open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Makreel

At **makreel** (*Scomber scombrus*) lewet bi a küst an as en swaremfask.

## Beskriiwang
Makreelen wurd 30 bit 50 cm lung an kön 17 juar ual wurd. Jo freed plankton an faskaier faan a hiarang.

## Ferwis efter bütjen
Malmö

**Malmö** as en stää önj dåt söödweesten foon Swärik. Deer booge amenbai 324.002 manschne (31/12.2013)(2020). Dåt as jü grutst stää foon Skåne än ju treedgrutst stää foon Swärik. Dåt as e hoodstää foon jü Malmö Komuun.

## Ferkiir
Jü Öresund bru ferbint Malmö ma Kopenhuuwen.

## Kwäle
Malta

**Malta**, åmtlik e **Republiik Malta** (aw Maltesisch: *Repubblika ta' Malta*; aw Aingelsch: *Republic of Malta*) as en lönj önj Euroopa. Et lönj läit önj e Madlönjsiie, twasche Itaalien änt norden foon Aafrika. Et heet 417.432 manschne (2011). E hoodstää foont lönj as Valletta.

## Geografii
Et lönj bestoont üt trii ailönje: Malta, Gozo än Komino.

### Indiiling foon Ferwalting
Et lönj heet 5 regione:
* Ċentrali
* Għawdex
* Nofsinhar
* Tramuntana
* Xlokk

## Politiik
Malta as sunt 1964 lasmoot foon dåt Commonwealth of Nations. Et lönj as sunt 2004 lasmoot foon jü Europäisch Unjoon.

## Kwäle
Manerhäide

Ås **Manerhäide** (de. *Minderheiten*) betiiknet huum grupe, da önj en was gemiinschap ai di grutste diilj ütmååge. Di mååst ålgemiine fål sun **spräkemanerhäide** önj stoote. 

Önj Tjüschlönj san aw e sid bai da Frasche, da Sorbe, da Sinti än Roma än da Dånsche gödjkånd. Deerbai jeeft dåt matiinjs unerschiisinge: Da Frasche än da Sorbe jeeft dåt bloot önj Tjüschlönj, da Sinti än Roma san manerhäide önj möre stoote än da Dånsche san mörtål önj Dånmark. Deertu booge da Sinti än Roma döör dåt gåns lönj än da oudere mör önj wase gebiite.

## Åle europäische manerhäide eefter e spräke
• Ålandsweede
• Albaner
• Aostadool
• Arabe
• Aragon
v• Armenier
• Arumane
• Asturien
• Azores
• Baske
• Bosnier
• Bretone
• Bulgare
• Bunjevci (Bunyevtsi) önj Serbien
• Cornwall
• Csángó
• Dånsche
• Tjüsche
• Elsas
• Este
• Färöer-Ailönje
• Finne 
• Flandern
• Frasche
• Friaul
• Gagausien
• Galicien
• Graubünden
• Griiche
• Ingermanlönj
• Italien
• Jenisken
• Kanarische Ailönje
• Karelier
• Kaschubien
• Katalonien
• Korsika
• Kosovo (Albaner)
• Krim
• Kroate
• Kurde
• Ladiner
• Lettone
• Lipowener
• Litauen
• Livonien
• Lothringen
• Ludier
• Luxembörjere
• Madeira
• Makedonien
• Man (Ailönj)
• Mirandien
• Mócheno
• Morawien
• Mordwiine
• Okzitanien
• Plååttjüsche
• Polen
• Pomake 
• Proische
• Rumäne
• Russe 
• Rusyn
• Sami (Laplönj)
• Sardinien
• Savoyen
• Schlesien
• Schonen
• Schotlönj
• Sweden
• Serben
• Seto
• Sinti än Roma
• Slowake
• Slowene
• Sorbe - Wende
• Suudtiroler
• Tatare 
• Transdniestr
• Tscheche
• Türke 
• Ukrainer
• Ungarn
• Võro
• Wales
• Wallonien
• Walser
• Wietrusse 
• Wepse 
• Wote 
• Yiddish / Jiddisk
• Zimbere

## Büte Europa
Uk büte Europa jeeft dåt foole manerhäide: we tånke bloot önj da Indioaner önj Ameerika än da uurönjboogere (Aborigines) foon Australien än sü oofding da Indigene följke.

## Da europäische manerhäidsspräke
* Weest-Frasch
* Nordfriisk
* Seelterfrasch
* Sorbisch
* Manx
* Schottisch Gälisch
* Walisisch
* Kornisch
* Samisch
* Bretonisch
* Katalanisch
* Baskisch
* Retoromanisch
* Ladinisch
* Kaschubisch
* Arumänisch
* Livisch

## Lök uk bai
* Oudere laitje Wikipedie
* Rüüdj list foon betrüwede spräke
* List foon manerhäide
* Minderheitensprachen in Europa am Beispiel von Deutschland, Spanien und Lettland
* eurominority
Mannheim

**Mannheim** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Baden-Würtembärj. E stää läit önjt nordweesten foont bundeslönj, önj di Karlsruhe Regiiringsdistrikt. Jü stää heet 310.658 inboogere (2019).

## Kwäle
Manx

**Manx** as en keltischen spräke, du snååked wårt aw dåt ailönj Man twasche Grut-Britanjen än Irlönj. Dåt hiitj, di leeste spreeger - Ned Maddrell - störw 1974.
Ouers eeftert san da dan begand, di spräke wider tu lääwent tu brangen. Foole manschne liire dideere as tweeden spräke än deer wårde wider bjarne aw Manx aptäägen. Diling snååke 56 manschne Manx as mamenspräke än 1689 as tweede spräke

Dåt Manx hiirt ma dåt Irisch än dåt schotisch Gäälisch tu da Goidelische spräke än as alsü hiilj unlik ma dåt Waliisisch. Deertu as di spräke fåli beinflused foon dåt Üüljnordisch, ouerdåt da wikinger deer siidelden.

Dåt ailönj **Man** seelew as 572 km2 grut (alsü en treedepårt foon e kris Nordfaschlönj) än heet 80.000 inboogere. Dåt hiirt matiinjs uner jüu änglisch kröön än hiirt deerdöör ai tu dåt Feriind Kiningrik än uk ai tu jü Europäisch Unjoon.

## En biispel foon e spräke:
:manx *Moghrey mie* 'gouen mjarn'
:irisch *Maidin mhaith*
:schotisch *Madainn mhath*

## Kiik uk deer
* Brian Stowell
* Edward Faragher
* Ned Maddrell

## Linke
* Jü Manx spräkeliir foon 1854.
* Lerne ... Manx.
* Manx Gäälisch feriin.
* Manx Wikipedia. Ma nü (Sept.'07) 283 artiikle nuch latjer as üüs friisk Wikipedia, mån duch ächt gödjkånd, dan iir begand.
: 24.11.09: ja heewe har ächt mååged ma nü 2939 fule artiikle!
Mars

**Mars** (sümbool: ) as jü fiird planeet eefter Merkurius, Fenus än jü jard. Mars as huulew sü grut as jü jard än heet en teen atmosfiir än et jeeft is aw da biise marspoole. 

## Äinschape
Mars heet en teen atmosfiir. Jüheer atmosfiir bestoont for 95% üt kooledioxid än en lait üt stikstuf, argoon, sörstuf, än oudere bestånddiile. Et jeeft ünlike säsonge (isbiling aw da nord- än söödpoole). 
* Umluupboon: iinj iir än 322 deege.
* Oufstånd bit jü san: 227,92 milion km.
* Döörsnit temperatuur: Amenbai −55&nbsp;°C, am di äkwatoor koon et likewälj 20&nbsp;°C wårde.
* Äkwatoordöörsnit: 6.794 km.
* Rotasjoonperioode: 24 stüne än 37 minuute.

