open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Baarentiinst

En **Baarentiinst** es en Aart fan Help wat ek sa rocht helpt.

Dit Uurt uur üp Dütsk brükt, üp Sölring ek sa aaft. Likwel es dit mesken wert en keen, uk wan dit mesken uk bluat diarom giar en liir di Uurter.

## Hurfan dit kumt
Dit kumt fan di Fābel  *L’ours et l’amateur des jardins (Di Baar en di Frinj fan sin Guart)* wat di Franzk Dechter Jean de la Fontaine 1678 ütbraacht heer. 

En Baar lefet diar me en ual Kārming töhop. Di Kārming bleft fuar't Miist bi't Hüs en kömert höm om Greentjüch en Krüüren. Di Baar giar üt, jaaget wilj Diirt en bringt dit tüs.
Jen Dai kumt di Baar tüs en sjocht dat sin Frinj hol sliip wel, man en Flüch es altert trinjom sin Nöös üp Wai. Di Baar ken di Flüch me sin grof Pooten man ek faat fo, en sa smit hi en Stiin eeđer di Flüch.

Di Flüch es duar, man di Kārming kām aliksa om.

### Üt ''L’ours et l’amateur des jardins''
: *(…)*
: *Un jour que le Vieillard dormoit d’un profond somme,*
: *Sur le bout de son nez une <mouche> allant se placer*
: *Mit l’Ours au désespoir ; il eut beau la chasser.*
: *« Je t’attraperai bien, dit-il ; et voici comme. »*
: *Aussitôt fait que dit : le fidèle émoucheur*
: *Vous empoigne un pavé, le lance avec roideur,*
: *Casse la tête à l’Homme en écrasant la mouche ;*
: *Et non moins bon archer que mauvais raisonneur,*
: *Raide mort étendu sur la place il le couche.*

: *Rien n’est si dangereux qu’un ignorant ami ;*
:::: *Mieux vaudroit un sage ennemi.*

### Aurseeting
: *(…)*
: *Hi sjocht jens di ual Kārming wat slapt*
: *en en Flüch wat aur sin Nöös krabet;*
: *hi es ārig aurdat hi höör üđers wechjaagi ken.*
: *„Teef nan bluat!“ sa röpt hi, „hur'ling ik Di fo wel!“*
: *Sair en dönen: luki diar, di Flüchenmaister nemt*
: *’en Plasterstiin fuar Di āp en smit di me Macht,*
: *haut di Haur fan di ual Kārming önsteken, dat hi di Flüch forjaaget,*
: *en heer – hi heer gur raaket, liwel ring inoch*
: *üs Teenker – jüst metjens höm müskiduar slain.*

: *Nönt es sa gifiarelk üs en tompig Frinj;*
:::: *kenst beeter en klook Jen töögen Di haa.*
Antonio Vivaldi/sö

**Antonio Lucio Vivaldi** (* 4. Marts 1678 ön Venedig; † 28. Jüüle 1741 ön Wien) wiar en venetsiaans-italjeens Komponist, bedüüden Fijoolinist fan di Barok sa üs uk rööms-katoolsk Pröst. Sin bekeentst Werk sen *Di Fjuur [[Jaartir]]en* (üp Italjeens: *Le Quattro Stagioni*).

## Luki uk diar
Hans Peter Feddersen (Di Jungere)/sö

**Hans Peter Feddersen (Di Jungere)** (* 29. Krölenmuun 1848 ön Weestersnootebel bi Stääsönj, Nuurđfriislön; † 13. Juuli 1941 ön Kloisiiekuuch, bi Galmsbel, Nuurđfriislön) wiar en nuurđfriisk Könstmaaler.

Hans Peter Feddersen kām di 29. ön di Krölenmuun 1848 tö Wārel. Hi wiar di sokst en jüngst Dreeng fan di Portreemaaler Hans Peter Feddersen (Di Ialer) en sin Wüf Maria (bēren Bahnsen).

Hi fing sin Liirtir ön Naibel bi di Maaler Heinrich Andreas Sutor (1830-1892).
Eeđer sin Stuudium ön Düsseldorf en Weimar, uunet hi ön Bad Kreuznach. 1885 tooch hi naa Kloisiiekuuch om.

Hans Peter Feddersen stuarev me triientachentig Jaaren di 13. ön di Jöölmuun 1941.

## Skeltern

1872_Feddersen_Hünengräber_auf_Sylt_anagoria.JPG|Hüünengreewern üp Söl (1872)
1875_Feddersen_Die_alte_Sösk_am_Herd,_Klockries_anagoria.JPG|Jü Üülj Sösk bai e Heerd, Klookris (1875)
1881_Feddersen_Deezbülldeich_mit_Kirchturm_anagoria.JPG|Deesbeldik me Sērktorn (1881)
1883_Feddersen_Schulsteig_bei_Maasbüll_anagoria.JPG|Skuulstig bi Moosbel (1883)
1900_Feddersen_Halligwarft_auf_Oland_anagoria.JPG|Haligwārev üp Ual Lön (1900)
Calima

**Calima**, ütjspreegen: *Ka'liima* as en wederlaag üüb a Kanaaren an Kapwerden. Hat daaget ap bi stark uastwinj, an do woort sunstoof faan a Sahara widj auer efter waasten weid. 



Visibilidad en el Monte Lentiscal.jpg|Normool sicht üüb Gran Canaria
Calima en el Monte Lentiscal.jpg|Sicht bi Calima



Normoolerwiis weit üüb a Kanaaren en pasaatwinj faan nuurduast. Bi Calima komt oober hial ööder loft faan uast of süüduast, an di stoof uun a loft as ei gud för a long an a uugen. Wan't tu slim woort, faal sogoor a fliigern ütj.

## Luke uk diar
Hans Peter Feddersen (Di Ialer)

**Hans Peter Feddersen (Di Ialer)** (* 9. Ismuun 1788 ön Weestersnootebel bi Stääsönj; † 23. Hārefstmuun 1860 uk diar) wiar en nuurđfriisk Portreetmaaler. Al üs hi jung wiar liirt hi hömsalev dit Teeknin en di Kööpersteek.

Fan 1808 bit 1815 wiar Feddersen Soldaat bi di deensk Armee. Wan hi töbeekkām, aarbert hi ön Somerem üs Buer en ön di Wunter teeknet hi Portreets. 

Hi wiar uk Skriiwer, en sa skreev hi en Bok *Tagebuch eines dänischen Soldaten von 1812 u. 1813, oder das merkwürdigste Jahr meines Lebens* (1817).

## Literatuur
* 'Feddersen, Hans Peter d. Ä.' önj Thieme, Ulrich (Editöör), 1915, *Allgemeines Lexikon der bildenden Kunstler von der Antike bis zur Gegenwart*, E. A. Seemann, Leipzig, s. 331 https://archive.org/details/allgemeineslexik11thie/page/n10/mode/2up.

## Luki uk jir
* Hans Peter Feddersen (Di Jungere), sin Dreeng.
Kopenhaagen

**Kopenhaagen** es di Hauptstat fan Deenemark. Diar uuni 1.320.629 Lir (2019), en Kopenhaagen es uk di gurtest Stat ön't Lön. 

Kopenhaagen liit ön dit Ailön Seelön en jert tö di Forwaltingsregioon Hovedstaden.

Di Öresundsbro giar fan Kopenhaagen naa Malmö.

;Inuunertalen
* 2009 – 518.574
* 1990 – 466.723
* 1950 – 768.105
* 1940 – 700.465
* 1901 – 400.575
* 1801 – 100.975

## Sesterstaten
*  Peking önj China
*  Marseille önj Frankrik

## Luki uk diar
* Kopenhuuwen Komuun
* Hovedstadsområdet
* Amalienborg Sloot
* *Hoodstääse önj Euroopa aw Mooring*: Bern, Bratislava, Budapest, Bukarest, Dublin, Helsinki, Kopenhuuwen, Lisabon, Ljubljana, London, Luxemborj, Oslo, Prag, Reykjavik, Riga, Sofia, Stockholm, Tallinn, Valletta, Warschau, Wien.

## Futnooten
Flänsborii

**Flänsborii** äs en kraisfri stäär oon Sleeswii-Holstiin. E stäär läit oon't noordoast fuon't bundesluin. Dat hjit 82.100 fulk (2011).

