open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Noorweegen

**Noorweegen**, amtelk **at Köningrik Noorweegen** (üüb Bokmål Noorsk: *Norge* an *Kongeriket Norge*; üüb Nynorsk Noorsk: *Noreg* an *Kongeriket Noreg*) as en lun uun a nuurd faan Euroopa. Det leit üüb a waastdial faan det Skandinaawisk Hualeweilun. Uun a nuurd an waast leit at Noorsk Sia, uun a uast lei Rüslun, Finlun an Sweeden an uun a süüd leit Skagerrak. At lun hee 5.367.580 lidj (2020). At hoodsteed faan't lun as Oslo.

## Geografii

### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:

### Indialing faan Ferwalting
Sant de 1. Janewoore 2020 hee't lun elwen prowinsen (üüb Noorsk: *fylker*). At skööl faan eilunen Svalbard as apartig ferwaltet.

## Histoore
* 1397-1523: dial faan't Unioon faan Kalmar.
* 1523-1814: dial faan't Köningrik Denemark-Noorweegen.
* 1814-1905: dial faan't Union twesken Sweeden an Noorweegen.
* de 7. Jüüne 1905 wurd at lun suwereen.

## Politiik
Noorweegen as sant 1949 lasmaat faan NATO.

## Wiartskap
Uun't juar 2017 woon Noorweegen 123.9 miljarden kubikmeetern faan eerdgas. At lun as üüb det sööwenst steed faan lunen, wat eerdgas wan.

## Kwelen
Karl di Grat

**Karl di Grat** (lat. **Carolus Magnus**, fransöösk **Charlemagne**; * 2. April 747 of 748; † 28. Janewoore 814 uun Aachen) wiar faan 768 bit 814 könang faan't Frankenrik. Di 25. Detsember 800 wurd hi di iarst keiser uun a waast faan Euroopa sant at Röömsk Rik onerging. Oner Karl di Grat wiar det Frankenrik baas auer Madel-Euroopa.

## Frankenrik

## Luke uk diar

* 
* 
*
BAM-Portaal

Det **BAM-Portaal** wiar en gemiansoom portaal för **B**ibleteeken, **A**rchiiwen an **M**useen. Hat hää ans begand üs en projekt faan't DFG. Bit 2015 as hat bedrewen wurden faan: 
* Bibliotheksservice-Zentrum Baden-Württemberg (BSZ),
* Landesarchiv Baden-Württemberg, an
* Stiftung Preußischer Kulturbesitz.

Uun Jüüne 2015 as beslööden wurden, det BAM-portaal sacht tu maagin. A dooten skel tu't Sjiisk Digitaal Bibleteek (DDB) auerdraanj wurd.

## Ferwisang efter bütjen
* www.bam-portal.de – Buken, archiifmateriool, museumsobjekten an noch föl muar faan sjiisk bibleteeken, archiiwen an museen.
Thailun

**Thailun** ( []), amtelk **Könangrik Thailun** ( [] , uk:  [] ), as en stoot uun Süüduastaasien. Trinjam lei Myanmar, Laos, Kambodscha, Malaysia, at Andamaansk Sia an di Golf faan Thailun. Det hoodstääd an gratst stääd uun't lun as Bangkok.

## Koord

### Fulken an spriaken
Fulken an spriaken uun Thailun (1974, efter dooten faan't CIA).

## Prowinsen faan Thailun

Thailun hää 76 prowinsen (Changwat) an diartu komt Bangkok.

### Regiuunen

## Luke uk diar
* Thai spriak

## Futnuuten
Eesenhuug

A **Eesenhuug** (woort uk *Esenhugh* skrewen) as en grääfhuug faan't bronsetidj of faan't jonger stiantidj uun Stianood üüb Oomram. Hi as di gratst grääfhuug üüb Oomram mä en hööchde faan 4,70 m an en trochmeeder faan 26,50 meetern. Noch uun a 1960er juaren wiar diar boowen üüb det biak faan Stianood.

Naibi leit en grääffial faan't wikingertidj. Faan 88 letj huuger san diar noch 22 faan tu sen. Diar as rääf fünjen wurden, an det wiset üüb a wikingern hen. Efter waasten tu leit di Krümwaal.

## Literatuur
*Claudia Banck: *Dumont Sylt-Föhr-Amrum*. Ostfildern 2010.
*Hanswilhelm Haefs: *Ortsnamen und Ortsgeschichten in Schleswig-Holstein: zunebst dem reichhaltigen slawischen Ortsnamenmaterial und den dänischen Einflüssen auf Fehmarn und Lauenburg, Helgoland und Nordfriesland*. Norderstedt 2004.
Föörtrap

At **Föörtrap** as en priil tesken Oomram an Sal. Hi lääpt efter süüdwaasten widjer tesken Oomram an Jongnaamen.. Efter nuurduasten tu woort det Föörtrap tu't Hörnem Jip. Hat as steedenwiis bit 42 m jip. Di Letj Ialtürn faan Noorsaarep suragt diarför, dat skeb ei üüb strun luup.

## Literatuur
* Frank Spiegel: *Volumina von Tidebecken im nordfriesischen Wattenmeer.* Uun: Umweltbundesamt und Nationalparkverwaltungen Niedersächsisches Wattenmeer/Schleswig-Holsteinisches Wattenmeer (ütjden): *Umweltatlas Wattenmeer. Bd. 1, Nordfriesisches und Dithmarsches Wattenmeer.* Eugen Ulmer, Stuttgart 1998/1999, .

## Futnuuten
Iraak

Det **Republiik Iraak** (, , ) as en stoot uun Fööraasien. Uun't nuurden leit det Autonoom Regiuun Kurdistaan mä en aanj parlament an en aanj amtspriak: Kurdisk.

Trinjam a Iraak lei Kuwait, Saudi-Araabien, Jordaanien, Syrien, a Türkei, di Iraan an di Persisk Golf. Uun a Iraak lei jo tau grat struumer Euphrat an Tigris, diar uun ualang tidjen det „taustruumlun“ Mesopotaamien ütjmaaget haa.

## Koord

## Regiuunen
Uun a Iraak san 19 guwernements (مُحَافَظَات *muḥāfaẓāt*, iantaal: مُحَافَظَة *muḥāfaẓah*):

Dahuuk, Arbiil an as-Sulaimaaniya hiar tu det Autonoom Regiuun Kurdistaan.

## Luke uk diar

## Kwelen
Ial (brant)

**Ial** (faan ualgermaans **ailda* = „brant“) as det flam bi en ferbraanang. Diarbi woort waremk an laacht frei. För en ial brükst dü en braanstoof an loft (sürstoof).

Ial tu maagin wiar en graten straal uun a minskelk kultuur sant at jonger ualstiantidj (*[[Jongpaläolithikum]]*).

## Spreegwurden
* Huar riak as, diar as uk **ial**.
* En luupen **ial** as ei lacht tu dääskin.

## Luke uk diar
* Biak

## Futnuuten
Stian

En **stian** as en ferbinjang faan mineraalen. Hi as luas an ei muar mä en berag ferbünjen.

## Grate
A geologii täält en stian iarst mä en trochmeeder faan muar üs 63 mm. Ööder betiaknangen san kiis of sun:

; Blook
: > 200 mm
; Stian
: 63 - 200 mm.
; Kiis
: 20 - 63 mm: grööw; 6,3 - 20 mm: madel; 2-6,3 mm: fiin.
; Grant
: amanbi 2 mm
; Sun
: 0,63 - 2 mm: grööw; 0,2 - 0,63 mm: madel; 0,063 - 0,2 mm: fiin
; Silt (*)
: 0,02 - 0,063 mm: grööw; 0,0063 - 0,02 mm: madel; 0,002 - 0,0063 mm: fiin
; Tuun (*)
: 0,00063 - 0,002 mm: grööw; 0,0002 - 0,00063 mm: madel; < 0,0002 mm: fiin
(*) Mä a uugen könst dü jodiar fiin kurner ei muar sä

## Luke uk diar

* Stianang
Uug

At **uug** (lat. *oculus*, greks ὤψ *ops*) as en orgaan, huar wi laacht mä woornem kön. An diaram koon di minsk sä. Uun't uug san *rezeptoren* üüb det *nääthidj*, diar di iindruk faan't laacht tu a nerfen widjerfeer. Iarst uun't hood wurd a signaalen faan a nerfen tu en bil (det, wat wi "sä") tuupsaat.

