open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tin Whistle

Di **Tin Whistle** (Sölring Aurseeting: *Blekpip*) es en Floit hur iinblöögen uur. 
Jü uur fuaral ön Irlön en di britisk Ailönen spölet. Ön Dütsklön uur jü fuaral fuar Musiik nomen, diar keltisk of fan Irlön es. 
Di jest Tin Whistles skel fan Skramel maaket uuren wiis, deling uur di fuar't Miist fan Iirsen- of Meesingblek me en Mürstek fan Plastik maaket. Hat jeft forskeligi Aarten en Toonhoogden/Toonaarten, traditsjonel sen di man ön D.
Em ken aur tau Oktāven spöli, di taust uur diarbi aurblöögen en me di Fingern greepen üs di liiger Toonreeg.

Eeđer di Forem fan't Mürstek jert di Blekpip uk tö di *Neeb-Floiten*.

## Toonproowen
### Üp di önerst Toonreeg

### Aurblaasin (Taust of hooger Toonreeg)
Wan di Tööni hooger uur skel, da uur di Blekpip aurblöögen, em blocht diar harter iin.
Dit es man ek muar sa iinfach en raaki da di Tööni, aurdat em sin Luchtstroom gur kontroliari skel.

### Wuk Tööni (Döörblöögen)
Wan em di Luchtstroom gur döörhual ken en bluat di Fingern foranert, da uur "döörblöögen".
Di Blekpip maaket da "wuk" Tööni, jen Toon giar wuk aur tö di Naist. Dit giar me en holten Floit ek of ek sa gur.

## Luki uk diar
Polyester

**Polyester** es en Könststof. Hat jert tö di Duroplasti.
Hat mut bi di Aarber törochtmaaket uur. Tö dit Polesterharz (Bi Spaachtelmasi sen diar Folmaakern of Gleesfāsern benen), kumt en Harter, diar en Reaktsjoon ön Gang bringt. Di Tir, dat em aarberi ken bit dat dit hart uur, jit uk Pot-Tir.

## Nütingen
Blek: Reparatuuren (Gleesfāsermaten me Harz of Gleesfāser-Spaachtelmasi, "Süürkrüürspaachtel"), Spaachtelmasi fuar Delen āptöfel en gleer üttöspaachtlin. Di Auto-Industrii becht uk Karoseriidiili fan GFK, sa heer di Renault Kangoo sent  2008 fuarn Weelensküülen fan GFK.

Buati
Reparatuuren sa üs bi Blek, en uk hiili Buati (Di Sken) uur fan GFK becht. Benen es man en Raamen fan Iirsen of Aluminium.
Polyethyleen

**Polyethyleen** (PE) es en Könststof. Hat jert tö di Thermoplasti.

## Nüting
Fuaral Inkoopipöösen en Foolien uur aaft fan PE maaket, man uk Borelern en Doosen uur diarfan maaket.

## PE-LD en PE-HD
PE-LD jit *Low Density*, PE-HD jit *High Density*. Hat hinget me di Kompresjoon fan dit Materiaal töhop, hur stabiil dit da uur.
PE-LD es fuar Foolien en Pöösen, PE-HD giar uk fuar Borelern en Leren. Wan dit tö wuk fuar en Ler es, da nemt em aapft en üđer Köststof sa üs Polystyrool diafuar, di falt en bet stüfer üt.

## Skramelnumer

Di Skramelnumer (Nii-Dütsk "Recyling Code") es en Numer, hureeđer Stofi sortiaret uur ken, wan em diar weđer wat Niis fan maaki wel.Ni Numern 1 bi 7 sen fuar Könststofi.
Fuar PE sen di Skramelnumern di 1, di 2 en di 4.

## Skelter

image:PE_HD_Doos_001.jpg|En Doos fan HDPE of PE-HD. Man hurfan es di Ler diartö? 
image:PE_PS_Futpolverdoos_001.jpg|Diar stuunt dit: Di Ler es fan Polystyrool maaket.
image:PE_Bloomensprüt_005.jpg|En Bloomensprüt fan PE-HD. Benen sen fuaral Diili fan Meesing.
image:PE "Zip"-Pöös 004.jpg|Reparatuurdiili kum aaft iin ön sok Pöösen me "Riivforslüt".
image:PE_Seepenpöös_002.jpg|En Seepenborel fan HDPE ken em aaft me san Pöös fan LDPE folmaaki.
image:PE_Seepenborel_003.jpg|Di Seepenborel es fan HDPE maaket.
Gleesfāser-Könststof

**Gleesfāser-Könststof** (GFK) es en Könststof. Hat jert tö di Duroplasti.
Hat uur fan Gleesfāser (maten) en Polyesterharz maaket.

## Nütingen
GFK-Karoseriien en Karoseriidiili, GFK-Buati, Blekreparatuuren, hur nönt fan draien uur.
Polystyrool

**Polystyrool** (PS) es en Könststof. Hat jert tö di Thermoplasti.

## Nütingen
* Blister sen aaft fan PS maaket, aurdat dit transparent, bal sa klaar üs Glees es.
* Wan PS āpsküümet uur, da uur diar Polystyrool-Hartsküüm fan. Fan di Transparens uur da en wit Klöör, aurdat diar jaa Luchtblööösen benen sen. Me PS-Hartsküüm uur Platen sa üs *Styropor* of *Depron* Demplaten maaket. Uk fuar Forpakingen uur PS-Hartsküüm nomen.
* Fuar Dempots uur litj PS-Hartsküümkuugeln iin ön en Zementpots rööret, en dit skel di Wāremker hual. Dit es en mal Swinjkraam, aurdat bit't Tauin fan dit Werktjüch di Kuugeln boowen üp dit Weeter swum en ombiflö.

## Skramelnumer

Di Skramelnumer (Nii-Dütsk "Recyling Code") es en Numer, hureeđer stofi sortiaret uur ken, wan em diar weđer wat Niis fan maaki wel.Ni Numern 1 bi 7 sen fuar Könststofi.
Fuar PS es di Skramelnumer di 6.

## Skelter

image:PS Blister 001.jpg|En Forpaking me en Blister fan Polystyrool.
image:ABS_PS_Hakmaskiin_001.jpg|Di wit Diili ön des Hakmaskiin sen fan ABS, dit "Glees" es fan Polystyrool maaket. Benen sen uk Diili fan PE en üđer Könststofi.
image:PS CD Omslach 002.jpg|En CD-Omslach fan Polystyrool. Di CD es fan PC maaket.


## Meelworemern en Polystyrool
Ütfinjers haa ütprobiaret en dö Meelworemern 4 Weeken lung Polystyrool tö iit. Wat diar achtern ütkām, skel tö kompostiarin wesen wiis, en di Woremern skel ek kraanker wesen wiis üs jaar Koleegen, dānen normaal freten haa.
Acrylnitril-Styrol-Acrylat-Copolymeer

**Acrylnitril-Styrol-Acrylat-Copolymeer** (ASA) es en Könststof, diar tö di Thermoplasti jert. ASA es bal sa hart üs ABS, man dit ken fuul beeter töögen't Weđer ön.

## Nütingen
Fan ASA uur Mööbeln en Autodiili becht. Hat ken blank of uk mat, transparent of me Klöör maaket uur.

### Skramelnumer

Di Skramelnumer (Nii-Dütsk "Recyling Code") es en Numer, hureeđer Stofi sortiaret uur ken, wan em diar weđer wat Niis fan maaki wel.Ni Numern 1 bi 7 sen fuar Könststofi.
Fuar ASA jeft et niin Skramelnumer, et falt öner "7 - Üđer Könststofi"

## Skelter

image:Embleem 001.jpg|En VW-Teeken fan 1996. Fan hurfuul (Könst-) stofi kür dit töhopseet wiis?
image:ABS_Embleemdiil gre_001.jpg|Di gre Diil es fan ABS.
image:ASA_Embleemdiil suurt_002.jpg|Di suurt Ring es fan ASA maaket.
image:ASA_Frontgril_001.jpg|Di Frontgril fan en VW Passat (1996) es fan ASA maaket.

