open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jugoslaawien

**Jugoslaawien** (amtelk **Sotsialistisk Föderatiif Republiik Jugoslaawien** (SFRJ) wiar en stoot uun Süüduasteuroopa. Hi as grünjlaanj wurden efter a Ööder Weltkriich an fool efter en bürgerkriich uun a juaren 1991/92 ütjenööder. Föör a Ööder Weltkriich wiar Jugoslaawien en könangrik.

Diarfaan auerblewen san a stooten Sloweenien, Kroatien, Bosnien an Hertsegowina, Monteneegro, Serbien, Nuurd-Matsedoonien an Kosowo.

## Könangrik Jugoslaawien (1929-1941)

## Republiiken faan Jugoslaawien (1945-1991)
Niigen

**Niigen** (Spreeken üs *Niichen*) (9, röömsk IX) es en natüürelk Tal twesken aacht en tiin. Niigen es en ünlik Tal en uk en Kwadraattal; niigen es trii maal trii, dit *Kwadraat* fan trii.

## Noomern

## Luki uk diar

## Kwelen
Soowen/mo

Jü tål **soowen** (**7**) (aw Üüljfrasch: *siūgun*; röömisch: VII) as en natöörlik tål än en numer. Jü as en ünlik tål än kamt eefter e numer seeks (6), ouers for e numer oocht (8). Jü as uk en priimtål: dåt håt, dåt jü gruter as 1 än foon har seelew än foon 1 tu diilen as.
Oocht

Jü tål **oocht** (**8**) (aw Üüljfrasch: *achta*; röömisch: VIII) as en natöörlik tål än en numer. Jü as en lik tål än kamt eefter e numer soowen (7), ouers for e numer nüügen (9).
Nüügen/mo

Jü tål **nüügen** (**9**) (aw Üüljfrasch: *niūgun*; röömisch: IX) as en natöörlik tål än en numer. Jü as en ünlik tål än kamt eefter e numer oocht (8), ouers for e numer tiin (10).
Tiin/mo

Jü tål **tiin** (**10**) (aw Üüljfrasch: *tiān*; röömisch: X) as en natöörlik tål än en numer. Jü as en lik tål än kamt eefter e numer nüügen (9), ouers for e numer alwen (11).
Iin/go

Jü tåål **iin** (**1**) (röömisch: I) äs en natörlik tåål än en numer. Jü äs en ünlik tåål än kamt eewer e numer nul (0), oors foor e numer tou (2).

## Brük
* 1 moon - *åån* moon
* 1 wüst - *iin* wüst
* 1 hüs - *iin* hüs
Fjauer/fe

At taal **fjauer** (4) (röömsk: IV) as en natüürelk taal an en nomer. Det as en lik taal an komt efter't nomer trii (3), man föör't nomer fiiw (5).
Seeks/mo

Jü tål **seeks** (**6**) (aw Üüljfrasch: *sex*; röömisch: VI) as en natöörlik tål än en numer. Jü as en lik tål än kamt eefter e numer fiiw (5), ouers for e numer soowen (7).
Nuurdfresk skilten

Uun a leetst juaren sjocht'am muar an muar **nuurdfresk skilten** bi a struaten an stiiger faan Nuurdfresklun. Det gongt üüb't  faan 2004 turag, an diarüüb, dat Nuurdfresk nü en gudkäänd spriak as efter't Europeesk Charta för a Regiunaal- an Manertaalspriaken.

## Saarepskilten
Luke uk diar -> Saarepskilten uun Nuurdfresklun

Straßenschild_NF.jpg|Struatenskilt bi a B 5
Tērpsskelt_Weesterlön_001.JPG|Weesterlön
Tērpsskelt Noorsaarep 002.JPG|Noorsaarep
De Huuge.jpg|A Huug
Wiiser_e_Hoorne_001.JPG|Naibel, Doogebel, Slütsil, Läitjholem


## Boonhoofskilten

Hüsem_stasjon.jpg|Hüsem
Baanhofsskelt_Bräist_001.JPG|Bräist
Baanhofsskelt E Hoorne 001.JPG|E Hoorne
Baanhofsskelt Naibel 001.JPG|Naibel
Baanhofsskelt Klangsbel 001.JPG|Klangsbel
Baanhofsskelt_Muasem_001.JPG|Muasem
Baanhofsskelt_Kairem_001.JPG|Kairem
Baanhofsskelt Weesterlön 001.JPG|Weesterlön
Bahnhof Süderlügum 06.jpg|Läigem
Doogebel bru.jpg|Doogebel


## Amten an iinrachtangen

Bilingual_signs_German-Frisian,_police_station_Husum,_Germany_0892.JPG|Politsei Hüsem
Politsai Weesterlön 001.JPG|Politsei Weesterlön
Straatenmaisterii Weesterlön 001.JPG|Struatenmäästerei Weesterlön
Öömrang Skuul.jpg|Öömrang Skuul Sössaarep
Öömrang Hüs.jpg|Öömrang Hüs Neebel
Skelt_ön_Lonham_001.JPG|Nis-Albrecht-Johannsen-Skuul Lonham


## Welkimen
**Fäästääg**

Naibel_003.JPG|Stääd Naibel
Naibel 004.JPG|Stääd Naibel
Naibel 002.JPG|Stääd Naibel
Naibel 005.JPG|Stääd Naibel
Risem 001.JPG|Risem-Lonham
Risem 002.JPG|Risem-Lonham

**Eilunen**

Ödersem 003.JPG|Ödersem
Noorsaarep_001.JPG|Noorsaarep


## Onernemen
**Fäästääg**

Parkplaats_Naibel_001.JPG|ALDI Naibel
Bräistinger Taksi 001.JPG|Bräistinger Taksi Bräist
Doogebel bru.jpg|Doogebel bru

**Eilunen**

Computer Smäs.jpg|Computer Smäs Neebel
Kleet an Boks.jpg|Kleet an Boks Neebel
Dörnsk an Köögem.jpg|Dörnsk an Köögem Neebel
Onerbrek.jpg|Onerbrek A Wik


## Luke uk diar
* Saarepskilten uun Nuurdfresklun
* inselbahn.de, 2005
Matsedoonsk spriak

At **matsedoons(k) spriak** (), of uk **makedoons(k)** as en slaawisk spriak an hiart tuup mä't bulgaarsk tu di twiig faan't uastsüüdslaawisk. Hat woort fööraal uun Nuurd-Matsedoonien snaaket.

## Spriakwiisen

* **Waastelk an sentraal spriakwiisen**
** **Ohrid-Prespa-skööl** (orangj)
** **Debar-skööl** (ruad)
** **Polog-skööl** (blä)
** **Sentraal waastelk skööl** (laacht)
** **Kostur-Korča-skööl** (brün)
* **Uastelk spriakwiisen**
** **Nuurduastelk skööl** (green)
** **Süüduastelk skööl** (güül)

## Alfabeet
Det alfabeet as nai mä't serbisk:


## Futnuuten


## Luke uk diar
Bulgaarsk spriak

At **bulgaarsk spriak** (bulgaarsk **български език** *bǎlgarski ezik* ) as en slaawisk spriak an hiart tuup mä't matsedoonsk tu di twiig faan't uastsüüdslaawisk.

Hat woort fööraal uun Bulgaarien snaaket, man uk uun ööder lunen trinjam.

## Spriakwiisen

* Waastbulgaarsk spriakwiisen:
** Nuurdwaastbulgaarsk
** Süüdwaastbulgaarsk

* Uastbulgaarsk spriakwiisen:
** Balkanspriakwiisen
** Mysisk spriakwiisen

* Rupsisk spriakwiisen:
** Rhodopenspriakwiisen
** Uastrupsisk
** Waastrupsisk

## Futnuuten


## Luke uk diar
Balkanberger

A **Balkanberger**, of uk man ianfach **Balkan** (), bulgaarsk an serbisk **Stara Planina** (), san uun't Tertiär apfualet wurden, an lei uun Süüduasteuroopa. Di gratst dial leit uun Bulgaarien. Diarefter as uk det regiuun Balkan näämd.

## Bilen

Emine.jpg|*Kap Emine*, huar a Balkan uun't Suart Sia ütjlääpt.
Staraplanina-krassiu.jpg|Weederfaal *Rajsko praskalo* uun a Madelbalkan.
View from Shipka.JPG|*Shipkapaas*, ütjsicht efter süüden.


