open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arnö

**Arnö** as jü tiintgrutst stää önj e Prowins Södermanland, Swärik. E stää läit önjt sööden foon e prowins, önj jü Nyköping Komuun. Dåt heet 4804 inboogere (2020) .

## Kwäle
Oxelösund

**Oxelösund** as jü füftgrutst stää önj e Prowins Södermanland, Swärik. E stää läit önjt sööden foon e prowins. Dåt heet 11.617 inboogere (2020). Dåt as e hoodstää foon jü Oxelösund Komuun.

## Kwäle
Katrineholm

**Katrineholm** as jü treedgrutst stää önj e Prowins Södermanland, Swärik. E stää läit önjt weesten foon e prowins. Dåt heet 24.447 inboogere (2020). Dåt as e hoodstää foon di Katrineholm Komuun. 

## Persöönlikhäide
* Nils Århammar (1931-2022), spräkemoon, wörd önj Katrineholm tuläid.

## Kwäle
Nei-Sialun Dooler

A **Nei-Sialun Dooler** ( as det münt faan Nei-Sialun. Hi täält uk üüb Tokelau an uun Niue, an uk üüb a Pitcairn Eilunen.

Ään dooler as apdiald tu 100 Cents, at amtelk ISO ufkörtang as NZD, hi woort oober miast ufkört üs NZ$. En neknööm för a Nei-Sialun Dooler as uk *Kiiwi Dooler*, auer det wurd *[[kiiwi]]* hal mä Nei-Sialun ferbünjen woort, an üüb det 1-Dooler jilstak as uk en kiiwi boowen üüb.

## Luke uk diar
Gērslön

**Gērslön** es en Aart fan Lönskep, hur fan Natuur üt fuaral Gērs en Boskern wuksi. Di gurtest Diil fan di Öört es jens Gērslön wesen. Dit es nan ek ditsalev üs **Greenlön**; wat fan Mensken sa önliar uuren es, dat Tjüch diar gērsi ken.

Gērslön kumt fuaral diar fuar, hur ek muar üs 400 mm Riin ön't Jaar faal. 

Sok Gērslönskepen sen:
* Great Plains (*Prerii*), Nuurdameerikoo
* Euraasisk Gäärslun
* Patagoonien, Süüdameerikoo
* Wakseldrüg troopen
* Tundra, Arktis
* Andenhuuchlun (*Tierra helada*), Süüdameerikoo
* Anatoolien, Türkei
* Tiibet
* Pampa, Süüdameerikoo
* Highveld, Süüdafrikoo
Man uk diar hur muar üs 400 mm Riin faal, ken Gērslön wiis.

## Skeltern

Steppes of Kazakhstan.jpg|Kasachstaan
F Cl de Dinderesso MS4055.JPG|Burkiina Faaso
Konza1.jpg|Kansas
Tundra ANWR.jpg|Alaska
Wildebeest-during-Great-Migration.JPG|Keenia


## Luke uk diar
Torshälla

**Torshälla** as jü seekstgrutst stää önj e Prowins Södermanland, Swärik. E stää läit önjt norden foon e prowins, önj jü Eskilstuna Komuun. Dåt heet 9421 inboogere (2020) .

## Kwäle
Wrangeleilun

At **Wrangeleilun** ( – *Ostrow Wrangelja*) as en rüsk eilun uun't Arktisk Sia. Am a uast leit at Tschuktschensia, am a waast at Uastsibiirisk Sia. Hat hiart tu a Rajon Iultin / Iultinsky uun a Autonoom Kreis faan a Tschuktschen.

Sant 2004 as at Wrangeleilun en UNESCO *Weltarewdial*.

## Kwelen


## Luke uk diar
Neisibiirisk Eilunen

A **Neisibiirisk Eilunen** ( / **, Jakutisk: Саҥа Сибиир арыылара / *Saŋa Sibiir aryylara*) san en skööl faan eilunen uun't Arktisk Sia faan Uastsibiirien. Jo lei üüb a geograafisk koordinaaten 73–77° Nuurd, 135–151° Uast üüb en areaal faan 400 × 500&nbsp;kilomeetern. A eilunen hiar tu't rüsk Republiik Sacha (of Jakuutien).

## Luke uk diar
Franz-Josef-Lun

**Franz-Josef-Lun** ( **) as en skööl faan eilunen uun't Arktisk Sia nuurden faan Nowaja Semlja an hiart tu't Oblast Archangelsk uun Ruslun. Uun a 1870er juaren as hat näämd wurden efter di keiser faan Uasterrik-Ungarn, Franz Joseph I..

## Luke uk diar
Härnösand

**Härnösand** as e hoodstää foon e Prowins Västernorrland, Swärik. E stää läit önjt söödååsten foon e prowins, bi e Ååstsiie. Dåt heet 18.502 inboogere (2020). Dåt as uk e hoodstää foon jü Härnösand Komuun.

## Kwäle
Skellefteå

**Skellefteå** as jü tweedgrutst stää önj e Prowins Västerbotten, Swärik. E stää läit önjt nordååsten foon e prowins. Dåt heet 36.395 inboogere (2020). Dåt as e hoodstää foon jü Skellefteå Komuun.

## Kwäle
Swakop

A **Swakop** as tuup mä san tustruum Khan ään faan a gratst *drügstruumer* uun Namiibia. Hi as 460&nbsp;km lung an hää en 29.409&nbsp;km² grat iintoochregiuun.San müs as naibi Swakopmund, huar hi iin uun a Atlantik uflääpt.

En *drügstruum* feert bluas tu enkelt tidjen weeder, wan't stark rinjt uun a rintidj. A miast tidj as hi ütjdrüget.

## Kwelen


## Luke uk diar
Owambo (spriak)

At **Oshivambo**, **Oshiwambo** of uk **Owambo**, **Ambo** as en Bantuspriak uun't süüdwaastelk Afrikoo, diar faan det fulk faan a Owambo snaaket woort. At jaft wel son 1,6 miljoon spreegern, uun Namiibia san't knaap a heleft faan a iinwenern. 

## Koord

## Luke uk diar
Holmsund

**Holmsund** as jü fiirdgrutst stää önj e Prowins Västerbotten, Swärik. E stää läit önjt söödååsten foon e prowins, önj jü Umeå Komuun. Dåt heet 6046 inboogere (2020).

## Kwäle
Skelleftehamn

**Skelleftehamn** as jü oochtgrutst stää önj e Prowins Västerbotten, Swärik. E stää läit önjt nordååsten foon e prowins, önj jü Skellefteå Komuun. Dåt heet 3213 inboogere (2020).

## Kwäle
Generic Access Network

**Generic Access Network** es en Standard wat ombi 2005 fastlair uuren es. Dit es diarfuar taacht, dat em me en Mobiiltilefoon uk snaki ken, wan em niin GSM heer. Diarfuar uur en Funkfrekwens nütet, wat niin Jil kostet. Diarom ken dit uk aural frii en söner Lisens önböören uur. Diarom jit dit uk *UMA (Unlicensed Mobile Access)*.

Beeter bikeent es dit üs *WiFi-* of *WLAN-Call*

WLAN-Call es en Technik, wat di Router fan't Fastnat aur di frii Frekwens fuar dit Mobiiltilefoon iinset.

Diarfuar melt höm dit Mobiiltilefoon ön dit WLAN ön, en da giar di Komunikatsjoon aur ISM (Industrial, Scientific and Medical Band), en lisensfrii Frekwens, ek aur VoIP (Voice over IP). Dit es gur, aurdat des Aart en *Handover* önber. Em ken fan't WLAN tö dit GSM-Nat en weđer töbeek en ken fiiđer snaki. Sa helpt des Technik uk töögen Funkhöölern.

Fuar WLAN-Call es en Smartphone nöörig, wat diarfuar ütstafiaret es.

Me des Iinsteling giar di Mobiiltilefonii altert aur en WLAN, hur em önmelt es. Dit ken uk di Baan of en Hotel wiis.

Bi Android ber Google ön, dat di Punkt stjüürt uur, hur em jüst es. Dit skel help, dat en Kraankenwain jen beeter finj ken, wan em ön Nuar es.

