open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Constantine S. Rafinesque-Schmaltz

**Constantine Samuel Rafinesque-Schmaltz**, kurt **Rafinesque**, (* 22. Oktuuber 1783 uun Galata, Osmaans Rik; † 18. September 1840 uun Philadelphia) wiar en sjiisk, fransöösk an US-amerikoonsken geliarten. Sin wedenskapelk ufkörtang as **Raf.**.

## Werken
* *Specchio delle scienze*, Palermo 1814 Volume 1 online bi archive.org
* *Analyse de la nature*, Palermo 1815 (outlining a new system of classification)
**Ichthyologia Ohiensis*, 1820 (Beschreibung der Fische des Ohio River)
* *Florula ludoviciana*, 1817 online bi gallica.fr
* *Neogenyton*, 1825
* *Medical Flora, a manual of the Medical Botany of the United States of North America* (1828–1830)
* *Atlantic Journal and Friend of Knowledge* (eight parts) (1832–1833)
* *A Life of Travels and Researches in North America and the South of Europe, From 1802 till 1835*, Philadelphia, 1836.
* *New flora and botany of North America*, (four parts) (1836–1838)
* *Alsographia americana*, 1838 online bi archive.org
* *Sylva tellurana*, 1838 online bi archive.org

## Luke uk diar
*  üüb Rafinesque.
Callionymidae

A **Callionymidae** san en famile faan Bianfasker (Osteichthyes) uun det order faan a Sianäädeloortagen (Syngnathiformes). Diar jaft'at gud 190 slacher faan, diar uun 20 sköölen tuupfaadet wurd. Jo lewe miast uun troopisk weedern uun Aasien, dialwiis uk uun't Madlunsia.

## Sköölen
Anaora - Bathycallionymus - Callionymus - Calliurichthys - Dactylopus - Diplogrammus - Draculo - Eleutherochir - Eocallionymus - Foetorepus - Minysynchiropus - Neosynchiropus - Orbonymus - Paracallionymus - Protogrammus - †Protonymus - Pseudocalliurichthys - Pterosynchiropus - Repomucenus - Synchiropus - Tonlesapia

## Luke uk diar
Draconettidae

A **Draconettidae** san en famile faan letj Bianfasker (Osteichthyes) uun det order faan a Sianäädeloortagen (Syngnathiformes). Jo lewe uun troopisk of subtroopisk weedern faan a Indik of Pasiifik. Diar jaft'at 15 slacher faan, diar tu tau sköölen hiar.

## Sköölen an slacher
* *Centrodraco* Regan, 1913.
** *[[Centrodraco abstractum]]* Fricke, 2002.
** *[[Centrodraco acanthopoma]]* (Regan, 1904).
** *[[Centrodraco atrifilum]]* Fricke, 2010.
** *[[Centrodraco fidelis]]* Fricke, 2015.
** *[[Centrodraco gegonipus]]* (Parin, 1982).
** *[[Centrodraco insolitus]]* (McKay, 1971).
** *[[Centrodraco lineatus]]* Fricke, 1992.
** *[[Centrodraco nakaboi]]* Fricke, 1992.
** *[[Centrodraco oregonus]]* (Briggs & Berry, 1959).
** *[[Centrodraco ornatus]]* (Fourmanoir & Rivaton, 1979).
** *[[Centrodraco otohime]]* Nakabo & Yamamoto, 1980.
** *[[Centrodraco pseudoxenicus]]* (Kamohara, 1952).
** *[[Centrodraco rubellus]]* Fricke, Chave & Suzumoto, 1992.
** *[[Centrodraco striatus]]* (Parin, 1982).
* *Draconetta* Jordan & Fowler, 1903.
** *[[Draconetta xenica]]* Jordan & Fowler, 1903.

## Luke uk diar
Skäddel

**Skäddel** (iar: *Schäddel*; üüb Tjiisk: *Scharrel*) as en taarep uun Saaterlun. At taarep leit uun a süüd faan't gemeend, twesken tau struumbochter faan det Seelter Äi. Uun a nuurd leit Roomelse an uun a süüd Seedelsbierich.

## Geografii
* Taarepsdialen:
- Bäätholt
- Heeselbierich
- Näiwal
- Loanghoarst
- Knülke
- Skäddelerdom 

## Persöönelkhaiden
* Theo Deddens
* Theo Griep
* Wilhelm Awick
* Wilhelm Awick-Meyer
* Hermann Tellmann
* Heinrich Kröger
* Adelheid Pörschke

## Luke uk diar
Friesoythe

**Friesoythe** (plaatsjiisk: *Aithe*) as en stääd uun a Lunkreis Cloppenburg uun Niidersaksen.

Efter nuurdwaast tu leit at Saaterlun.

### Stääddialen

## Kwelen


## Luke uk diar
Barßel

**Barßel** as en ianhaidsgemeen uun a Lunkreis Cloppenburg uun Niidersaksen. Efter süüdwaast tu leit at Saaterlun.

## Saarpen

## Kwelen


## Luke uk diar
Seedelsbierich

**Seedelsbierich** (üüb Tjiisk: *Sedelsberg*) as en taarep uun Saaterlun. At taarep leit uun a süüd faan't gemeend. Uun a nuurd leit Skäddel an uun a süüd at gemeend Friesoythe.

## Histoore
Seedelsbierich as det jongst taarep uun Saaterlun. Det wurd iarst uun't 19. juarhunert besiidelt.

## Geografii
Det Seelter Äi leept troch a waast faan't taarep.

* Taarepsdialen
- Seedelsbierich-Kolonie
- Hällene I
- Hällene II
- Fäärmesound
- Heeselbierich

## Persöönelkhaiden
* Hermann Tellmann
* Hermann Knelangen
Seelter Äi

At **Seelter Äi**, üüb huuchsjiisk *Sagter Ems* of *Sater Ems* as en struum uun't Saaterlun uun Niidersaksen

Hat begant, huar a Marka an a Ohe tuupluup uun Neiskäddel. Do lääpt hat faan süüd tu nuurd troch a saarpen Seedelsbierich, Skäddel, Roomelse, Strukelje an Boukeläsk.

Widjer am a nuurd het di struum Leda an lääpt tuleetst iin uun a Ems.

## Bilen

Seelter Äi.jpg|*Seelter Äi* het uk en lokool uun Skäddel.
Barßel - Klosterstraße - Klappbrücke Sagter Ems 02 ies.jpg|Struumskilt bi't brag uun Barßel


## Kwelen


## Luke uk diar
Stegelpoden

A **Stegelpoden** (Gasterosteidae) san en famile faan letj Bianfasker (Osteichthyes) uun det order faan a Barschoortagen (Perciformes). Jo lewe üüb a nuurdelk eerdheleft. Enkelt slacher lewe uun swetweeder, öödern uun saaltweeder. Hör nööm komt faan a puurter üüb a rag.

Uun Nuurdfresklun uun't hääf lewet fööraal at "Triistegelt Stegelpod" (*Gasterosteus aculeatus*, grat bil rochts) mä trii puurter üüb a rag..

## Sköölen an slacher
* Apeltes
*: A. paguri
* Culaea
*: C. inconstans
* Gasterosteus
*: G. aculeatus – G. crenobiontus – G. gymnurus – G. islandicus – G. microcephalus – G. wheatlandi
* Pungitius
*: P. bussei – P. hellenicus – P. laevis – P. platygaster – P. polyakovi – P. pungitius – P. sinensis – P. stenurus – P. tymensis
* Spinachia
*: S. spinachia

## Luke uk diar

* Poden
Us Wurk

**Us Wurk** ("Üüs Werk") as en tidjskraft, wat bidracher faan wedenskapslidj auer dön fresk spriiken an literatüüren hee. A bidracher san üüb Waastfresk, Neederluns, Ingels, Tjiisk an Fransöösk. At tidjskraft wurd 1952 grünjlaanjen. Det wurt faan de *University of Groningen Press* ütjden.

Lidj, diar bidracher uun't tidjskraft skrewen haa, san:
* Nils Århammar
* Pyt Kramer
* Bo Sjölin
* Marron Fort

## Weblinks
* At hoodsidj faan't tidjskraft
Kleigäärs

**Kleigäärs** of **Waasgäärs** (*Spartina* of uk: *Sporobolus*) as en skööl faan plaanten uun det famile faan't Swetgäärs (Poaceae).

