open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1066

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* Janewoore – 25. Marts: Halleys Komeet apdaaget.
* 06. Janewoore: Harald II. wurd köning faan Ingelun.
* 14. Oktuuber: A Slacht bi Hastings twesken Wilhelm faan Normandii an köning Harald II. faan Ingelun. Wilhelm woon a slacht an Harald wurd ambroocht.
* 15. Oktuuber: Edgar Ætheling wurd köning faan Ingelun.
* 25. Deetsember: Wilhelm faan Normandii wurd köning faan Ingelun. Edgar Ætheling smeed de nei köning oner.

## Störwen
* 05. Janewoore: Eduard de Bekeener, köning faan Ingelun (* amanbi 1003)
* 14. Oktuuber: Harald II., köning faan Ingelun (* amanbi 1022)
1145

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 15.- 19. April: Halleys Komeet apdaaget.

## Bäären
**Ünbekäänd Dootem**
* Amalrich faan Lusignan, Köning faan Zypern an Köning faan Jerusalem († 1205)

## Störwen
* 15. Febrewoore: Paap Lucius II. (* *ünbekäänd*)
1222

**1222** wiar det tau-an-twuntigst juar faan det 13. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 10.-28. September: Halleys Komeet apdaaget.
Córdoba

**Córdoba** [] as det hoodstäd faan't Prowins Córdoba uun't süüden faan Spoonien. Hat as diar det traadgratst stääd uun Andaluusien. Hör tidj lingt turag bit tu't Röömsk Rik. Tidjwiis wiar Cordoba ian faan a gratst stääden üüb a welt.

## Bilen

Cordoba1 - panoramio.jpg|Cordoba bi a struum Guadalquivir
Plaza de la corredera.JPG|Plaza de la Corredera
Capilla Mayor, Great Mosque of Córdoba (Spain).jpg|Mezquita-Catedral(Grat Moschee)
Spain Andalusia Cordoba BW 2015-10-27 13-54-14.jpg|Mezquita-Catedral(Grat Moschee)


## Kliima

## Futnuuten


## Luke uk diar
Prowins Córdoba

At **Prowins Córdoba** (spoonsk *Provincia de Córdoba*) as ian fan aacht prowinsen uun't spoonsk autonoom gemianskap Andaluusien. Hat as &nbsp;km² grat an täält &nbsp;iinwenern (). Hör hoodstääd as Córdoba. Uun det prowins lei 75 gemeenen, diar tu 8 *comarcas* tuupslööden san.

## Comarcas
Iinwenern: Stant 1. Janewoore 2013

## Luke uk diar

## Kwelen
Guadalquivir

Di **Guadalquivir** [] as en 657 km lungen struum uun Spoonien. Di nööm komt faan't araabisk *al-wād al-kabir* of *Wadi al-Kabir*, .

## Galerie

Datei:Localizaci%C3%B3n_del_r%C3%ADo_Guadalquivir.png|Laag uun Spoonien
Datei:Sevilla Guadalquivir.JPG|Di Guadalquivir uun Sevilla
Datei:Guadalquivir Muendung1.jpg|Müs uun a Atlantik bi Sanlúcar de Barrameda


## Luke uk diar
Trilobiten

**Trilobiten** (Trilobita, „Triilaaper“, faan  *tria* „trii“ an  *lobós* „laap“) san en ütjstürwen klas faan Laspuateten (Arthropoda), diar uun't weeder lewet haa.

## Ordern
Daalang käänt am 9 ordern faan trilobiten:
* Agnostida: Oner Kambrium bit Boower Ordovizium.
* Redlichiida: Oner Kambrium bit Madel Kambrium.
* Corynexochida: Oner Kambrium bit Madel Devon.
* Lichida: Kambrium bit Devon.
* Phacopida: Oner Ordovizium bit Boower Devon.
* Proetida: Ordovizium bit Perm.
* Asaphida: Madel/Boower Kambrium bit Boower Ordovizium/Oner Silur.
* Harpetida: Boower Kambrium bit Leed Devon.
* Ptychopariida: Oner Kambrium bit Boower Ordovizium.

## Luke uk diar
Perm (Geologii)

At **Perm** as en eerdtidjääler tesken &nbsp;an &nbsp;miljuun juaren föör üüs tidj. At Perm kaam efter't Karboon an föör't Trias. Tesken Perm an Trias san föl diarten an plaanten ütjstürwen. At Perm as det jongst süsteem uun't Paleozoikum (eerdualtidj).

## Bilen

280_Ma_plate_tectonic_reconstruction.png|A eerd uun't Sakmarium (~290 mya)
Blick_von_oben_auf_die_Liether_Kalkgrube_und_den_Steilhang.JPG|Perm formatjuunen bi Klein Nordende, Kreis Pinneberg



## Iindialang
* Süsteem: **Perm** (–&nbsp;mya)
** Serie: Lopingium (Boowerperm) (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Changhsingium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Wuchiapingium (–&nbsp;mya)
** Serie: Guadalupium (Madelperm) (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Capitanium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Wordium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Roadium (–&nbsp;mya)
** Serie: Cisuralium (Onerperm) (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Kungurium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Artinskium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Sakmarium (–&nbsp;mya)
*** Kirew: Asselium (–&nbsp;mya)

## Luke uk diar
Wääbkoonkern

**Wääbkoonkern** (Araneae) san det bekäändst order faan a Koonkern (Arachnida), en klas faan Laspuateten. Diar hiar 112 familin mä 4.076 sköölen an 46.986 slacher tu. Jo maage *spenwääben*, am ööder diarten tu fangen.

## Apbau

## Onerordern an familin
; A. Opisthothelae (Mygalomorphae an Araneomorphae)

Actinopodidae - Agelenidae - Amaurobiidae - Ammoxenidae - Amphinectidae - Anapidae - Antrodiaetidae - Araneidae - Archaeidae - Atypidae - Austrochilidae - Barychelidae - Caponiidae - Chummidae - Cithaeronidae - Clubionidae - Corinnidae - Ctenidae - Ctenizidae - Cyatholipidae - Cybaeidae - Cycloctenidae - Cyrtaucheniidae - Deinopidae - Desidae - Dictynidae - Diguetidae - Dipluridae - Drymusidae - Dysderidae - Eresidae - Euctenizidae - Filistatidae - Gallieniellidae - Gnaphosidae - Gradungulidae - Hahniidae - Hersiliidae - Hexathelidae - Holarchaeidae - Homalonychidae - Huttoniidae - Hypochilidae - Idiopidae - Lamponidae - Leptonetidae - Linyphiidae - Liocranidae - Lycosidae - Malkaridae - Mecicobothriidae - Mecysmaucheniidae - Microstigmatidae - Migidae - Mimetidae - Miturgidae - Mysmenidae - Nemesiidae - Nephilidae - Nesticidae - Nicodamidae - Ochyroceratidae - Oecobiidae - Oonopidae - Orsolobidae - Oxyopidae - Palpimanidae - Pararchaeidae - Paratropididae - Penestomidae - Periegopidae - Philodromidae - Pholcidae - Phyxelididae - Pimoidae - Pisauridae - Plectreuridae - Prodidomidae - Psechridae - Salticidae - Scytodidae - Segestriidae - Selenopidae - Senoculidae - Sicariidae - Sinopimoidae - Sparassidae - Stenochilidae - Stiphidiidae - Symphytognathidae - Synaphridae - Synotaxidae - Telemidae - Tengellidae - Tetrablemmidae - Tetragnathidae - Theraphosidae - Theridiidae - Theridiosomatidae - Thomisidae - Titanoecidae - Trechaleidae - Trochanteriidae - Trogloraptoridae - Uloboridae - Zodariidae - Zorocratidae - Zoropsidae

; B. Mesothelae
: Liphistiidae - †Arthrolycosidae - †Arthromygalidae

#### Enkelt familin an slacher
* Araneidae
*: *Argiope*
*:: Wespkoonker (*[[Argiope bruennichi]]*)
* Wulewkoonkern (Lycosidae) 
* Sääksuuget Sunkoonkern (Sicariidae)
*: *[[Loxosceles]]*
*:: *[[Loxosceles rufescens]]*
* Beewerkoonkern (Pholcidae)
* Fögelkoonkern (Theraphosidae)
*: *[[Aphonopelma]]*
*:: Arizona Fögelkoonker (*[[Aphonopelma chalcodes]]*)
* Kuugelkoonkern (Theridiidae)
*: Suart Wedwüfen (*[[Latrodectus]]*)
* Zoropsidae
*: *[[Zoropsis]]*
*:: Nosferatu Koonker (*[[Zoropsis spinimana]]*)

## Luke uk diar
804

**804** wiar det fjuard juar faan at 9. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
**ünbekäänd dootem**
* At steed Haithabu wurd uun a kroonik faan Einhard tu de iarst feer neemd. At steed wurd wel am 770 grünjlaanjen.

