO 3166-2, toofel faan lun-codes
* ISO 3166-1, toofel faan domain-codes
1378

## Bejewenhaiden
* 27. Marts: Kardinool Bartolomeo Prignano wurd üüs Urban VI. tu a poop weelet.
* 20. September: Det Injluns Schisma begand: Fjauertanj fraansöösk kardinoolen weelet uun Fondi Robert faan Genf üüs Clemens VII. tu a jinpaap. Clemens VII. toog ham tu Avignon am.

## Bäären
* 16. August: Keiser Hongxi faan Schiina († 1425)

## Störwen
* 27. Marts: Paap Gregor XI. (* 1329)
* 29. November: Keiser Kaarl IV. faan det Halig Röömsk Rik (* 1316)
Renate Schneider

**Renate Schneider** (* 1949) es en Wüfhaur fan Kairem.
2014 heer jü di C. P. Hansen-Pris fingen.

## Renate Schneider en di Baan
Mung Friedrichstadt en Weesterlön uur fan dit FIS (Fahrgastinformationssystem) uk üp Friisk önsair hur di Toch üs Naist halt. Di Stem diarfuar es fan Renate Schneider.

## Leewent (Renate Schneider aur höörsalev)
Bēren sen ik 1949 ön Kairem ön dit Pakhüs fan di ual Haawen ön Kairem, wat deling jit staant. Jir sen ik uk āpwukset.
1965 bigent ik ön di Weewerii fan Anna Siewertsen tö liiren. 1972 toog ik da tö´t Fastlön hur ik 24 Jaar ön´t, tö di Tir, "Jugendaufbauwerk" aarbert haa. 2001 kám ik da weđer naa Söl töbeek. Da haa ik fuar di Sölring Foriining ön di Museen aarbert, hur ik da 2002 bigent, fuar di Sölring Bleer di Kolumne "Harki jens tö" tö skriiwen. 
Aur di Wuntermuunen wiar ik da uk en Sölring Skuulmaister fuar di Wuksenen, wat ik deling jit me en litj Ker ark Muun förter maaki. 
Sent en paar Jaar ken ik nü uk ark Week al jens wat tö di Friisk Funk Alkersum stjüür, sa dat em nü uk al wat förter ombi wat fan di Sölring jert. Diar sen ik uk ön di Biraat.

## Luki uk jir
* Di Websir fan di Friisk Funk
* Archiif fan di Friisk Funk
Fransöösk Rewolutsion

At **Fransöösk Rewolutsion** wiar faan 1789 bit 1799, an wiar wel det wichtagst onernemen uun't Europeesk histoore. Hat hää di absolutismus ufskaafet an a minskenrochten för aaltumaal iinfeerd. Jo san det grünjlaag faan a demokratii, so üs wi det daalang kään. Faan Frankrik ging a föörstelangen faan persöönelk freihaiden trinjam a eerd, man jo san noch loong ei aueraal uunkimen.

* Tuiarst (1789-1791) san persöönelk freihaiden iinfeerd wurden an di könang an a hööw hed nü ei muar alian at saien. 
* Man di könang an a föörsten wul det aphual, an sodenang kaam't 1792 bit 1794 tu en rewolutsioonsregiarang, an flook föörsten ferlus hör leewent oner't guillotine.
* Uun a juaren 1795 bit 1799 kaam a bourgeoisie tu a määcht an soocht en ütjglik tesken a föörsten an a rewolutsioneeren. Tu di tidj wooks uk det määcht faan Napoleon Bonaparte, di mä sin soldooten för rau suragt hää.

1804 as di "code civil", det *bürgerlik gesetsbuk* iinfeerd wurden. Diar as fäästlaanj wurden, dat arken en rocht üüb eegendom hää an neder a föörsten noch a stoot det wechnem mut. Uun't salew juar hää Napoleon ham do salew at keiserkrüün apsaat an wiar nü di määchtagst maan uun't lun.

## Woolspröök

Faan't rewolutsion kaam uk a trii grünjreegeln, huar di stoot efter ütjracht wurd skul:
* Freihaid (*Liberté*)
* Likedenanghaid (*Égalité*)
* Brederlikhaid (*Fraternité*)
an jodiar ideaalen haa daalang en grat bedüüdang för aal a minsken üüb a hialer eerd.

