open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fleegenfanger

A **Fleegenfanger** (*Drosera rotundifolia*) as en plaant uun det famile faan a Fleegenfangern (*Droseraceae*).

## Beskriiwang
A fleegenfanger as en muarjuarag krüüs an woort 5 bit 20 cm huuch. A ruter ling man 5 cm jip an kön det plaant ei alian fersurge.
A bleeden san trinj, 0,5 bit 1,8 cm grat an haa sowat 200 fiin ruad fangbleeden. Letj insekten an fleegen, oober uk flenerker an sogoor skirskööden bak diar fääst bi an wurd faan det plaant apliaset.
A bloosen san 1 cm lung, bleu faan Jüüne bit August an gung bluas eeben, wan a san skinjt.

## Föörkemen
Üüb a nuurdelk eerdheleft, faan Euroopa auer Aasien bit Nuurdameerikoo jaft at fleegenfangern, sogoor uun Alaska an Greenlun könst'es finj. Jo brük föl san, föl weeder an en süren grünj an waaks uun muuren of üüb möösk.

## Slacher
* *Drosera rotundifolia*
: *Drosera rotundifolia* onerslach *pygmaea*
: *Drosera rotundifolia* onerslach *gracilis*
* *Drosera anglica*

## Nat
Al uun't 12. juarhunert as a fleegenfanger üs medesiin jin hoost an longkraankhaiden iinsaat wurden. Uk jin kraankhaiden uun't hood as't uun Itaalien brükt wurden. Uun Skotlun haa's fleegenfangern brükt, am brons tu farwin.
Daalang stäänt a fleegenfanger oner natüürskül.

## Ferwisang efter bütjen
Jena

**Jena** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Tüüringen. Jü stää heet 110.731 inboogere (2020).

## Kwäle
Flenerken

**Flenerken**,  **schrubföögle** (*Lepidoptera*) san en order faan a *[[insekten]]* (*Insecta*).

## Onerordern
Aglossata – Glossata – Heterobathmiina – Zeugloptera

### Enkelt familin an slacher
* Echt Spanern (*Bombycidae*)
*: Bombyx
*:: Siisenspaner (*Bombyx mori*)

* Skrobflenerken, Troolflenerken, Trooler (*Noctuidae*)
*: Autographa
*:: Gammaflenerk (*Autographa gamma*)

* Witj Flenerken (*Pieridae*)
*: Pieris
*:: Grat Kualflenerk (*Pieris brassicae*)
*:: Letj Kualflenerk (*Pieris rapae*)

* Echt Moten (*Tineidae*)
*: Tineola
*:: Trooldöfk, Luchsteeger (*Tineola bisselliella*)

## Luke uk diar
Florida

**Florida** [ˈflɔɹ.ɪ.də] as sunt 1845 en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't söödååsten foon't lönj. Önj't nordweesten läit Alabama, önj't nordååsten Georgia, önj't ååsten e Atlantik än önj't sööden än weesten e Kariibik. Dåt heet 21.477.737 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Tallahassee.

## Geografii
Florida läit for't mååst aw en huulewailönj twasche e Atlantik än e Kariibik.

### Siie
Da tiin grust siie önj e diiljstoot san:
# Okeechobee Siie
# George Siie
# Seminole Siie
# Kissimmee Siie
# Apopka Siie
# Istokpoga Siie
# Tohopekaliga Siie
# Crescent Siie
# Orange Siie
# East Tohopekaliga Siie

### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Indiiling foon Ferwalting
Florida heet 67 counties:
Kiik uk deer: List ma counties önj Florida

## Kwäle
Johann Jannsen

**Johann Jannsen** tuläid di 7. Nowämber 1814 önj Naibel, störwen di 6. Säptämber 1885 önj Deesbel, weer hi 44 iir küster wus.

Hi heet dächte schraawen:
* Gråmlike toochte foon en kuulew
* Fröilike toochte foon en kuulew

## Böke
* Jannsen, Johann (1916), *Chronik der Schule zu Deezbüll, vier Neujahrsgedichte und friesische Gedichte*.
* Wilts, Ommo (1995), *Dachte foon e moore: Friesische Gedichte in Mooringer Mundart* (Hiirbök), Nordfriisk Instituut.
Fluor

**Fluor** [] as en cheemisk element mä det ufkörtang **F** an det atoomnumer **9**. Fluor as en gas an mei ham hal mä ööder elementen ferbinj.

## Bilen

SIMSF.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 009 Fluorine (diatomic nonmetal) - no label.svg|Elektroonenskel
Fluorite crystals 270x444.jpg|Fluorit
Toothpasteonbrush.jpg|Flour uun tuskreem


## Kwelen


## Luke uk diar

* Fluoriid
Jongnaamen

**Jongnaamen** as en huuchsun uun't waasten faan Oomram.

## Geografii

**Jongnaamen** leit sowat 2,4 km uun't waasten faan a Kniip. Bi huuchweeder luke amanbi 13 hektaar ütj at weeder. Sunbeenker, diar bi huuchweeder ei onergung, het huuchsuner.

Nuurdermuar efter Sal tu lei noch a Hörnemknob an a Teeknob.

## Natüürskül

**Jongnaamen** hiart ei muar tu a Natjunaalpark Waas, hi as oober dial faan't *Fauna-Flora-Habitat Sylter Außenriff*.. Bütj at Halagluner dün as *Jongnaamen* di iansagst plak uun Sjiisklun, huar grä selger aptaanj wurd.

Uun a wonter komt det efter sturemfluden uk ans föör, dat jongtiaren ap üüb Ood speeld wurd.

## Futnuuten
Jupiter

**Jupiter** (sümbool: ) as en gasplaneet. Dåt as jü füfte planeet önj üs sansüsteem än uk di grutste planeet. Jupiter heet 63 moune, weerfoon 47 moune en döörmeeter foon maner as 10 kilomeeter heewe. Da grutste moune san Ganymed, Kallisto, Io än Europa. 

## Unersäk
* 1972/73: Pioneer 10
* 1977-1979: Voyager 1 än Voyager 2
* 1995-2003: Galileo
* 2000: Cassini-Huygens
* 2007: New Horizons

## Kiik uk deer
Jurtkamst foon di frasche spräke

## Tuhuupestaling
Dåt **nordfrasch** (dt. *Nordfriesisch*) önjtståmt önj et ålgemiin dåt üüljfrasch, ouers dåt jeeft uk önjdiile üt oudere spräke. Bil II wist önj en büüljkediagram jü fertreesing foon da diile foon dåt frasch foon diling, jarst leefts önj dåt weestfrasch, dan önj jü apårdi spräkwise foon dåt weestfrasch ailönj Schiermonnikoog, än dan deereefter önj saterfrasch än dan önj et mooringer nordfrasch. (Da oudere nordfrasche spräkwise san ai bekiiked wörden än koone nuch ouers weese). Da långste büüljke (rüüdj) ferteele, dåt süwat 90% foon dåt frasch foon diling üt dåt **üüljfrasch** ståmt.

Dan san (gräine büüljke) önj dåt weestfrasch süwat 5% foon da uurde **for nai biled** wörden, önj dåt satersch bloot 1% än önj dåt mooringer nordfrasch 2%. Sü'n naibiling as t.b. *jütids* önjt stää for üüljfrasch *tha*. 
Da weene büüljke jeewe di gehalt an **holönjsch** unti **plååttjüsch** än dåt as aw starkste önj dåt satersch fertrin ma 11%. Sü'n uurd as *niks*, weerfor dåt üüljfrasch *nâwet* häi (weestfrasch *neat*) än dåt nordfrasch jü naibiling *ninte*. 

Tuleest fane we dan as gööle büüljke nuch diile üt **oudere spräke** (0,2% önj dåt satersch, t.b. *juust* üt frånsch *juste*). Dåt nordfrasch heet deerbai nuch 2,2% üt dåt dånsch ouernümen, as *ai* 'nicht', *unti* 'oder' (üüljfrasch *jef*).

