open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nuurđsee

## Di Nuurđsee

Di **Nuurđsee** es en Diil fan di Atlantisk Ozean.
Diarbenen sen masi Fesken en Poren, hur masi Lir fan lewi, wat nai bi di Weeterkant uuni.
Öner di Grün haa em masi Öl en Gas fünen, en nü sen hok Frirmen achter en fo dit diar üt. Dat bikeentist, rocht nai bi Nuurđfriislön, es dat Bööri-Ailön "Middelplate", wat ek fiir fan't Fügelailön Trischen liit. Di Rafinerii fuar dat Öl es ön Hemmingstedt, wat bi Heide liit. Biiring jert tö Dithmarschen.

## Grensen fan di Nuurđsee

* Nuurđern: Norwegen
* Weestern: Et foriinigt Köningsrik
* Süđern: Belgien en Frankrik, bi di Engelsk Kanaal, förter bit hentö Weest- en Uastfriislön 
* Uastern: Dütsklön, Denemark; bi di Skagerrak bigent di Uastersee

## Forskelig Naamen

Ön Denemark en dat friisk Fastlön uur Uurter me "Weest" diarfuar sair, aurdat dat Weeter ja weestern liit.
Wunerk inoch es da, dat em üp di Ailönen en ön Dütsk Uurter me "Nuurđ-" diarbenen brükt.
Dit kür üp jen Sir diarme töhophinge, dat fuul fan di jerst Friisen fan di Nederlönen kemen sen, en diar liit dat Weeter ja nuurđfuar. Üp di üđer Sir ken't uk iinfach fan't Dütsk aurnemen uuren wiis. 
Nü es't üp di Ailönen ja man sa, dat et uk süđern of uastern Weeter jeft. Da kumt noch nemen üp di Böök en sii "Südsee".

Fain üt es em, wan em latiinsk snaki ken. Da jit dit "Mare Frisicum", "Oceanum Germanicum" of "Mare Germanicum". Alis söner Hemelsrochtingen, man "Oceanum Germanicum" jert höm mesken mediziinsk of katoolsk ön.

## Natsjonālpark bi Heef
Di Heef es en Lönskep, wat et üp Warel niin taust Mool jeft.
Diarbenen lewi Diir- en Plantenaarten, wat em ön des Konstelatsjoon uk narigen weđer finj ken.
Dat Leewent bi Heef es hoogsensiibel, en wan et kaput es, da fo wü dit ek weđer.
Diaraur staant di hiili Heef öner Natuursjuts en es uk Natsjonaalpark, hur di Staat fuar üppasi skel. 
Sa ken di Lir, wat diar tö't Bispöl eeđer di Fügeln luki, fan Stjüüren bitaalet uur.

## Katastroofen
* Di gurt Storem fan 1287 heer di Form fan di süđern Weeterkant foranert. Diarfan es dat Weeter fan di Süđersee (Deling Iselsee) me't Nuurđseeweeter forbünen uuren (Nederlönen).
* Di "Groote Mandränke" fan 1362: Diarbi sen ombi 50.000 Mensken omkemen, en di Ailönen sen diilwiis ütenachtler reten uuren en diilwis fan't Lön, wat trinjum wechgair, aurblefen.
* 1436: 
**Eidem üp Söl es önergingen, en masi Mensken fan diar sen üp't *[[Weesterlön']] fan [[Tinem]]* fleten.
**List uur hentö Uasten forlair, aurdat 'it Weeter en di Dünemsön tö nai kemen wiar. 
**Ön Tetenbüll (Eidersteed), storew 180 Mensken iin ön't Weeter.
**Nuurđströn en Pelworem uur ütenachtler reten.
* Di Storemflöör fan 1634: 21 Tērper, wat nai bi Strön wiar, sen kaput gingen, aur 6.000 Mensken sen omkemen. 
* Bi di Katastroofi 1953 ön di nederlönsk Provints Seelön sen 1.835 Mensken storewen.
Amt Lunskap Sal

Det **Amt Lunskap Sal** (sö. Amt Lönskep Söl') as en amt üüb't eilun Sal uun a kreis Nuurdfresklun.

## Gemeenen
* Hörnem
* Kaamp
* List
* Weningsteed-Breederep

## Ferwis efter bütjen
* Amt Landschaft-Sylt

## Futnuuten
Racibórz

**Racibórz** ([raˈt͡ɕibuʂ]; aw Tjüsch: *Ratibor*, aw Tschechisch: *Ratiboř*, aw Schleesisch: *Racibōrz*) as en stää önj Poolen. E stää läit önj sööden foont lönj, önj e prowins Schleesien. Dåt heet 54.259 inboogere (2020).

## Süsterstääse
*  Opava önj Tschechien sunt 1991.
*  Roth önj Bayern sunt 1992.
*  Kaliningrad önj Ruslönj sunt 2002.
*  Tysmenytsja önj Ukraine sunt 2004.
*  Leverkusen önj Nordrhin-Weestfåålen sunt 2002.
*  Kędzierzyn-Koźle önj Poolen sunt 2005.

## Kwäle


## Kiik uk deer
Amt Eidersteed

Det **Amt Eidersteed** as en amt uun a kreis Nuurdfresklun uun Schleswig-Holstian. At ferwaltang sat uun Garding.

## Gemeenen

## Futnuuten
Sarkspal Garding

Det **Sarkspal Garding** as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun uun Schleswig-Holstian. 

## Futnuuten


## Luke uk diar

* Garding (stääd)
Amt Feer-Oomram

At **Amt Feer-Oomram** as en amt uun a kreis Nuurdfresklun uun Schleswig-Holstian. Hat as tustendag för a eilunen Fer an Oomram. Uun A Wik sat a ferwaltang, an uun Neebel jaft at diar en bütjensteed faan.

## Gemeenen

## Histoore
Det amt wurd di 01. Janewoore 2007 ütj jo ual amten faan Oomram, Feer-Lun an a stääd Wik tuupslööden.

## Ferwisang efter bütjen
* Amt Föhr-Amrum

## Futnuuten
Amtmaan

**Amtmaaner** wiar oner a Preußen huuger sjandaarmer, wat för en hialer amt tustendag wiar.

Daalang jaft at amtmaaner an -wüfen bluas noch uun Schleswig-Holstian an Mecklenborag-Föörpomern. Jo stun en amt föör an san diar a baas faan a ferwaltang.

Amtmaaner stun uk a finansamten uun Sjiisklun föör, diar jaft det amanbi 650 faan.
Amt Pelwerem

Det **Amt Pelwerem** as en amt uun a kreis Nuurdfresklun uun Schleswig-Holstian. A ferwaltang sat uun Hüsem.

## Gemeenen
* A Grööd mä Haabel
* A Huug mä Nuurderuug
* A Nääs mä Ualun
* Pelwerem mä Söderuug an Süüdfaal

## Futnuuten
Tümlauer Kuuch

Di **Tümlauer Kuuch** (däänsk: *Tømlaus Kog*) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.

## Futnuuten


## Ferwisang efter bütjen
* Tümlauer Kuuch Tuuristik
*  uun't *Nordfriesland Lexikon* faan't NFI
Grathüsemkuuch

Det gemeen **Grathüsemkuuch** leit uun a kreis Nuurdfresklun uun Schleswig-Holstian.

## Futnuuten


## Luke uk diar
* Grathüsemkuuch uun't *Nordfriesland Lexikon* faan't NFI
Nuurderfriedrichskuuch

**Nuurderfriedrichskuuch** (däänsk: Nørre Frederikskog) as en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun uun Schleswig-Holstian.

## Ferwisang efter bütjen
* Gemeinde Norderfriedrichskoog
*   uun't *Nordfriesland Lexikon* faan't NFI

## Futnuuten
Leewentshelp

Di "Lebenshilfe e. V." es en Foriining, wat di Algimiinhair nüti wel.  Hat jeft dit diari ön masi Lönen, en di Foriiningen wel fuar Mensken aarberi, wat aliining ek gur klaarkum, aurdat di wat ek ken of kraank sen.
Hat giar diarbi aur Interesen fan des Lir en diaraur, jaar Familiien tö help. Hat jeft fan di Leewentshelp Hüüsinger, hur bihenert Mensken uuni ken.

## Bigrep

Hat haa masi Strir jefen aur di Bigrep „bihenert ön Haur“, aur dat masi Mensken dit diskiminiarend finj. Sa sii nü hok Stat- en Kraisforiiningen fan di Leewentshelp "Hat es normaal, forskelig tö wiis.". Di Aarber wat diar maaket uur, kür mesken aurskrefen uur me "Ark jen es lik fuul wert, uk wan hi dit en des ek maaki ken".

