open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Faststel- of Griptang

En **Faststeltang** es en Grip-Tang wat em töpas fuar dit iinstel ken wat töhophölen uur skel. Diarom uur di Tang uk aaftinoch üs en "trēr Hun" iinseet, wan em wat swaisi of luari wel.

Uk fuar Skrüüwen en Möđerken wat al sa forgnadelt sen dat niin Werktjüch muar paset ken em aaftinoch me en Griptang luasfo. 

Aartig wat üđers man me en Müring wat ek olter forskelig es keent em di Weeterpumpentang.

## Mechānik

Di Faststeltang heer tau "Kneebiinwuchten", wat di Kraft fan di Hun starker omset. Eeđer ditsalev Prinsiip klept uk di Boltkleper, wat em üđers bluat döörseegi kür.

Di Hun of beeter di Fingern gung ombi 15 cm töhop en dit Müring fan di Tang bluat fjuuren. Des es en Önerseeting. Di Kraft uur aur di Kneebiinmechānik debelt önerseet. 
Wan dit ek sa wiar, da skul di Fingern ombi 30 cm Wai maaki, en diarfuar sen ja tö kuurt.

## Noom
Di Noom kumt fan di Engelsk Markennoom *Vise-Grip* (Grip üs bi en Skrüüvstok). Dit jest Patent waar 1924 fuar en Immigrant maaket, diar fan Deenemark naa Ameerikaa ging. Di Noom Vise-Grip waar fan 1951 bit 1998 fuar en Tang nütet wat fan Ameerikaa kãm. Achterön waar dit Werktjüch ön Chiina becht.

## Luki uk jir
Blinjneetentang

En **Blinjneetentang** es en Tang fuar Pop- of Blinj-Neeten.

Hat jeft forskelig Ütfööringen fan mal iinfach aur Akku-Giraaten bit hen tö Maskiinen, wat hiili Neetenreegen aliining set ken.

## Luki uk jir
Kābelskoch

En **Kābelskoch** es en Stek Metal, wat ön dit ofisoliaret Jen fan en Kābel kumt, dat em dit önslüt ken. Dit ken tö Steek wiis (Flaksteeker / Flaksteek-Omkluaring) of tö skrüüv (Ring-Kābelskuur). Fuar Klemönslüt uur uk Klem-Omkluaringen önböören.

Kābelskuur jeft et fuaral fuar 1,5 mm² (ruar Omkluaring), 2,5 mm² (blö Omkluaring) en 6 mm² ( güül Omkluaring) önböören. 
Dit Werktjüch diarfuar es di Kābelskoch- of Crimptang, wat uk fuar MC 4-Steekers giar. Me des gnööset em di *spleet Ring* fan sin Kābelskoch me dit Kābel töhop.

Fuar tjuker Kābeln jeft et Röörenkābelskuur me senerlig Werktjüch of Maskiinen.

Kābelskuur jeft et fan forsinket Iirsen en fan Kööper. Bi des fan Iirsen set somtirs en litj Kontaktring fan Meesing iin ön di spleet Ring.

## Luki uk jir
Boltkleper

En **Boltkleper** es en Aart fan Tang me lüng Wuchten, hur em Bolten en Hingisloten me döörklep ken.

## Mechānik
Di Boltkleper heer tau "Kneebiinwuchten", wat di Kraft fan di Hun starker omset. Eeđer ditsalev Prinsiip klemt uk di Griptang töhop, wat em üđers bluat me en Twing töhophual kür.

**Tö dit Skelt:** Di Wai wat di Hunen maaki es bal en Meeter, en di Wai fan di Skiarbaken es man ombi 1 cm. Des jit en Önerseeting. Aur di Kneebiinmechānik uur di Önerseeting āpdiilet. Üđers kür em des Kraft ek aliining omset, aurdat di Jeremer fan di Mensk olter kuurt sen.

## Luki uk jir
Tangen

**Tangen** sen Werktjüch. Ja sen aaftinoch diarfuar taacht, di Kraft fan di Hun of di Jerem üp dit Werkstek tö konsentriari. Aaftinoch maaki ja Saaken, wat üđers fuul muar Stohai wiar me en kuurt Finger- of Hunslach.

Iin ön di Kategorii "Tangen" sen hok Tangen biskrewen.

Aaftinoch sen di Grensen mung Tangen en Sjern ek hiilendal klaar, en aaftinoch es di Mechānik uk ek olter forkelig,
Kābelskoch- of Crimptang

En **Crimptang** es diarfuar nöörig, en Kābelskoch me en ofisoliaret Stek Kābel sa töhop tö fo, dat en gur Foremslüt diarfuar sörigt, dat di Stroom gur leeren uur ken.

Hat jeft Tangen fan mal gönstig bit āpskailig jüür. Di beeter Tangen haa en Önerseeting es dö ek frii bit dat di Kābelskoch rocht "döörcrimpet" of töhopgnööset es. Hat jeft uk Tangen me Kneebiinwucht, man des sen ek gur me jen Hun tö brük.


Crimptang_001.jpg
Crimptang_002.jpg|Iin ön di Baken sen Gapen fuar 1,5, 2,5 en 6,5 mm-Kābel
Crimptang_003.jpg|Iin ön di Baken sen Omstelweelen fuar forskelig tjuk Kābeln en Kābelskuur.
Crimptang_004.jpg
Crimptang_005.jpg|Di left Tang heer leenger Wuchten, diarfuar sen tau Hunen nöörig.
Engelsk Spraak

Di **engelsk Spraak** (üp engelsk: [ˈɪŋɡlɪʃ]) jert töhop me Dütsk, Holönsk, Platdütsk, Afrikaans en Friisk tö di weestgernānisk Spraaken.

## Biskriiwing
Di Uurterskat waar jest ön't 9. Jaarhönert fan di nuurđgermānisk Spraaken en fan dit 11. Jaarhönert ön uk fan Fraansöösk āpfelt.

Forskelen mung dit Engelsk ön di Feriinigt Staaten en dit Foriinigt Köningrik:

## Gramatik
### Pronoomen

## Luke uk diar
Engelön

**Engelön** es en Lön ön Nuurđweesteuroopa en di gurtst Diil fan't Foriinigt Köningrik.

## Laag
Tö Engelun jert di gurter Diil fan dit Ailön Gurtbritannien. Ön di Nuurđen liit Skotlön en ön Weesten es Wales.

Trinjom Gurtbritannien es Weeter: Uasterfuar es di Nuurđsee, ön Weesten di Iirsk See, süđerfuar es di Engelsk Kanaal en ön di Süđweesten di Atlantik.

Hauptstat fan Engelön mqn uk fan dit hiili Königrik es London. Ön Engelön uuni 53 Miljoonen Lir, dit sen 85% fan't hiiili Köningrik.

## Geografii
### Regioonen
Engelön es tö niigen Regioonen āpdiilet. Jen diarfan es Gurt London:


# Gurt London
# Süđuast-Engelön
# Süđweest-Engelön
# Weester Medlönen (Regioon)
# Nuurđweest-Engelön
# Nuurđuast-Engelön
# Yorkshire en Humber
# Uast Medlönem
# Uasten fan Engelön 

### Stääden
Di tiin gurtest Staten ön Engelön sen:

## Kwelen


## Luki uk diar
Sküüvmaat

En **Sküüvmaat** es en Giraat hurme em meet ken. Dit es sa iinrocht, dat em wat ek bluatfan büten em fan benen meet ken, em ken uk meet hur diip en Hol of Bööring es.

Wan em dit Sküüvmaat faststel ken, da let höm dit uk üs Liir nüti. Diarfan kumt dit mes Uurt *Schieblehre* üp Dütsk.
Ofisoliaritang

Me en **Ofisoliaritang** ken em di  Mentel trinjom en Kābel ofstrip, dat em des Kābel önslüt ken. Aaftinoch uur en Kābelskoch diarön fastklemt.

Hat jeft forskelig Ütfööringen, wat muar of mener gur diarfuar "üppasi", dat di Wiir(en) fan dit Kābel ek önskiaren of ofskrabet uur. Uk fuar di Leengdi fan dit ofisoliaret Mentelstek jeft et Automātiktangen.

