open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Saninj/fe

**Saninj** as a dai twesken Freidai an Söndai. A nööm faan a dai het "inj föör Söndai". Üüb Ualfresk wiar at *sunna ēvend* of *saterdei*, wat faan latiinsk *diēs Sāturnī* kaam.

Uun dön miast lunen uun Euroopa as Saninj de seekst dai faan't weg, man uun hög lunen, tu'n bispal uun dön Ferianigt Stooten, as at de sööwenst dai faan't weg. Uun juudendoom as a dai at *schabat*, en dai, üüs ham raut.

Üüb Saaterfresk het Saninj *Sneeuwende* an üüb Waastfresk *Sneon* (üüb Klaaifrysk) of *Saterdei* (üüb Wâldfrysk).
San Isidro de El General

**San Isidro de El General** as en stääd uun Costa Rica an leit uun't Prowins San José. Hat leit uun a maden faan't lun, an diar wene son 45.000 lidj.

|Woopen
Bandera de la Provincia de San José.svg|Flag faan't prowins
San Jose_in_Costa_Rica.svg|At prowins San José uun Costa Rica



## Luke uk diar
San Rafael de Alajuela

**San Rafael de Alajuela** as en stääd uun Costa Rica an leit uun't Prowins Alajuela. Hat leit uun a nuurd faan't lun, an diar wene son 55.000 lidj.

|Woopen
Bandera de la Provincia de Alajuela.svg|Flag faan't prowins
Alajuela_in_Costa_Rica.svg|At prowins Alajuela uun Costa Rica



## Luke uk diar
Meddeweeken

**Meddeweeken** ooder **Merreweeken** (Meartaal: Meddeweeken ooder Merreweeken) es en Dai fan e Wek twesken Taisdai en Tünnersdai.
Kokos-Eilun (Costa Rica)

At **Kokos-Eilun** (, ) as en ünbewent eilun uun a uastelk Pasiifik. Hat hiart tu't Prowins Puntarenas, Costa Rica (Madelameerikoo).

Det eilun as tidjwiis faan piraaten bewenet weesen, man diar as likes nian gul of salwer fünjen wurden.

Sant 1978 stäänt at Kokos-Eilun oner natüürskül. Hat as amanbi so grat üs Oomram.

## Luke uk diar

* Kokos Eilunen, Austraalien
Cordillera de Talamanca

At **Cordillera de Talamanca** as en beragkeed uun Costa Rica an lingt uun a süüduast noch widjer bit iin uun Panama. Diar leit uk a huuchst berag faan Costa Rica, a Cerro Chirripó mä en hööchde faan 3.820 meetern.

En graten dial faan't beragkeed leit uun a Natsionaalpark La Amistad. At loonskap amfaadet fööraal troopisk rinwalt.

## Huuch berger uun't Cordillera de Talamanca
* Cerro Chirripó: 3820 m (Costa Rica)
* Cerro Ventisqueros: 3812 m (Costa Rica)
* Cerro Terbi: 3760 m (Costa Rica)
* Cerro Uran: 3600 m (Costa Rica)
* Cerro Kamuk: 3554 m (Costa Rica)
* Cerro de la Muerte: 3491 m (Costa Rica)
* Volcán Barú: 3475 m (Panamá)
* Cerro Fábrega: 3335 m (Panamá)
* Cerro Itamut: 3293 m (Panamá)
* Cerro Durika: 3280 m (Costa Rica)
* Cerro Echandi: 3162 m (Grens tesken Costa Rica und Panamá)

## Luke uk diar
Cerro Chirripó

A **Cerro Chirripó** as mä en hööchde faan  a huuchst berag faan Costa Rica an leit uun't Cordillera de Talamanca.

Bi gud sicht koon'am faan a toop auer tu a Pasiifik, an uk tu't Kariibisk Sia luke.

## Kwelen


## Luke uk diar
C/2023 A3 (Tsuchinshan-ATLAS)

**C/2023 A3 (Tsuchinshan-ATLAS)** as en komeet, di uun Oktuuber 2024 üüb a nuurdelk eerdheleft gud tu sen wiar. Tidjwiis wiar hi −4&nbsp;mag laacht.

A 12. Oktuuber 2024 wiar C-2023 A3 man 0,47 AE faan a eerd wech. Det san son 70 miljoon kilomeetern, of amanbi di hualew wai tesken eerd an san.

Tuiarst as C-2023 A3 di 9. Janewoore 2023 uun Sjiina sen wurden, an a 22. Febrewoore 2023 faan't *Asteroid Terrestrial-impact Last Alert System* (ATLAS) beskrewen wurden. Doomools wiar hi noch son 8 AE faan a eerd wech. Det ATLAS süsteem skal komeeten uun't uug hual, diar a eerd draap küd.

## Kemen an gungen faan C-2023 A3


* brons - C/2023 A3
* güül - San
* green - Merkuur
* türkiis - Weenus
* blä - Eerd
* gul - Mars

## Luke uk diar
Astronoomisk Ianhaid

At **Astronoomisk Ianhaid** (sjiisk: **AE**, ingelsk: **au**) as en miat för't lengde. Hat woort brükt uun a astronomii üs ferglik tu a eerd. Ian *AE* of *au* as di madelt wai tesken a eerd an a san, det san son 150 miljoon kilomeetern. 

## 1 AE uun üüs [[sansüsteem]]
Lütje Hörn

**Lütje Hörn** as en huuchsun uun a waas mad a Uastfresk Eilunen. Hat leit sowat sjauer kilomeeter uasten faan Borkum.

Ostfriesische Inseln (Karte).png|Koord mä Lütje Hörn üüb
Lütje Hörn 2010-07-10.jpg|Lütje Hörn 2010



Üüb Lütje Hörn bräät flook siafögler: At kub, at hiarangskub, at eidergus, at liiw, an uun a leetst juaren uk at ialgus.

## Luke uk diar
Brauerplate

At **Brauerplate** as en huuchsun uun a waas mad a Uastfresk Eilunen. Hat leit sowat trii kilomeeter nuurduasten faan Borkum.

Borkum 1805.jpg|*Brouwers Plaat* üüb en ual koord
Brauerplate.JPG|Brauerplate faan Borkum ütj sen



## Luke uk diar
Kachelotplate

At **Kachelotplate** as en huuchsun uun a waas mad a Uastfresk Eilunen. Hat leit sowat ään kilomeeter süüdwaasten faan Juist.

Karte Insel Juist.png|Koord faan Juist mä't Kachelotplate üüb
Phoca vitulina vitulina 201906 45.jpg|Selger üüb't Kachelotplate



## Luke uk diar
Juist

**Juist** ([]) as ian faan a Uastfresk Eilunen uun a Nuurdsia an en gemeen uun a Lunkreis Auerk (Niidersaksen). Diar wene son 1.500 lidj uun tau eilunsdialen: *Westdorf* an *Ostdorf*.


Juist2.jpg|Satelitenbil
Karte Insel Juist.png|Koord mä Juist, Kachelotplate an Memmert.
Aerial image of Juist (view from the east).jpg|Loftbil



## Kliima




## Kwelen


## Luke uk diar
Great Yarmouth

**Great Yarmouth** of ianfach **Yarmouth** as en stääd uun Ingelun. Hat leit uun't Groofskap Norfolk bi a Nuurdsia, an hää en bedüüdenen huuwen. Uun Great Yarmouth wene son 40.000 lidj.


Coat of arms of Great Yarmouth Borough Council.svg|Woopen
Norfolk_in_England.svg|Groofskap Norfolk uun Ingelun


## Luke uk diar

* Robert Miles Sloman
Robert Miles Sloman

**Robert Miles Sloman** (* 23. Oktuuber 1783 uun Great Yarmouth; † 2. Janewoore 1867 uun Hamborag) wiar en ingelsk-sjiisken reeder.

Robert wiar di dring faan William Sloman an Margret Maria Miles (1749-1828). William wiar 1791 tu Hamborag auersiidelt, an hää diar 1793 en reederei grünjlaanj, diar't daalang noch jaft. 1974 wurd at *Neptun* Werew auernimen, an det onernemen het daalang *Sloman Neptun Schiffahrts AG*.