## Gehalt an karakteristisch frasch
 

Önj e gehalt an üüljfrasch stimt dåt nordfrasch ålsü teemlik gödj ma da oudere frasche dialäkte.
Hiilj ouers wårt dåt, wan huum löket eefter **karakteristisch** frasch (bil IV), dåt san uurde, da huum an jare form as üüljfrasch **kåne** koon. Tun biispel *üt* as en gödj frasch uurd (üüljfrasch *ut*), ouers följk koon dåt deerbai ai siinj, ouerdåt dåt aw plååttjüsch bål glik as. Deeriinj as *eefter* hiilj klåår as frasch tu kånen (üüljfrasch *efter*).

Önj bil IV siie we nü, dåt dåt saterfrasch 39% karakteristisch frasch önjthålt (rüüdje büüljke), bål süfoole as dåt originäl üüljfrasch (42%) än foole mör as dåt weestfrasch, wilt dåt nordfrasch ma 31% deertwasche stoont. Wan uk ai ål dåt üüljfrasch bewåård as, sü siie we duch, dåt foole foon dåt bewåård blaawene karakteristisch as: önj dåt nordfrasch 39% än önj dåt satersch sügoor 47% (gräine büüljke). Forålem da saterfrasche heewe ålsü mååst karakteristische uurde üt dåt üüljfrasch bewåård än dåt djüset deeraw haane, dåt ja dåt as hiimlike spräke brükt heewe, wälj deeram dåt ja schapere än hoonelsmoons wjarn. Önj dåt nordfrasch as dåt wat maner.

Da hiilj latje rüüdje büüljke jeewe di önjdiil an karakteristisch frasche uurde önj da naiber-dialäkte. For dåt Saterlönj as deerbai forålem intresant dåt groningisch (Grinslânsk), dåt ham as plååttjüsch aw iir frasch gebiit ferglike leet ma dåt ååstfrasch plååttjüsch. Jüst sü koon huum dåt ouder plååttjüsch gebiit aw e näide foon Saterlönj ferglike ma dåt an dåt weestfrasch gränsende stälingwärfisch (Stellingwerfsk) ma bloot 0,1% karakteristisch frasch. Dåt plååttjüsch aw e näide foon Nordfraschlönj as ai unersoocht wörden.

## Link
* Hoe Frysk is it Frysk?
:(Dåtdeer stuudium basiirt aw da 197 mååst forkaamene uurdtype än deerma aw 65% foon jü däilik spräke, jü 'parole').
Jåchtdioode

En **jåchtdioode** (uk *[[luminesäns]]-dioode*, kort **LED** for *light-emitting diode* unti uk *jåchtemittiirende [[dioode]]*) as en elektronisch huulewliidjer-bägelemänt. Låpt döör e dioode struum önj döörlätjruchting, sü stroolt jü jåcht, infrarüüdjstrooling (as infrarüüdjdioode) unti uk ultraviolätstrooling ma en woogenlängde, jü oufhinget foon dåt hoolewliidjermateriool än e dotiirenge.

## Histoorii
Di rusche waasenschapsmoon Oleg Losev önjdäkte ål huulewwäis da twuntier iirnge, dåt dioode jåcht ütstroolden, wan struum deerdöör luupe leet wörd. Ål 1927 publisiirde hi önj en rusch tidschraft änkelthäide ouer jü jarst LED än frååged patänt önj. Losevs årbe wörd ouers ai beåchtet än deerdöör wåårde dåt bit 1962 iir jü LED wörklik döörbräk. Önj dåt iir önjwiklede Nick Holonyak en wirkend LED.

## Blaie
Dåt blai foon dåt produsiirde jåcht hinget ouf foon e sorte foon materjoole, weer jü LED üt apbäged as, apårtie foon e brååtj foon e “ferbine tsoone” (jü biinjoufstånd) twasche di faläntsbiinj än di liidjingsbiinj. Deerdöör leet ham uk ferstönje, weeram en LED ma en grute woogenlängde en läiger döörlätjspåning heet, t.b. rüüdj 1,5 Volt än ween 3,6 Volt. Ouerdåt jü spåning ouer e LED uk en lait huuger wårt bai en grutere struum, wal jü eefter en korter woogenlängde apschüwe. Sü schucht en ween LED bai läigen struum mör gräinåchti än en rüüdj LED wårt (äiwen!) gööl bai süfoole struum, dåt jü önjstöög gungt. For maning blaie wåårt dåt råår element Gallium brükt.
* Gallium-aluminiumarsenide (AlGaAs) - rüüdj infrarüüdj&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; 
* Aluminiumindiumgalliumphosphide (AlInGaP2) - diip rüüdj , rüüdj , rüüdj urangsch än reefgööl&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
* Galliumarseenfosfide (GaAsP) - rüüdj urangsch gööl (*reefgööl*)&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
* Galliumnitride (GaN) - gräin&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; 
* Galliumfosfide (GaP) - gräin&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
* Zinkselenide (ZnSe) - ween&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
* Siliciumcarbide (SiC) - ween&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; 
* Indiumgalliumnitride (InGaN) - gräin, ween unti ultrafigelätj&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
* Diamant (C) - ultrafigelätj
Jü reet et spal

Katharine Ingwersen: "Jü reet et spal". Friisk komeedibibleteek Nr. 3. Nordfriisk Instituut - Bräist 1972.
:En fernäid stuk önj twäär aptooche eefter dåt plåttjüsch stuk "Maandagmorgen" foon Friedrich Lange önjt mooringer frasch ouerseet än ütbäged foon Katharine Ingwersen (1936)
: Önj dåt stuk treese ap:
: 1. Krischen Brårkens, däilüünjer, 50 iir
: 2. Mat Brårkens, sin wüf, uk haane iinj 50
: 3. Dors Brårkens, jare doochter, 19 iir
: 4. Kloi Ånjersen, en riken böre, jungkjarl, 55 iir
: 5. Stiine Faders, sin ålere hüshüüljer, 37 iir
: 6. Haie Meeler, en dring tu 29 iir

: Dåt stuk spaalt aw en formadi önj e dörnsch foon Krischen Brårkens.
: Bai en toorpsfäst, weer uk di alkohool ai bräk, ferspreecht Dors üt spoos Kloi Ånjersen, dåt's ham fraie wal. Ålwer wörd di hiile sååge dan, as Kloi di näiste däi dåt ferspreegen wäär mååge wal. Önjt hiil toorp ferteelt hi, dåt et bål en grut koost ma ham än Dors jeewe wårt. As Haie Meeler dåt tu waasen fäit, wal hi gliks sin kråm påke än eefter Amerika ütwandre.
Kaamp

__NOTOC__

**Kaamp** es en Gemiindi üp Söl.


Tērpsskelt Kaamp 001.JPG


## Kaamp

**Kaamp** (Dütsk: *Kampen*) skel sin Naam diarfan haa, dat di Sölring Kēmpers diar me di Öneriarsken kēmpet haa. Di Kēmpers skel öner di Hooger wat süđern fan Kaamp, bi di Füürtorn sen, bigrewen wiis. Di Hooger haa di Naamen fan di Kēmpers, wat diar öner lii skel (Brönshoog fuar Bröns, esf.)Hat es en Tērp, wat ön di Weestersiir fan Söl liit. Kaamp es jen fan du Nuurdtērper en et liit twesken Woningstair en List, rocht nai bi Woningstair. Kaamp jert tö di Plaatsen üp Söl, wat em ekstrem nēm ken: Hat jeft üp Söl narigen sa fuul jüür Wainer fan Gasten wat mesken gaar ek rocht weet, hur fuul Jil di haa. En narigen uur sa jer üp Dai sa fuul drunken. Kaamp es bikeent fuar sin "Ruar Klef" bi Strön üp di Weestersiir en di gurt Hiir, wan ön di Uastersiir tö Süđern bit hentö Brēderep giar. 
Benen des Hiir skel di Kēmpers bigreewen wiis, en diarfan haa di diari uk jaar Naamen üs "Brönshoog" fuar't Greev fan di gurt Bröns, "Litj Brönshoog" fuar sin Sen, "Tewelkenhoog" fuar Tewelken, sin Skriiwer, en sa förter. Di Hooger lii trinjum di Füürtorn bit hentö Wooningstair en Brēderep.