## Luki uk jir
Teutoburger Walt

A **Teutoburger Walt** as en beragkeed uun Nuurdsjiisklun. Hi leit uun a bundeslunen Niidersaksen an Nuurdrhein-Waastfaalen. San huuchst toop as a Barnacken mä en hööchde faan . En ualen nööm för a berger as **Osning**.

A Teutoburger Walt as fööraal diarför bekäänd, dat diar uun't juar 9 a Röömern oner Publius Quinctilius Varus faan a Germaanen turag slaanj wurden san. Diaram stäänt diar uk en määchtag stunbil tu iaren faan Arminius di Cherusker (Hermann).


Arminius1.jpg|Seenksteed för *Hermann*
Externsteine pano.jpg|*Externstianer*


## Kwelen


## Luke uk diar
Tol- of Tümstok

En **Tolstok** of Tümstok es en Werktjüch, hur em Leengden me meet ken.

## Noom
Uk wan wü deling niin Tol muar man mä Meetern an Sentimeetern meet, jit dit fiiđerhen "Tol"stok. 
Di Noom Tümstok kumt fan dit ual Maat Tüm (holönsk Duim, deensk Tomme, sweedsk Tum). Ön Sweeden haa ja Meetlisten me Meeter en senerlig Tumstokern, wat Meetern en sweedsk Tumen weegi.

Fuar't Miist es en Tolstok tau Meetern lung en fan tiin Steken maaket.

## Luki uk diar
Krumphöös

En **Krumphöös** of Krumpslang es en Slang fan en Könststof, wat höm fan Wāremk diametrāl töhoptair man sin Leengdi litjet of gaar ek foranert. Aaftinoch es sok Materiaal suurt, man em ken dit ön forskelig Klöören fo.

Me en Krumphöös ken em gur isoliari, wan em en Stek Kābel heer, wat eeđer Reparatuur blank es. Ik fuar Kābelskuur, hur Plus en Minus nai bienachtler sen es en Krumphöös en gur Taacht.

Fuar di Slang tö krumpi uur aaftinoch en Füüertjüch nomen. Beeter giar man en Wāremluchtpistool, hurfuar dit en senerlig Müring fuar sok Aarber jeft.

Fuar Krumpslang uur thermoplastisk Könststoff wārem maaket, di Döörmeeter gurter maaket en des uur köölet. Sa halt di Slang höör nii Forem en em ken uk Höösen diarfan skiar of klep. Wan di Könststof weđer wārem uur, "wel" di töbeek tö sin ual Forem en tair höm töhop.


Datei:Wāremluchtpistool_001.jpg|Di Skirem fuar Krumphöösen ön en Wāremluchtpistool, dat dit Kābel trinjom wārem uur.
File:Video of Heat shrink tube before and after.ogv|mini|Video - Limiinhualing Krumpslang me wārem Lucht.


## Luki uk jir
Wāremluchtpistool

En **Wāremluchtpistool** es en Giraat hurbenen Weđerstants-Wiiren mal wārem uur. Di Wāremk mut ütblöögen uur, aurdat di Wiiren üđers döörbren wöör. Me di wārem Lucht wat fuarn ütkumt ken em Fārev fan di Grünj of fo, wat drüch maaki of uk Krumphöösen tohopkrumpi.

Uk Plexiglees let höm gur böög, wan em dit me sa'n Pistool wārem maaket. Hat jeft uk "Swaiswiiren" fan Könststof, wat em me en Wāremluchtpistool fuar Reparatuuren ön Könststofaamers en sok Tjüch iinset ken.

En Wāremluchtpistool heer fuar't Miist 1.500 bit 2.000 Watt sa üs tau bit trii Skrekelingen hurme muar of mener Weđerstantswiiren tö- en ofskrekelt uur. Beeter Giraaten haa uk en Elektroonik, wat di Wāremker konstant halt en hur em di uk me rail ken. 


Datei:Wāremluchtpistool_001.jpg|Di Skirem fuar Krumphöösen, dat des trinjom wārem uur.
Datei:Wāremluchtpistool_002.jpg|Dit Weel fuar di Elektroonik sa üs di Skrekeler me trii Iinstelingen.
Datei:Wāremluchtpistool_003.jpg|En Wāremluchtpistool ken em āprocht henstel, dat di ofkööli ken of dat em di Hunen frii heer.


## Luki uk jir
Weederkraaben

A **Weederkraaben** (Dytiscidae)  san en famile faan Kraaben (Insekten), huar't 3.200 slacher of muar faan jaft. Uun Euroopa lewe son 375 slacher, uun Madeleuroopa san't son 152.

## Onerfamilin
Agabinae – Colymbetinae – Copelatinae – Coptotominae – Dytiscinae – Hydrodytinae – Hydroporinae – Laccophilinae – Lancetinae – Matinae – †Liadytiscinae
#### Aal a sköölen

Acilius – Aethionectes – Africodytes – Africophilus – Agabetes – Agabus – Agametrus – Agaporomorphus – Aglymbus – Agnoshydrus – Allodessus – Allopachria – Amarodytes – Amurodytes – Andex – Andonectes – Anginopachria – Anisomeria – Anodocheilus – Antiporus – Australphilus – Austrodytes – Barretthydrus – Batrachomatus – Bidessodes – Bidessonotus – Bidessus – Boreonectes – Borneodessus – Brachyvatus – Brancuporus – Bunites – Canthyporus – Carabdytes – Carabhydrus – Celina – Chostonectes – Clypeodytes – Coelhydrus – Colymbetes – Comaldessus – Copelatus – Coptotomus – Crinodessus – Cybister – Darwinhydrus – Deronectes – Derovatellus – Desmopachria – Dimitshydrus – Dytiscus – Ereboporus – Eretes – Etruscodytes – Exocelina – Fontidessus – Geodessus – Gibbidessus – Glareadessus – Graphoderus – Graptodytes – Haideoporus – Hemibidessus – Heroceras – Herophydrus – Heterhydrus – Heterosternuta – Hoperius – Hovahydrus – Huxelhydrus – Hydaticus – Hyderodes – Hydrocolus – Hydrodessus – Hydrodytes – Hydroglyphus – Hydronebrius – Hydropeplus – Hydroporus – Hydrotrupes – Hydrovatus – Hygrotus – Hyphoporus – Hyphovatus – Hyphydrus – Hypodessus – Iberoporus – Ilybiosoma – Ilybius – Incomptodessus – Japanolaccophilus – Kakadudessus – Kuschelydrus – Laccodytes – Lacconectus – Laccophilus – Laccoporus – Laccornellus – Laccornis – Laccosternus – Lancetes – Leiodytes – Leuronectes – Limbodessus – Liodessus – Lioporeus – Liopterus – Madaglymbus – Matus – Megadytes – Megaporus – Meladema – Melanodytes – Metaporus – Methles – Microdessus – Microdytes – Microhydrodytes – Morimotoa – Napodytes – Nebrioporus – Necterosoma – Neobidessodes – Neobidessus – Neoclypeodytes – Neoscutopterus – Neptosternus – Notaticus – Onychohydrus – Oreodytes – Pachydrus – Pachynectes – Papuadessus – Paroster – Peschetius – Petrodessus – Philaccolilus – Philaccolus – Philodytes – Phreatodessus – Platambus – Platydytes – Platynectes – Porhydrus – Primospes – Prodaticus – Pseudhydrovatus – Pseuduvarus – Psychopomporus – Queda – Regimbartina – Rhantaticus – Rhantus – Rhithrodytes – Sandracottus – Sanfilippodytes – Scarodytes – Sekaliporus – Senilites – Sharphydrus – Siamoporus – Siettitia – Sinodytes – Spanglerodessus – Spencerhydrus – Sternhydrus – Sternopriscus – Stictonectes – Stictotarsus – Stygoporus – Suphrodytes – Tepuidessus – Terradessus – Thermonectus – Tikoloshanes – Tiporus – Trogloguignotus – Tyndallhydrus – Typhlodessus – Uvarus – Vatellus – Yola – Yolina – †Calicovatellus – †Cretodytes – †Liadroporus – †Liadytiscus – †Mesoderus – †Palaeodytes – †Schistomerus – †Sinoporus

#### Enkelt sköölen an slacher
* Dytiscus
*: Weedermaan (Dytiscus marginalis)

## Luke uk diar
Bleedhurnkraaben

A **Bleedhurnkraaben** (Scarabaeidae) san en famile faan insekten uun det order faan a Kraaben (Insekten) (Coleoptera). Diar hiar wel 27.000 slacher uund 1.600 sköölen tu. Det iindialang tu auerfamilin, dialordern an onerordern as noch böös ünseeker.