Robert auernaam det reederei faan san aatj, an baud det widjer ütj. Sant 1836 foor mä det bark *Franklin* at iarst liinjinskap faan Hamborag tu New York. Sant 1841 foor tau dampskeb tesken Hamborag an Kingston upon Hull faan a *Hamborger Dampskap Selskap*, huar Sloman bedialagt wiar. Sant 1850 foor at *Helena Sloman*, di iarst damper faan Hamborag tu New York. Mä detdiar skap san flook ütjwaanrern tu Ameerikoo kimen.

Robert Miles Sloman wiar befreid mä Gundalena (=Jong Göntje) Braren faan Olersem üüb Feer. Gundalena wiar en doochter faan Hinrich Braren (1751-1826), en Greenlun komandöör. Flook efterkemen dreeg di nööm *Brarens* üs madelnööm.

Üs Robert Miles Sloman 1867 stoorew, auernaam san dring Robert Miles Sloman jr. (1812–1900) at reederei.

## Luke uk diar
Butweel

Butweel waos en halii wat nu en dial foon de Nees is. Ju ual gräns twaske dä biinge haliie laapt laangsbai de Wästerweel än de Uusterweel. Däling laie noch tree'e weerwe uw Butweel: Kruschensweerw (Chris­ti­ans­warf), Taonsweerw (T(h)a­denswarf), Taamensweerw (T(h)a­mens­warf).

## Löök ok dir
* Übersicht der Warften
Hinrich Braren

**Hinrich Braren** (* 1. September 1751 uun Olersem; † 4. August 1826 uun Tönang) wiar en koptein an nawigatsionskuulmääster. Leeder hää hi **Hinrich Brarens** het. Hi hää buken auer nawigatsion skrewen, an det iarst stootelk nawigatsionskuul uun't Hertoochdoom Schleswig apbaud.

Hinrich wiar di dring faan en Greenlun komandöör, an foor al üs twaalew juar ual dring mä san aatj tu sia. 1780 ging hi auer üüb hanelskeb. Leeder foor hi tesken Greenlun an Kopenhuuwen. Diarbi liard hi föl auer nawigatsion.

Sant 1792 hää Braren en priwoot nawigatsionskuul üüb Feer bedrewen, sant 1794 wiar'er kuupmaan an huuwenmääster uun A Wik. Sant 1796 baud hi en stootelk nawigatsionskuul ap, diar 1799 tu Tönang ferlaanj wurd. Diar wiar hi uk inspektöör faan a luatsen.

At miast literatuur auer nautik wiar üüb holuns, diaram hää Braren trii buken üüb sjiisk skrewen, diar loong uun brük wiar:
* 
* 
* Besteckbuch, Altona 1820.

Hinrich Braren freid 1773 Thur Früdden (* 25. Marts 1751 uun Olersem), leeder hää't *Dorothea Brarens* het. Jo hed mäenööder tjiin jongen. Hör doochter Jong Göntje (=Gundalena) freid di Hamborger reeder Robert Miles Sloman. At saster Göntje (=Regina) freid Robert san bruder John Miles Sloman. John an Göntjes efterkemen Henry B. Sloman (jurist) an Henry B. Sloman jr. (kuupmaan) haa di madelnööm *B.* för *Brarens* behäälen.

## Literatuur
* 
* 
* 
* Thomas Steensen: *Nordfriesland. Menschen von A–Z*. Husum Druck- und Verlagsgesellschaft, Husum 2020, , S. 57.
* Brar Roeloffs uun kdwupper.de
* System der praktischen Steuermannskunde, 1800 (google.books)
* Tafeln zum System der praktischen Steuermannskunde, 1800 (google.books)
Minsener Oog

**Minsener Oog** as en huuchsun uun a waas mad a Uastfresk Eilunen. Hat leit sowat tau kilomeeter süüduasten faan Wangerooge.

Ostfriesische Inseln (Karte).png|Koord mä Minsener Oog üüb
Minsener Oog Skyline.jpg|Bil faan fäästääg ütj
MinseA.jpg|Ialtürn uun a nuurd


## Luke uk diar
Great Yarmouth (Distrikt)

**Great Yarmouth** as en borough an en distrikt uun't Groofskap Norfolk (Uasten faan Ingelun). Diar wene son 100.000 lidj. Hoodstääd as Great Yarmouth, man uk det grater stääd Gorleston-on-Sea hiart mä tu di distrikt. 


Great Yarmouth UK locator map.svg|At Borough of Great Yarmouth uun't Groofskap Norfolk



## Luke uk diar
Spiekeroog

**Spiekeroog** as ian faan a Uastfresk Eilunen uun a Nuurdsia an en gemeen uun a Lunkreis Wittmund (Niidersaksen). Diar wene son 850 lidj.


|Satelitenbil
Ostfriesische Inseln (Karte).png|Koord mä Spiekeroog üüb
Aerial image of Spiekeroog (view from the west).jpg|Loftbil faan waast



## Kwelen


## Luke uk diar
Mellum

**Mellum** as en ünbewenet eilun uun a waas mad a Uastfresk Eilunen föör't küst faan Butjadingen. Hat leit tesken Jaade an Weeser.


mellum.gif|Koord
Jade-weser-muendung map de.svg|Koord
Mellum Haus.jpg|Üüb Mellum stäänt ian hüs, diar auer somer faan en fögelpaaser bewenet as.


At Mellum as uun a leetst juaren fiks apwoksen:
* 1903: 10 Hektaar
* 1913: 13 Hektaar
* 1924: 23 Hektaar
* 1932: 38 Hektaar
* 2006: 75 Hektaar

## Luke uk diar
Jaade (struum)

A **Jaade** as en 22&nbsp;kilomeeter lungen struum uun Niidersaksen, Sjiisklun.

A nööm Jaade woort oober uk brükt för det grat Nuurdsiabocht, huar a Jaade iinlääpt, an a priiler, diar faan nuurd tu süüd luup: Banenjaade an Bütjenjaade.


JadeWeser.png|At regiuun tesken Jaade an Weeser
Jade-weser-muendung map de.svg|Müs faan Jaade an Weeser



## Luke uk diar
Butjaadingen

**Butjaadingen** as en gemeen uun a Lunkreis Weesermaask uun Niidersaksen. Hat leit uun't loonskap *Butjaadingen* tesken a struumer Jaade an Weeser. Diar wene son 6.000 lidj.

Üüb a ööder ääg faan a Jaade leit Wilhelmshuuwen, an üüb a ööder ääg faan a Weeser leit Breemerhuuwen.

Hat jaft oober nään saarep mä didiar nööm. Det gemeen as 1974 apwoksen ütj jo ual gemeenen Langwarden, Burhave an Stollhamm. At ferwaltang sat uun Burhave.

## Saarpen

## Kwelen


## Luke uk diar
Peter Carl Fabergé

**Peter Carl Fabergé** (üüb Rüs: Пе́тер Карл Гу́ставович Фаберже́ *Péter Karl Gústavovič Faberžé*; * 18. Mei  / 30. Mei 1846  uun Sankt Petersburg; † 24. September 1920 uun Pully bi Lausanne, a Sweits) wiar en rüs gulsmas an juweliir. Hi as bekäänd för't skeeben faan Fabergé-Aier; det san puaskaier, wat faan eedelmetaalen an eedelstian maaget wurd.

## Luke uk diar
Marie Tångeberg/mo

**Marie Tångeberg** (tuläid *Siewertsen*; * di 8. önj e Stormmoune 1924 önj e Mariienkuuch) as en nordfrasch pädagoogin än schriwster. Jü liird bai jü Risem Schölj.

## Böke
* *Dåt Loschiir-Hüs bai e Thames*, Nordfriisk Instituut, Bräist, 2020 (as ouerseeterin).
* *Foon boole an swåmpe*, Nordfriisk Instituut, Bräist, 2006.
* *Lees an liir frasch önj hüüse an schölj*, Matthiesen, Husum, 2000.
* *Söl önj bile an tääle*, Nordfriisk Instituut, Bräist, 1995.
* *Föögle önj Nordfraschlönj*, Foriining for Nationale Friiske, Risem-Lonham, 1992.

