open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Waanerroot

At **Waanerroot** (*Rattus norvegicus*) as en Gnaudiart (Rodentia) uun det famile faan a Müsen (Muridae). Hat komt eegentelk faan Nuurduastaasien, as oober üüb a hialer welt iinslebet wurden. 

## Bilen

Vergleich Hausratte Wanderratte DE.svg|Ferskeel faan Waanerroot (oner) an Hüsroot (boowen, slaanker)
Wanderratte(IMG 8022).jpg
Ratte-Vache.jpeg|At *Bruket Root* komt faan't Waanerroot uf.



## Luke uk diar
Hüsroot

At **Hüsroot** (*Rattus rattus*) as en Gnaudiart (Rodentia) uun det famile faan a Müsen (Muridae). Hat komt woorskiinelk faan Uastaasien, lewet daalang oober üüb a hialer eerd.

## Bilen

Vergleich Hausratte Wanderratte DE.svg|Ferskeel faan Waanerroot (oner) an Hüsroot (boowen, slaanker)
Rattus rattus map.svg|Spriadkoord faan't Hüsroot



## Luke uk diar
Hüsmüs

At **Hüsmüs** (*Mus musculus*) as en Gnaudiart (Rodentia) uun det famile faan a Müsen (Muridae). Hat komt üüb a hialer welt föör.

## Bilen

Mapa Mus musculus.png|Spriadkoord
Hausmauswurf Im Nest.jpg|Müsnääst



## Onerslacher
Uun enkelt regiuunen san aparte onerslacher apwoksen:
* *M. m. bactrianus*, Süüdwaast- an Madelaasien
* *M. m. castaneus*, Süüduastaasien
* *M. m. domesticus*, Waasteuroopa, Nuurdameerikoo, Süüdameerikoo, Afrikoo, Oseaanien
* *M. m. gentilulus*, Araabien, Madagaskar
* *M. m. helgolandicus*, Halaglun 
* *M. m. musculus*, Uasteuroopa, nuurdelk Aasien

## Kwelen


## Luke uk diar
Castorimorpha

**Castorimorpha** san en onerorder faan a Gnaudiarten (Rodentia) mä trii familin. 

## Familin
* Biibern (Castoridae)
* Geomyidae
* Heteromyidae

## Luke uk diar
Anomaluromorpha

**Anomaluromorpha** san en onerorder faan Gnaudiarten (Rodentia). Diar hiar trii familin tu, diar uun Afrikoo lewe.

## Familin
* Anomaluridae
* Pedetidae
* Zenkerellidae

## Luke uk diar
Spasmüsen

**Spasmüsen** (Soricidae) san en famile faan Insektenfreedern (Eulipotyphla). Jo like müsen, hiar oober ei tu det famile faan a Müsen (Muridae). Jo san naier mä Iigler (Erinaceidae) an Molwarper (Talpidae). At jaft wel son 350 slacher faan Spasmüsen, uun Madeleuroopa lewe tjiin.

## Onerfamilin an sköölen
* Crocidurinae
*: Crocidura - Diplomesodon - Feroculus - Paracrocidura - Ruwenzorisorex - Scutisorex - Solisorex - Suncus - Sylvisorex
* Myosoricinae
*: Congosorex – Myosorex – Surdisorex
* Soricinae
*: Triibuus: Anourosoricini - Blarinellini - Blarinini - Nectogalini - Notiosoricini - Soricini
## Luke uk diar
Molwarper

A **Molwarper** **Muulwarper** (Talpidae) san en famile faan Insektenfreedern (Eulipotyphla). Jo san nai mä Iigler (Erinaceidae) an Spasmüsen (Soricidae). At jaft wel son 50 slacher, diar üüb a nuurdelk eerdheleft lewe. Uun Madeleuroopa jaft at man ään slach *Talpa europaea*.

Di nööm komt faan *mol* (klompag eerd, uk türew) an *warep* (apsmitj, ütjsmitj).

## Iindialang efter ufstamang

## Bilen

Mr Mole.jpg|Molwarep uun't bodin
Talpa europaea MHNT pate.jpg|Föörhun faan a *Europeesk Molwarep*
Maulwurfshügel.jpg|Molwarepbonk



## Luke uk diar
Solenodon

**Solenodontidae** san en famile faan Insektenfreedern (Eulipotyphla) mä man ian skööl Solenodon. Diar jaft at man muar tau slacher faan, diar üüb Kariibisk Eilunen lewe. Jo like grat Spasmüsen (Soricidae) an san diar uk nai mä.

## Slacher
* *Solenodon paradoxus*, üüb Haiti, Dominikaans Republiik
* *Solenodon cubanus*, üüb Kuuba


Abhandlungen der Königlichen Akademie der Wissenschaften in Berlin (1863) (16740609846).jpg|*Solenodon cubanus*
Cuban Solenodon area.png|Spriadkoord faan *Solenodon cubanus*
Hispaniola solenodon.jpg|*Solenodon paradoxus*
Hispaniolan Solenodon area.png|Spriadkoord faan *Solenodon paradoxus*



## Luke uk diar
Johann Fischer von Waldheim

**Johann Gotthelf Fischer von Waldheim** (* 13.Oktuuber 1771 uun Waldheim, Kuurföörstendoom Saksen; † 18. Oktuuber 1853 uun Moskau, Rüsk Keiserrik wiar en sjiisken bioloog, geoloog an bibletekaar. Hi hää flook tetjdiarten an kraaben bestemet.

## Luke uk diar

*  (ei folstendag)
Richard Owen

Sir **Richard Owen** (* 20. Jüüle 1804 uun Lancaster; † 18. Detsember 1892 uun Richmond Park, London) wiar en britisken medesiiner an bioloog. Hi woort üs naistwichtagst natüürwedenskapsmaan faan sin tidj efter Charles Darwin uunsen.

Owen hää ham mä wäärlisdiarten befaadet an flook slacher bestemet. Hi hää uk det Natural History Museum uun London grünjlaanj. An di nööm Dinosaurier gongt üüb Owen turag.

## Luke uk diar

*  (ei folstendag)
John Edward Gray

**John Edward Gray** (* 12. Febrewoore 1800 uun Walsall; † 7. Maarts 1875 uun London) wiar en britisken bioloog. Hi hää flook diarten bestemet.

## Luke uk diar

*  (ei folstendag)
Karlshamn

**Karlshamn** [ˈkɑ̂ːɭshamn] as en stää önj e prowins Blekinge, Swärik. E stää läit önjt sööden foon e prowins, bai e Ååstsiie. Dåt heet 20.388 inboogere (2019). Dåt as e hoodstää foon jü Karlshamn Komuun.

## Ferkiir
*  E Europastroote 22 ferbant Karlshamn ma Mörrum önjt nordweesten än Kallinge än Ronneby önjt nordååsten.

## Kwäle
Myxozoa

**Myxozoa** san en onerstam faan Näädeldiarten (Cnidaria) mä amanbi 1.200 slacher uun 50 sköölen.

Myxozoa san parasiiten, diar flook diarten befaal, fööraal fasker.

## Iindialang
* Klas: Malacosporea
*: Order: Malacovalvulida
* Klas: Myxosporea
*: Ordern: Bivalvulida - Multivalvulida

## Luke uk diar
Staalglaagen

**Staalglaagen** (Stauromedusae) san det iansagst order uun det klas faan a Staurozoa. Jo hiar tu a Näädeldiarten (Cnidaria). Jo lewe miast üüb song an san son 5 cm grat.

## Iindialang
* Familin: Craterolophidae - Depastridae - Kishinouyeidae - Kyopodiidae - Lipkeidae - Lucernariidae - Tesseranthidae

## Luke uk diar
Dööbelglaagen

**Dööbelglaagen** (Cubozoa) san en klas faan Näädeldiarten (Cnidaria) mä amanbi 50 slacher. Di nööm komt faan det bal sjauerhuket lif. Jo lewe miast uun a Troopen an Subtroopen. Enkelt slacher san böös giftag: *[[Carukia barnesi]]* an *[[Chironex fleckeri]]*

Dööbelglaagen san nai mä Staalglaagen (Staurozoa).