## Bilen

Eagle(owl)-eye.JPG|Uug faan en fögel
Volucella_pellucens_head_complete_Richard_Bartz.jpg|Uugen faan en fleeg
Scallop_eyes.jpg|"Uugen" faan en twiiskaalag diart
Froschauge_18.jpg|Uug faan en hobelfask


## Luke uk diar
Stian (muardüüdag)

Wat menst dü?

* Stian, en ferbinjang faan mineraalen
* Siad faan en stianfrücht, ferlicht faan en käärs
Rütjergat

At **Rütjergat** as en priil uun a waas uun't süüden faan Oomram mä en starken tidjenstruum. Tu uunsjüüren tesken Oomram an a Halgen as di letj Ialtürn Njiblem diar.. 

Sok stark priilen, diar uk bi liachweeder ei drüg faal, het gat.

Tesken Oomram an A Huug fertwiiget at Rütjergat tu't Nuurder Ia an Söder Ia. Diartesken leit a Swinsrag.

## Literatuur
* Christian Peter Hansen: *Das schleswig'sche Wattenmeer und die friesischen Inseln*, Ferlach C. Flemming, 1865 (Google Buken)

## Luke uk diar

## Futnuuten
Ialtürn Njiblem

Di **Ialtürn Njiblem** as en letjen ialtürn üüb Fer.

## Laag
Di türn stäänt naibi Njiblem, jüst bääft a dik. Hi as sowat 10 m huuch, det ial as 11 m huuch bi huuchweeder (MTHw). Di letj ialtürn faan Sössaarep as jüst so baud.

Di türn hää en sektoorenial an as tu uunsjüüren faan't Rütjergat diar. A sektooren san man smääl: Green 3°, Witj 1,5°, Ruad 3°. Det ial drait 20&nbsp;sm (witj) an 16&nbsp;sm (green an ruad).

## Luke uk diar
* Leuchtturm-Atlas.de

## Futnuuten
Kööl

**Kööl** (faan ualgermaans *kula*) as en suart of brün sedimentstian. Hör grünjlaag san ufstürwen plaanten. Muar üs 70% faan kööl as köölstoof. Gans rian kööl, diar tu 100% köölstoof häält, as *[[graphit]]*.

Kööl komt üüb arke kontinent föör. Hat komt miast faan a eerdtidjäälern Tertiär (-> brünkööl) an Karboon (-> stiankööl). 

Kööl woort brükt üs energii tu ferbraanen. Det waremk woort uun a hüshual nadagt of uk uun grat uunlaagen, am elektrisk struum tu maagin.

## Wurden
Wan plaanten ufsterew, do ferrööde jo normoolerwiis. Wan diar oober ei nooch sürstoof bikomt, auer jo plaanten iinuun moder faal, do ferrööde jo ei, jo wurd tu türew. Nü sticht a siapeegel, an auer detdiar laag türew komt en laag faan sun an ööder sedimenten. Jo trak üüb di türew an sodenang trak jo uk di focht diar ütjmad, so woort türew tu *brünkööl*. Wan diar nü muar an muar sedimenten jo ufloogre, woort di druk leewen grater, an brünkööl woort tu stiankööl. Diaram as stiankööl uk föl widjer oner tu finjen üs brünkööl. 

## Ufbau
Brünkööl leit ei jip oner a eerd, diaram woort iarst det eerd ufrümet, an do det brünkööl mä gewaltag bagern ufbürgen. Steedenwiis skel diarför saarpen an sogoor stääden ferswinj.

Stiankööl leit aalwat jiper oner a eerd. Am diar bitukemen, skal iarst en jip hool iinuun a eerd grobet wurd, an faan detdiar hool wurd gunger iinuun det stiankööl bööret. Det as en gefeerelk onernemen, an at komt leewen weder föör, dat jo hööl tuupbreeg, an a lidj, diar diar oner werke, amkem.

## Bilen


Im_Hobelstall_Niederheide167.jpg|Stiankööl woort oner a eerd ufbaud
Brennende_Steinkohle01.jpg|Stiankööl hää en huugen braanwäärs
Braunkohle_als_Hausbrand.jpg|Brünkööl woort miast tu brikets preset
Air pollution by industrial chimneys.jpg|Köölstruumuunlaagen surge för struum, man uk för sjok loft
KarteBraunkohleproduktion.png|Uun Sjiisklun wurd 18,4% faan't brünkööl üüb a eerd ufbaud
KarteSteinkohleproduktion.png|Di sjiisk uundial bi stiankööl leit man bi 0,4%


## Luke uk diar

* Mineralienatlas: Kohle Geologii faan kööl (sjiisk)
Tertiär

At **Tertiär** as en eerdtidjääler uun't eerdneitidj (*kenozoikum*) föör det Quartär. Hat begand föör 65 miljuun juaren efter det Kritjtidj an lingd bit föör 2,6 miljuun juaren. Uun't tertiär wiar't föl warmer üs daalang. Diar begand diarten an plaanten aptukemen, so üs wi jo daalang kään.

Di nööm *Tertiär* woort daalang ei muar föl brükt. Diarför brükt am daalang för det ääler tertiär-tidj di ütjdruk Paläogen an för det jonger tertiär-tidj di ütjdruk Neogen.

At Tertiär begand, üs uun Meksiko en graten asteroiid iinslaanj as, an det miast leewent üüb a eerd tunant maaget hää. Diar haa ei föl diarten an plaanten auerlewet, man mä jo begand do det *eerdneitidj*.

## Naier iindialang
* Süsteem: **Neogen** (–&nbsp;mya)
** Seerie: Pliozän (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Piacenzium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Zancleum (–&nbsp;mya)
** Seerie: Miozän (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Messinium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Tortonium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Serravallium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Langhium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Burdigalium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Aquitanium (–&nbsp;mya)
* Süsteem: **Paläogen** (–&nbsp;mya)
** Seerie: Oligozän (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Chattium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Rupelium (–&nbsp;mya)
** Seerie: Eozän (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Priabonium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Bartonium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Lutetium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Ypresium (–&nbsp;mya)
** Seerie: Paläozän (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Thanetium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Seelandium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Danium (–&nbsp;mya)

## Bilen

Fagus_sylvatica_pliocenica_MHNT.PAL.VEG.2002.31.jpg|Detdiar ferstianet bleed as wel trii miljuunen juar ual
Central_atlantic.png| A eerd hää ham uun't Tertiär fiks feranert


## Luke uk diar
Kenozoikum

At **Kenozoikum** (greks καινός „nei“, ζῷον „diart“) woort uk *eerdneitidj* näämd. Hat as en eerdtidjääler efter't eerdmadelääler (*Mesozoikum*) an lingt bit daalang.

At Kenozoikum wurd iar efter Tertiär an Quartär iindiald. At *Tertiär* woort daalang widjer iindiald tu en ääler Paläogen an en jonger Neogen.

At Kenozoikum begand föör ~ 65,5 miljuun juaren. Jütidj as woorskiinelk en graten asteroid uun Meksiko üüb a eerd iinslaanj, an hää det miast leewent üüb a eerd tunant maaget.

## Iindialang
1. Det Kenozoikum uun't Phanerozoikum:
* Äon: Phanerozoikum (–&nbsp;mya)
** Ära: **Kenozoikum** (Eerdneitidj) (–&nbsp;mya)
**::: K-P-grens (Kritj → Paläogen, ~ 65,5 mya)
** Ära: Mesozoikum (Eerdmadelääler) (–&nbsp;mya)
** Ära: Paleozoikum (Eerdualtidj) (–&nbsp;mya)

2. Onerdialang faan't Kenozoikum (boowen jongst, oner äälst):
* Ära: **Kenozoikum** (–&nbsp;mya)
** Süsteem: Quartär (–&nbsp;mya)
** Süsteem: Neogen (–&nbsp;mya)
** Süsteem: Paläogen (–&nbsp;mya)

## Luke uk diar
Guillaume Apollinaire

**Guillaume Apollinaire** (eentelk Wilhelm Albert Włodzimierz Apolinary de Wąż-Kostrowicki; * 26. August 1880 uun Room; † 9. Nofember 1918 uun Paris) wiar en fraansöösken dachter faan italjeens-poolsk ufkemst.