## Kiik uk deer
* ''Ik ban en las önj e lånk'' (2009), en film ouer Marie Tångeberg, dåt 1. diilj.
* ''Ik ban en las önj e lånk'' (2009), en film ouer Marie Tångeberg, dåt 2. diilj.
* ''Marie Tångeberg: Pionierin der friesischen Sprache feiert heute 100. Geburtstag'', shz.de (di 8. önj e Stormmoune 2024).
Marie von Hessen-Kassel

**Marie Sophie Friederike von Hessen-Kassel** (aw Dånsch: *Marie Sophie Frederikke af Hessen-Kassel*; * di 28. önj e Stormmoune 1767 önj Hanau; † di 21. önj e Uursmoune 1852 önj Frederiksberg Sloot, Kuupenhuuwen) wus iinj tjüsch prinsäsin. Jü fraid har 1790 ma san kusäng Frederik VI., kroonprins foon Dånmark, än wörd 1808 kiningin foont lönj. E Mariienkuuch as eefter har nåmd.

Uk wan jü önj Hanau tuläid wörd, wåksed jü foon 1769 önj Slaswik ap, as har taatje tu e guwernör foon da dånschen hiirtuuchdoome benåmd wörd. Marie ferbroocht har eeder iirnge aw Gottorf Sloot än aw har mam har lönjsat Louisenlund önj Güby.

Jü wus 1814-1815 regäntin foon Dånmark, ouerdåt har moon bai di Wiener Kongräs wus.

## Kiik uk deer
Langlütjen

**Langlütjen I** an **Langlütjen II** san tau konstelk eilunen föör't nuurdküst faan Butjaadingen uun a Bütjen-Weeser jinauer faan Breemerhuuwen. Jo san eder 1,6 an 1,7 hektaar grat. Langlütjen I as auer en doom mä't fäästääg ferbünjen.

Jo eilunen san 1870 an 1880 uunlaanj wurden, am a Bütjen-Weeser militeerisk uftuseekrin. 2006 san jo faan a Bund ferkääft wurden.


Langlütjen I (Insel) 2012-05-13-DSCF8515.jpg|Langlütjen I
Langlütjen II (Insel) 2013-05-03-DSCF7456.jpg|Langlütjen II


## Luke uk diar
Huuch Knechtsun

A **Huuch Knechtsun** as en huuchsun uun a waas tesken Weeser an Ialew. Hat leit föör't küst faan't Lun Wursten, sowat nuurden faan Breemerhuuwen an uasten faan Cuxhuuwen. A waas trinjam as a *Grat Knechtsun*.

## Luke uk diar
Nigehörn

**Nigehörn** as en konstelk eilun uun a waas tesken Weeser an Ialew. Hat leit nuurdwaasten faan Cuxhuuwen naibi Scharhörn, hiart oober tu Hamborag.

Det eilun as ans apspeeld wurden, am diar bütjen en jipweeder huuwen tu baun. Diar as't oober ei tu kimen.


Scharhörn Tiefwasserhafenkarte.jpg|Ploon för en jipweeder huuwen



## Luke uk diar
Scharhörn

**Scharhörn** as en ünbewenet eilun uun a waas tesken Weeser an Ialew. Hat leit nuurdwaasten faan Cuxhuuwen naibi Nigehörn, hiart oober tu Hamborag.


11-09-04-fotoflug-nordsee-by-RalfR-012.jpg|Scharhörn 2004
Scharhörn Inseleingang.jpg|Höske faan a Natsionaalpark



## Luke uk diar
Neuwerk

**Neuwerk** as en eilun uun a waas tesken Weeser an Ialew. Hat leit nuurdwaasten faan Cuxhuuwen, hiart oober tu Hamborag. Tuup mä Scharhörn an Nigehörn san jodiar eilunen di stääddial *[[Hamburg-Neuwerk]]* uun a betsirk Hamburg-Mitte.


Cuxhaven Vertrag Karte 2.png|Di Hamborger dial faan a waas
Neuwerk-Turm retusche.jpg|Ialtürn faan Neuwerk
Neuwerk Turmwurt.jpg|Gebüüden üüb Neuwerk
Insel Neuwerk um 1900.jpg|Postkoord faan 1908


## Luke uk diar
Hamburg-Wohldorf-Ohlstedt

**Wohldorf-Ohlstedt** as en stääddial faan Hamborag uun a betsirk Wandsbek. Diar wene  lidj (Stant: ).

Wohldorf-Ohlstedt in HH.svg|Wohldorf-Ohlstedt uun Hamborag



## Luke uk diar
Castro (Chiile)

**Castro** as en stääd uun Chiile, an hoodstääd faan't Prowins Chiloé uun't Región de los Lagos (X. Regiuun). Diar wene son 40.000 lidj.


Comuna de Castro.svg|At Komuun Castro uun't Región de los Lagos
Coat of Arms of Castro (Chile).svg|Woopen



## Luke uk diar
Puerto Montt

**Puerto Montt** as en stääd uun Chiile, an hoodstääd faan't Prowins Llanquihue, an uk faan't hialer Región de los Lagos (X.&nbsp;Regiuun). Diar wene son 250.000 lidj.


Comuna de Puerto Montt.svg|At Komuun Puerto Montt uun't Región de los Lagos
Escudo de Puerto Montt.svg|Woopen
Flag of Puerto Montt, Chile.svg|Flag


## Kliima



## Luke uk diar
Los Andes (Chiile)

**Los Andes** as en stääd uun Chiile, an hoodstääd faan't Prowins Los Andes uun't Región de Valparaíso (V.&nbsp;Regiuun). Diar wene son 65.000 lidj.


Comuna de Los Andes.svg|At Komuun Los Andes uun't Región de Valparaíso
Escudo de Los Andes.svg|Woopen
|Flag


## Luke uk diar
Hanga Roa

**Hanga Roa** as en stääd uun Chiile, an hoodstääd faan't Prowins Isla de Pascua (Puaskeilun) uun't Región de Valparaíso (V.&nbsp;Regiuun). Diar wene son 8.000 lidj.


Easter_Islands_on_the_globe_(Chile_centered).svg|At Puask Eilun uun a Pasiifik
|Woopen
Flag of Rapa Nui, Chile.svg|Flag


## Luke uk diar
San Fernando (Chiile)

**San Fernando** as en stääd uun Chiile, an hoodstääd faan't Prowins Colchagua uun't Región del Libertador General Bernardo O’Higgins (VI.&nbsp;Regiuun). Diar wene son 60.000 lidj.


Comuna de San Fernando.svg|At Komuun San Fernando uun't Región del Libertador General Bernardo O’Higgins
Escudo de San Fernando (Chile).svg|Woopen
|Flag


## Luke uk diar
Los Ángeles (Chiile)

**Los Ángeles** as en stääd uun Chiile, an hoodstääd faan't Prowins Biobío uun't Región del Bíobío (VIII.&nbsp;Regiuun). Diar wene son 200.000 lidj.


Comuna de Los Ángeles.svg|At Komuun Los Ángeles uun't Región del Bíobío
Escudo de Los Ángeles (Chile).svg|Woopen
Bandera de Los Ángeles (Chile).svg|Flag


## Luke uk diar
Puerto Aysén

**Puerto Aysén** as en stääd uun Chiile, an hoodstääd faan't Prowins Aysén uun't Región de Aysén (XI.&nbsp;Regiuun). Diar wene son 25.000 lidj.


Comuna de Aisén.svg|At Komuun Aysén uun't Región de Aysén
Escudo de Aisén.svg|Woopen
|Flag


## Luke uk diar
Cochrane (Chiile)

**Cochrane** as en stääd uun Chiile, an hoodstääd faan't Prowins Capitán Prat uun't Región de Aysén (XI.&nbsp;Regiuun). Diar wene son 3.000 lidj.


Comuna de Cochrane.svg|At Komuun Cochrane uun't Región de Aysén
Escudo Cochrane Chile.png|Woopen
Bandera Cochrane Chile.png|Flag


## Luke uk diar
Puerto Williams

**Puerto Williams** as en stääd uun Chiile, an hoodstääd faan't Prowins Antártica Chilena uun't Región de Magallanes y de la Antártica Chilena (XII.&nbsp;Regiuun), an uk hoodstääd faan't gemeen Cabo de Hornos. Diar wene son 2.300 lidj.


Comuna_de_Cabo_de_Hornos.svg|At gemeen Cabo de Hornos uun't Región de Magallanes y de la Antártica Chilena
Escudo de Cabo de Hornos.svg|Woopen faan't gemeen Cabo de Hornos
Flag of Cabo de Hornos, Chile.svg|Flag faan't gemeen Cabo de Hornos


## Luke uk diar
Punta Arenas

**Punta Arenas** as en stääd uun Chiile, an hoodstääd faan't Prowins Magallanes uun't Región de Magallanes y de la Antártica Chilena (XII.&nbsp;Regiuun). Diar wene son 125.000 lidj.