## Luke uk diar
Montenegriins spriak

**Montenegriins** (üüb montenegriins: Crnogorski jezik/Црногорски језик) as en slaawisk spriak an hiart tu di twiig faan't süüdslaawisk. Hat as temelk nai mä't serbisk an hiart tu det serbokroatisk spriakfamile.

Uun Monteneegro as montenegriins det amtspriak. Bi't fulkstäälang 2003 hed 62% faan a iinwenern serbisk mamenspriak an 22% montenegriins. 2011 (koord oner) wiar't oober al 41% montenegriins an man muar 39% serbisk.

## Skraft
Jüst so üs serbisk woort montenegriins eder mä kyrilisk of uk mä latiinsk skraft skrewen, hää oober tau buksteewen muar:

;kyrilisk
* А Б В Г Д Ђ Е Ж З И Ј К Л Љ М Н Њ О П Р С Т Ћ У Ф Х Ц Ч Џ Ш С́ З́
* а б в г д ђ е ж з и ј к л љ м н њ о п р с т ћ у ф х ц ч џ ш с́ з́

;latiinsk
* A B C Č Ć D Dž Đ E F G H I J K L Lj M N Nj O P R S Š Ś T U V Z Ž Ź
* a b c č ć d dž đ e f g h i j k l lj m n nj o p r s š ś t u v z ž ź 

## Kwelen


## Luke uk diar
Borgenlunkroatisk spriak

At **borgenlunkroatisk spriak,** (*gradišćansko-hrvatski jezik, gradišćanski jezik,* ung.: *burgenlandi horvát nyelv, őrvidéki horvát nyelv, fehérhorvát nyelv, gradistyei nyelv*) as en slaawisk spriak an hiart tu di twiig faan't süüdslaawisk. Hat woort uun't Borgenlun uun Uastenrik snaaket. Diar snaake son 20.000 lidj det spriak. Man diar san uk flook spreegern uun Wien an Graz. 

Diar san uk noch spreegersköölen uun Waastungarn, uun't süüdwaastelk Slowakei an uun't süüdelk Tschechien.

## Koorden

## Tekstbispal ''Üüsen Feeder''

## Futnuuten


## Luke uk diar
* Borgenlunkroatisk spriak uun't ''Enzyklopädie des Europäischen Ostens'' (PDF-Datei; 248&nbsp;kB; sjiisk) faan Siegfried Tornow
Moliseslaawisk spriak

**Moliseslaawisk** of uk **Molisekroatisk** as en slaawisk spriak an hiart tu di twiig faan't süüdslaawisk. Hat as nai mä't kroatisk an woort noch uun trii saarpen uun't itajeensk Molise uun't Prowins Campobasso snaaket. Diar san oober jüst so föl ütjwaanrern uun Austraalien trinjam Perth an uun Argentiinien, diar Moliseslaawisk snaake.

## Saarpen
* Acquaviva Collecroce (moliseslaawisk Kruč)
* San Felice del Molise (Filič, kroatisk Štifilić)
* Montemitro (Mundimitar)

## Tekstbispal

## Luke uk diar
*Moliseslaawisk spriak uun't ''Enzyklopädie des Europäischen Ostens'' (PDF-Datei; 116 kB; sjiisk)
Serbokroatisk spriak

**Serbokroatisk** (*srpskohrvatski* / српскохрватски) as en slaawisk spriakfamile. Hat wiar bütj sloweensk an matsedoonsk det wichtagst amtspriak uun det weesen Jugoslaawien.

## Bedüüdang
Daalang as serbokroatisk nian amtspriak muar. Jugoslaawien fool ütjenööder, an jo dialstooten haa nü hör aanj spriakwiis üs amtspriak fäästlaanj:
* Bosnisk (Bosnien)
* Kroatisk (Kroatien)
* Montenegriins (Monteneegro)
* Serbisk (Serbien)
Tu detdiar skööl hiart uk tau spriakwiisen, diar oober nian amtspriaken san:
* Moliseslaawisk
* Borgenlunkroatisk
A wedenskapslidj san ei ians, wäär serbokroatisk en spriakfamile as, of en spriak mä ünlik spriakwiisen. Onerenööder kön a serbokroaten jo gud mä hör aanj spriakwiis onerhual.

## Spriadkoord

## Luke uk diar
Sloweensk spriak

**Sloweensk** (üüb sloweensk  [] of *slovenski jezik* []) as en slaawisk spriak an hiart tu di twiig faan't süüdslaawisk.

Hat woort mä't latiinsk alfabeet skrewen, hää diar oober enkelt aparte buksteewen bi.

## Alfabeet
; letj buksteewen
: **[[a]]**, **[[b]]**, **[[c]]**, **[[č]]**, **[[d]]**, **[[e]]**, **[[f]]**, **[[g]]**, **[[h]]**, **[[i]]**, **[[j]]**, **[[k]]**, **[[l]]**, **[[m]]**, **[[n]]**, **[[o]]**, **[[p]]**, **[[r]]**, **[[s]]**, **[[š]]**, **[[t]]**, **[[u]]**, **[[v]]**, **[[z]]**, **[[ž]]**,

; grat buksteewen
: **[[A]]**, **[[B]]**, **[[C]]**, **[[Č]]**, **[[D]]**, **[[E]]**, **[[F]]**, **[[G]]**, **[[H]]**, **[[I]]**, **[[J]]**, **[[K]]**, **[[L]]**, **[[M]]**, **[[N]]**, **[[O]]**, **[[P]]**, **[[R]]**, **[[S]]**, **[[Š]]**, **[[T]]**, **[[U]]**, **[[V]]**, **[[Z]]**, **[[Ž]]**.

## Spriadkoord

## Spriakwiisen
* Boowerkrainersk
* Onerkrainersk
* Primorsko
* Panonska Slovenščina
* Rovtarsko
* Štajersko (*Steirisk*)
* Resianisk (woort uk üs aanj spriak uunsen)
* Kärntner sloweensk
*: Jaundäälersk
*: Ruusendäälersk
*: Gaildäälersk
*: Windisk

## Futnuuten


## Luke uk diar
Ual-Sarkenslaawisk spriak

**Ual-Sarkenslaawisk**, **Ualslaawisk** of **Ualbulgaarsk** (aanj nööm , amskrewen ) as det äälst apskrewen slaawisk spriak, diar am't juar 860 apstenen as.

Hat het ual**sarken**slaawisk, auer hat fööraal uun hööw brükt wurden as.

Jo auerleewert teksten san uun glagolitisk skraft of uun (ual-)kyrilisk skrewen wurden.

## Tekstbispal ''Üüsen Feeder''

## Gramatik
At jaft sööwen faaler uun't spriak:

## Luke uk diar

* Interslaawisk
Glagolitisk skraft

At **glagolitisk skraft** of uk **Glagolica** as det äälst slaawisk skraft. Hat as brükt wurden för't Ual-Sarkenslaawisk: *glagol* = *spriak*. Kyrill faan Saloniki (826–869) hää det ütjwerket. Efter ham as do det kyrilisk skraft näämd wurden, wat oober weder hial ööders ütjschocht.

## Tekstbispal ''Üüsen Feeder''
1. lachts, det iarst *trinj* furem, 2. uun a maden det *hukag*, kroatisk furem an 3. rochts, det kroatisk kursiif furem.

## Alfabeet
Buksteewen an taalen, an enkelt flook brükt *ligatuuren* (ferbinjangen).

## Luke uk diar
Kampala

**Kampala** as det hoodstääd faan Uganda mä amanbi 1,5 miljuun iinwenern. Hat as uk ään faan 121 distrikten uun Uganda. Kampala leit nai bi a Victoria-Sia.

## Kliima
Kampala leit uun a troopen. Üüb 290 daar faan't juar haa's diar sonerweder.

## Futnuuten


## Luke uk diar
El Aaiún

**El Aaiún** (; Muartaal faan , ), fransöösk skriiwwiis **Laâyoune**, sjiisk **Ajun**, uk *El-Ayoun, El-Aioun;* as det gratst stääd uun a Waastsahara, diar faan Marokko besaat as. El Aaiún skal hoodstääd faan't Demokraatisk Araabisk Republiik Sahara (DARS) wurd. Diar wene gud 200.000 lidj.

## Sasterstääden
*  Málaga, Spoonien
*  Montevideo, Uruguay

## Luke uk diar
Tunis

**Tunis** (, ) as det hoodstääd faan Tuneesien an uk hoodstääd faan det *Gouvernement Tunis*. Diar lewe gud ian miljoon iinwenern. Wan dü a föörstääden märeegenst, san't tau miljoonen.