## Moune
Mars heet twäär moune: Phobos än Deimos.


Phobos_colour_2008.jpg|Phobos (2008)
Deimos-MRO.jpg|Deimos (2009)


## Forsching
Da ameerikaanisch Viking-sonde köön niinj organisch laawen eefterwise. Önj 1996/97 lönjiet jü sonde 'Mars Pathfinder' aw Mars. Sunt 1997 kjart jü sonde 'Mars Global Surveyor' trinam Mars. Önj 2002 wörd wååder fünen büte da biise poole foon Mars.

## Kiik uk deer
Maledive

E **Maledive** bile en ailönjfloose. Jü bestoont üt 1190 koralenailönje, ferdiild önj 26 atole önj e Indisch Ooseåån, tut söödweesten foon Indien. Da ailönje lade ferstraild ouer en fläche foon moinäi 90.000 km², ouers jü hiil lönjouerfläche as mån 298 km². Dåt grutst ailönj as 5 km² grut än et jeeft bloot nüügen, wat gruter san as 2 km². Foon da ailönje san 200 bebooged än nuch 88 san bloot turistegebiite.

## Histoori
Jü histoori foon da jarste beboogere as ai bekånd, ouers hu arkeoloogische fanste wise deeraw haane, dåt e Maledive ål süwat 5000 iir bebooged san. Ouers oudere kwäle seede, dåt e kolonisasjoon foon e Maledive jarst süwat 500 iir for krast schänj as. Sunt dåt jarst iirhunert for krast wjarn e beboogere buddhistisch, ouers 1154 bekiirde di kining tu jüdeer tid ham tu e islam. Dåt lönj as et grutst diilj foon sin histoori ünoufhingi wjarn, ma ütnååme foon änkelte perioode, weerfoon en 17-iiri portugiisisch ouerhiirsching önjt 16. iirhunert jü långst as. Inåål regiirden deer 84 sultane. Önjt iir 1887 kömen da Maledive uner britisch schirmhiirschap, ouers e brite bemöiten jam ai am e baner politiik.

## Politiik
E Maledive wjarn foon 1982 bit 2016 än sunt 2020 lasmoot foon e Commonwealth of Nations.
Malmuk

A **Mal(e)muk**,  **stormföögel** (*Fulmarus glacialis*) as en siafögel uun det famile Procellariidae. 

## Bilen

Fulmarus_glacialis_1_9.jpg|*Malmuk*
Fulmarus glacialis MHNT ZOO 2010 11 42 Grímsey Island.jpg|Ai faan *Fulmarus glacialis*


## Ferwisang efter bütjen
Martin (Slowakäi)

**Martin** unti **Turčiansky Svätý Martin** as en stää önj e Regjoon Žilina önj jü Slowakäi. E stää läit önt weesten foon e regjoon. Deer booge 52.520 manschne (2021). Dåt gebiit foon Martin as 67,74 km². Jü inboogertächte as 871 manschne pro km². Jü pustliidjtål as 036 01, di forwoolnumer as 421-43 än dåt kfz-kåntiiken as MT.

## Kwäle
Maryland

**Maryland** [ˈmɛrələnd] as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't ååsten foon't lönj. Dåt heet 6.045.680 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Annapolis.

## Geografii
E Appalachen lade önj't weesten foon e diiljstoot. Et ååsten foon Maryland läit aw dåt Delmarva Huulewailönj.

### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Counties
Maryland heet 24 counties:
Kiik uk deer: List foon counties önj Maryland

## Kwäle
Massachusetts

**Massachusetts** [ˌmæsəˈtʃuːsɪts] as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't nordååsten foon't lönj. Dåt heet 6.892.503 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Boston.

## Geografii
Massachusetts as diilj foon Nai-Änglönj. E Appalachen lade önj't weesten foon e diiljstoot.

### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Indiiling foon Ferwalting
Massachusetts heet 14 *[[county|counties]]*:

## Bile

Image:Lexington Battle Green during performance of Old Guard Fife & Drum Corps.jpg|Lexington Common
Image:USA 09562 Boston Luca Galuzzi 2007.jpg|Boston
Image:131023-F-PR861-033 Hanscom participates in World Series pregame events.jpg|Fenway Park


## Kiik uk deer
* Marion MA

## Kwäle
Matematiik

Jü **matematiik** as jü liir foon da tåle en forme. Jü matematiik årbet - ouder as Füsiik en Kemii - deduktiiw en koon deeram uk tu da gaisti waasenschape räägnet wårde.

## Feeg uun a matematiik

# Algebra
#: Liknang
#: Binomisk formeln
#: Lineaar algebra
# Aritmeetik
#: Taalenteorii
# Infiniteesimaalreegnang
#: Diferentiaalreegnang
#: Integraalreegnang
# Geometrii
#: Vektorreegnang
# Sköölenteorii
#: Skööl
# Mengdeliar
# Statistik
# Trigonometrii
# Topologii

## Luke uk diar
Meew

At **Meew** (*Larus canus*) hiart tu at fögelfamile faan a *[[Kuben]]* (*Laridae*).  

## Nöömer

## Ütjsen
En ütjwoksen meew liket at triituankub, woort 43 cm grat an hör jügen spään 120 cm. Meewen weeg 300 bit 550 g, a feedern san witj, boowen üüb a jügen grä. A spasen faan a jügen san suart an witj, a nääb an a bian greengüül. Jongfögler sä iarst efter trii juar so ütj. Mantjin an wiiftjin könst dü faan't ütjsen ei ütjenööder hual. Meewen wurd böös ual; det äälst meew, wat am fünjen hää, wiar 33 juar ual. Normool as wel so am 20 juar.

## Leewent

Efter trii juar began meewen tu brääten, det bräättidj as faan Mei bit Jüüle. Lefst bräät meewen uun koloniin uun a naite faan't weeder. A nees haa miast trii aier an lei 5 bit 20 m ütjenööder. Bias aalernfögler bräät a aier 23 bit 28 daar loong, bit a jöönkin ufkem. Efter sjauer bit fiiw weg kön's flä.

Meewen lewe miast bi a küst, knaap ans uk uun't banlun. Dü fanjst jo fööraal uun Nuurd- an Madeleuroopa. Enkelten auerwontre uun't banlun of waanre tu Süüdeuroopa.

## Freeden
Meewen freed fööraal fask. Bütj det mei's oober uk wirmer, insekten an uffaal. Jüst so üs a suarthoodet kuben sjük's uk uun't granthool of üüb ääkern ales, wat's freed kön.

## Luke uk diar

## Kwelen
Michigan

**Michigan** [ˈmɪʃɪɡən] as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't norden foon't lönj. Dåt heet 9.986.857 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Lansing.

## Geografii
E diiljstoot as döör de Michigan Siie önj tou diile diiljd. Di Boower Siie läit önj't norden än di Huron Siie läit önj't ååsten. 

### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Counties
Michigan heet 83 counties:
Kiik uk deer: List foon counties önj Michigan

## Kwäle
Meklenborj-Forpommern

**Meklenbörj-Forpommern** as en bundeslönj foon Tjüschlönj. Et bundeslönj läit önjt nordååasten foont lönj. Önj’t norden läit et Ååstsiie, önj’t ååsten Poolen, önj’t sööden Brandenbörj, önj’t söödweesten Niidersaksen än önj’t nordweesten Slaswik-Holstiinj. Et heet 1.609.675 manschne (2018). E hoodstää foont bundeslönj as Schwerin.

## Geografii
### Stääse
Da tiin grutste stääse önj Meklenbörj-Forpommern san:

### Indiiling foon Ferwålting
Meklenbörj-Forpommern heet seeks krise än tou krisfri stääse.

## Kwäle
Merkurius

**Merkurius** (sümbool: ) stound am tachsten bi jü san. Sunt Pluto sin statuus as planeet ferlääsen heet, as Merkurius di mååst latj planeet foon üs sansüsteem. Döör sin umluupbaan foon 58 deege jeeft et en grut temperatuurferscheel twasche dai än nåcht, amenbai 500&nbsp;°C. Bisuner stark as dåt magnetische fälj aw Merkurius. Merkurius heet nåån moune.