## Määchtapdialang
Sant at rewolutsion as det määcht faan a stoot apdiald:
* Legislatiif: Tuiarst hää noch a könang, leeder at parlament a gesetsen maaget.
* Eksekutiif: En stootsaperoot mä beamten feert a gesetsen ütj.
* Judikatiif: Rachtern beslütj auer rocht an ünrocht, an jo haa det leetst wurd.

## Luke uk diar
* Jüülerewolutsion
Guillotine

At **guillotine** [] as en aperoot, am minsken at hood uftuslauen. Hat as näämd efter di fransöösk dochter Joseph-Ignace Guillotin. En grat bedüüdang hed didiar aperoot uun't Fransöösk Rewolutsion, huar uun a juaren 1792 bit 1794 flook föörsten, diar jin det rewolutsion strääd, diarmä amkimen san. Mä det guillotine skul det duad maagin gau an saner piin ufluup.

## Oofern
Bekäänd oofern, diar tu rewolutsioonstidjen at hood uf füng, wiar:
* Könang Ludwig XVI.
* Marie Antoinette
* Georges Danton
* Antoine Laurent de Lavoisier
* Maximilien de Robespierre
* Friedrich Freiherr von der Trenck

## Luke uk diar
Bourgeoisie

**Bourgeoisie** [] komt faan't fransöösk an ment det skööl faan wel steld minsken uun en selskap.

Uun't Fransöösk Rewolutsion auernaam at bourgeoisie di ütjglik tesken a föörsten an a rewolutsioneeren. Üs a industrii apkaam uun't 19. juarhunert as det wurd fööraal negatiif brükt wurden för rik lidj, diar öödern ütjnadagt haa. Di *bourgeois* stäänt di *citoyen* jinauer. Uk di citoyen hiart tu a wel steld minsken, oober auernamt feroontwurdung för a selskap.

Det huuchsjiisk wurd *Bürger* of det öömrang wurd *büür* as en betj algemianer an beskraft ianfach minsken trinjam üs so üs uun *naibüür*. 

## Luke uk diar
Aserbaidschaan

**Aserbaidschaan** (aserbaidschaansk *Azərbaycan*) as en banenlun uun Fööraasien tesken at Kaspisk Sia an a Kaukasus. Trinjam lei Ruslun, Georgien, Iraan, Armeenien an Türkei. At hoodstääd as Baku.

Tu Aserbaidschaan hiart uk det autonoom republiik Nachitschewan, diar waastelk faan Armeenien leit.

Aserbaidschaan wiar bit 1991 en dial faan a Sowjetunion.

Süüdelk faan a grens tu a Iraan leit en regiuun, diar uk *Aserbaidschaan* het.

## Koord

## Fulken

Uun Aserbaidschaan haa uk flook Armeeniern lewet, diar uun't süüdwaasten (üüb det koord boowen: ruad) hör aanj republiik Bergkarabach ütjrepen hed.

## Histoore
At lun wiar faan 1918 tu 1920 en suwereen republiik. Do wurd at lun faan det Ruad Armee besaat. Faan 1920 tu 1922 wurd det en suwereen sowjetrepubliik. Det wiar faan 1922 tu 1991 üüs det Aserbaidschaans SSR dial faan't Sowjetunioon. Det wurd 30. August 1991 suwereen.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Bergkarabach

At **Republiik Bergkarabach** (/*Lernayin Gharabaghi Hanrapetut’yun*) of uk **Arzach** wiar en de-facto-regime uun Aserbaidschan. Hat wurd oober neder faan a Euroopariad noch faan a UN gudkäänd.

Di 2. September 1991 hää Bergkarabach ham faan Aserbaidschan ufliaset. Hat hää haam mä Abchaasien, Süüdoseetien an Transnistrien tuupslööden tu't *gemianskap faan ei gudkäänd stooten*.

Det regiuun Bergkarabach leit uun't süüdwaasten faan Aserbaidschan. Trinjam lei aserbaidschaansk regiuunen, diar oober uk faan't armeensk regiarang kontroliaret wurd. Sant Mai 1994 woort diar ei muar skööden, an det republiik leit nü uun't süüden jin Iraan an uun't waasten jin Armeenien. Uun't juar 2020 as di stridj weder apkööget, an Aserbaidschaan hää uun September 2023 a miast Armeeniern ferdrewen, diar do tu Armeenien flücht san.