At jaft wel son 18 Spartina-slacher. Wan jo bi Sporobolus mätääld wurd, san't diar son 250 slacher.


Spartina stricta — Flora Batava — Volume v8.jpg|*Spartina maritima*, komt föl uun üüs breetjin föör.


## Luke uk diar
Alfred Wegener

**Alfred Lothar Wegener** (* 1. Nofember 1880 uun Berliin; † Nofember 1930 üüb Greenlun) wiar en tjiisk meteoroloog an uk polaar- an eerdwedenskapsmaan. Hi as fööraal bekäänd för sin teorii auer't fersküüwing faan a kontinenten. Det Alfred-Wegener-Institut as efter ham neemd.

## Luke uk diar
Strukelje

**Strukelje** (üüb Tjiisk: *Strücklingen* of *Saterland-Strücklingen*) as en taarep uun Saaterlun. At taarep leit uun a nuurd faan't gemeend. 

## Geografii
Det Seelter Äi leept troch't taarep.

* Taarepsdialen:
- Baalenje, uun a nuurduast
- Bieuwelte
- Strukelje-Wääst
- Wietsound, uun a nuurdwaast
- Ubbehusen
- Klaaster (Boukeläsk), det nuurdermiast taarepsdial uun Saaterlun

## Histoore
Köning Radbod skal uun Baalenje begreewen wees.

## Persöönelkhaiden
* Eilert Eilers
* Heinrich Wilhelm Kallage
* Gerhard Eilers
* Anton Thien
* Konrad Burmann
* Ahlrich Cordes
* Sixtus Kordes
* Sixtus Schröer
* Pestoor Schulte
* Engelbert Wallschlag
* Erich Lukassen
* Heinz Immer
* Johanna Evers
Charles Lucien Bonaparte

**

**Charles Lucien Jules Laurent Bonaparte** (* 24. [[Mei]] [[1803]] uun [[Paris]]; † 29. [[Jüüle]] [[1857]] uk diar) wiar en [[Itaalien|itajeensken]] bioloog an politiker. Keiser [[Napoléon Bonaparte]] (1769–1821) wiar san unkel. Bonaparte hää flook juaren uun Ameerikoo ferbroocht. Sin wedenskapelk ufkörtang as **Bp.*'.

== Skraften ==
* *Collected pamphlets.* 1824–26.
* *Additions to the ornithology of the United States.* Philadelphia 1825.
* *American ornithology or The natural history of birds inhabiting the United States.* Mitchell, Philadelphia 1825–1833.
* *Description of a new species of South American Fringilla.* Philadelphia 1825.
* *Descriptions of ten species of South American birds.* Philadelphia 1825.
* *Observations on the nomenclature of Wilson’s ornithology.* Finley, Philadelphia 1826.
* *Sulla seconda edizione del Regno animale del Barone Cuvier.* Marsigli, Bologna 1830.
* *Cenni sopra le variazioni a cui vanno soggette la farfalle del gruppo Melitaea.* 1831.
* *Di una nuova specie d’uccello dell’Isola di Cuba.* Florenz 1831.
* *Iconografia della Fauna Italica per le quattro Classi degli Animali Vertebrati.* Salvineci & Filippo, Rom 1832–1841.
* *Saggio d’una distribuzione metodica degli animali vertebrati a sangue freddo.* Boulzaler, Rom 1832.
* *Notices and descriptions of new or interesting birds from Mexico and South America.* London 1837.
* 
* *A geographical and comparative list of the birds of Europe and North America.* van Voorst, London 1838.
* *Amphibia europea ad systema nostrum vertebratorum ordinata.* Turin 1840.
* *A new systematic arrangement of vertebrated animals.* Taylor, London 1841.
* *Catalogo metodico degli uccelli europei.* Bologna 1842.
* *Osservazioni sullo stato della zoologia in Europa in quanto di vertebrati nell’anno 1840–1841.* Florenz 1842.
* *Genus novum fringillinarum, bustamantia capilaurea.* Bologna 1844.
* *Catalogo metodico dei mammiferi europei.* Mailand 1845.
* *Observations on the state of zoology in Europe, as regards the Vertebrata.* London 1845.
* *Parere del presidente della sezione sig. principe Carlo Bonaparte e della commissione da lui nominata per lo esame dell’anzidetta memoria del prof. de Nanzio.* Neapel 1845.
* *Catalogo metodico dei pesci Europei.* Fibreno, Neapel 1846. ([http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:gbv:9-g-4885195 Digitalisat] in der Digitalen Bibliothek Mecklenburg-Vorpommern)
* *Conspectus generum avium.* (Band 1) Brill, Leiden 1850 [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k990240.r=Conspectus+generum+avium.langEN online]
* *Monographie des loxiens.* Arnz, Leiden 1850.
* 
* *Notes ornithologiques sur les collections rapportées en 1853 par M. A. Delattre.* Mallet-Bachelier, Paris 1854.
* 
* *Conspectus generum avium.'' (Band 2) Brill, Leiden 1857 online

## Luke uk diar

*  üüb Bonaparte
Berkenthin

**Berkenthin** as en gemiine foont Åmt Berkenthin önj e Kris Hiirtuuchdoom Lauenborj. E gemiine läit önjt norden foon e kris. Dåt heet 2082 inboogere (2020). Dåt as et hoodstää foont Åmt Berkenthin.

## Politiik
Da leeste komunåålwoole wjarn di 6. önj e Krölemoune 2018.

## Kwäle
Easterwâlde

**Easterwâlde** (üüb Neederluns: *Oosterwolde*) as en taarep uun, an at hoodsteed faan't gemeend Eaststellingwerf uun Waastfresklun. At taarep leit uun a maden an nuurduast faan't gemeend. Det hee 8975 lidj (2018).

## Kwelen
Friedrich II. (Preussen)

**Friedrich II.**, of **Friedrich de Grat** (üüb Tjiisk: *Friedrich der Große*; * 24. Janewoore 1712 uun Berliin; † 17. August 1786 uun Potsdam), war faan di 31. Mei 1740 köning uun, faan 1772 köning faan Preussen an faan 1740 Markgraaf faan Brandenborig. Uun sin reegiment wurd Schleesien (1740) an at Graafskap Uastfresklun (1744) dialen faan Preussen. Faan 1750 tu 1752 lewet a filosoof Voltaire bi ham uun Potsdam.

## Luke uk diar
Oranienburg

**Oranienburg** as jü füftgrutst stää önj dåt tjüsch bundeslönj Brandenborj. E stää läit önjt norden foont bundeslönj. Dåt heet 44.512 inboogere (2018).

## Kwäle
Falkensee

**Falkensee** as jü seekstgrutst stää önj dåt tjüsch bundeslönj Brandenborj. E stää läit önj e mal foont bundeslönj. Dåt heet 43.844 inboogere (2018).

## Kwäle
Dassendorf

**Dassendorf** as e hoodstää foont Åmt Hohe Elbgeest önj e Kris Hiirtuuchdoom Lauenborj. E stää läit önjt söödweesten foon e kris. Dåt heet 3405 inboogere (2020).

## Kwäle
Nuurdtjiisk Bund

De **Nuurdtjiisk Bund** (üüb Tjiisk: *Norddeutscher Bund*) wiar faan 1867 tu 1871 en federatschuun faan 23 stooten uun a nuurd faan Tjiisklun. Det wurd efter de Tjiisk Krich faan 1866 grünlaanjen.