## Kwäle
Mejer-Atlas/sö

Di **Mejer-Atlas** jit rocht **Neue Landesbeschreibung der zwei Herzogtümer Schleswig und Holstein**. Dit es en Atlas fan di Kartograaf Johannes Mejer (1606-1674) me Biskriiwing fan Caspar Danckwerth. Des Kaarten sen 1652 üs en Āpdrachswerk fan di deensk Köning Christian IV. En Hertooch Friedrich III. maaket uuren.

Ja haa deling en gurt Wert fuar di Histoorie, uk wan di Maaten somtirs bit tö 2 km mes gung.

## Kaarten fan delings Nuurđfriislön

## Statplaaner
Di Statplaaner wiar iin ön di Kaarten fan't Lön seet. Ja sen ek olter ginau teeknet, man em ken höm wat fuarstel, jüst wen em en Stat sa üs Hüsem keent.
Johannes Mejer/sö

**Johannes Mejer** (* 1606 uun Hüsem; † 1674) wiar en Matemaatiker an Kartograaf.

## Leewent
Johannes Mejer wiar en Dreeng fan en Pröst fan Hüsem, diar de likedeling Noom her. Sin Mooter, Elisabeth Jüngling, wiar en Faamen fan di Orgelspölster Johannes Jüngling (1522-1627) fan Bovenau. Di Dai wan Johannes Mejer tö Wārel kām es ek jüst bikeent. Em weet bluat, dat hi di e 12. Oktoober 1606 dööpet waar. 
 
Hi studiaret ön Kopenhuuwen Matematiik en Astronomii sa üs di Grünjlaagen fan di Kartografii. 1629 kām hibtöbeek naa Hüsem en fuan Bruarwening üs Skuulmaister, Bijewenhairsdechter, Kalenermaaker en Kartograaf. Hertooch Friedrich III. faan Sleeswich-Holstiin-Gottorf holp höm,  dat hi en Stuudienrais naa di Neđerlönen maaki kür. Hi bigent diar, en Atlas fan dit Amt Abenraa fuar di Hertooch tö maaki. Diarfuar fing hi fan di Amtsforwalter Joachim Danckwerth fan Abenraa Help, en 1641 waar di Aarber klaar. 1639 teekent hi di *Nova Tabula Helgolandiae*, wat di ialst Koort fan Heliglön es hur em wat me bigen ken.

1647 maaket Köning Christian IV. fan Deenemark Johannes Mejer tö en köningelk Matemaatiker en droch höm āp, en Kaart fan di Weesterkant fan Sleeswig-Holstiin tö maaki. Mejer teeknet da tau Kaarten, Nuurđfriislön ön't Jaar 1240 en ön't Jaar 1634.

1652 braacht Caspar Danckwerth sin Werk *[[Mejer-Atlas/sö|Neue Landesbeschreibung der zwei Herzogtümer Schleswig und Holstein]]* üt. Des Bok her 40 Lönkaarten en Srakaarten wat Mejer teeknet her. Fuar't Miist waar di Kaarten fan di Brüđern Mathias Petersen en Nicolaus Petersen könsterisk törochtmaaket en da fan di Brüđern Andreas en Christian Lorenzen iin ön Kööperplaten steekt.

## Luki uk diar
Adolphe Thiers

**Louis Adolphe Thiers** (folnööm: *Marie Joseph Louis Adolphe Thiers* [maʁi ʒɔzɛf lwi adɔlf tjɛʁ]; * 16. April 1797 uun Marseille; † 3. September 1877 uun Saint-Germain-en-Laye) wiar en fraansöösk poliitiker an histooriker. Hi wiar faan 1871 tu 1873 de iarst stootspresident faan det Traad Republiik. Faan 1830 tu 1851 an uk faan 1863 tu 1877 hiart hi tu a parlament.
Lübeck/sö

**Lübeck** es en kraisfrii Stat ön dit dütsk Bundslön Sleeswig-Holstiin. Ön Lübeck uuni 215.846 Mensken (2020).

## Biskriiwing
**Statdiili**:
* Innenstadt
* St. Jürgen
* Moisling
* Buntekuh
* St. Lorenz-Süd
* St. Lorenz-Nord
* St. Gertrud
* Schlutup
* Kücknitz
* Travemünde

  

## Futnooten
Kiil (Stat)

**Kiil** es en kraisfrii Stat ön dit dütsk Bundslön Sleeswig-Holstiin. Kiil heer 235.366 Iinuuners (2006).

 

## Bikeent Lir fan Kiil
* Daniel Günther (* 1973), sunt 2017 ministerpräsident foon Slaswik-Holstiinj.
* Hans Plutta (1902-1980), künstler.

## Futnooten
Kraisfrii Stat

En **kraisfrii Stat** es en gurt Stat, wat ek bluat di Āpgaawen fan en Stat man uk des fan en Krais heer. Dit skel ek nöörig en *Gurtstat* me muar üs 100.000 Mensken diarbenen wiis. 

## Sleeswig-Holstiin
Ön Sleeswig-Holstiin sen fjuur kraisfrii Staten:
* Flensborig
* Kiil
* Lübeck
* Neumünster

## Üđer Bundslönen
* ön Baden-Württemberg: Baden-Baden, Freiburg im Breisgau, Heidelberg, Heilbronn, Karlsruhe, Mannheim, Pforzheim, Stuttgart an Ulm.
* ön Bayern: Amberg, Ansbach, Aschaffenburg, Augsburg, Bamberg, Bayreuth, Coburg, Erlangen, Fürth, Hof, Ingolstadt, Kaufbeuren, Kempten (Allgäu), Landshut, Memmingen, München, Nürnberg, Passau, Regensburg, Rosenheim, Schweinfurt, Schwabach, Straubing, Weiden in der Oberpfalz an Würzburg.
* ön Brandenborig: Brandenburg an der Havel, Cottbus, Frankfurt (Oder) an Potsdam.
* ön Hessen: Darmstadt, Frankfurt am Main, Kassel, Offenbach am Main an Wiesbaden.
* ön Mecklenborig-Fuarpomern: Rostock an Schwerin.
* ön Neđersaksen: Braunschweig, Delmenhorst, Emden, Oldenburg, Osnabrück, Salzgitter, Wilhelmshaven an Wolfsburg.
* ön Nuurđrhiin-Westfaalen: Bielefeld, Bochum, Bonn, Bottrop, Dortmund, Duisburg, Düsseldorf, Essen, Gelsenkirchen, Hagen, Hamm, Herne, Köln, Krefeld, Leverkusen, Mönchengladbach, Mülheim an der Ruhr, Münster, Oberhausen, Remscheid, Solingen an Wuppertal.
* ön Rhiinlön-Pfalz: Frankenthal (Pfalz), Kaiserslautern, Koblenz, Landau in der Pfalz, Ludwigshafen am Rhein, Mainz, Neustadt an der Weinstraße, Pirmasens, Speyer, Trier, Worms an Zweibrücken.
* ön Saksen: Chemnitz, Dresden an Leipzig.
* ön Saksen-Anhalt: Dessau-Roßlau, Halle an Magdeburg.
* ön Tüüringen: Eisenach, Erfurt, Gera, Jena, Suhl an Weimar.

#### Niin kraisfrei Staten jeft et ön di Bundslönen
* Berlin, Statstaat
* Bremen, Statstaat
* Hamborag, Statstaat
* Sāārlön
Elektrisk Wāremer

En **elektrisk Wāremer** es en Elektrogiraat, hur em en fuarkööket Iit me āpwāremi ken.

Wan em en Powerstatsjoon heer, da ken em sin Iit uk üp Dik of bi Strön wārem fo.

Wan em waker fuarkööki wel, da ken em dit aaftinoch uk me en Mikroswalken-Aurn maaki.

## Prinsiip

Di Wāremer heer boowen en önern en *PTC-Element*, wat me ombi 50 Watt wāremt uur. Em stelt di Skütel me dit fuarkööket Iit diar iin en stelt di Tir iin. Bi dit Giraat fan Faitron/Rommelsbacher giar dit aur en App me dit Smartphone, man uk me di Hun. Em ken iinfach di Knop drüki, en da lapt dit Giraat en hualev Stün. Em ken höm en Klok stel, dat em tö Tir tö dit Giraat giar en eeđerluket weđer dit Iit wārem inoch es.

Dit Giraat fan Faitron/Rommelsbacher nemt ombi 100 Watt bi 230 Volt, dit ken em gur me en Powerstatsjoon forsörigi. Fuar 12 Volt Autostroom es des Wāremer ek iinrocht.

