open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Amrumbank II

Det ialskap **Amrumbank** as uun a juaren 1914/1915 faan't Meyerwerft uun Papenburg för't *Preußisch Ministerium für öffentliche Arbeiten* baud wurden. Hat as üs *Amrumbank II* efterfulger faan *Amrumbank I* wurden.

## Apgoow
A *Amrumbank II* wiar en ialskap mä 12 maan uun buurd. Tuiarst lai't föör a Eider, auer noch kriich wiar. Faan 1919 lai't do oober üüb Oomrambeenk, huar't bit 1939 san siinst ded.

Efter a Ööder Weltkriich as det skap üüb flook steeden iinsaat wurden, tuleetst üüb det positjuun (), diaram stäänt uk daalang noch *Deutsche Bucht* üüb a romp.

Uun Oktuuber 1983 as di siinst iinsteld wurden, an di ferian *Museums-Feuerschiff „Amrumbank/Deutsche Bucht e.V.“* bedraft det skap nü üs museum uun Emden.

## Ialskap ''Amrumbank I''
Di föörgunger *Amrumbank I* as 1906/07 baud wurden an lai üs iarst skap üüb det positsion Oomrambeenk, huar det skap do bit tu a Iarst Weltkriich blääw.

## Futnuuten


## Luke uk diar

* Ferian ''Museums-Feuerschiff „Amrumbank/Deutsche Bucht“ e.V.''
* Dooten tu ''Amrumbank II''
* Tiaknang an dooten tu ''Amrumbank I''
Hiddensee

Det eilun **Hiddensee** leit uun't waasten faan Rügen uun a Uastsia. Det gemeen het *Insel Hiddensee*, an diar hiar uk noch a eilunen Fährinsel, Gänsewerder an Plathe tu. Jo haa diar nään autoferkiar.

## Saarpen
A saarpen üüb Hiddensee het Grieben, Kloster, Neuendorf an Vitte. Vitte, Kloster an Neuendorf haa en huuwen, Vitte hää di gratst. Jodiar huuwner wurd faan di damper Vitte uunlepen. Hi leit uf uun Schaprode üüb Rügen.

## Hüsmarkin


Flook hüsang üüb Hiddensee haa noch hör ual hüsmarkin.


## Luke uk diar

* Seebad-Hiddensee.de

## Futnuuten
Rüügen

**Rüügen** as at gratst sjiisk eilun. Hat leit uun a Uastsia an hiart tu a lunkreis Föörpomern-Rüügen uun Mecklenburg-Föörpomern.

## Luke uk diar

* www.ruegen.de
* Lunkreis Föörpomern-Rüügen
Magneet

En **magneet** (komt faan  *líthos magnes* ‚stian faan magnesia‘, at jaft uk en mineraal Magnetit) as en ding, diar ööder dingen magneetisk uuntjocht of ufwiset.

## Magneetkräft
Det magneetkrääft koon mä fialwaier efterwiset wurd. Diarbi fäält üüb, dat jo uun tau ponkter tuupluup: di magneetisk süüdpuul an di nuurdpuul.

## Slacher
* Permanentmagneet: Det san miast legiarangen faan iisen, nikel an aluminium mä uundialen faan kobalt, mangaan an kööber. Jo behual hör magnetisiarang loong bi.
* Elektromagneet: Det as miast en kial faan iisen mä tau spuulen, huar struum trochlääpt. So loong di struum uun as, as di elektromagneet magneetisk. Saner struum as det föörbi.

## Luke uk diar

* Magneetfial
Dreistruum

**Dreistruum** woort uk *krääftstruum* of *starkstruum* näämd. Det as en trii-faasen-wakselstruum, huarbi a enkelt faasen am 120° fersaat san. 

## Grünjlaag


Uun Euroopa woort normoolerwiis mä en späänang faan 230 Volt werket. Nü koon am a späänangen uun en dreistruum oober ei ianfach tuuptääl, auer jo faasen am 120° fersaat san. Wan det ian faase fol späänang leewert, do teewt det naist noch üüb di impuls faan di magneet. Det ferbünjen späänang bereegent ham mä:

: 230\mathrm{V} \cdot \sqrt{3} \approx 400 \mathrm{V}

Sodenang snaaket am efter DIN&nbsp;40108 faan en "400-V-dreistruum".


## Luke uk diar

* Wakselstruum

## Futnuuten
Draistroom

**Dreistruum** uur uk *Kraftstroom* of *Starkstroom* nēmt. Dit es en Trii-Faasen-Wekselstroom, en di Faasen sen om 120° forseet. 

## Grünjlaag


Ön Euroopa uur fuaral me en Speening fan 230 Volt aarbert. Nü ken em di Speeningen bi Draistroom man ek iinfach töhopteel aur di Faasen om 120° forseet sen. Wan jen Faase fol Speening dēr, da teeft di Naist jit eeđer di Impuls fan di Magneet

Di töhopseet Speening ken em sa ütreekni:

: 230\mathrm{V} \cdot \sqrt{3} \approx 400 \mathrm{V}

Em snaket eeđer DIN&nbsp;40108 fan en "400-V-Draistroom".


## Luki uk diar

* Wekselstroom

## Futnuuten
Likstruum

**Likstruum** as en elektrisken struum, diar sin määcht an san wai ei feranert.. Uk likmaaget wakselstruum ("miskstruum") het likstruum, wan di wai ham ei anert.

## Tiaken


Rian likstruum koon faan bateriin wonen wurd of faan solaarselen.

Ütj wakselstruum koon likstruum maaget wurd mä en elektroonisk ferbinjang faan diooden, kondensatooren an spuulen.


## Futnuuten


## Luke uk diar

* Wakselstruum
* Dreistruum
Wakselstruum

**Wakselstruum** as en elektrisken struum, di san wai stüdag feranert. Hi as likeloong positiif an negatiif. At jaft uk en likstruum.

## Aran
Uun a hüshual haa wi det mä en "ian-faasen-wakselstruum" tu dun, so üs hi üüb det model rochts tu sen as. Son struum as lacht tu maagin. Aal wat apwendager as di dreistruum, di för starker maskiinen brükt woort.

## Frekwens an perioode
Det *[[frekwens]]* faan en wakselstruum as det taal, hüföl *periooden* faan positiif an negatiif struum uun ian sekund föörkem. Detdiar taal woort mä det miat Hertz (Hz) beskrewen.

Det *[[perioodendüür]]* as det tidj, diar son *perioode* düüret. Perioodendüür T an frekwens f hinge direkt mäemööder tuup:
:T = \frac1f .
Uun a miast lunen as det wakselstruum-frekwens 50 Hz, an det perioodendüür as do:
:T_{50}= \frac1{50\;\mathrm{Hz}} = \frac1{50}\mathrm s = 20\;\mathrm{ms} .

En liach wakselstruum-frekwens woort bi iisenboonen iinsaat mä 16,7&nbsp;Hz.

Det huuchst wakselstruum-frekwens komt uun a funktechnik föör an leit bi 300&nbsp;GHz.

## Luke uk diar

* Dreistruum
* Likstruum
Hertz (ianhaid)

| Dimension= T−1
| Dim= 
| PhysicalSize= Frekwens
| Size= f,\, \nu
| NamedAfter= Heinrich Hertz
| DerivedFrom= Sekund
| SeeAlso= Rpm
| cgs=
| esE= 
| emE= 
}}

**Hertz** (mä det ufkörtang Hz) as en SI-ianhaid för't frekwens. Hat sait, hüfölsis uun ian sekund en föörgung uflääpt. Det ianhaid as efter die füüsiker Heinrich Hertz näämd.

## Frekwens an Ufkörtangen

## Luke uk diar
Diode

En **diode** as en elektrisk baudial, diar di struum bluas ään wai trochläät.

## Funktjuun


Auer det diode di struum bluas uun ään wai trochläät, woort det brükt, am ütj wakselstruum en likstruum tu maagin.