## Kliima



## Futnuuten


## Luke uk diar
Hargeysa

**Hargeysa** of **Hargeisa** (somali: *Hargeysa*; ) as en stääd uun't nuurden faan Somaalia an täält sant 1991 *[[de facto]]* üs hoodstääd faan Somaalilun.

Det stääd as uk hoodstääd faan't regiuun Woqooyi Galbeed.

## Kliima

## Luke uk diar
ISO 3166-2:SH

För Ascension an Tristan da Cunha san uk a codes `AC` an `TA` efter ISO 3166-1 föörsen.

## Einzelnachweise


## Siehe auch
* ISO 3166-2, Referenztabelle der Ländercodes.
* ISO 3166-1, Referenztabelle der Ländercodes, wie sie in Domainnamen verwendet werden.
Jamestown (St. Helena)

**Jamestown** (amtelk *City of James Town*) as det hoodstääd faan St. Helena. Det eilun as en dial faan det britisk bütjenlun St. Helena, Ascension an Tristan da Cunha. Diar wene 629 lidj (stant 2016).

Uun Jamestown sat uk di guwernöör faan det hialer bütjenlun.

## Luke uk diar
Jidisk

**Jidisk** (üüb Jidisk: יידיש of אידיש *Jidisch* of *Idisch*, wurdelk *jüüdsk*, kurt för ייִדיש-טײַטש *Jidisch-Taitsch* of *Jüüdsk-Tjiisk*) as en amanbi düüsen juar ual spriik, wat faan aschkenaasisk juuden uun widj dialen faan Euroopa spreegen an skrewen wurd an faan en dial faan hör efterfeeder tu daaling spreegen an skrewen wurt. At spriik hiart tu det germaans skööl faan spriiken. Det as efter algemian meening en ütj det Madelhuuchtjiisk ütjgingen waastgermaans, mä hebreewsk, arameeisk, romaanisk, slaawisk an widjer spriikelementen uunfald spriik. Det dialt ham iin uun Waast- an Uastjidisk. Det letst bestäänt ütj dön spriikwiisen Nuurduastjidisk („Liitauisk Jidisk“), Madeljidisk („Poolsk Jidisk“) an Süüduastjidisk („Ukrainisk Jidisk“). At spriik brükt det hebreewsk alfabeet.

## Ferglik

## Gramatik
Bispal faan en sechelk hoodwurd: דאָס הויז [dɔs hɔɪ̯z] (at hüs)
Etiosemiitisk spriaken

**Etiosemiitisk spriaken** (uk *Äthiopisk* of *Äthiopisk-Semitisk*) san en skööl faan spriaken, diar uun't nuurdelk an süüdwaastelk Etioopien an uun Eritrea snaaket wurd. Jo hiar tu di süüdwaastelk twiig faan a semiitisk spriaken.

## Iindialang
; Nuurdetiosemiitisk
: Ualetioopisk (†), Tigrinya, Tigré, Dahalik

; Süüdetiosemiitisk
: Baner/Uastelk süüdetiosemiitisk: Amhaarisk, Argobba, Harari, Silt’e, Zay, Wolane
: Bütjer/Waastelk süüdetiosemiitisk: Chaha, Ezha, Gafat (†), Soddo, Muher, Inor, Goggot, Mäsqän, Gumer, Gyeto, Indägän, Inär
Tigree

**Tigree** (uk: *Tigré*, uun etioopisk skraft ትግረ *Tigre* of ትግሬ *Tigrē*; uun Sudaan ኻሳ *Xasa*, araabisk ألخاصية *al-ḫāṣiyah*) as en semiitisk spriak, diar nai as mä Ualetioopisk an Tigrinya.

Hat woort faan amanbi 800.000 minsken snaaket, fööraal uun Eritrea an Sudaan.

## Futnuuten
Dahalik

**Dahalik** (uk *Dahlik* of *Dahaalik*; aanj nööm: *[haka (na)] dahālík*)  as en etiosemiitisk spriak, diar üüb trii eilunen föör Eritrea snaaket woort.

Dahalik woort faan 2500 bit 3000 minsken snaaket üüb jo eilunen Dahlak Kebir, Norah an Dehil. Jo hiar tu Eritrea an lei uun't Ruad Sia. Loong tääld Dahalik üs en spriakwiis faan't Tigree, man neier onerschükangen wise Dahalik üs en aanj spriak ütj.

Dahalik as nai mä Tigree, hää oober uk iinflööd faan't Araabisk an Kuschiitisk; an a spreegern kön jo jinsidjag knaap ferstun.

## Kwelen
Tok Pisin

**Tok Pisin** (uk Pidgin-English, Neiguinea-Pidgin, Melanesian Pidgin an Neomelanesian neemd) as en kreol-spriik, wat uun Papua-Nei-Guinea spreegen wurt. Det as de widjst ferbriadet ferkiarsspriik uun't lun. Det as nai tu Bislama üüb Vanuatu, Pijin üüb a Salomoonen an Torres Creole üüb a eilunen faan det Torres-Struat. A nööm faan a spriik kaam faan det Ingels *talk business* [tɔːk ˈbɪz.nəz].

## Gramatik
Tok Pisin hee en uu so ianfach gramatik. Det hee neder konjugatschuun noch deklinatschuun. Det hee bluat tau fergingenhaidsformen an ian futuur, huarbi ham at werb ei anret, man uk at tidj troch en fööruun- of efterstääld wurd ütjdrükt wurt (imperfekt: „bin“, perfekt: „pinis“ (efterstääld), futuur „bai“, do „mi bin go“ = „ik ging“, „mi go pinis“ = „ik haa gingen“, „bai mi go“ = „ik wal/skal gung“).

### Persöönelk Förwurden
Dön persöönelk förwurden hee formen uun iantaal, tautaal, triitaal an muartaal.
Bedja

**Bedja** (uk Bedscha, Beja, Bedauye, Bedawi, Badawiyya efter ; aanj nööm *Tuː-beɖaːwye*) as en kuschiitisk spriak, diar faan amanbi 1,2 miljuun minsken snaaket woort. Det fulk faan a Bedja lewet uun Sudaan, Egypten an Eritrea.

Miast woort Bedja üs dial faan't kuschiitisk spriakenfamile uunsen, man hat küd uk en aanjen twiig faan a afroasiaatisk spriaken wees.

## Spriakwiisen
* Bischarin
* Hadendoa
* Beni Amir
* Halenga

## Futnuuten
Austroasiaatisk spriaken

**Austroasiaatisk spriaken** san en spriakfamile mä amanbi 160 spriaken an 120 miljoon spreegern. Jo wurd uun Süüduastaasien snaaket. Bluas tau diarfaan san natsionaalspriaken: Vietnameesk an Khmer.

## Auersicht
* **Munda-spriaken** (19 spriaken, 10 Mio. spreegern; Nuurduast- an Madelindien)
** **Nuurd-Munda-spriaken** (10 spriaken, 9,5 Mio. spreegern)
** **Süüd-Munda-spriaken** (9 spriaken, 600.000 spreegern)

* **Mon-Khmer-spriaken** (132 spriaken, 85 Mio. spreegern)
** **Khasi-skööl** (3 spriaken, 1,1 Mio. spreegern; Nuurduastindien)
** **Palaung-Wa-skööl** (20 spriaken, 1,8 Mio. spreegern; Myanmar, Süüdschiina, Laos, Thailun)
** **Khmu-skööl** (14 spriaken, 600.000 spreegern; Laos, Thailun, Vietnam)
** **[[Khmer-spriak|Khmer]]** (1 spriak, 8-10 Mio. spreegern; Kambodscha, Vietnam, Thailun)
** **Katu-skööl** (16 spriaken, 1 Mio. spreegern; Laos, Thailun, Vietnam)
** **Bahnar-skööl** (36 spriaken, 1 Mio. spreegern; Vietnam, Laos, Kambodscha)
** **Pear-skööl** (6 spriaken, 12.000 spreegern; Kambodscha).
** **Viet-Muong-skööl** (10 spriaken, 88 Mio. spreegern; Vietnam, Laos)
*** **[[Vietnameesk]]** (84 Mio. spreegern)
*** **Muong** (3–4 Mio. spreegern)
** **Mon-spriaken** (2 spriaken, 1 Mio. spreegern; Myanmar)
** **Palyu-Pakan-skööl** (5 spriaken, 15.000 spreegern; Süüdschiina)
** **Asli-spriaken** (19 spriaken, 60.000 spreegern; Malaiisk Hualeweilun)

* Nikobareesk spriaken (6 spriaken, 28.000 spreegern; Nikobaaren)

## Luke uk diar
Nuurdfresk Wurdenbuksteed

At **Nuurdfresk Wurdenbuksteed** as en iinrachtang faan't Christian-Albrechts-Uniwersiteet (CAU) uun Kiel. Diar as hat onerbroocht bi't *Instituut för Skandinawistik, Frisistik an Algemian Spriakwedenskap* (ISFAS).