## Iindialang
* Order: Carybdeida
*: Familin: Alatinidae – Carukiidae - Carybdeidae – Tamoyidae – Tripedaliidae
* Order: Chirodropida
*: Familin: Chirodropidae  – Chiropsalmidae - Chiropsellidae

## Luke uk diar
Störtpoden

**Störtpoden** (Caudata, uk wel: Urodela) san ian faan trii ordern faan a amfiibien (Amphibia) mä amanbi 770 slacher. Diar hiar fööraal a Salamandern (Salamandridae) tu.

Jo ööder tau ordern faan a amfiibien san a Poden an Hobelfasker (Anura, ~ 6.700 slacher) an a Blinjwarper (Gymnophiona, ~ 200 slacher).

## Iindialang
* Auerfamile: Cryptobranchoidea
*: Familin: Cryptobranchidae - Hynobiidae
* Auerfamile: Salamandroidea
*: Familin: Ambystomatidae - Amphiumidae - Dicamptodontidae - Plethodontidae - Proteidae - Rhyacotritonidae - Salamandridae
* Auerfamile: Sirenoidea
*: Famile: Sirenidae

## Luke uk diar
Salamandern

(Echt) **Salamandern** (Salamandridae) san en famile faan Störtpoden (Caudata). Diar jaft at son 90 slacher faan, an jo lewe miast uun miatag kliima üüb a nuurdelk eerdheleft.

## Iindialang
* Onerfamile: Pleurodelinae
*: Sköölen: Calotriton - Cynops - Echinotriton - Euproctus - Hypselotriton - Ichthyosaura - Laotriton - Liangshantriton - Lissotriton - Neurergus - Notophthalmus - Ommatotriton - Pachytriton - Paramesotriton - Pleurodeles - Taricha - Triturus - Tylototriton
* Onerfamile: Salamandrinae
*: Sköölen: Chioglossa - Lyciasalamandra - Mertensiella - Salamandra
* Onerfamile Salamandrininae
*: Skööl: Salamandrina

## Luke uk diar
Blinjwarper

**Blinjwarper** (Gymnophiona, of uk: Apoda) san ian faan trii ordern faan a amfiibien (Amphibia). Diar hiar son 200 slacher tu, an jo like wirmer of slaanger. 

Jo ööder tau ordern faan amfiibien san a Hobelfasker an Poden (Anura, ~ 6.700 slacher) an a Störtpoden (Caudata, ~ 700 slacher).

## Iindialang efter ufstamang
Diar san tjiin familin:

## Luke uk diar
Noominatiif

De **Noominatiif Faal** ([ˈno:minati:f]; faan Latiins: *cāsus nominātīvus*, faan *nōmināre*, üüb Fering "neem") as een faan a faaler uun't gramatik, wat noomen üüs a subjekt uun en sats keentiikent. Uun det tjiisk skuulgramatik wurd a noominatiif uk *1. Fall* of *Wer-Fall* neemd. De noominatiif faal as üüs grünjskak för noomen uun wurdbuken brükt.

Bispalen:
* Uun a sats „A dring spelet uun a guard“, as *a dring* uun de noominatiif faal; det swaaret üüb't fraag „Hoker spelet uun a guard?“
* Uun a sats „A taagstuul braant“, as *a taagstuul* uun de noominatiif faal; det swaaret üüb't fraag „Wat braant?“

## Luke uk diar
* *Faaler uun't gramatik*: noominatiif, geenitiif, daatiif, akusatiif, ablaatiif, wokatiif.
Pilosa

A **Pilosa** san en order faan Tetjdiarten (Mammalia). Diar hiar a Miirbeeren (Vermilingua) an a Luidiarten (Folivora) tu.

## Iindialang
* Onerorder: Folivora (Luidiarten)
*: Familin: Bradypodidae – Megalonychidae 
* Onerorder: Vermilingua (Miirbeeren)
*: Familin: Cyclopedidae - Myrmecophagidae

## Luke uk diar
Scandentia

**Scandentia** san en order faan Tetjdiarten (Mammalia). Jo lewe uun Süüduastaasien, an diar jaft at 20 slacher faan.

## Iindialang
* Famile: Ptilocercidae
*: Skööl: Ptilocercus
* Famile: Tupaiidae
*: Sköölen: Anathana – Dendrogale – Tupaia

## Luke uk diar
Afrosoricida

**Afrosoricida** san en order faan Tetjdiarten (Mammalia) uun det auerorder faan a Afrotheria. Diar hiar man 55 slacher tu.

## Iindialang
* Onerorder: Chrysochloridea
*: Famile: Chrysochloridae
*:: Sköölen: Amblysomus – Calcochloris – Carpitalpa – Chlorotalpa – Chrysochloris – Chrysospalax – Cryptochloris – Eremitalpa – Neamblysomus
* Onerorder: Tenrecomorpha
*: Famile: Potamogalidae
*:: Sköölen: Micropotamogale – Potamogale
*: Famile: Tenrecidae
*:: Sköölen: Echinops – Geogale – Hemicentetes – Limnogale – Microgale – Oryzorictes – Setifer – Tenrec 

## Luke uk diar
Eerdswin

At **Eerdswin** (*Orycteropus afer*) as en Tetjdiart (Mammalia) an di iansagst slach uun det order faan a Tubulidentata. Det as det iansagst order mä man ään slach.

## Onerslacher
O. a. adametzi – O. a. aethiopicus – O. a. angolensis – O. a. erikssoni – O. a. faradjius – O. a. haussanus – O. a. kordofanicus – O. a. lademanni – O. a. leptodon – O. a. matschiei – O. a. observandus – O. a. ruvanensis – O. a. senegalensis – O. a. somalicus – O. a. wardi – O. a. wertheri

## Bilen

Aardvark area.png|Eerdswin lewe uun Afrikoo süüdelk faan a Sahara.
SanWild17.jpg|Eerdswin hüüse uun a eerd.



## Luke uk diar
Procaviidae

**Procaviidae** san en famile faan Tetjdiarten (Mammalia) an det iansagst famile uun det order faan a Hyracoidea. Jo lewe uun Afrikoo.

## Iindialang
* Skööl: Dendrohyrax
*: Slacher: Dendrohyrax arboreus – Dendrohyrax dorsalis – Dendrohyrax validus
* Skööl: Heterohyrax
*: Slach: Heterohyrax brucei
* Skööl: Procavia
*: Slach: Procavia capensis


Dendrohyrax distribution map.svg|leewentsrüm faan *Dendrohyrax*
Yellow-spotted Rock Hyrax area.png|Leewentsrüm faan *H. brucei*
Rock Hyrax area.png|Leewentsrüm faan *P. capensis*



## Luke uk diar
Macroscelididae

**Macroscelididae** san en famile faan Tetjdiarten (Mammalia) an det iansagst famile uun det order faan a Macroscelidea. Jo lewe uun Afrikoo, an diar jaft at 20 slacher faan.

## Iindialang
* Skööl: Elephantulus
*: Slacher: E. brachyrhynchus – E. edwardii – E. fuscipes – E. fuscus – E. intufi – E. myurus – E. pilicaudus – E. revoili – E. rufescens – E. rupestris
* Skööl: Galegeeska
*: Slach: Galegeeska revoili
* Skööl: Macroscelides
*: Slacher: M. flavicaudatus – M. micus – M. proboscideus
* Skööl: Petrodromus
*: Slach: Petrodromus tetradactylus
* Skööl: Petrosaltator
*: Slach: Petrosaltator rozeti
* Skööl: Rhynchocyon
*: Slacher: R. chrysopygus – R. cirnei – R. petersi – R. udzungwensis

## Spriadkoord

## Luke uk diar
Bandikuts

**Bandikuts** (Peramelemorphia) of uk **Pöösdaksen** san en order faan Pöösdiarten (Marsupialia) mä tau familin an 20 slacher. Di nööm *Bandikut* komt faan't Telugu spriak uun Süüdindien an ment *swinroot*. Bandikuts san oober nian rooten.

## Iindialang
* Famile: Peramelidae
*: Onerfamile: Echymiperinae
*:: Sköölen:  Echymipera - Microperoryctes - Rhynchomeles
*: Onerfamile: Peramelinae
*:: Sköölen: Isoodon - Perameles
*: Onerfamile: Peroryctinae
*:: Skööl: Peroryctes
* Famile: Thylacomyidae
*:: Skööl: Macrotis
* Famile: †Chaeropodidae
* Famile: †Yaralidae

## Luke uk diar
Ruuwpöösdiarten

**Ruuwpöösdiarten** (Dasyuromorphia) san en order faan Pöösdiarten (Metatheria), diar flääsk freed. Jo lewe uun Austraalien, Nei-Guinea an Tasmaanien.