## Histoori

Di Leewentshelp es ön di 23. Nowembermuun 1958 ön Marborig bigent uuren üs "Lebenshilfe für das geistig behinderte Kind e. V.".
Di Taacht kām fan en hollansk Offitsiir, wat iin ön en Kraankenhüs me bihenert Jungen fan Lir tö dön hee, wat fan Uasten tö Dütsklön kemen wiar, wat üt di KZ töbeek wiar - Mensken ön Nuar.  Tien Jaaren förter hee di Foriining al aur 300 Statforiiningen en 38.000 Meföligsters. Iin ön sönerk Jungensgaarten, Skuulen en Warkstairen uur me aur 18.000 Mensken aarbert.Fan des Tir (ombi 1970) bigent di Leewentshelp uk diarme, Uuningen fuar Uunikeren tö bech en öntöber. Bit hentö 1989 sen't aur 400 Stat- en Kraisforiiningen en aur 100.000 Meföligsters uuren. Ön dit, wat di DDR wesen wiar, bigent em en ain Leewentshelp, man em es bal me di Foriining fan "Weesterdütsklön" töhop gingen. 2008 wiarn diar 527 Stat- en Kraisforiiningen en aur 135.000 Meföligsters. Wan di Leewentshelp 50 Jaaren ual uur, sen masi Aktsjoonen wesen. Ön di "Kulturbrauerei" ön Berlin wiar en Fest "Blö Wunner" nēmt, aurdat dit Logo fan di Leewentshelp blö wiar. Bi des Fest es Angela Merkel sen uuren.
 Di Post heer en ekstra Breevmark ütdönen.

## Leewentshelp üp Söl

Dat Leewentshelp-Hüs fan Söl staant ön Weesterlön. Diar uuni ombi 15 Mensken ön di Uuningen. Uk fuar Mensken, wat ek diar uuni, uur forskelig Help önberen.
 Hat jeft forskelig Mensken, wat diar hol tö Bisjuk kum en wat mi di Uuners maaki. Masi Faarten en üđer Aktiwiteeten maakit di "Fröhliche Kreis". Sent 2008 wukset uk en ain Band āp: Di "Wunschlistenband".
Di diari haa al tau Maal ön di "Ual Kuursaal" ön Weesterlön spölet, en ön 2010 haa ja tau Āptreren her, tö wat ja nöörigt wiar.

## Leewentshelp üp Föör en Aamrem

Üp Föör en Aamrem uur Help fuar Familiien me bihenert Jungen önberen. 
Em wel di Jungen help, dit wat di ken, wat beeter hentöfing, dat di't wat iinfacher fo. 
Dat Uurt "Integratsjoon" uur diar ek üs en "Likmaaki" forstönen, di wel diar ali help, jen en achtler öntönem. 
Diarfuar skel di Jungen, wat ek "normaal" üp Warel kemen sen, Help fingen, wat naier tö di üđer Mensken tö kum, dat et fuar ali wat lechter uur. 
Fuar des sen di Jungen uk ön di "Regel-" Jungensgarten en Skuulen, wan dit giar, hur di fööring Leewentshelp me di diari Lir töhop aarbert.

## Forwiisen

* Leewentshelp ön Dütsklön
* Leewentshelp üp Söl
* Leewentshelp üp Föör en Aamrem
* Di "Wunschlistenband"
Bräist

**Bräist** (aw Tjüsch: *Bredstedt*, aw Dånsch: *Bredsted*, aw Sööderjütsch: *Bräjst*) as en stää än gemiine önj't Åmt Madel-Nordfraschlönj foon e Kris Nordfraschlönj. Tu’t norden läit e gemiine Boorlem, tu’t ååsten Säänebel, tu’t sööden Brääklem än tu’t weesten e Reußenkuuge. Jü heet 5543 inboogere (2019).

## Geografii
Di Gräine Küstwäi (B5) gungt döör e stää.

## Bile

Os bredstedt P8190004.JPG


## Kånde manschne
* Christian Albrecht Jensen (1792-1870), mååler.
* Hans Carl Knudtzon (1751–1823), kuupmoon.
* Prof. Dr. Thomas Steensen (* 1951), histooriker.

## Kiik uk deer
* 
* Stadt Bredstedt
* Nordfriisk Instituut
* Snöfelstiiner ön Bräist
*   önjt *Nordfriesland Lexikon* foon't NFI

## Referäntse
Amt Süüdtondern

Det **Amt Süüdtondern** as en amt uun a kreis Nuurdfresklun uun Schleswig-Holstian.

## Gemeenen

## Ferwis efter bütjen
* Amt Südtondern

## Futnuuten
Flansborj

**Flansborj** as en stää önj Slaswik-Holstiinj ma süwat 90.000 inboogere.

## Beschriwing
**Stäädiile**:

## Bile

Datei:Flensburg.jpg|thumb|200px|Flansborj
Datei:Flensburger Hafen (Gesamtbild).jpg|thumb|200px|Flansborj


## Persöönlikhäide
* Margareta Erichsen (1916-2006), måålerin ån tiiknerin.

## Forwisinge

## Önjmårking
Eidem

**Eidem** es en Tērp üp Söl wesen. Hat lair weestern fan delings Weesterlön.
Eidem es aaftinoch fan di Nuurđsee aurspöölet en achterön weđer āpbecht uuren, man eeđer di gurt Flöör fan 1436 ging dit ek muar. 

Di Lir fan Eidem sen tö en gurt Diil hentö't *Weesterlön fan Tinem* gingen en nēmt des Plaats "Südhedig". Leeterhen kām diar muar Hedigen tö, wat töhopnemen uur fuar dit, wat em deling üs Ual-Weesterlön keent.

Di Sērk lair wat uastern fan Eidem en uur jit rocht lung nütet, bit dat jü uk önergiar.
Di Sērktorn skel jit lung tö se wesen wiis, en di waar bit tö dit Jaar 1652 üp Lönkaarten iinteeknet.

"St. Niels", wat deling di ual Sērk fan Weesterlön es, es rocht leet becht uuren (1634). Diartö es masi Kraam fan di Eidemer Sērk nomen uuren.

## Luki uk jir
* Wat aur di Histoorii fan Eidem en St.Niels
* Wat aur di Eidem-Fügelkui
Pelworem

**Pelworem** es en Ailön en töhop me di Haligen Süđeroog en Südfal en Gimiindi ön Nuurđfriislön.
Foon Pelwerem faart en Damper (Reederii N.P.D.G.)

## Luke uk diar
* 
* Kur- und Tourismusservice Pellworm

## Futnooten
Amt Viöl

Det **Amt Viöl** as en amt uun a kreis Nuurdfresklun uun Schleswig-Holstian.

## Gemeenen

: Uun Fjåål (Viöl) sat at amtsferwaltang.

## Futnuuten
Amt Madel-Nuurdfresklun

Det amt **Madel-Nuurdfresklun** as en amt uun a kreis Nuurdfresklun uun Schleswig-Holstian. Det ferwaltang sat uun Breetsteed.

## Gemeenen

## Luke uk diar
* Amt Mittleres Nordfriesland (sjiisk)

## Futnuuten
Reußenköögi

**Reußenköögi** es en Gimiindi ön di Krais Nuurđfriislön. 

Jü es en Töhopfaating fan des Köögi:

* Sophien-Magdalenen-Koog
* Desmerciereskoog
* Reußenkoog
* Louisenkoog
* Cecilienkoog
* Sönke-Nissen-Koog

## Weblinks

* Gemiindi Reußenköögi
* Di Gimiindi aur di Histoorii fan di Naam "Reußenköögi"

## Futnooten
Raantem-Beken

Dat Raantem-Beken liit üp Söl, süđern fan Weesterlön, süđweestern fan Tinem en nuurđern fan Raantem.
Weestern diarfan es di Önlaag, wat dat Skitweeter fan Söl riinmaakit en weestern fan des es di Eidem-Fügelkui tö finj.

### Histoorii

Dat Raantem-Beken skul jerst en Flugplaats fuar Fliigers uur, wat üp Weeter landi ken (Ombi 1936). 
Diaraur es en Koog fan Raantem-Nuurđ hentö di Nösi-Dik bi Tinem becht uuren, hur dat Weeter fan Eeb en Flöör iin en üt ken. 
Fuar di diar Flöören tö stjüüri sen Slüüsen me Pompen diarbenen iin ön di Koogsdik becht uuren.