## Unersäk
* 1974/75: Mariner 10
* 2004-2008: Messenger
* 2011: BepiColombo

## Kiik uk deer
Missouri (Stoot)

**Missouri** ([mɪˈzɜːri] of [mɪˈzɜːrə]) as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj e mal foon't lönj. Dåt heet 6.137.428 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Jefferson City.

## Geografii
De Mississippi Struum as för't miast at uastgrens faan a bundesstoot. 

### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Counties
Missouri heet 114 counties: 
Kiik uk deer: List foon counties önj Missouri

## Kwäle
Moers

**Moers** as en stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen. E stää läit önj e Kris Wesel. Dåt heet 103.487 inboogere (2020).

## Kwäle
Momme Andresen

Dr. **Momme Andresen** (Tuläid di 17. Oktober 1857 önj Risem, störwen di 12. Januar 1951 önj Königsteinhof bai Doogebel) wus en tjüschen keemiker.

## Årbe
Hi wus bait grünleeden foon e firma Agfa ma deerbai. Hi heet 1888 dåt p-Aminophenol rütfünen, wat as entwikler for e suurt-wit fotografii inseet wörden as. Agfa heet dåt produkt 1891 uner di noome *Rodinal* patentiird.

## Ouers wat
Hi heet uk en dacht aw frasch schraawen: 

## Kiik uk deer
* 
* Hans-Otto Meier, Fritz Schließmann: *Der Königsteinhof. Die Geschichte einer bedeutenden Hofstelle. Das Lebenswerk des Dr. Momme Andresen, Pionier der Photographie.* Nordfriesischer Heimatverein Dagebüll e. V., 1998.
* Koord foon e *Königsteinhof*
Montana

**Montana** [mɒnˈtænə] as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't norden foon't lönj. Önjt norden läit Kanada, önjt ååsten North Dakota, önjt söödååsten South Dakota, önjt sööden Wyoming än önjt söödweesten än weesten Idaho. Dåt heet 1.068.778 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Helena.

## Geografii
Montana as di fiirdgrutste diiljstoot önj da Feriind Stoote.

E Rocky Mountains lade önj't weesten foon e diiljstoot. Önj e Rocky Mountains läit di huuchste punkt uun e bundesstoot, di Granite Peak, wat 3904 m huuch as.  

E Great Plains lade önj't ååsten.

### Stääse
Da tiin grutste stääse önj e diiljstoot san:

### Counties
Montana heet 56 counties:
Kiik uk deer: List foon counties önj Montana

## Histoore
For 1803 wus di Montana foon diling diilj foon jü frånsch kolonii Louisiana. Dan wörd et kolonii tu da Feriind Stoote ferkååft. Twasche 1804 än 1864 wus et diilj foon ünlike teritoorie:

* 1804-1805 diilj foon di Louisiana Distrikt.
* 1805-1812 diilj foon dåt Louisiana Teritoorium.
* 1812-1821 diilj foon dåt Missouri Teritoorium
* 1821-1854 diilj foon en ünorganisiired teritoorium.
* 1854-1861 diilj foon dåt Nebraska-Teritoorium.
* 1861-1863 diilj foon dåt Dakota-Teritoorium. 

1864 wörd Montana sin äin teritoorium. Di 8. önj e mistmoune 1889 wörd et teritoorium di 41. bundesstoot foon da Feriind Stoote.

## Kwäle
Montfort

**Montfort** (Limburgsk: **Mofert**) as en stää önj da Nederlönje. Jü stää heet 3.150 inboogere (2006).

## Kiik uk deer
Moore

Da **moore** (f-ö. *huarmer an elken*) *(Mustelidae)* san en famiili foon da ruuwdiirte *(Carnivora)*. Wan huum bloot da resänte Taxa beåchtet, jeeft dåt (da stjunkdiirte, da eefter en genetisch unersäking en äin famiili san, mateeld) 6 unerfamiilie, 25 sliike än 67 oorte önj jüdeer famiili. Wat huum sü normåål uner "moor" ferstoont, san oorte as di buummoor *(Martes martes)*, di stiinjmoor *(Martes foina)*, di alk *(Mustela putorius)* unti dåt waasel *(Mustela nivalis)*. Oueers di dåks *(Meles meles)* än di åter hiire uk deertu. 

## Histoori
 Moore jeeft dåt sunt dåt eeotseen, dåt for 55,8 miljoone iirnge begand än for 33,9 miljoone iirnge forbai wus. Jütid wjarn ja bloot önj Euroopa, ouers as in dåt ooligotseen (dåt for 33,9 miljoone iirnge begind än for 23,03 miljoone iirnge forbai wus) Euroopa än Aasien ham döör geograafische änringe (as jü wråldiiljdraft än forålem änringe foon e heefspäägel) ferkååwelden, kiimen ja uk eefter Aasien än Nord-Ameerikaa. Önj dåt pliiotseen (for 1,8 bit 5,3 miljoone iirnge, as üüs forålerner üt e sliik *Australopithecus* sü ütsåchen) kömen da moore eefter Afrikaa. Önj dåt lääse pliiotseen, as jü lönjbru foon Panama Nord- än Sööd-Ameerikaa ferbün, kömen ja uk eefter Söödameerika. Heer as nü en koord. Euroopa, as dåt önj dåt eeotseen ütsåch, as giilj än heet en A. Önj dåt Euroopa foon dåt eeotseen laaweden da jarste Moore. Da suurte piile wise, hü da moore ham önj dåt ooligotseen ütbriidjen, di ljåcht-weene piil, hü önj dåt pliiotseen, än e junk-weene piil, hü önj dåt lääse pliiotseen. Di laawensrüm foon da moore diling as gjarsgräin, än dåt giilje gebiit hiit (büte da gebiite weer diling heef as) uk nuch deertu. N B bedjüset, dåt deer hiilj was en lönj-bru wus, unti wan dåt en B* as, dåt der åltens nuch iinj as.

## Koord

## Unerfamilie
* **[[Mustelinae]]** (ma Guloninae, Helictidinae, Ictonychinae än Melinae)
* **[[Lutrinae]]** (Otern)

## Haanewisinge
Moosbel (Hürup)

Önjt gemiindegebiit foon **Moosbel** san der greewfälje üt e brongsetid, dan jaift et deer nuch hu hünengreewe üt e stiinjtid. E schörk önj Rüllschau wörd önjt 13. iirhunert aw en forkrastliken kultstää bäged. iir 1779 di turm riised wörd stöö di hooltene klookenturm aw e ouder sid foon e stroote. Rüllschau wörd am 1430 dåt jarst tooch as Rolschouw (Wald des Wolfes) nåmd. Moosbel wörd 1445 dåt jarst tooch as Masbul (Siedlung am Moor) nåmd. Di diling nuch luupene krouf Neukrug wörd 1752 grünläid, dåt gebüüde foon diling wörd 1911 riised. 1881 as önj Moosbel en boonhuf bäged wörden, wat 1980 wider stalläid wörden as.

## Kiik uk deer
Moskau

**Moskau** as jü hoodstää foon Ruslönj. Deer booge 12.432.531 mansche (2019).

## Geografii
### Iindiiling foon Ferwålting
E stää heet 12 distrikte:

## Süsterstääse

## Kiik uk deer
* di Moskau Kreeml

## Kwäle
Moune

En **moune** (astronoomisch sümbool: ) as en önj ferhüülj latjere hamelkroop, di ham am en grutere planeet drait. 

## Üüs moune
Üüs wråål heet man åån trabaant, jü ma ham sin grute iireswånring am e san mååget. Än aw jüdeer wånring drait e **moune** ham uk nuch am e wrål önj nüügenäntwinti deege än tweelwen stüne. Da oudere planeete heewe möre moune. Sü di Juupitär ma fjouer, di Saturn ma oocht än Uraanus ma seeks moune. 

