open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oluf Braren/sö

**Oluf Braren** (* 25. Februwaari 1787 ön Olersem/Föör; † 22. Marts 1839 ön Taftem/Föör)wiar en naiiwi Maaler.

## Lewent
Oluf Braren sin Faađer wiar Smer en Buur ön Olersem üp Föör. Oluf waar me 19 Jaaren Skuulmaister ön di Nuurdtērper fan Söl. Di 25. September 1808 friit hi Meete Wilhelms fan Ārichsem. Ombi 1810 sen jat naa Olersem gingen, aurdat Braren diar üs Skuulmaister förteraarberi kür. Leeterhen liirt hi Ing Peter Matzen fan Hedehüsem keen en lefhaa. - Dit waar man bikeent, en da waar hi me sin Wüf naa Taftem forseet.

Ing Peter Matzen höör Brüđer Peter Nahmen Matthiesen liirt dit Maalin bi Braren. Hi studiaret dit leeterhen bi Wilhelm Tischbein ön Eutin. Di Liirsteken fan Tischbein ken em uk bi Brarens Aarbern se.

## Bikeent Skelter
* Selbstbildnis, +- 1820 
* Helena, 1820er juaren 
* Porträt Oluf Oken, 1820er juaren 
* Jong Göntje Braren, 1820er juaren 
* Föhrer Braut, +- 1830 
* Haustrauung auf Föhr (ei klaar), +- 1830
* Ing Peter Matzen mit Kindern, +- ?

## Literatuur
* Wilhelm Niemeyer: Oluf Braren, Der Maler von Föhr 1787-1839; Furche-Verlag Berlin 
* Ernst Schlee: Der Maler Oluf Braren 1787-1839; Husum Druck- und Verlagsgesellschaft Husum 1986 

## Luki uk diar

* Beskriiwing fan Oluf Brarens Greevstiin.
* Slesvigland 02/1984 (Me Skelter)
*
Huuchsun

En **huuchsun** as en sunbeenk uun a waas, diar uk bi huuchweeder noch ütjluket an huuchstens bi en sturemflud auerspeeld woort. Sodenang kön diar al plaanten waaks. An jo plaanten surge diarför, dat di sunstoof leien blaft an di sun apwääkst. 

En huuchsun koon mä a juaren tu en eilun waaks, koon waanre, koon oober uk weder flaaker wurd, bit'er bluas noch en sunbeenk as. Ian bispal för en huuchsun, wat tu en eilun wurden as, as Mellum. 

### Bekäänd huuchsuner uun Sjiisklun an Denemark
* Koresun uun a däänsk waas
* Jordsun uun a däänsk waas
* A Kniip, mä Oomram ferbünjen
* Jongnaamen
* Nuurderuugsun
* Söderuugsun
* Japsun
* Blauortsun
* Huuch Knechtsun
* Nigehörn, hiart tu Hamborag
* Scharhörn, hiart tu Hamborag
* Kachelotplate
* Uastfresk eilunen

## Apartes
Ään sunbeenk uun't uasten faan Stianood üüb Oomram het "Huuchsun", üüb sjiisk "Hubsand", man hi as eegentelk nään huuchsun. A "Huuchsun" as man en sunbeenk, auer hi bi normool huuchweeder onergongt. Do as det weeder diar so amanbi 1m jip (2010).

## Ferwisang efter bütjen
Haligen

Ön Nuurdfriislön jeft et tien **Haligen**. Wan em dit rocht biluket, sen't bluat jit niigen, aurdat jen diarfan lönfast uuren es. Di jit man dach jit "Hamburger Halig".

En Halig es wat Aparts, aurdat di rocht liig lair, en di staant aftinoch aur 40 Daagen fan't Jaar öner Weeter. 
Em sair "Lönöner", wan di "Blanki Hans" aur di hiili Halig faart, āp tö di Werewer giar en somtirs uk iin ön di Hüüsingen lapt. 
Dit Weeter kumt man ek metjens önlaapen. Wan ek olterfuul Storem es, da ken em sagaar tö Foot bi di Heef gung. Dit diari skel em man ek aliining maaki, diar skel langsen en Föörer me up Wai, wat Biskiir weet aur di Heef. 
Dit diari sjocht ja ek sa üt, man di Priilen ken mal diip uur, wan di Flöör kumt!

Jer heer en Haligwerev sa ütsen: 
Haligen haa bluat Saaltweeter iin ön jaar Grün. Diaraur skul em Riinweeter drink:
En Feeting, en iipen Kuul me Weeter, wiar fuar di Diiren, en en "Sood", en Zisterni me Drinkweeter fuar di Mensken, lair ön di Meren fan di Werev. Üp di Werev lair en lung Reeg fan Diten. Dit wiar di Jöling fuar di Haligmensken, di Diten waar fan Küskit maaket. 
Sent 1961 es dit wat üđers uuren, aurdat di Hüüsingen achter di Storemflöör fan 1962 moderni Aunern fingen haa. Weeter kumt nü fuar't miist döör Röören fan't Fastlön.Di nii Hüüsingen sen fuul hooger en faster becht üs jerer.