1996 her em di Skramelteeken jit ek. Da waar iinfach di Könststof diar üp skrewen sa üs >ABSASA<
Fuarn es da Fiinblek of sawat  āpseet uuren, en des waar forkroomet. Fan achtern sjocht em di Klamern, hur dit me fast es.
Polycarbonaat

**Polycarbonaat** (PC) es en Könststof. Hat jert tö di Thermoplasti.

## Nütingen
* CDs en DVDs uur fan PC maaket, aurdat dit transparent, hart en bal sa klaar üs Glees es. Hat es man jüürer üs PS.
* Brelengleesen en Lensen fuar günstigi Optiken
* Gleesen fuar jüüreri Sennskiin- en Sküülbrelen
* Leechtgleesen bi Autos en Weelen
* Önerweeter-Hüüsingen fuar Kameras
* Wisiiri fuar Helmi
* Achtersiren fan jüüri Mobiil-Telefooni sa üs *Smart Phones*
* Wining-"Gleesen" (Dit Atoomium ön Brüssel heer sent 2006 Wininger fan Polycarbonaat)

## Skramelnumer

Di Skramelnumer (Nii-Dütsk "Recyling Code") es en Numer, hureeđer stofi sortiaret uur ken, wan em diar weđer wat Niis fan maaki wel.Ni Numern 1 bi 7 sen fuar Könststofi.
Fuar PC jeft et niin Skramelnumer, dit falt öner "Üđer Könststofi, Numer 7".

## Skelter

image:PC_CD-Rooling_001.jpg|En CD fan Polycarbonaat. Di Omslach es fan Polystyrool maaket.
image:PC_Sküülbrel_002.jpg|En Senenskiin- en Sküülbrel fan Uvex me "Glees" fan PC, wat fuar't Werkin töleten es.
Tulpenbuumer

**Tulpenbuumer** (*Liriodendron*) san en skööl faan magnoolienplaanten (Magnoliaceae) an sodenang nai mä magnoolien. Diar hiar man tau slacher tu.

## Slacher

Liriodendron tulipifera 005.JPG|Amerikoonsk tulpenbuum (*Liriodendron tulipifera*)
Liriodendron chinense1.jpg|Schineesk tulpenbuum (*Liriodendron chinense*)


## Luke uk diar

*
Muskaatplaanten

**Muskaatplaanten** (Myristicaceae) san en plaantenfamile an hiar tu a magnoolienoortagen (Magnoliales). Diar hiar wel son 18 bis 21 sköölen mä 475 bit 500 slacher tu. Det wichtagst plaant as was di muskaatnödbuum (*Myristica fragrans*). 

## Sköölen

 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 

## Luke uk diar
Muskaatnöden

**Muskaatnöden** (Myristica) san en skööl faan plaanten uun det famile faan a muskaatplaanten (Myristicaceae). Diar hiar wel son 150 slacher tu.

## Slacher
Faan jo 150 slacher hää ään en grat bedüüdang:
* Muskaatnöd (*Myristica fragrans*)

## Luke uk diar
*
Muskaatnöd

At **Muskaatnöd** (*Myristica fragrans*) as en frücht an en buum uun det famile faan a Muskaatplaanten (Myristicaceae).
Hör siad woort üs gewürts brükt.

## Nööm
Det wurd komt ütj at , an det komt efer't latiinsk *nux muscata*. Det ment soföl üs "nöd, diar efter moschus stiremt".

## Luke uk diar

## Futnuuten
Nepaal

**Nepaal**, amtelk **Demokraatisk Republiik faan Nepaal** (üüb Nepaals: नेपाल *Nepāl* an संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक नेपाल
*Saṃghīya Loktāntrik Gaṇatantrātmak Nepāl*) as en banenstoot uun Süüdaasien. Uun a nuurd lei Schiina an uun a uast, süüd an waast lei Inje. At hoodsteed as Kathmandu. At lun hee 26,494,504 lidj.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
Sant 2015 hee Nepaal sööwen prowinsen.

## Histoore
Tuföören wiar Nepaal en köningrik. En republiik wurd 28. Mei 2008 ütjrepen. Ram Baran Yadav wurd 23. Jüüle 2008 üüs iarst president faan’t republiik iinsweerd. Ham fuliget uun Oktuuber 2015 Bidhya Devi Bhandari üüs iarst presidentin faan Nepaal.

## Biljen

Kathmandu-Maju Dega-01-gje.jpg|Kathmandu
Pashupatinath-Mrigasthali-38-Votivstupas-2014-gje.jpg|Pashupatinath
Bhaktapur-Nyatapola Mandir am Taumadhi Tole-17-Studentinnen-2013-gje.jpg|Bhaktapur
Changu Narayan-Skulptur-32-Vishnu auf Garuda-Taube-2013-gje.jpg|Changu Narayan
Patan-Palastplatz-06-Palast-2007-gje.jpg|Patan
Dzongla to Lobuche-32-Dauerfrostbulte-Traeger-2007-gje.jpg|Himalaya
Dzongla to Lobuche-78-Weg nach Lobuche-2007-gje.jpg|Himalaya
Mustang-Ghami to Lo Gekar-16-Lhatos-2015-gje.jpg|Mustang
Mustang-Tsarang-Lo Manthang-02-2015-gje.jpg|Mustang
Bruunei

At **Sultanaat Bruunei** (amtelk **Brunei Darussalam**, Malaiisk: **Negara Brunei Darussalam**) as en stoot uun Süüduastaasien. Hi lei üüb’t eilun Borneo (Indoneesk: Kalimantan) uun Süüdschineesksia an grenset bi Malaysia. At hoodsteed as Bandar Seri Begawan. At lun hee 393.372 lidj (2011).

## Geografii
### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:

### Indialing faan Ferwalting
At lun hee fjauer distrikten:

## Histoore
At sultanaat wiar iar föl grater. Twesken det 16. an 19. juarhunert regiaret a sultaan amanbi at hial faan a nuurdeeg faan Borneo.

## Politiik
Bruunei as sant 1984 lasmaat faan det Commonwealth of Nations.

## Kwelen
Antananarivo

**Antananarivo** (iar uk *Tananarive*) as at hoodsteed an gratst steed faan Madagaskar. At steed leit uun a maden faan't lun. Det hee 1.275.207 lidj (2018). Det as uk at hoodsteed faan det Analamanga Regiuun.

## Geografii
### Kliima




### Iindialing faan Ferwalting
At steed hee seeks komuunen:

* Antananarivo I
* Antananarivo II
* Antananarivo III
* Antananarivo IV
* Antananarivo V
* Antananarivo VI

## Kwelen


## Luke uk diar
Western Australia

**Western Australia** [ˈwestən ɒˈstreɪliə] (fering: **Waastaustraalien**, ufkurting: **WA**) as en bundeslun faan Austraalien. Uun a nuurduast leit at Northern Territory an uun a süüduast South Australia. At hoodsteed as Perth. At bundeslun hee 2.474.410 lidj (2016).

## Geografii
### Kliima

### Indialing faan Ferwalting
At bundeslun hee 137 *Local Government Areas*. Luke diar: *[[List faan Local Government Areas uun Western Australia]]*.

### Steeden

Dön tjiin gratst steeden uun't bundeslun san:

## Histoore
Uun det iar 19. juarhunert wurd Western Australia en britisk kolonii. April 1829 luniget koptein Charles Fremantle mä sin skap *Challenger*, Mei do uk koptein James Stirling mä sin skap *Parmelia* bi a mös faan det Swan River, wat efter dön suart swaan (diar heer föl san) neemd. Jo lai do det Swan River Kolonii grünj. 

## Politiik
Western Australia hee sant 1890 en parlament. At parlament hee tau koomern: det *Legislative Assembly* (de naist koomer) an de *Legislative Council* (de iarst koomer). En nei parlament wurt arke fjauer juaren direkt faan't folk weelet.

A baas faan a bundesstoot as a premier-minister (üüb Ingels: *premier*). Roger Cook as sant de 8. Jüüne 2023 a premier-minister faan't bundeslun.

Auer dat Western Australia dial faan en konstutsionel monarchii as, hee a bundesstoot en guwernöör, diar a köning of at köningin faan Austraalien fertreet.