## Galerii

WLAN-Call 001.jpg|mini|En Smartphone me 2 SIM. Fuar biiring es WLAN-Call iinstelt.
WLAN Call 002.jpg|mini|Ön en Android-Smartphone uur önböören, tö weegi hur em es.
WLAN_Call_003.jpg|mini|Uk iin ön di Toch slaaget dit, wan em iin ön dit diari WLAN es.


## Luki uk jir
* "GSM getunnelt" - heise.de (fan 2005)

## Futnooten
Arrondissement Saint-Denis (Réunion)

**Saint-Denis** as en *arrondissement* uun a nuurd faan't eilun Réunion, diar tu Frankrik hiart. Uun Saint-Denis leit uk det stääd Saint-Denis, det hoodstääd faan Réunion.

Uun Saint-Denis wene gud 210.000 minsken (2020) üüb en areaal faan 287,84 km² .

Uun Saint-Denis lei trii gemeenen, diar tu sääks *kantooner* iindiald san:

* Saint-Denis
* Sainte-Marie
* Sainte-Suzanne

## Arrondissements faan Réunion
Saint-Benoît&nbsp;&#124;
Saint-Denis&nbsp;&#124;
Saint-Paul&nbsp;&#124;
Saint-Pierre
Arrondissement Saint-Benoît (Réunion)

**Saint-Benoît** as en *arrondissement* uun a uast faan't eilun Réunion, diar tu Frankrik hiart. 

Uun Saint-Benoît wene gud 127.000 minsken (2020) üüb en areaal faan 735,84 km² .

Uun Saint-Benoît lei sääks gemeenen, diar tu fiiw *kantooner* iindiald san:

* Bras-Panon
* La Plaine-des-Palmistes
* Saint-André
* Saint-Benoît 
* Saint-Rose
* Salazie

## Arrondissements faan Réunion
Saint-Benoît&nbsp;&#124;
Saint-Denis&nbsp;&#124;
Saint-Paul&nbsp;&#124;
Saint-Pierre
Uwe Herms

**Uwe Herms** (* 9. September 1937 uun Salzwedel, Altmark, † 7. Febrewoore 2023 uun Garding, Nuurdfresklun) wiar en 
skriiwer.

## Leewent
Uwe Herms wooks ap uun Hamborag, hää diar sin abituur maaget, an hää faan 1959 bit 1963 Filosofii, Konsthistoore an Germanistik studiaret. Tidjwiis hää'er uun Illinois uun Ameerikoo lewet. Un a 1960er juaren hää Herms bi det bleed *Konkret* werket, uun a 1970er juaren wiar hi redaktöör bi a NDR. Diar hää hi uk auer Konrad Zuse werket. Tuleetst hää Herms uun Popenbel üüb Eidersteed üs frei skriiwer lewet.

Uwe Herms hääl föl faan di skriiwer an filosoof Henry David Thoreau, di uun a juaren 1845 bit 1847 det buk Walden; or, Life in the Woods skrääw.

## Iarangen
* 1968: Förderpris faan *Norddeutscher Schriftstellerverband*
* 1969: Förderpris faan *Niedersächsischer Kunstpreis*
* 1979: Stipendium faan't *[[Deutsche Akademie Rom Villa Massimo]]*
* 1983: Pris bi a *[[Ingeborg-Bachmann-Preis]]*
* 1995 an 1998: Stipendium uun't *[[Künstlerhaus Edenkoben]]*
* 1996: Stipendium faan a *[[Künstlerhof Schreyahn]]*
* 2001–2002: Stipendium faan't *[[Internationales Künstlerhaus Villa Concordia]]*, Bamberg

## Werken
* *Brokdorfer Kriegsfibel.* Eigenverlag, Hamburg 1977
* *Familiengedichte.* Svato, Hamburg 1977
* *Der Mann mit den verhodeten Hirnlappen. The man with the testiculated brainlobes.* Deutsch und Englisch. Svato, Hamburg 1977
* *Das Haus in Eiderstedt.* Erzählung. Bertelsmann, München 1985
* *Yoga-Schule. Das Übungsbuch zur Fernsehserie.* Gemeinsam mit Claudia Mahler. Rasch und Röhring, Hamburg 1993
* *Im Land zwischen den Meeren. Reisen in das unbekannte Schleswig-Holstein.* Rasch und Röhring, Hamburg 1996
* *Wundertüte eines halben Tages.* Erzählungen. Rasch und Röhring, Hamburg 1997
* *Schrauben, aha.* Verlag Fränkischer Tag, Bamberg 2001, .
* *Wal und Wettermacher.* Erzählung. 2002

## Literatuur
* Sparkassenstiftung Schleswig-Holstein (Hrsg.): *Uwe Herms.* In: *Littera Borealis. Edition zur zeitgenössischen Literatur im Norden*. Heft 12, Kiel 2013.
* Thomas Steensen: *Nordfriesland. Menschen von A–Z*. Husum Druck- und Verlagsgesellschaft, Husum 2020, , S. 172 f.

## Luke uk diar
*
Arrondissement Saint-Paul (Réunion)

**Saint-Paul** as en *arrondissement* uun a waast faan't eilun Réunion, diar tu Frankrik hiart. 

Uun Saint-Paul wene gud 127.000 minsken (2020) üüb en areaal faan  	537,20 km² .

Uun Saint-Paul lei fiiw gemeenen, diar tu sööwen *kantooner* iindiald san:

* Le Port
* La Possession
* Saint-Leu
* Saint-Paul
* Les Trois-Bassins

## Arrondissements faan Réunion
Saint-Benoît&nbsp;&#124;
Saint-Denis&nbsp;&#124;
Saint-Paul&nbsp;&#124;
Saint-Pierre
Arrondissement Saint-Pierre (Réunion)

**Saint-Pierre** as en *arrondissement* uun a süüd faan't eilun Réunion, diar tu Frankrik hiart. 

Uun Saint-Pierre wene gud 310.00 minsken (2020) üüb en areaal faan 942,84 km² .

Uun Saint-Pierre lei tjiin gemeenen, diar tu tjiin *kantooner* iindiald san:

* Cilaos
* Entre-Deux
* L’Étang-Salé
* Les Avirons
* Petite-Île
* Saint-Joseph
* Saint-Louis
* Saint-Philippe
* Saint-Pierre
* Le Tampon

## Arrondissements faan Réunion
Saint-Benoît&nbsp;&#124;
Saint-Denis&nbsp;&#124;
Saint-Paul&nbsp;&#124;
Saint-Pierre
Norilsk

**Norilsk** () as en gratstääd uun't nuurden faan't Regiuun Krasnojarsk uun Ruslun. Diar wene   minsken (Stant ). Hat täält üs nuurdermiast gratstääd faan a welt.

Uun Norilsk woort föraal Nikel ufbaud, an diaram haa's diar böös mä a fulgen för a amwelt tu dun.

## Luke uk diar
Surgut

**Surgut** (; Chantisk Сө̆ркут, Sө̆rkut) as en rüsk gratstääd bi a struum Ob. Hat hiart tu a Autonoom Kreis faan a Chanten an Mansen. Diar wene  minsken (Stant ).

## Luke uk diar
Tscheljabinsk

**Tscheljabinsk** [] (, , amskrewen *Čeljabinsk*) as en rüsk gratstääd bi a Uraal Berger. Uun det sööwenstgratst stääd faan Ruslun wene 1.198.858 minsken (2017). Tscheljabinsk as at hoodstääd faan't Oblast Tscheljabinsk.

## Luke uk diar
Sollefteå

**Sollefteå** as jü füftgrutst stää önj e Prowins Västernorrland, Swärik. E stää läit önjt norden foon e prowins. Dåt heet 8527 inboogere (2020). Dåt as e hoodstää foon jü Sollefteå Komuun.

## Kwäle
Vi (Sundsvall)

**Vi** as jü soowentgrutst stää önj e Prowins Västernorrland, Swärik. E stää läit önjt söödååsten foon e prowins, önj jü Sundsvall Komuun. Dåt heet 5862 inboogere (2020).

## Kwäle
Samara

**Samara** (; faan 1935 bit 1990 **Kuibyschew** ()) as en gratstääd uun Ruslun bi a struum Wolga. Diar wene  minsken (Stant ). Hat as wel det njügenstgratst stääd uun Ruslun, an hoodstääd faan det Prowins (Oblast) Samara.

