open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kwadrootgraad

At **kwadrootgraad** (**deg²**, **(°)²**) ( of *sq degree*) as en ianhaid för di rümwinkel. Hat woort brükt uun a astronomii för't ütjmeeden faan objekten üüb a stäärhemel.

Letjer ianhaiden san:
* *Kwadroot-böögminüüt* () = \frac 1 {3600}&nbsp;kwadrootgraad
* *Kwadroot-böögsekund* () = \frac 1 {3600}&nbsp;kwadrootminüüten = \frac 1 {12\,960\,000}&nbsp;kwadrootgraad.

Di fol rümwinkel as 4\pi sr = \frac{(360 \ \mathrm{deg})^2} \pi \approx 41\,253\ \mathrm{deg^2}.

Amreegnang tu steradiant:

:\begin{align}
\Leftrightarrow 1 \ \mathrm{deg}^2 & = \left( \frac{2 \pi}{360} \right)^2 \ \mathrm{sr}\\
                                   & = \left( \frac \pi {180} \right)^2 \ \mathrm{sr}\\
                                   & = \frac{\pi^2}{32\,400} \ \mathrm{sr}\\
                                   & \approx 3{,}0461741 \cdot 10^{-4} \ \mathrm{sr}\\
                                   & \approx 0{,}00030461741 \ \mathrm{sr}
\end{align}

of

:\Leftrightarrow 1 \ \mathrm{sr} \approx 3283 \ \mathrm{deg}^2

För letjer winkel san rümwinkel bal lik üs en areaal, do as en objekt mä en winkel faan 1 graad mool 1 graad amanbi = 1 kwadrootgraad.
Stäärbil

En **stäärbil** as en regiuun faan a hemel, huar'm en münster faan laacht stäären sä koon. Sodenang san diar 88 stäärbilen, diar a hialer hemel bedobe.

Mä a uugen koon'am normoolerwiis bluas stäären faan üüs aanj galaksii, det Moolkstruat sä. Al uun ualang tidjen san a stäären brükt wurden uunsteed faan en kompaas. An am jo lachter tu käänen, haa a minsken diar diarten of ööder dingen uun sen.

En gud bispal as di Kaarelswaanj, uk *Grat Waanj* of *Grat Beer*. Mä tau kaantstäären koon'am lacht di Puulstäär finj.



## Aal a stäärbilen
Wan dü üüb 'Deklination' trakst (iansis of tweisis), sortiarest dü a nuurdelk stäärhemel mä bekäänd stäärbilen gans efter onern of gans efter boownen.

## Luke uk diar

* Stäärkreis
Puulstäär

Di **Puulstäär** as di laachtest stäär uun't stäärbil *[[Letj Waanj]]* (uk: *[[Letj Beer]]*, *Ursa Minor*, UMi). Hi as ~ 2 mag laacht an gud tu käänen. Eegentelk san't trii stäären, diar nai bienööder lei.

Di Puulstäär leit temelk nai bi a nuurdpuul faan a hemel, an as sodenang en grat halep, am uk üüb a eerd di nuurdwai tu finjen. Tu tidjen, üs't noch nään kompaas jääw, haa a minsken jo efter a Puulstäär racht.

Det blaft oober ei iiwag so. Det eerdaaks "aiert" en betj mä en pretsesioonsdüür faan ~ 25.700 juaren. Uun amanbi 12.000 juar as di Puulstäär ei muar di *nuurdstäär*, do wiset di stäär Wega tu nuurden.

## Dooten
* Rektaszension = 2h 31m 49s bit 2h 30m 42s
* Deklination = +89° 15′ 51″ bit +89° 15′ 38″
* Skiinboor magnituud = 2,0 mag bit 9,2 mag
* Spektraalklas = F
* Bayer-Nööm = α UMi
* Flamsteed-Numer = 1 UMi 

## Luke uk diar
Kompaas

A **Kompaas** (faan , grünjfurem *compassare* „ufstraal“) as en aperoot, am a hemelswaier uuntuwisin. 

Miast men wi di **magneetkompaas**, di aleewen efter di magneetisk nuurdpuul faan a eerd wiset. Hi as magnetisiaret an racht ham efter det magneetfial faan a eerd ütj. Di *magneetisk* nuurdpuul as oober ei akeroot detsalew üs di *geograafisk* nuurdpuul (det aanj faan a eerdaaks), sodenang skal di wäärs leewen en betj korigiaret wurd.

Dat en magneet ham efter nuurden ütjracht, as al sant 2.500 juaren bekäänd.

Saner det magneetfial komt di **kreiselkompaas** ütj. Hi hinget faan det eerdamdreiang uf an wiset akeroot tu a geograafisk nuurdpuul.

## Bilen

Liquid_filled_compass.jpg|Militeerkompaas
Boussole marine.jpg|En kompaas för siilskeb
Boussole fantassin russe.jpg|En kompaas mä iarembian
Kreiselkompass Schnitt Anschütz.jpg|Kreiselkompaas



## Luke uk diar
Mag (muardüüdag)

Wat menst dü?

* Mag, at *nuurdelk steegmag*
* *mag*, at ufkörtang för't skiinboor magnituud, en miat för't laachtens faan stäären
Referendum auer't Suwereniteet uun Bougainville 2019

Twesken 23. Nofember an 7. Deetsember 2019 as en **Referendum auer't Suwereniteet uun [[Bougainville (Autonoom Regiuun)|Bougainville]]**. At resultoot skal hen jin a 20. Deetsember bekäänd den wurd. At referendum as at resultoot faan en ufmaaging twesken't regiaring faan Papua-Nei-Guinea an det autonoom regiaring faan Bougainville. A weelern haa't mögelkhaid, en grater autonomii uun Papua-Nei-Guinea of en komplet suwereniteet tu weelin. Papua-Neuguinea sait tu, at resultoot faan't referendum gud tu keenen.
Kigali

**Kigali** as at hoodsteed faan Ruanda, an uk ian faan fiiw prowinsen uun't lun. At steed leit uun a maden faan't lun. Uun det eegentelk steed wene son 1,5 miljuun minsken, uun det hiale prowins san't son 1,7 miljuunen..

## Geografii
### Kliima

## Kwelen
Chartuum (Steed)

**Chartuum** (üüb Araabsk: ٱلْخُرْطُوم‎ *Al-Khurṭūm*) as at hoodsteed faan Sudaan. At steed leit uun a uast faan't lun. Det hee 1.410.858 lidj (2008).

## Geografii
### Kliima

## Kwelen
Freetown (Sierra Leone)

**Freetown** as at hoodsteed faan Sierra Leone. At steed leit uun a waast faan't lun. Det hee 1.055.964 lidj (2015).

## Geografii
### Kliima

## Kwelen
Alaotra-Mangoro

Det **Alaotra-Mangoro Regiuun** (üüb Malagasy: *Faritra Alaotra-Mangoro*, üüb Fraansöösk: *La Région d'Alaotra-Mangoro*) as ian faan dön tau-an-twuntig regiuunen uun Madagaskar. At regiuun leit uun a uast faan't lun. Det hee 1.255.514 lidj (2018) . At hoodsteed faan’t regiuun as Ambatondrazaka.

## Geografii
De Alaotra Sia leit uun't regiuun.

### Steeden
* Ambatondrazaka
* Amparafaravola
* Andilamena
* Moramanga

### Iindialing faan Ferwalting
At regiuun hee fiiw distrikten:

## Kwelen
Amerikoonsk Öölepualem

At **Amerikoonsk Öölepualem** (*Elaeis oleifera*) as en pualemplaant uun Madel- an Süüdameerikoo. Hat hää ei det grat bedüüdang üs det afrikoonsk öölepualem (*Elaeis guineensis*), woort oober haal diarmä iinkrüsagt, amdat a plaanten robuster wurd.

## Bilen

Elaeis oleifera (Kunth) Cortés as Elaeis melanococca Mart. (2).jpg
Elaeis_oleifera_(fruits).jpg



## Luke uk diar
Öölepualem

At (afrikoonsk)  **Öölepualem** (*Elaeis guineensis*) as en wichtag pualemplaant. Hat wääkst ei bluas uun Afrikoo, man daalang uk uun a troopen faan Ameerikoo an fööraal uun Süüduastaasien. Hat woort bit 30 m huuch an drait 3.000 bit 6.000 früchten. Det pualemööle woort brükt tu köögin, man uk uun a industrii. Det tunemen iinrachtang faan öölebuumplantaajen gongt tu läästen faan a natüürelk troopenwalt.

