open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jiises faan Nazareth

**Jiises faan Nazareth** (aramäisk  **' of **', * woorskiinelk föör 4 f.Kr. uun Nazareth; † 30 of 31 uun Jerusalem) wiar en waanerpretjer. Sant at juar 28 pretjet hi öfentelk uun Galiläa an Judäa. Tau of trii juar leeder wurd hi faan di röömsk prefekt Pontius Pilatus an sin soldooten bi't krüs slaanj.

Efter san duas wurd hi üs *[[Jiises Krast]]* , det ment Jiises, di sualewt, üs messias an Gods sön faan sin mäfulgern feriaret. Det grünjlaag faan Jiises sin liar as uun't Nei Testament apskrewen wurden. Diar as det krastendoom, at gratst weltreligioon ütj apwoksen.

## Luke uk diar

* At Nei Testament üs greks uur-tekst an uun auersaatangen
*  
* Jiises Krast, telagt üüb en mangelburd uun't Dr. Carl-Haeberlin Friesen-Museum uun A Wik
Jerusalem

**Jerusalem** (hebreewsk  *Jeruschalajim* [], ualgreks , latiinsk *Hierosolyma*, &nbsp;*al-Quds (asch-Scharif)* „at halag stääd“, türkisk *Kudüs*) as det hoodstääd faan Israel.

## Uast-Jerusalem

Uast-Jerusalem woort faan di stoot Palestina üs sin hoodstääd uunsen, man Israel sjocht det ööders. Auer det fraag, wat tu Palestina hiart an wat ei, woort al loong streden an kriich feerd.

## Kwartiiren

## Kliima

## Bilen

## Luke uk diar
Saccharoos

Mä **soker** ment'am fööraal **Saccharoos** []. Det as di soker, di faan sokerrööwen of sokerraid maaget woort.

## Bilen

Würfelzucker -- 2018 -- 3582.jpg|Sokerknölken
Caramel-3.jpg|Karamel
Sucre_blanc_cassonade_complet_rapadura.jpg|Ünlik sokerslacher


## Spreegwurden
* „Beeder as beeder“, saad Girre, do streield hi ***soker*** üüb't sirep.

## Futnuuten


## Luke uk diar

* Köölhüdraaten
* Stevia
Nazareth

**Nazareth** (daalang uk *Nazaret*;  []; ) as en stääd uun't nuurden faan Israel uun't loonskap Galiläa. Bit uun't 7. juarhunert haa diar juuden lewet, daalang san a miasten araabisk krastenminsken. Woorskiinelk as Jiises Krast uun Nazareth apwoksen. 

## Sasterstääden
 Neubrandenburg, Sjiisklun 
 Tschenstochau, Poolen
 Loreto, Itaalien
 Florenz, Italien
 Den Haag, Neederlunen
 Saint-Denis, Frankrik

## Luke uk diar
Sokerrööw

At **sokerrööw** (*Beta vulgaris* ssp. *vulgaris*, *Altissima skööl*) as en frücht (eegentelk en rut) an kultuurplaant an hiart tu't famile faan a amaranten (*Amaranthaceae*).

Hat as nai mä't fuderrööw, mangold of ruad beeten. Liküs jodiaren komt at sokerröw faan't wil rööw (*Beta vulgaris* ssp. *maritima*) uf, drait oober föl muar soker üs di wil slach. Efter sokerraid uun warmer regiuunen as at sokerrööw det wichtagst plaant uun madel breetjin, diar soker leewert.

## Bilen

Illustration Beta vulgaris var. rapacea0.jpg|Sokerrööw, tiaknang
SugarBeet.jpg|Sokerrööwen



## Luke uk diar

## Futnuuten
Rööw

At **Rööw** (*Beta vulgaris*) as en plaantenslach uun det famile faan a Amaranten (*Amaranthaceae*).

## Onerslacher
* (*Beta vulgaris adanensis*)
* Wil Rööw (*Beta vulgaris maritima*)
* Kultuurrööw (*Beta vulgaris vulgaris*, saamelbetiaknang)
*: Ruad Beeten (*Beta vulgaris vulgaris conditiva*)
*: Mangold (*Beta vulgaris vulgaris cicla* of *Beta vulgaris vulgaris flavescens*)
*: Fuderrööw (*Beta vulgaris vulgaris crassa* of *Beta vulgaris vulgaris alba*)
*: Sokerrööw (*Beta vulgaris vulgaris altissima*)

## Bilen

Buraki poznan.jpg|Ruad beeten
June 3 Farmers Market, Harrisonburg, Va., 2010 (4954061444).jpg|Mangold
Futterrübe.jpg|Fuderrööw
Zuckerrübe.jpg|Sokerrööw



## Luke uk diar
Moster

**Moster** as en gewürts an woort faan witj, brün of suart senep maaget. Daalang woort moster miast mä eetj maaget, iar oober uk flooksis mä drüüwensaft (*most*), so kaam di moster tu san nööm.

## Bilen

Senf-1.jpg|Witj senepsiad
Senf-2.jpg|Polwer faan witj senepsiad
Senf-3.jpg|Moster
Senf-4.jpg|Swet moster faan Bayern
Senf-5.jpg|Fiin Dijon-moster


## Luke uk diar
Israel

**Israel** ( *Medinat Jisra'el*, ,  Kutnutho bulițoyto d`Isroel) as en lun uun Föör-Aasien. Trinjam lei a Libanon, Syrien, Jordanien, at Waastjordanlun, Egypten an di Gaza-strimel. Uun't waasten leit at Madlunsia. Israel as di 14. Mei 1948 grünjlaanj wurden.

### Geografii
## Kliima
Uk wan det lun ei aaltugrat as, skeelt det kliima fiks faan nuurd tu süüd an faan uast tu waast.

Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Beersheba-Israel.png|Be'er Scheva
Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Elat-Israel.png|Eilat
Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Haifa-Israel.png|Haifa


### Steeden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

### Ferwaltang

Üs ferglik:

## Luke uk diar

* Dooten tu't lun an raiswäärnangen faan't Bütjluns Amt uun Sjiisklun

## Futnuuten
ISO 3166-2:PS

## Kodierliste

## Futnuuten


## Luke uk diar
* ISO 3166-2, Referenztabelle der Ländercodes.
* ISO 3166-1, Referenztabelle der Ländercodes, wie sie in Domainnamen verwendet werden.
Bethlehem

**Bethlehem** (uk *Betlehem*, ; hebreewsk בית לחם, *Beth Lechem*) as en stääd uun't Waastjordanlun mä 29.930 iinwenern. Hat leit uun Palestina an lingt uun't nuurden bit Jerusalem. För a krastenminsken hää Bethlehem en grat bedüüdang, auer Jiises diar bäären wees skal. Woorskiinelk as hi oober uun Nazareth bäären.

## Sasterstääden

## Luke uk diar
1517

**1517** wiar det sööwentanjst juar faan det 17. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 03. Febrewoore: En armee faan det Osmaans Rik naam Kairo an det Mamluk Sultanaat kaam tu aanj.
* 31. Oktuuber: At reformatsioon begant mä Martin Luther.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 18. Jüüne: Ōgimachi, 106. keiser faan Jaapaan († 1593)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 20. April: Bogdan III., fürst faan Moldau (* 1479)
Palestiina

Di **Stoot Palestiina** () as di 15. Nofember 1988  uun Algier faan't PLO ütjrepen wurden. Diarefter hiar tu Palestina det Waastjordanlun, di Gaza-strimel an Uast-Jerusalem, wat uk det hoodstääd wurd skal. Israel häält oober grat dialen faan't Waastjordanlun besaat an wal Uast-Jerusalem ei ütjrük. Likes as di stoot al faan auer 100 lunen gudkäänd wurden, an sant 2012 sat Palestina uk uun a UNO üs "tuluker".

## Ferwaltang
Diar san 16 distrikten:

a. Taalen faan Jerusalem amfaade uk det besaat Uast Jerusalem

## Futnuuten
Gaza

Wat menst dü?