## Luke uk diar

* Laachtdiode
Frekwens

Det **frekwens** (faan lat. *frequentia*) as en miat uun a füsiik an technik an sait ütj, hüfölsis en föörgang uun en was tidj föörkomt. Hat as di kiarwäärs faan't perioodendüür.

## Ianhaid
Det ianhaid för't frekwens as en SI-ianhaid an het Hertz (Hz). Diarbi as 
* 1&nbsp;Hz = s−1.
At jaft oober uk ööder ianhaiden, t.b.
* min−1 of
* h−1.

## Bestemang
Det frekwens f faan en stüdagen föörgang as fäästlaanj üs di kiarwäärs faan't perioodendüür T:
:f = \frac1T .

## Frekwens faan waagen
Bi waagen hinget det frekwens mä't faard c an det waagenlengde \lambda tuup:

:f = \frac c\lambda.

Bi elektromagneetisk waagen as
: c = \tfrac{c_0}{n} an \lambda = \tfrac{\lambda_0}{n}.
Diarbi as c_0 at faard faan't laacht uun a leesag rüm, \lambda_0 det waagenlengde diar an n det breegtaal faan't meedium. Wan det meedium wakselt, feranre faard an waagenlengde jo. Man det frekwens blaft detsalew!

## Luke uk diar
Kondensaator

En **kondensaator** (faan  "sachter maage") as en elektrisk baudial, am det elektrisk lääs uun en likstruum an hör energii uun en elektrisk fial tu saamlin. Det mengde faan energii woort uun Farad meeden.

## Funksion
Uun en kondensaator san tau elektrooden an en *di-elektrikum*, diar jo tau elektrooden jinenööder isoliaret. Sok kondensatooren haa normoolerwiis en kapatsiteet tesken 1&nbsp;Picofarad (10−12&nbsp;F) an 1 Farad. At jaft oober uk högen bit tu en grate faan 10.000 Farad. 

## Luke uk diar

* Tantaal
Farad

**Farad** as det SI-ianhaid för't elektrisk kapatsiteet. Hat as näämd efter Michael Faraday.

## Bestemang
En kondensaator mä en kapatsiteet faan ian Farad (F) koon mä en elektrisk späänang faan ian Volt apleesen wurd, an häält do en elektrisk lääs faan ian Coulomb.

:1 \,\mathrm{F} = 1 \,\frac{\mathrm{C}}{\mathrm{V}} = 1 \,\frac{\mathrm{A}\cdot\mathrm{s}}{\mathrm{V}} = 1 \, \frac{\mathrm{A}^2 \cdot \mathrm{s}^4} {\mathrm{kg} \cdot \mathrm{m}^2}.

## Ufkörtangen

## Luke uk diar
* Kondensaator
Mengde

Det **mengde** mä det formeltiaken n as en grünjmiat uun't SI-süsteem. Hat sait, hüföl elementaardialen uun en objekt san. Sok elementaardialen kön atoomen, moleküülen of ionen wees.

## Miat
Det miat för't mengde as Mol, det as en SI-grünjmiat. Uun ian Mol (*n* = 1) san amanbi 6,022&nbsp;·&nbsp;1023 (Avogadro-taal) dialen.

:\begin{align}
n(X) \cdot N_\mathrm{A} & =       N(X)\\
\Leftrightarrow    n(X) & = \frac{N(X)}{N_\mathrm{A}}
\end{align}

## Bereegnang
### mä mase
**Bispal:** Weeder wäächt 18 gram per Mol. Do san 9 gram weeder:

: n_{\mathrm{H_2O}} = \frac{m_{\mathrm{H_2O}}}{M_{\mathrm{H_2O}}} = \mathrm{ 9 \;g \over {18\;{g \over mol}}} = 0{,}5\,\mathrm{mol} 

### mä woluumen
**Bispal: ** Ian Mol faan en gas namt en rüm faan 22,4 liter iin. Hüföl Mol san 5&nbsp;l sürstoof?

: n_{\mathrm{O_2}} = {V_{\mathrm{O_2}} \over {V_\mathrm{m}}} =  \over {22{,}4 {\mathrm{l \over mol}}}} = 0{,}22 \, \mathrm{mol}

### mä taal faan dialen
**Bispal:** Dü heest *N* = 1025 elementaardialen.

:n = \frac{N}{N_\mathrm{A}} = \frac{10^{25}}{6{,}022 \cdot 10^{23} \; \mathrm{mol}^{-1}} = 16{,}606 \; \mathrm{mol}

### mä konsentratjuun
**Bispal:** Hüföl Mol Natriumchlorid san uun 0,22 liter faan en 0,6-molaar NaCl-liasang? 

:n_{\mathrm{NaCl}} = c_{\mathrm{NaCl}} \cdot V = 0{,}6 \; \frac{\mathrm{mol}}{\mathrm{l}} \cdot 0{,}22 \; \mathrm{l} = 0{,}132 \; \mathrm{mol}
Liter

Di **Liter** as en miat för di rüm an woort mä \ell ufkört.

## Bestemang


1 liter as det salew üs 1 kubik- of rüm-desimeeter (dm³). 


## Ianhaiden
Rüm

Wat menst dü?

* At Rüm, en dial faan en Hüs
* A Weltrüm
* A Rüm (Miat), det grate uun a füsiik an matematiik
* Di Rüm (Maat), dit Maat üp Sölring?
* A Tidjrüm
Rüm (Miat)

A **Rüm** as en miat för det grate faan en geomeetrisk objekt. Det Formeltiaken as **V** (faan **V**olumen).

## Bestemang


Det SI-ianhaid för di rüm as di kubik- of rüm-meeter m3. Hi woort leewen uk noch cbm ufkört. För en gas of en luupen materiol woort miast det ianhaid liter (\ell) brükt, huarbi 1 liter = 1 rüm-desimeeter (dm3) as.


## Bereegnang
Wan dü furem an ütjmiaten faan en geomeetrisk objekt käänst, könst dü di rüm bereegne.

Bispalen:

* Dööbel mä likeloong kaanter *a*:
:V = a\cdot a\cdot a = a^3
* Sjauerkaant mä kaantlengden faan *a*, *b* an *c*:
:V = a\cdot b\cdot c
* Kuugel mä en raadius faan *r*:
:V = \frac{4}{3} \pi \cdot r^3
* Amdreiangsobjekt faan det funksion *f(x)*, wan't am det *x*-aaks dreit:
:V = \pi \cdot \int_ {a}^b (f(x))^2\mathrm{d}x
* Amdreiangsobjekt am det *y*-aaks:
:V = \pi \cdot \int_ {a}^b x^2 \mathrm{d}y
* Silinder of Prisma mä det grünjareal *A* an det hööchde *h*:
:V = A\cdot h 
* Keegel of Püramiid mä det grünjareal *A* an det hööchde *h*:
:V = A\cdot \frac{h}{3}

## Amreegnang

## Luke uk diar
* Areaal (Miat)
* Integraalreegnang
Avogadro taal

= \frac{F}{e}R – Uniwersel gastaalk_\mathrm{B} – Boltzmann taalF – Faraday taale – Elementaarlääs
 | Anmerkung     = SI-wäärs efter: CODATA&nbsp;2010 (NIST)
}}

At **Avogadro taal**&nbsp;N_\mathrm{A} as efter Amedeo Avogadro näämd an en grünjtaal uun a füsiik. Hat as fäästlaanj üs taal faan elementaardialen&nbsp;N per mengde&nbsp;n :
:N_\mathrm{A} = \frac{N}{n}

## Bestemang
Det Avogadro taal sait, hüföl atoomen faan en cheemisk element of moleküülen faan en cheemisk ferbinjang uun ian mol banen san. Tu tidj gongt'am diarfaan ütj, dat det taal so grat as:

:N_\mathrm{A} = 6{,}022\;140\;76\; \cdot 10^{23}\ \mathrm{mol}^{-1} ,

det san muar üs 602 triljaarden dialen per mol.

Det atomaar masenianhaid&nbsp;u as so fäästlaanj, dat det mase&nbsp;m faan 6,02214129&nbsp;**⋅**&nbsp;1023 C-12-atoomen genau 12&nbsp;g weeg. Ööder molaar masen wurd efter C-12 bereegent.