## Lasmaatstooten
A lasmaatstooten faan a bund wiar:
* Preussen (tup mä't prowins Sleeswich-Holstian)
* Saksen
* Hessen-Darmstadt
* Meklenborig-Schwerin
* Oldenborig
* Braunschweig
* Saksen-Weimar-Eisenach
* Hamborig
* Anhalt
* Saksen-Meiningen
* Saksen-Coburg-Gotha
* Saksen-Altenburg
* Lippe
* Breemen
* Meklenborig-Strelitz
* Reuss (faan det jonger liinje) 
* Schwarzburg-Rudolstadt
* Schwarzburg-Sondershausen
* Waldeck
* Lübeck
* Reuß (faan det ääler liinje)
* Lauenborig (auer dat a hertooch a köning faan Preussen wiar)
* Schaumburg-Lippe

## Luke uk diar
Glückstadt

**Glückstadt** as en åmtsfri gemiine önj e Kris Stiinjborj önj Slaswik-Holstiinj. E stää läit önjt sööden foon e kris, bai di Elbe Struum. Dåt heet 10.931 inboogere (2019)

## Histoori
Glückstadt wörd 1617 foon Kining Christian IV. foont Dånsch an Norweegen grünläid.

## Kwäle
Wilster

**Wilster** as en åmtsfri gemiine önj e Kris Stiinjborj önj Slaswik-Holstiinj. E stää läit önjt weesten foon e kris. Dåt heet 4287 manschne  (2019). Dåt as e hoodstää foont Åmt Wilstermarsch, uk wan e stää niinj diilj foont åmt as.

## Kwäle
Dahmker

**Dahmker** as en gemiine foont Åmt Schwarzenbek-Land önj e Kris Hiirtuuchdoom Lauenborj. E gemiine läit önjt weesten foon e kris. Dåt heet 139 inboogere (2020).

## Kwäle
Göttin

**Göttin** [] as en gemiine foont Åmt Büchen önj e Kris Hiirtuuchdoom Lauenborj. E gemiine läit önjt ååsten foon e kris. Dåt heet 65 inboogere (2020).

## Kwäle
Meiklooken

A **Meiklooken** san en plaantenslach uun det famile faan a Spargelplaanten (Asparagaceae). Meiklooken san giftag.

## Bilen

Convallaria-oliv-r2.jpg|Bloosen
Convallaria majalis ziarnek1.jpg|Bleeden
Illustration Convallaria majalis0a.jpg|Tiaknang
Maigl.JPG|Früchten



## Luke uk diar
Rapanui (Spriak)

**Rapanui** of **Pascuense** as en polyneesk spriak, diar üüb't Puaskeilun (spoonsk: *Isla de Pascua*) snaaket woort. Hat woort faan 2.500 bit 3.500 minsken fööraal üüb't eilun salew, man uk üüb't chileensk fäästlun an uun a USA snaaket.

## Kwelen


## Luke uk diar
Oaas

En **Oaas** (faan ualgreks  *óasis* „bewenet steed“) as en steed uun a wüüst, huar plaanten waaks kön. Diar as en suas, en weedeersteed of en waadi (det as at baad faan en struum, diar tidjwiis weeder feert). Oaasen kön letj siidlangen wees mä en hunfol pualmer trinjam, oober uk rocht stääden.

## Luke uk diar
Suartrut

At **Suartrut** (*Scorzonera hispanica*) as en plaantenslach uun det famile faan a Kurewbloosen (Asteraceae). Hör rut woort uk "*wonterspargel*" näämd, an koon eden wurd. 

## Bilen

Illustration Scorzonera hispanica0.jpg|Tiaknang
SchwarzwurzelBestandShispanica.jpg|Plantaaj
SchwarzwurzelWurzelnBundware.jpg|Ruter üüb en markes



## Luke uk diar
Witjrut

At **Witjrut** of uk **Heewerrut** (*Tragopogon porrifolius*) as en plaantenslach uun det famile faan a Kurewbloosen (Asteraceae). Hör rut koon eden wurd, an di smaag liket at Suartrut. 

## Bilen

SalsifyRoot.JPG|Rut
Tragopogon_porrifolius_Sturm35.jpg|Tiaknang



## Luke uk diar
Douglas (Eilun Man)

**Douglas** ([ˈdʌɡləs]; üüb Manks: *Doolish* [ˈd̪uːlɪʃ]) as at hoodsteed faan't Eilun Man. At steed leit uun a süüduast faan't eilun, uun det Middle Sheading. Det hee 26.677 lidj (2021). Sant 2022 as Douglas en city uun't *crown dependancy* Man.

## Persöönlikhaiden
* Brian Stowell, manks skriiwer (1936-2019)
* A breler an lasmaaten faan a Bee Gees:
: Barry Gibb (* 1946)
: Maurice Gibb (1949–2003)
: Robin Gibb (1949–2012)
* Joe Locke, schauspeler (* 2003)

## Kwelen
Onchan (Eilun Man)

**Onchan** (üüb Manks: *Kione Droghad*) as det naistgratst steed üüb't Eilun Man. At steed leit uun a uast faan't eilun, uun det Middle Sheading, nai bi Douglas. Det hee  9039 lidj (2021). 

## Kwelen
Peel (Eilun Man)

**Peel** (üüb Manks: *Purt ny hInshey*) as det fjuardgratst steed üüb't Eilun Man. At steed leit uun a waast faan't eilun, uun det Glenfaba Sheading. Det hee 5710 lidj (2021).

## Kwelen
Ramsey (Eilun Man)

**Ramsey** (üüb Manks: *Rhumsaa*) as det traadgratst steed üüb't Eilun Man. At steed leit uun a nuurduast faan't eilun, uun det Garff Sheading. Det hee 8288 lidj (2021)

## Kwelen
Port Erin (Eilun Man)

**Port Erin** (üüb Manks: *Purt Çhiarn*) as det füftgratst steed üüb't Eilun Man. At steed leit uun a süüd faan't eilun, uun det Rushen Sheading. Det hee 3730 lidj (2021).

At taarep Cregneash as nai bi't steed.

## Kwelen
Laxey

**Laxey** (üüb Manks: *Laksaa*) as det aachstgratst steed üüb't Eilun Man. At steed leit uun a uast faan't eilun, uun det Garff Sheading. Det hee 1656 lidj (2021).

## Kwelen
Akrotiri an Dekelia

**Akrotiri** ()  an **Dekelia** (, greks , türkisk )  san tau militeerisk iinrachtangen faan't Ferianagt Könangrik üüb Zypern. Jo tääl üs *Britisk Bütjenlun* (üüb ingelsk: ).

## Luke uk diar
Brian Stowell

**Thomas Brian Stowell** (uk *Brian Mac Stoyll*; * 6. September 1936 uun Douglas; † 18. Janewoore 2019 uk diar) wiar en manks raadiomoderaator, spriikwedenskapsmaan, füüsiker an skriiwer. Hi wiar en wichtich persuun uun det welergebuurt faan det Manks Spriik.

## Werken
* 1968: *Gaelg Trooid Jallooghyn: Manx Through Pictures*
* 1973: *Chronicle of The Kings of Mann and The Isles / Recortys Reeaghyn Vannin as ny hEllanyn* mä George Broderick
* 1974: *Bunneydys: A Course in Spoken Manx*
* 1986: *Abbyr Shen!*
* 1990: *Contoyrtyssyn Ealish ayns Çheer ny Yindyssyr* ("Alice sin Eewentüüren uun't Wonerlun")
* 1996: *Bun-Choorse Gaelgagh*
* 1996: *A Short History of the Manx Language*
* 1998: *Y Coorse Mooar*
* 2005: *Dunveryssyn yn Tooder-Folley*  ("A Wampiirmuurder")
* 2006: *Ealish ayns Çheer ny Yindyssyn* ("Alice uun't Wonerlun")
* 2020: *Gaelg as Fishig - Skeeal my Vea* ("Manks an Füüsik - Stak faan min Leewent")
Britisk Antarktis Teritoorium

At **Britisk Antarktis Teritoorium** (ingelsk *British Antarctic Territory*, *BAT*) as en *Britisk Bütjenlun* uun a Antarktis. Det suwereniteet woort internatsionaal oober ei gudkäänd.

## Bilen

British Antarctic Territory.png|Koord
Bellingshausen Sea shaded, with the BAT.svg|Koord



## Luke uk diar
Austraalisk Antarktis Teritoorium

At **Austraalisk Antarktis Teritoorium** () as en dial faan a Antarktis, diar 1933 faan Austraalien iinnimen wurden as. Hat leit trinjam a Süüdpuul tesken 45 graad an 136 graad uastelk lengde, an uk faan 142 graad uastelk bit 160 graad uastelk. Hat as 5.896.500 kwadrootkilomeeter grat.

Det smääl stak tesken 136°&nbsp;Uast an 142°&nbsp;Uast as det Adélielun, an woort faan Frankrik ferlangd.

