open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kambodscha

**Kambodscha** [kamˈbɔdʒa], amtelk **Köningrik faan Kambodscha** (üüb Khmer: កម្ពុជា *Kâmpŭchéa* [kɑmˈpuˈciə] an ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា *Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa*) as en stoot uun a süüduast faan Aasien.  Uun a süüd leit a Golf faan Thailun, uun a uast Vietnam, uun a nuurduast Laos an uun a nuurdwaast an waast Thailun.  At lun hee 15.328.136 lidj (2014).  At hoodsteed as Phnom Penh.

## Geografii
### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:

### Indialing faan Ferwalting
Kambodscha hee fiiw-an-twuntig prowinsen (ខេត្ត [kʰaet]):

## Histoore
Kambodscha wiar en fraansöösk kolonii. Det wurd de 9. Nofember 1953 suwereen.

## Kwelen
Albert Einstein/fe

**Albert Einstein**  [ˈalbɛɐ̯t ˈaɪnʃtaɪn] (üüb Ingels: [ˈaɪnstaɪn]; * 14. Marts 1879 bi Ulm, Tjiisklun; † 18. April 1955 bi Princeton, New Jersey, Ferianigt Stooten faan Ameerika) wiar en teoreetisk füsiker.  San hoodwerk wiar at Relatiwiteetsteorii. Hi fing de 1921 Nobelpris för Füsiik.
Inglöön

**Inglöön** (ok: *Ingelöön*, uw Ualöönfreesk: *Änglöön*) is en löön öön'e nöördwäst foon Euroopa.  Dat löön is dial foon'et Ferianigt Käningrik.  Bai'e nöörd lait Skotlöön, bai'e wäst laie Wales än ju Iirsksii, bai'e sööwäst lait ju Atlantisk Ootseaon än bai't söö'en di Ingelsk Kanaol.  Öön't löön wone 65.648.054 jude (2016). De häädstää foon't löön is London.

## Geografii
### Stäänge
Dä tiin grotste stäänge öön't löön san:

## Kule
Fidschi

**Fidschi** [ˈfɪdʒi], amtelk **Republiik faan Fidschi** (üüb Fidschi: *Viti* [ˈβitʃi] an *Matanitu Tugalala o Viti*, üüb Ingels: *Fiji* [ˈfi:ʤi:] an *Republic of Fiji*) as en eilunstoot uun a Süüd-Pasiifik. Tu a nuurduast leit Wallis an Futuna, tu a uast Tonga, tu a süüd Neisialun, tu a süüdwaast Neikaledoonien an tu a nuurdwaast Wanuaatuu. Det hee 884.887 lidj (2017).  At hoodsteed faan't lun as Suva.

## Geografii
At lun as dial faan Melaneesien. Det bestäänt ütj 332 eilunen, diarfaan 110 bewenet san. Bütj dön Fidschi-Eilunen hiart noch det Rotuma-Eilun uun de bütjerst nuurd an uk det Ceva-i-Ra Atol uun de bütjerst süüdwaast tu't lun. Dön gratst faan dön Fidschi-Eilunen san Viti Levu an Vanua Levu.

### Iindialing faan Ferwalting
Fidschi hee fjauer diwisioonen an ian besaner distrikt (Rotuma):

## Histoore
Fidschi wurd 1970 suwereen. At jonger histoore faan't lun wurd faan a konflikt twesken det indigeen fidschiaans muarhaid an't indisk-fidschiaans manerhaid bestemet. Det san fjauer putschen (tau uun't juar 1987, 2000 an 2006) sant suwereniteet.

## Befölkring

## Politiik
At lun as en parlamentaarisk republiik. At stootsbaas as a president. A president faan't lun sant 12. Nofember 2015 as Jioji Konrote.

### Bütjenpolitiik
Fiji as sant 13. Oktuuber 1970 lasmoot faan dön Feriand Natschuunen. Det wiar faan 1970 tu 1987 an as sant 1997 lasmoot faan det Commonwealth of Nations (suspendiaret 2000-2001, 2009-2014).

## Luke uk diar
* Suwereen stooten uun Melaneesien: Fidschi, Papua-Nei-Guinea, Salomoon-Eilunen, Wanuaatuu. 

## Kwelen
Skotlöön

**Skotlöön** (uwe Ingelsk än Skots: *Scotland* [ˈskɔtlənd], uwe Skots-Geelik *Alba* [ˈal̪ˠapə]) is en löön öön't nöördwästen foon Euroopa. Et löön hiirt tu't Ferianigt Käningrik an lait uwe et nöörddial foon't ailöön Grotbritanien. Dat heet 5.466.000 jude (2020). E häädstää foon't löön is Edinburgh.

## Geografii
### Stäänge
De tiin grotste stäänge öön't löön sän:

## Geografii
### Indialing foon Ferwalting

Et löön heet 32 *council areas*:

## Kule
Gambia

**Gambia** [ˈgambi̯a], amtelk **Republiik faan Gambia** (üüb Ingels: *The Gambia* an *Republic of The Gambia*), as en stoot uun a waast faan Aafrika, wat bi a kanter faan a Gambia struum leit.   Mä ütjnoom faan en letj stak faan eeg bi a Atlantisk Ootseaan wurd Gambia komplet faan a stoot Seenegal amslööden.  At lun hee 1.857.181 lidj (2013).  At hoodsteed as Banjul.

## Geografii
De Gambia Struum leept troch't lun.

### Geograafisk Laag
Gambia leit twesken 13° 49' an 13° 02' (faan a nuurd tu a süüd) an 16° 45' an 13° 48' (faan a waast tu a uast). At lun as tau-an-dörtigsis letjer üüs Tjiisklun.

### Indialing faan Ferwalting
Gambia hee aacht *Local Goverment Areas* (LGAs; lokaal ferwaltingsgebiiten):

## Befölkring
### Spriiken
Det amtelk spriik faan Gambia as Ingels an 38% faan’t befölkring spreecht Mandinka.

## Politiik
Gambia as en republiik. A president faan't lun sant Janewoore 2017 as Adama Barrow.

### Bütjenpolitiik
Gambia as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 21. September 1965. Det wiar faan 1965 tu 2013 an as sant 2018 lasmaat faan det Commonwealth of Nations.

## Wiartskap
At weering faan't lun as de Dalasi, wat faan det Sentraalbeenk faan Gambia ütjbroocht wurt.

## Luke uk diar
* Alvise Cadamosto

## Ianselefterwisen
Sokrates

**Sokrates** (üüb Greks: Σωκράτης *Sōkrátēs*; * 469 föör Krast bi Alopeke, Atheen; † 399 föör Krast bi Atheen) wiar en greks filosoof. Hi wiar liarer faan Platon. Dön wichtigst kwelen faan üüs weden faan sin liar san Platon sin dialoogen.

## Luke uk diar
Cadman's Cottage

At **Cadman’s Cottage** as en höske, wat a äälst bau ütj a koloniaaltidj uun Sydney, Austraalien, tu widjerbestun as.  At höske as ütj sunstian an stäänt uun a steeddial The Rocks (üüb Fering *a Felsen*), nai bi Circular Quay.  Det wurd 1816 baut.

