open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Halsbianhaagedisjin

A **Halsbianhaagedisjin** (*Lacerta*) san en skööl faan Haagedisjin (Lacertidae). Diar jaft'at njügen bit tjiin sacher faan. Iar san diar noch föl muar slacher tu tääld wurden, man daalang witj a wedenskapslidj, dat jo goorei so nai mäenööder san. Halsbianhaagedisjin lewe fööraal uun Euroopa, uun Nuurdafrikoo an Fööraasien.

## Slacher
L. agilis –  L. bilineata –  L. citrovittata – L. diplochondrodes – L. media –  L. pamphylica –  L. schreiberi –  L. strigata –  L. trilineata –  L. viridis

M_Zauneidechse1_Edit1.jpg|*L. agilis* (Tuunhaagedisje, mantje)
Lacerta viridis02.jpg|*L. bilineata* (Waastelk Smaragdhaagedisje)
Lakerta media.jpg|*L. media*
Lacerta_schreiberi.jpg|*L. schreiberi*
Zolaqlı kərtənkələ 6.jpg|*L. strigata*
Green lizard.jpg|*L. trilineata*
Greenlizard pair.JPG|*L. viridis* (Uastelk Smaragdhaagedisje)



## Luke uk diar
Sinai

A **Sinai** [] () as en hualeweilun, diar tu Egypten hiart. Geograafisk leit hi tesken Afrikoo an Araabien, an woort al tu Aasien tääld. A Sinai as sowat 61.000&nbsp;km² grat, uun't waasten leit a Golf faan Sues, uun't uasten a Golf faan Akaba. Uun't nuurden leit at Madlunsia, an at süüdspas raaget iin uun't Ruad Sia. Di gratst dial faan a Sinai as en wüüst.

Üüb a Sinai stäänt uk en berag mä di salew nööm, a Berag Sinai as 2.285 meetern huuch. Di *Berag Sinai* ütj a Biibel as oober wel a Dschabal Katrina (*Katriinenberag*, *Mosesberag*) weesen. Hi leit diar ei widj faan uf an as noch aal wat huuger mä 2.637 meetern, a huuchst berag faan Egypten.

## Luke uk diar
Oriental (Regiuun)

At **Regiuun Oriental** (, , *Uasten*) as sant 2015 ian faan a twaalew ferwaltangsregiuunen uun Marokko. Hat leit uun't nuurduasten bi a grens tu Algeerien. Hoodstääd as Oujda.

## Prowinsen
* Berkane
* Driouch
* Figuig
* Guercif
* Jerada
* Nador
* Oujda-Angad
* Taourirt

## Bilen

Nador seafront.JPG| Nador
Sidi Mâafa.jpg| Oujda
Oujda centre 002.JPG| Oujda
FIGUIG ville.JPG| Figuig


## Kwelen


## Luke uk diar
Chaouia-Ouardigha

**Chaouia-Ouardigha** () wiar bit 2015 ian faan 16 regiuunen uun Marokko. Hat leit uun't nuurden faan't lun. Hoodstääd wiar Settat.

Tu det regiuun hiard sjauer prowinsen:
* Ben Slimane, nü: Regiuun Casablanca-Settat
* Berrechid, nü: Regiuun Casablanca-Settat
* Khouribga, nü: Regiuun Béni Mellal-Khénifra
* Settat, nü: Regiuun Casablanca-Settat

## Luke uk diar
Fès-Boulemane

**Fès-Boulemane** (, ) wiar bit 2015 ian faan 16 ferwaltangsregiuunen uun Marokko. Hoodstääd wiar Fès.

Tu det regiuun hiard sjauer prowinsen:
* Boulemane
* Fès
* Moulay Yacoub
* Sefrou

Sant 2015 hiar jo aaltumaal tu det nei regiuun Fès-Meknès.

## Luke uk diar
Doukkala-Abda

**Doukkala-Abda** () wiar bit 2015 ian faan 16 ferwaltangsregiuunen uun Marokko. Hoodstääd wiar Safi.

Tu det regiuun hiard sjauer prowinsen:
* El Jadida, nü: Casablanca-Settat
* Safi, nü: Marrakesch-Safi
* Youssoufia, nü: Marrakesch-Safi
* Sidi Bennour, nü: Casablanca-Settat

## Luke uk diar
Rabat-Salé-Kénitra

**Rabat-Salé-Kénitra** () as sant 2015 ian faan a twaalew regiuunen uun Marokko. Hat as näämd efter a trii grat stääden Rabat, Salé an Kenitra. Hoodstääd faan't regiuun as Rabat.

## Prowinsen
* Kénitra
* Khémisset
* Rabat
* Salé
* Sidi Kacem
* Sidi Slimane
* Skhirate-Témara

## Kwelen


## Luke uk diar
Guelmim-Es Semara

**Guelmim-Es Semara** (, ) wiar bit 2015 ian faan 16 ferwaltangsregiuunen uun Marokko. Hoodstääd wiar Guelmim.

Tu det regiuun hiard fiiw prowinsen:
* Assa-Zag, nü: Guelmim-Oued Noun
* Es Semara, nü: Laâyoune-Sakia El Hamra
* Guelmim,nü: Guelmim-Oued Noun
* Tan-Tan,nü: Guelmim-Oued Noun
* Tata, nü: Souss-Massa 

## Luke uk diar
Gharb-Chrarda-Béni Hsen

**Gharb-Chrarda-Béni Hsen** (, ) wiar bit 2015 ian faan 16 ferwaltangsregiuunen uun Marokko. Hoodstääd wiar Kenitra.

Tu det regiuun hiard trii prowinsen:
* Kénitra
* Sidi Kacem
* Sidi Slimane

Sant 2015 hiar jo tu det nei regiuun Rabat-Salé-Kénitra.

## Luke uk diar
Meknès-Tafilalet

**Meknès-Tafilalet** (; tamazight ⵎⴽⵏⴰⵙ-ⵜⴰⴼⵉⵍⴰⵍⵜ) wiar bit 2015 ian faan 16 ferwaltangsregiuunen uun Marokko. Hoodstääd wiar Meknès.

Tu det regiuun hiard sääks prowinsen:
* Meknès, nü: Fès-Meknès
* Ifrane, nü: Fès-Meknès
* El Hajeb, nü: Fès-Meknès
* Khénifra, nü: Béni Mellal-Khénifra
* Midelt, nü: Drâa-Tafilalet
* Errachidia, nü: Drâa-Tafilalet

## Luke uk diar
Oued ed Dahab-Lagouira

**Oued ed Dahab-Lagouira** () wiar bit 2015 ian faan 16 ferwaltangsregiuunen uun Marokko. Hoodstääd wiar Dakhla.

Tu det regiuun hiard tau prowinsen:
* Aousserd
* Oued ed Dahab

Jo san 2015 auergingen uun det nei regiuun Dakhla-Oued Ed-Dahab.

## Luke uk diar
Laâyoune-Boujdour-Sakia El Hamra

**Laâyoune-Boujdour-Sakia El Hamra** (, tamazight: ⵍⵄⵢⵓⵏ ⴱⵓⵊⴹⵓⵕ ⵜⴰⵔⴳⴰ ⵜⴰⵣⴳⴳⵡⴰⵖⵜ) wiar bit 2015 ian faan 16 ferwaltangsregiuunen uun Marokko. Hoodstääd wiar El Aaiún (Laayoune).

Tu det regiuun hiard trii prowinsen:
* Boujdour
* Laâyoune
* Tarfaya.

Sant 2015 hiar jo tu det nei regiuun Laâyoune-Sakia El Hamra.

## Luke uk diar
Marrakesch-Tensift-El Haouz

**Marrakesch-Tensift-Al Haouz** (, ) wiar bit 2015 ian faan 16 ferwaltangsregiuunen uun Marokko. Hoodstääd wiar Marrakesch.

Tu det regiuun hiard sääks prowinsen:
* Marrakesch
* El Haouz
* Chichaoua
* El Kelaâ des Sraghna
* Essaouira
* Rehamna

Jo san 2015 aaltumaal auergingen uun det nei regiuun Marrakesch-Safi.