* Gazastrimel, Palestiina
* Distrikt Gaza uun Palestiina
* Gaza Stääd uun Palestiina

* Gaza (Prowins) uun Mosambik
Algier

**Algier** (, *Madīnat al-Dschazā'ir*, berberspriak: , *Dzayer* [], fransöösk *Alger*) as det hoodstääd faan Algeerien. Hat as uk det gratst stääd uun't lun an di kulturel madelponkt.

## Kliima
Uun Algier san a somern drüg an warem an a wontern keelag an wiat. Sodenang hiart det kliima diar tu't madlunsia-kliima. 

## Histoore
Däänsk an Noorsk skeb bombardiaret an blokiaret Algier uun en krich twesk Denemark-Noorweegen an't Beylik faan Algier (1769-1772).

## Sasterstääden

## Luke uk diar

* Hark Olufs
PLO

At **Organisatsion för en frei Palestiina** (), kurt **PLO** (faan ingelsk: *Palestine Liberation Organization*) as en ferbinjang faan grater an letjer sköölen, diar jo för en freien stoot Palestiina iinsaat. Enkelt sköölen gung militant föör. Det starkst skööl as Fatah.

At PLO saat ham föör en tau-stooten-liasang mä Israel an Palestina iin. Enkelt sköölen üs Hamas san diar oober ei mä iinferstenen, jo werke ei uun a PLO mä.

## Luke uk diar
Algeerien

**Algeerien** (, berberspriak: *Dzayer* of *Ldzayer*; amtelk ) as en lun uun't nuurdwaasten faan Afrikoo. Uun't nuurden leit at Madlunsia, uun't waasten lei Mauretaanien an Marokko, uun't süüden Mali an Niger an uun't uasten Libyen an Tuneesien. Di nööm komt faan det hoodstääd Algier uf.

## Geografii
Uun't süüd leit a Sahara.

### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

### Indialang faan Ferwaltang
Algeerien hää bit 2019 48 prowinsen hed. Daalang (2024) sant 58:

## Befölkring

### Sünjhaid
Wüfen raage uun't madel en ääler faan 77,9 juaren, an maaner ian faan 75,5 juaren.

## Wiartskap
Uun't juar 2017 woon Algeerien 93.5 miljarden kubikmeetern faan eerdgas. At lun as üüb det tjiinst steed faan lunen, wat eerdgas wan.

## Luke uk diar

* Länderübersicht Algerien üüb det wääbsidj faan't Bütjluns Amt (sjiisk)

## Futnuuten
Grenadiinen

A **Grenadiinen** san en keed faan eilunen uun a Kariibik. A miasten hiar tu di eilunstoot St. Vincent an a Grenadiinen, a süüdermiasten oober tu di eilunstoot Grenaada.

## Koord

## Luke uk diar
Feriand Natsioonen

A **Feriand Natsioonen**,  of uk **UNO** för  san en ferbant faan 193 lunen (uun't juar 2013). 

Hör apgoowen san, frees üüb a welt tu skaafin, det rocht faan fulken trochtusaaten, at minskenrocht tu seekrin, an at globaal tuupwerkin mögelk tu maagin.

## Hood
A Feriand Natsioonen wurd faan en generaalsekreteer sjüürd. Hi sat at UN-Sekretariaat föör, an as sodenang det stem faan di ferbant efter bütjen.

## Iinrachtangen
* Technik
** Weltpostferian (WPV, ingelsk UPU) uun Bern (Sweits)
** Weltorganisatsion för Meteorologii (WMO) uun Genf (Sweits)
** Internatsionaal Loftfaardorganisatsion (ICAO) uun Montréal (Kanada)
** Internatsionaal Siafaardorganisatsion (IMO) uun London (Ferianagt Könangrik)
** Internatsionaal Telekomunikatsionsunion (ITU) uun Genf (Sweits)

* Minsken
** Internatsionaal Werkorganisatsion (IAO, ingelsk ILO) uun Genf (Sweits)
** Weltsünjhaidsorganisatsion (WHO) uun Genf (Sweits)
** Organisatsion för Onerracht, Wedenskap an Kultuur (UNESCO) uun Paris (Frankrik)
** Organisatsion för Industriel Widjerkemen (UNIDO) uun Wien (Uastenrik)
** Organisatsion för Iidj an Büürerei (FAO) uun Rom (Itaalien)
** Weltorganisatsion för Fräämenferkiar (UNWTO) uun Madrid (Spoonien)
** Weltorganisatsion för Intelektuel Eegendom (WIPO) uun Genf (Sweits)

* Finansen
** Internatsionaal Müntfond (IWF) uun Washington D.C. (USA)
** Weltbeenk uun Washington D.C. (USA) mä:
*** Internatsionaal Beenk för Apbau an Widjerkemen (IBRD)
*** Internatsionaal Organisatsion för Widjerkemen (IDA)
*** Internatsionaal Finansiarangsiinrachtang (IFC)
** Internatsionaal Fond för Widjerkemen uun a Büürerei (IFAD) uun Rom (Itaalien)

## Luke uk diar
ISO 3166-2:AF

1uk Dschuzdschan

## Futnuuten


## Luke uk diar
* ISO 3166-2, Referenztabelle der Ländercodes.
* ISO 3166-1, Referenztabelle der Ländercodes, wie sie in Domainnamen verwendet werden.
Jiises Krast

**Jiises Krast** (faan greks: Ἰησοῦς Χριστός *Iēsous Christos*, , *Jiises, di sualewt*) as efter't Nei Testament Gods sön, di tu a minsken sjüürd wurden as, am's tu erliasin. Uun Jiises faan Nazareth as hi minsk wurden. Jiises Krast as det sentraal sümbool faan't krastendoom.

## Luke uk diar

*
Globaal apwarmin

**Globaal apwarmin** woort det apwarmin faan a eerd fööraal uun't 20. juarhunert näämd. Diarbi as at temperatuur faan a loft an faan't siaweeder meeden wurden. Det wurd woort oober uk brükt för modelen, diar det apwarmin uun a kemen tidj föörütj sai.

## Modelen
Flook iinrachtangen befaade jo mä det bereegnin an föörütjsaien faan't globaal apwarmin uun a kemen 100 juar. Wi skel wel mä en apwarmin tesken 2 an 5 graad reegne. Üüb a nuurdelk eerdheleft fäält det apwarmin starker ütj üs üüb a süüdelk eerdheleft. Tau swaarponkter faan di efekt san a Arktis an Brasiilien.




## Luke uk diar
Okrug Sibiirien

At **Okrug Sibiirien** (, *Sibirski federalny okrug*) as ian faan aacht ferwaltangsregiuunen an leit uun't uasten faan Ruslun. At ferwaltang sat uun Nowosibirsk. 

Mä **Sibiirien** ment am ööders oober det hialer regiuun uun't uasten faan a Uraalberger, huar uk noch det Okrug Fiar Uasten tu hiart.

## Apdialang
 

## Luke uk diar
* Bilen faan Sibiirien
Süüdafrikoo

At **Republiik faan Süüdafrikoo** as en lun trinjam a süüdspas faan Afrikoo. Uun't süüden an süüduasten leit a Indisk Oosean an uun't waasten a Atlantik. Uun't nuurden lei Namiibia, Botswana an Simbabwe, uun't nuurduasten Mosambik an uun't uasten Eswatini. An maden uun leit at könangrik Lesotho.

## Geografii
Di süüdermiast ponkt uun Afrikoo, Kap Agulhas, leit uun a süüd faan Süüdafrikoo.



### Kliima
Det kliima skeelt fiks. Uun't nuurdwaasten as't böös drüg, efter uasten tu komt muar rin an at rinjt steedenwiis auer a miaten.

Klimadiagramm Pretoria.png|Kliimadiagram faan Pretoria
Klimadiagramm Kapstadt.png|Kliimadiagram faan Kapstadt
Klimadiagramm Upington.png|Kliimadiagram faan Upington


## Spriaken


Sant at apartheid tu aanj ging, jaft at elwen amtelk spriaken:

* Ingelsk
* Afrikaans
* isiZulu
* Siswati
* Süüd-Ndebele
* Sesotho
* Sepedi
* Xitsonga
* Setswana
* Tshivenda an 
* isiXhosa.

Efter Boliiwien, Indien an Simbabwe as Süüdafrikoo det lun mä a sjuurdmiast amtsspriaken.