Wan di nii Koog klaar wiar, hee Dütsklön wat Lön fan Denemark iinnemen, hur di Fliigers nü henflö kür. Sa sair em, dat em di Koog fuar di Krich ek muar brük wel.
Leeeterhen skul dat Beken ütdrügit uur en fjuur Buernstairen diar hen kum.

Me di Kanalisatsjoon fan Weesterlön skul em di Ofweeter luasuur. Dit kām aur Röören hentö't Raantem-Beken.
### Natuursjuts
Sent 1962 uur di Koog renaturiarit en fuar di Sjuts fan di Seefügeln iinrocht. 1968 uur dit Euroopareserwaat.
Ön di soowentiger Jaaren uur di Skitweeter-Tauiönlaag becht en langsen modernisiarit.

Bitö dat Raantem-Beken es en Campingplaats en bi't Kasernenareaal ön Süđern staant nü en gurt Hotelsaamling.

### Forwiisen
* Foriining Jordsand aur't Raantem-Beken

* Lönsgisets aur dat Sjutsgibiit Raantem-Beken Fan di 29. Nowember 1983
* Lageplan tö't Lönsgisets (PDF-Daatei; 187 kB)

### Skelter

File:Sylt Rantum Becken Benendik001.jpg| Bi di Benendik, em lukit Rochting Raantem.Lefts ön di Kiming sjocht em Föör.
File:Benendik007.jpg |Sjip
Datei:Söl Raantem-Beken 001.JPG|Sa sjocht et üt, wan em fan di Nösi-Dik fuar Tinem üp Söl hentö Raantem lukit. Lefts sjocht em di Bekendik.
File:Sylt Rantum Becken Info-Table.png | Informatsjoon
Fügelkui Kaamp

Di **Fügelkui Kaamp** uur fan di Sölring Foriining bidrewen, sa fiir üs dit di Natuur-Liirwai en dit Lukin eeđer di forskelig Önlaagen raaket.

Des Önlaag es di jerst fan des Aart üp Söl wesen, en di es 1767 becht uuren.

Di Sölring Foriining bikömert höör uk aur di forskelig Bechningen, wat ek muar brükt uur, man jit Museeumswert haa.
Ön jen fan di diari Hüsen es nü en Ütsteling fan di Histoorii, en ön dat üđer Hüs es en Ütsteling fan di forskelig Fügler, wat diar lewi, tö biluki.

Iin ön di Fügelkui jeft et en Restaurant, wat forpachtet es.

## Skelter

Datei:P1020842.JPG|Di ual Hüüsinger ön di Fügelkui heer di Söl'ring Foriining fain törochtmaaki leten.
Datei:P1020840.JPG|Di Kiar benen di Fügelkui ön Kaamp.
Datei:Fangpfeife Vogelkoje Kampen.jpg|En Fangpip.


## Luki uk jir

* Üđer Fügelkuien en Algimiins diaraur.
* Wat di Sölring Foriining aur di Fügelkui fan Kaamp birocht.
* Wat dat Restaurant önber.
Theo Deddens

**Theo** (Theodor) **Deddens** (*1934, Skäddel) as en saaterfraschen schriwer.

Twasche 1977 än 1990 heet hi e *Dööntjene ut Seelterlound* önj e 'Münsterländische Tageszeitung' ütdänj. Tuhuupe wjarn dåt mååst 300 artiikle.  

## Iiringe
* *Bronzene Ehrentafel* foon  *Heimatbund für das Oldenburger Münsterland* (11.11.1989).
* *Ehrenteller mit Urkunde* foon Seelter Buund (16.05.1990)
* *Verdienstkreuz am Bande des Niedersächsischen Verdienstordens* (15.07.2005)

## Årbe
* *Dööntjene ut Seelterlound* önj e Münsterländische Tageszeitung (1977-1990) 
* *25 Jahre Heimatverein Saterland -Seelter Buund- 1977-2002* (2002) 
* *Dööntjene* önj e General-Anzeiger (2010)

## Sii uk
*Saaterfrasch literatuur

## Weblinks
* Theodor Deddens
Reußenkuuge

**Reußenkuuge** as en åmtsfri gemiine önj e kris Nordfraschlönj än bestoont üt da kuuge:
* Sophien-Magdalenen-Kuuch
* Desmerciereskuuch
* Reußenkuuch
* Louisenkuuch
* Cecilienkuuch
* Sönke-Nissen-Kuuch
* diilj foon di Beltringhiirder Kuuch.

Jü Hamborjer Håli hiirt uk tu e gemiine.

## Koord

(Klik aw e koord for en gruter wersion.)

## Kiik uk deer

* Gemeinde Reußenköge
*  önjt *Nordfriesland Lexikon* foont NFI

## Referäntse
Fügelkui

## Histoorii en Aarberswiis

#### Āpbechning
En Enen- of Fügelkui es es Önlaag, hur Wildfügeln leewendig fungen uur.

En Kui staant üp ombi 2,5 ha Lön. Trinjum di Kui es en Weetergraav, dat diar niin üđer Lir üs di Fanger iinkum ken.
Des kumt aur en Klapbrüch iin, wat hi hoogtocht, wan hi benen es.
Hat jeft uk Fügelkuien, hur di Graav bluat diarfuar es, dat dit Weeter diarhen ken, wan't tö fuul fuar di Kiar uur (Riin, Tauweeter). Diaraur giar da bluat en iinfachi Brüch, wat ek hoogtöklapi giar. 


Ön di Meren fan di Kui es en Kiar, ombi 3.000 m2 gurt. Fan des Kiar gung fjuur bit soks Fangpipen wech, dit sen Graawer, hur di Enen iinskel. Aur des Graawen giar Meeskenwiir, en bisir diarfan staan Stre-Skeremer, dat di Enen di Fanger ek se ken. 
Ön't Jen fan ark Fangpip es en Kest fuar di Enen, wat fungen sen.

Ön jerer Tiren sen Düüsendi fan Enen fungen uuren, en des wiar mal wichtig fuar di Wertskep. Üp Föör en Aamrem sen Konservenfabriken wesen, wat di Diiren foraarbert.

#### Di Kuien kām hentö Nuurđfriislön
Di Taacht, wat hentö Fügelkuien gair, kām fan di Nederlönen.
Diar hee em wat Hunger en wel hol di Enen tö faat haa en iit.

En Fügelkui sjocht sa üt: Ön di Meren es Weeter, en Kiar me fjuur Huken. Fan des Huken gung di "Pipen" wech, Reusen, hurbenen di Enen fungen uur.
Trinjum di Kiar sen Boomer plantet, dat et wat makelk fuar di Fügeln ütsjocht.

Üp't Weeter swum Enen ombi, wat em sa bihanelt haa, dat di ek wechflö ken.

Des skel di üđer Enen fortel, dat di man uk fain diar henkum ken. 
Wat di ek sair, es, dat en Mensk nai diarbi sit en teeft, dat di jam di Hals omdrai ken.

Bi en Fügelkui sen lung Reusen, hur di niisgiirig Enen iinswum skel. Bi't Jen fan san Reusi es en Nat, hur di ek muar ütkum ken, en diar sit di Mensk en mjurkset di of.

Di Idee fan di nederlönsk Fügelfangers braacht nuurđfriisk Seefaarers me tüs, wat üp nederlönsk Skepen mefaart wiar.
Di jerst Fügelkuien uur üp Föör becht en ek fuul leeter uk ön di üđer Ailönen Söl, Pelworem en Aamrem.

Di gurt Tir fan des Fügelfang wiar fan't 16. bit hentö't 19. Jaarhönert. 
Ön di Fügelkuien uur bit tö 25.000 Enen ön't Jaar fungen.

Fan di Ailönen sen forskelig Produkti fan Enen, sa üs Pasteeten, hentö Hotels ön't hiili Dütsklön en hentö Ameerika stjüürt uuren.

Fan di Lönwertskeps-Maskiinen en di Wainer fan Iinuuners en Baarilir uur dit gurtemer, en da kām ark Jaar mener Fügeln tö di Kuien.

Sa kam fuar di miist Önlaagen di Dai, hur di ek muar rocht wat iinbraacht.

#### Deling
Ön Nuurđfriislön uur niin Enenfang muar bidrewen, bluat üp Föör giar't jit förter, man lung ek muar sa fuul üs jerer.
Deling uur di Fügelkuien fuar't miist ek muar diarfuar brükt, di Fügeln duartömaakin, man em ber diar nü en Rastplaats fuar jam ön.
Sa es ön des Plaatsen uk masi Möögelkhair, di diar Diiren tö biluki en wat aur jam uttöfinj.