## Onerfamilin
Aclopinae – Aegialiinae – Allidiostomatinae – Aphodiinae – Aulonocneminae – Cetoniinae – Chironinae – Dynamopodinae – Dynastinae – Eremazinae – Melolonthinae – Orphninae – Phaenomeridinae – Rutelinae – Scarabaeinae – Termitotroginae – †Cretoscarabaeinae – †Electrorubesopsinae – †Lithoscarabaeinae

#### Enkelt sköölen an slacher
* *[[Melolontha]]*
*: Driikraab (*[[Melolontha melolontha]]*)
* *[[Phyllopertha]]*
*: Jüünekraab (*[[Phyllopertha horticola]]*)
* *[[Scarabaeus]]*
*: Skarabäus (*[[Scarabaeus sacer]]*)

## Luke uk diar
Gnaukraaben

A **Gnaukraaben** (iar: Anobiidae, daalang: Ptinidae) san en famile faan insekten uun det order faan a Kraaben (Insekten) (Coleoptera).

## Onerfamilin
Alvarenganiellinae - Anobiinae - Dorcatominae - Dryophilinae - Ernobiinae - Eucradinae - Mesocoelopodinae - Ptilininae - Xyletininae

#### Aal a sköölen

Actenobius – Afropetalium – Anakania – Anhedobia – Anisotheca – Anitys – Anobiopsis – Anobium – Ascutotheca – Australanobium – Byrrhodes – Bythostethus – Cacotemnus – Caenocara – Calymmaderus – Calytheca – Cerocosmos – Clada – Colposternus – Condrotheca – Cryptorama – Cryptoramorphus – Ctenobium – Cyphanobium – Dasytanobium – Deroptilinus – Desmatogaster – Dimorphotheca – Dorcatoma – Dorcatomiella – Dryophilastes – Dryophilodes – Dryophilus – Episernomorphus – Episernus – Ernobius – Euceratocerus – Eucrada – Eutylistus – Euvrilletta – Exopetalium – Fallanobium – Falsogastrallus – Fauvelinus – Gastrallus – Grynobius – Hadrobregmus – Hedobia – Helenoxylon – Hemicoelus – Homophthalmus – Lasioderma – Leanobium – Leptanobium – Leptobia – Macranobium – Masatierrum – Megabregmus – Megorama – Mesocoelopus – Metadorcatoma – Metatheca – Methemus – Metholcus – Microbregma – Microernobius – Microzogus – Mimogastrallus – Mirosternomorphus – Mirosternus – Mizodorcatoma – Mysticephala – Neobyrrhodes – Neodryophilus – Neohedobia – Neosothes – Neoxyletobius – Nepalanobium – Nesopetalium – Nesotheca – Nevermannia (Fisher) – Nevermannus – Nicobium – Notiotheca – Ochina – Ogmostethus – Oligomerus – Ozognathus – Pachotelus – Pachotelus – Paralobium – Parapetalium – Paraxyletinus – Parobius – Petalanobium – Petalium – Phanerochila – Picatoma – Platybregmus – Plumilus – Priobium – Pronus – Protheca – Pseudodorcatoma – Pseudodryophilus – Pseudolasioderma – Pseudopronus – Pseudoptilinus – Ptilinastes – Ptilineurus – Ptilinobium – Ptilinus – Ptinomorphus – Scottanobium – Sculptotheca – Serianotus – Serranobium – Sphinditeles – Stagetodes – Stagetus – Stegobium – Stichtoptychus – Striatheca – Stromatanobium – Trachelobrachys – Trichodesma – Tricorynus – Utobium – Vrilletta – Xarifa – Xenocera – Xeranobium – Xestobium – Xyletinus – Xyletobius – Xyletobius – Xyletomerus – Yunnanobium

#### Enkelt sköölen an slacher
* Anobium
*: Holtwirem, Holtbüle, (fe.) Holtwörem, Lokhöömerk (Anobium punctatum)

## Luke uk diar
Hurnkraaben

A **Hurnkraaben** (Cerambycidae) san en famile faan Kraaben (Insekten) (Coleoptera), huar son 35.000 slacher uun 4.000 sköölen tu hiar. Uun Madeleuroopa san't wel man son 200 slacher. Hurnkraaben haa lung feelern, diar hurner like, so kaam jo tu hör nööm.

## Onerfamilin
Cerambycinae – Dorcasominae – Lamiinae – Lepturinae – Necydalinae – Parandrinae – Prioninae – Spondylidinae

#### Enkelt sköölen an slacher
* Hylotrupes
*: Weederwirem (Hylotrupes bajulus)

## Luke uk diar
Njokskraaben

A **Njokskraaben** (Geotrupidae) san en famile faan Insekten uun det order faan a  Kraaben (Insekten). Diar jaft'at gud 150 slacher faan, elwen uun Madeleuroopa.

## Onerfamilin
Bolboceratinae – Geotrupinae – Taurocerastinae

#### Aal a sköölen

Allotrupes – †Amberathyreus – Anoplotrupes – Athyreus – Australobolbus – Blackbolbus – Blackburnium – Bolbaffer – Bolbaffroides – Bolbelasmus – Bolbobaineus – Bolbocaffer – Bolboceras – Bolbocerastes – Bolboceratex – Bolboceratops – Bolbocerodema – Bolboceroides – Bolbocerosoma – Bolbochromus – Bolbogonium – Bolbohamatum – Bolboleaus – Bolborhachium – Bolborhinum – Bolborhombus – Bolbothyreus – Bolbotrypes – Bradycinetulus – Ceratophyus – Ceratotrupes – Chelotrupes – Cnemotrupes – †Cretobolbus – †Cretogeotrupes – Elephastomus – Enoplotrupes – Epigeotrupes – Eubolbitus – Eucanthus – Frickius – Geohowdenius – Geotrupes – †Geotrupoides – Gilletinus – Glyptogeotrupes – Halffterius – Halffterobolbus – Haplogeotrupes – Jekelius – Lethrus – †Lithogeotrupes – Megatrupes – Meridiobolbus – Mimobolbus – Mycotrupes – Namibiobolbus – Namibiotrupes – Neoathyreus – Odonteus – Odontotrypes – Onthotrupes – Parabolbapium – †Parageotrupes – Parathyreus – Peltotrupes – Pereirabolbus – Phelotrupes – Prototrupes – Pseudoathyreus – Pseudotrypocopris – Sericotrupes – Silphotrupes – Socotrabolbus – Somalobolbus – Stenaspidius – Taurocerastes – Thorectes – Trypocopris – Typhaeus – Zefevazia – Zuninoeus

#### Enkelt sköölen an slacher
* Geotrupes
*: Sjaasentoor (Geotrupes stercorarius)

## Luke uk diar
Toamasina

**Toamasina** as det naistgratst steed uun Madagaskar. At steed leit uun a uast faan't lun, bi det Indisk Oosean. Det hee 325.857 lidj (2018). Det as at hoodsteed faan det Atsinanana Regiuun.

## Kwelen
Antsirabe

**Antsirabe** as det traadgratst steed uun Madagaskar. At steed leit uun a maden faan't lun. Det hee 246.354 lidj (2018). Det as at hoodsteed faan det Vakinankaratra Regiuun.

## Kwelen
Mahajanga

**Mahajanga** as det fjuardgratst steed uun Madagaskar. At steed leit uun a nuurdwaast faan't lun. Det hee 246.022 lidj (2018). Det as at hoodsteed faan det Boeny Regiuun.

## Kwelen
Fianarantsoa

**Fianarantsoa** as det füftgratst steed uun Madagaskar. At steed leit uun a süüduast faan't lun. Det hee 191.776 lidj (2018). Det as at hoodsteed faan det Matsiatra-Ambony Regiuun.