## Iindialang
* Famile: Dasyuridae
*: Onerfamilin: Dasyurinae - Sminthopsinae - †Barinyinae
* Famile: Myrmecobiidae
*:: Skööl: Myrmecobius (Numbat)
* Famile: †Thylacinidae
*:: Sköölen: Badjcinus - Maximucinus - Muribacinus - Mutpuracinus - Ngamalacinus - Nimbacinus - Thylacinus - Tyarrpecinus - Wabulacinus

## Luke uk diar
Dromiciops

***Dromiciops*** as en skööl faan Pöösdiarten (Marsupialia). Hat as det iansagst skööl uun det order Microbiotheria. Det order hää loong üs ütjstürwen tääld, man do san dach noch trii slacher fünjen wurden, tuleetst 2016.

Hial aparte as, dat jo nai mä a Australidelphia san, diar uun Austraalien lewe, an ei so nai mä a Ameridelphia, diar uun Ameerikoo lewe.

## Slacher
* Dromiciops bozinovici
* Dromiciops gliroides
* Dromiciops mondaca

## Spriadkoord
Jo trii *Dromiciops* slacher lewe uun Süüdchiile:

* * D. bozinovici (laachtblä)
* * D. mondaca (güül)
* * D. gliroides (ruad)

## Luke uk diar
Pöösmolen

**Pöösmolen** (*Notoryctes*) san en skööl faan Pöösdiarten (Marsupialia). Jo san det iansagst skööl uun det order faan a Notoryctemorphia, an diar jaft at man tau slacher faan. Jo like molwarper.

## Slacher
* Grat Pöösmol (*N. typhlops*)
* Letj Pöösmol (*N. caurinus*).

## Spriadkoord
Pöösmolen lewe uun a wüüsten faan Austraalien:

## Luke uk diar
Pöösrooten

**Pöösrooten** (Didelphidae) san en famile faan Pöösdiarten (Marsupialia). Jo san det iansagst famile uun der order faan a Didelphimorphia, an diar hiar 18 sköölen mä 110 slacher tu. Pöösrooten wurd uk Oposums näämd, oober eegentelk san Oposums bluas jodiar slacher uun det skööl Didelphis.

## Iindialang
* Onerfamile: Caluromyinae
*:: Sköölen: Caluromys – Caluromysiops
* Onerfamile: Didelphinae
*: Triibus: Didelphini
*:: Sköölen: Chironectes – Didelphis – Lutreolina – Philander
*: Triibus: Marmosini
*:: Sköölen: Marmosa – Monodelphis – Tlacuatzin
*: Triibus: Metachirini
*:: Skööl: Metachirus
*: Triibus: Thylamyini
*:: Sköölen: Chacodelphys – Cryptonanus – Gracilinanus – Lestodelphys – Marmosops – Thylamys
* Onerfamile: Glironiinae
*:: Skööl: Glironia
* Onerfamile: Hyladelphinae
*:: Skööl: Hyladelphys

## Luke uk diar
Müsoposums

A **Müsoposums** (Caenolestidae) san en famile faan Pöösdiarten (Marsupialia). Jo san det iansagst famile uun det order faan a Paucituberculata. Diar hiar man trii sköölen mä sööwen slacher tu.

## Iindialang
* Skööl: *Caenolestes*
*: Slacher: *C. caniventer – C. condorensis – C. convelatus – C. fuliginosus – C. sangay*
* Skööl: *Lestoros*
*: Slach: *Lestoros inca*
* Skööl: *Rhyncholestes*
*: Slach: *Rhyncholestes raphanurus*

## Luke uk diar
Echt Oposums

Echt **Oposums** (*Didelphis*) san en skööl faan Pöösdiarten (Marsupialia) uun det order faan a Pöösrooten (Didelphimorphia). A Pöösrooten uun't gehial wurd uk üs *Oposums* betiakent, diaram het det skööl *Didelphis* **Echt Oposums**.

## Slacher
At jaft sääks slacher faan *Echt Oposums*. Jo lewe uun Ameerikoo.


* D. virginiana, *Nuurdoposum* (laachtgreen)
* D. marsupialis, *Süüdoposum* (orangj)
* D. imperfecta, *Guyanaoposum* (ruad)
* D. albiventris, *Witjuaroposum* (jonkblä)
* D. aurita, *Gratuaroposum* (laachtblä)
* D. pernigra, *Anden-Witjuaroposum* (jonkgreen)


Rabipelao2.jpg|D. marsupialis
Didelphis albiventris, Bahia, Brazil.jpg|D. albiventris
Didelphis aurita photo-Christian Roger Dockhorn.JPG|D. aurita
Didelphis pernigra-crop.jpg|D. pernigra



## Luke uk diar
Kengeruus

**Kengeruus** (Macropodidae, faan  „grat“ an  „fut“) san en famile faan Pöösdiarten (Marsupialia) uun det order faan a Kläämpöösdiarten (Diprotodontia). Jo lewe uun Austraalien an Neiguinea. Tu det famile hiar 65 slacher.

## Sköölen
Dendrolagus – Dorcopsis – Dorcopsulus – Lagorchestes – Lagostrophus – Macropus – Onychogalea – Petrogale – Setonix – Thylogale – Wallabia

## Enkelt slacher

Whiptail_Wallaby_Side.JPG|Macropus parryi (*Wallaby*)
Macropus_robustus.jpg|(Nota)Macropus robustus (*Wallaroo*)
Sumpf-wallaby.jpg|Wallabia bicolor
Onychogalea_fraenata_-_Gould.jpg|Onychogalea fraenata
Quokka_avec_son_petit.jpg|Setonix brachyurus (*Quokka*)
Lag_cons.jpg|Lagorchestes conspicillatus
RedNeckedPademelon-side-800.jpg|Thylogale thetis
Petrogale_xanthopus_-_Monarto_1.JPG|Petrogale xanthopus, en *beragkengeruu*
Tree_kangaroo2.jpg|Dendrolagus goodfellowi, en *buumkengeruu*
Dorcopsis_%C3%A0_raies_blanches_%28Dorcopsis_hageni%29,_Pairi_daiza.jpg|Dorcopsis hageni, en *boskkengeruu*
Lagorchestes_fasciatus_Gould.jpg|Lagostrophus fasciatus



## Luke uk diar
Moskusrootenkengeruu

At **Moskusrootenkengeruu** (*Hypsiprymnodon moschatus*) as en slach faan Pöösdiarten (Marsupialia). Hat as di iansagst slach uun det famile faan a Hypsiprymnodontidae.

## Luke uk diar
Rootenkengeruus

**Rootenkengeruus** (Potoroidae) san en famile faan Pöösdiarten (Marsupialia) uun det order faan a Kläämpöösdiarten (Diprotodontia). Diar hiar aacht slacher tu.

## Iindialang
* Skööl: *Aepyprymnus *
*: *A. rufescens* (Ruad Rootenkengeruu)
* Skööl: *Bettongia* (Baskengeruus)
*: *B. gaimardi – B. lesueur – B. penicillata – B. tropica *
* Skööl: Potorous (Kaninkengeruus)
*: *P. gilbertii – P. longipes – P. tridactylus*


Bettongia gaimardi.jpg|*Bettongia gaimardi*
Die_S%C3%A4ugthiere_in_Abbildungen_nach_der_Natur,_mit_Beschreibungen_%28Plate_24%29_%288557400290%29.jpg|*Bettongia lesueur*
Bettongia penicillata.jpg|*Bettongia penicillata*
Bettongia tropica 73525933.jpg|*Bettongia tropica*
GilbertsPotoroo.JPG|*Potorous gilbertii*

Potorous_tridactylus_-_profile.JPG|*Potorous tridactylus*



## Luke uk diar
Taapiiren

**Taapiiren** (*Tapirus*) san en skööl faan Ünpaartuanet Klooksdiarten (Perissodactyla). An jo san det iansagst skööl uun det famile faan a Tapiridae. Diar jaft at daalang noch fiiw slacher faan.