## Luke uk diar
Souss-Massa-Draâ

**Souss-Massa-Draâ** () wiar bit 2015 ian faan 16 ferwaltangsregiuunen uun Marokko. Hoodstääd wiar Agadir.

Tu det regiuun hiard njügen prowinsen:
* Agadir-Ida ou Tanane, nü tu Souss-Massa
* Chtouka-Aït Baha, nü tu Souss-Massa
* Inezgane-Aït Melloul, nü tu Souss-Massa
* Ouarzazate, nü tu Drâa-Tafilalet
* Sidi Ifni, nü tu Guelmim-Oued Noun
* Taroudannt, nü tu Souss-Massa
* Tinghir, nü tu Drâa-Tafilalet
* Tiznit, nü tu Souss-Massa
* Zagora, nü tu Drâa-Tafilalet

## Luke uk diar
Tadla-Azilal

**Tadla-Azilal** (, ) wiar bit 2015 ian faan 16 ferwaltangsregiuunen uun Marokko. Hoodstääd wiar Beni-Mellal.

Tu det regiuun hiard trii prowinsen:
* Azilal
* Béni Mellal
* Fquih Ben Salah

Jo san 2015 auergingen uun det nei prowins Béni Mellal-Khénifra.

## Luke uk diar
Taza-Al Hoceïma-Taounate

**Taza-Al Hoceïma-Taounate** (, tamazight ⵜⴰⵎⵏⴰⴹⵜ ⵏ ⵜⴰⵣⴰ ⵍⵃⵓⵙⵉⵎⴰ ⵜⴰⵡⵏⴰⵜ *Tamnaḍt n Taza Lḥusima Tawnat*) wiar bit 2015 ian faan 16 ferwaltangsregiuunen uun Marokko. Hoodstääd wiar Al Hoceïma.

Tu det regiuun hiard sjauer prowinsen:
* Al Hoceïma, nü tu: Tanger-Tétouan-Al Hoceïma 
* Guercif, nü tu: Oriental
* Taounate, nü tu: Fès-Meknès
* Taza, nü tu: Fès-Meknès

## Luke uk diar
Tanger-Tétouan-Al Hoceïma

**Tanger-Tétouan-Al Hoceïma** () as sant 2015 ian faan twaalew ferwaltangsregiuunen uun Marokko. Di nööm komt faan a trii grat stääden Tanger, Tétouan an Al Hoceïma. Hoodstääd faan't regiuun as Tanger.

Tu det regiuun hiar aacht prowinsen of prefektuuren:
* Al Hoceïma
* Chefchaouen
* Fahs-Anjra
* Larache
* M’Diq-Fnideq
* Ouezzane
* Tanger-Asilah
* Tétouan

## Kwelen


## Luke uk diar
Fès-Meknès

**Fès-Meknès** () as sant 2015 ian faan twaalew ferwaltangsregiuunen uun Marokko. Di nööm komt faan a tau grat stääden Fès an Meknès uf. Hoodstääd faan't regiuun as Fès.

Tu det regiuun hiar njügen prowinsen of prefektuuren:
* Boulemane
* El Hajeb
* Fès
* Ifrane
* Meknès
* Moulay Yacoub
* Sefrou
* Taounate
* Taza

## Kwelen


## Luke uk diar
Béni Mellal-Khénifra

**Béni Mellal-Khénifra** () as sant 2015 ian faan twaalew ferwaltangsregiuunen uun Marokko. Hat as näämd efter tau grat stääden Beni-Mellal an Khénifra. Hoodstääd faan't regiuun as Beni-Mellal.

Tu't regiuun hiar fiiw prowinsen:
* Azilal
* Béni Mellal
* Fquih Ben Salah
* Khénifra
* Khouribga

## Kwelen


## Luke uk diar
Casablanca-Settat

**Casablanca-Settat** () as sant 2015 ian faan twaalew ferwaltangsregiuunen uun Marokko. Di nööm komt faan a grat stääden Casablanca an Settat uf. Hoodstääd faan't regiuun as Casablanca.

Tu't regiuun hiar njügen prowinsen of prefektuuren:
* Casablanca
* Mohammedia
* El Jadida
* Nouaceur
* Médiouna
* Benslimane
* Berrechid
* Settat
* Sidi Bennour

## Kwelen


## Luke uk diar
Marrakesch-Safi

**Marrakesch-Safi** () as sant 2015 ian faan twaalew ferwaltangsregiuunen uun Marokko. Hat as näämd efter a grat stääden Marrakesch an Safi. At hoodstääd faan't regiuun as Marrakesch.

Tu't regiuun hiar aacht prowinsen of prefektuuren:
* Marrakesch
* Chichaoua
* Al Haouz
* El Kelaâ des Sraghna
* Essaouira
* Rehamna
* Safi
* Youssoufia

## Kwelen


## Luke uk diar
Pontevedra

**Pontevedra** as en stääd uun't Prowins Pontevedra (Galitsien, Spoonien). Hat leit uun a süüdwaast faan Galitsien bi a Atlantik. Diar wene son 80.000 lidj.


Escudo de Pontevedra.svg|Woopen
Bandera de Pontevedra.svg|Flag
Galicia_in_Spain_(including_Canarias).svg|Galitsien uun Spoonien



## Luke uk diar
Drâa-Tafilalet

**Drâa-Tafilalet** () as sant 2015 ian faan twaalew ferwaltangsregiuunen uun Marokko. Hoodstääd as Errachidia.

Tu det regiuun hiar fiiw prowinsen:
* Errachidia
* Midelt 
* Ouarzazate
* Tinghir
* Zagora

## Kwelen


## Luke uk diar
Souss-Massa

**Souss-Massa** (, ) as sant 2015 ian faan twaalew ferwaltangsregiuunen uun Marokko. Hoodstääd as Agadir.

Tu det regiuun hiar sääks prowinsen of prefektuuren:
* Agadir-Ida ou Tanane
* Chtouka-Aït Baha
* Inezgane-Aït Melloul
* Taroudannt
* Tata
* Tiznit

## Kwelen


## Luke uk diar
Dakhla-Oued Ed-Dahab

**Dakhla-Oued Ed-Dahab** () as sant 2015 ian faan twaalew ferwaltangsregiuunen uun Marokko. Hat leit uun't Waastsahara. Hoodstääd faan't regiuun as Dakhla.

Tu det regiuun hiar tau prowinsen:
* Aousserd
* Oued ed Dahab

## Kwelen


## Luke uk diar
Fès

**Fès** of **Fez** (, ) as det traadgratst stääd uun Marokko. Diar wene muar üs ian miljoon minsken. Bütj Marrakesch, Meknès an Rabat hiart Fès tu a *Sjauer Könangstääden* faan Marokko. Fès as hoodstääd faan't prowins Fès an uk faan't hialer regiuun Fès-Meknès.

## Kwelen


## Luke uk diar
Fès (Prowins)

**Fès** (, Tamazight: ⵜⴰⵎⵖⵓⵔⵜ ⵏ ⴼⴰⵙ) as en prefektuur (prowins) uun Marokko. Hat hiart tu't regiuun Fès-Meknès (bit 2015: Fès-Boulemane) an leit temelk uun a maden faan't lun.

## Grat stääden

## Luke uk diar
Salé

**Salé** (, ) as en grat stääd naibi Rabat uun Marokko. Hat as det hoodstääd faan't prowins Salé uun't regiuun Rabat-Salé-Kénitra.

## Kwelen


## Luke uk diar
Guelmim-Oued Noun

**Guelmim-Oued Noun** () as sant 2015 ian faan twaalew ferwaltangsregiuunen uun Marokko. Hoodstääd faan't regiuun as Guelmim.

Tu det regiuun hiar sjauer prowinsen:
* Assa-Zag
* Guelmim
* Sidi Ifni
* Tan-Tan

## Kwelen


## Luke uk diar
Laâyoune-Sakia El Hamra

**Laâyoune-Sakia El Hamra** () as sant 2015 ian faan twaalew ferwaltangsregiuunen uun Marokko. Hat leit uun't Waastsahara. Hoodstääd as Laâyoune.

Tu det regiuun hiar sjauer prowinsen:
* Boujdour
* Es Semara
* Laâyoune
* Tarfaya

## Kwelen


## Luke uk diar
Marrakesch

**Marrakesch** of **Marrakech** (faan't Berberspriak ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ , Meṛṛakec, „lun faan God“; ), uk bekäänd üs „ruad stääd“, as en stääd uun't süüdelk Marokko. Hat as hoodstääd faan't prowins Marrakesch. Diar wene knaap ian miljoon minsken.

## Kwelen


## Luke uk diar
Marrakesch (Prowins)

**Marrakesch** (, tamazight: ⵜⴰⵎⵖⵓⵔⵜ ⵏ ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ , Tamɣurt n Mṛṛakc) as en prefektuur (prowins) uun Marokko. Hat hiart tu't regiuun Marrakesch-Safi (bit 2015: tu Marrakesch-Tensift-El Haouz). Diar wene gud ian miljoon minsken. 

