open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Heifasker

**Heifasker** of uk **Rülwer** (Selachii of Selachimorpha) san Fasker uun det klas faan a Graselfasker (Chondrichthyes). Diar jaft'at wel son 500 slacher faan.

A miast Heifasker freed ööder fasker; enkelten üs di Waalhei freed oober man plankton.

## Ordern
(efter Wikispecies):

Carcharhiniformes - †Cladoselachiformes - †Ctenacanthiformes - †Eugeneodontida - Heterodontiformes - Hexanchiformes - Lamniformes - Orectolobiformes - Pristiophoriformes - Squaliformes - Squatiniformes - †Symmoriida - †Synechodontiformes - †Xenacanthida

## Iindialang tu ordern mä enkelt slacher
(efter: Nelson, 2006):

; 1. Galeomorphii, "Echt Heifasker"
* Grünjheier (Carcharhiniformes)
*: Kaatheier (Scyliorhinidae)
*:: Plaket Kaatheier (*[[Scyliorhinus]]*)
*::: Gratplaket Kaathei (*[[Scyliorhinus stellaris]]*)
*: Gläädheier (Triakidae)
*:: Hünjheier (*[[Galeorhinus]]*)
*::: Hünjhei (*[[Galeorhinus galeus]]*)
* (Heterodontiformes)
*: (Heterodontidae)
*:: (*Heterodontus*)
*::: Hurnhei (*[[Heterodontus francisci]]*)
* (Lamniformes)
*: Lamnidae
*:: Witj Heier (*[[Carcharodon]]*)
*::: Witj Hei (*[[Carcharodon carcharias]]*)
* (Orectolobiformes)
*: Waalheier (Rhincodontidae)
*:: Waalheier (*[[Rhincodon]]*)
*::: Waalhei (*[[Rhincodon typus]]*)

; 2. Squalomorphii, ööder Heifasker
* (Echinorhiniformes)
* (Hexanchiformes)
* (Pristiophoriformes)
* (Squaliformes)
*: Stikelheifasker (Squalidae)
*:: *[[Squalus]]*
*::: Stikelhei, Pikhei (*[[Squalus acanthias]]*)
* (Squatiniformes)

## Luke uk diar

## Literatuur
* Joseph S. Nelson: *Fishes of the World*. John Wiley & Sons, 2006.
Jorge Luis Borges

**Jorge Francisco Isidoro Luis Borges Acevedo** (Ütjspriik üüb Spaans: [ˈxorxe ˈlwis ˈβorxes]; * 24. August 1899 uun Buenos Aires; † 14. Jüüne 1986 uun Genf) wiar en argentiins skriiwer an bibliotekaar. Hi skreew föl fantastisk staken an dachten an wiar mäbegrünjiger faan det maagisk realismus.
Siemens Vectron

**Siemens Vectron** jit en Lokomotiiwen-Famiilie fan Siemens Mobility Systems.
Hat jeft diarfan fuaral Elektrolokomotiiwen, man em heer uk en Diesellok, di "Vectron DE" maaket, wat üs BR 247 iin ön't Register stuunt. Diarfan sen tauen uk naa Söl önerwai, hur ja fuar di blö Autotoch fan RDC laap. RDC heer di Maskiinen 247 908 en 247 909 ön Gang, en des haa di Noomen "Debbie" (908) en "Anne" (909) fingen.
Ön di Loks stuunt man ek "RDC" üs Bidriiwer, diar stuunt "SIEAG" fuar di Siemens AG. Di Maskiinen sen hüürt. Mermung sen ja tö *Beacon Rail Leasing* forkoopet (BRLL).

Üs al fuarof heer Siemens diarön aarbert, en Lokomotiiwenn-Konsept muar bal ark Energiisysteem tö bech, wat hiilendal üp jen Köörstaal montiaret uur ken.
Bi Lokomotiiwen es di Swaarhair, dat di Sjiinen fan Lön tö Lön forskelig fiir ütenachtler sen sa üs uk di Stroom forskelig es, hur di Elektroloks me laap skel. Bitö kumt, dat ek ark Toch 6,4 MW Maskiinen kraft nöörig heer, en sa mut Loks fuar forskeligi Systeemi önböören uur. 

Di Vectron DE ken niin Persoonentoch me Stroom forsörigi, di uur diarom bluat fuar Autotoch en Frachtentochen önböören.

## Aarten fan Vectron-Loks
Hat jeft fjuur Elektro- en en dieselelektrisk Lok. Sent 2018 es en Taukraft-Lok, *Vectron Dual Mode* diartökemen, wat me Köörwiir en Diesel laap ken.. 2021 kām jit en Forsküüvlok diartö, di *Dual Mode light*.Des sen di Varianten:
* Vectron MS, Muarsysteemlok me 6400 kW (~)/ 6000 kW (3 kV =)/ 3500 kW (1,5 kV =) Maskiinkraft en 160 of 200 km/h Gauhair
* Vectron AC High Power, Wekselstroomlok me 6400 kW Maskiin en 160 of 200 km/h Gauhair (BR 193)
* Vectron AC Medium Power, Wekselstroomlok me 5600 kW Maskiin en 160 km/h Gauhair
* Vectron DC Medium Power, Likstroomlok me 5200 kW Maskiin en 160 of 200 km/h Gauhair (BR 191)
* Vectron DE, dieselelektrisk Lok me 2400 kW Maskiin en 160 km/h Gauhair (BR 247)
* Vectron Dual Mode, Taukraftlokomotiiwi füar Wekselstroom me Dieselmaskiin bitö, 2000 kW Maskiinenkraft en 160 km/h Gauhair (BR 248)
* Vectron Dual Mode light, Taukraftlokomotiiwi füar Wekselstroom me Dieselmaskiin bitö, 2000 kW / 926 kW Maskiinenkraft en 120 km/h Gauhair sa üs Laaprampen fuarn en achtern (BR 249)

### Daaten

## Luki uk jir
* En PDF aur di Vectron Dual Mode (Dütsk)
Erwin Schrödinger

**Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger** (* 12. August 1887 uun Wien; † 4. Janewoore 1961 uk diar) wiar en uastenriksen füüsiker an wedenskapsteoreetiker.

Schrödinger täält üs grünjleier faan't kwantenmechaanik an füng 1933 di nobelpris för füsiik.

## Waagenliknang
Schrödinger sin waagenliknang as det grünjlaag för kwantenmechaanisk bereegnangen:

:
\mathrm i \hbar \frac{\partial \psi}{\partial t} = - \frac{\hbar^2}{2m}\Delta \psi + V \psi
.

## Luke uk diar
Rochen

**Rochen** (Batoidea, Batomorphii, Rajomorphii) san fasker uun det klas faan a Graselfasker. Diar jaft at son 630 slacher faan.

Uun a Nuurdsia lewe fööraal slacher faan det famile Rajidae. 

## Ordern
* Myliobatiformes
* Pristiformes
* Rhinopristiformes
* Rajiformes (mä Rajidae)
* Torpediniformes

## Luke uk diar
Elasmobranchii

**Elasmobranchii** san ian faan tau dialklasen faan a graselfasker (Chondrichthyes).

Det ööder dialklas san a Holocephali.

## Iindialang
* Heifasker (Selachimorpha)
* Rochen (Rajomorphii)

## Luke uk diar
Holocephali

**Siakaater** (*Holocephali*) san ian faan tau dialklasen faan a graselfasker (Chondrichthyes).

Det ööder dialklas san a Elasmobranchii.

## Iindialang
* Auerorder: Holocephalimorpha (*Siakaater*)
*: Ordern: Chimaeriformes - †Chondrenchelyiformes - †Cochliodontiformes - †Copodontiformes - †Menaspiformes - †Psammodontiformes - †Squalorajiformes
* Auerorder: Paraselachimorpha
*: Ordern: †Debeeriiformes - †Eugeneodontiformes - †Helodontiformes - †Iniopterygiformes - †Orodontiformes - †Petalodontiformes

A miast Holocephali san ütjstürwen. Daalang jaft at man noch ian order:

* Order: Chimaeriformes (Spööken, Draagfasker)
*: Famile: Callorhinchidae
*:: Skööl: Callorhinchus 
*: Famile: Chimaeridae 
*:: Sköölen: Chimaera - Hydrolagus
*: Famile: Rhinochimaeridae
*:: Sköölen: Harriotta – Neoharriotta – Rhinochimaera

## Luke uk diar
Echt Rochen

**Echt Rochen** (Rajidae), uk **Tääpler**(?) san en famile faan Graselfasker (Chondrichthyes). Jo san det gratst famile faan a Rochen (Rajomorphii) mä 15 sköölen an knaap 180 slacher.

