open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Madelsjiisk

**Madelsjiisk** het en skööl faan sjiisk spriakwiisen uun Madelsjiisklun. Efter süüden tu wurd boowersjiisk spriakwiisen snaaket, uun't nuurden Plaatsjiisk.

Di nuurder kaant het *Benrather Linie*, hi beskraft di auergung faan t.b. *maken* tu *machen* (“maage”).

Di süüder kaant het *Speyrer Linie*, hi beskraft di auergung faan t.b. *Appel* tu *Apfel* (“aapel”).

Tesken Waast- an Uastmadelsjiisk as ian kääntiaken t.b. *Pund* an *Fund* (“pünj”).

## Spriakwiisen


* Waastmadelsjiisk
*: Madelfrenkisk
*:&nbsp; Ripuarisk 1
*:&nbsp; Mooselfrenkisk 2
*:&nbsp;&nbsp;&nbsp; Luksemborags 3
*:&nbsp; Siebenbürgisk-Seksisk (Rumeenien)
*: Rheinfrenkisk
*:&nbsp; Lothringisk 6
*:&nbsp; Pfeltsisk 5
*:&nbsp; Hesisk 4
*:&nbsp; Pennsilwaanisk (Pennsylvania, USA)
* Uastmadelsjiisk
*: Tüüringisk-Boowerseksisk
*:&nbsp; Tüüringisk 7
*:&nbsp; Boowerseksisk 8
*:&nbsp; Ertsgebirgs 9
*: Lausitsisk 10
*: Sleesisk 10
*: Süüdmarkisk 11
*: Huuchpreusisk †

## Luke uk diar
Plöön

**Plöön** as en stääd uun Schleswig-Holstian an kreisstääd faan a Kreis Plöön. Diar wene amanbi 9.000 minsken.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Bad Segeberg

**Bad Segeberg** (plaatsjiisk: *Sebarg*) as en stääd uun Schleswig-Holstian an kreisstääd faan a Kreis Segeberg.

## Sasterstääden
*  Grand Island (Nebraska)
*  Riihimäki, sant 1954
*  Kiryat Motzkin, sant 1984
*  Teterow, sant 1990
*  Võru, sant 1991
*  Złocieniec, sant 1995

## Luke uk diar

## Kwelen
Bad Oldesloe

**Bad Oldesloe** (ütjspreegen [], plaatsjiisk *Bad Oschloe*) as en stääd an amtfrei gemeend uun Schleswig-Holstian an kreisstääd faan a Kreis Stormarn.

## Sasterstääden
*  (Israel)
*  (Frankrik)
*  (Poolen)

## Luke uk diar

## Kwelen
Curlie

**Curlie** as en wääbkataloog uun flook spriaken sant 2017. Hi wiar iar bekäänd üs **DMOZ** of **ODP**. Freiwalag halpern dreeg wääbsteeden uun di kataloog iin, an robots surge diarför, dat jo aktuel bliiw. 

Curlie woort bedrewen faan "Curlie Project, Inc."

## Luke uk diar

* Amtelk wääbsteed
* Curlie Diskusion

### Curlie üüb Fresk
* Nordfriisk/Nuurdfresk
* Seeltersk/Saaterfresk
* Frysk/Waastfresk

## Föörlaagen
* :Vorlage:Curlie öömrang
* :Vorlage:Curlie mooring
Jeenisk spriak

**Jeenisk** as en sjiisk spriakwiis, diar iar faan minsken snaaket wurden as, diar leewen ambiraiset. Daalang jaft at ei muar föl lidj uun Sjiisklun an diar ambi, diar nian aran haa.

Det spriak läät ham swaar beskriiw, auer diar nimer föl üüb skrewen wurden as. Hat hää oober wel iinflööd faan't Romanes an faan't Jidisk.

A *Jeenisken* wiar iar föl onerwais üs amluupern. Jo haa sjuaren sleeben, sedler hial maaget of basler ferkääft. An auer jo laacht hidj haa, san jo miast 'witj sigeunern' näämd wurden.

## Leewentsrüm

## Wurden
Enkelt wurden san faan't Jeenisk iinuun't huuchsjiisk kimen:

* kess, fies
* latschen, quasseln, fetzen, verkohlen, poofen
* Macker, Kneipe, Maloche, Bulle, Moos, Kiez, Bock, Fusel, Feez, Pauker, Penne, Kittchen
Ratzeburg

**Ratzeburg** (plaatsjiisk: *Ratzborg*) as en stääd uun Schleswig-Holstian, naibi Mecklenborag-Föörpomern. Hat as kreisstääd faan a Kreis Hertoochdoom Lauenburg.

## Sasterstääden
*  uun Burgund, Frankrik, sant 10. Jüüle 1960
*  uun Wallonien, Belgien, sant 23. August 1969
*  uun Wallonien, Belgien, sant 23. August 1969
*  uun Jütlun, Denemark, sant 1. April 1989
* , Mecklenburg uun Sjiisklun, sant 7. Oktober 1990
* , Poolen, sant 4. Juni 1994
* , Toskaana, Itaalien, sant 1994
* , Sweeden, sant 29. Jüüne 1996

## Luke uk diar

## Kwelen
Siebenbürgisk-Seksisk

**Siebenbürgisk-Seksisk** (aanj nööm: *Siweberjesch Såksesch* of *Såksesch*, rumeensk: *săsește*, ungaarisk: *erdélyi szász*) as det spriak faan a Siebenbürger Saksen. Hat woort fööraal uun Siebenbürgen (Transsilwaanien, Rumeenien) snaaket.

Hat hiart tu a waastmadelsjiisk spriakwiisen, an as nai mä Luksemborags. Siidlern haa det spriak uun't 12. juarhunert mänimen, an sodenang hää't uuntesken föl iinflööd faan a naiberspriaken apnimen.

## Spriadkoord
Laasisk spriak

At **laasisk spriak** (Laasisk: *lazuri nena / <big>ლაზური ნენა</big>*; Türkisk: *Lazca*; Georgisk: *<big>ლაზური ენა</big>*) as en süüdkaukaasisk spriak. Hat woort uun't nuurduasten faan a Türkei an dialwiis uk uun't süüdwaasten faan Georgien faan a Laasen snaaket. Det spriak as nai mä't Mingreelisk.

En türkisk spriakwiis, diar uun't Suart Sia regiuun snaaket woort, woort uk *laasisk* näämd. Det as oober ei detsalew, an uk ei gans rocht.

## Spriadkoord

## Literatüür
* Fähnrich, H. (2008), *Kartwelsprachen: Altgeorgisch, Neugeorgisch, Mingrelisch, Lasisch, Swanisch*, Reichert, Wiesbaden. 

## Luke uk diar
Unserdeutsch

**Unserdeutsch** (of uk **Rabaul Creole German**) as det iansagst sjiisk *[[kreoolspriak]]*.

Hat kaam ap tu kolonialtidjen uun Papua-Nei-Guinea. A miast spreegern san oober ütjwaanert an lewe daalang uun Uast-Austraalien. Daalang jaft at wel noch son 100 spreegern, an jo du det knaap widjer tu hör jongen.

Kääntiaken faan det spriak san sjiisk wurden mä en aanj, ianfach gramatik. At jaft t.b. bluas ään gramatisken slach: de Mann, de Frau, de Haus.

Bütj *Unserdeutsch* snaake a spreegern daalang miast Ingelsk an Tok Pisin.

## Kwelen
Kreoolspriak

En **kreoolspriak** of **kreool** as en natüürelk spriak, diar ütj en *spriakkontakt* apwoksen as. Son spriak komt flooksis diar föör, huar en koloniaalmäächt aptreeden as. Do san wurden faan det nei (koloniaal-)spriak uun det ual spriak auernimen wurden. So komt det tu en aparte ööder Ingelsk, Spoonsk of Fransöösk mä en aanj gramatik an ütjspriak.

Det miast snaaket kreoolspriak as det faan Haiti (*[[Haitiaans]] Kreool*) mä 10 miljuun spreegern.

## Ferluup
Wedenskapslidj haa bi flook kreoolspriaken disalew ferluup fääststeld:
*1. Kreolisiarang: Spreegern faan en regiunaalspriak auernem wurden faan en koloniaalspriak, man behual hör ual gramatik an ütjspriak.
*2. Dekreolisiarang: Spreegern auernem muar an muar det gramatik an ütjspriak faan det koloniaaalspriak.
*3. Hüperkreolisiarang: Det kreoolspriak woort üs tiaken faan identiteet uunsen an pleeget.

