open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Heinrich Mann

**Luiz Heinrich Mann** (* 27. Marts 1871 uun Lübeck; † 11. Marts 1950 uun Santa Monica, Kalifornien) wiar en tjiisken skriiwer an de ääler bruler faan Thomas Mann.

## Werken
* Haltlos. 1891.
* In einer Familie. 1894
* Das Wunderbare und andere Novellen. 1897.
* Ein Verbrechen und andere Geschichten. 1898.
* Im Schlaraffenland. 1900.
* Die Göttinnen oder Die drei Romane der Herzogin von Assy. 1903.
* Die Jagd nach Liebe. 1903.
* Flöten und Dolche. 1905.
* Pippo Spano. 1905.
* Professor Unrat oder Das Ende eines Tyrannen. 1905.
* Stürmische Morgen. 1906.
* Mnais und Ginevra. 1906.
* Zwischen den Rassen. 1907.
* Die kleine Stadt. 1909.
* Die Rückkehr vom Hades. Novellen. 1911
* Die Armen. 1917.
* Der Untertan. 1918.
* Die Ehrgeizige. 1920.
* Die Tote und andere Novellen. 1921.
* Vereinigte Staaten von Europa. 1924.
* Der Kopf. Zsolnay, 1925.
* Eugénie oder Die Bürgerzeit. 1928.
* Die große Sache. 1930.
* Ein ernstes Leben. 1932.
* Der Haß, deutsche Geschichte. 1933.
* Die Jugend des Königs Henri Quatre. 1935.
* Die Vollendung des Königs Henri Quatre. 1938.
* Lidice. 1942.
* Die traurige Geschichte von Friedrich dem Großen. Fragment zu einem aufklärerisch-historischen Dialogroman, 1948.
* Der Atem. 1949.
* Geist und Tat. 1910–1918. (Essays)
* Ein Zeitalter wird besichtigt. 1946. (Memoiren)
* Empfang bei der Welt. 1956. (efter san duas)
* Madeleine Rietra (ütjden): Briefwechsel mit Barthold Fles, 1942–1949. 1993.
* (mä ölern) Gegen die Phrase vom jüdischen Schädling. 1933.

## Luke uk diar
Albert Lebrun

**Albert François Lebrun** (* 29. August 1871 uun Mercy-le-Haut; † 6. Marts 1950 uun Pariis) wiar en fraansöösken poliitiker, stootsmaan an letst president faan det Traad Republiik faan 1932 ap tu 1940.

## Luke uk diar
Koreakrich

A **Koreakrich** wiar en ütjenölersaating twesken det Demokraatisk Folksrepubliik Korea (of Nuurdkorea) tup mä det Folksrepubliik Schiina üüb det ian sidj an det Republiik Korea (of Süüdkorea) tup mä a saldooten faan dön Feriand Natschuunen, oner feering faan dön Ferianigt Stooten üüb det öler sidj. A krich begand de 25. Jüüne 1950 an kaam de 27. Jüüle 1953 tu aanj.

## Luke uk diar
António Guterres

**António Manuel de Oliveira Guterres** [ɐ̃ˈtɔnju ɡuˈtɛʁɨʃ] (* 30. April 1949 uun Santos-o-Velho, Lisabon) as en portugiisisk poliitiker an sant 1. Janewoore 2017 de njüügenst generoolsekreteer faan dön Feriand Natschuunen.

## Luke uk diar
Ban Ki-moon

**Ban Ki-moon** (* 13. Jüüne 1944 uun Injō, iar jaapaans keiserrik, daaling Süüdkorea) as en süüdkoreans diplomaat an poliitiker. Hi wiar faan 2004 ap tu 2006 bütjenminister faan Süüdkorea an faan 2007 ap tu 2016 aachst generoolsekreteer faan dön Feriand Natschuunen.

## Luke uk diar
Kofi Annan

**Kofi Atta Annan** (* 8. April 1938 uun Kumasi, Gulküst - † 18. August 2018 uun Bern, Swaits) as en ghaanaisken diplomaat. Hi wiar twesken 1997 an 2006 sööwenst generoolsekreteer faan dön Feriand Natschuunen. Uun’t juar 2001 fing Annan tup mä dön Feriand Natschuunen a Nobelpris för Frees.

## Luke uk diar
1597

**1597** wiar det sööwen-an-neegentigst juar faan det 16. juarhunert. 

## Bäären
* 24. Mei: Martin Flor, prääster üüb Oomram († 1686)
1686

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 27. Febrewoore: Mikkel Mikkelsen wurd guwernöör faan St. Thomas uun dön Deensk Waastindien.
* 29. Jüüne: Christopher Heins wurd interim guwernöör faan St. Thomas uun dön Deensk Waastindien.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 24. Mei: Daniel Gabriel Fahrenheit, tjiisk füsiker an instrumentbager († 1736)

## Stürwen
* 11. Detsember: Martin Flor, prääster üüb Oomram (* 1597)
Uasterrik-Ungarn

Det **Uasterriks-Ungarisk Monarchii**, ungarisk *Osztrák-Magyar Monarchia*, kurt **Uasterrik-Ungarn**, informell uk **k. u. k. dopelmonarchii** neemd, wiar en reaalunioon uun det letst faase faan det rik faan dön Habsburgern uun Madel- an Süüduasteuroopa för’t tidj twesken 1867 an 1918. Hat bestään efter’t ambau faan’t Keiserdoom Uasterrik tu a stootenferbant üüb a grünj faan de uasterriks-ungarisk ütjlik faan 8. Jüüni 1867 ap tu 31. Oktuuber 1918.

## Iindialing
Uasterrik-Ungarn bestäänt ütj tau dialen *Cisleithaanien*, of Uasterrik, an *Transleithaanien*, of Ungarn.

;Cisleithaanien
Uasterrik hee hög krüünlunen:
* Uasterriks Arewlunen:
** Ertshertoochdoom Uasterrik *unter der Enns*
** Ertshertoochdoom Uasterrik ''ob der Enns
** Hertoochdoom Kärnten
** Hertoochdoom Krain
** Hertoochdoom Salzburg
** Hertoochdoom Steiermark
** Fürstet Groofskap Tirol
** Lun Vorarlberg
** Fürstet Groofskap Görz an Gradisca
** Riksmadelboor Steed Triest an san gebiit
** Markgroofskap Istrien
* Lunen faan det Böömsk Krüün:
** Köningrik Böömen
** Markgroofskap Määren
** Hertoochdoom Schleesien (Uasterriks-Schleesien)
* Köningrik Galitsien an Lodomeerien mä at Grathertoochdoom Krakau an a Hertoochdoomen Auschwitz an Zator
* Hertoochdoom Bukowina
* Köningrik Dalmaatsien

;Transleithaanien
A lunen faan det Ungarisk krüün wiar:
* At Köningrik Ungarn
* At Köningrik Slawoonien an't Köningrik Kroaatsien, wat faan 1849 tup üüs at Köningrik Kroaatsien an Slawoonien wiar.
* At Steed Fiume mä't gebiit
* At (Grat)fürstendoom Siebenbürgen (Transilwaanien)
* Banat
* At Woiwodskap Serbien an Temeser Banat (1849-1860)
Boutros Boutros-Ghali

**Boutros Boutros-Ghali** (* 14. Nofember 1922 uun Kairo; † 16. Februar 2016 uk diar), araabsk بطرس بطرس غالي, DMG Buṭrus Buṭrus Ġālī, wiar en egyptisken diplomaat an poliitiker, di faan Janewoore 1992 ap tu Deetsember 1996 seekst generoolsekreteer faan dön Feriand Natschuunen wiar.

## Luke uk diar
Jens Jessen

**Jens Jessen** (* 1959 uun Naibel) wiar en skuulmääster üüb Oomram. 

## Leewent
Jens as iarst üüb Oomram tu skuul gingen an hää 1978 bi't Friedrich-Paulsen-Skuul uun Naibel sin abituur maaget. Bi't Pedagoogisk Huuchskuul uun Kiil hää'er studiaret, am skuulmääster för matematiik an geografii tu wurden. Tu salew tidj hää'er bi't Nuurdfresk Wurdenbuksteed bi Prof. Bo Sjölin, Dr. Ommo Wilts an Dr. Alastair Walker fresk filologii studiaret. Efter't studiarin ging hi tu a Ferian Jordsand, am san siwiilsiinst tu maagin. Faan 1987 bit 2013 wiar hi skuulmääster bi't Öömrang Skuul üüb Oomram. Uun a 1990er juaren wiar hi aktiif bi't European Bureau for Lesser-Used Languages an bi't Nordfriisk Instituut. Sant 2009 halept hi mä, det Nuurdfresk Wikipedia aptubaun.