## Luke uk diar
* Atomaar masenianhaid
Sjauerkaant

En **Sjauerkaant** of **Blook** as en geomeetrisk grünjfigüür mä
* sääks rochthuket sidjen, diar uun en rochten winkel tuenööder stun
* acht rochtwinklag huken an
* twaalew kaanter, huarfaan leewen sjauer likelung an parallel tuenööder san.

## Bereegnangen

## Luke uk diar

* Dööbel
Blook

Wat menst dü?

* Sjauerkaant, en geomeetrisk grünjfigüür
* Blook (Siafaard)
* Skriiwblook
* Blook (Stian), en graten stian


Cuboid_abcd.svg|Blook uun a geometrii
PulleyShip.JPG|Blook faan en siilskap
Planning over coffee (Unsplash).jpg|Skriiwblook
Steine_als_Kuestenbefestigung.jpg|Blöög, grat stianer
Areaal (Miat)

At **areaal** as en miat för det grate faan en geomeetrisk objekt. Arealen san tau-dimensionaal, diar hiar geomeetrisk grünjfurmen tu üs at kwadroot, at rochthuk, triihuk of a kreis. Man uk a bütjensidjen faan trii-dimensionaal objekten üs kuugel, silinder of sjauerkaant san areaalen.

## Areaalen faan enkelt geomeetrisk objekten

## Areaalen (bütjensidjen) faan trii-dimensionaal objekten

## Luke uk diar
* Rüm (Miat)
Sääkshuk

En **sääkshuk** of **hexagon** [] (faan greks *ἑξα*, *héxa*, „sääks“ an *γωνία*, *gonía*, „winkel, huk“) hää sääks huker an sääks sidjen. Wan a sääks sidjen likelung san, het det sääkshuk *liksidjag*. Wan uk noch a sääks winkler likegrat san, het det *likmiatag*.

## Bereegnangen

Hü a miaten mäenööder tuuphinge, hää tuiarst Euklid uun sin buk *A elementen* beskrewen. Detdiar buk hää uk en grat rol spelet för Hans Momsen faan Foortuft. 

## Luke uk diar
Rochthuk

En **Rochthuk** as en sjauerhuk mä banenwinkler faan 90°.


En rochthuk as uk en paraleelogram, nemelk ian mä rocht winkler, en "likwinklag paraleelogram".
En rochthuk as uk en trapeets, nemelk ian mä paraleel sidjen.
En rochthuk woort tu en kwadroot, wan aal a sidjen likelung san, en "liksidjag rochthuk"


## Eegenskapen
Uun arke rochthuk täält:
* A banenwinkler san tuup 360°.
* Jinauer leien sidjen san likelung an parallel.
* A diagonaalen san likelung an skeer arkööder uun a maden.
* Dü könst en amkreis tiakne mä disalew madelponkt üs a diagonaalen.
* Hat hää tau speegelaaksen, diar luadrocht üübenööder stun.
* Hat hää en speegelponkt, huar a diagonaalen skeer.

## Bereegnangen

## Gulen Rochthuk


Bi en *Gulen Rochthuk* ferhual a sidjen jo tuenööder:
 \frac{a+b}{a}  =  \frac{a}{b}  =  \frac{b}{a - b}

Dü könst ütjreegne, hüfölse linger det linger sidj as:
: a + b = \frac{1+\sqrt{5}}{2} = 1{,}618\ldots \cdot a

**1,618...** as det "Gulen Taal". Det *Gulen Rochthuk* stäänt uun a konst för harmonii.

## Luke uk diar

* Gulen Skeer
Skalnasdääl

At **Skalnasdääl** as en dünemdääl süüdwaasten faan't fögelkui tesken Neebel an Noorsaarep üüb Oomram.

## Bedüüdang
Uun't juar 1848 san diar en grääfhuug an stiansaatangen fünjen wurden faan't iisentidj an wikingertidj. Sant a 1960er an 70er juaren san diar oober weder düner auerwechweid, so dat am diar daalang niks faan sjocht.

## Di nööm
Uun di nööm kem *skaalen* an *ask* föör. En ask as en stak kultuurlun üüb a geest, an diar san do wel skaalen fünjen wurden.

## Literatuur
* Hanswilhelm Haefs: *Ortsnamen und Ortsgeschichten in Schleswig-Holstein: Zunebst dem reichhaltigen slawischen Ortsnamenmaterial und den dänischen Einflüssen auf Fehmarn und Lauenburg, Helgoland und Nordfriesland*, Frankfurt am Main / Leipzig 2004, sidj 174.

## Luke uk diar
* Skalnastal (band)
Iisentidj

At **iisentidj** wiar en eerdtidjääler, huar a minsken begand, iisen tu ferwerkin. Efter stiantidj an bronsetidj wiar at iisentidj det traad wichtag tidjääler uun a luup faan minskelk histoore.

## Ufluup
Jodiar tidjäälern üüb det toofel rochts lep oober ei aueraal tu salew tidj uf. För Denemark hää'am jodiar faasen ütjfünjen:

* Föörröömsk iisentidj (500–1 f.Kr.)
* Röömsk iisentidj (1–375 efter Kr.)
* Germaans iisentidj (375–775 efter Kr.)
** Ääler germaans iisentidj (*[[fulkenwaanrang]]*)
** Jonger germaans iisentidj
* Wikingertidj (775–1050 efter Kr.)

## Kwelen


## Luke uk diar

* Wikinger
Stiansaatang

En **stiansaatang** san uun ualang tidjen apsaat stianer, miast uun a jongstiantidj of iisentidj.

Grääfhuuger wurd ei üs stiansaatang uunsen.

Üüb Oomram as en stiansaatang uun't Skalnasdääl fünjen wurden.

## Bilen

Merrymaidens0.jpg|Stiankreis faan a Merry Maidens uun Cornwall
Gotland-Galrum 10.jpg|Stiansaatang faan Galrum üüb Gotland
Torsa stenar (Raä-nr Almesåkra 45-1) treudd 0737.jpg|Di Treudd uun Sweeden
Grääfhuug

En **grääfhuug** as en trinjen huug ütj ualang tidjen. Diar san jütidjs a opersten begreewen wurden. Oner jo huuger as miast en kraans faan gewaltag stianer, diar uk noch stianer üs en saag dreeg.

## Bilen

Lahnberge Hügelgrab 07.jpg|Grääfhuug faan a jonger bronsetidj uun Marburg
Lüneburger Heide - Fürstengrab 001.jpg|*Föörstengrääf* bi Haverbeck
Vållehög, Södra Åkarp, Vellinge kommun.jpg|Vållehög, Södra Åkarp – en grääfhuug uun Sweeden
Heckholzhausen-Huegelgrab.jpg|En grääfhuug faan a iisentidj


## Grääfhuuger uun Nuurdfresklun
* Denghoog (Sal)
* Grääfhuug Ual Hööw (Oomram)
* Gratstiangrääf faan Neebel
* Klööwenhuug (Oomram)
* Skalnasdääl (Oomram)
* Siallehoog (Söl')
* ...

## Luke uk diar
Bronsetidj

At **bronsetidj** as en tidjääler, huar a minsken metal ütj bronse maaget haa. Det wiar a juaren 2200 f.Kr. bit 800 f.Kr. an sodenang di auergung faan't stiantidj tu't iisentidj.

## Bronse
Föör a bronsetidj haa a minsken uk al metal maaget, man det wiar dääg metalen. At begand mä kööber, an do kaam gul an salwer. Am bronse tu maagin, brükt am kööber an tan, an detdiar legiarang wiar föl harder üs rian kööber.

Erts jääw't oober ei aueraal, an so begand mä det maagin faan metal uk di hanel auer grat waier. Mä di hanel kaam uk a iarst skraften ap.