## Halignaamen ön forskelig Spreekwiisen

= Forwiisen =

*Stiftung Nordfriesische Halligen
*Nordsee-Tourismus-Service
Theo Griep

**Theo Griep** (* 27. Oktoober 1916 önj Skäddel, † 15. Moi 2007 uk deer) waas n saaterfrasch schriwer. Hi wus uk lasmoot önj e *Tweelwerräid* foon di Seelter Buund foon 1952. 

## Årbe

Seelter Seeken.jpg|*Seelter Seeken*, Theo Griep än Pyt Kramer, 1999
TWISKET.jpg|*Twiske Ticheläi un Baarenbierich*, 2002


*(Ma Pyt Kramer än oudere): *Seelter Seeken*, 1999
**Twiske Ticheläi un Baarenbierich* (ünlike saaterfrasch tääle), 2002.
**Die Besiedlung des Dorfes Sedelsberg* (aw tjüsch), 2002.
*Ünlike täkste for Marron C. Fort sin *Saterfriesische Stimmen*, 1990.

## Siie uk
*Saaterfrasch literatuur
Hermann Janssen

**Hermann Janssen** (* 08.10.1888 önj Roomelse; † 05.04.1971) wus en saaterfraschen autoor.
Önjt iir 1953 ferschind en fersäk Hermann Janssen önj en regionool blees. Önj di artiikel frååged hi än schak tääle eefter ham. Deerüt önjtstöö dåt *[[Lesebouk foar Seelterlound]]* dåt bit tu 1965 möre maårbere hädj heet. Tuhuupebünen as dåt leesebök wörklik tjuk wörden. Hermann Janssen as uk bekånd wörden ma dåt bök *Dät Ooldenhuus*, dåt önjt iir 1964 publisiird wörden as. 

Hi häi uk for jü *[[Seelter Trjoue]]* schraawen, en tidschraft ma literaarisch såågen önjt saaterfrasch, wat twasche da iirnge 1966 än 1972 beststöö. Oudere wichtie maårbere foon *Seelter Trjoue* wjarn Pyt Kramer (*1936) än Theo Griep (1916-2007). 

## Årbe
* *Däär was iensen 'n oold Wieuw*, Lavermann Drachten, 1960
* *Dät Ooldenhuus*, Ostendorp, Westrhauderfehn 1964
**Ne Koare ful Spoas*, publisiirt önj Seelter Trjoue, 1972
* Lesebouk foar Seelterlound, 1953-1965
* Seelter Trjoue, Tidschrift foar alle Seelter, Hermann Janssen an Pyt Kramer, 1966-1972

## Bile

Datei:Hermann Janssen.jpg| *Hermann Janssen, 1958*
File:Ooldenhuus.jpg| *Dät Ooldenhuus*
File:Seelter Trouje.jpg| *Seelter Trjoue*


## Sii uk
*Saaterfrasch literatuur
Leek

**Leek**,  **Lääk**,  **Leek** (dånsch: *Læk*, tjüsch: *Leck*) as en gemiinde önj't noorden foon e kris Nordfraschlönj, amänbai 30 km önj't weesten foon Flansborj. Et heet 7635 manschne (2019).

## Geografii
E gemiine läit önj e Kårhiird.

Toorpe:
* Kläntem (Klintum)
* Ååster-Snootebel (Oster-Schnatebüll, Øster Snattebøl)
* Huuchhulm (Hyholm, Højholm)
* Karlsmark (Kjølsmark)
* Leekeng (Leckeng, Lækeng)
* Leekfäil-Noord (Leckfeld-Nord)
* de Rünel (Ründel, Rønned/Ryndel)
* Wiilbäirch (Wielberg)

## Histoori
Leek wörd 1231 for di jarste keer önj dåt Waldemar-Jardbök as *Lecky* schraftlik nååmd. Di 1. önj e Ismoune 2008 wörd e gemiine diilj foont Åmt Söödtuner.

## Bile

Wiiser naa Leek.JPG


## Manschne
### Spriiken
Önj e gemiine, önj e toorpe Kläntem än Snootebel, wårt e spriikwiise Karhiirder snååked.

## Biling
* Dåt *Noordsiie Akademii*

## Politiik
E gemiine heet 24 sate önj’t gemiinefertreesing.

## Kiik uk deer
* 
* Gemiinde Leek (aw tjüsch)
* Leek as uk e noome foon en toorp önj e gemiine Westerkwartier önj e prowins Groningen, önj e Neederlönje.

## Referäntse
Bürgermääster

En **bürgermääster** stäänt en gemeen of stääd föör. Uun enkelt lunen woort hi direkt faan a lidj weelet, uun öödern faan a gemeen- of stäädfertreedern. 