## Skraften
Jens hää en hunfol buken auersaat, ütjden of diarbi mäholpen:
* Polyglott spriakfeerer öömrang. Stianood 1992.
* James Krüss: At fertelang faan't han an faan't ai. Auersaat 1992. Iindrach uun't DNB. 
* R.Goscinny & A.Uderzo: Asterix an Maestria (Asterix XXIX). 1991. Auersaat 1993. 2020 nei ütjden.
* Carlo Collodi: Pinocchio. Auersaat 1993. Iindrach uun't DNB. 
* Ommo Wilts: Friesische Formenlehre in Tabellen. 3: Amrum. 1995. Husum Druck, Hüsem. Mäwerket. 
* Thea Andresen: Öömrang komeedin. 1996. Bewerket. Iindrach uun't DNB. 
* Jens Jessen: Dön tau menkner - jo tau menkner. Efter det waastfresk teel "De twa mantsjes" faan Fokje de Jong-Peenstra. 1996. Iindrach uun't DNB. 
* John F. Hooker: Robin Hood. 1998. Auersaat. Iindrach uun't DNB. 
* Heather Amery: Usborne, Min iarst düüsen wurden öömrang. 1998. Bräist, Nordfriisk Instituut. Iindrach uun't DNB. 
* Reinhard Jannen: Deutsch-friesische Wörterliste, aus dem Wortmaterial des "Wurdenbuk för Feer an Oomram", Amrum, 1986. Noorsaarep 1991. Bewerket 2001.
* Jens Jessen: Öömrang üüb a „Öömrang Skuul“. 2005. Uun: *[[Zwischen Eider und Wiedau]]*, Hüsem 2005, S. 98-100.
* Knut Jungbohn Clement: Der Lappenkorb von Gabe Schneider aus Westfrisland, mit Zuthaten aus Nord-Frisland. Leipzig 1847. Efterdrükt 2013.
* Christian 5.s matrikel, Markböger no. 764, Ammerum Land, 1683. Öömrang Archiif. Apwerket 2020.
* *Amrum 1799-2020*. Untersuchung zur Bevölkerung während der Flurbereingung 1799. Öömrang Archiif. 2020.
* R.Goscinny & A.Uderzo: At Bütjenstääd (Asterix XVII). 1974. Auersaat 2021.
* Lewis Carroll: Aaliis uun Wonerlun. 1952 (1865). Auersaat 2021.
* *Nebel/Amrum Bevölkerung im 18. Jahrhundert*. Kwelensaamlang. 2021.
* Lyman Frank Baum: A Trool faan Oz. 1900. Kurt faadet an auersaat 2022.
* Johann Wolfgang von Goethe: Faust I an II. Kurt faadet 1962 (1808 an 1832). Auersaat 2023.

## Luke uk diar

## Ei ferwaksle mä
* Jens Jessen (1854-1906), redaktöör an politiker, diar hää det *Jens-Jessen-Skolen* uun Flensborag a nööm faan.
* Jens Peter Jessen (1895-1944), wedenskapsmaan, wiar di 20. Jüüle 1944 bi det atentaat üüb Hitler bedialagt, diar hää det *Jens-Jessen-Hüs* uun Flensborag a nööm faan.
* Jens Christian Jessen (1919-1990), jurist, *Das Recht in den Kinder- und Hausmärchen der Brüder Grimm*, Kiel, 1979.
* Jens Jessen (* 1955), jornalist an skriiwer, enkeldring faan Jens Peter Jessen (1895-1944).
Windhoek

**Windhoek** ['vɪnthʊk] as at hoodsteed an gratst steed faan Namiibia. At steed as uk det hoodsteed faan det Khomas Regiuun. De leit uun a maden faan't lun. Diar wene 325.858 lidj (2011).

## Geografii
Uun a nuurd an waast faan't steed leit det Khomas Huuchlun, uun a uast dön Erosberger an uun a süüd dön Auasberger. 

### Kliima

### Steeddialen
Windhoek hee föl steeddialen:

## Histoore
At steed wurd 18. Oktuuber 1890 faan Curt von François grünjlaanjen.

## Ferkiar

 

Windhoek hee tau boonhoofer: Windhoek Boonhoof an TransNamib Boonhoof. Det naist internatschunaal fliighuuwen, det Hosea Kutako International Airport, leit 45 km tu a uast faan't steed. At jaft uk en letj fliighuuwen, det Eros Airport, wat uun a süüd faan't steed leit.

## Kultüür
Det Natschunaalbibleteek faan Namiibia stäänt uun’t steed. 

## At Belukin Wäärt
* Det Alte Feste, wat 1890 baget wurd. Det as nü det Natschunaalmuseeum faan Namiibia.

## Kwelen
Keetmanshoop

**Keetmanshoop** as hoodsteed faan det ǁKaras Regiuun uun a süüd faan Namiibia an leit amanbi 500 kilomeeter am a süüd faan Windhoek. At steed wurd efter de tjiisk kuupmaan an beenkiir Johann Keetman neemd. Det hee 20.977 lidj (2011).

## Ferkiar
Keetmanshoop hee en boonhoof, wat en haltesteed üüb det Windhoek-Upington Boon an det Keetmanshoop-Lüderitz Boon as.
Namiibia/mo

**Namiibia**, åmtlik Republiik Namiibia (Tjüsch: *Republik Namibia*; Änglisch: *Republic of Namibia*; Afrikaans: *Republiek van Namibië*) as en stoot önj e sööden foon Aafrika.
Emilia-Romagna

__NOTOC__

At **Emilia-Romagna** (uun't regiunaal spriakwiis: *Emégglia-Rumâgna*) as en regiuun uun Nuurditaalien mä  iinwenern (Stant ). Hat leit sowat tesken a struum Po an a Apeniinen.

## Iindialang faan Ferwaltang
Emilia-Romagna hää ian metropolitanstääd an aacht prowinsen:

## Grat stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't regiuun san:

## Spriaken
Uun Emilia-Romagna woort emilians an romagnol snaaket. Amtspriak as oober itajeensk.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Namiibia/hf

**Namiibia**, amtlik Republiik Namiibia (Tutsk: *Republik Namibia*; Ingelsk: *Republic of Namibia*; Afrikaans: *Republiek van Namibië*) is en staot bai't sööen foon Aafrika. Dat heet 2.504.500 jude (2020). Ju häädstää is Windhoek.

## Kule
Trentino-Süüdtirool

__NOTOC__

**Trentino-Süüdtirool** (itajeensk **Trentino-Alto Adige**, ladiinsk **Trentin-Südtirol**, as en autonoom itajeensk regiuun uun Nuurditaalien.

Hoodstääd as Trient, man uk Bozen hää hoodstäädfunktjuunen.

Trentino-Süüdtirool as 13.607&nbsp;km² grat an hää  iinwenern (Stant ). Trinjam lei Uastenriks bundeslunen Tirool an Salzburg, di Sweitser kantoon Graubünden an a Itajeensk regiuunen Lombardei an Veneetien.

## Geografii
### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't regiuun san:

### Iindialang faan Ferwaltang
Tu Trentino-Süüdtirool hiar jo tau prowinsen Trient (Trentino) an Bozen (Süüdtirool). Jo san *autonoom*, det ment, jo kön aanj gesetsen maage. 

## Spriaken


* Sjiisk (green)
* Itajeensk (ruad)
* Ladiins (blä)
* Fersendäälsk (laachtgreen, *Mòcheno*)
* Zimbrisk (ruad-green streget)

## Luke uk diar

## Kwelen
Emilians

**Emilians** as en skööl faan nuurditajeensk spriakwiisen. Jo wurd snaaket tesken a struum Po an a Apeniinen. Jo san nai mä romagnol. Iar wiar jodiar tau spriakwiisen ei skääst an haa Emilians-Romagnol (ISO 639-3: eml) het.