## Linken
* http://www.environment.nsw.gov.au/NationalParks/parkHome.aspx?id=N0201 – New South Wales Parks and Wildlife Service, Official Webpage for Cadmans Cottage
Josef Haydn

**(Franz) Joseph Haydn** (* 31. Marts of 1. April 1732 uun Rohrau, Niideruasterrik; † 31. Mei 1809 uun Wien) wiar komponist tu tidj faan det Wiener Klassik.
Franz Peter Schubert

**Franz Peter Schubert** (* 31. Janewoore 1797 uun a gemeend Himmelpfortgrund, daaling en steeddial faan Wien uun a betsirk Alsergrund; † 19. Nofember 1828 uun Wieden, daaling en steeddial faan Wien) wiar en uasterriks komponist. Hi komponiirt trinjenam 600 staken, koormusiik, sööwen foldialig an fiiw ei foldialig sinfoniien, uwertüüren, büünenwerken, klawiarmusiik an koomermusiik.

## Luke uk diar
Pangeea

**Pangeea** (faan ualgreks πᾶν *pān* „hial“ an γαῖα *gaia* „eerd“ of „lun“) wiar de letst globaal suuperkontinent faan a eerdhistoore. Uun't Mesozoikum bruch Pangeea ütjenöler.
Laos

**Laos**, amtelk **Demokraatisk Folksrepubliik Laos** (üüb Laotisk: ປະເທດລາວ *Pathet Lao* an ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ *Sathalanalat Pasathipatai Pasason Lao*) as en banenstoot uun a süüduast faan Aasien.  Uun a nuurd leit Schiina, uun a uast Vietnam, uun a süüd Kambodscha, uun a waast lei Mjanmaar an Thailun.  At lun hee amanbi 6.500.000 lidj.  At hoodsteed as Vientiane.

## Geografii
### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:

### Indialing faan Ferwalting
At lun hee 17 prowinsen (üüb Lao: ແຂວງ [kʰuɛːŋ]):

## Histoore
Laos wiar en fraansöösk kolonii. Det wurd de 22. Oktuuber 1953 suwereen.

## Kwelen
Eyjafjallajökull

A **Eyjafjallajökull** (ütjspriik üüb Isluns [ˈeɪjaˌfjatlaˌjœːkʏtl̥]), üüb Fresk *Eyjafjöll Istong*, as det seekstgratst istong üüb Islun. Uk de ialberig trinjam het so.

## Luke uk diar
Macquarie Eilun

At **Macquarie Eilun** (üüb Ingels: *Macquarie Island*) as en eilun, wat uun a süüdwaast faan a Pasiifik Ootseaan leit.  Det as efter Lachlan Macquarie neemd an hiart tu de austraalisk bundesstoot Tasmaanien.

Royal-geographical-society geographical-journal 1914 macquarie-island-antarctica 1381 2000 600.jpg|Koord


## Luke uk diar
Hobart

**Hobart** (ütjspriik üüb Ingels: [ˈhəʊbɑːt] ; iar *Hobart Town*) as at hoodsteed faan Tasmaanien, Austraalien.  Det leit uun a süüduast faan at bundeslun, twesken a Derwent Struum an Mount Wellington.  At steed hee 178.005 lidj (2016).

## Geografii
### Iindialing faan Ferwalting
At steed hee fiiw lokaal ferwaltingsgebiiten:
* City of Hobart
* City of Glenorchy 
* City of Clarence 
* Municipality of Kingborough 
* Municipality of Brighton

## Persönelkhaiden
* Errol Flynn (1909-1959), schauspeler.
## Kwelen
Melbourne

**Melbourne** (Ütjspriik üüb Ingels: [] ) as at hoodsteed faan at bundeslun Victoria uun Austraalien. At steed wurd 1837 efter a britisk Premierminister tu det tidj Lord Melbourne neemd. Det hee 4.196.201 lidj (2016).

## Geografii
### Iindialing faan Ferwalting

At steed hee 31 lokaal ferwaltingsgebiiten (üüb Ingels: *Local Government Areas*):

## Kwelen
Pitjantjatjara

**Pitjantjatjara** (üüb Ingels [pɪtʃəntʃəˈtʃɑːrə] of [pɪtʃənˈtʃɑːrə]; iinbäären ütjspriik: [ˈpɪɟanɟaɟaɾa] of [ˈpɪɟanɟaɾa]) as en spriikwiis faan at Waastwüüstenspriik, wat faan at Pitjantjatjara folk faan Madelaustraalien snaaket wurd.  At spriik hee amanbi 2.700 spreeger (2006). Det as ian faan dön Pama-Nyungaans Spriiken.
Tamil (spriik)

**Tamil** (üüb Tamil: தமிழ் tamiḻ [ˈt̪amɨɻ]) as en Drawiidisk Spriik, wat faan amanbi 77 miljuun mensken snaaket wurd. fööral uun Tamil Nadu, Indien an Sri Lanka.

## Luke uk diar
* *Öler drawiidisk spriiken*: Kannada, Malayalam, Tamil, Telugu.
Malayalam

**Malayalam** (üüb Malayalam: മലയാളം *Malayāḷaṁ*) as en Drawiidisk Spriik, wat faan amanbi 33 miljuun mensken fööral uun Kerala, Indien snaaket wurd. Det hee sin aanj Malayalam Skraft.

## Gramatiik
**Pronoomen**

## Luke uk diar
* *Öler drawiidisk spriiken*: Kannada, Malayalam, Tamil, Telugu.
Telugu

**Telugu** (üüb Telugu తెలుగు *Telugu*) as en drawiidisk Spriik, wat faan amanbi 74 miljuun mensken snaaket wurt, fööral uun Andhra Pradesh und Telangana, Indien. Det spriik hee hör aanj Telugu Skraft.

## Gramatiik
**Pronoomen**

## Luke uk diar
* *Öler drawiidisk spriiken*: Kannada, Malayalam, Tamil, Telugu.
Kannada

Det **Kannada Spriik** (üüb Kannada: ಕನ್ನಡ *Kannaḍa*) as en Drawiidisk Spriik, wat faan amanbi 40 miljuun mensken snaaket wurd, fööral uun Karnataka, Indien. Det spriik hee hör aanj Kannada Skraft.

## Gramatiik
**Pronoomen**

## Luke uk diar
* *Öler drawiidisk spriiken*: Kannada, Malayalam, Tamil, Telugu.
* Robert Zydenbos (2020): ''A Manual of Modern Kannada.'' Heidelberg: XAsia Books (Open Access, PDF format)
1732

**1732** wiar det tau-an-dörtigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Teisdai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 17. Janewoore: Stanisław II. August, letst köning faan Poolen († 1798)
* 22. Febrewoore: George Washington, US-ameerikoons poliitiker, 1. president faan dön Ferianigt Stooten († 1799)
* 01. April: Josef Haydn, uasterriks komponist († 1809)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
Mongolei

At **Mongolei**, amtelk **Mongools Stoot** (üüb Mongools: Монгол Улс/ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠤᠯᠤᠰ *Mongol Uls*) as en stoot uun a nuurduast faan Aasien.  Uun a nuurd leit Ruslun an uun a süüd a Folksrepubliik Schiina. At lun hee 3.081.677 lidj.  At hoodsteed as Ulaanbaatar.