Comuna de Punta Arenas.svg|At gemeen Punta Arenas uun't Región de Magallanes y de la Antártica Chilena
Escudo de Punta Arenas.svg|Woopen
|Flag


## Luke uk diar
San Bernardo (Chiile)

**San Bernardo** as en stääd uun Chiile, an hoodstääd faan't Prowins Maipo uun't Región Metropolitana de Santiago (XIII.&nbsp;Regiuun). Diar wene son 300.000 lidj.


Comuna de San Bernardo.svg|At gemeen San Bernardo uun't Región Metropolitana de Santiago
Coat of arms of San Bernardo.jpg|Woopen
Bandera de San Bernardo (Chile).svg|Flag


## Luke uk diar
La Unión (Chiile)

**La Unión** as en stääd uun Chiile, an hoodstääd faan't Prowins Ranco uun't Región de Los Ríos (XIV.&nbsp;Regiuun). Diar wene son 40.000 lidj.


Comuna de La Unión.svg|At gemeen La Unión uun't Región de Los Ríos
Armas de La Unión Chile.png|Woopen
Bandera de La Unión.svg|Flag


## Luke uk diar
Ween Schul

Jü **Ween Schul** (tjüsch: Miesmuschel) as en schul wat önj e ååstlike nordatlantik jeeft, ambai foon Aquitaine önjt sööden bit Svalbard än e wite sii önjt norden. Önj e weestlike Atlantik jeeft et har ambai foon Washington D.C. bit Maine. Uk önjt sööden foon Gräinlönj än Islönj laawet jü. Diling jeeft et har uk önj e Pasiifik ouerdåt jü foon manschne deer haane slaawed wörden as.

Jü ween schul laawet önj flåk wååder bit tu en diipde foon 20 meeter. Ma trädje mååget jü har aw en stääwien grün fååst, dåt jü ai wachdriwe koon. Jü koon dadeer trädje uk seelew wider liise än ma harn fötj en latj stuk tubäägleede. Da schule laawe aw reege ma bit tu 2000 diirte aw e kwadrootmeeter.

Ma har gile filtert jü ween schul plankton, bakteerie än ouder organisch materjool üt et wååder. Sü riinsched jü uk et wååder än ferbäädert e wååderkwaliteet. En wåksen schul koon ark stün ån bit twäär liiter wååder riinsche.

## Kiik uk deer
Quirihue

**Quirihue** as en stääd uun Chiile, an hoodstääd faan't Prowins Itata uun't Región de Ñuble (XVI.&nbsp;Regiuun). Diar wene son 13.000 lidj.


Comuna de Quirihue.svg|At gemeen Quirihue uun't Región de Ñuble
Escudo de Quirihue.svg|Woopen
Bandera de Quirihue.svg|Flag


## Luke uk diar
Simone de Beauvoir

**Simone Lucie Ernestine Marie Bertrand de Beauvoir** (* 9. Januar 1908 önj Paris; † 14. April 1986 uk deer) wus en frånsch schriwster, filosoofin än feministin. Jü engagiird har åltids poliitisch än schriif maning romååne, ferteelinge, essay än memoire. De Beauvoir jült as ferträäserin foon existentialismus än füng ma har twäär existentialistisch romååne L’Invitée (1943) än Le Sang des autres (1945), wat 1984 foon Claude Chabrol ferfilmd wörd, önjerkåning as schriwster. Har wärk Le Deuxième Sexe (dåt tweed slacht), wat jü 1949 rütbroocht, as en meelstiinj foon jü feministisch literatuur än mååged har tu iin foon da bekåndste frånsche intelektuele. Harn lungiirie pårtner wus Jean-Paul Sartre.

## Kiik uk deer
Futaleufú

**Futaleufú** as en stääd uun Chiile, an sant 2009 hoodstääd faan't Prowins Palena uun't Región de los Lagos (X.&nbsp;Regiuun). Diar wene son 2.600 lidj.


Comuna de Futaleufú.svg|At Komuun Futaleufú uun't Región de los Lagos
Futaleufu.svg|Woopen
|Flag


## Luke uk diar
Krastelk Demokraatisk Unioon faan Tjiisklun

Det **Krastelk Demokraatisk Unioon faan Tjiisklun** (üüb Tjiisk: *Christlich Demokratische Union Deutschlands*, kurt CDU; üüb Seeltersk: *Christelk Demokratiske Union Düütsklounds*; üüb Plaattjiisk: *Christlich Demokratsche Union vun Düütschland*; üüb Boowersorbisk: *Křesćansko-demokratiska unija Němskeje*; üüb Liachsorbisk: *Kśesćijańsko-demokratiska unija Nimskeje*) as en krastdemokraatisk, konserwatiif an wiartskapsliberaal partei uun Tjiisklun. At partei wurd 1945 grünjlaanjen. Det as tup mä det Sosiaaldemokraatisk Partei faan Tjiisklun (SPD) ian faan dön tau gratst partein uun Tjiisklun. A bundesföörmaan faan't partei sant 2022 as Friedrich Merz. Hi as 2025 kansler wurden.

Kanslern, diar faan det CDU wiar: Konrad Adenauer, Ludwig Erhard, Kurt Georg Kiesinger, 
Helmut Kohl, Angela Merkel an Friedrich Merz.
Engelbert Dollfuß

**Engelbert Dollfuß** (* 4. Oktuuber 1892 uun Texing, Niederösterreich; † 25. Jüüle 1934 uun Wien) wiar en uasterriks poliitiker. Hi wiar faan 1931 tu 1933 lunwiartskapsminister an faan 1932 tu 1934 bundeskansler. Hi regiaret at lun faan de 5. Marts 1933 diktatoorisk an wiar a grünjleier faan de austrofaschistisk stendestoot. Hi wurd faan nazisten uun en putsch, wat ei loket, ambroocht.

## Weblinks
* "Dollfuß, Engelbert" uun det ''Österreichisches Biographisches Lexikon''
Wespkoonker

A **Wespkoonker** (*Argiope bruennichi*) of uk: **Tiigerkoonker**, **Seebrakoonker** as en slach faan Koonkern (Arachnida) uun det famile faan a Araneidae. Di nööm komt faan a strimler, diar en wesp like.

Di slach komt eegentelk faan Süüdeuroopa, lewet daalang oober uk uun Madeleuroopa. 

## Luke uk diar
Lewotobi

A **Lewotobi** as en wulkaan üüb det eilun Flores uun Indoneesien. Hi hää tau tooper, diar son tau kilomeetern ütjenööderlei: *[[Laki-Laki]]* (*a maan*) an *[[Perempuan]]* (*at wüf*).

A Laki-Laki as böös aktiif, hi as uun a leetst 400 juaren sjauerantwuntagsis ütjbreegen, a Perempuan man tweisis.

Tuleetst as a Laki-Laki di 3. Nofember 2024 ütjbreegen, an diar san tumanst tjiin minsken bi amkimen..

## Koord faan a ütjbruch 2024

## Kwelen


## Luke uk diar
Paap

**Paap** ( **Poop**) as de geistelk tiitel för a baskop faan Room üüs föörmaan faan det Rööms-Katuulsk Sark an't Watikaansteed. Öler tiiteln san, oner ölern, *Hilig Aatj* an *Pontifex Maximus*. At wurd *paap* komt faan det greks πάππας (*páppas*), wat "aatj" het.

A paap wurd uun en konklaaw, en fersoomling faan aal kardinaalen weelet. 

A Paapen faan a letst tidjen san:
* Leo XIV., sant 2025.
* Fransiskus, faan 2013 tu 2025.
* Beenedikt XVI., faan 2005 tu 2013.
* Johanes Paul II., faan 1978 tu 2005.
* Johanes Paul I., faan de 26. August tu de 28. September 1978.
* Paul VI., faan 1963 tu 1978.

## Luke uk diar
Nuurd-Matsedoonien/fe

**Nuurd-Matsedoonien**, amtelk at **Republiik faan Nuurd-Matsedoonien**  (üüb Matsedoons: Северна Македонија *Severna Makedonija* an Република Северна Македонија *Republika Severna Makedonija*; üüb Albaans: *Maqedonia së Veriut* an *Republika e Maqedonisë së Veriut*) as en lun uun a süüdwaast faan Euroopa.  Uun a nuurd leit Serbien, uun a uast Bulgaarien, uun a süüd Grekenlun an uun a waast Albaanien. At lun hee 1.836.713 lidj (2021). At hoodsteed faan't lun as Skopje.