## Luke uk diar
Kasan

**Kasan** (; ) as det hoodstääd faan't Republiik Tatarstaan uun Ruslun bi a struum Wolga. Mä gud 1,2 miljoon minsken as Kasan at sääkstgratst stääd uun Ruslun.

## Luke uk diar
Perm (Stääd)

**Perm** () as en gratstääd uun Ruslun naibi a Uraal Berger mä  iinwenern (Stant ).

Perm as at hoodstääd faan't Regiuun Perm.

## Luke uk diar
Wolgograd

**Wolgograd** ( ), bit 1925 **Zarizyn** (rüsk  ), faan 1925 bit 1961 **Stalingrad** (rüsk  ), as en gratstääd uun Ruslun bi a struum Wolga. Diar wene  minsken (Stant ). Hat as hoodstääd faan't Prowins (Oblast) Wolgograd.

Uun a Ööder Weltkriich wiar en böös sliak uun an am Stalingrad.

## Luke uk diar
Sotschi

**Sotschi** (, , amskrewen *Soči*) as en gratstääd uun Ruslun bi't Suart Sia. Sotschi leit uun't Regiuun Krasnodar uun Süüdruslun, an diar wene  minsken (Stant ).

Sotschi as bekäänd för san fräämenferkiar.

## Luke uk diar
Rostow bi a Don

**Rostow bi a Don** (, *Rostow-na-Donu*) as en gratstääd uun Ruslun naibi't Sia faan Asow. Hat as hoodstääd faan't Prowins (Oblast) Rostow uun Süüdruslun, an diar wene muar üs ian miljoon minsken. Wan dü a föörstääden märeegenst, san't sogoor muar üs tau miljoonen.

## Luke uk diar
Elektromagneetisk induksion

**Elektromagneetisk induksion** of ianfach **induksion** komt ap, wan faan en magneetfial en elektrisk fial apbaud woort.

Det könst dü bi det bil rochts sä: Det magneetfial woort feranert, an so komt'at tu en induksion uun det spuul. Bi a aanjer faan't spuul könst dü do en späänang meed. Mä detdiar späänang könst dü t.b. lampen of maskiinen uundriiw.

At induksion as 1831 faan Michael Faraday ütjfünjen wurden. Hi wost, dat en elektrisken struum det magneetfial feranert. An do küd hi efterwise, dat amkiard en magneetfial, diar ham feranert, för elektrisk struum suragt.

Uun a technik woort det induksion ütjnadegt bi en generaator of en transformaator.

## Luke uk diar
* Induktiwiteet
Elektromagneetisk Induktsion

**Elektromagneetisk Induktsion** of iinfach **Induktsion** kumt āp, wan fan en Magneetfial en elektrisk Fial āpbecht uur.

Dit es rochts üp Skelt tö keen: Dit Magneetfial uur foranert, en sa kumt et tö en Induktsion iin ön di Spuul. Bi di Jenen fan di Spuulenwiir ken em en Spaning meet. Me didiar Spaning ken em Lampen of Maskiinen ön Gang fo.

Di Induktsion es 1831 fan Michael Faraday ütjfünen uuren. Hi wust, dat en elektrisk Stroom dit Magneetfial foranert. En da kür hi biweegi, dat omkiirt en Magneetfial, wat höm foranert, fuar elektrisk Stroom sörigt.

Bi di Technik uur Induktioon fuar Generatooren of Transformatooren iinseet.

## Luki uk diar
* Induktiwiteet
Åmli

**Åmli** as en stää önj jü Agder Prowins. E stää läit önjt ååsten foon e prowins. Dåt hee 670 inboogere (2022). Dåt as e hoodstää foon jü Åmli Komuun.

## Kwäle
Rüsk Ruubel

A **Rüsk Ruubel** () as at münt faan Ruslun. Hat woort uk uun rüsk besaat regiuunen brükt: Oblast Cherson, Oblast Saporischschja, Autonoom Republiik Krim, Oblast Donetsk an Oblast Luhansk uun a Ukraine; Abchaasien an Süüdoseetien uun Georgien.

Ään Ruubel as apdiald tu 100 *Kopeeken*, det ufkörtang as ₽, an di internatsionaal code efter ISO 4217 as RUB.

A wakselkurs leit aktuel (02.2023) bi ~ 80 RUB för 1 EUR.

## Luke uk diar
Emil Nolde/sö

**Emil Nolde** (* 7. f. d. Bārichtmuun 1867 üs Hans Emil Hansen ön Nolde bi Burkal; † 13. f. d. Gērsmuun 1956 ön Seebel) wiar en mal bikeent Könstmaalern fan di Ekspresionismus. Hi wiar jen fan di gurt Akwarelisten ön di Könst fan dit 20.Jaarhönert. Nolde sin Skelter sen fuaral uk fuar sin stark Klöörwaal bikeent.

## Leewent
Emil Nolde kām hok Kilomeetern uasterfuar fan Tondern ön Nolde bi Burkal tö Wārel. Hi wiar dit fjuart fan fif Jungen, wat en Buernfamiilie fing. Sin Faađer wiar en Nuurđfriisk fan en Tērp Naibel; hi spreek Nuurđfriisk, sin Mooter spreek Sønderjysk. 

Nolde her trii ialer Brüđern en en Sester diar junger wiar.

Nolde, dit Tērp hur hi fan kām liar ön di nuurđern Diil fan't Hertoochdoom Sleeswich, wat fan 1867 bit 1920 tö Preussen en diarme uk tö dit Dütsk Rik jert. Sa ging Emil Nolde uk tö dütsk Skuulen. 

Di Famiilie her fuul Mait me di Buernstair en wiar aaft knap me Iit en Jil.

Fan 1884 bit 1888 liirt Nolde,  wat fan Holt tö snetji sa üs tö teekni bi di Könsthunwerkskuul ön Flensborig. Hi fing man niin Liirofslüt. Achterön aabert hi ön Mööbelfaabriiken, me Üđern uk ön München, Karlsruhe en Berlin. 

1892 kür hi ön't Hunwerkmuseeum ön St. Gallen üs Skuulmaister fuar Teekningen en Ornamentālplaanern bigen. Dit ging bit 1898.

Tö des Tiir liirt hi Hans Fehr keen, hur hi leenger me tö dön her. Leeterhen wiar hi me Lönskepsakwareli en Teekningen fan di Bārig-Buern ön Gang. Nolde waar töleest fuar sin litj broket Teekningen fan di Swaitser Bārigern bikeent. Diarfan kür hi Postkaarten prenti let en her diarfan en Bruarwening.

Hi ging naa München, waar da bi di Akademii ek nomen en bigent da en Stuudium bi di priwaat Maalerskuul fan Adolf Hölzel ön Dachau.
Ön di Hārefst fan 1899 aakt hi me di Könstmooler-Wüfhaur Emmi Walther aur Amsterdam naa Pariis. Diar ging hi tö di *[[Académie Julian]]*. 

Al 1900 hüürt hi en Atelier ön Kopenhuuwen. 1902 friit hi di deensk Spölster Ada Vilstrup. Ja toog tö dit Ailön Alsen en bleef diar fan 1903 bit 1916, somerdais iin ön en Feskerhüs ön Sjellerupskov bi Guderup. Üs Atelier tiinet en litj Hüs fan Buurtern üp Strön.

## Luki uk diar
Åmli (Komuun)

Det **Åmli Komuun** (üüb Noorsk: *Åmli kommune*) as ian faan a komuunen uun det Agder Prowins uun Noorweegen. At komuun leit uun a uast faan't prowins. Det hee 1822 lidj (2021). At hoodsteed faan't komuun as Åmli.

## Kwelen
Köping (Steed)

**Köping** as jü tweedgrutst stää önj e Prowins Västmanland, Swärik. E stää läit önjt söödweesten foon e prowins. Dåt heet 18.711 inboogere (2020). Dåt as e hoodstää foon jü Köping Komuun.

## Kwäle
Skultuna

**Skultuna** as jü tiintgrutst stää önj e Prowins Västmanland, Swärik. E stää läit önjt ååsten foon e prowins, önj jü Västerås Komuun. Dåt heet 3391 inboogere (2020).

## Kwäle
HIV

A **Humaan Imuundefizienz-Wiirus** (faan ingelsk: ******), ufkört **HIV** as en wiirus, di det imuunsüsteem faan en minsk uunstaken maaget. Enkelt minsken mä det sjocht mark diar auer loong juaren goorniks faan, man tuleetst woort det AIDS kraankes ütjliaset.