## Geografii

### Geograafisk Laag
At Mongolei as en stoot uun Madelaasien. Det lei twesken 41° 35′ an 52° 06′ (faan a nuurd tu a süüd) 87° 47′ an 119° 57′ (faan a waast tu a uast). At lun hee tau naibüüren: mä Ruslun uun a nuurd dialt det en 3485 km lung grens an mä Schiina uun a süüd en 4677 km lung grens. At ütjdeening faan a uast tu a waast bedrait 2392 km an faan a nuurd tu a süüd 1259 km.

### Kliima
At laag uun det madelasiaatisk huuchlun jaft tu’t Mongolei ian faan dön ekstreemst an drügst kliimas faan a wäält.

### Indialing faan Ferwalting

At Mongolei hee 21 prowinsen (üüb Mongools: аймаг/ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ *aimag*), wat  329 distrikten hee. At hoodsteed Ulaanbaatar wurd för ham salew ferwaltet. Dön prowinsen san:

## Kwelen
Bengaals spriik

**Bengaals** (üüb Bengaals: বাংলা ভাষা, bāṃlā bhāṣā, bangla bhasha) as en Indo-aarisk spriik, wat faan amanbi 75 miljuun mensken snaaket wurd, fööral uun Bangladesch an Waastbengaalen, Indien.

## Luke uk diar
1786

**1786** wiar det seeks-an-tachentigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Söndai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 17. August: Friedrich de Grat, köning faan Preussen (* 1712)
* 28. Deetsember: Sönke Ingwersen, nuurdfresk-holuns kuupmaan an gudsher (* 1715)
1785

**1785** wiar det fiiw-an-tachentigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Saninj uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 07. Marts: Alessandro Manzoni, italjeens dachter an skriiwer († 1873)

**ünbekäänd dootem**
* John Hindmarsh, iarst guwernöör faan South Australia an onerguwernöör faan Haliglun († 1860)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
1784

**1784** wiar det fjauer-an-tachentigst juar faan det 18. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 14. April: Andreas Peter Bernstorff wurd stootsminister faan Denemark.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 17. Mei: Peter von Scholten, generoolguwernöör faan dön Deensk-Waastindien († 1854)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
1783

**1783** wiar det trii-an-tachentigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Weedensdai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 22. Oktuuber : Constantine S. Rafinesque-Schmaltz, geliarten († 1840)
* 23. Oktuuber : Robert Miles Sloman, reeder († 1867)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
1776

**1776** wiar det seeks-an-sööwentigst juar faan det 18. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 04. Jüüle: Dön Ferianigt Stooten ferklaaret a suwerniteet faan det Ferianigt Köningrik.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 11. Febrewoore: Ioannis Kapodistrias, greks poliitiker († 1831)
* 10. März: Luise faan Mecklenburg-Strelitz, preussisk köningin († 1810)
* 11. Jüüne: John Constable, britisk konstmooler († 1837)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 26. August: David Hume, skots filosoof (* 1711)
Meinte Walta

**Meinte Walta** (* 6. April 1920 bi Wijtgaard, Fresklun, Holun, † 6. Mei 2002, Leeuwarden, Fresklun, Holun) wiar en waastfresk konstmooler, graafiker an biljhauer.
1740

**1740** wiar det fiartigst juar faan det 18. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 31. Mei: Friedrich di Grat wurd köning faan Preussen.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 20. Oktuuber: Isabelle de Charrière, neederluns-sweitser skriiwer an komponist († 1805)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
1760

**1760** wiar det söstigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Teisdai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 25. Oktuuber: George III. wurd köning faan det Ferianigt Köningrik.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 31. Oktuuber: Katsushika Hokusai, japoonsk konstler († 1849)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
Kersti Kaljulaid

**Kersti Kaljulaid** (Ütjspriik üüb Eestnisk: [ˈkersti ˈkɑljulɑid̥]; * 30. Deetsember 1969 bi Tartu, Eestnisk SSR) as en eestnisk biolooge an poliitker. Sant 10. Oktuuber 2016 as hat at füft president faan Eestlun.  Hat as det iarst wüf, diar president faan Eestlun wurd. Hat as uk, uun’t ääler faan 46, det jongst president faan at lun.

## Luke uk diar
* *Presidenten faan Eestlun*: Konstantin Päts (1938-1940), Lennart Meri (1992-2001), Arnold Rüütel (2001-2006), Toomas Hendrik Ilves (2006-2016), Kersti Kaljulaid (2016-).
Luksemborig

**Luksemborig**, amtelk det **Grathertoochdoom faan Luksemborig** (üüb Luksemborgisk: *Lëtzebuerg* [ˈlətsəbuəɕ] an *Groussherzogtum Lëtzebuerg* [ˈgʀəʊsˌhɛχtsoːktuːm ˈlətsəbuəɕ], üüb Fransöösk: *Luxembourg* [lyksɑ̃buʁ] an *Grand-Duché de Luxembourg* [ɡʁɑ̃ dyʃe də lyksɑ̃buʁ]), as en lun uun a nuurdwaast faan Euroopa. Uun a nuurd leit Belgien, uun a uast Tjiisklun an uun a süüd Frankrik. Det hee 512.353 lidj (2011). At hoodsteed faan't lun as Luksemborig.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
Luksemborig hee twaalew kantoonen:

## Histoore
Luksemborig wurd 23. Nofember 1890 suwereen. Iar wiar det dial faan Holun.

## Politiik
Luksemborig as sant 1949 lasmaat faan NATO.

## Kwelen
1730

**1730** wiar det dörtigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Söndai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 12. Oktuuber: Christian VI. wurd köning faan Denemark an Noorweegen.
* 17. Oktuuber: Iver Rosenkrantz wurd stootsminister faan Denemark.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 12. Oktuuber: Frederik IV., köning faan Denemark an Noorweegen (* 1671)
Warren G. Harding

**Warren Gamaliel Harding** (* 2. Nofember 1865 uun Corsica, daaling Blooming Grove, Morrow County, Ohio; † 2. August 1923 uun San Francisco, Kalifornien) wiar en US-ameerikoons poliitker faan det Republikoons Partei an faan 1921 ap tu 1923 de 29. president faan dön Ferianigt Stooten. Hi stoorew efter bal tau juar an fiiw muun amttidj ünferwaans uun August 1923.

## Luke uk
*Presidenten faan dön Ferianigt Stooten 1901-1945:* Theodore Roosevelt (1901-1909), William Howard Taft (1909-1913), Woodrow Wilson (1913-1921), Warren G. Harding (1921-1923), Calvin Coolidge (1923-1929), Herbert Hoover (1929-1933), Franklin Delano Roosevelt (1933-1945).
Calvin Coolidge

**John Calvin Coolidge, Jr.** (* 4. Jüüle 1872 uun Plymouth Notch, Vermont; † 5. Janewoore 1933 uun Northampton, Massachusetts) wiar en US-ameerikoons poliitiker faan det Republikoons Partei an faan 1923 ap tu 1929 de 30. president faan dön Ferianigt Stooten. Hi wurd president efter a duas faan Warren G. Harding. Hi wiar faan 1921 tu 1923 uk vize-president. 