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 19. Mei: Alkuin (* 732), Riadjiwer faan Karl de Grat
Weder

**Weder** (ualhuuchsjiisk: *wetar* = winj) as di tustant faan't onerst laag faan a atmosfeere, at troposfeere uun en was steed üüb a eerd. Hat woort bestemet faan a sanstrualen an at atmosfeerisk zirkulatsion.

Weder woort beskrewen mä a füsikaalisk gratin druk, tempratuur an sachthaid.

## Eegenskapen
A meteoroloogen beskriiw det weder efter:
* Tempratuur
* Focht
* Loftdruk
* Winj
* Energii
* Rin of snä
* Wulken
* Sicht

Aparte wederföörkemen san:
* Sonerweder
* Halo (hoof), Fata Morgana
* Rinböög, Mist
* Horelwinj
* Sunsturem

## Spreegwurden
* Maage rian boosel, do jaft at maaren gud weder.
* Nem a rok mä bi gud weder, do heest'en, wan't rinjt.
* Wan a sia bromet, fu wi ööder weder.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Weden

Mä **weden** (at weden, iantaal) men wi (1) miast dooten, teoriin an reegeln, diar seeeker san an sodenang üs woorhaid tääl.

**Weden** (a weden, muartaal) san oober (2) uk uunwensten, diar ianfach fernünftag san, saner dat wi diar föl efter fraage. Jo berau üüb üüs kultuur. Uk traditsioonen hiar diar mä tu.

## Nööm
Di ütjdruk 'weden' as nai mä ualhuuchsjiisk *wiȥȥan* of indogermaans **woida* ,ik haa sen‘, an sodenang 'ik witj'. Faan di indogermaans rut **u̯e(i)d* (sä) of **weid-* komt uk  'sä' an Sanskrit *veda* 'at weden' uf.

## Filosofii

Uun a filosofii woort diarauer streden, wat weden eegentelk as.
* För René Descartes as weden det, wat ham *[[bewis]]e* läät.
* Immanuel Kant maaget en ferskeel tesken weden *a priori*, det komt faan't efterseenken, an weden *a posteriori*, det komt faan belewin.
* Noam Chomsky sait, at jaft *uunbäären* weden an *tuliard* weden.
* För Michael Polanyi jaft at *explizit* weden, wan wi genau witj, huaram wi wat du, an *implizit weden*, wan wi ei witj huaram, oober likes ales rocht maage.
* A *organisatsioonsteoreetikern* sai, (1) det grünjlaag faan weden saan *dooten* (tiaknang rochts), (2) strukturiaret dooten san *informatsioon*, an (3) det brüken an beoordialin faan informatsioon as *weden*.

## Luke uk diar

* Vedisk
Tschawusy (Distrikt)

De **Tschawusy Distrikt** (Ча́вускі раён *Čávuski rajón*, üüb Rüs: Ча́усский райо́н *Čáusskij rajón*) as een faan a distrikten uun det Mahiljou Prowins faan Witjruslun. Det hee 21.242 lidj (2009). At hoodsteed faan a distrikt as Tschawusy.

## Kwelen
Tschawusy (Steed)

**Tschawusy** (üüb Witjrüs: Чавусы *Čavusy*, üüb Rüs: Ча́усы *Čáusy*, üüb Poolsk: Czausy) as en steed un det Mahiljou Prowins faan Witjruslun. Det hee 10.692 lidj (2009). Det as at hoodsteed faan de Tschawusy Distrikt.

## Kwelen
Asipowitschy (Distrikt)

De **Asipowitschy Distrikt** (üüb Witjrüs: Асіпо́віцкі раён *Asipóvicki rajon*, üüb Rüs: Осипо́вичский райо́н *Osipóvičskij rajón*) as een faan a distrikten uun det Mahiljou Prowins faan Witjruslun. A distrikt leit uun a süüdwaast faan’t prowins. Det hee 52.447 lidj (2009). At hoodsteed faan a distrikt as Asipowitschy.

## Histoore
A distrikt wurd 17. Jüüle 1924 grünlaanjen.

## Persöönelkhaiden
* Andrej Bahdanowitsch (1987-), witjrüs rulermaan.

## Kwelen
Bychau (Steed)

**Bychau** (üüb Witjrüs: Бы́хаў *Býchaǔ*, üüb Rüs: Бы́хов *Býchov*, üüb Poolsk: Bychów) as en steed un det Mahiljou Prowins faan Witjruslun. Det hee 17.031 lidj (2009). Det as at hoodsteed faan de Bychau Distrikt.

## Kwelen
Bunyavirales

## Taxonavigation
Hoodkategorii: Wiiren 
Order: Bunyavirales
Familiae:

## Nööm
Bunyavirales

## Luke uk diar
* Taxonomy history at ICTV
Caudovirales

## Taxonavigation
Hoodkategorii: Wiiren 
Order: Caudovirales
Familiae:

 
 

efter Baltimore: Wiirus-Skööl 1

## Nööm
Caudovirales

## Luke uk diar
* Taxonomy history at ICTV
* Baltimore system
Ortervirales

## Taxonavigation
Hoodkategorii: Wiiren 
Order: Ortervirales
Familiae:

efter Baltimore: Wiirus-Skööl 6 / Wiirus-Skööl 7

## Nööm
Ortervirales

## Luke uk diar
* ICTV Virus Taxonomy 2017
Picornavirales

## Taxonavigation
Hoodkategorii: Wiiren 
Order: Picornavirales
Familiae:

Genera (saner famile):

efter Baltimore: Wiirus-Skööl 4

## Nööm
Picornavirales  et al., 2008 

## Luke uk diar
* ICTV Virus taxonomy 2014
* Baltimore system
Eidersteeds Fresk

**Eidersteeds Fresk** wiar en nuurdfresk spriakwiis üüb't hualeweilun Eidersteed. Hat as diar wel so uun a maden faan't 18. juarhunert ütjstürwen.

Eidersteeds Fresk as wel mä a iarst fresk iinwaanrern am't juar 800 apkimen. Sodenang hiart hat tu't Eilunsfresk, uk wan't leeder eegenskapen faan't Fäästäägs Fresk uunnimen hää. 

Üüb Eidersteed haa's föl mä a plaatsjiisken tu dun hed, an sodenang haa's uk hör spriak tu't plaatsjiisk skaft. 

## Literatuur
* Dietrich Hofmann: *Zum Eiderstedter Friesisch.* Uun: *Niederdeutsche Mitteilungen 14.* S. 59–68.
* Nils Århammar: *Das Nordfriesische im Sprachkontakt.* Uun: Horst Haider Munske (ütjden): *Handbuch des Friesischen / Handbook of Frisian Studies.* Tübingen 2001, , S. 328 f.

## Luke uk diar
Krasnapolle (Distrikt)

De **Krasnapolle Distrikt** (üüb Witjrüs: Краснапо́льскі раён *Krasnopóĺski rajón*, üüb Rüs: Краснопо́льский райо́н *Krasnopól’skij rajón*) as een faan a distrikten uun det Mahiljou Prowins faan Witjruslun. Det hee 11.176 lidj (2009). At hoodsteed faan a distrikt as Krasnapolle.

## Kwelen
Mahiljou (Distrikt)

De **Mahiljou Distrikt** (üüb Witjrüs: Магілёўскі раён *Mahilióŭski rajón*, üüb Rüs: Могилёвский райо́н *Mogiljóvskij rajón*) as een faan a distrikten uun det Mahiljou Prowins faan Witjruslun. Det hee 43.166 lidj (2009). At hoodsteed faan a distrikt as Mahiljou, uk wan at steed nian dial faan't distrikt as.