## Sköölen
Efter Wikispecies san't ~ 30 sköölen:

Amblyraja - Anacanthobatis - Arhynchobatis - Atlantoraja - Bathyraja - Breviraja - Brochiraja - Cruriraja - Dactylobatus - Dentiraja – Dipturus - Fenestraja - Gurgesiella - Indobatis – Irolita - Leucoraja - Malacoraja - Neoraja - Notoraja - Okamejei - Orbiraja – Pavoraja - Psammobatis - Pseudoraja - Raja - Rajella - Rhinoraja - Rioraja - Rostroraja - Sympterygia - Zearaja

## Kwelen


## Luke uk diar
Rajiformes

**Rajiformes** san en order faan fasker an hiar tu't klas faan a Graselfasker (Chondrichthyes).

## Familin
* Echt Rochen (Rajidae)
* (Arhynchobatidae)
* (Anacanthobatidae)
* (Gurgesiellidae)
* (Cyclobatidae) †

## Luke uk diar
Johann Wolfgang von Goethe

**Johann Wolfgang von Goethe** (* 28. August 1749 uun Frankfurt am Main üüs *Johann Wolfgang Goethe*; † 22. Marts 1832 uun Weimar), wiar en tjiisken dachter an natüürforsker.

## Luke uk diar

* .
*
Victor Hugo

**Victor-Marie Hugo** (Ütjspriik üüb Fraansöösk: [viktɔʁ maʁi yˈɡo];* 26. Febrewoore 1802 uun Besançon; † 22. Mei 1885 uun Pariis) wiar en fraansöösken skriiwer.

## Luke uk diar
Biikenmoune

**Biikenmoune** as di oudere moune foon et iir. E noome foon e moune kamt üt da üüljfrasche uurde *bēken* än *mōnath*. E moune håt uk *Februar*; dåtheer uurd kamt üt et Latiinsch *(mensis) Februarius*. Et as di treede moune foon Wunter önj e Nordhuulewkuugel än di treede moune foon Samer önj e Söödhuulewkuugel. Önj en gemiiniir heet et 28 deege än önj en schåltiir 29 deege.

## Fiirdeege
Fiirdeege önj diheere moune san:
* Piiderseen (di 21. Biikenmoune)
* Piidersdäi (di 22. Biikenmoune)
Uurs

Di **Uurs** es jen fan di fjuur Jaartiren.  Di kumt eeđer di Wunter en fuar di Somer. 

Ön dit meteoroloogisk Jaar waaret di Uurs fan Marts bit Mai ön di nuurđern Hualev en fan September bit Nowember ön di süđern Hualev fan di Öört.

Di Uurs giar me di Somer-Senweening töjen.

### Di Uurs ön di Musiik

De italjeens Komponist Antonio Vivaldi heer ön sin Werk *Di Fjuur Jaartiren* fuar di Uurs des trii Steken āpskrewen:

## Luki uk diar
* Wosponkt
Witj Hei

Di **Witj Hei** (*Carcharodon carcharias*) as di iansagst slach uun det skööl Carcharodon an en fask uun det klas faan a Graselfasker (Chondrichthyes). Hi as di gratst Hei, di ei faan plankton lewet, an sodenang di gratst *ruuwfask* üüb e eerd. 

## Bilen

Carcharodon_carcharias_distmap_2.png|Föörkemen faan a *Witj Hei*
Great white shark Dyer Island.jpg|Di Witj Hei hää furchboor skarep tes


## Luke uk diar
Gratplaket Kaathei

A **Gratplaket Kaathei** of **Grat Kaathei** (*Scyliorhinus stellaris*) as en Heifask uun det famile faan a Kaatheier (Scyliorhinidae). Hi lewet uun a uastelk Atlantik an uun't Madlunsia.

## Bilen

Scyliorhinus_stellaris_distmap.png|Föörkemen faan a *Grat Kaathei*
Egg case of Nursehound or Bull Huss. Scyliorhinus stellaris - Flickr - gailhampshire.jpg|Leesag aiskaalen lei flooksis bi strun


## Luke uk diar
Waalhei

A **Waalhei** (*Rhincodon typus*) as di gratst Hei an uk di gratst Fask üüb a eerd. Hias di iansagst slach uun det skööl faan a Waalheier (Rhincodon), an det as det iansagst skööl uun't famile Rhincodontidae.

Hi lewet faan plankton an koon muar üs 10 m lung wurd, an muar üs 10 t swaar.

## Bilen

Rhincodon typus distmap.png|Di *Waalhei* komt uun warem weedern föör
Rhtyp u0 white bg.gif|Di Waalhei as böös grat


## Luke uk dar
Stöören

A **Stöören** (Acipenseridae) san en famile faan temelk grat Bianfasker (Osteichthyes).

Stööraier san bekäänd üs kaawiar.

Flook slacher san böös raar wurden an küd ütjsterew.

## Sköölen an slacher
* Acipenser
*: A. baerii - A. brevirostrum - A. dabryanus - A. fulvescens - A. gueldenstaedtii - A. medirostris - A. mikadoi - A. naccarii - A. nudiventris - A. oxyrinchus - A. persicus - A. ruthenus - A. schrenckii - A. sinensis - A. stellatus - A.&nbsp;sturio - A. transmontanus
* Huso
*: H. dauricus – H. huso
* Pseudoscaphirhynchus
*: P. fedtschenkoi – P. hermanni – P. kaufmanni
* Scaphirhynchus 
*: S. albus – S. platorynchus – S. suttkusi

## Luke uk diar

*
Flääskflikerten

A **Flääskflikerten** (Sarcopterygii) san en klas faan Bianfasker (Osteichthyes) üüb sidj faan a Strualflikerten (Actinopterygii). Jo haa aparte, flääskag flikern, an faan detdiar klas jaft at man muar 8 slacher. A miast flääskflikerten san ütjstürwen.

## Iindialang
: 1. Kwastflikerten
; Coelacanthiformes
* Latimeriidae
** Latimeria
**: L. chalumnae – L. menadoensis
: 2. Longfasker (Dipnoi)
; Ceratodontiformes
* Neoceratodontidae
** Neoceratodus
**: N. forsteri 
; Lepidosireniformes
* Lepidosirenidae
** Lepidosiren
**: L. paradoxa
* Protopteridae
** Protopterus
**: P. aethiopicus – P. amphibius – P. annectens – P. dolloi

## Luke uk diar
Europeesk Stöör

A **Europeesk Stöör** (*Acipenser sturio*) as en bianfask uun det famile faan a Stöören (Acipenseridae).

Hi as böös raar wurden.

## Luke uk diar
Strualflikerten

A miast Bianfasker san **Strualflikerten** (Actinopterygii). Bütj detdiar klas mä amanbi 30.000 slacher jaft'at bluas noch ian ööder klas faan a Bianfasker, det san a Flääskflikerten (Sarcopterygii) mä 8 slacher.