At HIV sjocht as sant a 1980er juaren tu en pandemii wurden, an diar san al muar üs 40 miljoon minsken auer stürwen. Noch ans son 40 miljoon minsken haa tu tidj (2021) det HIV sjocht.

## Onerslacher
* *Human immunodeficiency virus 1* (*HIV-1*)
* *Human immunodeficiency virus 2* (*HIV-2*)

## Luke uk diar
AIDS

**AIDS** (, faan ingelsk: **''a**cquired **i**mmune **d**eficiency **s**yndrome'') as en kraankes, diar faan en HIV wiirus ütjliaset woort. Didiar wiirus maaget det imuunsüsteem faan en minsk uunstaken. Hi koon ham do ei muar jin ianfach kraankesen weere. Diar san al muar üs 40 miljoon minsken bi stürwen. Weltwidj haa 0,8% faan a minsken det HIV sjocht, uun Afrikoo san't son 25%.

Di wiirus woort auerdraanj bi seksuaalkontakten. Dü könst di diar ei jin imfe läät. An AIDS koon uk ei hialet wurd.

## Spriadkoord

## Luke uk diar

* Pandemii
Norwäisch

Norwäisch (aw Norwäisch: *Norsk*) as en skandinoowischen spräke, wat foon ambai fiiw miljoone manschne snååked wårt, fort mååst önj Norwäi. Et norwäisch bestoont üt maning ünlike dialäkte ouers et jeeft deer nån sliiks "huuchnorwäisch". Uk önj e öfentlikhäid snååket huum fort mååst san äine mämenspräklike dialäkt. Schraawen wårde koon norwäisch aw ån foon twäär gödjkånde schraftspräke: Nynorsk än Bokmål. 

Bokmål heet ham üt et Riksmål ütwikled, wat awt dåånsch basiirt. Nynorsk wörd foon e spräke waasenschapsmoon Ivar Aasen önj e mal foont 19. iirhunert apstald än basiirt apårti aw e äinschape foon da dialäkte, wat önj weest- än sentråål-norwäi snååked wårde. Önj biise spräke koone maning uurde aw möre sliike schraawen wårde, amdåt ja tu da ünlike spräkewise pååse.

Önjt schölj liirt följk biise schraftspräke, ouers ån deerfoon as *sidemål* ("sidespräke").

## Kiik uk deer
Doyle's Delight

**Doyle’s Delight** as mä en hööchde faan  di huuchst berag uun Belize, Madelameerikoo (iar: *[[British Honduras]]*). Hi as man sjauer meeter huuger üs di naistgratst berag, Victoria Peak. Bias berger lei uun't beragkeed faan a Maya Mountains, üüb't grens tesken a prowinsen Toledo an Cayo. 

Di berag füng san nööm efter Arthur Conan Doyle.

## Luke uk diar
* mapcarta.com
Maya Mountains

A **Maya Mountains** () san en beragkeed uun Belize, an ling iin bit uun't uastelk Guatemaala.

A huuchst berag diar as Doyle's Delight mä en hööchde faan 1124 meetern. Di rin faan diar lääpt uf uun a Belize River.

Al uun't juar 1200 f.Kr. hää det fulk faan a Maya diar siidelt, so san a berger uk tu hör nööm kimen. 


Belize caracol.jpg|Mayastääd *Caracol*



## Luke uk diar
Maya

A **Maya** san en fulk faan uuriinwenern an en ääder huuchkultuur uun Madelameerikoo.

Daalang lewe wel son sääks miljoon Maya uun Meksiko (üüb Yucatán, uun Chiapas an Tabasco), uun Belize,  Guatemaala, Honduuras an El Salvador. A gratst sköölen lewe uun Meksiko, det san a Mayathan (~ 800.000), Tzeltal (~470.000) an Tzotzil (~430.000).

## Bauwerken faan a Maya

Mayan World Dzibilchaltun 01.jpg|mini|Dzibilchaltún (6./7.&nbsp;Jh.)
Templo de las inscripciones.jpg|mini|Palenque (7.&nbsp;Jh.)
Uxmal 38.jpg|mini|Uxmal (8./9.&nbsp;Jh.)
061 Kabah (17).JPG|mini|'Böög faan Kabah' (8./9.&nbsp;Jh.)



## Luke uk diar

* Maya spriaken
* Tikal
Belize River

A **Belize River** () as en 290 km lungen struum uun Belize. Sin iintoochregiuun amfaadet sowat en sjuarden faan't lun, huar sowat a heleft faan a minsken uun Belize lewe. 

Hi ferlääpt uun't nuurden faan a Maya Mountains, an hää san müs naibi Belize City, huar hi iin uun't Kariibisk Sia lääpt.

## Luke uk diar
Konserwenduus

**Konserwenduusen** san blikduusen ütj iisen of alumiinium. Jo san för't apwaarin faan iidjwaaren diar. Jo kön bluas iansis brükt wurd, an wurd do wechsmeden, of fölmuar weder apwerket (''recycelt'').

Iidjwaaren kön uk uun *konserwenglees* apwaaret wurd. Glees kön muarsis brükt wurd, man jo san temelk swaar uun ferglik tu blikduusen.


Konservendose-1.jpg|Konserwenduus mä ringler, amdat hat stabiiler woort.
2006 sardines can.jpg|Konserwenduus för fask, faskduus.
Bev wine cans.jpg|Duusen för droonk.
Ut-ac-ir1-Al.jpg|Brükt duusen wurd saamelt an weder apwerket.
Conserves basques cuisinées au piment d'Espelette.JPG|Konserwenglees


Sogoor üüb det letj eilun Oomram jääw't uun Neebel sant 1896 en *konserwenfabriik*. Diar san anen faan't fögelkui iinduuset wurden, an bit Ameerikoo fersjüürd wurden.

## Kwelen


## Luke uk diar
Maya spriaken

A **Maya spriaken** san en spriakfamile uun Madelameerikoo, an wurd faan a Maya snaaket. Daalang jaft at wel son 6 miljoon Maya spreegern, fööraal üüb't hualeweilun Yucatan uun a stooten Guatemaala, Süüduast-Meksiko, Belize an Waast-Honduras.

## Spriakwiisen
Iindialang efter Kaufmann an Campbell:
:Cholan-Tzeltalan
::Cholan
:::Chol-Chontal
::::Chol *(Ch’ol, Lak t’an):* ~ 190.000 spreegern uun Chiapas (Meksiko)
::::Chontal *(Yokot t’an)*: ~ 44.000 uun Tabasco (Meksiko)
:::Chortí *(Ch’orti’):* ~ 52.000 uun an am Copán (Guatemaala)
::Tzeltalan
:::Tzeltal *(Bats’il K’op):* ~ 336.000 uun Chiapas
:::Tzotzil *(Batsil k’op):* ~ 356.000 uun Chiapas
:Huastecan *(Téenek)*
::Huastekisk: ~ 173.000 uun Veracruz an San Luis Potosí (Meksiko)
:Kanjobalan-Chujean:
::Chujean
:::Chuj: ~ 41.000 uun Huehuetenango (Guatemaala), ~ 2.000 uun Chiapas
:::Tojolabal *(Tojolwinik otik):* ~ 45.000 uun Chiapas
::Kanjobalan (Kanjobal-Jacaltec)
:::Kanjobal *(Q’anjob’al):* ~ 100.000 uun Huehuetenango
:::Jacalteco *(Popti', Abxubal):* ~ 40.000 uun Jacaltenango (Guatemaala), ~ 584 uun Chiapas
:::Acateco: ~ 48.000 uun an am San Miguel Acatán (Guatemaala), ~ 10.000 uun Chiapas
:::Mocho: ~ 168 uun Chiapas
:Quichean-Mamean
::Ixil-Mamean
:::Ixilan
::::Aguacateco *(Awakateko):* ~ 18.000 uun Waast-Huehuetenango
::::Ixil (Chajul, Cotzal, Nebaj): ~ 71.000 uun Guatemaala
:::Mamean (Mam, Tacaneco, Tectiteco): uun an am Huehuetenango
::::Mam: ~ 520.000 uun Huehuetenango, ~ 8.700 (*Qyool*) uun Chiapas
::::Tacaneco: ~ 20.000 uun an am Tacaná uun San Marcos (Guatemaala), ~ 1.200 uun Uast-Chiapas
::::Tectiteco: ~ 1.200 uun an am Tectitán (Guatemaala), ~ 1.000 uun Uast-Chiapas
::Greater Quichean
:::Kekchí *(Q’eqchi’)*: ~ 363.000 tesken Alta Verapaz an Lago Izabal (Guatemaala), uk uun Belize an El Salvador.
:::Pocom
::::Pocomam *(Poqomam):* ~ 31.000 uun an am Guatemala-Stääd an Jalapa (Guatemaala)
::::Pocomchí *(Poqomchi’):* ~ 70.000 uun an am Guatemala-Stääd an Jalapa
:::Quichean
::::Cakchiquel *(Kaqchikel):* ~ 480.000 bi a Lago de Atitlán an uun Sololá (Guatemaala).
::::Quiché-Achí
:::::Achí *(Achi'):* ~ 58.000 uun Baja Verapaz (Guatemaala)
:::::Quiché *(K’iche’):* ~ 925.000 uun Guatemaala
::::Tzutuhil *(Tz’utujil):* ~ 80.000 uun an am Santiago Atitlán (Guatemaala)
::Sacapulteco: ~ 37.000 uun El Quiché (Guatemaala)
::Sipacapeno: ~ 6.000 uun San Marcos (Guatemaala)
::Uspanteco: ~ 3.000 uun El Quiché
:Yucatecan
::Mopan-Itzá
:::Mopan: ~ 8.000 uun Belize an ~ 2.600 uun Süüd-Petén
:::Itzá: ~ 123 bi a Petén-Sia
::Yucatec-Lakandon
:::Mayathan of Yukatekisk Maya *(Maaya t’aan):* ~ 893.000 uun Yucatán, Campeche an Quintana Roo (Meksiko)
:::Lakandonisk *(Hach t’an):* ~ 731 uun't uastelk Chiapas