## Grat stääden

## Luke uk diar
Åkersberga

**Åkersberga** as en stää önj e prowins Stockholm, Sweeden. E stää heet 36.869 inboogere (2020). Dåt as e hoodstää foon jü Österåker Komuun.

## Kwäle
Västerhaninge

**Västerhaninge** as en stää önj e prowins Stockholm, Sweeden. E stää heet 19.100 inboogere (2020).

## Kwäle
Tumba

**Tumba** as jü fiirdgrutst stää önj e Prowins Stockholm, Sweeden. E stää läit önjt sööden foon e prowins, amenbai 20 km önjt söödweesten foon e mal foon e stää Stockholm. Dåt heet 42.873 inboogere (2020). Dåt as e hoodstää foon jü Botkyrka Komuun. En diilj foon e stää läit önj jü Salem Komuun.

## Kwäle
Lidingö

**Lidingö** as jü treedgrutst stää önj e Prowins Stockholm, Sweeden. E stää läit önj e mal foon e prowins, awt ailönj Lidingö, amenbai 5 km önjt nordååsten foon e mal foon e stää Stockholm. Dåt heet 44.091 inboogere (2020). Dåt as e hoodstää foon jü Lidingö Komuun.

## Kwäle
Meknès

**Meknès** (, ) as en stääd uun't nuurdelk Marokko mä gud en hualew miljoon iinwenern, an hiart tu't regiuun Fès-Meknès.  Meknès as hoodstääd faan't prefektuur (prowins) Meknès.

## Kwelen


## Luke uk diar
Meknès (Prowins)

**Meknès** () as en prefektuur (prowins) uun't regiuun Fès-Meknès (bit 2015: uun Meknès-Tafilalet). Hat leit sowat tesken Rabat an Fès.

## Grat stääden

## Luke uk diar
Oujda

**Oujda** (; ) as en stääd mä gud en hualew miljoon iinwenern uun't nuurduasten faan Marokko uun't prowins Oujda-Angad. Hat hiart tu't regiuun Oriental. 

## Luke uk diar
Oujda-Angad

**Oujda-Angad** (, tamazight: ⵡⵓⵊⴷⴰ ⴰⵏⴳⴰⴷ) as en prefektuur (prowins) uun't regiuun Oriental uun't nuurduasten faan Marokko. 

## Grat stääden

## Luke uk diar
Kénitra

**Kénitra** (, det ment: „letj brag“; ) as en stääd mä knaap en hualew miljoon iinwenern uun't prowins Kenitra. Hat leit uun't regiuun Rabat-Salé-Kénitra uun't nuurdwaasten faan Marokko.

## Luke uk diar
Kénitra (Prowins)

**Kénitra** (; tamazight: ⵜⴰⵙⴳⴰ ⵏ ⵇⵏⵉⵟⵕⴰ) as en prowins uun't nuurduasten faan Marokko. hat hiart tu't regiuun Rabat-Salé-Kénitra.

## Grat stääden

## Luke uk diar
Agadir

**Agadir** (tamazight: ⴰⴳⴰⴷⵉⵔ, ) as en huuwenstääd bi a Atlantik uun't süüdelk Marokko. Agadir as hoodstääd faan't prefektuur Agadir-Ida ou Tanane, an uk faan't hialer regiuun Souss-Massa.

## Kliima



## Kwelen


## Luke uk diar
Agadir-Ida ou Tanane

**Agadir-Ida ou Tanane** () as en prefektuur (prowins) uun't süüdelk Marokko. Hat hiart tu't regiuun Souss-Massa (bit 2015: tu Souss-Massa-Draâ).

## Grat stääden

## Luke uk diar
Breiaapelplaanten

A ***Sapotaceae*** of uk **Breiaapelplaanten** san en famile faan plaanten uun det order faan a Ericales. 

## Sköölen











#### Enkelt slacher
* Arganbuum (*Argania spinosa* of *Sideroxylon spinosum*)
* Stääraapelbuum (*Chrysophyllum cainito*)
* Breiaapelbuum (*Manilkara zapota*) 
* Sheanödbuum (*Vitellaria paradoxa*)

## Luke uk diar
Arganbuum

A **Arganbuum** (*Argania spinosa* of *Sideroxylon spinosum*) as di iansagst plaantenslach uun det skööl Argania, an hiart tu't famile faan a Breiaapelplaanten (Sapotaceae). Hi wääkst uun't süüdelk Marokko. Faan sin früchten woort arganööle maaget.

## Bilen

Arganier de souss.jpg|Buark
Essaouira arganier fruit (1) 1266.JPG|Früchten
Argansamen.jpg|Stianer (*nöden*)
Argan oil 03.jpg|Arganööle



## Luke uk diar
Stääraapelbuum

A **Stääraapelbuum** (*Chrysophyllum cainito*) as en buum uun det famile faan a Breiaapelplaanten (Sapotaceae). Hi wääkst uun Madelameerikoo an uun a Kariibik. Sin früchten kön eden wurd.

## Bilen

Chrysophyllum cainito (6944260736).jpg|Twiig mä früchten
Chrysophyllum_cainito0.jpg|Rip frücht
Starr-110310-3059-Chrysophyllum cainito-seeds-Olinda-Maui (25052872656).jpg|Siad



## Luke uk diar
Breiaapelbuum

A **Breiaapelbuum** (*Manilkara zapota*) of uk: **Kaugumebuum** as en plaantenslach uun det famile faan a Breiaapelplaanten (Sapotaceae). Faan a früchten woort saft wonen, am diarfaan gume tu maagin. A früchten wurd uk üs oobst eden. Di buum wääkst uun Madel- an Süüdameerikoo, man woort uk uun Aasien aptaanj.

## Bilen

ManilZapot 060416 4939 rwg.jpg|Twiig mä früchten
Mysore woman balancing basket.jpg|Früchten üüb a wai tu markes
Sapodilla Malay with seeds.jpg|Apskäären frücht



## Luke uk diar
Sheanödbuum

A **Sheanödbuum** (*Vitellaria paradoxa*), ütjspreegen *Sjia...* as di iansagst plaantenslach uun det skööl Vitellaria uun't famile faan a Breiaapelplaanten (Sapotaceae). A früchten hual föl fäät, jo woort üs iidj brükt of uk, am diar siap faan tu maagin. Di buum wääkst fööraal uun't gäärslun faan Afrikoo tesken Senegal an Uganda.

## Bilen

Vitellaria paradoxa MS 3765.jpg|Twiig mä früchten
Vitellaria paradoxa MS4195.JPG|Sheanöden
Shea soap MS 6579.JPG|Siap faan sheaböder



## Luke uk diar
Gäärslun

**Gäärslun** as en loonskap, huar natüürelkerwiis fööraal gäärs an bosker waaks. Di gratst dial faan a eerd wiar ans gäärslun. Det as ei detsalew üs **greenlun** (*gred*); det as faan minsken so uunlaanj, dat tjüch diar gäärsge koon.

Gäärslun komt fööraal diar föör, huar ei muar üs 400 mm rin fäält. Sok gäärsloonskapen san:
* Great Plains (*Prerii*), Nuurdameerikoo
* Euraasisk Gäärslun
* Patagoonien, Süüdameerikoo
* Wakseldrüg troopen
* Tundra, Arktis
* Andenhuuchlun (*Tierra helada*), Süüdameerikoo
* Anatoolien, Türkei
* Tiibet
* Pampa, Süüdameerikoo
* Highveld, Süüdafrikoo
Man uk huar muar üs 400 mm rin fäält, koon gäärslun wees; do as diar al sant ualang tidjen gäärsagt wurden.

## Bilen

Steppes of Kazakhstan.jpg|Kasachstaan
F Cl de Dinderesso MS4055.JPG|Burkiina Faaso
Konza1.jpg|Kansas
Tundra ANWR.jpg|Alaska
Wildebeest-during-Great-Migration.JPG|Keenia


## Luke uk diar
Siap

**Siap** as en fääst materiool, am diar hunen an hidj mä tu renskin.

Uun a chemii as siap en saalten faan fäät-süren. Siapen för minsken haa en uundial faan Naatrium of Kaalium. Uun a industrii wurd uk siapen mä Liitsium, Kaltsium an Baarium brükt. 

Siapen kem uun a natüür ei föör. Jo wurd mä fäät faan plaanten of diarten an en *[[hüdroksiid]]* maaget, t.b. Naatriumhüdroksiid.