## Iindialang
* Actinopteri
*: Chondrostei
*: Neopterygii
*:: Holostei
*:: Teleostei (*Echt Bianfasker*)
* Cladistia
En neier iindialang faan 2016 gongt so:

## Ordern
Acipenseriformes, Albuliformes, Amiiformes, Anguilliformes, Ateleopodiformes, Atheriniformes, Aulopiformes, Batrachoidiformes, Beloniformes, Beryciformes, Cetomimiformes, Characiformes, Cichliformes, Clupeiformes, Cypriniformes, Cyprinodontiformes, Elopiformes, Esociformes, Gadiformes, (Gasterosteiformes), Gobiesociformes, Gonorhynchiformes, Gymnotiformes, Holocentriformes, Lampriformes, Lepisosteiformes, Lophiiformes, Mugiliformes, Myctophiformes, Notacanthiformes, Ophidiiformes, Osmeriformes, Osteoglossiformes, Perciformes, Percopsiformes, Pleuronectiformes, Polymixiiformes, Polypteriformes, Saccopharyngiformes, Salmoniformes, (Scorpaeniformes), Siluriformes, Spariformes, Stephanoberyciformes, Stomiiformes, Synbranchiformes, Syngnathiformes, Tetraodontiformes, Trachichthyiformes, Zeiformes

## Enkelt familin, sköölen an slacher

## Kwelen


## Luke uk diar
Krülemoune

**Krülemoune** as di füfte moune foon et iir. E moune håt uk *Moi*; dåtheer uurd kamt üt et Latiinsch *(mensis) Maius*. Et as di treede moune foon Uurs önj e Nordhuulewkuugel än di treede moune foon Härfst önj e Söödhuulewkuugel. Et heet 31 deege.

## Fiirdeege
Fiirdeege önj diheere moune san:
* e Däi foont Årbe (Di 1. Krülemoune)
* Da Paingstdeege san önjtwider önj e Krülemoune unti önj e Samermoune. Önj 2024 as e paingstdäi di 19. önj e Krülemoune än di läädere paingstdäi di 20. önj e Krülemoune.
Kaatheier

**Kaatheier** (Scyliorhinidae) san en grat famile faan Heifasker.

Hör nööm haa jo efter hör grat uugen, diar kaatuugen like.

## Sköölen
Apristurus – Asymbolus – Atelomycterus – Aulohalaelurus – Bythaelurus – †Cadiera – Cephaloscyllium – Cephalurus – Galeus – Halaelurus – Haploblepharus – Holohalaelurus – Parmaturus – Pentanchus – Poroderma – †Prohaploblepharus – Schroederichthys – †Scyliorhinotheca – Scyliorhinus – †Sigmoscyllium – †Thiesus

## Luke uk diar
Lamnidae

A **Lamnidae** san en famile faan Heifasker (Selachii), diar böös gau swääm kön.

## Sköölen an slacher
*  Witj Heier (*Carcharodon*)
** Witj Hei (*Carcharodon carcharias*)
*  † Carcharocles
** † Megalodon (*Carcharocles megalodon*)
*  Makoheier (*Isurus*)
** Kurtflikert Mako (*Isurus oxyrinchus*)
** Lungflikert Mako (*Isurus paucus*)
*  Hiarangsheier (*Lamna*)
** Lakshei (*Lamna ditropis*)
** Hiarangshei (*Lamna nasus*)

## Luke uk diar
Plaket Kaatheier

**Plaket Kaatheier** (Scyliorhinus) san en skööl faan Heifasker uun det famile faan a Kaatheier (Scyliorhinidae).

## Slacher
S. besnardi – †S. biformis – S. boa – S. cabofriensis – S. canicula – S. capensis – S. cervigoni – †S. destombesi – S. garmani – S. haeckelii – S. hesperius – †S. kannenbergi – S. meadi – †S. monsaugustus – †S. muelleri – S. retifer – S.&nbsp;stellaris – †S. suelstorfensis – S. torazame – S. torrei – S. ugoi

## Luke uk diar
Draagfasker

**Draagfasker**, **Spööken** of **Chimeeren** (Chimaeriformes) san en order faan fasker uun det dialklas faan a Holocephali, an hiar diarmä tu a Graselfasker (Chondrichthyes), jüst so üs Heifasker an Rochen. Diar hiar daalang son 55 slacher tu. Flook slacher san ütjstürwen.

## Familin an sköölen
Onerorder: Chimaeroidei 
: Famile: Callorhinchidae (Pluchnöösen, 3 slacher)
:: Skööl: Callorhinchus 
: Famile: Chimaeridae (Kurtnöösen, 44 slacher)
:: Sköölen: Chimaera - Hydrolagus
: Famile: Rhinochimaeridae (Lungnöösen, 8 slacher)
:: Sköölen: Harriotta – Neoharriotta – Rhinochimaera
Onerorder: Echinochimaeroidei †
: Famile: Echinochimaeridae †
Onerorder: Myriacanthoidei †
: Famile: Chimaeropsidae †
: Famile: Myriacanthidae †

## Luke uk diar

*
Slimialer

**Slimialer** (Myxinidae) san en famile faan diarten, diar Fasker like, man jo hiar tu en aanj auerorder, a Cyclostomata ("Trinjmüsdiarten"). Diar jaft at 82 slacher faan.

## Onerfamilin an sköölen
* Eptatretinae
*: Eptatretus
* Myxininae
*: Myxine - Nemamyxine - Neomyxine - Notomyxine
* Rubicundinae
*: Rubicundus

## Luke uk diar
Cyclostomata

**Cyclostomata** (faan greks  κύκλος *kýklos* „kreis“ + στόμα *stóma* „müs“, "Trinjmüsdiarten") san en auerklas faan tjaapluas diarten, diar fasker like. Diaram san jo iar uk Tjaapluasen (Agnatha) näämd wurden.

Aal a ööder Wäärlisdiarten üüb a welt san Tjaapdiarten (Gnathostomata).

## Iindialang
Faan a Cyclostomata jaft at man tau klasen:

* Klas: Slimialer (Myxini) mä 82 slacher
*: Order: Slimialer (Myxiniformes)
*:: Famile: **[[Slimialer]]** (Myxinidae)

* Klas: Petromyzontida mä 47 slacher
*: Order: **[[Njügenuugen]]** (Petromyzontiformes)
*:: Familin: Geotriidae, Mordaciidae, Petromyzontidae

## Luke uk diar
Sööwen

**Sööwen** (7, röömsk VII) as en natüürelk taal tesken sääks an aacht. Hat as en ünlik taal an uk en primtaal.

## Nöömer

## Luke uk diar
Aacht

**Aacht** (8, röömsk VIII) as en natüürelk taal tesken sööwen an njügen. Hat as en lik taal an uk en kubiiktaal; aacht as tau mool tau mool tau.

## Nöömer

## Luke uk diar
Njügen

**Njügen** (9, röömsk IX) as en natüürelk taal tesken aacht an tjiin. Hat as en ünlik taal an uk en kwadroottaal; njügen as trii mool trii.

## Nöömer

## Luke uk diar

## Kwelen
Tjiin

**Tjiin** (10, röömsk X) as en natüürelk taal tesken njügen an elwen. Hat as en lik taal an uk en triihuktaal.

At tjiin as det grünjtaal faan üüs reegensüsteem, wi haa tjiin ünlik taaltiakens faan nol bit njügen.

## Nöömer

## Luke uk diar
* Tjiiner logarithmus
Njügenuugen

**Njüügenuugen** (Petromyzontiformes) san en order faan diarten, diar fasker like, man jo hiar tu en aanj auerorder, a Cyclostomata ("Trinjmüsdiarten"). Jo haa jo auer a leetst 500 miljuun juaren knaap feranert.

## Familin an sköölen
* Geotriidae
*:: Geotria
* † Mayomyzontidae
*:: † Mayomyzon
* Mordaciidae
*:: Mordacia
* Petromyzontidae
*: Lampetrinae
*:: Entosphenus – Eudontomyzon – Lampetra – Lethenteron – Tetrapleurodon
*: Petromyzontinae
*:: Caspiomyzon – Ichthyomyzon – Petromyzon

## Luke uk diar
Henning Rinken

**Hinrich Reinert Hinrichs** ( * 2.9.1777, † 25.3.1862) waar uk *Henning Rink Hennings* of kuurter *Henning Rinken* nēmt. Sin Wüf wiar sent di 17. 10. 1805 Merret Broder Decker (* 10.1.1780, † 12.5.1871), diar en Eeđerfaar fan Lorens di Haan wiar.

Henning Rinken heer en Chroonik fan Söl āpskrewen, wat Karl Schmidt-Rodenäs en sin Wüf Marianne ofskrewen haa. Albert Panten heer dit da twertleesen en ütdönen, en dit Nuurđfriisk Instituut heer dit prentet en forliar.

