open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bube (spriak)

**Bube** (ööder nöömer: Adeeyah, Adija, Bobe, Boobe, Boombe, Bubi, Ediya an Fernandian) as det Bantuspriak faan a Bubi an woort faan 40.000 minsken uun Ekwatoriaal-Guinea spreegen. Hat woort uun a prowinsen  Bioko Norte an Bioko Sur üüb det eilun Bioko brükt.

Bube woort mä't Latiinsk skraft skrewen. Hat as det gratst skööl mad a *Bube-Benga* spriaken (= *[[Guthrie Regiuun]]* A.30) mä tuup amanbi 65.000 spreegern.

## Spriakwiisen


* North-Bobe
* Southwest-Bobe
* Southeast-Bobe
Gootik

At **Gootik** as en tidjrüm uun't kultuurhistoore tu't aanj faan't madelääler faan't 12. juarhunert bit amanbi 1500. Diarföör lai at Romaanik, an diarefter hää at Renaissance a Gootik ufliaset. Di nööm för detdiar tidj kaam oober iarst uun't 19. juarhunert ap, an wiar iarst mend üs en deelsnaakin faan det kultuur. Leeder as Gootik oober en ütjdruk för det konst an kultuur faan't leed madelääler wurden.

En kääntiaken faan gootisk bauwiis as di spas böög faan a wönger.

## Iindialang
Föörgunger: Romaanik
* Ääder Gootik, Early English Style (1170-1250), Gothique primitif (1130-1180)
* Huuch Gootik, Decorated Style (1250-1350), Gothique classique (1180–1230)
* Leed Gootik, Perpendecular Style (1350-1550), Gothique rayonnant, Style flamboyant
Efterfulger: Renaissance

## Bispalen
Wönger:

Herford - 2014-07-20 - Münster (04).jpg|Romaanik, leed Gootik, ääder Gootik, leed Gootik (faan l. tu r.)
Brujas10.JPG|Leed Gootik, stian iindialang
2017-08 12 Marienkirche.JPG|Leed Gootik, iisen iindialang
BRB Katharinen588Nordkapelle Maßwerkgiebel.JPG|Tuun iindialang
Rose du transept Sud Notre-Dame de Paris 170208 03.jpg|Leed Gootik, Rayonnantstiil


Sarken:

20110508 limburg54.JPG|Ääder Gootik
Ulmer Münster-Münsterplatz.jpg|Huuchgootik
Bath Abbey (17181376308).jpg|Perpendecular Style
Sainte Chapelle - Upper level 1.jpg|Rayonnantstiil
Vendome03.jpg|Flamboyantstiil
Steinmetzzeichen 2.jpg|Stianhauertiaken, liket en hüsmarke


Moolerei:

Giotto - Scrovegni - -27- - Expulsion of the Money-changers from the Temple.jpg|Giotto, 1305
Meister Bertram von Minden 004.jpg|Meister Bertram, 1380
Saint Luke.jpg|Bredern Limbourg, 1412-1416
Kolumbanaltar.JPG|Rogier van der Weyden, 1455
Hieronymus Bosch - Der Garten der Lüste, Mitteltafel des Triptichons.jpg|Hieronymus Bosch, 1515



## Luke uk diar
Garfield County (Colorado)

**Garfield County** as en county uun de US-ameerikoons bundesstoot Colorado. At county leit uun a nuurdwaast faan a bundesstoot. Det hee 60.061 lidj (2019). At hoodsteed faan't county as Glenwood Springs.

## Kwelen
George Orwell

**George Orwell** (tuläid *Eric Arthur Blair*; * 25. Samermoune 1903 önj Motihari, Bihar, Britisch-Indien; † 21. Ismoune 1950 önj London) wus en änglischen schriwster, essayist än jurnalist. 

Foon 1921 tu 1927 wus hi beåmte foon jü britisch kolonioolpolitii önj Birma. 1936 nüm hi aw jü räpublikåånisch sid önj di Spånsch Bürgerkrich diilj. 

Hi schriif romååne, as *A Clergyman's Daughter* („En Preester sin Doochter“, 1935) än *Coming Up for Air* („Apdeegen, am Luft tu Håålen“, 1939), sosioolräportååsche, as *Down and Out in Paris and London* („Suner Hiim önj Pariis än London“, 1933) än *The Road to Wigan Pier* („E Wäi tu Wigan Pier“, 1937), än Essays. 

Hi wörd wråålbekånd döör sin böke *Animal Farm* („Farm foon e Diirte“, 1945) än *1984* (1949). Dåt jarst bök as en satiirisch fååbel ouer't komunismus önj e Sowjetunioon än dåt ouder bök spaalet önj en totaliteeren stoot önj e tukamst.

Orwell as diling ån foon da bedjüsene schriwstere önj jü änglisch literatuur.
Jackson County (Colorado)

**Jackson County** as en county uun de US-ameerikoons bundesstoot Colorado. Det hee 1392 lidj (2019). At county leit uun a nuurd faan a bundesstoot. At hoodsteed faan't county as Walden.

## Kwelen
Broomfield County (Colorado)

**Broomfield County** as en steed an en county uun de US-ameerikoons bundesstoot Colorado. At county leit uun a nuurd faan a bundesstoot. Det hee 70.465 lidj (2019).

## Kwelen
Broward County (Florida)

**Broward County** as en county uun de US-ameerikoons bundesstoot Florida. At county leit uun a süüduast faan a bundesstoot. Det hee 1.952.778 lidj (2019). At hoodsteed faan't county as Fort Lauderdale.

## Kwelen
Grimmelshausen

Wat menst dü?

* Grimmelshausen, Tüüringen, saarep
* Hans Jakob Christoffel von Grimmelshausen, skriiwer
* Grimmelshausen-Pris, literatuurpris
Romaanik

At **Romaanik** as en tidjrüm uun't kultuurhistoore uun't madelääler faan't 10. bit tu't 12. juarhunert, steedenwiis uk leeder. At tidj diarföör het Föörromaanik, an diarefter as at Romaanik faan't Gootik ufliaset wurden.

At Romaanik begand mä't aplewin faan't Uastfrankenrik oner Otto I.. En kääntiaken faan romaanisk bauwiis san a trinj bööger faan wönger an määchtag woger.

## Sarken

Andernach 04 - panoramio.jpg|Andernach
Caen, Trinité 01b.jpg|Caen, Normandie
Skarp Salling kirke (Vesthimmerland).JPG|Skarp Salling, Denemark
StoDomingo-Conjunto.jpg|Santo Domingo, Spoonien


## Konst

Friedrich-barbarossa-und-soehne-welfenchronik 1-1000x1540.jpg|Bukmoolerei "Welfenchronik", 1190
Braunschweiger Loewe Original Brunswick Lion.jpg|Bronse, Lööw faan Braunschweig, 1166
Deckenmalerei Idensen.JPG|Wochmoolerei, 1130
Friedrich I. Barbarossa.jpg|Gulsmaskonst, Barbarossa, 1160



## Luke uk diar
Föörromaanik

At **Föörromaanik** as en tidjrüm uun't kultuurhistoore uun't ääder madelääler faan't 5. bit tu't 10. juarhunert. Faan detdiar tidj hää ei föl auerlewet, an diar as ei rocht en aanjen stiil tu käänen. At Föörromaanik as det auergungstidj faan a Antike tu't Romaanik.

## Iindialang faan baukonst
* Byzantiinsk
* Waastgootisk
* Uastgootisk
* Merowingisk
* Karolingisk
* Ottoonisk
* Astuurisk
* Ualkroatisk


Aya sofya.jpg|*Hagia Spohia*, Byzantiinsk
SanPedroNave2.jpg|Waastgootisk
Mausoleum of Theoderic.JPG|Uastgootisk
Poitiers-Baptistère Saint-Jean(côté sud).jpg|Merowingisk
Torhalle Kloster Lorsch.jpg|Karolingisk
St Michaels Church Hildesheim.jpg|Ottoonisk
Santianes de Pravia.jpg|Astuurisk
Zadar Donat Forum.jpg|Ualkroatisk



## Luke uk diar
Historismus

**Historismus** as en ütjdruk uun a konsthistoore faan't leed 19. an ääder 20. juarhunert. Diar haa konstlern fööraal uun a baukonst üüb konststiilen turag greben, diar al loong föörbi wiar. Jodiar waier san do üs Neoromaanik, Neogootik an so widjer beskrewen wurden.