## Luke uk diar

* List mä kreoolspriaken (huuchsjiisk)
Judäo-Georgisk

**Judäo-Georgisk** of **Qiwruli** () as det spriak faan a Juuden uun Georgien.

Hat as en süüdkaukaasisk spriak, hää oober uk iinflööd faan't hebreewsk an arameesk. Hoker georgisk snaaket, koon det spriak ferstun.

## Brük
* ~ 20.000 uun Georgien
* ~ 60.000 uun Israel
* ~ 4.000 uun New York City
* letj sköölen uun Belgien, Ruslun, USA an Kanada.

Judäo-Georgisk woort uun Israel miast man faan ual lidj snaaket, auer jong lidj Nei-Hebreewsk liar.

Uun Georgien gongt det spreegertaal stark turag.

## Luke uk diar
* Ethnologue: Languages of the World, Judeo-Georgian
Osurgeti (Steed)

**Osurgeti** (üüb Georgisk: ოზურგეთი [ɔzurgɛtʰi]; iar *Macharadse*) as at hoodsteed faan det Guurien Regiuun uun Georgien. At steed leit uun a waast faan’t regiuun. Det hee 14.785 lidj (2014). Det as uk at hoodsteed faan det Osurgeti Lunkreis.

## Kwelen
Saanisk spriaken

**Saanisk spriaken** san en skööl faan tau süüdkaukaasisk spriaken. Diar hiar Laasisk an Mingreelisk tu. Jo wurd bi't uastelk Suart Sia snaaket uun Georgien an uun a Türkei.

Jo spriaken het uk **kolchisk** efter det histoorisk loonskap Kolchis.

## Spriadkoord
Sugdidi (Steed)

**Sugdidi** (üüb Georgisk: ზუგდიდი [zugdidi]) as at hoodsteed faan det Mingreelien an Boower Swaneetien Regiuun uun Georgien. At steed leit uun a süüdwaast faan’t regiuun, amanbi 30 km uun a uast faan det Suart Sia. Det hee 42.998 lidj (2014). Det as uk at hoodsteed faan det Sugdidi Munisipaliteet. A nööm faan’t steed het *grat berig* (ზუგუ *sugu* (berig), დიდი *didi* (grat)) üüb det Mingreelisk Spriik.

## Geografii
### Kliima

## Kwelen
Oghuusisk spriaken

**Oghuusisk spriaken** (türkisk *Oğuz dilleri/Oğuzca*) of uk **süüdwaasttürkisk** san en twiig faan a Turkspriaken. Diar hiar njügen spriaken mä amanbi 100 miljuun spreegern tu. A wichtagst spriaken uun detdiar skööl san Türkisk (60 miljuunen) an Aserbaidschaansk (30 miljuunen).

## Iindialang
efter: Lars Johanson, Éva Csató: *The Turkic languages*, 1998, S. 82

* Waast-Oghuusisk:
** Türkisk
** Aserbaidschaansk
** Gagausisk

* Uast-Oghuusisk:
** Turkmeensk
** Chorasan-türkisk

* Süüd-Oghuusisk:
** Kaschgaisk
** Aynallu
** Afschaarisk

## Luke uk diar
Abchaasisk (Spriik)

Det **Abchaasisk Spriik** (üüb Abchaasisk: Аҧсуа Бызшәа [аpʰswa bəzʃʷa]; üüb Georgisk: აფხაზური ენა *Aphxazuri Ena*) as ian Nuurdwaastkaukaasisk spriik, wat faan a Abchaasen uun Abchaasien, Georgien, a Türkei (fööraal uun Kayseri, Tokat an Kahramanmaraş), Rüslun an uun enkelt öler lunen mä abchaasisk diaspora spreegen wurt. At taal faan a spreegern faan't spriik wurt amanbi twesken 106.000 tu 125.000 lidj tu weesen toocht.

## Alfabeet
Sant 1954 as at spriik uun det Kyrilisk Skraft skrewen.

## Gramatiik
### Pronoomen
* **сара** *sārā*: ik
* **уара** *wārā*: dü (m.)
* **бара** *bārā*: dü (w.) 
* **иара** *jārā*: hi.
* **лара** *lārā*: hat (w.) 
* **ҳара** *ḥārā*: wi. 
* **шәара** *š°ārā*: jam. 
* **дара** *dārā*: jo. 

## Taalen
* (1) акы [āḳə], (2) ҩба [ʿ°bā], (3) хҧа [xpā], (4) ҧшьба [pš̍bā], (5) хуба [x°bā], (6) фба [fbā], (7) бжьба [bž̍bā], (8) ааба [āābā], (9) жәба [ž°bā], (10) жәаба [ž°ābā].
Aserbaidschaansk spriak

**Aserbaidschaansk** (aanj nööm *Azɘrbaycan&nbsp;dili*) as det amtsspriak faan Aserbaidschaan. Hat hiart tu a oghuusisk spriaken an as nai mä türkisk.

## Spriakwiisen

Diar san tau aserbaidschaansk spriaken:
* Nuurdaserbaidschaansk; det spriakwiis faan Baku as amtsspriak faan Aserbaidschaan
* Süüdaserbaidschaansk; det spriakwiis faan Täbris (Nuurdwaast-Iraan)

## Skraft
* Uun Dagestaan woort det kyrilisk skraft brükt, jüst so üs uun Aserbaidschaan bit 1991
* Uun Aserbaidschaan woort sant 1992 det latiinsk skraft mä türkisk sondertiaken brükt (*türkisk latiinsk*)
* Uun Iraan woort araabisk skraft brükt, oober türkisk natjuunalisten skriiw uuk latiinsk.

## Gramatik
### Hoodwurden
Aserbaidaansk hoodwurden haa sääks kaasen.

## Luke uk diar
Dagestaan

At **Republiik Dagestaan** () as en rüsk republiik uun a Okrug Nuurdkaukasus. Hat lei bi't Kaspisk Sia. Diar lewe knaap trii miljuun minsken. Hoodstääd as Machatschkala.

Di nööm komt faan *Dag* (= „berag“) an *-(i)stān* (= „steed“).

## Geografii

### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't republiik san:

## Befölkrang
### Fulken an spriaken

Uun Dagestaan lewe bütj Rusen uk flook ööder fulken, diar Nuurduastkaukaasisk spriaken snaake: Awaaren, Dargiinern, Lesgiern, Laken an Tabasaraanen.

Tu det skööl faan a Turkspriaken hiar Kumyken, Aserbaidschaanern an Nogaiern.

## Luke uk diar
Kaspisk Sia

A **Kaspisk Sia** of a **Kaspisia** (, , , , ) as di gratst sia üüb a eerd. Hi leit uun Waast-Aasien an hää nian ferbinjang tu a ooseaanen.

Trinjam lei a lunen Ruslun, Kasachstaan, Turkmenistaan, Iraan an Aserbaidschaan.

Uun a Kaspisk Sia woort föl fasket, an diar lei grat eerdööleföörkemen.

Auer a Kaspisia nään ufluup hää, fersaaltet hi steedenwiis.

## Tustruumer

## Luke uk diar

## Kwelen
Turkmeensk spriak

At **Turkmeensk spriak** (turkmeensk *Türkmen dili* / Tүркмен дили / *Türkmençe* / Tүркменче) as en Turkspriak uun det skööl faan a oghuusisk spriaken. Hat as amtsspriak faan Turkmeenistaan, an woort uun lunen diar trinjam snaaket.

## Lunen
# Turkmeenistaan (4 miljuunen)
# Iraan (2,3 miljuunen)
# Afghanistan (589.000)
# Usbeekistaan (169.000)

## Alfabeet
Det Turkmeensk spriak uun Turkmenistaan brükt sant 1993 det Latiinsk alfabeet. Uun öler lunen as det Kyrilisk of det Araabisk alfabeet brükt.

## Gramatik
Det Turkmeensk spriak, üüs föl öler turkspriaken, hää *wokaalharmonii*. Det het, dat wokaalen uun sufiksen det likedening skööl faan wokaalen haa mut, üüs a wokaalen uun't wurd, diartu det uunhinget as, t.b.:
* *kit*'a**b'' (buk), ''kit**a**pl**a**r'' (buken) an ''d**a**g'' (berig), ''d**a**gl**a**r'' (berger).
* ***ö*'ý* (hüs), ***ö**ýl**e**r* (hüsinge), an *s**ö**z* (wurd), *s**ö**zl**e**r* (wurden).
* uk bi werben:  ***a**lm**a**k* (nem) an *g**e**lm**e**k* (kem).
 