## Iindialang


Spriakwiisen:

* Lunigianisk
* Waastemilians
* Madelemilians
* Süüduastemilians of Bologneesk
* Nuurduastemilians of Ferrareesk

## Bispal ''Üüsen Feeder''

## Luke uk diar

* Emilians-Romagnol
Frankoprowensaals

At **Frankoprowensaals** (of uk **Arpitaans**,  of ) as en romaans spriak, diar uun Frankrik (Rhonedääl an Savoyen), uun a Sweits (Romandie) an uun Itaalien (Aostadääl) snaaket woort.

Tuup mä Oksitaans an a Langues d'oïl hiart Frankoprowensaalsk tu a Galoromaansk spriaken.

## Föörkemen




* Frankoprowensaals (green)
* Oksitaans (ruad)
* Langues d'oïl (laachtblä)

## Spriakwiisen


# Lyoneesk (Frankrik)
# Dauphineesk (Frankrik)
# Savoyaards (Frankrik)
# Franc-Comtois (Frankrik an Sweits)
# Vaudois, uk wel: Waadtluns (Sweits)
# Valdostaans (Itaalien)
# Faetar (Basilikaata, Itaalien)
# Piemonteesk spriakwiis (Itaalien)

## Luke uk diar
Aostadääl

__NOTOC__

At **Aostadääl** (   walsersjiisk *Augschtalann* of *Ougstalland*) as en itajeensk autonoom regiuun uun Nuurdwaastitaalien. Hat as man 3262&nbsp;km² grat an hää  iinwenern (Stant ). Hör hoodstääd as Aosta ().

## Unionen faan gemeenen uun't Aostadääl
At Aostadääl as ei apdiald tu prowinsen. Jo 74 gemeenen haa jo oober tu aacht *unioonen faan gemeenen* tuupslööden.




### Gemeenen (mä muar üs 2000 iinwenern)

## Bilen

Aostamunicipio.JPG|Aosta,*Hôtel de ville*
Castello di Quart (AO).jpg|Quart
Courmayeur flickr02.jpg|Courmayeur
Priorato di Saint-Jacquême 2.jpg|Saint-Pierre,Priorat Saint-Jacquême


## Spriaken

Uun't Aostadääl woort föl diarför den, dat a minsken muar spriaken liar.

Walsersjiisk woort uk uun a prowinsen Prowins Verbano-Cusio-Ossola an Prowins Vercelli snaaket. Det san wel son 1.000 spreegern.

## Kwelen


## Luke uk diar
Walsersjiisk

**Walsersjiisk** san spriakwiisen faan't sweitsersjiisk uun a Kantoon Wallis. Nai diarmä san spriakwiisen uun't Piemont an uun't Tessin.

## Bispalwurden

## Wurdenbuken
* Alois Grichting: *Wallissertitschi Weerter.* Rotten Verlag, 4. aplaag 2009 Visp, .
* Georg Julen: *Wörterbuch der Zermatter Mundart.* Hotälli-Verlag, 2. apl. Zermatt [1989] (1. apl. 1985).
* Rita Kuonen: *Wallisertiitsch Wort für Wort. Sprachführer.* epubli GmbH, Berlin 2011, .
* Volmar Schmid: *Kleines Walliserdeutsches Wörterbuch. Gebäude.* Wir Walser, Brig 2003, .
* Fides Zimmermann-Heinzmann: *Die Mundart von Visperterminen, wie sie im Jahre 2000 von der älteren Generation gesprochen wurde.* ütjden faan P.&nbsp;E. Heinzmann, 2 heften, Visperterminen saner steed, digitaal: Die Mundart von Visperterminen.
Ufluup

Di **ufluup** faan weeder as en woluumen, diar en iintoochregiuun faan en struum ferläät. Det mengde as ei so ianfach tu bestemin, an diaram jaft at uun Sjiisklun en norm, hü det bereegent woort: DIN 4049.

## Kääntaalen
* **NNQ** - liachst bekäänd ufluup
* **NQ** - liachst ufluup uun en was tidjrüm, t.b. NQ 1971/1980.
* **MNQ** - madelt liachst ufluup, t.b. MNQ 1971/1980.
* **MQ** - madelt ufluup.
* **HQ** - huuchst ufluup.
* **MHQ** - madelt huuchst ufluup.
* **HHQ** - huuchst bekäänd ufluup.
* **RHHQ** - bereegent huuchst ufluup.
* **HQn** - woorskiinelk ufluup uun en was tidjrüm, t.b. HQ100

## Futnuuten
Po

Di struum **Po**  (latiinsk *Padus*) komt faan a Waastalpen deel an hää san hood uun't Valle Po. Naibi Adria (Venetien) hää hi san müs iinuun a Aadria. Hi as 652&nbsp;km lung an sodenang a lingst struum faan Itaalien.

A miast wai faan a Po ferlääpt troch't *Poflaak* (itajeensk *Pianura Padana*). Det as det wichtagst regiuun för a büürerei, man uk för't industrii uun Itaalien.

Di müs faan a Po as en grat delta faan amanbi 380&nbsp;km², an det woort leewen grater. A fiiw grater iarmer faan't *Podelta* het *Po di Maestra, Po della Pila, Po delle Tolle, Po della Donzella* an *Po di Goro*. Uun't delta leit di Parco regionale del Delta del Po, en *natuurpark*.

## Regiuunen, stääden an struumer loongs a Po

## Luke uk diar
Apeniinen

A **Apeniinen** (itajeensk *gli Appennini*) san en 1.500&nbsp;km lung keed faan berger uun Itaalien an San Marino. Hat ferlääpt sowat faan Nuurdwaast tu Süüduast, an dialt det lun efter en süüdwaastelken an en nuurduastelken dial.

At **Itajeensk Hualeweilun** het diarefter uk **Apeniinen-Hualeweilun**. Efter hör furem woort det uk di *itajeensk steewel* näämd.

## Bilen

Campo Imperatore 02 Panorama(RaBoe).jpg|Apeniinen uun a Abruzzen bi a Campo Imperatore
Aerial photographs of Italy 2009 07 (RaBoe).jpg|Loftbil
Monte Titano Panorama.jpg|Di Monte Titano uun San Marino


## Luke uk diar
Piemont

At **Piemont** (, faan ‚ *bi a fut faan a berger*) as en regiuun uun't nuurdwaasten faan Itaalien mä  iinwenern (Stant ) an det gratst regiuun faan't itajeensk fäästlun.

Uun't nuurden leit a Sweits, uun't waasten Frankrik, uun't süüden at regiuun Liguurien, uun't süüduasten at Emilia-Romagna, uun't uasten at Lombardei an uun't nuurdwaasten at Aostadääl.

## Geografii
### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't regiuun san:

### Iindialang faan Ferwaltang

Piemont hää ian metropolitanstääd an 7 prowinsen:

## Spriaken
Amtsspriak as Itajeensk, man fölen snaake uk det regiunaalspriak Piemonteesk. Widjer bi a kaant snaake a lidj uk Oksitaans an Frankoprowensaals. Uun't boower Valsesia (Prowins Vercelli) snaake enkelten uk Walsersjiisk.

Uun't nuurdwaasten leit at regiuun Aostadääl, huar Itajeensk an Fransöösk amtsspriaken san. Uk diar woort uun trii saarpen Walsersjiisk snaaket.

## Futnuuten


## Luke uk diar
Oksitaans spriak

**Oksitaans(k)** (oksitaans: *occitan* [] / *lenga d’òc* [], fransöösk: *occitan/langue d’oc*) as en galloromaansk spriak, diar fööraal uun Süüdfrankrik snaaket woort, man uk uun't Val d’Aran (Spoonien, *Araneesk*) an uun enkelt Alpendäälen faan't Piemont (Itaalien).

Amtsspriak as Oksitaans bluas uun Kataloonien (bütj Spoonsk an Katalaansk). Uun Frankrik jaft at man ian amtsspriak, det as fransöösk, oober Oksitaans as gudkäänd üs manertaalspriak.