## Bispalen

Crkva Rođenja Svetog Jovana Krstitelja, Vučje, Leskovac, b03.JPG|Neobyzantiinsk, 1938
Basel - Pauluskirche1.jpg|Neoromaanik, am 1900
Nauener Tor Potsdam.JPG|Neogootik, 1869
Sächsische Staatsoper.JPG|Neorenaissance, 1878
Vígszínház.jpg|Neobarock, 1900
Amtsgericht Ilmenau.JPG|Neoklasitsismus, 1914



## Reformbaukonst
Diar wiar flook baumäästern jin a historismus an mend, at 20. juarhunert skul en neien, aanjen stiil finj. Jo ging do uk flook aanj waier:
* Heimaatskülbaukonst
* Jöögesstiil
* Arts and Crafts Movement
* Bauhaus
Det wiar ales föörgungern faan't *modern konst*.

Bahnhof Appenzell.jpg|Heimaatskülbaukonst
HofaterlierElviraMunchen.jpg|Jöögesstiil
Artichoke wallpaper Morris and Co J H Dearle.jpg|Arts and Crafts
Bauhaus Dessau 2018.jpg|Bauhaus


## Neitidjelk Konst

## Luke uk diar
Nuurderwöhrden

**Nuurderwöhrden** as en gemeen uun di lunkreis Dithmarschen uun Schleswig-Holstian.

## Geografii
Di Green Küstwai gungt troch't gemeen.

## Luke uk diar

## Kwelen
Miami

**Miami** [maɪˈæmi] as det naistgratst steed uun det US-ameerikoons bundesstoot Florida. At steed leit uun a süüduast faan a bundesstoot. Det hee 467.963 lidj (2019). Det as at hoodsteed faan Miami-Dade County.

## Geografii
### Kliima



### Steedialen
Allapattah | Bay Point | Bayside | Belle Meade | Biscayne Island | Brickell | Brickell Key | Bryan Park | Buena Vista | Civic Center | Coconut Grove | Coral Gate | Coral Way | Design District | Dodge Island | Downtown | Edgewater | Flagami | Golden Pines | Grapeland Heights | Jewelery District | Liberty City | Little Haiti | Little Havana | Little River | Lummus Park | Midtown | MiMo District | Morningside | Omni | Overtown | Park West | San Marco Island | Shenandoah | Shorecrest | Silver Bluff | Spring Garden | The Roads | Upper Eastside | Venetian Islands | Virginia Key | Watson Island | West Flagler | Wynwood

## Sastersteeden

## Kwelen
Tampa (Florida)

**Tampa** [ˈtæmpə] as det traadgratst steed uun det US-ameerikoons bundesstoot Florida. At steed leit uun a waast faan a bundesstoot. Det hee 399.700 lidj (2019). Det as at hoodsteed faan Hillsborough County. 

## Kwelen
Orlando (Florida)

**Orlando** [ɔːrˈlændoʊ] as det fjuardgratst steed uun det US-ameerikoons bundesstoot Florida. At steed leit uun a maden faan a bundesstoot. Det hee 287.442 lidj (2019). Det as at hoodsteed faan Orange County.

## Kwelen
St. Petersburg (Florida)

**St. Petersburg** as det füftgratst steed uun de US-ameerikoons bundesstoot Florida. At steed leit uun a waast faan a bundesstoot, uun Pinella County. Det hee 265.351 lidj (2019). 

## Kwelen
Hialeah (Florida)

**Hialeah**  [ˌhaɪəˈliːə] as det seekstgratst steed uun det US-ameerikoons bundesstoot Florida. At steed leit uun a süüduast faan a bundesstoot, uun Miami-Dade County. Det hee 233.339 lidj (2019). 

## Kwelen
Port St. Lucie (Florida)

**Port St. Lucie** as det sööwenstgratst steed uun det US-ameerikoons bundesstoot Florida. At steed leit uun a uast faan a bundesstoot, uun St. Lucie County. Det hee 201.846 lidj (2019). 

## Kwelen
Miami-Dade County (Florida)

**Miami-Dade County** (föör 1997: *Dade County*) as en county uun de US-ameerikoons bundesstoot Florida. At county leit uun a süüduast faan a bundesstoot. Det hee 2.716.940 lidj (2019). At hoodsteed faan't county as Miami.

## Geografii
### Steeden
A tjiin gratst steeden uun't county san:
* Miami
* Hialeah
* Miami Gardens
* Miami Beach
* Homestead
* North Miami
* Coral Gables
* Doral
* North Miami Beach
* Cutler Bay

## Befölkring
Det letst folksteeling uun dön Ferianigt Stooten wiar uun't juar 2010.

## Kwelen
Cape Coral (Florida)

**Cape Coral** as det njüügenstgratst steed uun det US-ameerikoons bundesstoot Florida. At steed leit uun a süüdwaast faan a bundesstoot, uun Lee County. Det hee 194.495 lidj (2019). 

## Kwelen
Baker County (Georgia)

**Baker County** as en county uun de US-ameerikoons bundesstoot Georgia. At county leit uun a süüdwaast faan a bundesstoot. Det hee 3038 lidj (2019). At hoodsteed faan't county as Newton.

## Kwelen
Fort Lauderdale (Florida)

**Fort Lauderdale** [fɔɹt ˈlɔːdərdeɪl] as det tjiinstgratst steed uun det US-ameerikoons bundesstoot Florida. At steed leit uun a süüduast faan a bundesstoot. Det hee 182.437 lidj (2019). Det as at hoodsteed faan Broward County

## Geografii
### Kliima

## Sastersteeden

## Kwelen
Madison County (Florida)

**Madison County** as en county uun de US-ameerikoons bundesstoot Florida. Det hee 18.493 lidj (2019). At hoodsteed faan't county as Madison.

## Kwelen
Darnytsja (Distrikt)

De **Darnytsja Distrikt** (üüb Ukrainisk: Да́рницький райо́н *Dárnyts'kyj rajón*) as en distrikt uun at steed Kyjiw uun't Ukraine. A distrikt leit uun a uast faan de Dnipro Struum. Det hee 347.085 lidj (2020).

## Befölkring

## Ferkiar
Boonhoofer faan det Kyjiw Metro (Liinje M3) uun a distrikt san:

* Slawutytsch
* Osokorky
* Posnjaky
* Charkiwska
* Wyrlytsja
* Boryspilska
* Tscherwonyj Chutir

## Kwelen
Dnipro (Distrikt)

De **Dnipro Distrikt** (üüb Ukrainisk: Дніпро́вський райо́н *Dnipróvs'kyj rajón*) as en distrikt uun at steed Kyjiw uun't Ukraine. A distrikt leit uun a uast faan de Dnipro Struum. Det hee 358.790 lidj (2020).

## Geografii
Eilunen uun de Dnipro Struum:
* Truchaniw (at süüddial)
* Dolobetskyj
* Hidropark

## Befölkring

## Ferkiar
A boonhoof *Kyjiw-Dniprowskij* leit uun a distrikt. Boonhoofer faan det Kyjiw Metro (Liinje M1) uun a distrikt san:

* Hidropark
* Liwobereschna
* Darnytsja

## Kwelen
Holosijiw (Distrikt)

De **Holosijiw Distrikt** (üüb Ukrainisk: Голосі́ївський райо́н *Holosíjivs'kyj rajón*) as en distrikt uun at steed Kyjiw uun't Ukraine. A distrikt leit uun a waast faan de Dnipro Struum. Det hee 254.824 lidj (2020).

## Befölkring

## Ferkiar
Boonhoofer faan det Kyjiw Metro (Liinje M2) uun a distrikt san:

* Teremky
* Iprodrom
* Wystawkowyj Tsentr
* Wasylkiwska
* Holosijiwska
* Demijiwska
* Lybidska

## Kwelen
Nikolaus Bruhns

**Nikolaus Bruhns** (uk *Nicolaus Bruhns*, *Nicolaus Bruhn* änti *Nicolaus Bruns*, * Deetsember 1665 oun Swåbstää; † 29. Marts()/8. April 1697() oun Hüsem) wås en komponist foon jü noordtjüsch orgelschoule, deer uk orgel än gichel spääled. Sin auerlääwerede weerke sän fjauer fulständi orgelweerke än uk tweelben gaistlik kantaate. E komponist Carl Philipp Emanuel Bach schriif, dat Bruhns sin weerke influs åw san fooje, Johann Sebastian Bach, sin orgelweerke häi.