## Slacher
*†T. antiquus – †T. arvernensis – [[T. bairdii]] – †T. balkanicus – †T. copei – [[T. indicus]] – †T. jeanpiveteaui – [[T. kabomani]] – [[T. pinchaque]] – †T. priscus – [[T. terrestris]] – †T. mesopotamicus – †T. rondoniensis – †T. webbi*


Central American Tapir-Belize20.jpg|T. bairdii Madelamerikoonsk Taapiir 
Malayan_Tapir.JPG|T. indicusMalaiisk Taapiir 
Tapirus_kabomani_Range_Map.png|T. kabomani
Mountain Tapir2.jpg|T. pinchaqueBeragtaapiir 
Flachlandtapir.jpg|T. terrestrisFlaakluntaapiir 



## Luke uk diar
Dodoma (Regiuun)

Det **Dodoma Regiuun** (üüb Swahili: *Mkoa wa Dodoma*) as ian faan a regiuunen uun de aafrikoons stoot Tansania. At regiuun leit uun a maden faan't lun. Det hee 2.568.500 lidj (2019). At hoodsteed faan't regiuun as Dodoma.

## Geografii
### Iindialing faan Ferwalting

At regiuun hee sööwen distrikten:

## Kwelen
Wombats

**Wombats** (Vombatidae) san en famile faan Pöösdiarten (Marsupialia). Jo lewe uun Austraalien uun hööl oner a eerd an san plaantenfreedern. Diar jaft at man trii slacher faan. 

## Iindialang
* Skööl: *Vombatus*
*: *Vombatus ursinus*
* Skööl: *Lasiorhinus*
*: *Lasiorhinus krefftii*
*: *Lasiorhinus latifrons*


Wombat 3.jpg|Vombatus ursinus
Haarnasenwombat (Lasiorhinus krefftii).jpg|Lasiorhinus krefftii
Lasiorhinus latifrons (44572265472).jpg|Lasiorhinus latifrons



## Luke uk diar
Koala

A **Koala** (*Phascolarctos cinereus*) as en slach faam Kläämpöösdiarten (Diprotodontia). Hi liket en letjen beer, as oober nian Ruuwdiart. Hi hiart tu a Pöösdiarten (Marsupialia) an lewet uun Austraalien. A Koala as di iansagst slach uun det famile faan a Phascolarctidae.

## Bilen

Koala Range.jpg|Spriadkoord
Koala-ag1.jpg|Koalas lewe faan Eukalyptus
Koala and baby.jpg|Koala mä jongdiart



## Luke uk diar
Bengkulu (Prowins)

Det **Bengkulu Prowins** (üüb Indoneesk: *Provinsi Bengkulu*) as ian faan a prowinsen uun Indoneesien. At prowins leit uun a waast faan't eilun Sumaatra. Det hee 1.971.800 lidj (2019). At hoodsteed faan't prowins as Bengkulu.

## Kwelen
Kilimandscharo (Regiuun)

Det **Kilimandscharo Regiuun** (üüb Swahili: *Mkoa wa Kilimanjaro*) as ian faan a regiuunen uun de aafrikoons stoot Tansania. At regiuun leit uun a nuurduast faan't lun. Det hee 1.640.087 lidj (2019). At hoodsteed faan't regiuun as Moshi.

## Geografii
A berig Kilimandscharo leit uun detheer regiuun.

### Iindialing faan Ferwalting

## Kwelen
Eedomshiird

At **Eedomshiird** wiar bit 1634 en hiird uun Nuurdfresklun. Hat lai amanbi tesken Pelwerem an Nuurdstrun. Uun't Burchardiflud 1634 ging hat oner. Man al uun't Marcellusflud 1362 san grat dialen auerspeeld wurden. 

At hoodsteed faan't Eedomshiird wiar Rungholt, diar al 1362 onergingen as. Flook sarkspalen küd ei häälen wurd an san apjiwen wurden: Brunock, Hersbüll, Evensbüll, Trindermarsch, Gaikebüll, Stintebüll, Irgrof an Buphever. Efter 1634 wiar diar bluas noch Odenbüll auer, hat leit daalang mä sin St. Vinzenz sark üüb Nuurdstrun. An 1642 as det ferwaltangsianhaid Eedomshiird apliaset wurden.

Troch at weesen Eedomshiird ferlääpt daalang en 12 meeter jipen priil, at Nuurderheewer.

## Kwelen
* Hans Nicolai Andreas Jensen: *Versuch einer kirchlichen Statistik des Herzogthums Schleswig: Enthaltend die Propsteien Tondern, Husum mit Bredstedt, und Eiderstedt*; Flensborag 1841; S. 648–650
Leer (Uastfresklun)

**Leer** uun Uastfresklun as det kreisstääd faan a Lunkreis Leer. Mä  iinwenern as Leer det traadgratst stääd uun Uastfresklun efter Emden an Aurich.

Leer leit bi a struumer Leda an Ems an hää en graten huuwen. 

Uun't madelääler wiar Leer di poliitisk madelponkt faan Uastfresklun. 

## Stääddialen

### Ferkiar
Leer as en wichtagen ferkiarsknoot för Uastfresklun

## Luke uk diar

## Referensen
Wladiwostok

**Wladiwostok** (üüb Rüs: Владивосто́к *Vladivostók*) as en steed uun a uast faan Rüslun. Det hee 606.561 lidj (2020). Det as at hoodsteed faan det Fiar Uasten Bundesdistrikt an det Primorje Regiuun.

## Geografii
### Kliima



## Histoore
At steed wurd 1860 grünjlaanjen.

## Kwelen
Fiar Uasten (Bundesdistrikt)

De **Fiar Uasten Bundesdistrikt** (üüb Rüs: Дальневосто́чный федера́льный о́круг *Dal'nevostóčny federál'ny ókrug*) as ian faan dön aacht bundesdistrikten uun Rüslun. Det hee 8.169.203 lidj (2020). At hoodsteed faan a bundesdistrikt sant 2018 as Wladiwostok.

## Geografii

### Steeden
Dön tjin gratst steeden uun a bundesdistrikt san:

### Iindialing faan Ferwalting

## Befölkring
Efter det 2010 folksteeling san dön tjiin gratst fölker uun a bundesdistrikt:
# Rüsen — 4.964.107 (78,88 %)
# Jakuuten — 469.897 (7,47 %)
# Ukrainern — 154.954 (2,46 %)
# Koreaanern — 56.973 (0,91 %)
# Tataaren — 40.003 (0,64 %)
# Ewenken — 27.030 (0,43 %)
# Witjrüsen — 24.502 (0,39 %)
# Ewenen — 22.172 (0,35 %)
# Usbeeken — 19.561 (0,31 %).

## Histoore
A bundesdistrikt wurd 18. Mei 2000 grünjlaanjen.

## Kwelen
Taifuun

En **taifuun** as en böös starken horelwinj föör Uastaasien uun a nuurdwaastelk Pasiifik. Hi gongt faan jip loftdruk ütj, an brangt miast uk föl rin mä.

Di nööm komt faan't greks mütologii, diar as di riis *Typhon* di *aatj faan a winjer*.

Horelwinjer uun a Nuurd-Atlantik an Nuurduast-Pasiifik het Hurricanes, an uun Süüdaasien san't Zykloonen.

## Taifuuner
Swaar taifuuner uun a leetst juaren wiar:

## Typhon

Tröte.JPG
Italian Gas Horn.JPG


En **typhon** () as uk en hurn, diar uun a siafaard brükt woort. Diar komt en böös gratemen tuun ütj. Hi skal wäärne bi mist of gefoor.

## Luke uk diar

* Tornaado
Chabarowsk

**Chabarowsk** (üüb Rüs: Хаба́ровск *Chabárowsk*) as det gratst steed uun de Fiar Uasten Bundesdistrikt faan Rüslun. Det hee 616.372 lidj (2020). Det as at hoodsteed faan det Chabarowsk Regiuun.

## Sastersteeden
* Niigata, Jaapaan (sant 1965)
* Portland, Ferianigt Stooten (sant 1988)
* Victoria, Kanada (sant 1990)
* Harbin, Schiina (sant 1993)
* Bucheon, Süüdkorea (sant 2002)
* Sanya, Schiina (sant 2011)

## Kwelen
Sacha

**Sacha** (uk *Jakuutien*), amtelk nööm **Republiik Sacha** (üüb Rüs: Яку́тия *Jakútija* an Респу́блика Саха́ (Яку́тия) *Respúblika Sachá (Jakútija)*, üüb Jakuutisk: Саха Сирэ *Sacha Sire* an Саха Өрөспүүбүлүкэтэ *Sacha Öröspüübülükete*) as en republiik uun de Fiar Uasten Bundesdistrikt faan Rüslun. Uun a nuurd leit de Arktisk Ootseaan, uun a uast lai de Autonoom Kreis faan a Tschuktschen, det Magadan Prowins an det Chabarowsk Regiuun, uun a süüd det Amur Prowins, det Transbaikaalien Regiuun an det Irkutsk Prowins an uun a waast det Krasnojarsk Regiuun. Det hee 971.996 lidj (2020). At hoodsteed faan't republiik as Jakutsk.