## Luke uk
* *Presidenten faan dön Ferianigt Stooten 1901-1945:* Theodore Roosevelt (1901-1909), William Howard Taft (1909-1913), Woodrow Wilson (1913-1921), Warren G. Harding (1921-1923), Calvin Coolidge (1923-1929), Herbert Hoover (1929-1933), Franklin Delano Roosevelt (1933-1945).
* *Vize-Presidenten faan dön Ferianigt Stooten 1901-1945:* Theodore Roosevelt (Marts-September 1901), *neen* (1901-1905), Charles W. Fairbanks (1905-1909), James S. Sherman (1909-1912), *nian* (1912-1913), Thomas R. Marshall (1913-1921), Calvin Coolidge (1921-1923), *nian* (1923-1925), Charles G. Dawes (1925-1929), Charles Curtis (1929-1933), John Garner (1933-1941), Henry A. Wallace (1941-1945), Harry S. Truman (Janewoore-April 1945).
Herbert Hoover

**Herbert Clark Hoover** (* 10. August 1874 uun West Branch, Cedar County, Iowa; † 20. Oktuuber 1964 uun New York City, New York) wiar en US-ameerikoons poliitiker faan det Republikoons Partei an faan 1929 ap tu 1933 de 31. president faan dön Ferianigt Stooten.

## Luke uk
*Presidenten faan dön Ferianigt Stooten 1901-1945:* Theodore Roosevelt (1901-1909), William Howard Taft (1909-1913), Woodrow Wilson (1913-1921), Warren G. Harding (1921-1923), Calvin Coolidge (1923-1929), Herbert Hoover (1929-1933), Franklin Delano Roosevelt (1933-1945).
Franklin Delano Roosevelt

**Franklin Delano Roosevelt** [ˈfɹæŋk.lɪn ˈdɛlənoʊ ˈɹoʊzə.vɛlt] (* 30. Janewoore 1882 uun Hyde Park, New York; † 12. April 1945 uun Warm Springs, Georgia) wiar en US-ameerikoons poliitiker faan det Demokraatisk Partei an wiar faan 1933 ap tu san duas 1945 de 32. president faan dön Ferianigt Stooten.


Roosevelt wurd Janewoore 30, 1882, uun at steed faan Hyde Park bäären. San aatj wiar James Roosevelt I (1828-1900), wat wiar en kuupmaan.  Sin mam wiar Sara Ann Delano (1854-1941). Hi wiar füft feter faan 26. president Theodore Roosevelt. Faan 1900 ap tu 1904 studiaret Roosevelt bi det Harvard University. Hi freid 17. Marts 1905 uun New York City Eleanor Roosevelt.


1910 wurd Roosevelt uun’t ääler faan 28 juar iin uun Senaat faan New York weeled. Uun 1913 wurd hi faan president Woodrow Wilson üüs stootssekreteer iin uun’t ministeerium för mariine berepen. Uun de 1920 presidentskapwool wiar hi kandidaat för vise-president. Hi wurd 1921 kraank uun jongenlooming.  Hi wiar 1928-1932 guvernöör faan New York. 


Uun det 1932 presidentskapswool wiar hi kandidaat faan det Demokraatisk Partei för president. Hi fing 472 woolmaaner an wurd di 32. president faan dön Ferianigt Stooten.  Hi wurd 1936, 1940 an 1944 welerweeled.  Hi as di iansig president, wat linger üüs tau wooltidjrümen regiaret. Hi wiar feerer faan dön Ferianigt Stooten uun de Naist Wäältkrich, man hi stoorew föör a aanj faan a krich.

## Luke uk
*Presidenten faan dön Ferianigt Stooten 1901-1945:* Theodore Roosevelt (1901-1909), William Howard Taft (1909-1913), Woodrow Wilson (1913-1921), Warren G. Harding (1921-1923), Calvin Coolidge (1923-1929), Herbert Hoover (1929-1933), Franklin Delano Roosevelt (1933-1945).
Theodore Roosevelt

**Theodore Roosevelt, Jr.** [ˈθɪədɔɹ ˈɹoʊzəvɛlt] (* 27. Oktuuber 1858 uun New York City, New York; † 6. Janewoore 1919 uun Oyster Bay, New York) wiar en US-ameerikoons poliitiker faan det Demokraatisk Partei an wiar faan 1901 ap tu 1909 de 26. president faan dön Ferianigt Stooten. Faan Marts tu September 1901 vize-president faan't lun. Hi wurd president efter at atentaat faan president William McKinley. Hi fing 1906 a Nobelpris för frees.

## Luke uk
* *Presidenten faan dön Ferianigt Stooten 1901-1945:* Theodore Roosevelt (1901-1909), William Howard Taft (1909-1913), Woodrow Wilson (1913-1921), Warren G. Harding (1921-1923), Calvin Coolidge (1923-1929), Herbert Hoover (1929-1933), Franklin Delano Roosevelt (1933-1945)
* *Vize-Presidenten faan dön Ferianigt Stooten 1901-1945:* Theodore Roosevelt (Marts-September 1901), *neen* (1901-1905), Charles W. Fairbanks (1905-1909), James S. Sherman (1909-1912), *nian* (1912-1913), Thomas R. Marshall (1913-1921), Calvin Coolidge (1921-1923), *nian* (1923-1925), Charles G. Dawes (1925-1929), Charles Curtis (1929-1933), John Garner (1933-1941), Henry A. Wallace (1941-1945), Harry S. Truman (Janewoore-April 1945).
William Howard Taft

**William Howard Taft** (* 15. September 1857 uun Cincinnati, Ohio; † 8. Marts 1930 uun Washington, D.C.) wiar en US-ameerikoons jurist an poliitiker faan det Republikoons Partei an wiar faan 1909 ap tu 1913 de 27. president faan dön Ferianigt Stooten.  Faan 1921 ap tu 1930 wiar hi Boowenst Bundesrachter.

## Luke uk
*Presidenten faan dön Ferianigt Stooten 1901-1945:* Theodore Roosevelt (1901-1909), William Howard Taft (1909-1913), Woodrow Wilson (1913-1921), Warren G. Harding (1921-1923), Calvin Coolidge (1923-1929), Herbert Hoover (1929-1933), Franklin Delano Roosevelt (1933-1945).
Woodrow Wilson

**Thomas Woodrow Wilson** [ˈtɒməs ˈwʊdɹoʊ ˈwɪlsən] (* 28. Deetsember 1856 uun Staunton, Virginia; † 3. Febrewoore 1924 uun Washington, D.C.) wiar en US-ameerikoons poliitiker faan det Demokraatisk Partei an faan 1913 ap tu 1921 de 28. president faan dön Ferianigt Stooten. Hi wiar president faan't Princeton University faan 1902 tu 1910, do guwernöör faan New Jersey faan 1911 tu 1913 iar hi 1912 tu president weelet wurd. Efter hi 1916 welerweelet wurd, treed April 1917 dön Ferianigt Stooten uun de Iarst Wäältkrich iin.

## Luke uk
*Presidenten faan dön Ferianigt Stooten 1901-1945:* Theodore Roosevelt (1901-1909), William Howard Taft (1909-1913), Woodrow Wilson (1913-1921), Warren G. Harding (1921-1923), Calvin Coolidge (1923-1929), Herbert Hoover (1929-1933), Franklin Delano Roosevelt (1933-1945).
Billy Hughes

**William Morris Hughes**, beeder bekäänd üüs **Billy Hughes** ([hjuːz]; * 25. September 1862 uun Pimlico, London, Ingelun; † 28. Oktuuber 1952 uun Double Bay, Sydney, New South Wales) wiar faan 27. Oktuuber 1915 ap tu 9. Febrewoore 1923 premierminister faan Austraalien.