## Kwelen
Toliara

**Toliara** as det seekstgratst steed uun Madagaskar. At steed leit uun a süüdwaast faan't lun. Det hee 168.756 lidj (2018). Det as at hoodsteed faan det Atsimo-Andrefana Regiuun.

## Kwelen
Antsiranana

**Antsiranana** as det sööwenstgratst steed uun Madagaskar. At steed leit uun a nuurd faan't lun. Det hee 129.320 lidj (2018). Det as at hoodsteed faan det Diana Regiuun.

## Kwelen
Imerintsiatosika

**Imerintsiatosika** as det njüügenstgratst steed uun Madagaskar. At steed leit uun a maden faan't lun, uun det Itasy Regiuun. Det hee 69.953 lidj (2018).

## Kwelen
Antalaha

**Antalaha** as det tjiinstgratst steed uun Madagaskar. At steed leit uun a nuurduast faan't lun, uun det Sava Regiuun, bi det Indisk Oosean. Det hee 67.888 lidj (2018).

## Kwelen
Pierre André Latreille

**Pierre André Latreille** (* 29. Nofember 1762 uun Brive-la-Gaillarde; † 6. Febrewoore 1833 uun Paris) wiar en fransöösken bioloog. Hi hää ham fööraal mä insekten befaadet.

## Luke uk diar
* , diar faan Latreille bestemet wurden san.
Galapagos Eilunen

A **Galapagos Eilunen** (, IPA lokal: ; amtelk ) sa en prowins faan Ekwadoor an en skööl faan eilunen uun a uastelk Pasiifik. Jo lei bi a ekwaator son 1.000 km waasten faan't küst faan Ekwadoor (Süüdameerikoo).

Di nööm ** (spoonsk för *saadelpokel*) komt efter a rag faan enkelt slacher faan skiltpoden, diar bluas üüb Galapagos lewe, an en saadel like. 

Galapagos amfaadet en bedüüden rä faan plaanten an diarten, diar't nochhuaren ööders jaft, jo san diar *endeemisk*. Diaram san a eilunen en weltarewdial faan a UNESCO. An uk a weedern trinjam hiar tu en 198.000&nbsp;km² grat siaskülregiuun.

## Eilunen
Diar san 13 grater eilunen mä en areaal faan muar üs 10&nbsp;km² an muar üs 100 letjen.

Eilunen mä muar üs ään kwadrootkilomeeter san:

## Kwelen


## Luke uk diar

* Galápagos (Prowins)
Twiigkleper

En **Twiigkleper** es en Werktjüch fuar di Guart. Des Aart fan Sjern es fuar gurter Twiigern fan 1 bit 3 cm Döörmeeter. Dat em des rocht ofklep ken heer di Twiigkleper lüng Greepen fuar en gur Wucht sa üs en Kneebiinmechānik.

Fuar litjer Twiigern en Eekerbaien dēr dit fuar't Miist uk en Ruusensjern.


Twiigkleper_001.jpg|En Twiigkleper
Twiigkleper_002.jpg|Di Kneebiinmechānik
Ruusensjern

En **Ruusensjern** es en Werktjüch fuar di Guart. Di iinfach Mechānik es sa taacht, dat en di beest Wucht heer, wan di Bloom of Twiig rocht nai bi di Aks es.

Ruusensjern jeft et fan āpskailig gönstig bit aur di Maaten jüür.


Ruusensjern_001.jpg
Ruusensjern_002.jpg|Ön di rocht Greep sjocht em hur'ling di Wucht taacht es.
Ruusensjern_003.jpg|Di Löwe Nr. 14 kumt fan Flintbek bi Kiel. Em skel hol en Stek Wiir diarön maaki, dat di Feđer ek wechflocht. Üđers es dit en gur Sjern.
Siren- of Wiirenkleper

En **Siren- of Wiirenkleper** es en Werktjüch wat fuaral di Guart en fuar Elektrotechnik ön Gang es. Di iinfach Mechānik es sa taacht, dat en di beest Wucht heer, wan di Wiir of dit Kābel rocht nai bi di Aks es.

Di Noom Sirenkleper kumt diarfan, dat di ek ön di Meren man ön jen Sir klept, wan em fan di Sir diareeđer luket.

Wiirenklepers jeft et fan āpskailig gönstig bit aur di Maaten jüür.


Wiirenkleper_001.jpg|Wan em di Wiirenkleper om 90° drait, da klept di fan di Sir en ek ön di Meren. Sa ken em beeter raaki hur em ofklep wel.
Wucht-Rail

Di **Wucht-Rail** es jen fan di nöörigst Railen bi di Füsiik en di Mechānik. Jü es al aur 2.000 Jaaren fuarof fan Archimedes ütfünen uuren.

Des Rail meent, dat sa fuul muar Kraft nöörig es diar kuurter di Leengdi fan di **Wucht** of **Wuchtboom** as. 
Di üđer Wai om: wat di Wucht leenger es diar mener Kraft es nöörig.

Fuar iinfachi Aarberers es di Rail ***Aarber es Kraft x Wai***

Wan üp jen Sir jen 80 cm Wai maaket, da hual Din Finger ek diarmung hur di üđer Wai bluat 4 cm es. Dit kür mal siir dö.

Wan Kraft (FK) en Last (FL) eeder't Luar ön en Wucht tii, sa üs ön di Teekning rochts weeget, da teelt:

: FK • lK = FL • lL

Diarbi es lK di Leengdi fan di *Kraftjerem* en lL fan di *Lastjerem*.

Wan di Kraften ek eeđer't Luar tii, da teelt bluat di luarrocht Diil (di Normaalkraft). Dit jit da noch ön Vektorskriifwiis:

: W = \vec F_1 \cdot \vec s_1 = \vec F_2 \cdot \vec s_2

Diarbi es W di Aarber of Energii.

----

Fan Archimedes uur dit Stek fortelt: Hi skel sair haa: ''"Ik kür di hiili Öört āpleft wan ik man en Wuchtboom her wat lung inoch es es en Triipunkt diartö." 

Diareeđer aarbert uk di Kneebiinmechānik fan masi Tangen, Klepers en Sjern wat fuul Kraft omseet skel. Des Mechānik maaket di Wucht üp Omwaien leenger, aurdat üđers di Jeremer fan di Mensk ek leengi wöör.

## Luki uk diar
Kneebiinmechānik

Di **Kneebiinmechānik** of *Kneebiinwucht* es en Konstruktsjoon, hurfan di Wucht forleengert uur, dat ön di Lastsir fuul Kraft ofdönen uur söner dat di Wuchtjerem olter lüng wiis mut.

Des Aart fan Mechānik kumt aaftinoch bi Tange, Klepdrs en Sjern sa üs di Twiigkleper of di Griptang fuar. Senerlig es diarbi, dat di Kraft sa fuul gurter uur diar fiiđer di Jeremer töhop sen of di Kneebiinmechānik döörstreekt es.

Uk di Forbrenermootor heer en Kneebiin wat fan Wrangelwialter en Pleuelstang uur. Üđers wiar di Omwai fan Öntjen, lineāri Kraft en omset tö rotiarendi Kraft sa üs Skramel achtern üt blaasi noch ek sa lung üp Straat blewen.


Datei:Kruk-Drijfstang.png|Wrangelwialter en Pleuel uur tö en Kneebiinwucht
Datei:BuegelVS-Kniehebel2.JPG|Kastenforslüt
Datei:Beugelfles.jpg|Biirborel
Datei:Wrist-watches.jpg|Jerembjen fan en Klok
Böörmaskiinenhualer

En **Böörmaskiinenhualer** es diarfuar taacht, dat em en Böörmaskiin sa iinset ken dat di lik dial en uk üđers rocht tö pas bööret. Wan em muar üs jen Hol bööret, da uur di forskelig Höölern uk ek sa forskelig üs me en Maskiin üt frii Hun.

Dit Werkstek let höm me en litj Maskiinen-Skrüüvstok ütrocht.

Jit beeter giar en Stantböörmaskiin wat diarfuar taacht es.