## Apgoowen
At Wurdenbuksteed saamelt an bewerket sant 1950 teksten faan aal a nuurdfresk spriakwiisen. Jo wurd uun a *Thesaurus* digitalisiaret.

Det wedenskapelk werk woort uun't fääk *[[Frisistik (CAU)|Frisistik]]* bedrewen, wat diar uk studiaret wurd koon. Hat as 1972 iinracht wurden faan profeser Dietrich Hofmann. 1978 as en profesuur iinracht wurden, an di iarst profeser för fresk filologii uun Kiel wiar Bo Sjölin. Hi ging 1997 uun pangjuun, an faan 1999 bit 2022 hed det steed Jarich Hoekstra.

## Luke uk diar
* Wääbsteed
* Skraften
* Thesaurus
Eefeu (Plaantenker)

**Eefeu** (*Hedera*), es en Plaantenker fan di Familie Arālienplaanten (Arāliaceae). Ön Euroopa wukset fuaral (*Hedera helix*), di iinfachi Eefeu.

Eeđer't Uurterbok skel em *[[Efoi]]* skriif.

## Biskriiwing
### Vegetatiif
Eefeu-Arten sen altert green Klaterplaanten of ja wuksi aur di Öört hen (Öörtdeeker).

Hat jeft aur 400 Slacher fan Eefeu, hur fuaral di Foremen fan di Bleeren forskelig sen.

### Stofi iin ön di Eefeu
Eefeu es aur dit Saponiin (v.&nbsp;a. Hederin) geftig. Wan em diar tö fuul fan it, fair em wiit Skit en skel höm aaft uk aurtdö (fuaral Jungen). Fan Eefeu sen uk al Mensken duarblewen. Aurdat di Frücht man ek gur smak, uur di ek olter aaft eten, en diarom uur diar uk ek aaft jen kraank fan.

### Tauin en Spöölin me Eefeubleeren
Aur dit Saponiin iin ön di Bleeren ken em diar uk aur di Maaten gur me taui en renski. Dit Saponiin es dit Natmerel.
Wan em Kluađern taui wel, da kum iinfach 10 bit 15 Bleeren iin ön en Höös, des uur techtknet en kumt me iin ön di Tauimaskiin.
Uk ön di Köken ken em diarme spööli, diarfuar uur di Bleeren iin ön wārem Weeter liar, en wan em dit ofgööten heer, da es dit Spöölmeren.

Jir üs diar helpt en bet Ötji of Ötji-Esens, wan dit muar Kraft haa skel.
Swaanisk (Spriik)

Det **Swaanisk Spriik** (üüb Swaanisk: ლუშნუ ნინ *lušnu nin*, üüb Georgisk სვანური ენა *svanuri ena*) as en Süüdkaukaasisk spriik, wat fööraal uun det Swaneetien regiuun faan Georgien spreegen wurt. Spreegern faan't spriik lewe uk uun öler dialen faan Georgien an uun't ütjlun.

## Literatüür
* Fähnrich, H. (2008), *Kartwelsprachen : Altgeorgisch, Neugeorgisch, Mingrelisch, Lasisch, Swanisch*, Reichert, Wiesbaden. 

## Luke uk diar
Mingreelisk Spriik

Det **Mingreelisk Spriik** (üüb Mingreelisk: მარგალური ნინა *margaluri nina*, üüb Georgisk: მეგრული ენა *megruli ena*) as en Süüdkaukaasisk spriik, wat uun a waast faan Georgien spreegen wurt. Det as det naisgratst faan dön Süüdkaukaasisk spriiken an hiart tup mä det Laasisk spriik tu det saanisk skööl faan detheer spriikfamilje.

## Gramatik
### Nöömer
Mingreelisk hee seeks kaasen (noominatiif, ergatiif, daatiif, geenitiif, instrumentaal, adwerbiaal) an trii öler kaasen, wat ütj det geenitiif maaget wurd (alatiif, ablatiif, destinatiif).

* Bispal faan en nööm: კოჩი *ḳoči* (maan):

## Literatüür
* Fähnrich, H. (2008), *Kartwelsprachen: Altgeorgisch, Neugeorgisch, Mingrelisch, Lasisch, Swanisch*, Reichert, Wiesbaden. 

## Luke uk diar
Montevideo (Steed)

**Montevideo** as at hoodsteed faan Uruguay. At steed leit uun a süüd faan't lun. Det hee 1.304.687 lidj (2011)

## Kwelen
Cerro Largo (Department)

Det **Cerro Largo Department** (üüb Spaans: *Departamento de Cerro Largo* [ˈsero ˈlaɾɣo]) as ian faan dön njüügentanj departmenten uun Uruguay. At department leit uun a uast faan't lun. Det hee 84.698 lidj (2011). At hoodsteed faan’t department as Melo.

## Kwelen
Río Negro (Department)

Det **Río Negro Department** (üüb Spaans: *Departamento de Río Negro* [ˈri.o ˈneɣɾo]) as ian faan dön njüügentanj departmenten uun Uruguay. At deparment leit uun a waast faan't lun. Det hee 54.765 lidj (2011). At hoodsteed faan’t department as Fray Bentos.

## Kwelen
Alajuela (Prowins)

Det **Alajuela Prowins** (üüb Spaans: *Provincia de Alajuela* [alaˈxwela]) as ian faan dön sööwen prowinsen faan Costa Rica. At prowins leit uun a nuurdwaast faan’t lun. Det hee 989.100 lidj (2017). At hoodsteed faan’t prowins as Alajuela.

## Kwelen
Cayo (Distrikt)

De **Cayo Distrikt** (üüb Ingels: *Cayo District*) as een faan dön seeks distrikten faan Belize. Det hee 75.046 lidj (2010). At hoodsteed faan a distrikt as San Ignacio.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
A distrikt hee seeks woolkreiser:
* Belmopan
* Cayo Central
* Cayo North
* Cayo North East
* Cayo South
* Cayo West

## Kwelen
Corozal (Distrikt)

De **Corozal Distrikt** (üüb Ingels: *Corozal District*) as een faan dön seeks distrikten faan Belize. Det hee 41.061 lidj (2010). At hoodsteed faan a distrikt as Corozal Town.

## Geografii
A distrikt hee fjauer woolkreiser:
* Corozal Bay
* Corozal North
* Corozal South East
* Corozal South West

## Kwelen
Brokopondo (Distrikt)

De **Brokopondo Distrikt** (üüb Holuns: *District Brokopondo*) as een faan dön tjiin distrikten faan Suurinam. Det hee 15.909 lidj (2012). At hoodsteed faan a distrikt as Brokopondo.

## Geografii
; Brokopondo Stausia
(amtelk: Prof.-Dr.-Ir.-W.-J.-van-Blommestein-Sia)

### Steeden
Dön tau gratst steeden uun a distrikt san:
* Brownsweg (4793 lidj uun 2012)
* Brokopondo (4482 lidj uun 2012)

Öler steeden:
* Phedra
* Marchallkreek
* Kapsikele
* Reinsdorp
* Berg en Dal
* Victoria

### Iindialing faan Ferwalting
A distrikt hee seeks resorten (üüb Holuns: *resorts* ~ gemeenden):

## Wiartskap
Uun a distrikt, nai bi't steed Brokopondo, as det grat *Rosebel [[gul]]miin*, wat sant 2004 apjiwen as. At jaft öler miinen uun a distrikt.

## Kwelen


## Luke uk diar
Sipaliwini (Distrikt)

De **Sipaliwini Distrikt** (üüb Holuns: *District Sipaliwini*) as een faan dön tjiin distrikten faan Suurinam. Det hee 37.065 lidj (2012). A distrikt hee nian hoodsteed.

Auer a süüdwaastelk huk jaft at en grens stridj mä't naiberlun Guyaana, an auer a süüduastelk huk mä Fransöösk Guayaana.