## Leewent
Hughes wurd uun London üüs dring faan Wales aalern bäären. Mä 22 juar waanert hi tu Austraalien ütj an engagiaret ham uun det jong werkerbeweeging. Hi wurd 1894 üüs lasmoot faan det New South Wales Labor Party uun det Legislative Assembly faan New South Wales woolet an 1901 iin uun det nei bundesparlament fersaat. Hughes ferboon sin ääder poliitisk karieer mä'n tialtidjstuudium faan't rochtswedenskap an wurd 1903 en afkoot. 1904 treed hi tu det iarst feer iin uun't kabinet faan regiaring faan Chris Watson iin. Hi wiar lääder generoolstootsafkoot uun't regiaring faan Andrew Fisher. Hi wurd 1914 tu a onerföörmaan faan det Australian Labor Party woolet. 

### Premierminister
Hi wurd Oktuuber 1915 premier-minister faan Austraalien, üüs Fisher faan sünjhaideelk grünjer iin uun a raustant ging.

1916 fersoocht hi det algemian weerplicht uun Austraalien an a iinsaat faan austraalisk saldooten uun't ütjlun troch en referendum trochtusaaten. Det loket ei. Do saat hi ham för en stootelk stjüürd iin. Hi hed nian muarhaid för sin politiik ban't Labor-Partei, wat hi tuletst sogoor ütjslood. Diarüübhen wurd hi feerer faan det *[[Nationalist Party of Australia]]* an fersoocht weler uun't juar 1917, tu't apsteling faan en widjer austraalisk diwisioon det algemian weerplicht trochtusaaten. At ufsteming naam mä'n noch dütelker stem jin det algemian weerplicht en aanj. Hughes küd ham man tu 1923 uun't baantje hual.

## Luke uk diar

## Weblinks
* Fitzhardinge, L. F. (1983), "Hughes, William Morris (Billy)" uun det ''Australian Dictionary of Biography'' (üüb Ingels).
Stanley Bruce

**Stanley Melbourne Bruce, 1. Viscount Bruce of Melbourne** (* 15. April 1883 uun Melbourne, Victoria; † 25. August 1967 uun London, Ingelun) wiar faan 9. Febrewoore 1923 ap tu 22. Oktober 
1929 premierminister faan Austraalien.
Charles Baudelaire

**Charles-Pierre Baudelaire** [ʃaʀl.pjɛʀ bodlɛʀ] (* 9. April 1821 uun Pariis; † 31. August 1867 uk diar) wiar en fransöösken dachter.

## Werken
* *Les fleurs du mal* (A ruusen faan a böösen; 1857)
Juri Nikolajewitsch Golitsyn

**Juri Nikolajewitsch Golitsyn** (üüb rüs: Юрий Николаевич Голицын; * 17. Nofember/ 29. Nofember 1823 uun Sankt Petersburg, Ruslun; † 21. August/ 2. September 1872 uk uun Sankt Petersburg) wiar en rüs komponist.

## Luke uk diar
Edward Jenner

**Edward Jenner** [ˈɛdwəd ˈdʒɛnə] (* 6. Mei/ 17. Mei 1749 uun Berkeley, Gloucestershire; † 26. Janewoore 1823 uk uun Berkeley) wiar en ingels lundochter, diar det neimuuds imfin jin pooken apbaud.

## Luke uk diar
Jaapaan

**Jaapaan** (üüb Jaapaans: , *Nihon/Nippon* ()) as en lun föör't uastküst faan Aasien. At lun hee 127.094.745 lidj (2015). At hoodsteed as Tokio.

## Geografii

### Eilunen
Jaapaan hee fjauer grat eilunen an föl letj eilunen. Dön grat eilunen san:

* Honshū
* Hokkaidō
* Kyūshū
* Shikoku

### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:

## Kwelen
Tjüskluin

**Tjüskluin** äs en luin oon Euroopa. Et luin hjit 80.219.695 mänske (2011). E hoorstäär fuon't luin äs Berlin.

## Kwäle


## Säi ok
* *Bundesluine*: Sleeswii-Holstiin
* *Oore luine oon Euroopa*: Ängeluin, Dänemåårk, Frankrik, Norwäägen, Tjüskluin, Spånien
Tutsklöön

**Tutsklöön** is en löön in Euroopa. Öön e nöörd lait Däänemark, öön e uust laie Poolen än Tschechien, öön e söö'en Öösterrik än ju Swaits än öön e wäst Frankrik, Luksemborch, Belgien än Hollöön. Et löön hee 82.521.653 jude (2016). Et häädstää foon't löön is Berliin.

## Geografii
### Indialing foon Ferwalting
;Bundeslööne:
* Baoden-Würtembeerch
* Bayern
* Berliin
* Brandenborch
* Breemen
* Hamborch
* Hesen
* Meklenborch-Feerpomern
* Niidersaksen
* Nöördrhin-Wästfaolen
* Rhinlöön-Pfalz
* Saarlöön
* Saksen
* Saksen-Anhalt
* Sleeswich-Holstian
* Tüüringen

## Kule
Dieter Staacken

__NOTOC__

**Dieter Staacken** (*1935 uun Oldenswort) as en nuurdfresken mooler, skriiwer an graafiker.

## Leewent
Dieter Staacken hää konst an ual skraften (paläografii) studiaret uun Hannover, Hamborag an München. Hi feert en konstseminaar bi't *Studienseminar Hamburg*. Staacken lewet uun Garding an hää diar sin ateljee.

## Ütjstelangen (mad öödern)
* Schleswig: Sloot Gottorf
* Hamborag: Altonaer Museum, Kunsthaus, Patriotische Gesellschaft, Galerie Altschwager, Spiekerhuus, LaCassetta
* Garding: "Die Mühle", Altes Rathaus
* Itzehoe: Kunstkabinett Gerbers
* Feer: Kurhaus
* Hüsem: Nissenhaus, Schloss vor Husum, Riadhüs
* Welt: Sommerkirche

## Buken
* Eiderstedt - du himmelweiter Unterschied
* Platt-Land
* Die Bäumlinge
* Jan Ruff & Frau Doktor
* Rückspiegelungen
* LammLand

## Iarangen
* Hans-Momsen-Pris

## Luke uk diar
* Kunstklima.com
* Hans-Momsen-Pris (sh:z 01-09-2016)
Benito Mussolini

**Benito Amilcare Andrea Mussolini** (* 29. Jüüle 1883 uun Dovia di Predappio, Forlì Prowins, Forlì-Cesena Prowins faan nü; † 28. April 1945 uun Giulino di Mezzegra, Como Prowins) wiar faan 1922 ap tu 1943 minister-president faan't Köningrik faan Itaalien. Üüs *Duce del Fascismo* (Füürer faan at Faschismus) an *Capo del Governo* (Föörmaan faan at Regiaring) stään hi faan 1925 üüs diktatoor bi a toop faan det faschistisk regiaring uun Itaalien.