## Kiik uk deer
Adolph Ernst Kroeger

**Adolph Ernst Kroeger** (* 28. Deetsember 1837 oun Swåbstää; † 8. Marts 1882 oun St. Louis, Missouri, Feriind Stoote foon Ameerika) wås en schriwer än auerseeter. As beern wanered hi mä sin familii tu dä Feriind Stoote üt. Hi auerseet tjüsche filosoofische bouke, t.b foon Johann Gottlieb Fichte, Immanuel Kant, än Gottfried Wilhelm Leibniz in oun Ängelsch.

## Kiik uk deer
Dnjepr

A **Dnjepr** (, , ) as en 2.201&nbsp;km lungen struum, di troch Ruslun, Witjruslun an a Ukraine lääpt. Efter Wolga an Donau as hi di traadlingst struum uun Euroopa. Hi hää fiiw slüüsen an koon auer 1.700&nbsp;km befäären wurd. San müs leit bi Cherson uun't Suart Sia.

## Bilen

Dniepr river in Kyiv.jpg|A Dnjepr uun Kiew
View of Kherson and Antonovskiy bridge, 2006.jpg|Müs bi Cherson
Ukraine Oblast Kiew Flüsse mitName.png|Feluup faan a Dnjepr trinjam Kiew
Lagekarte Dnepr-Becken.png|Laag faan't Dnjeprregiuun uun Uasteuroopa
Kakhovka dam destruction1.gif|Uun a Ukrainekriich as 2023 a Kachowka staudoom naibi Cherson sprengd wurden.


## Luke uk diar
Schewtschenko (Distrikt)

De **Schewtschenko Distrikt** (üüb Ukrainisk: Шевче́нківський райо́н *Ševčénkivs'kyj rajón*) as en distrikt uun at steed Kyjiw uun't Ukraine. A distrikt leit uun a waast faan de Dnipro Struum. Det hee 220.572 lidj (2020).

A distrikt as efter de ukrainisk konstmooler an dachter Taras Schewtschenko (1814-1861) neemd.

## Kwelen
Arfst Arfsten

**Arfst Jens Arfsten** (* 28. Marts 1812 uun Njiblem; † Marts 1899 uun Hüsem) wiar en fering skriiwer.

## Leewent
Arfst Arfsten wiar Jens Arfsten (1779-1847), riadsmaan an büür uun Njiblem, an sin wüf Ingke Andresen († 1839) hör dring. Hi liard farwerhoonwerk an wul skuulmääster of prääster wurd. Det wiar man, auer a waant faan jil, ei mögelk. 1859 keeft hi en kruch uun Hüsem an skeeb diarfaan en bekäänd an wellesen guardwiartskap. Diarefter hed hi'n gertnerei, diaruun hi eksootisk plaanten üüs Ginkgobuumer plaantet. Hi hed uk en herbaarium faan a plaanten faan Feer.

Bi Arfsten draapt jo persöönelkhaiden faan Hüsem, t.b. Theodor Storm. Arfsten skreew föl döntjes auer a lidj üüb Feer, wat uun a Wik uun't bleed *Westseeinseln* ütjden wurd. A döntjes wurd üüb't Njiblembüür Fering an Plaattjiisk skrewen.

Hi befreid ham tweisis: sin iarst wüf wiar Anna Kathrine Jans faan Teedenbel, diar 1840 stoorew an sin naist wüf wiar Inge Helenge Breckling faan Njiblem. Hi hed trii dringer an tau foomnen.

## Literatüür
* Reinhard Arfsten: *Arfsten, Arfst*, uun: *Schleswig-Holsteinisches Biographisches Lexikon*. Band 1. Karl Wachholtz Verlag, Neumünster 1970, S. 49–50.

## Luke uk diar
* Nordfriisk Futuur
* A.J. Arfsten sin Düntjis
* Fering Düntjin
Camden County (Georgia)

**Camden County** as en county uun de US-ameerikoons bundesstoot Georgia. At county leit uun a süüduast faan a bundesstoot. Det hee 54.666 lidj (2019). At hoodsteed faan't county as Woodbine.

## Kwelen
Piipgäärs

**Piipgäärs** (*Molinia*) as en plaantenskööl uun det famile faan't Swetgäärs (Poaceae). Diar jaft at trii slacher faan, tau uun Euroopa.

Di nööm komt diar faan uf, dat a hard halmer mä fiin knooter brükt wurden san, am en piip tu renskin.

## Bilen

Molinia arundinacea.jpg|*M. arundinaceae*, *M. litoralis*, M. altissima*
Molinia coerulea — Flora Batava — Volume v10.jpg|*M. caerulea*, *M. coerulea*
no picture.jpg|*M. japonica*

</gallery>
Iar hiard diar uk mä tu det skööl:
<gallery>
Glyceria.fluitans.2.jpg|*Glyceria fluitans*
Liesgras bloeiwijze Glyceria maxima.jpg|*Glyceria maxima''



## Luke uk diar

* Afrikoonsk Piipgäärs
Piip

Wat menst dü?

* Piip, Fleut, musiikinstrument
* Piip, dial faan en orgel
* Piip, di hööm faan en fögelkui
* Piip (Tabak), huar dü tabak mä rik könst
* Piipgäärs
* Piipkaneel
* Piipern, sjongfögler
Lampenpotsergäärs

**Lampenpotsergäärs** (*Cenchrus*) as en plaantenskööl uun det famile Swetgäärs (Poaceae).

## Slacher

C. abyssinicus – C. advena – C. agrimonioides – C. americanus – C. annuus – C. arnhemicus – C. articularis – C. bambusiformis – C. basedowii – C. bevisetosus – C. biflorus – C. brownii – C. caliculatus – C. caninus – C. chilensis – C. ciliaris – C. clandestinus – C. complanatus – C. compressus – C. crinitus – C. distachyus – C. distichophyllus – C. domingensis – C. durus – C. echinatus – C. elymoides – C. flaccidus – C. flexilis – C. foermeranus – C. gracillimus – C. henryanus – C. hohenackeri – C. hordeoides – C. intectus – C. lanatus – C. latifolius – C. longisetus – C. longispinus – C. macrourus – C. massaicus – C. melanostachyus – C. mezianus – C. mildbraedii – C. mitis – C. monostigma – C. multiflorus – C. myosuroides – C. occidentalis – C. orientalis – C. palmeri – C. pauperus – C. pedicellatus – C. pennisetiformis – C. peruvianus – C. petiolaris – C. pilcomayensis – C. pilosus – C. platyacanthus – C. polystachios – C. prieurii – C. procerus – C. prolificus – C. purpureus – C. qianningensis – C. ramosus – C. rigidus – C. riparius – C. robustus – C. rupestris – C. sagittatus – C. setaceus – C. setiger – C. shaanxiensis – C. sichuanensis – C. somalensis – C. spacelatus – C. spinifex – C. squamulatus – C. stramineus – C. tempisquensis – C. thulinii – C. thunbergii – C. trachyphyllus – C. tribuloides – C. trisetus – C. unisetus – C. violaceus – C. weberbaueri – C. articulare – C. baojiense – C. beckeroides – C. caffrum – C. centrasiaticum – C. divisum – C. glaucifolium – C. gracilescens – C. henryanum – C. humile – C. laxior – C. ledermannii – C. longissimus – C. longistylum – C. montanum – C. nervosum – C. nodiflorum – C. nubicum – C. pirottae – C. pseudotriticoides – C. pumilum – C. schweinfurthii – C. sieberianum – C. tristachyum – C. uliginosum – C. yemense

#### Enkelt slacher
* Afrikoonsk Piipgäärs (*Cenchrus setaceus*)

## Luke uk diar
Afrikoonsk Piipgäärs

At **Afrikoons(k) Piipgäärs** (*Cenchrus setaceus*, iar: *Pennisetum setaceum*) as en plaantenslach uun det famile Swetgäärs (Poaceae). Hat kaam faan Nuurd- an Uastafrikoo an wääkst daalang uk wil uun Süüdeuroopa. Diar koon hat ual plaantenslacher ferdriiw.