## Kwelen
Adelaide

**Adelaide** (Ütjspriik üüb Ingels: [ˈædəleɪd] of [ˈæ.dɜ.læɪ̯d] ) as at hoodsteed faan’t bundesstoot South Australia uun Austraalien. At steed leit bi a eeg faan a Saint-Vincent-Golf. Det wurd faan de iarst guvernöör faan’t stoot, koptein John Hindmarsh 1837, efter det britisk köningin Adelaide (Adelheid von Sachsen-Meiningen) neemd. At steed hee 1.165.639 lidj (2016).

## Geografii
### Lunskap
Uun a uast faan't steed stun dön Adelaide Hills.

De Torrens Struum (üüb Kaurna: *Karrawirra Parri*) leept troch't steed.

### Iindialing faan Ferwalting
At steed hee njüügentanj lokaal ferwaltingsgebiiten:

## Histoore
At steed wurd 1836 grünjlaanjen.

## Kwelen
Inje

**Inje**, amtelk **Republiik faan Inje**, as en lun uun a süüd faan Aasien. At lun hee 1.210.854.977 lidj (2011). At hoodsteed as New Delhi.

## Geografii

### Indialing faan Ferwalting

## Politiik
Inje as sant 1947 lasmaat faan det Commonwealth of Nations.

## Kwelen
Öörtööl

**Öörtööl** es en natüürelk Mineraal, en diar es Kööl-Weeterstof ön.

Om diar bitukum, skel Höölern diip iin ön di Öört bööret uur. Al ön di 1850er Jaaren heer em diarme ön Nuurđerdütsklön bigent.

Iin ön Öörtööl es masi Energii, diar uur Stroom me maaket, en bal ark Auto of Lastwain kköört diarme. Man uk, om Könststof tö maaki, es  Öörtööl nöörig. 

Aurdat em diar sa fuul me maaki ken, jit dit uk dit *suurt [[Gul]]*.

## Hur fuul Energii haa Ööl-Produkti?
Di Energii iin ön en Brenstof uur üs kWh/m³ meten:

*Diesel: ~ 10.000 kWh/m³
*Bensiin: ~ 8.500 kWh/m³
*Swaarööl: ~ 10.000 kWh/m³

Wan em dit döör düüsent diilet, da weet em, wat iin ön jen Liter es.
Dit jit fuar 1 l Bensiin ombi 8,5 kWh, fuar Diesel ombi 10 kWh.

Dit jit uk: Wan en Dieselmotoor en en Bensiinmotoor di salev Aarber dö, da ken em ütreekni, hok muar Energii diarfuar nemt:

Bispöl Passat 35i:
* En TDI-Dieselmaskiin (83 kW) nemt ön di Somer ombi 6 Litern Kraftstof üp 100 km, dit sen bi 10 kWh/Liter ombi 60 kWh.
* Di 1,6 Liter-Bensiinmotoor me 74 kW nemt ön di Somer ombi 7,3 Litern, dit sen bi 8,5 kWh/Liter 62,05 kWh.

Di Bensiinmotoor nemt diareeđer ombi 5% muar. Diartö kumt jit, dat ombi 20 % muar Kraftstof forbronen uur, dit meent muar CO2 iin ön di Rook. Fuar Bensiin uur 2,3 kg CO2/Liter reeknet, fuar Diesel sen dit 2,65 kg.

* Diesel: 6 Liter x 2,65 kg  = 15,9 kg/100 km of 159 g/km
* Bensiin: 7,3 Liter x 2,3 kg = 16,79 kg/100 km of 167,9 g/km

Öndönen uur biiring me muar CO2, en di Diesel heer aur di Fiinstof en ruar Plaketi, di mut gaar ek muar aural köör.

Wan em en Elektropassat her, da wöör di noch ombi 15 bit 20 kWh fuar 100 km nem.
Diarön sjocht em, hurfuul fan dit Ööl bi en Forbreningsmotoor tö Wāremker en Üđers, hur dit ek fan köört, uur.

Me di Haitswert fan dit Ööl ken em di Energii-Ütnüting ütreekni.

## Öörtööl-Produkti

## Bilen

Erd%C3%B6lbohrloch.png|Me sok Böörern uur diip Höölern iin ön di öört bööret.
Erd%C3%B6l_Bohrturm.jpg|Fan san Böörtürn uur dialbööret.
Oil_well_scheme.svg|Dit es en Pomp, diar dit Ööl naa boowen pompet.
Oil_well.jpg|Sok Pompen stuun uk ön Nuurđerdütsklön ombi.


## Luke uk diar
Skramelnumern

**Skramelnumern** skel diarbi help, di Skramel sa tö sortiari, dat diar weđer wat fan maaket uur ken.
Internatsjonaal jit des Numern *Recycling Code*s.

### Skramelnumern
Skramel

**Skramel** es dit, wat aur es, wan di Mensk wat maaket heer. 

## Skramelsortiaring
Aurdat di Mensk uk masi maaket, wat Skaaren tö di Öört maaket, luket em aliweegen diareeđer, dat dit mener uur skel. Diartö jert uk *Recycling*, diar uur di Skramel sortiaret, dat em diar weđer wat fan maaki ken. Fuar di Sortiaring jeft et Skramelnumern, dānen diarbi help skel.

## Di Mensk en sin Futprent - Mener Skramel maaki
Beeter üs di Stofi jit jens tö nüti es noch, jam gaar ek to maaki, koopi of nüti. Em snaket diar uk fan di Futprent, diar en Mensk aur sin Leewent üp Wārel maaket.
Fuar mener Skramel jeft et masi Waien, jen diarfan es iin ön des Video biskrewen.

### Video

**Wininger me mener Skramel riinhual**

Glees-Rensker salev maaki

**Baarikaamer me mener Skramel riinhual**

Hüsji-Rensker salev maaki


## Skramelgalerii
Jir sen Skeltern fan en iinfachi Tour naa Tinem en töbeek.

image:Eeker me Skramel001.JPG|Skramel mermung di Mjuks üp en Eeker ön Ārichsem.
image:Skramelcontainers001.JPG|Skramelcontainers ön Tinem, hur di Tankstair renoviaret uur.
image:Skramel flocht 001 .JPG|En bet Winj, en di Könststof flocht man sa ombi.
image:Skramel flocht 002.JPG|Fuul Mensk, fuul Skramel. En bet Winj, en dit flocht man sa ombi (Tankstair ön Tinem)
image:Skramel flocht 003.JPG|Hat es noch ek sa iinfach en raaki dit Skramelfat.


## Weeter-Renskönlaag üp Söl

Di Konsuum fan üüs Menskhair es muar en muar uuren, en hat leengt al lung ek muar, wan em höm jens of tau Lop ön di Week tauet.
Wan't giar, da skel aliweegen wārem Weeter üt di Wuchen kum, en dit skel hol sa fuul wiis, dat em tömendst ark Dai dusji ken, wan ek baari. Dit Weeter diarfan skel somhur hen, en di Seep, hur em höm me tauet heer, mut metjens me langs.
Uk fan Werk kumt fül Weeter, en dit skel em hol luasuur.
Aurdat aliweegen Geft sa üs uk Skramel en Plastik iin ön di Seepen en dit Weeter sen, ken em dit Diari ek iinfach iin ön di Graav laap let, dit mut rensket uur. Diarfuar jeft et uk üp Söl en Weeter-Rensk-Önlaag.


image:Rensk-Önlaag 001.JPG|Di Weeter-Renskönlaag staant bi Raantem-Beken.
image:Rensk-Önlaag 002.JPG|Di Iingang heer masi Seekerhairs-Önlaagen.
image:Rensk-Önlaag 003.JPG|Di Rensk-Önlaag waar 1989 ombecht.


## Luki uk jir
* Sölring Videos üp Youtube (Playlist)
Jules Verne

**Jules-Gabriel Verne** (* 8. Febrewoore 1828 uun Nantes, Frankrik; † 24. Marts 1905 uun Amiens, Frankrik) wiar en fraansöösk skriiwer. Bekäänd wurd ‘er fööraal troch sin romoonen At Rais tu a Madelponkt faan a Eerd (1864), 20.000 Miilen oner a Sia (1869–1870) an uk Rais am a Eerd uun 80 Daar (1873).