## Spriakwiisen

Faan't Oksitaans jaft at ünlik spriakwiisen, diar tu trii sköölen hiar:
* 1. Nuurdoksitaans
** a. Limousinsk (uun't Limousin)
** b. Auvergnatsk (uun't Auvergne)
** c. Vivaro-alpiinsk (uun a süüdelk fransöösk Alpen an uun't Piemont)
* 2. Süüdoksitaans
** a. Languedoks (uun't Languedoc)
** b. Prowensaals (uun't Provence) mä onerspriakwiisen:
*** b1. Provençau *Maritim*, faan Marseille bit Antibes
*** b2. *Rodanenc*, uun't Rhônedääl
*** b3. *Nissart*, trinjam Nizza
* 3. Gaskognisk (uun't Gascogne). Diartu hiart uk:
** a. Araneesk (uun't Val d’Aran).
** b. Béarneesk (uun't Béarn)

## Luke uk diar

* Oksitaanien
Trentino

At **Trentino**, amtelk **Autonoom Prowins Trient** (), as en prowins uun a Alpen faan Nuurditaalien, an di süüder dial faan't Autonoom Regiuun Trentino-Südtirol. Diar lewe  minsken (Stant: ). Hoodstääd as Trient (*Trento*).

## Gemeenen
At Trentino hää 166 gemeenen. Jo wurd uun 15 däälgemianskapen ferwaltet:

## Kwelen


## Luke uk diar
Süüdtirool

**Süüdtirool** ( ladiinsk *Südtirol),* amtelk **Autonoom Prowins Bozen&nbsp;– Süüdtirool,** as en prowins uun a Alpen faan Nuurditaalien, an di nuurder dial faan't Autonoom Regiuun Trentino-Südtirol. Diar lewe  minsken (Stant: ). Hoodstääd as Bozen (*Bolzano*).

## Gemeenen
Süüdtirool hää 116 gemeenen. Luke diar: Gemeenen uun Süüdtirool. Jo wurd uun aacht betsirkgemianskapen ferwaltet:

## Kwelen


## Luke uk diar
Veneetien

__NOTOC__

**Veneetien** (of uk *Veneezien*),  amtelk: , of , as en regiuun uun Nuurduastitaalien, 18.391&nbsp;km² grat an hää  iinwenern (Stant ). Hör hoodstääd as Venedig.

## Geografii
### Iindialang faan Ferwaltang

Veneetien hää ian metropolitanstääd an sääks prowinsen:

### Grat stääden

## Spriaken
Bütj Itajeensk snaake a miast minsken uk Veneetisk. Diar woort uk noch Furlaans an Ladiins snaaket.

Uun jodiar gemeenen as Ladiins en gudkäänd manertaalspriak: Agordo, Alleghe, Auronzo di Cadore, Borca di Cadore, Calalzo di Cadore, Canale d’Agordo, Cencenighe Agordino, Cibiana di Cadore, Colle Santa Lucia, Comelico Superiore, Cortina d’Ampezzo, Danta di Cadore, Domegge di Cadore, Falcade, Forno di Zoldo, Gosaldo, La Valle Agordina, Livinallongo del Col di Lana, Lozzo di Cadore, Ospitale di Cadore, Perarolo di Cadore, Pieve di Cadore, Rivamonte Agordino, Rocca Pietore, San Nicolò di Comelico, San Pietro di Cadore, San Tomaso Agordino, San Vito di Cadore, Santo Stefano di Cadore, Selva di Cadore, Taibon Agordino, Vallada Agordina, Valle di Cadore, Vigo di Cadore, Vodo di Cadore, Voltago Agordino, Zoldo Alto, Zoppè di Cadore.

Jodiar trii gemeenen Cortina d’Ampezzo/Anpezo, Livinallongo del Col di Lana/Fodom an Colle Santa Lucia/Col haa 2007 diarauer ufstemet, dat jo leewer tu't regiuun Trentino-Süüdtirool hiar wel, auer diar muar för't spriak den woort. Man diar as niks faan wurden.

Zimbrisk as bal ütjstürwen.

## Futnuuten


## Luke uk diar
Tsimbrisk spriak

**Tsimbrisk** (aanj nööm: *Zimbrisch gaprècht, Zimbrische zunga, Zimbrisch,* itajeensk *Cimbro*) as det boowersjiisk spriak faan a Tsimbern uun Booweritaalien. Uun det weesen republiik faan a Sööwen Gemeenen wiar't uk sarken- an amtspriak. Hat täält tu a bairisk spriakwiisen. Daalang as Zimbrisk bluas noch uun't saarep Lusern uun't Trentino ualdaispriak.

Di nööm hää temelk seeker niks mä a Kimbern faan Jütlun tu dun. Iarer hinget hi wel tuup mä *temrin* of *temerlidj* (sjiisk: *Zimmermann*, ingelsk: *timber*).

## Ferdialang

Bit tu't juar 1800 haa 20.000 minsken Tsimbrisk snaaket uun a Trataanj Gemeenen uun't nuurden faan Verona, uun a Sööwen Gemeenen trinjam Schlege (Sleeghe, it. Asiago), an uun dialen faan't Trentino.

Daalang san diar noch trii spriakeilunen mä en aanj spriakwiis: a Sööwen Gemeenen, a Trataanj Gemeenen an det Tsimbrisk faan Lusern, Lafraun an Vielgereut uun't Trentino.

## Kwelen


## Luke uk diar
* Das Tor zum Land der Zimbern - Priwoot wääbsteed
* Tsimbrisk Kultuurinstituut Lusérn
Furlaans spriak

**Furlaans** of **Friaulisk** (furlaans: *furlan*, itajeensk: *friulano*) as en romaans spriak. Hat woort uun Friaul faan amanbi 600.000 minsken snaaket.

At as ei rocht seeker, wäär Furlaans tuup mä Ladiins an Rätoromaans tu en Rätoromaans spriakenfamile hiart.

## Spreegern


Spriakwiisen:
* Madelfurlaans, Prowins Udine
* Nuurdfurlaans, Karnien
* Süüduast-Furlaans, Bassa Friulana an bi di struum Isonzo (Prowins Gorizia)
* Waastfurlaans, Prowins Pordenone

## Spriakbispalen (sjiisk - furlaans)
* Hallo, ich heiße Jakob!
*: *Mandi, jo o ai non Jacum!*
* Heute ist es sehr heiß!
*: *Vuê al è propite cjalt!*
* Ich muss jetzt wirklich gehen, bis dann!
*: *O scugni propite lâ cumò, ariviodisi.*
* Ich kann heute Abend nicht ausgehen, ich muss lernen.
*: *No pues vignî fûr usgnot, o ai di studiâ.*

## Luke uk diar
Rätoromaans spriaken

**Rätoromaans spriaken** san en skööl faan Romaans spriaken uun a Sweits an Itaalien. Diartu hiar Rätoromaans uun a Sweits, an Ladiins an Furlaans uun Itaalien.

A wedenskapslidj san ei ianag, of jodiar trii spriaken würelk tuup hiar.

## Questione Ladina
Wäär jodiar trii spriaken würelk tuup hiar, of uk ei, woort uun a wedenskap üs *Questione Ladina* betiakent. Diar stun fööraal tau meenangen enööder jinauer:

* Diar as en ferbinjang faan Rätoromaans, Ladiins an Furlaans, an detdiar ferbinjang het **Rätoromaans spriaken**. Jo stun üüb sidj faan Fransöösk of Itajeensk uun det skööl faan a Romaans spriaken.

* Son ferbinjang jaft at ei, jo lei föl tu widj ütjenööder. Jodiar trii spriaken san man resten faan romaans spriaken, diar nian ferbinjang tu't Fransöösk of Itajeensk haa. Ferlicht san't resten faan Latiinsk spriakwiisen uun det Röömsk Prowins Raetia, man jo haa ööders niks mäenööder tu dun.
Emilians-Romagnol

**Emilians-Romagnol** as en romaans spriak faan a galoitaalisk twiig mä flook spriakwiisen uun Nuurditaalien. Hör ISO-639-3-code as **eml**.

## Apdialang

Daalang wurd jodiar spriakwiisen ei muar üs ian spriak uunsen, man üs tau:

* Emilians, ISO 693-3 **egl**
* Romagnol, ISO 693-3 **rgn**

## Luke uk diar

* Emilians
* Romagnol
Friaul-Juulisk Veneetien

__NOTOC__

**Friaul-Juulisk Veneetien**,  amtelk , , , as en autonoom regiuun uun Nuurduastitaalien mä en grate faan 7856&nbsp;km² an  iinwenern (Stand ). Hoodstääd as Triest.