## Bilen

Stepanakert general view img.jpg|Det weesen hoodstääd Stepanakert, daalang det gratst stääd uun't republiik
Agdam-nagorno-karabakh-3.jpg|Det tuupskööden stääd Ağdam wiar ans det öödergratst stääd uun't regiuun
Shusha general view.jpg|Uun Şuşa wene knaap noch aserbaidschaansk minsken
Hadrout001.JPG|Provinshoodstääd Hadrut uun't süüden faan't republiik


## Kwelen
Rum

**Rum** as en sprit an woort faan sokerraid maaget.

Rum woort fööraal uun a Kariibik, uun Madel- an Süüdameerikoo, man uk üüb a Filipiinen, uun Austraalien, Madagaskar, Mauritius, Indien, Réunion, a Kanaaren an Kapwerden maaget.

Uun Nuurdschiisklun as rum al loong bekäänd, auer a däänsk Waastindien-floot al uun't 18. juarhunert diar hanel mä drääw an hör wichtagst huuwen wiar Flensborag.

## Slacher
Normoolerwiis woort rum faan sokerraid-sirep maaget. Hi gäärt an hää do iarst ans amanbi 5 % alkohol. Didiar sokerwin woort do braand an feit sowat 70 % alkohol. Mä rian weeder woort hi do üüb 40 % deelmisket, det as **witj rum**.

Wan di rum uun holtfeed loogert woort, lefst uun whisky-feed, do feit hi en brün klöör an namt di smaag faan det fäät uun. Flooksis woort uk noch muar diar iinmisket, amdat di **brün rum** en feinen smaag feit.

Uk faan sokerraid-saft kon sprit maaget wurd. Hi as laachtgreen an het **cachaça** (of *aguardente* = ialweeder).

## Bilen

Blackstrapmolasses.JPG|Sokerraid-sirep
Sugar_can_juice.jpg|Sokerraid-saft
Rum_display_in_liquor_store.jpg|Rum-looden
Cachaca.JPG|Cachaça


## Luke uk diar
Kapwerden

A **Kapwerden** (sjiisk: **Kap Verde** [] of **Republik Cabo Verde**,  []) san en stoot uun a Atlantik sowat 570 km waasten faan Afrikoo mä njügen bewenet eilunen. Det lun hää en grate faan 4033&nbsp;km² mä amanbi 516.000 iinwenern. Det hoodstääd het Praia.

## Koord

At lun bestäänt ütj tau sköölen faan eilunen:
* Dön Barlavento Eilunen: Santo Antão, São Vicente, Santa Luzia, São Nicolau, Sal, Boa Vista; an
* Dön Sotavento Eilunen: Maio, Santiago, Fogo an Brava.

## Stääden

## Kliima

## Luke uk diar

* Makaroneesien

## Futnuuten
UTC−1

**UTC-1** as en tidjsoon bi amanbi 15°&nbsp;waastelk lengde. Hat wikt am ian stünj faan't UTC uf.

Ööder nöömer san: 
* Azores Standard Time (AZOST)
* Cape Verde Time (CVT)

## Luke uk diar
Laki

**Laki** (kurdisk: ‏لەکی‎) as en kurdisk spriakwiis. Hat woort uun Nuurdwaast-Iraan an Nuurduast-Irak snaaket.

## Enkelt wurden uun ferglik

## Luke uk diar
Janewoor

**Janewoor** is di iarste mööne foon dat iir öön di gregoriaansk kaländer.  Hii heet 31 deege.

## Löök ok
*Mööne*: Janewoor, Feebrewoor, Märts, April, Moi, Juunii, Juulii, Augost, Septämber, Oktoober, Noowämber, Desämber.
Andreas Brandt

Profeser **Andreas Brandt** (* 29. Detsember 1935 uun Halle (Saale); † 4. Janewoore 2016 uun Naibel) wiar en konstmooler.