## Geografii
### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:

### Indialang faan Ferwaltang

Nuurd-Matsedoonien hee aacht statistisk regiuunen an 80 gemeenden.

## Befölkring
### Spriiken
Matsedoons, ian faan dön süüdslaawisk spriiken, an Albaans san dön amtelk spriiken faan't lun.

## Histoore
Faan 1946 tu 1991 wiar Nuurd-Matsedoonien dial faan Jugoslaawien. At lun wurd 1991 suwereen.

Sant de 27. Marts 2020 as at lun lasmaat faan det NATO an uk sant 2005 en bitreedskandidaat faan det EU.

## Kwelen
Cornwall (Jamaika)

**Cornwall** as ian faan trii countys uun Jamaika. Hat leit uun a waast faan't lun.


Cornwall County in Jamaica.svg


Tu Cornwall hiar a sarkspalen (*Parishes*):
* Hanover Parish
* Saint Elizabeth Parish
* Saint James Parish
* Trelawny Parish
* Westmoreland Parish
Middlesex (muardüüdag)

Wat menst dü ?

* Middlesex (Jamaika), county
* Middlesex County (Massachusetts)
* Middlesex County (Connecticut)
Surrey (muardüüdag)

Wat menst dü ?

* Surrey, groofskap uun Ingelun
* Surrey (Jamaika), groofskap
* Surrey (British Columbia), stääd uun Kanada
Dependencias Federales

A **Dependencias Federales**, det ment *bundesteritoorien* san en regiuun faan Weenesuela, diar direkt det hoodstääd Caracas onersteld san, an tu nään bundesstoot hiar. Jo amfaade a miast letj eilunen uun't Kariibisk Sia, huar knaap hoker wenet. Tuup san't wel son 3.000 lidj.

Bluas Corocoro, Farallón Centinela an a eilunen faan Nueva Esparta hiar diar ei mä tu.


Federal Dependencies in Venezuela (special marker) (+claimed).svg


## Grater eilunen  an sköölen faan eilunen
* Isla Aves
* Las Aves (Islas de Aves)
* La Blanquilla
* Los Frailes
* La Sola
* Isla de Patos
* Los Hermanos
* Los Monjes
* La Orchila
* Los Roques
* Los Testigos
* La Tortuga 

## Luke uk diar
Distrito Capital (Weenesuela)

A **Distrito Capital** as at hoodstäädregiuun faan Weenesuela. Hat hiart tu nään faan a 23 bundesstooten, an leit uun't stääd Caracas. Trinjam lei a bundesstooten Vargas an Miranda.


Coat of arms of Caracas (2022).png|Woopen
Flag of Caracas (2022).svg|Flag


## Luke uk diar
Caracas

**Caracas** []  of uk [] (amtelk *Santiago de León de Caracas*) as at hoodstääd faan Weenesuela. Hat as di kuturel an wiartskapelk madelponkt faan't lun.


Coat of Arms of Caracas.svg|Woopen
Flag of Caracas.svg|Flag



## Luke uk diar
211

**211** wiar det elwenst juar faan det 3. juarhunert.

## Bejewenhaiden
* 04. Febrewoore: Caracalla wurd keiser faan det Röömsk Rik.

## Störwen
* 04. Febrewoore: Septimus Severus, keiser faan det Röömsk Rik (* 145)
217

**217** wiar det sööwentanjst juar faan det 3. juarhunert.

## Bewejenhaiden
* 11. April: Macrinus wurd keiser faan det Röömsk Rik.

## Störwen
* 08. April: Caracalla, keiser faan det Röömsk Rik (* 188)
222

## Bejewenhaiden
* 14. Marts: Severus Alexander wurd keiser faan det Röömsk Rik.

## Störwen
* 13. Marts: Elagabalus, keiser faan det Röömsk Rik (* 203 of 204)
202

**202** wiar det naist juar faan det 3. juarhunert.

## Bejewenhaiden
* Lucius Septimius Severus Pertinax Augustus an Marcus Aurelius Antoninus Augustus san rööms konsulen.
203

**203** wiar det traad juar faan det 3. juarhunert.

## Bejewenhaiden
* Gaius Fulvius Plautianus an Publius Septimius Geta wiar rööms konsulen.
204

**204** wiar det fjuard juar faan det 3. juarhunert.

## Bejewenhaiden
* Lucius Fabius Cilo Septiminus Catinius Acilianus Lepidus Fulcinianus an Marcus Annius Flavius Libo wiar rööms konsulen.
1203

**1203** wiar det traad juar faan det 13. juarhunert.

## Bejewenhaiden
* 12. August: Isaak II. wurd weler keiser faan det Uaströömsk Rik.
Konstantiin de Grat

**Flavius Valerius Constantinus** (* 27. Febrewoore twesken 270 an 288 uun Naissus, Moesia Superior; † 22. Mei 337 uun Achyrona, en föörsteed faan Nikomedia), bekäänd üüs **Konstantiin de Grat** (üüb Ualgreks: Κωνσταντῖνος ὁ Μέγας *Kōnstantĩnos Ho Mégas*) wiar faan 306 tu 337 keiser faan det Röömsk Rik. Hi wiar a grünjleier faan't steed Konstantinoopel (nü Istanbul).

## Luke uk diar
1206

**1206** wiar det seekst juar faan det 13. juarhunert.

## Bejewenhaiden
* 20. August: Heinrich faan Hennegau wurd keiser faan det Latiins Keiserrik. 

## Bäären
* Béla IV., köning faan Ungarn, Kroatsien, Dalmaatsien an Rama, hertooch faan't Steiermark († 1270)

**Dootem Unbekäänd**
* Maria Laskaris faan Nicäa, köningin faan Ungarn († 1270)
1207

**1207** wiar det sööwenst juar faan det 13. juarhunert.

## Bäären
* 01. Oktuuber: Heinrich III., köning faan Ingelun, Lord faan Irlun an hertooch faan Akwitaanien († 1272)
1208

**1208** wiar det aachst juar faan det 13. juarhunert.

## Bäären
02. Febrewoore: Jakob I., köning faan Aragon, graaf faan Barcelona an her faan Montpellier († 1276)
1210

**1210** wiar det tjiinst juar faan det 13. juarhunert.

## Bäären
* 05. Mei: Alfons III., köning faan Portugal († 1279)
* 22. Jüüle: Johanna faan Ingelun, ingels prinsesin, *Queen Consort* faan Skotlun († 1238)
1215

**1215** wiar det füftanjst juar faan det 13. juarhunert.

## Bejewenhaiden
* 15. Jüüne: Köning Johann faan Ingelun onertiikent uun Runnymede det *[[Magna Charta libertatum]]* am en bürgerkrich tu aanj tu bringen.

**Dootem Ünbekäänd**
* Theodoros I. Komnenos Dukas wurd her faan't Despotaat Epirus.
1212

**1212** wiar det twaalewst juar faan det 13. juarhunert.

## Störwen
**Ünbekäänd Dootem**
* David Komnenos, keiser faan Trapesunt (* 1184)
1214

**1214** wiar det fjauertanjst juar faan det 13. juarhunert.

## Bäären
* 25. April: Ludwig IX. köning faan Frankrik († 1270)
1270

**1270** wiar det sööwentigst juar faan det 13. juarhunert.

## Bäären
**Dootem Ünbekäänd**
* Håkon V., köning faan Noorweegen († 1319)
1280

**1280** wiar det tachentigst juar faan det 13. juarhunert.

## Bäären
**Dootem Ünbekäänd**
* Birger Magnusson, köning faan Sweeden († 1321)

## Störwen
* 09. Mei: Magnus Håkonsson, köning faan Noorweegen (* 1238)
1290

**1290** wiar det neegentigst juar faan det 13. juarhunert.

## Störwen
* 10. Jüüle: Ladislaus IV., köning faan Ungarn (* 1262)
* 28. Nofember: Eleonore faan Kastiilien, köningin faan Ingelun (* 1241)
* 18. Deetsember: Magnus I., köning faan Sweeden (* 1240)
Middlesex (Jamaika)

**Middlesex** as ian faan trii countys uun Jamaika. Hat leit uun a maden faan't lun.


Middlesex County in Jamaica.svg


Tu Middlesex hiar a sarkspalen (*Parishes*):
* Clarendon Parish
* Manchester Parish
* Saint Ann Parish
* Saint Catherine Parish
* Saint Mary Parish
1221

**1221** wiar det ian-an-twuntigst juar faan det 13. juarhunert.

## Störwen
* 05. April: Fujiwara no Masatsune, jaapaans dachter (* 1170)
Klaasohm

**Klaasohm** as en ualen brük üüb det uastfresk eilun Borkum. Det as en fest leewen uun a nacht faan a 5. tu a 6. Deetsember. Hat woort sant 1830 ütjracht faan a *Jonggaster Ferian üüb Borkum*. Diarbi wurd uk jong wüfen jaaget, an jo fu mä en kühurn sliak üüb't bääftaanj. Wüfen liis böös oner gewalt faan maaner, an diaram skel jo sant 2024 nian sliak muar üüb't bääftaanj fu. Uk wan det üüb Borkum man en spoos wees skal, sä a lidj det daalang dach en betj ööders.