## Prowinsen

## Wiartskap
Süüdaafrikoo hiart tu't Tolunioon faan det Süüdelk Afrikoo.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Okrug Uasten

At **Okrug Uasten** (, *Dalnewostotschny federalny okrug*) as ian faan aacht ferwaltangsregiuunen uun Ruslun. At ferwaltang sat sant 2018 uun Wladiwostok.

## Apdialang

De Sabaikalsky Krai an Burjaatien wurd 2018 dial faan a okrug.
Okrug Uraal

At **Okrug Uraal** (, *Urál’skij federál’nyj ókrug*) as ian faan aacht ferwaltangsregiuunen uun Ruslun. At ferwaltang sat uun Jekaterinburg.

## Apdialang

## Kwelen
Okrug Nuurdwaastruslun

At **Okrug Nuurdwaastruslun** (, *Sewero-sapadny federalny okrug*) as ian faan aacht ferwaltangsregiuunen uun Ruslun. At ferwaltang sat uun Sankt Petersburg.

## Apdialang
Republiiken, oblasten, stääden an autonoom kreiser:
Okrug Madelruslun

At **Okrug Madelruslun** as ian faan aacht ferwaltangsregiuunen uun Ruslun. At ferwaltang sat uun Moskau

## Apdialang
Okrug Süüdruslun

At **Okrug Süüdruslun** (, *Juschny federalny okrug*) as ian faan aacht ferwaltangsregiuunen uun Ruslun. At ferwaltang sat uun Rostow, man det gratst stääd as Krasnodar.

## Apdialang

## Futnuuten an Kwelen
Okrug Nuurdkaukasus

At **Okrug Nuurdkaukasus** () as ian faan aacht ferwaltangsregiuunen uun Ruslun. At ferwaltang sat uun Pjatigorsk.

## Apdialang
A Okrug hää seeks autonoom republiiken an ian regiuun.

Uun't waasten lei at
* Autonoom Tscherkesen-Republiik (Adygeeja) an det 
* Regiuun Krasnodar.
Jo hiar oober tu't ferwaltangsregiuun Süüdruslun.

## Futnuuten an Kwelen
Kaukasus

Wat menst dü?

* Kaukasus (Berger), det beragkeed tesken Ruslun, Georgien an Aserbaidschaan
* Okrug Nuurdkaukasus, det ferwaltangsregiuun faan Ruslun
Ilse Christiansen

**Ilse Johanna Christiansen** (* 13. Janewoore 1954 uun Foortuft, † 15. Mei 2024) wiar en nuurdfresk komunaalpolitikerin an aktiif uun flook ferianer. Sant 2013 wiar Ilse föörwüf faan a Fresk Riad.

Ilse Christiansen hää üs psycholoogin uun en kliinik uun Nuurdfresklun werket. För a SSW wiar Ilse bi a stääd Bräist an uun a Kreis Nuurdfresklun aktiif.

## Fresk ferianer
* Föörwüf faan a Fresk Riad
* Sjüür faan a Friisk Foriining
* Sjüür faan't Nordfriisk Instituut
Friisk Reer

Di **Friisk Reer** of uk di **Interfriisk Reer** staant fuar di Interesen fan di Friisen. Diartö hiir Fortreerern fan di trii Regionaalsektsjoonen tö.

Di Friisk Reer staant bi di Lönsregiaring fan  Sleeswig-Holstiin fuar di Friisen. Di Frisk Reer es uk Meföligster fan di dütsk "Menerhairenreer".

Nuurd-, Uast- en Weestfriislön haa jaar ain Friisk Reer. Jen diarfan stelt fuar trii Jaaren di President fan di Interfriisk Reer:
* 2006 - 2009: Dieter Baumann, Uastfriislön
* 2009 - 2012: Dr. Roel Kaastra, Weestfriislön
* 2012 - 2015: Erk Hassold, Nuurđfriislön
* 2015 - 2018: Helmut Collmann, Uastfriislön
* 2018 - 2021: Pytsje de Graaf, Weestfriislön

## Sektsjoonen

*  Sektsioon Weest: 
** Noom üp Weestfriisk: *Fryske Rie*
** Regioon: Prowins Fryslân ön di Neđerlönen 
** Kontoor: Ljouwert/Leeuwarden (Fryske Akademy)
** Fuarseter: Roel Kaastra
** Kontoors-Fuarseter: Saapke Miedema

*  Sektsioon Uast:
** Noom üp saaterfresk: *Fräiske Räid* an üüb plaatsjiisk *Freeske Raad*
** Regioon: Uastfresklun, Saaterlun uun Niidersaksen
** Kontoor: Auerk/Aurich (Ostfriesische Landschaft)
** Fuarseter: Gerhard Cordes

*  Sektsioon Nuurđ:
** Noom üp Frasch: *Frasche Rädj*
** Regioon: Nuurdfriislön an Heliglön ön Sleeswig-Holstiin
** Kontoor: Bräist/Bredstedt
** Fuarseter: Ilse Christiansen
** Kontoors-Fuarseter: Frank Nickelsen

## Skeltern

Briefmarke 50 Jahre Friesenrat.jpg|Dütsk Friimark tö Iaren fan di 50. Jaarsdai ön't Jaar 2006
Interfrisian Flag.svg|Flag fan di Interfriisk Reer


## Kroonik





## Literatuur
* Steensen, Hemminga, van Lengen: *Die Frieslande*, Forlach Nordfriisk Instituut 2006, .

## Ön't Nat
* Interfriisk Reer
* Friisk Reer, Sektsjoon Nuurđ
* Friisk Reer, Sektsjoon Weest
* Friik Reer, Sektsjoon Uast
* Program fan di 25. Interfriisk Kongres 2012

## Futnuuten
Siisen

**Siisen** as en fiinen triad, hi woort faan kokons faan't siisenrip wonen. Mä siisenjuarn woort siisen tjüch weewd. Efter't bewerkin skürent siisen, an a klöören locht starker üs bi lanen of sjep-ol. Efter't muude faan't bewerkin woort siisen do tu *sateng*, *chiffon*, *taft* of *brokat*.

Det werkin mä siisen as al 5.000 juar ual an hää uun Sjiina an Indien begand.

## Bilen

Silk_Thread_-_Talat_Sao_-_Vientiane_-_Laos.JPG|Sponen siisentriader
Seidentuch.jpg|Siisenduk
Silk_production_02.jpg|Uun en sjineesk siisenfabrik


## Luke uk diar
Thomas Steensen

Prof. Dr. **Thomas Steensen** (* 27. September 1951 uun Bräist) as en nuurdfresken histooriker an wiar direkter faan't Nordfriisk Instituut.

## Leewent
Steensen wiar iarst redaktöör faan a Husumer Nachrichten an korespondent bi a Deutsche Presse-Agentur (dpa). Hi hää histoore, fresk spriak, politologii an sotsiologii bi't uniwersiteet faan Kiil studiaret. Sant 1999 wiar hi uk profeser bi't uniwersiteet faan Flensborag. Steensen sat uun't sjüür faan a Landeskulturverband Schleswig-Holstein an uun a biriad faan a Gesellschaft für Schleswig-Holsteinische Geschichte.

## Iarangen
* 1985 skrääw Steensen sin disertatsion *Die friesische Bewegung in Nordfriesland im 19. und 20. Jahrhundert (1879–1945)*, ütjkimen 1986 uun a Wachholtz Verlag, Neumünster. Diarför füng'er 1987 di Conrad Borchling-pris faan't Alfred Toepfer Stiftung F.V.S. uun Hamborag.