## Uun grater stääden
Uun grater stääden jaft at muar bürgermäästern för enkelt apgoowen. Jo san di boower-bürgermääster onersteld. 

Di boower-bürgermääster as uk miast det ofisiel betiaknang faan a ferwaltang, so üs en loonriad uun en (loon-)kreis.

## Büürfööges
Uun ualang tidjen jääw't uun Nuurdfresklun an öödershuar uunsteed faan en bürgermääster di büürfööges ( büürföögels,  büürfööger).

Iar Sjiisklun faan a Preusen regiaret wurd, hää a büürfööges diarför suragt, dat a reegeln iinhäälen wurd. Üüb a ööder sidj wiar hi uk diarför diar, sin gemeen jinauer a bopersten tu fertreeden. Sodenang kaam hi flooksis uun a knip, auer hi tesken sin lidj an a regiarang sted. Bit tu't lunamleien (am 1800) hää a büürfööges uk det werk üüb't gemeenlun ferdiald.

1867 feerd a Preusen at lungemeenordnang iin, an do jääw't nian büürföögesen muar.

## Spreegwurd
* Leewer sjephörd bi a dik, üs **bürgermääster** bi A Wik.

## Kwelen


## Luke uk diar
* Büürstook
Lunamleien

Det **lunamleien** gongt turag üüb Friedrich II. ("di Grat"). Efter ingelsk föörbil wul hi det gemeenlun apliase, auer hi mend, det wurd priwoot beeder bewiartskaftet. Faan 1769 uun skul komisaaren det reegle.

Uk üüb Oomram, diar tu't Könangrik Denemark hiard, as det uun a juaren 1799/1800 trochfeerd wurden.
Pharisäer (Drink)

Di **Pharisäer** es en Drink me Kofi en Rum en Fleten.

Ön Flensborig es bi Girocht en Uurdiil spreken uuren, dat 2 cl Rum ek inoch fuar di Pharisäer sen.

## Forwiisen


## En Tial
Ååst-Fraschlönj

**Ååst-Fraschlönj** än **Ååstfraschlönj** miine ai dåtseelwie. Normåål betiikend Ååst-Fraschlönj e hiilje loonschap bai e Weestsiie twasche Dolart än Jaade. Büte foon e regioon liiwe e manschne oofting, dåt dåtdeer lönj åles Ååstfraschlönj as, ouers dåt as ai rucht. Mån Ååst-Fraschlönj as en kunstuurd, deeram wård dåt oofting uk "ååstfrasch ood" unti "ååstfrasch huulewailönj" nåmd.

## Gebiit
Ååstfraschlönj, dåt as bloot dåt gebiit foon ju üülj groowschap Ååstfraschlönj. Dåt as sü amenbai dåt gebiit foon e loonkrise Aurich, Leer än Wittmund än e stää Emden. Ouers wan et hiilj huulewäilönj betiikned wårde schal - ålsü uk e Loonkris Fraschlönj än e stää Wilemshuuwen, dan koon huum et uurd Ååst-Fraschlönj brüke. Wat diling jü kris Fraschlönj än jü stää Wilemshuuwen san (dåt Jeewerlönj än jü Frasche Weede) heet iir ai tu e groowschap Ååstfraschlönj hiirt, ouers tu et lönj Oldenborj. Da manschne, wat önj dåtdeer frasche diilj foon Oldenborj laawe, mooge dåt mååst ai lise, wan's *Ååstfrasche* nåmd wårde.

Dan jeeft dat uk nuch en oudere definiisjoon foon e begrip Ååst-Fraschlönj. Önj diheere widest san foon dåt uurd wårde åle gebiite önj Naarersaksen tuhuupe räägned, wat en frasch histoorie en kultuur hääwe. Tu dåt eentlik Ååstfraschlönj än dåt Oldeborjer Fraschlönj kaame dan nuch dåt Saaterlönj, Butjaadingen (wat iir Rüstringen wus) än dåt Lönj Wursten haanetu, wilems uk oudere lönje as dåt Stadlönj än Steedingen. Uk e frasche manschne üt dadeere lönje wan ai as *Ååstfrasche* betiikned wårde. 

Ouers dåt san åles lönje, wat foon e Frasche Rädj *Seksjoon Ååst* fertrin wårde.

## Kiik uk deer
Mungard

* Jens Emil Mungard (1885-1940) - Dechter üp Sölring Spraak
* Nann Peter Mungard (1849–1935)- Pleeger fan di Sölring Spraak
Julius Bröring

**Julius Bröring** (1867 – 1947) waas schriwer foon *Das Saterland. Eine Darstellung von Land, Leben, Leuten in Wort und Bild*. I. Teil, Oldenburg 1897, II. Teil, Oldenburg 1901.