## Luke uk diar
Edward Faragher

**Edward Faragher** (uk *Edward Farquhar*, uk üüb Manks *Ned Beg Hom Ruy*; * 1831 uun Cregneash, Eilun Man; † 5. Jüüne 1908 uun Alfreton, Derbyshire, Ingelun) wiar en manks dachter an folklorist. Hi wiar een faan dön letst wichtig skriiwern üüb Manks üüs mamenspriik.

## Werken
* ''Skeealyn Aesop / A Selection of Aesop's Fables'' (1901), üüb Manks an Ingels.
* *Skeealyn 'sy Ghailck* (1973)

## Literatüür
* Broderick, G. (1981), "Manx stories and reminiscences of Ned Beg Hom Ruy", *Zeitschrift für Keltische Philologie*, 38: 113-78 an 39: 119-74.
* Douglas, M. (1965), *He came from "The Cregneish Family" - fisherman and author*, Isle of Man Times.
Groß Boden

**Groß Boden** as en gemiine foont Åmt Sandesneben-Nusse önj e Kris Hiirtuuchdoom Lauenborj. E gemiine läit önjt norden foon e kris. Dåt heet 209 inboogere (2020).

## Kwäle
Jákup Jakobsen

**Jákup Jakobsen** (uk *Jakob Jakobsen*; * 22. Febrewoore 1864 uun Tórshavn, Fääröer; † 15. August 1918) wiar en fääröisk spriikwedenskapsmaan. Hi wiar een faan dön wichtigst grünjleiern faan det neimuudis Fääröisk Spriik. Hi skreew uk auer det Norn Spriik.

## Luke uk diar
Cregneash

**Cregneash** (üüb Manks: *Creneash*) as en letj taarep uun a süüdwaast faan't Eilun Man. Det leit amanbi 5 km faan Port Erin. At miast faan't taarep as nü en museeum. At taarep wiar at aran faan wichtig spreegern faan det Manks Spriik, Edward Faragher (1831-1906) an Ned Maddrell (1877-1974).
Ekspresionismus

At **Ekspresionismus** (faan Latiins: expressiō "ütjdrük") as en beweeging uun europeeisk konst an literatüür uun det 20. juarhunert. Det begand uun Tjiisklun üüs reakschuun üüb't Impresionismus an öler konstbeweegingen. Uun ekspresionismus ferschocht a konstler sin gefüülen an erfaaringen ütj tu drükin.

Konstlern uun't beweeging wiar:
* uun Tjiisklun: Emil Nolde an Ernst Barlach t.b.
* uun Uasterrik: Egon Schiele an Oskar Kokoschka.
* uun Rüslun: Wassily Kandinsky.
* uun Waastfresklun: Gerrit Benner, Klaas Koopmans, Freark van der Wal, Frans Walon, Jan Frearks van der Bij, Jan Roos, Cor Reisma, Jan Hendrik de Jong, Eddy Sikma.
* uun Noorweegen: Edvard Munch.
* uun Irlun an det Ferianigt Köningrik: Francis Bacon.
* uun a Swaits: Paul Klee

## Neitidjelk Konst

## Luke uk diar
Impresionismus

At **Impresionismus** (faan Latiins: *impressiō* "indrük") wiar en konstbeweeging uun det naist heleft faan det 19. juarhunert. At beweeging begand uun Frankrik üüs reakschuun tu't Klasisismus. Impresionistisk konstwerken haa letj, tan, man sichtboor penselstreger, wat a feranringen faan laacht diarstäält.

Impresionistisk konstmoolern wiar:

* Claude Monet
* Edouard Manet
* Camille Pissarro
* Edgar Degas
* Pierre-Auguste Renoir
* Alfred Sisley
* Paul Gauguin
* Vincent van Gogh
* Georges Seurat
* James Abbot McNeill Whistler
* Paul Cézanne

## Neitidjelk Konst

## Luke uk diar
Gerrit Benner

**Gerrit Benner** (* 31. Jüüle 1897 uun Ljouwert; † 15. Nofember 1981 uun Nijemardum) wiar en waastfresk konstmooler an graafiker. Hi wiar een faan dön bedüüdenst ekspresionisten uun a Neederlunen, uk wan hi sin bekäändst werken efter det ekpresionstisk tidj skeeb.

## Luke uk diar
Apklaarang

At **Apklaarang** wiar en tidjrüm uun't kultuurhistoore so amanbi faan 1650 bit 1800. A fertreedern faan't apklaarang ging't diaram, nei weden gudtukäänen. A wedenskapen skul a minsken faan't "jonk" madelääler hen tu nei, "laacht" tidjen feer.

Det ensiklopedii *Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers* faan Denis Diderot an D’Alembert wiar diar en ütjdruk faan. Hat saameld uun 36 buken at weden faan a welt, an kaam uun a juaren 1751 bit 1780 ütj. 

A religioonen skul nian kriich muar jinenööder feer, jo skul gemiansoom för't welliisen faan a minsken werke.

Uun a selskap bedüüdet apklaarang, dat di enkelt minsk muar freihaid feit, man uk muar feroontwurdung auernem skal. Uun a politiik feerd at apklaarang tu rewolutsioonen uun Ameerikoo (1776) an Frankrik (1789).

En politisken ütjdruk faan't apklaarang uun neier tidjen as at Algemian Ufkemen auer a Minskenrochten faan a Feriand Natsioonen faan't juar 1948.

## Luke uk diar
* *Persöönelkhaiden faan't Apklaarang*: (*uun Frankrik*) Jean-Jacques Rousseau, Voltaire; (*uun't Ferianagt Könangrik*) Thomas Hobbes, David Hume, John Locke; (*uun Holun*) Baruch de Spinoza, (*uun Sjiisklun*) Henriette Herz, Marcus Herz, Immanuel Kant, Gottfried Wilhelm Leibniz.
Geesthacht

**Geesthacht** as en åmtsfri stää önj e Kris Hiirtuuchdoom Lauenborj önj Slaswik-Holstiinj. E stää läit önjt sööden foont bundeslönj, bai di Elbe Struum. Dåt heet 30.688 inboogere (2019).

## Kwäle
Schwarzenbek

**Schwarzenbek** as en åmtsfri stää önj e Kris Hiirtuuchdoom Lauenborj önj Slaswik-Holstiinj. E stää läit önjt sööden foont bundeslönj. Dåt heet 16.551 inboogere (2019).  Dåt as e hoodstää foont Åmt Schwarzenbek-Land, uk wan e stää niinj diilj foont Åmt as.

## Kwäle
Wentorf bei Hamburg

**Wentorf bei Hamburg** as en åmtsfri gemiine önj e Kris Hiirtuuchdoom Lauenborj önj Slaswik-Holstiinj. E stää läit önjt söödweesten foont bundeslönj. Dåt heet 13.439 inboogere (2019).

## Kwäle
Hamwarde

**Hamwarde** as en gemiine foont Åmt Hohe Elbgeest önj e Kris Hiirtuuchdoom Lauenborj. E gemiine läit önjt söödweesten foon e kris. Dåt heet 867 inboogere (2020).

## Kwäle
Hornbek

**Hornbek** as en gemiine foont Åmt Breitenfelde önj e Kris Hiirtuuchdoom Lauenborj. E gemiine läit önj e mal foon e kris. Dåt heet 188 inboogere (2020).

## Kwäle
Aves (eilun)

**Aves** (, uk *Bird Island*, *Fögeleilun*) as en letj eilun uun't Kariibisk Sia, diar faan Weenesuela besaat as. Aves as en natüürsküleilun för siafögler an skiltpoden, fööraal *Chelonia mydas*.

## Bilen

Isla de Aves Venezuela 003.jpg|Statsion *Simón Bolívar*, huar wedenskaplidj lewe an werke



## Luke uk diar

* Las Aves
Bösel

**Bösel** (üüb Saaterfresk: *Böäsel*) as en ianhaidsgemeend uun a Lunkreis Cloppenburg. E gemeend leit uun a uast faan a kreis. Det hee 8384 lidj (2020).

## Kwelen
Apen

**Apen** as en ianhaidsgemeend uun a Lunkreis Amerlun uun Niidersaksen. At gemeend leit uun a waasten faan a lunkreis. Det hee 11.883 lidj (2021).