## Luke uk diar
Eedelstaal

**Eedelstaal** uk *Nirosta* es en Legiaring, fuaral fan Staahl, Kroom en Nikel. Dit Bikeentest es "18/10" me 18% Kroom en 10 % Nikel. Nirosta restet ek sa slim üs Iirsen, bal gaar ek. Nirosta es swaarer tö biaarberi üs Staahl, aurdat dit mal tai es. Böörern lewi ek sa lung, wan em diar fuul Edelstaal me bööret heer.

Edelstaal let höm uk swaisi. Diarfuar jeft et senerligi Elektrooden of Wiir bi Sküülgas-Swaisin.
Legiaring

En **Legiaring** es di Töhopsteling fan forskeligi Metali, aurdat em hol en senerligi Aart fan "nii Metal" haa wel.

Legiaringen

* Meesing
* Edelstaahl
* Luarten

Legiaringen let jam aaft uk swaisi of me Luarten luari.
Meesing

**Meesing** es en Legiaring, fuaral fan Kööper en Sink. Diareeđer, hur fuul Sink diarbenen es (Fan 20 bit 40 %) falt di Klöör mal forskelig üt. Diar muar Sink, diar leechter uur dit Meesing.

Meesing let höm me Meesingluar uk luari.
Luarten

**Luarten** es en Legiaring, hur em me luari ken. Luarten- of Luari-Stangen sen fan 75 % Luar en 25 % Ten maaket. Radioluar es fuar't Miist me Laapmerel ütstafiaret, des skel em fuar Luaristangen bitö haa.

## Luki uk hjir
Kööper

**Kööper** (**Koower**, lat. **') es en [[cheemisk Element]] me dit Teeken **Cu*' en di [[Atoomnumer]] 29. Hat es en [[auergungsmetal|Aurgungsmetal]]. Di latiinsk Noom kumt fan *aes cyprium'' „erts fan't Ailön Zypern“. Kööper wiar dit jest Metal, wat di Mensken ombi 5.000 f.Kr. foraarbert haa.

## Skeltern

Copper.jpg|Kööper-nugget
Cu-Scheibe.JPG|Riin Kööper
Brueningtaler.jpg|En ual Jilstek üt Kööper
Flammenf%C3%A4rbungCu.png|Kööper forbrent green
Cuivre_natif_-_oxydation_(Oumjrane_-_Morocco).JPG|Kööper uur ön di Lucht green.


## Futnooten


## Luke uk jir

* Kööper- Stiintir (Aamring)
Sink/sö

**Sink** es en cheemisk element me dit Teeken **Zn** en di Atoomnumer 30. Hat es en Aurgungsmetal. Di Noom kumt fan dütsk *Zink*.

## Skeltern

SIMSZN.JPG|SIMS-Spektrum fan di Isotoopen
Zinc_fragment_sublimed_and_1cm3_cube.jpg|Riini Sink
Torun_kosciol_garn_dach.jpg|Sinkblek üp Taak


## Futnuuten


## Luke uk diar
Metali

Di miist keemisk Elementi sen **Metali**.

## Eegenskepen
# Metali ken elektrisk Stroom fööri,
# ja ken Wāremker fööri,
# ja ken forforemt uur 
en
# ja glinteri.

## Aursicht



## Melt- en Köökipunkti fan enkelt Metali

## Legiarangen
Metalen kön oober uk faan tau of muar dääg metalen maaget wurd, det san do Legiaringen:
* Bronse
* Meesing
* Luarten
* Eedelstaahl
* Di Hanelsaart fan Aluminium

## Metali töhopfo
* Luari
* Swaisi
* Neet
* Skrüüv

## Luki uk jir
* Elementi

## Futnooten
Wāremker

**Wāremker** (Formelteeken Q, Meting üs Joule, jer uk Kalorii) es en füsikaalisk Gurthair. Jü biteeknet en Slach fan Energii. Uk werk es en Forem faan Energii, dit heer man muar struktuur. Wāremker es en ünstrukturiareti Energii.

## Wāremker an Kol
Ark Dai uur dit Uurt  *Wāremker* fuar't Miist sair fuar *hoogi [[Temperatuur]]* sa üs *Kol* fuar liiger Temperatuur sair uur. 
Bi di Füsiik es Temperatuur man bluat en Töstant, en di Wāremker en Masi fan Energii, diar uk tö en üđer Energiiforem aurgung ken. 

## Luke uk jir
* Temperatuur
* Energii
Nātriumchlorid

**Nātriumchlorid** (**Saalt**) es dit Natriumsaalt fan Saaltsüren me di keemisk formel NaCl.

## Futnooten


## Luke uk jir
Hörnem-Or

**Hörnem-Or** es en Lönstung süđerfuar fan Hörnem. Des Lönstung uur mener, uk aurdat em diar Tetrapooden henliar heer.

Hörnem Or staant öner Natuursküül.
Moniari-Iirsen

**Moniari-Iirsen** sen Iirsenstangen, dānen iin ön Beton kum, dat di ek riivt, aurdat di ek sa tai üs hart es. 
Fan Iirsen ken Betondraiern en Aurskoten uk muar Last hual.

### Betondeek en Karbonatisiaring
Dat di Iirsen ek restig uur, kumt fan di Alkaliteet, diar di Beton heer. Dat didiari Sküül töögen Rest en bet fuarhalt, hinget diarfan of, hur tjuk di Beton aur di Iirsen kumt.
Di Beton neutralisiaret höm me di Tir (Fan Saaken sa üs Süüer Riin en Ofgas fan Maskiinen), en da nemt hi CO2 üt di Lucht āp, di *karbonatisiaret*. Em snaket diar uk fan en *Karbonatisiaringsfront*, diar hentö dit Iirsen giar.
Wan dit sa fiir es, da nemt dit Iirsen Weeter en Üđers āp, di uur muar. Diarfan uur da di Betondeek ofsprengt. 
Di Iirsen gung da fan Lucht en Weeter önsteken, en dit Bechning ken höm ek muar hual.

Di Karbonatisiaring uur uk bremset, wan em di Beton me gastecht Fārev (Betonsküül-Fārev) önmaalet.

### Biaarbering
Moniari-Iirsen kum öntwesken uk aaft üs "Hualevtjüch", da sen ja al törochtskiaren en böögen.

Em ken di Iirsen gur me en Diamant- of Trenskiiv ön di Winkelsliper skiar, ma me di Iirsenseegi giar dit uk gur.
Moniariiirsen sen fan en gur Gurhair. Em ken jam uk fuar Betonforemen en uk üđer Saaken gur swaisi (E-swais-Trāfo), diarfuar dit Giraat skel inoch Stroom dö, dat dit rocht döörswaiset uur.

### Skeltern

image:Karbonatisiaring_001.JPG|Betonsaniaring: Di Beton wiar karbonatisiaret, dit Iirsen waar restig en sprengti di Betondeek wech.
image:Karbonatisiaring_002.JPG|En Skel waar fan Holt becht, di Iirsen sen blankmaaket en grundiaret uuren. Achterön kumt diar weđer en Betondeek aur.
image:Moniaring en Armiaring_001.jpeg|Di Kairemböör Thermi uur wechrewen. Em sjocht di Iirsen, hur di Beton trinjom skul.
image:Moniaring en Armiaring_002.jpeg
image:Moniaring en Armiaring_003.jpeg
image:Moniaring en Armiaring_004.jpeg|Di Balkonwuchen skul uk fan Beton uur, di Iirsen wiar al henstelt uuren.
image:Moniaring en Armiaring_005.jpeg|Di Balkonwuchen skul uk fan Beton uur, di Iirsen wiar al henstelt uuren.
image:Moniaring en Armiaring 006.jpeg|Di Armiarings-Iirsen fuar di Böört sen fan Gitern töhopsiit.
image:Rest ön Moniari-Iirsen_001.JPG|Des Iirsen heer üs "Staketpual" tiinet, di tjuk Diil wiar öner di Öört.
image:Rest ön Moniari-Iirsen_002.JPG|Dit es di Kraft, diar Beton wechsprengi ken. Efen aur di Öört es dit en bet slanker uuren, diar wiar dit jen Dai ofrestet.
image:Rest ön Moniari-Iirsen_003.JPG
image:Rest ön Moniari-Iirsen_004.JPG
Beton

**Beton** uur fan Zement en Sön sa üs uk Töslachstofi maaket.

Wan em diar en Saalt tödēr, ken em weetertecht Beton maaki (Wit Wani).