As *Julius von Ramsloh* schal hi jü histoori foon *Ju slaue Gräite* romantisiirt heewe.

## Sii uk
*Saaterfrasch literatuur
Johann Friedrich Minssen

**Johann Friedrich Minssen** wus spräkewaasenschaper, mååst for dåt saaterfrasch, wangeroogisch än dåt halunder. Hi wus tulaid önj Jever än studiirde theologii un philologii önj Jena än Berlin.

## Årbe
* Johann Friedrich Minssen, *Vergleichende Darstellung der Laut- und Flexionsverhältnisse der noch lebenden neufrieischen Mundarten und ihres Verhältnisses zum Altfriesischen*, Friesisches Archiv 1, 165-276 (1849). 
* Johann Friedrich Minssen, *Mittheilungen aus dem Saterlande. Im Jahre 1846 gesammelt*. [1. Beend:] Friesisches Archiv 2, 135-227 (1854)
* L. Strackerjann, *Aberglaube und Sagen aus dem Herzogthum Oldenburg*, Oldenburg 1867.
* Johann Friedrich Minssen, *Mittheilungen aus dem Saterlande. Im Jahre 1846 gesammelt’‘. 2. Beend, ‘’Pronomen, Adjectivum und die übrigen kleineren Redetheile, Alliteration, Reim & das Substantivum*: Ljouwert 1965 (Fryske Akademy Nr. 270).
* Johann Friedrich Minssen, *Mittheilungen aus dem Saterlande. Im Jahre 1846 gesammelt*. 3. Beend, *Anhang*: Ljouwert 1970 (Fryske Akademy Nr. 372). Dät sunt Märchen (Anhang 1), Räätsel (2), uut ju Geschichte (3), Gebruuke (4) un Spräkwoude (5).
* *Seelter Materioal uut dän Ätterläit fon Ehrentraut* in: Theodor Griep un Pyt Kramer, *Seelter Seeken*, Sälwenferlaach, Mildaam 1999.

## Literatuur
* H.T.J. Miedema, *Paedwizers fan de Fryske filology*, Ljouwert 1961 (Fryske Akademy Nr. 200), S. 34.
* P.K[ramer], *Ju Hondschrift un hiere Geschichte*. In: Johann Friedrich Minssen, 3. Beend, ‘’Anhang’‘: Ljouwert 1970 (Fryske Akademy Nr. 372), S. 188-190.
* Patrick V. Stiles, *Johann Friedrich Minssen: Frisian Scholar, Neighbour of Bismarck, and Host of the Young Churchill*. In: Kees Dekker e.a., eds, *Northern Voices. Essays on Old Germanic and Related Topics, Offered to Professor Tette Hofstra*, Peeters, Leuven, 2008, S. 229-240. 

## Sii uk
*Saaterfrasch literatuur
Naimünster

**Naimünster** as en krisfri stää önjt tjüsch bundeslönj Slaswik-Holstiinj.

## Beschriwing
**Stäädiile**:
* Böcklersiedlung-Bugenhagen
* Brachenfeld-Ruthenberg
* Einfeld
* Faldera
* Gadeland
* Gartenstadt
* Stadtmitte
* Tungendorf
* Wittorf

## Referäntse
Ååstsiie

Jü **Ååstsiie** as en siie wat sü amenbai twasche Sweeden än da Baltische Stoote lait.

Jü Ååstsiie wårt begränsed foon:
* Sweeden
* Finlönj
* Da Baltisch Stoote; Estlönj, Letlönj, Litauen
* Poolen
* Tjüschlönj
* Dånmark

## Geografii
Da grutste ailönje san:
# Gotland (2994 km², diilj foon Swärik)
# Saaremaa (2673 km², diilj foon Estlönj)
# Öland (1342 km², diilj foon Swärik)
# Lolland (1243 km², diilj foon Dånmark)
# Hiiumaa (989 km², diilj foon Estlönj)
# Rügen (935 km², diilj foon Tjüschlönj)
# Fasta Åland (685 km², iinj foon da Åland ailönje, diilj Finlönj)
# Bornholm (588 km², diilj foon Dånmark)
# Kimitoön (560 km², diilj Finlönj)
# Falster (514 km², diilj foon Dånmark)
# Usedom (445 km², diilj foon Tjüschlönj än Poolen)
# Wolin (265 km², diilj foon Poolen)
# Møn (218 km², diilj foon Dånmark)
# Hailuoto (201 km², diilj foon Finlönj)
# Muhu (198 km², diilj foon Estlönj)
# Fehmarn (185 km², diilj foon Tjüschlönj)
# Värmdö (181 km², diilj foon Swärik)

Grutste diipte: 459 meeter

## Kiik uk deer
Saaremaa

**Saaremaa** (aw Tjüsch än Sweedisch: *Ösel*, aw Dånsch: *Øsel*) as dåt grutst estnisch ailönj. Dåt as 2672 km² grut än hiirt tuhoope ma ainkelte oudere ailönje tu di lönjkris "Saare maakond".