## Luke uk diar
Skraft

**Skraft** as en süsteem faan tiaken, am spriak aptutiaknin. 

## Iarst skraften

Keilschrift_2.jpg|*[[Kiilskraft]]* faan Mesopotamien hiart tu a äälst skraften.
Egypt_Hieroglyphe2.jpg|*[[Hieroglyphen]]* faan Egypten.
Rokstenen_west_view.jpg|*[[Ruunenstian]]* faan Sweeden.
YongheJiunian.jpg|*[[Sjineesk skraft]]* as auer 3000 juar ual.



## Neimuudis skraften

Latin script samples (Pangrams from Polish, Vietnamese, and German) 2.svg|Latiinsk skraft, t.b. för Öömrang
Correct_display_of_Arabic_with_ZWNJ.svg|Araabisk skraft för Araabisk
Azbuka.svg|Ääler an jonger Kyrilisk skraft, t.b. för Rüsk
Griechisches_Straßenschild.JPG|Greks skraft för Greks
Alefbet_ivri.svg|Hebreews skraft för Hebreews
Kanji1.svg|Kanji skraft för Japoonsk
Hindi.svg|Devanagari skraft, t.b. för Hindi
Inuktitut_in_syllabics.svg|Inuktitut skraft för Inuktitut
Cherokee_stop_sign.png|Cherokee skraft för Cherokee
დამწერლობა.png|Georgisk skraft för Georgisk
Mongol_khel.svg|Mongoolisk skraft för Mongoolisk
Ваннаюк.PNG|Thai skraft för Thai
Nko-large.png|N'Ko skraft för Djuula
Srokkmae.png|Khmer skraft för Khmer
Telugu in Telugu.png|Telugu skraft för Telugu
Kannada_in_Kanaresisch.png|Kannada skraft för Kannada
Datei:Հայոց_այբուբեն.svg|Armeensk skraft för Armeensk
Zegeju.svg|Etioopisk skraft för Amhaarisk
Hangeul.svg|Hangeul för Koreaans
YongheJiunian.jpg|Sjineesk skraft för Sjineesk spriaken
Macimanito macimanitoo michiminitu.gif|Cree skraft för Cree
Our Father in heaven - Mikmaq hierogl.gif|Hieroglyphen faan a Micmac


## Luke uk diar

* Alfabeet
Bronse

**Bronse** as en metal an diar hää at bronsetidj hör nööm faan.

## Legiarang
Bronse as nian element an sodenang nian dääg metal, hat as en legiarang faan kööber an tan. Mä a tidj foonj a minsken ütj, dat am kööber uk mä ööder metalen legiare küd, an so kään wi daalang ei bluas
* Tan-bronse, man uk
* Alumiinium-bronse,
* Luad-bronse,
* Mangaan-bronse of
* Fosfoor-bronse .
Wan kööber mä sink legiaret woort, do het det oober ei bronse, det as do määsang.


## Bilen

Datei:Bavaria nach Restaurierung.JPG|Bavaria an bairisk lööw, bronsekonst
Datei:GRIFFE1.jpg|Dörgreb faan bronse
Datei:Canones Invalidos.JPG|Bronse-kanoonen
Datei:Mortar and pestle - sand casting, bronze-2-no-shadows.png|Bronse-stup
Datei:2006-07-06 crash paiste 16.jpg|Bronse-slachtjüch


## Luke uk diar
Euklid

**Euklid faan Alexandria** woort miast bluas **Euklid** näämd. Hi wiar en greksen matemaatiker an hää woorskiinelk uun't 3.&nbsp;juarhunert f.Kr. uun Alexandria lewet.

## Werk
Euklid hää werket auer Aritmeetik, Geometrii an Musiikteorii. Sin bekäändst werk san was *A Elementen* (ualgreks Στοιχεῖα *Stoicheia* = 'Grünjlaagen'). Diaruun hää Euklid det weden faan sin tidj auer matematiik apskrewen.

Auer sin leewent as ei föl bekäänd.

## Literatüür
* Euklid: *Die Elemente.* Buken I–XIII. Ütjden an auersaat faan Clemens Thaer. Frankfurt a. M.: Harri Deutsch, 4. aplaag 2003. (det iarst aplaag kaam uun a juaren 1933–1937 ütj) . En ääler auersaatang, huar uk jo leeder buken XIV an XV mä bi san, könst dü bi archive.org ufrep.

## Luke uk diar

* 
* Elemente (Euklid) (sjiisk)
* Hans Momsen
Kreis Südtondern

Di **Kreis Südtondern** (däänsk: *Sydtønder kreds*) wiar en lunkreis uun Schleswig-Holstian.

## Histoore
Sant 1864 wiar diar di *[[Kreis Tondern]]*. Efter det ufstemang 1920 kaam en graten dial faan di kreis tu Denemark an do füng di süüdelk dial en neien nööm: *Südtondern*. Di nuurdelk diar wurd tu't *[[Tønder Amt]]*. Di 26. April 1970 san a kreiser Südtondern, Eidersteed an Hüsem tu di nei kreis Nuurdfresklun tuuplaanj wurden. Di leetst loonriad faan a kreis Südtondern wiar Dr. Klaus Petersen. An hi wiar uk di iarst faan a kreis Nuurdfresklun.
Sanjonken

En **sanjonken** of **(san-)eklips** (faan greks: ἔκλειψις *ékleipsis* = auerloogrin) komt föör, wan a san faan a muun dialwiis of hialandaal ferdekt woort. Üüb a eerd as det bluas steedenwiis tu sen.

## Kial-skaad an hualew-skaad

San an muun sä faan a eerd bal likegrat ütj. An wan det boon faan a muun trinjam a eerd (=&nbsp;*muunboon*) det boon faan a eerd trinjam a san (=&nbsp;*ekliptik*) skäärt, do lei a san, a muun an a eerd uun ian rä. För en wasen plak üüb a eerd bedüüdet det, dat diar amanbi tau stünj loong det sanlaacht ei trochkem koon. Di plak, huar't rocht pakjonk woort (=*kial-skaad*, üüb di film rochts: suart), as man tau- bit triihunert kilomeetern grat. Man det steed, huar a san dialwiis ferdekt woort, as aal wat grater (=*hualew-skaad*, üüb di film: grä). Det as sowat en sjuarden faan't eerdflaak.

## Inklinatsion
 Sanjonken jaft at bluas bi neimuun, auer a muun do tesken eerd an san stäänt. Oober ei bi arke neimuun as en sanjonken, auer det muunboon an a ekliptik ei parallel tuenööder ferluup. Jo san am sowat fiiw graad jinenöder ferkiard (= *inklinatsion*). Jodiar tau boonen skeer enööder amanbi tweisis uun't juar (arke&nbsp;~173 daar). Sodenang koon tweisis uun't juar en sanjonken föörkem.

## Luke uk diar

* Muunjonken

## Futnuuten
Alexandria

Uun **Alexandria** ( *Alexándreia* efter Alexander di Grat; ) lewe auer 4,3 miljuun iinwenern (Stant 2009) bi a weederkaant faan't Madlunsia. Hat as efter Kairo det öödergratst stääd faan Egypten. Diar as di gratst huuwen faan't lun.

Alexandria wiar ans hoodstääd faan det Röömsk prowins Aegyptus.

## Kliima



## Luke uk diar
Muunjonken

En **muunjonken** of **muun-eklips** (faan greks: ἔκλειψις *ékleipsis* = auerloogrin) komt föör, wan di muun faan a eerd dialwiis of hialandaal ferdekt woort, an di muun nian sanlaacht uffeit.

## Muun- an sanjonken


Det tiaknang wiset, hü eerd, san an muun tuenööder stun bi muun- an sanjonken. 
Det eerdboon am a san (=&nbsp;ekliptik) as di grat kreis, det muunboon san a letj kreiser.
Bi muun-positsion 1 of 4 koon en muunjonken, bi positsion 2 of 3 koon en sanjonken föörkem.