## Bilen

Oilpalm malaysia.jpg|Öölebuumplantaaj uun Malaysia
Oil palm fruit.jpg|Früchten
Palm oil production in Jukwa Village, Ghana-02.jpg|Pualemööle
Savon Palmida du Bénin en carton By me V CH1.jpg|Pualemsiap


## Luke uk diar
Dasypogonaceae

**Dasypogonaceae** san en plaantenfamile uun det order faan a Pualemoortagen (Arecales). Diar hiar 16 slacher tu; jo lewe bluas uun Austraalien.

## Bilen

Dasypogon bromelifolius Walpole 2.jpg|*Dasypogon bromeliifolius*
Kingia1.JPG|*Kingia australis*
Calectasia cyanea.jpg|*Calectasia cyanea*
Baxteria australis (8694933979).jpg|*Baxteria australis*



## Sköölen an slacher
* *Baxteria* mä man ään slach:
** *[[Baxteria australis]]*
* *[[Calectasia]]* mä 11 slacher
* *[[Dasypogon]]* mä 3 slacher
* *Kingia* mä man ään slach:
** *[[Kingia australis]]* 

## Luke uk diar
Coryphoideae

**Coryphoideae** san en onerfamile faan Pualmer (Arecaceae). Det naier onerdialang san *triibuus*.

## Triibuus
Borasseae – Caryoteae – Chuniophoeniceae – Corypheae – Cryosophileae – Phoeniceae – Sabaleae – Trachycarpeae

## Bilen

Phoenix_canariensis_(Puntallana)_01.jpg|Kanaarisk Datelpualem (*Phoenix canariensis*)
Carnauba.jpg|*Copernicia prunifera*
Spalmetto2.JPG|*Sabal palmetto*
Zombia antillarum.jpg|*Zombia antillarum*
Kerriodoxa elegans Habitus.jpg|*Kerriodoxa elegans*
Arenga engleri kurotg01.jpg|*Arenga engleri*
Arenga pinnata Blanco2.419.jpg|Sokerpualem (*Arenga pinnata*)
Coco de mer - Lodoicea maldivica.jpg|*Lodoicea maldivica*


## Luke uk diar
Ceroxyloideae

**Ceroxyloideae** san en onerfamile faan Pualmer (Arecaceae). Jo waaks uun Süüdameerikoo, man uk üüb Madagaskar. Det naier onerdialang san *triibuus*.

## Triibuus an sköölen
* Ceroxyleae
*: Ceroxylon – Juania – Oraniopsis – Ravenea
* Cyclospatheae
*: Pseudophoenix
* Phytelepheae
*: Ammandra – Aphandra – Phytelephas

## Enkelt slacher

Pseudophoenix sargentii1.jpg|*Pseudophoenix sargentii*
Ceroxylon quindiuense cocora.jpg|*Ceroxylon quindiuense*
TaguaPalm.JPG|*Phytelephas* spec. (Stiannöden)



## Luke uk diar
Krakau

**Krakau** (üüb Poolsk: *Kraków* [ˈkrakuf]) as en steed uun Poolen. At steed leit uun a süüd faan't lun. Det hee 771.069 lidj (2018).

## Geografii
### Kliima

## Kwelen
Nypa fruticans

***Nypa fruticans***, uk wel **Nypapualem** as en pualemplaant uun Süüduastaasien. Hat as di iansagst slach uun det skööl Nypa, an Nypa as det iansagst skööl uun det onerfamile Nypoideae.

Hör bleeden haa leewen en grat rol spelet, am saagen tu driiwen.

## Bilen

Nypa 041117-024 krb.jpg|Frücht
Dừa nước.jpg|Leewentsrüm



## Luke uk diar
Calamoideae

**Calamoideae** san en onerfamile faan Pualmer (Arecaceae). Jo waaks uun Süüdameerikoo, man uk üüb Madagaskar. Det naier onerdialang san *triibuus*.

Faan pualmer uun detdiar famile woort *Rattan* an *Peddigröör* maaget.

## Triibuus
Calameae – Eugeissoneae – Lepidocaryeae

## Bilen

COLLECTIE TROPENMUSEUM Nangkapalmen (Eugeissona spec) langs de rivier Telèn bij de Long Meloe in Midden-Oost-Borneo TMnr 10011253.jpg|*Eugeissona* spec.
Buritis em Veredas.jpg|*Mauritia flexuosa*
Salacca magnifica (Scott Zona) 001.jpg|*Salacca magnifica*
Flechten Sitzfläche Stuhl.JPG|*Rattan* komt faan sok pualmer



## Luke uk diar
Arecoideae

**Arecoideae** san en onerfamile faan Pualmer (Arecaceae). Det naier onerdialang san *triibuus*.

## Triibuus
Areceae – Chamaedoreeae – Cocoseae – Euterpeae – Geonomateae – Iriarteeae – Leopoldinieae – Manicarieae – Oranieae – Pelagodoxeae – Podococceae – Reinhardtieae – Roystoneeae – Sclerospermeae

## Bilen

Palm_I_IMG_2081.jpg|Beetelpualem (*Areca catechu*)
Starr 031209-0059 Cocos nucifera.jpg|Kokospualem (*Cocos nucifera*)
Oilpalm malaysia.jpg|Öölepualem (*Elaeis guineensis*)
Acapalms.jpg|Kualpualem (*Euterpe oleracea*)
Royal_palm_tree_in_Boca_Raton.jpg|Könangpualem (*Roystonea regia*)



## Luke uk diar
Öölepualmer

**Öölepualmer** (*Elaeis*) san en skööl faan Pualmer (Arecaceae). Diar hiar bluas tau slacher tu.

## Slacher
* Öölepualem (*Elaeis guineensis*), hää en grat bedüüdang för a büürerei.
* Amerikoonsk Öölepualem (*Elaeis oleifera*)

## Luke uk diar
Letj Waanj (stäärbil)

A **Letj Waanj** of uk **Letj Beer**, latiinsk **Ursa Minor, UMi** as en stäärbil üüb a nuurdelk hemel. Hi as auer't hialer juar tu sen. Di laachtest stäär as di Puulstäär (*Polaris*, α Ursae Minoris).

## Bilen

Dipper constellations (PSF).png|Ferbinjang faan Kaarelswaanj an Letj Waanj
UrsaMinorCC.jpg|Letj Waanj üüb a naachthemel



## Aal a stäären

## Luke uk diar
Orion (stäärbil)

Di **Orion** [] (**Ori**), of uk **Jeeger** as en stäärbil mä tau laacht stäären faan maner üs 1 mag  an as bi a wonterhemel gud tu käänen. Trii stäären faan ~2 mag san uun a maden üs 'Orion san riam' tu käänen.

## Bilen

Messier-42-10.12.2004-filtered.jpeg|Di Orion"mist"
Orion Belt 2009-01-29.jpg|Di "Hingsthoodmist" naibi Orion san riam
Sternbild Orion.jpg|A wichtagst stäären faan Orion


## Aal a stäären

## Luke uk diar
Andromeda (stäärbil)

**Andromeda** (faan ualgreks ** Androméda) as en stäärbil üüb a nuurdelk hemel. Diaruun leit uk a "*Andromedamist*" (M 31), det as det naist galaksii tu üüs aanj galaksii, det *[[Moolkstruat]]*. A laachtest stäär as Sirrah ( α Andromedae) mä en skiinboor magnituud faan 2,06 mag.