## Bilen

Shea soap MS 6579.JPG|Siap faan Sheanöden
Oliiviöljysaippua.JPG|Oliiwensiap
Savon Palmida du Bénin en carton By me V CH1.jpg|Siap faan't öölepualem
Decorative Soaps.jpg|Smok iinpaaket siap


## Luke uk diar
Hüdroksiid

**Hüdroksiiden** (sjiisk: *Hydroxide*) san cheemisk materioolen, diar saalten like. Hör anion as det *hüdroksiid-ion* [OH]−. Det poositiif kation koon faan flook metalen kem. Uun weeder apliaset wurd hüdroksiiden tu baasen. 

## Bispalen
:\text{Metaloksiid} + \text{Weeder} \longrightarrow \text{Metalhüdroksiid}

:\mathrm{Na_2O + H_2O \longrightarrow 2 \ NaOH}
:Naatriumoksiid an weeder reagiare tu Naatriumhüdroksiid.

:\mathrm{CaO + H_2O \longrightarrow Ca(OH)_2}
:Kaltsiumoksiid an weeder reagiare tu Kaltsiumhüdroksiid.

## Luke uk diar
Pampa

A **Pampa** as en temelk flaak gäärslun uun't süüduastelk Süüdameerikoo uun a lunen Argentiinien an Uruguay, dialwiis uk uun Paraguay an Brasiilien. Hat leit trinjam di müs faan a Río de la Plata. Efter nuurden tu woort at lun wat huuger, an diar het hat **Campo**.

A wurden *Pampa* (Quechua) an *Campo* (Spoonsk/Portugiisk) men so föl üs *fial*, *flaak lun saner buumer*. 

Uun a amgungspriak ment *pampa* uk *iansoom, lungwilag regiuun*.

Uun a pampa komt föl lös föör, wat det regiuun früchtboor maaget. Diaram woort diar uk föl büüret an tjüch häälen.

## Bilen

Las Pampas.jpg|Pampa naibi Buenos Aires
Área de Proteção Ambiental Ibirapuitã Carlos Souto (01).jpg|Campo uun't süüdelk Brasiilien



## Luke uk diar
Highveld

At **Highveld** (*huuchfial*) as en gäärslun uun Süüdafrikoo. Hat leit üüb en hööchde faan 1340 bit 1830 meetern. Di waastelk dial as temelk drüg mä 400 bit 550 mm rin uun't juar. Efter uasten tu fäält muar rin, an diar küd eegentelk uk muar buumer waaks. Det lun as oober al sant ualang tidjen üs fään brükt wurden, an so as det en gäärslun blewen.

## Bilen

Highveld in Gauteng Province.jpg|Highveld, nuurden faan Johannesburg
Struthio camelus in Gauteng (1).jpg|En straus uun Gauteng



## Luke uk diar
Euraasisk Gäärslun

At **Euraasisk Gäärslun** as en gäärslun uun Euraasien. Hat leit üs en strimel swäärs auer a kontinenten faan Ungarn (*Puszta*) uun't waasten bit tu a Mandschurei uun Uastaasien. Diar fäält man tesken 443 mm an 388 mm rin uun't juar.

## Bilen

Красноковыльная степь в бассейне Кукуйки в Курьинском районе.JPG|Süüdelk Sibiirien
Horses in Kazakhstan.jpg|Kasachstaan
Khopyor River (Nizhnehopersky Nature Park) 001.JPG|Oblast Wolgograd
Ishenbek surveys the rolling expanse of the high steppe. (3968890120).jpg|Kirgistaan
Dévaványa, Hungary – Dévaványa-Ecseg Steppes 01.jpg|*Puszta* uun Ungarn


## Luke uk diar
Sürkliawerplaanten

A **Sürkliawerplaanten** (Oxalidaceae) san en plaantenfamile uun det order faan a Sürkliaweroortagen (Oxalidales).

## Sköölen
Averrhoa – Biophytum – Dapania – Oxalis – Sarcotheca

#### Enkelt sköölen an slacher
* Averrhoa
*: Stäärfrücht (*Averrhoa carambola*)

## Luke uk diar
Stäärfrüchtbuum

A **Stäärfrüchtbuum** (*Averrhoa carambola*), of efter di latiinsk nööm uk: **Carambola** as en plaantenslach uun det skööl faan a Averrhoa (*Gurkenbuumer*). Hi hiart tu't famile faan a Sürkliawerplaanten (Oxalidaceae), an komt faan Süüduastaasien.

## Bilen

Averrhoa carambola Blanco1.139.png|Twiig an frücht, tiaknang
Carambola2.jpg|Twiig an frücht
Fruits, leaves & Trunk I IMG 8445.jpg|Buumstam
Have-23.jpg|Apskäären stäärfrücht


## Luke uk diar
Río de la Plata

A **Río de la Plata** (spoonsk: *salwerstruum*) as di müs faan a struumer Paraná an Uruguay iin uun a Atlantik. Det regiuun as 290&nbsp;km lung an bit 220&nbsp;km briad, hat as eegentelk muar en bocht üs en struum (en *[[estuaar]]*). Di struum Uruguay brangt föl slober mä, an diaram skal diar stüdag bagert wurd. Üüb bias ääger lei nemelk grat stääden mä grat huuwner: Buenos Aires (Argentiinien) üüb a süüder ääg, an Montevideo (Uruguay) üüb a nuurder ääg.

At regiuun trinjam a Río de la Plata as det süüdamerikoonsk Pampa.

## Luke uk diar
Inkarik

At **Inkarik** (Quechua: Tawantinsuyu – „Rik mä sjauer dialen“) wiar det lun faan a Inka uun't waastelk Süüdameerikoo. Det hää bestenen faan't 13. juarhunert bit hat uun't 16. juarhunert faan a spoonsk iinwaanrern tunant maaget wurden as. Sin hoodstääd wiar naibi Cusco uun Peruu. At spriak faan a Inka wiar Ketschua, wat uk daalang noch spreegen woort. Man jo hed nian skraft, käänd det wel noch ei, an küd uk noch nian iisen ferwerke. Kääntiaken faan't inkakultuur wiar hör stianwerken an braget struaten swäärs troch't hialer lun.

## Keisern
A keisern (üüb Quechua: *sapa inka*) wiar:

;Iarst Dünastii
* Manco Cápac (amanbi 1200-1230)
* Sinchi Roca (amanbi 1230-1260)
* Lloque Yupanqui (amanbi 1260-1290)
* Mayta Cápac (amanbi 1290-1320)
* Cápac Yupanqui (amanbi 1320-1350)

;Naist Dünastii
* Inca Roca (amanbi 1350-1380)
* Yáhuar Huácac (amanbi 1380-1410)
* Viracocha (amanbi 1410-1438)
* Pachacuti (1438-1471)
* Túpac Inca Yupanqui (1471-1493)
* Huayna Capac (1493-1527)
* Huáscar (1527-1532)
* Atahualpa (1532-1533)

## Bilen

Brooklyn Museum - Manco Capac, First Inca, 1 of 14 Portraits of Inca Kings - overall.jpg|Manco Cápac , di iarst Inkakönang
Brooklyn Museum - Atahualpa, Fourteenth Inca, 1 of 14 Portraits of Inca Kings - overall.jpg|Atahualpa, di leetst Inkakönang
Inca Empire South America.png|A *sjauer suyu* faan't Inkarik
Suntur Paucar.svg|*Suntur Paucar*, at kääntiaken faan't Inkarik
Camino_inca.jpg|*Camino del Inca*


## Luke uk diar
Amagante

At **Amagante** (*Cistus symphytifolius*) of **Amagante de Pinar** (tamazight: ⴰⵎⴰⴳⴰⵏⵜ, de *am-agant*) as en plaantenslach uun det famile Cistaceae.

## Onerslacher
* Cistus symphytifolius var. canus, süüden faan La Palma
* Cistus symphytifolius var. symphytifolius, nuurden faan Teneriffa an La Palma
* Cistus symphytifolius var. villosus, süüden faan Teneriffa

## Luke uk diar
Sanruusken

A **Sanruusken** (Cistaceae) san en plaantenfamile uun det order faan a Malvales. Diar hiar aacht of njügen sköölen tu.