Datei:Böörmaskiinenhualer_001.jpg|Jen Töögenhualer fan di Crimptang es breeken. Di Hööler skel töpas bööret uur.
Datei:Böörmaskiinenhualer_002.jpg|Bet sküüv ofseeget man dit dēr üp Slach sin Tiinst. Sa ken em höm help.
Iinspeen- en Aarbersstaal

En **Iinspeen- en Aarbersstaal** (üs jest fan Black & Decker üs *Workmate* forkoopet) es Klapstaal wat em ön't Weeter iinstel ken en hur em wat iinspeen ken. 

Di Speening es ek sa pal üs bi en Skrüüvstok man em ken forskelig Werksteken tö biaarberi fasthual aurdat    di Staalbuurter Hööler haa hur em "Speenskuur" iinsteek ken. Wan em wat sliip of bööri wel, da heer em me sa'n Staal aaftinoch en trēr Hun.

Di Taachten sen fuar't Miist fan di ual Hööwelbaanken aurnomen, wat em man ek me langs fo kür.


Datei:Iinspeen- en Aarbersstaal 002.JPG|Des Kas es iinspeent, dat em di ual Fārev diarfan of fo ken.
Mechānik

**Mechānik** (fan ) es en Fak fan di Füsiik.

Di Mechānik waar ön dit 17. Jaarhönert fuaral fan Isaac Newton grünjlair. Des wiar di jest modern Natuurweetenskep.

Tö di Mechānik hiir fuaral uk di Wuchten, wat forskelig Werktjüch sa gur maaket.

## Iindiiling

## Luki uk diar
Møn

**Møn** (huuchsjiisk uk *Mön* of *Moen*) as en däänsk eilun uun a Uastsia. Uun't nuurden leit Sjaelland an uun't uasten Falster. Diar wene gud 9.000 minsken üüb 217,75 km².

Møn hiart tu't Vordingborg Komuun uun't Regiuun Sjælland.

## Luke uk diar
Falster

**Falster** [] as en däänsk eilun uun't Kattegat. Uun't nuurden leit Sjaelland, uun't waasten Lolland an uun't uasten Møn. Diar wene gud 43.000 minsken üüb 513,76 km².

Falster hiart tu't Guldborgsund Komuun uun't Regiuun Sjælland.

## Luke uk diar
Lolland

**Lolland**, iar uk **Laaland**, det ment *weederlun* as en däänsk eilun uun't Kattegat. Efter uasten tu leit det eilun Falster. Üüb Lolland wene gud 57.000 minsken üüb 1242,86 km². 

Di waaster dial faan Lolland hiart tu't Lolland Komuun, di uaster dial tu't Guldborgsund Komuun.

## Luke uk diar
Süüdeuroopa

Mä **Süüdeuroopa** as miast at süüdelk Euroopa mend saner Süüduasteuroopa.

Hat lingt uun't nuurden ap tu a Alpen an Pyreneen, an efter uasten hen tu a Adria.

## Lunen
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  Süüdfrankrik

## Luke uk diar
Belladonna

At **Belladonna** of uk **Suart Dolkäärs** (*Atropa belladonna*) as en frücht an en plaantenslach faan det skööl Atropa uun't famile faan a Naachtskaadplaanten (Solanaceae). Di latiinsk nööm komt efter det greks godhaid *Atropos*, ian faan trii godhaiden, diar auer üüs luas besteme. An at *epithet* (di ööder dial) komt ferlicht faan't itajeensk *bella donna*, det ment *smok wüf*. Mä plaantensaft faan Belladonna woort a uugstian fergratert, an det sjocht smoker ütj. Di nööm Dolkäärs sait oober uk, dat Belladonna dol maaget. Det komt faan ünlik alkaloiiden uun det plaant, fööraal faan Atropin (efter *Atropa*) an Scopolamin. Sodenang as at Dolkäärs giftag, woort oober uk al sant at madelääler uun a medesiin iinsaat.

## Bilen

Atropa belladonna 030705.jpg|Plaant
Atropa belladonna 220605.jpg|Bloos
Atropa bella-donna0.jpg|Frücht
Atropa-belladonna-4.JPG|Siad



## Luke uk diar
Proovlaag

En **Proovlaag** es en Technik fan di Aarber me Fārev. Diarbi jert dit tö di Sliptechnik.

Wan em en Grünj slipet heer en weet wel weđer dit hiilendal gleer uuren es, da sprüt of strikt em en Laag Fārev diarüp, wat fuul junker of leechter es. Des uur da weđer slipet, binai sa fiir bit dat des taust Laag wech es.
Hur di *Kontrastklöör* jit tö se es, diar sen Hööler of Daanken, wat em jit āpfel mut. Wan di Önergrünj en üđer Kontrastklöör heer, da ken em uk Knasten of Buulen keen, wat en bet hooger sen.


Proovlaag_001.jpg|Ön di gre Grünjfārev ken em Daanken en Knasten se wan dit jit ek drüch es. Diar ken em man ek fuul me bigen.
Proovlaag_002.jpg|En wit Laag waar aur di gre Laag streeken. Hur Knasten sen, diar uur di wit Fārev döörslipet.
Proovlaag_003.jpg|Wan em Daanken se wel, da mut jit en trēr Klöör boowen üp. Hur des ek wechslipet es, diar sen Daanken. Hur di gre Fārev döörkumt sen jit Knasten.



Bi sok Aarber uur fuar't Miist wiit en fan Hun slipet, dat em gur se ken hur'ling dit fiiđergiar en dat em ek döörslipet hur litj Buulen iin ön di Önergrünj sen.
Hunsliper

**Hunsliper** es en Uurt wat bit ombi 1930 jit ek nöörig wiar. Di Forskel kām me di Slipmaskiinen.

Hunslipers mut jit langsen ek waani, wan em Kanten of Huken eeđeraarberi wel of fan em senerlig akuraat aarberi wel.

* Di iinfachst Hunsliper es en Slipholt wat em iinfach fan en Stek Lat maaket hur en Stek Sönpopiir trinjom hölen uur. 

* Al leenger jeft et Slipsteken me Gumifut wat fuar Slippopiir fan di Rul taacht sen. Fuarn en achtern sen Klamern hur em dit Popiir fastmaaki ken.

* Fuar Öölpopiir wat fuaral Autolakiarers haa sen al mal lung Gumi-Slipskuur ön Gang. Jüst bi Autos uur jit aaftinoch me Töögenleecht en Proovlaag aarbert, hur en Maskiin olter waker aurhen giar.

* Al leenger es en Slipmerel ek muar altert fan Popiir. Sa waar em diartö uun en sii Slipmerel en ek muar Slippopiir. 

* Me di Kletforslüt kām uk Slipmereln wat "me Klet" hölen uur. Me di Könststoftechnik waar uk Röören fuar di Stofsüüger möögelk. Sa ken em me hok Hunslipers ditsalev Slipmerel nüti üs me sin Slipmaskiin, en em ken di Stof uk me disalev Süüger wechsüügi.Me Slipmereln fan Könststof kām uk wiit Sliperii diartö.Sa ken uk di Maaler trinjom Hüs en Guart wat beeter fuaraarberi en beeter Lakaarbern önber.
Strunluupern

A **Strunluupern** (*Calidris*) san en skööl faan fögler uun't famile faan a Snepenfögler (Scolopacidae). Jo lewe üüb a nuurdelk eerdheleft.

## Slacher
C. acuminata – C. alba – C. alpina – C. bairdii – C. canutus – C. falcinellus – C. ferruginea – C. fuscicollis – C. himantopus – C. maritima – C. mauri – C. melanotos – C. minuta – C. minutilla – C. ptilocnemis – C. pugnax – C. pusilla – C. pygmaea – C. ruficollis – C. subminuta – C. subruficollis – C. temminckii – C. tenuirostris – C. virgata

#### Enkelt slacher
: Stönerk (*Calidris alpina*)
: Kanuut (*Calidris canutus*)
: Kleipraker (*Calidris minuta*)
: Brüüshöön (*Calidris pugnax*)

## Luke uk diar
Weederluupern (Fögler)

A **Weederluupern** (*Tringa*) san en skööl faan fögler uun't famile faan a Snepenfögler (Scolopacidae). 