## Luke uk diar
*
Paul Valéry

**Ambroise Paul Toussaint Jules Valéry** (* 30. Oktuuber 1871 uun Sète, Languedoc-Roussillon; † 20. Jüüle 1945 uun Paris) wiar en fraansöösken dachter.

## Luke uk diar
*
1450

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 26. Febrewoore: Francesco Sforza naam Mailand efter en belaagring an wurd hertooch faan a steedstoot.
* 13. Mei: Christian I. wurd köning faan Noorweegen.
* 18. Mei: Munjong wurd köning faan det Joseon Köningrik uun Korea.
* 03. Nofember: At Uniwersiteet faan Barcelona wurd grünjlaanjen.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 12. Febrewoore: Yejong, köning faan det Joseon Köningrik uun Korea († 1469)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 18. Mai: Sejong, köning faan det Joseon Köningrik uun Korea (* 1397)
Sejong (köning)

**Sejong** (koreanisk: 세종) (* 6. Mei 1397 uun Jeonju, Süüdkorea faan daaling; † 18. Mei 1450) wiar de fjuard köning faan at Joseon-Dynastii (1393–1910) uun Korea.  Hi wiar de traad dring faan köning Taejong.

## Luke uk
* *Köninger faan Joseon*: Taejo (태조) (1392–1398), Jeongjong (정종) (1398–1400), Taejong (태종) (1400–1418), Sejong (세종) (1418–1450), Munjong (문종) (1450–1452), Danjong (단종) (1452–1455), Sejo (세조) (1455–1468), Yejong (예종) (1468–1469), Seongjong (성종) (1469–1494), Yeonsangun (연산군) (1494–1506), Jungjong (중종) (1506–1544), Injong (인종) (1544–1545), Myeongjong (명종) (1545–1567), Seonjo (선조) (1567–1608), Gwanghaegun (광해군) (1608–1623), Injo (인조) (1623–1649), Hyojong (효종) (1649–1659), Hyeonjong (현종) (1659–1674), Sukjong (숙종) (1674–1720), Gyeongjong (경종) (1720–1724), Yeongjo (영조) (1724–1776), Jeongjo (정조) (1776–1800), Sunjo (순조) (1800–1834), Heonjong (헌종) (1834–1849), Cheoljong (철종) (1849–1864), Gojong (고종) (1864–1897)
Jeonju

**Jeonju** (üüb Koreaans: 전주시 *Jeonju-si* [Tɕʌndʑu]) as det hoodsteed faan a prowins Jeollabuk-do uun Süüdkorea. Det hee 663.098 lidj (2019).

## Geografii
### Iindialing faan Ferwalting
At steed hee tau steedkreiser  (üüb Koreaans: 구 *gu*):

* Deokjin-gu
* Wansan-gu

## Kwelen
Seoul

**Seoul** (üüb Koreaans:  서울 [sʌ.ul]) as det hoodsteed an uk en prowins faan Süüdkorea. Det hee 10.010.983 lidj (2019).

## Geografii
De Han Struum leept troch't steed.

### Iindialing faan Ferwalting
At steed hee 25 steedkreiser (üüb Koreaans: 구 *gu*):

### Kliima



## Kwelen
Jeollabuk-do

**Jeollabuk-do** (of **Nuurd-Jeolla**, üüb Koreaans: 전라북도) as en prowins uun a süüdwaast faan Süüdkorea. Det hee 1.834.114 lidj (2015). At hoodsteed faan't prowins as Jeonju.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
 

Det Nuurd Jeolla Prowins hee seeks steeden an aacht lunkreiser.

#### Steeden
* Jeonju-si (, ) - 1
* Gimje-si (, ) - 5
* Gunsan-si (, ) - 3
* Iksan-si (, ) - 2
* Jeongeup-si (, ) - 4
* Namwon-si (, ) - 6

#### Lunkreiser
* Buan-gun (, ) - 9
* Gochang-gun (, ) - 8
* Imsil-gun (, ) - 11
* Jangsu-gun (, ) - 14
* Jinan-gun (, ) - 13
* Muju-gun (, ) - 12
* Sunchang-gun (, ) - 10
* Wanju-gun (, ) - 7

## Kwelen
1700

**1700** wiar det letst juar faan at 17. juarhunert. At juar begand mä’n Freidai uun de Gregoriaans kalender.

 **1700** wus dåt leest iir foon dåt 17. iirhunert. 

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* Det stääd Hermosillo uun Meksiko woort grünjlaanj.
; Janewoore tu Jüüle
* 13. Janewoore: Sweeden, Ingelun an Holun slood en aliansferdrach uun den Haag.
* 12. Febrewoore: De Grat Nordisk Krich begand: det sweeds prowins Liiflun wurd faan en poolsk-seksisk armee oner Jacob Heinrich von Flemming saner krichsferklaaring auerfeelen.
* 01. Marts: Denemark-Noorweegen an dön protestantisk stooten uun det Hilig Röömsk Rik begand de Gregoriaans kalender tu brüken.
* 11. Marts: Denemark ferklaaret tu Sweeden a krich an maschiaret uun Sleeswich-Holstian-Gottorf iin.
* 13. tu 15. Marts: Det poolsk-seksisk armee oner Jacob Heinrich von Flemming naam't Feesting Dünamünde, nai bi Riga.
* 22. Marts: Det iarst Belaagering faan Taning begand.
* 05. Jüüne: At belaagering faan Riga begand.

; August tu Deetsember
* 04. August: A Köning faan Sweeden, Kaarl XII. lunigt üüd det deensk eilun Sialun. Kurt diarefter begand at belaagering faan Kopenhuuwen.
* 18. August: A Köning faan Denemark onertiakent a Frees faan Traventhal. At belaagering faan Taning kaam tu aanj.
* 19. August: Det Rüs Keiserrik ferklaaret tu Sweeden a krich. Rüs saldooten fool uun dön sweeds prowinsen Eestlun an Ingermanlun iin.
* 28. August: At bombardiaring faan Riga faan det seksisk-poolsk armee begand. Hanelskontooren faan ingels an holuns kuuplidj wurd tunant maaget.
* 01. Oktuuber: At belaagering faan Riga kaam tu aanj, üüs en sweeds armee nai bi't steed lunigt.
* 04. Oktuuber: At belaagering faan Narva faan en rüs armee oner Aleksander Artschilowitsch Imeretinski.
* 30. Nofember: En sweedsk armee oner Köning Karl XII. woon a Slacht bi Narva jin en rüs armee.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 02. Febrewoore: Johann Christoph Gottsched, skriiwer († 1766)
* 08. Febrewoore: Daniel Bernoulli, swaitser matemaatiker an füüsiker († 1782)
* 03. Marts: Charles-Joseph Natoire, fraansöösk konstmooler († 1777)
* 29. April: Karl Friedrich, hertooch faan Sleeswich-Holstian-Gottorf († 1739)
* 14. Mei: Mary Delany, ingels konstmooler, guardkonstler an skriiwer († 1788)
* 17. Mei: Conrad Mannlich, tjiisk konstmooler († 1758)
* 14. September: Johann Michael Franz, tjiisk geograaf († 1761)
* 28. Nofember: Sophie Magdalene von Brandenburg-Kulmbach, köningin faan Denemark († 1770)

;Ünbekäänd Dootem
* Opoku Ware I., hersker faan't Aschantirik uun a waast faan Aafrika († 1750)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 04. Marts: Lorenzo Pasinelli, italjeens konstmooler (* 1629)
* 12. Mei: John Dryden, ingels skriiwer (* 1631)
* 23. Mei: Jens Juel, deensk diplomaat an poliitiker (* 1631)
* 02. Jüüle: Lambert Doomer, neederluns konstmooler (* 1624)
* 23. September: Nicolaus Adam Strungk, tjiisk komponist (* 1640)
* 01. Nofember: Kaarl II., köning faan Spanje, Neapel, Sisiilien an Sardiinien an uk hertooch faan Mailand an Luksemborig (* 1661)
Margrethe II. (Denemark)