Hü pråchtful da korte, trii bit fiiw stüne lunge nåchte wälj wjarn, wan we da deer belaawe köön! Wan we ap e Saturn boogeden, köön we dåt schouspal ma da oocht moune belöke. Niinj iinjsist junk nåcht. Jü iinj moune gungt ap än jü ouer gungt uner. Åltens san wälj fjouer latje än grute tu siien.

We mönje nü schucht ma üs iinj moune tufreese weese. Naimoune, jarste fiirndiilj, fulmoune än leeste fiirndiilj; dåt jeeft oufwäksling nooch. Da Ameerikaaner snååke foon junk än lacht moune.

Wan we aw e moune wjarn än foon deerüt üs wrål belöke köön, hü grut moost üs wrål ütsiinj, ouerdåt ja duch füfti tooche gruter as ås e moune. Jü moune as foon üs bloot 385.000 kilomeeter wåch, än jü wrål moost üs foon deer uk füfti tooche gruter ütsiinj as e moune, deerfor foole gruter as e san.

## Sii uk
* Moune önj't iir
* Neimuun
* Moundi

## Haanewise eefter büten
* Google Moon
Kalendermoune

*Fering*, *Öömrang*
En **kalendermuun** as en ianhaid faan tidj an en dial faan en juar.

*Mooring*
En **kalendermoune** as en inhäid foon tid än en diilj foon en iir.

*Wiringhiirder*
En **kaländermoone** äs en iinhaid fuon tid än en diil fuon en iir.

*Haliifreesk*
En **kaländermööne** is en ianhait foon tid än en dial foon en iir.

## Noome
*Fering*, *Öömrang* : A **muuner** an juarstidjen uun't juar het:
*Halunder* : De **Muunten** en Djoarstid’n uun ’t Djooar hit:
*Haliifreesk* : E **mööne** än iirstide öön't iir hiate:
*Mooring* : Da **moune** än iirstide önjt iir hiitje:
*Söl'ring* : Di **Muunen** en Jaarestiren ön't Jaar jit: 

## Sii uk
* Moune
* Kalender
Muasem

__NOTOC__

**Muasem** (dt. *Morsum*) es en Tērp üp Uast-Söl’. Hat liit ön en Hiiđ-Lönskep, wat deling tö di Nationalpark *Schleswig-Holsteinisches Wattenmeer* jert.  

Muasem es dit jerst Tērp hur di Toch henkumt, aur di Hindenburg-Dam. 


Tērpsskelt Muasem 001.JPG


## Muasem Lir
Muasem heer uk en gurt Masi Mēsklön, en ön di Soowentiger Jaaren es diar jit fuul Molk, Iartaaplern esf. fan Muasem kemen.

Fuul Buuren haa man āphualen, aurdat di Bundeswehr gur Aarber fuar jam önber. 

Töhop me "Gardinen iin ön di Buusem" (Gardinen im Kuhstall), dit Ombechning fan di Buusem tö Rüm fuar di Baarilir, wiar dit iinfacher Aarber en muar Jil.

Masi fan des Lir heer ja Kraam nü forkoopet en sen hentö't Fastlön gingen.

Aaftinoch haa ja dat maaket, aurdat jen fan di Jungen di üđer ek ütbitaali ken, wan di Aalern ek muar diar sen.

Masi Lir sen fan aural üp't Fastlön kemen, aurdat di ön Muasem uuni wel. Dit sen sa fuul wesen, dat di leest Lir wat ark Dai Sölring snaket, twungen wiar, muar en muar Dütsk tö snaki.

Sa jeft dit ön Muasem deling "Mooderspraaklers" fan aur soowentig Jaaren, wat bluat jit Dütsk snaki.

Söl heer man en rocht aktiif Foriining. Hat es fuar des Lir en rocht "Sysiphus-Aarber" en bring di Jungen fan di Lir, wat twuntig Jaaren fuaroff tö Söl kemen sen, en bet wat Sölring bi.

Hat sjocht üt, üs wan fuul fan des Lir eeđer di Wert luki, wat iin ön san ual Kultuur tö finj es.

## Diili fan Muasem
### En "Rundfaart"
#### Diil I: Rochts om
Muasem es ombi tri Kilometers lung (Fan Weesten tö Uasten)en ombi tau Kilometers brēr.

"Gurtmuasem" es di Diil, hur em iin ön't Tērp köört, wan em fan Ārichsem kumt. 

Hat es töhopkemen fan "Klaampshörn", "Skelinghörn" en dit ual Gurtmuasem.

Wan em üp di Tērpstig förterköört, da kumt achter ombi jen Kilometer di "Hof-Galerie", wat jer en Hotel wesen es hur di Jungen tö Piđersdai wiar en hur uk Ringruar wesen es. 

Diar giar Gurtmuasem laangsem töjen, en da kumt em hentö "Litjmuasem". Achter di Hüüsinger fan Litjmuasem kumt en gurt Golfplaats, wat al tö "Nösi" jert, di Nöös fan Söl ön Uasten.

Gurtmuasem, Litjmuasem en Nösi gung bit hentö di Nuurderkant, wat hentö Uasten dit Klef uur. Di Klef jert tö Nösi.

Wan em ek hentö Nösi wel, ken em bi dit Jen fan Litjmuasem rochts om köör, hok hunert Meters hentö di Dik en da weđer rochts, sa dat em töbeek tö Weesten köört.

Sa kumt em hentö "Uasterjen". Dit sen hok langi Straaten, wat üp di Süđersiir achter di Dik langs gung. 

Achter ombi en Kilometer kumt em aur di Sērkwai, en diar bigent "Wal". Wal heer uk tau Diilen, Liiger Wal en Hooger Wal. 

Wan em langsen förter hentö Weesten köört, kumt em döör en mal gurt Meesk-Lönskep weđer hentö Ārichsem.

Mesken es em nü uk warem uuren, wan em me Rad köört es. 

Da ken em ön't Weesterjen fan Muasem lefts om köör. Bi di Dik es en Baaristair me Strönkoreven tö finj.

#### Diil II: Lefts om

*Ik sen diar jit ek tö kemen. Wet DÜ dit ek skriif?*

## Luki uk jir
*Teenkstairen ön Muasem
*Biike ön Muasem 2008, Klaus Mungard.
*Histoori en Straatnaamen.
*Di Friisen fan Muasem
*Üđer Tērper üp Söl
Musiik

**Musiik** as en abstrakt kunst, wat har ma klång befooted. Musiik wårt mååged döör iinj ooder mör musiikinstrumänte unti reese.

* Barok Musiik
: Johann Sebastian Bach
: Nikolaus Bruhns
: Henry Purcell
* Klassisch Musiik
: Ludwig van Beethoven
: Wolfgang Amadeus Mozart
* Rockmusiik
* Popmusiik
* Jazz
: Joe Locke
: Tineke Postma
: Lenard Streicher
* Rapmusiik
* Wråålmusiik
: Lembek
: Norma Schulz
* Tjüsch Slaager
: Hans Bradtke

## Instrumänte
* Gitari
* Fijool
* Kora
* Floit

## Sii uk
* Nordfrasch musiik
* Daans
* Kwintenkrais

## Kiik uk deer
* Wat en Leedji fortelt (Tjabelstünj)
Måålerkunst

**Måålerkunst** as jü kunst bile tu måågen aw sluchte grüne: papiir, lanen, plånke, stiinj, metal.

## Måålere

## Kiik uk deer
Mönchengladbach

**Mönchengladbach** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen, önj di Düsseldorf Regiiringsdistrikt. Jü stää heet 259.665 inboogere (2020).

## Kwäle
Mösk

At **Mösk**,  **Mösk** (*Charadrius alexandrinus*) as en tüüter uun't fögelorder faan a Kuben an Waadfögler. 

## Bilen

Charadrius alexandrinus MHNT.jpg|Ai faan *Charadrius alexandrinus*
Kentish_Plover_I3_IMG_9378.jpg|*Mösken* san üüb strun knaap tu käänen.