## Niisgiirig App bi Rommelsbacher

Söner App let hön di Wāremer fan Faitron/Rommelsbacher ek rocht iinset. Iin ön di Biskiir aur Dātensküül staant man, dat di Dāten fan't Wāreming ofsüüget uur, dat ja luki ken wat em me sin Giraat maaket. Di App wel uk weet, *hur* em es, söner "Standort" giar di App ek.

"Wan Di dit ek gifalt, da mutst Dü üs App ek nüti.", sair di Firma diartö.
En Fraag es al tö Rommelsbacher stjüürt, da teef wü jit eeđer Swaar.

## Fuul gönstiger en söner App
Bi Portāli sa üs *Amazon* jeft et mal gönstig Wāremers wat fuar't Miist ombi 60 Watt nem en uk en Kābel fuar 12 Volt-Sigareten-Öntjener haa. Des haa man niin App, en em fair niin ekstra Sküteln diarfuar, dat em muar üs jen Iit fuarkööki ken.

## Galerii

Rommelsbacher HB 100_01.jpg|Di "Heats Box", di Skütel en di Lēr diartö.
Rommelsbacher HB 100_02.jpg|Me di Lēr diarön ken em sin Iit uk söner Giraat me langs fo.
Rommelsbacher HB 100_03.jpg|Di Niro-Skütel let höör gur renski. Sok fair em uk eeđer, da ken em wat muar fuarkööki.
Luariirsen

En **Luariirsen** es en Giraat hur em en Werkstek wārem maaki ken, dat em dit me wat Üđers töhopluari ken.

### Aarten

En iinfachi Luariirsen kostet ek fuul en uur me sin 15 Watt uk fuar delings Luarten me mener Luar diarbenen wārem inoch. Em skel man hol 5 Minüten teef bit dat dit wārem inoch es.

Wakerer giar dit me en Iirsen fan 30 of 60 Watt. Somtirs sen des Giraaten man en bet gurt fuar di Aarber, en da ken dit litjer Iirsen beeter pasi.

Mal waker sen Luarpistoolen me ombi 100 Watt, man des uur lecht jens tö swaar en nem uk muar Plaats üs en iinfach Luariirsen.

Luarstatsjoonen ken em aaftinoch āp en dial raili. Di Station nemt uk dit Iirsen āp, dat em en bet mener üppasi tört. Luarstatsjoonen jeft et fan mal iinfach bit āpskailig jüür.

Aaftinoch sen des Giraaten sa nögen om Stroom, dat em jam önerwai me en litj Powerstatsjoon forsörigi ken.
 
Datei:Fer à souder et support.JPG|Litj Luariirsen me Hualer
File:Soldering Station Weller.jpg|Luarstatsjoon
File:HELPING HAND DAN SOLDERING IRON.jpg|En "Trēr Hun" ken Gul wert wiis.


## Luki uk jir
Nuurđfriisk Sērkenreeg

Di **Nuurđfriisk Sērkenreeg** es en Senerlighair aur Teenkstairen, Archeologii en Astronomii.

Di Sērken fan Kairem (Söl'), Njiblem (Föör), Pelworem sa üs Tating sen ön't 12. Jaarhönert üp ual Tinghooger becht. Des sen ön jen lik Reeg en sa gur üs lik fiir ütenachler.

Hat jit uk, dat di Sērken fan Pelworem, Niiblem en Kairem tö di salev Tir becht uuren sen en dat di Bechningsmaister fan jen Bechstair tö di Naist rir kür.


Datei:Lönkaart Sērkenreeg OsmAnd 001.jpg|mini|Di fjuur Sērken of jerer Tinghooger stuun 22,4 km ütenachtler en 19° Nuurđ-Nuurđweest ön jen lik Reeg.
Datei:Mejer-Kaart Sērkenreeg.jpg|Des Kaart fan ombi 1630 weeget dit Lön fan ombi 1240. Di Maaten gung en bet mes, man em ken dit dach keen.


## Luki uk jir
* Nordfriiskfutuur.eu
Walther Rathenau

**Walther Rathenau** (* 29. September 1867 uun Berliin; † 24. Jüüne 1922 uk diar) wiar en tjiisken industrielen, skriiwer an liberaal poliitiker. Uun de Iarst Wäältkrich holep hi det tjiisk krichswiartskap tu organisiarin. Hi wiar faan a Febrewoore tu a Jüüne 1922 bütjenminister faan det Weimar Republiik. Hi wurd uun a Jüüne 1922 faan rochtsradikaalen ambroocht.

Hi wiar uk konstsoomler an en frinj faan de konstmooler Jacob Alberts.

## Luke uk diar
Jura (Berger)

At **Jurabergem** of ianfach **Jura** as en beragkeed uun't nuurdwaasten faan a Alpen. Hat hiart dialwiis tu Frankrik an uk tu a Sweits.

## Luke uk diar

* Jura (Geologii)
Mergel

**Mergel** (, ) as en sedimentstian. Hi komt diar ap, huar Tuun of Silt, an tu salew tidj uk Kalk ufloogert woort.

## Slacher
Diar san en hialer rä ünlik slacher faan mergel (efter Carl Wilhelm Correns)

* huuchprusentag Kalkstian (bit 95 % Kalk, 5 % Tuun)
* mergelag Kalk (bit 85 % Kalk, 15 % Tuun)
* Mergelkalk (bit 75 % Kalk, 25 % Tuun)
* Kalkmergel (bit 65 % Kalk, 35 % Tuun)
* Mergel (bit 35 % Kalk, 65 % Tuun)
* Tuunmergel (bit 25 % Kalk, 75 % Tuun)
* Mergeltuun (bit 15 % Kalk, 85 % Tuun)
* mergelag Tuun (bit 5 % Kalk, 95 % Tuun)
* huuchprusentag Tuun (~ 0 % Kalk, ~ 100 % Ton)

## Nat
Mergel as en wichtag grünjlaag för sement.

Mergel as uk wichtag uun a büürerei, huar muurag of kleiag grünj ferbeedert wurd skal. 

## Kwelen


## Luke uk diar
Sediment/sö

**Sedimenten** sen fiin luas Materiaalen sa üs Sön of Toon, wat jam ön wes Stairen saamli en oflaageri. Dit jit da *Sedimentatsioon*.

Fan Sedimentatsioon uur uk Weeter riin swaar Sedimenti saki dial, en dit riin Weeter lapt fiiđer.

Fan Sedimentatsjoon ken uk Fortröt kum. Sa kām di machtig Toonfuarkumen ön Neuengamme fan di Stroom Ialev. Diar waar en KZ becht, dat em wat lechter tö Toon fuar Müürstiiner kum kür.

## Iindiiling
* Klastisk sedimenten.
*: Fan Weeter, Winj of Is önsaamelt. Diarfan ken t.b. en Sönbaank of en Delta faan en Stroom uur.
* Cheemisk Sedimenten.
*: Faan cheemisk Fuargungen üttauet fiin Materiaal sa üs Karbonaati.
* Biogeen Sedimenten.
*: Fan leewendig Organismen oflaagert Önsaamlingen sa üs Koralenraben.

## Luki uk diar
* Stian
* Stianang
Pula

**Pula** (üüb Italjeens: *Pola*) as det gratst steed uun Istrien, Kroaasien. Det leit uun a süüd faan't graafskap. Det hee 52.220 lidj (2021).

## Kwelen
Poreč

**Poreč** (üüb Italjeens: *Parenzo*) as det naistgratst steed uun Istrien, Kroaasien. Det leit uun a waast faan't graafskap. Det hee 16.607 lidj (2021).

## Kwelen
Stiađers

**Stiađers** (**Steulis**) sen en Aart fan Spölgiraat fuaral fuar Jungen. Wat em diar maaket, dit jit stiađersi.

 

Etymoloogisk önsen es di Jental fan di Stiađers en Muartal sa üs bi dit engelsk Uurt *Scissors*, wat üp Sölring likwel uk di "spreeken Muartal" *Sjern* es. Sa kumt dit Uurt noch fan di Toomern, hur dit Trinjombi sa üs Baank en Hingibualkem jest becht wiis mut, dat ja jaar Noom fo ken.