## Geografii

Sacha hee trii sköölen faan berger:
* Dön Werchojansk Berger, wat uun a uast faan de Lena Struum lei an faan't Ochotsk Sia tu't Laptew Sia ling.
* Dön Tscherski Berger, wat uun uast faan dön Werchojansk Berger lei, an
* Dön Stanowoj Berger, wat uun a süüd faan't republiik lei.

De huuchst ponkt uun Sacha as de Pobeda Toop (3147 m), wat uun dön Tscherski Berger stäänt.

### Kliima

### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't republiik san:

## Kwelen
Uraal (Bundesdistrikt)

De **Uraal Bundesdistrikt** (üüb Rüs: Ура́льский федера́льный о́круг *Urál'skij federál'ny ókrug*) as ian faan a bundesdistrikten uun Rüslun. Det hee 12.360.752 lidj (2020). 
At hoodsteed faan a bundesdistrikt as Jekaterinburg.

## Geografii

### Steeden
Dön tjin gratst steeden uun a bundesdistrikt san:

### Iindialing faan Ferwalting

A bundesdistrikt hee fjauer prowinsen:

Det Tjumenj Prowins (3 + 4 an 6) hee tau autonoom kreiser:
* De Autonoom Kreis faan a Chanten an Mansen (4), an
* De Autonoom Kreis faan a Jamal-Nentsen (6).

## Befölkring
Efter det 2010 folksteeling san dön tjiin gratst fölker uun a bundesdistrikt:
# Rüsen — 9.690.527 (80,22 %)
# Tataaren — 581.728 (4,82 %)
# Baschkiren — 252.358 (2,09 %)
# Ukrainern — 250.020 (2,07 %)
# Kasachen — 70.788 (0,59 %)
# Aserbaidschaanern — 66.819 (0,55 %)
# Tjiisken — 56.064 (0,46 %)
# Witjrüsen — 52.855 (0,44 %)
# Tschuwaschen — 42.177 (0,35 %)
# Armeeniern — 38.104 (0,32 %).

## Histoore
A bundesdistrikt wurd 13. Mei 2000 grünjlaanjen.

## Kwelen
Jacinta Ardern

**Jacinda Kate Laurell Ardern** (Ütjspriik üüb Nei-Sialun Ingels: [dʒəˈsəndə ˈɑːˈdɜːn]; * 26. Jüüle 1980 uun Hamilton, Nei-Sialun) as en nei-sialuns poliitiker, an wiar faan 2017 bit 2023 at 40. premier-minister faan Nei-Sialun. Hör efterfulger as Chris Hipkins.

## Luke uk diar
Wilhelm Röntgen

**Wilhelm Conrad Röntgen** (* 27. Marts 1845 uun Lennep, daaling steeddial faan Remscheid; † 10. Febrewoore 1923 uun München) wiar en tjiisk füsiker. Hi foon de 8. Nofember 1895 uun det füsikaalisk instituut faan't Uniwersiteet Würzburg a röntgenstrualen, wat efter ham neemd wurd, ütj; heerför fing hi 1901 bi't ferdun faan de iarst Nobelpris de iarst Nobelpris för Füsiik.

## Luke uk diar
Kiang

A **Kiang** (*Equus kiang*) as en tetjdiart uun det famile faan a Hingster (Equidae). Hi lewet uun Tiibet an diar ambi. Hi as nai mä di Asiaatisk Eesel (Equus hemionus), liket oober muar en hingst.

## Onerslacher
E. k. chu – E. k. holdereri – E. k. kiang – E. k. polyodon

Equus_kiang_holdereri.jpg|E. k. holdereri



## Luke uk diar
Sophia de Mello Breyner Andresen

**Sophia de Mello Breyner Andresen** (* 6. Nofember 1919 uun Porto; † 2. Jüüle 2004 uun Lissabon) wiar ian faan a wichtagst portugiisk skriiwern. Hat wiar 1999 det iarst portugiisk wüf, diar di wichtagst portugiisk literatüürpris, di „Prémio Camões“ füng.

Sophia hed welsteld aalern. Jo wiar winbüüren uun Porto, an hör uurualaatj wiar Jann Hinrich Andresen faan Feer.

En ualaatj wiar Tomás de Mello Breyner, en groof, dochter an frinj faan könang Carlos I. faan Portugal.

## Bilen

Sophia de Mello Breyner Andresen - Lagos - 08-05-2020.jpg|Sophia üüb en wochbil uun Lagos (Algarve)
Jardim Botânico Porto - fachada posterior.jpg|"Casa Andresen", daalang di Botaanisk Guard faan Porto
Jardim Botanico do Porto-Sophia.JPG|Stunbil faan Sophia uun a Botaanisk Guard
Parque dos Poetas - Portugal (270063095).jpg|Stunbil faan Sophia uun a "Parque dos Poetas", Oeiras



## Iarangen
* 1964 – Grande Prémio de Poesia da Sociedade Portuguesa de Escritores, atribuído a Livro Sexto.
* 1977 – Prémio Teixeira de Pascoaes
* 1983 – Prémio da Crítica, der Associação Internacional de Críticos Literários
* 1989 – Prémio D. Dinis, der Fundação da Casa de Mateus
* 1990 – Grande Prémio de Poesia Inasset / Inapa
* 1992 – Grande Prémio Calouste Gulbenkian de Literatura para Crianças
* 1994 – Prémio 50 anos de Vida Literária, der Associação Portuguesa de Escritores
* 1995 – Prémio Petrarca
* 1996 – Homenageada do „Carrefour des Littératures“
* 1998 – Prémio da Fundação Luis Miguel Nava
* 1999 – Prémio Camões
* 2000 – Prémio Rosalia de Castro, des Pen Clube Galego
* 2001 – Prémio Max Jacob Étranger
* 2003 – Prémio Rainha Sofia de Poesia Iberoamericana.

## Luke uk diar

* Dachtangen bi Escritas.org
* Sophia de Mello Breyner Andresen bi Discogs.com (!)
* geni.com auer Sophia hör famile
Asiaatisk Eesel

Di **Asiaatisk Eesel** (*Equus hemionus*), **Khur** of **Kulan** as en tetjdiart uun det famile faan a Hingster (Equidae). Hi liket di Afrikoonsk Eesel (*Equus asinus*), huar a Hüseesel faan ufkomt. Di **Onager** as diar en onerslach faan.

## Onerslacher
E. h. blanfordi – E. h. hemionus – † E. h. hemippus – E. h. khur – E. h. kulan – E. h. luteus – E. h. onager


PSM V37 D647 Syrian hemippus.jpg|E. h. hemippus
Wild_ass_india.jpg|E. h. khur
Kulaani_Korkeasaari.jpg|E. h. kulan
Rostov-on-Don_Zoo_Persian_onager_IMG_5268_1725.jpg|E. h. onager - *Onager*



### Spriadkoord
Di Asiaatisk Eesel komt natüürelkerwiis bluas noch uun enkelt steeden uun Waast- an Madelaasien föör:

## Luke uk diar
Porto

**Porto** [] as det öödergratst stääd uun Portugal. Di nööm ment *huuwen* an det stääd leit diar, huar a struum Douro iin uun a Atlantik lääpt.

