open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kasachs Sosialistisk Sowjetrepubliik

Det **Kasachs Sosialistisk Sowjetrepubliik** (kurt: *Kasachs SSR*, *Sowjet Kasachstaan* of *Kasachstaan*; üüb Kasachs: Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы / Qazaq Keŋestik Socialistik Respublikasy; üüb Rüs: Казахская Советская Социалистическая Республика *Kazachskaja Sovetskaja Socialističeskaja Respublika*) wiar faan 1936 tu 1991 ian faan a republiiken uun't Sowjetunioon.

## Geografii
### Iindialing faan Ferwalting
At republiik hed 1991 19 prowinsen:

## Befölkring
Det letst folksteeling uun't Sowjetunioon wiar uun't juar 1989. Efter a resultooten hed det Kasachisk SSR 16.536.511 lidj: 8.523.526 diarfaan wiar wüfhööd an 8.012.985 karmen, 9.465.351 lewet uun a steeden an 7.071.160 üüb't lun.

## Histoore
Det wurd 16. Deetsember 1991 üüs at republiik Kasachstaan suwereen.

## Politiik
Det regiaringspartei wiar det Komunistisk Partei faan Kasachstaan, wat en twiig faan det Komunistisk Partei faan't Sowjetunioon wiar.

### Hoodmaaner
A hoodmaaner faan't republiik wiar a generoolsekreteeren faan det Komunistisk Partei faan Kasachstaan:
# Lewon Mirsojan (5. Deetsember 1936 – 3. Mei 1938)
# Nikolai Skwortsow (3. Mei 1938 – 14. September 1945)
# Schumabai Schajachmetow (14. September 1945 – 6. Marts 1954)
# Panteleimon Ponomarenko (6. Marts 1954 – 8. Mei 1955)
# Leonid Breschnjew (8. Mei 1955 – 6. Marts 1956)
# Iwan Jakowlew (6. Marts 1956 – 26. Deetsember 1957)
# Nikolai Beljajew (26. Deetsember 1957 – 19. Janewoore 1960)
# Dinmuchamed Kunajew (19. Janewoore 1960 – 26. Deetsember 1962)
# Ismail Jussupow (26. Deetsember 1962 – 7. Deetsember 1964)
# Dinmuchamed Kunajew (7. Deetsember 1964 – 16. Deetsember 1986)
# Gennadi Kolbin (16. Deetsember 1986 – 22. Jüüne 1989)
# Nursultan Nasarbajew (22. Jüüne 1989 – 28. August 1991)

## Kwelen
Kirgisk Sosialistisk Sowjetrepubliik

Det **Kirgisk Sosialistisk Sowjetrepubliik** (kurt: *Kirgisk SSR*, *Sowjet Kirgiisien* of *Kirgiisien*; üüb Kirgisk: Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы / Qırğız Sovettik Sotsialisttik Respublikası; üüb Rüs: Киргизская Советская Социалистическая Республика *Kirgizskaja Sovetskaja Socialističeskaja Respublika*) wiar faan 1936 tu 1991 ian faan a republiiken uun't Sowjetunioon.

## Befölkring
Det letst folksteeling uun't Sowjetunioon wiar uun't juar 1989. Efter a resultooten hed det Kirgisisk SSR 4.290.442 lidj: 2.196.169 diarfaan wiar wüfhööd an 2.094.273 karmen, 2.649.553 lewet üüb't lun an 1.640.889 uun a steeden.

## Histoore
At lun wurd 31. August 1991 üüs at republiik Kirgistaan suwereen.

## Politiik
Det regiaringspartei wiar det Komunistisk Partei faan Kirgiisien, wat en twiig faan det Komunistisk Partei faan't Sowjetunioon wiar.

### Hoodmaaner
* Bajaly Isakejew (5. Deetsember 1936-8. September 1937)
* Murat Salichow (8. September 1937-15 Febrewoore 1938)
* Ismail Abusjarow (15 Febrewoore 1938-27. April 1938)
* Iwan Rebrow (27. April 1938-19. Jüüle 1938)
* Turabai Kulatow (19. Jüüle 1938-14. Nofember 1945)
* Ischak Rassakow (14. Nofember 1945-10. Jüüle 1950)
* Abdy Sujerkulow (10. Jüüle 1950-6. Marts 1958)
* Kasy Dikambajew (6. Marts 1958-10. Mei 1961)
* Bolot Mambetow (16. Mei 1961-23. Janewoore 1968)
* Achmatbek Sujumbajew (23. Janewoore 1968-22. Deetsember 1978)
* Sultan Ibraimow (22. Deetsember 1978-4. Deetsember 1980)
* Pjotr Khodos (4. Deetsember 1980-21. Janewoore 1981)
* Arstanbek Duischejew (21. Janewoore 1981-20. Mei 1986)
* Apas Dschumagulow (20. Mei 1986-21. Janewoore 1991)

## Kwelen
Tadschiiks Sosialistisk Sowjetrepubliik

Det **Tadschiiks Sosialistisk Sowjetrepubliik** (kurt: *Tadschiiks SSR*, *Sowjet Tadschiikistaan* of *Tadschiikistaan*; üüb Tadschiiks: Республикаи Советии Социалистии Тоҷикистон *Respublkai Sovetii Socialistii Tojikiston*; üüb Rüs: Таджикская Советская Социалистическая Республика *Tadžikskaja Sovetskaja Socialističeskaja Respublika*) wiar faan 1929 tu 1991 ian faan a republiiken uun't Sowjetunioon.

## Befölkring
Det letst folksteeling uun't Sowjetunioon wiar uun't juar 1989. Efter a resultooten hed det Tadschikisk SSR 5.108.576 lidj: 2.571.030 diarfaan wiar wüfhööd an 2.537.546 karmen, 3.440.466 lewet üüb't lun an 1.668.110 uun a steeden.

## Histoore
At lun wurd 9. September 1991 üüs at republiik Tadschiikistaan suwereen.

## Politiik
Det regiaringspartei wiar det Komunistisk Partei faan Tadschiikistaan, wat en twiig faan det Komunistisk Partei faan't Sowjetunioon wiar.

### Hoodmaaner

## Kwelen
Abessiinsk Senep

**Abessiinsk Senep** (*Brassica carinata*) as en plaantenslach uun det skööl faan a Kualplaanten (*Brassica*). Hat woort üs gemüüse eden. Uun Etioopien het hat üüb Amhaarisk "*habesha gomen*" (etioopisk: ሐበሻ ጎመን).

## Luke uk diar
Usbeeks Sosialistisk Sowjetrepubliik

Det **Usbeeks Sosialistisk Sowjetrepubliik** (kurt: *Usbeeks SSR*, *Sowjet Usbeekistaan* of *Usbeekistaan*; üüb Usbeeks: Ўзбекистон Совет Социалистик Республикаси / Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respulikasi; üüb Rüs: Узбекская Советская Социалистическая Республика *Uzbekskaja Sovetskaja Socialističeskaja Respublika*) wiar faan 1924 tu 1991 ian faan a republiiken uun't Sowjetunioon.

## Befölkring
Det letst folksteeling uun't Sowjetunioon wiar uun't juar 1989. Efter a resultooten hed det Usbekisk SSR 19.905.156 lidj: 10.081.596 diarfaan wiar wüfhööd an 9.823.560 karmen, 11.794.372 lewet üüb't lun an 8.110.784 uun a steeden.

## Histoore
At lun wurd 1. September 1991 üüs at republiik Usbeekistaan suwereen.

## Politiik
Det regiaringspartei wiar det Komunistisk Partei faan Usbeekistaan, wat en twiig faan det Komunistisk Partei faan't Sowjetunioon wiar.

### Hoodmaaner

## Kwelen
Brün Senep

**Brün Senep** (*Brassica juncea*) as en plaantenslach uun det skööl faan a Kualplaanten (Brassica). Hi as fööraal uun Indien an Sjiina aran.

## Onerslacher
B. j. subsp. integrifolia – B. j. subsp. juncea – B. j. subsp. napiformis – B. j. subsp. tsatsai

## Luke uk diar
Suart Senep

**Suart Senep** (*Brassica nigra*), uk "**Mosterkual**" as en plaantenslach uun det skööl faan a Kualplaanten (Brassica). Hi woort fööraal trinjam't Madlunsia aptaanj, an hää diar en grat bedüüdang üs iidj an uun a medesiin.