## Prowinsen

### Stääden mä muar üs 20.000 iinwenern

## Spriaken


A minsken snaake itajeensk, man fölen uk furlaans. Uk sjiisk an sloweensk san üs manertaalspriaken gudkäänd.



Ütjwis üüb itajeensk an sloweensk.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Fersendäälsk

**Fersendäälsk** of **Mochenisk** (fersendäälsk: *Bersntolerisch,* *Bersntoler Sproch* of *Taitsch,* itajeensk: *mòcheno*) as en boowersjiisk spriakwiis an hiart tu't Bairisk. Hat woort fööraal uun trii gemeenen faan't Fersendääl snaaket. Det leit uun't Trentino uun't Nuurdwaasten faan Itaalien.

Uun a naite woort uk Tsimbrisk snaaket, det as oober ei detsalew.

## Spreegern


Uun't juar 2001 as uffraaget wurden, hü föl minsken Fersendäälsk snaake. Det wiar uun: Florutz/Vlarotz/Fierozzo (423 minsken, 95,92 %), Palai/Palae/Palù (184 minsken, 95,34 %), Gereut/Garait/Frassilongo (340 minsken, 95,24 % - tuup mä det saarep Eichleit/Oachlait/Roveda). Uun ööder gemeenen tuup wiar't 1.331 minsken, sodenang san't uun't hial Trentino 2.278 minsken of 0,5 %.

## Futnuuten
Ladiins spriak

**Ladiins(k)** as en skööl faan romaans spriakwiisen, diar uun Booweritaalien snaaket wurd. Dü hiarst det fööraal uun Gröden an't Gaderdääl uun Süüdtirool, uun't Fassadääl uun't Trentino, man uk uun Buchenstein an Cortina d’Ampezzo uun't Prowins Belluno (Veneetien). 

A wedenskapslidj san ei rocht ianag, of Ladiinsk tu't Nuurditajeensk hiart, of dach tuup mä Rätoromaans an Furlaans tu en Rätoromaans spriakenfamile.

## Iindialang


Spriakwiisen:

* Maréo (Enneberags)
* Badiot (Gaderdääls/Abteidääls)
* Gherdëina (Grödnerisk)
* Fascian (Fassanisk)
* Anpezan (Ampezzanisk)
* Fodom (Buchensteinisk)

## Luke uk diar
Lombardei

__NOTOC__

A **Lombardei** (, ) as en regiuun uun Nuurditaalien mä en grate faan 23.863&nbsp;km² an  iinwenern (Stant ).

Hat leit tesken a Lago Maggiore uun't waasten, a Po uun't süüden an a Gardasia uun't uasten. Uun't nuurden leit a Sweits. Hoodstääd as Mailand (ital. *Milano*).

## Geografii
### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't regiuun san:

### Iindialang faan Ferwaltang

At regiuun hää ian metropolitanstääd (Mailand) an elwen prowinsen:

## Spriaken
At Lombardisk spriak as en skööl faan spriakwiisen, diar uun't Lombardei, man uk uun't Piemont uun a prowinsen Verbano-Cusio-Ossola an Novara, uun't Trentino, uun't Tessin an Graubünden (Schweiz) snaaket woort. Hat hiart tu a Romaans spriaken.

## Luke uk diar

## Kwelen
Tessin

At **Tessin** [] (ufkört: **TI**;  [],  [], , ), amtelk  (Republiik an Kantoon Tessin), as en kantoon uun a Sweits. Hoodstääd as Bellinzona, det gratst stääd as Lugano. Uun't Tessin woort itajeensk an lombardisk snaaket. Amtspriak as itajeensk.

### Distrikten

A Kantoon Tessin hää aacht distrikten (*Bezirke*, **) mä 38 kreiser *():*

## Luke uk diar
Piemonteesk spriak

**Piemonteesk** (piemonteesk: *Piemontèis*, itajeensk: *Piemontese*) as en romaans spriak. Hat woort faan amanbi tau miljuun minsken uun't Piemont (Nuurdwaastitaalien) snaaket.

## Iindialang


Spriaken trinjam't **Piemonteesk** (orangj):
* Walserschiisk (ruad)
* Lombardisk (green)
* Emilians (brün)
* Liguurisk (brons)
* Oksitaans (güül)
* Frankoprowensaals (grä)

## Luke uk diar

*Wurdenbuk Sjiisk–Piemonteesk
Lombardisk spriak

**Lombardisk** (lombardisk: ) het en skööl faan romaans spriakwiisen, diar uun a Lombardei snaaket wurd, man uk uun prowinsen faan't Piemont, uun 't Trentino, uun a Kantoon Tessin an uun enkelt däälen faan Graubünden. At Lombardisk woort leewen maner.

## Iindialang


A lombardisk spriakwiisen wurd tu tau sköölen iindiald:

* *Waastlombardisk* uun a prowinsen Novara, Verbano-Cusio-Ossola, Varese, Como, Sondrio, Lecco, Monza an Brianza, Mailand, Pavia, Lodi an Cremona, man uk uun a Sweits uun a kantooner Tessin an Graubünden.
*: Tu't Waastlombardisk hiart uk det *Alpiinlombardisk* uun't Val d’Ossola, uun't Tessin, uun't Misox, trinjam Chiavenna, uun't Bergell, uun't Puschlav an uun Livigno.
* *Uastlombardisk* uun a prowinsen Bergamo, Brescia, Trentino an trinjam Crema.

## Luke uk diar

## Kwelen
Liguurisk spriak

__NOTOC__

**Liguurisk** as en romaans spriak, diar uun Liguurien uun Nuurdwaastitaalien snaaket woort. Dü hiarst det oober uk uun Süüdfrankrik an uun Monako. Det spriakwiis faan Genua (*Zenéize*) as det bekäändst.

## Spriaken trinjam


*Liguurisk* hiart tu't Nuurditajeensk (*Padaanisk*), so üs Piemonteesk, Lombardisk, Emilians of Veneetisk. 

Süüdelk faan't *[[La-Spezia-Rimini-liinje]]* woort madelitajeensk snaaket, an det hää en graten ferskeel.

## Futnuuten


## Luke uk diar
Sardisk spriak

**Sardisk** (sardisk: *sardu*, *limba* / *lingua sarda*) as en romaans spriak, diar üüb Sardiinien faan amanbi 1,3 miljuun minsken snaaket woort.

Ööders üs uun't Itajeensk of ööder romaans spriaken fanjst dü uun't Sardisk noch föl faan't Latiinsk weder. Diar as uk iinflööd faan't Katalaans of Spoonsk.

## Spriakwiisen


* Logudoreesk of *Sardu Logudorèsu* (Madel-Waast-Sardiinien)
* Nu(g)oreesk of *Sardu Nugorèsu* (Madel-Uast-Sardiinien)
* Campidaneesk of *Sardu Campidanèsu* (Süüd-Sardinien)

Uun't nuurden snaake a lidj korsisk (green).

Uun't nuurdwaasten as en katalaans regiuun (blä).

An uun't süüdwaasten as en liguurisk regiuun (brons).

## Luke uk diar
1638

**1638** wiar det aacht-an-dörtigst juar faan det 17. juarhunert.
 
## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 5. September: Ludwig XIV., köning faan Frankrik 1643-1715.
## Störwen – Sturwen – Stürwen
Ludwig XIV.

**Ludwig XIV.** (üüb Fraansöösk: *Louis XIV*, *Louis le Grand*; * 5. September 1638 uun Saint-Germain-en-Laye; † 1. September 1715 uun Versailles), neemd „de Sanköning“ (Fraansöösk: le Roi-Soleil) wiar faan 1643 ap tu san duas Köning faan Frankrik an Navarra an uk Kofürst faan Andorra.