## Literatuur
Di Tialen diartö heer C. P. Hansen āpskrefen (Dütsk en Sölring). 
Dat dütsk Bok jit "Sylter Sagen" en es eeđer des Skreften fan Wilhelm Jessen utdönen uuren (1965, Sylter Verlag für Heimatschrifttum).
Dat sölring Bok heer Hermann Schmidt biaarbert, aurdat em aur di Skriifwiis fan Boy Peter Möller iinig uuren wiar. Et jit "Ual' Söl'ring Tialen fan C. P. Hansen (1858)" en es 1927 fan di Söl'ring Foriining ütdönen uuren.

## Forwiisen
*Üđer Tērper üp Söl

## Futnooten
Kaater

A **Kaater** (*Felidae*) san en famile faan Tetjdiarten (*Mammalia*) uun't order faan a Ruuwdiarten (*Carnivora*).

## Slacher

### [[Letj Kaater]] (Felinae)

; *[[Acinonyx]]*
: Gepard (*Acinonyx jubatus*)

; *[[Caracal]]*
: Afrikoonsk Gulkaat (*Caracal aurata* of *Profelis aurata*)
: Karakal (*Caracal caracal*)

; Asiaatisk Gulkaater (*Catopuma*)
: Borneogulkaat (*Catopuma badia* of *Pardofelis badia*)
: Asiaatisk Gulkaat (*Catopuma temmincki* of *Pardofelis temmincki*)

; Echt Kaater (*Felis*)
: Grä Kaat (*Felis bieti* of *Felis silvestris bieti*)
: Manul, Pallaskaat (*Otocolobus manul* of *Felis manul*)
: Raidkaat (*Felis chaus*), uun Egypten, Waast- an Süüdaasien
: Suartfutkaat (*Felis nigripes*), uun't süüden faan Afrikoo
: Sunkaat (*Felis margarita*), uun Nuurdafrikoo an Waastaasien
: Wil kaat (*Felis silvestris*)
:: (Hüs)kaat (*Felis silvestris f. catus*)
:: Grä Kaat (*Felis bieti* of *Felis silvestris bieti*)

; *[[Leopardus]]*
: Pantanalkaat (*Leopardus braccatus*)
: Pampaskaat, Colocolo (*Leopardus colocolo*)
: Saaltkaat, Geoffroykaat, Letjplaket Kaat (*Leopardus geoffroyi*)
: Naachtkaat, Kodkod (*Leopardus guigna*)
: Süüdelk Tiigerkaat (*Leopardus guttulus*)
: Andenkaat, Beragkaat (*Leopardus jacobitus*)
: Gäärskaat (*Leopardus pajeros*)
: Ozelot (*Leopardus pardalis*)
: Tiigerkaat (*Leopardus tigrinus*)
: Margay (*Leopardus wiedii*)

; *[[Leptailurus]]*
: Serval (*Leptailurus serval*)

; Lokser (*Lynx*)
: Kanadaloks (*Lynx canadensis*)
: Euraasisk Loks (*Lynx lynx*)
: Ibeerisk Loks (*Lynx pardinus*)
: Ruad Loks (*Lynx rufus*)
: *Lynx issiodorensis* (†)

; *[[Otocolobus]]* 
: Manul, Pallaskaat (*Otocolobus manul* of *Felis manul*)

; *[[Pardofelis]]*
: Marmorkaat (*Pardofelis marmorata*)
: Borneogulkaat (*Catopuma badia* of *Pardofelis badia*)
: Asiaatisk gulkaat (*Catopuma temmincki* of *Pardofelis temmincki*)

; *[[Prionailurus]]*
: Bengaalkaat (*Prionailurus bengalensis*)
:: Iriomotekaat (*Prionailurus iriomotensis* of uk *Prionailurus bengalensis iriomotensis*)
: Plathoodkaat (*Prionailurus planiceps*)
: Rostkaat (*Prionailurus rubiginosus*)
: Faskkaat (*Prionailurus viverrinus*)

; *[[Profelis]]*
: Afrikoonsk Gulkaat (*Caracal aurata* of *Profelis aurata*)

; Puumas (*Puma*)
: Puuma (*Puma concolor*)
: Jaguarundi (*Puma yaguarondi*)

### [[Grat Kaater]] (Pantherinae)

; Pantern (*Panthera*)
: Lööw (*Panthera leo*)
: Jaguar (*Panthera onca*)
: Leopard (*Panthera pardus*)
: Tiiger (*Panthera tigris*)
: Snäleopard (*Panthera uncia*)

; Buumleopaarden (*Neofelis*)
: *[[Neofelis diardi]]*
: *[[Neofelis nebulosa]]*

## Spreegwurden
* A **kaat** spelet so loong mä't müs, bit's at apfrat.
* En stak snaak lääpt üs en baarsbianet **kaat** troch saarep.
* Ual **kaat**er mei uk hal swet moolk.
* Wat witj a **kaat** faan Piadersdai?

## Ferwisang efter bütjen

## Futnuuten
Kadüül

At **Kadüül**, **Kaatüül**,  **kåtööl** (*Asio flammeus*) as en fögelslach uun't famile faan a kadüülen (*Strigidae*). 

## Ferwisang efter bütjen
Foosen

A **foosen** (*Vulpes*) hiar tu at hünjerfamile (*Canidae*) an san tetjdiarten.

## Slacher
: Foosen (*Vulpes*)
:: *Vulpes bengalensis*
:: *Vulpes cana*
:: *Vulpes chama*
:: *Vulpes corsac*
:: *Vulpes ferrilata*
:: *Vulpes pallida*
:: *Vulpes rueppelli*
:: Polaarfoos (*Vulpes lagopus*, =*Alopex lagopus*)
:: *Vulpes macrotis*
:: *Vulpes velox*
:: Ruad foos (*Vulpes vulpes*)
:: Fenek (*Vulpes zerda*)

## Luke uk diar
Frankfurt am Main

**Frankfurt am Main** as en krisfri stää önj dåt tjüsche bundeslönj Hessen. Deer booge 764.104 mansche (2020). Önj e agglomerasjoon booge ungefäär 5,8 milion (2009).

## Kiik uk deer
* Sjiisk Natsionaalbibleteek

## Kwäle
Frasch rucht

**Frasch rucht** heet en lung histoori. Am 800 wörd di Lex Frisionum foon Karl di Grutte mååged. önj dåt madåler hääwe da frasche foon Weestfraschlönj bit di Weeser dåt üüljfrasch rucht häin.

## Literatuur
* Oebele Vries, *Asega, is het dingtijd?*, .

## Friisk gesäts
* :Text:Friisk Gesäts (frasch/tjüsch)
Kaalium

**Kaalium** (latiinsk, faan ) as en cheemisk element mä det ufkörtang **K** an det atoomnumer **19**.

Kaalium hiart tu a tjiin miast föörkemen elementen üüb a eerd. Hat komt uun flook mineraalen föör.

## Bilen

SIMSK.JPG|SIMS-spektrum faan Kaalium
Electron_shell_019_Potassium.svg|Elektroonenskel
KaliumunterTetrahydrofuran.JPG|Rian Kaalium
Kalium.jpg|Kaalium


## Kaalium uun iidj

Bi't köögin gongt föl Kaalium iinuun't köögweeder.

## Luke uk diar

## Kwelen
Freiburg im Breisgau

**Freiburg im Breisgau** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Baden-Würtembärj. E stää läit önjt söödweesten foont bundeslönj, önj di Freiburg Regiiringsdistrikt. Jü stää heet 231.195 inboogere (2019). Dåt as en krisfri stää än uk e hoodstää foon e Lönjkris Breisgau-Hochschwarzwald.

## Süsterstääse

## Kwäle
Foortuft

**Foortuft** (aw Tjüsch: *Fahretoft*, aw Dånsch: *Fartoft*) as en toorp önj e gemiine Doogebel. Bit 1978 wus et en äin gemiine. Irtids wus et en håli, dåt schucht huum diling nuch bai da maning wärwe. Dåt lönj trinam Foortuft as mjarschlönj, än as döör indiken wünen wörden.

Tu Foortuft hiire uk e Bluumenkuuch, e Butslüütjer Kuuch, e Butslüütjer Sii, e Foortuftinge Sööderkuuch, e Foortuftinge Norderkuuch än dåt bebooged pårt foon e Hauke Haien Kuuch.