## Bilen

AndromedaCC.jpg|Andromeda üüb a naachthemel
And bode.jpg|Uun *Uranographia* faan Johann Elert Bode (1801)
Andromeda Galaxy (with h-alpha).jpg|Di Andromeda"mist" (M&nbsp;31)



## Aal a stäären
}
| 58
| 620
|
| 4,77
| 198
| A5 IV
|- bgcolor="#FFFAFA" 
| 
| 8
| 8860
| 
| 4,82
| 655
| M2 III
|- bgcolor="#FFFAFA" 
| 
| 48
| 417
|
| 4,83
| 92
| F5 V
|- bgcolor="#FFFAFA" 
| 
| 60
| 643
|
| 4,84
| 557
| K4 III
|- bgcolor="#FFFAFA" 
| 
| 46
| 390
| Adhil
| 4,9
| 196
| K0 IIIb
|- bgcolor="#FFFAFA" 
| 
| 53
| 477
| 
| 4,96
| 680
| B8 III
|- bgcolor="#FFFAFA" 
| 
| 20
| 9003
| 
| 4,97
| 1310
| G5 Ib + A0 V
|- bgcolor="#FFFAFA" 
| 
| 52
| 469
| 
| 5,01
| 242
| G8 III
|- bgcolor="#FFFAFA" 
| 
| 22
| 27
| 
| 5,01
| 1007
| F2 II
|- bgcolor="#FFFAFA" 
| 
| 41
| 324
|
| 5,03
| 196
| A3
|- bgcolor="#FFFAFA" 
| 
| 2
| 8766
|
| 5,09
| 350
| A3 V
|- bgcolor="#FFFAFA" 
| 
| 27
| 82
|
| 5,16
| 160
| F5 III
|- bgcolor="#FFFAFA" 
| 
| 14
| 8930
| Veritate
| 5,22
| 249,18
| K0 III
|}

## Luke uk diar
Cassiopeia (stäärbil)

**Cassiopeia**, ufkört **Cas** as en stäärbil üüb a nuurdelk hemel. Hat het uk *Hemel-W*. A laachtest stäär as Schedir ( α Cassiopeiae) mä en skiinboor magnituud faan 2,24 mag.

Det stäärbil as näämd efter det greks mütoloogisk figuur Cassiopeia, wüf faan könang Cepheus an mam faan Andromeda. Hör aalern wiar Arabos an Thronia.

## Bilen

CassiopeiaCC.jpg|Cassiopeia üüb a naachthemel



## Aal a stäären

## Luke uk diar
Lyra (stäärbil)

**Lyra** (faan  *lýra*‚ det musiikinstrument) as en stäärbil üüb a nuurdelk hemel. A laachtest stäär as Wega (uk: Vega).

## Bilen

Summer triangle map.png|At *somer-triihuk* mä Wega, Altair an Deneb.



## Aal a stäären

## Luke uk diar
Swaan (stäärbil)

A **Swaan** (latiinsk **Cygnus**, ufkört **Cyg**) as en stäärbil üüb a nuurdhemel. San laachtest stäär as Deneb mä en skiinboor magnituud faan 1,25 mag.

## Bilen

CygnusCC.jpg|Di **Swaan** üüb a naachthemel
Summer triangle map.png|Det *somer-triihuk* mä Wega, Altair an Deneb.



## Aal a stäären

## Luke uk diar

* Swaanen (Diarten)
Elektroonik

**Elektroonik** as det wedenskap am't reeglin faan elektrisk struum mä elektroonisk baudialen.

Di nööm komt faan't greks wurd *elektron* (ήλεκτρον) uf, det ment eegentelk rääf. 

## Onerfeeg
* Analoogelektroonik
* Digitaalelektroonik
* Huuchfrekwenselektroonik
* Efektelektroonik
* Elektroonisk baudialen
* Mikroelektroonik
* Integriaret scheekel (IC)
* Printplaaden
* Elektroindustrii

## Luke uk diar
Motoor

En **Motoor** ([] of uk [], faan  ‚reert uun‘) as en krääftmaskiin, diar energii amsaat tu werk.

Motooren haa normoolerwiis en dial, di ham dreit (*rootor*), an detdiar amdreiang wort auer en getriibe widjerfeerd.

Tau slacher faan motooren haa daalang en grat bedüüdang: elektromotooren an ferbraanermotooren.

## Bilen

Steam engine in action (two-thirds speed).gif|Dampmaskiin
Dampfturbine Montage01.jpg|Dampturbiin, skal en generaator uundriiw
Windpark Berching01 verkleinert retusche.jpg|Winjstruum"maln", draft en generaator uun
Motors01CJC.jpg|thumb|Elektromotooren
Mercedes V6 DTM Rennmotor 1996.jpg|thumb|Automotoor



## Luke uk diar
Spuul

En **spuul** of uk **induktor** as en elektrisk baudial. Det as miast en apwolet kööberwiar trinjam en iisenkial. Diar kön flook elektroonisk aperooten mä baud wurd.

## Bedüüdang

Wan diar likstruum troch en spuul feerd woort, baut ham en magneetfial ap. Arke spuul hää hör aanj induktiwiteet.

Uun en spuul mä't lengde&nbsp;*<math>l</math>* an *<math>n</math>*&nbsp;amdreiangen, huar en struum *<math>I</math>*&nbsp;lääpt, woort en magneetfial mä det magneetisk fialmäächt H apbaud:
:H = I \cdot \frac{n}{l}

## Luke uk diar

* Induksion
Induktiwiteet

**Induktiwiteet** as en eegenskap faan elektroonisk baudialen, föraal faan spuulen. 

At formeltiaken as *L* tu iaren faan Emil Lenz. At ianhaid uun't SI-süsteem as Henry, näämd efter Joseph Henry.

## Luke uk diar
* Induksion
Henry (ianhaid)

**Henry** as det ianhaid för induktiwiteet uun't SI-süsteem, an näämd efter Joseph Henry. Arke spuul hää hör aanj induktiwiteet, an di Henry-wäärs stäänt diar miast üüb.

:1\,\mathrm{H} = 1\,\mathrm{\frac{V\,s}{A}} = 1\,\Omega\,\mathrm{s}

En spuul hää en induktiwiteet faan 1 Henry, wan bi en struum faan 1&nbsp;Ampere uun 1&nbsp;Sekund en späänang faan 1&nbsp;Volt apbaud woort.

## CGS
**Abhenry** (abH) as en ual ianhaid uun't CGS-süsteem. Diar täält:

: 1 abH = 10−9 H = 1 nH (Nanohenry)

## Luke uk diar
* Magneetisk permeabiliteet
Han-Dünastii

At **Han-Dünastii** () hää det sjineesk keiserrik regiaret faan 206 f.Kr. bit 220 efter Krast.

## Iindialang
* Ääder Han: 207 f.Kr. bit 6/9 e.Kr.
* Wang Mang: 6/9 e.Kr. bit 23/25 e.Kr.
* Leed Han: 23/25 bit 220

## Histoore


Üs det Qin-Dünastii grausoom jin a büüren föörging, jääw't en apstant, an di uunfeerer Liu Bang as 206 f.Kr. Keiser faan Sjiina wurden. Hi hää di aadel ufskaafet, det lun uun prowinsen apdiald, an mä beamten regiaret.

Uun't Han-Dünastii kaam föl neis uun wiartskap an technik ap, det wiar hanel mä siisen, lak an jaade, an det maagin faan papiir, stial, pompen an bragen.

A Qin hed buken ferbeeden an ferbraand; oner a Han ging det weder amhuuch mä wedenskap an kultuur.

Efter waasten as det siisenstruat ütjbaud wurden, huar a Han-Sjineesen det hanelsmäächt hed. An efter süüden ging hör iinflööd bit Wjetnam an üüb a siawai bit tu't Röömsk Rik.

## At dünastii

## Luke uk diar
Bright-Star-Kataloog

Di **Bright-Star-Kataloog** (of uk **Yale Catalog of Bright Stars**) as en kataloog auer laacht stäären. Hi skal aal a stäären apfeer, diar mä't uug tu sen san. Det ment stäären, diar laachter üs 6,5 mag san.

Tu tidj san diar 9.110 objekten uun, 14 diarfaan san oober nian stäären faan üüs galaksii, at moolkstruat. Det san ööder galaksiin üs t.b. di *"[[Andromedamist]]"*. 1983 as di kataloog am 2.603 stäären ütjwidjet wurden mä en magnituud bit 7,1.

Di kataloog amfaadet di Bayer-Nööm, det Flamsteed-Numer an noch muar dooten. Hi woort miast mä **HR** (efter *Harvard Revised*) betiakent.

## Ferwisang efter bütjen
* Wääbsteed

## Luke uk diar
Iarn (stäärbil)

Di **Iarn** (, **Aql**) as en stäärbil üüb a nuurdelk hemel. San laachtest stäär as Altair.