Uk üüb a Waastfresk Eilunen jaft'at tu a Nikolausdai ual brüker. Diar het di Nikolaus do *Sunneklaas*, *Sunterklaas* of (holuns) *Sinterklaas*.

Di nööm *Klaasohm* ment * 'Oome' * (unkel) Klaas. Oome saad'am iar tu ääler, wel lesen maaner uun en gemeen. Uk üüb huuchsjiisk wiar en * 'Onkel' * ei ünbedingt di bruder faan aatj of mam, det küd uk en frinj faan't famile wees. Üüb a Halgen saad a lidj * 'Bööle' *, so üs bi Böle Bonken.

Uk uun ualang tidjen jääw't al en Nikolausfest, man det hed noch niks mä't krastendoom tu dun. A ual Germaanen haa wel Wedke / Wodan / Odin iaret, di god fan a jacht. An diarfaan as ferlicht det 'wüfen jaagin' üüb Borkum auerblewen.

A *Klaasohms* haa en witj kleet mä ruad strimler auertaanj an dreeg en fürchterlik *skrabelkenhood* (plaatsjiisk: *Scherbellenskopp*). At *Wiifke* drait uk en witj kleet mä en selag skan am.

## Luke uk diar
Nikolaus faan Myra

**Nikolaus faan Myra** (; * tesken 270 an 286 uun Patara; † 6. Deetsember 326, 345, 351 of 365 as en *Halagen* uun't krastendoom. San seenkdai as di 6. Deetsember.

Nikolaus wiar uun't sjuard juarhunert baskoop faan Myra, det hiard jütidjs tu't Röömsk Rik. Myra leit daalang uun a Türkei. 

## Luke uk diar
Al-Hasaka (Guwernement)

Det **Al-Hasaka Guwernement** (üüb Araabsk: محافظة الحسكة *Muḥāfaẓat al-Ḥasakah*; üüb Kurdisk: *Parêzgeha Hesekê*) as ian faan a guwernementen uun Syrien. At guwernement leit uun a nuurduast faan't lun. Det hee 1.865.000 lidj (2021). At hoodsteed faan't guwernement as Al-Hasaka.

## Befölkring
Det Kurmandschi spriikwiis faan det Kurdisk spriiken wurd uun a nuurd faan't guwernement snaaket.

## Kwelen
Latakia (Guwernement)

Det **Latakia Guwernement** (üüb Araabsk: مُحافظة اللاذقية *Muḥāfaẓat al-Lādhiqīyah*) as ian faan a guwernementen uun Syrien. At guwernement leit uun a waast faan't lun, bi't Madlunsia. Det hee 1.346.000 lidj (2021). At hoodsteed faan't guwernement as Latakia.

## Kwelen
Al-Quneitra (Guwernement)

Det **Al-Quneitra Guwernement** (üüb Araabsk: مُحافظة القنيطرة *Muḥāfaẓat Al-Qunayṭrah*) as ian faan a guwernementen uun Syrien. At guwernement leit uun a süüdwaast faan't lun. At miast faan't guwernement, a Golanhööchten, as sant 1967 faan Israel besaat. Det hee 124.000 lidj (2021). At hoodsteeden faan't guwernement san Quneitra (*de jure*) an Madinat al-Baath (*de facto*).

## Kwelen
Ar-Raqqa (Guwernement)

Det **Ar-Raqqa Guwernement** (üüb Araabsk: مُحافظة الرقة *Muḥāfaẓat ar-Raqqah*) as ian faan a guwernementen uun Syrien. At guwernement leit uun a nuurd faan't lun. Det hee 940.000 lidj (2021). At hoodsteed faan't guwernement as Raqqa.

## Geografii
De Euphrat Struum leept troch a maden faan't guwernement.

## Kwelen
Homs (Guwernement)

Det **Homs Guwernement** (üüb Araabsk: مُحافظة حمص *Muḥāfaẓat Ḥimṣ*) as ian faan a guwernementen uun Syrien. At guwernement leit uun a maden un süüduast faan't lun. Det hee 1.790.000 lidj (2021). At hoodsteed faan't guwernement as Homs.

## Kwelen
Rif Dimaschq (Guwernement)

Det **Rif Dimaschq Guwernement** (üüb Araabsk: محافظة ريف دمشق *Muḥāfaẓat Rīf Dimashq*) as ian faan a guwernementen uun Syrien. At guwernement leit uun a süüdwaast faan't lun. Det hee 3.372.000 lidj (2021). At hoodsteed faan't guwernement as Damaskus.

## Kwelen
Guwernement

En **Guwernement** (faan Fraansöösk *gouvernement*) as en iindialing faan ferwalting faan en stoot, wat en guwernöör hee.

Lunen, wat guwernementen haa, san:
* Bachrain
* Egypten
* Iraak
* Jordaanien
* Kuwait
* Liibanon
* Omaan
* Saudi-Araabien
* Syrien
* Tuneesien
* Jemen

För dönheer lunen, saner Tuneesien, *guwernement* as en auersaating faan det Araabsk wurd مُحَافَظَة *muḥāfaẓah*. Uun Tuneesien, brükt 'am at wurd وِلَايَة *wilāyah*. 

Lunen, wat guwernementen hed:
* Rüs Keiserrik
Muharraq (Guwernement)

Det **Muharraq Guwernement** (üüb Araabsk: محافظة المحرق *Muḥāfaẓat al-Muḥarraq*) as ian faan a guwernementen uun Bachrain. At guwernement bestäänt ütj Muharraq Eilun an hög letjer eilunen, wat tu a nuurduast faan't feestlun faan Bachrain lei. Det hee 289.155 lidj (2023).

## Kwelen
Süüdelk Guwernement

Det **Süüdelk Guwernement** (üüb Araabsk:  المحافظة الجنوبية *Al-Muḥāfaẓat al-Janūbīyah*) as ian faan a guwernementen uun Bachrain. At guwernement bestäänt ütj at miast faan det Bachrain Eilun, a Hawar Eilunen tu a süüduast, an hög letjer eilunen. Det hee 323.970 lidj (2023).

## Kwelen
Hoodsteedguwernement

Det **Hoodsteedguwernement** (üüb Araabsk: محافظة العاصمة *Muḥāfaẓat al-ʿĀṣimah*) as ian faan a guwernementen uun Bachrain. At guwernement bestäänt ütj det nuurduast dial faan det Bachrain Eilun an hög letjer eilunen. Det hee 544.290 lidj (2023).

## Kwelen
Aleppo (Guwernement)

Det **Aleppo Guwernement** (üüb Araabsk: محافظة حلب  *Muḥāfaẓat Ḥalab*) as ian faan a guwernementen uun Syrien. At guwernement leit uun a nuurdwaast faan't lun. Det hee 4.118.000 lidj (2021). At hoodsteed faan't guwernement as Aleppo.

## Geografii
De Euphrat Struum leept troch a uast faan't guwernement.

## Luke uk diar
* Det Aleppo Prowins, en prowins faan det Osmaans Rik.

## Kwelen
Stikelheifasker

A **Stikelheifasker** (Squalidae) san en famile faan Heifasker (Selachii), diar üüb a hialer welt föörkem. A miast föörkemen slach as wel di Stikelhei (*Squalus acanthias*), di uk uun a Nuurdsia föörkomt.