## Leewent
Andreas Brandt hää 1954 iarst biologii studiaret an skebet 1955 tu Waast-Berlin, huar hi bi't Hochschule für bildende Künste Berlin bi Ernst Schumacher konst studiaret hää. Do hää'er üs frei mooler werket an wiar faan 1982 bit 2001 profeser för tekstiildesign bi't Hochschule für bildende Künste Hamborag.

## Werk
Brandt wiar en fertreeder faan't "konkreet konst". Hi hää mä bruket, suart of grä strimler üüb witj onergrünj moolet.

## Iarangen
* 1962 Emil-Nolde-Stipendium
* 1975–76 US-Stipendium, ian juar uun New York
* 1977 Konstpris Berlin
* 1977–1978 Emil-Nolde-Stipendium, ian juar uun Seebüll
* 1990 Camille-Graeser-Pris, Zürich 
* 1995 Fred-Thieler-Pris för moolerei, Berlin 
* 2002 Nuurdfresk kultuurpris för literatuur, musiik an konst

## Luke uk diar

* 
* Andreas Brandt bi nolde-stiftung.de
* edith wahlandt galerie

## Kwelen
Gratstiangrääf faan Neebel

At **Gratstiangrääf faan Neebel** leit sowat 500&nbsp;m nuurdwaasten faan't fögelkui Meeram uun a Öömrang Düner üüb Oomram.

Hat leit faan uast tu waast an hää tau koomern. Flook stianer san ferswünjen, man det grate as noch mä 35&nbsp;m × 7&nbsp;m tu käänen.

## Luke uk diar
* Seenksteeden faan Neebel
* Grääfhuug
Öömrang Düner

A **Öömrang Düner** lei üüb Oomram tesken a Kniip uun't waasten an a geest uun't uasten faan't eilun. Jo stun oner natuurskül. An di Öömrang Ferian skal diar sant 1990 üübpaase. Ood uun't nuurden stäänt al linger oner natuurskül an woort faan a Ferian Jordsand paaset. 

## Grate
A Öömrang Düner san 728 hektaar grat an luup üs en briaden strimel faan nuurd tu süüd. Hi as sowat 8 km lung an 1 km briad. At huuchst dün as a *A Siatler* süüdwaasten faan Noorsaarep mä en hööchde faan 32 meetern.

## Histoore
A düner san efter't leetst istidj tuupstöwen. Dan an wan woort di grünj oner a dünen ans freiweid, an do koon am diaroner di geestgrünj sä, so üs bi det Gratstiangrääf faan Neebel.

2014 as nai bi't fögelkui Meeram en iisentidjelk hüs efterbaud wurden.

## Luke uk diar

* Ütjwisang faan natuurskül för a Öömrang Düner
* Amtelk beskriiwang (PDF)

## Futnuuten
Zika-wiirus

At **Zika-wiirus** as en wiirus uun det skööl *[[Flavivirus]]* faan't famile Flaviviridae. Hat as tuiarst bi aaben uun det wedenskapelk iinrachtang  *Zika Forest* uun Uganda apdaaget.

At Zika-wiirus woort faan magen auerdraanj an suragt för "Zika-fiiber". Bit daalang koon am diar ei föl jin maage. Det as för woksen minsken miast ei so slim, man för wüfen, diar en letj ütjdreeg. Det letj küd diar en skaas faan fu.

## Bilen

Alexius Salvador Zika-Virus.jpg|Det kraankhaid as üüb a hidj tu sen.
Zika virus infections worldwide.svg|Lunen, huar at Zika-wiirus ütjbreegen as (Jan. 2016):
Aedes_aegypti141.jpg|Magen, fööraal *[[Aedes aegypti]]* auerdreeg det wiirus.
Zika-chain-colored.png|Model faan't wiirus