## Luke uk diar
Ginkgo biloba

A **Ginkgo** (*Ginkgo biloba*) as en buum, di uun Sjiina aran wiar, oober daalang üüb a hialer eerd plaantet woort. Hi as di iansagst slach uun't order faan a Ginkgoales, aal a öödern san ütjstürwen. Hi as wel faan holuns sialidj tu Euroopa broocht wurden an woort heer sant 1730 plaantet. Ginkgos kön 1.000 juar ual wurd. 

## Bilen

Ginko bud.jpg|Knob
GingkoLeaf.jpg|Bleeden
Ginkgo biloba - fruit.JPG|Frücht
Ginkgoseedling02a.jpg|Sprööd


## Luke uk diar
Runees/mo

**Runees** (ap Tjüsch: Rodenäs, ap Dånsch: Rødenæs) as en gemiine önj e Kris Nordfraschlönj. Önj’t norden läit Dånmark, önj’t ååsten e gemiine Naischöspel, önj’t sööden Klangsbel, önj't söödweesten di Friedrich-Wilhelm-Lübke-Kuuch än önj’t weesten e Nordsiie. Et heet 406 manschne (2019).

## Geografii
E gemiine läit önj e Wiringhiird. Di Rikelsbeler Kuuch läit önj e Runees.

### Toorpe
* Kiksbel (Kixbüll)
* Kiksbelguurd (Kixbüllhof)
* Naitorp (Neudorf/Nyby)
* Uuiltorp  (Oldorf/Gammelby)
* Moarkhüsinge (Markhäuser)

## Histoori
Di 1. önj e Ismoune 2008 wörd e gemiine diilj foont Åmt Söödtuner.

## Kwäle
Älhood/mo

**Älhood** (ap Tjüsch: *Ellhöft*, ap Dånsch: *Ellehoved*) as en gemiine önj e Kris Nordfraschlönj. Önjt norden läit Dånmark, önjt ååsten e gemiine Weestre, önjt sööden Läigem än önjt weesten Humptoorp. Et heet 113 manschne (2019).

## Geografii
Di Green Küstwai (B5) gungt troch't gemeen.

### Toorpe
* Bööglem (Böglum/Bøvlund) 
* Älhoodfälj (Ellhöftfeld)
* Ååsterstruksbel (Osterstruxbüll)
* Weesterstruksbel (Westerstruxbüll)

## Histoori
Et toorp Älhood wörd 1543 for di jarste keer schraflik nååmd. Bööglem wörd for di jarste keer 1497 nååmd.

Bööglem wörd 1935 diilj foon e gemiine.

Di 1. önj e Ismoune 2008 wörd e gemiine diilj foont Åmt Söödtuner.

## Politiik
E gemiine heet 7 sate önjt gemiinefertreesing. Sunt e wool önjt iir 2018 heet et *Wäälergemiinschap Älhood* (WGE) ååle 7 sate.

E bürgermäister foon e gemiine as Jörg Thomsen.

## Ferkiir
* Loonsstroot 95, wat dör e toorp Älhood gungt.

## Wjartschap
Foole winkraftmeelne stönje önjt norden foon e gemiine, nai bi tu e gränse tut Dånsch.

## Kwäle
Äphüsem/mo

**Äphüsem** (ap Tjüsch: *Uphusum*, ap Dånsch: *Ophusum*) as en gemiine önj e Kris Nordfraschlönj. Önjt norden läit e gemiine Humptoorp, önjt ååsten Braarep, önjt sööden Hulm än önjt weesten Naischöspel. Et heet 359 manschne (2019).

## Histoori
Äphüsem wörd 1499 önj da *Flensborg Amts Regnskaber* for di jarste keer nååmd. Di 1. önj e Ismoune 2008 wörd e gemiine diilj foont Åmt Söödtuner.

## Ferkiir
Äphüsem heet en hüüljpunkt aw e Mjarschboon.

## Politiik
E gemiine heet nüügen sate önjt gemiinefertreesing. Sunt e wool önjt iir 2018 heet et Äphüsem Wäälergemiinschap (UWG) ååle 9 sate.

## Kwäle
Ding-Sönj/mo

**Ding-Sönj** (ap Tjüsch än Dånsch: *Enge-Sande*) as en gemiine önj e Kris Nordfraschlönj. Önj’t norden lade e gemiine Leek än Ståårem, önj’t ååsten läit e Kris Schleswig-Flensborj, önj’t sööden lade e gemiine Beergem än Latjenhoolm än önj’t weesten läit e gemiine Stääsönj. Et heet 1114 manschne (2019).

## Geografii
E gemiine läit önj e Kårhiird.

Toorpe:
* Ding (*Enge*)
* de Sönj (*Sande*)
* Såhulm (*Soholm*)
* Schårdebel (*Schardebüll*/*Skardebøl*)
* Dingerhii (*Engerheide*/*Engehede*) 
* Knorborch (*Knorburg*/*Knorborg*)

## Histoori
Di 1. önj e Ismoune 2008 wörd e gemiine diilj foont Åmt Söödtuner.

## Persöönlikhäide
* Gregers Nissen (1867–1942)
* Eduard Juhl (1884–1975)
* Klaus-Jürgen Liedtke (* 1950)

## Manschne
### Spriiken
Önj e gemiine wårt e spriikwiise Karhiirder snååked.

## Politiik
E gemiine heet 11 sate önj’t gemiinefertreesing.

## Kwäle
Hertoochdoom Holstian

At **Hertoochdoom Holstian** begand sowat am't juar 1200 an hää bit 1864 bestenen. Uun a luup faan a juarhunerten jääw't flook tustendaghaiden. Tuleetst wiar't en dial faan a Sjiisk Bund. 1864 kaam't diarauer tu en kriich tesken Preußen an Denemark, di Preußen wonen hää. Diarefter kaam uk det Hertoochdoom Schleswig tu Preußen an 1871 tu't Sjiisk Rik üs Prowins Schleswig-Holstian.

Daalang as Holstian di süüdelk loonsdial faan Schleswig-Holstian.

## Histoore

## Luke uk diar
* Nuurdalbingien
Språkebel/mo

**Språkebel** (ap Tjüsch: *Sprakebüll*, ap Dånsch: *Spragebøl*) as en gemiine önj e Kris Nordfraschlönj. Önj’t norden läit e gemiine Åktoorp, önj’t ååsten e Kris Schleswig-Flensborj, önj’t sööden e gemiine Ståårem än önj’t weesten Leek. Et heet 256 manschne (2019).

## Geografii
### Toorpe
* Frienwale (Freienwill)
* e Guurd (Güter Gaarde) 
* Huugelün (Hogelund/Høgelund unti Højlund)
* Språkebelfälj (Sprakebüllfeld)
* Suneeker (Sandacker/Sandager)

## Histoori
Språkebel wörd 1498 for di jarste keer schraftlik nååmd. Di 1. önj e Ismoune 2008 wörd e gemiine diilj foont Åmt Söödtuner.

## Bile

## Politiik
E gemiine heet 9 sate önj’t gemiinefertreesing.

## Kwäle
Ståårem/mo

**Ståårem** (ap Tjüsch än Dånsch: *Stadum*) as en gemiine önj e Kris Nordfraschlönj. Önj’t norden läit e gemiine Språkebel, önj’t ååsten e Kris Schleswig-Flensborj, önj’t sööden e gemiine Ding-Sönj än önj’t weesten Leek. Et heet 959 manschne (2019).