## Leewent
* 27.-28. Oktuuber 1922: Marsk üüb Room: at gripen faan meecht.
* Oktuuber 1935 tu Febrewoore 1937: Inwaschuun iin uun Abesiinien.
* 7. April 1939: Inwaschuun iin uun Albaanien.
* 10. Jüüne 1940: Krich jin det Ferianigt Köningrik an Frankrik.
* 09. September 1940: Inwaschuun iin uun Grekenlun an Egypten.
* 10. Jüüle 1943: Inwaschuun iin uun Itaalien.
* 25. Jüüle 1943: Onergung an uun't hool.
* 12. September 1943: At redin faan a tjiisken.
* 1943-1945: Italjeens sosiaalrepubliik.
* 28. April 1945: At gefangennemen an duas.
Kokshuuwen

**Kokshuuwen** as en huuwensteed uun a Lunkreis Kokshuuwen uun Niidersaksen. Det leit bi a mös faan a Ialew.
Maarskboon

At **Maarskboon** as en iisenboonhoodwai, wat a boonhoof Elmshorn uun a süüd an Waasterlun üüb Sal uun a nuurd mäenöler ferbant. At boon wurd uun’t 19. juarhunert bagd. Det wurd 1922 linger faan Naibel ap tu Klangsbel maaget am materiaal för at bau faan a Hindenburgdoom tu transportiarin. Efter det 1927 eebenmaagin faan a doom wurd at boon linger ap tu Waasterlun maaget. Tuföören wiar a biwai faan Naibel ap tu Tønder uun Denemark a hoodwai.

## Boonhoofer
;Uun a Kreis Nuurdfresklun
At jaft aacht boonhoofer an trii haltesteeden uun a Kreis Nuurdfresklun.

Bahnhofwesterland.JPG|Waasterlun
Datei:Bahnhof Keitum 2002251516 02.jpg|Kairem
Datei:Morsum_Bahnhof.jpg|Muasem
BahnhofKlanxbüll.jpg|Klangsbel
Bahnhof Niebüll - panoramio.jpg|Naibel
Bahnhof_Bredstedt.jpg|Bräist
Datei:P1020943_Bahnhof_Husum_2019.jpg|Hüsem

...an Fräärstää.

Deheer boonwai hee uk en haltesteed uun E Hoorne. Üüb a boonwai twesken Naibel an Tondern san a haltesteeden Äphüsem än Läigem.

File:Bahnhof Suderlugum.jpg|Läigem


;Uun a Kreis Dithmarschen

Bahnhof_Lunden_180620.jpg|Lunden

* Wittenwurth
* Weddingstedt

Datei:Heide_bahnhofsgebaeude.JPG|Heide

* Hemmingstedt
* Meldorf
* Windbergen
* Sankt Michaelisdonn
* Burg (Dithmarschen)
;Uun a Kreis Stianborig
* Wilster

Datei:SAM_0612.JPG|Itzehoe

* Kremperheide
* Kremper
* Glückstadt
* Herzhorn
;Uun a Kreis Pinneberig

Datei:2011-01-27 004.jpg|Elmshorn


## Luke uk diar
* Iirsenbaan
* Maasklun
Pariis

**Pariis** (fransöösk [paˈʁi]) as en *department* an det hoodstääd faan Frankrik an uk faan det regiuun Île-de-France. Hat woort diald faan di struum Seine tu en nuurdelken dial (Rive Droite, „rochter ääg“) an en süüdelken (Rive Gauche, „lachter ääg“). Diar wene muar üs 2,2 miljuun minsken; uun det regiuun 12,5 miljuunen.

## Koord

## Kliima




## Arrondissements



## Sasterstääden

## Luke uk diar
* Amtelk wääbsteed faan Pariis
Noorderhaaks

**Noorderhaaks**, uk *Razende Bol* neemd, as en sunbeenk, wat faan a struum faan eeb an flud twesken a Nuurdsia an’t eilun faan Texel entstenen as. Hi as dial faan't prowins faan Nuurdholun.

## Luke uk diar
Texel (Eilun)

**Texel** (Ütjspriik: [ˈtɛsəl]; üüb Waastfresk: *Tessel*) as en eilun uun a Nuurdsia. Det as det gratst an widjst uun a waast faan dön Waastfresk Eilunen. At eilun as dial faan’t prowins faan Nuurdholun.
Bangladesch

**Bangladesch** (üüb Bengaals: বাংলাদেশ Bāṃlādeś [ˈbaŋlaˌd̪eʃ]) as en stoot uun a süüd faan Aasien. Uun a süüd leit a Golf faan Bengaal, uun a süüduast Mjanmaar, uun a waast, nuurd an uast Inje. At lun hee 144.043.697 lidj (2011). At hoodsteed as Dhaka.

## Geografii

De Padma Struum as en wichtig struum uun't lun. 

### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:

### Indialing faan Ferwalting
Bangladesch hee aacht diwisioonen.

## Histoore
Faan 1765 ap tu 1947 wiar Bangladesch tup mä det indisk bundesstoot Waastbengaalen dial faan det Bengaalen Presidentskap uun Britisk Inje. Do wurd at presidentskap twesken Inje an Paakistaan diald: at waastdial, huar dön miast lidj Hindus wiar, wurd en bundesstoot faan Inje an’t uastdial, huar dön miast lidj muslimer wiar, wurd en prowins faan Paakistaan. At prowins wurd 1971 suwereen efter en staheu an krich, huaruun Inje dialnaam.

## Politiik
Bangladesch as sant 1972 lasmaat faan det Commonwealth of Nations.

## Kwelen
1721

**1721** wiar det ian-an-twuntigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Weedensdai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 24. Jüüne: Johann Friedrich Faselius, tjiisk medisiiner († 1767)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 15. Marts: Louise tu Mecklenburg, köningin faan Denemark an Noorweegen (* 1667)
* 18. Jüüle: Antoine Watteau, fraansöösk konstmooler (* 1684)
* 13. Deetsember: Alexander Selkirk, skots siafoorer eewentüürer (* 1676)
1722

**1722** wiar det tau-an-twuntigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Tüürsdai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 27. September: Samuel Adams, US-ameerikoons stootsmaan an rewolutschooneer († 1803)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 05. Febrewoore (8. Marts 1723, Gregoriaans kalender) : Sir Christopher Wren, britisk astronoom an architekt (* 1632)
* 20. Deetsember: Kangxi, keiser faan Schiina (* 1654)
1723

**1723** wiar det trii-an-twuntigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Freidai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 31. Marts: Frederik V., köning faan Denemark an Noorweegen († 1766)
* 06. Mei: Ike no Taiga, jaapaans konstmooler († 1776)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 08. Marts: Christopher Wren, britisk mathemaatiker an astronoom (* 1632)
1733

**1733** wiar det trii-an-dörtigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Tüürsdai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 05. September: Christoph Martin Wieland, tjiisk skriiwer († 1813)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 01 Febrewoore: August de Stark, kurfürst faan Saksen an köning faan Poolen (* 1670)
1741

**1741** wiar det ian-an-fiartigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Söndai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 22. September: Peter Simon Pallas, sjiisk forsker († 1811)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 28. Jüüle: Antonio Vivaldi, italjeens komponist (* 1678)
1744

**1744** wiar det fjauer-an-fiartigst juar faan det 18. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 01. August: Jean-Baptiste de Lamarck, bioloog († 1829)
* 28. August: Friederike Auguste Sophie von Anhalt-Bernburg, steedhualer faan't Herskap Jever († 1827)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
1749