## Onerslacher
B. n. subsp. hispida – B. n. subsp. nigra

## Luke uk diar
Witj Senep

**Witj Senep** (*Sinapis alba*) as en plaantenslach uun det skööl Senep (*Sinapis*). Faan witj senep woort moster maaget.

## Onerslacher
S. a. subsp. alba – S. a. subsp. dissecta – S. a. subsp. mairei

## Bilen

Sinapis alba graines.JPG|Siad faan witj senep
Senf-3.jpg|Moster



## Luke uk diar
Gjumri

**Gjumri** (iar *Leeninakan*; üüb Armeens: Գյումրի *Gyoumri*) as det naistgratst steed uun Armeenien. At steed leit uun a nuurdwaast faan't lun. Det hee 112.400 lidj (2020). Det as at hoodsteed faan det Schirak Prowins.

## Kwelen
Wanadsor

**Wanadsor** (iar *Kirowakan*; üüb Armeens: Վանաձոր *Vanadzor*) as det traadgratst steed uun Armeenien. At steed leit uun a nuurd faan't lun. Det hee 77.200 lidj (2020). Det as at hoodsteed faan det Lori Prowins.

## Kwelen
Kapan

**Kapan** (iar *Ghapan*; üüb Armeens: Կապան *Kapan*) as det seekstgratst steed uun Armeenien. At steed leit uun a süüduast faan't lun. Det hee 42.300 lidj (2020). Det as at hoodsteed faan det Sjunik Prowins.

## Kwelen
Hrasdan

**Hrasdan** (üüb Armeens: Հրազդան *Hrazdan*) as en steed uun Armeenien. At steed leit uun a maden faan't lun. Det hee 40.000 lidj (2020). Det as at hoodsteed faan det Kotajk Prowins.

## Kwelen
Papayaplaanten

**Papayaplaanten** (Caricaceae) san en plaantenfamile uun det order faan a Brassicales. Diar hiar fiiw sköölen mä amanbi 34 slacher tu. Mä Papaya (*Carica papaya*) woort büüret.

## Sköölen
* Carica
* Cylicomorpha
* Jacaratia
* Jarilla
* Vasconcellea

## Luke uk diar
Papaya

At **Papaya** (*Carica papaya*) het uk "*meloonenbuum*" an as di iansagst plaantenslach uun det skööl Carica uun det famile faan a Papayaplaanten (Caricaceae). Mä papayas woort büüret.

## Bilen

Papaya BW 1.jpg|Plaant mä früchten
Carica papaya leaf 14 07 2012.jpg|Bleed
Papaya - two half fruits of different size.jpg|Frücht



## Fung



## Luke uk diar
Boolääst

## 1. Iidjwaaren

**Boolääst** as en uundial uun iidjwaaren, diar ei ferdaud wurd koon. Likes as boolääst en wichtagen uundial faan üüs iidj. Hi komt föör uun
* Kurn
* Oobst
* Gemüüse
* Bongfrüchten
* an uk uun Moolk

Boolääst hää en braanwäärs faan 8&nbsp;kJ/g.

## 2. Skap

En siilskap hää normoolerwiis en grat gewicht oner weeder, amdat det skap bi't siilen ei amkapt.

Wooden hull being repaired.jpg|Lungkiil
Michaels Rumpf- und Kielparade 1.jpg|Kiilswörd
Double keel.jpg|Kimmkiil
Flügelkiel.jpg|Jügenkiil


Frachtskeb haa **boolääst**tanks. Diar woort weeder iinpompet, amdat det skap lik uun a sia leit.
Oobst

**Oobst** as en nööm för früchten, diar normoolerwiis rä eden wurd. Oobst as miast saftag an swet. A minsken uun Sjiisklun iidj diar arken dai en hualew pünj faan.

## Luke uk diar
Witjrüslun

**Witjrüslun**, amtelk at **Republiik faan Witjrüslun** (üüb Witjrüs: Белару́сь *Biełarúś* an Рэспу́блiка Белару́сь *Respúblika Biełarúś*; üüb Rüs: Белару́сь *Belarús’* od Белору́ссия *Belorússija* an Респу́блика Белару́сь *Respúblika Belarús’*) as lun uun a uast faan Euroopa. Uun a nuurduast an uast leit Rüslun, uun a süüd a Ukraine, uun a süüdwaast Poolen an uun a nuurdwaast lei Liitauen an Letlun. At lun hee 9.349.645 lidj (2021). At hoodsteed faan't lun as Minsk.

## Geografii

Witjrüslun leit twesken 56°10′ an 51°16′ (faan a nuurd tu a süüd) an twesken 23°11′ an 32°47′ (faan a waast tu a uast). At lun as bal hualew so grat üüs Tjiisklun. Det as det tretanjstgratst lun uun Euroopa.

At lun dialt grensen mä fiiw lunen. Det lingst grens (1312 km) faan't lun wurt mä Rüslun an det kurtst (161 km) mä Letlun diald. At lun dialt uk en 1111 km lung grens mä a Ukraine, en 640 km lung mä Liitauen an en 418 lung mä Poolen.

De huuchst ponkt uun Witjrüslun as de Dsjarschynskaja Hara (346 m), wat uun a waast faan't steed Minsk leit.

### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun Witjrüslun san:

### Indialing faan Ferwalting
Witjrüslun hee ian steed (Minsk) an seeks prowinsen:

## Histoore
Witjrüslun wurd de 19. September 1991 suwereen. A stootsbaas faan't lun sant 1994 as Aljaksandr Lukaschenka.

## Kwelen
Bromeelienplaanten

**Bromeelienplaanten** (Bromeliaceae) san en plaantenfamile uun det order faan a Poales. Hör nööm komt faan a Bromeelien uf (Bromelia). At ananas hiart diar uk mä tu.

## Sköölen
Diar san amanbi 60 sköölen mä 3.000 slacher:
Acanthostachys – Aechmea – Alcantarea – Ananas – Androlepis – Araeococcus – Ayensua – Barfussia – Billbergia – Brocchinia – Bromelia – Canistrum – Catopsis – Cipuropsis – Connellia – Cottendorfia – Cryptanthus – Deinacanthon – Deuterocohnia – Disteganthus – Dyckia – Eduandrea – Encholirium – Fascicularia – Fernseea – Forzzaea – Fosterella – Glomeropitcairnia – Goudaea – Gregbrownia – Greigia – Guzmania – Hechtia – Hohenbergia – Hohenbergiopsis – Hoplocryptanthus – Jagrantia – Lapanthus – Lemeltonia – Lindmania – Lutheria – Lymania – Navia – Neoglaziovia – Neoregelia – Nidularium – Ochagavia – Orthophytum – Pitcairnia – Portea – Pseudalcantarea – Puya – Quesnelia – Racinaea – Rokautskyia – Ronnbergia – Sequencia – Sincoraea – Steyerbromelia – Stigmatodon – Tillandsia – Vriesea – Wallisia – Waltillia – Werauhia – Wittmackia – Zizkaea

## Bilen

WorldBromeliadDistribution.PNG|Bromeelien lewe uun Madel- an Süüdameerikoo
Macambira.jpg|Bromelia laciniosa
Ananas comosus Victoria P1190421.jpg|Ananas comosus



## Luke uk diar
Bromeelien

**Bromeelien** (Bromelia) san en plaantenskööl uun det famile faan a Bromeelienplaanten (Bromeliaceae). Diar hiar son 70 slacher tu.

## Bilen

Bromelia antiacantha 1.jpg|Bromelia antiacantha
Bromelia balansae.jpg|Bromelia balansae
Bromelia humillis 20080901.jpg|Bromelia humilis
Bromelia laciniosa (TS) 1-01097.jpg|Bromelia laciniosa



## Luke uk diar
Ananas (skööl)

***Ananas*** as en plaantenskööl uun det famile faan a Bromeelienplaanten (Bromeliaceae). Diar hiar man tau slacher tu. *[[Ananas comosus]]* as en wichtag oobst, ööder slacher an suurten wurd aptaanj, auer jo smok ütjsä.