## Wäärnang
Aanj 2015 as det wiirus fööraal uun Brasiilien ütjbreegen. Hoker diar hen raiset, skal ham fiks föörsä.

## Luke uk diar

* ICTV Wiirus Taksonomii 2014

## Futnuuten
Wiirus-Skööl 5

## Taxonavigation
Hoodkategorii: Wiiren 
Skööl 5 
Ordo: Mononegavirales
: Familia: Bornaviridae
::: Genus: Bornavirus
: Familia: Filoviridae
::: Genera: Cuevavirus – Ebolavirus – Marburgvirus
: Familia: Nyamiviridae
::: Genus: Nyavirus
: Familia: Paramyxoviridae
:: Subfamilia: Paramyxovirinae
::: Genera: Aquaparamyxovirus – Avulavirus – Ferlavirus – Henipavirus – Morbillivirus – Respirovirus – Rubulavirus
:: Subfamilia: Pneumovirinae
::: Genera: Metapneumovirus – Pneumovirus
: Familia: Rhabdoviridae
::: Genera: Cytorhabdovirus – Ephemerovirus – Lyssavirus – Novirhabdovirus – Nucleorhabdovirus – Perhabdovirus – Sigmavirus – Sprivivirus – Tibrovirus – Tupavirus – Vesiculovirus

Ordo: Unassigned 
: Famila: Arenaviridae
::: Genera: Mammarenavirus – Reptarenavirus
: Familia: Bunyaviridae
::: Genera: Hantavirus – Nairovirus – Orthobunyavirus – Phlebovirus – Tospovirus
: Familia: Ophioviridae
::: Genus: Ophiovirus
: Familia: Orthomyxoviridae
::: Genera: Influenzavirus A – Influenzavirus B – Influenzavirus C – Isavirus – Quaranjavirus – Thogotovirus
: Familia: Unassigned
::: Genera: Deltavirus – Emaravirus – Tenuivirus – Varicosavirus

## Nööm
Baltimore klasifikatjuun: Skööl 5: ssRNA(-) , 1971

Akronüüm: Single-stranded RNA viruses whose genome is complementary in base sequence to the mRNA: ssRNA(-)

## Luke uk diar
* ssRNA(-) bi: Viral Zone
Aedes aegypti

**Aedes aegypti** (of uk *Stegomyia aegypti*) as det **Egyptisk Tiigermag**, an en steegmag uun det famile *Culicidae*. Hat lewet uun a troopen.

Hat suragt för't auerdreegen faan wiiren. Jodiar wiiren kön swaar kraankhaiden ütjliase, soken üs güülfiiber, denguefiiber of zikafiiber.

Sodenang hää detdiar mag uk flook nöömer füngen: *güülfiibermag*, *denguemag*, *egyptisk tiigermag* an öödern.

## Luke uk diar
* 
* 
* ''Stegomyia aegypti'' bi: ''Walter Reed Biosystematics Unit (WRBU)'' (ingelsk)
Flavivirus

**Flavivirus** as en skööl faan wiiren, diar faan tegen an magen üüb fögler an tetjdiarten auerdraanj wurd. 

Di nööm komt faan't latiinsk *flavus* „güül“ uf, auer tu detdiar skööl uk det *[[güülfiiberwiirus]]* hiart.

Bütj güülfiiber wurd uk ööder kraankhaiden, so üs FSME, denguefiiber an zikafiiber faan sok wiiren ütjliaset.

## Slacher <small>(ingelsk)</small>
*[[Apoi virus]]* – *[[Aroa virus]]* – *[[Bagaza virus]]* – *[[Banzi virus]]* – *[[Bouboui virus]]* – *[[Bukalasa bat virus]]* – *[[Cacipacore virus]]* – *[[Carey Island virus]]* – *[[Cowbone Ridge virus]]* – *[[Dakar bat virus]]* – *[[Dengue virus]]* – *[[Edge Hill virus]]* – *[[Entebbe bat virus]]* – *[[Gadgets Gully virus]]* – *[[Ilheus virus]]* – *[[Israel turkey meningoencephalomyelitis virus]]* – *[[Japanese encephalitis virus]]* – *[[Jugra virus]]* – *[[Jutiapa virus]]* – *[[Kadam virus]]* – *[[Kedougou virus]]* – *[[Kokobera virus]]* – *[[Koutango virus]]* – *[[Kyasanur Forest disease virus]]* – *[[Langat virus]]* – *[[Louping ill virus]]* – *[[Meaban virus]]* – *[[Modoc virus]]* – *[[Montana myotis leukoencephalitis virus]]* – *[[Murray Valley encephalitis virus]]* – *[[Ntaya virus]]* – *[[Omsk hemorrhagic fever virus]]* – *[[Phnom Penh bat virus]]* – *[[Powassan virus]]* – *[[Rio Bravo virus]]* – *[[Royal Farm virus]]* – *[[Saboya virus]]* – *[[Sal Vieja virus]]* – *[[San Perlita virus]]* – *[[Saumarez Reef virus]]* – *[[Sepik virus]]* – *[[St. Louis encephalitis virus]]* – *[[Tembusu virus]]* – *[[Tick-borne encephalitis virus]]* – *[[Tyuleniy virus]]* – *[[Uganda S virus]]* – *[[Usutu virus]]* – *[[Wesselsbron virus]]* – *[[West Nile virus]]* – *[[Yaounde virus]]* – *[[Yellow fever virus]]* – *[[Yokose virus]]* – *[[Zika virus]]*