### Wecht eeđer di Aart
Jen Kubikmeeter Beton wecht ombi 1.800 kg, dit jit 1,8 Tenen. 
Dit Wecht eeđer di Aart es 1,8g/cm³ of 1,8 kg/l of 1,8 t/m³.

### Maakin fan Beton
Em nemt mener Beton en muar Sön. Di Zement halt dit töhop man di Töslachstof Sön drait. 
1:3 jeft en mal hart en "blö" Beton, fuar Önerbeton leengt uk 1:4 bit 1:5, senerlig, want em diar en bet Grant of Split me iinsmit.
Eeđer di Krich wiar em knap me Zement, en da jeet dit uk: "Eins zu acht wird auch noch hacht", des Beton kür em da man sa wechfaagi, di höl ek olterfuul üt.

#### Sküüvkaar
Em ken Beton iinfach iin ön en Fat of en Sküüvkaar töhoprööri. Wan dit ek sa fuul es, da ken em diarfuar en Röörwerk nüti.

#### Betonröörmaskiin
En üđer Methoodi es di Betonröörer, diar me en Önerseeting fan en 600 of 700 W-Motoor bit tö 160 Litern (Ombi 280 kg) döörrööri ken.

#### Betonröörauto
Ön Betonwerki uur di Beton iin ön en Röörauto me en gurteri Fat smeten, en dit Fat drait höm aur di hiili Faart. Wan des Auto bi di Bechstair es, da uur di Beton aur en Rini iin ön dit Hol leten, hur dit henskel. Som Maskiinem haa uk Betonpompen, diar hur di Beton iinlapt, en da ken dit fuar en Beton-Aurskot of Estrich uk boowen henpompet uur. Dit jit "Ortbeton".

#### Betondiili
Som Betonwerki maaki uk Betondiili, dānen drüch iinbecht uur. Diar kumt bluat en bet wiit Beton öner, dat dit klüvt en techt uur.

#### Skelbeton
Fuar Skelbeton ur en Skel fan Holt becht, aaft kum diar Iirsen iin en da kumt diar di Beton iinpompet. Wan di beton da hart es, kumt di Skel wech, fuar't Miist üp Skramel. En nii Methoodi es en Skel fan Wuks, dit ken achterön weđer wuk maaket uur, en em ken diar nii Skelen fan maaki.
Wecht eeđer di Aart

Dit **Wecht eeđer di Aart** weeget, hur swaar en Rümdiil fan en Stof es.

### Bispölen
1 Liter Weeter wecht 1 kg

dit jit

1.000 ml wecht 1.000 g

dit jit

1 ml (1 cm³) wecht 1 Gram

Wecht eeđer di Aart fan Weeter: 1 g / cm³

**Üđer Stofi**

* Bensiin ~ 0,85 g / cm³
* Beton ~ 1,8 g / cm³
* Diesel ~ 0,85 g / cm³
Alkaliteet

**Alkaliteet** es en Töstant bi en pH-Wert aur 7. Dit meent, dat en Stof *baasisk*, sa üs en Laak reagiaret. 
Di Maker diartö es di Aciditeet, da es dit süüer, sa üs en Süüri.

En pH-Wert aur 7 (bit 14) meent, dit es en Laak, öner 7 (bit 0) es dit en Süüri. 
Di Sken fan di Mensk ken gur en pH-Wert fan 5,5, swak süüer, fordrai.

Di Alkaliteet ken töögen Rest aarberi, sa üs bi Beton, wan di Moniari-Iirsen ek restig uur.
Staal (muardüüdag)

Wat menst dü?

* Staal (sölring), det mööbelstak?
* Staal (metal) (sölring), det apwerket iisen? -> Eedelstaal, Stial
* Stool (frasch), unti Stälj
PH-Wert

Di **pH-Wert** es en Maat diarfuar, weđer en Liising süür of bāsisk es. 

Di Noom kumt fan't latiinsk en stuun fuar: *potentia Hydrogenii* (= *Macht fan [[weederstoof|Weeterstof]]*).

## Bisteming
Di pH-Wert es di neegatiif 10er-Logarithmus fan di Weeterstof-Ioonen-aktiwiteet:

:p\mathrm H = - \log_{10} a\left(\mathrm H^+\right)\  &nbsp;amkiard:&nbsp; a\left(\mathrm H^+\right) = 10^{-p\mathrm H}\ 

Ön Liisingen es di pH-Wert di negatiif 10er-logarithmus fan di Konsentratsjoon *c* fan di Oxoniumioonen (H3O+) uun Mol per Liter:

:p\textrm H = - \log_{10} \left(c\mathrm{(H_3O^+) \cdot \frac{l}{mol}} \right) &nbsp;omkiirt:&nbsp; c\left(\mathrm{H_3O^+}\right) = 10^{-p \mathrm H} \, \mathrm{\frac{mol}{l}}

## Bispölen

## Luke uk jir
Weelen

Wat meenst Dü?
* dit Weel (Forkiirsmerel)
* dit Weel (Rund), fuar di Sküüvkrer en ales wat ruli skel
* Di Wial jit üp Aamring Weel, meenst Dü des?
Luar (Element)

**Luar**,  **luad**,  **blii** es en cheemisk element me dit Teeken **Pb** () en di Atoomnumer 82. Hat es en Swaarmetal, meltet jer en let höm gur böög en ön Foremen bringi.

## Skeltern

SIMSPB.JPG|SIMS-Spektrum fan di Isotoopen
Wichtigste_Bleif%C3%B6rderl%C3%A4nder.PNG|Hur Luar fünen wonen uur
Lead_electrolytic_and_1cm3_cube.jpg|Riin Luar


## Wat aur't Luar

Fan Luar ken em mal kraank uur. Bit ombi 1990 wiar jit Luar iin ön't Bensiin, dat dit ek önbrent jer dat di Tjenskrüüv höör Funki maaket. 
Achterön kür dit forböören uur, aurdat di Tjeningstechnik me di Elektroonik iin ön di Autos beeter waar. 
Luar kööleti di Ventiili iin ön 4-Takt-Motooren. Wan di Seetringi fan di Ventiili hartet wiar, da wiar dit ek muar nöörig.
Uk di Katalysatooren wiar en Grünj, aurdat dānen fan Luar iin ön di Rook önsteken gung. Di Autos fuar Ameerikaa heer al leenger Katalysatooren. Hat jaav ön't Nat jens sagaar en Biskiir fan VW, hur'lin em en Export-Auto ombech maast, wan em diar ön Dütsklön me köör wil.
Ombi 20 Jaaren waar di Autos al me Kat en Iinsprütönlaagen en leeter uk Rail eeđer di Rook becht, man ön Dütsklön waar jit me Luar iin ön't Jöling sa üs söner Kat köört.

Riinrinen fan Sinkblek uur luaret, Diarfuar heer em Luaristangen me ombi 75 % Luar en 25 % Ten.
Me sok stangen ken em uk forteni.

Iin ön Süüribateriien es masi Luar fuar di Elektrolyysi.

## Futnooten


## Luke uk diar
Luari

**Luari** es en Aart en fo Metali töhop. En Legiaring fan Luar en Sink uur üs Luarten nomen.
Di Legiaringen sen forskelig eeđer dit wat em diarme luari wel. Bi Luar-Ten tört di Temperatuuren ek olter hoog wiis.
Dat dit aural henlapt, diarfuar es aaft en Laapmerel diarbenen, man bi Luaristangen skel em dit diartö koopi en fuarof ön sin Luarstair pensli.
Dit Giraat fuar "wuk" tö luari es dit Luariirsen.

Hat jeft uk jit dit Hartluarin, diar uur Meesingluar fuar nomen. Diarfuar es muar Wāremker nöörig, dit giar bluat me Gas en Süüerstof diartö. Weelen wiar jerer bluats en sen deling jit aaft hartluaret.

## Forskelig Luartechnik

### Elektrisk Luariirsen

En iinfachi Luariirsen kostet ek fuul en uur me sin 15 Watt uk fuar delings Luarten me mener Luar diarbenen wārem inoch. Em skel man hol 5 Minüten teef bit dat dit wārem inoch es.

Wakerer giar dit me en Iirsen fan 30 of 60 Watt. Somtirs sen des Giraaten man en bet gurt fuar di Aarber, en da ken dit litjer Iirsen beeter pasi.