## Kliima

## Luke uk diar

* Jann Hinrich Andresen
* Sophia de Mello Breyner Andresen

## Referensen
Kaarl I. (Portugal)

**Kaarl I.** (portugiisk: Dom Carlos Fernando Luís Maria Victor Miguel Rafael Gabriel Gonzaga Xavier Francisco de Assis José Simão de Bragança Sabóia Bourbon Saxe-Coburgo-Gotha) (* 28. September 1863 uun Lissabon; † 1. Febrewoore 1908 uk diar) wiar de föörletst köning faan Portugal an at Algarve. Hi kaam faan de portugiisk twiig faan det hüs Sachsen-Coburg an Gotha uf an regiaret faan 1889 bit tu san duas. 1908 as hi faan republikaanern duadschööden wurden.
Elieser Ben-Jehuda

**Elieser Ben-Jehuda** (üüb Hebreewsk: אֱלִיעֶזֶר בֶּן־יְהוּדָה [ɛli'ʕɛzeʁ bɛn jɛhu'da]; bäären üüs *Elieser Jitzchak Perlman*; * 7. Janewoore 1858 uun Luschki, Rüs Keiserrik; † 16. Deetsember 1922 uun Jerusalem) wiar jurnalist an skriiwer faan det iarst neimuudis hebreewsk wurdenbuk. Hi wiar det wichtigst kreeft bi't welerbelewing faan det neimuudis spreegen hebreewsk spriik.
51 f.Kr.

## Bejewenhaiden
Uun detheer juar wiar Servius Sulpicius Rufus an Marcus Claudius Marcellus konsulen faan det Röömsk Republiik.

**Ünbekäänd Dootem**
* Kleopatra VII. an Ptolemaios XIII. wurd köningin an köning faan Egypten.

## Störwen
**Ünbekäänd Dootem**
* Ariobarsanes II., köning faan Kapadokien 
* Julia Minor, Julius Cäsar sin saster (* 100 f.Kr.)
* Marcus Atius Balbus, röömsk praetor an guwernöör faan Sardiinien an Korsika (* 105 f.Kr.)
* Poseidonios, greks filosoof, astronoom an geograaf (* amanbi 135 f.Kr.)
* Ptolemaios XII., köning faan Egypten (* twesken 115 f.Kr. an 107 f.Kr.)
81 f.Kr.

## Störwen
**Ünbekäänd Dootem**
* Artaxias I., köning faan Ibeerien (Georgien faan nü)
* Gnaeus Domitius Ahenobarbus, röömsk poliitiker. 
* Ptolemaios IX., köning faan Egypten (* 143 f.Kr., 142 f.Kr., 140 f.Kr. of 139 f.Kr.)
5 f.Kr.

## Bäären
* 15. Janewoore: Guang Wu, keiser faan Schiina († 57)
**Ünbekäänd Dootem**
* Aemilia Lepida, bridj faan Claudius († 43)
* Lucius Vitellius de Ääler, röömsk konsul an guwernöör faan Syria († 51)
Manuel II. (Portugal)

**Manuel II.** (üüb Portugiisk: *Dom Manuel II*; * 15. Nofember 1889; † 2. Jüüle 1932) wiar faan 1908 tu 1910 letst köning faan Portugal. Efter det Portugiisk Rewolutschuun toonket hi uf an ging iin uun't eksiil.
63 f.Kr.

## Bäären
* 23. September: Gaius Octavius, üüs Augustus keiser faan det Röömsk Rik († 14)
**Ünbekäänd Dootem**
* Marcus Vipsanius Agrippa, röömsk stootsmaan an generool († 12 f.Kr.)
* Strabo, greks historiker, geograaf an filosoof († amanbi 24)
14

## Bejewenhaiden
* 14. August: Tiberius wurd keiser faan det Röömsk Rik.

## Störwen
* 14. August: Augustus, keiser faan det Röömsk Rik (* 63 f.Kr.)
Augustus

**Augustus** (bäären *Gaius Octavius*, uk *Octavianus* neemd; * 23. September 63 f.Kr. uun Room; † 19. August 14 uun Nola bi Neapel) wiar faan 27 f.Kr. tu san duas de iarst keiser faan det Röömsk Rik. Hi wiar Julius Cäsar san gratnefe.

## Leewent
Efter Julius Cäsar san duas naam de stootsmaan Marcus Antonius at meecht faan det Röömsk Republiik. En konflikt begand man twesken ham an de röömsk Senaat, wat för Octavianus üüs Cäsar san efterfulger wiar. En kurt bürgerkrich bruch ütj, diaruun Octavianus uun a slacht bi Mutina jin Marcus Antonius woon. Kurt diarefter begand man en konflikt twesken Octavianus an a Senaat, an hi wurd frinjer mä Antonius an en öler stootsmaan, Lepidus.

At republiik wurd 40 apdiald: Antonius fing a uast, Octavianus a waast an Lepidus Afrika. Lepidus ferlus bal at meecht. Auer Antonius tup mä Kleopatra VII. köningin faan Egypten wiar an handelt ham üüs en uastelk prins, begand en konflikt twesken ham an Octavianus. Octavianus naam efter en slacht Alexandria: Antonius an Kleopatra ded jo kurt diarefter tu kurt.

Octavianus kaam 29 tu Room turag an naam a tiitel *imperator* auer. 13. Janewoore 27 saad hi amtelk, dat at republiik welermaaget as. Trii daar leeder ded tu ham a Senaat a tiitel *Augustus*. Det republikaans ütjsen faan Augustus sin reegiment fersteet man en monarchii, wat en autokraatisk karakter hed.

## Luke uk diar
* *Röömsk Keisern faan det Juulisk-Claudisk Dynastii*: Augustus (27 f.Kr.-14), Tiberius (14-37), Caligula (37-41), Claudius (41-54), Nero (54-68).
37

## Bejewenhaiden
* 16. Marts: Caligula wurd keiser faan det Röömsk Rik.

## Bäären
* 15. Deetsember: Tiberius Claudius Caesar Augustus Germanicus, üüs Nero keiser faan det Röömsk Rik († 68)

## Störwen
* 16. Marts: Tiberius, keiser faan det Röömsk Rik (* 42 f.Kr.)
41

## Bejewenhaiden
* 24. Janewoore: Keiser Caligula wurd faan det Preetoriaanergard ambroocht. Claudius wurd keiser.
 
## Störwen
* 24. Janewoore: Caligula, keiser faan det Röömsk Rik (* 12)
10 f.Kr.

## Bäären
* 01. August: Tiberius Claudius Caesar Augustus Germanicus, üüs Claudius keiser faan det Röömsk Rik († 54)
**Ünbekäänd Dootem**
* Herodes Agrippa 1., köning faan Judea († 44)
54

## Bejewenhaiden
* 13. Oktuuber: Keiser Claudius faan det Röömsk Rik wurd ambroocht. Nero wurd keiser.

## Störwen
* 13. Oktuuber: Keiser Claudius faan det Röömsk Rik (* 10 f.Kr.)
42 f.Kr.

## Bäären
* 16. Nofember: Tiberius Claudius Nero, üüs Tiberius keiser faan det Röömsk Rik († 37)
**Ünbekäänd Dootem**
* Marcus Claudius Marcellus, keiser Augustus san nefe († 23 f.Kr.)

## Störwen
* 03. Oktuber: Gaius Cassius Longinus, röömsk eedelmaan an atenteeter faan Julius Cäsar.
* 23. Oktuber: Marcus Junius Brutus, röömsk poliitiker  an atenteeter faan Julius Cäsar (* 85 f.Kr.)
**Ünbekäänd Dootem**
* Gaius Antonius, röömsk generool an Marcus Antonius san bruler.
* Lucius Tillius Cimber, röömsk eedelmaan an atenteeter faan Julius Cäsar.
* Marcus Porcius Cato, röömsk eedelmaan an Cato de Jonger san dring.
* Porcia Catonis, Marcus Junius Brutus sin wüf (* amanbi 70 f.Kr.)
* Publius Servilius Casca Longius, röömsk eedelmaan an atenteeter faan Julius Cäsar.
* Quintus Antistius Labeo, röömsk jurist an atenteeter faan Julius Cäsar.
15 f.Kr.

## Bejewenhaiden
* Alpes Cottiae an Alpes Poeninae wurd prowinsen faan det Röömsk Rik.

## Bäären
* 24. Mei, Germanicus Julius Caesar, röömsk generool an Keiser Caligula san aatj († 19)
Tiberius

**Tiberius Iulius Caesar Augustus** (bäären *Tiberius Claudius Nero*; * 16. Nofember 42 f.Kr. uun Room; † 16. Marts 37 bi a Kap Misenum) wiar faan 14 tu 37 de öler keiser faan det Röömsk Rik. Hi wiar stjipdring faan de iarst keiser, Augustus.