## Luke uk diar
* ICTV Wiirus Taksonomii 2014
Steegmagen

**Steegmagen** of **Moskiiten** (Culicidae) san en famile faan insekten uun det kategorii faan a twiijügeten. Diar jaft at wel son 3500 slacher faan. Uun Euroopa san't man 104 slacher.

## Sköölen

### Enkelt sköölen an slacher
* *[[Aedes]]*
*: *[[Aedes aegypti]]* (*Egyptisk Tiigermag*)
*: *[[Aedes albopictus]]* (*Asiaatisk Tiigermag*)
* *[[Culex]]*
*: Mag (*Culex pipiens*)

## Luke uk diar
Tegen

A **Tegen** (Ixodida) san en order faan Melen (Acari). Diar jaft at son 900 slacher faan.

## Familin an sköölen
* Argasidae (Leeder-Tegen)
*: Argas – Ornithodorus (uk: Ornothodoros of Ornithodoros) – Nothoaspis – Otobius
* Ixodidae (Skilt-Tegen, det san a miasten)
*: Ixodes – Rhipicephalus – Dermacentor – Haemaphysalis – Hyalomma – Amblyomma – Margaropus
* Nuttalliellidae
*: 1 slach: *Nuttalliella namaqua*

## Enkelt slacher
: Dermacentor
:: Sjepteg (Dermacentor marginatus)
: Ixodes
:: Teg (Ixodes ricinus)

## Luke uk diar
FSME-wiirus

At **FSME-wiirus**, **FSMEV** (ingelsk **tick-borne encephalitis virus**, **TBEV**) suragt för *meningoenzephalitis* an hiart tu't famile *[[Flaviviridae]]*.

Hat woort faan Tegen (Ixodida slacher) auerdraanj.

Di nööm komt faan't huuchsjiisk **F**rüh**S**ommer-**M**eningo**E**nzephalitis

## Luke uk diar
Güülfiiberwiirus

At **güülfiiberwiirus** as en wiirus, di bi minsken an primaaten *güülfiiber* ütjliase koon. Hat woort faan steegmagen auerdraanj. Detdiar wiirus hiart tu't famile Flaviviridae.

## Luke uk diar
ISO 3166-2:TZ

Di aktuel luncode as uun Nofember 2014 auerwerket wurden.

## Siehe auch
* ISO 3166-2, Referenztabelle der Ländercodes.
* ISO 3166-1, Referenztabelle der Ländercodes, wie sie in Domainnamen verwendet werden.

## Einzelnachweise
Uganda

**Uganda**, amtelk **Republiik Uganda**, (Swahili: []; Ingelsk: []) as en banenstoot uun Uastafrikoo. Trinjam lei a Süüdsudaan, Keenia, Tansania, Ruanda an at Demokraatisk Republiik Kongo.

Uun Uganda woort miast Ingelsk an Swahili snaaket, uun't autonoom könangrik Buganda uk Luganda. Man at jaft diar noch 40 spriaken muar.

## Geografii

### Indialang faan Ferwaltang
Uganda hää fjauer regiuunen:

## Futnuuten


## Luke uk diar
Tansania

**Tansania** ([tanzaˈni:a]; amtelk **Feriangt Republiik Tansania**, ) as en stoot uun Uastafrikoo. Hi leit bi a Indisk Oosean. Trinjam lei Keenia, Uganda, Ruanda, Burundi an det DR Kongo. Uun't süüden lei Sambia, Malawi an Mosambik. 