## Inklinatsion
 Muunjonken jaft at bluas bi folmuun, auer a eerd do tesken muun an san stäänt. Oober ei bi arke folmuun as en muunjonken, auer det muunboon an a ekliptik ei parallel tuenööder ferluup. Jo san am sowat fiiw graad jinenöder ferkiard (= *inklinatsion*). Jodiar tau boonen skeer enööder amanbi tweisis uun't juar (arke&nbsp;~173 daar). Sodenang koon tweisis uun't juar en muunjonken föörkem.

## Luke uk diar

* Sanjonken

## Futnuuten
Neigreks

**(Nei-)greks** (*Νέα Ελληνικά*, *Néa Elliniká*) as det spriak faan a Griichen uun Griichenlun (~ 10,5 miljuunen mä mamenspriak) an Zypern (~ 0,7 Mio.) an sodenang uk ian faan 23 amtsspriaken faan a EU. Greks hiart tu't indogermaans.

## Spriakwiisen



## Luke uk diar

* Greks skraft
* Greks spriak
Greks spriak

At **Greks spriak**, ( **',&nbsp;(),  **') as en twiig faan a indogermaans spriaken.

Greks woort al sant 3400 juar skrewen, det spriak hiart tuup mä't Aramäisk an Sjineesk tu a äälst auerleewert spriaken.

Üüb Greks begand det europeesk literatuur, filosofii an wedenskap. Flook fräämwurden gung üüb Greks turag.

## Luke uk diar

* Greks alfabeet
* Neigreks
Alexander di Grat

**Alexander di Grat** (greks  *Aléxandros ho Mégas*) uk **Alexander III. faan [[Makedoonien]]** (* 20. Jüüle 356 f.Kr. uun Pella; † 10. Jüüne 323 f.Kr. uun Babylon) wiar faan 336 f.Kr. bit tu san duas könang faan Makedoonien an hed det auermäächt uun a Korinthisk Bund.

## Leewent


Alexander auernaam faan san aatj Philipp II. en letj könangrik, huar daalang Griichenlun as. Man do fergraterd hi det efter süüduasten bit hen tu Indien. Uun Egypten hää hi det stääd Alexandria grünjlaanj an efter ham salew näämd. Mä Alexander wurd det greks kultuur auer en graten dial faan a welt bekäänd. Uk üs sin könangrik al ei muar diar wiar, hed det kultuur dach en graten iinflööd uk noch uun't Röömsk Rik. Efter san duas haa sin militeers (a * 'Diadochen' *) det könangrik apdiald.

## Luke uk diar

* Nuurd-Matsedoonien
Röömsk Rik

At **Röömsk Rik** (, uk ** (S.P.Q.R.), det ment: *a senaat an at fulk faan [[Room (Stääd)|Room]]*) wiar iarst en könangrik, leeder en republiik an keiserrik, an naam tidjwiis grat dialen faan Euroopa iin.

## Prowinsen
Prowinsen faan't rik uun't juar 117 wiar:

## Persöönelkhaiden
* Julius Cäsar

## Ufluup
# Röömsk Könangstidj: 753 f.Kr. bit 509 f.Kr.
# Röömsk Republiik: 509 f.Kr. bit 27 f.Kr.
# Röömsk Keisertidj: 27 f.Kr. bit amanbi 285 (of uk 395)
# Deelgung: 285 bit tu't 6. an 7. juarhunert. Uun di tidj wiar at grat fulkenwaanrang (375 bit 568).

Uun di tidj faan't Röömsk Rik hää ham en bedüüden kultuur briad maaget. Hanel an konst bleud ap. Latiinsk wiar det amtsspriak faan't rik. Waasteuroopa kaam oner röömsk iinflööd an diar wurd bit daalang "romaansk" spriaken snaaket.

## Luke uk diar

## Futnuuten
27 f.Kr.

## Bejewenhaiden
* Det Röömsk Republiik gongt tu aanj an det Röömsk Keiserrik begant.
* Achaea, Gallia Aquitania an Gallia Lugdunensis, Hispania Baetica, Hispania Lusitania, an Hispania Tarraconensis wurd prowinsen faan det Röömsk Rik.

## Bäären
* Ai, keiser faan Schiina († 1 f.Kr.)

## Störwen
* Marcus Terentius Varro, röömsk geliard an skriiwer (* 116 f.Kr.)
Greks alfabeet

Uun't **greks alfabeet** woort at greks spriak sant at 9. juarhunert f.Kr. skrewen. Hat wiar det iarst *[[alfabeet]]skraft*, an uk det latiinsk alfabeet komt diarfaan uf.



## Greks buksteewen

## Ual buksteewen

Det greks skraft as faan det phönizisk skraft ufkimen:

## Luke uk diar
* Greek Unicode Issues
Neimuun

Wi haa **neimuun**, wan a muun tesken eerd an san stäänt. Do feit bluas sin ragsidj laacht, an wi kön ham ei sä.

## Muunfaasen
A muun dreit ham iansis uun a muun am a eerd. Son  "siderisken" muun as en betj kurter üs di kalender-muun. För ian amdreiang am a eerd brükt di muun 27 daar, 7 stünj, 43 minüüten an 12 sekunden. Wi sä ham oober iarst efter 29 daar 12 stünj 44 minüüten an 3 sekunden weder uun detsalew muun-faas, auer a eerd ham uun didiar tidj en stak widjer am a san dreid hää. Son muun faan ään neimuun tu di naist het "synodisk" muun:

1. Neimuun
2. Iarst sjuarden
3. Hualewmuun (tunemen)
4. Naist sjuarden
5. Folmuun
6. Traad sjuarden
7. Hualewmuun (ufnemen)
8. Leetst sjuarden


## Bedüüdang
### Sanjonken
Bi neimuun koon't tu en sanjonken kem, oober bluas do, wan det muunboon jüst det boon faan a eerd trinjam a san (=&nbsp;*ekliptik*) skäärt. Det komt amanbi tweisis uun't juar föör.

### Springflud
Bi neimuun (= faas 1) an **folmuun** (= faas 5) haa wi springflud. Ääb an flud hinge fööraal faan't grawitatsioon faan a muun uf. Oober wan eerd, muun an san uun ian rä stun, do markt am, dat uk det grawitatjuun faan a san noch en letjen dial diartu dää, so dat det huuchweeder en betj huuger an det liachweeder en betj liager ütjfäält.

## Luke uk diar
Fulkenwaanrang

Det **fulkenwaanrang** wiar en grat feranrang faan leewentsrümen för föl germaans fulken efter a deelgung faan't Röömsk Rik.

Det fulkenwaanrangstidj woort üs auergung faan a antike tu't madelääler uunsen.

## Ufluup
Üs at Röömsk Rik hör iinflööd auer Euroopa ferlus, kaam ütj at uasten det fulk faan a Hunnen mä en grat stridjmäächt an ferdrääw flook Germaanen faan hör wensteeden. Det begand so am't juar 375 an ging bit 568.

Uun di tidj waanert a Gooten faan Skandinaawien auer a Uastsia am a süüd.

Wandaalen toog troch hial Euroopa, man küd jo nochhuaren fäästsaat.

A Angeln an Saksen faan Nuurdeuroopa toog auer a Nuurdsia tu Britannien.

Uk a Langobarden wiar Germaanen an toog auer a Alpen tu Nuurditaalien.

## Luke uk diar
ISO 3166-2:CH

Diese sind bereits am 26.&nbsp;August 1986 von der Schweizerische Normen-Vereinigung festgelegt worden und von der ISO 1998 international für gültig erklärt. Änderungen gab es bisher nur eine; sie wurde im fünften Newsletter bekannt gegeben: Die ISO hatte die Kantone Appenzell Ausserrhoden und Appenzell Innerrhoden falsch geschrieben.

## Siehe auch
*  (EU-Statistikregionen)
* ISO 3166-2 (Referenztabelle der Ländercodes)
* ISO 3166-1 (Referenztabelle der Ländercodes, wie sie in Domainnamen verwendet werden.)
Alpen

A **Alpen** san en keed faan berger uun Madeleuroopa. Jo san 1.200 km widj faan waast tu uast, an tesken 150 km an 250 km briad faan nuurd tu süüd.