## Slacher
* Ananas (slach) (*Anananas comosus*)
* *Ananas macrodontes*

## Luke uk diar
Ananas (slach)

At **Ananas** (*Ananas comosus* of *Ananas sativus*) as en plaantenslach uun det famile faan a Bromeelienplaanten (Bromeliaceae). Hat komt eegentelk faan Ameerikoo, woort daalang oober aueraal uun a troopen üs oobstplaant aptaanj.

## Bilen

Ananas jardin Martinique.jpg|Ananasplaant üüb Martinique
Ananas comosus Victoria P1190459.jpg|Früchten üüb en markes
Ananas flesh 4parts.jpg|Apskäären frücht
Pineapple in Syrup.JPG|Ananasskiiwen uun sirep



## Büürerei


Ananas hiart tu a tjiin wichtagst oobstsuurten üüb a eerd.

## Luke uk diar
Józef Piłsudski

**Józef Klemens Piłsudski** (['juzεf piw'sutski]; * 5. Deetsember 1867 uun Zułowo bi Wilna, do Wilna Guwernement, Rüs Keiserrik, Zalavas faan daaling, Švenčionys Lungemeend, Liitauen; † 12. Mei 1935 uun Warschau) wiar en poolsk militeer, poliitiker an stootsmaan. Hi streed jin det rüs reegiment uun Poolen an wiar lääder marskal faan det Naist Poolsk Republiik. Faan 1926 tu san duas wiar hi en autoriteer hersker faan't lun.
Narva (Steed)

**Narva** as det traadgratst steed uun Eestlun. Det leit uun a uast faan't lun, uun de Ida-Viru Lunkreis, nai bi't grens tu Rüslun. Det hee 58.663 lidj (2011).

## Kwelen
Pärnu (Steed)

**Pärnu** (ual tjiisk nööm: *Pernau*) as det fjuardgratst steed uun Eestlun. At steed leit uun a süüdwaast faan't lun. Det hee 39.728 lidj (2011). Det as at hoodsteed faan de Pärnu Lunkreis an hee en huuwen bi't Riga-Bocht.

## Kwelen
Labskaus

**Labskaus** as en iidj mä irpler, beestenflääsk an ruad beeten. Hat woort fööraal uun Nuurdsjiisklun an uun Skandinaawien eden, man uk uun Nuurdingelun. Diar het det *scouse*. Det resept skeelt aueraal en betj.

A sialidj haa det hal eden, auer det mä peekelt flääsk maaget wurd koon.

## Bilen

Hamburger Labskaus 1.jpg|Hamborger labskaus
LabskausBC.jpg|Labskaus mä matjes an braaset irpler
Holiday Inn American Breakfast.jpg|Amerikoonsk doord mä labskaus
Labskaus aus der Dose 1.jpg|Klaar labskaus ütj a duus


## Luke uk diar
Tjiinbiankraaben

A **Tjiinbiankraaben** (Decapoda) san en order faan Kraaben (Crustaceae). Diar hiar son 15.000 slacher tu. Uk Homern an Poren hiar diar mä tu.

## Iindialang
* Onerorder: Dendrobranchiata
*: Auerfamile: Penaeoidea
*:: Familin: Aristeidae - Benthesicymidae - Penaeidae - Sicyoniidae - Solenoceridae
*: Auerfamile: Sergestoidea
*:: Familin: Luciferidae - Sergestidae 
* Onerorder: Pleocyemata
*: Infraorder: Achelata
*:: Familin: Palinuridae - Scyllaridae
*: Infraorder: Anomura
*:: Auerfamilin: Aegloidea - Chirostyloidea - Galatheoidea - Hippoidea - Lithodoidea - Lomisoidea - Paguroidea&nbsp;("Eremiitkraaben")
*: Infraorder: Astacidea
*:: Auerfamilin: Astacoidea - Enoplometopoidea - Glypheoidea - Nephropoidea - Parastacoidea
*: Infraorder: Axiidea
*:: Auerfamile: Axioidea
*: Infraorder: Brachyura ("Kurtstörtkraaben"), ~ 6.800 slacher
*:: Familin: Cancridae – Christmaplacidae – Dromiidae – Dynomenidae − Gecarcinidae – Grapsidae – Majidae – Portunidae – Raninidae – Varunidae – . . .
*: Infraorder: Caridea
*:: Auerfamilin: Alpheoidea - Atyoidea - Bresilioidea - Campylonotoidea - Crangonoidea - Nematocarcinoidea - Oplophoroidea - Palaemonoidea - Pandaloidea - Pasiphaeoidea - Physetocaridoidea - Procaridoidea - Processoidea - Psalidopodoidea - Stylodactyloidea
*: Infraorder: Gebiidea
*:: Familin: Axianassidae - Kuwaitupogebiidae - Laomediidae - Thalassinidae - Upogebiidae
*: Infraorder: Polychelida
*:: Familin: Coleiidae – Eryonidae – Palaeopentachelidae – Polychelidae – Tetrachelidae
*: Infraorder: Stenopodidea
*:: Familin: Macromaxillocarididae - Spongicolidae - Stenopodidae

#### Enkelt familin an slacher

## Luke uk diar
Müürswin (order)

**Müürswin** (Isopoda) san en order faan Kraaben (Crustaceae) uun det klas faan a *Malacostraca*. Jo san tesken 0,3&nbsp;mm an knaap 50&nbsp;cm grat an haa üüb arke sidj sööwen bianer. Likes dat jo tu a kraaben hiar, lewe enkelt slacher oober uun ääg. Man jo skel det wiat haa, amdat hör kimen ei iindrüge.

## Iindialang
Diar san wel son 10.000 slacher uun amanbi 120 familin, diar uun 10 onerordern tuupfaadet wurd:
* Anthuridea, uun saalt- an uk uun swetweeder
* Asellota, miast uun saaltweeder
* Calabozoidea, uun swetweeder
* Epicaridea, parasiiten uun saaltweeder
* Flabellifera, uun saalt- an swetweeder
* Gnathiidea, uun saaltweeder
* Microcerberidea, uun swet- an saaltweeder, letjer üs 2&nbsp;mm
* Oniscidea, üüb lun, huar't wiat enooch as (Müürswin)
* Phreatoicidea, uun swetweeder
* Valvifera, uun kuul saaltweeder

## Luke uk diar
Swäämkraaben

**Swäämkraaben** (Portunidae) san en famile faan Kraaben (Crustaceae) uun det order faan a Tjiinbiankraaben (Decapoda).

## Sköölen
Achelous – Arenaeus – Atoportunus – Callinectes – Caphyra – Carcinus – Carupa – Carupella – Catoptrus – Cavoportunus – Charybdis – Coelocarcinus – Cronius – Cycloachelous – Echinolatus – Euphylax – Gonioinfradens – Kume – Laleonectes – Libystes – Liocarcinus – Lissocarcinus – Lupella – Lupocyclus – Monomia – Nectocarcinus – Neptunus – Ovalipes – Pele – Podophthalmus – Portumnus – Portunus – Richerellus – Sanquerus – Scylla – Thalamita – Thalamitoides – Xaiva

## Luke uk diar
Atlantik-Hiarang

A **Atlantik-Hiarang** (*Clupea harengus*) as ään faan a miast föörkemen fasker üüb a welt. Hi hiart tu't skööl faan a Echt Hiaranger (*Clupea*). Hi hää en grat bedüüdang üs iidj för a minsken.

## Bilen
Hiarang koon tu flook ünlik produkten ferwerket wurd:

Heringsfass.JPG|Uun saaltweeder iinlaanj "saalt"hiaranger
Rollmops 01 retouched.jpg|Rolmopsen
GT Bismarckheringfischbrötchen 1.jpg|Bismarckhiarang uun en runstük
Haring 03.jpg|Matjes
Hering mit Bratkartoffeln.jpg|Braaset ("green") hiarang mä braaset irpler
Sillar.jpg|Hiarangsaloot
Brathering in Marinade.jpg|Braaset hiarang uun sür


## Luke uk diar
Ai

En **ai** as di began faan't leewent för diarten, diar aier lei. Miast ment'am det ai faan en fögel, fööraal faan't han. Man uk det leewent faan a minsk begant uun en ai-sel.