## Beschriwing
En woortiiken foon Foortuft as e St. Laurentiusschörk, wat 1703 bäged wörd. E schörk stoont aw e schörkwärw, wat ouerfor e Gåbrielswärw lait, deer as et pastoroot bane. Oudere kåntiikne san et Jens-J.-Lützen-Hüs, en museum, weer hiimstounskeere bane san, än et Hans-Momsen-Hüs weer en Kafee än en latj ütstaling am di matemootiker Hans Momsen bane önj san. 

Tubai jäif et nuch et Hans-Momsen-Schölj. Et häi ambai 50 schoulere än fjouer schöljmäistre bit dåt et 2009 slin wörd. Jü üülj schölj bägning as diling et Gemiinde Hüs foon e gemiinde Doogebel, weer uk en latj Museeum bane önj as.

## Histoori
Foortuft wus 1889-1967 sat foon't Åmt Foortuft. 1967-1978 wus't toorp en diilj foon't Åmt Bökingharde. Sunt 1978 as Foortuft en diilj foon e gemiinde Doogebel.

## Kånde manschne
* Ilse Christiansen
* Christian Jensen
* Hans Momsen
* Johannes Petersen
* Greta Johannsen

## Kiik uk deer
* Bongsiiler Kanaal
* Butschluuter Siie
Friedrich Paulsen

**Friedrich Paulsen** (tulaid e Hoorne/Langenhorn, di 16. Juli 1846, störwen Berlin/Steglitz di 14. August 1908) wus en Nordfraschen filosoof än pädagooge. Sin ålerne wjarn böremanschne: Paul Frerck än Christine Ketelsen. Foon dåt füft laawensiir ouf köm hi önj dåt toorpschölj än dan 1859 önj et schölje foon di liirer Sönke Brodersen. Dideer föärderde Paulsen ma åle kreefte än sü köö hi dan 1863 önj dåt Christianeum önj Altona. Deereefter studiird hi önj Erlangen, Bonn än Berlin, weer hi 1878 en bütegewöönliken båntje füng ås profäsor önj filosofii än pädagogiik. 1896 fülied hi Eduard Zeller  (1814-1908) eefter ås profäsor öne e moråålfilosofii önj Berlin.

Hi wus di grutste foon da schoulere foon Gustav Theodor Fechner (1801-1887), huums doktriin foon panpsüchismus hi grut bedjüsing jäif döör sin *Einleitung in die Philosophie* (1892; 7. aplååge 1900). Ouers hi ging foole wider ås Fechner önj dåt hi fersoocht en epistemoloogisch deerstaling tu jeewen foon dåt waasen foon dåt psüchofüüsisch. Wan hi uk Immanuel Kant sin hüpoteese gödjkånd, dåt we döör anerlik fäilen üs bloot bewust san foon di siiletustånd, sü miinjd hi duch dåt dåtheer bewustweesen en waasen as foon dåt keer seelew, weer ham Kant iinj sätj. Jü siil as deereefter en praktisch realitäät, jü Paulsen, ma Arthur Schopenhauer, betråchtied ås bekånd döör di wale. Ouers diheere as nån rasjonälen wansch, niinj ünbewust irasjonäl wale än uk niinj bewust intäligänt wale, ouers en instinkt, en wale tu laawen (Zielstrebigkeit), oofding unerbewust, müüle ferfüliend, ouers suner deerouer eeftertutånken. Jüheer apfooting foon wale, wan uk beständi än iinjfåch for jü ålgemiin teese, schal dütlik unerschåås wårde foon e gewönlik bedjüsing foon wale, dåt as rasjonäl begeeren.

Paulsen as bål bääder bekånd döör sin aptiiende schrafte, ås ås en riin filosoof. Sin *Geschichte des gelehrten Unterrichts* as en årbe foon gruten wjart.

Di mååler Jacob Alberts wus for kort tid ma iinj foon sin doochterne befraid.

## Wärke

* *Aus meinem Leben* (1909)
* *Geschichte des gelehrten Unterrichts auf den deutschen Schulen und Universitäten* (1885)
* *Symbolae ad systemata philosophiae moralis historicae et criticae* (1871)
* *System der Ethik mit einem Umriß der Staats- und Gesellschaftslehre* (1889)
* *Versuch einer Entwicklungsgeschichte der Kantischen Erkenntnistheorie* (1875)

## Linke
* Literatuur foon än ouer Friedrich Paulsen önj di kataloog foon jü Tjüsch Nationalbibliothek 
* http://www.fps-niebuell.de/friedrichpaulsen.htm
* https://web.archive.org/web/20210920085021/http://www.paulsengymnasium.de/
Friiske spräke

**Frasch** unti **Friisk** betiikent en floose foon spräke, wat åltemååle foont üüljfrasch oufstame. Deer hiirt uk et Nordfrasch tu. E frasche spräke wårde tut Weestsiiegermåånsch räägend, weer uk ainglisch än plååttjüsch foon jurt kaame. Besuners mat ainglisch san e frasche spräke ferwånt. 

Bit önjt seekstäind iirhunert wjarn frasche spräkewise di öfentlike spräke foon e ferwålting än et rucht önj da frasche küstenlönje twasche dåt Vlie önjt weesten än e Wiiser önjt ååsten. Eeftert as di spräkewise önj Ååstfraschlönj ütstörwen. Önj nordfraschlönj san möre frasche spräkewise önjt laawen blaawen, wjarn ouers uler ferwåltingsspräke.

## Spräke
Tubai et nordfrasch jeeft et diling nuch twäär oudere frasche spräke. Sü wårt et weestfrasch snååked foon süwat tou treedepårt foon da 640.000 inboogere foon jü naaserlönjsch provins Fryslân. Seeltersch as e leeste räst foon e ååstfrasche spräke än wårt snååked foon sü en 2000 manschne önjt Saaterlönj önj Oldenborj. Dadeer tra spräke hääwe jam wid ütenouder önjtwiklet. Manschne, wat ünlike frasche spräke snååke, koone jam enouder fort mååst ai mör ferstönje.

## Baispale

## Ståådie
### Protofrasch
Foor jü önjstönjing foont Frasch schal önjt frasch ståmlönj en ouderen spräke snååked wörden weese, di substrååtspräke, uk Protofrasch nåmd.

### Üüljfrasch
As üüljfrasch wårt betiikent, wat foon e frasche spräke foon 1300 bit 1550 ouerlääwerd as. Dåt san forålem ruchtshönjschrafte üt ååst- än weestfraschlönj. Üülj-nordfrasche takste san ai ouerblaawen. 

Dåt üüljfrasch fålt önj jü tid, weer ainglisch än tjüsch ål madelainglisch än madeltjüsch nåmd wårde. Dåt kamt aw jü iin sid deerfoon, dåt niinj åler frasch ouerlääwerd as, aw jü ouder sid as üüljfrasch uk mör konserwatiif as madelainglisch än madeltjüsch.

Nuch åler Frasch as ouerlääwerd wörden önj ruune-önjschrafte wat foon for dåt iir 700 ståme schan. Nuch bääder koon huum di üülje spräke kåne bai stääsnoome, wat jarst sunt 700 apårtie luuderschininge apwise. Jü önjtstönjing foont Frasch schal deeram önj jüdeer tid lade.

### Madelfrasch
Madelfrasch as en uurd, wat for dåt weestfrasche foon 1550 bit 1800 brüked wårt. Dåt jeeft nån grün foon e spräkewaasenschap for jüheer indiiling, ouers dadeere iirnge wjarn en wichti tid for e weestfrasch literatuur. Forålem Gysbert Japicx as dilingendäis nuch bekånd.

### Naifrasch
Da frasche spräkewise, wat et eefter 1550 nuch jäif än jeeft, san naifrasch. Jüst am jüdeer tid, amenbai 1550, gäng dåt dil ma't ååstfrasch. Apwåård blaawen san hu spräkewise önj da aptiikninge foon Johannes Cadovius-Müller üt Stedesdorf bai Esens (1691) än foon Westing (1688) än Witte (1720) üt dåt lönj Wursten. Nuch foole mör as bekånd foon et Wangeroogisch, wat bit 1950 bestiinjen heet. Uk önj noordfraschlönj san ål iir spräkewise düüdj blaawen, sü foon Ääderstää än et ailönj Strönj.