## Laag
A Alpen dial Euroopa swäärs troch. Uun't nuurden haa wi miatag Atlantik-kliima, uun't süüden Madlunsia-kliima. 

Diar wene 13 miljuun minsken uun aacht lunen: Frankrik, Monako, Itaalien, Schweiz, Liechtenstein, Sjiisklun, Uastenrik an Sloweenien.

Troch a Alpen luup wichtag ferkiarswaier an jo haa en grat bedüüdang för a fräämenferkiar.

A huuchst berger uun't waasten san miast 3.000 bit 4.000 m huuch, uun't uasten en betj liager. Di huuchst berag as di Mont Blanc mä 4810 m.

## Geologii
A Alpen san diar apfualet wurden, huar määchtag kontinentaalplaaden faan nuurd an süüd jinenööder trak. Diarbi skoft ham det süüdelk plaad oner det nuurdelk.



## Bilen

Laliderer Wand von N HQ.jpg|Nuurdalpen: Karwendel-keed
Foto Großvenediger.jpg|Madelalpen: Großvenediger
Triglav.jpg|Süüdalpen: Triglav
Thunersee, Eiger, Mönch und Jungfrau.jpg|Nuurdelk Waastalpen: Eiger, Moonk an Jongfoomen
Monte Argentera.jpg|Süüdelk Waastalpen: Monte Argentera



## Luke uk diar
Hebreewsk alfabeet

Det **hebreewsk alfabeet** (hebreewsk:  *alef-bet ivri*) as det alfabeet faan't hebreewsk spriak. Jidisk an Ladino san nai mä't hebreewsk an brük detdiar skraft uk. Hat as faan't phönizisk skraft ufkimen.

## Buksteewen

## Luke uk diar
* Alfabeet

## Futnuuten
Fräämenferkiar

**Fräämenferkiar** as en betj wat ualmuudis wurd för det büürin mä fräämen.

## Fräämen
Mä *fräämen* san lidj mend, diar uun hör freitidj ferraise. Uun Nuurdfresklun woort för sok fräämen uk flooksis di ütjdruk *baa(d/s)egast* of *baa(d/s)elidj* brükt. Man fölen kem goorei tu baasin tu a Nuurdsia, jo wel man ütj uun a loft, jo ferhaale an hör rau haa. Muar an muar nem a lidj jo uk tidj an du wat för hör sünjhaid.

## Wiartskap
Fräämenferkiar as mä di gratst wiartskapstwiig üüb a hialer welt. Uun't juar 2004 san diarmä 623 miljaarden $ amsaat wurden. An auer 100 miljuun minsken lewe diarfaan.

Det büürin mä fräämen hää föl skaker:
* Rümen of feerienwenangen wurd uun priwoothüsang of hotels ferhüürd,
* Wiartshüsang fersurge a fräämen mä iidj an drank,
* Kuuploodens lewe steedenwiis muar faan a fräämen üs faan a iinwenern,
* A ferkiarswaier san üüb a fräämen ütjracht
* Freitidjiinrachtangen kön saner fräämen goorei bestun

## Nuurdsia

Bedüüden steeden för a fräämenferkiar bi't Nuurdsiaküst faan Schleswig-Holstian san:

; Kreis Dithmarschen
*Friedrichskuuch
*Büsum

; Kreis Nuurdfresklun
*Oomram mä Neebel, Noorsaarep an Witjdün
*Fer mä Njiblem, Ödersem an A Wik
*Nuurdstrun
*Pelwerem
*Sankt Peter-Ording
Üb Sal:
*Hörnem
*Kaamp
*List
*Raantem
*Woningstair
*Weesterlön 

; Kreis Pinneberg
*Halaglun

## Luke uk diar
Hebreewsk spriak

**Hebreews(k)** ( *‘Ivrit*, ) as en semiitisk spriak, diar fööraal uun Israel snaaket woort.

## Neihebreewsk
Hebreewsk as det spriak faan a hebreewsk Tanach. Det as oober juarhunerten ei muar snaaket wurden. Iarst uun't leed 19. juarhunert begand det, weder mamenspriak tu wurden. Daalang as Neihebreewsk (*Iwrith*) det amtsspriak faan Israel.

## Luke uk diar
* Hebreewsk skraft
* Ulpan

## Futnuuten
Baltisk spriaken

**Baltisk spriaken** san en skööl faan spriaken uun't Baltikum. Jo san en twiig faan't indogermaans.

## Iindialang
### Uastbaltisk
* Litauisk
* Letisk
* Neerangskurisk
* Letgalisk
* Selonisk
* Schemaitisk
* Semgalisk

### Waastbaltisk
* Ualpreußisk †
* Jatwingisk †
* Galindisk †
* Ualkurisk †

## Luke uk diar
* Spriaken
Baltikum

At **Baltikum** as en regiuun uun Nuurduasteuroopa. Diar lei trii lunen: Estlun, Letlun an Litauen.

## Lunen

Aal trii lunen lei bi't Uastsia. 1940 san jo faan a Sowjetunion auern snoobel nimen wurden, sant 1991 san's weder suwereen.

## Spriaken
Uun Estlun woort estnisk snaaket, det as en finno-ugrisk spriak. Uun Letlun an Litauen wurd baltisk spriaken snaaket. Uun't hialer Baltikum snaake oober uk fölen rüsk.

## Luke uk diar
Finno-Ugrisk spriaken

__FORCETOC__
**Finno-ugrisk spriaken** hiar tuup mä a samojedisk spriaktwiig tu a uraalisk spriaken. 

## Spriaken

### [[Ugrisk spriaken]]
##### [[Ungaarisk]]
##### [[Obugrisk]]
* Chantisk *(Uastjakisk)*
* Mansisk *(Wogulisk)*
### [[Finno-permisk spriaken]]
##### [[Permisk]]
* Komi
** Komi-Syrjänisk
** Komi-Permjakisk
* Udmuurtisk *(Wotjakisk)*

##### [[Finno-wolgaisk]]
* Wolgaspriaken
** Mari *(Tscheremissisk)*
*** Miadmari
*** Beragmari
** Mordwiinisk
*** Ersjanisk
*** Mokschanisk
** ütjstürwen wolgaspriaken
*** Merjanisk †
*** Muromisk †
*** Meschtscherisk †
* Finno-samisk
** Samisk
*** Waastsamisk
**** Süüdsamisk
**** Umesamisk
**** Lulesamisk
**** Pitesamisk
**** Nuurdsamisk
*** Uastsamisk
**** Kemisamisk †
**** Inarisamisk
**** Akkalasamisk †
**** Kildinsamisk
**** Skoltsamisk
**** Tersamisk
** Uastsiafinsk
*** Finsk 
*** Meänkieli *(Tornedalfinsk)*
*** Kvenisk 
*** Ingrisk (*Ingermans*, *Ischorisk*)
*** Kareelisk spriaken
**** Kareelisk
**** Lüdisk
**** Olonetsisk
*** Eestnisk
*** Võro (mä Seto)
*** Liiwisk
*** Wepsisk
*** Wotisk

## Taalen
Osmaansk Rik

At **Osmaans(k) Rik**  wiar di föörgunger faan a Türkei an hää bestenen faan 1299 bis 1923. Auer flook juarhunerten wiar't det wichtagst lun uun Fööraasien, üüb a Balkan, an uk üüb a Krim an uun Nuurdafrikoo.

## Histoore
1453 haa a Osmaanen Byzanz auernimen an det Uaströömsk Rik ging oner. Det hoodstääd faan't Osmaansk Rik wurd Konstantinoopel (daalang: Istanbul). Efter a iarst weltkriich as det lun faan Mustafa Kemal Atatürk nei apbaud wurden an het sant di tidj Türkei.