## Skraften (ütjwool)
* *Geschichte Nordfrieslands*, 1995
* *Das große Nordfriesland-Buch*, Ellert & Richter, Hamborag 2000
* *Bredstedt. Stadt in der Mitte Nordfrieslands*, Verlag Nordfriisk Instituut, Bräist 2000
* *Friesische Sprache und friesische Bewegung* (= *Schriften des Kreisarchivs Nordfriesland, Schloß vor Husum.* Bd. 11). Husum-Druck- und Verlags-Gesellschaft, Hüsem 1987, .
* *Rudolf Muuß. Heimatpolitiker in Nordfriesland und Schleswig-Holstein* (= *Nordfriesische Lebensläufe.* Bd. 5). Husum-Druck- und Verlags-Gesellschaft, Hüsem 1997, .
* mä ütjden: *Das Wattenmeer. Kulturlandschaft vor und hinter den Deichen.* Theiss, Stuttgart 2005, .
* ütjden: *Die Frieslande* = Nordfriisk Instituut Nr. 187. Nordfriisk Instituut, Bräist/Bredstedt 2006, .
* mä Harry Kunz: *Das neue Sylt-Lexikon.* 2., aktualisierte und stark erweiterte Auflage. Wachholtz, Neumünster 2007, .
* mä Dieter Lohmeier ütjden: Friedrich Paulsen: *Aus meinem Leben* (= *Nordfriisk Instituut.* Nr. 200). Vollständige Ausgabe. Nordfriisk Instituut, Bräist/Bredstedt 2008, .
* ütjden: *Friedrich Paulsen. Weg, Werk und Wirkung eines Gelehrten aus Nordfriesland* (= *Nordfriisk Instituut.* Nr. 210). Husum-Druck- und Verlags-Gesellschaft, Hüsem 2010, .
* *Heimat Nordfriesland. Ein Kanon friesischer Kultur* (= *Nordfriisk Instituut.* Nr. 211). Nordfriisk Instituut, 2. Aufl., Bräist/Bredstedt 2013, .

## Luke uk diar
* 
* Skraftenfertiaknis (PDF)
* Thomas Steensen bi't FID Benelux-Forschungsverzeichnis
Siisenspaner

A **Siisenspaner** *(Bombyx mori)* as en Flenerk (Lepidoptera) an wiar iar bluas uun Sjiina aran. Hi hiart tu't famile faan a Echt Spanern (*Bombycidae*).

Siisenripen span jo iin uun kokons faan siisen. Diar hää a minsk al ääder siisentriader faan maaget, am diarmä siisen tjüch tu weewen. Daalang jaft at siisenspanern uk uun Süüdeuroopa.

## Ööder slacher
Diar wurd uk ööder flenerk-slacher üs siisenspaner betiakent, auer jo siisen leewre:
# "Echt" Siisenspaner (*Bombyx mori*)
# Süüdamerikoonsk Siisenspaner (*Saturnia cecropia*)
# Sjineesk Siisenspaner (*Saturnia pernyi*)
# Ailanthusspaner (*Saturnia cynthia*)

## Bilen

Datei:Bombyx mori 01.jpg|Aier
Datei:Silk worm 21 days 01.jpg|Ripen, 21 daar ual
Datei:Bombyx mori Cocon 02.jpg|Kokon


## Luke uk diar
Flaaks

**Flaaks** (*Linum usitatissimum*) as en ual kultuurplaant, huar triads an ööle faan wonen woort.

## Onerslacher
L. u. var. stenophyllum – L. u. var. usitatissimum

## Nat
Enkelt onerslacher leewre beeder triader, ööder onerslacher beeder ööle:
### Triads
Flaakstriader kem faan a staaler uf an diar wurd riaper of lanen tjüch faan maaget.

### Ööle
Ütj at siad woort liinööle wonen. Det woort tu köögin brükt, as oober uk det grünjlaag faan öölefarew an stookfarew.

## Bilen

Grand-Reng_JPG01.jpg|Flaaksfial
Linum_usitatissimum_(linseed).jpg|Liinsiad
Vlasvezels_(1).JPG|Flaakstriader


## Luke uk diar
Westerland

Wat menst dü?

* Waasterlun, daalang en dial faan't gemeen Sal
* Waasterlun-Feer
* Westerland, di 1970 baud damper
Amrumbank

Wat menst Dü?

* Amrumbank (Skap) -> öömrang
* Amrumbank (Skep) -> sölring
* Oomrambeenk, det flaak uun't waasten faan Oomram
* Amrumbank West, di winjpark üüb sia
* Ialskeb Amrumbank II (1915) an Amrumbank I (1907)
Jakob Tholund

**Jakob Tholund** (* 29. August 1928 uun Guatang, † 8. Maarts 2022 uun Kiel) wiar en feringen skuulmääster, regiunaalhistooriker an skriiwer.

Jakob "Joope" Tholund hää filosofii, teologii, literatüürwedenskap an histoore uun Kiil an Freiburg studiaret. Üs skuulmääster wiar hi uun a gang uun A Wik, Flensborag an St. Peter-Ording. Tuleetst wiar'er direkter faan't *Gymnasium Insel Föhr* (daalang *Eilun Feer Skuul*)

Jakob Tholund hää flook regiunaalhistoorisk buken an artiikler skrewen an hää ham uun flook positsioonen för't fresk spriak an kultüür iinsaat.

## Iarangen
* 1990 Ofsiar faan a Orde van Oranje-Nassau
* 1991 Bundesfersiinstkrüs
* 1996 Hans-Momsen-Pris

## Skraften
* *Ein Friese geht nicht verloren*, Hüsem 1998
* *Unsere Sonne ist der Wind*, Hüsem 1996
* *Eilunsfresken*, NFI Bräist 1995
* *Eine Stimme für Nordfriesland*, NFI Bräist 1993
* *Vom Schatz der Lieder*, HDV Hüsem, 1991
* *Wyk*, Lühr und Dircks St. Peter-Ording 1985

## Luke uk diar
* Jakob Tholund uun't *Nordfrieslandlexikon* faan't NFI
* 

## Kwelen
Sandesberag

Di **Sandesberag** naibi Uastenfial as mä 54 meetern di huuchst ponkt faan Nuurdfresklun.

## Beskriiwang
Di Sandesberag leit üüb a nuurdfresk geest, det ment, sin materiool as uun't Saale-istidj faan istonger tuupsköwen an uun't Weichsel-istidj amspeeld wurden. So liket hi daalang en berag, auer det lun trinjam stark uffäält.

Di Sandesberag as uk en grääfhuug, huar boowenüüb en grat stianplaad leit.

## Luke uk diar
* Stolberag
* Ranselsberag
* Druidry Forum (sjiisk, mä bilen)
Uwe-Dün

At **Uwe-Dün**,  **Uwedünem** as mä 52,5m di huuchst ponkt üüb Sal an ään faan a huuchst ponkter uun Nuurdfresklun.

## Beskriiwang
Det dün leit sowat 1 km uun't waasten faan Kaamp an 300 m uasten faan't Ruad Klaf. Auer en holtträäp mä 110 tremen könst dü diar apüüb kem. Faan diar boowen heest dü en fein ütjsicht auer di nuurdelk dial faan Sal. Bi gud weder könst dü uk Rømø an det däänsk fäästlun sä.

Det dün hää hör nööm füngen efter Uwe Jens Lornsen (1793–1838), di stridjer för en ianag Schleswig-Holstian.

## Luke uk diar
*  Panoramabil üüb panorama-photo.net
Eilun

En **eilun** as en stak lun, diar uk bi huuchweeder ütj at sia apsticht. Wan't bi huuchweeder onergongt, do as det en sunbeenk.

## Aparte eilunen
* A Halgen uun Nuurdfresklun
* En tidjeneilun as bi liachweeder mä't fäästlun ferbünjen, bi huuchweeder oober ei.
* En hualeweilun as eegentelk nian eilun, auer diar bluas trii sidjen faan weeder amspeeld san.
* En eilun, diar troch en doom of brag mä't fäästlun ferbünjen as, blaft likes en eilun.
* En isberag as nian eilun, auer hi nian ferbinjang mä't fäästlun hää.
* Faan minsken maaget iinrachtangen üs ialtürner uun't weeder tääl ei üs eilunen.
* En huuchsun, diar uk bi huuchweeder ütj at sia apraaget, koon en eilun wurd, wan hi auer juaren stabiil as.

## Gratst eilunen
Eilunen san leewen letjer üs en kontinent. A 10 gratsten san:

## Sköölen faan eilunen
* Nuurdfresk Eilunen
* Uastfresk Eilunen
* Waastfresk Eilunen
* Britisk Eilunen
* Kanooleilunen
* Kariibisk Eilunen
* Makaroneesien

## Luke uk diar
Botschloter Sia

Di **Botschloter Sia** (*Butslüütjer Siie*, Foortuft: *Butsluuter Säi*) as en sia naibi Foortuft (gemeen Doogebel).