## Kwelen
Brahin (Distrikt)

De **Brahin Distrikt** (üüb Witjrüs: Брагінскі раён *Brahinski rajon*, üüb Rüs: Брагинский район *Braginskij rajon*) as een faan a distrikten uun det Homelj Prowins faan Witjruslun. Det hee 14.211 lidj (2009). At hoodsteed faan a distrikt as Brahin.

## Kwelen
Homelj (Distrikt)

De **Homelj Distrikt** (üüb Witjrüs: Гомельскі раён *Homieĺski rajon*, üüb Rüs: Гомельский район *Gomel’skij rajon*) as een faan a distrikten uun det Homelj Prowins faan Witjruslun. Det hee 69.930 lidj (2009). At hoodsteed faan a distrikt as Homelj, wan uk at steed nian dial faan a distrikt as.

## Kwelen
Homelj

Wat menst dü?

* Homelj (Distrikt)
* Homelj (Prowins)
* Homelj (Steed)

Of menst dü ferlicht?
* **Homel**, Imkönang
Strunfresk

**Strunfresk** wiar en nuurdfresk spriakwiis üüb det eilun Strun, diar 1634 tu en graten dial onergingen as. Hat hiard tu't Fäästäägs Fresk.

Üüb Nuurdstrun as det Strunfresk wel al uun't 17. juarhunert ütjstürwen, üüb Pelwerem hää't ham bit hen uun't 18. juarhunert häälen.

Efter det swaar sturemflud 1634 san fölen efter A Wik flücht, an diar as Strunfresk noch bit uun't 19. juarhunert snaaket wurden. 

Bluas at Halagfresk as daalang noch faan't Strunfresk auerblewen.

## Skraften üüb Strunfresk
* Di letj katechismus faan Martin Luther

## Literatuur
* Dietrich Hofmann: *Der alte friesische Dialekt von Wyk auf Föhr*, uun: *Fryske Studzjes (Festschrift J.H. Brouwer). Assen : Van Gorcum*, 1960. S. 267–277
* Ferdinand Holthausen: *Nordfriesische Studien : Nordstrander Sprachproben*, uun: *Beiträge zur Geschichte der deutschen Literatur und Sprache* (PBB) 45 (1921). S. 1–4
* Walther Ziesemer: *Nordfriesischer Katechismus in Strander und Föhringer Mundart*, uun: *Niederdeutsches Jahrbuch 48 (1922)*. S. 53–74
Schytkawitschy (Distrikt)

De **Schytkawitschy. Distrikt** (üüb Witjrüs: Жыткавіцкі раён *Žytkavicki rajon*, üüb Rüs: Житковичский район *Žitkovičskij rajon*) as een faan a distrikten uun det Homelj Prowins faan Witjruslun. Det hee 40.838 lidj (2009). At hoodsteed faan a distrikt as Schytkawitschy.

## Kwelen
Ialtörn Haliglun De Hallem

A **Ialtörn Haliglun De Hallem** wurd 1936 üüb De Hallem apsaatet. Hi leit üüb a süüdstrun faan't eilun. Hi beteeknet at faarweeder tu de Haliglun riad an dön Haliglun huuwner. At hööchte faan't ial as 17 meeter. At traagwidje faan sin ruad laacht as 20,9 kilomeeter.
Hoorst/go

**Hoorst** (åw Tjüsch: *Horstedt*; åw Dånsch: *Horsted*) äs en gemiine oun e Gooshiird än Krais Noordfreeschloun. Et hiirt tut Amt Noordsäi-Treene. Ount noorden loit Alwat, ount ååsten läie Åldrop än Swiasing, ount sööen Hüsem än ount weesten läie Haatst än Haatstinger Meersch. E gemiine heet 786 foolk (2016).

## Kwäle
Ialtörn Waasterheewer

A **Ialtörn Waasterheewer** as en ialtörn, wat üüb en werew uun't gemeend Waasterheewer stäänt. A ialtörn as at woorteeken faan't hualeweilun Eidersteed uun Sleeswich-Holstian. Hi wurd 1906 apsaatet an 26. Mei 1908 uun a gang nimen. At hööchte faan't ial as 41 meeter an at hööchte faan't bagwerk 40 meeter. At traagwidje faan't laacht as amanbi 39 kilomeeter. Det indirekt sichtboorhaid faan a laachtskiin bedrait tu auer 55 kilomeeter. Bi klaar sicht as hi noch üüb Haliglun ütjtumaagin.
Ialtörn Haliglun

A **Ialtörn Haliglun** as en ialtörn, wat üüb't Boowerlun faan't eilun Haliglun as. A ialtörn faan daaling wurd 1941 üüs flaktörn apsaat, 1952 uun a gang üüs ialtörn nimen an 1965 amredet. At hööchte faan't ial as 82 meeter. At traagwidje faan't laacht as det starkst uun Tjiisklun an wurt uun amtelk dokumenten mä 52 kilomeeter uunden, an as üüb a Uastfresk Eilunen an Eidersteed tu keenen. De föörge ialtörn, wat 1902 apsaat wurd, wurd bi de britisk lochtuungrip faan a 18. April 1945 tunantmaaget. En iar ialtörn wurd 1811 apsaat.


Datei:Heligoland_07-2016_photo20.jpg|thumb|500px|A ialtörn faan daaling
Datei:1903_Leuchttuerme_Helgoland.jpg|thumb|A ialtörn faan 1902 (rochts) an faan 1811 (lachts)


## Luke uk diar
OpenStreetMap

**OpenStreetMap (OSM)** as en projekt, diar geograafisk dooten saamelt, apwerket an för arkenään uun en dootenbeenk (Open Data) paroot häält. Jo dooten stun oner en frei lisens (Open Database License).

Mä jodiar dooten kön koorden salew maaget wurd.

## Bispalkoorden üüb't Nuurdfresk Wikipedia

Westerhever Lighthouse.jpg|Waasterheewer Ialtürn
Ilulissat Map.jpg|Ilulisaat
Ouagadougou Map.jpg|Ouagadougou


## Luke uk diar
Swetholt

**(Echt) Swetholt** (*Glycyrrhiza glabra*) as en plaantenslach uun det famile faan a Bongfrüchten (Fabaceae). 

Faan di rut wurd drops maaget. A bleeden wurd för tee brükt.

Di sjiisk nööm *Lakritz* komt faan di latiinsk skööl-nööm *Glycyrrhiza* uf. An det komt faan't greks γλυκύς (*glykys*, „swet“) an ῥίζα (*rhiza*, „rut“) uf. Sodenang sait'am uk **Swetrut**.

## Bilen

Liquiritiae_radix_suessholzwurzel.jpg|Swetrut könst dü uk kaue
Lakrids ubt B.jpeg|Drops


## Luke uk diar
Skroben

**Skroben**,  **Jügen** (*Genista*) san en plaantenskööl uun det famile faan a Bongfrüchten (Fabaceae). Diar wurd oober uk ööder plaanten "skroben" näämd, diar eegentelk tu det skööl Siigenkliawer (*Cytisus*) hiar. Faan a skroben jaft at amanbi 90 slacher.