**1749** wiar det njüügen-an-fiartigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Weedensdai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 21. Jüüne: At steed faan Halifax uun Kanada wurd grünlaanjen.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 29. Janewoore: Christian VII., köning faan Denemark an Noorweegen († 1808)
* 28. August: Johann Wolfgang von Goethe, tjiisk dachter († 1832)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
1751

**1751** wiar det ian-an-föftigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Freidai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 05. April: Prins Adolf Friedrich faan Sleeswich-Holstian-Gotorp wurd köning faan Sweeden.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 16. Marts: James Madison, US-ameerikoons poliitiker, 4. president faan dön Ferianigt Stooten († 1836)
* 17. Marts: Andreas Dahl, sweeds botaaniker († 1789)
* 11. Jüüle: Caroline Mathilde faan Hanover, britisk prinsesin, köningin faan Denemark († 1775)
* 30. Jüüle: Maria Anna Mozart, neemd *Nannerl*, salzburger klawiarspeler, Wolfgang Amadeus Mozart sin saster († 1829)
* 01. September: Hinrich Braren, nawigatsionskuulmääster († 1826)
* 25. Deetsember: George Gordon, britisk poliitiker († 1793)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 25. Marts: Köning Friedrich I. faan Sweeden (* 1676)
* 12. Jüüle: Tokugawa Yoshimune, jaapaans shōgun (* 1684)
* 19. Deetsember: Louise faan Gratbritanien, köningin faan Denemark (* 1724)
1752

**1752** wiar det tau-an-föftigst juar faan det 18. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 28. Oktuuber: Jeongjo, 22. köning faan det Joseon-Dünastii uun Korea († 1800)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 07. Marts: Pietro Grimani, *doge* faan Venedig (* 1677)
1755

**1755** wiar det fiiw-an-föftigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Weedensdai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 01. Nofember: Lissabon wurd faan en eerdbeewrin an tsunami tunant maaget.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 02. Nofember: Marie-Antoinette, köningin faan Frankrik († 1793)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
1765

**1765** wiar det fiiw-an-söstigst juar faan det 18. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 22. Oktuuber: Karl Friedrich Kielmeyer, tjiisk meedisiiner, natüürforsker, cheemiker an teoretisk bioloog († 1844)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
1768

**1768** wiar det aacht-an-söstigst juar faan det 18. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 28. Janewoore: Frederik VI., köning faan Denemark an Noorweegen († 1839)
* 18. Marts: Laurence Sterne, ingels-irsk (* 1731)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
1699

**1699** wiar det njüügen-an-neegentigst juar faan det 17. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 25. August: Frederik IV. wurd wiar köning faan Denemark an Noorweegen.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 30. Nofember: Christian VI. köning faan Denemark an Noorweegen († 1746)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 25. August: Christian V., köning faan Denemark an Noorweegen (* 1646)
1772

**1772** wiar det tau-an-sööwentigst juar faan det 18. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 17. Janewoore: Ove Høegh-Guldberg wurd stootsminister faan Denemark.
* 19. Febrewoore: Ferdrach faan Wien: Iarst dialing faan Poolen twesken Preussen, Uasterrik an Ruslun.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren

## Störwen – Sturwen – Stürwen
1769

**1769** wiar det njüügen-an-söstigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Söndai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 15. August: Napoleon Bonaparte, fraansöösk generaal, rewolutschoneer, diktaatoor an keiser († 1821)
* 29. August: Iwan Kotljarewskyj, ukrainisk dachter († 1838)
* 14. September: Alexander von Humboldt († 1859)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
US-Presidentenwool 2016

Di 8. Nofember 2016 as auer di president faan a **[[Ferianagt Stooten]] faan Ameerikoo** (USA) ufstemet wurden. Uun Ameerikoo stun normoolerwiis tau kandidoooten faan a Demokraaten an a Republikaanern tu wool. A kandidooten faan ööder partein haa knaap en mögelkhaid, diar iinmad tu reeren.

## Ufstemang
Arke stoot stemet enkelt uf, an di kandidoot, di a miast stemen füngen hää, want a woolmaaner faan didiar stoot. Uun letj stooten san det maner, an uun grat stooten san det muar woolmaaner. Jodiar woolmaaner kem do leederhen tuup an weele di president.

Uun a stääden want miast di demokraat (blä), an üüb't lun want miast di republikaaner (ruad). Üüb detdiar koord könst dü sä, hü a enkelt countys ufstemet haa:

## Luke uk diar

* Landeszentrale für politische Bildung (huuchsjiisk)
Mapudungun

**Mapudungun** (*mapu* „lun“ + *sdugun* „spriak“, of uk **Mapuzungun**) as en spriak faan a indioonern uun Chiile an Argentinien, a Mapuche. Mapudungun hiart tuup mä Huilliche tu a Araukaansk spriaken. Ferbinjangen tu ööder spriaken san ei bekäänd.

A Mapuche san sowat 600.000 minsken, an 260.000 diarfaan snaake Mapudungun tumanst tidjwiis. Uun a famile woort det spriak faan amanbi 85.000 minsken snaaket.

## Koord


Mapudungun woort fööraal uun Madel-Chiile snaaket.

* Spriakwiisen:
*:: Pikumche
*:: Pewenche
*:: Lafkenche
*:: Moluche
*:: Rankenche (uun Patagoonien, Argentiinien)

## Luke uk diar

* Ethnologue
* Wurdenbuk Mapudungun - Spoonsk
Huilliche

**Huilliche** (of *Veliche*) as en spriak faan a indioonern uun Chiile, a Mapuche. Huilliche hiart tuup mä Mapudungun tu a Araukaansk spriaken. Ferbinjangen tu ööder spriaken san ei bekäänd.

Di nööm komt faan a Mapudungun-wurden *willi* „süüd“ + *che* „minsken“ („süüdminsken“) uf.

Enkelten beskriiw Huilliche üs en spriakwiis faan't Mapudungun, man jo kön arkööder ei ferstun. Snaaket woort det noch faan amanbi 2.000, fööraal ääler minsken.

## Spriakwiisen
* Huillichesungun
* Tsesungun

## Luke uk diar
* Ethnologue
Araukaansk spriaken

**Araukaansk spriaken** san en spriakfamile faan a indioonern uun Chiile an Argentinien, a Mapuche. Diar hiar man tau spriaken tu.

## Spriaken
* Mapudungun (ISO 639-3: arn)
* Huilliche (ISO 639-3: huh)

## Buken
* Lyle Campbell: *American Indian languages. The historical linguistics of Native America* (= *Oxford Studies in Anthropological Linguistics.* 4). Oxford University Press, New York NY u. a. 1997, .

## Luke uk diar
*Ethnologue
Mapuche

A **Mapuche** (iar uk **Araukaanern** näämd) san en fulk faan indioonern uun Chiile an Argentinien. Jo snaake Araukaansk spriaken. A miasten lewe uun't IX. Regiuun *[[Araukaanien]]*. 

## Sköölen
* Picunche (*Nuurdminsken*)
* Huilliche (*Süüdminsken*)
* Ldafkenche (*Siaminsken*)
* Wenteche (*Däälminsken*)
* Pewenche, det san a miasten

Fööraal a Pewenche an a Huilliche küd jo loong jin a spoonsk iinwaanrern trochsaat, an jo haa uk hör spriaken bewaaret: Mapudungun an Huilliche. Faan ~1550 bit 1883 hed a Mapuche hör aanj stoot, di 1641 uk faan a Spoonsken gudkäänd wurden as. Man 1883 ging Chiile hard jin a indioonern föör, an naam jo hör lun wech. Uun det Mapuche-regiuun san föl minsken faan Sjiisklun iinwaanert, fööraal am det stääd Valdivia.