## Kwelen
Diabetes mellitus

**Diabetes mellitus** (faan  [trochluupen] an  [hönangswet]) of kurt **Diabetes**, **Sokerkraankes** of **Soker** as en kraankes faan a stoofwaksel. Hat daaget bi minsken ap, huar at lif nian of ei nooch insuliin tufeert. At blud *auersokert*, an di minsk woort kraank. A nerfen an a äädern wurd uungreben. Uk bi diarten jaft'at sokerkraankes.

Faan det kraankes wost a dochtern al uun a antike, man jo küd diar niks bi du. Iarst üs det hormoon insuliin konstelk produsiaret wurd küd, küd minsken mä det kraankes linger lewe. Jo skel do stüdag insuliin sprütje, of insuliin tableten nem.

## Luke uk diar
Tolstook

En **Tolstook** as en aperoot, am lengdin uftumeeden. Likes dat wi daalang ei muar mä tol, man mä meetern an sentimeetern ufmeed, het hi widjer "tol"stook.

Hi as miast tau meeter lung an apdiald tu tjiin les. En tolstook as en wichtag hoonwerkstjüch.

## Luke uk diar
Siltstian

**Siltstian** as en klastisk sediment-stianang mä gans fiin sunkurner (silt) uun. Silt as grööwer üs tuun, oober fiiner üs sun.

## Luke uk diar
Tuunstian

**Tuunstian** of **Kleistian** as en klastisk sediment-stianang mä gans fiin sunkurner (tuun) uun. Stian mä grööwer sun as Siltstian of Sunstian.

## Luke uk diar
Brekzie

**Brekzie** of **Breccia** as en klastisk sediment-stianang, huar grööw stianer uun fiiner materiool üs t.b. sun of silt of tuun iinslööden san.

## Luke uk diar
Adamawa (Bundesstoot)

De **Adamawa Bundesstoot** as een faan a bundesstooten uun Nigeeria. A bundesstoot leit uun a uast faan't lun. Det hee 4.902.100 lidj (2022). At hoodsteed faan a bundesstoot as Yola.

## Kwelen
Federal Capital Territory

At **Federal Capital Territory** (FCT) as det hoodstäädteritoorium faan Nigeeria. Diar lewe gud 3,5 miljoon minsken (2016).


Nigeria - Abuja.svg|*FCT* uun Nigeeria
FCT-map.png|*FCT* Koord



Tu't FCT hiart fööraal det hoodstääd Abuja. Bit 1976 haa diar man jüst 250.000 minsken lewet. Do kaam di ploon, diar at nei hoodstääd tu baun, an sant 1991 hää Abuja det ual hoodstääd Lagos ufliaset.

At FCT täält üs aparte regiuun an hiart tu nään faan a ööder 36 bundesstooten.

## Luke uk diar
Naira

A **Naira** (₦, NGN) as det münt faan Nigeeria.

Ään Naira as apdiald tu 100 **Kobo** (k). Hi as 1973 iinfeerd wurden an hää det *Nigeriaans Pünj* ufliaset.

A Naira (NGN) woort faan det Central Bank of Nigeria (CBN) ütjden.

## Luke uk diar

* Bilen faan a Naira (ingelsk)
Cross River

Wat menst dü?
* **Cross-River spriaken**
*: luke diar: Volta-Kongo spriaken
*:: mä: Benue-Kongo spriaken
* Cross River (Bundesstoot) uun Nigeeria
* Cross River (Struum) uun Nigeeria
E krouf bai e Wiidou

**E krouf bai e Wiidou**, **Der Krug an der Wiedau**, **Kroen ved Vidåen**, **Æ kro ve æ Virå**, **De Krooch an de Wiedau** as en spoosagen kriminaalfilm, di ham am det fulksufstemang 1920 dreit. Hi as 2020 dreid wurden an 2021 tuiarst wiset wurden. Sant 2023 as hi bi YouTube tu sen. Hi as 95 minüüten lung.

Uun di film gongt'at am en kruch an en stak lun bi a Wiidau tesken Sjiisklun an Denemark, diar bi't fulksufstemang ferjiden wurden as. Tu hün lun hiart di kruch nü? An do woort di nuurdfresk loonriad duad auer a wilswinstaach üüb a grens fünjen. Diarbi jaft'at diar goornian wilswin, ... sait kruuger Loorns.

Di film spelet bi a grens, an diaram kem diar uk flook spriaken föör: Nuurdfresk (fering an mooring), huuchsjiisk, plaatsjiisk, däänsk an süüdjüütsk.

## Spelstern
* Mahara Jacobsen: Pernille Povlsen
* Mathias Harrebye-Brandt: Hannes Schröder
* Stella Fuglsang-Damgaard Sina: Charlotte
* Helmuth Petersen: Præst Pørksen
* Ilwe Boysen: Liirer Lars
* Christian Petersen: Pedsen
* Thore Johannsen: Doos
* Güde Boysen: Ulla
* Dirk Andresen: Jens
* Ingwer Boysen: Loorns
* Antje Arfsten: Grete
* Florian Lorenzen: Florian Ketelsen
* Jørgen Popp Petersen: Jørn Bock
* Lene Neumann Jepsen: Ingrid (Syddanmarks Politi)
* Kai Bosch: Uwe Bahlmann (LKA Schleswig-Holstein)
* Tanja Klindt: Secretary (LKA)
* Thore Naujeck: Officer (LKA)
* Sybilla Nitsch: Post DK
* Christoph G. Schmidt: Post D

## Produksion
Di film as maaget wurden faan Gary Funck (Et Nordfriisk Teooter) an Uffe Iwersen (Bund Deutscher Nordschleswiger)

## Luke uk diar
* vidaa-wiedau.eu wääbsteed faan a film
* di film bi YouTube mä onertiitel üüb huuchsjiisk, däänsk, ingelsk an waastfresk
Biafra

At **Republiik Biafra** wiar faan 1967 bit 1970 en stoot uun Afrikoo naibi't Niigerdelta. At fulk faan a Igbo wul ünufhingag faan Nigeeria wurd. Det wul Nigeeria oober ei hennem an feerd en kriich jin det lun, huar flook minsken bi ferhongert san.

Efter a kriich hää Nigeeria at Bocht faan Biafra amnäämd tu't Bocht faan Bonny, amdat di nööm ferswinj skul. 