## Sköölen
Cistus – Crocanthemum – Fumana – Halimium – Helianthemum – Hudsonia – Lechea – Pakaraimaea – Tuberaria

#### Enkelt slacher
* Amagante (*Cistus symphytifolius*)

## Luke uk diar

* Sanruusen
Cistus

***Cistus*** as en plaantenskööl uun det famile faan a Sanruusken (*Cistaceae*). 

## Slacher
C. albidus – C. asper – C. chinamadensis – C. clusii – C. creticus – C. crispus – C. grancanariae – C. heterophyllus – C. horrens – C. inflatus – C. ladanifer – C. laurifolius – C. libanotis – C. monspeliensis – C. munbyi – C. ocreatus – C. osbeckiifolius – C. palmensis – C. parviflorus – C. populifolius – C. pouzolzii – C. salviifolius – C. sintenisii – C.&nbsp;symphytifolius

#### Enkelt slacher
* Amagante (*Cistus symphytifolius*) 

## Luke uk diar
Bixaceae

A **Bixaceae** san en plaantenfamile uun det order faan a Malwenoortagen (Malvales). Diar hiar sjauer sköölen tu.

## Sköölen
* *Amoreuxia*, 4 slacher
* *[[Bixa]]*, 5 slacher
* *Cochlospermum*, 15 slacher
* *Diegodendron*, 1 slach: *Diegodendron humbertii* (üüb Madagaskar)

*Cochlospermum* an *Diegodendron* san iar uk tu aanj familin tääld wurden: Cochlospermaceae an Diegodendraceae, man wurd daalang mä tu a Bixaceae tääld.

#### Enkelt slacher
* Orleaanbuum (*Bixa orellana*)

## Luke uk diar
Cytinaceae

A ***Cytinaceae*** san en plaantenfamile uun det order faan a Malwenoortagen (Malvales). Cytinaceae san parasiiten üüb ööder plaanten, jo kön salew nian chlorophyll maage.

## Sköölen an slacher
* *Bdallophytum*
*: *B. americanum – B. andrieuxii – B. bambusarum – B. ceratantherum – B. oxylepis*
* *Cytinus*
*: *C. baronii – C. capensis – C. glandulosus – C. hypocistis – C. malagasicus – C. ruber – C. sanguineus – C. visseri*

## Luke uk diar
Dipterocarpaceae

A ***Dipterocarpaceae*** san en plaantenfamile uun det order faan a Malwenoortagen (Malvales). Det san miast temelk huuch buumer, diar uun a troopen waaks.

## Onerfamilin an sköölen
* Dipterocarpoideae
*: *Anisoptera – Cotylelobium – Dipterocarpus – Dryobalanops – Hopea – Neobalanocarpus – Parashorea – Shorea – Stemonoporus – Upuna – Vateria – Vateriopsis – Vatica*
* Monotoideae
*: *Monotes – Marquesia – Pseudomonotes*

## Bilen

Dipterocarpus-001.jpg|*Dipterocarpus slach*
Shorea_roxburghii.jpg|*Shorea roxburghii*
Upuna borneensis.JPG|*Upuna borneensis*



## Luke uk diar
Muntingiaceae

A **Muntingiaceae** san en letj plaantenfamile mä trii sköölen, eder mä man ään slach. Jo hiar tu a Malwenoortagen (Malvales).

## Sköölen an slacher
* Dicraspidia
*: *D. donnell-smithii*, Madelameerikoo
* Muntingia
*: *M. calabura*, Madelameerikoo
* Neotessmannia
*: *N. uniflora*, Peruu


Dicraspidia donnell-smithii.jpg|*D. donnell-smithii*
(Arya) muntingia calabura Pilangsari 2019 collage.jpg|*M. calabura*
no picture.jpg|*N. uniflora*


## Luke uk diar
Neuradaceae

A **Neuradaceae** san en plaantenfamile uun det order faan a Malwenoortagen (Malvales). Jo waaks uun drüg regiuunen faan Afrikoo bit Indien.

## Sköölen an slacher
* Grielum
*: *G. cuneifolium – G. grandiflorum – G. humifusum – G. sinuatum*
* Neurada
*: *N. al-eisawii – N. procumbens*
* Neuradopsis
*: *N. austroafricana – N. bechuanensis*

## Luke uk diar
Sarcolaenaceae

A **Sarcolaenaceae** san en plaantenfamile uun det order faan a Malwenoortagen (Malvales). Diar hiar tjiin sköölen mä 40 bit 60 slacher tu. Jo waaks üüb Madagaskar.

## Sköölen
Eremolaena – Leptolaena – Mediusella – Pentachlaena – Perrierodendron – Rhodolaena – Sarcolaena – Schizolaena – Xerochlamys – Xyloolaena

## Luke uk diar
Sphaerosepalaceae

A **Sphaerosepalaceae** san en plaantenfamile uun det order faan a Malwenoortagen (Malvales). Jo waaks bluas üüb Madagaskar.

## Sköölen an slacher
* Dialyceras
*: *D. coriaceum – D. discolor – D. parvifolium*
* Rhopalocarpus
*: *R. alternifolius – R. binervius – R. coriaceus – R. crassinervius – R. excelsus – R. longipetiolatus – R. louvelii – R. lucidus – R. macrorhamnifolius – R. mollis – R. parvifolius – R. randrianaivoi – R. similis – R. suarezensis – R. thouarsianus – R. triplinervius – R. undulatus*

## Luke uk diar
Pöberbömken

A **Pöberbömken** (Thymelaeaceae) san en plaantenfamile uun det order faan a Malwenoortagen (Malvales). 

## Sköölen
Aetoxylon – Amyxa – Aquilaria – Arnhemia – Atemnosiphon – Craterosiphon – Dais – Daphne – Daphnimorpha – Daphnopsis – Deltaria – Diarthron – Dicranolepis – Dirca – Drapetes – Edgeworthia – Englerodaphne – Enkleia – Eriosolena – Funifera – Gnidia – Gonystylus – Goodallia – Gyrinops – Jedda – Kelleria – Lachnaea – Lagetta – Lasiadenia – Lasiosiphon – Lethedon – Linodendron – Linostoma – Lophostoma – Octolepis – Ovidia – Passerina – Peddiea – Phaleria – Pimelea – Restella – Rhamnoneuron – Schoenobiblus – Solmsia – Stellera – Stephanodaphne – Struthiola – Synandrodaphne – Synaptolepis – Tepuianthus – Thymelaea – Wikstroemia

## Luke uk diar
Achariaceae

A **Achariaceae** san en plaantenfamile uun det order faan a Malpighiales. Diar jaft at 29 sköölen mä son 150 slacher faan. Jo waaks uun a troopen an subtroopen.

## Sköölen
Acharia – Ahernia – Baileyoxylon – Buchnerodendron – Caloncoba – Camptostylus – Carpotroche – Ceratiosicyos – Chiangiodendron – Chlorocarpa – Dasylepis – Eleutherandra – Erythrospermum – Grandidiera – Guthriea – Gynocardia – Hydnocarpus – Kiggelaria – Kuhlmanniodendron – Lindackeria – Mayna – Pangium – Peterodendron – Poggea – Prockiopsis – Rawsonia – Ryparosa – Scaphocalyx – Scottellia – Trichadenia – Xylotheca

## Luke uk diar
Panda

Wat menst dü ?

* Grat Panda, en slach faan Beeren
* Letj Panda
* Panda (Distrikt) uun Mosambik
* Fiat Panda, en automarke
* en plaant faan det famile Pandaceae
* en plaant faan det famile Pandanaceae
Pandaceae

A **Pandaceae** san en plaantenfamile uun det order faan a Malpighiales. Jo waaks uun a troopen faan Waastafrikoo an Süüduastaasien. 

## Sköölen an slacher
* Galearia
*: G. affinis – G. angustifolia – G. aristifera – G. caudata – G. celebica – G. dolichobotrys – G. dongnaiensis – G. elliptica – G. finlaysoni – G. fulva – G. fusca – G. helferi – G. jackiana – G. lancifolia – G. leptostachya – G. lindleyana – G. maingayi – G. minor – G. pedicellata – G. philippinensis – G. phlebocarpa – G. ridleyi – G. sessiliflora – G. sessilis – G. splendens – G. stenophylla – G. subulata – G. sumatrana – G. wallichii
* Microdesmis
*: M. caseariifolia
* Panda
*: P. oleosa

## Luke uk diar
Clusiaceae

A **Clusiaceae** san en plaantenfamile uun det order faan a Malpighiales.