## Leewent
At gebuurt faan Ludwig XIV. uun Sloot Saint-Germain-en-Laye kaam tu fölen föör’n dai üüs lokelk bejewenhaid, auer trii-an-twuntig juar lung wiar’t befreien faan sin aalern Ludwig XIII. an Anna faan Uasterrik saner efterkemen blewen. Al iar hi fjauer juar ual wiar, wurd hi köning. Hi lewet man ap tu sin tretanjst leewentsjuar oner det regentskap faan sin mam Anna faan Uasterrik.
Korsisk spriak

**Korsisk** (Korsisk: *corsu*, Galureesk: *cossu*) as det romaans spriak faan't eilun Korsika. Hat hiart tu't Madelitajeensk an liket det Itajeensk faan't Latium, Umbrien an a Marken.

Uk üüb Sardiinien woort korsisk snaaket, a spriakwiisen diar haa oober en graten ferskeel an het Galureesk an Sasareesk.

## Spriakwiisen


(1) üüb Korsika:
* Capraleesk
* Capocorsiins
* Cismontano
* Oltramontano
* Sarteneesk

(2) üüb Sardiinien:
* Galureesk
* Castellaneesk
* Sasareesk (nai mä Sardisk)

## Luke uk diar
*
Korsika

**Korsika** (,  []) as en eilun uun't Madlunsia an hiart tu Frankrik. Hat leit uun't nuurden faan Sardiinien (Itaalien).

Üüb Korsika san tau *départements* Corse-du-Sud *(Süüdkorsika)* an Haute-Corse *(Boowerkorsika).* Det eilun as 8.680&nbsp;km² grat an hää  iinwenern (Stant ). Hoodstääd as Ajaccio.

## Grat stääden

## Luke uk diar

* Korsisk spriak
Ajaccio

**Ajaccio** (fransöösk [], itajeensk [], korsisk *Aiacciu* []) as en fransöösk gemeen mä  iinwenern (Stant ) an det hoodstääd faan't eilun Korsika. 

Napoleon Bonaparte as 1769 uun Ajaccio bäären.

## Kliima

## Luke uk diar
Corse-du-Sud

**Corse-du-Sud** [] (*Süüdkorsika*, korsisk *Pumonti* of *Corsica suttana*) as en fransöösk departement an leit uun't süüden faan't eilun Korsika.

## Iindialang

## Luke uk diar
Haute-Corse

**Haute-Corse** [] („Boowerkorsika“, korsisk *Corsica suprana* of *Cismonte*) as en fransöösk departement uun't nuurden faan't eilun Korsika.

## Iindialang

## Luke uk diar
Latium

At **Latium** () as en regiuun uun Madelitaalien mä  iinwenern (Stant: ). At wichtagst stääd diar as Room, det hoodstääd faan Itaalien.

## Geografii
### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't regiuun san:

### Iindialang faan Ferwaltang

## Spriaken
Bütj Itajeensk snaake a minsken uk Madelitajeensk an Laziale meridionale (*Süüd-Latium spriakwiis*). Det hiart tu't Kampaanisk an as nai mä't Neapolitaans spriak.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Marken

A **Marken** () san en itajeensk regiuun uun Madelitaalien. Jo lei tesken a Aadria an a Apeniinen. Uun't nuurden lei San Marino an at Emilia-Romagna, uun't süüden a Abruzzen, an uun't waasten san at Toskaana, Umbrien an Latium. Det regiuun as 9694&nbsp;kwadrootkilomeetern grat an hää  iinwenern (Stant ).

## Geografii
### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't regiuun san:

### Iindialang



Uun't regiuun Marken san fiiw prowinsen: (Stant: )

## Spriaken
Bütj Itajeensk woort uk Madelitajeensk snaaket. Uun't Prowins Ascoli Piceno snaake's Marchigiano meridionale (*Süüd-Marken spriakwiis*) an Teramano. Jodiar spriakwiisen hiar tu't Abruzzeesk an det as nai mä't Neapolitaans spriak.

## Luke uk diar

* Abruzzeesk spriak

## Futnuuten
Siziilien

**Siziilien** () as en eilun uun't Madlunsia an tuup mä hög letjer eilunen trinjam ian faan 20 regiuunen uun Itaalien.

At regiuun as 25.703&nbsp;km² grat an hää  iinwenern (Stant: ). Hoodstääd an uk gratst stääd as Palermo. Ööder grat stääden san Catania, Messina an Syrakus.

## Geografii
Di Ätna Berag, en bekäänden ialberag, leit uun a nuurduast faan't regiuun.

### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't regiuun san:

### Iindialang faan Ferwaltang


Üüb Siziilien lei sääks prowinsenan trii metropolitanstäädenmä 390&nbsp;gemeenen uun't gehial. 

## Luke uk diar
* Siziliaans spriak

## Futnuuten
Siziliaans spriak

**Siziliaans** (aanj nööm: *Sicilianu*, itajeensk: *Lingua siciliana*) as en itajeensk spriak an hiart tu't Süüditajeensk. Hat woort faan amanbi 5 miljuun minsken snaaket, ei bluas üüb Siziilien, man uk uun Apuulien, Kalaabrien an Kampaanien.

## Spriakwiisen

* *Siciliano occidentale* (*palirmitanu, trapanisi*; uun Palermo an Trapani)
* *Centrale-occidentale* (Agrigento *girgentu*)
* *Metafonetica centrale* (Caltanissetta *nissenu*)
* *Metafonetica sudorientale* (Ragusa *rausanu* an Syrakus *sarausanu*)
* *Ennese* (*ennisi*; Enna)
* *Nonmetafonetica orientale* (*catanisi*; Catania)
* *Messinese* (*missinisi*; Messina)
* *Dialetto delle Isole Eolie* (Äolisk Eilunen)
* *Pantesco* (Eilun Pantelleria)

* *Reggino/Calabrese* (*calabbrisi*; Reggio Calabria) (II)

* *Pugliese meridionale* of *Salentino* (*salintinu*; uun't Salento) (I)

## Luke uk diar

## Futnuuten
Neapolitaans spriak

**Neapolitaans** (*Napulitano* [] üüb Neapolitaans an *Napoletano* üüb itajeensk) as en romaans spriak, diar uun Neapel (neapolitaans: *Napule*, itajeensk: *Napoli*) an diar ambi snaaket woort. Hat hiart tu't Kampaanisk (IVb). Neapolitaans woort fööraal uun Kampaanien, man uk uun a prowinsen Foggia an Bari uun Apuulien snaaket. Neapolitaans as nai mä a süüditajeensk spriakwiisen trinjam uun't Latium, a Abruzzen, Molise, Apuulien, Basilikaata an Kalaabrien.

## Spriakwiisen


Nai mä't Neapolitaans (Kampaanisk, IVb) san:
* Lukaanisk (*Lucano*) uun't Basilikaata an Nuurd-Kalaabrien (V)
* Apuulisk (*Pugliese*) uun Apuulien (III)
* Molisaans (*Molisano*) uun't Molise (II)
* Abruzzeesk (*Marchigiano Meridionale - Abruzzese*) uun a Abruzzen an süüdelk Marken (I)

## Bispalen

## Luke uk diar
Kampaanien

**Kampaanien** (itajeensk: *Campania*) as en regiuun uun Süüditaalien mä en grate faan 13.590 kwadrootkilomeetern an  iinwenern (Stant ). Hoodstääd as Neapel.

## Geografii
### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't regiuun san:

### Iindialang faan Ferwaltang

## Luke uk diar

* Kampaanisk spriak

## Kwelen
Basilikaata

**Basilikaata** () as en regiuun uun Süüditaalien. Trinjam lei Kampaanien, Apuulien an Kalaabrien. Hat as 9.992&nbsp;km² grat an hää  iinwenern (Stant ). Hoodstääd as Potenza.

## Geografii
### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't regiuun san:

### Iindialang faan Ferwaltang

## Luke uk diar

* Lukaanisk spriak

## Futnuuten
Molise

__NOTOC__

**Molise** as en itajeensk regiuun bi't Aadria. Hat as 4438 km² grat an hää  iinwenern (Stant ). Hoodstääd as Campobasso. Uun't nuurdwaasten lei a Abruzzen, uun't süüduasten Apuulien, uun't süüdwaasten Kampaanien an uun't waasten as at Latium.

## Geografii
### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't regiuun san:

### Iindialang faan Ferwaltang

## Spriaken
Bütj Itajeensk woort uun Molise uk Molisaans (*Molisano*) snaaket. Det as nai mä't Neapolitaans spriak. An uun trii saarpen woort uk Moliseslaawisk snaaket.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Apuulien

__NOTOC__

**Apuulien** (itajeensk: *Puglia* [] of *Puglie* []; latiinsk: *Apulia*) as en regiuun uun Süüduastitaalien mä  iinwenern (Stant ). Hoodstääd as Bari.