## Bilen

Summer triangle map.png|Det *somer-triihuk* mä Wega, Altair an Deneb.
AquilaCC.jpg|Di *Iarn* üüb a naachthemel



## Aal a stäären
}
| 20
|
| 5,34
| 1.000
| B2–3 II
|-
| 
| 
| FF
| 5,38
| 1.300
| F6 Ib
|-
| 
| 15
|
| 5,39
| 290
| K0–1 III
|-
| 
| 51
|
| 5,39
| 91
| F5 V
|-
| 
| 14
|
| 5,42
| 500
| B9 IV
|-
| 
| 27
|
| 5,45
| 440
| B9 III
|-
| 
| 66
|
| 5,47
| 700
| K4 III
|-
| 
| 63
| Tau Aquilae
| 5,51
| 460
| K0 III
|-
| 
| 28
| V1208
| 5,52
| 340
| F0 III + G5
|-
| 
| 22
| 
| 5,57
| 540
| A1 V
|-
| 
| 
| 62 Serpentis
| 5,57
| 280
| G9 III
|-
| 
| 
| HR 7300
| 5,57
| 700
| G8 II–III
|-
| 
| 
| V1291
| 5,62 (var)
| 260
| F0 VpSrCrEu
|-
| 
| 58
| 
| 5,63
| 370
| B9 IV
|-
| 
| 
| HR 7307
| 5,63
| 400
| B9,5 V
|-
| 
| 45
| 
| 5,64
| 350
| A2 V
|-
| 
| 
| 14 Sagittae
| 5,66
| 600
| B9pHgMn
|-
| 
| 5
| 
| 5,68
| 350
| data-sort-value="A3"| kA3hA5VmA6 + kA4hF0VmF
|-
| 
| 42
| 
| 5,68
| 105
| F3 IV–V
|-
| 
| 62
| 
| 5,68
| 420
| K3 III
|-
| 
| 52
| 
| 5,74
| 500
| G8 III + A2 V
|-
| 
| 
| HR 7389
| 5,75
| 180
| F6 III
|-
| 
| 35
| V1431
| 5,78 (var)
| 200
| A0 IVp
|-
| 
| 49
| 
| 5,91
| 170
| A3 IV
|-
| 
| 48
| 
| 6,24
| 1.000
| B9 III–IV
|}

## Luke uk diar

* Iarner (Fögler)
Gupta Rik

A **Gupta** (Sanskrit, गुप्त, *gupta*) wiar en dünastii uun Indien uun a juaren 320 bis 550 efter Krast. Hat as grünjlaanj wurden faan Chandragupta I.. Hör määcht amfaadet det nuurdelk Indien. A Guptas haa det skaafet, flook letj könangriken tuuptuslütjen. Fööraal di dring Chandragupta II. hää di määchtrüm ütjwidjet.

## Uunfeerern
* Gupta (~ 275–300)
* Ghatotkacha (~ 300–320)
* Chandragupta I. (320–335)
* Samudragupta (335–375)
* Ramagupta am 375 (?)
* Chandragupta II. (375–413/5)
* Kumaragupta I. (415–455)
* Skandagupta (455–467)
* Purugupta (~ 467–472)
* Narasimhagupta Baladitya (~ 472/73)
* Kumaragupta II. (~ 473–476)
* Budhagupta (~ 476–495)
* am 500 as't ünseeker:
** Chandragupta III.
** Vainyagupta am 507 (?)
** Bhanugupta am 510 (?)
** Narasimhagupta Baladitya II. ~ 500–530 (?)
* Kumaragupta III. Kramaditya (~ 532)
* Vishnugupta Chandraditya (~ 550)

## Luke uk diar
Fliiger

En **fliiger** as en ferkiarsmedel föör a loft. Hat flocht uun a atmosfeere faan a eerd. Wat huuger üs 100 km flocht, bedraft nian *loftferkiar*, det as rümfaard.

## Iindialang
* Loftferkiar
** Ferkiarsmedel lachter üs loft
*** saner aanj uundrift: Balong, frei of bi en liin
*** mä aanj uundrift: Loftskap, *Zeppelin*
** Ferkiarsmedel swaarer üs loft
*** saner aanj uundrift: Siilfliiger, Siilskirem
*** mä aanj uundrift: Propelerfliiger, Düüsenfliiger, Dreifliiger

## Bilen

Zeppelin NT im Flug.jpg|Loftskap, Zeppelin NT
Ballon-eutelsat.jpg|Gasbalong, frei
Berlin Hi-Flyer Sept14 photo02.jpg|Gasbalong, bi en liin
DG1000 glider crop.jpg|Siilfliiger
Paragleiter3.jpg|Siilskirem
MilesFagerlie early hg photo.jpg|Siilskirem, *Draag*
G-BGMP Reims F172 @Cotswold Airport, July 2005.jpg|Propelerfliiger, Cessna&nbsp;172
A 380 meeting.jpg|Düüsenfliiger, Airbus 380
Alouette Motte Piquet.jpg|Dreifliiger, Hupskrüüwer, Helikopter
Tragschrauber mto sport.jpg|Dreifliiger, Gyrokopter
Eurofighter Typhoon AUT.jpg|Jachtfliiger, *Eurofighter*
Shockflyer ikarus.jpg|Modelfliiger
Passenger Drone.jpg|Pasajiirdroon


## Luke uk diar
Funksion

En **funksion** (faan ) as uun a matematiik en *relatsion* tesken tau mengdin. Diarbi hiart tu arke element faan det ian mengde (*<math>x</math>-wäärs*) genau ian element faan det ööder mengde (*<math>y</math>-wäärs*). Tun bispal jaft det för arke reel taal en kwadroottaal; det as det *kwadrootfunksion*.

## Skriiwwiisen för't kwadrootfunksioon

; Funksioonsliknang mä Definitsioonsmengde
: f(x) = x^2, \qquad x \in \N
; Iandüüdag tuwisin (ingelsk&#58; *maplet*) mä definitsioonsmengde
: x \mapsto x^2, \qquad x \in \N
; Iandüüdag tuwisin mä definitsioons- an mualmengde
: f\colon \N \rightarrow \N,\; x \mapsto x^2, &nbsp; of jüst so gud: &nbsp; f\colon\, \begin{cases} \N\to \N \\ x\mapsto x^2\end{cases}
; Wäärstabel y = x²

; Aptäälang mä en dialmengde
: f = \{(1,1),(2,4),(3,9),(4,16),\ldots\}

## Ööder funksioonsgraafen

   Graph describing a linear function.svg|Lineaarfunksion
   Polynomialdeg5.svg|Polynoomfunksion
   Sin.svg|Sinusfunksion
   Standard deviation diagram.svg|"Normool"ferdialang


## Luke uk diar

\N Natüürelk taalen
Biir

**Biir** as en droonk, huar geeret soker tu alkohol woort. Di soker komt faan det *starken* uun bere, wiaten, roog, heewer. Det koon oober uk faan hirse, ris of meis maaget wurd. För di smaag komt diar noch hoop tu, an uk ööder gewürtsen.

Uun biir as miast tesken 4,5% an 6% alkohol, at jaft oober uk alkoholfrei biir.

## Bilen

Helles im Glas-Helles (pale beer).jpg|Laachtbiir
Diebels in Altbierglas.jpg|Ualbiir
Pilsner Bier.jpg|Pils
Koelsch.jpg|Kölsch
Weizenbier-transparent.png|Wiaten



## Luke uk diar
Pöberplaanten

**Pöberplaanten** (Piperaceae) san en plaantenfamile uun det order faan a Pöberoortagen (Piperales). Diar hiar 5 sköölen mä amanbi 3.600 slacher tu. Faan det skööl *Piper* woort pöber maaget.

## Sköölen
* Manekia
* Peperomia
* Piper
* Verhuellia
* Zippelia

## Bilen

Piper nigrum - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-107.jpg|*Piper nigrum*, suart pöber
Piper nigrum Dried fruits with and without pericarp - Penja Cameroun.jpg|Drüget früchten faan *Piper nigrum*
Peperomia caperata 1-OB9.jpg|*Peperomia caperata*
Peperomia marmorata OB10.jpg|*Peperomia marmorata*



## Luke uk diar
Wanile

**Wanile** ([]; latiinsk *Vanilla*) as en plaantenskööl uun det famile faan a Orchideen (Orchidaceae). Diar jaft at gud 100 slacher faan; en grat bedüüdang hää det Gewürtswanile (*Vanilla planifolia*).