## Luke uk diar
* *Röömsk Keisern faan det Juulisk-Claudisk Dynastii*: Augustus (27 f.Kr.-14), Tiberius (14-37), Caligula (37-41), Claudius (41-54), Nero (54-68).
Plutarch

**Plutarch** (üüb Ualgreks: Πλούταρχος Plútarchos, üüb Latiins: *Plutarchus*; * amanbi 45 uun Chaironeia; † amanbi twesken 120 an 125) wiar en ualgreks skriiwer. Hi skreew föl biograafisk an filosoofisk skraften: dön bekäändst diarfaan san dön *Paralel Leewentsbeskriiwingen* (üüb Ualgreks: οἱ βίοι παράλληλοι *Bíoi parálleloi*, üüb Latiins: *Vitae parallelae*) auer wichtig grekern an röömern, an dön *Moralia* (üüb Ualgreks: Ἠθικά *Ēthika*), en fersoomling faan essays an reedin.
12

## Bäären
* 31. August: Gaius Caesar Augustus Germanicus, üüs Caligula keiser faan det Röömsk Rik († 41)
15

## Bejewenhaiden
* Raetia wurd en prowins faan det Röömsk Rik

## Bäären
* 24. September: Lucius Vitellius, röömsk poliitiker († 69)
* 06. Nofember: Agrippina de Jonger, röömsk eedelwüf, Keiser Claudius sin wüf an Keiser Nero sin mam († 59)
**Ünbekäänd Dootem**
* Thumelicus, germaans prins, Arminius san dring († föör 47)
16

## Bäären
* Drusilla, Caligula sin saster († 38)

## Störwen
* 13. September: Marcus Scribonius Libo Drusus, röömsk senaatoor.
Claudius

**Tiberius Claudius Caesar Augustus Germanicus** (bäären *Tiberius Claudius Nero Germanicus*; * 1. August 10 f.Kr. uun Lugdunum, Lyon faan nü; † 13. Oktuuber 54 uun Room) wiar faan 24. Janewoore 41 tu san duas keiser faan det Röömsk Rik.

## Luke uk diar
* *Röömsk Keisern faan det Juulisk-Claudisk Dynastii*: Augustus (27 f.Kr.-14), Tiberius (14-37), Caligula (37-41), Claudius (41-54), Nero (54-68).
Caligula

**Gaius Caesar Augustus Germanicus** (bäären *Gaius Iulius Caesar*; * 31. August 12 uun Antium, Anzio faan nü; † 24. Janewoore 41 uun Room) wiar faan 37 tu 41 keiser faan det Röömsk Rik.

## Luke uk diar
* *Röömsk Keisern faan det Juulisk-Claudisk Dynastii*: Augustus (27 f.Kr.-14), Tiberius (14-37), Caligula (37-41), Claudius (41-54), Nero (54-68).
Achaea (Röömsk Prowins)

**Achaea** (üüb Latiins: *Provincia Achaea*; üüb Ualgreks: Ἐπαρχία Ἀχαΐας *Eparchía Achaḯas*) wiar faan 27 f.Kr. tu det 7. juarhunert en prowins faan det Röömsk Rik an det Uaströömsk Rik. Det lai uun a süüd faan det Grekenlun faan nü.

Hoodsteed faan Achaea wiar Korinth.

## Luke uk diar
Nero

**Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus** (* 15. Deetsember 37 uun Antium, Anzio faan nü; † 9. of 11. Jüüne 68 bi Room) wiar faan 54 tu 68 keiser faan det Röömsk Rik.

## Luke uk diar
* *Röömsk Keisern faan det Juulisk-Claudisk Dynastii*: Augustus (27 f.Kr.-14), Tiberius (14-37), Caligula (37-41), Claudius (41-54), Nero (54-68).
Fut (Miat)

**Fut** (ingelsk *,* muartaal **') as en miat för't [[lengde]] an üüb a hialer welt brükt wurden. Hat wiar miast tesken 28 an 32&nbsp;[[cm]] lung.

Daalang jaft at noch det **ingelsk fut''', hör lengde as 1&nbsp;ft = 30,48&nbsp;cm (= 12 tol). Det miat hiart ei tu't SI-süsteem, woort oober likes noch föl brükt, fööraal uun a siafaard.

Det miat fut hinget tuup mä yard: 3 fut = 1 yard.

## Luke uk diar
Yard

**Yard** as en miat för't lengde an woort uun ingelskspreegen lunen brükt. Hat as trii fut lung.

## Bestemang
* *international yard* (sant 1956): 
1 yard = 3 feet (fut) = 36 inches (tol) = 0,9144 meeter ≈ 1/2.000 siamiil

5½&nbsp;yard = 1 *rod* ("ris") ≈ 5 meeter

22 yard = 4 *rod* = 1 *chain* ("keed") ≈ 20 meeter

220 yard = 10 *chain* = 1 *furlong* ("foraglengde") ≈ 200 meeter

1760 yard = 8 *furlong* = 1 *ingelsk miil* / *statute mile* ≈ 1600 meeter

1 furlong x 1 chain = 220 yard x 22 yard = 1 acre ≈ 4.000 kwadrootmeeter

* uun Indien wiar det yard en betj linger:
1 yard = 2 cubits = 6 spans = 12 palms = 0,9715 meeter

1 yard = 11⁄16 ual ingelsk yard = 38¼ ingelsk tol

* uun't öömrang käänt'am di ütjdruk *palme* (ingelsk: *to palm*) - suutjis, hun am hun föörütj gung, t.b. uun't jonken bi a woch loongs palme

## Luke uk diar
* Läästaal
Tol (Miat)

**Tol** (ingelsk **) as en miat för't lengde. Hat as 2,54 cm lung an woort fööraal uun ingelskspreegen lunen brükt. 12 tol = 1 fut. Iar as uk di ütjdruk *süm* of *sümbriad* brükt wurden .

Man uk uun't hoonwerk woort noch föl mä tol reegent. Fiiner iindialangen san t.b. , , ,  tol.

## Luke uk diar
Neil Armstrong

**Neil Alden Armstrong** (* 5. August 1930 bi Wapakoneta, Ohio; † 25. August 2012 uun Cincinnati, Ohio) wiar en US-ameerikoons testpiloot an astronaut. Hi wiar komandant faan det Apollo-11-Misioon, wat mä Buzz Aldrin an Michael Collins tu a Muun floog. De 21. Jüüle 1969 betreed hi üüs iarst mensk a muun.

## Luke uk diar
Pittsburgh

**Pittsburgh** ([ˈpɪtsbɜːrɡ]; üüb Pennsilwaanisk: *Pittsbarig*) as det naistgratst steed uun de US-ameerikoons bundesstoot Pennsylvania. At steed leit uun a süüdwaast faan a bundesstoot. Det as efter William Pitt, 1. Earl of Chatham, a premier-minister faan det Ferianigt Köningrik, neemd. Det hee 300.286 lidj (2019). Det as at hoodsteed faan Allegheny County.

## Politiik
A bürgermeister faan't steed sant 2014 as Bill Peduto, faan det Demokraatisk Partei.

## Kwelen
Buzz Aldrin

**Buzz Aldrin** (bäären *Edwin Eugene Aldrin Jr.*; * 20. Janewoore 1930 uun Montclair, New Jersey) as en iar US-ameerikoons astronaut. Hi wiar üüs lasmoot faan det Apollo-11-Misioon (tup mä Neil Armstrong an Michael Collins) de naist mensk üüb a Muun.
Erie (Pennsylvania)

**Erie** [ɪəri] as det fjuardgratst steed an en county uun de US-ameerikoons bundesstoot Pennsylvania. At steed leit uun a nuurd faan a bundesstoot, bi de Erie-Sia. Det hee 95.508 lidj (2019).

## Politiik
A bürgermeister faan't steed sant 2018 as Joe Schember, faan det Demokraatisk Partei.

## Kwelen
Allentown (Pennsylvania)

**Allentown** (üüb Pennsilwaanisk: *Allenschteddel*) as det treedgratst steed uun de US-ameerikoons bundesstoot Pennsylvania. At steed leit uun a uast faan a bundesstoot. Det hee 121.442 lidj (2019). Det as at hoodsteed faan Lehigh County.

## Politiik
A bürgermeister faan't steed sant 2018 as Ray O'Connell, faan det Demokraatisk Partei.

## Kwelen
Scranton (Pennsylvania)

**Scranton** as de seekstgratst steed uun de US-ameerikoons bundesstoot Pennsylvania. At steed leit uun a nuurduast faan a bundesstoot. Det hee 76.653 lidj (2019). Det as at hoodsteed faan Lackawanna County.