===Hoodwurden===
Turkmeensk hoodwurden haa sääks kaasen:



===Pronoomen===
* *'men**: ik
* **sen**: dü
* **ol**: hi, hat
* **biz**: wi
* **siz**: jam
* **olar**: jo

Dön posesiiw pronoomen san sufiksen (t.b. ''söz'' „wurd“):
* söz**üm**: min wurd
* söz**üň**: din wurd
* söz**i**: sin wurd
* söz**ümiz**: üüs wurd
* söz**üňiz**: jau wurd
* söz**leri''': hör wurd

## Futnuuten


## Luke uk diar
Kasachisk spriak

At **Kasachisk spriak** (kasachisk ; ) as en Turkspriak uun det skööl faan a Kiptschakisk spriaken. Hat woort fööraal uun Kasachstaan snaaket.

Kasachisk woort mä en betj feranert kyrilisk alfabeet skrewen. Bit 2025 skal det oober amsteld wurd tu't latiinsk alfabeet. Kasachen uun Sjiina, Iraan of Afghanistan brük det araabisk alfabeet.

## Nei skriiwwiis

## Gramatik
### Hoodwurden
Kasachisk hoodwuurden haa sööwen kaasen

### Pronoomen
Dön posesiw pronoomen san sufiksen (t.b. кітаб *kitab* „buk“): 
* кітаб**ым** (*kitab*'ym***): min buk
* кітаб'''ың''' (''kitab'''yng***): din buk
* кітаб**ы** (*kitab*'y***): sin, hör buk
* кітаб'''ымыз''' (''kitab'''ymyz***): üüs buk
* кітаб**ыңыз** (*kitab*'yngyz**'): jau buk

## Luke uk diar

## Futnuuten
Kiptschakisk spriaken

**Kiptschakisk spriaken** san en twiig faan a Turkspriaken. Jo wurd uun Madelaasien faan amanbi 20 miljuun minsken snaaket.

## Iindialang
; Ual kiptschakisk spriaken
* Kiptschakisk (†)
* Kumaanisk / Komaanisk (†)

; Nei kiptschakisk spriaken
* Waastkiptschakisk (green)
*: Krim-Tataarisk, Urum, Krimtschakisk, Kumykisk, Karatschai-Balkaarisk, Karaimisk, (Kiptschakisk, Kumaanisk †)
* Nuurdkiptschakisk (ruad)
*: Tataarisk, Baschkiirisk
* Süüdkiptschakisk (orangj)
*: Kasachisk, Kirgiisk, Karakalpakisk, Nogaisk

## Luke uk diar
Kirgiisk spriak

At **Kirgiisk spriak** (kirg. кыргыз тили&nbsp;/kyrgyz tili/ of ianfach кыргызча&nbsp;/kyrgyzča/, ütjspreegen: kir'giisk of uk 'kirgisk) as en Turkspriak uun det skööl faan a kiptschakisk spriaken. Hat as amtspriak faan Kirgistaan.

## Spriadkoord

## Gramatik
### Hoodwurden
Kirgiisk hoodwurden haa sääks kaasen.

### Pronoomen
* **мен** *men*: ik
* **сен** *sen* of **Сиз** *Siz*: dü
* **ал** *al*: hi, hat	
* **биз** *biz*: wi
* **силер** *siler* of **Сиздер** *Sizder*: jam
* **алар** *alar*: jo

Dön posesiw pronoomen san sufiksen (t.b. китеб *kiteb* „buk“):
* китеб**им** (*kiteb*'im***): min buk
* китеб'''иң''' (''kiteb'''ing***) of китеб**иңиз** (*kiteb*'ingiz***): din buk
* китеб'''и''' (''kiteb'''i***): sin buk
* китеб**ибиз** (*kiteb***ibiz***): üüs buk
* китеб*'иңер** (''kiteb**inger***) of китебиңиздер (''kiteb'''ingizder***): jau buk
* китеп**тери** (*kitep*'teri**'): hör buk

## Futnuuten


## Luke uk diar
Ambrolauri (Steed)

**Ambrolauri** (üüb Georgisk: ამბროლაური [ambrɔlauri]) as at hoodsteed faan det Ratscha-Letschchumi an Liiger Swaneetien Regiuun uun Georgien. At steed leit uun a süüd faan’t regiuun. Det hee 2047 lidj (2014). Det as uk at hoodsteed faan det Ambrolauri Munisipaliteet.

## Kwelen
Usbekisk spriak

At **Usbekisk spriak** (usbek. *Oʻzbek tili*, *Oʻzbekcha*, kyrilisk Ўзбек тили, araabisk  *Oʻzbek tili*), as det wichtagst Turkspriak uun Madelaasien. Uun Usbekistaan as hat amtspriak an mamenspriak faan a miast iinwenern. Uk uun Afghaanistaan lewet en bedüüden taal faan spreegern.

Nai mä Usbekisk as det Uighuurisk uun Xinjiang (Schiina).

## Spriadkoord

## Alfabeet
Det Usbekisk spriak uun Usbekistaan brükt sant 1993 det Latiinsk alfabeet. Det Kyrilisk alfabeet as man noch faan föl lidj brükt. Det Araabisk alfabeet as uun Afghaanistaan brükt.

## Gramatik
### Hoodwurden
Usbekisk hoodwurden haa sääks kaasen.

### Pronoomen
* **men**: ik
* **sen**: dü
* **u**: hi, hat
* **biz**: wi
* **siz**: jam
* **ular**: jo

Dön posesiiw pronoomen san sufiksen (t.b. *kitob* „buk“):
* kitob**im**: min buk
* kitob**ing**: din buk
* kitob**i**: sin/hör buk
* kitob**imiz**: üüs buk
* kitob**ingiz**: jau buk

## Futnuuten


## Luke uk diar
Karlukisk spriaken

**Karlukisk spriaken** (of uk **Uighuurisken**) san en twiig faan a Turkspriaken. Jo wurd uun Madelaasien an Waast-Sjiina faan amanbi 35 miljoon minsken snaaket.

* Waastkarlukisk
** Usbekisk
*** *Oghus-Usbekisk* (nai mä Turkmeensk)
*** *Kyptschak-Usbekisk* (nai mä Kasachisk)

* Uastkarlukisk
** Uighuurisk

* (ünseeker)
** Waast-Yuguurisk (eegentelk sibiirisk)
** Salaarisk (eegentelk oghuusisk)

## Koord

## Luke uk diar
Uighuurisk spriak

At **uighuurisk spriak** (uighuurisk: ئۇيغۇرچە (Uyghurche), Уйғурчә, Уйғур тили, Uyƣurqə, of ; ) as en Turkspriak, diar fööraal uun't prowins Xinjiang uun Schiina snaaket woort.

Hat hiart tuup mä Usbekisk tu a Karlukisk spriaken.

## Skraft
Uighuurisk woort daalang miast mä araabisk skraft skrewen, at jaft oober uk en kyrilisk an en latiinsk skriiwwiis:

## Futnuuten


## Luke uk diar
Sibiirisk Turkspriaken

**Sibiirisk Turkspriaken** san en skööl faan Turkspriaken. Jo wurd uun Madel-Sibiirien snaaket.

## Iindialang

* Nuurdsibiirisk (green)
** Jakutisk, Dolgaanisk

* Süüdsibiirisk (ruad)
** Jenisejsk: Chakasisk, Schoorisk
** Sajan: Tuwiinisk, Tofa (Karagasisk, †)
** (Eegentelk) Altaisk
** Tschulym

## Luke uk diar
Jaghnoobisk spriak

**Jaghnoobisk** as en nuurduastiraansk spriak an woort uun Tadjikistaan faan 2.000 bit 3.000 minsken snaaket. Det spriak as nai mä Oseetisk.