Starved girl.jpg|Foomen faan Biafra uun a kriich, mä "Biafra-bük", bal ferhongert
Biafran 2½ shilling coin from 1969 of aluminium..JPG|Jil faan Biafra



## Luke uk diar

* Tilman Zülch
Kano

**Kano** as det naistgratst steed uun Nigeeria. At steed leit uun a nuurd faan't lun. Det hee 2.166.554 lidj (1991). Det as at hoodsteed faan de Kano Bundesstoot.

## Kwelen
Adeje

**Adeje** as en stääd an gemeen uun a süüdwaast faan't Kanaarisk Eilun Teneriffa.

## Kwelen


## Luke uk diar
Granadilla de Abona

**Granadilla de Abona** as en gemeen uun a süüd faan't Kanaarisk Eilun Teneriffa.

## Kwelen


## Luke uk diar
La Matanza de Acentejo

**La Matanza de Acentejo** as en gemeen uun a nuurduast faan't Kanaarisk Eilun Teneriffa.

## Kwelen


## Luke uk diar
Vilaflor

**Vilaflor** of uk **Vilaflor de Chasna** as en gemeen uun a süüd faan't Kanaarisk Eilun Teneriffa.

## Kwelen


## Luke uk diar
La Aldea de San Nicolás

**La Aldea de San Nicolás**, iar: **San Nicolás de Tolentino** as en gemeen uun a waast faan't Kanaarisk Eilun Gran Canaria.

## Kwelen


## Luke uk diar
Vega de San Mateo

**Vega de San Mateo** of ianfach **San Mateo** as en gemeen uun a maden faan't Kanaarisk Eilun Gran Canaria.

## Kwelen


## Luke uk diar
Agulo

**Agulo** as ian faan sääks gemeenen üüb det Kanaarisk Eilun La Gomera (Spoonien). Hat leit uun a nuurd faan't eilun.

## Kwelen


## Luke uk diar
Cortes Generales

A **Cortes Generales** san det parlament faan Spoonien. Diar jaft'at tau hüsang:
* A *Congreso de los Diputados* as a kongres.
* A *Senado* as a senaat.
Kongres an senaat maage a gesetsen an kontroliare at regiarang. 

Di nööm *Cortes Generales* komt noch faan't madelääler, huar a föörsten tuupseed an bediald haa. Uk uun't ingelsk jaft'at det wurd *court* för 'gericht' of 'hoof'.

## Luke uk diar
Safaari

En **Safaari** (, faan ) as en rais of en ütjfluch, am üüb jacht tu gungen. Uun a leetst juaren gongt det bi en safaari oober ei muar am a jacht, fölmuar am't knipsin faan wil diarten. 

Hoker uun Afrikoo üüb safaari gongt, wal hal a 'grat fiiw' (ingelsk: 'big five') tu sen fu: Afrikoonsk Büfel, Afrikoonsk Elefant, Lööw, Leopard an Nööshurn.

## Luke uk diar
Schymkent

**Schymkent** ( an ; bit 1992 Чимкент/*Tschimkent*) as det traadgratst stääd uun Kasachstaan. Hat leit uun a süüd faan't lun naibi Usbekistaan. Diar wene  minsken (Stant: ).

Sant 2018 täält Schymkent üs aanj regiuun, jüst so üs Almaty, Astana an Baiqongyr.

## Stääddialen

## Luke uk diar
Iswirem

A **Iswirem** (*Sirsoe methanicola* of uk *Hesiocaeca methanicola*) as en wirem uun det klas faan a Polychaeta (Baswirmer). Hi as iarst 1998 fünjen wurden, an lewet hial aparte oner weeder üüb fialen faan Methanhydrat, huar't iskuul as.

## Leewentsrüm

## Kwelen


## Luke uk diar
Rüs Sowjetisk Föderatiif Sosialistisk Republiik

Det **Rüs Sowjetisk Föderatiif Sosialistisk Republiik** (Ufkorting: *Rüs SFSR*; üüb Rüs: Российская Советская Федеративная Социалистическая Республика *Rossijskaja Sovetskaja Federativnaja Socialističeskaja Respublika*, föör 1936/37  Российская Социалистическая Федеративная Советская Республика *Rossijskaja Socialističeskaja Federativnaja Sovetskaja Respublika*) wiar det gratst faan a unioonrepubliiken uun det Sowjetunioon. At republiik wurd 1917 grünjlaanjen an wurd 1991 apliaset. At gebiit faan det Rüs SFSR as nü Rüslun.

## Indialing faan Ferwalting
Det Rüs SFSR hed 16 autonoom republiiken, 49 prowinsen an 6 regiuunen.
Bilbao

**Bilbao** as det njügenstgratst steed uun Spanje. Det hee 350.184 lidj (2020). Bilbao as at hoodsteed faan det Bizkaia Prowins, an at gratst steed uun't Baskenlun.

## Kwelen
Freiduas

**Freiduas** (of **Suitsiid**, faan lat. *sui* salew an *caedere* duad maage) ment, dat hoker mä walem sin leewent en aanj saat. 

Uun a medesiin woort di wal tu en freiduas üs kraankes uunsen, an efter ICD beoordialet.

## Luke uk diar
Mercurialis

A ***Mercurialis*** san en plaantenskööl uun det famile faan a Euphorbiaceae. Jo waaks miast trinjam't Madlunsia.

## Slacher
M. annua – M. canariensis – M. corsica – M. elliptica – M. huetii – M. leiocarpa – M. × longifolia – M. ovata – M. × paxii – M. perennis – M. reverchonii – M. tomentosa

## Luke uk diar
Mercurialis annua

***Mercurialis annua*** as en plaantenslach uun det skööl Mercurialis faan a Euphorbiaceae. Hat wääkst fööraal trinjam't Madlunsia, man uk uun Madeleuroopa. Dü könst det ianjuarag plaant üs ünkrüüs üüb sun- of grantwaier finj.

## Luke uk diar
Ufdriiwen

**Ufdriiwen** (lat. **Interruptio**) ment det aanj faan en swaangerskap, diar mä walem mä en operatsion trochfeerd woort. - Di embryo koon uk faan salew ufstupet wurd, det as do en *spontaan abort*.

Al sant ualang tidjen stridj a minsken diarauer, wäär ufdriiwen wees mut of uk ei. Diar stun flook meenangen jinenööder: religiöös an eetisk uunsichten, det rocht faan't wüf, salew tu bestemin, an det rocht üüb leewent faan a embryo.

Diaram jaft'at för di amgung mä det fraag uun ünlik lunen uk ünlik gesetsen: Uun enkelt lunen as ufdriiwen tuläät, miast oober bluas uun a iarst wegen faan't swaangerskap; uun ööder lunen jaft'at diar hard stroofen för.

## Luke uk diar
Termodünaamik

A **Termodünaamik** (faan  *warem*, an  *krääft*) as en grünjleien wedenskap för a technik. 

Hat begand diarmä, dat a minsken ferstun wul, wat uun en dampmaskiin föör ham gongt. Leeder wurd algemianer fraaget, hü waremk ütjnadegt wurd koon för mechaanisk werk. 

## Wichtag reegeln
* Det **iarst hoodreegel** sait, dat energii ei ferleesen gung koon, hat koon bluas hör skak feranre.
* Det **naist hoodreegel** sait, dat mechaanisk, elektrisk of cheemisk energii hialandaal tu waremk wurd koon. Amkiard koon waremk oober ei hialandaal tu ööder energii wurd, diar blaft leewen en betj waremk auer.

## Luke uk diar
ISO 3166-2:FK

## Kwelen


## Luke uk diar
* ISO 3166-2, Referenstabel faan luncodes
* ISO 3166-1, Luncodes uun domainnöömer
Stanley (Falklands)

**Stanley** (iar: "Port Stanley") as det iansagst stääd an uk hoodstääd faan a Falkland Eilunen. Diar wene 2.460 minsken (Stant 2016). Sant 2022 as Stanley en city uun't Ferianagt Könangrik.

## Luke uk diar
Orleaanbuum

A **Orleaanbuum** (*Bixa orellana*) as en plaantenslach uun det famile faan a Bixaceae. Hi wääkst üs bosk of letj buum, fööraal uun Süüd- an Madelameerikoo. Det siad woort üs gewürts brükt, fööraal oober tu farwin. 