## Futnuuten
Ranselsberag

A **Ranselsberag** (of uk **Rantzauhuug**, **Wiarkshuug**, däänsk: *Randselbjerg*) naibi Lääk as mä 45 meetern di traadhuuchst berag uun Nuurdfresklun.

## Beskriiwang
A Ranselsberag leit üüb a geest an as sodenang uun a istidj tuupsköwen wurden.

Diar fertelt oober en ual tääl: *Diar kaam ans en riis faan [[Dithmarschen]]. Hi wiar üüb a wai tu [[Ribe]], am diar bi a bau faan't sark tu halpen. Uun a [[Gooshiird]]en füng er oober so föl sun uun sin tofler, dat hi ham bi a [[Soholmer Ia]] henseed an di sun ütj sin skur sködet. An huar di sun henfool, san daalang a Ranselsberag an a Wiarkshuug.

== Literatuur ==
* Rudolf Muuß: *Nordfriesische Sagen.'' Stedesand 1933

## Luke uk diar

* Rosendahls kort over Sønderjylland o.a.
* Statistisk-topographisk beskrivelse af hertugdømmet Slesvig, Tønder Amt
* Priwoot wääbsidj mä en bil
* Stolberag
* Sandesberag
Bongsiiler Kanaal

Di **Bongsiiler Kanaal** uun Nuurdfresklun feert det weeder faan't Lääker Ia an Soholmer Ia uf. Hi begant bi a Botschloter Sia an lääpt troch a Hauke-Haien-Kuuch ütj bi't slüüs faan Slütsiil.

## Ian
Jodiar ian wurd auer di kanaal mä't Nuurdsia ferbünjen:

## Luke uk diar
* Bilen faan a kanaal

## Futnuuten
Vongshøj

**Vongshøj** as mä 62 m di huuchst berag faan a *Løgumbjerge* naibi Løgumkloster. 

Uun a iarst weltkriich hed a Sjiisken diar boowen en signaltürn hensteld, hi as 1923 tu en ütjsichtstürn ambaud wurden.

## Luke uk diar
Nørre Løgum Sogn

**Nørre Løgum Sogn** (sjiisk: *Norderlügum*) as en sarkspal (däänsk: *Sogn*) uun't däänsk regiuun Syddanmark an hiart tu't Tønder Komuun. Det het „Nørre“ (*Nuurder-*), auer't uk noch en Øster Løgum Sogn jaft. An do jaft at uk noch Sønder Løgum üüb a sjiisk sidj. Di nööm komt faan't Løgumkloster.

Uun det sarkspal wene (Stant )  iinwenern.

## Einzelnachweise
Ask

**Ask** as en betiaknang för en slach lun an komt noch uun enkelt fialnöömer föör.

## Fialnöömer üüb [[Oomram]]
* Skalnask (Skaalenask) -> Skalnasdääl
* Aabenask
* Wäädenask

## Wat as en ask
En ask as en skraal stak lun, miast üüb a geest uun Nuurdwaastsjiisklun. Am di wäärs faan det lun tu ferbeedrin, san hiassuaden miast üüb gemeenlun slaanj wurden. Jo kaam uunsteed faan strä iinuun a busem an haa jo diar mä njoks folsögen. Jodiar njoksag suaden kaam do tuup mä köögem-uffaal ütj üüb't fial. Sodenang füng di skraal grünj ged an küd tu ääkrin brükt wurd, fööraal för roog. Mä detdiar muude san asken leewen huuger wurden, sowat 1 mm uun't juar. Det maaget uun 400 juar imerhen 40 cm ütj. Am 1900 begand a büüren mä konstdünger tu gedin, an do wiar't uk bal föörbi mä a asken. A wedenskapslidj gung diarfaan ütj, dat di grünj nü mä a juaren ringer an ringer woort, an dat diar tuleetst weder rian geest-grünj as.

Uk üüb a Orkney- an Shetland-eilunen uun Skotlun san sodenang ask-grünjer entstenen. Uunsteed faan hiassuaden haa's diar oober miast türew nimen.

## Luke uk diar
* Die Verbreitung von Plaggeneschen in Nordwestdeutschland bei der BGR (Boden des Jahres 2013) (PDF, sjiisk, ufrepen di 4. September 2013)
* Arbeitskreis Plaggenhacke, en ferian, di ham am a kolonisten üüb a hias an a muuren uun't Hertoochdoom Schleswig (1760-65) komert.
* Terra preta
Uwe Jens Lornsen

**Uwe Jens Lornsen** (* 18. Nofember 1793 uun Kairem üüb Sal; † 13. Febrewoore 1838 uun Collonge-Bellerive uun a Sweits) wiar en rochtsgeliarten an beamten faan't däänsk krüün. Mä sin letj buk *Ueber das Verfassungswerk in Schleswigholstein* hää hi ham för en ianag Schleswig-Holstian iinsaat.

## Leewent

Uwe Jens Lornsen wurd bäären üs dring faan en koptein. Hi wul salew uk hal koptein wurd, man uun Euroopa wiar kriich. So studiaret hi rochtswedenskapen uun Kiil an Jena. 10 juar loong werket hi üs beamten uun Kopenhuuwen an wiar diar tustendag för a hertoochdoomen Schleswig, Holstian an Lauenburg.

1830 as Lornsen loonfööges üüb Sal wurden. Sin letj buk ütj at salew juar hed man 14 sidjen, man auer hi diarmä det monarchii uungrääb, kaam'er för en juar uun't suart hool faan Kiil an Rendsborag. Diar seed hi faan 1831 bit 1832. 1833 neid'er ütj an lewet hög juaren uun Rio de Janeiro. Diar skrääw hi det buk *Die Unions-Verfassung Dänemarks und Schleswig-Holsteins*, wat oober iarst efter san duas faan Wilhelm Beseler ütjden wurden as. 1837 kaam'er tüs tu Euroopa, auer sin saster swaar kraank wiar. Uun a Sweits füng hi tu weden, dat hat oober al stürwen wiar. Hi wiar so swaarmudag, dat hi ham 1838 salew duad skood.

## Iarangen
* Uun Rendsborag as 1878 en stunbil apsteld wurden.
* Uun't Salrang Museeum uun Kairem as en ütjstelang auer sin leewent.
* Struaten dreeg san nööm uun Waasterlun, Bad Segeberg, Bräist, Eckernförde, Elmshorn, Flensborag, Heide, Hüsem, Kellinghusen, Kiil, Neumünster, Naibel, Quickborn, Rendsborag, Schenefeld, Süderbrarup an Hamborag-Altona.
* Uun Schleswig jaft at en *Lornsenskuul*
* Det Uwe-Dün uun Kaamp as efter ham näämd wurden.
* At WSA uun Tönang hää sant 1937 trii skeb efter ham näämd.

## Luke uk diar

* 
* Gesellschaft für schleswig-holsteinische Geschichte auer sin leewent an werk
* WSA auer skeb mä Lornsen san nööm
*
1793

**1793** wiar det trii-an-neegentigst juar faan det 18. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 23. Janewoore: En ferdrach twesken Preussen an Ruslun auer det naist dialing faan Poolen wurd onertiiknet.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 18. Nofember: Uwe Jens Lornsen, rochtsgeliarte an beamte faan't däänsk krüün († 1838)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 21. Janewoore: Ludwig XVI., köning faan Frankrik (* 1754)
* 16. Oktuuber: Marie-Antoinette, köningin faan Frankrik (* 1755)
Volkert Faltings

Prof. Dr. **Volkert F. Faltings** (*12.04.1951 uun Klantem) as en nuurdfresken spriakwedenskapsmaan an direkter faan't Ferring Stiftang.

## Leewent
Faltings hää ham al üs skuuldring mä sin mamenspriak *[[Fering]]* befaadet an det letj bleed *[[Breipot]]* mä ütjden. Leeder hää hi spriaken studiaret an promowiaret. Hi as honoraarprofeser bi't uniwersiteet faan Flensborag.