**Margrethe II.** faan Denemark (ütjspriik: [mɑˈg̊ʁeːɪ̯d̥ə]; * 16. April 1940 uun Kopenhuuwen üüs Margrethe Alexandrine Þórhildur Ingrid) wiar sant de 15. Janewoore 1972 Köningin faan Denemark, a Färöer an Greenlun.  Jü wiar det äälst foomen faan Frederik IX. faan Denemark. A 14. Janewoore 2024 toonket jü uf, an auerdee hör amt tu hör dring, Frederik X..
Frederik IX. (Denemark)

**Frederik IX.** (folstendig krasennööm *Christian Frederik Franz Michael Carl Valdemar Georg*, * 11. Marts 1899 üüb Sloot Sorgenfri; † 14. Janewoore 1972 uun Kopenhuuwen) wiar Köning faan Denemark faan 1947 tu 1972.  Hi wiar de äälst dring faan köning Christian X..
1600

**1600** wiar det letst juar faan at 16. juarhunert.

 **1600** wus dåt leest iir foon dåt 16. iirhunert. 

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 19. Marts: Anders Bille, deensk generool († 1657)
* 16. Jüüle: Jan Cossiers, fleems konstmoler († 1671)
* 19. Nofember: Kaarl I., köning faan Ingelun († 1649)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 17. Febrewoore: Giordano Bruno, itajeensk prääster an astronoom (* 1548)
1500

**1500** wiar det letst juar faan at 15. juarhunert.

 **1500** wus dåt leest iir foon dåt 15. iirhunert. 

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 17. Febrewoore: A Slacht bi Hemmingstedt - en armee faan det deensk köning Johann I. an sin bruler hertooch Friedrich faan Holstian ferlus en slacht jin en armee faan büüren faan Dithmarschen oner feering faan Wulf Isebrand.
* 15. Mei: Üüb fermadling faan Lübeck an Hamborig wurd en frees twesken Denemark an det Büürenrepubliik Dithmarschen slööden.
* 16. Nofember: Go-Kashiwabara wurd keiser faan Jaapaan.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 24. Febrewoore: Kaarl V., keiser faan det Halig Röömsk Rik († 1558)
* 05. September: Maria faan Jever, det letst regentin faan't herskap Jever († 1575)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 21. Oktuuber: Keiser Go-Tsuchimikado faan Jaapaan (* 1442)
1400

**1400** wiar det letst juar faan at 14. juarhunert.

 **1400** wus dåt leest iir foon dåt 14. iirhunert. 

## Bejewenhaiden
* 14. Febrewoore: De störtet König Richard II. faan Ingelun stoorew uun Pontefract Borig. Det as woorskiinelk, dat köning Heinrich IV. san duas troch ferhongrin order ded, am widjer staheuen tu ferhanrin.
* 28. Nofember: Köning Jeongjong faan det Joseon Köningrik uun Korea toonket uf. Sin bruler Taejong wurd köning.
* Deetsember: Keiser Manuel II. Palaiologos faan det Uaströömsk Rik beschükt Ingelun.
* 01. Deetsember: Michele Steno wurd *Doge* faan Venedig.

## Bäären

## Störwen
* 14. Febrewoore: Richard II., köning faan Ingelun (* 1367)
* 25. Oktuuber: Geoffrey Chaucer, ingels dachter (* amanbi 1343)
* 23. Nofember: Antonio Venier, *Doge* faan Venedig (* amanbi 1330)
**ünbekäänd dootem**
* Narayana Pandit, indisk matemaatiker (* 1340)
Limerick (dachtang)

**Limericks** san spoosag dachtangen mä en fääst fääsfurem. Jo kaam so am 1820 uun Ingelun ap, an di bekäändst dachter faan limericks as wel daalang noch Edward Lear.

2015 hää det Nordfriisk Instituut en pris ütjlööwet för di best limerick uun en fresk spriakwiis.

## Bispalen
### Fering

En jongen gast faan Söleraanj
hed was ei tuföl beeft a braanj:
Nian jil üüb a beenk,
maad am werk ei ens teenk,
man keerd en rocht graten waanj!

faan: Ingken Lüdtke

Diar wiar ens en schephörd ütj Wik,
de hed a snütj fol faan a dik.
Hi hed at feks puan
an füng tu man luan, 
nü schongt’er Chansons an as rik.


### Frasch

Latiinsch wus en böre üt Tuner,
di toocht foon ham seelew wat wuner.
Duch üt aw e eeker  
wus’r ai mör sü sääker,
dan hi ploud åål sin bäiste ma uner.


## Luke uk diar
* Saamlang faan ingelsk limericks
* Limericks faan a wanern faan det prisapgoow 2015

## Futnuuten
Edward Lear

**Edward Lear** (* 12. Mei 1812 uun Highgate; † 29. Janewoore 1888 uun Sanremo) wiar en ingelsken mooler, tiakner an skriiwer. Hi täält tuup mä Lewis Carroll tu a grat ingelsk skriiwern faan nonsens.

## Werken
* *1830-1832: Illustrations of the Family of Psittacidæ, or Parrots. Die papageien.* Taschen Verlag, Köln 2009, .
* *Das Buch der Limericks - The Book of Nonsense*, Gesamtütjgoow uun tau spriaken mä tiaknangen faan di skriiwer, sjiisk faan Kai Kilian an Kim Landgraf, Anaconda Verlag, Köln 2008, .

## Luke uk diar

* 
* Werken uun't Projekt Gutenberg
Sanremo

**San Remo** (uk **Sanremo**) as en bat bi't Madlunsia uun Itaalien mä  iinwenern (Stant ) naibi at grens tu Frankrik.

## Sasterstääden
*  Atami, Japan, sant 1976
*  Helsingør, Denemark
*  Karlskoga, Sweeden

## Luke uk diar

* Amtelk wääbsteed (italjeensk)

## Futnuuten
1397

**1397** wiar det sööwen-an-neegentigst juar faan det 14. juarhunert. 

## Bäären
* 06. Mei: Köning Sejong faan det Joseon Köningrik uun Korea († 1450)
London Borough of Camden

**Camden** [ˈkæmdən] as en *borag* faan London uun't Ferianagt Könangrik. Diar hiar 26 stääddialen tu.

## Stääddialen

## Persöönelkhaiden

## Luke uk diar

* Camden Borough Council (Ferwaltang)

## Futnuuten
Croydon

Wat menst dü?

* London Borough of Croydon
* Croydon (Sydney), en stääddial uun Sydney, Austraalien
Liguurien

**Liguurien** (italjeensk: *Liguria*) as en regiuun uun Nuurdwaastitaalien mä  iinwenern (Stant ). Uun't waasten leit Frankrik, uun't nuurden at Piemont, uun't uasten Emilia-Romagna an at Toskaana. Uun't süüden leit at Liguurisk Sia, diar en dial faan't Madlunsia as.

## Geografii
### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't regiuun san:

### Iindialang faan Ferwaltang
Liguurien hää sjauer prowinsen mä 235 gemeenen.

## Luke uk diar

* Liguurisk Sia
* Liguurisk spriak

## Kwelen
Genua

**Genua** ( , uun't liguurisk *Zena*) as det hoodstääd faan't itajeensk regiuun Liguurien, an uk faan't Metropolitanstääd Genua.

## Geografii
### Kliima




## Sasterstääden
*  Baltimore, USA
*  Chios, Griichenlun
*  Columbus (Ohio), USA
*  Rijeka, Kroatien
*  Marseille, Frankrik
*  Odessa, Ukraine

## Luke uk diar

## Kwelen
Metropolitanstääd Genua

At **Prowins Genua** (*Provincia di Genova*, uun't liguurisk: *Provinsa de Zena*) wiar bit 2014 en itajeensk prowins uun det regiuun Liguurien. Sant 2015 het hat *Città metropolitana di Genova*. Diar lewe  iinwenern (Stant: ). Uun't waasten leit det Prowins Savona, uun't nuurden det regiuun Piemont (Prowins Alessandria) an det regiuun Emilia-Romagna (Prowins Piacenza an Prowins Parma), uun't uasten det Prowins La Spezia an uun't süüden det Liguurisk Sia.

## Grat gemeenen

At metropolitanstääd hää 67 gemeenen. Luke: *[[List faan Gemeenden uun't Metropolitansteed Genua|List faan Gemeenen uun't Metropolitanstääd Genua]]*.