För det plaant jaft'at en hialer rä ünlik nöömer: **Urucum** of **Uruku** uun Brasiilien, **Achiote**, huar spoonsk snaaket woort, üüb fransöösk **Roucou**, üüb sjiisk uk **Stephanulrich** of **Urian**.

## Bilen

File:Bixa orellana fruit in Hyderabad, AP W IMG 1457.jpg|Frücht
Image:Urucum (bixa orellana) seeds.jpg|Siad
Bixa orellana MHNT.BOT.2018.28.11.jpg|*Bixa orellana* - MHNT



## Kwelen


## Luke uk diar
Bixa

***Bixa*** as en plaantenskööl uun det famile faan a Bixaceae, an hää det famile a nööm den. Diar hiar fiiw slacher tu.

## Slacher
* B. arborea
* B. excelsa
* B. orellana - Orleaanbuum
* B. platycarpa
* B. urucurana

## Luke uk diar
Swen Hans Jensen

**Swen Hans Jensen** (uk *Schwen Hans Jensen*, *Schwenn Hans Jensen*, *Sven Hans Jensen* an *Svenn Hans Jensen*; * 1. Deetsember 1795 uun Kairem; † 6. Marts 1855 uun Tinem) wiar en salring siamaan, leeder juurist, beamten, finansekspert, 1834-1837 bürgermääster faan Kil, poliitiker an 1844-1854 lunföögels üüb Sal.

Swen Hans Jensen wiar a skriiwer Wilhelm Jensen (1837–1911) san aatj an  a skriiwer an dachter Hans Heyck (1891-1972) san ualualaatj. 

## Literatüür
* "Ein Sylter Riese: Swen Hans Jensen (1795-1855)", uun Tholund, Jakob (1995), *Eilunsfresken*, s. 7-16.
Halunder (Spriikwiis)

**Halunder** as det nuurdfresk spriikwiis, wat üüb Haliglun snaaket wurt.

## Werben
Bispalen faan **hoa** (*haa*), **wee(s)** (*wees*) an **wür** (*wurd*):

## Literatüür
* Borchert, Mina, Århammar, Ritva an Århammar, Nils (1987), *Wi lear Halunder - Helgoländisches Lehrbuch* (Nordfriisk Instituut, Nr. 85).
Isabelle de Charrière

**Isabella Agneta Elisabeth van Tuyll van Serooskerken** (uk *Belle de Zuylen*; efter sin bradlep *Isabelle de Charrière*; * 20. Oktuuber 1740, Sloot Zuylen nai bi Utrecht, Neederlunen;  † 27. Deetsember 1805, Pontet à Colombier, Neuenburg, do dial faan Preussen) wiar en neederluns-sweitser skriiwer, diar üüb Fraansöösk skreew. Hat wiar uk komponist an skreew staken för klawiaren, strikorkestern an hög melodiin.

## Luke uk diar
Sömmer

**Sömmer** es iaan fan de schtjuur Djooarstid'n. Deät begent uun Juuni en komt noa Feedjooar en feer Harrows.
Harrows

**Harrows** es iaan fan de schtjuur Djooarstid'n. Deät begent uun September en komt noa Sömmer en feer Wonter.
Giuseppe Arcimboldo

**Giuseppe Arcimboldo** (* amanbi 1526 uun Mailand; † 11. Jüüle 1593 uk diar) wiar en italjeens konstmooler faan det Leed Renaissance. Hi as bekäänd för sin taafelbiljen, diarüüb hi ruusen, früchten an gemüüsen an uk objekten üüs buken moolet. Hi wenet an werket uun Mailand, Wien un Prag.

## Biljen

Datei:Arcimboldo Air (copy).jpg|A Locht
Datei:Arcimboldowater.jpg|At Weeder
Datei:Giuseppe Arcimboldo, , Kunsthistorisches Museum Wien, Gemäldegalerie - Feuer - GG 1585 - Kunsthistorisches Museum.jpg|At Ial
Datei:Arcimboldo Earth.jpg|A Eerd
Datei:Arcimboldo Vegetables.jpg|A Gemüüsegertner
Datei:Bibliotekarien konserverad - Skoklosters slott - 97136.tif|A Bibliotekaar
Datei:The Lawyer, possibly Ulrich Zasius, 1461-1536, humanist, jurist (Giuseppe Arcimboldo) - Nationalmuseum - 15897.tif|A Afkoot
Datei:Arcimboldo - Les saisons - Le printemps - Sans cadre.jpg|A Wos
Datei:Arcimboldo - Les saisons - L'été.jpg|A Somer
Datei:Arcimboldo - Les saisons - L'automne.jpg|A Harewst
Datei:Arcimboldo - Les saisons - L'hiver.jpg|A Wonter
Spaans Bürgerkrich

De **Spaans Bürgerkrich** wiar en krich faan Jüüle 1936 tu April 1939, wat uun Spanje twesken det demokraatisk weelet regiaring faan det Naist Spaans Republiik (of a "Republikaanern") an dön rochtsrachtet putschisten oner Generool Francisco Franco (of a "Natsionalisten") streden wurd. A Republikaanern wurd faan't Sowjetunioon an a Nationalisten faan Tjiisklun an Itaalien holpen. A Nationalisten woon a krich an Franco wiar tu san duas diktaator faan't lun. 

Uun a krich, greeb tjiisk an italjeens fliigern de 26. April 1937 at steed Guernica uun't Baskenlun uun an maaget det tunant. De spaans konstmooler Pablo Picasso, lus en beracht faan en uugentjüch faan a uungrip an moolet diarüübhen ian faan sin bekäändst werken, *Guernica*.

## Persöönelkhaiden
* Franciso Franco, a baas faan a Natsionalisten.
* Francisco Largo Caballero an Juan Negrín, a baasen faan a Republikaanern.

De ameerikoons skriiwer Ernest Hemingway wiar en juurnalist uun a krich.
Gernika

**Gernika** (amtelk nööm *Gernika-Lumo*; üüb Spaans: *Guernica*) as en steed uun det Autonoom Gemianskap Baskenlun uun Spanje. At steed leit uun a nuurduast faan Bilbao an hiart tu det Bizkaia Prowins. Det hee 17.031 lidj (2021).

## Kwelen
Gipuzkoa (Prowins)

Det **Gipuzkoa Prowins** (üüb Baskisk: *Gipuzkoa*, üüb Spaans: *Guipúzcoa*) as ian faan dön trii prowinsen faan det Autonoom Gemianskap Baskenlun uun Spanje. Det leit uun a nuurduast faan't gemianskap. Det hee 727.121 lidj (2020). At hoodsteed faan't prowins as Donostia-San Sebastián.

## Geografii
### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:

### Ferwalting
: Gipuzkoa as apdiald tu sööwen Comarcas:

## Kwelen
Wonter/ha

**Wonter** es iaan fan de schtjuur Djooarstid'n. Deät begent uun Detsember en komt noa Harrows en feer Feedjooar.

## Büln

Helgoland Düne Winter.jpg|De Hallem uun 'e Wonter
Feedjooar

**Feedjooar**, ooder **Frühjahr**, es iaan fan de schtjuur Djooarstid'n. Deät begent uun Marts en komt noa Wonter en feer Sömmer.
Orchideenbuum

A **Orchideenbuum** (*Bauhinia variegata*) as en buum uun det famile faan a Bongfrüchten (Fabaceae). Hi wääkst fööraal uun Süüdaasien. Uk wan'er so het, hää hi mä orchideen niks widjer tu dun. Di nööm komt faan sin smok bloosen. Diaram stäänt hi daalang uk uun flook guarder üüb a hialer welt, huar't froostfrei as.