## Fügelkuien ön forskelig Plaatsen

#### Söl

* Raantem (Eidem-Fügelkui)
* Fügelkui Kaamp

#### Föör
* Olersemer Enenkui
* Bualigsemer Fügelkui
* Oewenemer Fügelkui
* 
* 
*

#### Aamrem

* Aamremer Fügelkui

#### Pelworem

* Pelworemer Enenkui

## Luki uk jir
Olersemer Enenkui

Fuar di **Olersemer Enenkui** (Dütsk: Oldsumer Entenkoje) uur di Konzesjoon al 1767 ütdönen.
Becht uur di Önlaag man 95 Jaaren leeter, ön't Jaar 1862.

Di Seefaarers kām fan Holand töbeek en braacht Forskeligs me: Di Fööring Tracht, masi Jil en dat Printsip fan di Fügelkoojen.

Dat Statuut, wat di aacht Bidriiwers jam salev dö, es bit hentö deling blefen. 
1864 uur 724 en 1865 al 6129 Enen fungen.

##### '''Wertskep'''

Föör wiar tö des Tir rocht arem. Fan dit Fügelfangin uur interesant Aarber fuar hok Lir. 
Ön Wyk uur en Konservenfabrik fuar Enenprodukti becht, wat jaar Kraam bit hentö Ameerika stjüüri kür.

Di Fööringer wiar bliir, dat di nü uk Enenfleesk iit kür.

Ön di jerst foftig Jaaren giar dit gans gur, en langsen uur muar Enen fungen. 
Achter di jerst Warelkrich uur dit man mener, aurdat di Maskiinen fan di Mensken olter gurtem fuar di Enen wiar.

Diartö kām, dat fan di fjuur Enenaarten, wat em fuarof fang maast, fan't Gisets bluat di Stoken aurblef, aurdat dat di iinsigst wiar, wat ön hoogi Öntaal fan Nuurđfriislön kām en niin Tochfügel wiar. 
Ön som Jaaren uur bluat jit 50 Enen fungen, en dat gurt Gisjeft wiar forbi.

Ön di Olersemer Enenkui es man jit Bidreft, diar uur bit hentö deling (2010) Fügeln fungen.

## '''Forwiisen'''
Üđer Fügelkuien en Algimiins diaraur.
Bualigsemer Fügelkui

Di **Bualigsemer Fügelkui** (Dütsk: Boldixumer Vogelkoje) liit üp Föör en es 1879 becht uuren.
Bualigsem jert deling tö Wyk, jerer wiar't en Tērp fuar hömsalev.

Di Forloov fuar di Bidreft es man jerst 1887 wesen, aurdat diar Āriger me di Bidriiwers fan di Oewenemer Fügelkui wiar.
Da waanten man jit di Lok-Enen, wat ek wechflö kür, en sa es em 1888 me't Fangin bigent. 

Wan dit 1888 uk bluat 2 Enen ön't Jaar wiar, sa uur dit bit hentö 1891 dach 2.559 Diiren.

Bi Bualigsemer Fügelkui uur bit hentö 1968 bidrewen, bluat fan 1943 bit 1945 ek.

## '''Forwiisen'''
Üđer Fügelkuien en Algimiins diaraur.
Aamremer Fügelkui

Di **Aamremer Fügelkui** **"Meeram"** es 1866 iinrocht uuren. Jü liit twesken di Tērper Neebel en Nuurđtērp.

Grünlair wiar di Önlaag fan en Interesengimiinskep, wat 80 Öndiilen forkooperti.
Diarbi pasit em üp, dat sa fuul Lir, üs man giar, diarfan wat of fing. 
Aurdit kür ark jen bluat tau Loosi fing.
Em pasit uk üp, dat bluat Aamringer Öndiilen koopi kür.

Ark Tērp fing en Dai fan di Week, hur dit fangi maast. 
Di Tērps-Kuiengimiinskepen hee Fuarsetendi, wat di Fang fan des Dai ofhualiti.

Ön di 70 Jaaren fan 1866 bit 1936 (Diar di techtmaakit uur) sen ombi 420.000 Enen fungen uuren. 
Des kür man ek sa gau Eier lii üs di Enen wechgair.
Di Gurtemhair fan di wuksend Forkiir diar sin Diil diartö, dat dit Fangi nönt muar iinbraacht.

Deling ken di Gasten en Iinuuners diar aur't hiili Jaar hengung en biluki di Önlaag, wat jit hiil es.
Nü es diar man Ruarwild henbraacht uuren, en Enen en Göös uuni diar uk.

## Forwiisen
* Üđer Fügelkuien en Algimiins diaraur.
* Bidrach üp "Amrum-News" (Dütsk)
Pelworemer Enenkui

Di **Pelworemer Enenkui** es 1904 grünlair uuren.
Bidriiwer wiar di Pelworemer Fügelkuien GmbH. Di Kui uur fan Februwaari bit August 1905 becht.

10.000 forskelig Boomer uur plantit, en di Önlaag fing soks Pipen. Ön di rocht Sir fan san Pip wiar en Öörtwal, üp di left Sil di Strekulisen, dat di Enen di Fanger ek se kür.

Diar wiar forskelig Wiirgiraaten en en Töbeekslachklapi iinbecht, dat di Enen ek töbeek ön di Pipen kür.

Injems uur di Fang me en Buat hentö Föör faart, hur di Konservenfabrik wiar.

Sent et Jaar 2000 jert dat Kuienlön di Gimiindi Pelworem. Di Natuursjutsforiining "Meren Nuurđfriislön" pasit diarfuar üp.

Ön't Jaar 2005 es masi maakit uuren, dat di ual Önlaag förter tö keen bleft en ek kaput giar.

## '''Forwiisen'''
Üđer Fügelkuien en Algimiins diaraur.
Eidem-Fügelkui

## Eidem Fügelkui
Di **[[Eidem]]-Fügelkui** es en Biotoop, wat di Heegiring Söl' önerhualt en bidreft. 
Paset uur di Kui fuar't Miist fan Birgit Hussel.
Di Fügelkui liit süđuastern fan di Plaats, hur Eidem wesen es en weestern fan't Raantem-Beken, wat en Weeterbiotoop me Fügelsjutsgibiit es.

Diarbenen uur Forklaaringen fuar Bisjukers önberen.

Di Eidem-Fügelkui es ön di List fan di Teenkstairen āpskrewen.

#### Naam
Di Naam kumt fan't Tērp Eidem, wat nuurđweestern fan di Fügelkui wesen es. Eidem es 1436 önergingen. Hat ken gur wiis, dat di Kui üp Lön staant, wat tö des Gimiindi jert heer.

#### Histoorii
Di Eidem Fügelkui es bit 1932 bidrewen uuren. 
Ön di twuntiger Jaaren wiar al ark Jaar mener Enen fangen uuren, aurdat di Maskiinen fan di Mensken tö gurtem fuar di Enen uuren wiar.

Deling es dit en Rastplaats fuar di forskelig Weeterfügler, man bluat, di kum ek:

Weestern giar di Lönstraat hentö Raantem en Hörnem fuarbi, süđern en uastern köör di Mülwainer fuarbi. Bi di Skitweeter-Tauiönlaag es uk di Mülplaats fan Söl.
Alis fuul tö gurtem fuar di Fügler. 

Di Plaats heer man en interisanti Plantenwarel, en forskelig üđer Diiren kum diar dach jit hen.

## Jungensgaart

Benen di Fügelkui es en Jungensgaart itüüs, hat höm "Wurzelkindergarten (Rötenjungensgaart)" nēmt.
Tau wukseti Lir pasi diar fuar ombi aacht Jungen üp, wat diar fuar't miist büten spöli, sa dat di diarbi di Natuur keen liir ken.

## Luki uk jir
* Üđer Fügelkuien en Algimiins diaraur.


## Skelter
**Fügelkui en Jungensgaart**

Datei:Söl Eidem Fügelkooji 001.png|Dat Hüs fan di Eidem-Fügelkui. Lefts sjocht em di Plaats fuar Weeterfügler.
Datei:Söl Eidem Rütenjungen 001.png|Des Skelt es ön di Baank fan di "Rötenjungensgaart" fast maaket, wat benen di Fügelkui es.
Datei:Söl Eidem Rötenjungen 002.png|Jungen ön di "Rötenjungensgaart" me di Karming, wat fuar jam üppaset.