## Geografii
### Toorpe än Gödje
* Et Gödj Frisenhuuwen (Fresenhagen/Fresenhavn) 
* Hoolteeker (Holzacker/Holtager)

## Histoori
Di 1. önj e Ismoune 2008 wörd e gemiine diilj foont Åmt Söödtuner.

## Persöönlikhäide
* Rio Reiser (1950–1996)

## Politiik
E gemiine heet 11 sate önj’t gemiinefertreesing.

## Kwäle
Könangrik Preußen

At **Könangrik Preußen** wiar en könangrik uun Madeleuroopa faan 1701 bit 1918. Uun't 18. juarhunert wurd Preußen grater an määchtager, an uun't 19. juarhunert ging't faan Preußen ütj, dat a sjiisk stääden an föörstendoomen jo tu a Sjiisk Bund tuupslood. 1871 wurd a Könang faan Preußen tu a Keiser faan't Sjiisk Rik. Det ging oner mä't aanj faan a Iarst Weltkriich 1918. Üüb det Könangrik Preußen fulagt di *Freistoot Preußen* üs dial faan't Weimar Republiik.

## Histoore

Prusy 1525 de.svg|At Hertoochdoom Preußen (ruusa) faan 1525 bit 1701
Brandenburg and Prussia (134037906).jpg|Ferbinjang faan Brandenburg (HRR) an Preußen (brün) 1688
Map-DB-PrussiaProvs-1818.svg|Preußen efter a Kongres faan Wien 1815
Flag of Prussia (1892-1918).svg|Flag faan't Könangrik Preußen


## Luke uk diar
Sjiisk Bund

Di **Sjiisk Bund** wiar en ferbinjang faan "suwereen föörsten an frei stääden uun Sjiisklun" mä di Keiser faan Uastenrik an a Könger faan Preußen, faan Denemark (betaanj üüb't Hertoochdoom Holstian) an't Könangrik faan a Neederlunen (betaanj üüb Luksemborag).

Detdiar ferbinjang ging turag üüb di Iarst Frees faan Pariis (30. Mei 1814) an a Kongres faan Wien (08. Jüüne 1815), an hää bestenen bit tu a Sjiisk Kriich 1866, huar Preußen an Uastenrik jinenööder sted.

Det ferbinjang wiar nään stoot, hat skul oober för det "baner an bütjer seekerhaid" surge. Hör apgoowen wiar naarer faadet üs jodiaren faan't Hilag Röömsk Rik (HRR), diar 1806 apliaset wurden wiar.

## Referensen
* Michael Kotulla: *Deutsche Verfassungsgeschichte. Vom Alten Reich bis Weimar (1495–1934).* Springer, Berlin 2008, 
* Ernst Rudolf Huber: *Deutsche Verfassungsgeschichte seit 1789*. Binj I: *Reform und Restauration 1789 bis 1830*. 2. aplaag, Verlag W. Kohlhammer, Stuttgart 1967

## Luke uk diar

* Martsrewolutsion
Sjiisk Kriich

Di **Sjiisk Kriich** wiar en kriich tesken Preußen an Uastenrik uun't juar 1866. Diar ging't am det föörmäächt uun a Sjiisk Bund. Ään grünj wiar uk, dat Preußen an Uastenrik ei auerian kaam, hün stoot uunrocht hed üüb a hertoochdoomen Schleswig an Holstian, huar jo noch tuup jin Denemark am streden hed.

Preußen woon an ferianagt aal a bedialagt stooten tu't Sjiisk Keiserrik, diar 1871 grünjlaanj wurd. Di Könang faan Preußen wurd tu a iarst Sjiisk Keiser.

At Keiserrik Uastenrik slood ham tuup mä't Könangrik Ungarn tu't *"Donaumonarchii"* Uastenrik-Ungarn (1867-1918).

## Luke uk diar

* Hradec Králové (Steed)
* Nuurdsjiisk Bund
Carroll County (Georgia)

**Carroll County** as en county uun de US-ameerikoons bundesstoot Georgia. At county leit uun a nuurdwaast faan a bundesstoot. Det hee 119.992 lidj (2019). At hoodsteed faan't county as Carrollton.

## Kwelen
Weestre/mo

**Weestre** (ap Tjüsch: *Westre*, ap Dånsch: *Vestre*) as en gemiine önj e Kris Nordfraschlönj. Önj’t norden läit e gemiine Dånmark, önj’t ååsten Låålönj, önj’t sööden lade e gemiine Kuurlem än Leeksguurd än önj’t weesten Läigem än Älhood. Et heet 358 manschne (2019).

## Histoori
Weestre wörd 1352 for di jarste keer schraftlik nååmd. Di 1. önj e Ismoune 2008 wörd e gemiine diilj foont Åmt Söödtuner.

## Politiik
E gemiine heet 9 sate önj’t gemiinefertreesing.

## Kwäle
Taningstää/mo

**Taningstää** (ap Tjüsch: Tinningstedt, ap Dånsch: Tinningsted) as en gemiine önj e Kris Nordfraschlönj. Önj’t norden lade e gemiine Braarep än Leeksguurd, önj’t ååsten läit e gemiine Kuurlem, önj’t sööden Leek än önj’t weesten Klasbel. Et heet 247 manschne (2019).

## Histoori
Di 1. önj e Ismoune 2008 wörd e gemiine diilj foont Åmt Söödtuner.

## Persöönlikhäide
* Ludwig Claussen (1906–1974)

## Politiik
E gemiine heet 9 sate önj’t gemiinefertreesing.

## Kwäle
Friedrich-Wilhelm-Lübke-Kuuch/mo

**Friedrich-Wilhelm-Lübke-Kuuch** (ap Tjüsch: *Friedrich-Wilhelm-Lübke-Koog*, ap Dånsch: *Friedrich-Wilhelm-Lübke Kog*)  as en gemiine önj e Kris Nordfraschlönj. Önj’t norden än ååsten läit e gemiine Klångsbel, önj’t söödååsten Ämelsbel-Hoorbel än önj’t sööden än weesten e Weestsiie. Et heet 179 manschne (2019).

## Histoori
Di 1. önj e Ismoune 2008 wörd e gemiine diilj foont Åmt Söödtuner.

## Wjartschap
Foole winkraftmeelne stönje önj e gemiine.

## Kwäle
Galmsbel/mo

**Galmsbel** (ap Tjüsch: *Galmsbüll*, ap Dånsch: *Galmesbøl*) as en gemiine önj e Kris Nordfraschlönj. Önj’t nordååsten läit e gemiine Naibel, önj’t söödååsten Risem-Lonham, önj’t sööden Doogebel, önj't weesten e Weestsiie än önj’t nordweesten Ämelsbel-Hoorbel. Et heet 615 manschne (2019).

## Geografii
### Toorpe
* Üülje Krisen-Albrechen-Kuuch (Alter Christian-Albrechts-Koog/Gammel Christian Albrechts Kog): 1682 schääm. E kuuch wörd eefter Christian Albrecht (1641–1694), hiirtuch foon Schleswig-Holstein-Gottorf, nåmd.
* Naie Krisen-Albrechen-Kuuch (Neuer Christian-Albrechts-Koog/Ny Christian Albrechts Kog): 1706 schääm.
* Kloisiiekuuch (Kleiseerkoog/Klægsøkog): 1953-1960 schääm. For 1974 wus dåt sin äin gemiinde.
* Mariienkuuch (Marienkoog/Marie Kog): 1798 schääm. E kuuch wörd eefter Marie von Hessen-Kassel (1767–1852), Frederik VI., kining foon Dånmark sin wüset, nåmd. For 1974 wus dåt sin äin gemiinde.
* Galmsbelkuuch (Galmsbüllkoog/Galmesbøl Kog): 1913 as *Galmsbel Samerkuuch* schääm.

## Histoori
E håli Galmsbel wörd for di jarste keer önj e mal foon dåt 13. iirhunert önj dåt Waldemar-Jardbök as ailönj schraftlik nååmd. Di 1. önj e Ismoune 2008 wörd e gemiine diilj foont Åmt Söödtuner.

## Politiik
E gemiine heet nüügen sate önj’t gemiinefertreesing.

## Persöönlikhäide
* Marie Tångeberg (* 1924), pädagoogin än schriwster, wörd aw e Mariienkuuch tuläid.

## Kwäle
Leeksguurd/mo

**Leeksguurd** (ap Tjüsch: *Lexgaard*, ap Dånsch: *Læksgårde*) as en gemiine önj e Kris Nordfraschlönj. Önj’t norden lade e gemiine Läigem än Weestre, önj’t ååsten läit e gemiine Kuurlem, önj’t sööden Taningstää än önj’t weesten Braarep. Et heet 52 manschne (2019).