## Luke uk diar
Mötjstande

**Mötjstande** san bägelemänte ma en wase elektrische Mötjstand. Da jeeft dåt önj ferschilie sliike.

## Koolemötjstande

Önj e eläktroonik benüsie we oofding materjoole ma en wase mötjstand. Deer köön we natörlik låmpe for njüte, ouers da heewe ai sü’n lung laawensduur. Bütedåt tör uk oofding ai sü foole lååsting deerönj.

Deeram njüte we "koolemötjstande", dåt san latje keramische rööre ma en teen lååge koole deeraw. Aw biise iinje sat en metalen höiken, dåt jü koolelååge kontaktiirt. Önj da höikene san dan weere swaised am di mötjstand önjtusliten. Oofding sat en spiråålformi furi önj e koole am di mötjstand huuger tu måågen.

Da koolemötjstande wårde gewöönlik njüted önj wjarte twasche 10 O än 1 miljoon O (uk wälj nååmd megohm än önjjååwen ma MO). Önj sü’n mötjstand mötj ai tufoole lååsting ron önj, dan ouers wårt hi hiitj än gungt hier önjstöög. Da grutste koolemötjstande mönje moinäi tou watt heewe än dan jeeft et latjere foon 1 W, 1/2 W, 1/4 W, 1/8 W, 1/16 W. Di grutelse foon sü’n mötjstand heet ålsü ninte tu douen ma din mötjstandswjart.

## Oudere mötjstande

Schal mör lååsting önj en motjstand rin önj, dan wårde trädjmötjstande njüsed. Dåt san latje keraamische rööre weer metalträdj aw wikled as, moi önj spiråålform än suner ham seelew tu berååren. Ouer di trädj sat dan wi en hiitj-bestandi lakiiring haane. Gåns grute koone wälj 100 watt ferårbe.

Koolemötjstande änre wälj iinjsen en lait jarde wjart. Deeram san da ai gååslik for mätjaperoote. Dan wårde trädjmötjstande njüsed, ouers uk wälj metalfilm-mötjstande. Dåt san ål wi latje keraamische rööre, ouers nü ma en metallååge deeraw dåmped. Suk mötjstande wårde uk wälj njüsed önj ferstarkere, ouerdåt ja maner geroisch jeewe.

En apårtie mötjstand as di draimötjstand unti potentiomätjer, di bestoont üt en trine boon ma koole unti trädj, weer en kontakt ouer haane låpt. Aw jü wise koon di mötjstand önjstald wårde. En Önjwiinjing as dåt räiglen foon e lüdstarke.
München

**München** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Bayern. Deer booge 1.488.202 manschne (2020). Önj e agglomerasjoon booge ungefäär 2,6 milion (2009). Dåt as jü tweelftgrutste stää foon jü Europäische Union. München as bekånd um sin Oktoberfest. 

## Histoori
* Önj 1158 wörd jü stää München grünläid.
* 1923: Putsch foon Adolf Hitler.
* 1972: Olympische Spaale.

## Nailikhäide
* Allianz Arena
* Schloss Nymphenbörj
* Marienplåts
* Olympiapark
* Olympiatörn
* Theatinerschörk
* Theresienwiese
* Wüsteschörk

## Kwäle
Müsen

A **Müsen** (*Muridae*) san det gratst famile faan Tetjdiarten (Mammalia) uun det order faan a Gnaudiarten (Rodentia) mä 750 slacher.

## Onerfamilin
Deomyinae – Gerbillinae – Leimacomyinae – Lophiomyinae – Murinae

## Enkelt slacher
* Murinae
: Echt Müsen (*Mus*)
:: Hüsmüs (*Mus musculus*)
: Rooten (*Rattus*)
:: Hüsroot (*Rattus rattus*)
:: Waanerroot (*Rattus norvegicus*)

## Ferwisang efter bütjen
Müsensiif

A **Müsensiif**,  **müsetiif** (*Buteo buteo*) as en Gripfögel (Accipitriformes) uun't famile faan a Hanjügern (Accipitridae). 

## Bilen

Common-Buzzard.jpg|En ualfögel uun a loft.
Buteo buteo MHNT.ZOO.2010.11.89.1.jpg|Aier faan *Buteo buteo* - MHNT



## Ferwisang efter bütjen
Müürfink

A **Müürfink** of **Blä Tualagbitjer** (*Cyanistes caeruleus*, iar *Parus caeruleus*) as en fögel uun't famile Paridae. 

## Bilen

Parus_caeruleus_1_Luc_Viatour.jpg|Müürfinken bi en tualagklomp.
Cyanistes caeruleus ultramarinus (Bonaparte, 1841) 323 Aïn-Chénia, El Aouinet Algérie.jpg|Aier faan *Cyanistes caeruleus*


## Ferwisang efter bütjen
Naachtigal

At **Naachtigal**,  **nåchtigal** (*Luscinia megarhynchos*) as en Sjongfögel (Passeriformes) uun't Fleegensnaperfamile (Muscicapidae). 

## Beskriiwang

## Bilen

Luscinia megarhynchos MHNT 232 HdB Bouzareah Algérie.jpg|Aier faan *Luscinia megarhynchos*


## Ferwisang efter bütjen
Naachtswaalk

At **Naachtswaalk**,  **nåchtswulken**,  **hüsegüüger** (*Caprimulgus europaeus*) as en fögelslach uun't famile faan a Naachtswaalken (*Caprimulgidae*).

## Bilen

Caprimulgus_europaeus_1200x855.jpg|*Naachtswaalk*
Caprimulgus europaeus MHNT ZOO 2010 11 159 RdN Monjoire.jpg|Aier faan *Caprimulgus europaeus*


## Ferwisang efter bütjen
Naarersaksen

**Naarersaksen** (Seelterfrasch: *Läichsaksen*) as en diiljstoot önjt nordweesten foon Tjüschlönj. Deer booge 7.982.448 manschne (2018). E hoodstää foont bundeslönj as Hannover.

## Geografii
### Stääse
Da tiin grutst stääse önjt lönj san:

## Kwäle
Naibel

**Naibel** (ap Tjüsch: *Niebüll*; ap Dånsch: *Nibøl*) as en stää än gemiine önj Nordfraschlönj. Dåt hiirt tut Åmt Söödtuner.

## Geografii
Di Gräine Küstwäi mååget diilj foon e ååstgränse foon e stää.

Stäädiile foon Naibel:
* Deesbel (ap Tjüsch: *Deezbüll*, ap Dånsch: *Dedsbøl*)
* Deesbel-Borj (ap Tjüsch:Deezbüll-Burg, ap Dånsch: *Dedsbøl-Borg*)
* Lungstuft (ap Tjüsch än Dånsch: *Langstoft*) 
* Ülbel (ap Tjüsch: *Uhlebüll*, ap Dånsch: *Ullebøl*)
* Gåås (ap Tjüsch: *Gath*, ap Dånsch: *Gade*)
* Teegelwang (ap Tjüsch: *Tegelwang*, ap Dånsch: *Tegelvang*)

## Histoori
**Naibel** wårt dåt jarst tooch önjt iir 1436 nåmd, iirtids uner di noome Nubul. Bit tu e önjfång foont 20.iirhunert wus Naibel mör unti maner en toorp. Ouers dan mör än mör tu en ferkiirsknooteprak tu da ailönje än hålie.

1887 köm e marschboon, wat Naibel ma Hamborj ferbün än sü kömen uk mör kuupmansmansche eefter Naibel. Di Hindenborjdoom köm 1927, wat et ailönj Sal ma e boon ferbant. Önjt iir 1920 wörd Naibel tu e Krisstää foon Söödtönder. Dan di 1. Januar 1960 wörd Naibel en rucht stää. 1970 wus Naibel niin krisstää mör amdåt da krise Söödtönder, Ääderstää än Hüsem tuhuupe läid wörden tu e Kris Nordfraschlönj, sü as et diling nuch as. Di 1. önj e Ismoune 2008 wörd e gemiine diilj foont Åmt Söödtuner.