## Slacher

V. abundiflora – V. acuminata – V. acuta – V. africana – V. albida – V. andamanica – V. angustipetala – V. annamica – V. aphylla – V. appendiculata – V. arcuata – V. aspericaulis – V. atropogon – V. bahiana – V. barbellata – V. barrereana – V. bertoniensis – V. bicolor – V. borneensis – V. bradei – V. calyculata – V. capixaba – V. chalotii – V. chamissonis – V. claviculata – V. cobanensis – V. columbiana – V. corinnae – V. costaricensis – V. coursii – V. crenulata – V. cribbiana – V. cristagalli – V. cucullata – V. decaryana – V. decesareae – V. denshikoira – V. diabolica – V. dietschiana – V. dilloniana – V. dressleri – V. dubia – V. dungsii – V. edwallii – V. espondae – V. esquipulensis – V. fimbriata – V. francoisii – V. gardneri – V. giulianettii – V. grandifolia – V. griffithii – V. guatemalensis – V. guianensis – V. hallei – V. hamata – V. hartii – V. havilandii – V. helleri – V. heterolopha – V. hostmannii – V. humblotii – V. imperialis – V. inodora – V. insignis – V. javieri – V. kaniensis – V. karen-christianae – V. kempteriana – V. kinabaluensis – V. labellopapillata – V. leprieurii – V. madagascariensis – V. marmoreisense – V. marowynensis – V. martinezii – V. methonica – V. mexicana – V. montana – V. moonii – V. nigerica – V. norashikiniana – V. ochyrae – V. odorata – V. organensis – V. oroana – V. ovalis – V. ovata – V. palembanica – V. palmarum – V. paludosa – V. parvifolia – V. paulista – V. penicillata – V. perrieri – V. phaeantha – V. phalaenopsis – V. planifolia – V. platyphylla – V. poitaei – V. polylepis – V. pompona – V. raabii – V. ramificans – V. ramosa – V. rebecae – V. ribeiroi – V. rivasii – V. roscheri – V. ruiziana – V. sanjappae – V. sarapiquensis – V. savannarum – V. schwackeana – V. seranica – V. seretii – V. siamensis – V. somae – V. sotoarenasii – V. sprucei – V. sumatrana – V. trigonocarpa – V. utteridgei – V. vellozoi – V. walkerae – V. wariensis – V. wightii – V. yanesha – V. yersiniana – V. zanzibarica

## Bilen

Map Vanilla.png|Spriadkoord
Vanillapompona.jpg|*Vanilla pompona*
Vanilla barbellata (14100449408).jpg|*Vanilla barbellata*
Vanilla chamissonis habitat.JPG|*Vanilla chamissonis*
IMG 5467-Vanilla imperialis.jpg|*Vanilla imperialis*
Fleur Vanilla ochyrae Szlach. & Olszewski.jpg|*Vanilla ochyrae*



## Luke uk diar
Gewürtswanile

At **Gewürtswanile** (*Vanilla planifolia*) of **Echt Wanile** as en orchideenplaant. Di nöömt komt faan't fransöösk *vanille* (letj röör, bong). Hat woort ferkääft oner di nööm **Bourbon-Vanille** (faan a eilunen Madagaskar an Reunion [ual nööm: Bourbon]). At jaft oober uk wanile faan Meksiko of Tahiti. Det gewürts woort ütj jo siadbongen maaget.

## Bilen

VanillaFlowerLongitudinalSection-de.png|Wanilebloos
Vanilla planifolia.jpeg|Wanile mei hal bi buumer huuchklemre
Vanilla beans.jpg|Wanile"buanen", noch green
Vanilla 6beans.JPG|Wanile, tu ferkuup



## Büürerei

## Futnuuten


## Luke uk diar
Sümetrii

**Sümetrii** (faan  *eewenmiatag, egool, likedenang*, tuupsaat faan σύν *syn* „tuup“ an μέτρον *metron*, miat) as en eegenskap uun a geometrii, wan en objekt troch sümeetrisk operatjuunen üüb ham salew tu leien komt.

## Sümeetrisk figuuren

Asymmetric (PSF).svg|Sümetrii an Asümetrii
Castle Howard Vit Brit2 edited.jpg|Sümetrii uun a baukonst
Diatomeas-Haeckel.jpg|miniatur|… uun a biologii
Da Vinci Vitruve Luc Viatour 2.svg|... üüb en bil faan Leonardo da Vinci



## Iindialang

Regulaere Polygone Rotationssymmetrie RK03.svg|**Dreisümetrii**: Dreiang am en bröökdial faan 360° (=180°, 120°, 90°, 72°, 60°...)
ASyFiguren.svg|**Aaksen-** of **Speegelsümetrii**: Diar as ian speegelaaks
King of hearts fr.svg|**Ponktsümetrii**: Diar as ään speegelponkt
Translation of a set.svg|**Fersküüwen**
Kochsim.gif|**Fergratrin** of **Ferletjrin**: Heer bi en *fraktaal*
Human anatomy Koerperebenen.svg|**Speegel''flaak**'' (ruad) uun't traad dimenjuun



## Luke uk diar
Statistik

Uun a **statistik** gongt det diaram, taalen an dooten efter was reegeln tu saamlin an aptuskriiwen of aptutiaknin, so dat jo mä ööder taalen an dooten ferglikt wurd kön.

Statistiken spele en grat rol uun flook beriker faan't daielk leewent: Medesiin, Ferkiar, Geografii, Psychologii, Ferwaltang, Ferseekerang.

Grünjlaagen för a statistik kem faan a matemaatisk feeg Analysis an Algebra.

## Luke uk diar
Poppo

**Poppo** (* 674; † 734) wiar di leetst könang faan't Fresk Rik uun a juaren 719 bis 734. Hi wiar di efterfulger faan könang Redbad. Üs Poppo stoorew, ging't mä't Fresk Rik tu aanj.

San föörgunger Redbad strääd saner lok jin a Franken, an skul di waastelk dial faan't Fresk Rik ufdu. Uun't juar 716 küd Redbad noch ans dialen turagwan, man Karl Martell, di nei baas faan a Franken, haalet det waastelk Fresk Rik 720 weder turag. 734 ging Karl Martell weder jin a Fresken föör, huar Poppo stoorew, an haalet ham nü di gratst dial bit hen tu a Lauwers. Det wiar det aanj faan't Fresk Rik.

## Luke uk diar
* Franz Kurowski: *Die Friesen. Das Volk am Meer.* Türmer-Verlag. Berg am Starnberger See 1984. , sidj 12 f.

## Luke uk diar
Lauwers

A **Lauwers** (Gronings *Laauwers*) as en 40 kilomeeter lungen struum uun a Neederlunen. Hi hää san müs uun a bocht faan't Lauwerszee an lääpt tesken a eilunen Skiermûntseach an Rottumerplaat ütj uun a Nuurdsia.

## Bedüüdang
A Lauwers as det histoorisk grens tesken Waast- an Uast-Fresklun. Di waastelk dial as 734 faan a Franken auernimen wurde. An uk daalang noch as a Lauwers at grens tesken det prowins Waastfresklun an det prowins Groningen.

## Luke uk diar
Gemüüse

**Gemüüse** (komt faan madelhuuchsjiisk *gemüese*, det ment eegentelk *gemuuse*) as en wurd för plaanten, diar eden wurd kön. Det san bleeden, ruter of uk früchten, diar miast kööget eden wurd. Swet früchten, diar miast rä eden wurd, hiar diar ei mä tu. 

Gemüüse spelet en grat rol uun üüs iidj, hat fersuragt üs mä witamiinen, mineraalen an boolääst, wat wichtag as, dat üüs siarem gud werket.

Plaantendialen kön oober uk üs gewürts brükt wurd, det san do man letj uundialen, an jo wurd uk ei üs gemüüse tääld.

## Wichtag sköölen
* Irten
* Buanen
* Wochler
* Gurken
* Rööwen
* Kual
* Tomooten

## Luke uk diar
Bács-Kiskun

Det **Bács-Kiskun Komitaat** (üüb Ungaars: *Bács-Kiskun megye*) as ian faan dön njüügentanj komitaaten uun Ungarn. At komitaat leit uun a süüd faan't lun. Det hee 503.825 lidj (2019). At hoodsteed faan't komitaat as Kecskemét.