## Galerii
**Biskriiwing Skelt 1**
 

**Biskriiwing Skelt 2** 
 


MoSchaukel.jpg|mini|hochkant|Bi di Stiađers hinget en Baank ön Toomern
Kinderschaukel.JPG|mini|hochkant|Stiađers fuar Jungen


## Spreekuurt
 
Spreekuurt: "Dü heest noch bet nai bi di Wuch stiađerset" - Meening: Dü kenst noch ek rocht teenk.

## Luki uk jir
Sassari

**Sassari** (üüb Sardisk: *Tàtari*) as det naistgratst steed uun Sardiinien, Itaalien. At steed leit uun a nuurdwaast faan't eilun. Det hee 124.111 lidj (2021). Det as at hoodsteed faan't Metropolitanstääd Sassari.

## Kwelen
Olbia (Sardiinien)

**Olbia** as det fjuardgratst steed uun Sardiinien, Itaalien. At steed leit uun a nuurduast faan't eilun. Det hee 60.491 lidj (2021). Sant 2021 as det ian faan a hoodsteeden faan det Nuurduast Sardiinien Prowins.

## Kwelen
Bruusmaaker

En **Bruusmaaker** of Bruusweetermaaker es en Giraat hur em Köölensüüri fan en Patrooni iin ön Borelern me Weeter pompi ken, dat dit bruuset.

Di Borelern wiar jerer fuaral fan Plastik maaket, deling sen dit aaftinoch gleesen Borelern. For forskelig Bruusmaakern jeft et uk Borelern fan Eedelstaal tö koop.

Fuar Bruusmaakers uur uk Siirep me di Smak fan Cola of Frücht önböören, wat me iin ön dit Bruusweeter ken.

## Rockefeller-Prinsiip

Eeđer dit Rockefellerprinsiip uur en Giraat gönstig önböören aurdat em leeterhen sin Jil diarme fortiini wel wat diarfuar nöörig es. Dit sen bi di Bruusmaaker di Köölensüüri-Patroonen, bi di Prenter sen dit di Blakenpatroonen en sa giar dit fiiđer.

Di Köölensüüri-Patroonen uur man ek bluat fan di Lir önböören wat Bruusmaakers bech. Di Patroonen uur uk eeđerbecht en aur di Kooplir forkoopet.

### Hurfan dit kumt

John D. Rockefeller waar eeđersair, dat hi Ööl-Lampen mal gönstig wechdēr, dat di Lir achterön sin Ööl koop skul.

## Galerii
**Biskriiwing Skelt 1**
 

**Biskriiwing Skelt 2** 
 

**Biskriiwing Skelt 3** 
 

**Biskriiwing Skelt 4** 
 


Bruusmaaker 01.JPG|mini|En Bruusmaaker en di Patrooni fuar di Köölensüüri
Bruusmaaker 02.JPG|mini|Jir set di Lēr aur di Patroonenkas.
Bruusmaaker 03.JPG|mini|Tau Borelern fuar Bruusweeter wat fan Eedelstaal maaket sen. Dit Weeter mut bluat bit tö di Streek āpfelt uur, dat diar jit Plaats fuar di Köölensüüri es.
Bruusmaaker 04.JPG|mini|Tau gleesen Borelern: Jen Seerienborel en jen gurter Jen wat eeđerkoopet waar. Di Streeken sen uk jir gur tö keen.


## Luki uk diar
Alghero

**Alghero** (üüb Katalaans: *L’Alguer*; üüb Sardisk: *S’Alighera*) as det füftgratst steed uun Sardiinien, Itaalien. At steed leit uun a nuurdwaast faan't eilun. Det hee 42.295 lidj (2021).

## Kwelen
Nuoro

**Nuoro** (üüb Sardisk: *Nùgoro*) as det seekstgratst steed uun Sardiinien, Itaalien. At steed leit uun a uast faan't eilun. Det hee 34.536 lidj (2021). Det as at hoodsteed faan det Nuoro Prowins.

## Kwelen
Vesoul

**Vesoul** (üüb sjiisk iar uk *Wesel*) as en stääd uun det Bourgogne-Franche-Comté Regiuun, Frankrik. Hat as hoodstääd faan det prefektuur Haute-Saône, an diar wene gud 1.600 minsken.

## Luke uk diar
Carbonia

**Carbonia** as det njüügengratst steed uun Sardiinien, Itaalien. At steed leit uun a süüdwaast faan't eilun. Det hee 26.472 lidj (2021). Det as sant 2021 ian faan dön tau hoodsteeden faan det Sulcis Iglesiente Prowins.

## Kwelen
Nuurduast Sardiinien (Prowins)

Det **Nuurduast Sardiinien** Prowins (üüb Italjeens: *Provincia del Nord-Est Sardegna*) as ian faan dön nei grünjlaanjen prowinsen faan Sardiinien, uun Itaalien. Det wurd ma a regiunaalgesets faan de 12. April 2021 grünjlaanjen. A hoodsteeden faan't prowins san Olbia an Tempio Pausania.

## Gemeenden
At prowins hee 26 gemeenden:
Aggius, Aglientu, Alà dei Sardi, Arzachena, Badesi, Berchidda, Bortigiadas, Buddusò, Budoni, Calangianus, Golfo Aranci, La Maddalena, Loiri Porto San Paolo, Luogosanto, Luras, Monti, Olbia, Oschiri, Padru, Palau, San Teodoro, Sant'Antonio di Gallura, Santa Teresa Gallura, Telti, Tempio Pausania, Trinità d'Agultu e Vignola.
Uunen

**Uunen** sen Aarten en Wiisen wat em leenger dönen heer en wat nü tö daagelks Werk hiir.

Tsitaat: "Sa her wü't jer, sa sen wü't uunt" *fan Jens E. Mungard "Biiki"*

Di Biiki es en Uun, dit es altert di 21. f. d. Biikemuun, diaraur uur ek snaket. Wü sen dit of diartö uunt.

Üđer Uunen ken di Kop Tee om Klok trii of di Pip üp Baank wiis.

Em ken uk fain diartö uunt uur en taui sin Kluađern, wan di Sen skintj en di Photovoltāik Stroom maaket.

## Wat sair uur en wat ek
"Ik haa di Uun en maaki dit en des" uur EK sair
"Ik sen ((diar)tö) uunt en maaki dit en des" uur sair

"Dü kürst Di önuuni en flii āp..." uur EK sair
"Dü kürst jens uunt uur en flii āp wan Dü wat maaket heest" uur sair

"Dit es sa'n Uun wat ik haa" uur EK sair
"Ik sen dit sa uun(t)" uur sair

Uunen ken uk tö Weten uur, wan en hiili Tērp of Selskep jam aurnemt.
Repel

En **Repel** es en krüm Rech. Dit ken sa wukset wiis, of em ken sin Rech uk krüm üs en Repel maaki. Wan en Kat höör krüm maaket, da jit dit en Kat-Repel.

Diarfan kumt uk dit Uurt fuar di Bagerküül bi Muasem-Or. Di Weeterkant ging jerer krüm om di Huk sa üs en Katrepel. Diarfuar skul em höm dit söner Dik fuarstel of fan boowen se. Dit heer da nemen sa rocht wust, en da fing di Bagerküül di Noom Katrewel, wat fiiđer nönt meent.

## Katrepel
**Biskriiwing Skelt 1**
 

**Biskriiwing Skelt 2** 
 


Datei:Katrepel 01.JPG|mini|Di ual Weeterkant hureeđer di Dik lapt her di Forem fan en Katrepel.

Datei:Katrepel 02.JPG|mini|Di ialst Bagerküül fuar Diksaarber fing di Noom Katrewel, aurdat nemen wust, hurom dit Katrepel jeet. Sa giar dit forleesen.


## Repel-Svente

Üp Söl sen trii Firmen wat Ashaltaarbern maaki. Wan en Straat achterön en Repel heer, da heer dit aaftinoch Sven Voigt maaket. Diarom jit hi uk Repel-Svente.
Schlei

A **Schlei** (plaatsjiisk *Slie* of *Schlie*, däänsk *Slien*, *Sli* of *Slesvig Fjord*) as en smääl bocht faan a Uastsia. Hat skääst a loonskapen Angeln an Schwansen, an diarmä uuk a lunkreiser Schleswig-Flensborag an Rendsborag-Eckernförde.

A wedenskapslidj san ei ians, of a Schlei en fjord as. Hat komt oober temelk seeker faan a istidj, huar en istong en dääl iin uun't loonskap speeld hää. Daalang stäänt diar dialwiis swetweeder, oober widjer am a uast uk muar saaltweeder, det as *[[brakweeder]]*.