## Aur Henning Rinken
Bit 1820 es hi tö See faart en heer da "die See bedankt". Achterön heer hin üs ark'jen forsaacht en lewi fan dit, wat üt Lön tö fo wiar. Fuar di Gimiinskep wiar hi altert ön Gang. Hi slüt man dach me dit Uurt: "Undank ist der Welt Lohn.", en des uur da uk me Talen bilair.

## Aur dit Bok
Henning Rinken her mesken ek olterfuul liirt, man hi kür me sin Taachten om, en hi wiar iarelk. Sa last höm sin skrewen Dütsk, wat di Omseters sa aurnomen haa, mesken lüstig, man di Iarnsthaftighair fan di Āpteekningen giar diaraur ek forleesen.

Dit Bok bigent me en Ofskreft fan Kielholts Forteling aur Eidem en di Kristianisiaring üp Söl, en des es üp en wunerligi Aart fan Platdütsk skrewen, man gur tö lees. Di Chroonik bigent ombi dit Jaar 1.000.

Aur di "Hedigen" meent Rinken: *"Die vorstehende Benennungen der Dorfstheile sind auf folgende Weise entstanden, nämlich: Nord-, Ost, Süd- und Westhedig, weil diese Gegenden, als sie noch unbebaut waren, den Namen Nordhede, Osthede (...) hatten. Das Wort Hede bedeutet Heide oder Heideland, und Hede ist später zu Hedig verwandelt."*

Uk dit wat Söl üt- en iinfööret heer ("iinfööri maast"!) uur biskrewen.

Rinken fortelt fan di Aart, hur'ling em tö Bisjuk ging, öner "Die Lebensart" (*"Wel I jit en Prekelster haa?"* en di Swaar wiar sa fuul üs *"kum iin, man wü haa't fuar deling ek beeter"*). Uk dit iinfachi Leewent, wat al om 1780 lungsom forleesen ging, uur biskrewen.

Sa jit dit, wan't om't Iit giar:
*"Dazu rechne ich, was die Alten zu ihren Lebensunterhalt gebraucht haben, und was jetzt gebraucht wird. Über jene einen ausführlichen Bericht zu geben, dazu fehlet mir an gehörigen Unterricht. (...) Kartofeln sind noch kaum 80 Jahren hier bekannt. Kaffe und Thee, kannten sie in alten zeiten gänzlich nicht. (...) Mit welchen Riesenschritten hat das Caffetrinken zugenommen, während 80 Jahren. Wenn man gedenket, dass neulich in einem Jahre 41.000 Pfd. Caffe aus der Fremde, eingeführt auf Sylt, das Pfund nur zu 7 Schil angeschlagen, so beträgt dies 17.937 Mk."*

## Futnooten
Kwadroottaal

En **kwadroottaal** komt diarbi ütj, wan dü en hial taal mä ham salew moolnamst.

Bispal: 144 = 12 \cdot 12.

A iarst kwadroottaalen san:
: 0, 1, 4, 9, 16, 25, 36, 49, 64, 81, 100, 121, 144, 169, 196, 225, 256, 289, 324, 361, 400, 441, 484, 529, 576, 625, 676, 729, 784, 841, 900, 961, 1024, 1089, 1156, 1225, 1296, 1369, 1444, 1521, 1600, 1681, 1764, 1849, 1936, 2025, 2116, 2209, 2304, 2401, 2500, … 
Enkelten tääl det nul (0) diar ei mä tu.

Di nööm kwadroottaal komt faan det geomeetrisk figuur kwadroot. Wan dü mä likegrat stianer of lööpern en kwadroot furemst, so üs üüb det tiaknang rochts, do brükst dü en kwadroottaal faan stianer.

## Reegel
Arke kwadroottaal n^2 as det sum faan a iarst n ünlik natüürelk taalen.
: \begin{align}
&1 &= 1 &=1^2\\
&1 + 3 &= { 4} &= 2^2\\
&1 + 3 + 5 &= { 9} &= 3^2\\
&1 + 3 + 5 + 7 &= 16 &= 4^2\\
& & \vdots &
\end{align}

Det tiaknang wiset, huaram det so as. Wan dü det n-kwadroot grater maagest, brükst dü leewen 2n + 1 stianer muar.

## Luke uk diar

* Triihuktaalen
Kubiiktaal

En **Kubiiktaal** (faan latiinsk *cubus*, „dööbel“) komt diarbi ütj, wan dü en natüürelk taal tweisis mä ham salew moolnamst.

Bispal: 27 = 3 \cdot 3 \cdot 3

A iarst kubiiktaalen san:
: 0, 1, 8, 27, 64, 125, 216, 343, 512, 729, 1000, … 
Enkelten tääl det nul (0) diar ei mä tu.

Di nööm kubiiktaal komt faan det geomeetrisk figuur dööbel. Wan dü mä likegrat stianer en dööbel furemst, so üs üüb det tiaknang rochts, brükst dü en kubiiktaal faan stianer.

## Reegeln
(1) Wan dü a iarst ian, tau, trii, ... ünlik natüürelk taalen tuuptäälst, kem diar leewen kubiiktaalen bi ütj.

: \underbrace{1}_{1}\ \underbrace{3\ 5}_{8}\ \underbrace{7\ 9\ 11}_{27}\ \underbrace{13\ 15\ 17\ 19}_{64}\ \underbrace{21\ 23\ 25\ 27\ 29}_{125}\ \ldots

(2) Wan dü tau kubiiktaalen tuuptäälst, koon diar nimer en kubiiktaal bi ütjkem:
: a^3+b^3=c^3\, gongt nimer mä natüürelk taalen a,b,c 
: Det hää di matemaatiker Leonhard Euler bewiset.
Pariteet

En hial taal as en **lik taal**, wan dü det troch tau dial könst, saner dat wat auerblaft. Ööders as't en **ünlik taal**. At mengde faan a *hial taalen* as sodenang apdiald tu tau likegrat (*[[pariteet]]isk*) mengden faan taalen.

## Reegeln
Wan dü tau hial taalen tuuptäälst of mäenööder moolnamst, koon diarbi en lik taal of en üünlik taal ütjkem. Det tabel wiset det reegel. Diarbi stäänt 0 för en lik taal (rest 0 bi't dialen troch 2) an 1 för en ünlik taal (rest 1 bi't dialen troch 2).

## Luke uk diar
MaK G 1206

Di Lokomotiiwi **MaK G 1206** es en Maskiin me dieselhydraulisk Öndreft wat fan di Maschinenbau Kiel (MaK) üttaacht waar. MaK waar 1998 fan Vossloh koopet en jit sent des Tir *Vossloh Locomotives*. 

Di G 1206 heer 1500 of 1570 kW en mut altert 100 km/h laap. 
Di Maskiinen sen fan Caterpillar ofr MTU Friedrichshafen. Hat jeft di Lok me en Tiinstwecht fan 84&nbsp;t bit 90&nbsp;t. Di Tank ken 3150 l āpnem.

## Iinstelingsnumern
Iin ön dit dütsk Register stuunt di G 1206 me di Numern *92 80 1275* of BR 275 (bit 100&nbsp;km/h töleten Gauhair) en *1276* (aur 100&nbsp;km/h).

## Hur di Loks laap

Datei:SNCF 461004 1.jpg|mini|links|G 1206 üs BB 61000 fan di *SNCF fret*
Datei:MAK G 1206 Frachttoch 001.jpg|mini|"Birgit" es en G 1206 fan 2001 me 1500kW-Maskiin, jir ön Muasem.

Die MaK G 1206 ken swaari Frachtentochen uk aur leengeri Streeken tii. Di Jest waar 1997 becht, en di Aart kür naa Dütsklön, Frankrik, di Swaits, Uasterrik, Luksemborig (als CFL-Reeg 1500), Itãlien, Spãnien en di Neđerlönen forkoopet uur.
Bluat ön Frankrik sen al 23 Lokomotiiwen üs *BB 61000* bei der SNCF önerwai, diarfan soks me MTU-Maskiin.
### G 1206 üp Söl

Di Frachtentoch kumt trii Lop di Week naa Söl, en fuar't Miist es di ruar Lok üp Skelt diarfuar. Jü heer uk al bi di RDC-Autotoch ütholpen, üs jen fan di diari ME 26 - Lokomotiiwen ütfeelen wiar.