## Bilen

White chicken egg square.jpg|Han-ai
Chicken egg diagram.svg|Tiaknang faan en han-ai, njügen daar ual
Vogelnest Bodenbrüter.jpg|Fögelnääst mä fiiw aier
Frogspawn closeup.jpg|Aier faan hobelfasker



## Iidj
Han-aier spele en grat rol üs iidj för a minsken:

Making an Omelet (Unsplash).jpg|Han-aier tu ferkuup
The Happy Egg Company Free Range eggs and carton.png|Aier wurd brükt tu baagen
Sunny side up by yomi955.jpg|Braaset aier
Eggerøre.jpg|Reerais üüb bruad
Krabbenbrot, 2011 (01).jpg|Bruad mä poren an en braaset ai


## Luke uk diar
Garneelen

**Garneelen** (Crangonidae) san en famile faan Kraaben (Crustaceae). Diar hiar uk a Poren tu.

## Sköölen
Aegaeon – Argis – Crangon – Lissocrangon – Lissosabinea – Mesocrangon – Metacrangon – Neocrangon – Notocrangon – Paracrangon – Parapontocaris – Parapontophilus – Philocheras – Placopsicrangon – Pontocaris – Pontophilus – Prionocrangon – Pseudopontophilus – Rhynocrangon – Sabinea – Sclerocrangon – Syncrangon – Vercoia

## Luke uk diar
Homeroortagen

**Homeroortagen** (Nephropidae) san en famile faan Kraaben (Crustaceae). Diar hiar a homer an a keisergranaat tu.

## Sköölen
Acanthacaris – Dinochelus – Eunephrops – Homarinus – Homarus – Metanephrops – Nephropides – Nephrops – Nephropsis – Thaumastocheles – Thaumastochelopsis – Thymopides – Thymops – Thymopsis

## Luke uk diar
Keisergranaat

A **Keisergranaat** (*Nephrops norvegicus*) of uk **Noorsk Homer** as en kraab uun det famile faan a Tjiinbiankraaben (Decapoda). Hi het uk "Scampo/Scampi", man wat üs "Scampi" ferkääft woort, as flooksis en slach faan Penaeidae.

A Keisergranaat as di iansagst slach uun det skööl Nephrops.

## Bilen

Nephrops norvegicus.jpg
Langoustine Nephrops norvegicus 07062010 4.jpg|Hood
Langoustine Nephrops norvegicus 07062010 5.jpg|Sjuar
Fideua - xurde.jpg|Mialtidj



## Luke uk diar
Langosten

**Langosten** (Palinuridae) san en famile faan Kraaben (Crustaceae) uun det order faan a Tjiinbiankraaben (Decapoda). Diar hiar 55 slacher uun 12 sköölen tu.

## Sköölen
Jasus – Justitia – Linuparus – Nupalirus – Palibythus – Palinurellus – Palinurus – Palinustus – Panulirus – Projasus – Puerulus – Sagmariasus

## Luke uk diar
Ensis

***Ensis*** as en skööl faan Twiiskaalagen (Bivalvia) uun det order Veneroida.

## Slacher
E. americanus – E. arcuatus – E. californicus – E. directus – E. ensis – E. magnus – E. minor – E. myrae – E. siliqua

## Bilen

Amerikansk knivmusling Ensis americanus.jpg|E. directus?E. americanus?
Ensis ensis (Linnaeus 1758).jpg|E. ensis
Ensis minor-H.jpg|E. minor
Ensis siliqua-H.jpg|E. siliqua



## Luke uk diar
Hoodpuateten

**Hoodpuateten** (*Cephalopoda*, faan  *kephalē* „hood“ an  *pod-* „fut, puat“) san en klas faan Wokdiarten (Mollusca). Son 30.000 slacher san al ütjstürwen an daalang lewe noch son 1.000 slacher.

## Onerklasen
*  Nautiloidea
*: Ordern: Nautilida an 12 ütjstürwen ordern
*:: Famile: Nautilusen (Nautilidae) 
*  Ammoniten Ammonoidea †
*: Ordern: Ammonitida - Ceratitida  - Clymeniida  - Goniatitida - Prolecanitida
*  Blakfasker (Coleoidea)
*:  Belemniten (Belemnoidea) †
*:  Tjiinbianeten (Decabrachia, Decapodiformes)
*:  Aachtbianeten, Oktopusen (Octobrachia, Octopodiformes)

## Luke uk diar
Nautilusen

**Nautilusen** (Nautilidae) san en famile faan Hoodpuateten (Cephalopoda). Diar jaft at daalang man muar sööwen (?) slacher faan. Uun ualang tidjen jääw't föl muar.

## Slacher
* Skööl: *[[Allonautilus]]*
*:*[[Allonautilus perforatus]]*
*:*[[Allonautilus scrobiculatus]]*
* Skööl: *[[Nautilus]]*
*:*[[Nautilus belauensis]]*
*:*[[Nautilus macromphalus]]*
*:*[[Nautilus pompilius]]*
*:*[[Nautilus repertus]]* (?)
*:*[[Nautilus stenomphalus]]*

## Bilen
Allonautilus:

Allonautilus perforatus.jpg|A. perforatus
Allonautilus scrobiculatus.png|A. scrobiculatus


Nautilus:

Nautilus belauensis profile.jpg|N. belauensis
Nautilus macromphalus 2b.jpg|N. macromphalus
Nautilus pompilius (detail).jpg|N. pompilius
Nautilus stenomphalus (white-patch nautilus) (Mindanao, Philippines) 2 (24078294661).jpg|N. stenomphalus


## Luke uk diar
Ammoniten

**Ammoniten** (Ammonoidea) san en ütjstürwen onerklas faan a Hoodpuateten (Cephalopoda). Diarfaan san muar üs 1.500 sköölen fünjen wurden, an at jääw wel 30.000 bit 40.000 slacher. A miasten wiar tesken 1 cm an 30 cm grat, a gratst bekäänd slach as *Parapuzosia seppenradensis* mä en trochmeeder faan ~ 1,80 m. Fosiilien faan Ammoniten wurd üüb a hialer welt ferkääft.

Ammoniten like Nautilusen en betj, huar't noch enkelt slacher faan jaft.

## Ordern
Ammonitida - Ceratitida - Clymeniida - Goniatitida - Prolecanitida

## Bilen

Parapuzosia seppenradensis-NHM-Wien close-up.jpg|Parapuzosia seppenradensis
Perlmutt.jpg|Quenstedtoceras slach
Argonauticeras.jpg|Argonauticeras slach, apskäären
Perisphinctes ammonite.jpg|Perisphinctes slach



## Luke uk diar
Kraabsneken

**Kraabsneken** (Polyplacophora) san en klas faan Wokdiarten (Mollusca) mä amanbi 900 slacher. Jo lewe fööraal uun't sia trinjam Austraalien. Kraabsneken wurd tesken 0,5 an 45 sentimeeter grat.

## Ordern
Acanthochitonina - Choriplacina - Ischnochitonina - Lepidopleurina - Neoloricata

## Luke uk diar
Epilobium

**Epilobium** an **Chamerion** san en skööl faan plaanten uun det famile faan a Onagraceae. Diar hiar son 190 slacher tu, diar üüb a nuurdelk eerdheleft waaks.

## Slacher
* Onerskööl: Chamerion sect. Chamerion
*: Slacher: C. angustifolium – C. conspersum – C. latifolium – C. speciosum
* Onerskööl: Chamerion sect. Rosmarinifolia
*: Slacher: C. colchicum – C. dodonaei – C. fleischeri – C. iranicum – C. ×prantlii – C. stevenii
* Onersköölen: E. sect. Alpestria – E. sect. Boisduvalia – E. sect. Cordylophorum – E. sect. Crossostigma – E. sect. Currania – E. sect. Epilobiopsis – E. sect. Epilobium – E. sect. Glandulosa – E. sect. Macrocarpa – E. sect. Montana – E. sect. Nuttalia – E. sect. Palustria – E. sect. Xerolobium – E. sect. Zauschneria

## Bilen

Maitohorsma (Epilobium angustifolium).JPG|E. angustifolium,Wilagruusje
Epilobium dodonaei 2.jpg|E. dodonaei
Chamerion latifolium upernavik 2007-08-06 4.jpg|E. latifolium
Epilobium parviflorum carriere-fossoy 02 23062008 01.jpg|E. parviflorum



## Luke uk diar
Penaeidae

**Penaeidae** san en famile faan Kraaben (Crustaceae) uun det order faan a Tjiinbiankraaben (Decapoda). Uun a ferkuup wurd jo miast üs "riisengarneelen" of "gambas" betiakent. Diar hiar 216 slacher uun 26 sköölen tu.