## Geografii
### Loonskapen

* Gargano
* Tavoliere delle Puglie
* Subappennino dauno
* Terra di Bari
* Valle d'Itria
* Salento
* l'arco ionico tarantino

### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't regiuun san:

### Prowinsen

At regiuun hää ian metropolitanstääd (Bari) an fiiw prowinsen:

## Spriaken
Bütj itajeensk woort uun't nuurdwaasten Apuulisk snaaket an uun't süüduasten (uun't *Salento*) Salentino (*Pugliese meridionale*, *Süüd-Apuulisk*). Apuulisk as nai mä't Neapolitaans an Salentino as nai mä't Sizilians.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Abruzzen

__NOTOC__

A **Abruzzen** ( ) san en itajeensk regiuun mä  iinwenern (Stant ). Uun't nuurden lei a Marken, uun't waasten at Latium, uun't süüden Molise, an uun't uasten as a Aadria.

## Geografii
### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't regiuun san:

### Iindialang faan Ferwaltang

At regiuun hää fjauer prowinsen:

## Spriaken
Bütj Itajeensk woort uun a Abruzzen uk Abruzzeesk snaaket. Det as nai mä't Neapolitaans spriak.

## Luke uk diar

## Futnuuten
La-Spezia-Rimini-liinje

At **La-Spezia-Rimini-liinje** (of uk *Massa-Senigallia-liinje*) dialt a romaans spriaken iin efter a nuurd- an waast-romaans spriaken üüb ian sidj an a süüd- an uast-romaans spriaken üüb a ööder sidj.

## Iindialang

## Luke uk diar
* Itajeensk

## Futnuuten
Rumeensk spriak

__NOTOC__

**Rumeensk** as en Romaans spriak uun di Itaalisk twiig faan a Indogermaans spriaken.

Mä *Rumeensk* ment'am flooksis en skööl faan sjauer (fiiw) spriaken, diar tuup eegentelk Balkanromaans het: 
* Dakorumeensk (uun Rumeenien, Moldaawien an diar ambi)
* Arumeensk (uun Griichenlun, Albaanien an Mazedoonien)
* Meglenorumeensk (uun Griichenlun an Mazedoonien)
* Istrorumeensk (üüb Istrien, Kroatien)
* Dalmaatisk (†)

**Dakorumeensk** as det amtsspriak faan Rumeenien an Moldaawien. Uun Moldaawien sai's diar uk Moldauisk tu.

Mä **Balkanromaans** wurd oober uk algemianer Romaans spriaken betiakent, diar üüb a Balkan snaaket wurd. Det kön do uk nuurditajeensk spriakwiisen wees, fööraal Veneetisk.

## Spriakwiisen faan't Dakorumeensk


* Nuurdelk spriakwiisen (ruad)
* Süüdelk spriakwiisen (blä)

* Uun a maden faan Rumeenien leit Siebenbürgen, diar woort Siebenbürgisk-Seksisk snaaket, det as oober en madelsjiisk spriakwiis.


## Tekstbispal

## Luke uk diar

## Kwelen
Latiinsk Unioon

At **Latiinsk Unioon** (*UNILAT*) as en ferbinjang faan flook lunen, huar romaans spriaken snaaket wurd. Jo wel hör spriaken seekre an amhuuch bring.

## Mäfulgern

* Spoonsk (*español*)
:, , , , , , , , , , , , , , , ,  an .

* Fransöösk (*français*)
:, , , , .

* Itajeensk (*italiano*)
:,  , , .

* Portugiisk (*português*)
:, , , , , , , .

* Rumeensk (*română*)
:, .

* Katalaans (*català*)
:.

## Luke uk diar

* Amtelk wääbsteed faan't Latiinsk Unioon
Galloromaans spriaken

__NOTOC__

**Galloromaans spriaken** san en dial faan a romaans spriaken, diar fööraal uun Frankrik an Itaalien snaaket wurd. Jo hiar tu a Waastromaans twiig. Det ööder waastromaans skööl san a Iberoromaans spriaken.

## Koorden an Iindialang

; Nuurdelk Galloromaans spriaken
*: Fransöösk an *[[Langues d'oïl]]* (t.b. Welsch, † Anglonnormans)

*: Frankoprowensaals

; Oksitaanoromaans spriaken
* Oksitaans
*: Nuurdoksitaans
*: Süüdoksitaans
*: Gaskognisk
* Katalaans (?)

; Rätoromaans spriaken
* Rätoromaans
* Ladiins
* Furlaans

; Nuurditajeensk spriaken
* Galloitaalisk spriaken
*: Piemonteesk
*: Lombardisk
*: Liguurisk
*: Emilians an Romagnol
* Veneetisk (??)
Istrien

**Istrien** (kroatisk *Istarska županija*, itajeensk *Regione istriana*) as en hualeweilun an ian faan 21 regiuunen uun Kroatien. Uun't nuurden leit Sloweenien, uun't nuurduasten det regiuun Primorje-Gorski kotar, an ööders as diar a Aadria trinjam.

Istrien as 2.813 km² grat an hää 208.055 iinwenern (Fulkstäälang faan 2011).

### Stääden

### Gemeenen

## Luke uk diar

* Istriootisk
Feeberwoore

**Feeberwoore** (ooder **Febberwoore**) es de uur Muunt fann ’t Djooar uun de gregoriaansk Kalender. Hi hat 28 ooder 29 Doagen. De Neem fan 'e Muunt komt fan Latiinsk *(mensis) Februarius*.
Djuuli

**Djuuli** es de seebens Muunt fan ’t Djooar uun de gregoriaansk Kalender. Hi hat 31 Doagen. De Neem fan 'e Muunt komt fan Latiinsk *(mensis) Iulius*.
Juunii

**Juunii** is di seekste mööne foon dat iir öön di gregoriaansk kaländer.  Hii heet 30 deege.

## Löök ok
*Mööne*: Janewoor, Feebrewoor, Märts, April, Moi, Juunii, Juulii, Augost, Septämber, Oktoober, Noowämber, Desämber.
Manertaalriad

A **Manertaalriad** saat ham för a intresen faan a sjauer ual manertaalen an fulken uun Sjiisklun iin. Det san a Däänsken uun Süüdschleswig, a Sorben uun a Lausitz, a Nuurd- an Uastfresken, an a Roma. Jo haa arke juar tumanst tau fersaamlangen.

Di Riad as 2005 grünjlaanj wurden. För det werk sat uun Berlin det **Manertaalsekretariat**. Hat werket mä a Bundesdai an't Bundesregiarang tuup.

## Mäfulgern
Uun a manertaalriad sat fertreedern faan:
* Sydslesvigsk Forening
* Sydslesvigsk Vælgerforening
* Domowina
* Fresk Riad
* Seelter Buund
Det san leewen a föörsatern an tau fertreedern muar.

## Apgoowen
* Det gongt fööraal diaram, dat a manertaalen mäenööder ferbinjang hual. 
* So üs uun Schleswig-Holstian an Brandenburg skal uk uun't Grünjgesets faan Sjiisklun en artiikel mä iin, di a manertaalen ufseekert.
* Di Riad paaset üüb, dat a reegeln faan't Europeesk Manertaal-Charta uun Sjiisklun iinhäälen wurd. 
* Hi komert ham am en finansiel ufseekrang faan sin werk.
* Di Riad sat uun a biriad faan't Bundessteed jin Diskriminiarang.
* Hi werket mä't Föderalistisk Union faan Europeesk Manertaalen (FUEV/FUEN) tuup.
* Uun Flensborag skal en *Hüs faan an för a Manertaalen* apbaud wurd.

## Luke uk diar
* Amtelk wääbsteed
* Manertaalen
Oksitaanien

**Oksitaanien** (, ) as en ferwaltangsregiuun uun Süüdfrankrik. Hat as di 1. Janewoore 2016 maaget wurden ütj jo ual regiuunen Languedoc-Roussillon an Midi-Pyrénées. Uun Oksitaanien woort fransöösk an oksitaansk snaaket.