## Technisk Aart
Di Maskiin es rocht stark, en diarom wiar tau Kööltürner nöörig. Di G 1206 es diarom en bet leenger üs höör Forgungsters.
Di jest Loks wiar fuar 80 km/h töleten, leeterhen jaav dit uk Ütfööringen me 100 en aur 100 km/h.

Di Maskiin fan MTU es en V12, en di jit MTU 12V 4000 R20 (Me "R" fuar "Rail").
Me Maskiin fan Caterpillar es di Mootorhüüf en bet breerer en hooger.

## Literatuur
Helmut Petrovitsch "Europa-Loks für Rangier- und Streckendienst", Eisenbahn-Magazin Nummer 9 fan't Jaar 2016, üp di Siren 10–14, 

## Luki uk jir

* MaK G 1206 bi "Loks aus Kiel"
* Portrait fan di "Sölring" Lok bi "loks-aus-kiel.de"

## Einzelnachweise
Tal

**Tal**en sen Biskriiwingen fan di Reeknerii of Matematik.
Ja sen nöörig, wan em teel of meet wel.

Fuar Talen jeft et forskelig Kultuuren, wat uk forskelig **Talteeken** haa.  Deling uur fuar't Miist di araabisk Talteeken 0,1,2,3 en sa fiiđer nomen. Uk di röömsk Talteeken sa üs I, II, III, IV sen aaftinoch tö se.

Wan wü reekni wel, da es en **Talsysteem nöörig**, en des es bi üüs fuaral dit Deetsimaalsysteem me tiin ünlik Tal-Teeken. Bi des Aart fan't Reeknin kumt et diarüp ön, *hur* di Tal stuunt: 030 meent jaa ek dit salev üs 300.

## Taal of Tal?
Wat üp aamring *Taalen* jit, dit sen üp sölring di *Talen*. En *Taal* es üp sölring di Rüm, fan hur em fan di Hüsdüür iingiar en fan hur dit tö di forskelig Rümen (sa üs Köken of Piisel) giar.

## Aarten fan Talen
* Kompleks Tal
* Hiili Tal
* Natüürelk Tal
* Ratsjonaali Tal
* Reeli Talen

## Aparti Talen
* Kreistal ''Pi''
* Priimtal

## Luki uk diar
Woorskiinelkhaid

**Woorskiinelkhaid** as en miat diarför, wäär en ütjsaag woor as of uk ei. Hat woort uun prosent meeden. 

0 % woorskiinelkhaid bedüüdet: det as ünmögelk; 100 % bedüüdet: det as seeker.

Uun a matematiik jaft at diar en aanj fääk för, det het woorskiinelkhaidsreegnang.

## Bispalen

* Dööble (Laplace-eksperiment)
Hü woorskiinelk as det, bi't dööblin en *trii* tu fun?
At jaft sääks sidjen, an üüb ian sidj as en *trii* moolet. Do as det woorskiinelk, dat dü arke sääkst tooch en *trii* smatst. Det as en teoreetisk woorskiinelkhaid.
: p = \frac 1 6 = 16,666 ... %
* Statistik
Dü smatst en dööbelstian 1000-sis an dü täälst mä, dat det *trii* 150-sis föörkimen as.
Diarfaan könst dü en statistisk woorskiinelkhaid bereegne.
: p = \frac {150} {1000} = 15 %
Wan dü di fersjük muarsis maagest, skul diar en madelwäärs faan ~ 16.666 % bi ütjkem. Wan ei, do as di dööbelstian ei *ideal*.

## Filosofii
Uun a filosofii woort diarauer eftersoocht, hü mä det woorskiinelkhaid amgingen woort.
* Aleatoorisk (objektiif) woorskiinelkhaid (lat. alea *di dööbel*)
Efter statistiken an ööder auerleiangen koon am föörütj sai, wat *woorskiinelk* üüb üs tu komt, t.b. of wi rin fu.
* Episteemisk (subjektiif) woorskiinelkhaid (lat. epistula *di briaf*)
Diar wurd oober uk föörkemen üs *woorskiinelk* betiakent, diar jo goorei bereegne läät: Woorskiinelk komt diar weder niks dols uun't fernseen.

## Luke uk diar
Njüügen

At taal **njüügen** (9) (röömsk: IX) as en natüürelk taal an en nomer. Det as en ünlik taal an komt efter't nomer aacht (8), man föör't nomer tjiin (10).
Frachtentoch

En **Frachtentoch** ken Düüsendi fan Tenen Fracht me langsfo. Diareeđer, hur fuul Kraft di Lokomotiiwi heer, rocht höm, hur fuul Frachten en Waggons tain uur ken. 
Bi Diesellokomotiiwen liit di Grens bi ombi 4.000 Tenen, dānen em me 3 MW tii ken.

Üp Söl es di Frachtenforkiir ön di leest 30 Jaaren muar en muar üp LKW en Autotoch forlair uuren. Des es fuul mener efitsient, man di Transport me LKW giar aaft wakerer. Di Frachtentoch, diar naa Söl köört, heer trii Kunden: Di Öölkraamer fair sin Serelwainern me Haitsööl en Bensiin me di Toch, en di trii Bechstofkraamern fo ark Week Waggons me Kraam, wat ja forkoopi.

Diarfuar es ek sa fuul Kraft nöörig. Di Lokomotiiwi es fuar't Miist en MAK G 1206 me ombi 1.500 kW.

## Luki uk jir

* "Loks aus Kiel" aur "üüs" Frachtentochlok.
Triihuktaal

En **triihuktaal** as det sum auer a taalen faan 1 bit n. A iarst triihuktaalen san:

:0, 1, 3, 6, 10, 15, 21, 28, 36, 45, 55, …

10 as en triihuktaal, auer 1 + 2 + 3 + 4 = 10 as. Enkelten tääl det nol {0} diar ei mä tu.

Di nööm komt faan't geomeetrisk figuur triihuk, auer dü mä triihuktaalen en liksidjag triihuk furme könst.

## Bereegnang
Det n-st triihuktaal as det sum auer a taalen faan 1 bit n.

:\begin{align}
\Delta_1 &= 1             &=&\ 1\\
\Delta_2 &= 1 + 2         &=&\ 3\\
\Delta_3 &= 1 + 2 + 3     &=&\ 6\\
\Delta_4 &= 1 + 2 + 3 + 4 &=&\ 10\\
         & \qquad \vdots  &
\end{align}

Dü könst det sum uk bereegne mä Gauß sin sumenreegel:

:\Delta_n = \frac {n \cdot (n+1)}{2}

## Reegeln

(1) Tau efterfulgin triihuktaalen san en kwadroottaal

Üüb det bil rochts könst dü sä, hü tau efterfulgin triihuktaalen leewen tu en kwadroot tuupsaat wurd kön.

Bispal: \Delta_4 = 10 an \Delta_5 = 15 san tuup det kwadroottaal 25.

Bereegnang:
:\begin{align}
\Delta_{n-1} + \Delta_n &= \frac{n(n-1)}{2} + \frac{(n+1)n}{2}\\
                        &= n^2
\end{align}

## Luke uk diar
Triihuk

En **triihuk** as en geomeetrisk figuur. Hat hää trii sidjen a, b, c, diar oner trii winkel \alpha, \beta, \gamma uun trii huken A, B, C tuupluup.

Mä triihuken befaadet ham en aanj fääk uun a matematiik, det trigonometrii.

## Bereegnangen

## Rochtwinkelt triihuk

Uun't hoonwerk hää'm det flooksis mä rochtwinkelt triihuken tu dun, det san triihuken mä en 90°-winkel. Det lung sidj jinauer di rocht winkel as det *hüpotenuus*, an jo kurt sidjen san a *kateeten*.

Det hööchde h = h_c faan en rochtwinkelt triihuk dialt det hüpotenuus iin uun tau dialen p an q, an jo letj ufdiald triihuken mä a sidjen p, a, h an q, h, b san uk weder rochtwinkelt triihuken.