## Luke uk diar

* Åmt Schlei-Ostsee
* Weel
* Angeln (Fulk)
Keetingsreaktsjoon

**Keetingsreaktsjoon** meent, dat fan jen Aktsjoon weđer nii (Re)aktsjoonen kum. Dit Uurt uur fuar't Miist bi di Chemii en di Atoom-Füsiik brükt.

Wan ark Lop muar Reaktsjoonen ön Gang kum üs fuarof,  da wukset di Reaktsjoonskeet eksponentiel.

## Bispöl
Di Prekensplit fan Uraan-235 kumt ön Gang, wan dit Atoom me en Neutron biskoten uur. Diarfan kum nii Atoomi: 139Ba (Baarium) en 95Kr (Krüptoon). Diarbi uur man uk tau  Neutroonen frii, diar ön en üđer Atoom klüüv. Dat des ek olter waker giar, uur *Neutroonenabsorber* iinseet. Des fung frii Neutroonen iin, en da lapt di Keetingsreaktsjoon "kontroliaret". Diarbi uur masi Energii frii (~200MeV per Atoom), en diarfan uur ön Atoomkraftönlaagen Stroom maaket.


## Luki uk diar
* "Müstrap"-demonstratsion üp YouTube
Polak

A **Polak** (*Pollachius pollachius*) as en fask uun det famile faan a Dorschen (Gadidae). Hi as nai mä a Sialaks (Kualfask).

## Bilen

Paternoster Chop House, St Pauls, London (4394410345).jpg|Polakfilee mä braaset irpler
Pollack rice and peppers (7 of 9).jpg|Polak mä ris an smuuret paprika



## Luke uk diar
Nikšić

**Nikšić** (üüb Kyrilisk: Никшић) as det naistgratst steed uun Monteneegro. At steed leit uun a waast faan't lun. Det hee 56.970 lidj (2011). Det as at hoodsteed faan det Nikšić Gemeend.

## Kwelen
Weten

Me **Weten** (Di Weten, Jental) meen wü (1) fuar't Miist Daaten, Theoriien en Railen wat wü fuar seekert hual en sadeling uk tö üs Waarhair teel. 

Weten (Di Weten, Muartal) sen man (2) uk Aartenben Wiisen, wat iinfach fan di Fornunft rocht sen en hureeđer ek fuul fraaget uur. Jaar Grünjlaag sen Kultuur en Traditsjoonen. Uk Uunen ken diartö hiir, man di Grünjen fan Uunen sen ek altert ratsjonaal.

## Noom
Dit Uurt 'Weten' kumt fan ualhoogdütsk *wiȥȥan* of indogermaans **woida* ,ik haa sen‘, en sadeling 'ik weet'. Fan di indogermaans Rüt **u̯e(i)d* (se) of **weid-* kumt uk  'se' en Sanskrit *veda* 'di Weten' fan of.

## Filosofii

Di Filosoofen strir diarom wat Weten es.

* Fuar René Descartes es Weten dit, wat höm *[[bewis|biwiis]]* let.
* Immanuel Kant maaket en Forskeel mung Weten *a priori*, dit kumt fan eeđerteenk en Weten *a posteriori*, dit kumt fan't Bilewi.
* Noam Chomsky sair, hat jeft *uunberen* Weten en sok wat al *tö Wārel kemen es*.
* Fuar Michael Polanyi jeft et *explizit* Weten, wan wü seeker weet, hurom wü wat dö, en *implizit Weten*, wan wü ek weet hurom man likert ales rocht maaki.
* Di *Organisatsioonsteoreetikern* sair, (1) di Grünjlaag fan Weten sen *Daaten* (Teekning rochts), (2) strukturiaret Daaten sen *Informatsioon*, en (3) en *Weten* es dit aurnemen of dat höm en Meening au di Informatsjoon maaket.

## Luke uk diar

* Vedisk
Yamoussoukro (Steed)

**Yamoussoukro** (of uk *Jamussukro*) as at hoodstääd faan't Elfenbianküst (Côte d’Ivoire). Diar wene muar üs 360.000 minsken. At regiarang sat oober uun Abidjan.

1950 wiar Yamoussoukro noch en saarep mä 500 iinwenern. Di iarst president faan't Elfenbianküst Félix Houphouët-Boigny kaam faan Yamoussoukro, an maaget sin saarep sant 1960 tu en gratsteed, 1983 as't hoodstääd wurden, an sant 1985 woort diar at gratst sark faan a welt baud: at Notre-Dame-de-la-Paix de Yamoussoukro.


RCI-Yamoussoukro-Basilique et marché aux bestiaux.jpg|Notre-Dame-de-la-Paix de Yamoussoukro



## Luke uk diar
Budva

**Budva** (üüb Kyrilisk: Будва) as det seekstgratst steed uun Monteneegro. At steed leit uun a süüd faan't lun, bi't Aadria. Det hee 13.338 lidj (2011). Det as at hoodsteed faan det Budva Gemeend.

## Histoore
Föör 1918 wiar't steed dial faan Uasterrik-Ungarn.

## Kwelen
Mikroswalken-Aurn

En **Mikroswalken-Aurn** es en Giraat, hurbenen elektromagneetisk  Mikroswalken en Riiwing iin ön dit Iit maaki. Diarfan uur dit wārem.

Dit Iit uur man ek kööket, diarfuar uur dit ek wārem inoch. Sa ken em uk niin Weeter me en Mikroswalk sterilisiari. Likwel let höm ales gaari.

## Gril en önbraari
Aaftinoch heer en Mikroswalkenaurn boowen Weđerstants-Slangen, wat mal wārem uur en uk Miit of wat em heer brün önbraari ken. Fan di Magneetswalken uur nönt önbraaret.

Em ken man uk söner des "Grilfunktsjoon" wat önbraari, wan em senerlig *Ferit-Platen* heer. Des uur da ombi 240 °C wārem, en diarfan kum da uk Grilmarken ön di Mārig, dit Miit, dit Tofu of Greentjüch, wat mermung di Platen liit.

## Fuarkööki

Me Mikroswalk ken em mal gur iit fuar di Elektrisk Wāremer fuargaari.

## Energii
Me en Mikroswalkenaurn es aaftinoch fuul mener Energii nöörig üs wan em en Baakaurn ön Gang haa skel. Fuar't Miist giar dit uk fuul gauer. Sa waari hok Braarimāriger iin ön en 700 W-Mikroswalk me Ferit-Platen ombi 2 x 5 Minüten. Em skel di jens omdrai, dat ja fan boowen en önern brün uur. Bi Miit es dit ek fuul muar of mener.

Dit jit da:

700 W / 60 * (2*5) = 700 / 60 * 10 = 700 / 6 = 116,66 Wh 

## Luki uk jir
* 
* 
* Funktionsweise des Mikrowellenherds aus physikalischer Sicht
* Marc Pitzke: ''Erfindung des Mikrowellenherds – Ssssss... Bing!'' In: einestages vom 23. Januar 2015
Amaryllis

A **Amaryllis** san en skööl faan tau plaantenslacher uun det famile faan a Amaryllisplaanten (Amaryllidaceae). Jo waaks uun't süüdelk Afrikoo. Wat uun a bluumloodens üs *Amaryllis* ferkääft woort, san oober Rederstäären (*Hippeastrum*).

## Slacher
* *Amaryllis belladonna*
* *Amaryllis paradisicola* (iarst 1998 fünjen wurden)

March lilly.JPG|*A. belladonna*
no picture.jpg|*A. paradisicola*



## Luke uk diar
Mikroswalken

**Mikroswalken** sen elektromagneetisk Straalen. Em ken diarme Iit wāremmaaki, hur fuar et di Mikroswalken-Aurn jeft.

Di Swalkenleengdi fan sok Mikroswalken giar fan faan 10 mm bit 300 mm. Dit Spektrum liit mung Radarstraalen en Raadioswalken. Radarstraalen fan 1 bit 10 mm uur aaftinoch uk Mikroswalken němt.

## Luki uk diar
Bocht faan Kotor

At **Bocht faan Kotor** (, ) as en bocht faan a Aadria uun Monteneegro. Hat as knaap 30 km lung, bit 7 km briad, an liket en fjord. A berger trinjam stiig auer 1.000 meetern ap.