Mal waker sen Luarpistoolen me ombi 100 Watt, man des uur lecht jens tö swaar en nem uk muar Plaats üs en iinfach Luariirsen.

Luarstatsjoonen ken em aaftinoch āp en dial raili. Di Station nemt uk dit Iirsen āp, dat em en bet mener üppasi tört. Luarstatsjoonen jeft et fan mal iinfach bit āpskailig jüür.

Aaftinoch sen des Giraaten sa nögen om Stroom, dat em jam önerwai me en litj Powerstatsjoon forsörigi ken.
 
Datei:Fer à souder et support.JPG|Litj Luariirsen me Hualer
File:Soldering Station Weller.jpg|Luarstatsjoon
File:HELPING HAND DAN SOLDERING IRON.jpg|En "Trēr Hun" ken Gul wert wiis.


### Brenern fuar wuk Luar

Hat jeft Gaspatroonen me iinfach Brenern diarön, hür em uk en Kööperfiting me en Röör töhopluari ken. Di Forskel es aaftinoch bluat weđer dit en Piezo-Tjener heer of ek. Di Piezo-Tjener smit en Nist iin ön di Gas-Stroom, dat di öntjent uur.

### Acetyleen-Süerstof
Sok Brenern uur uk wārem inoch fuar Meesingluar, en hoken fuul Kööperröören luari skel, di nemt uk en gurter Brener me Gasborelern en debelt Ventiil, wan dit wuk Luarten es.
Winkelsliper

En **Winkelsliper** es en Maskiin, hur em me slip en skiar ken. Hat jeft Giraaten fuar jen en tau Hunen. Dānen fuar jen Hun jeft et fuar 115 en 125 mm - Skiiwen, dānen fuar 125 mm haa fuar't Miist en gurteri Motoor.

### Flex
Tö di Winkelsliper uur aaft "Flex" sair. Dit kumt diarfan, dat di Firma Flex ön Baden-Württembārig di jest Winkelsliper ütbraacht heer.

### Forskelen
Winkelslipern jeft et fan bilig aur gönstig bit ek önsteken tö fo. Ja uur aural eeđerbecht, en fuaral fan Fordreften sa üs *Westfalia*, *Einhell* kumt masi Kraam fan Chiina aur.
En beeteri Giraat, heer en Marki sa üs Metabo, Flex of Bosch. Di green Maskiinen fan Bosch kum man uk aaft fan Bütlön en sen muar üs gönstig tö se, hur em me hantiari ken, wan en dit ek üs Bruarwening of aafter maaket (DIY).
Sent ombi 1990 jeft et bal bluat jit Giraaten me Spinelaretiaring, fuarof skul em töögenhual.

### Skiiwen en Böseler
Fuar di 115er Maskiinen jeft et fuaral Skiar- en Skrupskiiwen fan bünen Stiin. Des Maskiinen haa 500 Watt - Motooren en sen ek gur diarfuar tö nem en maaki diar Diamantskiiwen ön.
Fuar sawat nem em beeter en gurteri Maskiin, diar da uk di rocht Kraft fuar en Bösel heer, hur em fuaral uk Rest en Fārev me wechmaaki ken.

Skiar- en Skrupskiiwen fan bünen Stiin jeft et fuar Staal en uk fuar Stiin of Beton.

### Skeltern

image:Winkelsliper 001.JPG|Forskeligi Giraaten. Lefts en *Westfalia* (115 mm/500 Watt) hur en 125er Diamatskiiv önseet, ön di Meren en *Einhell* (115 mm/500  Watt), di suurt Knop ken di Spinel fasthual. Rochts en Metabo (125 mm/720 Watt), diar ek önsteken tö fo es. Diarbi liit dit Tjüch, hur di Skiiwen me önmaaket uur (Niin Aretiaring).
image:Winkelsliper 002.JPG|Forskeligi Saaken fuar di Winkelsliper: Skiarskiiwen, Skrupskiiwen en tau Aarten Böseler me drait Bösten fan Edelstaal sa üs en Hunsküül fuar 115 mm-Skiiwen
Weel (Forkiirsmerel)

En **Weel** es en Faartjüch, hurme di Mensk ombi trii Lop sa gau önerwai wiis ken üs hi salev gung ken. Wan hi üp Weel önerwai es (Hi *köört*, uur sair, man dit paset ek sa rocht, jerer sair em, hi *lapt* üp Weel, en som Liren sii dit jit langsen.), da ken hi uk hok muar me langs fo üs wan hi tö Fut wiar. Me en Önhinger es dit al rocht gur, wat em me langs fair.

Dit kumt fan di Konstrukstjoon, fan diar dit "Hart" di Aurseeting es: Em trapet lungsem, man di Kraft giar aur di Keet tö en litjeri Ritzel, en des drait höm wakerer. Fan des giar di Öndreft tö dit Achterweel, en wan diar niin Skrekelkast twesken es, da drait des jüst sa waker üs dit Ritzel.

## Pedelec
En Pedelec es en Weel me en elektrisk Helpmaskiin. Diarme ken em wakerer en uk muar önerwai wiis üs me en iinfachi Weel. Biiring hiir tö di Faartjüchen, wat fuar di Forkiirs-Foranering en gurt Wert haa.
Aurseeting

En **Aurseeting** es en Forem, hur'ling Kraft bi Maskiinen en Giraaten aurdrain uur. Dit Prinsiip es, dat di Öndreft lungsem drait en dit wat öndrewen uur drait wakerer.

Aurseetingen jeft et bi't Weel, bi Autos ek sa aaft. Wan et dit jeft, de es dit en senerligi Spaarigang of "Overdrive", di Weelen laap da gauer üs di Maskiin drait.
Dit Töögendiil en bi Autos normaal es en Önerseeting.
Önerseeting

En **Önerseeting** es en Forem, hur'ling Kraft bi Maskiinen en Giraaten aurdrain uur. Dit Prinsiip es, dat di Öndreft waker drait en dit wat öndrewen uur drait lungsemer. 
Des uur maaket, wan dit diarom giar, fuul Kraft me en litj Maskiin omtöseet, sa ken en Betonröörmaskiin me en 500 Watt-Motoor ombi 280 Kilogram Beton rööri.

Dit Töögendiil es en Aurseeting.
Bertrand Russell

**Bertrand Arthur William Russell**, **3. Earl Russell** (* 18. Mei 1872 bi Trellech, Monmouthshire, Wales; † 2. Febrewoore 1970 uun Penrhyndeudraeth, Gwynedd, Wales) wiar en britisk filosoof, matemaatiker an loogiker. Hi onerrachtet oner öler bi det Trinity College faan’t Uniwersiteet Cambridge, det London School of Economics, det Harvard University an det Peking-Uniwersiteet an wiar lasmaat faan dön Cambridge Apostles. 1950 fing 'er de Nobelpris för Literatüür.

## Luke uk diar
Weel (Rund)

En **Weel** (Engelsk Wheel) es altert rund, en dit ken fan Holt, Könststof, Aluminium, Staal of uk fan Holt en Iirsen töhop maaket wiis.

Hat es diarfuar, dat em saaken en Faartjüchen sküüv of ruli ken, aurdat dit lechter giar üs wan em dit aur di Grünj sküüv skul.

Dit Prinsiip es, das di Riivkraft dialseet uur. Bi Weelen me Gumimenteln es di Riivkraft hooger üs bi di Iirsenbaan, hur Iirsen üp dit iirsen fan di Sjiinen lapt. Dit es nöörig, aurdat em me Gumi-Weelen muar om di Huk köört, en da skel ja di Twertkraft hual. Bi Sjiinen uur di Weelen ön jaar Benenkant fööret, diar ken ek sa lecht wat pasiari.
Faartjüchen

**Faartjüchen** sen Maskiinen, dānen di Mensk heer, dat hi ek laap mut of gauer önerwai es üs wan hi laap of swum wöör. 

Aur Lön laap Faartjüchen üp Weelen.