**Stääpartnerschap:**
*  *Malmesbury*, Änglönj, Grutbritanien, sunt 1976.
*  *Ploty*, Poolen, Prowins Weestpomern, sunt 1997

## Bile

Niebüll.JPG|Naibel
Wiiser ön Bräist 002.JPG
Neg train.jpg|Di tooch foon Naibel tu Doogebel Bru
Naibel 003.JPG


## Kultuur
* Stääbibleteek, Hoodstroote.

## Persöönlikhäide
* Johann Jannsen (1814-1885), schriwster, foon Deesbel.
* Carl Ludwig Jessen (1833–1917) foon Deesbel.
* Hans Andreas Carstensen (1852-1917), schriwster.
* Momme Andresen (1857–1951) ging tu schölj önj Naibel.
* Carsta Löck (1902–1993)
* Bernd Raffelhüschen (* 1957)
* Synje Norland (* 1982)

## Politiik
E gemiine heet 19 sate önj’t gemiinefertreesing.

## Kiik uk deer
* 
* Stadtverwaltung Niebüll
* www.amt-suedtondern.de
*   önjt *Nordfriesland Lexikon* foon't NFI

## Referäntse
Naatrium

{{Infobox Chemisches Element öömrang

| Name         = Naatrium
| Symbol       = Na
| Ordnungszahl = 11
| Serie        = Am
| Gruppe       = 1
| Periode      = 3
| Block        = s

| Hauptquelle  =
| CAS          = 7440-23-5
| Aussehen     = salwern witj
| Massenanteil = 2,64 %

| Atommasse = 22,98976928(2)
| Atomradius = 180
| AtomradiusBerechnet = 190
| KovalenterRadius = 154
| VanDerWaalsRadius = 227
| Elektronenkonfiguration = &#x5B;Ne&#x5D; 3s1
| Austrittsarbeit = 2,75 eV
| Ionisierungsenergie_1 = 495,8

| Aggregatzustand = fest
| Magnetismus = paramagneetisk (*[[Magnetische Suszeptibilität|Χ<sub>m</sub>]]* = 8,5 · 10−6)
| Modifikationen = 
| Kristallstruktur = kuubisk
| Dichte = 0,968&nbsp;g/cm3 (20 °C)
| RefTempDichte_K = 
| Mohshärte = 0,5
| Schmelzpunkt_K = 370,87
| Schmelzpunkt_C = 97,72
| Siedepunkt_K = 1163 K
| Siedepunkt_C = 890
| MolaresVolumen = 23,78 · 10−6
| Verdampfungswärme = 97,4 kJ/mol
| Schmelzwärme = 2,6
| Dampfdruck = 1
| RefTempDampfdruck_K = 554
| Schallgeschwindigkeit = 3200
| RefTempSchallgeschwindigkeit_K = 293,15
| SpezifischeWärmekapazität = 1230
| ElektrischeLeitfähigkeit = 21 · 106
| Wärmeleitfähigkeit = 140

| Oxidationszustände = 1
| Oxide = Na2O
| Basizität = stark baasisk
| Normalpotential = −2,713 V (Na+ + e− → Na)
| Elektronegativität = 0,93
| CLH             = 
| Quelle GHS-Kz   =
| GHS-Piktogramme = 
| GHS-Signalwort  = Gefoor
| H               = 
| EUH             = 
| P               = 
| Quelle P        =
| Radioaktiv      = 

| Isotope = 

| NMREigenschaften =

}}

**Naatrium** as en cheemisk element mä det tiaken&nbsp;**Na** an det atoomnumer&nbsp;11. Hat as en alkaalimetal. Det wichtagst ferbinjang as saalt (*Naatriumkloriid*).

## Bilen

Datei:SIMSNA.JPG|SIMS-spektrum
Na_(Sodium).jpg|Naatrium
MaraisSalant.JPG|Naatriumkloriid (Saalt)
NaHD.JPG|Naatriumdamplamp


## Wichtag ferbinjangen
* NaCl Naatriumkloriid (Saalt)
* Na2CO3 Naatriumkarbonaat (Sooda, E500)
* Na2SO4 Naatriumsulfaat (Glaubersaalt)
* NaHCO3 Naatriumhüdrogeenkarbonaat (Naatron, E500ii)
* NaOH Naatriumhüdroksiid (Siapenstian, E524)

## Luke uk diar

## Kwelen
Natüürelk taal

A **natüürelk taalen** (mengde \mathbb N) san jodiar taalen, diar dü uftääl könst: 1(ian), 2(tau), 3(trii) an so widjer. Det gongt so widjer saner aanj, at jaft nian gratst taal. Enkelten tääl uk noch at 0 (nol) tu a natüürelk taalen.

## Betiaknang
At formeltiaken för a natüürelk taalen
:\N
Diartu hiar a positiif hial taalen
:\N = \{1; 2; 3; \ldots\}
Enkelten tääl diar uk at 0 noch tu, do san't aler hial taalen, diar ei negatiif san
:\N0 = \{0; 1; 2; 3; \ldots\}

## Peano-Aksiomen

A matematikers Gieuseppe Peano an Richard Dedekind haa a natüürelk taalen so definiaret:

# 0 as en natüürelk taal.
# Tu arke natüürelk taal n jaft at *genau ään* efterfulger n', an di as uk en natüürelk taal.
# Nian natüürelk taal hää üs efterfulger det 0.
# Arke natüürelk taal as efterfulger faan ei muar üs ian natüürelk taal.
# Faan aler taalmengden X, huar
#:: - det taal 0 an 
#:: - mä arke natüürelk taal n uk imer di efterfulger n'
#: uun föörkomt, as det mengde faan a natüürelk taalen det letjst.

Det leetst aksiom as det *Induksjuunsaksiom*, diar baut en bewismetoode uun a matematiik üüb ap. Uun a formelspriak het jo Peano-Aksiomen so:
# 0 \in \N
# \forall n: (n\in\N \Rightarrow \exists ! n'\in\N)
# \forall n: \lnot (n' = 0)
# \lnot \exist (m,n): m' = n', \lnot m = n
# \N = \inf(X: 0\in X, (\forall n: n\in X \Rightarrow n'\in X))

## Tuuptäälen an moolnemen

A Peano-Aksiomen san a grünjlaag för't reegnin uun \N.

# n+ 0 := n\,    Bispal: 17 + 0 = 17
# n+ m' := (n + m)'\,    Bispal : 12 + (13 + 1) = (12 + 13) + 1 , det ment 12 + 14 = 25 + 1
an do
# n \cdot 0:= 0    Bispal: 17 * 0 = 0
# n \cdot m':= (n \cdot m) + n    Bispal 3 * (4 + 1) = 3 * 4 + 3, det ment 3 * 5 = 12 + 3

Sodenang brangt det induksjuunsaksiom det seekerhaid, dat bi't reegnin aleewen weder natüürelk taalen ütjkem.

## Luke uk diar

## Ferwisang efter bütjen
Gieuseppe Peano
Nebraska

**Nebraska** [nəˈbræskə] as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj e mal foon't lönj. Dåt heet 1.934.408 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Lincoln.

## Geografii
E diiljstoot läit önj e Great Plains.

### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Counties
Nebraska heet 93 counties:
Kiik uk deer: List foon counties önj Nebraska

## Kwäle
Neederlönje

Da **Neederlönje** (aw Tjüsch: * Niederlande*, aw Weestfrasch: *Nederlân*, aw Neederlönjsch: *Nederland*) as en lönj önj Weest-Euroopa. Jü hoodstää as Amsterdam än jü kining foon dåt kiningrik as sunt 2013 Willem-Alexander. 

## Geografii

Di huuchste bärj foon dåt lönj as di Vaalserbärj (323 m). Da grutste struume foon da Neederlönje san jü Maas, di Rhin, jü Schelde, ju Waal än jü IJssel.

Da Nederlönje wårde begränsed foon:
* jü Weestsiie önj dåt norden än weesten,
* Tjüschlönj önj dåt ååsten,
* Belgien önj dåt sööden.