## Werken (ütjwool)
* Die Terminologie der älteren Weidewirtschaft auf den nordfriesischen Inseln Föhr und Amrum. Wortgeschichtliche und wortgeographische Studien zum inselnordfriesischen Wortschatz. Studien und Materialien veröffentlicht im Nordfriisk Instituut 18. Bräist [Bredstedt], 1983. [339 S.]
* Kleine Namenkunde für Föhr und Amrum. Hamburg, 1985. [77S.].
* Lorenz Conrad Peters (11.1.1885-30.7.1949). Sin kameede Oome Peetje ütj Ameerika an en ütjwool faan sin bekäändst liitjin an staken üüb riimen. Amrum, 1986. [Leben und literarisches Werk des Lorenz C. Peters; 162 S.].
* Ein Föhrer blickt zurück. Joachim Hinrichsens Lebenserinnerungen. Nordfriesische Lebensläufe 1. Bredstedt, 1988. [200 S.].
* Die Dingprotokolle der Westerharde Föhr und Amrum 1658-1671, Teil I. Quellen und Forschungen zur Geschichte Schleswig-Holsteins 95. Neumünster, 1990. [408 S.].
* Die Dingprotokolle der Westerharde Föhr und Amrum 1658-1671, Teil II. Quellen und Forschungen zur Geschichte Schleswig-Holsteins 99. Neumünster, 1992. [352 S.].
* Arfst Jens Arfsten. Fering Düntjin & Vertellen op Nieblumer Plattdütsch. Nuurdfresk Tekstbiblioteek (Nordfriesische Textbibliothek) 1. Amrum, 1993. [Leben und literarisches Werk des Arfst Jens Arfsten (1812-1899); 156 S.].
* Nordfriesische Grabhügelnamen mit anthroponymem Erstglied. Zur Form und Flexion älterer nordfriesischer Rufnamen. NOWELE Supplement 14. Odense, 1996. [176 S.].
* Dingprotokolle der Westerharde Föhr und Amrum 1658-1671, Teil III: Registerband. Quellen und Forschungen zur Geschichte Schleswig-Holsteins 113. Neumünster, 2003. [174 S.]
* Indiaanerteelen an öler eewentüüren. Husum, 2008 [97 S.; zur Übersetzbarkeit englischsprachiger Literatur ins Friesische anhand acht Kurzgeschichten von Ernest Hemingway]
* Johann Braren: Naamen Tjiddels sin dööntje. 2009. Quedens, Witjdün.
* Volkert F. Faltings: Etymologisches Wörterbuch der friesischen Adjektiva. 2010. De Gruyter, Berlin.
* Volkert F. Faltings: "En ai as en ai", saad a prääster ... 2012. Husum Druck, Husum.
* Fred von Hoerschelmann: Det skap Esperanza. 2014. Husum.
* Volkert Faltings: Lieder und Tänze von Föhr und Amrum. 2015. Quedens, Amrum.
* Volkert Faltings: Lexikon der friesischen Redewendungen von Föhr und Amrum. 2016. Husum.
* Volkert Faltings: En hunsfol düntjin. 2016. Jens Quedens Verlag.
* Volkert F. Faltings, Reinhard Jannen: *Nei Fering-Öömrang Wurdenbuk*. 1056 s., . Husum Druck. Hüsem 2023.
* ...
* an do noch flook spriakwedenskapelk werken

## Luke uk diar
* 
* Volkert Faltings bi't Uni Flensborag
* Volkert Faltings bi't FID Benelux-Forschungsverzeichnis

## Kwelen
Breipot

Wat menst dü?

* Nuurdfresk breipot, det mütoloogisk sümbool
* Breipot (Krooch), det rääskap
* Fering-öömrang Breipot, det bleed


Flag of North Frisia.svg|Breipot uun't Nuurdfresk woopen
Grapen.jpg|Breipot faan't madelääler
Breipot.jpg|Breipot faan 1973
Fering-öömrang Breipot

Di **Fering-öömrang Breipot** wiar en bleed. Hat as tuiarst faan't Fering-AG bi't gymnasium uun A Wik (daalang Eilun Feer Skuul) ütjden wurden. Uun a sööwentager an tachentager juaren san sodenang 13 (?) ütjgoowen apkimen. Det bleed wurd hialandaal uun fering-öömrang skrewen. Miast wiar't fertelangen, dachtangen an ööder staken.

## Ütjgoowen
* 01 - 1973
* 02 - 1974
* 03 - 1974
* 04 - 1975
* 05 - 1976
* 06 - 1976
* 07 - 1976
* 08 - 1976 
* 09 - 1978
* 10 - 1980
* 11 - 1982
* 12 - 1983
* 13 - 1985

## Futnuuten


## Luke uk diar
* Prof. Dr. Volkert Faltings
Natsionaalpark Waas

Hün menst dü?
* Natsionaalpark Waas (SH) - Schleswig-Holstian
* Natsionaalpark Waas (HH) - Hamborag
* Natsionaalpark Waas (NI) - Niidersaksen

* Natsionaalpark Waas (DK) - Denemark
* Natsionaalpark Waas (NL) - Neederlunen
Natsionaalpark Waas (SH)

__NOTOC__

A **Natsionaalpark Waas** as en natsionaalpark faan Sjiisklun. Diar san trii dialen uun Schleswig-Holstian, Hamborag an Niidersaksen.

## Laag


Di natsionaalpark lingt faan a däänsk grens uun't nuurden bit tu a Ialew uun't süüden a Nuurdsia-küst deel. Sodenang hiart di hialer waas trinjam a Nuurdfresk eilunen diartu. 

Hi as 1985 iinracht wurden, am plaanten an diarten muar skül tu dun, man uk am a fräämenferkiar tu halpen.

Mä en grate faan 4410 km² as hi di gratst natsionaalpark uun Sjiisklun. Tau traaden san oner weeder an ään traaden fäält bi liachweeder drüg. A sjiisk natsionaalparken uun a waas hiar sant 2009 tuup mä a däänsk an a holuns waas tu't UNESCO-"weltnatüürarewdial".


## Histoore


Üs di natsionaalpark iinracht wurd skul, wiar a Nuurdfresken diar goorei bliis auer. Jo wiar diar ei mä iinferstenen, dat auer a waas nü en amt uun Kiil besteme skul. Detdiar amt sat uuntesken uun Tönang.

Daalang werke a Nuurdfresken oober mä detdiar amt tuup.

Uun't juar 2008 as det natsionaalparkamt uun Tönang mä't marschenbauamt (ALR) uun Hüsem tuupslööden wurden an het daalang *Landesbetrieb für Küstenschutz, Nationalpark und Meeresschutz*.


## Literatuur
* Common Wadden Sea Secretariat (CWSS) (Hrsg.): *Nomination of the Dutch-German Wadden Sea as World Heritage Site*. 2008 [(PDF)](https://web.archive.org/web/20120302061500/http://www.waddensea-secretariat.org/management/whs/WHS-Final-Dossier(08-01-16).pdf)
* Landesamt für den Nationalpark Schleswig-Holsteinisches Wattenmeer / Landesamt für den Nationalpark Niedersächsisches Wattenmeer / Umweltbundesamt (Hrsg.): *Umweltatlas Wattenmeer. Bd. 1 (Nordfriesisches und Dithmarscher Wattenmeer)*, Verlag Ulmer, Stuttgart, .

## Luke uk diar

* Amtelk wääbsteed
* LancewadPlan (auer di waas üs kultuurrüm)
Reimer Kay Holander

**Reimer Kay Hentschel-Holander** (* 12. 07. 1925 ön Berlin üs *Hans Reimer Hentschel*, † 24. 09. 2013 ön Bräist) wiar en Karming, diar Geografii, Architektuur, Konst- en Kultuur-Histoorii sa üs uk Plaanmaaking fuar Lön en Liren studiaret her. Sin Brauwening wiar di Aarber fuar Blēren sa üs di önsen "Der Monat", wan hi höm diarüp bitaacht, hur sin Aalern en Grootaalern fan kemen wiar: Nuurđfriislön.