## Kwelen
Alan Turing

**Alan Mathison Turing** OBE, FRS [] (*&nbsp;23. Jüüne 1912 uun London; † 7. Jüüne 1954 uun Wilmslow, Cheshire) wiar en britisken loogiker, matemaatiker an informaatiker. Hi wiar en grünjleier faan't kompjuutertechnik.

Uun a Ööder Weltkriich hää hi det krüptografii faan't sjiisk *[[Enigma]]-maskiin* apliaset. 1953 hää hi det iarst schachprogram skrewen. Efter Turing as di Turing Award näämd, di wichtagst pris för informaatikern. An do hää hi di Turing-Test ütjwerket, am konstelk inteligens (KI) tu preewin.

1952 as Turing cheemisk kastriaret wurden, auer hi homoseksuel wiar; det sted doomools noch oner stroof. Diarfaan as hi swaarmudag wurden, an hää ham 1954 salew at leewent nimen. 2009 hää det britisk regiarang ham diarför entskilagt. 2013 hää Könangin Elisabeth II. en *[[royal pardon]]* tu sin rehabilitatsion ütjspreegen.

## Werken <small>(ütjwool)</small>
* 
* 
* 

## Bilen

Bletchley Park IMG 3606.JPG|Det *Turing"bomb"* uun *Bletchley Park*
Punch cards in tray for Pilot ACE computer built at the National Physical Laboratory c. 1950 (9672239226).jpg|*Hoolkoorden* för a iarst kompjuutern
Turing statue Surrey.jpg|Stunbil föör't uniwersiteet faan Surrey
Turing Plaque.jpg|Seenktoofel bi Turing sin hüs



## Luke uk diar
DBLP

**DPLP** stäänt för't **Digital Bibliography & Library Project**. Det as en bibliograafisk saamlang faan wedenskapelk werken auer informaatik.

Det iinrachtang sat uun't uniwersiteet Trier bi't *Leibniz Zentrum für Informatik*. Diar san muar üs 4 miljuun iindracher. Jo kön online ufrepen wurd.

## Luke uk diar
* dblp.org – dblp dootenbeenk
* dblp.uni-trier.de – Informatjuunsidj auer't DBLP
ACM Digital Library

At **ACM Digital Library** as en iinrachtang faan't **Association for Computing Machinery (ACM)**. Detdiar wedenskapelk selskap för informaatik as 1947 grünjlaanj wurden, an hää daalang 78.000 mäfulgern uun auer hunert lunen. Hat sat uun New York City.

Üüb det digitaal bibliteek koon online tugreben wurd, an hat as wel det gratst saamlang auer informaatik üüb a hialer welt.

## Luke uk diar
* acm.org – Amtelk wääbsteed faan't ACM (ingelsk)
Uusimaa

Det **Uusimaa Lunskap** (Ütjspriik üüb Finsk: [ˈuːsimɑː], üüb Sweedsk: *Nyland* [ˈnyːland]) as ian faan dön njüügentanj lunskapen uun Finlun. At lunskap leit uun a süüd faan't lun. Det hee 1.655.624 lidj (2017). At hoodsteed faan't lunskap as Helsinki.

## Geografii
### Steeden an taarpen
Dön tjiin gratst steeden an taarpen uun't lunskap san:

## Kwelen
Byte

En **byte** as en miat uun a digitaaltechnik för en fulag faan 8 bit. Auer arke bit di wäärs 0 of 1 uunnem koon, jaft at 2^8 = 256 onerskiaselk bytes (tiaken). Jo wurd miast faan 0 bit 255 trochnumeriaret.

Ei arke süsteem werket mä 8-bit, didiar standard as oober faan IBM iinfeerd wurden, an täält uk üs ISO standard ISO-C99.

## Ufkörtangen
* 1&nbsp;Kilobyte&nbsp;(kB) = 1000&nbsp;Byte, 1&nbsp;Megabyte&nbsp;(MB) = 1000&nbsp;Kilobyte = 1000 × 1000&nbsp;Byte = 1.000.000&nbsp;Byte an so widjer.
Uun a kompjuuterwelt ha wi det oober miast mä potensen faan 2 tu dun, diaram jaft det uk en ööder skriiwwiis:
* 1 Kibibyte (KiB) = 1024 Byte; 1 Mebibyte (MiB) = 1024 × 1024 Byte = 1.048.576 Byte. (2^{10} = 1024)
* Bispal: 1440&nbsp;KiB = 1440 × 1024&nbsp;Byte = 1.474.560&nbsp;Byte.
* Bispal: (**128&nbsp;GB** = 128.000.000.000&nbsp;Byte) **<** (**120&nbsp;GiB** = 128.849.018.880&nbsp;Byte = 120 × 1024&nbsp;×&nbsp;1024&nbsp;×&nbsp;1024&nbsp;Byte).

## Ferglik

## Luke uk diar
Krüptografii

**Krüptografii** (, ‚gehiam‘ an ) as det wedenskap an technik, am informatsion widjer tu dun, oober bluas tu jodiaren, diar det uungongt. Daalang befaadet det krüptografii ham uk algemianer mä informatsionseekerhaid.

## Steganografii
Krüptografii (*gehiamskraft*) maaget det skrewenen för ööder lidj ei tu käänen. Hoker ei witj, hü det krüptograafisk informatsion apliaset woort, koon mä det informatsion niks began.

**Steganografii** woort brükt, am di wai faan't informatsion tu fersteegen. Ööder lidj, diar det niks uungongt, skel goorei mäfu, dat diar auerhood en informatsion sjüürd wurden as.

## Mualen faan krüptografii

:1. Bluas lidj, diar det uungongt, skel det informatsion fu.
:2. Det informatsion skal akeroot so uunkem, üs det ufsjüürd wurden as.
:3. Diar skal iandüüdag tu käänen wees, faan hoker det informatsion komt.
:4. Bias dialnemern skel seeker wees, dat det informatsion ufsjüürd an uunkimen as.

## Technik

Uun a modern digitaal krüptografii spele primtaalen an at taalenteorii en grat rol. Arke enkelt byte woort efter reegeln, diar bluas a bedialagten kään, feranert.

Uun a Ööder Weltkriich jääw't noch nian digitaaltechnik, diar hed a Sjiisken en aperoot, di liket en skriiwmaskiin, at *[[Enigma]]*. Diarmä küd a soldooten mäenööder dial, saner dat öödern mäfung, huarauer. Man di Ingeluner Alan Turing hää 1940 en aperoot baud, am det krüptografii aptuliasin. An so wost a Ingelunern, wat a Sjiisken föörhed.

## Luke uk diar
Informatsion

**Informatsion** as weden, diar faan en ufsjüürer auer en (informatsioons)kanaal tu en ufnemer sjüürd woort. Det informatsion woort diarbi *kodiaret*.

Uun a informaatik as informatsion det grünjlaag, huar mä werket woort. Det ianfachst informatsion as *ja* of *naan*, för en kompjuuter as det *0*&nbsp;of&nbsp;*1*.

## Code
Wan minsken direkt mäenööder snaake of tilefoniare, do as det spriak hör code, am informatsion widjer tu dun. Uun en briaf of en e-mail as det skraft noch en code muar bitu det spriak. Faan ian skap tu en ööder san signaalflagen of morsetiaken brükt wurden. An so jaft'at noch flook ööder *kodiarangen* för informatsion.

## Luke uk diar
Kompjuuter

En **kompjuuter** (faan ingelsk: *to compute* ütjreegne, bereegne) as en maskiin, diar mä en algoritmus dooten ferwerket. Flooksis woort en kompjuuter uk ianfach **reegner** näämd. Det komt diarfaan, dat a minsken al loong diarauer spikeliaret haa, hü reegenapgoowen automatisiaret wurd kön. Di kompjuuter koon oober föl muar üs bluas reegne, diaram snaaket am leeder uk faan **EDV** (*elektroonisk dooten ferwerkin*).

Uun't leed 20. juarhunert begand di kompjuuter, üüs leewent auer't internet faan grünj ap tu feranrin.