**Iin ön di Ütsteling**

Datei:Söl Eidem-Fügelkui Ütsteling01.JPG|Iin ön di Ütsteling uur masi forklaaret, wat me Natuur töhophinget.
Datei:Söl Eidem-Fügelkui Ütsteling02.JPG|Em ken uk iinfach üt't Wining luki. Di Kiar heer en senerk Freer.
Datei:Söl Eidem-Fügelkui Ütsteling03.JPG|Forskeligst Diirten uur weeget, man fuaral Fügler.
Datei:Söl Eidem-Fügelkui Ütsteling04.JPG|Jir uur Fügler weeget, fuaral di forskelig Enenaarten.
Wyk (Föör)

### Biskriiwing

**Wyk** (Platdütsk: *De Wiek* of *De Wyk*)es en Stat üp dat nuurđfriisk Ailön Föör.
Tö Wyk jert uk Bualigsem en Süđerströn.
##### Benen Wyk
Wyk liit ön't Süđuasterjen fan Föör. Di Stat heer 4.500 Iinuuners; ön di Somer kum ombi 17.000 Baarigasten diartö.
Ön Wyk jeft et fuar di Feringers masi, wat et hurüđers ek jeft, sa üs Bechstofkraamer, en Zentrum fuar iintökoopi, Dochters,Bokerii, Post, en sa förter.
Dat Amt Föör-Aamrem en dat Sozialzentrum set uk ön Wyk.
Wyk lewit fuar't miist fan di Baarilir.

Gans Föör heer elev Gimiinden muar, en diar uuni 4.200 Mensken. 

### Histoorii

1704 fing Wyk di "Hafengerechtigkeit" en uur en "Flecken", wat fuar hömsalev staan kür. Em wel ek muar me di üđer Gimiinden fan Föör töhop aarberi.

1819 uur Wyk "Seebad", dat jerst ön Sleeswig-Holstiin. Bi di Uastersee wiar al Heiligendamm (1794) en ön Uastfriislön Norderney (1797) "Seebäder" uuren.

Dat Gisjeft me di Baarilir wukseti man laangsem. Hat waariti twuntig Jaaren, bit dat diar muar üs 200 Gasten henkām.

Köning Christian VIII. faart fan 1842 bit 1847 ön di Somer hentö Föör fuar höm diar tö fuarhaali. Des maakit Föör wat bikeenter, en diar kām muar Gasten.
1844 es Hans-Christian Andersen diar wesen. Hi sair aur Föör sa fuul üs: 

*"Ik haa ark Dai baarit en ik mut dach sii, dae en dat diari Weeter ek sa lecht auriit.*
*Hat es dat senerkst Weeter, hur ik ön't Leewent benen wesen sen."*

Andersen fortelt man uk, dat et ek sa iinfach wiar en kum hentö Föör:
Fan Hamborig wiar em aur Lön ombi fjuur Daagen önerwai.
Me Skep wiar dit bluat tau Daagen aur Heliglön, man diarbi kür em lecht seekraank uur.

1910 fing Wyk dat Statrocht.

### Wert tö biluki
Ön't Statgibiit fan Wyk es di Füürtorn Olhörn.

Ön't Carl-Häberlin-Museum uur ual friisk Wiisen en wat aur di Histoori fan Wyk weegit. Bi di Iingung staan tau gurt Walfesk-Knooken üs Ler.

Ön Bualigsem liit di Sērk St. Nicolai, wat ön't 13. Jaarhönert becht uuren es.

Hok Kilomeeters nuurđfuar es dat Fügelsjutsgibiit en di Bualigsemer Fügelkooji

## Skelten

Foehr_Wyk_Mittelbruecke_Sandwall.jpg|Di Merelbrüch ön Wyk.
Foehr Wyk Leuchtturm Olhoern.JPG|Füürtorn Olhörn.


## Forwiisen

* Snöfelstiiner ön Wyk üp Föör

## Futnooten
Weederhünj

A **Fresk Weederhünj** of uk **Wetterhoun** as en faan a FCI gudkäänd holuns hünjras.

## Histoore
Di *Wetterhoun* as en rochten weederhünj. *Wetter* as det waastfresk wurd för weeder. Di hünj stamt wel uf faan di *Portugiisk Weederhünj* an di *Curly Coated Retriever*. Hi liket uk det ööder waastfresk ras *Stabyhoun* auer a miaten.

Uun a föftager juaren wiar di Weederhünj bal ütjstürwen. Daalang jaft at amanbi 800 hünjer, a miasten lewe uun Holun.

## Beskriiwang
Di Weederhünj woort bit 59 cm huuch, an fäält üüb troch sin kralag skan üs en *Persiaaner*. A kralen san fäätag, an sodenang koon hi't loong uun't weeder ütjhual. Miast san jo hünjer suart-witj of brün-witj. Weederhünjer san turaghualen an trau, oober ei baang. Jo mei hal aportiare an sjük.

## Jacht
Weederhünjer wurd üüb Otern an Huarmer ufracht. Iar haa's uk Molwarper ütj a diker jaaget, an uk daalang wurd's noch bi a dikpleeg iinsaat, am Biisams tu jaagin. Miast san Weederhünjer oober hoof- an wachthünjer.

## Luke uk diar
* Siahünjer ;-)

## Ferwisang efter bütjen

* 
* Nederlandse Vereniging voor Stabij und Wetterhoun
Di latje prins

**Di latje prins** as jü frasch ouerseeting foon dåt frånsch bilebök "Le Petit Prince" foon Antoine de Saint-Exupéry (New York, 1943). Dåt bök as ma da bile foon e ferfooter ouerseet wörden tu't frasch foon Ingo Laabs un tu't fering foon Antje Arfsten ("De letj prens").
Dåt bök "Le Petit Prince" as eeder 140 oudere spräke ouerseet än as 1998 uk ouerseet tu't weestfrasch foon Jacobus Quiryn Smink, di 2010 uk dåt bilebök "Struwwelpeter" eeder't weestfrasch ouerseet heet. "Di latje prins" as önj 2009 ouerseet wörden önj't saaterfrasch foon Margaretha Grosser, jü önj 2010 uk dåt bilebök "Struwwelpeter" eeder't saaterfrasch ouerseet heet.

## Üt dåt bök

**Et reef sää tu di Prins:**

"Adjiis", sää et reef. „Heer as min hiimlikhäid.
Dåt as hiilj iinjfåch: Huum schucht mån mat hart gödj.
Dåt, wat wörklik wichti as, dåt koon huum ai ma e uugene siinj.“ 

## Ütgååwen
* Aw Nordfriisk (frasch): Di latje prins (Ferlach Tintenfass )
* Aw Nordfriisk (fering): De letj prens (Ferlach Tintenfass )
* Aw Weestfrasch: De Lytse Prins (Ferlach Koperative Utjouwerij Boalsert © 1998 )
* Aw Saaterfrasch: “Die litje Prins” (Ferlach Tintenfass än Oldenburgische Landschaft), 2009, ()
* Die litje Prins önj oudere spräke (Ferlach Tintenfass)

## Ferbininge ääder büte
* De Lytse Prins (wäästfräisk) ap ju Webstee fon Jacobus Quiryn Smink
* Die litje Prins ap Seeltersk ärschienen
* Bielden fon dän Schrieuwer
De letj prens

**De letj prens** as det fering auersaating faan det fransöösk bilbuk "Le Petit Prince" faan Antoine de Saint-Exupéry (New York, 1943). Det buk as mä dön biljen faan a ferfaader tu't fering auerdraanjen wurden faan Antje Arfsten an tu't frasch faan Ingo Laabs ("Di latje prins"). Det buk "Le Petit Prince" as tu 140 öler spriiken auersaat wurden an sant 1998 jaft'at uk en auersaating tu waastfresk faan Jacobus Quiryn Smink, di 2010 uk det bilbuk "Struwwelpeter" tu't waastfresk auersaat hee. "De letj prens" as uun 2009 auersaat wurden tu't saaterfresk faan Margaretha Grosser, diar uun 2010 uk det bilbuk "Struwwelpeter" tu't saaterfresk auersaat hee.

## Ütj det buk

**A Foos saad tu de Prens:**

„Adjis“, saad a foos. „Heer as min hiamelkhaid. 
Det as gans ianfach. Ham kön bluat mä’t hart gud sä. 
Det, wat rocht woor wichtig as, kön a uugen ej sä.“
„Det, wat rocht woor wichtig as, kön a uugen ej sä“, 
wederhaalet de letj prens, am ham det tu marken.