## Aal a slacher

G. abchasica – G. acanthoclada – G. aetnensis – G. albida – G. × altoportillensis – G. amana – G. anatolica – G. ancistrocarpa – G. anglica – G. angustifolia – G. arbusensis – G. aristata – G. × arizagae – G. artwinensis – G. × aseginolazae – G. aspalathoides – G. aucheri – G. ausetana – G. balearica – G. berberidea – G. bocchierii – G. brutia – G. burdurensis – G. cadasonensis – G. canariensis – G. capitellata – G. carinalis – G. carpetana – G. cephalantha – G. cilentina – G. cinerascens – G. cinerea – G. clavata – G. compacta – G. corsica – G. csikii – G. cupanii – G. demarcoi – G. depressa – G. desoleana – G. dorycnifolia – G. dracunculoides – G. ephedroides – G. falcata – G. fasselata – G. ferox – G. flagellaris – G. florida – G. × fritschii – G. gasparrinii – G. germanica – G. haensleri – G. hassertiana – G. hirsuta – G. hispanica – G. holopetala – G. humifusa – G. hystrix – G. ifniensis – G. insularis – G. involucrata – G. januensis – G. kepenensis – G. kolakowskyi – G. legionensis – G. libanotica – G. linifolia – G. lobelii – G. longipes – G. lydia – G. maderensis – G. madoniensis – G. majorica – G. × martini – G. mezzumarensis – G. michelii – G. micrantha – G. microcephala – G. microphylla – G. millii – G. mingrelica – G. monspessulana – G. morisii – G. mugronensis – G. nissana – G. × norpalentina – G. numidica – G. obtusiramea – G. osmarensis – G. ovina – G. paivae – G. parnassica – G. patens – G. pichisermolliana – G. pilosa – G. polyanthos – G. × prestameroi – G. provincialis – G. pseudopilosa – G. pulchella – G. quadriflora – G. radiata – G. ramosissima – G. × rivasgodayana – G. sagittalis – G. sakellariadis – G. salzmannii – G. sanabrensis – G. sandrasica – G. sardoa – G. scorpius – G. segonnei – G. × segurae – G. sericea – G. sessilifolia – G. sibirica – G. silana – G. spachiana – G. spartioides – G. spinulosa – G. splendens – G. stenopetala – G. suanica – G. subcapitata – G. subsericans – G. sulcitana – G. sylvestris – G. taurica – G. tenera – G. teretifolia – G. tetragona – G. tinctoria – G. toluensis – G. tournefortii – G. triacanthos – G. tribracteolata – G. tricuspidata – G. tridens – G. tridentata – G. tyrrhena – G. ulicina – G. umbellata – G. unalii – G. × uribe-echebarriae – G. valsecchiae – G. verae – G. versicolor – G. vuralii – G. willingii 

#### Enkelt slacher
* Kanaarenskroben (G. canariensis)
* Swet Skroben (G. stenopetala)

## Luke uk diar
Jügen

Wat menst dü?

* Jügen, a "iarmer" faan en fögel
* Jügen (plaanten)
* Jügen, eegentelk *ruan* / *ruaner* faan en winjmaln
Siigenkliawer

**Siigenkliawer** (*Cytisus*) as en plaantenskööl uun det famile faan a bongfrüchten (Fabaceae). Diar hiar son 30 bit 60 slacher tu.

Tu detdiar skööl hiar uk plaanten, diar **skroben** näämd wurd, oober ei tu det bioloogisk skööl faan a skroben (*Genista*) tääl. *Cytisus* an *Genista* like enööder oober fiks.

## Aal a slacher
C. acutangulus – C. aeolicus – C. agnipilus – C. albidus – C. albus – C. arboreus – C. ardoinoi – C. austriacus – C. baeticus – C. balansae – C. × beanii – C. benehoavensis – C. blockianus – C. borysthenicus – C. cantabricus – C. cassius – C. commutatus – C. creticus – C. decumbens – C. drepanolobus – C. elongatus – C. emeriflorus – C. eriocarpus – C. filipes – C. fontanesii – C. grandiflorus – C. graniticus – C. heterochrous – C. hirsutus – C. ingramii – C. jankae – C. kovacevii – C. kreczetoviczii – C. lasiosemius – C. leiocarpus – C. malacitanus – C. maurus – C. megalanthus – C. moleroi – C. multiflorus – C. nejceffii – C. orientalis – C. paczoskii – C. podolicus – C. praecox – C. procumbens – C. proliferus – C. pseudoprocumbens – C. pulvinatus – C. purpureus – C. ratisbonensis – C. reverchonii – C. ruthenicus – C. sauzeanus – C. scoparius – C. spinescens – C. striatus – C. supranubius – C. tommasinii – C. tribracteolatus – C. triflorus – C. villosus – C. wulfii 

## Enkelt slacher
* Beesemskroben (*Cytisus scoparius*)

## Luke uk diar
Beesemskroben

**Beesemskroben** (*Cytisus scoparius*) as en plaantenslach uun det famile faan a bongfrüchten (Fabaceae).

Likes dat det plaant **skroben** het, hiart hat ei tu det bioloogisk skööl faan a skroben (*Genista*), man tu det skööl faan a siigenkliawer (*Cytisus*). A plaanten uun jodiar tau sköölen like enööder oober fiks.

Di nööm sait at al, dat faan didiar strük beesmer bünjen wurden san.

En öödern nööm för det plaant as **braam**, an en stak geestlun mä skroben üüb het uk *braamsterhias*. An det ingelsk wurd *broom* ment soföl üs en beesem.

Uk di saarepsnööm Bramstedtlund hää diarmä tu dun.

## Luke uk diar

## Ferwisang efter bütjen
* Landwirtschaftliches Wochenblatt (Robuste Besen)
* Berufe dieser Welt (Besenbinder)
Snöfelstiin

Hur wet Dü hen?

* Snöfelstiiner (Forklaaring)
* Snöfelstiner ön Nuurđfriislön
* Snöfelstiiner ön Sleeswig-Holstiin
* Snöfelstiiner üp Söl
Snöfelstiiner ön Sleeswig-Holstiin

**Snöfelstiiner ön Sleeswig-Holstiin**

* Liste der Stolpersteine in Ahrensburg
* Liste der Stolpersteine in Albersdorf (Holstein)
* Snöfelstiiner ön Aventoft
* Liste der Stolpersteine in Bad Schwartau
* Liste der Stolpersteine in Bargteheide
* Snöfelstiiner ön Bräist
* Liste der Stolpersteine in Elmshorn
* Liste der Stolpersteine in Flensburg
* Snöfelstiiner ön Fräärstää
* Liste der Stolpersteine in Heide
* Snöfelstiiner üp Heliglön
* Snöfelstiiner ön Hüsem
* Liste der Stolpersteine in Itzehoe
* Liste der Stolpersteine in Kiel
* Liste der Stolpersteine in Kronshagen
* Liste der Stolpersteine in Lübeck
* Liste der Stolpersteine in Meldorf
* Liste der Stolpersteine in Norderstedt
* Liste der Stolpersteine in Quickborn
* Liste der Stolpersteine in Rendsburg
* Snöfelstiiner ön Rodenäs
* Liste der Stolpersteine in Schleswig
* Snöfelstiiner üp Söl
* Snöfelstiiner ön Wyk üp Föör
Plateerten

**Plateerten** (*Lathyrus*)  san en plaantenskööl uun det famile faan a Bongfrüchten (Fabaceae). Diar hiar son 160 slacher tu, diar fööraal uun miatag kliima üüb a nuurdelk eerdheleft waaks.

## Enkelt slacher
* Dünemeert (*Lathyrus japonicus*)

## Luke uk diar
Hurnkliawer

**Hurnkliawer** (*Lotus*) as en plaantenskööl uun det famile faan a Bongfrüchten (Fabaceae). Diar jaft at son 150 slacher faan.

## Enkelt slacher
* Henk an Höön (*Lotus corniculatus*)

## Aal a slacher

L. aegaeus – L. alianus – L. alpicola – L. alpinus – L. anfractuosus – L. angustissimus – L. arabicus – L. arenarius – L. argyrodes – L. arinagensis – L. armeniacus – L. assakensis – L. australis – L. azoricus – L. becquetii – L. benoistii – L. berthelotii – L. biflorus – L. borbasii – L. broussonetii – L. brunneri – L. burttii – L. callis-viridis – L. campylocladus – L. castellanus – L. chazaliei – L. compactus – L. conimbricensis – L. conjugatus – L.&nbsp;corniculatus – L. creticus – L. cruentus – L. cytisoides – L. discolor – L. divaricatus – L. dorycnium – L. drepanocarpus – L. dumetorum – L. dvinensis – L. edulis – L. elisabethae – L. emeroides – L. eremiticus – L. eriophthalmus – L. fulgurans – L. garcinii – L. gebelia – L. germanicus – L. glaucus – L. glinoides – L. goetzei – L. graecus – L. hakkariensis – L. halophilus – L. hebecarpus – L. hebranicus – L. herbaceus – L. hirsutus – L. hirtulus – L. hispidus – L. holosericeus – L. jacobaeus – L. jolyi – L. krylovii – L. kunkelii – L. lalambensis – L. lancerottensis – L. lanuginosus – L. laricus – L. lebrunii – L. leptophyllus – L. longisiliquosus – L. lourdes-santiagoi – L. loweanus – L. macranthus – L. maculatus – L. malatayicus – L. maritimus – L. maroccanus – L. mascaensis – L. mlanjeanus – L. mollis – L. namulensis – L. norvegicus – L. nubicus – L. oliveirae – L. ononopsis – L. ornithopodioides – L. pacificus – L. parviflorus – L. peczoricus – L. pedunculatus – L. peregrinus – L. polyphyllos – L. purpureus – L. pyranthus – L. quinatus – L. racemosus – L. rechingeri – L. rectus – L. requienii – L. robsonii – L. sanguineus – L. schoelleri – L. sergievskiae – L. sessilifolius – L. simoneae – L. spartioides – L. spectabilis – L. stepposus – L. strictus – L. subdigitatus – L. taitungensis – L. tauricus – L. tenellus – L. tenuis – L. tetragonolobus – L. tetraphyllus – L. tibesticus – L. torulosus – L. uliginosus – L. weilleri – L. wildii – L. zhegulensis