## Koord

## Luke uk diar
* Sogdisk spriak
Sogdisk (Spriik)

**Sogdisk** wiar en uastiraans spriik, wat uun det madelasiaatisk regiuun faan Sogdien, uun det Usbekistaan an Tadschikistaan faan daaling, an uk uun sogdisk gemianskapen uun Schiina spreegen wurd. Det wiar uun det 7. juarhunert det ferkiarsspriik loongs at Siisenstruat. En spriikwiis faan’t spriik, wat uun det 8. juarhunert uun det Osruuschana regiuun spreegen wurd, wurd det Jaghnoobisk Spriik faan daaling. At skraft faan’t spriik kaam faan det Arameeisk Skraft an wiar föörluuper faan dön Uiguurisk an Mongoolisk skraften.
Japoonsk-Ryūkyū

**Japoonsk-Ryūkyū** (japoonsk , *nihongozoku*, det ment „japoonsk spriakfamile“) as en skööl faan spriaken, diar uun Jaapan snaaket woort. Det as fööraal det amtspriak Japoonsk mä sin regiolekten, man diar hiar uk fiiw *Ryūkyū-spriaken* tu, diar üüb a Ryūkyū-Eilunen (fööraal Okinawa) faan amanbi ian miljuun minsken snaaket wurd. Jodiar spriaken wurd uk üs **Japoonisk** betiakent.

## Iindialang
* **Japoonsk-Ryūkyū** of **Japoonisk** (~ 126 miljuun spreegern)
** **Japoonsk**
*** Japoonsk (~ 125 miljuun spreegern)
** **Ryūkyū** (~ 1 miljuun spreegern)
*** **Okinawa-Amami** (~ 900.000)
**** Amami, spriakwiisen: *Amami-Oshima, Kikai, Toku-no-shima*
**** Okinawa, spriakwiisen: *Shuri, Kunigami, Oki-no-erabu, Yoron*
*** **Sakishima** (~ 100.000)
**** Miyako-Yaeyama, spriakwiisen: *Miyako, Yaeyama*
**** Yonaguni

## Luke uk diar
Oseetisk spriak

At **Oseetisk spriak** (aanj nööm  / **) as en Indogermaans spriak uun di twiig faan a Iraans spriaken. Diar san son 580.000 spreegern uun a Kaukasus, dialwiis uun det rüsk regiuun Nuurdoseetien-Alaanien, an dialwiis uun det georgisk regiuun Süüdoseetien.

## Spriakwiisen
Diar san tau spriakwiisen:
* Iroonisk uun't uasten
* Digoorisk uun't waasten

Arke spriakwiis hää sin aanj skriiwwiis, diar woort daalang oober fööraal *Iroonisk* skrewen.

Uun Süüdoseetien woort bluas *Iroonisk* snaaket mä trii onerspriakwiisen: Kudaarisk, Ksaanisk an Urstuaalisk. Oseeten snaake miast uk rüsk üs naist spriak.

## Skraft
Oseetisk woort daalang mä kyrilisk buksteewen skrewen. Diar san 26 konsonanten, 7 wokaalen an 2 diftongen:

А/а, Ӕ/ӕ, Б/б, В/в, Г/г, Гъ/гъ, Д/д, Дж/дж, Дз/дз, Е/е, Ё/ё, Ж/ж, З/з, И/и, Й/й, К/к, Къ/къ, Л/л, М/м, Н/н, О/о, П/п, Пъ/пъ, Р/р, С/с, Т/т, Тъ/тъ, У/у, Ф/ф, Х/х, Хъ/хъ, Ц/ц, Цъ/цъ, Ч/ч, Чъ/чъ, Ш/ш, Щ/щ, Ъ/ъ, Ы/ы, Ь/ь, Э/э, Ю/ю, Я/я.

Tidjwiis as uk det latiinsk skraft iinfeerd wurden, det hää ham oober ei trochsaat:

A/a, Æ/æ, B/b, C/c, Č/č, D/d, E/e, F/f, G/g, H/h, I/i, J/j, K/k, L/l, M/m, N/n, O/o, P/p, Q/q, R/r, S/s, Š/š, T/t, U/u, V/v, X/x, Y/y, Z/z, Ž/ž

Oner Joosef Staalin skul a Süüdoseeten det georgisk skraft uunnem, man det hää ham uk ei trochsaat.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Stoot

En **stoot** as det order faan en lun. Enkelt iinrachtangen an minsken uun det lun fu det rocht, auer at fulk tu regiarin. 

Di stoot betjocht ham üüb trii *elementen* (efter Georg Jellinek (1851-1911)): 
* at stootsfulk: hoker hiart diartu, an hoker ei
* at stootsregiuun: huar san a grensen faan di stoot
* at stootsfurem: (luke oner)

## Stootsfurmen

## Luke uk diar
Demokratii

**Demokratii** (faan , *herskap faan't fulk*) as en regiarangsfurem faan en stoot. Di ütjdruk gongt turag tu't ual Griichenlun, huar Herodot an Aristoteles diarauer spikeliaret haa, hü det fulk bi en regiarang bedialagt wurd skul. Uun neier tidj hää Abraham Lincoln det so saad: Demokratii as det regiarang faan't fulk, troch't fulk an för't fulk. 

Tu en demokratii faan a *waastelk welt* hiar 1. algemian, 2. frei an 3. gehiam woolen. An at stootsmäächt as apdiald tesken 1. legislatiif, 2. eksekutiif an 3. judikatiif iinrachtangen. At *legislatiif* (parlament) maaget a gesetsen, at *eksekutiif* (regiarang) feert a gesetsen ütj, an at *judikatiif* (rachtern) waaret at rocht, fööraal a grünjrochten. 

Demokratiin san miast ei direkt, man *representatiif*, at stootsmäächt woort faan weelet fertreedern ütjfeerd. Jo san miast uun poliitisk partein tuupslööden. An uk jodiaren, wat ei weelet wurd - at opositsion - haa hör fääst steed uun en demokratii. Uun en demokratii koon arken sin meenang sai, uk uun bleeden of uun't fernseen. Manertaalen mut ei faan muarhaiden onertrakt wurd. 

At jaft nian *rian* demokratii; a demokraatisk ideen wurd uun a stooten muar of maner iinhäälen. Enkelt stooten nääm jo salew demokraatisk, haa diar oober eegentelk ei föl mä uun san, t.b. Demokraatisk Republiik Kongo. Diar woort aal weelet, man di president koon diar autoriteer regiare.

Efter a *demokratii-indeks* faan't bleed *Economist* san 2021 a wäärdagst demokratiin (üüb det koord rochts boowen: jonkgreen) uun Islun, Norweegen, Sweeden, Finlun an Denemark.

## Luke uk diar

* Fransöösk Rewolutsion
Rümwinkel

A **Rümwinkel** W of \Omega as en miat uun't traad dimensioon. Hi beskraft di uundial fan di rüm, di en keegel uun en kuugel iinnamt.

Sodenang as diar en graten ferskeel tu en winkel uun en flaak.

## Beskriiwang
Di rümwinkel \Omega as fäästlaanj üs areal A faan en dial faan't kuugelflaak, diald troch det kwadroot faan di raadius faan det kuugel:

: \Omega = A / r^2

Bi't ianhaidskuugel (r = 1) as A detsalew üs di rümwinkel. Di fol rümwinkel as diarmä so grat üs det kuugelflaak: 4\pi.

Det areal säär nään kreis wees (so üs uun det tiaknang rochts). Wan't detsalew grate hää, do hää det uk disalew rümwinkel.

## Ianhaid
Uk wan di rümwinkel eegentelk nian dimensioon hää, woort hi miast uun Steradiant (sr) meeden, auer det düütelker as. 

En rümwinkel faan 1&nbsp;sr hää üüb en kuugel mä en raadius faan 1&nbsp;m en areal faan 1&nbsp;m2. Tu't hialer kuugel hiart oober en flaak faan  4 \pi r^2, sodenang as di fol rümwinkel:

:\Omega =  4 \pi\ \mathrm{sr}  \approx 12{,}56637\ \mathrm{sr}.

## Luke uk diar
Laachtstruum

Di **laachtstruum** (ingelsk: luminous flux, formeltiaken \Phi_\mathrm v) beskraft det strualin faan en laachtkwel.

## Bispal
Lampen mä onerskiaselk efekten:

## Luke uk diar
* Laachtmäächt
Lumen

At **Lumen** (ütspreegen: *luumen*,  för *laacht*) as det SI-ianhaid för di laachtstruum.

## Bereegnang
1 Lumen as di laachtstruum faan 1 Candela (laachtmäächt) mool 1 Steradiant (sr).
John Stuart Mill

**John Stuart Mill** (* 20. Mei 1806 uun Pentonville, Ferianigt Köningrik; † 8. Mei 1873 uun Avignon, Frankrik) wiar en britisk filosoof, poliitiker und ökonoom, een faan dön wichtig liberal teenker faan det 19. juarhunert. Hi wiar uunhinger faan’t Utilitarismus, wat faan Jeremy Bentham, san leerer an san aatj James Mill san frinj, kimen hed. Sin wiartskapelk werken teel tu a grünjlaagen faan det klasisk natschunaalökonomii, an Mill salew wurt tääld, det klasisk süstem klaar tu maagin. Hi wiar tuglik sosiaal reformer.