## Sköölen

## Bilen

OBSIBLUE-crevette-bleue.jpg|*Litopenaeus stylirostris*
Marsupenaeus japonicus.jpg|*Marsupenaeus japonicus*
Gamba blanca 01.JPG|*Parapenaeus longirostris*



## Luke uk diar
Europeesk Uastrang

At **Europeesk Uastrang** (*Ostrea edulis*) as en slach faan Twiiskaalagen (Bivalvia) uun det famile faan a Uastrangen (Ostreoidae). Bit 1930 hää hat uun a Nuurdsia lewet, man as daalang bal ütjstürwen. Uun steed faan *Ostrea edulis* hää ham daalang det Pasiifik Uastrang (*Crassostrea gigas*) briad maaget.

## Luke uk diar
Wilagruusje

At **(Smäälbleedrag) Wilagruusje** (*Epilobium angustifolium* of uk *Chamerion angustifolium*) as en plaantenslach uun det skööl *[[Epilobium]]* an uun det famile Onagraceae.

## Luke uk diar
Blakfasker

**Blakfasker** (*Coleoidea*) san en onerklas faan a Hoodpuateten (Cephalopoda). Jo haa en "blakpöös", huar jo mä sprütje kön. Diar as uun ualang tidjen uk würelk blak faan maaget wurden. Di nööm *blakfasker* as eegentelk ei rocht, auer't nian fasker san, jo hiar tu a Wokdiarten (Mollusca). Daalang käänt am son 800 slacher.

## Iindialang
*  Belemniten (Belemnoidea) †
*: Ordern: Aulacocerida - Phragmoteuthida - Belemnitida - Diplobelida - Belemnoteuthina

*  Tjiinbianeten (Decabrachia, Decapodiformes)
*: Ordern: Sepiida - Sepiolida - Spirulida - Teuthida

*  Aachtbianeten, Oktopusen (Octobrachia, Octopodiformes)
*: Ordern: Cirroctopoda - Octopoda - Vampyromorphida

## Ufstamang




## Luke uk diar
Aachtbianeten

**Aachtbianeten** (Octobrachia, Octopodiformes) of **Aachtbianet Blakfasker**, **Oktopusen** san en auerorder faan Hoodpuateten (Cephalopoda). Jo haa aacht "bianer" of "iarmer".

## Ordern
* Cirroctopoda, Cirrina
*: Familin: Cirroctopodidae - Cirroteuthidae - Grimpoteuthididae - Opisthoteuthidae - Stauroteuthidae
* Kraaken (Octopoda, Incirrina)
*: Familin: Alloposidae - Amphitretidae - Argonautidae - Bolitaenidae - Idioctopodidae - Octopodidae - Ocythoidae - Tremoctopodidae - Vitreledonellidae
* Vampyromorphida
*: Famile: Vampyroteuthidae

## Ufstamang

## Luke uk diar
Ordovizium

At **Ordovizium** as en eerdtidjääler tesken &nbsp; an &nbsp;miljuun juaren för üüs tidj. At Ordovizium as det naistäälst *süsteem* uun't Paleozoikum. Diarföör lai det Kambrium, an diarefter fulagt det Silur.

## Naier iindialang
* Süsteem: **Ordovizium** (–&nbsp;mya)
** Seerie: Boowerordovizium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Hirnantium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Katium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Sandbium (–&nbsp;mya)
** Seerie: Madelordovizium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Darriwilium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Dapingium (–&nbsp;mya)
** Seerie: Onerordovizium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Floium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Tremadocium (–&nbsp;mya)

## Bilen

Nmnh fg09.jpg|Leewent uun't Ordovizium
Diorama of a Cincinnatian seafloor (Late Ordovician) (44702899525).jpg|Leewent uun't Ordovizium
Middle Ordovician South Polar paleogeography - 460 Ma.png|Lun an sia am 460 mya



## Luke uk diar
Karpaaten

A **Karpaaten** san en beragkeed uun Uasteuroopa. Hat bereert a lunen Tschechien,  Slowakei, Poolen, Ukraine, Rumeenien, Ungarn an Serbien. Jodiar sööwen lunen haa 2003 en *Karpaatenkonwentjuun* beslööden för di skül faan a berger.

A huuchst berger diar san at *Huuch Tatra* mä di toop Gerlachovský štít (2655 m, Slowakei) an at *Făgăraș-Massiif* uun a Süüdkarpaaten mä di Moldoveanu toop (2544 m, Rumeenien).

## Bilen

Kociol kiezmarskiego a.jpg|Waastkarpaaten – Tatra– Toop: Kežmarský štít, Slowakei
Dolina5.jpg|Waastkarpaaten – Tatra – „Dääl faan a fiiw poolsk sian“, Poolen
Gerlachovsky stit from Velicka dolina.jpg|Waastkarpaaten – Tatra – Gerlachovský štít, Slowakei
Ostrá, Veľká Fatra (SVK) - Western Summit.jpg|Waastkarpaaten – Grat Fatra – Waasttoop faan a Ostrá, Slowakei
Waldkarpaten Bieszczady 1.jpg|Uastkarpaaten – Bieszczady, Polen
Waldkarpaten SineWiry.jpg|Boskkarpaaten – Bieszczady – Ia Wetlina, Polen
Bucsoiu.JPG|Süüdkarpaaten, Bucegi Berger, uun a bääftgrünj: Uastkarpaaten
Baiului Mountains.jpg|Baiu-Berger uun Rumeenien
Bileato.jpg|Bâlea, en sia uun a Făgăraș Berger uun Rumeenien, muar üs 2000&nbsp;m huuch
Rumunia 06 147.jpg|Moldoveanu Toop, Făgăraș, huuchst berag uun a Süüdkarpaaten
Pestera Scarisoara - Sala Biserica.jpg|Dripstianhöölen uun a Apuseni Berger
Cheile Turzii (Turda Gorges).jpg|Cheile Turzii, Rumeensk Waastkarpaaten


## Luke uk diar
Vojvodina

At **Vojvodina** as en autonoom prowins uun't nuurden faan Serbien. Diar lei sööwen distrikten mä 54 gemeenen. Hoodstääd as Novi Sad.

## Fulken


Uun't Vojvodina lewe en hialer rä fulken, an diaram haa jo diar uk flook amtspriaken: 
* Serbisk
* Ungaars
* Slowaakisk
* Kroatisk
* Rumeensk
* Ruteensk

## Distrikten

Uun't *Vojvodina* haa 2011 1.931.809 minsken uun sööwen distrikten lewet:
* Nuurdelk Batschka – Severna Bačka (186.906)
* Süüdelk Batschka – Južna Bačka (607.835)
* Waastelk Batschka – Zapadna Bačka (187.581)
* Nuurdelk Banat – Severni Banat (147.770)
* Madel-Banat – Srednji Banat (187.667)
* Süüdelk Banat – Južni Banat (293.730)
* Syrmien – Srem (312.278)

## Luke uk diar
Kareelisk (Spriik)

Det **Kareelisk Spriik** (üüb Kareelisk: *karjalan kieli*) as en spriik, wat faan amanbi 30.000 lidj fööraal uun't Republiik Kareelien an det Twer Prowins uun Rüslun spreegen wurd. Det hiart tu de Uastsiafins twiich faan dön Fins-Uugrisk Spriiken an hee trii hooddialekten:

* rocht Kareelisk
* Olonetsisk (*livvin kieli*)
* Lüüdisk (*lüüdin kieli*)

At Kareelisk (feraal at *Lüüdisk*) as nai mä't Wepsisk, diar widjer am a süüd, uasten faan Sankt Petersburg snaaket wurt.

## Gramatik
### Pronoomen
* **mie**: ik.
* **šie**: dü.
* **hiän**: hi/hat.
* **myö**: wi.
* **työ**: jam.
* **hyö**: jo. 

## Luke uk diar
Silur

At **Silur** as en eerdtidjääler tesken &nbsp; an &nbsp;miljuun juaren för üüs tidj. At Silur as det traadäälst *süsteem* uun't Paleozoikum. Diarföör lai det Ordovizium, an diarefter fulagt det Devon.