## Politiik
A bürgermeister faan't steed sant 6. Janewoore 2020 as Paige Gebhardt Cognetti, diar en *[[independent]]* as.

## Persöönelkhaiden
* Joe Biden, de 47. vize-president faan dön Ferianigt Stooten.

## Kwelen
Bethlehem (Pennsylvania)

**Bethlehem** as det sööwenstgratst steed uun de US-ameerikoons bundesstoot Pennsylvania. At steed leit uun a uast faan a bundesstoot. Det hee 75.815 lidj (2019). At steed as twesken Lehigh County an Northampton County apdiald.

## Kwelen
Lancaster (Pennsylvania)

**Lancaster** ([ˈlæŋkɪstər]; üüb Pennsilwaanisk: *Lengeschder*) as det aachstgratst steed an en county uun de US-ameerikoons bundesstoot Pennsylvania. Det hee 59.265 lidj (2019).

## Befölkring
### Spriiken
Pennsilwaanisk wurt uun't county spreegen.

## Politiik
A bürgermeister faan't steed sant 2018 as Danene Sorace, faan det Demokraatisk Partei.

## Persöönelkhaiden
* James Buchanan, de 15. president faan dön Ferianigt Stooten.

## Kwelen
Reading (Pennsylvania)

**Reading** ([ˈrɛdɪŋ]; üüb Pennsilwaanisk: *Reddin*) as det füftgratst steed uun de US-ameerikoons bundesstoot Pennsylvania. At steed leit uun a süüduast faan a bundesstoot. Det hee 88.375 lidj (2019). Det as at hoodsteed faan Berks County.

## Politiik
A bürgermeister faan't steed sant 6. Janewoore 2020 as Eddie Moran, faan det Demokraatisk Partei.

## Kwelen
Levittown (Pennsylvania)

**Levittown** as det njüügenstgratst steed uun de US-ameerikoons bundesstoot Pennsylvania. At steed leit uun Bucks County, uun a süüduast faan a bundesstoot, nai bi de Delaware Struum. Det hee 52.500 lidj (2019).

## Histoore
At steed wurd faan 1952 tu 1958 faan't onernemen Levitt & Sons baut. At onernemen baut uk at steed Levittown uun a bundesstoot New York.

## Kwelen
Sacramento (California)

**Sacramento** (Ütjspriik üüb Ingels: [ˌsækrəˈmɛntoʊ]; Ütjspriik üüb Spaans: [sakɾaˈmento]) as at hoodsteed, seeksgratst steed an en county uun de US-ameerikoons bundesstoot California. At steed leit uun a maden faan a bundestoot. Det hee 513.624 lidj (2019).

## Kwelen
Adams County (Pennsylvania)

**Adams County** as en county uun de US-ameerikoons bundesstoot Pennsylvania. Det hee 103.009 lidj (2019). At hoodsteed faan't county as Gettysburg. At county as efter de naist president faan dön Ferianigt Stooten, John Adams, neemd.

## Kwelen
Los Angeles County (California)

At **Los Angeles County** as en county uun di US-amerikoonsk bundesstoot Kalifornien. Diar wene muar üs tjiin miljoon minsken uun 88 stääden. 

## Stääden

## Luke uk diar
Denver

**Denver** [ˈdɛnvər] as at hoodsteed, det gratst steed an en county faan de US-ameerikoons bundesstoot Colorado. At steed leit uun a maden faan a bundesstoot. Det hee 727.211 lidj (2019).

## Kwelen
Birmingham (Alabama)

**Birmingham** [ˈbɜːrmɪŋhæm] as det gratst steed uun de US-ameerikoons bundesstoot Alabama. At steed leit uun a maden faan a bundesstoot. Det hee 209.403 lidj (2019). Det as at hoodsteed faan Jefferson County.

## Geografii
### Kliima

## Kwelen
Montgomery (Alabama)

**Montgomery** as at hoodsteed an traadgratst steed uun de US-ameerikoons bundesstoot Alabama. At steed leit uun a süüduast faan a bundesstoot. Det hee 198.525 lidj (2019). Det as uk at hoodsteed faan Montgomery County.

## Kwelen
Juneau (Alaska)

**Juneau** ([ˈdʒuːnoʊ]; üüb Tlingit: *Dzánti K'ihéeni* [ˈtsántʰì kʼìˈhíːnì]) as at hoodsteed faan de US-ameerikoons bundesstoot Alaska. At steed leit uun a süüduast faan a bundesstoot. Det hee 31.276 lidj (2010).

## Kwelen
Altai (Republiik)

Det **Altai Republiik** (üüb Altai: Алтай Републик *Altaj Republik*, üüb Rüs: Респу́блика Алта́й *Respúblika Altáj*) as en republiik uun Rüslun. At republiik leit uun a süüd faan de Sibiirien Bundesdistrikt. Uun a nuurd leit det Kemerowo Prowins, uun a nuurduast Chakasien, uun a uast Tuwa, uun a süüduast at Mongolei, uun a süüd Schiina, uun a süüdwaast Kasachstaan an uun a nuurdwaast det Altai Regiuun. Det hee 220.181 lidj (2020). At hoodsteed faan't republiik as Gorno-Altaisk.

## Geografii

Dön tjiin gratst steeden an taarpen uun't republiik san:
# Gorno-Altaisk
# Kosch-Agatsch
# Beljaschi
# Tobeler
# Kokorja
# Schana-Aul
# Muchor-Tarchata
# Novy Beltir
# Kysyl-Tasch
# Ortolyk

## Kwelen


## Luke uk diar
* Altaibergem
* Altaisk spriak
Phoenix (Arizona)

**Phoenix** ([ˈfiːnɪks]; üüb Navajo: *Hoozdo*; üüb Spaans: *Fénix* of *Fínix*) as at hoodsteed an det gratst steed uun det US-ameerikoons bundesstoot Arizona. At steed leit uun a süüd faan a bundesstoot. Det hee 1.680.992 lidj (2019). Det as uk at hoodsteed faan Maricopa County.

## Geografii
### Iindialing faan Ferwalting

Phoenix hee 15 steeddialen (*Urban Villages*):
* Ahwatukee Foothills
* Alhambra
* Camelback East
* Central City
* Deer Valley
* Desert View
* Encanto
* Estrella
* Laveen
* Maryvale
* North Gateway
* North Mountain
* Paradise Valley
* Rio Vista
* South Mountain

## Kwelen
Allegheny County (Pennsylvania)

**Allegheny County** as en county uun de US-ameerikoons bundesstoot Pennsylvania. At county leit uun a süüdwaast faan a bundesstoot. Det hee 1.216.045 lidj (2019). At hoodsteed faan't county as Pittsburgh.

## Kwelen
Little Rock (Arkansas)

**Little Rock** as at hoodsteed an det gratst steed faan de US-ameerikoons bundesstoot Arkansas. At steed leit uun a maden faan a bundesstoot. Det hee 197.312 lidj (2019). Det as uk at hoodsteed faan Pulaski County.

## Kwelen
Hartford (Connecticut)

**Hartford** as at hoodsteed an det fjuardgratst steed uun de US-ameerikoons bundesstoot Connecticut. At steed leit uun a maden faan a bundesstoot. Det hee 122.105 lidj (2019). Det as uk det gratst steed uun Hartford County.

## Kwelen
Palanga

**Palanga** (, ualkurisk pa-langa: *bi't moderhool*; sjiisk *Polangen*, poolsk *Połąga*) as en bat uun Litauen bi a Uastsia, son 20 km nuurden faan Klaipeda (sjiisk: *Memel*). 20 km nuurdermuar leit Letlun. Palanga an Neringa san a madelponkter faan a fräämenferkiar uun Litauen. 

## Stääden an saarpen
Palanga as en stääd (litauisk: *mistas*) an en stäädgemeen (litauisk: *miesto savivaldybė*). Diar hiar tu:
* stääd (*mistas*) Palanga
* amt (*seniūnija*) Šventoji
** saarep (*kurorta*) Šventoji (sjiisk: *Heiligenau*)
** huuwen Šventoji

## Bilen

Palangos kurhauzas 1.JPG|Kuurhüs Palanga
Palangos tiltas1.jpg|Siabrag Palanga
Gintaro muziejus en Palanga 2.jpg|Palais Tyszkiewicz, rääfmuseum
Plq-apt-aug222008.jpg|Fluuchplaats Palanga


## Luke uk diar