Föör a ragflikern raaget bi Stikelheifasker en puurt ütj, diar haa's hör nööm faan. Jo wurd miast tesken 50 cm an 1,20 m lung.

## Sköölen an slacher
* Cirrhigaleus
*: C. asper – C. australis – C. barbifer
* Squalus
*: S. acanthias – S. acutipinnis – S. acutirostris – S. albicaudus – S. albifrons – S. altipinnis – S. bahiensis – S. blainville – S. brevirostris – S. bucephalus – S. chloroculus – S. clarkae – S. crassispinus – S. cubensis – S. edmundsi – S. formosus – S. grahami – S. griffini – S. hawaiiensis – S. hemipinnis – S. japonicus – S. lalannei – S. lobularis – S. megalops – S. melanurus – S. mitsukurii – S. montalbani – S. nasutus – S. notocaudatus – S. quasimodo – S. rancureli – S. raoulensis – S. shiraii – S. suckleyi – S. uyato

## Luke uk diar
Aqaba (Guwernement)

Det **Aqaba Guwernement** (üüb Araabsk: محافظة العقبة *Muḥāfaẓat al-ʿAqaba*) as ian faan a guwernementen uun Jordaanien. At guwernement leit uun a süüdwaast faan't lun. Det hee 188.160 lidj (2015). At hoodsteed faan't guwernement as Aqaba.

## Kwelen
Früchtboor Hualewmuun

A **Früchtboor Hualewmuun** (, ) as det regiuun nuurden faan't Araabisk Hualeweilun, huar föör gud 10.000 juaren at iarst huuchkultuur faan a minskhaid apwooks. Di nööm as 1916 faan di wedenskapsmaan James H. Breasted tuiarst brükt wurden. 

Uun a Früchtboor Hualewmuun begand a minsken tu büürin, efterdat's tuföören det eden haa, wat's uun a natüür saamelt, jaaget of fasket haa. Det regiuun amfaadet a lunen (faan daalang) Iraak, Syrien, Liibanon, Israel mä Palestiina an Jordaanien. Uk Nuurd-Egypten woort diar daalang miast mä tureegent.

## Neoliitisk 'rewolutsion'
Mä a began faan a büürerei hää ham det leewent faan a minsken fiks feranert. Det wiar at aanj faan't stiantidj (Jongstiantidj/Neoliitikum). Fööraal jääw't nü priwoot eegendoom. Man uk huarööders uun a welt begand a minsken mä a büürerei, saner, dat's wat faanenööder wost:

* Früchtboor Hualewmuun uun Mesopotaamien, 9500 bit 7000 f.Kr. mä wiaten, bere, beesten, swin, sjep an siigen.
* Amazonas regiuun faan Boliiwien, 8300 bit 500 f.Kr. mä maniok, kürbis, meis.
* Nei-Guinea, 7000 bit 4000 f.Kr. mä banaan, yams, taro.
* Huang He regiuun uun Nuurd-Sjiina, 7000 bit 3000 f. Kr. mä hirse, soojabuan, swin.
* Parelstruum regiuun uun Süüdsjiina, sant 6200 f.Kr. mä (trinjkurn) ris.
* Nuurdwaast-Indien, sant 6000 f.Kr. mä tseebu beesten, (lungkurn) ris.
* Nuurd- Jaapan, 5000 bit 3050 f.Kr. mä soojabuan, hirse, grat bor.
* Anden regiuun, sant 3.000 f.Kr. mä buan, irpel, kliawer, laama, kinoa, amaranten, maarswenkin. 
* Meksiko, 3000 bit 2000 f.Kr. mä meis, buan, paprika, awokaado, kürbis.
* Sahel regiuun faan Maali, 2500 bit 2000 f.Kr. mä hirse.
* Süüd-Indien 2000 bit 1000 f.Kr. mä buanen, hirse.
* Ohio regiuun uun a USA, 2000 bit 1000 f.Kr. mä amaranten, sanbluum, kürbis.

Sodenang wiar't eegentelk nian 'rewolutsion', hat toog ham hen auer düüsenen faan juaren.

## Luke uk diar
Maarswenkin

A **Maarswenkin** (Caviidae) san en famile faan Gnaudiarten (Rodentia) uun det onerorder Hystricomorpha. Diar hiar son 20 slacher tu. Jo lewe fööraal uun Süüdameerikoo. 

At Hüs Maarswenke (*Cavia porcellus*) woort uk aptaanj an eden, of man jüst üs spoos häälen.

## Onerfamilin an sköölen
* Caviinae
*: Cavia – Galea – Microcavia
* Dolichotinae
*: Dolichotis
* Hydrochoerinae
*: Hydrochoerus - Kerodon

#### Enkelt slacher
* Hüs Maarswenke (*Cavia porcellus*)

## Luke uk diar

* Maarswin (!)
Taro

A **Taro** (*Colocasia esculenta*) as en slach faan plaanten uun det famile faan a Araceae. Sin ruter kön eden wurd.

Ööder nöömer san uun Afrikoo: *Taioba*, *Eddo*, *Eddoe*, *Eddro*, *Dasheen*, *Cocoyam*, *Macabo*, *Mankani*, *Koko*, *Lambo* of *Ede*; uun Süüdameerikoo: *Quequisque*, *Malanga* of *Papa china*; Uun Aasien: *Arbi*, *Sato-imo* () of *Gabi*.


Taro corms 2.jpg|Ruter
Tarooutput.png|Huar Taro aptaanj woort.
Taro fields.JPG|Taro fialen üüb Hawaii.


## Luke uk diar
Stikelhei

A **Stikelhei** of **Pikhei** (*Squalus acanthias*) as en slach faan Heifasker uun det famile faan a Squalidae. Hi as ferlicht di miast föörkemen slach faan heifasker, an lewet uk uun a Nuurdsia. Üüb san rag san tau suurner föör a ragflikern, diar komt a nööm faan uf.

Stikelheier wurd en guden meeter lung, an son 10 kilo swaar. Jo mut ei fasket wurd, kem oober dach üs bifang iin uun a faskerneed. Ragstaken wurd do üs * 'sia [[Ialer|ial]]' * ferkääft, an bükstaken riaket üs * 'Schiller kralen' *

## Föörkemen

## Luke uk diar

* FAO – FIGIS (ingelsk)
*
Elefantengäärs

Wat menst dü ?

* Napiergäärs, Afrikoo *(Pennisetum purpureum)*
* Ravennagäärs, Süüdaasien *(Saccharum ravennae)*
* Sjiinaraid *(Miscanthus sinensis)*
* Grat Sjiinaraid *(Miscanthus × giganteus)*
Parelstruum

A **Parelstruum** () as en struum delta uun Süüdsjiina. Hi namt det weeder faan't gratst struumsüsteem uun Süüdsjiina ap. Sin iintoochregiuun amfaadet son 452.000 kwadrootkilomeetern.

Bi a Parelstruum lei wichtag gratstääden üs Guangzhou, Macau an Hongkong.


Pearl river, Guangzhou.JPG|Parelstruum bi Guangzhou.
Pearl River Delta Area.png|At Parelstruum delta.


## Luke uk diar
Tseebu

At **Tseebu** (*Bos indicus* of *Bos taurus indicus*) as en slach faan Beesten (Bos), diar uun Süüdaasien aptaanj woort. Hat lewet fööraal uun a troopen an subtroopen.

## Luke uk diar
Lipiid

**Lipiiden** (faan ualgreks λίπος lípos „fäät“ an -id/-oid, „det liket fäät“) san en hialer rä natüürelk materioolen, diar jo ei uun weeder apliase läät.

Hat jaft sööwen slacher faan lipiiden:
* Fäätsüren
* Fääten (Triglyceriiden)
* Waaks
* Fosfolipiiden
* Sfingolipiiden
* Lipopolysacchariiden
* Isoprenoiiden

Bleu de Gex.jpg|Uun sees as föl fäätsüren
Fett-supermarkt.jpg|Fääten
Montana 10 bg 061905.jpg|Waaks uun en tualaglaacht
Phospholipide in Wasser.svg|Fosfolipiiden
Résine.jpg|Buumharts hiart tu a Isoprenoiiden


## Luke uk diar
Waaks

**Waaks** () as en nööm för en hialer rä ünlik lipiiden, diar jo ei uun weeder apliase läät. Jo smolt miast bi son 40&nbsp;°C, an began do tu luupen. Bi 'normool' tempratuuren san's fääst.