## Stääse
* Kuressaare
* Leisi
* Mustjala

## Bile

Datei:EE Saaremaa.PNG|Koord
Datei:Ohessaare 2005.jpg|Schilderai
Datei:Kaali main crater on 2005-08-10.3.jpg|Di Kaali-Krooter (foon en Meteorit)
Datei:Castlekuressaare.JPG|Jü Arensbörj
Deenemark

**Deenemark** es en Staat, wat twesken't Skandinaawisk Hualevailön en Mereleuroopa liit.

## Geograafii
Deenemark es ombi 43.000&nbsp;km² gurt, en fan des Plaats es ombi di trērst Diil Ailönen. Diarfan sen 443&nbsp;me Naamen nēmt (Hat jeft ön Deenemark 1419&nbsp;Ailönen, wat ark aur 100&nbsp;m² gurt sen).
Dat deensk Fastlön jit Jütlön.

## Histoori eeđer di taust Warelkrich
Eeđer't Friimaakin ön 1945 heer Deenemark di Grünj fan di UNO en di NATO me lair.
1949 wiar di Staat ön di Bigening fan di Europeeisk Reer bidiiligt en 1952 bi di Nordisk Reer.
Deenemark wiar bi di Grüning fan di EFTA (1960) diarbi. 1973 gair Deenemark iin ön de EG.

Wan em ön di EG giar, da forlet em di EFTA, aurdat di EG sawat üs en ütbecht EFTA es.

### Jünger Politik
Sent 1973 jert Deenemark tö di Europeeisk Unioon. Benen dit Lön jeft dit jit tau Regioonen, wat benenpolitisk autonoom sen, di Färøer en Gröönlön. Di diari jert tö Deenemark en tö di NATO, man ek tö di EU.
Hauptstat fan Deenemark es Kopenhāgen, wat üp Seelön liit, en Ailön ön di Uastersee.
Wan di EG achter di Kontrakt fan Maastricht tö di EU uur skul, haa dit deensk Folk dit önnemen (Folksofsteming), man di wel ek me iin ön di Euro-Zone, en sa bitaalit em ön Deenemark förter me Kroonen.

## Stjüürkraisi
Ön Deenemark jeft et füf Stjüürkraisi:

**''Henwiis:** Wan Dü ön di Symbooli rochts fan di Aurskreften klikst, kenst Dü di Reeg fan di Tabelenspalti foraneri. *

== Forwiisen ==


 [[:da:Portal:Danmark|Deensk Portaal ön di deensk Wikipedia]]<br />
 [[:de:Portal:Dänemark|Deensk Portaal ön di dütsk Wikipedia]]<br />
* [http://www.denmark.dk Ofitsiel deensk Portaal]
* [http://www.kongehuset.dk Dat deensk Kööningshüs] <small>*deensk, engelsk, franzk''
* Deensk Turistkontoor

## Futnooten
Seelter Trjoue

Jü **Seelter Trjoue** ("Saater Trou") wus en saaterfrasch tidschraft, wat twasche 1966 än 1972 bestöö. Dåt wus jü jarst tidschraft önj e saaterfrasche spräke. Eefter dåt et Lesebouk foar Seelterlound ai mör önjt blees oufpranted wörd, begånden Hermann Janssen än Pyt Kramer ma e *Seelter Trjoue, Tidschrift foar alle Seelter*. 

E tidschraft wörd arks iir fjour tunge ütdänj, ark häft häi tweelwen side. Jü aplååge wus sü amenbai 100 stuk. 

## Sii uk
*Saaterfrasch literatuur
Saaterlun

At **Saaterlun** (seeltersk: *Seelterlound*) as en gemeen uun a Lunkreis Cloppenburg uun Niidersaksen. Diar lewet det letjst spriakmanertaal faan Sjiisklun, a Saaterfresken.

## Saarpen
Uun't Saaterlun san sjauer saarpen:

# Ramsloh (*Roomelse*) mä a saarepsdialen Ramsloh-Ort, Ramsloh-Nord, Ramsloh-Ost, Hoheberg, Raake, Hollen, Hollen-Brand an Hollenermoor. Uun Ramsloh sat at ferwaltang.
# Scharrel (*Skäddel* of *Schäddel*) mä a saarepsdialen Scharrel-Ort, Bätholt, Langhorst, Neuwall an Heselberg.
# Sedelsberg (*Seedelsbierich*) mä a saarepsdialen Sedelsberg-Ort, Kolonie, Hüllen I, Hüllen II, Fermesand an Heselberg. 
# Strücklingen (*Strukelje*) mä a saarepsdialen Strücklingen-Ort, Bollingen I, Bollingen II, Utende, Wittensand an Bokelesch.