## Histoore

Babbages Analytical Engine, 1834-1871. (9660574685).jpg|Charles Babbage sin mechaanisk reegenmaskiin faan 1822
Z3 Deutsches Museum.JPG|Konrad Zuse sin elektroonisk reegenmaskiin *Z3* faan 1941
Two women operating ENIAC (full resolution).jpg|*ENIAC* faan 1946
IBM PC 5150.jpg|Di iarst *personal computer* (PC) faan IBM, 1981
Commodore-64-Computer-FL.png|*Commodore 64*, 1982
Atari 7800 with cartridge and controller.jpg|*Atari*, en kompjuuter för spalen, 1984
Nintendo-Game-Boy-Advance-Milky-Blue-FL.png|*Nintendo Game Boy* för spalen, 2001
Macbook white redjar 20060603.jpg|*Notebook* faan Apple, 2006
IBM Blue Gene P supercomputer.jpg|IBM Blue Gene *supercomputer*, 2007
Lenovo K6 2017.jpg|Smartphone, en ferbinjang faan kompjuuter an tilefoon, 2017


## Persöönelkhaiden
* Alan Turing
* Ada Lovelace
* Charles Babbage

## Luke uk diar

* Hardware
* Software
* Kompjuuterwiirus
Turing-Test

Di **Turing-Test** gongt üüb Alan Turing turag. Sin grünjfraag wiar 1950: Wan en minsk (skraftelk) fraagen stelt, an hi koon ei entskias, of det oonswaar eder faan en minsk of en maskiin komt, do hää det maskiin *[[konstelk inteligens]]*. Detdiar wurd jääw't 1950 noch goorei, iarst 1956 as konstelk inteligens (KI, of ingelsk AI, faan *artificial intelligence*) tu en fääk faan't informaatik wurden. Sant di tidj spikeliare a minsken diarauer, of maskiinen a minsken ans *auerhaale* küd.

## Luke uk diar
Konstelk Inteligens

At **Konstelk Inteligens** (**KI**, üüb ingelsk: **AI**, faan *artificial intelligence*) as en dial faan't informaatik, diar ham mä't automatisiarin faan inteligent ferhualen an mä't liaren faan maskiinen befaadet. 

Miast woort KI so ferstenen, dat kompjuutern baud an programiaret wurd, am dat jo salew tu liasangen faan probleemen kem. Det gongt widj auer algoritmen henwech, diar bluas för enkelt klaar definiaret fraagen en liasang finj, t.b. schachkompjuutern.

## Luke uk diar
Turing-Test
Programiarspriak

En **programiarspriak** as en *formaal spriak* för dooten an algoritmen, diar en kompjuuter ferstun an ütjfeer koon.

Diar san hunerten faan spriaken, an arke hää san aanj föördial. Det komt üüb uun, huar't för brükt woort.

Tesken di code faan't programiarspriak an di kompjuuter werket en *auersaaterprogram*, det as di *compiler* of *interpreter*.

## Iindialang mä bispalen
* Strukturiaret programiarspriaken
*: C, C++, C#, Java, Pascal, Python, Visual Basic
* Imperatiif programiarspriaken
*: ALGOL, Fortran, Pascal, Ada, PL/I, Cobol, C
* Deklaratiif programiarspriaken
*: SQL, Linda, Oz, Haskell, Prolog, XSLT
* Objektorientiaret programiarspriaken
*: AppleScript, C++, C#, Fortran, IDL, Java, JavaScript, Perl, PHP, Python, Ruby, Scratch, Smalltalk, VB.NET, Visual Objects

## Luke uk diar
Transformaator

En **Transformaator** (faan  ‚amfurme‘), of kurt **traafo** as en elektrisk baudial. Diar hiar normoolerwiis tau spuulen tu an en magneet. Troch det iingungspuul lääpt en wakselstruum an bi det ütjgungspuul komt en wakselstruum mä en ööder späänang ütj. Hün ütjgungspäänang diarbi ütjkomt, hinget faan a amdreiangen uun a spuulen uf.

## Bispal
Det iingungspuul hää 1000 amdreiangen, det ütjgungspuul hää 50 amdreiangen. Wan diar nü 240 Volt [V] bi't iingungspuul uunlei, kem diar 240 : 1000 * 50 = 12 Volt bi det ütjgungspuul uun. Ideaalerwiis gongt det reegnang algemian:

:\frac{U_2}{U_1} = \frac{N_2}{N_1}&nbsp;&nbsp;&nbsp;of&nbsp;&nbsp;&nbsp;U_2 = \frac{N_2}{N_1} \cdot U_1.

U1 as det iingungspäänang, U2 det ütjgungspäänang, N1 san a amdreiangen fan det iingungspuul, N2 faan det ütjgungspuul.

Späänangen faan 12 Volt of noch maner wurd flooksis uun a hüshual brükt, diaram werke letj elektroaperooten miast mä en traafo.

## Struum

Di struum I (meeden uun Ampere [A]) ferhäält ham amkiard tu a späänangen:

:I_2 = \frac{N_1}{N_2} \cdot I_1.

Di efekt P (meeden uun Watt [W]) blaft konstant:

:P = U_1 \cdot I_1 = U_2 \cdot I_2

Bi en 120-Watt 20:1 traafo (bispal boowen) lääpt uun det iingungspuul bi 240 V en struum faan ~ 0,5 A. Bi det ütjgungspuul lääpt oner 12 V oober en struum faan ~ 10 A. Diaram skal det ütjgungspuul bi't deeltransformiarin föl starker wiiren haa.

## Luke uk diar

## Bilen

TrafoAW-2.jpg|Traafo faan en elektroiisenboon
Trafo-innenleben.jpg|Traafo för en 9V elektroaperoot
Elfmorgenbruch 220kV-Transformator.jpg|Traafostatjuun
ISSN

Det ufkörtang **ISSN** komt faan't ingelsk **International Standard Serial Number**. Hat as en numer, am tidjskraften iandüüdag tu kääntiaknin. Son numer jaft det uk för buken, det as ISBN (**International Standard Book Number**). För digitaal objekten het det DOI (**Digital Object Identifier**).

Det ISSN woort efter det internatjunaal ferianboorang ISO 3297 faan 1975 fäästlaanj. Hat woort uun Pariis ferwaltet.

Son ISSN koon t.b. so ütjsä: `1234-5679`. Hat sait oober niks diar auer ütj, huar det tidjskraft drükt wurden as, of uun hün spriak.

## Luke uk diar

* ISSN.org
Alto Paraguay (Department)

Det **Alto Paraguay Department** (üüb Spaans: *Departamento de Alto Paraguay*) as ian faan dön sööwentanj departmenten uun Paraguay. At department leit uun a nuurd faan't lun. Det hee 17.200 lidj (2017). At hoodsteed faan’t department as Fuerte Olimpo.

## Geografii
### Steeden an Taarpen
* Bahía Negra
* Capitán Carmelo Peralta
* Cerrito Jara
* Fuerte Olimpo
* Mayor Pablo Lagerenza
* Puerto Casado
* Toro Pampa

## Kwelen
Falkland Eilunen

A **Falkland-Eilunen** (), **Falklands** of uk **Malwiinen** (, ), san en skööl faan eilunen uun a süüdelk Atlantik. Jo hiar geograafisk tu Süüdameerikoo, san oober en bütjenlun faan't Ferianagt Könangrik. Al sant knaap 200 juar ferlangt Argentiinien jo eilunen.

## Eilunen
A Falklands san en skööl faan amanbi 200 eilunen, a gratsten san Waast-Falkland an Uast-Falkland, arke grater üs 6.000 km². Diar tesken lääpt di briad Falklandsund.