## Kwelen


## Luke uk diar
Prowins Perugia

At **Prowins Perugia** (italjeensk: *Provincia di Perugia*) as en italjeensk prowins uun det regiuun Umbrien. Det hoodstääd as Perugia. Hat hää amanbi 665.000 iinwenern uun 59 gemeenen (Stant 31. Dets. 2013).

Uun't nuurden an uasten san a Marken (Prowins Pesaro an Urbino, Prowins Ancona, Prowins Macerata an Prowins Ascoli Piceno), uun't süüden as at Latium (Prowins Rieti) an Prowins Terni, an uun't waasten as at Toskana (Prowins Siena an Prowins Arezzo).

## Futnuuten
Umbrien

__NOTOC__

**Umbrien** (italjeensk: *Umbria*) as en italjeensk regiuun mä  iinwenern (Stant ) tesken at Toskaana, Latium an a Marken. Det hoodstääd as Perugia. 

## Geografii
### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't regiuun san:

### Iindialang faan Ferwaltang

Umbrien hää tau prowinsen:

## Spriaken
Bütj Itajeensk snaake a minsken uk Madelitajeensk.

## Futnuuten


## Luke uk diar
Terni

**Terni** (latiinsk: *Interamna Nahars*) as en stääd uun't regiuun Umbrien. Terni as hoodstääd faan't Prowins Terni.

## Kwelen


## Luke uk diar
Liguurisk Sia

At **Liguurisk Sia** as en dial faan't Madlunsia tesken a eilunen Korsika an Elba uun't süüden, an Liguurien uun't nuurden.

Genua an La Spezia san a gratst huuwener bi't Liguurisk Sia. Diarbi maaget det *Bocht faan Genua* di nuurdelk dial ütj. At Liguurisk Sia as bit 2.615&nbsp;meetern jip.

At nuurdelk küst faan't Liguurisk Sia as at **Itajeensk [[Riviera]]**. Waasten faan Genua efter't fransöösk grens tu leit at *Riviera di Ponente*, uasten faan Genua leit at *Riviera di Levante*. Waasten faan a fransöösk grens leit at *Fransöösk Riviera (*'Côte d’Azur*')*.

## Luke uk diar
La Spezia

**La Spezia** (liguurisk: *Spèza*) as en huuwenstääd uun Liguurien an hoodstääd faan det Prowins La Spezia Hat hää  iinwenern (Stant: ) an as efter Genua det öödergratst stääd uun Liguurien.

## Sasterstääden
*  Toulon (Frankrik), sant 1959
*  Bayreuth (Sjiisklun)

## Luke uk diar

## Kwelen
Prowins La Spezia

At **Prowins La Spezia** as en italjeensk prowins uun Liguurien. Det hoodstääd as La Spezia, ööder wichtag stääden san Lerici, Porto Venere an Sarzana. At belukin wäärs san jo iin uun a berger baud saarpen Cinque Terre.

## Gemeenen
La Spezia hää 32 gemeenen (*comuni*):

## Luke uk diar

## Kwelen
Prowins Imperia

At **Prowins Imperia** as en italjeensk prowins uun Liguurien. Wichtag stääden san Bordighera, at hoodstääd Imperia, San Remo, Taggia an Ventimiglia.

## Kwelen
Imperia

**Imperia** (üüb liguurisk uk: *Impè-ia*) as en italjeensk huuwenstääd mä  iinwenern (Stant ) uun Liguurien an det hoodstääd faan't prowins Imperia. Hat leit bi det ual röömerstruat Via Aurelia, diar Rom mä Arles ferbanjt.

## Sasterstääden
*  Mandelieu-la-Napoule, Frankrik
*  Newport, USA
*  Rosario, Argentinien
*  Friedrichshafen, Sjiisklun

## Luke uk diar

## Futnuuten
Toskaana

At **Toskaana**, iar uk **Tuskien**, , as en italjeensk regiuun. Trinjam lei Liguurien, Emilia-Romagna, a Marken, Umbrien an uun't süüden Latium. Hör nööm gongt üüb a Etrusker turag.

## Geografii
### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't regiuun san:

### Iindialang faan Ferwaltang
Diar san tjiin prowinsen uun't Toskaana:

## Luke uk diar

## Futnuuten
Prowins Terni

At **Prowins Terni** (italjeensk: *Provincia di Terni*) as en italjeensk prowins uun Umbrien mä amanbi 227.000 iinwenern uun 33 gemeenen. Det hoodstääd as Terni.

Uun't nuurden leit det prowins Perugia, uun't uasten, süüden an waasten leit Latium (Prowins Rieti an Prowins Viterbo) an uun't nuurdwaasten at Toskaana (Prowins Siena).

## Grat gemeenen
A njügen gratst gemeenen mä iinwenertaalen faan a 

## Luke uk diar
* Amtelk wääbsteed (italjeensk)

## Kwelen
Prowins Savona

At **Prowins Savona** as en itajeensk prowins uun Liguurien. Wichtag stääden san det hoodstääd Savona, man uk Alassio, Albenga, Albisola Superiore, Cairo Montenotte, Finale Ligure, Loano an Varazze.

## Kwelen
Savona

**Savona** as en itaijeensk stääd mä  iinwenern (Stant ) uun Liguurien. Hat as uk hoodstääd faan't Prowins Savona. Faan di huuwen keer dampern uf efter Korsika.

## Luke uk diar

## Kwelen
Pallas (skap)

A ***Pallas*** wiar en frachtskap oner't flag faan a Bahamas. Di 25. Oktuuber 1998 begand det skap tu braanen, üs hat mä holt beleesen üüb a wai faan Sweeden troch a Nuurdsia an för Casablanca bestemet wiar. An auer näämen för det hawarii rocht tustendag wiar, drääw det skap ap üüb Sia Sun.


## Luke uk diar

* Abschlussbericht des Untersuchungsausschusses ''Pallas'' des Landtags Schleswig-Holstein, Landtags-Drucksache 14/2650 faan a 18. Janewoore 2000 (PDF)
* spiegel.de - Bil faan det braanen skap
* shz-Dossier: 10 Jahre nach der ''Pallas''-Havarie
Sia Sun

**Sia Sun** wiar ans en huuchsun süüdsüüdwaast faan Oomram uun't 19. juarhunert. Daalang as't man muar en sunbeenk.

Üüb a Sia Sun as 1998 di holtfrachter Pallas fäästkimen.

## Koorden

Datei:8bTondern1864.jpg|Madeleuroopa 1:200.000 (Reymann’s Special-Karte), bleed „Tondern“ (1864)
Datei:MTBL1416See-Sand1880.jpg|*Messtischblatt* 1416 „Seesand“ faan 1880
Datei:08-09Westerland-Tondern1906.jpg|Topographische Übersichtskarte des Deutschen Reiches, bleed 08/09 Waasterlun-Tondern (1906): Di Sia Sun as man muar en sunbeenk.


## Luke uk diar

* baken-net.de: Seesand-Bake
* „Sösand“ üüb en däänsk koord faan 1933
ISO 3166-2:MA

Die Codes wurden zweimal aktualisiert, im zweiten Newsletter (ISO 3166-2:2002-05-21), als die zusätzliche Einteilung in Regionen eingeführt wurde, und im sechsten Newsletter (ISO 3166-2:2004-03-08), um die Schreibweise von *Laayoune* in *[[Laâyoune (Provinz)|Laâyoune]]* zu ändern.

### Regiuunen (bit 2015)

### Regiuunen sant 2015

### Prowinsen an prefektuuren

## Kwelen


## Luke uk diar
* ISO 3166-2, referenstabelen faan luncodes.
* ISO 3166-1, luncodes uun domainnöömer.
Grand Casablanca

**Grand Casablanca** (; Tamazight: ⵜⴰⵎⵏⴰⴹⵜ ⵜⴰⵎⵇⵇⵕⴰⵏⵜ ⵏ ⴰⵏⴼⴰ, *Grat-Casablanca*) wiar bit 2015 ian faan 16 ferwaltangsregiuunen uun Marokko an leit uun't nuurden faan't könangrik. Det hoodstääd faan't regiuun wiar Casablanca.

## Prowinsen
* Médiouna
* Nouaceur 
* Mohammedia
* Casablanca

Grand Casablanca as 2015 apgingen uun det nei regiuun Casablanca-Settat.