## Luke uk diar
Snöfelstiiner üp Söl

Di **List fan di Snöfelstiiner üp Söl** weeget di Snöfelstiiner, diar eeđer di Taachten fan di Könstler Gunter Demnig üp Söl forlair uuren sen. Aur di Snöfelstiiner skel om di Mensken taacht uur, dānen bi di Nationalsozialismus jaaget, meshanelt en ombraacht uuren sen.

## Snöfelstiiner üp Söl

## Luki uk hjir

* Stolpersteine Sylt (Nordkirche)
Noordfreeschloun (Krais)

*Am e artiikel aw Hoorninger Fräisch tu leesen, wee sü goud än klik [[Noordfräischloun (Krais)|heer]].*

Di **Noordfreeschloun Krais** (åw Tjüsch: *Kreis Nordfriesland*, åw Dånsch: *Kreis Nordfrisland*) äs åån foon dä alben kraise oun Sleeswich-Holstiin. E krais loit ount noordweesten fount bundesloun. Ount noorden loit et Dånsch, ount ååsten di Sleeswich-Flensboorj Krais, ount sööen di Dithmeersche Krais än ount weesten e Noordsäi. Dat heet 165.951 foolk (2019). E haudstää foon e krais äs Hüsem.

## Geografii
Mä en gråte foon 2084 km² äs e krais di tweedgråtste oun Sleeswich-Holstiin.

### Indiiling foun Ferwalting
E krais heet fiiw stäänge än gemiine oone amt än åcht amten.

E stäänge än gemiine oone amt sän:
# Friedrichstää
# Hüsem
# Reußenkuuge
# Sal
# Töning

E amte sän: 

## Foolk
* 1987 - 150.220
* 1995 - 159.048 (+ 8828)
* 2001 - 165.026 (+ 5978)
* 2011 - 163.665 (- 1361)
* 2019 - 165.951 (+ 2286)

## Kwäle
Kofi Annan/sö

**Kofi Atta Annan** (* 8. April 1938 ön Kumasi, Gulküst - † 18. August 2018 uun Bern, Swaits) wiar en ghaanaisk Diplomaat. Hi wiar twesken 1997 en 2006 sööwenst Generaalsekreteer faan dön Foriinigt Natsjoonen. Ön’t Jaar 2001 fing Annan töhop me di Foriinigt Natsjoonen di Nobelpris fuar Freer.

## Luke uk diar
Schlobin (Distrikt)

De **Schlobin Distrikt** (üüb Witjrüs: Жлобінскі раён *Žlobinski rajon*, üüb Rüs: Жлобинский район *Žlobinskij rajon*) as een faan a distrikten uun det Homelj Prowins faan Witjruslun. Det hee 104.871 lidj (2009). At hoodsteed faan a distrikt as Schlobin.

## Kwelen
Nobelpris

Di **Nobelpris** [] as en ütjtiaknang, diar sant 1901 ferden woort, an faan di sweedsk ütjfinjer an onernemer Alfred Nobel (1833–1896) stiftet wurden as. Hi hää uun sin testament fäästlaanj, dat mä sin arewdial en stiftang grünjlaanj woort, an a sinsen skel wedenskapslidj tu guud kem.

## Wedenskapen
Det jil as föörsen för bedüüden wedenskapslidj of persöönelkhaiden uun jo feeg:
* Füsiik
* Chemii
* Füsiologii of Medesiin
* Literatuur
* Frees

Sant 1968 jaft at uk noch en "Nobelpris" för Wiartskap. Hi komt oober faan't Sweedsk Riksbeenk.

## Luke uk diar
Slowakei/fe

At **Slowakei**, amtelk at **Republiik faan't Slowakei** (üüb Slowaakisk: *Slovensko* an *Slovenská republika*) as en lun uun a maden faan’t Euroopa. Uun a nuurd leit Poolen, uun a uast Ukraine, uun a süüd Ungarn an uun’t waast Uasterrik an Tschechien. At lun hee 5.397.036 lidj (2011). At hoodsteed faan’t lun as Bratislava.

## Geografii
### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:

### Indialing faan Ferwalting
At Slowakei heet aacht regiuunen (üüb Slowaakisk: *kraje*):

## Histoore
At lun wurd de 1. Janewoore 1993 suwereen. Tuföören wiar det dial faan't Tschechoslowakei.

## Kwelen
Banská Bystrica (Regiuun)

Det **Banská Bystrica Regiuun** (üüb Slowaakisk: *Banskobystrický kraj* [ˈbanskɔbistritskiː ˈkraj]) as ian faan dön aacht regiuunen faan’t Slowakei. At regiuun leit uun a süüd faan't lun. Uun a nuurd leit det Žilina Regiuun, uun a nuurduast det Prešov Regiuun, uun a uast det Košice Regiuun, uun a süüd Ungarn, uun a süüdwaast det Nitra Regiuun an uun a nuurdwaast det Trenčín Regiuun. Det hee 660.563 lidj (2011). At hoodsteed faan’t regiuun as Banská Bystrica.

## Geografii
Det Banská Bystrica Regiuun as det gratst (9455 km²) uun't Slowakei. Dön Liich Tatra Berger, wat dial faan a Karpaaten san, stun uun a nuurd faan't regiuun.

### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't regiuun san:

### Iindialing faan Ferwalting
At regiuun hee tretanj distrikten (üüb Slowaakisk: *okresy*, iantaal *okres*):

## Kwelen
Frees

**Frees** (ualhuuchsjiisk *fridu* „skuanin“, „frinjskap“) as en tustant faan rau, fööraal as diarmä det jindial faan kriich mend.

Frees bedüüdet uk, dat stridj saner gewalt ütjdraanj woort, efter reegeln.

## Sümboolen för frees

2013-03-30_Ostermarsch_Hannover_vom_Kröpcke_aus,_Regenbogenfahne_Frieden_Peace_hebräisch_Schalom_arabisch_Salam.jpg|Rinböögflag, heer mä det wurd *Frees* üüb Hebreewsk an Araabisk
Yin_yang.svg|*Yin an Yang* san en asiaatisk sümbool för ütjglik an harmonii
Peace_dove_noredblobs.svg|Det witj düüw mä di oliiwentwiig as fööraal en jüüdsk sümbool


## Luke uk diar
Öölebuumer

**Öölebuumer** (*Olea*) san en skööl faan plaanten uun det famile faan a Öölebuumplaanten (Oleaceae) mä 40 bit 50 slacher. Uun Euroopa käänt am fööraal di Öölebuum (Oliiwenbuum) (*Olea europaea*).