## Sköölen
Allanblackia – Arawakia – Chrysochlamys – Clusia – Dystovomita – Garcinia – Lorostemon – Montrouziera – Moronobea – Pentadesma – Platonia – Rheedia – Symphonia – Thysanostemon – Tovomita – Tovomitopsis

## Luke uk diar
Calophyllaceae

A **Calophyllaceae** san en plaantenfamile uun det order faan a Malpighiales. Jo waaks uun a troopen an subtroopen. Diar hiar 14 of 15 sköölen mä amanbi 476 slacher tu. Enkelt slacher leewre holt an öödern früchten.

## Sköölen
Agasthiyamalaia – Calophyllum – Caraipa – Clusiella – Endodesmia – Haploclathra – Kayea – Kielmeyera – Lebrunia – Mahurea – Mammea – Marila – Mesua – Neotatea – Poeciloneuron

## Bilen

Starr 010309-0546 Calophyllum inophyllum.jpg|*Calophyllum inophyllum*
Frutoesguanandi.JPG|*Calophyllum brasiliense*
Holz von Calophyllum brasiliense 2007.jpg|*Calophyllum brasiliense*
Mammea americana1.jpg|*Mammea americana*



## Luke uk diar
Podostemaceae

A **Podostemaceae** san en plaantenfamile uun det order faan a Malpighiales. Jo waaks uun of nai bi weeder, san oober likes Bloosenplaanten (Magnoliopsida) an nian algen of mööskplaanten.

## Iindialang
#### Onerfamilin
Podostemoideae – Tristichoideae – Weddellinoideae
#### Sköölen
Angolaea – Apinagia – Autana – Castelnavia – Ceratolacis – Cipoia – Cladopus – Ctenobryum – Cussetia – Dalzellia – Diamantina – Dicraeanthus – Diplobryum – Djinga – Endocaulos – Farmeria – Hanseniella – Hydrobryum – Hydrodiscus – Indodalzellia – Indotristicha – Inversodicraea – Lebbiea – Ledermanniella – Leiothylax – Letestuella – Lophogyne – Macarenia – Macropodiella – Marathrum – Mourera – Noveloa – Oserya – Paleodicraeia – Paracladopus – Podostemum – Pohliella – Polypleurum – Rhyncholacis – Saxicolella – Sphaerothylax – Stonesia – Terniopsis – Thawatchaia – Thelethylax – Tristicha – Weddellina – Wettsteiniola – Willisia – Winklerella – Zehnderia – Zeylanidium

## Luke uk diar
Papaver somniferum

***Papaver somniferum*** as en plaantenslach uun det skööl *[[Papaver]]* faan't famile Papaveraceae, an sodenang nai mä't Klapruus (*Papaver rhoeas*). Faan detdiar plaant woort al sant ualang tidjen oopium wonen. Uun oopium san flook alkaloiiden üs morphin, codein of papaverin.

## Luke uk diar
Tamarillo

At **Tamarillo** of **Buumtomoot** (*Solanum betaceum* of uk: *Cyphomandra betacea*) as en plaantenslach uun det skööl Naachtskaad (*Solanum*), an sodenang nai mä't Tomoot (*Solanum lycopersicum*). Hör früchten san güül of ruad.

## Bilen

Cyphomandra betacea1.jpg|Bloos
TreeTomato.JPG|Früchten
樹番茄 Tamarillo or Tree tomato - panoramio.jpg|Früchten
Tamarillos im Anschnitt(janek2005).jpg|Apskäären früchten



## Luke uk diar
Paullinia

***Paullinia*** san en plaantenskööl uun det order faan a Siapenbuumer (Sapindales). Diar jaft'at knaap 200 slacher faan.

## Slacher

P. acuminata – P. acutangula – P. alata – P. allenii – P. alsmithii – P. anisoptera – P. anodonta – P. anomophylla – P. apoda – P. arenicola – P. aspera – P. austin-smithii – P. baileyi – P. barbadensis – P. bernhardii – P. bicorniculata – P. bidentata – P. bilobulata – P. bipinnata – P. boliviana – P. bracteosa – P. brenesii – P. brentberlinii – P. bristanii – P. buricana – P. caloptera – P. cambessedesii – P. capitata – P. capreolata – P. carpopodea – P. carrenoi – P. castaneifolia – P. cauliflora – P. cearensis – P. chocoensis – P. cidii – P. cirrhipes – P. clathrata – P. clavigera – P. clematidifolia – P. conduplicata – P. connaracea – P. coriacea – P. correae – P. costaricensis – P. costata – P. cristata – P. cuneata – P.&nbsp;cupana – P. cururu – P. curvicuspis – P. dasygonia – P. dasyphylla – P. dasystachya – P. decorticans – P. degranvillei – P. densiflora – P. echinata – P. elegans – P. elliptica – P. elongata – P. emetica – P. enneaphylla – P. eriocarpa – P. exalata – P. excisa – P. ferruginea – P. fibulata – P. filicifolia – P. fimbriata – P. firma – P. fissistipula – P. fistulosa – P. fournieri – P. fraxinifolia – P. fruticosa – P. funicularis – P. fuscescens – P. fusiformis – P. gigantea – P. globosa – P. glomerulosa – P. granatensis – P. grandifolia – P. guaviarensis – P. hemiptera – P. hispida – P. hitchcockii – P. hondurensis – P. hymenobracteata – P. hystrix – P. imberbis – P. ingifolia – P. integra – P. interrupta – P. isoptera – P. jamaicensis – P. josecuatrii – P. kallunkii – P. killipii – P. laeta – P. largifolia – P. latifolia – P. leiocarpa – P. linearis – P. lingulata – P. livescens – P. macrophylla – P. mallophylla – P. manarae – P. marginata – P. mariae – P. martinellii – P. martinensis – P. mazanensis – P. medullosa – P. meliifolia – P. micrantha – P. microneura – P. mollicoma – P. morii – P. navicularis – P. nitida – P. nobilis – P. novemalata – P. nuriensis – P. obovata – P. oldemanii – P. olivacea – P. pachycarpa – P. panamensis – P. parvibractea – P. paullinioides – P. pinnata – P. plagioptera – P. platymisca – P. plumieri – P. prevostiana – P. pseudota – P. pterocarpa – P. pterophylla – P. quitensis – P. reticulata – P. revoluta – P. rhomboidea – P. riodocensis – P. rubiginosa – P. rufescens – P. rugosa – P. scaberula – P. scabra – P. selenoptera – P. seminuda – P. serjaniifolia – P. setosa – P. simulans – P. sphaerocarpa – P. spicata – P. spicithyrsa – P. splendida – P. sprucei – P. stellata – P. stenopetala – P. sternii – P. stipitata – P. stipularis – P. subauriculata – P. subnuda – P. talamancensis – P. tarapotensis – P. tenera – P. tenuifolia – P. ternata – P. tetragona – P. tomentosa – P. tricornis – P. trifoliolata – P. trigonia – P. trilatera – P. triptera – P. tumbesensis – P. turbacensis – P. uchocacha – P. uloptera – P. unifoliolata – P. venezuelana – P. venosa – P. verrucosa – P. vespertilio – P. weinmanniifolia – P. wurdackii – P. xestophylla – P. yoco

#### Enkelt slacher
* Guaraná (*Paullinia cupana*)

## Luke uk diar
Guaraná

**Guaraná** (*Paullinia cupana*) as en plaantenslach uun det famile Sapindaceae. Hat wääkst uun't Amazonasregiuun an as näämd efter det fulk faan a Guaraní. Hör siad häält föl coffein (eegentelk: *guaraniin*), an woort diaram hal dronken.

## Bilen

Paullinia cupana - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-234.jpg|Tiaknang
Guaranà original do Brasil.jpg|Früchten
Guaranapulver.jpg|Guaranapolwer
Guaranajesus.jpg|Guaranaspruudel


## Luke uk diar
Güülhurn

At **Güülhurn** (*Xanthoceras sorbifolium*) as di iansagst plaantenslach uun det skööl Xanthoceras faan a Siapenbuumer (Sapindales). Hör früchten like letj kastanjin.

Hat komt faan't nuurdelk Sjiina an as diar uun a prowinsen Gansu, Hebei, Henan, Liaoning, Baner Mongolei, Ningxia, Shaanxi an Shandong fünjen wurden.

## Luke uk diar
Turkistaan

**Turkistaan** (, , , iar: **Yasi**) as en stääd uun a süüd faan Kasachstaan. Hat as hoodstääd faan't Regiuun Turkistaan, an diar wene gud 230.000 minsken.