## Luke uk diar
Casablanca

**Casablanca** (, Tamazight: ⴰⵏⴼⴰ, spoonsk an araabisk: „witj hüs“) as det gratst stääd uun Marokko. Hat leit uun't süüden faan't hoodstääd Rabat lik bi a Atlantik. Diar lewe wel 3,2 miljuun minsken, uun det regiuun Casablanca san't 3,8 miljuunen.

## Kliima

## Sasterstääden

## Luke uk diar
Casablanca (Prowins)

**Casablanca** (Tamazight: ⵜⴰⵎⵖⵓⵔⵜ ⵏ ⴰⵏⴼⴰ) as en prefektuur (prowins) uun Marokko. Hat as 873&nbsp;km² grat an hiart tu't regiuun Casablanca-Settat. Uun't juar 2004 haa diar gud 2,9 miljuun iinwenern lewet.

## Stääden

## Luke uk diar
Tindouf

**Tindouf** ( *Tindūf*, tamazight ⵜⵉⵏⴷⵓⴼ *Tinduf*) as en stääd uun't waasten faan Algeerien an uk det hoodstääd faan't Prowins Tindouf. Uun Tindouf sat uk det knaap gudkäänd regiarang faan a Waastsahara.

## Luke uk diar
Tindouf (Prowins)

At **Prowins Tindouf** (, tamazight ⴰⴳⴻⵣⴷⵓ ⵏ ⵜⵉⵏⴷⵓⴼ *Agezdu n Tinduf*) as en prowins (Wilaya) uun't waasten faan Algeerien.

Hoodstääd faan det prowins as Tindouf.

## Gemeenen

Uun det prowins san tau gemeenen

## Luke uk diar

## Futnuuten
Struat faan Gibraltaar

At **Struat faan Gibraltaar** as en smääl sia tesken Spoonien an Marokko. Hat ferbanjt a Atlantik uun't waasten mä't Madlunsia uun't uasten. Üüb a nuurder ääg lei di spoonsk huuwen Tarifa an Gibraltaar, üüb a süüder ääg leit det spoonsk stääd Ceuta. Det smäälst steed as 14&nbsp;km briad, an det flaakst steed as 300&nbsp;m jip.

Diar lääpt en stüdagen struum efter uast, auer at Madlunsia 1,40&nbsp;m liager as üs a Atlantik.

## Bilen

## Luke uk diar
Tarifa

**Tarifa** leit uun det andaluusisk Prowins Cádiz (Spoonien), an as det süüdelkst stääd faan't europeesk fäästlun. Bi Tarifa as det smäälst steed faan't Struat faan Gibraltaar.

## Bilen

Statuemarocco.jpg|Di süüdelkst ponkt faan Euroopa, uun a bääftgrünj leit Marokko.
Windenergieanlagen Tarifa2004.jpg|Winjstruumuunlaagen bi Tarifa
Tarifa Plazuela del Viento2004.jpg|*Plazuela del Viento*
Tarifa Puerta de Jerez2004.jpg|Puerta de Jerez


## Luke uk diar

## Futnuuten
Andaluusien

**Andaluusien** (spoonsk *Andalucía* []) as det süüdelkst faan a 17 autonoom gemianskapen üüb't spoonsk fäästlun. Uun't nuurden lei Kastilien-La Mancha an at Extremadura, uun't uasten Murcia, uun't süüden at Madlunsia an a Atlantik, an uun't waasten leit Portugal. Det hoodstääd as Sevilla.

## Geografii
### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't gemianskap san:

### Prowinsen
Diar san aacht prowinsen mä 691 gemeenen.



## Luke uk diar
* Struat faan Gibraltaar

## Futnuuten
Prowins Cádiz

At **Prowins Cádiz** (spoonsk: *Provincia de Cádiz*) as ian faan aacht prowinsen uun Andaluusien. Det hoodstääd het uk Cádiz, an det gratst stääd diar as Jerez de la Frontera.

## Iindialang

Sant 2003 san aal a prowinsen uun Andaluusien tu *[[Comarcas]]* iindiald:

## Luke uk diar

## Kwelen
Marokko

**Marokko** (, tamazight ⵍⵎⴰⵖⵔⵉⴱ / ⴰⵎⵔⵔⵓⴽ *Elmeɣrib* / *Amerruk)*, eegentelk **Könangrik Marokko**, as en lun uun Nuurdwaastafrikoo. Tesken Marokko an Euroopa leit at Struat faan Gibraltaar. Uun't nuurden as at Madlunsia an uun't waasten a Atlantik. Uun't uasten leit Algeerien. Uun't süüden leit a Waastsahara, diar faan Marokko üs en dial faan't lun uunsen woort. Det Regiarang uun a Waastsahara sjocht det oober ööders. Nü skal a UN en liasang finj.

## Geografii

### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

### Regiuunen

Marokko (saner Waastsahaara) hää tjiin regiuunen:

Uun Waastsahaara san tau öler regiuunen, Dakhla-Oued Ed-Dahab an Laâyoune-Sakia El Hamra.

## Kwelen


## Luke uk diar
Demokraatisk Araabisk Republiik Sahara

At **Demokraatisk Araabisk Republiik Sahara** (**DARS**, ) as efter en bürgerkriich uun Marokko uun't juar 1976 faan't Frente Polisario ütjrepen wurden. Hat leit uun't waastelk Sahara.

## Laag


At DARS wal auer't hialer Waastsahara regiare. Tu tidj regiaret hat oober bluas en traaden faan't lun uun't uasten. Do san diar uk noch sjauer loogern naibi det algeerisk stääd Tindouf an jo het efter stääden uun't Waastsahara: El Aaiún, Smara, Ausert an Ad-Dakhla. Diar lewe flook minsken, diar tu kriichstidjen faan di Marokkans dial flücht san. Tesken di Marokkaans dial an det "frei regiuun" hää Marokko en 2.700 km lungen waal baud.

## Luke uk diar

## Kwelen
Cádiz

**Cádiz** [ of ] as det hoodstääd faan't Prowins Cádiz uun Andaluusien (Spoonien) mä   iinwenern ().

Cadiz hää en wichtagen huuwen, di a Kanaarisk Eilunen fersuragt.

A iinwenern faan Cadiz nääm jo salew *Gaditanos*.

## Bilen

Datei:Iglesia de Santa Cruz.jpg|Det ual sark *Iglesia de Santa Cruz*
Datei:Océano Atlántico en Cádiz.JPG|*Castillo de San Sebastián*
Datei:Blick vom Torre Tavira Cadiz.jpg|Ütjsicht faan a *Torre Tavira* deel üüb a hüsang
Datei:Haus in Cadiz.jpg|Hüs bi't *Plaza San Antonio*


## Luke uk diar

## Futnuuten
Bahía de Cádiz

At *[[Comarca]]* **Bahía de Cádiz** () leit uun det spoonsk Prowins Cádiz uun Andaluusien. Hat as 2003 iinracht wurden an amfaadet fiiw gemeenen.

## Gemeenen

## Futnuuten
Campo de Gibraltar

**Campo de Gibraltar** as en spoonsk *[[Comarca]]* uun't Prowins Cádiz (Andaluusien). Hat leit naibi Gibraltaar an amfaadet sööwen gemeenen.

## Gemeenen

## Futnuuten
Tanger

**Tanger** (, Tamazight: ⵟⴰⵏⴶⴰ, ) as en huuwenstääd uun't nuurden faan Marokko mä muar üs 800.000 iinwenern (2011). Hat leit bi't Struat faan Gibraltaar.

## Kwelen


## Luke uk diar
Algeciras

**Algeciras** [] as en huuwenstääd uun't süüden faan't spoonsk Prowins Cádiz uun Andaluusien. Diar lewe  minsken. Det stääd leit naibi Gibraltaar an bi't Struat faan Gibraltaar.

Algeciras as det hoodstääd faan't spoonsk *[[Comarca]]* Campo de Gibraltar.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Tanger-Tétouan

**Tanger-Tétouan** (, Tamazight: ⵜⴰⵏⵊⴰ-ⵜⵉⵟⵟⴰⵡⵉⵏ) wiar bit 2015 ian faan 16 ferwaltangsregiuunen uun Marokko an leit uun't nuurden faan't könangrik. Hoodstääd wiar Tétouan.