## Kwelen
Islaamisk kalender

A **Islaamisk kalender** ( of ) as en muunkalender. Sin kalenderjuaren haa twaalew muun-muuner mä 29 of 30 daar, uun't madel 354  daar. Auer islaamisk juaren 10 bit 12 daar kurter san üs a sanjuaren (amanbi 365  daar), san 33 islaamisk juaren so lung üs ~ 32 sanjuaren.

För a büürerei woort oober uk uun islaamisk lunen di Gregoriaans kalender brükt; di Islaamisk kalender hää fööraal en religiöös bedüüdang.


**Dootem efter a Islaamisk Kalender**:
----
 
(=  )
[ aktualisiare]


## Muuner

## Wegdaar

## Luke uk diar
Sindhi

**Sindhi** (Araabisk ; Devanagari ) as en Indoaarisk spriak, diar fööraal uun Süüduastpakistaan snaaket woort.

## Koord

## Sindhi alfabeet uun araabisk skraft

## Luke uk diar
Niagara Weederfaaler

A **Niagara Weederfaaler** ( []) san weederfaaler faan a Niagara Struum üüb a grens tesken a bundesstoot New York (USA) an at prowins Ontario (Kanada). 

Niagara Falls het uk jo tau stääden üüb eder ääg, ian uun a USA, an ian uun Kanada.

## Luke uk diar
Ualsaksisk

At **Ualsaksisk**, **Ualneedertjiisk** of **Ualplaattjiisk** wiar en Waastgermaans Sprik, wat faan det 9. juarhunert tu det 12. juarhunert uun't gebiit faan a uast faan't Neederlunen an a nuurdwaast faan 't Tjiisklun fan nü snaaket wurd. Det bekäändst werk üüb't spriik as at eepos *Heliand*. At spriik wiar a föörluuper faan Madelplaattjiisk an Plaattjiisk.

## Literatüür
* Gallée, J. H. (1910), *Altsächsische Grammatik*, Halle: Max Niemeyer, (Archive.org)
Mechow

**Mechow** as en gemiine foont Åmt Lauenburgische Seen önj e Kris Hiirtuuchdoom Lauenborj. E gemiine läit önjt nordååsten foon e kris. Dåt heet 127 inboogere (2020).

## Kwäle
Niendorf an der Stecknitz

**Niendorf an der Stecknitz** as en gemiine foont Åmt Breitenfelde önj e Kris Hiirtuuchdoom Lauenborj. E gemiine läit önj e mal foon e kris. Dåt heet 653 inboogere (2020).

## Kwäle
Lüchow

Wat menst dü ?

* Gemeen Lüchow (Lauenborj)
* Lunkreis Lüchow-Dannenberg
* Stääd Lüchow (Wendland)
Lins (Optik)

En **lins** as uun a optik en trochskiinen skiiw, huarfaan tumanst ian sidj krüm sleeben as. At trochskiinen laacht woort *[[breegen]]* an tu a maden hen tuupfeerd (bi en *saamellins*) of ütjenööder streid (bi en *streilins*). En *konvex* sleeben lins *saamelt*, an en *konkav* sleeben lins *streit*.

Di nööm komt faan't plaant Lins, diar ütjsjocht üs en bikonvex sleeben lins.

## Betiaknangen

## Luke uk diar

* Fresnel-Lins
Nerfen

A **nerfen** san en grat süsteem faan nerfen-selen, an sodenang en orgaan faan diarten mä en fääst selstruktuur (Eumetazoa), uk faan minsken. Jo skel feranrangen uun a bütjer an baner amwelt faan en diart registriare, an do en signaal tu't nerfensüsteem sjüür. So koon di organismus diar üüb reagiare.

## Dialen
* **Sentraal nerfensüsteem** (*ZNS*) mä
*: Hoodmörag
*: Ragmörag
* **Perifeer nerfensüsteem** (*PNS*) för uaren, uugen, nöös, müs, hidj, muskeln
*: Hoodnerfen
*: Ragnerfen
* **Autonoom/wegetatiif nerfensüsteem** (*ANS/VNS*) för automaatisk ufluupen föörgunger uun't lif
*: Sympathikus
*: Parasympathikus
*: ENS för maag an siarem

## Medesiin
Dochtern för nerfenkraankesen san *neuroloogen*. Jo komre jo am:
* ALS, Parkinson, MS, Enzephalitis, Meningitis, Epilepsii, Tumooren
* Uk wiiren kön a nerfen uungrip, so üs bi't Ruus.

## Luke uk diar
Sandesneben

**Sandesneben** as e hoodstää foont Åmt Sandesneben-Nusse önj e Kris Hiirtuuchdoom Lauenborj. E stää läit önjt nordååsten foon e kris. Dåt heet 1859 inboogere (2020).

## Kwäle
Schnakenbek

**Schnakenbek** as en gemiine foont Åmt Lütau önj e Kris Hiirtuuchdoom Lauenborj. E gemiine läit önjt sööden foon e kris, bai di Elbe Struum. Dåt heet 874 inboogere (2020).

## Kwäle
Appen

**Appen** as en gemiine foont Åmt Geest und Marsch Südholstein önj e Kris Pinnebärj. E gemiine läit önjt sööden foon e kris. Dåt heet 4849 inboogere (2020).

## Kwäle
Johannes Oldsen

**Johannes Oldsen** (* 13. April 1894 önj Klookris, Risem-Lonham; † 30. September 1958 önj Läigeroos bai Naibel) wus en nordfraschen poliitiker. Hi wus maning iirnge formoon foon e Foriining for nationale Friiske. 

## Laawen
San taatje wus Jacob Oldsen (1835-1906), di böre wus, än sin mam wus Ingeburg Christine Andresen (1857-1937), en böre sin doochter. Hi gäng tu schölj önj Klookris än Hüsem. Hi årbed önj e *Bånkferiin för Slaswik-Holstiinj* önj Hüsem än Naimünster. Hi wus önj di Jarste Wråålkrich soldoot än köm tumätje. Eefter jü NSDAP e måcht ouernüm, wörd hi disidänt. Eefter di Oudere Wråålkrich wus hi önj e loondai foon Slaswik-Holstiinj.

## Kiik uk deer
*
Seedorf (Lauenborj)

**Seedorf** as en gemiine foont Åmt Lauenburgische Seen önj e Kris Hiirtuuchdoom Lauenborj. E gemiine läit önjt ååsten foon e kris. Dåt heet 501 inboogere (2020).

## Kwäle
Schretstaken

**Schretstaken** as en gemiine foont Åmt Breitenfelde önj e Kris Hiirtuuchdoom Lauenborj. E gemiine läit önj e mal foon e kris. Dåt heet 489 inboogere (2020).

## Kwäle
Cinque Terre

A **Cinque Terre**, det ment: *fiiw stääden of lunen*, san en 12 km lungen strimel bi't küst faan a Riviera uun't Prowins La Spezia (Liguurien, Itaalien). Diar lei fiiw aparte letj stääden, diar iin uun a berger baud wurden san. 

Det regiuun as en UNESCO weltarewdial, an diar wene son 7.000 minsken.


## Stääden

Cinque Terre Vernazza.JPG|Vernazza
Monterosso al Mare-panorama-convento dei cappuccini-flickr.jpg|Monterosso al Mare
1_corniglia_2012.jpg|Corniglia
Cinque Terre Manarola.JPG|Manarola
Riomaggiore 2.jpg|Riomaggiore



## Luke uk diar
Elba

**Elba** as en eilun uun't Madlunsia, an hiart tu't regiuun Toskaana uun't Prowins Livorno (Itaalien). 

Üüb Elba lewe son 32.000 minsken uun sööwen gemeenen:
* Portoferraio (Hoodstääd mä't eilun Montecristo),
* Campo nell’Elba (mä Pianosa),
* Capoliveri, 
* Marciana, 
* Marciana Marina, 
* Porto Azzurro an 
* Rio.