Wan dü tau faan jodiar sääks gratin (a, b, c, p, q an h) käänst, könst dü jo öödern bereegne efter:

## Luke uk diar
* Trigonometrii
Iinj

Jü tål **iinj** (**1**) (aw Üüljfrasch: *ēn*; röömisch: I) as en natöörlik tål än en numer. Jü as en ünlik tål än kamt eefter e numer nul (0), ouers for e numer tou (2). Jü as ouers niinj priimtål, ouerdåt jü ai gruter as 1 än foon har seelew än ai foon 1 tu diilen as. 

## Brük
Wan et tål 1 as tåluurd tuhuupe ma en substantiiw brüked wårt, schäät dü aw't slächt åchte:
* 1 moon - *åån* moon
* 1 wüset - *iinj* wüset
* 1 hüs - *iinj* hüs
Tou/mo

Jü tål **tou** (**2**) (aw Üüljfrasch: *twā*; röömisch: II) as en natöörlik tål än en numer. Jü as en lik tål än kamt eefter e numer iinj (1), ouers for e numer trii (3). Jü as uk en priimtål: dåt håt, dåt jü gruter as 1 än foon har seelew än foon 1 tu diilen as.

## Brük
Wan et tål 2 as tåluurd tuhuupe ma en substantiiw brüked wårt, schäät dü aw't slächt åchte:
* 2 mååns - *twäär* mååns
* 2 wüste - *tou* wüste
* 2 hüsinge - *tou* hüsinge
Trii/mo

Jü tål **trii** (**3**) (aw Üüljfrasch: *thriū*; röömisch: III) as en natöörlik tål än en numer. Jü as en ünlik tål än kamt eefter e numer tou (2), ouers for e numer fjouer (4). Jü as uk en priimtål: dåt håt, dåt jü gruter as 1 än foon har seelew än foon 1 tu diilen as.

## Brük
Wan et tål 3 as tåluurd tuhuupe ma en substantiiw brüked wårt, schäät dü aw't slächt åchte:
* 3 mååns - *tra* mååns
* 3 wüste - *trii* wüste
* 3 hüsinge - *trii* hüsinge
Witsebsk (Distrikt)

De **Witsebsk Distrikt** (üüb Witjrüs: Віцебскі раён *Viciebski rajon*, üüb Rüs: Витебский район *Vitebskij rajon*) as een faan a distrikten uun det Witsebsk Prowins faan Witjruslun. Det hee 40.552 lidj (2009). At hoodsteed faan’t prowins as Witsebsk.

## Kwelen
Werchnjadswinsk (Distrikt)

De **Werhnjadswinsk Distrikt** (üüb Witjrüs: Верхнядзвінскі раён *Vierchniadzvinski rajon*, üüb Rüs: Верхнедвинский район *Verchnedvinskij rajon*) as een faan a distrikten uun det Witsebsk Prowins faan Witjruslun. Det hee 24.675 lidj (2009). At hoodsteed faan’t prowins as Werhnjadswinsk.

## Kwelen
Uschatschy (Distrikt)

De **Uschatschy Distrikt** (üüb Witjrüs: Ушацкі раён *Ušacki rajon*, üüb Rüs: Ушачский район *Ušačskij rajon*) as een faan a distrikten uun det Witsebsk Prowins faan Witjruslun. Det hee 15.970 lidj (2009). At hoodsteed faan’t prowins as Uschatschy.

## Kwelen
Loogik

**Loogik** (faan   'seenken konst') woort miast ferstenen üs det konst, rocht slütjer tu tjien.

**Klasisk loogik**  as en süsteem, diar ham mä *ütjsaagen*, *eegenskapen* an *identiteeten* befaadet.

Diartu hiar tau eegenskapen:
* Arke ütjsaag hää ään faan tau wäärser: *woor* of *ferkiard* (biwalens).
* Wan en ütjsaag tuupsaat as, do woort di wäärs bestemet faan jo dial-ütjsaagen (ekstensionaliteet).

Diarütj fulagt det prinsiip *tertium non datur*:
:p \lor \neg p (t.&nbsp;b. At rinjt, of at rinjt ei, diar as nian traad mögelkhaid.)

Mä formaal loogik befaadet ham det ütjsaagenloogik.

## Bispalen faan loogisk slütjer
; Ütjslööden wederspreeg:
: \neg(p \land \neg p) (At koon ei gliktidjag üüb't salew steed riin an ei riin.)
; Tertium non datur: 
: p \lor \neg p (A eerd as en skiiw of a eerd as nian skiiw.)
; Verum sequitur ex quodlibet (Woor blaft woor): 
: p \rightarrow (q \rightarrow p) (Wan't rinjt, do rinj't det uk, wan a eerd en skiiw as.)
; Ex falso sequitur quodlibet (Oner en ferkiard föörütjsaatang koon ales woor wees):
: \neg p \rightarrow (p \rightarrow q) (Wan't gliktidjag rinjt an ei rinjt, do koon a eerd uk en skiiw wees.)
; Paradoks faan't materiel implikatjuun: 
: (p \rightarrow q) \vee (q \rightarrow p) (Faan tau ütjsaagen as tumanst det ian föörütjsaatang för det ööder.)

## Luke uk diar

* Filosofii
* Matematiik
Baranawitschy (Distrikt)

De **Baranawitschy Distrikt** (üüb Witjrüs: Бара́навіцкі раё́н *Baránavicki rajón*, üüb Rüs: Бара́новичский райо́н *Baránovičskij rajón*) as en distrikt faan det Brest Prowins uun Witjruslun. A distrikt hee 41.902 lidj (2009). At hoodsteed faan a distrikt as Baranawitschy, uk wan at steed nian dial faan a distrikt as.

## Histoore
Föör September 1939 wiar’t gebiit faan a distrikt faan daaling dial faan Poolen. A distrikt wurd 15. Janewoore 1940 grünjlaanjen.

## Persöönelkhaiden
* Adam Mickiewicz (1798-1855), poolsk dachter, wurd uun't taarep Zawosse uun a nuurd faan't steed Baranawitschy bäären.

## Kwelen
Iwatsewitschy (Steed)

**Iwatsewitschy** (üüb Witjrüs: Івацэ́вічы *Ivacévičy*, üüb Rüs: Иваце́вичи *Ivacéviči*, üüb Poolsk: Iwacewicze) as en steed un det Brest Prowins faan Witjruslun. Det hee 22.958 lidj (2009). Det as at hoodsteed faan de Iwatsewitschy Distrikt.

## Kwelen
Kobryn (Steed)

**Kobryn** (üüb Witjrüs: Ко́брын *Kóbryn*, üüb Rüs: Ко́брин *Kóbrin*, üüb Poolsk: Kobryń) as en steed un det Brest Prowins faan Witjruslun. Det hee 51.166 lidj (2009). Det as at hoodsteed faan de Kobryn Distrikt.

## Kwelen
Ljachawitschy (Steed)

**Ljachawitschy** (üüb Witjrüs: Ля́хавічы *Liáchavičy*, üüb Rüs: Ля́ховичи *Ljáchoviči*, üüb Poolsk: Lachowicze) as en steed un det Brest Prowins faan Witjruslun. Det hee 10.997 lidj (2009). Det as at hoodsteed faan de Ljachawitschy Distrikt.

## Kwelen
Malaryta (Steed)

**Malaryta** (üüb Witjrüs: Малары́та *Malarýta*, üüb Rüs: Малори́та *Maloríta*, üüb Poolsk: Małoryta) as en steed un det Brest Prowins faan Witjruslun. Det hee 11.751 lidj (2009). Det as at hoodsteed faan de Malaryta Distrikt.

## Kwelen
Pruschany (Steed)

**Pruschany** (üüb Witjrüs: Пружа́ны *Pružány*, üüb Rüs: Пружа́ны *Pružány*, üüb Poolsk: Prużana, üüb Jidisk: פרוזשענע *Pruzshane*) as en steed un det Brest Prowins faan Witjruslun. Det hee 19.032 lidj (2009). Det as at hoodsteed faan de Pruschany Distrikt.