## Geografii
### Iindialing faan Ferwalting
A distrikt hee seeks resorten:

## Kwelen
Belize (Distrikt)

De **Belize Distrikt** (üüb Ingels: *Belize District*) as een faan dön seeks distrikten faan Belize.A distrikt leit uun a nuurduast faan't lun. Uun a nuurdwaast leit de Orange Walk Distrikt, uun a nuurd de Corozal Distrikt, uun a nuurduast Meksiko, uun a uast at Kariibik, uun a süüd de Stann Creek Distrikt an uun a süüdwaast det Cayo Distrikt. Det hee 95.292 lidj (2010). At hoodsteed faan a distrikt as Belize City.

## Geografii
Tu a distrikt hiart föl eilunen, tu bispal, Ambergris Caye, Caye Caulker, St. George's Caye, Caye Chapel, English Caye, Goff's Caye, an Turneffe Atoll.

### Indialing faan Ferwalting
A distrikt hee 13 woolkreiser:
* Albert
* Belize Rural Central
* Belize Rural North
* Belize Rural South
* Caribbean Shores
* Collet
* Fort George
* Freetown
* Lake Independence
* Mesopotamia
* Pickstock
* Port Loyola
* Queen's Square

## Kwelen
Barima-Waini

Det **Barima-Waini Regiuun** (üüb Ingels: *Barima-Waini Region*) as ian faan dön tjiin regiuunen faan Guyaana. Det hee 27.643 lidj (2012). At hoodsteed faan’t regiuun as Mabaruma.

## Kwelen
Paramaribo

**Paramaribo** as en steed an een faan tjiin distrikten (üüb Holuns: *Distrikt Paramaribo*) faan Suurinam. Det hee 240.924 lidj (2012). Paramaribo as at hoodsteed faan Suurinam.

## Geografii
### Iindialing faan Ferwalting
A distrikt hee 12 *resorten* (~ gemeenden / steeddialen):

## Kwelen
Hiiu (Lunkreis)

De **Hiiu Lunkreis** (üüb Eestnisk: *Hiiu maakond* of *Hiiumaa*, üüb Tjiisk: *Dagö*) as ian faan dön füftanj lunkreiser faan Eestlun. A lunkreis bestäänt ütj det eilun Hiiumaa an muar letjer eilunen, wat tu a waast faan't det eestnisk feestlun lei. Det hee 8482 lidj (2011). At hoodsteed faan a lunkreis as Kärdla.

## Geografii
### Steeden an Taarpen
Dön tjiin gratst steeden an taarpen uun a lunkreis san:

### Iindialing faan Ferwalting
A lunkreis hee sant 2017 bluat ian lungemeend, det Hiiumaa Lungemeend (üüb Eestnisk *Hiiumaa vald*).

## Befölkring
Det letst folksteeling wiar uun't juar 2011. Efter't folksteeling wiar 8482 lidj uun a lunkreis. 2000 folksteeling - 10.440 lidj.

## Histoore
Föör 1917 wiar't gebiit faan a lunkreis faan nü dial faan det Eestlun Guwernement uun det Rüs Keiserrik. A lunkreis wurd 1. Janewoore 1990 üüs de Hiiumaa Lunkreis grünlaanjen. En juar lääder wurd det de Hiiu Lunkreis.

## Kwelen
Ida-Viru (Lunkreis)

De **Ida-Viru Lunkreis** (üüb Eestnisk: *Ida-Viru maakond* of *Ida-Virumaa*, üüb Tjiisk: *Ost-Wierland*) as ian faan dön füftanj lunkreiser faan Eestlun. A lunkreis leit uun a nuurduast faan't lun. Uun a nuurd leit de Fins Siaböösem, uun a uast Rüslun, uun a süüd de Peipus-See, uun a süüdwaast de Jõgeva Lunkreis an uun a waast de Lääne-Viru Lunkreis. Det hee 145.373 lidj (2011). At hoodsteed faan a lunkreis as Jõhvi.

## Geografii
### Steeden an Taarpen
Dön tjiin gratst steeden an taarpen:

### Iiindialing faan Ferwalting

A lunkreis hee sant 2017 fjauer steeden (Kohtla-Järve, Narva, Narva-Jõesuu an Sillamäe) an fjauer lungemeenden (üüb Eestnisk *vallad*, iantaal *vald*): 

* Alutaguse
* Jõhvi 
* Lüganuse 
* Toila

## Befölkring
Det letst folksteeling wiar uun't juar 2011. Efter't folksteeling wiar 145.373 lidj uun a lunkreis. 2000 folksteeling - 174.853 lidj.

## Histoore
Föör 1917 wiar't gebiit faan a lunkreis faan nü dial faan det Eestlun Guwernement uun det Rüs Keiserrik.

## Kwelen
Alta Verapaz (Department)

Det **Alta Verapaz Department** (üüb Spaans: *Departamento de Alta Verapaz* [ˈalta βeɾaˈpas]) as ian faan dön tau-an-twuntig departmenten uun Guatemaala. At department leit uun a maden faan't lun. Det hee 1.294.000 lidj (2016). At hoodsteed faan’t department as Cobán.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At department hee 17 gemeenden.

# Chahal
# Chisec
# Cobán
# Fray Bartolomé de las Casas
# Lanquín
# Panzós
# Raxruha
# San Cristóbal Verapaz
# San Juan Chamelco
# San Pedro Carchá
# Santa Cruz Verapaz
# Santa María Cahabón
# Senahú
# Tactic
# Tamahú
# Tucurú
# Santa Catalina la Tinta

## Kwelen
Madel-Grekenlun (Regiuun)

Det **Madel-Grekenlun Regiuun** (üüb Greks: Περιφέρεια Στερεάς Ελλάδας *Periféria Stereás Elládas* of Στερεά Ελλάδα *Stereá Elláda*; üüb Fering: *Feestlunsgrekenlun*) as ian faan dön 13 regiuunen faan Grekenlun. Det hee 547.390 lidj (2011). At hoodsteed faan’t regiuun as Lamia.

Madel-Grekenlun as sant 2011 iindiald tu fiiw *regiunaal ianhaiden*: Euböa (Εύβοια), Evrytania (Ευριτανία), Fokida (Φωκίδα), Fthiotis (Φθιωτίδα) an Böotien (Βοιωτία). Diar lei 25 gemeenden.

## Kwelen
Peloponees (Regiuun)

At **Peloponees Regiuun** (üüb Greks: Περιφέρεια Πελοποννήσου *Periféria Peloponnísou* of Πελοπόννησος *Pelopónnisos*) as ian faan dön 13 regiuunen faan Grekenlun. Det hee 577.903 lidj (2011). At hoodsteed faan’t regiuun as Tripoli.


At Pelopnees as sant 2011 iindiald tu fiiw *regiunaal ianhaiden* (*periferiaki enotita*):
* Argolis (Αργολίδα) mä det hoodsteed Nauplion
* Arkaadien (Αρκαδία) mä Tripoli
* Korinth (Κορινθία) mä Korinth
* Lakoonien (Λακωνία) mä Sparta
* Messeenien (Μεσσηνία) mä Kalamáta
Diar lei tuup 25 gemeenden.

## Kwelen
Waast-Grekenlun

Det **Waast-Grekenlun Regiuun** (üüb Greks: Περιφέρεια Δυτικής Ελλάδας *Periféria Dytikís Elládas* of Δυτική Ελλάδα *Dytikí Elláda*) as ian faan dön 13 regiuunen faan Grekenlun. Det hee 679.796 lidj (2011). At hoodsteed faan’t regiuun as Patras.

Waast-Grekenlun as sant 2011 iindiald tu trii *regiunaal ianhaiden* (*perifereiaki enotita*): Achaea (Αχαΐα), Etolia-Akarnania (Αιτωλία και Ακαρνανία),an Ileia (Ηλεία). Diat lei tuup njügentaanj gemeenden.

## Kwelen
Madel-Makedoonien

Det **Madel-Makedoonien Regiuun** (üüb Greks: Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας *Periféria Kentrikís Makedonías* of Κεντρική Μακεδονία *Kentrikí Makedonía*) as ian faan dön 13 regiuunen faan Grekenlun. Det hee 1.880.297 lidj (2011). At hoodsteed faan’t regiuun as Thessaloniki.

Madel-Makedoonien as iindiald tu sööwen *regiunaal ianhaiden* (*perifereiaki enotita*): Chalkidiki (Χαλκιδική), Imathia (Ημαθία), Kilkis (Κιλκίς), Pella (Πέλλα), Pieria (Πιερία), Serres (Σερρες) an Thessaloniki (Θεσσαλονίκη). Diar lei tuup aachtandörtig gemeenden.