## Naier iindialang

* Süsteem: **Silur** (–&nbsp;mya)
** Seerie: Pridolium (–&nbsp;mya) (nian kirwer)
** Seerie: Ludlow (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Ludfordium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Gorstium (–&nbsp;mya)
** Seerie: Wenlock (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Homerium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Sheinwoodium (–&nbsp;mya)
** Seerie: Llandovery (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Telychium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Aeronium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Rhuddanium (–&nbsp;mya)

## Bilen
Uun't Silur haa a kontinenten jo fiks feranert:

## Luke uk diar
Tjiinbianeten

**Tjiinbianeten** (Decabrachia, Decapodiformes) of **Tjiinbianet Blakfasker** san en auerorder faan Hoodpuateten (Cephalopoda). Jo haa tjiin "bianer" of "iarmer".

## Ordern
* Sepias (Sepiida)
:: Familin: Sepiadariidae - Sepiidae
* Letj Blakfasker (Sepiolida)
:: Familin: Idiosepiidae - Sepiolidae
* Posthurner (Spirulida)
:: Famile: Spirulidae
* Kalmaaren (Teuthida)
: Onerorder: Myopsina
:: Familin: Loliginidae - Australiteuthidae
:  Onerorder: Oegopsina
:: Familin: Ancistrocheiridae – Architeuthidae – Bathyteuthidae – Batoteuthidae – Brachioteuthidae – Chiroteuthidae – Chtenopterygidae – Cranchiidae – Cycloteuthidae – Enoploteuthidae – Gonatidae – Histioteuthidae – Joubiniteuthidae – Lepidoteuthidae – Lycoteuthidae – Magnapinnidae – Mastigoteuthidae – Neoteuthidae – Octopoteuthidae – Ommastrephidae – Onychoteuthidae – Pholidoteuthidae – Promachoteuthidae – Psychroteuthidae – Pyroteuthidae – Thysanoteuthidae – Walvisteuthidae

## Ufstamang



## Bilen

Sepia officinalis (aquarium).jpg|Sepia officinalis (Sepiida)
Sepiola atlantica.jpg|Sepiola atlantica (Sepiolida)
Spirula fg1.jpg|Spirula spirula (Spirulida)
Loligo vulgaris.jpg|Loligo vulgaris (Teuthida)



## Luke uk diar
Belemniten

**Belemniten** (Belemnoidea) san en ütjstürwen auerorder faan Blakfasker (Coleoidea) uun det klas faan a Hoodpuateten (Cephalopoda). Jo lewet faan a began faan't Karboontidjääler bit tu't Boowerkritj. Daalang fanjt am diar noch flooksis fosiilien faan, a *"sonerkiiler"*.

## Bilen

Belemnit.JPG|"Sonerkiiler"
Belemnitenrostren 281009.jpg|"Sonerkiiler"
Phragmoteuthis conocauda.JPG|Fosiil faan *Clarkeiteuthis conocauda *



## Luke uk diar
Devon (Geologii)

At **Devon** (ütjspreegen: *dewoon*) as en eerdtidjääler tesken &nbsp; an &nbsp;miljuun juaren för üüs tidj. At Devon as det sjuardäälst *süsteem* uun't Paleozoikum. Diarföör lai det Silur, an diarefter fulagt det Karboon.

## Naier iindialang
* Süsteem: Devon (–&nbsp;mya)
** Seerie: Boowerdevon (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Famennium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Frasnium (–&nbsp;mya)
** Seerie: Madeldevon (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Givetium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Eifelium (–&nbsp;mya)
** Seerie: Onerdevon (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Emsium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Pragium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Lochkovium (–&nbsp;mya)

## Bilen

380 Ma plate tectonic reconstruction.png|Kontinenten uun't Madeldevon
Devonianfishes ntm 1905 smit 1929.gif|Fasker uun't Devon
Devonianscene.jpg|Uun't Devon begand det waaksen faan auerweederplaanten



## Luke uk diar

* Devon [ˈdevn] , graafskap uun Ingelun
Karboon (Geologii)

At **Karboon** as en eerdtidjääler tesken &nbsp; an &nbsp;miljuun juaren för üüs tidj. At Karboon as det fiftäälst *süsteem* uun't Paleozoikum. Diarföör lai det Devon, an diarefter fulagt det Perm.

Di nööm komt faan't kööl (karboon (element)), diar fööraal uun't boowerkarboon apwoksen as.

## Naier iindialang
* Süsteem: **Karboon** (–&nbsp;mya)
** Seerie: Pennsylvanium (Boowerkarboon) (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Gzhelium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Kasimovium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Moskovium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Bashkirium (–&nbsp;mya)
** Seerie: Mississippium (Onerkarboon) (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Serpukhovium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Viséum (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Tournaisium (–&nbsp;mya)

## Bilen

Plants of the Carboniferous age MKL Bd. 15 1890 (128660878).jpg|Plaanten uun't Karboon
Meyers b15 s0272a.jpg|Fosiilien faan't Karboon
Early Carboniferous paleogeography.jpg|Kontinenten uun't Karboon



## Luke uk diar
Perm

Wat menst dü ?

* Perm (Geologii), en eerdtidjääler
* Perm (Regiuun) uun Ruslun
* Perm (Stääd), at hoodstääd faan't Perm Regiuun
* Perm Guwernement uun't Rüs Keiserrik
* Perm (Ianhaid), füsikaalisk ianhaid
Jura (Geologii)

At **Jura** as en eerdtidjääler tesken &nbsp;an &nbsp;miljuun juaren föör üüs tidj. At Jura kaam efter't Trias an föör't Kritj. At Jura as det naistäälst an madelst süsteem uun't Mesozoikum (eerdmadelääler).

At Jura hää hör nööm efter a Juraberger uun a Alpen. Uun't leed Jura kaam a dinosauriern ap.

## Bilen

Europasaurus holgeri Scene 2.jpg|Leewent uun't Boowerjura
MiddleJurassicMap.jpg|Kontinenten uun't Madeljura
Vertebrate Jurassic fossils MKL Bd. 9 1890 (130809923).jpg|Fosiilien faan't Jura



## Luke uk diar
Trias (Geologii)

At **Trias** as en eerdtidjääler tesken &nbsp;an &nbsp;miljuun juaren föör üüs tidj. At Trias kaam efter't Perm (Paleozoikum, eerdualtidj) an föör't Jura. At Trias as det äälst an iarst süsteem uun't Mesozoikum (eerdmadelääler).

## Naier iindialang
* Süsteem: **Trias** (–&nbsp;mya)
** Seerie: Boowertrias (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Rhaetium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Norium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Karnium (–&nbsp;mya)
** Seerie: Madeltrias (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Ladinium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Anisium (–&nbsp;mya)
** Seerie: Onertrias (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Olenekium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Indusium (–&nbsp;mya)

## Bilen

Triassic landscape.jpg|Leewent uun't Trias
Triassic plants MKL Bd. 15 1890 (128662915).jpg|Plaanten uun't Trias
Triassic fossils.png|Fosiilien faan't Trias



## Luke uk diar
Hadaikum

At **Hadaikum** as ian faan sjauer *Äonen* uun a histoore faan a eerd. Hat as det äälst an hää lingd faan  bit amanbi  miljuun juaren föör daalang. Det naistäälst Äon as det Archaikum.

Di nööm *Hadaikum*, ingelsk *Hadean* komt faan Hades uf (ualgreks ᾍδης of Ἅιδης, doorisk Ἀΐδας), di God faan a onerwelt.

## Iindialang
At Hadaikum woort ei fiiner iindiald tu *Äras* of *Süsteemen*:

* Äon: Phanerozoikum (–&nbsp;mya)
* Äon: Proterozoikum (–&nbsp;mya)
* Äon: Archaikum (–&nbsp;mya)
* Äon: **Hadaikum** (–&nbsp;mya)

## Luke uk diar

* Eerdtidjääler
Archaikum

At **Archaikum** as ian faan sjauer *Äonen* uun a histoore faan a eerd. Hat as det naistäälst an hää lingd faan  bit amanbi  miljuun juaren föör daalang. Det äälst Äon as det Hadaikum an det naist jonger het Proterozoikum.

Öööder ütjdrüker för detdiar Äon wiar *Azoikum* of *Archäozoikum*.