Hi set höm töhop me Weetenskepsliren sa üs Tams Jörgensen (1924–1987), Dr. Johannes Jensen (* 1928) und Dr. Hans Christian Nickelsen (1934–1983), en ja braacht dit Nordfriisk Instituut ön di Gang (1964).
Al önt't Jaar 1965 kür di Aarber fant't Instituut bigen. Diarfuar wiar trii Kaamern iin ön dit Hüs Uasterstraat 63 ön Bräist hüüret uuren.
Reimer Kay Holander wiar Lektor en Gisjeftsföörer, en bitö des Aarber her hi aur di Maaten fuul tö kēmpi, dat dit nii Instituut ek bal weđer techtmaaket waar.
Bit hentö deling wichtig es di Blēr "Nordfriesland", wat ali kwart Jaaren ütkumt; dit heer Holander 1987 bigent.

## Iaringen
* Ön't Jaar 1987 waar Holander en sin Wüf Janny Holander (1921–1999), diar uk Sekreteer fan't Instituut aarbert her, tö Iarenmeföligsters fan di Instituutsforiining maaket.

* 2005 fing Reimer Kay Holander di Hans-Momsen-Pris fan di Krais Nuurđfriislön

* Eeđer sin Duar skref di Fuarseter Inken Völpel-Krohn en Professor Dr. Thomas Steensen fan't NF-Instituut: 
: „Hi heet Nordfriislon ål tu en teema mååged, as et e kris Nordfriislon nuch goorai jäif.“ 
: *Hi heer Nuurđfriislön tö en Teema maaket, üs di Krais jit gaar ek diar wiar.*

## Eeđer't Bruarwening
Töhop me sin taust Wüf, Margot Pauls, leweti Holander ön Bräist en her jit aliweegen me Kultuur tö dön.
Ön des Jaaren waar Skreften ütdönen sa üs *Der Schimmelreiter - Dichtung und Wirklichkeit*, diar en auraarberti Faating fan en diipgungendi Aarber aur Storms Noveli wiar.
En üđer wichtigi Aarber es uk sin Skreft aur di Autodidakt Hans Momsen uuren.
Uwe Jens Lornsen/sö

*Ik wiar ek muar üs en Flüch, diar höör boowen üp en Snebarig henset, hurfan da en Lawiini dialging.<br>(Lornsen aur sin Aarber fuar Sleeswig-Holstiin)*


**Uwe Jens Lornsen** (* 18. Nofember 1793 ön Kairem üp Söl'; † 13. Febriwaari 1838 uun Pressy ön di Swaits) wiar en Rochtsliirti en en Biamti fan di deensk Kroon. Me sin litj Bok *Ueber das Verfassungswerk in Schleswigholstein* set hi höm fuar en iinig Schleswig-Holstian iin.


## Leewent

Uwe Jens Lornsen waar beeren üs Dreeng fan en Koptein. Hi wel salev uk hol Koptein uur, man ön Euroopa wiar Krich. Uk wiar sin Faađer diartöögen, dat Uwe-Jens tö See faar wel.Da taacht höm dit beeter en studiari Rochtsweetenskepen, en dit diar hi ön Kiel en Jena. 
Fuar 10 Jaaren wiar hi achterön üs Biamti ön Kopenhuuwen. Fuar't Miist her ho me di Hertogdomen Schleswig, Holstiin an Lauenborig.

1830 waar Lornsen üs Lönvoogt naa Söl stjüürt, wat weđer töögen di Wel fan sin Faađer wiar. Önerwai fan Koopenhaawen raaketi hi Frinjer ön Kiil, en diar kür hi en litj Bok druki let, diar hi skrefen her. Dit diari her man bluat 14 Siren, man et kür al di Monarkii öngrip. Diarom kām Lornsen uk fuar en Jaar wechsloten iin ön di Festungen fan Rendsborig en Kiel-Friedrichsort. 
Sa fuul üs bikeent es, wiar dit niin olter harti Haft, en 1832 kām Lornsen weđer frii.

Hi her di Böök iin ön Haur, dat hi en swaari Kraankhair me sin Hur her, diar sa slem stjunk skul, dat di üđer Mensken ek üthual kür. Di Dochters kür man nönt finj of rük. Lornsen blef bi sin Meening en giar naa Rio de Janeiro, hur hi Help finj wel. Lornsen blef diarfan man swaarmurig. Hi skref dit Bok *Die Unions-Verfassung Dänemarks und Schleswig-Holsteins*, wat man ek jerer üs eeđer sin Duar fan Wilhelm Beseler ütdönen uur kür. 
1837 kām Lornsen töbeek naa Euroopa. Diar jerti hi, dat sin Sester, diar uk swaarmurig wesen wiar, höör ombraacht her. Hi ging da bal naa di Swaits en sjot hömsalev uk duar. 

## Iaringen
* Ön Rendsborig es 1878 en Skulptuur āpsteld uuren.
* Ön't Söl'ring Museeum ön Kairem es en Ütsteling aur sin Leewent.
* Straaten jit eeđer höm ön Waasterlun, Bad Segeberg, Bräist, Eckernförde, Elmshorn, Flensborag, Heide, Hüsem, Kellinghusen, Kiil, Neumünster, Naibel, Quickborn, Rendsborag, Schenefeld, Süderbrarup an Hamborag-Altona.
* Ön Schleswig jeft et en *Lornsenskuul*
* Di Uwe-Düüni ön Kaamp jit eeđer Lornsen.
* Dit WSA ön Tönang heer sent 1937 trii Skeepen eeđer Lornsen nēmt.

## Luki uk diar

* 
* Gesellschaft für schleswig-holsteinische Geschichte aur Leewent en Aarber
* WSA aur di trii Skeepen me Lornsen sin Noom.
*
Süüdkorea

**Süüdkorea** of uk **Republiik Korea** as en lun uun Uastaasien üüb di süüdelk dial faan't Koreansk Hualeweilun. Di naiber uun't nuurden as Nuurdkorea. Jo tau loonsdialen san 1948 efter a Ööder Weltkriich apdiald wurden. Uun't waasten leit at Güül Sia, uun't uasten at Japoonsk Sia (a Koreanern sai "Uastsia") an uun't süüden at Uastsjineesk Sia. Trinjam lei auer 4000 eilunen, diar san oober man 500 bewenet.

## Geografii




### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

### Iindialang faan Ferwaltang



Uun Süüdkorea jaft at ünlik slacher faan prowinsen:

#### Teukbyeolsi
En *Teukbyeolsi* (특별시; 特別市; Special City = Aparte stääd) as sowat üs en prowins.
* Seoul (1)
A stääddialen faan Seoul het *Gu*.

#### Teukbyeol-jachi-si
En *Teukbyeol-jachi-si* (특별 자치시; 特別自治市; Special Autonomous City = Aparte autonoom stääd) as uk sowat üs en prowins.
* Sejong

#### Gwangyeoksi
En *Gwangyeoksi* (광역시; 廣域市; Metropolitan City = Gratstääd) hää uk det bedüüdang faan en prowins.
* Busan (2)
* Daegu (3)
* Incheon (4)
* Gwangju (5)
* Daejeon (6)
* Ulsan (7)
Gwangju an Daejeon haa bluas stääddialen (*Gu*), jo öödern haa uk lunkreiser (*Gun*).

#### Do
En *Do* (도; 道; Province = prowins) as jo ööder iindialangen (1) bit (7) liksteld.
* Gyeonggi-do (8)
* Gangwon-do (9)
* Chungcheongbuk-do (10)
* Chungcheongnam-do (11)
* Jeollabuk-do (12)
* Jeollanam-do (13)
* Gyeongsangbuk-do (14)
* Gyeongsangnam-do (15)
Arke *Do* hää lunkreiser (*Gun*) an stääden (*Si*).

#### Teukbyeol-jachi-do
En *Teukbyeol-jachi-do* (특별 자치도; 特別自治道; Special Autonomous Province = Aparte autonoom prowins) jaft at man iansis.
* Jeju-do (16)

## Luke uk diar

* Beskriiwang faan't Bütjluns Amt (sjiisk)

## Futnuuten
Albrecht Johannsen/sö

**Nis Albrecht Johannsen di jüngeri** - beeren di 11. Marts 1888 önj Deetsbel, stürewen di 15. August 1967 uk ön Deetsbel. Hi wiar Skuulmaister en töleest Skuulreer. 