Tansania hää iarst *Tanganjika* het, an hää ham 1964 mä Sansibar tuupslööden. So kaam det lun tu san nei nööm. Knaap 50 miljuun iinwenern snaake 125 ünlik spriaken, miast Bantuspriaken. Det hoodstääd as Dodoma, man det gratst stääd, huar uk a regiarang sat, as Daressalam.

## Geografii

### Indialang faan Ferwaltang
Tansania hää 31 regiuunen.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Swahili

__NOTOC__

**Swahili** ([], uun aanj spriak: *Kiswahili*), uk **Suaheli** of **Kisuaheli**, as en bantuspriak an det miast brükt spriak uun Uastafrikoo. Di nööm komt faan araabisk *sawāḥil* (muartaal) of *sāḥil* (iantaal) för "küst" of "grens", jüst so üs di nööm Sahel. 

## Koord

## Spriakwiisen
Diar san son 50 ünlik spriakwiisen; diartu hiar:
* *Kimrima*
* *Kimgao* 
* *Kipemba*
* *Kimvita*
* *Kiamu*
* *Kingwana* (*Copperbelt Swahili*)
* *Kingozi*
* *Shikomor* (*[[Komoorsk]]*)
* *Kimwani*
* *Chimwiini*
* *Sheng* (Miskspriak mä Ingelsk)

## Futnuuten


## Luke uk diar
Bantuspriaken

A **Bantuspriaken** san det gratst skööl uun a Benue-Kongo spriaken faan a Niger-Kongo spriaken (*Niger-Kongo B*). At jaft wel son 500 ünlik Bantuspriaken, jo wurd faan amanbi 200 miljuun minsken snaaket, fööraal uun Madel- an Süüd-Afrikoo. Amtsspriak uun jodiar lunen as oober miast Ingelsk, Fransöösk of Portugiisk.

## Grat spriaken

## Kwelen


## Luke uk diar
* NUGL Online, Jouni Filip Maho: New Updated Guthrie List. 2009.
Sahel

A **Sahel** of at **Sahel-regiuun** as en 1000 km briaden strimel lun, diar swäärs troch Nuurdafrikoo lääpt. Di nööm  ment uun't araabisk soföl üs "küst" of "grens" an betiakent di auergung faan a drüg troopen tu't wüüst Sahara.

Uun a Sahel komt at flooksis tu auer a miaten drüg juaren, huar a minsken hongre skel. Man at koon diar uk ans so furchboor riin, dat a fialen ferniilet wurd. An do haa a minsken uk weder niks tu iidjen.

## Lunen
A lunen uun a Sahel hiar tu a aaremsten üüb a hialer eerd. Jo het faan waast tu uast an lei miast bluas dialwiis uun a Sahel:

* Senegal – a nuurden
* Mauretanien – a süüden
* Mali – a maden
* Burkina Faso – a nuurden
* Niger – a süüden
* Nigeria – a nuurduasten
* Tschad – a maden
* Sudan – a maden
* Äthiopien – a nuurden
* Eritrea

## Luke uk diar
* Sahel (Regiuun uun Burkiina Faaso)
Sahara

A **Sahara** as mä njügen miljuun kwadrootkilomeetern det gratst wüüst üüb a eerd. Hat as bal so grat üs a USA of 26-sis so grat üs Sjiisklun. A Sahara leit uun Nuurdafrikoo an lingt faan a Atlantik bit hen tu't Ruad Sia. Efter süüden tu leit a Sahel.

## Skak
Di gratst dial faan a Sahara as stianwüüst (*Hammada*) of uk kiiswüüst (*Serir*). Det sunwüüst (*Erg*) mä gewaltag *barchanen* (düner) maaget man 20% faan a Sahara ütj.


## Bilen

Libyen-oase1.jpg|En oaas uun Liibyen
Tunesien-Sahara-02.jpg|Büürerei uun Tuneesien
Sahara desert.jpg|Düner uun a Sahara
Luftbildfotografie Sahara small.jpg|Loftbil faan berger uun a Sahara
saharastaub.jpg|Sunstoof faan a Sahara weit bit hen tu a Alpen


## Luke uk diar
Ruad Sia

At **Ruad Sia** ( *al-Bahr al-ahmar*;  *Araabisk Golf*; *Yam Suf*; tigrinya ቀይሕ ባሕሪ *QeyH baHri* , ,  (Erythraeisk Sia) as en smääl bocht an hiart tu a Indisk Oosean. Hat as 2240&nbsp;km lung an bit 2604&nbsp;m jip, an leit tesken Nuurduastafrikoo an't Araabisk Hualeweilun. Diar san 200.000&nbsp;km³ weeder uun, an det areal as 438.000&nbsp;km² grat.