## Luke uk diar
Laachtmäächt

At **laachtmäächt** (ingelsk: luminous intensity, formeltiaken&nbsp;**''I''<sub>v</sub>**) as en miat för di laachtstruum uun en wasen rümwinkel. Hat as en grünjmiat uun't SI-süsteem. Det ianhaid het Candela (cd).

## Beskriiwang
Wan det laacht iin uun en rümwinkel \textstyle \Omega strualet, do as det laachtmäächt \textstyle I_\mathrm{v} di bröök faan laachtstruum \textstyle \Phi_\mathrm{v} (uun Lumen, lm) an rümwinkel \textstyle \Omega (uun Steradiant, sr).

:

Amkiard as di laachtstruum \Phi_{\mathrm{v}\Omega} det produkt faan laachtmäächt \textstyle I_\mathrm{v} an rümwinkel \textstyle \Omega.

:

## Bispalen
Candela

At **Candela** (latiinsk för *tualaglaacht*, ütjspreegen: []) as det SI-ianhaid för't laachtmäächt.

At laachtmäächt as di bröök faan *laachtstruum* (ianhaid Lumen, lm) an rümwinkel (ianhaid Steradiant, sr).
Smokhaid

**Smokhaid** as det jindial faan **skoonkhaid**. Wat nü *smok* an wat *skoonk* as, det läät ham ei fäästlei. Man diarauer spikeliare a filosoofen uun det fääk *esteetik*.

*Smok* as för üs miast det, wat üs gud dää: En smoken minsk of en smok bil mei wi hal uunluke. En smok liitje mei wi hal sjong. Smokhaid hää miast wat mä *[[harmonii]]* of *[[sümetrii]]* tu dun.

Cicero sait, diar san tau slacher faan smokhaid:
* det ian komt üs nai, bereert üüs feelen positiif
* det ööder as wäärdag, bereert üüs seenken positiif

Smokhaid woort daalang oober uk flooksis üs *konstelk* of *üniarnst* uunsen, an as diarmä uk negatiif besaat.

## Luke uk diar
Kilimandscharo

Di **Kilimandscharo** (faan 1902 bit 1964 *Keiser-Wilhelm-Toop*, **) as mä  det huuchst beragkeed uun Afrikoo. Flooksis men wi mä *Kilimandscharo* oober di huuchst toop, hi het Kibo of Uhuru Peak.

Trinjam a Kilimandscharo leit di Kilimandscharo Natsionaalpark.

## Bilen

Kilimanjaro 3D view.jpg|Kilimandscharo-masiif mä Shira, Kibo an Mawenzi
Der-Kilimandscharo.jpg|Moolet bil tu koloniaaltidjen
Riesensenezien 1.jpg|Aparte plaanten waaks bit üüb en hööchde faan 4.500 m



## Luke uk diar
2021

**2021** wiar det ian-an-twuntigst juar faan at 21. juarhunert. At juar begand mä’n Freidai.
 **2021** wus dåt iinj-än-twuntist iir foon dåt 21. iirhunert. Et iir fånget ma en Fraidi önj.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 20. Janewoore: Joe Biden wurd amtelk de 46. president faan dön Ferianigt Stooten.
* 13. Febrewoore: Mario Draghi wurd premier-minister faan Itaaljen.
* 18. Febrewoore: Premier-minister Giorgi Gacharia faan Georgien treed turag, auer hi tu plooner faan't partei faan't regiaring, Georgisk Drum, opositschuunspoliitiker Nika Melia tu ferhaftin ei jä sai wul.
* 19. September: En wulkaan uun't Cumbre Vieja (La Palma) bräächt ütj.
* 26. September: Bundesdaiswool 2021.

## Bäären – Tuläid – Bēren

## Störwen – Stürwen
* 09. Febrewoore: Chick Corea, US-amerikoonsk jazz musiiker (* 1941)
* 31. August: Christian Sönksen, moolermääster (* 1935)
* 28. Detsember: Dr. Ommo Wilts, frisist (* 1937)
* 31. Deetsember: Betty White, US-ameerikoons schauspeler (* 1922)

## Neis uun a bleeden
: 14. Oktuuber: Wedenskaplidj üüb Halaglun (nationalgeographic.de)
: 06. Oktuuber: Nei wurdenbuk (amrum-news.de) -> Öömrang

: 23. September: Raar wirem fünjen (idw-online.de) -> Strigamia maritima

: 07. August Nei energiin (dw.com) -> Språkebel

: 01. Mei: Modellregion Nordfriesland (welt.de) -> Nuurdfresklun, Fräämenferkiar

: 30. April: Grääfhuug faan a bronsetidj woort ütjgrobet (rtl.de) -> Oomram, Bronsetidj 
: 23. April: Nordfriesische Geschichte in Liedern (nordschleswiger.dk) -> Claas Riecken
: 01. April: Nei brag (amrum-news.de) -> Feer , Oomram

: 30. Maarts: Sternenpark (dpa) -> Pelwerem
: 24. Maarts: "Dat Gespensterschipp" -> Plaatsjiisk (ndr.de)
: 20. Maarts: Nordfriesen in New York (ndr.de) -> New York

: 22. Febrewoore: Nordfriisk Teooter (livestream)
: 21. Febrewoore: Sölring Biike (ndr.de)
: 19. Febrewoore: Sölring Biike (sh:z, SYLT1, livestream) -> Söl, Biakin

: 31. Janewoore: NDR an manertaalspriaken -> NDR (nordschleswiger.dk)
: 26. Janewoore: Biakin an Corona -> Biakin, Corona (amrum-news.de)
: 15. Janewoore: Wikipedia woort '''20 juar''' ual.
2022

**2022** wiar det tau-an-twuntigst juar faan at 21. juarhunert. At juar begand mä’n Saninj.
 **2022** wus dåt tou-än-twuntist iir foon dåt 21. iirhunert. Et iir fånget ma en Saneene önj.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 24. Janewoore: Presidentskapswool uun Itaalien.
* 04. tu 20. Febrewoore: dön XXIV. Olympisk Wonterspalen uun Peking, Schiina.
* 24. Febrewoore: Ruslun auerfäält a Ukraine.
* 09. Marts: Presidentskapswool uun Süüdkorea.
* 10. Marts: Chiile as det 28. lun, huar tau maaner of tau wüfen frei mut.
* 01. April: Presidentskapswool uun Frankrik.
* 03. April: Presidentskaps- an Parlamentswool uun Serbien.
* 09. Mei: Presidentskaps-, Parlaments-, Prowinsen- an Gemeendenwoolen uun a Filipiinen.
* 01. tu 14. Mei: Eurovision Song Contest 2022 uun Turiin, Itaalien.
* 29. Mei: Presidentskapswool uun Kolumbien.
* 18.-26. Jüüne: Kiil Weg 2022.
* 01. Jüüle: A Swaits as det 29. lun, huar tau maaner of tau wüfen frei mut.
* 09. Jüüle: Sloweenien as det 30. lun, huar tau maaner of tau wüfen frei mut.
* 28. Jüüle tu 8. August: 2022 Commonwealth Games uun Birmingham, Ingelun.
* 11. September: Parlaments-, Prowinsen- an Gemeendenwoolen uun Sweeden.
* 27. September: Kuuba as det 31. lun, huar tau maaner of tau wüfen frei mut.
* 02. Oktuuber: Presidentskaps-, Parlaments- an Bundesstootenwoolen uun Brasiilien.
* 08. Nofember: Hualewtidjwoolen uun dön Ferianigt Stooten.
* 21. Nofember tu 18. Deetsember: At Futbaal-Wäältmäästerskap 2022 uun Kataar.