## Sultaanen
* *Sultaanen faan det Osmaans Rik uun dön fjauertanjst an füftanjst juarhunerten*: Osman I. (1299–1326), Orhan I. (1326–1359), Murad I. (1359–1389), Bayesid I. (1389–1402), *neen sultaan* (1402-1413), Mehmed I. (1413-1421), Murad II. (1421-1444, 1446-1451), Mehmed II. (1444-1446, 1451-1481), Bayesid II. (1481-1512).
* *Sultaanen faan't Osmaans Rik uun't seekstanjst juarhunert*: Selim I. (1512-1520), Süleyman I. (1520-1566), Selim II. (1566-1574), Murad III. (1574-1595), Mehmed III. (1595-1603).
* *Sultaanen faan det Osmaans Rik uun dön sööwentanjst an aagetanjst juarhunerten*: Ahmed I. (1603-1617), Mustafa I. (1617-1618), Osman II. (1618-1622), Murad IV. (1623-1640), Ibrahim (1640-1648), Mehmed IV. (1648-1687), Süleyman II. (1687-1691), Ahmed II. (1691-1695), Mustafa II. (1695-1703), Ahmed III. (1703-1730), Mahmud I. (1730-1754), Osman III. (1754-1757), Mustafa III. (1757-1773), Abdülhamid I. (1774-1789). 
* *Sultaanen faan det Osmaans Rik uun dön njüügentanjst an twuntigst juarhunerten*: Selim III. (1789–1807), Mustafa IV. (1807–1808), Mahmud II. (1808–1839), Abdülmedschid I. (1839–1861), Abdülasis (1861–1876), Murad V. (1876), Abdülhamid II. (1876–1909), Mehmed V. (1909–1918), Mehmed VI. (1918–1922).

## Luke uk diar

* 

## Futnuuten
Fööraasien

**Fööraasien** as di süüdwaastelk dial faan di kontinent Aasien.

 woort poliitisk an kulturel tu Euroopa reegent.
Nuurdafrikoo

**Nuurdafrikoo** as di nuurdelk dial faan Afrikoo. Hi lingt faan't Madlunsia uun't nuurden auer a Sahara bit tu a Sahel uun't süüden.

Miast woort onerskääst tesken at *egentelk* Nuurdafrikoo (üüb a koord: jonkgreen) an at *widjerfaadet* Nuurdafrikoo (üüb a koord: laachtgreen).

## Lunen
* Eegentelk Nuurdafrikoo
*:: *Maghreb*
*: Marokko
*: Waastsahara
*: Algeerien
*: Tuneesien
*:: Uastelk Nuurdafrikoo
*: Libyen
*: Egypten
*: Sudaan
* Widjerfaadet Nuurdafrikoo, Sahelregiuun
*: Mauretaanien
*: Niiger
*: Maali
*: Tschad
*: Etioopien
*: Eritrea
*: Süüdsudaan

## Luke uk diar
Uaströömsk Rik

At **Uaströömsk Rik** of **Uastroom** wiar en keiserrik uun't uastelk heleft faan't Madlunsia-regiun. Hat woort uk **Byzanz** näämd. Diarbi as Byzanz eegentelk bluas det hoodstääd weesen (leeder: 'Konstantinopel', daalang: 'Istanbul').

## Histoore
Det keiserrik as efter 395 apwoksen, üs det Röömsk Rik apdiald wurd, an hää auer düüsen juar bestenen. Iarst 1453 as't faan a Osmaanen auernimen wurden, an jo haa diar at Osmaansk Rik üüb apbaud.

## Luke uk diar
395

**395** wiar det fiiw-an-neegentigst juar faan det 4. juarhunert. 

## Bejewenhaiden
* Began faan't Uaströömisk Rik (*Byzanz*): Honorius wurd keiser faan det Waaströömsk Rik an Arcadius wurd keiser faan det Uaströömsk Rik.

## Bäären

## Störwen
* 17. Janewoore: Theodosius I., keiser faan det Röömsk Rik (* 347)
Byzanz

Wat menst dü?

* Byzanz (stääd), leeder Konstantinopel, daalang Istanbul
* Uaströömsk Rik, Uastroom
Eestnisk spriak

**Eestnisk** (aanj nööm: *eesti keel*) as det amtsspriak uun Eestlun. Hat as nai mä't finsk an liiwisk. Uun't lun snaake det son 950.000 minsken, an bütjluns kem noch ans 150.000 diartu.

## Gramatik
### Pronoomen
* **mina** of **ma**: ik.
* **sina** of **sa**: dü.
* **tema** of **ta**: hi/hat.
* **meie** of **me**: wi.
* **teie** of **te**: jam.
* **nemad** of **nad**: jo.

## Luke uk diar
1453

## Bejewenhaiden
* 29. Mei: A Osmaanen naam Konstantinoopel, wat at nei hoodsteed faan det Osmaans Rik wurd.

## Bäären

## Störwen
* 29. Mei: Konstantinos XI. Palaiologos, letst keiser faan det Uaströömsk Rik (* 1404)
1299

**1299** wiar det njüügen-an-neegentigst juar faan det 13. juarhunert.

## Bejewenhaiden
* Det Osmaansk Rik woort faan Osman I. uun a nuurdwaast faan Anatoolien grünjlaanj.
Armeensk spriak

Det **armeensk spriak** (armeensk: Հայերեն / *Hajeren*) as en twiig faan a indogermaans spriaken. Det as uun det Armeensk Skraft skrewen.

## Iindialang


# **Ualarmeensk** (Գրաբար – het uk *Grabar*) as sant at 5. juarhunert bekäänd an bit tu't 19. juarhunert brükt wurden, fööraal üs sarkenspriak.
# **Uastarmeensk** (Արևելյան հայերեն – *Areweljan Hajeren*) as det amtsspriak faan Armeenien an Bergkarabach an woort uk uun a Iraan, uun Georgien an Ruslun snaaket.
# **Waastarmeensk** (Արևմտեան հայերէն – *Arewmtjan Hajeren*) wiar uun Anatoolien aran, a Armeeniern san diar oober faan't Osmaansk Rik ferdrewen wurden. Det woort föl faan ütjwaanrern snaaket so üs uun a Libanon an a Ferianagt Stooten.



## Luke uk diar

* Armeensk kalender

## Literatüür
* Gulian, K. H. (1902), *Elementary Modern Armenian Grammar* (Archive.org) - auer det waastarmeensk spriak.

## Futnuuten
Indo-Iraansk spriaken

**Indo-Iraans(k) spriaken** san en graten twiig faan a indogermaans spriaken.

## Iindialang
* Iraansk spriaken mä amanbi 130 miljuun spreegern uun Süüdaasien
** mä: Zazaki, Persisk
* Nuristaani spriaken mä 30.000 spreegern uun't prowins Nuristaan (Afghanistaan) an Pakistaan
* Indo-aarisk spriaken mä ian miljaard spreegern uun Süüdaasien, man uk uun Euroopa: Romani

## Luke uk diar
* Swadesh-list faan indoiraansk spriaken
Balkan

Mä di ütjdruk **Balkan** men wi miast en grat regiuun uun Süüduasteuroopa. Hör nööm hää det hualeweilun efter a Balkanberger uun Bulgaarien. Det bulgaarsk wurd 'балкан' ment 'berger'. 

## Lunen üüb a Balkan
* Griichenlun
* Bulgaarien
* Serbien
* Bosnien an Hertsegowina
* Albaanien
* Nuurd-Matsedoonien
* Kosowo
* Monteneegro
An dialwiis üüb a Balkan lei:
* Kroatsien
* Rumeenien
* Sloweenien
* Türkei

## Luke uk diar

* Balkanromaans spriaken
44 f.Kr.

## Störwen
* 15. Maarts: † Julius Cäsar
* amanbi 26. Jüüle: Ptolemaios XIV., köning faan Egypten.
**Ünbekäänd**
* Burebista, köning faan a Geeten an Daakiern.
* Lucius Caninius Gallus, röömsk poliitiker an praetor.
* Publius Servilius Vatia Isauricus, röömsk konsul.
Julius Cäsar

**Gaius Iulius Caesar** [] (sjiisk: **Gaius Julius Cäsar**; * 13. Jüüle 100 f.Kr. uun Room; †&nbsp;15. Maarts 44 f.Kr. uk diar) wiar en röömsken stootsmaan, militeer an skriiwer, di det Röömsk Republiik tu't Röömsk Keiserrik maaget hää.