## Slacher
O. ambrensis – O. borneensis – O. brachiata – O. capensis – O. caudatilimba – O. chimanimani – O. cordatula – O. dioica – Öölebuum (O. europaea) – O. exasperata – O. gagnepainii – O. gamblei – O. hainanensis – O. javanica – O. lancea – O. laxiflora – O. moluccensis – O. neriifolia – O. obovata – O. palawanensis – O. paniculata – O. parvilimba – O. polygama – O. rosea – O. rubrovenia – O. salicifolia – O. schliebenii – O. tetragonoclada – O. tsoongii – O. welwitschii – O. wightiana – O. woodiana – O. yuennanensis 

## Luke uk diar
Barysau (Distrikt)

De **Barysau Distrikt** (üüb Witjrüs: Бары́саўскі раён *Barýsaŭski rajón*, üüb Rüs: Бори́совский райо́н *Borísovskij rajón*) as een faan a distrikten uun det Minsk Prowins faan Witjruslun. Det hee 188.142 lidj (2009). At hoodsteed faan a distrikt as Barysau.

## Kwelen
Snöfelstiiner ön Fräärstää

Ön Fräärstää (Dütsk: Friedrichstadt) wiar masi Juuden itüüs, en diar stuunt uk jit en Synagoogi. Üs di jest Sērkhof fan di Juuden tö litj uuren wiar, waar en taust Jen iipenmaaket. Des waar man ön di Taust Wārelkrich gleer maaket, di Stiiner waar omsmeten of wechnomen. Eeđer di Krich heer em forsaacht en maaki dit gur, man dit wiar gaar ek hiilendal tö maaki.

Fan en gurt jüüdisk Gimiindi kām 1938 uk en gurt Pogroomnacht en masi Liir, hoken di Nāzis tö di Juuden dö kür.

## Luki uk jir
* stolpersteine.eu
* Abfragebeispiel der in OSM eingetragenen Stolpersteine
* AKENS aur Snöfelstiiner ön Fräärstää (PDF)
* Dit Bleer heer 2010 wat aur en Flyer skrewen
* En Doku fan Mensken, diar iin ön't "Vernichtungslager" Birkenau aarberi maast.

* 

## Futnooten
Öölebuumplaanten

**Öölebuumplaanten** (Oleaceae) san en plaantenfamile uun't order faan a Lamiales. Diar hiar 25 sköölen mä 600 slacher tu.

## Enkelt sköölen an slacher
: Snäbuumer (*Chionanthus*)
: Forsiitsien (*Forsythia*)
:: Forsiitsie (*Forsythia × intermedia*)
: Eskebuumer (*Fraxinus*)
:: Eskebuum (*Fraxinus excelsior*)
: Jasmiin (*Jasminum*)
:: Wonterjasmiin (*Jasminum nudiflorum*)
:: Echt Jasmiin (*Jasminum officinale*)
: Lagostern (*Ligustrum*)
:: Lagoster (*Ligustrum vulgare*)
: Öölebuumer (*[[Olea]]*)
:: Öölebuum, Oliiwenbuum (*Olea europaea*)
: Kaatstörter (*Syringa*)
:: Kaatstört (*Syringa vulgaris*)

## Aal a sköölen
Abeliophyllum – Chionanthus – Comoranthus – Dimetra – Fontanesia – Forestiera – Forsythia – Fraxinus – Haenianthus – Hesperelaea – Jasminum – Ligustrum – Menodora – Myxopyrum – Nestegis – Noronhia – Notelaea – Nyctanthes – Olea – Osmanthus – Phillyrea – Picconia – Priogymnanthus – Schrebera – Syringa

## Nat
Faan enkelt sköölen wurd enkelt slacher brükt:
* *Fraxinus* an *Forsythia* (för medesiin of för a guard)
* *Jasminum* (jasmiinööle)
* *Osmanthus* (för a guard)
* *Syringa* (üs gewürts of för a guard)
* *Olea* (Oliiwenbuum, *Olea europaea*, früchten an ööle)
* *Fraxinus* (för't holt)

## Luke uk diar
Öölebuum

A **Öölebuum** of **Oliiwenbuum** (*Olea europaea*) as en buum uun det famile faan a Öölebuumplaanten (Oleaceae). Diar woort al sant muar üs 5000 juar mä büüret.

## Onerslacher
O. e. subsp. cerasiformis – O. e. subsp. cuspidata – O. e. subsp. europaea – O. e. subsp. guanchica – O. e. subsp. laperrinei – O. e. subsp. maroccana

An do jaft at wel son 1000 ünlik suurten.

## Bilen

Blühender Olivenbaum.jpg|Bloosen
OlivenReif.jpg|Rip oliiwen
OlivenNetzSauerklee.jpg|Oliiwen wurd mä en näät iinbürgen
Grüne Oliven.jpg|Green oliiwen
Schwarze Oliven.jpg|Suart oliiwen
Olivenholz-Brettchen.jpg|Oliiwenholtbreetjin
Italian olive oil 2007.jpg|Oliiwenööle
Oliiviöljysaippua.JPG|Oliiwensiap


## Büürerei
Üüb 10,7 miljuun hektaar san uun't juar 2016 19,3 miljuun tonen oliiwen iinbürgen wurden. Auer a heleft alian uun Spoonien, Griichenlun an Itaalien.

## Futnuuten


## Luke uk diar
Minsk (Distrikt)

De **Minsk Distrikt** (üüb Witjrüs: Мі́нскі раён *Mínski rajón*, üüb Rüs: Ми́нский райо́н *Mínskij rajón*) as een faan a distrikten uun det Minsk Prowins faan Witjruslun. Det hee 159.569 lidj (2009). At hoodsteed faan a distrikt as Minsk, uk wan at steed nian dial faan a distrikt as.

## Kwelen
Puchawitschy (Distrikt)

De **Puchawitschy Distrikt** (üüb Witjrüs: Пу́хавіцкі раён  *Púchavicki rajón*, üüb Rüs: Пу́ховичский райо́н *Púchovičskij rajón*) as een faan a distrikten uun det Minsk Prowins faan Witjruslun. Det hee 69.427 lidj (2009). At hoodsteed faan a distrikt as Marjina Horka.

## Geografii
;Steeden
*Marjina Horka
*Swislatsch
*Rudsjensk
*Prawdsinski
*Schatsk
*Druschny
*Puchawitschy

## Kwelen
Fräärstää/sö

**Fräärstää** (Friedrichstat , Friedrichstääd, dütsk: Friedrichstadt, deensk: Frederiksstad) es en Stat ön Krais Nuurđfriislön (Sleeswig-Holstiin).
Diar uuni ombi 2.450 Mensken. 

Ön Fräärstää wiar bit to di 30er Jooren fan't 21. Jaarhönert masi Juuden itüüs. Des waar man fuar't Miist fan di Nāzis ombraacht. Dat ja ek auriiten uur, diarfuar jeft et ön di Stat maning Snöfelstiiner.


Datei:Bleeren Snöfelstiiner Juuden Fräärstää.JPG|mini|Des (en muar!) Bleeren ken em iin ön't Gastenkontoor of iin ön't Museeum fan Friedrichstat fo.
Sölring Spraak

**Sölring** es di Nuurđfriisk Spreekwiis fan dit Ailön Söl (1). Sölring uur jit fan ombi 500 Mensken spreeken, en dit uur mener. Diartö kum man jit Mensken diar jaar Uuning bütlön fünen haa.
Deling uur üp Söl fuaral Dütsk snaket, en dit wiar bit eeđer di Taust Wārelkrich jit üđers. Di Sölring Foriining skel höör diarom kömeri, dat di Spraak ek olter waker sterevt. 
Di Spraak et foranert höör, aurdat Lir fan freemer Staten en Lönen forsjuk en liir Sölring. Em helpt höm diarbi aaftinoch me dütsk Uurter, wat iinbecht uur.

Uk aur des uur bi di Sölring Foriining uur dat Personaal mener, wat diarbi help ken of mai.

## Friisk Spraakfamiilien
Hat jeft tau Spraakfamiilien ön Nuurdfriislön, di Spraaken fan't Fastlön en di Spraaken fan di Ailönen Söl, Föör, Aamrem en Heliglön.