A baner bochten bi Risan an Kotor san en UNESCO weltarewdial.

Eilunen uun't bocht san: Mamula, Gospa od Mirišta, Ostrvo Cvijeća, Školj, Gospa od Milosti, Gospa od Škrpjela, Sveti Đorđe

Trinjam't bocht lei en hialer rä kluastern an sarken.

## Bilen

20090719 Crkva Gospa od Zdravlja Kotor Bay Montenegro.jpg|At bocht an Kotor
Bucht-von-kotor.jpg|Eilunen *Sv. Đorđe* (rochts) an *Gospa od Škrpjela* (lachts)
Kotor Bay - St George Island.JPG|Kluastereilun *Sveti Đorđe* (*Halag Georg*)
Mamula Island2 by Klackalica.jpg|Eilun Mamula



## Kwelen


## Luke uk diar
Liaan

En **Liaan** as en *klemer[[plaant]]*. Hör rut as uun a eerd, an hat wääkst hal bi buumer amhuuch. Liaanen waaks fööraal uun a troopen.

Man uk uun Euroopa kem liaanen föör, huar dü diar ferlicht goorei mä reegenst: Irten, Buanen, Win, Hoop, Efeu, Braandebei.

## Luke uk diar
Strük

En **Strük** as en holtag plaant, diar oober ei tu en buum apwääkst. Strüker haa ei ään stam, man diarför flook twiigen, diar faan a eerd amhuuch waaks.

## Bispalen

Hortensie, blau.jpg|Hortensie
Fliederkrone.JPG|Kaatstörter
Tabáni Botanikai Tanösvény. Közönséges fagyal (Ligustrum vulgare). - Budapest.JPG|Lagoster
Wohlriechende Heckenkirsche, Passau.jpg|Haagekäärs



## Ööders wat
En *strük* as uk en komerliken minsk, di bedüüret woort. Hi as do en *ual strük* of en *aarem strük*.

## Luke uk diar
Zeta (Gemeend)

Det **Zeta Gemeend** (üüb Monteneegrins: *Opština Zeta*, üüb Kyrilisk: Општина Зета) as ian faan a gemeenden uun Monteneegro. At gemeend leit uun a süüd faan't lun, bi det Skutari-Sia. Det hee 16.231 lidj (2011). At hoodsteed faan't gemeend as Golubovci.

## Histoore
At gemeend wurd 2022 grünjlaajen. Det wiar dial faan det Podgorica Gemeend.

## Kwelen
Leewentsboomer

**Leewentsboomer** (*Thujaboskern*) sen en Plaantenslach ön di Famiilie fan di Tsüpresenplaanten (Cupressaceae) me tau Slacher ön Nuurđameerikaa en trii ön Uastaasien.

## Slacher
* Korea Leewentsboom (Thuja koraiensis)
* Weestern Leewentsboom (Thuja occidentalis)
* Gurt Leewentsboom (Thuja plicata)
* Jaapansk Leewentsboom (Thuja standishii)
* Sichuan Leewentsboom (Thuja sutchuenensis)

## Luki uk diar
Draagrut

A **Draagrut** (*Calla palustris*) of at **Swinsuar** as di iansagst plaantenslach uun det skööl Calla faan't famile Araceae. Di nööm komt faan  („smok“).

Draagruter brük föl weeder, an waaks uun moder.

## Luke uk diar
Slober

**Slober** of **Moder** as en ferbinjang faan fiin materiool üs tuun of silt mä föl weeder. Uun moder kön man enkelt plaanten waaks, diar mä so föl weeder amgung kön. Modrag loonskapen san t.b.

* Oonlun
* Mangroowen
* Muuren
* Struumdeltas

## Luke uk diar
Neptungäärs

**Neptungäärs** (*Posidonia*) as det iansagst plaantenskööl uun det famile faan a Neptungäärsplaanten (Posidoniaceae), uun det order faan a Alismatales.

Neptungäärs wääkst uun flaak suptroopisk weedern, trinjam't Madlunsia an föör't süüdküst faan Austraalien.

## Slacher
* *Madlunsia* skööl:
*: Posidonia oceanica
* *Posidonia australis* skööl föör Austraalien:
*: Posidonia angustifolia
*: Posidonia australis
*: Posidonia sinuosa 
* *Posidonia ostenfeldii* skööl föör Austraalien:
*: Posidonia coriacea
*: Posidonia denhartogii 
*: Posidonia kirkmanii 
*: Posidonia ostenfeldii 
*: Posidonia robertsoniae

## Spriadkoord

## Luke uk diar
Odessa

**Odessa** ([],  [],  [], jidisk אָדעס (Odes)) as en stääd uun a Ukraine bi't Suart Sia. Diar wene muar üs ian miljoon minsken. Odessa as det gratst huuwenstääd faan a Ukraine.

## Kliima




## Luke uk diar
Rajon Odessa

A **Rajon Odessa** (ukrainisk ****/**'; [[rüsk]] /**') as en ferwaltangsiindialang, sowat üs en lunkreis uun't süüden faan a Ukraine, an hiart tu't Oblast Odessa. Diar wene knaap 1,4 miljoon minsken, muar üs ian miljoon alian uun't kreisstääd an prowinshoodstääd Odessa.

Tu di Rajon hiar 22 *Hromadas*, det san 
* 5 stääden
* 6 stäädgemeenen
* 11 lungemeenen

## Kwelen


## Luke uk diar
Faalsk Irt

At **Faalsk Irt** of **Fialirt** (*Cicer arietinum*) as en plaantenslach uun det skööl *[[Cicer]]* faan't famile Bongfrüchten (Fabaceae). Hat liket at Irt (*Pisum sativum*), as diar oober ei alt nai mä. 

Faalsk Irten waaks uun a subtroopen, an diar woort fööraal uun a Türkei an uun Indien mä büüret. Mä Faalsk Irten woort Hummus maaget.

## Büürerei
Uun't juar 2021 san muar üs 15 miljoon tonen fialirten iinbürgen wurden. Trii sjuarden diarfaan alian uun Indien:

## Kwelen


## Luke uk diar
Siitplaanten

**Siitplaanten** (*Spermatophyta* of *Spermatophytina*) sen en Önerofdiiling fan di Plaanten me 5 Klasen. Ja formuare jam aur Siit. (En ek aur Plaantenspöören.)

## Süstemaatik
*  **[[Neerelboomer]]** (*Coniferopsida* of *Pinophyta*)
*  *[[Cycadopsida]]* of *Cycadophyta*
*  *[[Ginkgoopsida]]* of Ginkgophyta*
*  *Gnetopsida* of *Gnetophyta*
*  *'Bloosenplaanten*' (*Magnoliopsida* of *Magnoliophyta'')

## Luki uk jir
Neerelboomer

**Neerelboomer** (*Coniferopsida* of *Pinophyta*) sen en Klas fan Plaanten en hiir tö di hooger Plaanten (*Tracheophytes*).

Jer teelt di *[[Gnetopsida]]* of *Gnetophyta* üs en ain kKas. Deling uur jü me tö di Neerelboomer teelt

## Famiilien en Slacher
; Konifeeren (*[[Coniferales]]* of *[[Pinales]]*)

* Araucariaceae
: Kauribuumer (*Agathis*)
: Araukaarien (*Araucaria*)
: *[[Wollemia]]*

* Cephalotaxaceae
: *[[Cephalotaxus]]*

* Tsüpresenplaanten (*[[Cupressaceae]]*)
: Tsüpresen (*Cupressus*)
: Wacholder (*Juniperus*)
: Leewentsboomer (*Thuja*)
: *. . . Actinostrobus – Athrotaxis – Austrocedrus – Callitris – Calocedrus – Chamaecyparis – Cryptomeria – Cunninghamia – [[Cupressus]] – Diselma – Fitzroya – Glyptostrobus – [[Juniperus]] – Libocedrus – Metasequoia – Microbiota – Neocallitropsis – Papuacedrus – Pilgerodendron – Platycladus – Sequoia – Sequoiadendron – Taiwania – Taxodium – Tetraclinis – [[Thuja]] – Thujopsis – Widdringtonia – (Callitropsis – Fokienia – Hesperocyparis – Xanthocyparis)*

* Pinaceae
: Tanen (*Abies*)
: *[[Cathaya]]*
: Tseedern (*Cedrus*)
: *[[Keteleeria]]*
: Lerchen (*Larix*)
: *[[Nothotsuga]]*
: Fichten (*Picea*)
: Föören (*Pinus*)
: *[[Pseudolarix]]*
: Douglaasien (*Pseudotsuga*)
: Hemlock (*Tsuga*)