## Histoori
Leeksguurd wörd for di jarste keer önj dåt 15. iirhunert schraftlik nååmd. Di 1. önj e Ismoune 2008 wörd e gemiine diilj foont Åmt Söödtuner.

## Kwäle
Braamstäälönj/mo

**Braamstäälönj** (ap Tjüsch: *Bramstedtlund*, ap Dånsch: *Bramstedlund*) as en gemiine önj e Kris Nordfraschlönj. Dåt hiirt tut Åmt Söödtuner. Önj’t norden läit Dånmark, önj’t ååsten e Kris Schleswig-Flensborj, önj’t sööden e gemiine Åktoorp än önj’t weesten Låålönj. Et heet 222 manschne (2019).

## Histoori
Braamstäälönj wörd 1492 for di jarste keer schraftlik nååmd. Di 1. önj e Ismoune 2008 wörd e gemiine diilj foont Åmt Söödtuner.

## Politiik
E gemiine heet nüügen sate önj’t gemiinefertreesing.

## Kwäle
Stääsönj/mo

**Stääsönj** (ap Tjüsch än Dånsch: *Stedesand*) as en gemiine önj e Kris Nordfraschlönj. Önj’t nordweesten läit e gemiine Risem-Lonham, önj’t ååsten lade e gemiine Leek än Ding-Sönj, önj’t sööden lade e gemiine Beergem än E Hoorne än önj’t weesten läit Doogebel. Et heet 858 manschne (2019).

## Geografii
E gemiine läit önj e Kårhiird. 

### Toorpe
* Störtewärkskuuch (Störtewerkerkoog/Størteværkkog)
* Weester Snootebel (Wester Schnatebüll/Vester Snattebøl)

## Manschne
### Spriiken
Önj e gemiine wårt e spriikwiise Karhiirder snååked.

## Histoori
Stääsönj wörd 1352 for di jarste keer schraftlik nååmd. Di 1. önj e Ismoune 2008 wörd e gemiine diilj foont Åmt Söödtuner.

## Persöönlikhäide
* Christian Feddersen (1786–1874)
* Hans Peter Feddersen (1848–1941)
* Johannes Hansen (1930–2010)
* Jens Carsten Jantzen (* 1948)
* Moritz Momme Nissen (1822–1902)
* Rudolf Muuß (1892–1972)

## Ferkiir
Stääsönj heet en hüüljpunkt aw e Mjarschboon.

## Politiik
E gemiine heet 11 sate önj’t gemiinefertreesing.

## Kwäle
Hulm/mo

**Hulm** (ap Tjüsch än Dånsch: *Holm*) as en gemiine önj e Kris Nordfraschlönj. Önj’t norden läit e gemiine Äphüsem, önj’t ååsten Braarep, önj’t sööden Bousbel än önj’t weesten Naibel. Et heet 90 manschne (2019).

## Histoori
Hulm wörd 1497 for di jarste keer schraftlik nååmd. Di 1. önj e Ismoune 2008 wörd e gemiine diilj foont Åmt Söödtuner.

## Politiik
E gemiine heet 7 sate önj’t gemiinefertreesing.

## Kwäle
Humptoorp/mo

**Humptoorp** (ap Tjüsch: *Humptrup*, ap Dånsch: *Humtrup*) as en gemiine önj e Kris Nordfraschlönj. Önj’t norden läit Dånmark, önj’t nordååsten Läigem, önj't söödååsten Braarep, önj’t sööden Äphüsem, önj't söödweesten Naischöspel än önj’t nordweesten Oowentoft. Et heet 757 manschne (2019).

## Geografii
E gemiine läit önj e Kårhiird. Et heet tou diile, wat foonenouder foon e gemiine Läigem skåås san.

### Toorpe
* Gotskuuch (Gotteskoog/Gudskog)
* Grelsbel (Grellsbüll/Grelsbøl)
* Haasbärj (Haasberg/Hasbjerg)
* iinj diilj foon Hatesbelhali (Hattersbüllhallig/Hattersbølhallig)
* Humptoorp (Humptrup/Humtrup)
* Humptoorpfälj (Humptrup-Feld)
* Kaalebel (Kahlebüll/Kalebøl)
* Kråågebel (Krakebüll/Kragebøl unti Krakebøl)

## Histoori
Humptoorp wörd 1462 for di jarste keer schraftlik nååmd. Di 1. önj e Ismoune 2008 wörd e gemiine diilj foont Åmt Söödtuner.

## Politiik
E gemiine heet nüügen sate önj’t gemiinefertreesing.

## Kwäle
Naischöspel

Di artiikel **Naischöspel** jaft at üüb:

* Naischöspel/öö öömrang
* Naischöspel/mo mooring
* Naischöspel/wi wiidinghiirder
Naischöspel/mo

**Naischöspel** (uk: *Naischörsbel*, aw Tjüsch: *Neukirchen (Nordfriesland)*, aw Dånsch: *Nykirke*) as en gemiine önj e Kris Nordfraschlönj. Tu’t norden lade e gemiine Runäis än Oowentuft, tu’t ååsten Humptoorp än Äphüsem, tu’t sööden Ämelsbel-Hoorbel än Naibel än tu’t weesten Klångsbel. Önj e gemiine booge 1134 manschne (2019).

## Geografii
E gemiine läit önj e Wisinghiird. 

### Toorpe
* Seebel (Seebüll)
* Nordhjisbel (Norderhesbüll)
* Sörhjisbel (Süderhesbüll)
* Hjisbelsäie (Hesbüllfeld)
* Sördik (Süderdeich)

## Histoori
Naischöspel wörd 1231 önj dåt Waldemar-Jardbök dåt jarst tooch schraftlik nåmd. Di 1. önj e Ismoune 2008 wörd e gemiine diilj foont Åmt Söödtuner.

## Persöönlikhäide
* Emil Nolde (1867-1956)
* Erika Botte (1957-2023), schöljmäister

## Politiik
E gemiine heet 11 sate önj e gemiinefertreesing.

## Kwäle
Klasbel/mo

**Klasbel** (ap Tjüsch: *Klixbüll*, ap Dånsch: *Klægsbøl*) as en gemiine önj e Kris Nordfraschlönj. Önj’t norden läit e gemiine Braarep, önj’t nordååsten Taningstää, önj’t söödååsten Leek, önj’t sööden Risem-Lonham, önj’t söödweesten Naibel än önj’t nordweesten Bousbel. Et heet 1005 manschne (2019).

## Geografii
E gemiine läit önj e Kårhiird. 

### Toorpe
* Klasbel (Klixbüll/Klægsbøl)
* Klasbelfälj (Klixbüllfeld)
* Wruguurd (Wraagaard/Vraagraad)

## Histoori
Di 1. önj e Ismoune 2008 wörd e gemiine diilj foont Åmt Söödtuner.

## Politiik
E gemiine heet 11 sate önj’t gemiinefertreesing.

## Kwäle
Kuurlem/mo

**Kuurlem** (ap Tjüsch än Dånsch: *Karlum*) as en gemiine önj e Kris Nordfraschlönj. Önj’t norden läit e gemiine Weestre, önj’t nordååsten Låålönj, önj’t söödååsten Åktoorp, önj’t sööden Leek, önj’t söödweesten Taningstää än önj’t nordweesten Leeksguurd. Et heet 212 manschne (2019).

## Geografii
E gemiine läit önj e Kårhiird. 

### Toorpe
* Kuurlem (Karlum)
* Kuurlemfälj (Karlumfeld)

## Histoori
Kuurlem wörd for di jarste keer önj e mal foon dåt 15. iirhunert nååmd. Di 1. önj e Ismoune 2008 wörd e gemiine diilj foont Åmt Söödtuner.

## Persöönlikhäide
* Andreas Hojer (1690–1739)
* Henrik Georg Clausen (1759-1840)
* Peter Bossen (1866–1958)

## Politiik
E gemiine heet nüügen sate önj’t gemiinefertreesing.

## Kwäle
Heegern (Garrulus)

**Heegern** (*Garrulus*) san en skööl faan fögler (Aves) uun det famile faan a Raawenfögler (Corvidae). Diar hiar trii slacher tu.