## Kliima
At kliima liket det faan a Shetlands of Färöern, as oober noch muar ütjglikt.

## Futnuuten


## Luke uk diar
Prowins Buenos Aires

At **Prowins Buenos Aires** as ian faan 24 prowinsen uun Argentiinien. Hat leit süüdelk an uastelk faan't stääd Buenos Aires. Diar lewe gud 15 miljuun minsken (2010) üüb 307571 km². Hör hoodstääd as La Plata

## Bilen

Coat of arms of the Buenos Aires Province.png|Woopen faan't prowins
Bandera de la Provincia de Buenos Aires.svg|Flag faan't prowins
Provinz_Buenos_Aires_Rio_de_la_Plata_Argentinien_NASA.jpg|Loftbil faan't prowins, faan a weltrüm deel knipset



## Luke uk diar

* Gran Buenos Aires
UTC−2

**UTC-2** as en tidjsoon bi amanbi 30°&nbsp;waastelk lengde. Hat wikt am tau stünj faan't UTC uf.

Ööder nöömer san: 
* South Georgia and the South Sandwich Islands Time (GST)
* Fernando de Noronha Time (FNT)

* Pierre & Miquelon Daylight Time (PMDT)
* Central Greenland Summer Time (CGST)
* Uruguay Summer Time (UYST)
* Argentina Daylight Time (ARDT)

## Luke uk diar
Süüdgeorgien an Süüdelk Sandwich Eilunen

**Süüdgeorgien an a Süüdelk Sandwich-Eilunen** (ufkört *SGSSI*) san en bütjenlun faan't Ferianagt Könangrik uun a süüdelk Atlantik. Jo lei nuurden faan 60° süüdelk breetje, an hiar diarmä ei tu Antarktikaa. Det regiuun woort, jüst sü üs a Falklands, faan Argentiinien ferlangd.

## Siidlang

Det iansagst siidlang as *King Edward Point* üüb Süüdgeorgien.

Diar lewe man en hunfol wedenskapslidj an tau fertreedern faan't britisk regiarang.

## Luke uk diar
Boquerón (Department)

Det **Boquerón Department** (üüb Spaans: *Departamento de Boquerón*) as ian faan dön sööwentanj departmenten uun Paraguay. At department leit uun a nuurdwaast faan't lun. Det hee 63.000 lidj (2017). At hoodsteed faan’t department as Filadelfia.

## Geografii
### Steeden an Taarpen
* Boquerón
* Doctor Pedro P. Peña
* Filadelfia
* Infante Rivarola
* Loma Plata
* Mariscal José Félix Estigarribia
* Yalve Sanga

## Kwelen
Central (Department uun Paraguay)

Det **Central Department** (üüb Spaans: *Departamento Central*) as ian faan dön sööwentanj departmenten uun Paraguay. At department leit uun a süüdwaast faan't lun. Det hee 2.072.000 lidj (2017). At hoodsteed faan’t department as Asunción.

## Geografii
De Paraguay Struum maaget at süüdwaastgrens faan't department.

### Steeden
* Asunción
* Luque
* San Lorenzo
* Capiatá

## Kwelen
Amambay (Department)

Det **Amambay Department** (üüb Spaans: *Departamento de Amambay*) as ian faan dön sööwentanj departmenten uun Paraguay. Det hee 164.500 lidj (2017). At hoodsteed faan’t department as Pedro Juan Caballero.

## Geografii
### Steeden an Taarpen
* Bella Vista Norte
* Capitán Bado
* Cerro Corá
* Karapaí
* Zanja Pytá

## Kwelen
Alto Paraná (Department)

Det **Alto Paraná Department** (üüb Spaans: *Departamento de Alto Paraná*) as ian faan dön sööwentanj departmenten uun Paraguay. At department leit uun a süüduast faan't lun. Det hee 796.700 lidj (2017). At hoodsteed faan’t department as Ciudad del Este.

## Geografii
### Steeden
* Ciudad del Este
* Presidente Franco
* Hernandarias
* Minga Guazú

## Kwelen
Amazonas (Department uun Peruu)

Det **Amazonas Department** (üüb Spaans: *Departamento de Amazonas*) as ian faan dön fiiw-an-twuntig departmenten faan Peruu. Det hee 379.384 lidj (2017). At hoodsteed faan't department as Chachapoyas.

## Geografii
### Iindialing faan Ferwalting
At department hee sööwen prowinsen.

## Kwelen
Macau

**Macau** (; ) as en gratstääd an en *aparte ferwaltet regiuun* faan Sjiina. Hat leit 50 km waasten faan Hongkong. Bit 1999 wiar't en portugiisk kolonii.

Macau an Hongkong san auer en brag mäenööder ferbünjen.

## Ferwaltang


Tu portugiisk tidjen wiar det stääd iindiald tu tau *concelhos* (dialstääden):
* *[[Concelho de Macau]]* (), fäästääg
* *[[Concelho das Ilhas]]* (), eilunen

Di Concelho de Macau hed fiiw gemeenen (*freguesias*):
* *Freguesia de Nossa Senhora de Fátima* ()
* *Freguesia de Santo António* ()
* *Freguesia de São Lazaro* ()
* *Freguesia de São Lourenço* ( oder )
* *Freguesia da Sé* ()

Di Concelho das Ilhas hed tau gemeenen:
* *Freguesia da Nossa Senhora do Carmo* () üüb det eilun Taipa
* *Freguesia do São Francisco Xavier* () üüb det eilun Coloane

## Kliima
Macau leit bi a kaant faan a troopen mä en starken somermonsuun

## Kwelen


## Luke uk diar
Rondônia (Bundesstoot)

De **Rondônia Bundesstoot** (üüb Portugiisk: *Estado de Rondônia*) as een faan dön aacht-an-twuntig bundesstooten uun de süüdameerikoons stoot Brasiilien. Det leit uun a waast faan't lun. Uun a waast leit de Acre Bundesstoot, uun a nuurd Amazonas Bundesstoot, uun a uast Mato Grosso Bundesstoot an uun a süüd an süüdwaast Boliiwien. A bundesstoot hee 1.777.225 lidj (2017). At hoodsteed faan a bundesstoot as Porto Velho.

## Kwelen
Brasiilien/fe

**Brasiilien**, amtelk **Föderatiiw Republiik Brasilien** (üüb Portugiisk: *Brasil* an *República Federativa do Brasil*) as det gratst lun uun Süüdameerika. At lun leit uun a uast faan't eerddial. Uun a nuurduast, uast an süüduast leit a Atlantik, uun a süüdwaast lei Uruguay, Argentiinien an Paraguay, uun a waast Boliiwien, Peruu an Kolumbien an uun a nuurdwaast Guyaana, Suurinam an Fraansöösk-Guayana. At lun hee 210.147.125 lidj (2019). At hoodsteed faan't lun as Brasília.

## Geografii
### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:

### Iindialing faan Ferwalting
At lun hee aacht-an-twuntig bundesstooten:

## Kwelen
Acre (Bundesstoot)

De **Acre Bundesstoot** (üüb Portugiisk: *Estado do Acre*) as een faan dön aacht-an-twuntig bundesstooten uun de süüdameerikoons stoot Brasiilien. A bundesstoot leit uun a waast faan't lun. Det hee 881.935 lidj (2017). At hoodsteed faan a bundesstoot as Rio Branco.

## Geografii
### Kliima

### Steeden
Dön tjin gratst steeden uun a bundestoot san:

## Kwelen
UTC−11

**UTC-11** as en tidjsoon bi amanbi 165°&nbsp;waastelk lengde. Hat wikt am elwen stünj faan't UTC uf.

Ööder nöömer san: 
* West Samoa Time (WST)
* West Samoa Summer Time (WSST)
* Niue Time (NUT)

## Luke uk diar
Amerikoonsk Samoa

**Amerikoonsk Samoa** (Samoaans **Sāmoa Amelika**) as en bütjenlun faan a USA uun a süüdelk Pasiifik. Hat es en dial faan a Samoa-Eilunen, huar uk di suwereen stoot Samoa tu hiart. Jo lei uun Polyneesien.

Amerikoonsk Samoa as det gratst bütjenlun faan a USA. Det hoodstääd as Pago Pago.

## Eilunen

* Tutuila mä letjer eilunen trinjam
* Manua-Eilunen
* Atol Swains Island
* Rose-Atol.

## Luke uk diar
ISO 3166-2:GA

Die neun **Provinzen von Gabun** bilden die größten Verwaltungseinheiten des Staates Gabun.

Die Provinzen sind wiederum in zusammen 37 verschiedene Departements eingeteilt.
Ogooué Struum

Di **Ogooué** (uk *Ogoué* of *Ogowe*) as en 1200&nbsp;km lungen struum uun Gabuun. Sin hood leit uun't Republiik Kongo. Sin iintoochregiuun leit fööraal uun a troopenwalt an amfaadet bal det hialer lun.

## Futnuuten


## Luke uk diar

* geonames.org