## Slacher
T. brevipes – T. erythropus – T. flavipes – T. glareola – T. guttifer – T. incana – T. melanoleuca – T. nebularia – T. ochropus – T. semipalmata – T. solitaria – T. stagnatilis – T. totanus

#### Enkelt slacher
: Kleer, Kliir, Kliiri (*Tringa totanus*)

## Luke uk diar
Rintüütern

A **Rintüütern** (*Numenius*, huuchsjiisk: *Brachvögel*) san en skööl faan fögler uun't famile faan a Snepenfögler (Scolopacidae). Jo haa en üübfaalen krüm nääb.

## Slacher
N. americanus – N. arquata – N. borealis – N. hudsonicus – N. madagascariensis – N. minutus – N. phaeopus – N. tahitiensis – N. tenuirostris

#### Enkelt sacher
: Grat Rintüüter (*Numenius arquata*)
: Letj Rintüüter (*Numenius phaeopus*)

## Luke uk diar
Rütjern

A **Rütjern** (*Limosa*) san en skööl faan fögler uun't famile faan a Snepenfögler (Scolopacidae). Diar hiar man sjauer slacher tu.

## Slacher
L. fedoa – L. haemastica – L. lapponica – L. limosa

#### Enkelt slacher
: Letj Rütjer (*Limosa lapponica*)
: Rütjer (*Limosa limosa*)

## Luke uk diar
Modersnepen

A **Modersnepen** (*Gallinago*) san en skööl faan fögler uun't famile faan a Snepenfögler (Scolopacidae). Jo slacher like enööder fiks, haa en lung flaak nääb, an stongre uun a moder of uun a waas efter wirmer an sneken.

## Slacher
G. andina – G. delicata – G. gallinago – G. hardwickii – G. imperialis – G. jamesoni – G. macrodactyla – G. magellanica – G. media – G. megala – G. nemoricola – G. nigripennis – G. nobilis – G. paraguaiae – G. solitaria – G. stenura – G. stricklandii – G. undulata – †G. kakuki

#### Enkelt slacher
: Stonger (*Gallinago gallinago*)
: Dobelsnep (*Gallinago media*)

## Luke uk diar
Holtsnepen

A **Holtsnepen** of **Eegentelk Snepen** (*Scolopax*) san en skööl faan fögler uun't famile faan a Snepenfögler (Scolopacidae). Diar hiar aacht slacher tu. A miasten slacher lewe uun Süüduastaasien, ian uun Euraasien, an ian uun Kanada.

## Slacher
S. bukidnonensis – S. celebensis – S. minor – S. mira – S. rochussenii – S. rosenbergii – S. rusticola – S. saturata

#### Enkelt slacher
* Euraasisk Holtsnep (*Scolopax rusticola*)

## Luke uk diar
Fitovinany

Det **Fitovinany Regiuun** (üüb Malagasy: *Faritra Fitovinany*, üüb Fraansöösk: *La Région de Fitovany*) as sant 2021 ian faan a regiuunen uun Madagaskar. At regiuun leit uun a süüduast faan't lun. At hoodsteed faan't regiuun as Manakara.

A nööm faan't regiuun het üüb Malagasy "sööwen tupstrummer".

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At regiuun hee trii distrikten.

## Histoore
Föör 2021 wiar det dial faan det Vatovavy-Fitovinany Regiuun.

## Kwelen an Futnuuten
Vatovavy-Fitovinany

**Vatovavy-Fitovinany** wiar bit 2021 ian faan a ferwaltangsregiuunen üüb Madagaskar. Uun't juar 2004 lewet diar 1.097.700 minsken. Hat wiar 19.605 km² grat.

Uun Vatovavy-Fitovinany wiar sääks distrikten:
* Ifanadiana
* Ikongo
* Manakara
* Mananjary
* Nosy Varika
* Vohipeno

A 16. Jüüne 2021 as hat apspleden wurden tu jo nei regiuunen:

* Fitovinany mä't hoodstääd Manakara,
* Vatovavy mä't hoodstääd Mananjary.
Taolagnaro

**Taolagnaro** (üüb Fraansöösk: *Fort-Dauphin*) as at hoodsteed faan det Anosy Regiuun, uun Madagaskar. At steed leit uun a süüd faan't regiuun. Det hee 67.284 (2018).

## Histoore
At steed wurd 1643 faan a fransuusen grünjlaanjen, an wurd efter a krüünprins faan Frankrik (üüb Fraansöösk: *Dauphin*) neemd.

## Kwelen
Farafangana

**Farafangana** as at hoodsteed faan det Atsimo-Atsinanana Regiuun, uun Madagaskar. At steed leit uun a uast faan't regiuun, bi de Indisk Oosean. Det hee 34.676 lidj (2018).

## Kwelen
Türkai

E **Türkai** (aw Türkisch: *Türkiye Cumhuriyeti*) as en lönj, wat önjt söödååsten foon Europa än önjt weesten foon Aasien läit. Et lönj heet 85.279.553 inboogere (2022). E hoodstää foont lönj as Ankara, ouers jü grutst stää as Istanbul.

## Geografii

### Stääse
Da tiin grutste stääse önjt lönj san:

## Kwäle
Anzoátegui (Bundesstoot)

De **Anzoátegui Bundesstoot** as een faan a bundesstooten faan Weenesuela. A bundesstoot leit uun a nuurd faan't lun. Det hee 1.753.900 lidj (2019). At hoodsteed faan a bundesstoot as Barcelona.

## Kwelen
Long Beach (Kalifornien)

**Long Beach** (ingelsk för *lung strun*) as en stääd uun't Los Angeles County uun Kalifornien (USA) mä 470.130&nbsp;iinwenern (Stant 2020). Long Beach as efter Los Angeles det naistgrat stääd uun't metropoolregiuun Greater Los Angeles Area, an det sööwenstgratst uun Kalifornien.

## Kwelen


## Luke uk diar
Greater Los Angeles Area

At **Greater Los Angeles Area** as det metropoolregiuun trinjam det gratstääd Los Angeles (Kalifornien, USA). Hat leit uun Süüdkalifornien.

Hat amfaadet trii *Metropolitan Statistical Areas* (MSAs):
* Los Angeles–Long Beach–Anaheim MSA (Counties Los Angeles an Orange, "Metropolitan Area")
* Riverside–San Bernardino–Ontario MSA (Counties Riverside an San Bernardino, "Inland Empire")
* Oxnard–Thousand Oaks–Ventura MSA (Ventura County)

## Ferkiar
Uun't Greater Los Angeles Area san fiiw fluuchplaatsen:
* Los Angeles International Airport
* Los Angeles-Ontario (Ontario)
* John Wayne (Santa Ana)
* Hollywood Burbank (Burbank)
* Long Beach Airport (Long Beach)

## Luke uk diar
Guayaquil

**Guayaquil** as det gratst steed uun Ekwadoor. At steed leit uun a waast faan't lun. Det hee 2.278.691 lidj (2010). Det as at hoodsteed faan det Guayas Prowins.

## Kwelen
Cuenca (Ekwadoor)

**Cuenca** as det traadgratst steed uun Ekwadoor. At steed leit uun a süüd faan't lun. Det hee 329.928 lidj (2010). Det as at hoodsteed faan det Azuay Prowins.

## Kwelen
Santo Domingo de los Colorados

**Santo Domingo de los Colorados** as det fjuardgratst steed uun Ekwadoor. At steed leit uun a nuurd faan't lun. Det hee 270.875 lidj (2010). Det as at hoodsteed faan det Santo Domingo de los Tsáchilas Prowins.

## Kwelen
Machala

**Machala** as det füftgratst steed uun Ekwadoor. At steed leit uun a süüdwaast faan't lun. Det hee 231.260 lidj (2010). Det as at hoodsteed faan det El Oro Prowins.

## Kwelen
Durán (Ekwadoor)

**Durán** as det seekstgratst steed uun Ekwadoor. At steed leit uun a waast faan't lun, uun det Guayas Prowins, nai bi Guayaquil. Det hee 230.839 lidj (2010).