## Bilen

Bauhinia variegata in Jardin des Plantes de Toulouse.jpg|Bleed
Bauhinia variegata var. variegata 1DS-II 3-9773.jpg|Bloos
Bauhinia variegata var. variegata 5Dsr 1-0278.jpg|Früchten



## Luke uk diar
Wonter/wi

Di **wonter** äs oan fuon dä fjauer iirstide fuon et iir. Et känt jiter jarfst än foor uurs. Et äs dat koolst fuon e iirstide. Oon e noordhuulewküül begänet wonter oon Deesämber än e sörhuulewküül begänet et oon Juunii.
Uurs/wi

Di **uurs** äs oan fuon dä fjauer iirstide fuon et iir. Et känt jiter wonter än foor sämer. Oon jühir iirstid worde e temperatuure waormer än e deege langer. Fole pluonte bloostere oon e uurs.
Sämer

Di **sämer** äs oan fuon dä fjauer iirstide fuon et iir. Et känt jiter uurs än foor jarfst. Et äs dat woarmst fuon e iirstide. Oon e noordhuulewküül begänet sämer oon Juunii än e sörhuulewküül begänet et oon Deesämber.
Jarfst

Di **jarfst** (uk *hjärfst* onter *hjarwst*) äs oan fuon dä fjauer iirstide fuon et iir. Et känt jiter sämer än foor wonter. Oon jühir iirstid worde e temperatuure kooler än e deege koorter. Oon e jarfst ferfarwe jäm e blääre bai e buume, iir jä dän uffoale.
Antonio Vivaldi

**Antonio Lucio Vivaldi** (* 4. Marts 1678 uun Venedig; † 28. Jüüle 1741 uun Wien) wiar en wenetsiaans-italjeens komponist, bedüüden violinist faan a barok an rööms-katuulsk prääster. Sin bekäändst werk san *Dön Fjauer Juarstidjen* (üüb Italjeens: *Le Quattro Stagioni*).

## Luke uk diar
Marts/ha

**Marts** es de dör Muunt fan ’t Djooar uun de gregoriaansk Kalender. Hi hat 31 Doagen. De Neem fan 'e Muunt komt fan Latiinsk *(mensis) Martius*. Uun Marts begent 'e Feedjooar.
10340 Jostjahn

**10340 Jostjahn** as en asteroiid, di 1991 faan di astronoom Freimut Börngen fünjen wurden as.  

Näämd wurden as hi uun't juar 2000 efter di tusdochter Jost Jahn, di üüb Oomram lewet. Jahn wiar uun a föörstant faan a *[[Ferian faan a Stäärfrinjer]]*.

## Jost Jahn
Uun't juar 2023 hää Jost Jahn en komeet fünjen: *P/2023 C1*. Di komeet komt efter sööwen juar weder naibi a Mars föörbi, an het nü *P/2023 C1 (Jahn)*.

An al 2013 hää Jahn en asteroiid fünjen an efter sin wüf näämd: *555092 Annasusanne*.

## Kwelen


## Luke uk diar
* Jost Jahn , Artiikel uun't itajeensk Wikipedia
September/ha

**September** es de neägens Muunt fan ’t Djooar uun de gregoriaansk Kalender. Hi hat 30 Doagen. De Neem fan 'e Muunt komt fan Latiinsk *(mensis) September*. Uun September begent 'e Harrows.
Faradaybuur

En **Faradaybuur** () es en Hak fan Metal, wat elektrisk Stroom döörlet ken. Wan em diaröner es, kumt Stroom, wat fan büten kumt ek döör. Fan benen ken di Stroom fuar't Miist ek ütkum.

Fialen sa üs dit Magneetfial fan di Öört ken man döörkum, aurdat jaar Swalkenleengdi ek töbeekhölen uur.

## Noom
Di Noom kumt fan dit Fügelbuur, wat di Struktuur heer, wat nöörig es, dat dit eeđer Faraday slaaget.

Di Efekt waar fan Michael Faraday ütfünen.

## Bi di Baan
Wan di Baan naa Söl elektrisk uur skul, da wiar fuar di Autotochen Wagons nöörig wat Faradaybuuren sen, dat em uk Cabriolets en iipen Wainer me langsfo kür.

Di Persoonenwainer sen fan Iirsen en aarberi üs Haken töögen Stroomslach.

## Jit muaren
Di Wainkas fan en Automobiil es fuar't Miist en Faradaybuur. Wan dit fan Plastik es of en Taak fan Tjüch heer, da ken di Stroom sa üs fan en Lait man döörslaa.

## Leengdi fan di Swalken
En Faradaybuur es niin Skirem töögen ark magneetisk of elektrisk Fial. Di Swalken fan di Mobiilfunk kum döör. Üđers kür em iin ön sin Auto ek telefoniari.
Energii/sö

**Energii** (fan greks εν *en* „benen“ en ἔργον *ergon* „werki“) es en nöörig Gurthair ön di Füsiik en heer fuaral bi Technik, Chemii, Biologii en Wiartskep en gurt Wecht. Höör SI-teelwert es Joule (J).

En wichtig Natuurgisets sair, dat Energii oler forleesen gung ken. Di Slach of Skek ken man üđers uur.

## Bistemingen

### Mechānik
Energii uur fuar't Miist üüs Werk W biteeknet en bereekent höör fan Kraft F en Wai s

:W_{\text{mechaanisk}} = F \cdot s

### Elektrisk Energii
Bi di Elektrotechnik set Energii (elektrisk werk) höör fan Speening U, Stroom-Starkhair 
I an tidj t töhop:

:E_{\text{elektrisk}} = U \cdot I \cdot t

### Energii en Faart
Diar muar Energii E ik iinset, diar muar Masi m ken ik reer. v es di Faart of Gauhair.

:E_\mathrm{kineetisk} \,=\, \tfrac{1}{2} m v^2\,
.

## Omreekningen
Kolchis

**Kolchis** (; laasisk/mingreelisk ; ) wiar en antiik loonskap tesken a Kaukasus an at Suart Sia.

*Kolchis* wiar uk en antiik könangrik uun detdiar regiuun.

## Luke uk diar

* Saanisk spriaken
Teenkstair

En **Teenkstair** es en Plaats hur Mensken forsjuk en bihual wat sa üs dit jerer wesen es of tömendst sa dat dit fuar't Miist sa ütsjocht üs jerer.  Dit ken Bechningen wiis man uk Natuursteken of Teenkststairen ön di Grünj.

## Teenkstairen (Bechningen) üp Söl
* Teenkstairen (Gimiindi Söl)
** Teenkstairen Ārichsem
** Teenkstairen Kairem
** Teenkstairen Muasem
** Teenkstairen Tinem
** Teenkstairen Weesterlön

* Teenkstairen Hörnem
* Teenkstairen List
* Teenkstairen Woningstair-Brēderep

*Di Listen sen fuul leenger uuren. Help me, leer jam dial, fotografiari en set dit iin ön di rocht Siren, wiis sa gur!*

## Archeoloogisk- of Buuremteenkstairen üp Söl

* Hel'genöört (Ārichsem)
* Merelmērskhoog (Ārichsem) 
* Tipkenhoog / Harhoog (Kairem)
* Tipkentörn (Kairem)
* Daanshoog (Kairem Ingi) 
* Ingihoog (Kairem Ingi)
* Denghoog (Woningstair)

*Finj muaren en skriif di jir iin!*

## Senerligs trinjom Histoorie
Nuurđfriisk Sērkenreeg
Michael Faraday

**Michael Faraday** [], (* 22. September 1791; † 25. August 1867) wiar en engelsk Techniker en Ütfinjer fan skotsk Aalern en en ārem Famiilie ön Hackney, Engelön.
Faraday jert üs di Mensk, wat sa fuul üs niin Üđer fuar di Omseeting fan Elektritsiteet dönen heer tö di Histoorie fan Euroopa.
Faraday fuan di Efekt fan di Faradaybuur üt. Des es en Rüm, hur di elektrisk Fialen fuar't Miist ek iin- of ütkum ken. Di Uurtern elektrisk Fial, Liinien fan elektrisk Fialen, Elektrolyysi, Anoodi, Kathoodi en jit fuul muaren sen fan Michael Faraday.

1827 waar hi Profesor bi di Royal Institution. Faraday heer 1831 uk di Induktsjoon, dit Gisets eeđer Faraday en uk wat aur Benzool ütfünen. Fan Faraday kām uk Staal-Legiaringen, wat ek restig uur kür.

Uk aur Köölen-Weeterstofi wat fan Ööl maaket uur fuan Faraday masi üt.

Eeđer Michael Faraday jit uk dit Teelmaat Farad fuar di Kapatsiteet en di Faraday-Effekt. Jerer wiar sin Skelt uk üp britisk 20-Pfund-Jilskiinen.

## Wat Faraday sair heer
* „Nothing is too wonderful to be true.“ (Nönt es olter wunerbaar dat em dit ek waar wiis ken.)
* „Work. Finish. Publish.“ (Aarberi. Klaarmaaki. Bikeent maaki)

## Luki uk hjir