## Bäären – Tuläid – Bēren

## Störwen – Stürwen
* 10. Janewoore: Nils Århammar, filoloog (* 1931)
* 08. Maarts: Jakob Tholund, skuulmääster (* 1928)
* 08. Jüüle: Shinzō Abe, jaapaans poliitiker (* 1954)
* 08. Jüüle: José Eduardo dos Santos, angolaanisk poliitiker (* 1942)
* 08. September: Elisabeth II., Könangin faan't Ferianagt Könangrik (* 1926)
* 24. September: Pharoah Sanders, US-amerikoonsk jazz musiiker (* 1940)
* 08. Oktuuber: Ernst Nicol, Skapsbauinjenöör (* 1923)

## Neis uun a bleeden

: 04. Detsember: Deutschland und Kasachstan (daz.asia) -> Kasachstaan, Manerhäide
: 26. Nofember: Ferteel iinjsen (ndr.de) -> Ferteel iinjsen
: 11. Nofember: Massentourismus üüb Sal (moz.de)
: 22. September: Mittagsstunde, film efter en buk faan Dörte Hansen (sueddeutsche.de)
: 15. September: Minderheitensprachen (swr.de) -> Manerhäide
: 14. September: Minderheitensprachen (wdr.de) -> Manerhäide
: 21. Jüüle: Jungfräiske Mäinskup werket för't Saaterfresk (nwzonline.de)
: 19. Mei: Interfresk draapen (bild.de)
: 02. Mei: "Echte Friesen" üüb Feer (welt.de)
: 28. April: Nordfriesen-Kreuzfahrt 2023 (shz.de) -> Nordfriislon
: 22. April: Friesisch-Schüler in NF (shz.de) -> Unerrucht, Nordfriisk
: 12. April: Friesentreffen (die-friesen.eu)
: 01. April: Fluuchplaats üüb Oomram (amrum-news.de)
: 07. Maarts: Dorfgeschichte -> Draage (ndr.de)
: 15. Janewoore: Nuurdfresk köögin (n|dr.de)
2023

**2023** wiar det trii-an-twuntigst juar faan at 21. juarhunert.

 **2023** wus dåt triiäntwuntist iir foon dåt 21. iirhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 17. Febrewoore: Andora as det 32. lun, huar tau maaner of tau wüfen frei mut.
* 06. April: Greentüürsdai.
* 07. April: Stalfreidai.
* 09. April: Puasksöndai.
* 10. April: Puaskmundai.
* 7. Oktuuber: A Hamas begant en kriich jin Israel.

## Bäären – Tuläid – Bēren

## Störwen – Stürwen
* 07. Febrewoore: Uwe Herms, skriiwer (* 1937)
* 17. Maarts: Tilman Zülch, aktiwist för minskenrochten (* 1939)
* 20. Marts: Erika Botte, skuulmääster (* 1957)
* 17. Oktuuber: Carla Bley, jazz musiiker (* 1936)
* 29. Nofember: Henry Kissinger, politiker (* 1923)

## Neis uun a bleeden
: 28. Deetsember: Interfresk Kongres 2024 (shz.de) -> Fresk Riad
: 10. August: Nordfriesisches Sommerinstituut (lifepr.de) -> Nordfriisk literatuur
: 09. August: Südlich der Teetasse (faz.net) -> Christoph Winter
: 10. Jüüle: Friesisch in Nordfriesland (shz.de) -> Manertaalen
: 24. Jüüne: Dai fon do Seelter (seeltersk.de) -> Saaterfresk
: 18. Jüüne: Portree faan Henk Wolf (om-online.de) -> Henk Wolf
: 31. Mei: Rungholt fünjen?  (n|dr.de) -> Rungholt
: 26. Mei: 100 juar Friisk Foriining (n|dr.de) -> Friisk Foriining
: 19. Mei: 100 Jahre Friisk Foriining (shz.de) -> Friisk Foriining
: 15. Mei: Saaterfresk Wikipedia brükt skriiwern (nwzonline.de) -> Saaterfrasch
: 28. Maarts: En Uuning fuar di Taachten (deutscherpresseindex.de) -> Nordfriisk literatuur
: 24. Maarts: Nei komeet fünjen faan öömrang tusdochter (ndr.de) -> Jost Jahn
: 09. Maarts: Minderheitensparachen (dw.com) -> Manertaalen
: 02. Maarts: Manertaalspriaken uun a Bundesdai (zdf.de) -> Manertaalen
: 19. Janewoore: Google translate (heise.de) -> Google
2025

**2025** as det fiiw-an-twuntigst juar faan at 21. juarhunert.

 **2025** as dåt fiiwäntwuntist iir foon dåt 21. iirhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
;Janewoore
* 01. Janewoore: 
** Bulgaarien an Rumeenien wurd hial lasmaaten faan det Schengen-Rüm.
** Poolen auernaam uun det 1. hualewjuar 2025 at riadpresidentskap uun det EU.
** At löwring faan gas faan Rüslun troch at Ukraine wurd tu aanj broocht.
** Liechtenstein as det 35. lun, huar tau maaner of tau wüfen frei mut.
* 26. Janewoore: Presidentskapswool uun Witjrüslun.
;Febrewoore
* 09. Febrewoore: Lundaiswool uun Liechtenstein.
* 23. Febrewoore: Bundesdaiswool 2025.
;April
* 17. April: Greentüürsdai.
* 18. April: Stalfreidai.
* 20. April: Puasksöndai.
* 21. April: Puaskmundai.
;Mei
* 08. Mei: Poop Leo XIV. woort weelet.
* 11. Mei: Parlamentswool uun Albaanien.
* 18. Mei: Presidentskapswool uun Poolen.
;Jüüle
* 01. Jüüle: Denemark auernamt uun det 2. hualewjuar 2025 at riadpresidentskap uun det EU.
;September
* 08. September: Parlamentswool uun Noorweegen.

## Bäären – Tuläid – Bēren

## Störwen – Stürwen
* 14. Nofember: Hark Bohm (* 1939)
2026

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 02. April: Greentüürsdai.
* 03. April: Stalfreidai.
* 05. April: Puasksöndai.
* 06. April: Puaskmundai.

## Bäären – Tuläid – Bēren

## Störwen – Stürwen
Mount Everest

Di **Mount Everest** as en berag uun't Himalaya, an mä  di huuchst berag üüb a eerd. Hi as ään faan a 14 aachtdüüsenern. San nööm füng hi efter di britisk lunfermeeder George Everest. Üüb Nepali het di berag **Sagarmatha**, üüb Tibeetisk **Qomolangma**.

Hi leit uun Neepal üüb't grens tu Tiibet (Schiina).

## Bilen

Mount Everest as seen from Drukair2 PLW edit.jpg|faan a süüd
Everest North Face toward Base Camp Tibet Luca Galuzzi 2006 edit 1.jpg|faan a nuurd
Himalayas.jpg|faan't ISS



## Luke uk diar
2027

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 25. Marts: Greentüürsdai.
* 26. Marts: Stalfreidai.
* 28. Marts: Puasksöndai.
* 29. Marts: Puaskmundai.

## Bäären – Tuläid – Bēren

## Störwen – Stürwen
2029

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 29. Marts: Greentüürsdai.
* 30. Marts: Stalfreidai.
* 01. April: Puasksöndai.
* 02. April: Puaskmundai.

## Bäären – Tuläid – Bēren

## Störwen – Stürwen
Oghuurisk spriaken

**Oghuurisk spriaken** (of uk *Bolgar-Türkisk*) san en twiig faan a Turkspriaken. Diar jaft at daalang man muar ian spriak faan, det as Tschuwaschisk mä amanbi 1,8 miljuun spreegern.

## Iindialang

**[[Turkspriaken]]**
* **[[Oghuurisk]]** (**Bolgaarisk**)
** Bolgaarisk †
** Chasaarisk †
** Tschuwaschisk mä ~ 1,8 miljuun spreegern (Ruslun, Tschuwaschien: 1,8 miljuunen, Kasachstaan: 22.000)
**Awaarisk (ei seeker)
**Hunisk (ei seeker)

## Luke uk diar
Dinosaurier

**Dinosauriern** (*Dinosauria*) san en ütjstürwenen stam faan diarten. Jo wiar auer miljuunen faan juaren a wichtagst grat diarten üüb a eerd. Föör amanbi 65 miljuun juaren (K-T-grens) stoorew jo ütj. Faan didiar stam hää bluas det klas faan a fögler di wai tu't eerdneitidj (Paläogen) skaafet. 

Huaram a dinosauriern ütjstürwen san, as ei seeker. At sjocht so ütj, üs wan diar tau grünjer mäspelet haa:
* En gewaltagen asteroiid as üüb a eerd iinslaanj, an hää det kliima auer juaren so feranert, dat a miast diarten stürwen san.
* Wulkaanen san auer a miaten aktiif wurden an haa det kliima feranert.