## Ütjgoowen
* Üüb Nuurdfresk (fering): De letj prens (Ferlach Tintenfass )
* Üüb Nuurdfresk (frasch): Di latje prins (Ferlach Tintenfass )
* Üüb Nuurdfresk (sölring): Di Litj Prins (Ferlach Tintenfass )
* Üüb Waastfresk (frysk): De Lytse Prins (Ferlach Koperative Utjouwerij Boalsert © 1998 )
* Üüb Saaterfresk (seeltersk): “Die litje Prins” (Ferlach Tintenfass an Oldenburgische Landschaft), 2009, ()
* De letj Prens uun öler spriiken (Ferlach Tintenfass)

## Ferwising efter bütjen
* ''De Lytse Prins'' (waastfresk) üüb det wääbsidj faan Jacobus Quiryn Smink
* ''Die litje Prins'' üüb saaterfresk ütjkimen
* Biljen faan di skriiwer
Di Litji Prins

**Di latje prins** es di frasch Aurseeting fan dat franzk Staatji "Le Petit Prince" fan Antoine de Saint-Exupéry (New York, 1943). Dat Bok es me di Skelter fan di Skriiwer aurset uuren:

* Üp Frasch fan Ingo Laabs ("Di latje prins")
* Üp Fering fan Antje Arfsten ("De letj prens")
* Üp Sölring fan Erk-Uwe Schrahé ("Di Litji Prins")
*uur ön 2011 aur di [[Sölring Foriining]] drukt (Editsjoon Blakfat)*

Dat Bok "Le Petit Prince" es üp aur 200 üđer Spraaken en Mööraarten aurset uuren. 1998 es dit üp Weestfriisk āpskrewen uuren, fan Jacobus Quiryn Smink. Des heer 2010 uk dat Skelterbok "Struwwelpeter" üp weestfriisk aurset (Smoarge Piter"). 

"Di latje prins" es ön 2009 üp Saaterfrasch aurset uuren, fan Margaretha Grosser. Uk jü heer ön 2010 si "Struwwelpeter" ön hör Spreekwiis āpskrewen ("Tuusterpäiter").

Uk fan di "Struwwelpeter" jeft et en Sölring Aurseting fan Kai Klint, wat jit ek ütdönen es. Di jit "Tuusipetji".

## Leesproof

**Di Jemelkhair fan di Fos**

„Faarwel,“, sair di Fos, „jir es min Jemelkhair: Dit es mal iinfach: Em sjocht bluat me sin Hart gur.
Di rocht Saaken ken di Oogen ek se.“
„Di rocht Saaken ken di Oogen ek se.“, sair di Litji Prins, fuar dit ön Haur tö bihual.


## Ütgaawen
* Üp Nordfriisk (frasch): Di latje prins (Editsjoon Blakfat, )
* Üp Nordfriisk (fering): De letj prens (Editsjoon Blakfat, )
* Üp Weestfrasch: De Lytse Prins (Ferlach Koperative Utjouwerij Boalsert © 1998 )
* Üp Saaterfrasch: “Die litje Prins” (Editsjoon Blakfat en Oldenburgische Landschaft), 2009, ()
* Die litje Prins ön üđer Spraaken (Editsjoon Blakfat)
* Üp Söl'ring: Di Litji Prins, Erk-Uwe Schrahé Editsjoon Tintenfass, Neckarsteinach, 2011

## Luki, Jens!
* De Lytse Prins (wäästfräisk) ön di Websir fan Jacobus Quiryn Smink
* Die litje Prins es üp Seeltersk ütkemen
* Skelter fan di Skriiwer

### Muar Leesproowen
* Leesproof fan di Sölring "Litji Prins" (Priwaat maaket, ek ütdönen)
Józef Gosławski

**Józef Gosławski** (**Józef Jan Gosławski**) wiar en poolsk Konstler. 

Hi as bäären di 24. April 1908 uun Polanówka an stürwen di 23. Janewoore 1963 uun Warschau, hoodstääd faan Poolen.

## Werk

Chopin zelazowa wola.JPG|Frédéric Chopin uun Żelazowa Wola
POL Mahatma Gandhi sculpture.jpg|Mahatma Gandhi
Zamenhof awers.jpg|Ludwik Lejzer Zamenhof
PL Adam Mickiewicz monument in Gorzów Wielkopolski 11.jpg|Adam Mickiewicz uun Gorzów Wielkopolski


## Iirangen
* Silbernes Verdienstkreuz der Republik Poolen

## Literatüür
* Anna Rudzka: *Józef Gosławski. Rzeźby, monety, medale*, Alegoria. Warschau 2009, . (poolsk)

## Ferwis efter bütjen

* Lost in the shuffle (ingelsk)
* Józef Jan Gosławski culture.pl (poolsk)
* Famous Medalists: Józef Gosławski (ingelsk)
* LN 5 “Fisherman” coin from 1958 (ingelsk)
* Józef Gosławski – monuments, coins, medals (ingelsk)
Tuusipetji

**Tuusipetji** es di Sölring aurseeting fan dat dütsk Skelterbok "Struwwelpeter" fan Heinrich Hoffmann (1845). Dat Bok es üp Sölring aurset uuren fan Kai Klint. Uk fan Di latje prins jeft et en Sölring Aurseting fan Kai Klint. Di jit Di Litji Prins.
Biiring Boker sen jit ek ütdönen uuren, man em ken Leesproowen biluki (Se uk öner "Luki uk jir").

Dat Bok "Struwwelpeter" es üp aur 130 üđer Spraaken en Mööraarten aurset uuren.

Di "Struwwelpeter" es ön 2010 üp Saaterfrasch aurset uuren, fan Margaretha Grosser (Tuusterpäiter). Uk jü heer ön 2009 "Di latje prins" ön hör Spreekwiis āpskrewen ("Di litje Prins").

2010 es dit üp Weestfriisk āpskrewen uuren, fan Jacobus Quiryn Smink (Smoarge Piter). Des heer uk dat Skelterbok "Di latje prins" üp weestfriisk aurset ("De lytse Prins"). 

## Leesproof

## Ütgaawen
* Di Saaterfrasch "Tuusterpäiter" ön di Websir fan dän Ferlach Edition Tintenfass .
* Di weestfriiske "Smoarge Piter" is in Coproduktie fon dän Ferlach Edition Tintenfaß un dän Ferlach Hispel in Wiuwert, 32 siden, 2010, .
* Ütgaawe in Holand: Hispel, Terp 31, 8637 VH Wiuwert, .
* Di weestfriiske "Smoarge Piter" ön di Websir fan Jacobus Quiryn Smink

## Luki uk jir
* "Struwwelpeter" ön üđer Spraaken
* Leesproof fan di Sölring "Tuusipetji"
Mölnlycke

**Mölnlycke** as en stää önj jü prowins Västra Götaland,  Sweeden.  Jü stää heet 15 608  inboogere (2010).

## Forwiisen

*  Härryda kommun 
*  Wendelsberg Folkhögskola
Tjiderplook

En **tjiderplook** (wfr. *spit*) as sowat 30 cm lung an miast ütj iisen.

## Nat
Mä en tjider (sö. *Tiiđer*, mo. *tjüder*, sfr. *Tjudder*, wfr. *tsjoar*, en. *tether*) woort en sjep (of uk en kü) uunbünjen. Sodenang koon en letj stak faan a fään ufgäärsagt wurd of uk en stak, huar't ei luanet, det iintuwiirin. Leewen ans wurd uk tau roomer tuuptjidert, am dat's jo tuenööder wene.

## Luke uk diar
* Tjider
* Tjiderslach

## Ferwisang efter bütjen
* Rauhwoller.de
Tjider

En **tjider** (sö. *Tiiđer*, mo. *tjüder*, sfr. *Tjudder*, wfr. *tsjoar*, en. *tether*) as en liin, huar en sjep of kü mä uunbünjen woort.

## Luke uk heer
* Tjiderplook
* Tjiderslach
Tjiderslach

En **tjiderslach** as en trinj stak faan en fään, wat faan en sjep of kü ufgäärsagt woort.

## Luke uk heer
* Tjider
* Tjiderplook
Mooker

En **Mooker** (beeter: *Maaker*) es en Hamer me lüng Greep en aur ≥ 5 kg Wecht

Di Noom kumt fan maaki. En Hamer me gurt Wecht fraaget ek sa fuul, di *maaket*. 