## Faartjüchen

*Weel
*Hingstwain
*Auomobiil
*Iirsenbaan
*Skep/Föriskep
Aluminium/sö

**Aluminium** es en keemisk Element me dit Teeken Al en di Atoomnumer 13. Di Klöör fan des Metal es Sölwerwit.

## Hur'ling dit fünen waar
Materiaalien, dānen me aluminium forbünen sen, sen al sent Düüsenden fan Jaaren bikeent. Aluminium waar ön't Jaar 1807 fan Humphry Davy fünen. Hi forsaacht en maaki dit fan Aluminiumoxid. Ön't Jaar 1825 kür Hans Christian Ørsted al en ünriin Aart fan Aluminium fan Aluminiumkloorid en Kāliumamalgaam maaki. Di jest Jaaren wiar Aluminium sa jüür, dat em diar bluat Ornamenti sa üs dit Washington Monument nomen waar. 
1886 kür Hall-Heroult prosäs di elektrokeemisk Produktsjoon fan Aluminium tö slaagi fo, en da waar dit gönstiger.

## Noom
Di Noom kumt fan dit latiinsk Uurt ‘alumen’ (Alaun).

## Riin Aluminium en Legiaringen

Aluminium es ek rocht tai, hat breekt olter lecht en halt ek fuul Toch üt. Dir riini Aluminium ken em dit bit 17 N/mm² straak jer dat et leenger bleft (Dit giar bit 17 N/mm² weđer üp sin ual Maat töbeek).
Dit wat sa forkoopet uur, ken al 90 N/mm² hual en let höm bit 34 N/mm² straak. 
Em snaket diar uk fan di Straak-Grensi, diar en Materiaal heer.
Diarom es uk dit wat wü üs Aluminium keen, en Legiaring, diar uk *Duraluminium* (Duraabli Aluminium: Alu, wat wat üthalt) jit: 
* 4%   Kööper (Cu) 
* 1%   Magneesium (Mg) 
* 1%   Mangaan Mn 
* 0,5% Siliizium (Si)

Legiaringen sa üs uk fuar Auto- Weel- en Motoorweel-weelen en Fliigern kum üp aur 700 N/mm².

Fan Natuur es Aluminium al me Silicium töhop.

## Biaarbering fan Aluminium
Efen aur hönert Jaaren ken Aluminium nü maaket uur, en deling uur aur di hiili Wārel wat diarfan maaket.
Dit Metal es lecht (ombi di trēr Diil fan Iirsen of Bronzi), en di Legiaring (se boowen) es bal lik sa stark en tai töögen Korosioon, man ek töögen Spaningskorosioon. 
Aluminium ken di Stroom gur fööri,  en dit let höm gur böög.

Senerlig di Fliiger- en Rümskepsindustrii maaki fuul me dit diari lecht Metal. VW her jerer en Legiaring fan Aluminium en silizium fuar Motorhüüsingen (AS 21 en leeter AS 41), üs di Maskiinen jit me Lucht köölet waar en aur muar Maskiinenkraft olter wārem waar. 

Aluminium ken Infraruar Leecht en forskeligi UV-Straalen spaili. Dit Materiaal let höm uk gur āpdampi (Spailteleskoopi), en sa ken dit uk fuar di Astronomii nütet uur. 

Aaftinoch uur Aluminium me Lasersjern biaarbert.

## Kraam fan Aluminium
* Deodorant (ek ekoloogisk)
* Forpakingen: Aluminiumfooli
* Spöltjüch (Dinky Toys)
* Transport (Auto, Fliiger, Wārelsrümfliiger, Iirsenbaan, Skeepen esf.)
* Hüsstanddgiraaten (Krochen en Ponen, Siaren en gaafeln, Prekelneereln esf.)
* Campingtjüch (Fuar't telt es uk Tjüch fuar önerwai tö köökin)
* Elektrisk Hoogspaningskābeln (Föört bluat 63% fan di Stroom, diar Kööper föört, man et weecht bluat en Trēr diarfan)
* Konstruksjoonsechningg (Raamen, Düüren)
* Weelen (Aluminium Autoweelen)
* Leđern, Stiigtjüch
* Buati, Retingsskeepen, uk Föriskeepen (dānen muar naa boowen hen)
* Pop- of Blinj-Neeten
Strelitzienplaanten

**Strelitzien** (Strelitziaceae) san en plaantenfamile uun det order faan a Zingiberales. Uun detdiar famile san man trii sköölen mä sööwen slacher.

Di nööm haa a plaanten füngen tu iaren faan Prensesin Charlotte faan Mecklenburg-Strelitz (1744–1818), det wüf faan di ingelsk Könang Georg III. 

## Sköölen an slacher
* *[[Phenakospermum]]*
: *Phenakospermum guyannense*
* *[[Ravenala]]*
: *Ravenala madagascariensis*
* Strelitzien (*Strelitzia*)
: *Strelitzia alba*
: *Strelitzia caudata*
: *Strelitzia juncea*
: *Strelitzia nicolai*
: *[[Paradiisfögelbluum]]* (*Strelitzia reginae*)

## Luke uk diar

* 
* Strelitsien üüb a Kanaaren.
Strelitzien

**Strelitzien** (*Strelitzia*) san en plaantenskööl uun det famile Strelitziaceae. Jo füng hör nööm 1773 efter det britisk könangin Sophie Charlotte. Hat wiar en prinsesin faan Mecklenburg-Strelitz. Uun Neustrelitz jaft at sogoor en *Strelitzienkönangin*.

## Slacher
: *Strelitzia alba*
: *Strelitzia caudata*
: *Strelitzia juncea*
: *Strelitzia nicolai*
: *[[Paradiisfögelbluum]]* (*Strelitzia reginae*)

## Bilen

Funchal Botanical garden - Strelitzia Nicolai IMG 1866.JPG|*Strelitzia nicolai*
Paradiesvogelblumensamen.jpg|Suart siad faan *Strelitzia reginae*
Strelitzia alba MS 9128.jpg|*Strelitzia alba*
Strelitzia juncea.JPG|*Strelitzia juncea*


## Luke uk diar

* 
* Strelitsien üüb a Kanaaren.
Paradiisfögelbluum

At **paradiisfögelbluum** (*Strelitzia reginae*), of uk **könang(in)strelitzie** as en plaantenslach uun det skööl faan a Strelitzien (*Strelitzia*).
 
## Onerslacher
* *Strelitzia reginae subsp. reginae*
* *Strelitzia reginae subsp. mzimvubuensis*
* *Strelitzia reginae subsp. parvifolia*
 
## Luke uk diar
Drüüwenkäärs

At (Gewöönelk) **Drüüwenkäärs** (*Prunus padus*) as en plaant uun det skööl *[[Prunus]]*, an hiart tu't famile faan a Ruusenplaanten (Rosaceae). 

## Bilen

Baum Mälardalen.jpg|Di buum
Illustration Prunus avium0.jpg|At Fögelkäärs (*Prunus avium*) woort hal mä't drüüwenkäärs ferwakselt.
Prunus padus bark.jpg|Buark
Prunus padus crosssection.jpg|Apskäären stam


## Luke uk diar

*
Alumiinium/öö

**Alumiinium** as en cheemisk element mä det ufkörtang **Al** an det atoomnumer **13**. Uun't periodensüsteem hiart Alumiinium tu't traad periode an tu't 13. skööl. Diar stun a "eerdmetalen".

Wan wi faan *Alu* snaake, men wi oober miast legiarangen, auer rian Alumiinium ei föl ütjhäält.

## Bilen

SIMSAL.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 013 Aluminium.svg|Elektroonenskel
Tovarna_glinice_in_aluminija_Kidri%C4%8Devo_-_kupi_aluminija_1968.jpg|Grat Alu-blöög
Macroetched_Aluminium.JPG|Rian Alumiinium (99,99%)


## Luke uk diar

## Futnuuten
ISO 3166-2:NA

Der aktuelle Landescode wurde im November 2014 zuletzt aktualisiert.




1Am 3. November 2014 offiziell als ISO-Codes eingeführt.

## Ehemalige Codes

## Siehe auch
* ISO 3166-2, Referenztabelle der Ländercodes.
* ISO 3166-1, Referenztabelle der Ländercodes, wie sie in Domainnamen verwendet werden.

## Einzelnachweise
Indium

**Indium** as en cheemisk element mä det ufkörtang **In** an det atoomnumer **49**. Hat stäänt uun't 5. periode an diar uun't 13. skööl, det *[[Boor]]skööl*. Det metal woort brükt för't elektrotechnik.