## Bilen

Elba Enfola.jpg|Hualeweilun Enfola uun't nuurden
Elba Westküste.jpg|Waastküst
Fetovaia01.jpg|Bocht faan Fetovaia uun't süüdwaasten



## Luke uk diar
Iwan Franko

**Iwan Jakowytsch Franko** (üüb Ukrainisk: Іва́н Я́кович Франко́ *Iván Jákovič Frankó*; * 27. August 1856 uun Nahujewytschi, Galiisien, Keiserdoom Uasterrik; † 28. Mei 1916 uun Lemberg, Galiisien, Uasterrik-Ungarn) wiar en ukrainisk skriiwer. Hi skreew dön iarst kriminaalromoonen an neimuudis staken üüb rimen üüb Ukrainisk. At steed Iwano-Frankiwsk uun a waast faan a Ukraine as efter ham neemd.

## Werken
Iwan Franko sin wichtig werken san:

Lung staken üüb rimen:
* Панські жарти *Pans'ki žarty* (1887; „A Lunbesaater sin Spooser”)
* Іван Вишенський *Ivan Vyšens'kyj* (1900; „Iwan Wyschensky”)
* Мойсей *Mojsej* (1905; „Moose”)
Soomlingen faan staken üüb rimen:
* Зів'яле листя *Ziv’jale lystja* (1896; „Ferwelet Bleeden”)
* Мій Ізмарагд *Mij Izmarahd* (1897; „Man Smaragd”)
* Із днів журби *Iz dniv žurby* (1900; „Faan a Daar faan Komer”). 
Öler werken:
* Борислав сміється *Boryslav smijet'sja* (1882; „Boryslaw Laachet”)
* Захар Беркут  *Zachar Berkut* (1883; „Sachar Berkut”)
* Основи суспільност *Osnovy suspil'nosti* (1895; „Stöten faan't Seelskap”)
* Перехресні стежки *Perechresni stežky* (1900; „A Krüsingen”).

## Luke uk diar
Commander (Orden)

A **Dame Commander** as en betiaknang uun't Ferianagt Könangrik för en wüf mä en huugen fersiinstorden. Diar jaft at ünlik wäärdaghaiden faan. En *Dame* as en betiaknang faan a britisk aadel.

* Order of the Bath (DCB)
* Order of St. Michael and St. George (DCMG)
* Royal Victorian Order (DCVO)
* Order of the British Empire (DBE)

För a maaner as det en betj ööders, jo het **Knight Commander** an haa sääks tiitel:

* Order of the Bath (KCB)
* *[[Order of the Star of India]] (KCSI)*
* Order of St Michael and St George (KCMG)
* *[[Order of the Indian Empire]] (KCIE)*
* Royal Victorian Order (KCVO)
* Order of the British Empire (KBE)
Puy de Sancy

A **Puy de Sancy** as mä en hööchde faan 1.885 meetern di huuchst berag uun't fransöösk Sentraalmasiif, 35 km süüdwaasten faan Clermont-Ferrand. Hi hiart tu't beragkeed Monts Dore. A Puy de Sancy wiar ans en wulkaan.

## Luke uk diar
Cagliari

**Cagliari** ([ˈkaʎ.ʎa.ri]; üüb Sardisk: *Casteddu*, üüb Latiinsk: *Caralis*) as at hoodsteed faan't regiuun Sardiinien uun Itaalien. At steed leit uun a süüd faan't eilun Sardiinien. Det hee 148.881 lidj (2022). Det as uk at hoodsteed faan't Metropolitansteed Cagliari.

## Geografii
### Kliima

## Kwelen
Reggio Calabria

**Reggio Calabria** [ˌɾɛdːʒo kaˈlabɾia] of *Reggio di Calabria* as at hoodsteed faan't Metropolitanstääd Reggio Calabria uun't regiuun Kalaabrien uun Itaalien. At steed leit uun a süüd faan't regiuun. Det hee 171.800 (2022). 

## Geografii
### Kliima

## Kwelen
Elytropappus

A ***Elytropappus*** san en plaantenskööl uun det famile faan a Kurewbloosen (Asteraceae). Diar jaft at njügen slacher faan.

## Slacher
* E. adpressus
* E. cyathiformis
* E. glandulosus
* E. gnaphaloides
* E. hispidus
* E. longifolius
* E. rhinocerotis - Nööshurnbosk
* E. ruschianus
* E. scaber

## Luke uk diar
Alessandro Manzoni

**Alessandro Francesco Tommaso Antonio Manzoni** (* 7. Marts 1785 uun Mailand; † 22. Mei 1873 uk diar) wiar en italjeens dachter an skriiwer. Sin bekäändst werk as a romoon *I Promessi Sposi* (1827; „Dön Ferlööweten”).

## Luke uk diar
Joan Maragall

**Joan Maragall i Gorina** (* 10. Oktuuber 1860 uun Barcelona; † 20. Deetsember 1911 uk diar) wiar en katalaans dachter. Hi as een faan dön bedüüdenst skriiwern faan det neimuudis katalaans literatüür.

## Werken
Högen faan sin werken san:
* *Poesies* [Staken üüb Rimen]. Barcelona: Tipografia „L’Avenç“, 1895.
* *Visions & cants* [Apdaagingen an Schongen]. Barcelona: Tipografia „L’Avenç“, 1900 (archive.org, üüb Katalaans).
* *Les disperses* [Dön Ferstreileten]. Barcelona, Publicacions „Joventut“: 1904.
* *Enllà* [Üüb a Öler Eeg]. Barcelona: Tipografia „L’Avenç“, 1906 (archive.org, üüb Katalaans).
* *Seqüències* [Widjergungingen]. Barcelona: Tipografia „L’Avenç“, 1911.

## Luke uk diar
Eugène Marais

**Eugène Nielen Marais** (* 9. Janewoore 1871 uun Pretoria; † 29. Marts 1936) wiar en süüdaafrikoons skriiwer, jurnalist an afkoot. Hi skreew det iarst konststak üüb rimen üüb Afrikaans, *Winternag* („Wonternaacht”; 1904).

## Werken
* Winternag (1904) (allpoetry.com)
* Lied van Suidafrika (1926).
* Dwaalstories an ander vertellings (1927)
* Die huis van die vier winde (1933)
* Burgers van die berge (1938)

Wedenskapelk werken üüb Ingels an Afrikaans:
* ''Die Siel van die Mier'' (1934)
* My friends the baboons (1939)
* ''The soul of the ape'' (1969)

## Luke uk diar
James Prescott Joule

**James Prescott Joule** [] (* 24. Detsember 1818 uun Salford bi Manchester; † 11. Oktuuber 1889 uun Sale) wiar en britisken füüsiker. Eegentelk fersiinet hi sin jil mä't biir braun, hää ham oober mä flook füsikaalisk fraagen befaadet.

At SI-Ianhaid för energii het *[[Joule]]* tu iaren faan James Prescott Joule.

## Luke uk diar
Utrecht

**Utrecht** (, ) as en holuns gemeen an det hoodstääd faan't Prowins Utrecht. Diar wene son 360.000 minsken, mä't amlun san't son 660.000. Utrecht as at sjuardgratst stääd uun Holun, an leit temelk uun a maden faan't lun. Diaram luup diar uk flook ferkiarswaier troch. 

## Kwelen


## Luke uk diar
Gettorf

**Gettorf** (: *Gettorp*, plaatsjiisk: *Cheddörp, Geddörp*) as en gemeen uun a Kreis Rendsborag-Eckernförde, sowat hualew wai tesken Kiel an Eckernförde. Uun Gettorf sat at amt faan't Amt Dänischer Wohld.

## Kwelen


## Luke uk diar
Limfjord

A **Limfjord** as en lungen fjord, di det eilun Vendsyssel-Thy faan't Jütsk Hualeweilun ufdialt. Sodenang ferlääpt hi faan a Nuurdsia uun't waasten tu't Kattegat uun't uasten. Hi as iarst bi't Febrewooreflud 1825 trochbreegen, so dat diar daalang bragen auer feer.

Di nööm komt faan't däänsk wurd "limsten", det as en 65 miljuun juar ualen kalkstian.

Eilunen uun a Limfjord san Mors, Fur, Venø, Jegindø.

## Luke uk diar
Mate

**Mate** (*Ilex paraguariensis*) as en plaant uun det skööl faan a Ilex. Hat wääkst üs strük of buum uun Süüdameerikoo. Diar het hat **Yerba** of **Yerba-Mate**. A bleeden wurd apgööden, jüst so üs tee. Uun a frisk bleeden san 0,4 bit 1,6 % Koffein an 0,3 bis 0,45 % Theobromin.