## Kwelen
Stolin (Steed)

**Stolin** (üüb Witjrüs: Сто́лін *Stólin*, üüb Rüs: Сто́лин *Stólin*, üüb Poolsk: Stolin) as en steed un det Brest Prowins faan Witjruslun. Det hee 12.462 lidj (2009). Det as at hoodsteed faan de Stolin Distrikt.

## Kwelen
Ütjsaagenloogik

**Ütjsaagenloogik** as en dial faan't loogik. Hat befaadet ham mä reegeln, hün wäärs ferbünjen ütjsaagen haa.

Ianfach ütjsaagen san *woor* (w) of *ferkiard* (f).

## Wichtag elementen an ufkörtangen faan't ütjsaagenloogik
### Ianfach ütjsaagen
* A_1: 12 könst dü troch 3 dial. (w)
* A_2: Arke auto as green. (f)

### Jindial
* \neg A_1: 12 könst dü ei troch 3 dial. (f)
* \neg A_2: Diar as ei arke auto green. (At jaft tumanst ian auto, diar ei green as.) (w)

### An-ferbinjang (Konjunktjuun)
För an-ferbinjangen jaft at jodiar skriiw- an spreegwiisen:
* Spreegwiis: A an B
* Skriiwwiis: A \land B
* uun a technik uk: A AND B

; Bispal

A: 12 könst dü troch 3 dial
B: 12 as en kwadroottaal

* C_1: 12 könst dü troch 3 dial an 12 as en kwadroottaal.
* C_2: 12 könst dü troch 3 dial an 12 as nian kwadroottaal.
* C_3: 12 könst dü ei troch 3 dial an 12 as en kwadroottaal.
* C_4: 12 könst dü ei troch 3 dial an 12 as nian kwadroottaal.

Bluas C_2 = A \land B as woor, auer A woor as an uk B woor as.

### Of-ferbinjang (Disjunktjuun)
För of-ferbinjangen jaft at jodiar skriiw- an spreegwiisen:
* Spreegwiis: A of B, mend as: A of B of A an B, flooksis uk: A an/of B
* Skriiwwiis: A \lor B
* uun a technik uk: A OR B

; Bispal

A: 12 könst dü troch 3 dial
B: 12 as en kwadroottaal

* C_1: 12 könst dü troch 3 dial of 12 as en kwadroottaal.
* C_2: 12 könst dü troch 3 dial of 12 as nian kwadroottaal.
* C_3: 12 könst dü ei troch 3 dial of 12 as en kwadroottaal.
* C_4: 12 könst dü ei troch 3 dial of 12 as nian kwadroottaal.

C_1 = A \lor B, C_2 = A \lor B an C_4 = A \lor B san woor, auer tumanst ian ütjsaag faan A of B woor as.

Bluas C_3 = A \lor B as ferkiard, auer neder A of B woor san.

### Implikatjuun of Subjunktjuun
För implikatjuunen jaft at jodiar skriiw- an spreegwiisen:
: A \rightarrow B
: (of uk  B \subset A ; det koon oober ferwakselt wurd mä't tiaken för *dialmengden*!)

* Ütj A fulagt B
* Wan A, do B 
* Saner B nian A

A woort uk *antezedens* näämd, an B *sukzedens* of *konsekwens*

; Bispal:
A - At rinjt
B - A struat as wiat

* C_1: Wan't rinjt, as a struat wiat. (w)
* C_2: Wan't rinjt, as a struat ei wiat. (f)
* C_3: Wan't ei rinjt, as a struat wiat. (mei wees, w)
* C_4: Wan't ei rinjt, as a struat ei wiat. (mei wees, w)

Jodiar tuupsaat ütjsaagen san likwäärdag (ekwiwalent), auer jo leewen di salew wäärs uun woorhaidstoofel haa:
: Wan't rinjt, as a struat wiat (A \rightarrow B).
: Wan a struat ei wiat as, koon't ei riin (\neg B \rightarrow \neg A).
: At hää ei rinjd, of a struat as wiat (\neg A \lor B).

### Bikonditjunaal of Ekwiwalens

At bikonditjunaal woort so skrewen an spreegen:
: A \leftrightarrow B

* A jüst do an bluas do, wan B
* B jüst do an bluas do, wan A
* A an B san ekwiwalent

; Bispal
A - Daalang as teisdai
B - Maaren as wäärnsdai

Uun steed faan A \leftrightarrow B könst dü uk sai, ütj A fulagt B an ütj B fulagt A: (A \rightarrow B) \land (B \rightarrow A).

### Kontrawalens of Alternatiiw

At kontrawalens woort so skrewen of spreegen:
: \neg(A \leftrightarrow B).
: A \dot\lor B
: uun a technik uk: A XOR B

* A an ei B
* B an ei A
* Genau ian faan A of B

## Luke uk diar

* Mengdeliar
Schabinka (Steed)

**Schabinka** (üüb Witjrüs: Жа́бінка *Žábinka*, üüb Rüs: Жа́бинка *Žábinka*, üüb Poolsk: Żabinka) as en steed un det Brest Prowins faan Witjruslun. Det hee 13.084 lidj (2009). Det as at hoodsteed faan de Schabinka Distrikt.

## Kwelen
Schlobin (Steed)

**Schlobin** (üüb Witjrüs: Жло́бін *Žlóbin*, üüb Rüs: Жло́бин *Žlóbin*) as en steed un det Homelj Prowins faan Witjruslun. Det hee 75.866 lidj (2009). Det as at hoodsteed faan de Schlobin Distrikt.

## Kwelen
Luninets (Steed)

**Luninets** (üüb Witjrüs: Лу́нінец *Lúniniec*, üüb Rüs: Лу́нинец *Lúninec*, üüb Poolsk: Łuniniec) as en steed un det Brest Prowins faan Witjruslun. Det hee 23.608 lidj (2009). Det as at hoodsteed faan de Luninets Distrikt.

## Kwelen
Kamenets (Steed)

**Kamenec** of **Kamjanec** (üüb Witjrüs: Ка́менец *Kamieniec* of Камяне́ц *Kamianiéc*, üüb Rüs: Ка́менец *Kámenec*, üüb Poolsk: Kamieniec) as en steed un det Brest Prowins faan Witjruslun. Det hee 8447 lidj (2009). Det as at hoodsteed faan de Kamenets Distrikt.

## At Belukin Wäärt
De Törn faan Kamenets, of *de Witj Törn* (13. juarhunert)

## Kwelen
Pythagoras sin reegel

**Pythagoras sin reegel** as wel ian faan a bedüüdenst reegeln uun a geometrii. Hat sait, dat uun en rochtwinkelt triihuk a kwadrooten auer jo tau kateeten tuup jüst so grat san üs det kwadroot auer det hypotenuus. 

Wan a an b a lengden faan a kateeten üüb eder sidj faan a rocht winkel san, an c at lengde faan det hypotenuus, diar di rocht winkel jinauer leit, do täält:

: a^2 + b^2 = c^2

Det reegel as efter Pythagoras faan Samos näämd, auer hi wel di iarst weesen as, di det reegel bewiset hää. Det reegel salew wiar oober al loong föör ham bekäänd.

## Reegnin
Det reegel as so wichtag, auer dü leewen mä tau gratin det traad ütjreegne könst:
; det hypotenuus:
: c = \sqrt{a^2 + b^2}.
; a kateeten:
: \begin{align} a & = \sqrt{c^2 - b^2} \\ b & = \sqrt{c^2 - a^2} \end{align}

## Pythagoreesk taalen

Det san trii hial taalen, diar dü uun det reegel iinsaat könst:
: 3^2 + 4^2 = 5^2
: 5^2 + 12^2 = 13^2
: 8^2 + 15^2 = 17^2
: 7^2 + 24^2 = 25^2

.. det gongt widjer saner aanj.

An do könst dü a Pythagoreesk taalen uk noch ütjwidje:
: 3^2 + 4^2 = 5^2
: 6^2 + 8^2 = 10^2 (mool 2)
: 9^2 + 12^2 = 15^2 (mool 3)

.. an so widjer.