## Histoori
Sunt 1581 bilede Holönj tuhuupe ma (Weest-) Fraschlönj (Fryslân), Groningen, Siilönj, Utrecht, Gelderlönj än Overijssel jü föderåål republiik foon da soowen prowintse (da Nederlönje). Da oudere - Drente önj dåt ååsten än Nord-Braband än Limborj önj dåt sööden, hingeden deer en lait ås äinduum bai.

Önj dåt soowentäinst iirhunert köm jü republiik döör hoonel tu en grut rikduum än wus deerdöör aw en was tid jü jarst grutmåcht foon e wråål, jü grute koloniie häi önj Ååst-Indien än latjere önj Afrikaa un Ameerika (New York wus grünläid ås Nai Amsterdam). Jü republiik wörd ferwålted foon en stäädehüüljer (stadhouder), di foon da provintse kiisd wörd. Dåt wus dan åltens en prins foon Oranien.

Önj dåt oochtäinst iirhunert wus dåt åles forbai än wörd dåt åltens mör tu en latj lönj, dåt tuleest 1795 foon da Frånsche äroobred wörd. Deer wus dåt forbai ma föderalismus än åle prowintse wörden uner Den Haag broocht. Sü ferlüüs Weestfraschlönj dan sin frihäid. Holönj wörd uk nuch önj tou diile kliiwed (Nord- än Söödholönj) än sü jäif dåt eeftert alwen provintse.

Ås 1813 da Frånsche foon di alians sloin wörden wjarn, köm di leeste stäädehüüljer wi än wörd 1815 tu kining ütbiiljked.  Man di föderalismus köm ai wi än ouers ås önj Tjüschlönj än da mååste oudere lönje hääwe prowintse än gemiinde bål ninte tu seeden. Da mönje uk bål niinj äine stüüre hääwe.

Jarst 1985 köm jü tweelewte prowints Flevolönj deertu, jü bestoont üt diile foon di önjdikede Söödersiie twasche Holönj än Weestfraschlönj.

## Prowintse

Da 12 prowintse foon da Neederlönje.

## Stääse
* Amsterdam
* Montfort

## Ökonomii
Dåt Brutoinlönjsprodukt pro hood wus $39.000 önj 2007. Önj 2007 wus 2% foon e hiilj ökonomii loonbedrif, 24,4% industrii än 73,6% tiinjste.

## Sii uk
* BES ailönje

## Kwäle
Neebel

**Neebel** as en saarep an ian faan trii gemeenen üüb det nuurdfresk eilun Oomram.

## Bilen

Nebel_Neebel.jpg|Det saarep het üüb sjiisk (boowen) an öömrang (oner) likedenang.
Troete Amrum.JPG|


## Saarpen
* Neebel mä Waasterhias
* Sössaarep
* Stianood

## At belukin wäärs
* St. Clemens sark
* Ialtürn Oomram

## Naibern

## Luke uk diar
* 
* Seenksteeden faan Neebel

## Ferwisang efter bütjen

## Futnuuten
Neon

**Neon** (eegentelk: **neoon**, faan ) as en cheemisk element mä det ufkörtang **Ne** an det atoomnumer **10**. Hat as en eedelgas.

## Bilen

SIMSNE.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 010 Neon.svg|Elektroonenskel
NeTube.jpg|En Neonröör
(2005) Crossroads of the World (96905377).jpg|Rekloome mä neonröören


## Luke uk diar

## Kwelen
Neptunus

**Neptunus** (sümbool: ) as en isplaneet. Dåt as di oochst planeet foon dåt sansüsteem. Di planeet heet 14 moune.

Bloot önj dåt iir 1989 as rümsonde Voyager 2 långs di planeet kiimen.

## Moune
Neptunus heet 14 moune, da grutste san Triton (I), Proteus (VIII) än Nereide (II). Da oudere 11 san dütlik latjer.


Triton_moon_mosaic_Voyager_2_%28large%29.jpg|Triton
Proteus_%28Voyager_2%29.jpg|Proteus
Nereid-Neptune.jpg|Nereide


Da näiste eeder e grutelse san Larissa (VII), Galatea (VI) än Despina (V). Da latjere hiitje Thalassa (IV), Naiade (III), Neso (XIII), Halimede (IX), Sao (XI), Laomedeia (XII) än Psamathe (X). Di fjourtiinjste än latjste moune heet nuch niin noome, da waasenschapsmanschne seede *S/2004 N 1* (XIV).

## Kiik uk deer
Neuss

**Neuss** as en stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen. Jü stää heet 153.109 inboogere (2020). Dåt as e hoodstää foon di Rhein-Kreis Neuss.

## Kwäle
Nevada

**Nevada** (Ütspräke aw Aingelsch: [nɪˈvædə], aw Spaanisch: [neˈβaða]) as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't weesten foon't lönj. Dåt heet 3.080.156 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Carson City.

## Geografii
Nevada as di soowentgrutste diiljstoot önj da Feriind Stoote. Dåt as en kink maner as Tjüschlönj.

### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Indiiling foon Ferwalting
Nevada heet iinj autonoom stää (Carson City) än 16 *counties*:

## Bile

Datei:Mountains across ledge S of Donahue Pass.jpg
Datei:Welcome to Fabulous Las Vegas.jpg
Datei:Horned Hereford cow Nevada.jpg


## Kwäle
New Hampshire

**New Hampshire** [nuːˈhæmpʃɚ] as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't nordååsten foon't lönj. Dåt heet 1.359.711 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Concord.

## Geografii
New Hampshire as diilj foon Nai-Änglönj. E Appalachen lade önj't weesten foon e diiljstoot.

### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Indiiling foon Ferwalting
New Hampshire heet 10 *[[county|counties]]*:

## Politiik
Önj New Hampshire stime e gemiine Dixville Notch, Hart's Location än Millsfield e däi foon e wool am madnåcht (wat as *New Hampshire Midnight Votes* bekånd as) önj forwoole än ålgemiin woole foon e poliitisch partäie önj e diiljstoot. Dåtheer traditschoon beganed, ouerdåt e boonårbedmanschne önj e gemiine önj e normåål oufstimingsstüne årbe moost. Dixville Notch heet et traditschoon sunt 1960, Hart's Location sunt 1996 (uk foon 1948 tu 1964) än Millsfield sunt 2016.

2020:
* Dixville Notch: Joe Biden - 5; Donald Trump - 0.
* Millsfield: Donald Trump - 16; Joe Biden - 5.
* Hart's Location: ouer dåt COVID-19 pandemii nån wool am madnåcht.

## Bile

Image:Atlantic Swimmers.JPG
Image:Nashua NH Main Street 50.JPG
Image:New hampshire in autumn .jpg


## Kiik uk deer

## Kwäle
New York

**New York** [nu ˈjɔɹk] as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't nordååsten foon't lönj. Dåt heet 19.453.561 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as New York City.

## Geografii
Dåt grutst ailönj önj New York as Long Island („Lung Ailönj“).

### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Counties
De stoot New York heet 62 counties:
Kiik uk deer: List foon counties önj New York

## Kiik uk deer
* New York City
* New York County

## Kwäle
Nikosia

**Nikosia** (aw Griichisch: Λευκωσία *Lefkosía* [lefkoˈsi.a]; aw Türkisch: *Lefkoşa* [lefˈkoʃa]) as jü hoodstää foon Zypern. Deer booge 55.014 manschne (2011).

## Kwäle
Albrecht Johannsen

**Nis Albrecht Johannsen di jungere** (* 11. Marts 1888 önj Deesbel; † di 15. August 1967 uk önj Deesbel) wus schöljmäister än tuleest schöljrädj. 