## Sii uk
* Jurtkamst foon di frasche spräke
* Theodor Siebs
* Hermann Möller
* Swadesh list nuurdfresk

## Ferwise eefter büte:

* 
*
Weestfraschlönj

**Fryslân** as di weestfrasche noome for **Fraschlönj** än sü uk di ofisjäle noome foon jü nederlönjsch prowints **Weestfraschlönj**. Fryslân heet amänbai 660.000 önjboogere. Hoodstää as Ljouwert, *Leeuwarden* ap nederlönjsch. Önj jü hiilj prowints as di frasche spräke - dåt *Weestfrasch* - aw e sid bai dåt Nederlönjsch di ofisjäle spräke; amentränt 350.000 mansche snååke dåt nuch ås jarste spräke än såcht 100.000 oudere manschne snååke dåt uk åle deege.

## Geografii
### Indiiling foon Ferwalting

Weestfraschlönj heet sunt 2019 18 gemiine:

Amelönj, Fliilönj, Skylge än Schiirmönchuug san da frasche ailönje da tu jü prowints Fryslân hiire.

### Da 10 grutste stäägne

Da tiin grutste stäägne önj e prowints Fryslân eefter tål önjboogere san an di 1. januaar 2023:

## Politiik
Önj di weestfrasche loondäi as et sunt 2011 sü ferdiild:

## Kwäle
Kaltsium

**Kaltsium** as en cheemisk element mä det ufkörtang **Ca** an det atoomnumer **20**.

Hat as en *eerdalkaalimetal* an det fiftmiast element üüb a eerd.

## Bilen

SIMSCA.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 020 Calcium.svg|Elektroonenskel faan kaltsium
Die chemischen elemente ca.JPG|Rian kaltsium
Calcium 1.jpg|Uunlepen (*oksidaret*) kaltsium


## Luke uk diar

## Kwelen
Fräärstää

**Fräärstää** (Friedrichstääd, tjüsch: *Friedrichstadt*, dånsch: *Frederiksstad*) as en stää önj Kris Nordfraschlönj (Slaswik-Holstiinj), deer booge 2666 manschne (2020). 

## Geografii
E stää läit bi di Treene Struum, ai wid wach foon di Ääder Struum. Et Ååstersiltooch låpt döör e stää, twasche di Treene än di Ääder.

## Histoori
E stää wörd 1621 grünläid. Dåt wörd efter hiirtuuch Friedrich III. foon Slaswik-Holstiinj-Gottorf nåmd.

Önj Fräärstää laawed tu da 30e iirnge foon dåt 20. iirhunert maning jööse. Da mååste foon jam wörd foon e Nazis ambroocht. Nü önj e stää jaft et maning Snääwelestiine, dåt ja ai ferjin wårde.

## Politiik

## Kiik uk deer
* Fräärstää önjt *Nordfriesland Lexikon* foont NFI
Kanadagus

At **kanadagus** (*Branta canadensis*) as en fögel an hiart tu at onerfamile *[[ges an swaanen]]* (*Anserinae*).

## Bilen

Branta_canadensis1.jpg|*Kanadagus* mä göösken
Branta canadensis MHNT.ZOO.2010.11.13.6.jpg|Ai faan *Branta canadensis* - MHNT


## Ferwisang efter bütjen
Kanin

At **Kanin** (*wil kanin*) (*Oryctolagus cuniculus*) hiart tu at Haasenfamile (*Leporidae*) an as en tetjdiart.

## Onerslacher
* Wil Kanin
* Hüskanin


Oomram_kanin_8184.jpg|En *wil kanin* üüb Oomram.


## Ferwisang efter bütjen
Kansas

**Kansas** [ˈkænzəs] as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj mal foon't lönj. Dåt heet 2.913.314 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Topeka.

## Geografii
E diiljstoot läit önj e Great Plains.

### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Counties
Kansas heet 105 counties:
Kiik uk deer: List foon counties önj Kansas

## Kwäle
Kanuut

At **Kanuut**, **Knuut** (*Calidris canutus*) as en slach faan fögler uun't famile faan a Snepen (*Scolopacidae*). 

## Bilen

WikipediaKnotWorld.jpg|Huar jo enkelt onerslacher föörkem.
Calidris canutus MHNT.jpg|Ai faan *Calidris canutus *


## Luke uk diar
Karhiird

E **Karhiird** (ap Tjüsk: *Karrharde*; ap Dånsk: *Kær Herred*) äs en Hiird önj Noordfräisklönj. Dat woord önj e tid foon e wikingere skååfed.

## Gemiinde
E hiird heet elwen gemiinde:

Achtrup_in_NF.PNG|Ååchtoorp
Braderup_in_NF.PNG|Braarep
Enge-Sande_in_NF.PNG|Ding-Sönj
Humptrup_in_NF.png|Humptoorp
Karlum_in_NF.PNG|Kuurlem
Klixbuell_in_NF.PNG|Kläksbel
Ladelund_in_NF.PNG|Lååselönj
Suederluegum_in_NF.PNG|Läigem
Leck_in_NF.PNG|Leek
Medelby in SL.PNG|Medelby
Stedesand_in_NF.PNG|Stääsönj


Bloos önj e gemiinde Ding-Sönj, Stääsönj än Leek ward et Karhiirder spreegen.

## Bekande menschne
*Moritz Momme Nissen (1822-1902)

## Kiik uk deer
* *Oure hiirde önj Noordfräisklönj*: Wisinghiird, Böökinghiird, Karhiird, Gooshiird.
Karlsruhe

**Karlsruhe** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Baden-Würtembärj. E stää läit önjt nordweesten foont bundeslönj, önj di Karlsruhe Regiiringsdistrikt. Jü stää heet 312.060 inboogere (2019). Dåt as en krisfri stää än uk e hoodstää foon e Lönjkris Karlsruhe.

## Kwäle
Fögler

**Fögler**,  **Föögle**,  **Finken** (*Aves*) san en klas faan diarten mä jügen an en nääb. A miasten kön flä. Jo lewe üüb arke kontinent. At wedenskap am a fögler het *Ornitologii*. Daalang käänt'am 10.350 slacher.

## Iindialang tu ordern

### Onerklas [[Palaeognathae]]
 **[[Elefantenfögler]]** (Aepyornithiformes) †

 **[[Kiiwifögler]]** (Apterygiformes)

 Casuariiformes

 **[[Moafögler]]** (Dinornithiformes) †

 **[[Nandufögler]]** (Rheiformes)

 **[[Strausenfögler]]** (Struthioniformes)

 **[[Tinamufögler]]** (Tinamiformes)

### Onerklas [[Neognathae]]
 **[[Gripfögler]]** (Accipitriformes)

 Aegotheliformes

 **[[Anen an Ges]]** (Anseriformes)

 **[[Siilfögler]]** (Apodiformes)

 **[[Wiiduufögler]]** (Bucerotiformes)

 **[[Naachtswaalkenfögler]]** (Caprimulgiformes)

 Cariamiformes

 **[[Kuben an Waadfögler]]** (Charadriiformes)

 **[[Straalfögler]]** (Ciconiiformes)

 **[[Müsfögler]]** (Coliiformes)

 **[[Düüwenfögler]]** (Columbiformes)

 Coraciiformes

 **[[Kukütjfögler]]** (Cuculiformes)

 Eurypygiformes

 **[[Falkenfögler]]** (Falconiformes)

 **[[Hanenfögler]]** (Galliformes)

 **[[Siadükerfögler]]** (Gaviiformes)

 **[[Kraanekfögler]]** (Gruiformes)

 Leptosomiformes

 Mesitornithiformes

 Musophagiformes

 Nyctibiiformes

 **[[Hoatzin]]** (Opisthocomiformes)

 **[[Trapenfögler]]** (Otidiformes)

 Podargiformes

 **[[Sjongfögler]]** (Passeriformes)

 **[[Peelekaanfögler]]** (Pelecaniformes)

 Phaethontiformes

 **[[Flamingofögler]]** (Phoenicopteriformes)

 **[[Holthakerfögler]]** (Piciformes)

 **[[Dükerfögler]]** (Podicipediformes)

 **[[Sturemfögler]]** (Procellariiformes)

 **[[Popegein]]** (Psittaciformes)

 Pteroclidiformes

 **[[Pinguinfögler]]** (Sphenisciformes)

 Steatornithiformes

 **[[Kadüülfögler]]** (Strigiformes)

 Suliformes

 **[[Kolibrifögler]]** (Trochiliformes)

 Trogoniformes

## Spreegwurden
* Det as en ringen **fögel**, diar sin aanj nääst beskat.
* En iaragen **fögel** skal a nääb uf!
* Leewer ään **fögel** uun a poon, üs tjiin uun a loft.