## Luke uk diar
Theobromin

**Theobromin** (faan  ‚God‘ an  ‚mial, spiis‘) as en alkaloid an en stimulans. Hat as nai mä Coffein an hää iinflööd üüb't nerfensüsteem. Theobromin komt natüürelkerwiis föör uun Kakao, Kola, Mate an Tee.

## Kwelen
Hibiskus

**Hibiskus** (*Hibiscus*), huuchsjiisk *Eibisch* as en plaantenskööl uun't famile faan a Malwenplaanten (Malvaceae). Diar jaft'at 200 bit 675 slacher faan. Jo waaks fööraal uun a troopen an subtroopen. 

## Iindialang tu seksioonen
H. sect. Aristivalvus – H. sect. Bombicella – H. sect. Bombycidendron – H. sect. Calyphylli – H. sect. Clypeati – H. sect. Columnaris – H. sect. Furcaria – H. sect. Hibiscus – H. sect. Ketmia – H. sect. Lilibiscus – H. sect. Muenchhusia – H. sect. Pentacalycinus – H. sect. Solandra – H. sect. Spatula – H. sect. Striati – H. sect. Trichospermum – H. sect. Trionastrum – H. sect. Trionum – H. sect. Venusti

## Luke uk diar
Sees (plaant)

**Sees** (*Malva neglecta*) as en plaantenslach uun't famile faan a Malwenplaanten (Malvaceae). Uun ring tidjen as det plaant brükt wurden üs iidj.

## Bilen

Malva neglecta cleaned Sturm.png|Tiaknang
Malva neglecta sl8.jpg|Bloos
Malva neglecta sl1.jpg|Frücht


## Luke uk diar
Dalasi

A **Dalasi** (muartaal: *Dalasis*) as det münt faan di stoot Gambia uun Waastafrikoo sant 1971. Hi woort faan't Sentraalbeenk faan Gambia ütjden.

## Jil
#### Jilstaken

Gambia_1_butut.JPG|1 Butut
Gambia_5_bututs.JPG| 5 Bututs
Gambia_10_bututs.JPG| 10 Bututs
Gambia_25_bututs.JPG| 25 Bututs
Gambia_50_bututs.JPG| 50 Bututs
Gambia_1_dalasi.JPG| 1 Dalasi


#### Ual jilskiiner
(Sant 2019 jaft'at nei jilskiiner.)

Gambia_5_dalasi.jpg|Fiiw Dalasis
Gambia_10_dalasi.jpg|Tjiin Dalasis
Gambia_25_dalasi.jpg|Fiiwantwuntag Dalasis
Gambia_50_dalasi.jpg|Föftag Dalasis
Gambia_100_dalasi.jpg|Hunert Dalasis



## Luke uk diar
Basse

**Basse** of **Upper River** as en lokaal ferwaltingsgebiit (üüb Ingels: *Local Government Area*) uun Gambia. At ferwaltingsgebiit leit uun a uast faan't lun. Uun a nuurd, uast an süüd leit Seenegal an uun a waast Janjanbureh. Det hee 237.220 lidj (2013). At hoodsteed faan't ferwaltingsgebiit as Basse Santa Su.

## Geografii
### Steeden
Dön aacht gratst steeden uun't ferwaltingsgebiit san:

## Politiik
De *Brikama Area Council* ("Brikama Gebiitsriad") uun Basse Santa Su fewaltet at gebiit.

## Kwelen
Sentraalbeenk faan Gambia

At **Sentraalbeenk faan Gambia** as det stootsbeenk faan di waastafrikoons stoot Gambia.

Hat as 1971 grünjlaanj wurden, sat uun't hoodstääd Banjul, an dää det münt Dalasi ütj.

At 'Economic Community of West African States' (ECOWAS), huar Gambia uk mä tu hiart, wal al sant 2005 en gemiansoom münt för fiftaanj waastafrikoons lunen apbau. Hat skal 'ECO' het efter det münster faan a EURO, man diar as noch niks efter kimen.

Üüb a ööder sidj jaft'at uun Waastafrikoo al en müntunioon faan't Waastaafrikoons Sentraalbeenk (BCEAO) mä di CFA-Franc BCEAO.

## Luke uk diar
* Wääbsteed faan't 'Central Bank of The Gambia' (ingelsk)
Alvise Cadamosto

**Alvise Cadamosto** (uk *Ca’ da Mosto* of *Da Mosto*; * amanbi 1432 uun Venedig; † 16. Jüüle 1483) wiar en hanelsmaan faan Venedig, diar uun a portugiisk prins Heinrich de Siafaarer san tiinst werket. Hi foon a Kapwerden ütj an siild loongs a waasteeg faan Aafrika, faan de Gambia Struum tu de Geba Struum uun det Guinea-Bissau faan nü. Hi skreew a *Navigazioni* (iarst 1507 ütjden), diar en ütjfeerelk beskriiwing faan sin faarten an a seelskapen faan a fölker uun a waast faan Aafrika uun det 15. juarhunert wiar.

## Luke uk diar
Deensk Gulküst

At **Deensk Gulküst** (üüb Deensk: *Danske Guldkyst* of *Dansk Guinea*) wiar en skööl faan koloniin, wat bi a Golf faan Guinea uun a waast faan Aafrika lai an tut Köningrik Denemark-Noorweegen hiard. A koloniin wurd 1850 tu det Ferianigt Köningrik ferkeeft. A gebiit faan det Deensk Gulküst as nü de süüduast eeg faan Ghaana.


Uun det 19. juarhunert hed det Deensk Gulküst fiiw feestingen:
* Christiansborg (nü Accra)
* Fredensborg (nü Old Ningo)
* Prinsensten (nü Keta)
* Kongensten (nü Ada)
* Augustaborg (nü Teshie)

## Luke uk diar
Brikama

**Brikama** of **West Coast** as en lokaal ferwaltingsgebiit (üüb Ingels: *Local Government Area*) uun Gambia. At ferwaltingsgebiit leit uun a waast faan't lun. Uun a nuurd lei Banjul, de Gambia Struum an Mansakonko, uun a uast an süüd leit Seenegal an uun a waast a Atlantik. Det hee 688.744 lidj (2013).

## Geografii
### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't ferwaltingsgebiit san:

## Politiik
De *Brikama Area Council* ("Brikama Gebiitsriad") uun Brikama Steed fewaltet at gebiit.

## Kwelen
Janjanbureh

**Janjanbureh** of **Central River** as en lokaal ferwaltingsgebiit (üüb Ingels: *Local Government Area*) uun Gambia. At ferwaltingsgebiit leit uun a uast faan't lun.  Uun a nuurd an süüd leit Seenegal, uun a uast Basse an uun a waast Kuntaur. Det hee 125.204 lidj (2013).

## Geografii
### Steeden
Dön trii gratst steeden uun't ferwaltingsgebiit san:

## Kwelen
Christoph Kolumbus

**Christoph Kolumbus** (, , ; *&nbsp;amanbi 1451 uun't Republiik Genua; †&nbsp;20. Mei 1506 uun Valladolid, Könangrik Kastiilien) wiar en itajeensken siamaan an koptein uun siinsten faan't Könangrik Kastiilien. Hi hää 1492 a siawai tu Ameerikoo fünjen. 

Eegentelk wul hi en waastelken siawai tu Indien finj, auer Indien en wichtag hanelslun wiar. An hi wul gauer wees üs a Portugiisen, diar leewen trinjam Afrikoo siil moost.

Kolumbus siild faan 1492 bit 1504 sjauersis auer a Atlantik, an hää diar fööraal a Grat Antilen besoocht. Iarst üüb sin leetst rais foor hi widjer am a waast an kaam uun Honduuras üüb't Amerikoonsk fäästlun uun.

Sin leewent loong as Kolumbus diar goorei waar am wurden, dat hi en neien kontinent fünjen hed. Iarst leeder foonj Amerigo Vespucci det ütj, an efter ham as Ameerikoo do näämd wurden.

Daalang witj wi, dat al a Wikingern oner Leif Erikson 500 juar iarer uun Ameerikoo lungat san, man jo haa diar ei siidelt. An diaram täält Kolumbus üs di maan, di Ameerikoo fünjen hää.