## Slacher
G. glandarius (Heeger) – G. lanceolatus – G. lidthi

Garrulus glandarius B Luc Viatour.jpg|G. glandarius
Lanceolated_Jay_lithograph.jpg|G. lanceolatus
Garrulus_lidthi_Ueno_2013-10-06.jpg|G. lidthi


## Luke uk diar
Klångsbel

**Klångsbel** (aw Tjüsch: *Klanxbüll*, aw Dånsch: *Klangsbøl*) as en gemiine önj e Kris Nordfraschlönj. Tu’t norden läit e gemiine Runäis, tu’t ååsten Naischöspel, tu’t sööden Ämelsbel-Hoorbel än tu’t weesten lade Sal än Friedrich-Wilhelm-Lübke-Kuuch. Jü heet 979 manschne (2019).

## Histoori
Klångsbel wörd 1231 önj dåt Waldemar-Jardbök dåt jarst tooch nåmd. Di 1. önj e Ismoune 2008 wörd e gemiine diilj foont Åmt Söödtuner.

## Politiik
E gemiine heet 11 sate önj e gemiinefertreesing.

## Kwäle
Peelekaanen

**Peelekaanen** (Pelecanidae, *Pelecanus*) san en famile an en skööl faan weederfögler (Aves) uun det order faan a Peelekaanfögler (Pelecaniformes).

## Slacher
P. conspicillatus – P. crispus – P. erythrorhynchos – P. occidentalis – P. onocrotalus – P. philippensis – P. rufescens – P. thagus

Pelecanus conspicillatus on post.jpg|P. conspicillatus
Krauskopfpelikan Daehlhoelzli 22 Pelecanus crispus.JPG|P. crispus
Pelecanus erythrorhynchos at Las Gallinas Wildlife Ponds.jpg|P. erythrorhynchos
Pelecanus occidentalis at Bodega Head.jpg|P. occidentalis
Pelecanus onocrotalus -Lake Nakuru, Kenya-8.jpg|P. onocrotalus
Spot-billed Pelican (Pelecanus philippensis) at Uppalapadu in AP W IMG 3451.jpg|P. philippensis
Rötelpelikan.jpg|P. rufescens
Pelícano en Pucusana.JPG|P. thagus


## Luke uk diar
Låålönj/mo

**Låålönj** (ap Tjüsch än Dånsch: *Ladelund*) as en gemiine önj e Kris Nordfraschlönj. Önj’t norden läit Dånmark, önj’t ååsten lade e Kris Schleswig-Flensborj än e gemiine Braamstäälönj, önj’t sööden läit Åktoorp, önj’t söödweesten än önj’t weesten Weestre. Et heet 1334 manschne (2019).

## Geografii
E gemiine läit önj e Kårhiird.

## Histoori
Låålönj wörd 1352 for di jarste keer nååmd. Di 1. önj e Ismoune 2008 wörd e gemiine diilj foont Åmt Söödtuner.

## Politiik
E gemiine heet 13 sate önj’t gemiinefertreesing.

## Kwäle
Läigem/mo

**Läigem** of **Sööderläigem** (ap Tjüsch: *Süderlügum*, ap Dånsch: *Sønder Løgum*) as en gemiine önj e Kris Nordfraschlönj. Önj’t norden lade et norddiilj foon e gemiine Humptoorp än e gemiine Älhood, önj’t ååsten läit Weestre, önj’t sööden lade e gemiine Leeksguurd än Braarep, önj’t söödweesten läit et sööddiilj foon e gemiine Humptoorp än önj’t weesten Oowentoft. Et heet 2290 manschne (2019).

## Geografii
E gemiine läit önj e Kårhiird. E Ooksenwäi gungt dör e gemiine.

Di Natörschöölberik Swuunsmååre än Kråånikmååre (*Naturschutzgebiet Schwansmoor und Kranichmoor*) läit önjt ååsten foon e gemiine.

## Histoore
Läigem wörd 1177 for di jarste keer schraftlik nååmd. Foon 1889 tu 2007 wus dåt e hoodstää foont Åmt Läigem. Di 28. önj e Biikenmoune 1970 wörd Wimelsbel diilj foon e gemiine.

Di 1. önj e Ismoune 2008 wörd e gemiine diilj foont Åmt Söödtuner.

### Toorpe
* Läigem (Süderlügum) läit önj e mal foon e gemiine.
* Läigemfälj (Süderlügumfeld)
* Wimelsbel (Wimmersbüll/Vimmersbøl) läit önjt weesten foon e gemiine.

## Ferkiir

Läigem heet en hüüljpunkt aw e Mjarschboon. E hüüljpunkt as di leeste, for e boon e gränse tut Dånsch ouergungt.

Stroote:
* Loonsstroote 1
* Loonsstroote 2
* Loonsstroote 192
* Loonsstroote 301

## Politiik
E gemiine heet 13 sate önj’t gemiinefertreesing. Sunt e wool önjt iir 2018 heet:

* CDU: 3 sate. 
* SPD: 3 sate. 
* SSW: 4 sate. 
* WGS: 3 sate.

## Wjartschap
Foole winkraftmeelne stönje önjt norden foon e gemiine, twasche e Gränsstroot (*Grenzstraße*) än e gräns tu e gemiine Älhood.

## Kwäle
Holtskuchnääb

A **Holtskuchnääb** (*Balaeniceps rex*), uk: **Abu Markub** (arab. „aatj faan a skuch“) as en apartin fögel uun det order faan a Peelekaanfögler (Pelecaniformes), an di iansagst slach uun det famile Balaenicipitidae. Hi lewet uun Afrikoo diar, huar't modrag as.

## Luke uk diar
Skaadfögel

A **Skaadfögel** of uk **Höömerhood** (*Scopus umbretta*) as en apartin weederfögel uun det order faan a Peelekaanfögler (Pelecaniformes). Hi as di iansagst slach uun det famile faan a Scopidae. A Skaadfögel lewet uun Afrikoo süüdelk faan a Sahara naibi't weeder.

## Luke uk diar
Iibisen

**Iibisen** (Threskiornithidae) san en famile faan fögler (Aves) uun det order faan a Peelekaanfögler (Pelecaniformes).

## Sköölen
Bostrychia – Cercibis – Eudocimus – Geronticus – Lophotibis – Mesembrinibis – Nipponia – Phimosus – Platalea – Plegadis – Pseudibis – Theristicus – Threskiornis

#### Enkelt slacher
* Eremiitiibis (*Geronticus eremita*)

## Luke uk diar
Heistern

**Heistern** (*Pica*) san en skööl faan fögler (Aves) uun det famile faan a Raawenfögler (Corvidae). Jo haa en lungen stört, en suart hood, suart an witj feedern, diar blä-green skürne. Heistern lewe uun Nuurdafrikoo, Euraasien an Nuurdameerikoo.

## Slacher
P. asirensis – P. bottanensis – P. hudsonia – P. mauritanica – P. nuttalli – P. pica (Heister) – P. serica

Black-rumped Magpie Bumthang Bhutan.jpg|P. bottanensis
Urraca de Hudson (Pica hudsonia), Parque nacional y reserva Denali, Alaska, Estados Unidos, 2017-08-29, DD 115.jpg|P. hudsonia
Maghreb magpie (Pica mauritanica).jpg|P. mauritanica
Pica nuttalli Lake San Antonio.jpg|P. nuttalli
01-Magpie.jpg|P. pica
Korean magpie in Daejeon (side profile).jpg|P. serica


## Luke uk diar
Heegern

Wat menst dü?

*  Heegern (Ardeidae), famile faan fögler uun det order Pelecaniformes (Peelekaanfögler)
*  Heegern (Garrulus), skööl faan fögler uun det order Passeriformes (Sjongfögler)

Of menst dü ferlicht:

*  Heegernääben, en plaantenskööl
Chatham County (Georgia)

**Chatham County** as en county uun de US-ameerikoons bundesstoot Georgia. At county leit uun a süüduast faan a bundesstoot. Det hee 289.430 lidj (2019). At hoodsteed faan't county as Savannah.