Ap am a nuurd dialt det hualeweilun Sinai at Ruad Sia tu en waastelken (Golf faan Sues) an en uastelken dial (Golf faan Akaba).

## Lunen
Trinjam at Ruad Sia lei Dschibuti, Eritrea, Egypten, Israel, Jordaanien, Saudi-Araabien an Jemen.

## Geologii
At Ruad Sia as en jipen gruug tesken at Afrikoonsk an Araabisk kontinentaalplaad. Sant 130 miljuun juaren wurd jodiar tau plaaden ütjenööder trakt faan magma, diar faan onern jin at stianskel (*lithosphäre*) faan a eerd trakt. Diaram woort at Ruad Sia arke juar am ian bit tau cm briader. Detdiar tektoonik suragt uk för eerdbeewrin.



## Panoraama

## Luke uk diar

* Sueskanaal
Tigrinya

**Tigrinya** (etioopisk skraft , *tǝgrǝñña*, , ) of **tigriinsk** as en semiitisk spriak, diar uun Etioopien an Eritrea snaaket woort. A spreegern het uun Etioopien *Tigray* an uun Eritrea *Tigrinya*.

## Skraft

Det skraft as iarst am 1940 üüb't grünjlaag faan't ual-etioopisk skraft so fäästlaanj wurden. A äälst tigriinsk hoonskraften kem oober al faan't ääder 19. juarhunert. Sant at biibel uun a 1860er juaren auersaat wurden as, woort muar an muar üüb tigriinsk skrewen.

## Luke uk diar
*
Amhaarisk

**Amhaarisk** (aanj nööm  *amarəñña* []) as en semiitisk spriak, diar uun Etioopien faan a Amhaaren üs mamenspriak snaaket woort. Hat as oober uk en wichtag amgungsspriak uun't hialer lun. Amanbi 20 miljuun minsken snaake det. Efter Oromo as Amhaarisk det öödermiast brükt spriak uun Etioopien. Hat as uk amtsspriak.

## Skraft
Amharisk woort mä't etioopisk skraft skrewen:

## Luke uk diar
Wiirus-Skööl 6

## Taxonavigation
Hoodkategorii: Wiiren 
Skööl 6 
Ordo: Ortervirales 
: Familia: Belpaoviridae
::: Genus: Semotivirus
: Familia: Metaviridae
::: Genera: Errantivirus – Metavirus – Semotivirus 
: Familia: Pseudoviridae
::: Genera: Hemivirus – Pseudovirus – Sirevirus 
: Familia: Retroviridae
:: Subfamilia: Orthoretrovirinae
::: Genera: Alpharetrovirus – Betaretrovirus – Deltaretrovirus – Epsilonretrovirus – Gammaretrovirus – Lentivirus 
:: Subfamilia: Spumaretrovirinae
::: Genus: Spumavirus

## Nööm
Baltimore klasifikatjuun: Skööl 6: ssRNA(RT) , 1971

Akronüüm: Single-stranded RNA viruses that replicate through a DNA intermediate: ssRNA(RT)

## Luke uk diar
* ssRNA(RT) at Viral Zone
Wiirus-Skööl 7

## Taxonavigation
Hoodkategorii: Wiiren 
Skööl 7 
Ordo: Ortervirales 
: Familia: Caulimoviridae
::: Genera: Badnavirus – Caulimovirus – Cavemovirus – Petuvirus – Rosadnavirus – Solendovirus – Soymovirus – Tungrovirus
: Familia: Hepadnaviridae
::: Genera: Avihepadnavirus – Orthohepadnavirus

## Nööm
Baltimore klasifikatjuun: Skööl 7: dsDNA(RT) , 1971

Akronüüm: Double-stranded DNA viruses that replicate through a single-stranded RNA intermediate: dsDNA(RT)

## Luke uk diar
* dsDNA(RT) at Viral Zone