## Luke uk diar

  faan Johannes Petersen
* Christian Ludwig Brehm

## Literatüür
* Reinhard Arfsten, Föhrer Vogelbuch, Heide/Holstein, 2.aplaag, 1969
* Breipot 9, fering-öömrang fögelnöömer
* Marie Tångeberg, Föögle önj Nordfraschlönj, Risem-Lunham, 1992

## Futnuuten
Kassel

**Kassel** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Hessen. Jü stää heet 201.048 inboogere (2020).

## Kwäle
Katharine Ingwersen

**Katharine** (nåmd: Katriine) **Ingwersen** - tuläid di 17. August 1879 önj Deesbel, störwen di 17. Moi 1968 uk önj Deesbel, weer jü har hiil laawen schöljmäister wus.

As doochter üt en üülj frasch famiili wörd's önj Deesbel önj e Böökinghiird tuläid. Heer heet's da jarste frasche uurde spräägen. Dåt wus en luk for di hiile frasche sååge, dåt Nis Albrecht Johannsen harn schöljmäister wörd, dan hi heet har e wäi tut frasch wised. Katharine wus awt schöljmäisterseminar önj Slaswik foon 1898 bit 1901. As's deer klåår wus, köm's eefter Deesbel tubääg. Heer heet Kathrine Ingwersen en manschneåler lung as liirerin önjt schölj uuged, heer heet's bit tu harn düüs booged. As jü eefter fjoueränfäärti iir pensioniird wörd, ging't jarst fåli lüüs! Ünferknüt, wiiken än klåårhooded bit tu da leeste deege, heet's har ma åål har kreefte for di frasche spräke, sååge än brük inseet, - önj e feriin, fort museum, fort kameedispal, for di frasche unerrucht. Dächte, bjarnesunge, ferteelinge (t.b. ) än ai maner as fiiwäntwunti kameedistöögne, weerfoon da beeste maning tooche apfjard ouers nuch ai drüked wörden san bit aw "Jü reet et spal", heet's schraawen. Dåt Bundesverdienstkreuz heet's füngen, än as jü fiiwäntachenti wörd, as e stroote, weer har smuk latj hüs läit, eefter har nååmd wörden. 

## Wärke
* K. Ingwersen än A. Johannsen (1926), *Frasch Leseböck: Lesebuch f. d. friesischen Festlandsharden zum Schulgebr. u. f. d. Heer*.

## Dachte
* 
* 
*  
* 

## Kiik uk deer
* Katharine Ingwersen (suedtondern.com)
Kauts

At **Kauts** (*Strix aluco*) as en fögelslach uun't famile faan a Kadüülen (*Strigidae*). 

## Bilen

Strix aluco sylvatica MHNT.ZOO.2010.11.153.6.jpg|Ai faan *Strix aluco sylvatica* - MHNT


## Ferwisang efter bütjen
Keltisch

**Keltisch** (dt. *Keltisch*) as en spräkegrupe, jü hiirt tu dåt Indogermaansch.

## Önjdiiling
Tu dåt Keltisch wårde da eefterstönjene (uner-)spräkegrupe räägend:

**Ailönjkeltisch:**
* Britanisch
:Waliisisch (gööl aw e koord)
:Kornisch (urangsch)
:Bretonisch (figelätj)
* Goidelisch
:Iirsk (gräin)
:Schotisch Gäälisch (ween)
:Manx (brün)
**Fååstlönjkeltisch:**
* Galisch (ütstörwen)

## Biispele

## Literatuur

* Henry Lewis, Holger Pedersen, *A Concise Comparative Celtic Grammar*, Göttingen 1989.
* Kim McCone, *Towards a relative chronology of ancient and medieval Celtic sound change*, Maynooth 1996.
* Donald MacAulay (ed.), *The Celtic Languages*, Cambridge 1992.
* Paul Russell, *An Introduction to the Celtic Languages*, Longman 1995


## Linke
* Kurse än uurdeböke foon keltische spräke
Chemii

**Chemii** ([]; uk []) as en natüürwedenskap. Hat befaadet ham mä eegenskapen an feranrangen faan materioolen. Onersoocht wurd diarbi atoomen (t.b. iisen), moleküülen (t.b. weeder) an ionen (t.b. saalt). 

## Ufdialangen
* Orgaanisk chemii, befaadet ham mä karboon-ferbinjangen
* Anorgaanisk chemii, befaadet ham mä a cheemisk elementen
* Füsikaalisk chemii, befaadet ham mä a grünjlaagen faan chemii

## Luke uk diar

* Cheemisk reaksioon
* Cheemisk ferbinjang
Kenkenbuum

A **Kenkenbuum** of **Julbuum**,  **Jöölboom** woort uun Nuurdfresklun flooksis uun steed faaan en tanebuum uun a jultidj apsteld.

## Beskriiwang
Det as en letj holtrak mä en kraans faan green twiigen, miast boksbuum. Jo figüüren san maaget mä saaltdii an het **kenkentjüch** (sö. **Popen**). Dü könst diar en swin finj, en kü, en sjep, en hingst, en höön of en fask. En siilskap of en maln sjocht am uk leewen ans. Oner stäänt a leewentsbuum mä Adam an Eva, aapel an slaang. Do hinge diar keeden mä sinken of plumen an sjauer aapler, an jo grater kenkenbuumer fu noch sjauer tualaglaachten efter det muude faan a adventskraans.

## Bedüüdang
Miast stäänt a kenkenbuum uun en wönang. Mä det *kenken* as was det Jesuskint mend. An *jul* komt faan det däänsk wurd *hjul*, det het *wel* (ingelsk: wheel). Diar as was det juar mä mend, wat ham so üs en wel dreit. Jo sjauer aapler stun wel för a sjauer juarstidjen. An at kenkentjüch as sümbool för sünjhaid an rünjhaid.

## Ferwisang efter bütjen
* A iarst julbuum (amrum-news.de)
Kentucky

**Kentucky**  [kənˈtʌki] as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't ååsten foon't lönj. Dåt heet 4.467.673 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Frankfort.

## Geografii
### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Counties
Kentucky heet 120 counties:
Kiik uk deer: List foon counties önj Kentucky

## Kwäle
Kleipraker

A **Kleipraker**,  **kloipräker** (*Calidris minuta*) as en fögel uun't famile faan a Snepen (*Scolopacidae*). 

## Bilen

Foeragerende kleine strandloper-4961756.webm|thumb |Calidris minuta
Littlestint86.jpg|Tiaknang faan en *Kleipraker*.
Calidris minuta MHNT.ZOO.2010.11.119.19.jpg|Aier faan *Calidris minuta* - MHNT


## Ferwisang efter bütjen
Klookris

**Klookris** (aw Tjüsch: *Klockries*, aw Dånsch: *Klokris*) as en toorp önj e gemiine Risem-Lonham. Et toorp läit önjt söödååsten foon Naibel än önjt nordweesten foon Lonham.

Önjt sööden foon Klookris as dåt *Andersen-Hüs*, dåt sunt 1989 tu e *Frasche Feriin for e Ååstermååre* hiirt. Et hüs wårt foon e teooterfloose *Frasch Klüüs*, *De Plattdütschen* än *Frasche Jöögedfloose Shu Shaan*, e koor *Frasche Loosche* än di sosjååle floose *Frasche Wüste* brüked.

## Kånde manschne
* Johannes Oldsen (1894-1958)
* Nis Albrecht Johannsen (1855-1935)
* Emil Hansen (1875-1955)

## Weblinks
* Dåt Andersen-Hüs
Kloor

**Kloor** as en cheemisk element mä det ufkörtang **Cl** an det atoomnumer **17**. Di nööm komt faan greks χλωρός ** „laachtgreen“. Normoolerwiis komt Kloor üs det gas Cl2 föör. Hat mei ham oober uk hal mä ööder elementen ferbinj.