## Boker
* Boy P. Möller: Söl'ring Uurterbok, 308 S.,  Sändig Reprint (fan 1916), 1993 
* Erk-Uwe Schrahé: Deutsch-Söl’ring. Wortliste zum Söl’ring Uurterbok von Boy P. Möller, 45 S., ain Forlach, Raantem 1990
* Birgit Kellner: *Sölring Uurterbok. Wörterbuch der sylterfriesischen Sprache.* 840 S., . Söl‘ring Foriining e.V., Kairem/Söl 2006 en 2017

* Hermann Schmidt: Wörterbuch Hochdeutsch/Sylterfriesisch, 64 S., Söl'ring Foriining 1972
* Hermann Schmidt: Wörterbuch der Sylterfrieischen Sprache, 88 S., Söl'ring Foriining 1969

*Interfriisk Aarberen:*
* Nann Mungard: Ein Inselnordfriesisches Wörterbuch, I (aa – of), 150 S., Hermes, 1913, prentet 1974
* Tams Jörgensen: V. Tams Jörgensen: Snaak friisk/Interfriisk Lexikon, Verlag Nordfriisk Instituut, Bräist/Bredstedt 1981, eeđerprentet 1993 , 131 Siren
* Kurt Pohlmann: Spraakföörer Dütsk – Sölring – Weestfriisk, 48 S., Selbstverlag, 1976

## Jir kenst di Boker (en muar) fo
* Sölring Foriining
* Nuurđfriisk Instituut (Dānen haa maning Boker!)

* En da jeft et di Bokern fuar't Miist uk ön di Bokhanel om di Huk.

## Luki uk jir
* Nuurđfriisk
* Sölring Foriining
* Sölring Bidracher ap Tjabelstünj
* Liir Nordfriisk (Sölring)
* friisk.org Online Uurterbok Dütsk-Söl'ring 
* Fuar Sölring Lir 2.0
* Sölring Blog

## Nii Bidracher üp Sölring

category             = Sölring Artiikel
notcategory          = Wikipedia:Stomp
namespace            = 0
count                = 5
ordermethod          = created 
order                = descending
addfirstcategorydate =
Wiidau

A **Wiidau** (däänsk *Vidå*,  sønderjysk *æ Virå*) as en 69&nbsp;km lungen struum uun't Regiuun Syddanmark uun Denemark. Efter a Wiidau as at Wiidinghiird näämd.

## Bilen

Hojer_Vida_sluice.jpg|Wiidauslüüs / Hoyerslüüs
Vidå_ved_Rudbøl.jpg|Wiidau bi Rutebel


## Luke uk diar

* E krouf bai e Wiidou (film)
* Der Krug an der Wiedau / Kroen ved Vidåen (Film, 2020/21 uun fiiw spriaken)
Aamring Spraak

**Aamring** (Üp Aamring jit dit Öömrang) es di Nuurđfriisk Spreekwiis ön dit Ailön Aamrem (2b). Hat liket Fööring fan dit Naiberailön Föör (2a) aur di Maaten.
Aamring uur fan ombi 600 Mensken ön Nuurđfriislön snaket, diartö kum jik Liren, dānen üđershur uuni. 
Di Aamringern snaki deling uk Dütsk, en des wiar ön di 1930er Jaaren jit üđers. Di Aamring Foriining kömert höör om Aamring Spraak en Brükdom.

## Friisk Spraakfamiilien
Hat jeft tau Spraakfamiilien ön Nuurdfriislön, di Spraaken fan't Fastlön en di Spraaken fan di Ailönen Söl, Föör, Aamrem en Heliglön.

## Literatuur

* Nils Århammar: *Die Amringer Sprache. Die Amringer Literatur* uun: Margot an Nico Hansen: *Amrum – Geschichte und Gestalt einer Insel*, Hansen & Hansen, Itzehoe 1964 
* Ommo Wilts: *Wurdenbuk för Feer an Oomram*, Quedens, Noorsaarep, 1986
* Reinhard Jannen: *Deutsch-friesische Wörterliste deutsch-öömrang*, Manuskript, 1991-1992
* Ommo Wilts: *Friesische Formenlehre in Tabellen III Amrum*, Matthiesen, Hüsem 1995
* Nordfriesische Wörterbuchstelle: *Fering-Öömrang Wurdenbuk*, Wachholtz, Neumünster 2002
* Nordfriesische Wörterbuchstelle: *Wörterbuch Deutsch-Föhrer Friesisch*, 468 S., Quedens, Oomram, 2011

## Luki uk jir
*Andrea Hölscher, "Gud dai", letj Öömrangkurs
*Forum för spriaken trinjam a Nuurdsia, Öömrang-sidj
Fööring Spraak

**Fööring** (Üp Föör jit dit Fering) es di Nuurđfriisk Spreekwiis fan dit Ailön Föör, en hat liket Aamring aur di Maaten. Fering an Aamring hiir tö di *Ailönfriisk* Spreekwiisen ön Nuurđfriislön.

Ombi 3.000 Mensken snaki Fööring, fuaral üp Weesterlön-Föör. Iin ön di Spraak jeft et jit trii Spreekwiisen üp Föör, en dit sen *Weesdring* ön Weesten, *Aasdring* ön Uasten en *Boowentaareps* ön Süđern.

Jen fan di ialst skrefen Dokumenti aur Fering es di Aurseeting fan Martin Luther sin *Litj Katechismus*. 
Fan Föör kumt uk dit ialst Nuurđfriisk Dokument, en dit es di Balaad "A Bai, a Reder" wat ombi ön't Jaar 1500 skrewen uuren es.

Om di diari Spraak bikömert höm üp Föör di *[[Fering Ferian]]* en di *[[Fering Stiftung]]*. Ön di soowentiger Jaaren jaav dit en Bleer me fering Teksten, di "Breipot". Of en tö staant uk jens en litj Artikel üp Fering iin ön dit Fering Bleer "Der Insel-Bote".

## Friisk Spraakfamiilien
Hat jeft tau Spraakfamiilien ön Nuurdfriislön, di Spraaken fan't Fastlön en di Spraaken fan di Ailönen Söl, Föör, Aamrem en Heliglön.

## Luki uk jir
* Fering gramatik faan't NFI
* Fering-Öömrang bidracher üüb Tjabelstünj
* Ferring-Stiftung
* Ocke-Schwen Bohn sin Sir me Spreekproowen.
Usda (Distrikt)

De **Usda Distrikt** (üüb Witjrüs: У́здзенскі раён *Úzdzienski rajón*, üüb Rüs: У́зденский райо́н *Úzdenskij rajón*) as een faan a distrikten uun det Minsk Prowins faan Witjruslun. Det hee 23.657 lidj (2009). At hoodsteed faan a distrikt as Usda.

## Kwelen
Aschmjany (Distrikt)

De **Aschmjany Distrikt** (üüb Witjrüs: Ашмянскі раён *Ašmianski rajon*, üüb Rüs: Ошмянский район *Ošmjanskij rajon*) as een faan a distrikten uun det Hrodna Prowins faan Witjruslun. Det hee 32.411 lidj (2009). At hoodsteed faan a distrikt as Aschmjany.

## Befölkring
Efter det 2009 folksteeling wiar 62,44 prusent faan a lidj uun a distrikt Witjrusen an 35,72 prusent Rusen.

## Histoore
Föör September 1939 wiar't gebiit faan a distrikt faan daaling dial faan Poolen. A distrikt wurd 15. Janewoore 1940 üüs dial faan det Wilejka Prowins grünjlaanjen. Det wurd faan det tjiisk armee 1941-1944 besaatet. Det wurd 1944 dial faan det Hrodna Prowins.

## Kwelen
Berastawitsa (Distrikt)

De **Berastawitsa Distrikt** (üüb Witjrüs: Бераставіцкі раён *Bierastavicki rajon*, üüb Rüs: Берестовицкий район *Berestovickij rajon*) as een faan a distrikten uun det Hrodna Prowins faan Witjruslun. Det hee 18.017 lidj (2009). At hoodsteed faan a distrikt as Grat Berastawitsa.

## Histoore
Föör September 1939 wiar't gebiit faan a distrikt faan daaling dial faan Poolen. Faan 15. Janewoore 1940 tu 1941 wiar det at waastdial faan det Krynki Distrikt faan det Belastok Prowins. Twesken 1941 an 1944 wurd at gebiit faan det tjiisk armee besaatet. Efter at uastdial faan a distrikt weler tu Poolen auerden wurd, wurd 20. September 1944 a distrikt mä a nööm faan nü grünjlaanjen.