## Saarepskilten
Uun't Saaterlun san a saarepskilten uun tau spriaken:

Roomelse.JPG
PSTRUKEL.jpg
Scharrel.jpg
Sedelsberg 2020.jpg


### Ööder skilten

Seelter Äi.jpg
Seelter Hierloaden.jpg


## Futnuuten


## Luke uk diar

* Saarepskilten uun Nuurdfresklun
Uruguay

**Uruguay** as en lun uun Süüd-Ameerikoo. Uun't nuurden leit Brasilien, uun't waasten Argentinien, an uun't uasten a Atlantik.

## Geografii
### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

### Indialang faan Ferwaltang
At lun hää 19 departmenten.

## Histoore
At teritoorium faan det Uruguay faan nü (üüs det *Banda Oriental*) wiar faan det 16. juarhunert tu det 18. juarhunert dial faan det spoons Fitseköningrik Peru. Faan 1776 tu 1810 wiar det dial faan't Fitseköningrik Río de la Plata. Uun det ääder 19. juarhunert streed dön Ferianigt Prowinsen faan de Río de la Plata (Argentiinien faan nü) an Brasiilien auer det Banda Oriental. At lun wurd 1830 suwereen.

## Futnuuten


## Luke uk diar
Fluuchplaats Sal

Di **Fluchplaats Sal** as en ferkiirsfluuchplaats üüb't Nuurdfresk eilun Sal, tau kilometer uastelk faan Waasterlun.
## Beskriiwang

## Futnuuten


## Luke uk diar
* Ööder fluuchplaatsen uun Nuurdfresklun
Lesebouk foar Seelterlound

Dåt Lesebouk foar Seelterlound wus en ra artiikle önj e bleese aw Saaterfrasch. Da artiikle san önj e iirnge 1953-1965 schraawen, dan fålie dåt tidschraft Seelter Trjoue.

Önjt iir 1953 ferschind en fersäk Hermann Janssen (1888-1971) önj en regionool blees. Önj di artiikel frååged hi än schak tääle eefter ham. Deerüt önjtstöö dåt *Lesebouk foar Seelterlound* dåt bit tu 1965 möre maårbere hädj heet.
Mooring

**Mooring** as en nordfraschen spräkewise, wat snååked wårt önjt gebiit foon e Risem Måår (5a/5b). Deer kamt uk e noome foon. Et Mooring hiirt tut Böökinghiirder Frasch (5), wat ån foon e tiin hoodspräkewise foont Nordfriisk as. Ourdåt et Mooring nuch sü maning spreegere heet, wårt oofting ma jü betiikning "Mooring" dåt hiil Böökinghiirder Frasch benåmd, wat ouers eentlik ai rucht as.

## Wise
Mooring heet twäär wise: *Ååstermooring* önj Risem-Lonham än *Weestermooring* önj Naibel:

Uk önj Doogebel än Foortuft (weer *Böökinghiirder Frasch* snååked wårt) seede manschne sam uurde ouers. Önj Doogebel tu'n baispal seede manschne *bäige* än *kääme* önj stää for Weestermooring *bäge* än *kaame*. Önj da biise toorpe seede manschne *ik bän* än *dat* önj stää for *ik ban* än *dåt*.

## Kiik uk deer
* Frasch baidrääge aw Tjabelstünj
* Spräkekurs EduNordfriisk foon't NFI
* ''Nais foon Diling'' for nais aw Mooring
* Online ouerseeter for mooring
* Frasch gramatik
* Doogblinge Spräkewise

## Kwäle


## Naie baidreeginge aw mooring

category             = Mooring Artiikel
notcategory          = Wikipedia:Stomp
namespace            = 0
count                = 5
ordermethod          = created 
order                = descending
addfirstcategorydate =
Fluchplåts Söl'

**Fluchplåts Söl**' as en fluchplåts awt ailönj Söl', tou kilometer ååstlik foon Weesterlönj.

## Weblinks
* Websid foon e Fluchplåts Söl
Halunder

**Halunder** es deät Noorfriisk fan Deät Lun.

## Skriiwers
;Uun deät 19. Djooarhonnert

* Hans Frank Heikens (1780-1862)
* Albrecht Groneweg (1831-1877)
* Heinrich E. Claasen (1842-1917)

;Uun deät 20. Djooarhonnert
* Käte Pampel (1905-?; "Faarsken fan't Lun", 1980)
* James Packross (1909-?)
* Carmen Streithof-Singer (1923-2009)
* James Krüss (1926-1997)
* Friedrich Panse (*Van Boppen en Bedeelen: Halunner Versnakkestekken fer Letjen en Groten*, 1937)
* Maria Leitgeber-Dähn (1906-1979)
* Mary Franz (1895-1969)
* Carmen Streithof-Singer (1923-2009)
* Max Dähn (1909-1971)