## Kwelen
Darug (Spriik)

**Darug** (uk *Dharug*, *Eora* of det *Sydney Language*), as en ütjstörwen spriik faan a lidj uun a Darug Stam an wurd uun't  regiuun faan Sydney, Austraalien, snaaket. A spreegers faan't spriik wenet twesken de Hawkesbury River uun a nuurd tu de George's River uun a süüd an faan det Tasman-Sia uun a uast tu de Hawkesbury River uun a waast. Uun a nuurd wurd det Kuring-gai Spriik, uun a süüd det Tharawal Spriik an uun a waast Wiradjuri Spriik snaaket. 

Darug hiart tu det Yuin-Kuri skööl faan dön Pama-Nyungaans Spriiken an hed tau hoodspriikwiisen: *Eora* uun a uast an *Darug* uun a waast. De letst spreeger stoorew uun't leed 19. juarhunert of uun't ääder 20. juarhunert. At spriik wurt nü weler turaghaalet. 

## Gramatik
Pronoomen:
* ngaya: ik.
* nyindi of ngindi: dü.
* nanu: hi.
* ngali: wi tau (ik an dü)

## Lönwurden
Hög wurden faan det Darug Spriik wurd uun't Ingels auernimen.

Diarten:
* *dingu* „dingo“
* *gula* „koala“
* *wollabi* „wallaby“
* *wambad* „wombat“

Buumer an plaanten:
* *garrajung* „kurrajong“
* *mayal* „myall“
* *warada* „waratah“

## Bispalen
* warami: gud dai
* yuin: jä
* biyal: naan
* yanu: adjis

* dyin: wüf
* mulla: maan
* iyora: lidj

* wiyanga: mam
* biyanga: aatj
* babana: bruler
* djurumin: saster

Uun Deetsember 2020 soong Olivia Fox uun det *Tri Nations Test Match* twesken Austraalien an Argentiinien detheer werschuun (man ei en auersaating) faan't natschunaalhümn faan Austraalien üüb Darug:

Australiagal ya’nga yabun
Eora budgeri
Yarragal Bamal Yarrabuni
Ngurra garrigarrang
Nura mari guwing bayabuba
Diara-murrahmah-coing
Guwugu yago ngabay burrabagur
Yirribana Australiagal
Garraburra ngayiri yabun
Yirribana Australiagal

## Literatüür
* J.L. Kohen, 1990, *A dictionary of the Dharug language: the inland dialect,* Blacktown and District Historical Society.

## Kwelen an Futnuuten
Altona (Hamborig)

**Altona** (üüb Plaattjiisk: *Altno*) as en besirk uun Hamborig. A besirk leit uun a waast faan't steed. Det hee 275.265 lidj (2019).

## Steeddialen
Tu Altona hiar 14 steeddialen:
* uastelk: Altona-Altstadt, Altona-Nord, Ottensen an Sternschanze.
* nuurdelk: Bahrenfeld, Groß Flottbek, Iserbrook, Lurup an Osdorf.
* waastelk: Blankenese, Nienstedten, Othmarschen, Rissen an Sülldorf.

## Kwelen
Bergedorf (Hamborig)

**Bergedorf** (üüb Plaattjiisk: *Bardörp*) as en besirk uun Hamborig. A besirk leit uun a süüduast faan't steed. Det hee 130.260 lidj (2019).

## Steeddialen

## Kwelen
Wandsbek (Hamborig)

**Wandsbek** (üüb Plaattjiisk: *Wandsbeek*) as en besirk uun Hamborig. A besirk leit uun a nuurduast faan't steed. Det hee 441.015 lidj (2019).

## Steeddialen
Tu Wandsbek hiar 18 steeddialen:

## Kwelen
Eimsbüttel (Hamborig)

**Eimsbüttel** (üüb Plaattjiisk: *Eimbüddel*) as en besirk uun Hamborig. A besirk leit uun a nuurdwaast faan't steed. Det hee 267.053 lidj (2019).

## Steeddialen
Tu Eimsbüttel hiar 9 steeddialen: Eidelstedt, Eimsbüttel, Harvestehude, Hoheluft-West, Lokstedt, Niendorf, Rotherbaum, Schnelsen an Stellingen.

## Kwelen
Kukütjen (skööl)

**Kukütjen** (*Cuculus*) san en skööl faan fögler (Aves) uun det famile mä di salew nööm Kukütjen (Cuculidae). Diar hiar tjiin slacher tu, uun Madeleuroopa as't man ään, di Kukütj (*Cuculus canorus*). Kukütjen warep hör ai uun en frääm nääst, an läät di jongfögel faan ööder fögler aptji.

## Slacher
C. canorus – C. clamosus – C. crassirostris – C. gularis – C. lepidus – C. micropterus – C. optatus – C. poliocephalus – C. rochii – C. saturatus – C. solitarius

## Bilen

Cowbird egg.JPG|Kukütjnääst
Reed warbler cuckoo.jpg|Sjongfögel fudert en Kukütj jöönke



## Luke uk diar
Räänkukütjen

**Räänkukütjen** (*Geococcyx*, ingelsk: *Roadrunner*) san en fögelskööl uun det famile faan a Kukütjen (Cuculidae). Diar hiar tau slacher tu. Jo lewe uun Nuurd- an Madelameerikoo.

## Slacher
Geococcyx californianus (nuurdelk) − Geococcyx velox (süüdelk)

Geococcyx distr.png|Spriadkoordjonkgreen: G. californianuslaachtgreen: G. velox
Geococcyx californianus.jpg|G. californianus(Nuurdelk Räänkukütj)
Lesser Roadrunner - Mexico S4E1497.jpg|G. velox(Süüdelk Räänkukütj)


## Luke uk diar
Hamburg-Mitte

**Hamburg-Mitte** (üüb Plaattjiisk: *Hamborg-Mitt*) as en besirk uun Hamborig. A besirk leit uun a maden faan't steed. Det hee 301.546 lidj (2019).

## Steeddialen
Tu Hamburg-Mitte hiar 19 steeddialen: Billbrook, Billstedt, Borgfelde, Finkenwerder, HafenCity, Hamburg-Altstadt, Hamm, Hammerbrook, Horn, Kleiner Grasbrook, Neustadt, Neuwerk, Rothenburgsort, St.&nbsp;Georg, St.&nbsp;Pauli, Steinwerder, Veddel, Waltershof an Wilhelmsburg.

## Kwelen
Hamburg-Nord

**Hamburg-Nord** (üüb Plaattjiisk: *Hamborg-Nord*) as en besirk uun Hamborig. A besirk leit uun a nuurd faan't steed. Det hee 314.595 lidj (2019).

## Steedialen
Tu Hamburg-Nord hiar 13 steeddialen: 
* uun a maden: Eppendorf, Hoheluft-Ost an Winterhude
* uasten faan a Alster: Uhlenhorst, Hohenfelde, Barmbek-Nord, Barmbek-Süd an Dulsberg
* uun a nuurd: Groß Borstel, Alsterdorf, Ohlsdorf, Fuhlsbüttel an Langenhorn

## Kwelen
Harburg (Hamborig)

**Harburg** (üüb Plaattjiisk: *Horborg*) as en besirk uun Hamborig. A besirk leit uun a süüdwaast faan't steed. Det hee 169.426 lidj (2019).

## Steddialen
Tu Harburg hiar 17 steeddialen:
* uun a maden: Eißendorf, Gut Moor, Harburg, Heimfeld, Langenbek, Marmstorf, Neuland, Rönneburg, Sinstorf an Wilstorf
* waastelk, regiuun *Süüderialew*: Altenwerder, Cranz, Francop, Hausbruch, Moorburg, Neuenfelde an Neugraben-Fischbek

## Kwelen
Chattahoochee County (Georgia)

**Chattahoochee County** as en county uun de US-ameerikoons bundesstoot Georgia. At county leit uun a waast faan a bundesstoot. Det hee 10.907 lidj (2019). At hoodsteed faan't county as Cusseta.

## Kwelen
Pama-Nyungaans Spriiken

Dön **Pama-Nyungaans Spriiken** san det gratst onerskööl faan dön Austraalisk Spriiken. Detheer onerskööl hee amanbi 300 spriiken.  At muarhaid faan a spriiken as faan't ütjsterewen trüüwet. A nööm *Pama-Nyungaans* komt faan tau wurden för *maan* (*pama* an *nyunga*) uun dönheer spriiken. Tau spriiken uun detheer skööl san Pitjantjatjara an Darug.