## Kwelen
Manta (Ekwadoor)

**Manta** as det sööwenstgratst steed uun Ekwadoor. At steed leit uun a waast faan't lun, uun det Manabí Prowins, bi a Pasiifik. Det hee 217.553 lidj (2010).

## Kwelen
Ambato (Ekwadoor)

**Ambato** as det tjiinstgratst steed uun Ekwadoor. At steed leit uun a maden faan't lun. Det hee 165.185 lidj (2010). Det as at hoodsteed faan det Tungurahua Prowins.

## Kwelen
Córdoba (Argentiinien)

**Córdoba** as det naistgratst steed uun Argentiinien. At steed leit uun a nuurd faan't lun. Det hee 1.612.100 lidj (2019). Det as at hoodsteed faan det Córdoba Prowins.

## Kwelen
Rosario (Santa Fe)

**Rosario** as det traadgratst steed uun Argentiinien. At steed leit uun a nuurduast faan't lun uun det Santa Fe Prowins. Det hee 1.339.500 lidj (2019).

## Kwelen
Liima

**Liima** as at hoodsteed faan Peruu. At steed leit uun a waast faan't lun, bi a Pasiifik. Det hee 10.795.500 lidj (2020). Muar üs njügen miljoonen diarfaan wene uun't ''Prowins Liima'', det eegentelk hoodsteed, an gud ian miljoon uun't huuwensteed Callao, diar uk mä tu't hoodsteedregiuun (at *Área Metropolitana de Lima*) hiart.

## Kliima
Liima leit uun a troopen, sodening as't diar at hiale juar warem, oober diar fäält knaap rin. Liima hee wüüstenkliima. Dat'at diar ei altu hiat woort, hee mä a kuul Humboldtstruum tu dun, di för a küst loongs leept.

## Kwelen


## Luke uk diar
Apurímac (Department)

Det **Apurímac Department** (üüb Spaans: *Departamento de Apurímac*) as ian faan dön fiiw-an-twuntig departmenten faan Peruu. At department leit uun a süüd faan't lun. Det hee 405.759 lidj (2017). At hoodsteed faan't department as Abancay.

## Kwelen
Callao

**Callao** (of uk ***El Callao***) as en huuwenstääd an en department/prowins uun Peruu mä 1.129.854 iinwenern (Stant 30. Juni 2020).

## Distrikten
Likes dat Callao mä tu't hoodstäädregiuun faan Liima hiart, as hat dach en aanj prowins mä sööwen distrikten:

## Luke uk diar
Faust

**Faust** as det stak am di dochter *Johann Georg Faust*, di uun't 16. juarhunert lewet hää, faan amanbi 1480 bit 1541. Diar san flook staken am ham skrewen wurden, man det bekäändst as was det tragööde faan Johann Wolfgang von Goethe. Goethe hää muarsis begand, det stak tu skriiwen, sodenang jaft'at diar muar ütjgoowen faan. Tuleletst san diar **Faust I** an **Faust II** bi ütjkimen:

* *Urfaust*, tesken 1772 an 1775
* *Faust. Ein Fragment*, 1788
* *Faust. Eine Tragödie.* (*Faust&nbsp;I*), 1808
* *Faust. Der Tragödie zweiter Teil* (*Faust&nbsp;II*), 1832

## Luke uk diar
Tucumán (Prowins)

Det **Tucumán Prowins** (üüb Spaans: *Provincia de Tucumán*) as ian faan dön trii-an-twuntig prowinsen uun Argentiinien. At prowins leit uun a nuurdwaast faan't lun. Det hee 1.674.622 lidj (2019). At hoodsteed faan’t prowins as San Miguel de Tucumán.

## Kwelen
Chubut (Prowins)

Det **Chubut Prowins** (üüb Spaans: *Provincia del Chubut* [tʃuˈβut], üüb Waliisisk: *Talaith Chubut*) as ian faan dön trii-an-twuntig prowinsen uun Argentiinien. Det hee 608.729 lidj (2019). At hoodsteed faan’t prowins as Rawson.

## Geografii
At prowins as dial faan Patagoonien. A Anden stun uun a waast faan't prowins.

### Iindialing faan Ferwalting
At prowins hee füftanj departmenten:

## Befölkring
### Spriiken
Waliisisk wurt uun Gaiman, Trelew an Trevelin snaaket.

## Kwelen
Liima (Prowins)

At **Prowins Liima** as at hoodstääd faan Peruu. Diar wene 9.674.800 minsken (Stant: 2020). Tuup mä't huuwenstääd Callao as't det "Hoodstäädregiuun Liima". Trinjam't Prowins Liima leit det Department Liima (= *Regiuun Liima*).

## Distrikten

## Luke uk diar
Liima (Department)

At **Department Liima** of *Regiuun Liima* as ian faan fiiwantwuntag departmenten uun Peruu. Hat leit trinjam det hoodstääd Liima, hör hoodstääd as Huacho.

## Prowinsen

Tu det Department hiar njüügen prowinsen:

## Luke uk diar
Siinsten

**Siinsten** san en dial faan't wiartskap uun en selskap. Ööders üs bi a büürerei (*primeer* wiartskaptwiig) woort niks produsiaret, an ööders üs bi't hoonwerk (*sekundeer* wiartskaptwiig) woort uk niks ferwerket. A siinsten tääl tu a *tertieer* wiartskaptwiig.

Hoker en siinst ütjfeert, werket üüb üübdrach faan hoker ööders. Uun't madelääler wiar knechten an siinstfoomnen ei huuch uunsen, an jo hed uk knaap rochten. Daalang san siinsten en wichtag dial faan't wiartskapleewent, uun a stääden werke muar üs a heleft faan a minsken uun a siinsten.

Wichtag siinsten san:
* a stoot mä sin beamten uun a ferwaltang
* afkooten an notaaren
* beenken an ferseekerangen (finanssiinsten)
* kuuplidj (hanel an siinsten)
* ferkiarsonernemen
* gastronomii
* dochtern an pleegern
* amklapern
* siinsten uun a priwoot hüshual

## Luke uk diar
Río Paraná

A **Paraná** (Guaraní: *Parana* ‚Struum‘; ; ) as en struum uun Süüdameerikoo. Hi begant, huar Paranaíba an Rio Grande tuupluup. Det as jüst diar, huar trii bundesstooten faan Brasiilien tuupstupe: Minas Gerais, São Paulo an Mato Grosso do Sul. Efter son 3.200 km lääpt hi troch a Pampa an tuleetst tuup mä a Rio Uruguay iin uun a Río de la Plata.

## Luke uk diar
Huacho

**Huacho** as en stääd uun a waast faan Peruu. Hat as hoodstääd faan't Prowins Huaura an uk faan't Department Liima. Diar wene gud 60.000 minsken. Tuup mä't amlun san't son 160.000.

## Luke uk diar
Céntimo

A **Céntimo** (spoonsk) of **Cêntimo** (portugiisk), ufkört *c*, muartaal *Céntimos* (*cts*), as di hunertst dial faan enkelt münten diar, huar spoonsk of portugiisk snaaket woort. 

## Münten
* A Costa-Rica-Colón
* A Paraguayisk Guaraní
* A Peruaans Sol 
* A Bolívar Fuerte (Weenesuela)
* At spoonsk Peseta bit a Euro kaam. A Spoonsken sai daalang oober uk flooksis noch *Centimo* tu a Euro-Cent.
* A Filipiinsk Peso hää *Sentimos*.
* A portugiisk Escudo wiar iindiald tu Centavos, man uun enkelt weesen portugiisk koloniin jaft at noch „Cêntimos“:
* A São-Tomeesk Dobra
* A Kwanza (uun Angoola)

## Luke uk diar
* Centime
* Cent
* Centavo
Aymara

At **Aymara** of uk **Aimara** as en spriak uun Süüdameerikoo mä son 2,2&nbsp;miljoon spreegern. Efter Quechua an Guaraní as't det traadmiast spreegen spriak faan a ual iinwenern. Nai mä't Aymara as *Jaqaru* of *Kawki* mä son 700 spreegern uun't Department Liima (Peruu). Aymara hiart tu nian ööder spriakfamile. Spreegen woort det fööraal uun't huuchlun faan Boliiwien an Peruu.