Coat of arms of Turkistan (city).jpg|Woopen


## Kliima
Det kliima as kontinentaal mä en graten ferskeel tesken kuul wontern an hiat somern.




## Luke uk diar
Guaraní (Spriak)

**Guaraní** [] (aanj nööm: *avañe’ẽ*) as en spriak, diar uun Paraguay, uun't nuurduastelk Argentiinien, dialen faan Boliiwien an uun't süüdwaastelk Brasiilien snaaket woort. Hat hiart tu a Tupí-Guaraní spriaken.

At jaft wel son sjauer bit fiiw miljoon spreegern, diartu kem noch aal högen, ferlicht tau miljoonen, diar't tumanst ferstun kön. Det spriak lewet fööraal uun Paraguay.

Wi kään enkelt wurden, diar faan't Guaraní ufkem: Jaguar, Jaguarundi, Taapiir, Ananas, Maniok, Marakuja, Nandu of Piranja.

 

## Spriakwiisen of Warianten
* Chiriguano/Guarayo-Guaraní [gui] (50.000 spreegern, miast uun Boliiwien)
* Mbyá-Guaraní [gun] (16.000 spreegern, miast uun Paraguay)
* Simba-Guaraní [gnw] (uun Boliiwien, 7.000 spreegern)
* Aché of Guayaqui [guq] (1.500 uun Paraguay)
* Chiripá of Ñandeva [ndh] (7.000 uun Paraguay, 5.000 uun Brasiilien)
* Kaiwá [kgk] (15.000 uun Brasiilien)
* Xetá [xet] (uun Brasiilien, enkelt spreegern)

## Luke uk diar
Passifloraceae

A **Passifloraceae** san en plaantenfamile uun det order faan a Malpighiales. Sant 2009 wurd uk a familin Malesherbiaceae an Turneraceae diar mä tu tääld. Passifloraceae waaks fööraal uun a troopen an subtroopen faan Afrikoo an Süüdameerikoo.

## Onerfamilin an sköölen
Malesherbioideae – Passifloroideae – Turneroideae – Pibirioideae

Adenia – Adenoa – Afroqueta – Ancistrothyrsus – Androsiphonia – Arboa – Barteria – Basananthe – Crossostemma – Deidamia – Dilkea – Efulensia – Erblichia – Hyalocalyx – Loewia – Malesherbia – Mathurina – Mitostemma – Oxossia – Paropsia – Paropsiopsis – Passiflora – Pibiria – Piriqueta – Schlechterina – Smeathmannia – Stapfiella – Streptopetalum – Tricliceras – Turnera – Viridivia

#### Enkelt slacher
* Marakuja (*Passiflora edulis*)

## Luke uk diar
Marakuja

**Marakuja** (*Passiflora edulis*, fransöösk: *Grenadille*) as en plaantenslach an en frücht uun det order faan a Malpighiales. Di latiinsk nöömdial *edulis* sait al, dat'am a früchten iidj koon.

## Bilen

Passionfruit comparison.jpg|Früchten faan *P. edulis*,lachts forma *flavicarpa*,rochts forma *edulis*.
Maracuyá.jpg|*P. e. flavicarpa*
Passion fruits - whole and halved.jpg|*P. e. edulis*
2019-04-21 21 50 17 A bottle of Welch's Passion Fruit juice in the Franklin Farm section of Oak Hill, Fairfax County, Virginia.jpg|Marakuja saft


## Wäärdaghaid

## Luke uk diar
Moafögler

A **Moafögler** of **Moas** (*Dinornithiformes*) wiar en order faan fögler, diar uun't 14. juarhunert ütjstürwen san. Jo küd ei flä an hiard tu't onerklas faan a Palaeognathae (*uur-tjaap-fögler*). Diar jääw't njügen of tjiin slacher faan, diar uun Neisialun lewet haa.

## Iindialang tu familin, sköölen an slacher
* †Dinornithidae
*:: †*Dinornis*
*::: †*D. novaezelandiae*
*::: †*D. robustus*
* †Emeidae
*: †Anomalopteryginae
*:: †*Anomalopteryx*
*::: †*A. didiformis*
*:: †*Pachyornis*
*::: †*P. australis*
*::: †*P. elephantopus*
*::: †*P. geranoides*
*: †Emeinae
*:: †*Emeus*
*::: †*E. crassus*
*:: †*Euryapteryx*
*::: †*E. curtus*
*::: ?*E. gravis*
* †Megalapterygidae
*:: †*Megalapteryx*
*::: †*M. didinus*

Moa_in_Wellington_Museum.jpg|*Dinornis* slach
Little_Bush_Moa.jpg|*Anomalopteryx didiformis*
Pachyornis_Fenton.jpg|*Pachyornis elephantopus*
Megalapteryx_didinus_(AM_LB5908)_601772.jpg|*Megalapteryx didinus*


## Luke uk diar
Elefantenfögler

A **Elefantenfögler** (*Aepyornithiformes*) wiar en order faan fögler uun det onerklas faan a Palaeognathae (*uur-tjaap-fögler*). Jo küd ei flä an san uun't 14. juarhunert ütjstürwen. Diar jääw't njügen slacher faan, diar üüb Madagaskar lewet haa.

## Familin, sköölen an slacher
* †Aepyornithidae
*: †Aepyornis
*:: †A. gracilis
*:: †A. hildebrandti
*:: †A. maximus
*:: †A. medius
*: †Mullerornis
*:: †M. agilis
*:: †M. betsilei
*:: †M. grandis
*:: †M. rudis
*: †Vorombes
*:: †V. titan
* †Mullerornithidae (?, ünseeker)
*: †Mullerornis
*:: †M. agilis
*:: †M. betsilei
*:: †M. grandis
*:: †M. rudis

## Luke uk diar
Hieraaetus

A ***Hieraaetus*** san en skööl faan Gripfögler (Accipitriformes) uun det famile faan a Hanjügern (Accipitridae). Diar jaft'at sääks slacher faan, ään as ütjstürwen.

## Slacher
* *H. ayresii*
* *H. morphnoides*
* *H. pennatus*
* *H. wahlbergi*
* *H. weiskei*

* Haast san Iarn (*Hieraaetus moorei*) †

## Luke uk diar
Haast san Iarn

**Haast san Iarn** (*Hieraaetus moorei*, iar: *Harpagornis moorei*) wiar en Gripfögel (Accipitriformes) uun det famile faan a Hanjügern (Accipitridae). Hi hää uun Neisialun lewet, an as uun't 14. juarhunert ütjstürwen. Hi wuch wel 10–18&nbsp;kg, an sin jügen späänd trii meetern. Sodenang wiar hi di gratst Iarn, di uun jonger tidj lewet hää. Hi as näämd efter Julius von Haast (1822-1887).

## Luke uk diar
Echt Iarner

A **Echt Iarner** (*Aquila*) san en skööl faan Gripfögler (Accipitriformes) uun det famile faan a Hanjügern (Accipitridae). Diar hiar elwen slacher tu. Uk uun ööder familin jaft'at *Iarner*, t.b. Haliaeetus, di nööm *Iarn* ment diarbi so föl üs *grat gripfögel*.

## Slacher
* *A. verreauxii*
* *A. audax*
* *A. gurneyi*
* *A. rapax*
* *A. heliaca*
* *A. adalberti*
* Könangiarn of Stianiarn (*A. chrysaetos*)
* *A. nipalensis*
* *A. africana*
* *A. fasciata*
* *A. spilogaster*

## Luke uk diar
Könangiarn

A **Könangiarn** of **Stianiarn** (*Aquila chrysaetos*) as en Gripfögel (Accipitriformes) uun det famile faan a Hanjügern (Accipitridae).

## Leewentsrüm

## Luke uk diar
Gyps

A ***Gyps*** of **Ual-Welt-Geiern** san en skööl fan Gripfögler (Accipitriformes) uun det famile faan a Hanjügern (Accipitridae). Diar jaft'at aacht slacher faan. Jo lewe uun Euroopa, Afrikoo an Süüduastaasien. A Geiern uun Ameerikoo hiar tu en ööder famile, det san a Kondooren (Cathartidae).