## Kwelen
Uast-Makedoonien an Thraakien

Det **Uast-Makedoonien an Thraakien Regiuun** (üüb Greks: Περιφέρεια Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης *Periféria Anatolikís Makedonías* of Ανατολική Μακεδονία και Θράκη *Anatolikí Makedonía kai Thrákis*) as ian faan dön 13 regiuunen faan Grekenlun. Det hee 608.182 lidj (2011). At hoodsteed faan’t regiuun as Komotini.

Uast-Makedoonien an Thraakien as sant 2011 iindiald tu seeks *regiunaal ianhaiden* (*perifereiaki enotita*): Drama (Δράμα), Kavala (Καστοριά), Xanthi (Ξάνθη), Rodopi (Ροδόπη), Evros (Έβρος), an Thasos (Θάσος). Diar lei tuup 22 gemeenden.

## Kwelen
Thessaalien (Regiuun)

At **Thessaalien Regiuun** (üüb Greks: Περιφέρεια Θεσσαλίας *Periféria Thessalías* of Θεσσαλία *Thessalía*) as ian faan dön 13 regiuunen faan Grekenlun. Det hee 732.762 lidj (2011). At hoodsteed faan’t regiuun as Larisa.

## Geografii
Thessaalien as sant 2011 iindiald tu fiiw *regiunaal ianhaiden* (*periferiaki enotita*): Magnisia (Μαγνησία), Larisa (Λάρισα), Trikala (Τρίκαλα), Karditsa (Καρδίτσα), an a Nuurdelk Sporaaden (Σποράδες). 

#### Gratst steeden
* Larisa
* Volos

## Kwelen
Süüd-Egeeis (Regiuun)

Det **Süüd-Egeeis Regiuun** (üüb Greks: Περιφέρεια Νότιου Αιγαίου *Periféria Nótio Aigaíou* of Νότιο Αιγαίο *Nótio Aigaío*) as ian faan dön 13 regiuunen faan Grekenlun. Det hee 309.015 lidj (2011). At hoodsteed faan’t regiuun as Ermupoli.

Uun't Süüd-Egeeis lei en hiale rä eilunen, diar tu tau sköölen hiar:
* Kyklaaden
* Dodekanes

## Kwelen
Baja Verapaz (Department)

Det **Baja Verapaz Department** (üüb Spaans: *Departamento de Baja Verapaz*  [ˈbaxa βeɾaˈpas]) as ian faan dön tau-an-twuntig departmenten uun Guatemaala. Det hee 307.200 lidj (2016). At hoodsteed faan’t department as Salamá.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At department hee aacht gemeenden:

# Cubulco
# Santa Cruz el Chol
# Granados
# Purulhá 
# Rabinal
# Salamá
# San Miguel Chicaj
# San Jerónimo

## Kwelen
Nuurd-Egeeis (Regiuun)

At **Nuurd-Egeeis Regiuun** (üüb Greks: Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου *Periféria Voreíou Aigaíou* of Βόρειο Αιγαίο  *Vóreio Aigaío*) as ian faan dön 13 regiuunen faan Grekenlun. Det hee 199.231 lidj (2011). At hoodsteed faan’t regiuun as Mitilini.

At Nuurd-Egeeis as sant 2011 iindiald tu fiiw *regiunaal ianhaiden* (*periferiaki enotita*): Chios (Χίος), Ikaria (Ικαρία), Lesbos (Λέσβος), Limnos (Λημνος), an Samos (Σάμος).

## Eliunen
* Lesbos
* Chios
* Psara
* Oinousses
* Ikaria
* Fournoi Korseon
* Limnos
* Agios Efstratios
* Samos

## Kwelen
Waast-Makedoonien

Det **Waast-Makedoonien Regiuun** (üüb Greks: Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας *Periféria Dytikís Makedonías* of Δυτική Μακεδονία *Dytikí Makedonía*) as ian faan dön 13 regiuunen faan Grekenlun. Det hee 283.689 lidj (2011). At hoodsteed faan’t regiuun as Kozani.

Waast-Makedoonien as sant 2011 iindiald tu fjauer *regiunaal ianhaiden* (*perifereiaki enotita*): Florina (Φλώρινα), Grevena (Γρεβενά), Kastoria (Καστοριά), an Kozani (Κοζάνη). Diar lei tuup twaalew gemeenden.

## Kwelen
Chimaltenango (Department)

Det **Chimaltenango Department** (üüb Spaans: *Departamento de Chimaltenango*) as ian faan dön tau-an-twuntig departmenten uun Guatemaala. Det hee 704.400 lidj (2016). At hoodsteed faan’t department as Chimaltenango.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At department hee 16 gemeenden:

# Chimaltenango
# San José Poaquíl
# San Martín Jilotepeque
# San Juan Comalapa
# Santa Apolonia
# Tecpán
# Patzún
# Pochuta
# Patzicía
# Santa Cruz Balanyá
# Acatenango
# San Pedro Yepocapa
# San Andrés Itzapa
# Parramos
# Zaragoza
# El Tejar

## Kwelen
El Progreso (Department)

Det **El Progreso Department** (üüb Spaans: *Departamento de El Progreso* [el pɾoˈɣɾeso]) as ian faan dön tau-an-twuntig departmenten uun Guatemaala. Det hee 172.200 lidj (2016). At hoodsteed faan’t department as Guastatoya]].

## Geografii
At department hee aacht gemeenden:

# El Jícaro
# Guastatoya
# Morazán
# Sanarate
# Sansare
# San Agustín Acasaguastlán
# San Antonio La Paz
# San Cristóbal Acasaguastlán

## Kwelen
Chiquimula (Department)

Det **Chiquimula Department** (üüb Spaans: *Departamento de Chiquimula*) as ian faan dön tau-an-twuntig departmenten uun Guatemaala. Det hee 415.900 lidj (2016). At hoodsteed faan’t department as Chiquimula.

## Geografii
At department hee elwen gemeenden:
# Camotán
# Chiquimula
# Concepción Las Minas
# Esquipulas
# Ipala
# Jocotán
# Olopa
# Quezaltepeque
# San Jacinto
# San José La Arada
# San Juan Ermita

## Kwelen
Põlva (Lunkreis)

De **Põlva Lunkreis** (üüb Eestnisk: *Põlva maakond* of *Põlvamaa*, üüb Tjiisk: *Pölwa*) as ian faan dön füftanj lunkreiser faan Eestlun. A lunkreis leit uun a süüduast faan't lun. Uun a nuurduast leit de Peipus-See, uun a süüduast an süüd de Võru Lunkreis, uun a waast de Valga Lunkreis an uun a nuurdwaast de Tartu Lunkreis. Det hee 25.263 lidj (2011). At hoodsteed faan a lunkreis as Põlva.

## Geografii
### Steeden an Taarpen
Dön tjiin gratst steeden an taarpen uun a lunkreis san:

### Iindialing faan Ferwalting

A lunkreis hee sant 2017 trii lungemeenden (üüb Eestnisk *vallad*, iantaal *vald*):

* Põlva
* Räpina
* Kanepi

## Befölkring
Det letst folksteeling wiar uun't juar 2011. Efter't folksteeling wiar 25.263 lidj uun a lunkreis. 2000 folksteeling - 29.821 lidj.

## Histoore
Föör 1917 wiar't gebiit faan a lunkreis faan nü dial faan det Liiflun Guwernement uun det Rüs Keiserrik.

## Kwelen
Saare (Lunkreis)

De **Saare Lunkreis** (üüb Eestnisk: *Saare maakond* of *Saaremaa*, üüb Tjiisk: *Ösel*) as ian faan dön füftanj lunkreiser faan Eestlun. A lunkreis bestäänt ütj det eilun Saaremaa an muar letjer eilunen, wat tu a waast faan't det eestnisk feestlun lei. Det hee 31.317 lidj (2011). At hoodsteed faan a lunkreis as Kuressaare.

## Geografii
Dön gratst eilunen faan a lunkreis san Saaremaa (2673 km²), Muhu (198 km²), Ruhnu (11,9 km²), Abruka (8,8 km²) an Vilsandi (8,8 km²).

### Steeden an Taarpen
Dön tjiin gratst steeden an taarpen uun a lunkreis san:

### Iiindialing faan a Ferwalting

A lunkreis hee sant 2017 trii lungemeenden (üüb Eestnisk *vallad*, iantaal *vald*):
* Muhu
* Ruhnu
* Saaremaa

## Befölkring
Det letst folksteeling wiar uun't juar 2011. Efter't folksteeling wiar 31.317 lidj uun a lunkreis. 2000 folksteeling - 35.951 lidj.