Wichtag ferbinjangen san kloriiden, huar Kloor üs anion Cl− uun föörkomt. Det bekäändst as was Natriumkloriid (köögsaalt).

Det ööder wichtag produkt as di konststof PVC.

## Bilen

SIMSCL.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron_shell_017_Chlorine.svg|Elektroonenskel
Rock_salt_crystal.jpg|Halit (*stiansaalt*)
Chlorine ampoule.jpg|Kloorgas
Chlorine_liquid_in_an_ampoule.jpg|Oner huuch druk woort Kloor luupen
Copper(I)-chloride-sample.jpg|Kööber(I)kloriid
Gefahrensymbol Chlorung.jpg|Kloor tu renskin
Plastic_tubing.jpg|PVC


## Luke uk diar

* Klooriid

## Kwelen
Klöören (spelkoorden)

**Klöören** san a sümboolen üüb spelkoorden.

Uun Nuurdfresklun woort miast mä't 'Fransöösk Bleed' spelet. Koordenspalen, wat hal spelet wurd, san **Skoot** an **Dobelhood**. Ööder bekäänd spalen san **Sääksansöstag**, **Rommee** an **Canasta**.

## Fransöösk Bleed

Det bleed hää sjauer klöören, an a koordenwäärser san 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, B(üür), D(oom), K(önang) an A(s).

A klöören het:

## Luke uk diar

* Spektraalklöören
Knalangefal

At **Knalangefal**,  **wiseroom**, **knalarngefal**,  **hüsegüüger** (*Crex crex*) as en fögel uun't famile faan a Weederhanen (*Rallidae*). 

## Bilen

Crex_crex00.jpg|*Knalangefalen* mä jöönkin.
Crex crex MHNT.ZOO.2010.11.69.1.jpg|Aier faan *Crex crex* - MHNT


## Ferwisang efter bütjen
Knud Broder Knudsen

**Knud Broder Knudsen** (1846-1917), uk *Knütj Bruler Knütjen* wiar en feringen dachter.

Sin saster Julia wiar a skriiwer Lorenz Conrad Peters (1885-1949) sin mam. Hi lewet uun Ööwenem.

## Staken üüb Riimen
Högen faan sin staken üüb riimen wurd uun Otto Bremer sin buk, *Ferreng an ömreng Stacken I* (1888), ütjden. 

*  (1886)
* 
* 
* 
* 
* 

## Luke uk diar

## Literatüür
L.C. Peters: Nordfriesische Dichter. NFJb. 1949. S. 155-158.
Kil

**Kil** as en krisfri stää önjt tjüsch bundeslönj Slaswik-Holstiinj. Jü stää heet 235.366 inboogere (2006).

 

## Persöönlikhäide
* Daniel Günther (* 1973), sunt 2017 ministerpräsident foon Slaswik-Holstiinj.
* Hans Plutta (1902-1980), künstler.

## Referäntse
Kleer

At **Kleer**,  **kliir**,  **Kliiri** (*Tringa totanus*) as en fögel uun't famile faan a Snepen (*Scolopacidae*). 

## Bilen

Tringa_totanus2.jpg|*Kleer* uun a loft.
Tringa totanus totanus MHNT.ZOO.2010.11.118.6.jpg|Ai faan *Tringa totanus totanus*



## Kwelen


## Ferwisang efter bütjen
Knut Jungbohn Clement

**Knut Jungbohn Clement** (* 4. Detsember 1803 uun Noorsaarep üüb Oomram; † 7. Oktuuber 1873 uun Bergen (New Jersey)) wiar en öömrangen skriiwer an wedenskapsmaan. 

## Leewent
Efter sin skuultidj as hi skuulmääster wurden. Do hää'er uun Kiil an Heidelberg filosofii, histoore an spriakwedenskapen studiaret. 1836 raiset hi troch Waasteuroopa, faan 1841 bit 1846 hää hi uun Kiil föörleesangen auer spriakwedenskapen häälen.

Uun sin buken hää hi ham aleewen för Schleswig-Holstian iinsaat, fööraal uk för a Fresken. Hi hää't diarmä en betj auerdrewen, auer hi mend, dat a Fresken - an fööraal a Öömrangen - a best slach minsken üüb a welt wiar.

1845 skrääw Clement det buk *Die Lebens- und Leidensgeschichte der Friesen* mä di spröök *[[Lewer duad üs Slaav]]!* föörwech. Det as leeder di woolspröök faan a Nuurdfresken wurden.

Mä sin buk *Der Zustand der Nordseeküste Schleswig-Holsteins* hää Clement ham diarför iinsaat, dat ialtürner baud wurd. Det hää a strunföögesen goorei paaset, auer jo bi en strunagt skap fiks fersiinet haa.

## Buken (Ütjwool)
* *Die nordgermanische Welt und ihre geschichtlichen Anfänge*. Kopenhagen 1840
* *Die Lex Salica*. Mannheim 1843
* *Die Lebens- und Leidensgeschichten der Friesen*. Kiel 1845
* **. Leipzig 1846
* *Der Franzos und seine Sprache*. Frankfurt 1848 
* *Das wahre Verhältnis der südjütischen Nationalität und Sprache*. Hamburg 1849
* *Weissagung der Friesin Hertje vor 450 Jahren*. 1850
* *Schleswig, das urheimische Land des nichtdänischen Volkes der Friesen und Angeln*. Hamburg 1861
* *Der Zustand der Nordseeküste Schleswig-Holsteins*. 1865
* *Die Lombarden und ihre Eiserne Krone*. Hamburg 1866
* *Die dänische Schriftsprache und die nordschleswigische Volkssprache*. 1869
* *Forschungen über das Recht der salischen Franken*. Berlin 1876

## Luke uk diar

* 

## Futnuuten
Koblenz

**Koblenz** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Rhinlönj-Pfalz. Jü stää heet 113.388 inboogere (2020).

Koblenz as uk krisstää foon e lönjkris Mayen-Koblenz, hiirt ouers ai ma tu de lönjkris.

## Kwäle


## Kiik uk deer
* Klemens Wenzel Lothar von Metternich
Koolestuf

**Koolestuf** (dt. *Kohlenstoff*, la. *Carbonium*) as en chemisch Elemänt ma symbool C än atoomnumer 6. Dåt as en ai-metal, dåt önj ferschilie modifikasjoone forkamt. Iinj deerfoon as en blailuuse huulewliidjer, en oudere en suurt huulewmetal.

## Önjtdäking
Koolestuf wörd ål önj e forhistoori önjtdäkt än brükt as hooltkoole, jü mååged wörd döör orgaanisch materjool (mååst hoolt) hiitj tu måågen önj e sörstuf-eerme atmosfeere. Dåt änglisch *carbon* as deeram uk oufliidjed foon di latinsch noome Carbonium for hooltkoole, jüst as di noome foon e Carbonium-tidrüm, weerönj dåt bilied wörd.

Uk diamante, da en ouder allotroop form foon koolestuf san, san sunt lung bekånd. Jarst sunt hu iirtiinde koon huum da synthetisch mååge. Fullerene, jü treed allotroop form, wörd önj da tachentier iire foon dåt 20. iirhunert tufäli äntdäkt.

## Önjwiinjinge
Di koolestof kamt mååst for önj form foon koolewååderstufe, forålen dåt fosiil iiljinge jardgas än ra ööle. Üt ra ööle wårt önj e petrochemisch industrii tum biispel petrooleum, bänziin än keerosin dästiliird än dåt tiint as grünlååg for foole synteetische stufe, as plastike.

## Wällen
Fürth

**Fürth** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Bayern. Jü stää heet 133.997 inboogere (2022).

## Kwäle


## Kiik uk deer
* Henry Kissinger
Koonkern

**Koonkern**,  **Koonkler** (*Arachnida*) san en klas faan diarten, diar dü bi hör aacht bian kään könst. Insekten haa man sääks.

Minsken, diar baang föör koonkern san, san efter di latiinsk nööm *arachnophob* (F40.2 efter ICD-10).