Me en Maaker ken em uk waker Baarentiinsten önber, wan em ek diarme omken of dit Werktjüch ek töpas iinseet hur dit Sen heer.

## Luki uk hjir
Höömerk

A **Höömerk** as en werktjüch, diar uun't hoonwerk brükt woort. Hi as miast ütj iisen an hää en greb faan holt.

## Ferwisang efter bütjen
Antje Arfsten

**Antje Kristine Arfsten**, (* 5. Maarts 1969 uun a Wik) as uun Aalkersem Maask apwoksen an wenet nü uun Risem-Lunham. Efter’t skuul studiaret hat Volkskunde, Friisk an Ur- und Frühgeschichte bi a CAU uun Kiel. Faan 1990 bit 2000 hee't üüs frei mäwerker bi a NDR I/Welle Nord för „Frasch for enarken“ bidracher maaget. Sant 2001 as hat üüs spriaklektoorin bi’t Nordfriisk Instituut uun Bräist uunstääld.

## Teksten
* Antje Arfsten an Astrid Volkerts: En nüürig lingen efter Feer. Uun: Rau uun frees. Trii krimiis faan Feer an Oomram. Bräist 2006
* Antje Arfsten an Christina Tadsen: Friesischer Sprachkurs. Fering I. Bräist 2007
* Antje Arfsten an Ingo Laabs: Friesischer Sprachkurs. Mooringer Frasch II. Bräist 2008
* Antje Arfsten an Ingo Laabs: Friesischer Sprachkurs. Fering II. Bräist 2009
* Antje Arfsten, Anne Paulsen-Schwarz an Lena Terhart: Friesische Gebrauchsgrammatik. Fering. Bräist 2021
* Antje Arfsten, Anne Paulsen-Schwarz an Lena Terhart: Friesische Gebrauchsgrammatik. Mooringer Friesisch. Bräist 2021

## Auersaatingen
* Fryske Taal Rotonde. Mä’t fering uun a kring. Dial I + Dial II. Bräist 2002
* De letj prens. Neckarsteinach 2010

## Luke uk diar

* Antje Arfsten bi't FID Benelux-Forschungsverzeichnis
Ameerikoo

**Ameerikoo** as en "dobelkontinent" faan a eerd. Hi lingt auer 15.000 kilomeeter faan nuurd (Kap Morris Jesup) tu süüd (Kap Hoorn), an auer tjiin tidjtsoonen faan uast (UTC±0, Greenlun) tu waast (UTC-10, Alaska). Üüb en flaak faan ~ 42,5 miljoon kwadrootkilomeetern lewe gud ian miljaard minsken.

Auer Ameerikoo so grat as, woort hat uun Ameerikoo salew ei üs ään, man üs tau kontinenten uunsen an betiakent. Diar snaaket'am ei faan "Ameerikoo", man faan "A Ameerikoos": 
*Nuurd-Ameerikoo
**USA
**Madel-Ameerikoo
**Kariibik
*Süüd-Ameerikoo

Di nööm 'Ameerikoo' komt faan Amerigo Vespucci (1451–1512) uf, di ütjfünjen hed, dat Christoph Kolumbus ei uun Indien lunagt wiar - huar hi eegentelk hen wul - , man üüb en neien kontinent. Likes sai wi daalang noch tu a uuriinwenern faan Ameerikoo 'indiooner'.

## Luke uk diar
Holt

**Holt** as det hard materiool faan buumer an bosker. Det koon faan näädelbuumer of faan bloosbuumer kem.

 Datei:Fichte Holz.JPG|Fichtenholt
 Datei:Kiefer Holz.JPG|Sjüürenholt
 Datei:Kirschbaum Holz.JPG|Käärsholt
 Datei:Palisander,Santos Holz.JPG|Palisander


## Brük

Holt woort brükt üs **bauholt**, am hüsang tu baun of buaten of stegelker.
Banen uun en hüs woort holt brükt för trääpen an mööbel: boosler, stuuler an skaaben.
Man uk üs **braanang** wiar holt wichtag. Daalang woort weder muar holt ferbraand, auer ööle so jüür wurden as.

Sender_gliwice.jpg|Mä 118 m di huuchst holtbau, stäänt uun Poolen.
EXPO-HANNOVER_8937.JPG|Det gratst rian holtsaag, stäänt uun Hannover.
Aufgerichtetesholz.jpg|Braanholt.


## Luke uk diar

* Saamlang faan holtslacher mä bilen (huuchsjiisk)
Jens Mungard/fe

**Jens Emil Mungard** (* 9. Febrewoore 1885 uun Kairem; † 13. Febrewoore 1940 uun KZ Sachensenhausen) wiar en dachter faan Sal.

## Leewent
Jens Emil Mungard kaam a 9.2.1885 uun Keitem üüb Sal üüs dring faan Nann Peter Mungard an Elisabeth Mungard, bäären Schwennen, tu wäält. A 31. 3. 1900 kaam hi ütj skuul. Hi wurd büür an auernaam det büürsteed faan san aatj. A 29. 4. 1910 befreid hi ham mä Anna Andresen faan Feer. Jo hed 4 jongen mänöler. Uun a 1. wäältkrich wurd hi tu a Inselwache iintaanjen. 1936 wurd hi waler feestnimen. Hi kaam iarst uun't Gerichtsgefängnis uun Flensborig, faan diar haalet a Gestapo ham a 1. 2. 1939 uf an broocht ham uun't KZ Sachsenhausen. Diar stoorew hi a 13.2.1940

## Werk
Troch Pieter de Clercq, diar mä san aatj Nann Peter Mungard tupwerket, fing Jens E.Mungard uun jong juaren kontakt tu a waastfriisk literatüür. Sodening kaam det, det hi hög waastfriisk liitjen tu't sölring auersaat. Uun det Sölring Leesbuk, wat 1909 faan Boy Peter Möller ütjden wurd faan Mungard det dachting "Dial aur Is" ufdrükt. Uun "Dechtings an leedjis", ütjden faan Andreas Hübbe, wurd "Ströntistel" an waler "Dial aur Is" ufdrükt.
Uun a naist juaren küd ham föl faan Mungard uun det bleed "Sylter Zeitung" lees. Öler steeden, huar ham sin wärken lees küd, wiar "Fuar sölring lir" an det tidjskraft "Sylter Land und Leute".
Mungard hee uk 6 teaaterstaken skrewen.

## Bispalen

**Min Bloom**

Ströntistel es min Bloom,
Ströntistel neem's uk mi.
Jü gröört üp Dünemsön,
Ik üp des Leewents-Strön,
En Proter haa wat biiđ!


**Muasem-Meln**
*(Becht 1787, stellair 1918, ofbreeken 1928)*

Dü Meln gre en ual,
Din Ruaen hual jaar Wiil,
Din Stiiner stel jens hual 
Nü eeđer Jaarens Iil.

Dü kürst me Hemelswinj,
Man dach ek söner Sweet,
Tö Bruar dit Kuuren Grinj,
Man salev waarst Dü treet.

Di Winj, di sjungt sin Wiis
Aur Strön, aur Dünem, Hiiđ.
Dü halst Din Wiil, letst wiis
Din Ialer, net en bliiđ.

Di Sen, di sünkt sa ruar,
Di Winj wait söner Iil.
Fo ik uk fuar min Duar
En Stün tö Freer en Wiil?


## Literatüür faan an auer Jens E. Mungard
* Jens E. Mungard: *Ströntistel en Dünemruusen: das lyrische Werk*. Herausgegeben von Hans Hoeg. Norddorf/Amrum: Quedens 1995, .
* L.C. Peters: Nordfriesische Dichter. NFJb. 1949. S. 158-162.
* *Dit Lewent en broket Kraans*, J.H. Brouwer en öler (Editöören), Drachten, 1962.
*  *Fuar di min Hart heer slain*, H. Hoeg (Editöör), Bräist, 1985.

## Texten
* 

## Luke uk diar
* 
* Dünemfisel, at plaant (öömrang)
* '''Mungard''', en CD faan Christoph Hansen, Martje Johannsen, Kalle Johannsen
Heliglön

**Heliglön** (ha. *Deät Lun*, Dütsk: *Helgoland*) es en Ailön ön di Nuurđsee en en Gimiindi ön di Krais Pinneberg. 

Üp Heliglön uuni ombi 1200 Mensken.