* Podocarpaceae
: *. . . Acmopyle – Afrocarpus – Dacrycarpus – Dacrydium – Falcatifolium – Halocarpus – Lagarostrobos – Lepidothamnus – Manoao – Microcachrys – Nageia – Parasitaxus – Pectinopitys – Pherosphaera – Phyllocladus – Podocarpus – Prumnopitys – Retrophyllum – Saxegothaea – Sundacarpus*

* Sciadopityaceae
: *[[Sciadopitys]]*

* Iiwenplaanten (*Taxaceae*)
: *[[Amentotaxus]]*
: *[[Austrotaxus]]*
: *[[Pseudotaxus]]*
: Iiwenbuumer (*Taxus*)
: Nödiiwen (*Torreya*)

; *[[Gnetales]]*

* *[[Ephedraceae]]*
* *[[Gnetaceae]]*
* *[[Welwitschiaceae]]*

## Luki uk diar
* Boomer
Kumiin

**Kumiin**, of uk **Bruarkrüür**, **Aastkrüür** (*Carum carvi*) es en Plaant fan di Famiilie *Apiaceae*.

Dit kumt al lung aaftinoch fuar di Smak iin ön't Iit. Uk Spiritouoosen sa üs Akvavit of Köm uur me Kumiin maaket.

Kumiin es al sent dit trēr Jaarhönert notiaret. Dit helpt, wan em sin Tjerem ek gur lerig fo ken en skel fuaral uk bi Liiren help, wat di Wüfhaurn haa.

## Skelter

File:Caraway Carum carvi Kerava VI08 H5457 C.jpg|Wit Kumiin
File:Pink Caraway Carum carvi H5255 VI08 C.jpg|Ruar Kumiin


## Luki uk diar
Normoolferdialang

At **Normoolferdialang** of **Gauß-Ferdialang** (efter Carl Friedrich Gauß) as en ferdialang faan woorskiinelkhaiden uun a statistik. Di funksioonsgraaf liket en klook, an het diaram uk *klookengraaf*.

## Standardufwiken
At **Standardufwiken** \sigma (*sigma*) as en miat för det breetje faan en normoolferdialang. 
Det ment:
* tesken \pm 1\sigma faan a madelwäärs lei 68,27 % faan aal a wäärser,
* tesken \pm 2\sigma lei 95,45 %, an
* tesken \pm 3\sigma lei 99,73 %.
#### Bispal: ''Galton''burd

## Luke uk diar
Polynoomfunksion

En **Polynoomfunksion** of **Hialratsionaal Funksion** as uun a matematiik en funksion, huar bluas potensen mä natüürelk eksponenten uun föörkem.

Tu a Polynoomfunksioonen hiar uk t.b. lineaarfunksioonen ("graad 1") of kwadrootisk funksioonen ("graad 2").

## Bispalen mä waaksen eksponenten

Polynomialdeg0.svg|Graad 0, f(x) = 2
Polynomialdeg1.svg|Graad 1, f(x) = 2 - x / 2
Polynomialdeg2.svg|Graad 2, f(x) = x^2 - x - 2


Polynomialdeg3.svg|Graad 3, f(x) = \tfrac{(x+4)(x+1)(x-2)}{4}
Polynomialdeg4.svg|Graad 4, f(x) = \tfrac{(x+4)(x+1)(x-1)(x-3)}{14}+0{,}5
Polynomialdeg5.svg|Graad 5, f(x) = \tfrac{(x+4)(x+2)(x+1)(x-1)(x-3)}{20}+2


## Luke uk diar
Triest

**Triest** (üüb Italjeens: *Trieste*, üüb Sloweens: *Trst*) as at hoodsteed faan det Friaul-Juulisk Veneetien Autonoom Regiuun uun Itaalien. At steed leit uun a süüduast faan't regiuun, bi't Aadria an nai bi't grens tu Sloweenien. Det hee 187.056 lidj (2011).

## Biljen

Frontemare_di_Trieste_(cropped).jpg


## Kwelen
Lough Neagh

A **Lough Neagh** [] (Iirsk *Loch nEathach* []) as di gratst sia faan a Britisk Eilunen. Hi leit uun Nuurdirlun son 30 km waasten faan Belfast an as 396&nbsp;km² grat. Sin jipst steed as 25 m jip.

Uun a sia lei aacht eilunen: Coney Island, Coney Island Flat, Croaghan Flat, Derrywarragh Island, Padian, Ram's Island, Phil Roe's Flat an The Shallow Flat.

## Kwelen


## Luke uk diar
Planeet 9

**Planeet Njügen** as di nööm för en planeet uun üüs sansüsteem, noch föl widjer bütjen üs a planeet Neptuun. Hi hää noch nään rochten nööm, auer hi noch ei fünjen wurden as. Sant 2016 san diar oober flook wedenskapslidj, diar men, dat diar son planeet wees mut. Saner Planeet 9 as ei tu ferklaarin, huaram aal a a ööder planeeten sok aparte an ünegool kreisboonen trinjam a san ütjfeer.

## Kwelen


## Luke uk diar
Pluuto

**Pluuto** (Tiaken **♇** of  ) as di gratst *[[sweragplaneet]]* faan't sansüsteem. Hi as iarst 1930 fünjen wurden, auer hi so letj as. Bit 2006 tääld hi üs njügenst an bütjenst planeet faan't sansüsteem. Diar san oober muar an muar sok letj "planeeten" fünjen wurden, an diaram het jo nü "sweragplaneeten". Pluuto füng nööm an numer **(134340)&nbsp;Pluto**.

Sant 2016 jaft'at oober en neien kandidoot üs njügenst planeet. Hi as noch ei fünjen wurden, diaram het hi iarst ans Planeet 9.

## Luke uk diar
Werktjüch/sö

En **Werktjüch** es en Giraat, wat en Mensk tö Help nemt, fuar en Aarber klaar tö fo wat söner Werktjüch ek of ek sa gur gung kür. 

## Hunwerk
Fuar't Miist uur Werktjüch fuar Hoonwerk omtöseet. Fuar forskelig Hunwerk es forskelig Werktjüch nöörig.


Claw-hammer.jpg|Hamer
Klein Journeyman pliers.jpg|Tangen
Narz pily 01.jpg|Seegen
20060513 toolbox.jpg|Werktjüchkas



Uk Maskiinen of Elektrowerktjüch hiir tö di Giraaten fan en Hunwerker: Böörmaskiin, Kreisseeg an hok muar.

## Iindiiling
Hat jeft fjuur Slacher fan Werktjüch:
# Tö forwaari: Aamern, Doosen, Gleesen
#: Tu skebin: Winj, Krer, Lastwain (-krer)
# Tö aurdrai: Toogen, Röörn, Kaabel
#: Wuchten, Weelen, Aksen
# Tö fordiili:
#: Filter, Traachter, Ventiilen, Pensel
# Tö biaarberi: Muskelkraft, Jöl, Stroom
#: Holtwerktjüch, Metalwerktjüch, Maskiinen

## Luki uk diar
Festhamer

En **Festhamer** (uk *Fest*, *Stiinhauerhamer*) es en Hamer me kuurt, tjuk Stal en onmbi 1 bit 3 kg Wecht. En Fest heer haa tau liksleepen Siren (Baanen) en niin Fen.

Tö koop jeft et sok Werktjüch fan 1 bit 10 kg Wecht.

Tö Festhamern uur uk somtirs "Moker" sair, man en Maaker of Mooker her jit muar Macht wan em wat maaki wel.

## Galerii

Moker.JPG|mini|Festhamer 
Verlegung Stolperstein Rathaus Köln - Meißel und Fäustel.webm|mini|Gunter Demnig haut me sin Fest en Plasterstiin önsteken üs hi en Snöfelstiin iinset.
Iskliima

At **Iskliima** of uk **iiwag froost** as en kliimatyp faan a eerd. Det fanjst dü trinjam a nuurd- an süüdpuul.

Ian eegenskap faan't iskliima as, dat'at diar uun a waremst muun ei warmer üs 0&nbsp;°C woort. Sodenang koon diar uk niks waaks, diar as en kuul wüüst. Widjer hen tu a ekwaator woort'at suutjis warmer, diar leit at Tundra. 