## Ordern
Amblypygi – 
Araneae – 
Holothyrida – 
Ixodida – 
Mesostigmata – 
Opilioacarida – 
Opiliones – 
Palpigradi – 
Pseudoscorpiones – 
Ricinulei – 
Sarcoptiformes – 
Schizomida – 
Scorpiones – 
Solifugae – 
Thelyphonida – 
Trombidiformes

### Melen (Acari)
A **Melen** san en onerklas faan a Koonkern. Diar hiar sääks ordern tu:
* Auerorder: Acariformes (ingelsk: *mites*)
*: Sarcoptiformes – Trombidiformes
* Auerorder: Parasitiformes (ingelsk: *ticks*, 50.000 bit 100.000 slacher)
*: Holothyrida – Ixodida – Mesostigmata – Opilioacarida

### Enkelt slacher
* Wääbkoonkern (Araneae)
:: Wulewkoonkern (Lycosidae) 
:: Sicariidae
::: *[[Loxosceles]]*
:::: *[[Loxosceles rufescens]]*
:: Beewerkoonkern (Pholcidae)
:: Fögelkoonkern (Theraphosidae)
::: *[[Aphonopelma]]*
:::: Arizona Fögelkoonker (*[[Aphonopelma chalcodes]]*)
:: Theridiidae
::: Suart Wedwüfen (*[[Latrodectus]]*)
:: Zoropsidae
::: *[[Zoropsis]]*
:::: Nosferatu Koonker (*Zoropsis spinimana*)

* Tegen (Ixodida) (uun't onerklas Melen (Acari))
:: Skilt-Tegen (Ixodidae)
::: *[[Dermacentor]]*
:::: Sjepteg (*Dermacentor marginatus*)
::: *[[Ixodes]]*
:::: Teg (*Ixodes ricinus*)

* Mesostigmata (uun't onerklas Melen (Acari))
:: Varroidae
::: *[[Varroa]]*
:::: Varroamel (*Varroa destructor*)

* Opiliones
:: Lankerbianer (Phalangiidae)
::: *[[Phalangium]]*
:::: Lankerbian (*Phalangium opilio*)

* Sarcoptiformes (uun't onerklas Melen (Acari))
:: Pyroglyphidae
::: Hüsstoofmelen (Dermatophagoides)

* Skorpioonen (Scorpiones)

## Ufstamang

## Luke uk diar

* Taranteln
Füsiik

Jü **Füsiik** as jü liir foon da ünbelaawede sååge, jare apbag än jare bewääging, as uk foon jü strooling än da kraftfälje. Füsiik as en eksaakt waasenschap, wat da natörgesätse unerseecht än da en matematisch form jeeft.

Jü eksperimentaalfüsiik stalt fersäke ap, for än liidj gesätse foon da meetwjarde ouf än bestääsi unti waderled teoriie än hüpoteese.

Jü teoreetisch füsiik önjtwiklet teoriie än mååget forütseedinge, wat eksperimenteel oufpräiwed wårde koone.

## Hoodgebiite foon jü füsiik san
* Meganiik
* Wårmdliire
* Optiik
* Eläktrisitäät
* Atoomfüsiik
* Astroofüsiik
* Geofüsiik
* Biofüsiik
* Füsikalische kemii
* Relatiwitäätsteorii
* Kwåntefüsiik

## Äinschappe foon materioollife san
* Laingde
* Gewacht
* Wårmdkapasitäät
Kopenhuuwen

**Kopenhuuwen** as jü hoodstää foon Dånmark. Deer booge 1.320.629 manschne (2019), än jü as jü grutste stää önj Dånmark. Önjt stäägebiit booge 1.280.371 manschne (2016). Kopenhuuwen lait awt ailönj Siielönj än hiirt tu jü ferwåltingregion Hovedstaden.

Jü Öresund bru ferbant Malmö ma Kopenhuuwen.

;Inboogertål
* 2009 – 518.574
* 1990 – 466.723
* 1950 – 768.105
* 1940 – 700.465
* 1901 – 400.575
* 1801 – 100.975

## Sasterstääse
*  Peking önj China
*  Marseille önj Frankrik

## Kiik uk deer
* Kopenhuuwen Komuun
* Hovedstadsområdet
* Amalienborg Sloot

## Kwäle
Geest

**Geest** (gååst) as en loonskap uun Nuurdsjiisklun, a Neederlunen an Denemark

## Beskriiwang

Ööders üs a maask as a geest uun a istidj entstenen. Istonger haa stianer an sun tuuppuid, an sodenang san huuger apwoksen. En huuch geesthuug uun Nuurdfresklun as a Stolberag.

A nuurdfresk eilunen Oomram, Fer an Sal bestun tun graten dial ütj geestlun,
jo ööder eilunen an halgen ütj rian maasklun. En ütjnoom as Halaglun, det as en fels ütj sunstian.

Geestlun as ei altu früchtboor. Hat as fööraal mä sjüüren bewoksen. Huar a buumer ufslaanj wurden san,
koon am mä irpler büüre. Wan a plaanten faan sjep kurt häälen wurd, koon a hias ham briad maage.

Üüb a geest fanjst dü föl letj waaler, am a winj tu breegen. Jo san miast mä wilger bewoksen. Ööders weit det betj gud eerd wech.
A wilger hää am iar brükt för staachen an üs braanholt.

Huar a geest bit tu a küst lääpt, sjochst dü en klaf, so üs uun Muasem üüb Sal.

## Besiidlang

Uun Nuurdsjiisklun haa üüb a geest al loong minsken wenet, auer am diar ei baang föör sturemfluden wees sost. Det koon am bi a greew ütj a stiantidj sä.
A maask as iarst mä a Fresken besiidelt wurden.
Sodenang wiar a streg tesken maask an geest uun't madelääler uk en streg tesken a Fresken an Saksen.

## Spreegwurd
* Ales **geest**, saad a büür, üs hi weder tüs kaam faan Egypten.

## Luke uk diar
* Geesteilun
* Ask
Kornisch

Dåt **kornische** (*Kernowek*, dt. *Kornisch*) as en keltische spräke, di bit süwat 1800 snåkd wörd önj Cornwall (*Kernow*), di söödweestlike punkt foon Änglönj. Di wårschiinjlik leeste mansche jü di spräke snååkede, wus Dorothy Pentreath, jü 1778 störwen as. 
Am 1900 önjtwiklede di liirde Henry Jenner dåt “iinjhäids-kornische”, dåt ham basiirt aw hu madålerli teooterstöögne än weeraw Robert Morton Nance dan 1958 en liirbök *Cornish for All* schriif.

Nü diling jeeft dåt süwat 3500 manschne da kornisch snååke koone än hu jungere san sügoor deerönj aptäägen. Kornisk wårt brükt önj dåt råådio, bleese än sügoor önj hu filme. 2002 heet jü europäische unjoon dåt kornische as offisjälen manerhäidsspräke gödjkånd.

Dåt ålens wårt wälj kritisiird, ouerdåt di spräke flicht tu e haleft üttoocht as. Natörlik moost for åle naie sååge naie uurde fünen wårde (spräkütbäg), ouers uk linge da üülje kwäle ai, am jü gåns spräkeliir tu rekonstruiiren. 

## En Biispel foon e spräke
*Ma’n gath en-dadn an carr*
‘Jü kåt as uner e woin’.
Aw walisisch schölj dåt hiitje:
*Mae’r gath o dan yr car*
..än aw bretonisch:
*Emañ ar c'hazh dindan ar c'harr*
Dåt as ålsü niinj gåns grut ferschääl.

## Linke

* Agan Tavas = "uus Sproake", en organisasjoon tu jü widerbelaawing foon dåt kornische.
* Wat jü regiiring mååget.
* Kornisch-kuurs.
* Radyo an Gernewegva (Podcast aw kornisch)�
Košice

**Košice** as e hoodstää foon e Regjoon Košice önj jü Slowakäi. Deer booge 229.040 manschne (2021). Dåt gebiit foon Košice as 242,77 km². Jü inboogertächte as 962 manschne pro km². Jü pustliidjtål as 040 00, di forwoolnumer as 421-55 än dåt kfz-kåntiiken as KE.

## Kwäle