## Kwelen
Hrodna (Distrikt)

De **Hrodna Distrikt** (üüb Witjrüs: Гродзенскі раён *Hrodzienski rajon*, üüb Rüs: Гродненский район *Grodnenskij rajon*) as een faan a distrikten uun det Hrodna Prowins faan Witjruslun. Det hee 54.525 lidj (2009). At hoodsteed faan a distrikt as Hrodna.

## Histoore
Föör 1795 wiar't gebiit faan a distrikt faan daaling dial faan Poolen-Liitauen. Uun detdiar juar, uun det traad dialing faan Poolen, wurd det twesken Preussen an Ruslun diald. At nuurdwaastdial ging tu Preussen an det öler dial ging tu Ruslun.

Det preussisk dial wurd lääder dial faan't Hertoochdoom faan Warschau, üüs detdiar lun 9. Jüüne 1807 grünjlaanjen wurd. Do wurd det dial faan Kongrespoolen efter't deellaag faan Napoleon; efter't ufskaafing faan detdiar köningrik 1867 wurd det dial faan det rüs prowins Weichsellun. Det rüs dial faan't gebiit bleew dial faan Ruslun üüs dial faan det Grodno Guwernement uun detheer tidj.

At hial gebiit wurd faan det tjiisk armee auer de Iarst Wäältkrich besaatet an wurd 1921 dial faan Poolen. Uun September 1939 wurd at gebiit dial faan Witjruslun. A distrikt wurd 15. Janewoore 1940 üüs dial faan det Belastok Prowins grünjlaanjen. Det wurd 1941-1944 weler faan det tjiisk armee besaatet. 1944 wurd a distrikt dial faan det Hrodna Prowins. De iar Salotskin Distrikt wurd 1959 an de iar Skidselj Distrikt 1962 wurd iin uun a distrikt apnimen.

## Kwelen
Hantsawitschy (Steed)

**Hantsawitschy** (üüb Witjrüs: Ганцавічы *Hancavičy*, üüb Rüs: Га́нцевичи *Gánceviči*, üüb Poolsk: Hancewicze) as en steed un det Brest Prowins faan Witjruslun. Det hee 13.894 lidj (2009). Det as at hoodsteed faan de Hantsawitschy Distrikt.

## Kwelen
Iwanawa (Steed)

**Iwanawa** (üüb Witjrüs: Іва́нава *Ivánava*, üüb Rüs: Ива́ново *Ivánovo*, üüb Poolsk: Janów) as en steed un det Brest Prowins faan Witjruslun. Det hee 16.086 lidj (2009). Det as at hoodsteed faan de Iwanawa Distrikt.

## Kwelen
Halunder Spraak

**Halunder** es di Nuurđfriisk Spreekwiis fan Heliglön. 
Hat jit, dat jam Sölringern en Heliglöningern gur forstuun ken. Sa üs uk bi di üđer Ailöns-Spreekwiisen sen uk bi Halunder (Spreeken üs "Halun'er") masi Uurter lik of tömendst binai lik.

## Friisk Spraakfamiilien
Hat jeft tau Spraakfamiilien ön Nuurdfriislön, di Spraaken fan't Fastlön en di Spraaken fan di Ailönen Söl, Föör, Aamrem en Heliglön.

## Boker
* **Wi lear Halunder**, *Helgoländisches Lehrbuch* von Mina Borchert, Ritva und Nils Århammar, Helgoland 1987 (Nordfriisk Instituut, Nr. 85).
* Mina Borchert *Spräkefeerer Diitsk - Halunder - Westfriisk*, 48 S., Selbstverlag, 1982

## Wikisource

## Luki uk diar
*Oawersatmaskiin Diitsk-Halunder en Halunder-Diitsk
*Halunder Tekstbispell
*De Hai
*Halunder iip www.kuestenforum.de
*''Deät Wiinachenevangelium noa Lukas 2, 1- 20'' iip sid 17
*Th. Siebs, Helgoland und seine Sprache
*Halunder fan Nils en Ritva Århammar
Baner Kartlien

Det **Baner Kartlien Regiuun** (üüb Georgisk: შიდა ქართლის მხარე *Schida Kartlis Mchare* [ʃida kʰartʰlis mxarɛ]) as ian faan dön njüügen regiuunen faan Georgien. At regiuun leit uun a maden faan't lun. Uun a nuurd leit Ruslun, uun a waast det Imereetien Regiuun, uun a süüd det Liiger Kartlien Regiuun an uun a uast det Mts'cheta-Mtianeetien Regiuun. Det hee 263.382 lidj (2014). At hoodsteed faan’t regiuun as Gori. 

Det nuurdelk dial faan Baner Kartlien as dial faan Süüdoseetien. Det regiuun hee ham 1990 faan Georgien ufspleden an schocht ham salew üs suwereenen stoot. 

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At regiuun hee fiiw munisipaliteeten an ian steed (Gori):

A munisipaliteeten san:

## Luke uk diar
* At Köningrik Kartlien, en Georgisk köningrik, wat faan 1478 tu 1762 wooret.

## Kwelen
Beschankowitschy (Distrikt)

De **Beschankowitschy Distrikt** (üüb Witjrüs: Бешанковіцкі раён *Biešankovicki rajon*, üüb Rüs: Бешенковичский район *Bešenkovičskij rajon*) as een faan a distrikten uun det Witsebsk Prowins faan Witjruslun. Det hee 18.516 lidj (2009). At hoodsteed faan’t prowins as Beschankowitschy.

## Histoore
A distrikt wurd 17. Jüüle 1924 grünlaanjen. Faan 1924 tu 1930 wiar hi dial faan de Witsebsk Kreis. Do wurd a kreiser uun Witjruslun ufskaafet. Hi wurd 20. Febrewoore 1938 dial faan det nei grünjlaanjen Witsebsk Prowins.

## Kwelen
Braslau (Distrikt)

De **Braslau Distrikt** (üüb Witjrüs: Браслаўскі раён *Braslaŭski rajon*, üüb Rüs: Браславский район *Braslavskij rajon*) as een faan a distrikten uun det Witsebsk Prowins faan Witjruslun. Det hee 29.175 lidj (2009). At hoodsteed faan’t prowins as Braslau.

## Histoore
Föör September 1939 wiar’t gebiit faan a distrikt faan daaling dial faan Poolen. A distrikt wurd 15. Janewoore 1940 grünlaanjen.

## Kwelen
Wiiringhiarter Friisk

**Wiiringhiarter Friisk** (4) es en nuurđfriisk Spreekwiis wat süđern fan di Wiidau ön dit Amt Südtondern ön di Krais Nuurđfriislön spreeken uur.

Wiiringhiarter jert tö di Fastlöns-Spreekwiisen en es nai bi Fråsch. Aurdat di Wiiringhiart nai bi Deenemark liit, kum iin ön di Spreekwiis uk deensk Uurter sa üs sok, wat fan deensk kum, fuar.

## Let Di des Artiikel fuarlees!

## Friisk Spraakfamiilien
Hat jeft tau Spraakfamiilien ön Nuurdfriislön, di Spraaken fan't Fastlön en di Spraaken fan di Ailönen Söl, Föör, Aamrem en Heliglön.

## Literatuur
* Peter Jensen: Die nordfriesische Sprache der Wiedingharde, 1925
* Peter Jensen: Wörterbuch der nordfriesischen Sprache der Wiedingharde, 1927/28
* Prof. Bo Sjölin: Foon 'aab' bit 'würm', Wörterliste des Wiedingharder Friesisch, 94 S., Kiel, 1991
* Peter Jensen: Wanderiirnge, ütjden faan Adeline Petersen, 2005
Karhiarter Friisk

**Karhiarter Friisk** of *Karhiarter Fräisch* es en nuurđfriisk Spreekwiis (6). Karhiarter uur ön Stedesand en Enge-Sande ön di Karhiart ön di Krais Nuurđfriislön spreeken.

Karhiirder jert tö di Fastlöns-Spreekwiisen en es nai bi Fråsch.

## Friisk Spraakfamiilien
Hat jeft tau Spraakfamiilien ön Nuurdfriislön, di Spraaken fan't Fastlön en di Spraaken fan di Ailönen Söl, Föör, Aamrem en Heliglön.