## Bikeent Mensken
* James Krüss

## Luki uk jir
*Halunder Spraak
*Flugplaats_Heliglön-Dünem

## Forwiisen /Futnooten
* 
* http://www.ekfrysk.host22.com/deat_Lun.htm Kaart fan Heliglön, 1909. Me di ual Naamen.
Deät Lun

**Deät Lun** (Diitsk: *Helgoland*, Ingelsk: *Heligoland*) es en eelun uun de Nuurdsee en en gemainde uun de Pinneberri Krais. Iip Lun wuune ungefeer 1200 mensken. De boppersploat fan Lun es 1,0 km2. Med 61,3 m es de Pinneberri de hoochse punk iip Lun. Bi Lun heart uk De Hallem. En dördel fan de mensken iip Deät Lun snakke deät Halunder Friisk. Fel ooleri mensken snakke uk Platdiitsk. De measte mensken snakke Hoogdiitsk.

De measte Mensken lewwe iip 't Bopperlun, wear e Lampentoorn, e Skuul en de Sankt-Nikolai-Kark stun.  

## Histoori
1814: Med de Freed fan Kiel wür Lun Deel fan de Fereenigt Kennungrik

1890: Deer de Ferdrach fan Sansibar twesken de Fereenigt Kennungrik en Diitsklun wür Lun Deel fan Diitsklun

## Persöönlikaiten
* Heinrich Claassen
* James Krüss

## Referensen


## Websid'n
*De websid helgoland.de
Fluuchplaats Hamborag

Di **Fluuchplaats Hamborag** (*Hamburg Airport*) as en internatsionaalen fluuchplaats uun Hamborag. Hi as di äälst an daalang (2010) di fiftgratst fluuchplaats uun Sjiisklun. Sant det nei terminal di 25. Mei 2005 det werk apnaam, täält di Hamborger fluuchplaats tu a neimuudisten uun Euroopa. 2016 as hi amnäämd wurden tu **Hamburg Airport Helmut Schmidt**.

HH-Airport Terminal2 03.jpg|Terminal 2
Flughafen-hamburg.jpg|Terminal 1
HamburgAirportS-Bahn.JPG|S-Boon

## Kwelen
ISO 3166-2:DE

Der Code für Brandenburg wurde zwischen dem Normentwurf ISO/DIS 3166-2 und der endgültigen Norm ISO 3166-2:1998 von DE-BR nach DE-BB geändert. Für Niedersachsen wird teilweise, zum Beispiel im Projekt ELSTER, die Abkürzung *ND* verwendet. Der führende Buchstabe „H“ in *HB* und *HH* steht wie im Falle der Kfz-Kennzeichen für *[[Hansestadt]]*.

## Futnuuten


## Luke uk diar
* ISO 3166-2 Luncodes
* ISO 3166-1 Luncodes uun domainnöömer
*  (EU-Statistikregiuunen)
Beest

At **Beest** (*Bos primigenius taurus* of *Bos taurus*) as en Tetjdiart, an wurd tuiarst fööraal för't flääsk, leederhen uk för't moolk häälen. Enkelt rasen wurd uk häälen, am pluuger of waanjer tu tjien.

## Bekäänd rasen
* Holstein-Friesian (HF)
* Holstein-suartbruket (SBT 01)
* Holstein-ruadbruket (RBT 02)
* Sjiisk Angus (DA 41)
* Highland Cattle (HLD 45)
* Welsh Black (WB 46)
* Galloway (GAL 47)
* Hereford (HE)
* Brüntjüch (BV 04/DBV 18)
* Charolais (CHA 21)

## Bilen

## Luke uk diar
Hingst

A (Hüs-)**Hingst** (*Equus ferus caballus*) as en Tetjdiart, huar't en hialer rä rasen faan jaft. Uun Sjiisklun wurd amanbi ian miljuun hingster häälen.

## Bilen



## Spreegwurden
* *En witjen hingst skal föl streilis haa*
* *Pingster spring ale jong hingster*

## Ferwisang efter bütjen

## Kwelen
Swin

At **(Hüs)Swin** as en Tetjdiart an woort för't flääsk häälen. Swin freed eder diartag an uk plaantelk fuder.

## Spreegwurden
* At skal ***swin*** riin, iar arken en bäärs feit.
* En gud ***swin*** frat ales.
* Am käänt en ***swin*** bi a snütj.
* Wat könst faan en ***swin*** muar ferlang üs en stak spääk.

## Luke uk diar
* Swinpest

## Ferwisang efter bütjen

## Futnuuten
Miiren

**Miiren** (Formicidae) san en famile faan insekten an hiar tu det kategorii Hymenoptera. At jaft wel auer 10.000 slacher.

## Onerfamilin
Aenictinae – Aenictogitoninae – Agroecomyrmecinae – Amblyoponinae – Aneuretinae – †Armaniinae – †Brownimeciinae – Cerapachyinae – Dolichoderinae – Dorylinae – Ecitoninae – Ectatomminae – †Formiciinae – Formicinae – Heteroponerinae – Leptanillinae – Leptanilloidinae – Martialinae – Myrmeciinae – Myrmicinae – Paraponerinae – Ponerinae – Proceratiinae – Pseudomyrmecinae – †Sphecomyrminae

: † = ütjstürwen

## Ferwisang efter bütjen
Uarklöögern

**Uarklöögern** (*Dermaptera*) san en kategorii faan insekten. Faan amanbi 1800 slacher lewe man aacht uun Sjiisklun.

## Ferwis efter bütjen
Im

At **Im** (*Apis mellifera*) as en slach faan insekten uun't order faan a Hidjjügeten (Hymenoptera). Imbüüren saamle hör hönang.

## Spreegwurden
* Uk ütj fisler haale a **imen** hönang.

## Ferwisang efter bütjen

## Futnuuten
Skirskööden

A **Skirskööden** (uk: Skirskööder?) (Odonata) san en order faan insekten. Am käänt amanbi 4.700 slacher, 85 diarfaan lewe uun Madeleuroopa. A jügen spään tesken 20 an 110&nbsp;mm. Jo kön stal uun a loft stun, diaram het jo uk *[[Weederpaas]]*.

## Enkelt slacher

Emperor-Dragonfly-(5).jpg|*Anax imperator*.
Gomphus vulgatissimus with a prey 002.jpg|*Gomphus vulgatissimus*.
Eight-spotted Skimmer (Libellula forensis).jpg|*Libellula forensis*.
Blodröd ängstrollslända (Sympetrum sanguineum) Ystad-2015.jpg|*Sympetrum sanguineum*.


## Ferwisang efter bütjen
Lüs

A **Lüs** (Phthiraptera) san en order faan Insekten. Amanbi 1.000 faan jo 3.500 bekäänd slacher lewe uun Madeleuroopa. Jo wurd tesken 1 an 6 mm grat.

## Onerordern an familin
* Amblycera
*: Boopiidae - Gyropidae - Laemobothriidae - Menoponidae - Ricinidae - Trimenoponidae
* Anoplura
*: Echinophthiriidae - Enderleinellidae - Haematopinidae - Hamophthiriidae - Hoplopleuridae - Hybothiridae - Linognathidae - Microthoraciidae - Neolinognathidae - Pecaroecidae - Pedicinidae - Pediculidae - Pthiridae - Polyplacidae - Ratemiidae
* Ischnocera
*: Goniodidae - Heptapsogasteridae - Philopteridae - Trichodectidae
* Rhynchophthirina
*: Haematomyzidae

#### Enkelt slacher
: Minskenlüs (Pediculidae)
:: Pediculus
::: Hoodlüs (Pediculus humanus capitis)

## Ferwisang efter bütjen
Noopen

**Noopen** (*Siphonaptera*) san en kategorii faan insekten. Faan 2400 bekäänd slacher jaft at 70 uun Madeleuroopa. Noopen tääl tu a parasiiten. Jo wurd tesken 1,5 an 4,5 mm grat.

## Slacher
: Famile
:: Slach

: (Ceratophyllidae)
:: Rootnoop – *Xenopsylla cheopis* Rothschild, 1903
:: Buumkaatnoop – *Monopsyllus sciurorum* Schrank, 1803
:: Hannoop of Fögelnoop – *Ceratophyllus gallinae* Schrank, 1803
:: Düüwnoop – *Ceratophyllus columbae* Gervais, 1844

: (Pulicidae)
:: Minsknoop – *Pulex irritans* Linnaeus, 1758
:: Kaninnoop – *Spilopsyllus cuniculi* Dale, 1878
:: Kaatnoop – *Ctenocephalides felis* Bouché, 1835
:: Hünjnoop – *Ctenocephalides canis* Curtis, 1826

: ... an noch en hialer rä muar slacher

## Ferwisang efter bütjen