## Slacher
* *Gyps bengalensis*
* *Gyps coprotheres*
* *Gyps fulvus*, iansagst slach uun Euroopa
* *Gyps indicus*
* *Gyps tenuirostris*
* *Gyps himalayensis*
* *Gyps rueppelli*
* *Gyps africanus*


White-rumped vulture (Gyps bengalensis) Pair 2 Photograph by Shantanu Kuveskar.jpg|*G. bengalensis*
Cape Vulture - Giant Castle - South-Africa 010002 (15444476446).jpg|*G. coprotheres*
Gyps fulvus Ayódar.jpg|*G. fulvus*
Vautour, Orchha, MP, Inde.jpg|*G. indicus*
Gyps tenuirostris 176449982.jpg|*G. tenuirostris*
Himalayan Griffon (Gyps himalayensis).jpg|*G. himalayensis*
Masai Mara National Reserve 03 - Rüppell's vulture (Gyps rueppelli).jpg|*G. rueppelli*
White-backed Vulture Metrozoo 1.jpg|*G. africanus*


## Luke uk diar
Türkiis (mineraal)

**Türkiis** as en mineraal. Hat as en kööber-alumiinium-fosfaat mä det struktuurformel CuAl6(PO4)4(OH)8·4H2O. Uun steed faan alumiinium koon diar uk iisen uun wees. 

Efter det mineraal as uk det klöör türkiis näämd wurden. Türkiis woort hal tu smokstianer ferwerket.

Di nööm kaam sowat uun't 13. juarhunert uun't fransöösk spriak ap: *pierre turquoise* - *stian faan a [[Türkei]]*. Det as oober eegentelk ei rocht, auer't uun a Türkei goor nään türkiis jaft. Man türkisk (''osmaansk'') kuuplidj haa diar mä haneld.

## Bilen

Turq mcGuin bunker (retouched).jpg|Rä an sleeben stianer
Turquoise - Blue and green necklaces.jpg|Blä an green halskeeden
Pectoral Rameses II Louvre E79.jpg|Smok faan Ual Egypten
AztecSerpent.JPG|Smok faan a Azteken



## Luke uk diar
Teratornithidae

A **Teratornithidae** wiar en famile faan Gripfögler (Accipitriformes), diar bit för gud 120.000 juaren uun a eerdtidjäälern Miozän bit Pleistozän uun Ameerikoo lewet haa. Jo haa Geiern liket.

## Sköölen
: *†Aiolornis – †Argentavis – †Cathartornis – †Oscaravis – †Taubatornis – †Teratornis*

So küd jo ütjsen haa:

Argentavis_magnificens.JPG|*Argentavis magnificens*
Teratornis_BW.jpg|*Teratornis* slach
Teratornis_merr15.jpg|*Teratornis merriami*



## Luke uk diar
Buumsiilern

A **Buumsiilern** (*Hemiprocne*) san det iansagst fögelskööl uun det famile Hemiprocnidae. Jo hiar tu't order faan a Siilfögler (Apodiformes). Diar jaft'at man sjauer slacher faan. Jo lewe uun Indien an Süüduastaasien.

## Slacher
* *Hemiprocne comata*
* *Hemiprocne coronata*
* *Hemiprocne longipennis*
* *Hemiprocne mystacea*

HemiprocneComata.LipKee.jpg|*H. comata*
Crested_treeswift_(Hemiprocne_coronata)_Male_Female_Photographs_by_Shantanu_Kuveskar.jpg|*H. coronata*
Grey_Rumped_Treeswift.jpg|*H. longipennis*
Moustached_Treeswift_(Hemiprocne_mystacea)_-_Flickr_-_Lip_Kee.jpg|*H. mystacea*


## Luke uk diar
Aegotheles

A ***Aegotheles*** san det iansagst fögelskööl uun det famile Aegothelidae. Jo san iar mä tu a Siilfögler (Apodiformes) tääld wurden, daalang tääl jo üs aanj order: Aegotheliformes. 

Diar jaft'at njügen slacher faan, diar uun Nei-Guinea, Austraalien, Tasmaanien, üüb a Molukken an Neikaledoonien lewe.

Jo jaage miast am naachtem, diaram het jo üüb ingelsk uk: *owlet nightjars* = *letj kadüül naachtswaalken*, of üüb noorsk: *Uglesvaler* = *Kadüülswaalken*

## Slacher
: *Aegotheles albertisi*
: *Aegotheles archboldi*
: *Aegotheles bennettii*
: *Aegotheles crinifrons*
: *Aegotheles cristatus*
: *Aegotheles insignis*
: *Aegotheles savesi*
: *Aegotheles tatei*
: *Aegotheles wallacii*

## Luke uk diar
Buumwiiduus

A **Buumwiiduus** of **Buumhopern** (Phoeniculidae) san en famile faan fögler uun det order faan a Wiiduufögler (Bucerotiformes). Diar hiar tau sköölen tu, diar uun't troopisk Afrikoo lewe. Jo san nai mä Wiiduus (Upupidae).

## Sköölen an slacher
* Phoeniculus
*: *P. bollei - P. castaneiceps - P. damarensis - P. purpureus - P. somaliensis*
* Rhinopomastus
*: *R. aterrimus - R. cyanomelas - R. minor*

## Luke uk diar
Nööshurnfögler

A **Nööshurnfögler** (Bucerotidae) san en famile faan fögler uun det order faan a Wiiduufögler (Bucerotiformes). Diar hiar son 50 slacher tu, an flooken san uun a bestant trüüwet. Hör nööm haa's efter hör aparte skeeben nääb.

## Sköölen
*Aceros – Anorrhinus – Anthracoceros – Berenicornis – Buceros – Bycanistes – Ceratogymna – Ocyceros – Penelopides – Rhinoplax – Rhyticeros – Tockus – Tropicranus*

Aceros cassidix -Weltvogelpark Walsrode, Germany-8a.jpg|*Aceros cassidix*
Malabar Pied Hornbill 2.jpg|*Anthracoceros coronatus*
Greater Indian Hornbill.jpg|*Buceros bicornis*
Buceros rhinoceros -Kuala Lumpur Bird Park, Malaysia-8a (2).jpg|*Buceros rhinoceros*


## Luke uk diar
Hurnraawner

**Hurnraawner** (*Bucorvus*) san det iansagst fögelskööl uun det famile Bucorvidae. Jo hiar tu't order faan a Wiiduufögler (Bucerotiformes). At jaft man tau slacher, diar uun Afrikoo lewe; ään slach (di "nuurdelk") tesken Sahara an troopenwalt, di "süüdelk" slach uun't süüdelk Afrikoo. Jo kön ei gud flä, oober fiks rään.

Mä a eegentelk Raawenfögler haa's ei föl tu dun, di nööm komt faan hör suart feedern.

## Slacher

Bucorvus abyssinicus -Fort Worth Zoo-8.jpg|Nuurdelk Hurnraawen*Bucorvus abyssinicus*
Southern Ground Hornbill.JPG|Süüdelk Hurnraawen*Bucorvus leadbeateri*



## Luke uk diar
Steatornis caripensis

***Steatornis caripensis*** (spoonsk: **Guácharo**) as di iansagst fögelslach uun det skööl Steatornis, an uk uun det famile Steatornithidae uun det order Steatornithiformes. Hi as iar mä tu a Naachtswaalkenfögler (Caprimulgiformes) tääld wurden, as diar oober dach ei alt nai mä. Hi lewet uun Süüdameerikoo.

## Leewentsrüm

## Luke uk diar
Nyctibiidae

A ***Nyctibiidae*** (*"Daisliaper"*) san en fögelfamile mä tau sköölen an sööwen slacher. Jo san iar mä tu a Naachtswaalkenfögler (Caprimulgiformes) tääld wurden, san diar oober dach ei alt nai mä. Diaram stun jo nü uun en aanj order Nyctibiiformes. 

## Leewentsrüm

## Sköölen an slacher
* Nyctibius
*: Nyctibius maculosus
*: Nyctibius aethereus
*: Nyctibius jamaicensis
*: Nyctibius grandis
*: Nyctibius griseus
*: Nyctibius leucopterus
* Phyllaemulor
*: Phyllaemulor bracteatus

## Luke uk diar
Podargidae

A ***Podargidae*** san en fögelfamile mä trii sköölen an fiftaanj slacher. Jo san iar mä tu a Naachtswaalkenfögler (Caprimulgiformes) tääld wurden, san diar oober dach ei alt nai mä. Diaram stun jo nü uun en aanj order Podargiformes. 

## Leewentsrüm

## Sköölen an slacher
* Podargus
*: Podargus strigoides
*: Podargus ocellatus
*: Podargus papuensis
* Batrachostomus
*: Batrachostomus mixtus
*: Batrachostomus moniliger
*: Batrachostomus poliolophus
*: Batrachostomus harterti
*: Batrachostomus hodgsoni
*: Batrachostomus affinis
*: Batrachostomus septimus
*: Batrachostomus auritus
*: Batrachostomus stellatus
*: Batrachostomus cornutus
*: Batrachostomus javensis
* Rigidipenna
*: Rigidipenna inexpectata

## Luke uk diar