## Iindialang
Diar wiar tau ordern faan dinosauriern, iindiald efter a knookenbau:

* Saurischia
** Herrerasauria
** Theropoda
*** Coelophysoidea
*** Ceratosauria 
*** Spinosauroidea
*** Carnosauria 
*** Coelurosauria
**** Tyrannosauroidea 
**** Ornithomimosauria
**** Therizinosauria 
**** Oviraptorosauria 
**** Alvarezsauridae 
**** Dromaeosauridae 
**** Troodontidae 
**** Aves (Fögler)
** Sauropodomorpha 
*** Prosauropoda 
*** Sauropoda
**** Diplodocoidea 
**** Macronaria 
***** Brachiosauridae
***** Titanosauria 
* Ornithischia 
** Heterodontosauridae 
** Thyreophora 
*** Ankylosauria 
*** Stegosauria
** Ornithopoda 
*** Hadrosauridae 
** Pachycephalosauria 
** Ceratopsia

## Luke uk diar
Tschuwaschien

**Tschuwaschien** ( of  / , ; ,  / , ) as en *autonoom republiik* uun di Europeesk dial faan Ruslun. Hat leit uun di föderatjuunskreis Wolga.

## Koord

## Ferwaltang
Tschuwaschien hää fiiw stäädkreiser an 21 lunkreiser (*rajons*):

## Luke uk diar

* Tschuwaschisk spriak
Henry Purcell

**Henry Purcell** [ˈhɛnɹɪ ˈpɜːsəl] of [pɜr'sɛl] (* amanbi 10. September 1659 uun Westminster; † 21. Nofember 1695 uk diar) wiar en ingels komponist faan’t Barok. Al tu sin leewentstidjen wiar hi de bedüüdenst ingels komponist.

## Leewent
Henry Purcell wiar a dring faan en lasmaat faan at Chapel Royal, Köning Kaarl II. sin schongsterkapel. Hi fing sin liar üüs koordring faan detsalew kapel troch sin föörstuner Henry Cooke († 1672) an sin efterfuliger Pelham-Humfrey (1647-1674). Efter Humfrey sin duas ging hi sin liar mä John Blow an Matthew Locke (1621 of 1622-1677) widjer. 1676 auernaam hi’t steed faan organist bi det Westminster Abbey. Uun detsalew juar skreew hi musik tu John Dryden sin teaaterstak *Aureng-Zebe* an tu Thomas Shadwell sin *Epsom Wells* an *The Libertine*. Det fuliget widjer teaaterstakmusiken, diaroner en uwertüür an en maskenspal tu Shadwell sin bewerking faan William Shakespeare sin *Timon of Athens*.

1682 wurd Purcell üüs organist faan’t Chapel Royal uunsteld, en steed, wat hi tu liker tidj mä sin steed üus organist bi det Westminster Abbey hed. Sin iarst drükt werken, dön *Twelve Sonatas*, wurd 1683 skrewen. Uun a juaren diarefter skeeb hi fööraal geistelk musik an ooden tu köningelk festen. 1685 skreew hi för Jaakob II. sin krüüning tau faan sin bekäänd anthems, *I was glad* (Ik wiar bliis) an *My heart is inditing* (Min hart klaaget mi uun). 1687 maaget hi ferbinjing tu dön teaatern uun London widjer an skreew musik tu Drydens tragöödie *Tyrannick Love* (Türanisk Leefde).

För’t juar 1689 as’t apfeering faan sin iarst ooper *Dido an Aeneas* belaanjen, diartu jo lääder noch 38 dramaatisk musikwerken uunslood, wat so wel troch hörens stofen üüs uk trocht at originaliteet an det huuch konstwäärt en gud begrünjiget apsen maaget. Ei maner wiar sin sarkenkompositschuunen faan dön emsk lidj an efterfuligern, mä nööm uk faan Georg Friedrich Händel föl häälen.

1690 skreew hi liitjin tu Dryden sin werschuun faan Shakespeare sin *The Tempest*, diaroner *Full fathom five* an *Come unto these yellow sands*, an musik tu Thomas Betterton sin bewerking faan John Fletcher an Philip Massinger hörens *Prophetess* (Profeetin) an tu Dryden sin *Amphitryon*; 1691 komponiaret hi det hualew-ooper *King Arthur*, uk efter en libretto faan Dryden. 1692 skreew Purcell musik tu *The Fairy Queen*. 1693 skreew hi musik för William Congreve sin tau komeedestaken: *The Old Bachelor* an *The Double Dealer*.

Tu Purcell sin määsterwerken hiar sin *Te Deum* an *Jubilate*, wat för’t Sesiliendai faan’t juar 1694 komponiaret wurd. Det wiar at iarst feer, dat en ingels *Te Deum* mä'n orchester mägingen wurd. Hi komponiaret 1694 en anthem för det Köningin Maria II. sin surigfeier. 

Henry Purcell stoorew 1695 üüb det huuchst ponkt faan sin skeebin. Hi wurd uun det Westminster Abbey üüb sidj faan a orgel begreewen. Üüb sin likstian stäänt:
: *Here lyes Henry Purcell Esq., who left this life and is gone to that blessed place where only his harmony can be exceeded*
: (Heer leit her Henry Purcell, diar faan detheer leewent ferleet an hee tu detdiar seelig steed gingen, huar bluat sin harmonii auerdraapet wurd kön)

## Luke uk diar
Jap Peter Hansen/fe

**Jap Peter Hansen** (* 8. Jüüle 1767 uun Weesterlön' üüb Sal; † 9. August 1855 uun Kairem) wiar en siamaan an skriiwer faan Sal. Sin bekäändst werk as’t komeedestak Di Gitshals of di Söl’ring Pidersdai.

## Werken
* Di Gitshals of di Söl'ring Piðersdai (1809; komeedestak)
* Di lekelk Stjüürman (1822; nowel)
* Di ual' en di nii Tid' üp Söl' (1843 skrewen, ei ütjden; komeedestak)
* Di lekelk falsk Tiring (1934 ütjden; nowel)
Chaladschisk spriak

At **Chaladschisk spriak**, of uk **Chaladsch**, **Khalaj** (persisk , aanj nööm *Xələc dili* of *Qalayce*) as en Turkspriak, diar faan amanbi 40.000 minsken uun a Iraan snaaket woort. Chaladsch as det iansagst spriak uun det Arghu-skööl faan a Turkspriaken.

## Futnuuten


## Luke uk diar
Tschuwaschisk spriak

At **Tschuwaschisk spriak** (tschuwaschisk /*Čǎvaš čĕlchi*, /*Čǎvašla*) as det iansagst Turkspriak uun det skööl faan a Oghuurisk spriaken. Uun det rüsk republik Tschuwaschien as hat amtsspriak bitu at rüsk spriak. Diar snaake amanbi 1,8 miljuun minsken Tschuwaschisk, uun't naiberlun Kasachstaan san't amanbi 22.000.

## Gramatik
### Hoodwurden
Tschwaschisk hoodwurden haa sääks kaasen.

## Luke uk diar
Dietrich Hofmann

Prof. **Dietrich Hofmann** (* 17. Detsember 1923 uun Bad Lobenstein, Tüüringen; † 13. Detsember 1998 uun Preetz, Schleswig-Holstian) wiar en sjiisken germanist, skandinawist an frisist.

## Leewent
Faan 1942 bit 1949 hää Hofmann un Leipzig studiaret. Bi't CAU uun Kiil werket hi faan 1948 bit 1951 bi profeser Hans Kuhn. Sant 1950 wiar hi bi't Nuurdfresk Wurdenbuksteed. 1959 as'er profeser wurden uun Saarbrücken an ging 1962 tu Münster. 1969 as Hofmann di efterfulger faan Hans Kuhn uun Kiil wurden. Diar hää hi 1972 det fääk *Frisistik* iinfeerd. An 1978 wiar Bo Sjölin diar di iarst profeser för Frisistik. 1989 ging Hofmann uun pangjuun.

## Fresk werken <small><small>(bütj öödern)</small></small>
* *Die k-Diminutiva im Nordfriesischen und in verwandten Sprachen*. Köln. Böhlau, 1961.
* *Altfriesisches Wörterbuch*. Heidelberg. Winter, 1985, 2. aplaag

## Luke uk diar
*
Limborig (Prowins uun Belgien)

Det **Limborig Prowins** (üüb Holuns: *Provincie Limburg* [ˈlɪmbɵrx]; üüb Fraansöösk: *Province de Limbourg*) as en prowins uun a nuurduast faan Belgien. Uun a nuurd an waast lei a Neederlunen, uun a süüd leit det Lüttich Prowins, uun a süüdwaast det Fleemisk-Brabant Prowins an uun a nuurdwaast det Antwerpen Prowins. At prowins hee 880.397 lidj (2021). At hoodsteed faan’t prowins as Hasselt.