## Iindialang
En fiiner iindialang faan't Archaikum san *Äras*:

* Äon: Phanerozoikum (–&nbsp;mya)
* Äon: Proterozoikum (–&nbsp;mya)
* Äon: **Archaikum** (–&nbsp;mya)
** Ära: Neoarchaikum (–&nbsp;mya) 
** Ära: Mesoarchaikum (–&nbsp;mya)
** Ära: Paläoarchaikum (–&nbsp;mya)
** Ära: Eoarchaikum (–&nbsp;mya)
* Äon: Hadaikum (–&nbsp;mya)

At Archaikum woort ei noch fiiner iindiald tu *Süsteemen*.

## Bilen

Banded iron formation Dales Gorge.jpg|Formatsion mä iisenerts faan't Neoarchaikum
Stromatolithe Paléoarchéen - MNHT.PAL.2009.10.1.jpg|*Stromatholiten* mä bakteerien san det iarst furem faan leewent uun't Mesoarchaikum
Acasta gneiss.jpg|Faan't Paläoarchaikum kem a iarst fääst eerdstruktuuren, *gneis* stianang
Earth poster.svg|A eerd begant, fääst tu wurden uun't Eoarchaikum



## Luke uk diar

* Eerdtidjääler
Proterozoikum

At **Proterozoikum** as ian faan sjauer *Äonen* uun a histoore faan a eerd. Det jongst Äon as det Phanerozoikum, at Proterozoikum as det naistjongst, an a ääleren het Archaikum an Hadaikum. Hat hää lingd faan föör  miljuun juaren bit föör amanbi  miljuun juaren.

Di nööm komt faan ualgreks uf:  an . Det ment so föl üs "iar at labenen kaam". Daalang witj wi, dat at labenen uk al uun't leed Proterozoikum, uun't Ediacarium diar wiar. 

Ööder ütjdrüker för't Proterozoikum wiar *Algonkium* of *Eozoikum*.

## Iindialang
En fiiner iindialang faan't Proterozoikum san *Äras*:

* Äon: Phanerozoikum (–&nbsp;mya)
* Äon: **Proterozoikum** (–&nbsp;mya)
** Ära: Neoproterozoikum (–&nbsp;mya)
** Ära: Mesoproterozoikum (–&nbsp;mya)
** Ära: Paläoproterozoikum (–&nbsp;mya)
* Äon: Archaikum (–&nbsp;mya)
* Äon: Hadaikum (–&nbsp;mya)

An a *Äras* wurd noch ans fiiner iindiald tu *Süsteemen*

## Bilen

Life in the Ediacaran sea.jpg|Onerweederplaanten uun't Ediacarium föör   ~&nbsp;600 mya
Antieke kontinente.jpg|Iarst kontinenten uun't Neoproterozoikum föör ~&nbsp;1.000 mya
Cratons West Gondwana and EAO.png|Föörluuper faan kontinenten uun't Mesoproterozoikum föör ~&nbsp;1.500 mya
2050ma.png|Uun't Paläoproterozoikum föör ~&nbsp;2.000 mya wooks a iarst bröökstaken faan kontinenten ap


## Luke uk diar

* Eerdtidjääler
Kraaken

**Kraaken** (Octopoda, iar uk: Incirrina) san en order faan Aachtbianet Blakfasker (Octopodiformes, "Oktopusen") uun det klas faan a Hoodpuateten (Cephalopoda).

## Familin
Alloposidae - Amphitretidae - Argonautidae - Bolitaenidae - Idioctopodidae - Octopodidae - Ocythoidae - Tremoctopodidae - Vitreledonellidae

## Bilen

Octopus3.jpg|
Stralsund, im Meeresmuseum (2013-02-13), by Klugschnacker in Wikipedia (49).JPG|*Enteroctopus* slach
Argonauta argo Merculiano.jpg|*Argonauta argo*



## Luke uk diar
Waassnek

At **Waassnek** (*Peringia ulvae* of uk *Hydrobia ulvae*) as en slach faan Sneken (Gastropoda) uun det skööl *[[Peringia]]* (of uk *[[Hydrobia]]*).

## Luke uk diar
Winberagsnek

At **Winberagsnek** (*Helix pomatia*) as en slach faan Sneken (Gastropoda) uun det famile Helicidae.

## Luke uk diar
Skiltpuateten

**Skiltpuateten** (Caudofoveata, of uk Chaetodermomorpha) san en klas faan Wokdiarten (Mollusca). A miasten san letjer üs 3&nbsp;cm.

## Familin an sköölen
Diar san trii familin mä 60 bit 70 slacher:
* Chaetodermatidae
*: Caudofoveatus – Chaetoderma – Falcidens
* Limifossoridae
*: Limifossor
* Prochaetodermatidae
*: Chevroderma – Claviderma – Lonchoderma – Niteomica – Prochaetoderma – Spathoderma

## Luke uk diar
Solenogastres

**Solenogastres** san en klas faan Wokdiarten (Mollusca) mä amanbi 180 slacher. Jo lewe bit deel uun en jipde faan 4.000 m. A miasten san temelk letj, kurter üs 1 cm, enkelten wurd oober uk bit 30 cm lung.

## Ordern
* Cavibelonia
* Neomeniamorpha
* Pholidoskepia
* Sterrofustia

## Luke uk diar
Elefantentes

**Elefantentes** (Scaphopoda) san en klas faan Wokdiarten (Mollusca). Jo lewe uun en röör, diar uun a slober steget. At jaft wel son 500 slacher bit deel uun en jipde faan 7.000 m.

## Ordern
* Dentaliida
*: Familin: Anulidentaliidae - Calliodentaliidae - Dentaliidae - Fustiariidae - Gadilinidae - Laevidentaliidae - Omniglyptidae - † Prodentaliidae - Rhabdidae
* Gadilida
*: Familin: Entalinidae - Gadilidae - Pulsellidae - Wemersoniellidae

## Slacher uun a [[Nuurdsia]]

Antalis entalis 001.jpg|*Antalis entalis*~ 4 cm lung
Antalis vulgaris.jpg|*Antalis vulgaris*~ 6 cm lung



## Luke uk diar
Ianskaalagen

**Ianskaalagen** (Monoplacophora) san en klas faan Wokdiarten (Mollusca) mä man ian order Tryblidiida. Diar hiar 27 slacher tu, an jo lewe uun jip sia bit 6.500 m oner siapeegel.

## Familin an sköölen
* Neopilinidae
** *[[Neopilina]]* (Lemche, 1957), 3 slacher
** *[[Vema]]* (Clarke & Menzies, 1959), 3 slacher
** *[[Laevipilina]]* (McLean, 1979), 6 slacher
** *[[Monoplacophorus]]* (Starobogatov, Moskalev & Filatova, 1983), 1 slach
** *[[Rokopella]]* (Starobogatov & Moskalev, 1987), 6 slacher
** *[[Veleropilina]]* (Starobogatov & Moskalev, 1987), 4 slacher
** *[[Adenopilina]]* (Starobogatov & Moskalev, 1987), 1 slach
* Micropilinidae
** *[[Micropilina]]* (Warén, 1989), 6 slacher

## Luke uk diar
Stianswaamp

Di (Algemian) **Stianswaamp** (*Boletus edulis*, üüb Däänsk: *Karl Johan*) as en slach faan Swaampen (Fungi) uun det klas faan a Hünjmotsen (Agaricomycetes).  Di latiinsk nööm (..&nbsp;*edulis*) sait det al, dat hi eden wurd koon. Hi hää en grat bedüüdang üs iidj för a minsken, an wääkst fööraal üüb a nuurdelk eerdheleft.

## Bilen

Boletus edulis (7).jpg|Lung an slaank
Boletus edulis 02.jpg|Kurt an sjok
Boletus edulis details.jpg|Ual Stianswaampen wurd faan onern güül, oober det "flääsk" blaft witj.
Amanita muscaria and Boletus edulis.jpg|Stianswaamp an Fleegenswaamp waaks flooksis nai bienööder.



## Luke uk diar
Fleegenswaamp

Di **Fleegenswaamp** (*Amanita muscaria*) as en giftagen Swaamp (Fungi) uun det klas faan a Hünjmotsen (Agaricomycetes). Auer a eerd as hi tu sen faan Jüüne bit Nofember.