## Flag
**Wenufoye**, det flag faan a Mapuche (1992).
* A klöören stun för:
: Güül: a san
: Blä: at leewent an at uniwersum
: Witj: wisdoom an rünjhaid
: Ruad: krääft an histoore
: Green: a eerd an natüür

* Sümboolen:
: At **Cultrun** as en trinj trumel, diar för musiik brükt woort. Diar san a san, a muun an stäären üüb tu sen, an a sjauer hemelswaier.
: At **Gemil** as en krüs, diar för weden an hoonwerkskonst stäänt.

### Regiuunen
Enkelt regiuunen haa diartu hör aanj flag:

Huenteche_flag.svg|**Wenteche**
Huilliche_flag.svg|**Huilliche**
Lafquenche_flag.svg|**Ldafkenche**
Nagche_flag.svg|**Nagche**
Pehuenche_flag.svg|**Pewenche**


## Luke uk diar

* de.mapuches.org
* Sabrina Bussani: Beracht faan't Gesellschaft für bedrohte Völker (GfbV, 2003)
* Katharina Hager: Memorandum (GfbV, 2013)
President

En **president** as en uunfeerer faan en lun of en organisatsion of en onernemen.

## Wurd
Det wurd komt faan't latiinsk *prae-sidere* uf, det ment *föör sat*. Di president as en föörsater.

## Bedüüdang
Di president faan en lun as det huuchst amt faan det lun. Man det het noch niks. Uun Sjiisklun hää di president ei so föl tu saien. Man likes hää hi bi arke gesets det leetst wurd. Uun Ameerikoo as di president di baas faan't regiarang an sodenang föl määchtager.

## Luke uk diar
* US-Presidentenwool 2016
Indiooner

**Indiooner** as en wurd för a uuriinwenern faan Ameerikoo saner a Eskimos.

## Wurd
Det wurd komt wel diarfaan uf, dat a iinwaanrern faan Euroopa iarst mend, jo wiar uun Indien lunagt. So füng a Amerikoonern di nööm *indiooner*. Jo salew haa jo natüürelk nimer so näämd, jo wiar do t.b. Apachen, Azteken, Inka of Mapuche.

## Iindialang efter spriaken

Langs_N.Amer_Deutsch.png|Nuurdameerikoo
Mapa_de_lenguas_de_M%C3%A9xico_%2B_100_000.png|Mexiko
Map-Most_Widely_Spoken_Native_Languages_in_Latin_America.png|Süüdameerikoo


## Luke uk diar
Ruad Beeten

**Ruad Beeten** (*Beta vulgaris* ssp. *vulgaris*, *Conditiva skööl*) san en frücht (eegentelk en rut) an kultuurplaant an hiar tu't famile faan a Amaranten (*Amaranthaceae*).

Hat as nai mä't Fuderrööw, Mangold of Sokerrööw. Liküs jodiaren kem ruad beeten faan't Wil Rööw (*Beta vulgaris* ssp. *maritima*) uf.

## Bilen

Beta_vulgaris,_San_Francisco_farmers_market.jpg|Ruad beeten
Rote_Beete_-_sauer_eingelegt_(8987-89).jpg|Iinlaanj ruad beeten ütj at glääs
Labskaus Lapskaus 0315.jpg|Labskaus mä ruad beeten



## Luke uk diar
Mangold

**Mangold** of uk **Bleedbeeten** (*Beta vulgaris* ssp. *vulgaris*, *Cicla of Flavescens skööl*) as en frücht an kultuurplaant an hiart tu't famile faan a Amaranten (*Amaranthaceae*).

Hat as nai mä ruad beeten, at sokerrööw of at fuderrööw. Liküs jodiaren komt mangold faan't wil rööw (*Beta vulgaris* ssp. *maritima*) uf.

## Bilen

Bietole_da_coste,_Italia_1.jpg
Swiss_Chard.jpg
June_3_Farmers_Market,_Harrisonburg,_Va.,_2010_%284954061444%29.jpg
Mangold_z01.JPG


## Luke uk diar
Fuderrööw

At **fuderrööw** of uk **fuderbeet** (*Beta vulgaris* ssp. *vulgaris*, *Crassa skööl*) as en frücht (eegentelk en rut) an kultuurplaant an hiart tu't famile faan a amaranten (*Amaranthaceae*).

Hat as nai mä ruad beeten, mangold of at sokerrööw. Liküs jodiaren komt at fuderrööw faan't wil rööw (*Beta vulgaris* ssp. *maritima*) uf.

## Bilen

Futterr%C3%BCbenfeld_w%C3%A4hrend_der_Ernte.JPG



## Luke uk diar
Johannes Rau

**Johannes Rau** (* 16. Janewoore 1931 uun Wuppertal; † 27. Janewoore 2006 uun Berliin) wiar en tjiisk poliitiker an faan 1999 ap tu 2004 de aachst bundespresident faan at bundesrepubliik faan Tjiisklun.
Valdivia

__NOTOC__

**Valdivia** as en stääd uun a süüd faan Chiile an amanbi 15 km wech faan a Pasiifik. Hat hää 153.500 iinwenern (Stant: 2006) an as hoodstääd faan't Región de los Ríos.

## Kliima




## Persöönelkhaiden
* Adolfo Assor (* 1945), konstler
* Otto Georgi (1890–1969), mooler
* Héctor Eduardo Vargas Bastidas (* 1951), baskoop

## Sasterstääden
* Neuquén, Argentiinien, sant di 18. Nofember 2003

## Luke uk diar
Horst Köhler

**Horst Köhler** (* 22. Febrewoore 1943 uun Heidenstein (daaling: Skierbieszów, Poolen)) as en tjiisk poliitiker an ökonoom. Hi wiar de njüügenst bundespresident faan at bundesrepubliik Tjiisklun faan 2004 ap tu 2010.
Christian Wulff

**Christian Wilhelm Walter Wulff** (* 19. Jüüne 1959 uun Osnabrück) as en tjiisk poliitiker. Hi wiar faan 2010 ap tu 2012 bundespresident faan't bundesrepubliik faan Tjiisklun. Tuföören wiar hi faan 2003 ap tu 2010 minister-president faan Niidersaksen.
Joachim Gauck

**Joachim Gauck** (* 24. Janewoore 1940 uun Rostock) wiar faan 2012 bit 2017 de elwenst bundespresident faan't Bundesrepubliik faan Tjiisklun.
Tüürsdai

**Tüürsdai** (Öömring: **Süürsdai**) as a dai twesken Weedensdai an Freidai. A nööm faan a dai komt faan Ualfresk *thunersdei*, of "dai faan Thor". Thor wiar a god faan't weder oner dön ual Germaanen.

Uun dön miast lunen uun Euroopa as Tüürsdai de fjuard dai faan't weg, man uun hög lunen, tu'n bispal uun dön Ferianigt Stooten, as at de füft dai faan't weg.

Üüb Saaterfresk het Tüürsdai *Tuunsdai* an üüb Waastfresk *Tongersdei*.