## Histoore
Föör 1917 wiar't gebiit faan a lunkreis faan nü dial faan det Liiflun Guwernement uun det Rüs Keiserrik.

## Kwelen
Escuintla (Department)

Det **Escuintla Department** (üüb Spaans: *Departamento de Escuintla* [esˈkwintla]) as ian faan dön tau-an-twuntig departmenten uun Guatemaala. Det hee 775.700 lidj (2016). At hoodsteed faan’t department as Escuintla.

## Geografii
At department hee fjauertanj gemeeden:

# Escuintla
# Guanagazapa
# Iztapa
# La Democracia
# La Gomera
# Masagua
# Nueva Concepción
# Palín
# San José
# San Vicente Pacaya
# Santa Lucía Cotzumalguapa
# Sipacate
# Siquinalá
# Tiquisate

## Kwelen
Izabal (Department)

Det **Izabal Department** (üüb Spaans: *Departamento de Izabal*) as ian faan dön tau-an-twuntig departmenten uun Guatemaala. Det hee 467.000 lidj (2016). At hoodsteed faan’t department as Puerto Barrios.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At department hee fiiw gemeenden:

# Puerto Barrios.
# Livingston.
# El Estor.
# Morales.
# Los Amates

## Kwelen
Guatemaala (Department)

Det **Guatemaala Department** (üüb Spaans: *Departamento de Guatemala*) as ian faan dön tau-an-twuntig departmenten uun Guatemaala. Det hee 3.400.300 lidj (2016). At hoodsteed faan’t department as Guatemala-Steed.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At department hee 17 gemeenden:

# Guatemaala
# Villa Nueva
# Mixco
# Santa Catarina Pinula
# San José Pinula
# San José del Golfo
# Palencia
# Chinautla
# San Pedro Ayampuc
# San Pedro Sacatepéquez
# San Juan Sacatepéquez
# San Raymundo
# Chuarrancho
# Fraijanes
# Amatitlán
# Villa Canales
# San Miguel Petapa

## Kwelen
Jalapa (Department)

Det **Jalapa Department** (üüb Spaans: *Departamento de Jalapa*) as ian faan dön tau-an-twuntig departmenten uun Guatemaala. Det hee 365.400 lidj (2016). At hoodsteed faan’t department as Jalapa.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At department hee 7 gemeenden:

# Jalapa
# Mataquescuintla
# Monjas
# San Carlos Alzatate
# San Luis Jilotepeque 
# San Pedro Pinula
# San Manuel Chaparrón

## Kwelen
Jutiapa (Department)

Det **Jutiapa Department** (üüb Spaans: *Departamento de Jutiapa*) as ian faan dön tau-an-twuntig departmenten uun Guatemaala. Det hee 482.200 lidj (2016). At hoodsteed faan’t department as Jutiapa.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At department hee 17 gemeenden:

# Agua Blanca 
# Asunción Mita 
# Atescatempa 
# Comapa 
# Conguaco 
# El Adelanto
# El Progreso 
# Jalpatagua
# Jerez
# Jutiapa
# Moyuta
# Pasaco
# Quesada
# San José Acatempa
# Santa Catarina Mita
# Yupiltepeque
# Zapotitlán

## Kwelen
Petén (Department)

Det **Petén Department** (üüb Spaans: *Departamento de Petén*) as ian faan dön tau-an-twuntig departmenten uun Guatemaala. Det hee 760.400 lidj (2016). At hoodsteed faan’t department as Flores.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At department hee fjauertanj gemeenden:

# Dolores
# El Chal
# Flores
# La Libertad
# Melchor de Mencos
# Poptún
# San Andrés
# San Benito
# San Francisco
# San José
# San Luis
# Santa Ana
# Sayaxché
# Las Cruces

## Tikal

Uun Petén leit **Tikal**, det as en antiik steed faan a Maya naibi Flores. Hat wiar fööraal bewenet faan't 3. tu't 9. juarhunert, an diar haa tidjwiis son 50.000 bit 200.000 lidj lewet.

## Kwelen
Atlántida (Department)

Det **Atlántida Department** (üüb Spaans: *Departamento de Atlántida* [aˈtlantiða]) as ian faan dön aagetanj departmenten faan Honduuras. Det hee 436.252 lidj (2013). At hoodsteed faan’t department as La Ceiba.

## Kwelen
Marie Curie

**Marie Salomea Skłodowska-Curie** (* 7. Nofember 1867 uun Warschau, Rüs Keiserrik; † 4. Jüüle 1934 bi Passy, Frankrik, bäären *Maria Salomea Skłodowska*) wiar en füüsikerin an cheemikerin faan poolsk ufkemst, diar uun Frankrik lewet an wirket. Hat onersoocht at strualing faan uraanferbinjingen an preeget för detheer det wurd „radioaktiiw“. Uun a raam faan hör forskingen foon hat tup mä hör maan Pierre Curie dön cheemisk elementen Poloonium an Raadium ütj. 1903 wurd hat a Nobelpris för Füsiik (tup mä Antoine Henri Becquerel an Pierre Curie) an 1911 a Nobelpris för Chemii tuspreegen.

Maria Skłodowska wiar a skuulmäästern Bronisława Boguska an Władysław Skłodowski hör füft kint. Hat wuks uun en dial faan Poolen ap, wat do tu det Rüsk Keiserrik hiard. Hat studiaret uun det hiamelk *flän uniwersiteet* (Uniwersytet Latający) uun Warschau - det wiar hiamelk, auer at onerracht uun det Poolsk Spriik ferbeden wurd.

1892 ging hat tu Pariis, am sin wedenskapelk studiarin uun't Fakulteet för Natüürwedenskapen faan Pariis (faculté des sciences de Paris) widjer tu maagin. Hat studiaret Chemii an Füsiik uun't Uniwersiteet Sorbonne. Uun detheer uniwersiteet wurd hat det iarst doosentin. Uun't uniwersiteet liard hat en öler liarer, de fraansöösk füüsiker Pierre Curie, keenen. De 26. Jüüle 1895 freid hat ham.

Sin wichtigst werk wiar at forsking faan strualer an't ütfinjing faan dön raadioktiif elementen Polonium an Radium. 

Marie an Pierre Curie hed tau foomnen:
* Irène Joliot-Curie, diar üüs sin aalern 1935 mä san maan Frédéric Joliot-Curie a Nobelpris för Chemii för sin werken tu det konstelk raadioaktiwiteet fing; an 
* Ève Curie, diar en wäältbekäänd biografii auer sin mam skreew an Henry Labouisse freid. Labouisse wurd at hood faan UNESCO. Uun a tidj hi hood faan't organisatschuun wiar, fing det 1965 a Nobelpris för Frees.

De 20. April 1995 wurd dön sterewelk auerrester faan Marie an Pierre Curie mä'n stootslik iin uun't *Panthéon* uun Pariis auerfeerd.

## Luke uk diar
* Kuurium
Maria Goeppert-Mayer

**Maria Gertrude Goeppert-Mayer** (* 28. Jüüne 1906 uun Kattowitz, Boowerschleesien; † 20. Febrewoore 1972 uun San Diego, Kalifornien) wiar en tjiisk-amerikoons füsikerin. Hat fing 1963 tup mä Hans Jensen a Nobelpris för Füsiik „för hör ütjfinjing faan det nuklear skelstruktüür“.

## Luke uk diar
Chiriquí (Prowins)

Det **Chiriquí Prowins** (üüb Spaans: *Provincia de Chiriquí*) as ian faan dön njüügen prowinsen faan Panama. Det hee 416.873 lidj (2010). At hoodsteed faan’t prowins as David.

## Kwelen
Carazo (Department)

Det **Carazo Department** (üüb Spaans: *Departamento de Carazo*) as ian faan dön füftanj departmenten uun Nikaraagua. Det hee 192.054 lidj (2016). At hoodsteed faan’t department as Jinotepe.

## Kwelen
Panama (Prowins)

Det **Panama Prowins** (üüb Spaans: *Provincia de Panamá*) as ian faan dön njüügen prowinsen faan Panama. Det hee 1.713.070 lidj (2010). At hoodsteed faan’t prowins as Panama.

## Kwelen
Hiird/mo

Hiirde wjarn ferwåltingsindiilinge önj Skandinoowien, apårti önj Dånmark ouers uk önjt Hiirtuuchdoom Slaswik.