## Skreften
Üs Skriiwer es Johannsen fuaral me sin Saamlingen fan Dechtingen bikeent uuren. 1928 kāöm "Üt min Schatull" üt. Üs dit Bok ütforkoopet wiar, kām 1956 "Beerid" (Bāricht) achterön. Diar waar di Dechtingen fan "Üt min Schatull" me iin nomen, en Johannsen diar jit üđer Aarberen bitö. Albrecht Johannsen heer sent 1928 masi Dechtingen üp Mooring skrewen sa üs uk di frasch Hümne:

## Gölj - rüüdj - ween

### Video
En Video me Skeltern fan dit Jaaresraakin 2013 fan di Nuurđfriisk Foriining. 
Dit Leedji uur fan di Meföligers süngen. (1:15 min).

## Muar Dechtingen (Mooring)

## Luki uk jir
* Nis Albrecht Johannsen (di ålere)
* Jan Graf sjungt "Gölj, rüüdj, ween"
* Gölj Rüüdj Ween (Nordfriisk Instituut; PDF)
ISO 3166-2:KR

## Kwelen


## Luke uk diar
* ISO 3166-2, Referenstabel faan luncodes.
* ISO 3166-1, Luncodes uun domainnöömer.
Internatsionaal Müntfond

A **Internatsionaal Müntfond** (**IMF**, sjiisk: *IWF*; , *IMF*) as en iinrachtang faan a Feriand Natsioonen an sat uun Washington, D.C. (USA). Hi skal lunen halep, diar finansiel uun a knip kimen san. 

Tu a IMF hiart at Weltbeenk, diar uk för letjer projekten jil ütjliant.

## Mäfulgern
Tu a IMF hiar 188 lunen, hör stemrocht hinget faan hör uundial uf. A gratst uundialen hual:
* USA 16,75 %
* Japan 6,23 %
* Sjiisklun 5,81 %
* Frankrik 4,29 %
* Ferianagt Könangrik 4,29 %
* Sjiina 3,81 %

## Luke uk diar

* www.imf.org Wääbsteed faan a IMF

## Futnuuten
Nuurdkorea

At **Demokraatisk Fulksrepubliik Korea**, of man ianfach **Nuurdkorea** as en lun uun Uastaasien üüb a nuurdelk dial faan't Koreaans Hualeweilun. Uun't süüden leit Süüdkorea. Det lun näämt ham 'demokraatisk', as oober en diktatuur.

## Geografii
De Paektu Berig (üüb Koreaans: 백두산 / 白頭山; 2744 m) as de huuchst berig uun't lun.
 
### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

### Iindialang faan Ferwaltang
Nuurdkorea hää ian stääd oner sentraal ferwaltang faan't regiarang (Pjöngjang), trii apartig stääden (Kaesŏng, Rasŏn an Namp'o) an njüügen prowinsen:

### Kliima

Nuurdkorea hää en miatag kontinentaalkliima mä sjauer juarstidjen. At rinjt fööraal uun a monsuun(*jangma*)-tidj faan Jüüne bit August. A wontern san drüg an kuul. Uun a harefst kön uk ans taifuuner föörkem.

## Histoore
Nuurdkorea wurd 1948 grünlaanjen. At jeew en krich twesken at lun an Süüdkorea twesken 1950 an 1953.

A feerers faan't lun san:
* Kim Il-sung (1948-1994)
* Kim Jong-il (1994-2011)
* Kim Jong-un (2011-)

## Futnuuten
Guardmial

At **guardmial** (*Atriplex hortensis*) as en plaantenslach uun det famile faan a amaranten (*Amaranthaceae*). Hat het uk "spoonsk saloot", auer hat al loong üs greentjüch eden woort. Hat hää uk bedüüdang uun a medesiin, tu farwin of ianfach üs bluum.

## Bilen

Atriplex hortensis MHNT.BOT.2013.22.60.jpg|Siad faan *Atriplex hortensis* (MHNT).


## Luke uk diar
Mialen

A **Mialen** (*Atriplex*) san plaantenslacher uun det famile faan a Amaranten (*Amaranthaceae*). Diar hiar amanbi 300 slacher tu.

## Enkelt slacher
* Guardmial (*Atriplex hortensis*)
* Strunmial (*Atriplex littoralis*) 

## Luke uk diar
Strunmial

At **Strunmial** (*Atriplex littoralis*) as en plaant uun det famile faan a Amaranten (*Amaranthaceae*). Hat komt uk mä saalten grünj turocht an wääkst sodenang uk üüb't oon an bi strun.

## Luke uk diar

*
Wil Rööw

At **Wil Rööw** (*Beta vulgaris* subsp. *maritima*) as en onerslach faan a Rööwen (*Beta vulgaris*) an hiart sodenang tu't famile faan a Amaranten (*Amaranthaceae*). Hat woort uk *wil mangold* näämd. Faan det wil rööw kem at Sokerrööw, at Fuderrööw, Ruad Beeten of Mangold uf.

## Luke uk diar
Rööwen

A **Rööwen** (*Beta*) san plaantenslacher uun det famile faan a Amaranten (*Amaranthaceae*). Diar kem flook kultuurplaanten faan uf. At jaft oober uk "rööwen", diar tu a Brassicaceae (Kualplaanten, *Brassica*) hiar an mä a "echt rööwen" (*Beta*) ei föl tu dun haa.

## Süstemaatik
* *Beta* seksioon *Beta*
*: *Beta macrocarpa*
*: *Beta patula*
*: Rööw (*Beta vulgaris*)
*:: onerslacher: wil rööw, mangold, sokerrööw, fuderrööw, ruad beeten

* *Beta* seksioon *Corollinae*
*: *Beta lomatogona*
*: *Beta macrorhiza*
*: *Beta corolliflora*
*: *Beta trigyna*
*: *Beta nana*

## Luke uk diar

* Kualplaanten (*Brassica* slacher)
Beta

Wat menst dü?

* di greks buksteew, luke bi B
* di latiinsk nööm föör rööwen
* Radioaktiif beta-strualen
Europeesk äil

Di **Europeesk äil** (*Anguilla anguilla*) as en fasch, di önj Euroopa än Nordafrikoo laawet.

## Beschriwung
Äile san lung an slånk as ån slånge. 

## Oudere side
1758

**1758** wiar det aacht-an-föftigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Söndai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären
* 23. April: Philip Gidley King, traaden Guvernöör faan New South Wales
* 20. September: Jean-Jacques Dessalines, keiser faan Haiti († 1806)

## Störwen
Sachthaid

At **sachthaid** \rho (Rho), as det mase \,m faan en materiol diald troch san rüm \,V,det ment \rho=\frac{m}{V}.

Hat woort miast uun *gram per kubiksentimeter* = *kilogram per liter* = *tonen per kubikmeeter* uunden. Bi weeder as det sachthaid = 1, det ment 1 kubiksentimeeter wäächt 1 gram. Materiol mä en letjer sachthaid swäämt, an materiol mä en huuger sachthaid gongt oner.Det SI-ianhaid as *kilogram per kubikmeeter*, det woort oober ei so föl brükt.

At sachthaid as en eegenskap faan en materiol an hää niks mä't furem tu dun.

## Luke uk diar
Schach

**Schach** (uk **skak**?, faan persisk ) as en ual spal mä 64 spalfialen an 32 spelstianer, 16 witjen an 16 suarten.

## Det spal
Det gongt diaram, di ööder könang tu slauen of ham so uun a knip tu fun, dat hi ham ei muar reer koon. Üüb a wai diarhen mut ööder stianer slaanj wurd.

## A spelstianer
* büür : hi mut bluas ian fial föörütj luup (tu began uk tau fialen); slau mut hi bluas diagonaal
* türn : hi mut wairocht of luadrocht tji
* springer : hi mut tau fialen wairocht an ian fial luadrocht tji of uk amkiard
* luuper : hi mut diagonaal tji
* doom : hat mut wairocht, luadrocht of diagonaal tji
* könang : hi mut uk wairocht, luadrocht of diagonaal tji, man bluas ian fial; hi mut uk tau fialen tu di türn hen tji an di türn iinuun det fial diar tesken, wan diar niks uun a wai as an wan hi ham noch ei reerd hää (det as en rochade)

## Luke uk diar