## Bewis

Det grat kwadroot as a+b lung an a+b briad; det areal as sodenang (a+b)^2.

Wan dü faan det grat kwadroot 4 triihuken wechnamst, do blaft det c-kwadroot auer.

Jo 4 triihuken san eder \tfrac{ab}2 grat, aal 4 tuup san do 2ab grat.
: (a+b)^2 = 2ab+c^2.

Wan dü det widjer reegenst (iarst binomisk formel), komst dü tu:
: a^2+2ab+b^2 = 2ab+c^2.

Nü täälst dü üüb arke sidj 2ab uf, an do blaft auer:
: a^2 + b^2 = c^2

## Luke uk diar

* Euklid sin kateetenreegel
* Euklid sin hööchdereegel
* Elisha Scott Loomis: *The Pythagorean Proposition*. Edwards Brothers, naist aplaag, Ann Arbor (MI) 1940 (archive.org)
Dsjatlawa (Steed)

**Dsjatlawa** (üüb Witjrüs: Дзя́тлава *Dziátlava*, üüb Rüs: Дя́тлово *Djátlovo*) as en steed un det Hrodna Prowins faan Witjruslun. Det hee 7853 lidj (2009). Det as at hoodsteed faan de Dsjatlawa Distrikt.

## Kwelen
Grat Berastawitsa

**Grat Berastawitsa** (üüb Witjrüs: Вялі́кая Бераставі́ца *Vialíkaja Bierastavíca*, üüb Rüs: Больша́я Берестови́ца *Bol’šája Berestovíca*) as en steed un det Hrodna Prowins faan Witjruslun. Det hee 5720 lidj (2009). Det as at hoodsteed faan de Berastawitsa Distrikt.

## Kwelen
Pythagoras

**Pythagoras faan Samos** (; * am 570 f.Kr. üüb Samos; † efter 510 f.Kr. uun Metaponto) wiar en antiken greksen filosoof.

Sin mäfulgern wiar a Pythagoreern, an jo werket mä ham tuup uun Süüditaalien.

Üüb Pythagoras an sin skuul gung a iarst wedenskapen turag: at filosofii, at matematiik an a natuurwedenskapen.

Faan Pythagoras san nian skraften auerleewert, an auer sin werk an sin leewent woort föl spekeliaret. Daalang kään wi fööraal Pythagoras sin reegel, en auer a miaten wichtag grünjlaag uun a geometrii.

## Luke uk diar
Nawahrudak (Steed)

**Navahrudak** (üüb Witjrüs: Навагру́дак *Navahrúdak*, üüb Rüs: Новогру́док *Navahrúdok*, üüb Poolsk: *Nowogródek*) as en steed un det Hrodna Prowins faan Witjruslun. Det hee 29.336 lidj (2009). Det as at hoodsteed faan de Nawahrudak Distrikt.

## At Belukin Wäärt
De Nawahrudak Borig (13. juarhunert)

## Kwelen
Smarhonj (Distrikt)

De **Smarhonj Distrikt** (üüb Witjrüs: Смаргонскі раён *Smarhonski rajon*, üüb Rüs: Сморгонский район *Smorgonskij rajon*) as een faan a distrikten uun det Hrodna Prowins faan Witjruslun. Det hee 55.296 lidj (2009). At hoodsteed faan a distrikt as Smarhonj.

## Histoore
Föör September 1939 wiar't gebiit faan a distrikt faan daaling dial faan Poolen. A distrikt wurd 15. Janewoore 1940 üüs dial faan det Wilejka Prowins grünjlaanjen. Det wurd faan det tjiisk armee 1941-1944 besaatet. Det wurd 1944 dial faan det Hrodna Prowins.

## Kwelen
Lysaja (Berag)

Di **Lysaja** of uk **Gora Lysaja** as di naisthuuchst berag uun Witjruslun, an di huuchst berag uun't Prowins Minsk.

## Luke uk diar
* Geonames.org

## Ferwisangen
* Mapcarta.com, Lysaja, berag uun Antarktikaa
* Mapcarta.com, Lysaja, berag uun/üüb Sachalin (Ruslun)
Schodsina (Steed)

**Schodsina** (üüb Witjrüs: Жо́дзіна *Žódzina*, üüb Rüs: Жо́дино *Žódino*) as en steed un det Minsk Prowins faan Witjruslun. Det hee 61.724 lidj (2009).

## Kwelen
Berasino (Steed)

**Berasino** (üüb Witjrüs: Беразіно́ *Bierazinó*, üüb Rüs: Березино́ *Berazinó*) as en steed un det Minsk Prowins faan Witjruslun. Det hee 12.020 lidj (2009). Det as at hoodsteed faan de Berasino Distrikt.

## Kwelen
Los Llanos de Aridane

**Los Llanos de Aridane** as ian faan 14 gemeenen üüb det eilun La Palma (Spoonien). Hat leit uun't *Aridanedääl* uun't waasten faan't eilun. Det ferwaltang sat uun't stääd *Los Llanos de Aridane*, hat leit sowat 325&nbsp;meetern huuch.

Los Llanos as efter't iinwenertaal det gratst gemeen üüb La Palma an woort uk üs 'hiamelk hoodstääd' betiakent.

## Stääddialen an saarpen
Tu Los Llanos hiar en hialer rä stääddialen an saarpen, uk det faan a fräämenferkiar bekäänd saarep Puerto Naos.

## Bilen

La Palma - Los Llanos (Mirador del Time) 06 ies.jpg|Stääddialen faan waast tu uast: Argual (föör), Los Llanos (maden), Retamar (bääft) an Montaña Tenisca (rochts)
ayulosllanos.jpg|Ayuntamiento (Riadhüs) faan Los Llanos
Markthalle in Los Llanos La Palma-1.jpg|Markes uun Los Llanos
La Palma - Los Llanos - Calle Los Molinos + Acueducto de Argual 01 ies.jpg|*Acueducto de Argual*
Museo Arqueologico - Los Llanos 2013-11.JPG|Museo Arqueologico uun Los Llanos
La Palma - Los Llanos - Puerto Naos + Sol La Palma (Mirador de Puerto Naos) 01 ies.jpg|Puerto Naos


## Futnuuten


## Luke uk diar
Tazacorte

**Tazacorte** (amtelk: La **Villa y Puerto de Tazacorte**) as ian faan 14 gemeenen üüb det kanaarisk eilun La Palma (Spoonien).

Uun Tazacorte begand 1492 det spoonsk iinwaanrang tu La Palma.

## Bilen

Tazacorte Altstadt-02 2009-12.JPG|Ualstääd
Tazacorte Rathaus Brunnen 2008-02.JPG|Riadhüs
Strand von Puerto de Tazacorte 2005-11.JPG|Puerto de Tazacorte, strun
Puerto de Tazacorte Mai 2018.jpg|Tarajal, Huuwen
Tazacorte_-_Plaza_San_Miguel.jpg|Plaza San Miguel
RK 1202 1020420 Puerto de Tazacorte.jpg|Loftbil, strun an huuwen


## Saarpen

## Futnuuten


## Luke uk diar
Puerto Naos

**Puerto Naos** as en saarep üüb det kanaarisk eilun La Palma (Spoonien). Hat hiart tu det gemeen Los Llanos de Aridane.

Puerto Naos hää en smoken strun an as bütj Los Cancajos en madelponkt faan a fräämenferkiar üüb La Palma.

## Siidlangen
* Puerto Naos
* La Bombilla
* El Remo
* Playa de Charco verde, strun
* Playa Nueva, strun

## Bilen

Barrios de Los Llanos de Aridane.png|Laag faan Puerto Naos uun Los Llanos
Puerto Naos 2014-11.JPG|Puerto Naos faan sia ütj apnimen(grater bil)
Puerto Naos 2013-12.JPG|Paseo Maritima, strunpromenaad
Sol La Palma - panoramio.jpg|Hotel Sol La Palma
El Remo 2014-11.JPG|Uk El Remo hiart mä to Puerto Naos(grater bil)
El Remo, La Palma, Canary Islands 2015 - panoramio.jpg|El Remo


## Luke uk diar