## Gallisk kriich



## Luke uk diar

* 
* Röömsk Rik
* Juliaans kalender
100 f.Kr.

## Bäären
* 13. Jüüle: Julius Cäsar († 44 f.Kr.)

## Störwen
* Cornelia Africana, Tiberius Gracchus sin mam (* amanbi 190 f.Kr.)
* Gaius Memmius, röömsk poliitiker.
* Gaius Servilius Glaucia, röömsk poliitiker.
* Lucius Appuleius Saturninus, röömsk poliitiker.
* Theodosios faan Bithynien, greks astronoom an matemaatiker (* amanbi 169 f.Kr.)
Wos

A **wos** as een faan a fjauer juarstidjen.  Hat kom efter wonter an föör somer. Uun det meteoroloogisk juar wooret wos faan Marts tu Mei uun a nuurdhualewkuugel an faan September tu Nofember uun a süüdhualewkuugel.

En wosem wurt at weder warmer an began a plaanten tu bleun.

At wurd *wos* komt faan Ualgermaans **wazrą* (Ualfresk: *wars*). Det as frinj tu Rüs весна́ *vesná* an Liitauisk *vãsara*, wat "wos" uun döndiar spriiken het.

### A Wos uun Musiik

De italjeens komponist Antonio Vivaldi stääld a wos uun sin werk *Dön Fjauer Juarstidjen* diar:

## Luke uk diar
* Wosponkt
Halag Röömsk Rik

At **Halag Röömsk Rik** (HRR) wiar en ferbinjang faan europeesk loonsdialen oner Otto I.. Hi siig ham salew üs efterfulger faan a röömsk keiser an regiaret auer hial Madeleuroopa.

## Apdialang faan't Frankenrik
Efter di duas faan Karl di Grat uun't juar 814 auernaam iarst Ludwig di Froom det ruder. Uun't juar 843 as det Frankenrik do mä di Ferdrach faan Verdun mad sin dringer apdiald wurden. Oner Otto I. san a "sjiisk" dialen uun't 10. juarhunert ferbünjen wurden.


* Uun't waasten lai at Waastfrankenrik oner Karl di Kaal → Frankrik
* Uun't uasten lai at Uastfrankenrik oner Ludwig di Sjiisk → Halag Röömsk Rik
* Diartesken lai det *Madelrik* Lotharingen oner Lothar I.. Det hää oober ei loong bestenen.

## Madelääler

At Halag Röömsk Rik (HRR) wiar temelk apspleden tu letj föörstendoomen an könangriken. An a keisern an könger küd det lun knaap tuuphual. Uun't juar 1806 as hat apliaset wurden. 1815 fulagt a Sjiisk Bund, di 1866 mä a Sjiisk Kriich tesken Preußen an Uastenrik tu aanj ging. Do hää't bit 1871 düüret, iar det Sjiisk Keiserrik grünjlaanj wurd.

HRR 1400.png|HRR am 1400
HRR_1648.png|HRR uun't 17. juarhunert


## Röömsk-sjiisk keisern an könger
:: Föörromaanik
* Karolingern (751–911)
* Konradiinern (911–918)
* Ottoonen (919–1024)
:: Romaanik
* Saaliern (1024–1125)
* Suplinburgern (1125–1137)
* Staufern (1138–1208)
* Welfen (1209–1218)
* Staufern (1219–1254)
:: Gootik
* Interregnum (1254–1272)
* Habsburgern, Nassau (1273–1308)
* Luksemburgern, Wittelsbachern (1308–1437)
:: Renaissance, Barok
* Habsburgern (1438–1740)
* Wittelsbachern (1742–1745)
:: Klasitsismus
* Habsburg-Lothringern (1745–1806)

## Luke uk diar
* At Könangrik Böömen
Galien

**Galien** (**Gallia**) näämd a Röömern di nuurdwaastelk dial faan't rik, huar fööraal a Kelten (lat. *Galli*) lewet haa. Jo snaaket galisk. Cäsar skraft uk noch faan a fulken Belgae an Aquitani. 

## Histoore
Galien wiar diar, huar daalang Frankrik an Belgien san. Man uk dialen faan Waastsjiisklun hiard diartu (*Gallia Transalpina*). Uk Nuurditaalien (*Gallia Cisalpina*) as iarst am 200 f.Kr. faan't Röömsk Rik iinnimen wurden.

A Röömern haa Galien (*Transalpina*) uun trii prowinsen apdiald: Gallia Aquitania, Gallia Lugdunensis an Gallia Belgica. Det prowins bi't Madlunsia wiar Gallia Narbonensis. Leeder kaam noch tau germaans prowinsen diartu: Germania superior an Germania inferior. 

Uun't 5. juarhunert kaam oober mä't fulkenwaanrang a Franken, Burgunden an Hunen ütj at uasten an a Röömern ferlus hör määcht. Di Frankenkönang Chlodwig I. küd ham trochsaat am baud det Frankenrik ap.

## Luke uk diar
* Galisch
Grat London

**Grat London** (üüb Ingelsk: *Greater London*) as ian faan njüügen ferwaltangsregiuunen uun Ingelun. Diaruun woort noch tesken Baner London an Bütjer London onerskääst. Baner London as faan det Groofskap faan London apwoksen.

## Borger
Grat London woort tu 33 *borger* iindiald. An arke borag hää weder flook stääddialen an distrikten (*wards*):


(Grater bil)


Iinwenertaalen efter UK Census, 2001:


## Kwelen


## Luke uk diar
Süüd Uast Ingelun

**Süüd Uast Ingelun** as ian faan njüügen ferwaltangsregiuunen faan Ingelun. Hat leit uun a waast an uun a süüd faan London.

## Geografii
### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't regiuun san:

### Groofskapen an Unitary Authorities

## Kwelen
Kent

**Kent** as en groofskap uun Süüd Uast Ingelun. Trinjam lei East Sussex, Surrey an Grat London an üüb a ööder ääg faan a Thems det groofskap Essex. Di Eurotunnel ferbanjt Kent mä Frankrik.

Uun ualang tidjen wiar diar amanbi det Könangrik Kent.

## Distrikten
Tu Kent hiar twaalew Districts an ian *[[unitary authority]]*:

#    Dartford
#    Gravesham
#    Sevenoaks
#    Tonbridge and Malling
#    Tunbridge Wells
#    Maidstone
#    Swale
#    Ashford
#    Shepway
#    City of Canterbury
#    Dover
#    Thanet
#   Medway (Unitary)

## Futnuuten
Gratbritanien

**Gratbritanien** as en eilun uun Nuurdwaasteuroopa. Flooksis ment'am mä didiar ütjdruk oober at Ferianagt Könangrik.

## Di nööm


Di nööm Gratbritanien woort flooksis ferkiard brükt. Det tiaknang skal ferklaare:

**<span style="color: red;">Ruad</span>** nöömer san **geograafisk** ütjdrüker:
* Britisk Eilunen
* Irlun
* Gratbritanien
* Eilun Man
* Kanooleilunen
*: Guernsey, Jersey

**<span style="color: blue;">Blä</span>** nöömer san **poliitisk** ütjdrüker:
* Ferianagt Könangrik
* Republiik Irlun
* Nuurdirlun
* Ingelun
* Skotlun
* Wales

## Luke uk diar
800

**800** wiar det letst juar faan det 8. juarhunert.

 **1900** wus dåt leest iir foon dåt 19. iirhunert. 

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 25. Detsember : Di könang faan't Frankenrik, Karl di Grat woort röömsk keiser.

**Ünbekäänd dootem**
* Sadnalegs wurd keiser faan Tibeet.
* Aejang wurd köning faan det Silla Köningrik uun Korea.

## Bäären

## Störwen
* 04. Jüüne: Luitgard, köningin faan't Frankenrik an wüf faan Karl de Grat (* föör 794)