## Schrafte
As schriwster heet hi ham forålem döör sin dächtesoomlinge en noome mååged. 1928 köm "Üt min Schatull" herüt. As et ütferkååft wus, fülid 1956 "Beerid". Hi nüm da dachte foon "Üt min Schatull" ma ap än fäiged deer maning naie dachte haanetu. Hi heet maning frasche dachte mååged sunt 1928, sü uk üüs frasch hümne:

## Gölj - rüüdj - ween

### Video
En Video me Skeltern fan dit Jaaresraakin 2013 fan di Nuurđfriisk Foriining. 
Dit Leedji uur fan di Meföligers süngen. (1:15 min).

## Oudere dachte

## Sii uk
* Nis Albrecht Johannsen (di ålere)
* Gölj Rüüdj Ween (Nordfriisk Instituut; PDF)
New Jersey

**New Jersey** [nuːˈdʒɝzi] as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't ååsten foon't lönj. Dåt heet 8.882.190 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Trenton.

## Geografii

### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Indiiling foon Ferwalting
New Jersey heet 21 *counties*:

## Bile

Image:Firestone Library, Princeton University, Princeton NJ.jpg
Image:Newark-broad-street.jpg
Image:Atlantic City Boardwalk view north from Caesars Atlantic City by Silveira Neto June 24 2012.jpg


## Kwäle
New Mexico

**New Mexico** [nu ˈmɛk.si.koʊ] as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't söödweesten foon't lönj. Dåt heet 2.096.829 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Santa Fe.

## Geografii
New Mexico as di füftgrutste diiljstoot önj da Feriind Stoote. 

E Rocky Mountains lade önj't nordweesten foon e diiljstoot. E Great Plains lade önj't ååsten.

### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Counties
New Mexico heet 33 counties:
Kiik uk deer: List foon counties önj New Mexico

## Bile

Image:Chaco Canyon Chetro Ketl great kiva plaza NPS.jpg
Image:Acoma pueblo.jpg
Image:Shiprock.snodgrass3.jpg


## Kwäle
Nitra

**Nitra** as e hoodstää foon önj e Regjoon Nitra önj jü Slowakäi. Deer booge 78.489 manschne (2021). Dåt gebiit foon Nitra as 100,48 km². Jü inboogertächte as 844 manschne pro km². Jü pustliidjtål as 949 01, di forwoolnumer as 421-37 än dåt kfz-kåntiiken as NR.

## Kwäle
Njiblem

**Njiblem** (üüb Tjiisk: *Nieblum*, üüb Deensk: *Niblum*) as en taarep an gliktidjig en gemeend üüb Feer. Tu't gemeend Njiblem hiart uk at taarep Guating. Uun Njiblem stäänt det sark St. Johannis. Uun det gemeend Njiblem wene 563 lidj (2016).
 
## Geografii
At süüddial faan't gemeend hiart tu Waasterlun-Feer an't nuurddial tu Uasterlun-Feer. 

Njiblem as 7,86 km². Det as det seekstgratst gemeend üüb Feer.

## Histoore
Njiblem wurd 1438 at iarst keer skraftelk neemd. 1970 wurd Guating dial faan't gemeend. Sant 2007 hiart at gemeend tu det nei-grünjlaanjen Amt Feer-Oomrem.

## Befölkring
Efter en schetsing 2016 wiar 563 lidj uun Njiblem. Diarfaan wiar 274 maaner an 289 wüfen. Efter det folksteeling 2011 wiar det tutool befölkring faan't gemeend 625.

## Politiik
### Taarepsfertreeding
At gemeend hee njüügen saten uun't gemeendfertreeding. Faan dön njüügen lidj uun a gemeendfertreeding wiar efter at wool 2008 seeks faan a *Nieblumer Wählergemeinschaft* (NWG) an trii faan a CDU. Bi a komunaalwoolen uun Sleeswich-Holstian 2018 woon det NWG al njüügen saten..

### Bürgermääster
* Friedrich Riewerts

## Ferwising efter bütjen
* Gemeinde Nieblum

## Biljen

Njiblem 001.JPG


## Persöönelkhaiden
* Arfst Arfsten (1812-1899)

## Futnuuten
Noopruusen

**Noopruusen** (*Hieracium*) san en plaantenskööl mä muar üs 2.200 slacher. Jo hiar tu't famile faan a Kurewbloosen (*Asteraceae*).

## Bilen

Illustration_Hieracium_umbellatum0.jpg|Grat Noopruus (*Hieracium umbellatum*)



## Luke uk diar
Noordströön (gemiinde)

**Noordströön** as en gemiinde aw dåt (huulew-)ailönj Noordströön önj e kris Nordfraschlönj.

## Manschne
*Andreas Busch
*Ludwig Ingwer Nommensen
*Anton Heimreich

## Bile

Deichwegnordstrand.jpg|Dikwäi aw Noordströön


## Referäntse


## Kiik uk bai
* Latj Moos
* Elisabeth-Sophien-Kuuch
* Noordströön
*   önjt *Nordfriesland Datenbank* foont NFI
Noorsaarep

**Noorsaarep** as en saarep an ian faan trii gemeenen üüb det nuurdfresk eilun Oomram.

## Bilen

Os_Norddorf_P8190151.JPG|Saarepskilt bit 2009.
Tērpsskelt Noorsaarep 002.JPG|A saarepskilten san uun tau spriaken.


## Luke uk diar

* Seenksteeden faan Noorsaarep

## Ferwisang efter bütjen
* Nuurdaanj Miad uun't *Nordfriesland Lexikon* faan't NFI

## Futnuuten
Nordfrasch musiik

List foon **Nordfrasch musiik**:

* Da Åntretemåntre
* Ella Quedens
* Fiede Kay
* Frasche Loosche
* Feer Ladies
* Godewind
* Hannes Wader
* Henner Krogh
* Kalüün
* Klångspal
* Knut Kiesewetter
* Lembek
* Norma
* Skalnastal
* Stanfour
* Jürgen Borstelmann
* Da Säkstante
Nordfraschlönj

**Nord-Fraschlönj** (tjüsch: *Nordfriesland*; dånsch: *Nordfrisland*) as ma Weest-Fraschlönj, prowints Groningen än Ååst-Fraschlönj en diilj foon Fraschlönj. **[[Kris Nordfraschlönj|Nordfraschlönj]]** as uk en kris foon Slaswik-Holstiinj (Tjüschlönj).

Da grutste stääse san Hüsem, Naibel, Bräist än Leek. Åål da stääse än gemiinde koost dü heer fine.

Hålilönj hiirt kultuuräl uk bai Nord-Fraschlönj ouerdåt e nordfrasche spräke deer snååked wårt.

Da oudere ailönje än gebiite foon Nord-Fraschlönj san Sal, Oomram, Feer, e Hålie, Pälweerm, Nordströnj, e Wisinghiird, e Böökinghiird, e Gooshiirde, e Kårhiird än Ääderstää.

## Persoone

* Theodor Mommsen - liirer än profäser
* Friedrich Paulsen - filosoof än pedagoog
* Theodor Storm - schriwster
* Ferdinand Tönnies - sosjoloog än ökonoom

## Sii uk
* Histoori foon Nordfraschlönj
* Kris Nordfraschlönj

## Literatuur
* Inga Werth: Nordfraschlönj aw Frasch. 2017. Nordfriisk Instituut, Bräist .
North Dakota

**North Dakota** [ˈnɔɹθ dəˈkoʊ.tə] as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't norden foon't lönj. Dåt heet 762.062 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Bismarck.

## Geografii

Önj't weesten foon e diiljstoot san da Great Plains än e Badlands. Önj diheere geegend lade e White Butte, di huuchst bärj önj e diiljstoot, än di Theodore-Roosevelt-Natsionalpark. Di Missouri Struum låpt döör't weesten foon North Dakota.

### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Counties
North Dakota heet 53 counties:
Kiik uk deer: List foon counties önj North Dakota

## Kwäle
Norweegen

**Norweegen** as en lönj önj Euroopa. Jü hoodstää as Oslo. Deer booge 5.627.400 mansche (1.1.2026).

## Geografii
### Stääse
Da tiin grutst stääse önjt lönj san:

## Fötjnoote än Kwäle