## Prowinsen an prefektuuren
* Chefchaouen
* Fahs-Anjra 
* Larache
* Tanger-Asilah 
* Tétouan
* Ouazzane
* M'diq-Fnideq

2015 san jo auergingen uun det nei regiuun Tanger-Tétouan-Al Hoceïma

## Luke uk diar
Tanger-Asilah

**Tanger-Asilah** (, Tamazight: ⵟⴰⵏⴶⴰ ⴰⵚⵉⵍⴰ) as en prefektuur (prowins) uun Marokko. Hat hiart tu't regiuun Tanger-Tétouan-Al Hoceïma an leit uun't nuurden faan't lun bi't Struat faan Gibraltaar. Uun't waasten leit a Atlantik.

## Grat stääden

## Luke uk diar
Missale Slesvicense

At **Missale Slesvicense** (eegentelk *Missale secundum ordinarium ecclesie Slesvicense*) as en buk faan di bukdruker Steffen Arndes uun Lübeck. Hat kaam 1486 uun Schleswig ütj an as det ööder buk, diar auerhood uun Denemark drükt wurden as, an det iarst buk, diar uun Schleswig-Holstian drükt wurd.

## Auer det buk
Faan't Missale Slesvicense san 300 stak drükt wurden, an diar jaft at daalang noch sjauer faan. Hat as en buk för't katuulsk hööw, an diar san beeden, salmen an teksten uun. Det buk as 35,6 x 23,8 cm grat an hää 265 bleeden.

Tau buken lei uun't bibleteek faan a däänsk könang/in uun Kopenhuuwen, ian as uun't bibleteek faan't Sloot Gottorf, an det sjuard hää prääster Erich Pörksen 1935 uun en ual skaab üüb Oomram fünjen. Uun a juaren 2000 bit 2002 as det buk apwerket wurden an leit nü uun't archiif faan a hööw uun Kiel. Hat woort dan an wan uk ans üüb Oomram ütjsteld.

## Literatuur
* Dieter Lohmeier, Gert Wilhelm Trube, Michael Brüchmann, Annette Göhres, Anke Metz: *Missale Slesvicense 1486. Ein Meisterwerk des Frühdruckers Steffen Arndes*. Schleswig-Holsteinische Landesbibliothek, Kiel 2001, 

## Luke uk diar
* Gesamtkatalog der Wiegendrucke: GW-Nummer M24724

## Futnuuten
1486

## Bejewenhaiden
* 30. August: Agostino Barbarigo wurd *Doge* faan Venedig.
**Ünbekäänd dootem**
* At Missale Slesvicense komt ütj.
* At stääd Oaxaca de Juárez uun Meksiko woort grünjlaanj.

## Störwen
* 14. August: Marco Barbarigo, *Doge* faan Venedig (* 1413)
Rabat

**Rabat** (tamazight: ⴰⵕⴱⴰⵟ *Aṛbaṭ*, ) as sant 1956 det hoodstääd faan Marokko. Diar sat uk di könang. Rabat as uk det hoodstääd faan't regiuun Rabat-Salé-Kénitra. Det stääd leit bi a Atlantik.

## Kliima

## Sasterstääden
*  Kairo, Egypten
*  Tunis, Tuneesien
*  Athen, Griichenlun
*  Istanbul, Türkei
*  Madrid, Spoonien
*  Honolulu, USA, sant 2006
*  Paris, Frankrik

## Luke uk diar
Comarca

**Comarca** (spoonsk an katalaans) as en betiaknang för en ferwaltangsianhaid. Hat woort dialwiis uun Spoonien, Süüdfrankrik, Portugal, Panama an Brasiilien brükt. 

En *Comarca* as amanbi so grat üs en lunkreis uun Sjiisklun. Uun det wurd steget di ütjdruk *mark*, di'am uk uun Sjiisklun käänt uun *Gemarkung*.

## Luke uk diar
* :Kategorie:Comarca uun Spoonien
Instituto Nacional de Estadística

At **Instituto Nacional de Estadística** [] (ufkört: **INE**) as det spoonsk iinrachtang för statistik. Hat as tustendag för aktuel iinwenertaalen.

## Ferwisang efter bütjen
* Instituto Nacional de Estadística (spoonsk)
Rabat-Salé-Zemmour-Zaer

**Rabat-Salé-Zemmour-Zaer** (, tamazight: ⵜⴰⵎⵏⴰⴹⵜ ⵏ ⴰⵕⴱⴰⵟ ⵙⵍⴰ ⵣⴻⵎⵎⵓⵔ ⵣⵄⵉⵔ *Tamnaḍt n Aṛbaṭ Sla Zemmur Zɛir*) wiar bit 2015 ian faan 16 regiuunen uun Marokko an leit uun't nuurden faan't lun. Det hoodstääd wiar Rabat.

2015 as Rabat-Salé-Zemmour-Zaer apgingen uun det nei regiuun Rabat-Salé-Kénitra

## Prowinsen
* Khémisset
* Rabat 
* Salé
* Skhirate-Témara

## Luke uk diar

* https://web.archive.org/web/20151225201757/http://www.temara.un.ma/ (fransöösk)
Rabat (Prowins)

**Rabat** () as en prefektuur (prowins) uun't regiuun Rabat-Salé-Kénitra bi't Atlantikküst faan Marokko.

## Stääden

## Luke uk diar
Marokkaans Dirham

Di **Marokkaans Dirham** (; 1 Dh = 100 Centimes, araabisk Sg. ) as det münt faan Marokko.
Di ISO-4217-Code as *MAD*.

Diar san jilstaken faan 10 an 20 Centimes, ½, 1, 2, 5 und 10 Dirham, an jilskiiner mä 20, 25 (sant 2012), 50, 100 an 200 Dirham.

## Luke uk diar
Centime

En **Centime** ([], faan fransöösk *cent* „hunert“) as uun föl lunen, fööraal huar fransöösk snaaket woort, det letjst jilstak: di "hunertst dial". Hi woort miast **Ct.** ufkört, of uk **c**.

## Föörkemen
* Burundi (Burundi-Franc)
* Demokraatisk Republiik Kongo (Kongo-Franc)
* Dschibuti (Dschibuti-Franc)
* Algeerien (Algeerisk Dinar)
* Haiti (Gourde)
* Komooren (Komoren-Franc)
* Marokko (Marokkaans Dirham)
* Ruanda (Ruanda-Franc)
* Schweiz, üs fransöösk ütjdruk för di *Rappen* (Schweizer Franken)

Bit di Euro kaam, jääw't Centimes uk uun:
* Belgien (Belgisk Franken)
* Frankrik mä Monaco an Andorra (Fransöösk Franc) an
* Luksemborag (Luksemborger Franc).

Di Euro-cent woort uk daalang noch üs „Centime“ betiakent, huar fransöösk snaaket woort. 

Centimes jääw't iar uk noch uun:
* Mali (Franc, bit 1984) an
* Madagaskar (Franc, bit 2005)

## Luke uk diar
* Cent
* Centavo
* Céntimo
Cent

En **Cent** (, faan latiinsk *centum* ‚hunert‘) as , di hunertst dial faan flook münten.

Det sümbool för Cent as **¢**, för di Euro-cent woort det oober ei brükt.

## Brük
Ei bluas uun a Eurorüm of uun lunen mä Dooler münten woort die Cent brükt. Hi komt uk föör uun:
* Aruuba (Florin)
* Eritrea (Nakfa)
* Keenia (Skalang)
* Mauritius (Rupie)
* 
* Seychellen (Rupie)
* Sierra Leone (Leone)
* Sri Lanka (Rupie)
* Süüdafrikoo (Rand)
* Swasilun (Lilangeni)
* Tansania (Skalang)
* Uganda (Skalang)

## Luke uk diar
* Centime
* Céntimo
* Centavo
Muuriisenstian

**Muuriisenstian** het klomper of laagen faan sun of tuun, leewen uk türew, huar bit 45% iisen uun as. Jo lei miast ei jip oner a eerd an kem diar föör, huar weeder ei gau ufluup koon, so üs uun en muur. Sok laagen faan iisenstian kön en hualwen meeter stark wees. Det mineraal diar uun het Limonit.