## Geografii
### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:

### Iindialing faan Ferwalting
At prowins hee trii arrondissementen:

Uun jodiar trii arrondissementen lei 38 gemeenden: 

## Befölkring
### Spriiken
Dön miast lidj uun't prowins snaake Fleemisk. 

## Kwelen


## Luke uk diar
Wratsa (Steed)

**Wratsa** (üüb Bulgaarsk: Враца *Vraca*) as en steed uun a nuurdwaast faan Bulgaarien. Det hee 60.692 lidj (2011). Det as at hoodsteed faan det Wratsa Prowins.

## Kwelen
Blagoewgrad (Steed)

**Blagoewgrad** (üüb Bulgaarsk: Благоевград *Blagoevgrad*) as en steed uun a süüduast faan Bulgaarien. Det hee 70.881 lidj (2011). Det as at hoodsteed faan det Blagoewgrad Prowins an det Blagoewgrad Gemeend.

## Kwelen
Marie-Galante

**Marie-Galante** as det traadgratst eilun faan di eilunstoot Guadeloupe uun a Kariibik. Diar wene knaap 15.000 minsken.

Iar as diar föl sokerraid ferwerket wurden. Diarför haa's son hunert winjmalner hed, flooken san nü oober ferfäälen.

## Luke uk diar
Nevis

**Nevis** [] as en eilun uun a Kariibik, an üs * 'Nevis Island' * en dialstoot faan di stoot St.&nbsp;Kitts an Nevis.

St kitts rel96.jpg|St. Kitts an Nevis


## Luke uk diar
Plowdiw (Steed)

**Plowdiw** (üüb Bulgaarsk: Пловдив *Plovdiv*) as en steed uun a maden faan Bulgaarien. Det hee 338.153 lidj (2011). Det as at hoodsteed faan det Plowdiw Prowins.

## Befölkring
* Folksteeling 2011: 161.453.
* Folksteeling 2001: 149.642.

* Fölker (2011): Bulgaarern - 123.469, Türken - 10.128, Roma - 1297, ölern - 1750.

## Kwelen
Ruse (Steed)

**Ruse** (üüb Bulgaarsk: Русе *Ruse*) as en steed uun a nuurd faan Bulgaarien. Det hee 149.642 lidj (2011). Det as at hoodsteed faan det Ruse Prowins.

## Persöönelkhaiden
* Elias Canetti (1905-1994), bulgaars-britisk skriiwer, wurd uun Ruse bäären.

## Kwelen
Sofia (Prowins)

Det **Sofia Prowins** (üüb Bulgaars: област Софийска, област София of Софийска област *oblast Sofijska*, *oblast Sofija* of *Sofijska oblast*) as ian faan dön 28 prowinsen faan Bulgaarien. At prowins leit uun a waast faan't lun. Det hee 247.489 lidj (2011). At hoodsteed faan't prowins as Sofia, uk wan't steed nian dial faan prowins as.

## Kwelen
Luksemborags spriak

At **Luksemborags spriak** (Aanj nööm *Lëtzebuergesch*) as ian amtspriak faan Luksemborag. Hat hiart tu a mooselfrenkisk spriakwiisen faan't Madelsjiisk.

## Koord

## Luke uk diar
Juarhunert

En **juarhunert** (jh.) as en tidjrüm faan ianhunert juaren. Hat begant mä di 1. Janewoore faan't juar 1 uun det juarhunert, an häält ap mä di 31. Detsember faan't hunerst juar. Tjiin juarhunerten san en juardüüsen.

## Bispalen

## At juar 2000
Di 1. Janewoore 2000 as det nei juardüüsen feiert wurden. Det wiar oober eegentelk ei rocht, auer det nei juarhunert, an diarmä det nei juardüüsen iarst di 1. Janewoore 2001 begand.
En ööder fraag wiar, hü gung kompjuutern mä det juarstaal am. Efter (19)97, 98, 99 kaam nü det juar 00, an näämen wost so rocht, hüföl komer didiar *Y2K bug* (*juar 2000 feeler*) maaget. Det as do oober ei so slim wurden, üs a lidj iarst mend.

## Juarhunerten

## At juar 0 (Nol)
Uun a Gregoriaans kalender jaft an nian juar 0 (nol). Det juar föör't juar 1 (ian) wiar det juar 1 f.Kr. (ian föör Krast).

## Luke uk diar
Madelfrenkisk

**Madelfrenkisk** as en skööl faan madelsjiisk spriakwiisen.

## Iindialang


* **Rheinisk spriaken** (*[[Rheinisk weier]]*)

**[[Neederfrenkisk]]** (woort tu't Plaatsjiisk tääld)
* : Nuurdneederfrenkisk (1)
* : Süüdneederfrenkisk, Limborags (2)

**Madelfrenkisk**
* : Ripuarisk, mä *Kölsch* (3)
* : Mooselfrenkisk (4 + 5)
* : - Luksemborags (*Lëtzebuergesch*) 
* : Siebenbürgisk-Seksisk (Rumeenien)

**[[Rheinfrenkisk]]** (6)
Stara Sagora (Steed)

**Stara Sagora** (üüb Bulgaarsk: Стара Загора *Stara Zagora*) as en steed uun a süüd faan Bulgaarien. Det hee 138.272 lidj (2011). Det as at hoodsteed faan det Stara Sagora Prowins.

## Kwelen
Mooselfrenkisk

**Mooselfrenkisk** as en waastmadelsjiisk spriakwiis faan't Huuchsjiisk. Hat woort üüb bias ääger faan a struum Moosel spreegen, bit iin uun Belgien, Luksemborag an Frankrik.

## Spriadkoord

Det mooselfrenkisk spriakregiuun woort iindiald tu:
* Nuurdmooselfrenkisk (eegentelk: nuurdwaast)
*: mä Luksemborags
* Süüdmooselfrenkisk (eegentelk: süüduast)
* Siebenbürgisk-Seksisk (uun Rumeenien); as uun't 12. juarhunert faan siidlern diar henbroocht wurden
* Lothringisk uun Frankrik hiart dialwiis tu't Mooselfrenkisk, dialwiis uk tu't Rheinfrenkisk

Ian kääntiaken tesken Nuurd- an Süüdmooselfrenkisk as det op / of (= “üüb”) spriakgrens.

## Luke uk diar
Rheinfrenkisk

**Rheinfrenkisk** as en skööl faan madelsjiisk spriakwiisen.

Efter nuurdwaasten tu woort madelfrenkisk snaaket.

Efter süüduasten, bääft at *Speyerer Linie*, began a boowersjiisk spriakwiisen.

## Iindialang


* Rheinfrenkisk spriakwiisen

* : Hesisk (1)
* : Pfeltsisk (2)
* : Lothringisk (3) (-> Elsesisk)

* :  Pennsilwaanisk (Pennsylvania, USA)

## Luke uk diar
Rheinisk weier

Di ***Rheinisk weier*** as en regiuun bi a Rhein, huar **Rheinisk spriaken** snaaket wurd.

Dialwiis wurd jo tu't Plaatsjiisk tääld (nuurden faan a *Benrather Linie*), dialwiis tu't Madelsjiisk.

## Kääntiaken
Neederfrenkisk

**Neederfrenkisk** as en skööl faan plaatsjiisk spriakwiisen, diar bi a liager Rhein snaaket wurd.

## Koord

## Iindialang

* Neederluns mä:
*: Holuns
*: Brabantisk
*: Limborags
*: Uastflaams
*: Waastflaams
*: Waasthuks
*: Sialuns (Zeeuws)
* Afrikaans (Süüdafrikoo, Namiibia)
* Neegerholuns (Kariibik) †
* Ceylon Dutch (Sri Lanka) †
* Nuurd- an Süüdneederfrenkisk (Sjiisklun)
Limborags

**Limborags** (aanj nööm *Limbörgsj*, *Lèmbörgs*, *Plat*) as en skööl faan süüdneederfrenkisk spriakwiisen uun't Prowins Limburg (Neederlunen), man uk diar auer henwech uun Belgien an Sjiisklun. Hat as gudkäänd efter't Europeesk Charta för a Regiunaal- an Manertaalspriaken.

## Koord

## Luke uk diar