## Koorden
Kolumbus sin sjauer raisen tu Ameerikoo:

## Luke uk diar
Europeesk Sentraalbeenk

At **Europoeesk Sentraalbeenk** (ESB, huuchsjiisk EZB, ingelsk ECB, fransöösk BCE) as 1998 grünjlaanj wurden, an för't **Europeesk Müntunion** tustendag. Hör münt as di EURO (€). At ESB sat uun Frankfurt am Main (Sjiisklun).

## Luke uk diar
996

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* Otto III. (HRR) woort Röömsk-Tjiisk Keiser faan't Hilag Röömsk Rik

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren

## Störwen – Sturwen – Stürwen
Juri Gagarin

**Juri Alexejewitsch Gagarin** (; amskrewen **; * 9. Maarts 1934 uun Kluschino, Oblast Smolensk, Sowjetunion; † 27. Maarts 1968 bi Nowosjolowo, Oblast Wladimir, Sowjetunion) wiar en sowjetsken weltrümkeerer (kosmonaut), an di iarst minsk uun a weltrüm.

## Iarangen üüb freimarkin an jilstaken

1976 4569.jpg|
Stamp of Azerbaijan 595.jpg|
RR5514-0005R 10 рублей биметалл 2001 40 лет полета Гагарина реверс.png|
2011. Stamp of Belarus 07-2011-03-28-m.jpg|


## Kwelen


## Luke uk diar
Ferdinand Magellan

**Ferdinand Magellan**, portugiisk *Fernão de Magalhães,* ütjspriak: [], spoonsk *Fernando de Magallanes* (* föör 1485, ferlicht uun Vila Nova de Gaia, Könangrik Portugal; † 27. April 1521 üüb Mactan, Filipiinen) wiar en portugiisken siamaan an koptein uun siinsten faan't spoonsk könanghüs. Hi skul en waastelken wai tu a Molukken finj, diar en grat bedüüdang üs gewürtseilunen hed. An so wurd hi di iarst, di trinj am a welt siild as. Det wiar di leetst bewis, dat a eerd nian flaak skiiw, man en kuugel wiar.

## Det rais

Di 20. September 1519 foor fiiw skeb faan Sanlúcar de Barrameda ütj üüb sia. Ian juar leeder foonj jo det Magellanstruat an siild üs iarst europeesk sialidj auer a Pasiifik. Man üs jo üüb a Filipiinen uunkaam, kaam Magellan tu duas bi en stridj mä en stam faan a Visayas. Oner komando faan Juan Sebastián Elcano kaam bluas ian faan jo fiiw skeb, at *[[Victoria (Schiff, 1519)|Victoria]],* weder tüs auer di bekäänd wai trinjam't Kap Gud Hööb, an lunagt di 6. September 1522 uun Sanlúcar. Faan muar üs 240 maan san bluas 35 trinjam a eerd siild. 55 öödern siild efter uasten weder tüs, so dat 90 maan det tuur auerlewet haa. Faan det tuur hää ään faan a sialidj en ütjfeerelken beracht skrewen, di itajeener Antonio Pigafetta.

## Luke uk diar

* Región de Magallanes y de la Antártica Chilena
Sanlúcar de Barrameda

**Sanlúcar de Barrameda** as en stääd uun't Prowins Cádiz uun Andaluusien (Süüdspoonien). Hat leit bi a müs faan a struum Guadalquivir iin uun a Atlantik.

Faan Sanlúcar ütj foor Ferdinand Magellan mä fiiw skeb ütj am a waast, man bluas ian skap kaam hial trinjam a eerd weder diar uun.

## Kwelen


## Luke uk diar
Magellanstruat

At **Magellanstruat** as en natüürelken siawai tesken a Atlantik uun't uasten an a Pasiifik uun't waasten swäärs troch Patagoonien (Süüdameerikoo). Hat hää hör nüüm efter Ferdinand Magellan, di di wai uun't juar 1520 fünjen hää. Hat hää en grat bedüüdang för a siafaard, auer di wai trinjam't Kap Hoorn föl linger an böös gefeerelk as.

## Luke uk diar
Kap Gud Hööb

At **Kap Gud Hööb** (, , , ) as en üübfaalen lunspas naibi't süüdspas (*Kap Agulhas*) faan Afrikoo. Hat leit uun't Prowins Waastkap faan Süüdafrikoo.

## Luke uk diar
Kap Hoorn

At **Kap Hoorn** (sjiisk *Kap Horn*, spoonsk *Cabo de Hornos*, ingelsk *Cape Horn*, holuns *Kaap Hoorn*) as en lunspas üüb det chileensk eilun Isla Hornos (Regiuun XII, Región de Magallanes y de la Antártica Chilena). Hat as a süüdermiast ponkt faan Süüdameerikoo. 

Di nööm hää't sant 1616 efter koptein Willem Cornelisz Schouten an det *Hoorner Austraalse Compagnie* uun't holuns stääd Hoorn.

## Luke uk diar
Hoorn

**Hoorn** () as en holuns stääd uun't Prowins Nuurdholun. Diar wene  minsken (Stant: ) üüb en areaal faan 53&nbsp;km². Diarfaan san 33&nbsp;km² weeder.

Di nööm komt ferlicht faan *Hornus*, en sjipdring faan di fresk Könang Redbad.

Efter det *Hoorner Austraalse Compagnie*, diar 1616 en skapsrais trinjam Süüdameerikoo üüb a bian steld hää, as Kap Hoorn näämd wurden.

## Kwelen


## Luke uk diar
Isla Hornos

**Hornos** () as en 6 km lung an 2 km briad eilun uun a chileensk dial faan Feuerland. Hör süüdspas as at Kap Hoorn, a süüdermiast ponkt faan Süüdameerikoo. 

Üüb Hornos stäänt en ialtürn an en meteoroloogisk statsion *Estación Meteorológica de Cabo de Hornos*.

Bit aanj faan't 18. juarhunert lewet üüb Hornos an diar ambi a Yámana, en stam faan indioonern.

## Luke uk diar
Feuerland

**Feuerland** (spoonsk **, „Lun faan't Ial“), iar uk *Magellanica* (efter Ferdinand Magellan) as en skööl faan eilunen bi't süüdspas faan Süüdameerikoo. At Magellanstruat dialt a eilunen faan't fäästääg uf. Sant 1881 as Feuerland apdiald tu Chiile (Prowins Tierra del Fuego) uun't waasten an Argentiinien uun't uasten. A miast minsken lewe uun a argentiinsk dial (~ 127.000), uun a chileensk dial lewe man 8.000.

Üs Ferdinand Magellan 1520 det Magellanstruat foonj, siig hi uun't süüden flook ialen, an so füng det regiuun di nööm *Feuerland* - *Iallun*.

## Luke uk diar
Hermite Eilunen

A **Hermite Eilunen** () san en ünbewent skööl faan eilunen uun't regiuun Feuerland uun a süüd faan Chiile. Jo hiar tu't gemeen Cabo de Hornos uun't Región de Magallanes y de la Antártica Chilena. Bit iin uun't 18. juarhunert wiar a eilunen bewenet faan a Yámana indioonern an haa *Samajani* het, daalang san's näämd efter di holuns admiraal Jacques L’Hermite. 

Tu det skööl hiar aacht grater eilunen:
* *Isla Hermite*, 143,59 km², 516 m huuch
* *Isla Herschel*, 65,81 km²
* *Isla Deceit*, 40,4 km²
* *[[Isla Hornos]]* mä Kap Hoorn
* *Isla Jerdan*
* *Isla Hall*
* *Isla Maxwell*
* *Isla Seddle*

Efter nuurden tu lei a Wollaston Eilunen, diar faan a *Canal Franklin* ufdiald wurd. Uun't süüden ferlääpt at Drakestruat.

Datei:CapeHorn.jpg|Kap Hoorn üüb't *Isla Hornos* 
Datei:Deceit teeth.JPG|*Isla Deceit*
Datei:Hermite.Islands.JPG|Hermite Eilunen


## Kwelen
Prowins Tierra del Fuego

Wat menst dü ?

* Prowins Tierra del Fuego (Chiile)
* Tierra del Fuego (Prowins), Argentiinien
* Feuerland (*Tierra del Fuego*), eilun