## Buker
* **Wi lear Halunder**, *Helgoländisches Lehrbuch* von Mina Borchert, Ritva und Nils Århammar, Helgoland 1987 (Nordfriisk Instituut, Nr. 85).
* Mina Borchert *Spräkefeerer Diitsk - Halunder - Westfriisk*, 48 S., Selbstverlag, 1982

## Luke uk dear

## Weblinks
* Halunder.ai Oawersatmaskiin 2025
* Oawersatmaskiin Diitsk-Halunder en Halunder-Diitsk
* Halunder Tekstbispell
* De Hai
* Halunder iip www.kuestenforum.de
* ''Deät Wiinachenevangelium noa Lukas 2, 1- 20'' iip sid 17
* Th. Siebs, Helgoland und seine Sprache
* Halunder fan Nils en Ritva Århammar

## Nii Bidracher iip Halunder

category             = Halunder Artiikel
notcategory          = Wikipedia:Stomp
namespace            = 0
count                = 5
ordermethod          = created 
order                = descending
addfirstcategorydate =
Argentiinien

**Argentiinien** as en lun uun Süüd-Ameerikoo. Uun a nuurd leit Boliiwien, uun a nuurduast lei Paraguay, Brasiilien an Uruguay, uun a uast leit a Atlantik an uun a waast Chiile. At lun hää 44.938.700 lidj (2019). At hoodstääd faan't lun as Buenos Aires.

## Geografii
### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

### Prowinsen

Argentiinien as iindiald tu 23 prowinsen an det hoodstääd ( Buenos Aires):

## Kwelen


## Luke uk diar
Chiile

__NOTOC__

**Chiile** as en lun uun Süüd-Ameerikoo. Uun a nuurd leit Peruu, uun a nuurduast Boliiwien, uun a uast Argentiinien an uun a waast a Pasiifik. At lun hää 17.574.003 lidj (2017). At hoodstääd faan't lun as Santiago de Chile.

## Geografii
### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

### Regiuunen



Uun jodiar 16 regiuunen lei 346 gemeenen.

## Kwelen


## Luke uk diar
Flugplaats Föör

Di **Flugplaats [[Wyk (Föör)|Wyk]]** es 1926 becht uuren. Dit es jen fan di ualist Plaatsen ön Sleeswig-Holstiin.
Fan di dörtiger Jaaren fan't twuntigst Jaarhönert ön es di Lufthansa diar henflöen. Di Fliigers kām fan Berlin, Kiil en Hamborig.

Di Plaats es wichtig fuar't Kraankenhüs fan Föör (Hubschraubers e.s.f.) en fuar di Katastroofenschuts.

Di Wyker Flugplaats es becht en önerhualen fuar Propelerfliigers en Hubschraubers.
Diar es niin asfaltiarit Startbaan.
Ön Föör ken ek des gurt Fliigers dialkum üs ön di Sölring Flugplaats.

Sent 2008 jeft et en direkti Fliiger hentö Söl. 
Diarfuar es en ual Propelermaskiin önerwai.

## Forwiisen
* Flugplaats Wyk ön't Nat
* Üđer friisk Flugplaatsen
Fluuchplaats Sankt Peter-Ording

Di **Fluuchplaats Sankt Peter-Ording** leit uun't uasten faan Sankt Peter-Ording üüb Eidersteed.

## Ferwisang efter bütjen
* Wääbsidj faan di fluuchplaats
* Ööder fluuchplaatsen uun Nuurdfresklun
Flugplaats Sankt Peter-Ording

## Di Plaats
Di **Flugplaats Sankt Peter-Ording** liit uastern fan Sankt Peter-Ording üp Eidersteed.
Diar mut Maskiinsail- en Ultralechtfliigers, man uk Helikopters bit tö 5.700 Kilo Startwecht henflö.
Üp di Lön, wat 11 Hektar gurt es, jeft et en Tankstair fuar Fliigers, sa üs tri Halen, en Hangar en en Kontroltorn. 
Diar es Plaats fuarsen, hur em sin Fliiger henstel en let ken, man wan di Maskiin iin ön di Hangar skel, skel em fuarof fraagi, weđer't giar.

## Bidreft
Bidriiwer es di "Flugplaats-Bidreftsselkep St. Peter-Ording"
Hat jeft diar en Pilootenskuul.
Sent 1969 es diar en "Aero-Club" itüüs.

## Hur'ling henflöen uur
Em ken diar fraagi, en da jeft et Taxifliigers hentö Söl, Föör en Heliglön. 
Diar uur uk en Charterfliiger önberen, en Cessna 172m fan 1973.

## Forwiisen
* Flugplaats St. Peter-Ording ön't Nat
* Üđer friisk Flugplaatsen
Flugplaats Hüsem-Schweesing

Di **Flugplaats Hüsem-Schweesing** es en Forkiirsflugplaats nai bi Hüsem.
Di es fan en Diil fan di Militeer-Flugplaats maaket uuren.