## Kliima



## Iindialang
Uun Oksitaanien lei 13 départements:

## Grat Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't regiuun san:

## Luke uk diar

## Kwelen
UTC−3

**UTC-3** as en tidjsoon bi amanbi 45°&nbsp;waastelk lengde. Hat wikt am trii stünj faan't UTC uf.

Ööder nöömer san: 
* Argentina Time (ART)
* Brazilia Time (BRT)
* Chile Daylight Time (CLDT)
* West Greenland Time (WGT)
* French Guiana Time (GFT)
* Pierre & Miquelon Standard Time (PMST)
* Rothera Time (ROTT)
* Suriname Time (SRT)
* Uruguay Standard Time (UYT)

* Atlantic Daylight Time (ADT)
* Falkland Island Daylight Time (FKDT)
* Juan Fernandez Islands Daylight Time (JFDT)
* Paraguay Summer Time (PYST)
* San Luis Summer Time (SLST)

## Luke uk diar
Fransöösk Guayaana

**Fransöösk Guayaana** ( []) as en bütjluns département an en regiuun faan Frankrik. Hat leit uun't nuurden faan Süüdameerikoo bi a Atlantik tesken Brasiilien an Suurinam.

Fransöösk Guayaana as en folwäärdagen dial faan Frankrik an sodenang uk dial faan a EU an NATO. Münt as di Euro.

Auer a süüdwaastelk huk jaft at en grens stridj mä't naiberlun Suurinam.

## Kliima



## Iindialang


**[[Arrondissement Saint-Laurent-du-Maroni]]**

1 Awala-Yalimapo
2 Mana
3 Saint-Laurent-du-Maroni
4 Apatou
5 Grand-Santi
6 Papaïchton
7 Saül
8 Maripasoula

**[[Arrondissement Saint-Georges]]**

9 Camopi
10 Saint-Georges
11 Ouanary
12 Régina

**[[Arrondissement Cayenne]]**

13 Roura
14 Saint-Élie
15 Iracoubo
16 Sinnamary
17 Kourou
18 Macouria
19 Montsinéry-Tonnegrande
20 Matoury
21 Cayenne
22 Remire-Montjoly

## Luke uk diar

## Kwelen
Cayenne

**Cayenne** [] as det hoodstääd an uk gratst stääd faan Fransöösk Guayana mä  iinwenern () an en grate faan 23,6&nbsp;kwadrootkilomeetern.

Det stääd leit üüb en hualeweilun mä disalew nööm bi a müs faan a Río Cayenne iin uun a Atlantik.

## Iindialang


Kantooner an hör stääddialen:

* Kanton Cayenne-1 Nord-Ouest (Fort Cépérou, Pointe des Amandiers, Buzaret, Îles du Salut)
* Kanton Cayenne-2 Nord-Est (Chaton, Montabo, Zéphir, Bourda, Suzini)
* Kanton Cayenne-3 Sud-Ouest (Village-Chinois, Leblond, La Madeleine)
* Kanton Cayenne-4 Centre (Centre, Mirza, De Gaulle, Buzaret, Palmistes)
* Kanton Cayenne-5 Sud (Bonhomme, Galmot, Anatole, Thémire, Eau-Lisette)
* Kanton Cayenne-6 Sud-Est (Rebard, Coulée d'Or, Mango, Baduel, La Roseraie, Les Maringouins, Bonhomme, Mont-Lucas)

## Luke uk diar
Réunion

**La Réunion** [] of kurt **Réunion** as en eilun uun a Indisk Oosean, an en bütjluns département an en ferwaltangsregiuun faan Frankrik. Sodenang hiart hat tu a EU. 

Bit 1794 hää det eilun *Île Bourbon* het, oner Napoleon *Île Bonaparte,* an do bit 1848 weder *Île Bourbon*.

## Kliima




## Iindialang

## Luke uk diar

## Futnuuten
Arumeensk

__NOTOC__

At **Arumeensk** (uk *Makedoromaans*, aanj nööm *armãneashce* of *limba armâneascâ*) as det romaans spriak, diar faan a Arumeenen üüb a süüdelk Balkan snaaket woort. Hat hiart tu a rumeensk spriaken an as nai mä't Meglenorumeensk.

## Ferdialang



## Textbispal

## Futnuuten


## Luke uk diar
Meglenorumeensk

**Meglenorumeensk** (of uk *Meglenitisk*) as en romaans spriak, diar uun't grensregiuun faan Griichenlun an Nuurd-Matsedoonien snaaket woort. Hat hiart tu't Rumeensk an as nai mä't Arumeensk.

## Ferdialang



## Luke uk diar
Istrorumeensk

**Istrorumeensk** as en romaans spriak, diar üüb Istrien (Kroatien) snaaket woort. Hat hiart tu't Rumeensk.

## Ferdialang



## Luke uk diar
* Goran Filipi: Istrorumeensk (PDF; 183&nbsp;kB) - uun: Enzyklopädie des Europäischen Ostens
Kataloonien

**Kataloonien** ( [],  [], araneesk *Catalonha* []) as ian faan 17 autonoom gemianskapen uun Spoonien. Hat leit uun't nuurduasten tesken Madlunsia an Pyreneen. Uun Kataloonien woort spoonsk, katalaans an araneesk snaaket.

## Geografii
### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't regiuun san:

### Iindialang

#### Prowinsen

## Luke uk diar

* Katalaans

## Futnuuten
Prowins Lleida

At **Prowins Lleida** ([], steedenwiis uk []; spoonsk nööm: *Lérida* []) as ian faan sjauer prowinsen uun't Autonoom Gemianskap Kataloonien. Hör hoodstääd as Lleida.

## Grat stääden
Stant: 

## Comarcas

## Kwelen


## Luke uk diar
Lleida

**Lleida** [] (steedenwiis uk []; spoonsk nööm *Lérida* [] as en stääd uun't waasten faan Kataloonien an hoodstääd faan't Prowins Lleida. Hat hää  iinwenern (Stant ).

## Sasterstääden
*  (Frankrik) sant 1963
*  (Itaalien)
*  (Kolumbien)

## Luke uk diar

## Kwelen
Val d’Aran

At **Val d’Aran** (= amtelk araneesk nööm; katalaans *Vall d’Aran,* spoonsk *Valle de Arán) as en dääl uun a [[Pyreneen]] bi't grens tu [[Frankrik]]. Hat leit nai bi't [[Gascogne]] an a minsken snaake bütj [[Spoonsk]] uk [[Araneesk]]; det as en [[Oksitaans]] spriakwiis. 

At Val d'Aran as en *comarca'' mä aanj rochten uun't Prowins Lleida (Autonoom Regiuun Kataloonien).

## Gemeenen
Stant: 

## Luke uk diar
Barcelona

**Barcelona** (katalaans []; spoonsk []) as det hoodstääd faan Kataloonien, an efter Madrid det öödergratst stääd uun Spoonien Hat leit bi't Madlunsia an as uk hoodstääd faan't Prowins Barcelona an det comarca Barcelonès.

## Kliima

## Stääddialen



## Bilen

## Sasterstääden

## Persöönelkhaiden
* Joan Maragall (1860-1911), dachter.

## Luke uk diar

## Kwelen
Prowins Barcelona

At **Prowins Barcelona** as det öödergratst prowins uun Spoonien. Hat leit uun Kataloonien, at ferwaltang sat uun Barcelona.

## Grat stääden



## Comarcas uun't Prowins Barcelona
En comarca as sowat üs en amt, man miast grater. Uun't Prowins Barcelona san 12 comarcas.

## Luke uk diar

## Kwelen
Barcelonès

At comarca **Barcelonès** leit uun't Prowins Barcelona uun Kataloonien. Hat as 145 km² grat an hää  iinwenern ().

## Gemeenen

## Luke uk diar

## Futnuuten
Nouvelle-Aquitaine

**Nouvelle-Aquitaine** (*Nei-Aquitaanien*) as en regiuun uun Frankrik, diar di 1. Oktuuber 2016 grünjlaanj wurden as. Hat as maaget wurden ütj jo ual regiuunen Aquitaanien (Aquitaine), Limousin an Poitou-Charentes. Hoodstääd as Bordeaux.

## Grat Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't regiuun san:

## Ferwaltang

## Luke uk diar

## Kwelen