## Bedüüdang
Uun Nuurdsjiisklun jaft at nian berger, huar am efter iisenerts schük küd, man uk uun muuriisenstian as rikelk iisen. An det lingt, am diar rian iisen faan tu maagin. Det wiar det grünjlaag faan't iisentidj, diar uun Nuurdeuroopa aal wat leeder begand üs uun Süüdeuroopa.

Det *Carlshütte* uun Rendsborag hää tuiarst bluas mä muuriisenstian faan Schleswig-Holstian werket.

## Luke uk diar
* Stian
11. juarhunert f.Kr.

At **11. juarhunert föör Krast** begant mä't juar 1100 f.Kr. an häält mä't juar 1001 f.Kr. ap. Mä det juar 1001 f.Kr. hääl uk det 2. juardüüsen f.Kr. ap.
De jure

**De jure** as en latiinsken ütjdruk för „efter't gesets, legool, amtelk“;
Hi woorst miast brükt, wan efter't gesets wat föörsen as, wat do oober ei würelk amsaat woort. 

Dir jin stäänt di ütjdruk *[[de facto]]*, det het so föl üs *würelk*.

## Futnuuten
Lestall

**Lestall** wiar en Grünmaat üp di Ailön Söl'. Dit Maat es bluat fuar Ingilön brükt uuren, en es üp Söl' brükt uuren fan di Jaar 1777.
* 1 Lestall wiar 9,46 Ar
En 1803 es di Maat anert uuren, aurdat mani Ingis önergingen.
* 1 Lestall= 36 Risen²
Siallehoog

Di **Siallehoog** wiar en Greevhoogning üp Söl, bi deling Woningstair. 
Lüt en ual sölring Tial wiar diar di Fesker Sialle fan Eidem bigreewen.
Ringhoog

Di **Ringhoog** es en Greevhoogening en Weesterlön, bi di Wai "Am Ringhoog". Es di hoogst Prek en Weesterlön.
Di Ringhoog wiar jer di Thingplaats fan Weesterlön.

## Luki uk hjir
* Am Ringhoog
Läästaal

**Läästaal** wiar en grünjmiat üüb't eilun Sal. Det miat as bluas för oonlun brükt wurden, an det al uun't juar 1777. Faan 1 läästaal oonlun küd ~ 1 lääs fooder bürgen wurd.
* 1 Läästaal wiar 9,46 Ar
An 1803 as det miat feranert wurden, auer so föl oonlun onergingen as.
* 1 Läästaal = 36 Kwadrootrisen (iar: 45)
* 5 (4) Läästaal ~ 1 Deeme(l)s ~ 1/2 Hektaar

#### Amerlun
Föör ääkerlun üüb a Nuurdfresk Eilunen as det miat **amerlun** brükt wurden. Det wiar di grünj, di för 1 amer (huuchsjiisk: 'Scheffel') siad lingd.
* 1 Amerlun wiar 4,79 Ar, amanbi 1/2 Läästaal
* 1 Amerlun = 18 Kwadrootrisen
* 10 Amerlun ~ 1 Deeme(l)s ~ 1/2 Hektaar

#### Deemes
**Deeme(l)s** of **deemat** wiar en grünjmiat faan gud en hualwen hektaar. Di nööm komt uf faan 'dai' an 'miat' of 'miad'. 1 deeme(l)s greenlun küd faan en guden maan uun 1 dai mä a sen hauen wurd.

#### Ris
En **ris** wiar en miat för a lengde faan gud 5 meetern. En **kwadrootris** wiar det miat för en areaal faan gud 25 kwadrootmeetern.

Ei aueraal uun Euroopa wiar en ris likelung. Det ging faan 3,00 m bit 9,00 m. Uun Ingelun wiar 1 **rod** = 5½ yard = 16½ foot = 5,03 m, an det stemet mä't ris uun Nuurdfresklun gans gud auerian.

## Luke uk diar
* Yard
* Aagetanjruad (= 18 risen ~ 90 meeter ~ 100 yard)
Leghörn

**Leghörn** es en Sönbaank ön Heef twesken Kaamp en Brēderep üp Söl'. Lüt en ual sölring Tial wiar diar di ual Serkspöl Leghörn of Lägem.
Audulf

**Audulf** of **Audwulf**, (latiinsk: **Audulfus**) wiar en fresken könang tu tidjen faan't grat fulkenwaanrang. Hi hää wel faan ~600 bit ~630 regiaret. San efterfulger as ei bekäänd, di naist bekäänd könang wiar Aldgillis.

## Bedüüdang
Skraftelk tjüchnisen auer Audulf jaft at ei. Man diar san gulstaken mä san nööm üüb fünjen wurden: „AVDVLFVS FRISIA“, an üüb a ragsidj as en latiinsk krüs mä det skraft: „VICTVRIA AVDVLFO“.

Jodiar gulstaken san fünjen wurden uun Escharen naibi Arnhem, an uk uun Ingelun. Uun det waastfresk saarep Wijnaldum san 2006 muar sok gulstaken fünjen wurden üüb en steed, huar wedenskapslidj efter en ualen fresken *könangsool* soocht haa.
An do as noch ian gulstak fünjen wurden naibi Wiuwert.

## Literatuur
* K.P.H. Faber, *Audulfus, een Friese Koning, in Fryslân*, Nieuwsblad voor geschiedenis en cultuur, no.4, 4e jaargang, December 1998
* Arthur Engel an Raymond Serrure: *Traité de numismatique du moyen âge.* 1. Bologna 1980, s. 188 f.
* Halbertsma, Herre: *Frieslands Oudheid*, Utert, 2000, s. 68.

## Luke uk diar
Könang Finn

Könang **Finn**, dring faan Folcwald, as en mytholoogisk figuur. Hi woort uun jo ual skraften *[[Widsith]]* an *[[Beowulf]]* üs fresk könang uun't 6. juarhunert näämd. An do komt hi föör uun't ualingelsk *[[Finnsburg-Fragment]]*.
Diar komt uk en Finn föör uun't *[[Historia Brittonum]]*. Jodiar teksten san oober iarst uun't 7. juarhunert apskrewen wurden.

Uun't *Widsith* stäänt, dat Finn di dring faan Folcwald(ing) as. Uun't *Beowulf* stäänt, dat Finn mä Hildeburh befreid as, det saster faan di däänsk prens Hnæf. A swoogern kem uun stridj an Hnæf stareft. Finn komt oober auerian mä Hengest, di nei däänsk prens. Man det gongt uk ei loong gud. Nü stareft Finn, an a Däänsken bring Hildeburh an Finn san rikdoom tüs tu Denemark.

Uun det buk *[[Finn and Hengest]]* faan J.R.R. Tolkien (1982/2006) gongt at fööraal am Finn.

Di iarst histoorisk efterwiset könang faan Fresklun as Audulf.

## Futnuuten


## Luke uk diar
Wardündeel

Di **Wardündeel** es en Dünemdeel bi Raantem, twesken Borigdeel en Friskweeterdeel. Lüt en ual sölring Tial her diar Pidder Lüng lewet. En lung Tir difuar stön diar en Serk.
Borig Barig

Di **Borig Bārig** es en Dünem bi Raantem üp Söl'. Di Dünem es 16m hoog en liit waarskiinlig üp di ual Raatsborig.
Raatsborig Sērk

Di **Raatsborig Sērk** of **St. Maria**, wiar en litj Sērk en Raantem üp Söl. Hat lair en di Raatsborig bi Raantem wat nü fan Dünemer bigreewen es.
Raatsborig

**Raatsborig** of **Raantemborig** wiar en ual Borig bi Raantem üp Söl, lik Tinem Borig. Hat her en Sērk neemt Raatsborig Sērk, man hat lair nü öner di Borig Barig.
AGS

**AGS** as det sjiisk ufkörtang för **Amtlicher Gemeindeschlüssel**.

## Apbau

1.–2. steed     = Kääntaal faan't bundeslun 
3. steed        = Kääntaal faan't regiuun 
4.–5. steed     = Kääntaal faan a (lun)kreis 
6.–9. steed     = Kääntaal faan't amt/ferbant
10.–12. steed   = Kääntaal faan't gemeen


## Luke uk diar
* :w:de:Amtlicher Gemeindeschlüssel (huuchsjiisk)