Di nööm as nai mä ualhuuchsjiisk: *wahs* ('Imenwaaks').

Uun a natüür komt waaks föör uun:
* Olwaaks
* Sjiinawaaks (faan Plaantenlüs)
* Imenwaaks
* Fögelfäät
* Tualag (fäät faan Kwetjkauern)

## Luke uk diar
Al-Anbaar (Guwernement)

Det **Al-Anbaar Guwernement** (üüb Araabsk: محافظة الأنبار *Muḥāfaẓat Al-’Anbār*) as ian faan a guwernementen uun a Iraak. At guwernement leit uun a waast faan't lun. Det hee 1.771.656 lidj (2018). At hoodsteed faan't guwernement as Ramadi.

## Geografii
De Euphrat Struum leept troch a nuurd faan't guwernement.

## Kwelen
Feer tu New York (NDR)

**Feer tu New York** as en reportaaj faan a NDR auer en ütjwaanrer paar faan Feer uun a iarst heleft faan't 20. juarhunert.

Inge an Hermann san tau jong lidj faan Feer, diar efter New York ütjwaanerd, an jo iarst diar rocht käänen liard haa. Jo frei diar, an Hermann skal do för a Amerikoonern uun a Ööder Weltkrich stridj - jin a Sjiisken.

Hör enkeldring Bente Faust lewet uun Hamborag, an hää hör stak apwerket. Diar as en reportaaj bi ütjkimen, diar dü eder üüb sjiisk of uk üüb fering üs * 'podcast' * hiar könst.

## Luke uk diar
* Feer tu New York uun a *ARD Sounds*. Üüb huuchsjiisk an fering.
* Beracht uun't *SH Magazin* (ARD Mediathek).
Bente Faust

**Bente Faust** (* uun Hamborag) as en musiiker, stakenskriiwer an produsent. Hi skraft uk hiarspalen an podcasts. 2023 hää'er san iarst romoon skrewen: "Das Süderende der Welt". Diar uun gongt'at am Bentes uuruurualaatj Jürgen Rickmers, en koptein faan Feer. Tuföören hää'er 2021 diarauer en podcast ütjbroocht: "Jürgen Rickmers – Durch die Stürme des 19. Jahrhunderts". 
Bente Faust skraft uk musiikstaken an bääftgrünjmusiik för t.b.:
* *Irene, wie hast Du den Holocaust überlebt?* (2022 NDR/ARD)
* *Wir Weltmeister* (2024 ARD).
Sant 1998 bedraft Bente det *Off Ya Tree Studio*, huar hi mä musiikern üs Samy Deluxe, die Ärzte, Bela B, Monsters of Liedermaching, Strom & Wasser, Torfrock an Selig werket hää.
Bente werket uun flook steeden trinjam film, teooter an musiik. Hi hää det podcast onernemen *Honig & Gold* grünjlaanj, an det konstler kolektiif *Yachtklub Society*. Mä di Sjonger Björn Maass hää'er det kapel *Der Fall Böse* grünjlaanj för det filmmusiik faan *Der Fall Böse*. 
Jo haa muar üs fiiwhunertsis uun tjiin lunen tuup spelet mä *Die Ärzte*, *The Boss Hoss* of *Desmond Dekker*.

## Werken

2026 - Podcast „Mary Celeste - Das Geheimnis des Geisterschiffs“
2024 – Podcast „Föhr nach New York“ (NDR, Honig&Gold, Ferring Stiftung) Autor & Sprecher
2024 – Podcast & TV Doku „Wir Weltmeister“, (ARD) Musik & Sounddesign
2023 – Roman „Das Süderende der Welt“ Autor, KJM Buchverlag
2023 – Fiction Podcast „Die Welt gegenüber“ Buch & Regie (Honig&Gold)
2023 – Podcast „Eschede 25 Jahre danach“ Musik & Sounddesign
2022 – Podcast NDR/Funk „Irene, wie hast Du den Holocaust überlebt?“ Komposition und
Sounddesign (Deutscher PODCASTPREIS 2023)
2021 – Podcast „Jürgen Rickmers – Durch die Stürme des 19. Jahrhunderts“
2021 Mensch Moritz – Album: Willkommen im Freak, Produzent/Coautor
2020 Yachtklub – Album: 2020, Songwriter/Produzent
2018 – 2021 Künstler_innen-Kollektiv„Yachtklub“ | Initiator, Songwriter
2020 (Werbespot) HVV Switch, Granvista Filmprod.–Musik
2019 (Kurzfilm) Der Handwerker -Yachtklub -Regie/Musik
2019 Selig & Yachtklub Single: „Außer Kontrolle“ Songwriter
2018 (Film) Vor dem Knall, (G20) Granvista Filmproduktion, Musik
2017 (Theater) Ronja Räubertochter Stadttheater Bremerhaven - musikalische Leitung
2017 (Serie) Großstadtrevier, Musik
2017 Hosain & Elsam– Album: 0093 Songwriter/Produzent
2016 Der Fall Böse – Album:Phönix Baby, Songwriter/Produzent
2016 Marshall Titus– Album: S A L L,Songwriter/Produzent
2013 (Film) Vielen Dank für Nichts, Amazon, Filmmusik
2012 (Film) Böse Down Under – Tourfilm über der Fall Böse Australien Tour
2012 Tante Polly– Album: Herzkotze, Musiker/Produzent
2012 Der Fall Böse–Album: Durch die Nacht, Songwriter


## Luke uk diar
* Honig & Gold Wääbsteed
* Yachtklub Society üüb Instagram
Mzuzu

**Mzuzu** as en stääd uun Malaawi, an hoodstääd faan't Northern Regiuun. Diar wene son 220.000 minsken.

## Luke uk diar
Zomba (Malaawi)

**Zomba** as en stääd uun Malaawi. Diar wene son 105.000 minsken.

MW-Zomba.PNG|A distrikt Zomba uun't Süüdregiuun



## Luke uk diar
Wogeesen

A **Wogeesen** (fransöösk *les Vosges* []) san en beragkeed uun Uast-Frankrik. Di nööm komt ferlicht faan *Vosegus*, en god faan a Kelten.

A huuchst toop diar as a *Grat Belchen* (fransöösk: *Grand Ballon*) mä en hööchde faan 1.424 meetern.

Efter uasten tu faal a Wogeesen uf hen tu a Rhein.

## Luke uk diar
Bundesdaiswool 2025

At wool tu a **21. [[Sjiisk Bundesdai|Bundesdai]]** uun Sjiisklun wiar di 23. Febrewoore 2025. Hat as föörtaanj wurden, auer det regiarang faan SPD, FDP an a Greenen ütjenööderbruch, an sant a 16. Deetsember 2024 nian muarhaid muar hed.

## Hoodlidj
A hoodlidj faan a grater partein an a SSW, an hör kandidooten för't amt üs kansler wiar:

 Scholz in Italy 2024 (1) (cropped).jpg|Olaf Scholz (SPD)
 Friedrich Merz 2024.jpg|Friedrich Merz (CDU)
 Robert Habeck at Washington D.C..jpg|Robert Habeck (Greenen)
 2020-02-14 Christian Lindner (Bundestagsprojekt 2020) by Sandro Halank–2.jpg|Christian Lindner (FDP)
 2019-09-01 Wahlabend Sachsen by Sandro Halank–039.jpg|Alice Weidel (AfD)
 ColognePride 2022-Samstag-Straßenfest-1605-Politik Block-8661.jpg|Heidi Reichinnek (Linke)
 Hart aber fair 2024-03-04-8268.jpg|Jan van Aken (Linke)
 Maischberger - 2023-02-08-6660.jpg|Sahra Wagenknecht (BSW)
 Stefan Seidler.jpg|Stefan Seidler (SSW)


## Leetst amfraagen bit Febrewoore 2025

## Resultooten

At regiarang saat ham tuup faan trii partein: CDU an CSU (at 'Union') an a SPD. Di 6.Mei 2025 as Friedrich Merz üs Bundeskansler weelet wurden. 

## Kwelen


## Luke uk diar

* Bundesdaiwoolkreis Nuurdfresklun - Dithmarschen Nuurd
* Resultooten uun a woolkreis 2 (Nuurdfresklun-Dithmarschen Nuurd)