## Koord

## Luke uk diar
Peruaans Sol

A **Sol** as sant 2015 at münt faan Peruu. Ian Sol hää 100 Céntimos. San ISO-Code as *PEN*. Bit 2015 hää hi **Nuevo Sol** het.

At jaft jilskiiner mä 10, 20, 50, 100 an 200 Sol. An jilstaken mä 1, 5, 10, 20, 50 Centimos an 1, 2, 5 Sol. 1- an 5-Centimo staken wurd oober knaap brükt.

## Luke uk diar
Koobra

At **Koobra** of **Bralslaang** (*Naja naja*) as en slaang uun det famile faan a Giftnatern (Elapidae). Hat jaaget miast am naachtem, as oober uk am daiem uun a gang. Koobras freed letj Tetjdiarten üs t.b. Müsen, oober uk Amfiibien of Fögler. Koobras san böös giftag.

## Koord
At Bralslaang lewet uun Süüdaasien:

## Luke uk diar
Boas

A **Boas** (Boidae) san en famile faan Slaanger (Serpentes). Tu detdiar famile hiar böös grat slaanger. Jo san ei giftag, oober wirge hör oofern. Diar hiar 14 familin mä 63 slacher tu.

## Onerfamilin an sköölen
* Boinae
*: Boa 
*: Chilabothrus
*: Corallus
*: Epicrates
*: Eunectes
* Calabariinae
*: Calabaria
* Candoiinae
*: Candoia
* Ungaliophiinae
*: Exiliboa
*: Ungaliophis
* Charininae
*: Charina
*: Lichanura
* Erycinae
*: Eryx
* Sanziniinae
*: Acrantophis
*: Sanzinia

## Enkelt sköölen an slacher
* Boa (Boa)
*: Könangsboa (*Boa constrictor*)
* Anakondas (Eunectes)
*: Grat Anakonda (*Eunectes murinus*)

## Luke uk diar
Huacho (Distrikt)

A **Distrikt Huacho** as ään faan twaalew distrikten uun't Prowins Huaura. Hi hiart tu't Regiuun Liima uun't waasten faan Peruu. Diar wene 63.142 minsken (Stant 2017) üüb en areaal faan 717,02&nbsp;km². A miasten wene uun't hoodstääd Huacho.
Natern

A **Natern** (Colubridae) san en famile faan Slaanger (Serpentes). Diar hiar muar üs 2.000 slacher tu, det as muar üs a heleft faan aal a slaanger. Jo kem üüb a hialer welt föör, oober ei uun kuul regiuunen. Uun Madeleuroopa san't man sööwen slacher.

## Onerfamilin
Ahaetuliinae – Colubrinae – Calamariinae – Dipsadinae – Grayiinae – Natricinae – Pseudoxenodontinae – Sibynophiinae

Jodiar onerfamilin wird dialwiis uk üs aanj familin uunsen: Calamariidae, Dipsadidae asw.

#### Ufstamang

#### Enkelt sköölen an slacher
* *[[Dispholidus]]*
*: Buumslaang (*Dispholidus typus*)
* Europeesk Weedernatern (*Natrix*)
*: Ringelnater (*Natrix natrix*)
* *[[Zamenis]]*
*: Äskulapnater (*Zamenis longissimus*)

## Luke uk diar
Wiipern

**Wiipern** (Viperidae) san en famile faan Slaanger (Serpentes). Diar hiar muar üs 360 slacher tu. Jo san giftag, oober ei leewentsgefeerelk.

## Onerfamilin an sköölen
* Azemiopinae
*: Azemiops

* Crotalinae
*: Agkistrodon – Bothriechis – Bothrocophias – Bothrops – Calloselasma – Cerrophidion – Crotalus – Deinagkistrodon – Garthius – Gloydius – Hypnale – Lachesis – Metlapilcoatlus – Mixcoatlus – Ophryacus – Ovophis – Porthidium – Protobothrops – Sistrurus – Trimeresurus – Tropidolaemus

* Echt Wiipern (Viperinae)
*: Atheris – Bitis – Causus – Cerastes – Daboia – Echis – Eristicophis – Macrovipera – Montatheris – Montivipera – Proatheris – Pseudocerastes – Vipera

#### Enkelt sköölen an slacher
* Skringelslaanger (Crotalus)
*: Sidjwinjer (*Crotalus cerastes*)
* Vipera
*: Krüsoter (*Vipera berus*)

## Luke uk diar
Giftnatern

A **Giftnatern** (Elapidae) san en famile faan Slaanger (Serpentes). Diar hiar muar üs 380 slacher tu. Enkelt Giftnatern san böös giftag, hör gift grapt a nerfen uun.

## Onerfamilin an sköölen
* Echt Giftnatern (Elapinae)
*: Aspidelaps – Boulengerina – Bungarus – Calliophis – Dendroaspis – Elapsoidea – Hemachatus – Hemibungarus – Leptomicrurus – Micrurus – Micruroides – Naja – Ophiophagus – Paranaja – Pseudohaje – Sinomicrurus – Walterinnesia

* Siaslaanger (Hydrophiinae)
*: Acalyptophis – Acanthophis – Aipysurus – Aspidomorphus – Astrotia – Austrelaps – Cacophis – Demansia – Denisonia – Drysdalia – Echiopsis – Elapognathus – Emydocephalus – Enhydrina – Ephalophis – Furina – Hemiaspis – Hoplocephalus – Hydrelaps – Hydrophis – Kerilia – Loveridgelaps – Micropechis – Notechis – Ogmodon – Oxyuranus – Parahydrophis – Parapistocalamus – Pelamis – Polyodontognathus – Praescutata – Pseudechis – Pseudonaja – Rhinoplocephalus – Salomonelaps – Simoselaps – Suta – Thalassophis – Toxicocalamus – Tropidechis – Vermicella

* Platstört Siaslaanger (Laticaudinae)
*: Platstörter (Laticauda)

#### Enkelt sköölen an slacher
* Mambas (Dendroaspis)
*: (Uastelk Green) Mamba (*Dendroaspis angusticeps*)
*: Jameson Mamba (*Dendroaspis jamesoni*)
*: Suart Mamba (*Dendroaspis polylepis*)
*: (Waastelk) Green Mamba (*Dendroaspis viridis*)
* Echt Koobras (Naja)
*: Koobra, Bralslaang (*Naja naja*)
* Taipaanen (Oxyuranus)
*: Banluntaipaan (*Oxyuranus microlepidotus*)

## Luke uk diar
Pythons

A **Pythons** (Pythonidae) san en famile faan Slaanger (Serpentes). Diar hiar tjiin sköölen mä 38 slacher tu.

## Sköölen
Antaresia – Aspidites – Bothrochilus – Malayopython – Liasis – Leiopython – Morelia – Nyctophilopython – Python – Simalia

#### Enkelt slacher
* Echt Pythons (Python)
*: Könangpython (*Python regius*) 

## Luke uk diar
Könangsboa

At **Könangsboa** (*Boa constrictor*) as en slach faan Slaanger (Serpentes) uun det famile Boidae.

## Koord

## Luke uk diar
Huaura (Prowins)

At **Prowins Huaura** as ian faan njüügen prowinsen uun't ferwaltangsregiuun Liima bi't Pasiifikküst faan Peruu. Hat as 4892,52&nbsp;km² grat, an diar wene 227.685 minsken (Stant 2017). Hoodstääd faan't prowins as Huacho.

## Distrikten
At Prowins Huaura as iindiald tu twaalew distrikten:

## Luke uk diar
Interlingue

**Interlingue** as en ploonspriak, oober knaap en laben spriak. Hör grünjlaagen san 1922 faan Edgar de Wahl ütjfünjen an apskrewen wurden, an jo tääl daalang noch.

## Literatuur
* Kajš, Jan Amos (1938) *Krasina, raconta del subterrania del Moravian carst*.
* Podobský, Jaroslav (1935/1947) *Li astres del Verne*.
* Costalago, Vicente (2021) *Li sercha in li castelle Dewahl e altri racontas*.
* Costalago, Vicente (2021) *Antologie hispan*.
* Costalago, Vicente (2021) *Fabules, racontas e mites*.

## Kwelen


## Luke uk diar