Önj oudere spräke säit följk *Harde* (huuchtjüsch)*, Harr* (plååttjüsch)*, härad* (swänsch, *hæraþ* aw üüljswänsch)*, hérað* (islönjsch)*, herred* (dånsch)*, hered/herad* (norwäisch) unti *hundred* (änglisch).

## E hiirde önj Dånmark

## Lök uk heer
Hiird/fe

En **hiird** wiar uun Denemark (uk uun Sleeswich an dialen faan Sweeden an Noorweegen, diar dialen faan Denemark wiar) en onerindialing faan fewalting. At wurd „hiird“ bedüüdet uursprüngelk „honertskap“. Uun dön nuurdgermaans spriiken as at wurd *härad* (üüb Sweedsk, faan Ualsweedsk: *hæraþ*), *hérað* (üüb Isluns), *herred* (üüb Deensk an Noorsk (Bokmål)) an *herad* (üüb Noorsk (Nynorsk)).

## Amten wat Hiirden uun Nuurdfresklun hed

**[[Tondern (Amt)|Tondern Amt]]**
*3a Tondern Hiird
*3b Højer Hiird an Højer
*3c Slukshiird
*3d Karhiird
*3e Lundtoft Hiird
*3f Wiidinghiird
*3g Böökinghiird
*3h Lunskap Sal
*3i Lunskap Uasterlun-Feer an A Wik
*At kuupsteed Tondern

**[[Hüsem (Amt)|Hüsem Amt]] an [[Briadsteed (Amt)|Briadsteed Amt]], [[Eidersteed (Amt)|Eidersteed]], [[Nuurdstrun (Amt)|Nuurdstrun]]**
*7a Hüsem Nuurd Hiird
*7b Hüsem Süüd Hiird
*7c Föögelsei Swåbstää an Runees an Swåbstää
*7d Lunskap Nuurdstrun
*7e Lunskap Briadsteed an Briadsteed
*7f Lunskap Eidersteed uastdial
*7g Lunskap Eidersteed waastdial
*7h Lunskap Pelwerem
*A kuupsteeden Hüsem, Tönning an Garding
Hertooch

En **hertooch** (, eegentelk *feerer faan soldooten*) as en aadelstiitel. Uun Frankrik het'er *duc*, uun Gratbritanien *duke*, uun Spoonien an Portugal *duque*, an uun Itaalien *duca*.

## Hertoochdoom
En hertoochdoom as en regiuun, diar en hertooch onersteld as. Di hertooch salew as di könang faan sin könangrik onersteld.

Sjiisk hertoochdoomen am't juar 1000:

## Luke uk diar
* Hertoochdoom Schleswig
Eershoper

En **eershoper** as en drampel üüb a stich. Hi as diarför soocht, dat dü diar mä't auto ei aal tu gau auerwech süüsest. Miast wurd sok eershopern föör skuulen of jongensguarder iinbaud.

## Sledin

Di ütjdruk woort uk brükt faan jongen, diar bi't sledin auer en pokel süüse, an do auer't hood sjit.

## Luke uk diar

* amrumnews.de
Könang

En **könang** of en **könangin** as di boperst faan en stoot. Auer di könang stäänt bluas noch a keiser.

Di könang uun en monarchii as baas faan a regiarang, hi maaget a gesetsen, an hi as di huuchst rachter. Efter at Fransöösk Rewolutsioon san jodiar trii määchten apdiald wurden, an jo mut uun en demokratii ei muar tuup uun ian hun lei.

Daalang haa könger of könanginen uun Euroopa nian politisk määcht muar, man jo representiare hör fulk.

## Luke uk diar
* Aadel
Auto

En **auto** as en waanj mä motoor, diar för't keeren üüb struaten soocht as.

## Bilen

Patent-Motorwagen Nr.1 Benz 2.jpg|Det iarst auto, *Benz Patent-Motorwagen Nr.1* faan 1886.
Ford T Jon Sullivan.jpg|*Ford Model T*, det iarst auto, diar uun en autofabrik baud wurden as.
VOLKSWAGENS ON PIER - NARA - 542638.jpg|*VW Käfer*, faan 1972 bit 2002 det miast baud auto üüb a welt.
Bundesarchiv Bild 183-P0619-306, Trabant 601.jpg|Det miast baud auto uun a DDR, di Trabant 601.
1986 Porsche 911 SC.jpg|Di *Porsche 911* as wel di bekäändst sportwaanj.


## Luke uk diar
Aadel

A **aadel** ( of  ‚a wäärdagsten‘, ) as en skööl faan minsken, diar at määcht auer en fulk hää, an det määcht bluas uun't aanj famile, at **dünastii** widjer dää. Di ütjdruk woort fööraal uun sjiiskspreegen regiuunen brükt, huarööders sait am **aristokratii**.

Daalang hää di aadel uun Euroopa nian grat määcht muar, man det leewent efter aanj reegeln, oort an wiis woort widjerhen bibehäälen.

## Sjiisk tiitler
Oner a könang sted flook aadelslidj mä ünlik betiaknangen an rochten:
* Kuurföörst
* Ertshertooch
* Grathertooch
* Gratföörst
* Hertooch
* Pfalzgroof
* Lungroof
* Markgroof
* Föörst
* Groof
* Boraggroof
* Baroon (Freiher)
* Reder (soldoot, küd tu a aadel apstiig)
* *Her*, *Aadelsmaan*
* "faan . . ." of "tu . . ." (grat büür, "lunaadel")

## Luke uk diar
* Institut Deutsche Adelsforschung
Gootisk (Spriik)

Det **Gootisk Spriik** (üüb Gootisk: *𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺𐍉 𐍂𐌰𐌶𐌳𐌰 **gutisko razda*) wiar en ütjstörwen uastgermaans spriik, wat faan a Gooten spreegen wurd. Det as det iansig auerlöwert skak faan dön uastgermaans spriiken an auer de soneemd *Salwer Biibel* (üüb Latiinsk: Codex Argenteus) faan Wulfila, tu liker tidj de äälst literaarisk auerlöwert skraftskak faan dön germaans spriiken. At spriik wurd üüb det Gootisk Alfabeet skrewen. En spriikwis faan't spriik, Krimgootisk, auerlewet tu det 17. of 18. juarhunert üüb't Krim. 

## Histoore
Uun det 4. juarhunert auersaat de gootisk baskop Wulfila (üüb Gootisk *𐍅𐌿𐌻𐍆𐌹𐌻𐌰; amanbi 311-333) mä’n skööl faan auersaatern a biibel uun’t gootisk. Bitu faan a Wulfilabiibel jaft at bluat letjet öler gootisk spriiktjüchnisen, hög ruuneniinskraften, a *Skereins* (biibelütjleiingen), en breegstak faan en kalender an uastgootisk uurkuntonerskraften ütj det 6. juarhunert. Efter a aanj faan dön gootisk riken ging uk det gootisk spriik tu det grat dial ferleesen. Bluat üüb det Krim hualeweilun, küd ham at spriik ap tu det 18. juarhunert hual, beföör det faan det Tataarisk Spriik, ian faan dön Türkisk Spriiken, ferdrüngen wurd.

## Gramatik
### Hoodwurden
A hoodwurden uun det gootisk spriik hed fjauer faaler (noominatiif, akusatiif, geenitiif an daatiif) an uk en wokatiif faal, wat wilemsis det likedening üüs de nominatiif an likedening üüs de akusatiif wiar. 

Bispalen faan menelk, weipelk an sechelk hoodwurden:

### Werben
At Gootisk hed stark an swak werben.

* Bispal faan en stark werb, **niman** (nem):

* Bispal faan en swak werb, **haban** (haa):

## Literatüür
* Streitberg, W. A. (1920), *Gotisches Elementarbuch*, Heidelberg: C. Winter. (Archive.org)
Wilmesaurisk

Det **Wilmesaurisk Spriik** (üüb Wilmesaurisk: *Wymysiöeryś*) as en waastgermaans spriik, wat ham ütj en madeltjiisk spriikwis kimen hee. Det wurt uun't steed Wilamowice bi Bielsko-Biała uun Poolen spreegen. Tu tidj jaft at amanbi 100 mamenspriiklern, muarhaidelk ääler lidj; at spriik as diarauer en spriik, wat faan ütjsterewin bedrüüwet wurt.

## Gramatik
* De ünbestemet artikel:

* De bestemet artikel:

## Luke uk diar