## Luke uk diar
Sweragplaneet

**Sweragplaneeten** san en skööl faan tu tidj fiiw letj planeeten uun üüs sansüsteem. Jo het iarst sant 2006 so, diarföör jääw't bluas *[[planeet]]en* of *[[asteroiid]]en*.

Det iindialang tu sweragplaneeten as uk en betj ünseeker. A wedenskapslidj san diar ei gans ians auer.

Sjauer sweragplaneeten hiar tu a *Trans Neptuunisk Objekten* (TNO). Hör boonen am a san lei noch bütjen faan't Neptuunboon:
* Pluuto (tääld bit 2006 noch üs *planeet*)
* Eris
* Haumea
* Makemake
Ään sweragplaneet leit uun a *[[asteroiidenriam]]* tesken Mars- an Jupiterboon:
* Ceres (tääld iarst üs *planeet*, do üs *asteroiid*, nü üs *sweragplaneet*)


Pluto by LORRI and Ralph, 13 July 2015.jpg|Pluuto
Eris and dysnomia.jpg|Eris
Haumea_Hubble.png|Haumea
Makemake with moon.JPG|Makemake
Ceres - RC3 - Haulani Crater (22381131691) (cropped).jpg|Ceres


## Luke uk diar
Böörmaskiin

En **Böörmaskiin** es en Giraat, hur em me Muskelkraft of me en Elektromootor en Böörer drai ken. Sok Maskiinen teel tö dit (Elektro-) Werktjüch.

Me en Böörmaskiinenhualer fair em di Hunen frii en ken ginauer bööri.

## Histoorie
Di jest Maskiinen wiar iinfach Wrangen of Giraaten me Winkel-Omseeting, hur em fuaral iin ön Holt me bööri kür.

Elektro-Böörmaskiinen jeft et me of söner Slachwerk.

Hat jeft uk elektrisk Böörhamern, wat bi en Slachwecht fan 2 kg bigen en bi ombi 8 kg āphual. Des Giraaten sen uk Böörmaskiinen, man diar es en pneumātisk Slachwerk iinbecht. Dit Slachwecht es man bluat di Kraft hur stark dit Giraat slaa ken. Aur dit Wecht fan di Maskiin sair des nönt.
Aur des Maskiinen hen jeft et Preslucht-Hamern wat jit fuul muar Slachwecht ber.

## Galerii

Bit and brace.JPG|En Böörwrang
Böörmaskiin 003.jpg|En Hunmaskiin me Winkel-Omseeting...
Böörmaskiin 004.jpg|... en di Karton tö di Hunmaskiin.
Böörmaskiin 001.jpg|Fan 1966 ön waar di Böörmaskiinen fan Scintilla üs Bosch forkoopet.
Böörmaskiin 002.jpg|380 Watt wiar tö des Tir ek tö litjet.


## Luki uk jir
Weeterpas

En **Weeterpas** es en Aart fan Lat, wat lik aarbert es. Diar es en "Libeli" iinbecht, en litj Glees me Alkohool hur en Luchtblöös benen es. Diarme ken em se, weđer wat lik ön't Weeter of Luar es.

Jerer waar Weeterpasen fuaral fan hart Holt sa üs Bongossi maaket. Deling sen di fuar't Miist fan Alumiinium maaket, wan di wat beeter sen, da sen di fan gööten Metal maaket. Des sen da wat swaarer en lii wat beeter.

Hat jeft uk leenger Weeterpasen, ombi 2 m lüng. Des jit *Rochtlaten* en sen fuaral fuar Pots- of Böörtaarberen taacht. - Üp Dütsk "Richtscheit". Dit es man ek rocht. En Rochtlat heer niin Blöösenglees sa üs en Weeterpas.

## Luki uk jir

*
Penselööler

En **Penselööler** es en Öölpomp me Doos hur en Pensel fuarn ön't Röör set. Em ken diarme masi Aarbern maaki hur jaarlung Spraydoosen fuar nöörig wiar. Fuaral sen des Konserviaringsaarbern ön Werktjüch of ön't Weel.

## Noom
Fuar sok Öölern jeft et forskelig Röören me Düüsen fuar forskelig Ööli en wat em diarme fuarhaa wel.
En Penselööler uur bluat fan sin Röör tö dit wat hi es.

## Wat em diarme maaki ken
Wan em en Universaalööl sa üs Ballistol heer, da ken em uk Holt diarme iinlet en achterön uk lakiari of me Holtööl bihaneli. Bi en Hamer ken em sa di Greep renoviari en metjens di Hamerhaur renski en konserviari.

## Luki uk jir
* Di Ööler fan dit Skelt en wat bitö bi di Ballistol-Shop

* Firma Pressol becht sok Öölpompen en weeget jir wat et fuar Öölern jeft
Doovnetel

**Doofneteln** of uk **Höningneteln** (*Lamium*) sen en Plaantenslach ön di Famiilie *Lamiaceae*. Höör Blöösensaft, di *Nektaar*, smakt swet, diar kumt di Noom fan of.

## Enkelt Slacher

Weiße Taubnessel im Naturschutzgebiet Schwarzbachtal bei Obercarsdorf.jpg|Lamium album,Wit Höningnetel
Lamium amplexicaule Kaldari 01.jpg|Lamium amplexicaule,Hanbed
English botany, or, Coloured figures of British plants (1863) (14764415035).jpg|Lamium confertum
Goldnessel_(Lamium_galeobdolon)_1.jpg|Lamium galeobdolon,Gulnetel
Lamium maculatum RF.jpg|Lamium maculatum,Plaket Doovnetel
Lamium purpureum - verev iminõges Keilas.jpg|Lamium purpureum,Purpuurnetel
Datei:Doovnetel Söl 001.JPG|Doovneteln sa üs di ön Muasem wuksi.


## Ali Slacher
L. album – L. amplexicaule – L. bakhtiaricum – L. bifidum – L. bilgilii – L. caucasicum – L. confertum – L. coutinhoi – L. cyrneum – L. demirizii – L. eriocephalum – L. flexuosum – L. galactophyllum – L. galeobdolon – L. garganicum – L. gevorense – L. glaberrimum – L. macrodon – L. maculatum – L. moschatum – L. multifidum – L. orientale – L. orvala – L. persepolitanum – L. purpureum – L. taiwanense – L. tomentosum – L. tschorochense – L. vreemanii

## Luki uk diar
Kimbern

A **Kimbern** (; ) wiar en germaans fulk, diar wel faan't nuurdelk Jütlun kaam. Tuup mä a Teutoonen an Ambroonen toog jo so am 120 f.Kr. am a süüd. Diar raaget's mä a Röömern tuup. Tuiarst küd jo noch gud jinhual, man tuleetst woon a Röömern.

## Luke uk diar
Ambroonen

A **Ambroonen** (lat. *Ambrones*) wiar en fulk uun't ual Germaanien. Jo haa woorskiinelk üüb Jütsk Hualeweilun lewet, an toog tuup mä a Kimbern an Teutoonen am a süüd, huar a Röömern jo sluch.

Näämen witj daalang so rocht, huar di nööm faan komt. At jaft en uurgermaans silew *Ambr-*, an det ment weeder. Uun't Widsith dachtang faan't ääder madelääler komt en fulk *ymbre* föör. Uun Itaalien as en regiuun Umbrien, det küd uk nai mä a *Ambrones* wees. An do as diar det eilun Oomram (iar: *Ambrum*), huar uk näämen so rocht witj, huar a nööm faan komt.
Röörtang

En **Röörtang** es en Tang wat höör salev techttair wan di önseet uur. Fuar forskelig tjuk Röören of Möđerken tö drai of tö biaarberi es diar en Skrüüvgang ön, wat em iinstel ken (salev klemend).

Eeđer dit salev Prinsiip aarbert uk di Weeterpumpentang, man di uur en bet üđers iinstelt, en di es uk ek fuar sa fuul Kraft taacht.

## Luki uk jir
Weeterpumpentang

En **Weeterpumpentang** es en Grip-Tang wat höör salev techttair wan di önseet uur. Fuar dit Müring tö forstel es en Mechānik mung di tau Diili fan di Tang. Di Weeterpumpentang klemt ek fan salev üs di Röörtang man jü tair höör likwel techt wan em fan di rocht Sir diarön tair.
Nai bi di Pumpentang es uk di Faststel- of Griptang.

## Luki uk jir