## Bilen

SIMSIN.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 049 Indium.svg|Elektroonenskel
IndiumMetalUSGOV.jpg|Rian indium
Indium_wire.jpg|Indiumwiir


## Luke uk diar

## Kwelen
Pop- of Blinj-Neeten

**Pop- of Blinj-Neeten** uur nomen, wan em wat töhop haa wel.
Di Noom "Blinjneeten" kumt diarfan, dat em jam gur nüti ken, wan em di Achtersir ek se ken.
"Popneeten" sair em, aurdat di Wiir jaa ofrewen uur, en di Lün diarfan ken em üs "Pop" forstuun

Blinjneeten jeft et fuaral fan Aluminium en Kööper.

## Prinsiip
Di Pop- of Blinjneeten-Tang tair en Wiir me Haur, diar iin ön di Neet es, töbeek. Diarfan uur di Achtersir töbeektain en ütenachtlerdrüket. Di Werksteken uur diarfan töhoptain en hölen.

## Wat em me Blinjneeten maaket

Fuaral Fliigers fan Aluminium uur fuar't Miist neetet. 
Fuar't Auto uur ja of en tö nomen, man em mut diar ek olterfuul me maaki; dit Olermiist mut swaiset uur. Diartö kum Swaarhairen me di Spaningsreeg, diar ken Rest en Korosioon fan kum.
Wan em swaisi wel, da ken em jens en Blek me Popneeten fastmaaki, bitö fastswaise en di Neet achterön weđer wechbööri. Sa heer em di Hunen frii, en diar es niin Gifaar, iin ön di Leechtböög tö lukin. 
Wan em me Aluminium of Aluminiumprofiili wat bech wel, diar sen Blinjneeten fan Aluminium fuar't Miist dit Beest wat em nem ken.
Me Skiiwen diaröner ken em uk jens wat ön Könststof fast fo. 

### Skeltern

image:Blinjneeten_001.jpeg|En Blinjneetentang en di Neeten, hur en Blek me fasttain uuren es.
image: Blinjneeten_002.jpg|Di Achtersir diarfan en hok forskeligi Blinjneeten.
image:Blinjneeten 003.JPG|En Korev fuar en Köölkast ön't Weel tö maaki, maaket fan Aluminium en töhopseet me Klüv en Blinjneeten.
image:Blinjneeten 004.JPG|Jir set di Köölkast iin ön di Korev.


## Luki uk jir

* GESIPA es en Firma fuar Blinjneeten en Tjüch
Wial

En **Wial** es en Küül, hur bi en Storemflöör jens en Dik breeken es. San Wial es fuar't Miist trinj üs en Kreis en temelk diip. Üđershur uur uk "Brack" diartö sair.

## Hur dit kumt
Wan en Dik önsteken giar, spöölet dit Seeweeter diarachter en gurt Hol iin ön di Grünj. Di Mensken her jerer ek sa fuul Materiaal, dit hol weđer techttömaakin, en da waar di Dik aaft trinjom di Wial becht. Sa en Stek uur da aaft uk "Hualevmuun" nēmt.

Tö Bigening es iin ön en Wial Saaltweeter, man dit uur fan't Grünjweeter leeterhen muar en muar Swetweeter, diar sair em da *Brakweeter* tö. 
Uk üp Engelsk keent em dit Uurt *brackish water*.

## Fuarkumen
Wialen jeft et ek bluat bi di Nuurđseekant, ja kum uk bi Stroomern fuar. Langs di Elef jeft et olerhun *Bracks*, bit fiir āp achter Hamborig en fiiđer āp ön di Stroom.

## Jir kenst eeđerlees
* Peter Wieland: *Küstenfibel*. Heide, 1990, Boyens & Co
* Werner Prange: *Geologisch-historische Untersuchungen an Deichbrüchen des 15. Bis 17. Jahrhunderts in Nordfriesland*. Uun: Nordfriesisches Jahrbuch, 1972, Bredstedt/Bräist, Nordfriisk Instituut

## Luke uk jir

* Aur Wialen bi: www.geschichte-s-h.de
Šiprage

**Šiprage** () as en saarep uun't gemeen Kotor Varoš uun Bosnien an Hertsegowina, uun di dialstoot Republika Srpska.

## Bilen

Datei:Ostaci rimske naseobine.jpg|Ploon faan't röömsk basiilika faan't 5.&nbsp;juarhunert
Datei:Stecak-Siprage-1950.jpg|Ään faan a leetst tau likstianer faan't 12.&nbsp;juarhunert (bil faan 1950)
Datei:Siprage-pioniri-1943.jpg|Pioniirskööl faan 1943


## Luke uk diar
*
Chiune Sugihara

**Chiune Sugihara** (üüb Japaans: 杉原 千畝, *Sugihara Chiune*, * 1. Janewoore 1900 uun Mino, Prefektuur Gifu; † 31. Jüüle 1986 uun Kamakura) wiar en japaans diplomaat, wat üüs konsul faan det japaans keiserrik uun Liitauen uun de Naist Wäältkrich düüsenen faan juuden boorig.

## Luke uk diar
* Chiune Sugihara -Yad Vashem.
Gustav Fuchs

**Gustav Fuchs** (* 2. Janewoore 1900 uun Kraisdorf; † 21. Marts 1969 uun Bamberg) wiar en tjiisken poliitiker faan det CSU.

## Luke uk diar
* csu-geschichte.de
William Heinesen

**William Heinesen** (* 15. Janewoore 1900 uun Tórshavn; † 12. Marts 1991 uk diar) wiar der bedüüdenst dachter faan a Fääröer. Boowen det wiar 'er üüs konstler an komponist bekäänd.
Kotor Varoš

**Kotor Varoš** () as en letj stääd uun Bosnien an Hertsegowina an hoodstääd faan det gemeen mä di salew nööm. Diar lewe 22.000 iinwenern. Sant 1995, efter det Ufkemen faan Dayton hiart hat tu't Republika Srpska.

## Saarpen
Tu det gemeen hiar 42 saarpen: Baština, Bilice, Boljanići, Borci Donji, Borci Gornji, Ćorkovići, Duratovci, Garići, Grabovica, Hadrovci, Hrvaćani, Hanifići, Jakotina, Kotor Varoš, Kruševo Brdo I, Kruševo Brdo II, Donje Liplje, Maljeva, Maslovare, Novo Selo, Obodnik, Orahova, Palivuk, Plitska, Podbrđe, Podosoje, Postoje, Prisočka, Radohova, Raštani, Ravne, Selačka, Sokoline, Stopan, Šibovi, Šiprage, Tovladić, Vagani, Varjače, Večići, Viševice, Vranić, Vrbanjci, Zabrđe an Zaselje.

## Persöönelkhaiden
* Senijad Ibričić (* 1985), Futbaalspeler
Republika Srpska

At **Republika Srpska** ( ), uk ianfach **Srpska** as ään faan tau dialstooten uun Bosnien an Hertsegowina (BiH) an leit uun Süüduasteuroopa.

## Geografii
### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't republiik san:
# Banja Luka
# Bijeljina
# Prijedor
# Doboj
# Trebinje
# Gradiška
# Pale
# Zvornik
# Derventa
# Foča

### Iindialang faan Ferwaltang

## Luke uk diar

## Futnuuten
Föderatsion Bosnien an Hertsegowina

At **Föderatsion Bosnien an Hertsegowina** (*Federacija Bosne i Hercegovine*) as ään faan tau dialstooten uun Bosnien an Hertsegowina (BiH) an leit uun Süüduasteuroopa.

## Ferwaltang

 

At föderatjuun hää 10 kantoonen:

## Luke uk diar

## Futnuuten
Brčko-Distrikt

A **Distrikt Brčko** [] () as en muar of maner autonoom regiuun uun't nuurduasten faan Bosnien an Hertsegowina. Hi as 493&nbsp;km² grat, an diar lewe 83.000 minsken. Hoodstääd as Brčko.

Brčko hiart de jure tu't Föderatsion Bosnien an Hertsegowina, man uk tu't Republika Srpska. De facto haa bias dialstooten diar niks tu saien, an Brčko onerstäänt det sentraalregiarang.

## Stääden an saarpen

## Luke uk diar