## Bilen

PA255433.JPG|Boowersidj
Lamellen.jpg|Onersidj mä *lamelen*
Amanita muscaria qtl6.jpg|Jong Fleegenswaamp
Neujahrsdekoration 2017 02.jpg|Di Fleegenswaamp as uk en sümbool för lok



## Luke uk diar
Guardchampignon

Di **Guardchampignon** (*Agaricus campestris*) as en Swaamp (Fungi) uun det klas faan a Hünjmotsen (Agaricomycetes). Hi hää en grat bedüüdang üs iidj för a minsken. 2018 wiar di Guardchampignon di *Swaamp faan't Juar*.

## Bilen

Agaricus campestris gills stems 2012-10-04.jpg|A *lamelen* fan jong champignons san laacht ruusa.
2012-02-13 Agaricus campestris L 199588.jpg|Leeder san a *lamelen* brün
Velikost zahradních žampionů vhodných ke smažení 01.jpg|Tu kuup uun a looden



## Büürerei

## Luke uk diar
Champignons

**Champignons** (fransöösk nööm för *hünjmotsen*, *Agaricus*) san en skööl faan Swaampen (Fungi) uun det klas faan a Hünjmotsen (Agaricomycetes). Flooken koon am iidj, diar san oober uk giftagen bi.

## Onersköölen
A. subg. Agaricus – A. subg. Flavoagaricus – A. subg. Minores – A. subg. Minoriopsis – A. subg. Pseudochitonia – A. subg. Spissicaules

## Enkelt slacher

2008-08-Agaricus-Stuttgart.JPG|*Agaricus arvensis*
Agaricus augustus 47964 cropped.jpg|*Agaricus augustus*
2011-12-02 Agaricus bernardii Quél 187343 cropped.jpg|*Agaricus bernardii*
Agaricus.bitorquis.nathan.jpg|*Agaricus bitorquis*
2010-08-07 Agaricus campestris cropped.jpg|Guardchampignon*Agaricus campestris*
Agaricus silvicola JPG.jpg|*Agaricus silvicola*
2010-11-13 Agaricus xanthodermus Genev 120348 crop.jpg|*Agaricus xanthodermus*Giftag!
2012-06-24 Agaricus moelleri Wasser 230483.jpg|*Agaricus moelleri*Giftag!


## Luke uk diar
Eurotiomycetes

A **Eurotiomycetes** san en klas faan Swaampen (Fungi). Jo wurd miast üs 'skemel' betiakent.

## Onerklasen
Chaetothyriomycetidae - Coryneliomycetidae - Eurotiomycetidae - Mycocaliciomycetidae - Sclerococcomycetidae

#### Ordern
Arachnomycetales - Ascosphaerales - Chaetothyriales - Coryneliales - Eurotiales - Mycocaliciales - Onygenales - Phaeomoniellales - Pyrenulales - Sclerococcales – Verrucariales 

#### Enkelt slacher
* Eurotiales
*: Trichocomaceae
*:: Penicillium
*::: Penicillium camemberti, diar woort Camembert sees mä maaget
*::: Penicillium chrysogenum, diar woort det medesiin Penitsiliin mä maaget

## Luke uk diar
Penicillium camemberti

**Penicillium camemberti** as en skemelswaamp uun det klas faan a Eurotiomycetes an uun det skööl Penicillium. Hi woort brükt, am sees tu maagin.

## Bilen

Camembert cheese.jpg|*Camembert* sees
Bergader Almkäse cremig-würzig 02 WikiCheese Lokal K.jpg|*Bergader Almkäse*
Cambozola cheese 2.jpg|*Cambozola*



## Luke uk diar
Penicillium chrysogenum

**Penicillium chrysogenum** (of uk *P. notatum* ?) as en skemelswaamp uun det klas faan a Eurotiomycetes an uun det skööl Penicillium. Hi woort brükt, am det medesiin *[[Penicillin]]* tu maagin.

## Bilen

Penicillium notatum.png



## Luke uk diar
Höönkum

**Höönkumer** san en slach faan Swaampen (Fungi) uun det klas faan a Hünjmotsen (Agaricomycetes). Jo wurd hal eden.

## Bilen

Cantharellus cibarius; 101 0612.jpg|Höönkumer
Épicéas serrés.jpg|Höönkumer waaks hal üüb en süren grünj.
2011-08-19 Viktualienmarkt Muenchen Pfifferlinge 6112061789 f133be4646 o.jpg|Höönkumer üüb markes
Kalbsgeschnetzeltes Pfifferlinge.jpg|Höönkumer uun fliatangsmeer



## Luke uk diar
Foosförter

**Foosförter** (*Bovista*, ingelsk: *puffballs*) san en skööl faan Swaampen (Fungi) uun det klas faan a Hünjmotsen (Agaricomycetes). Diar jaft at son 50 slacher faan, di wichtagst as di Foosfört (*Bovista plumbea*).

Di aparte nööm komt faan di tuun, di tu hiaren as, wan dü üüb rip foosförter träätst. Jo san tuleetst banen hool an spring eeben, wan det bütjenst hidj wechdrüget as, am hör spöören frei tu dun.

## Bilen

Coloured Figures of English Fungi or Mushrooms - t. 331.jpg|Tiaknang: En foosfört sprangt eeben



## Luke uk diar
Lecanoromycetes

A **Lecanoromycetes** san en grat klas faan Swaampen (Fungi) mä son 13.500 slacher. Tu detdiar klas hiar a miast slacher faan Hiasmöösk.

## Onerklasen
Acarosporomycetidae – Lecanoromycetidae – Ostropomycetidae

#### Enkelt slacher
* Lecanorales
*: Cladoniaceae
*:: *[[Cladonia]]*
*::: Rendiartmöösk (*Cladonia rangiferina*)

## Luke uk diar
Sordariomycetes

A **Sordariomycetes** san en klas faan Swaampen (Fungi). Diar hiar muar üs 600 sköölen mä muar üs 3.000 slacher tu.

## Onerklasen
Diaporthomycetidae – Hypocreomycetidae – Lulworthiomycetidae – Pisorisporiomycetidae – Savoryellomycetidae – Sordariomycetidae – Xylariomycetidae

#### Enkelt slacher
* Diaporthales
: Gnomoniaceae
:: *Cryptodiaporthe*
::: *Cryptodiaporthe populea*, befäält at buark faan Papeln.
* Hypocreales
: Clavicipitaceae
:: *Claviceps*
::: Meelhurn (*Claviceps purpurea*)
* Ophiostomatales
: Ophiostomataceae
::  *Ophiostoma*
::: *Ophiostoma ulmi* an *Ophiostoma novo-ulmi*, befäält Iipern.
::: *Ophiostoma piliferum*, maaget holt blä.

## Luke uk diar
Myomorpha

**Myomorpha** san en onerorder faan Gnaudiarten (Rodentia) mä aacht familin. Det san muar üs 1.600 slacher an en sjuarden faan aal a tejdiarten.

## Ufstamang

## Luke uk diar
Hystricomorpha

**Hystricomorpha** san en onerorder faan a Gnaudiarten (Rodentia) mä 18 familin. 

## Ufstamang






## Luke uk diar
Wretmüsen

A **Wretmüsen** (Arvicolinae) san en onerfamile faan a Wretern (Cricetidae). Diar hiar muar üs 150 slacher tu. 

## Triibuus
Arvicolini – Clethrionomyini – Dicrostonychini – Ellobiusini – Lagurini – Lemmini – Microtini – Odantrini – Pliophenacomyini – Pliomyini – Prometheomyini
#### Sköölen
Alexandromys – †Altaiomys – Alticola – Anteliomys – Arborimus – Arvicola – Bramus – Caryomys – Chionomys – Clethrionomys – Craseomys – Dicrostonyx – Dinaromys – Ellobius – Eolagurus – Eothenomys – Hyperacrius – Lagurus – Lasiopodomys – Lemmiscus – Lemmus – Microtus – Mictomicrotus – Myopus – Neodon – Neofiber – Ondatra – Phenacomys – Proedromys – Prometheomys – †Stachomys – Stenocranius – Synaptomys – Volemys
#### Enkelt slacher
* Weederrooten (*Arvicola*)
*: Weederroot (*Arvicola terrestris* of uk *Arvicola amphibius*)
* Biisams (*Ondatra*)
*: Biisam (*Ondatra zibethicus*)

## Luke uk diar