## Histoori
Ön di foftiger Jaaren fan't twuntigst Jaarhönert heer di Bundesweer twesken Schweesing en Immenstedt di "Fliegerhorst Husum" becht.
Bit hentö di Bigening fan di niigentiger Jaaren es diar militiarisk flöen uuren.
Achter des heer em di süđweestern Diil oftrent en fuar ziwiili Fliigers friidönen.
Dit maaket sa di miist Sen, aurdat üp des Huk fan dit Areaal di Tower en di hiili Infrastruktuur sen, wat em sa brükt, wan em diar me Fliigers aarberi maat.
Di Rest fan di wesen "Fliegerhorst" uur nü fan di "FlugabwehrRaketenGruppe 26" ön Hüsem nütet, wat ön di "Husumer Fliegerhorstkaserne" tüs es.

## Bidreft
Di Bidriiwer es di "Flughafen Husum GmbH & Co. KG". Diartö jert di Stat Hüsem di "Hüsemer Wertskepsselskap" en hok üđer Gisjeftslir.

Di Flugplaats es töleten fuar Fliigers bit hentö 14 Tenen en Helikopters bit hentö 10 Tenen Startwecht.
Fuar't miist uur di fan Maskiinenfliigers nütet, man et jeft uk en Gērsbaan, wat bluat fuar Sailfliigers nemen uur. Des Baan liit süđuastern fan di asfaltiaret Baan fuar di Maskiinenfliigers.

## Senerk
Bi des Flugplaats es en Diil fan di Startbaan fan di üđer me en Plankwark ofdiilt.
Dit es diar, hur di Plaats fan di Bundesweer bigent. Sa es bluat di süđern Sir fan di Baan ön Bidreft, wat ziwiil es.

## Forwiisen
* Di Bidriiwers ön't Nat
* Üđer friisk Flugplaatsen
Fluuchplaats Hüsem-Schwesing

Di **Fluuchplaats Hüsem-Schweesing** as en ferkiirsfluuchplaats nai bi Hüsem.

## Ferwisang efter bütjen
* Di Bidriiwer uun't näät
* Ööder fluuchplaatsen uun Nuurdfresklun

## Futnuuten
Flugplaats Heliglön-Dünem

Di diari es en dütsk Flugplaats ön't Ailön Dünem, wat uastern fan Heliglön liit. Di Ailönen lii 44 km nuurđern fan Wangeroogi en ombi 70 km weestern fan't Fastlön.
Di Flugplaats es klasifiziarit üs en Forkiirsflugplaats.

## Hur'ling em diarhen kumt
Wan em fan Heliglön kumt, skel em me en Föribuat hentö Dünem faar. Dit Buat faart aur di hiili Dai twesken di Ailönen. Fan't Buat kumt em da me en Taksi hentö di Flugplaats.

## Förter Daaten
Di tri Startbaanen sen mal kuurt: Baan 15/33 es 2005 forleengert uuren fan 400 tö 480m (Ön di Rhein-Main-Flugplaats ön Frankfurt sen di Baanen ombi tri Kilometers lung.). Sent Mai 2006 ken em di forleengert Baan nüti.
Me des Forleengering es em fuar di "europeeisk Fuarskreften fuar en Forkiirsflugplaats fuar Aarbersfliigers (Wat ek priwaat önerwai sen) me muar üs jen Maskiin" klaar kemen.
Di Maaten fan di üđer Baanen staan rochts ön di Tabeli.
Üp Dünem mut ek ark Piloot landi, di skel tömendst 100 Stünen flöen wiis, en dit skel hi/jü üs "Hauptpiloot" dönen haa.
Dit kumt diarfan, dat üp di Flugplaats niin Plaats es, wan em me di Leengti fan di Landibaan ek klaar kumt.
Üp engelsk jit sok Plaats "Overrun".

## Forwiisen

* www.flughafen-helgoland.de Ofisiel sidj faan a bedriiwer.
* www.edxh.de Ünofisiel sidj auer di fluuchplaats.
* Üđer friisk Flugplaatsen



## Skelter
Pelwerem

**Pelwerem** as en eilun an tuup mä Söderuug an Süüdfaal en gemeen uun Nuurdfresklun.

## Ferkiar
Faan Pelwerem keert en damper (Reederei N.P.D.G.) auer tu Nuurdstrun.

## Persöönelkhaiden
* Anton Heimreich
* Detlef Petersen

## Luke uk diar
* 
* Kur- und Tourismusservice Pellworm
*   uun't *Nordfriesland Lexikon* faan't NFI

## Futnuuten
Fluuchplaats Halaglun

Di **Fluuchplaats Halaglun** leit üüb't Dün ( *[[De Hallem]]*) uun't uasten faan Halaglun

## Luke uk diar

## Ferwisang efter bütjen
* www.flughafen-helgoland.de Ofisiel sidj faan a bedriiwer.
* www.edxh.de Ünofisiel sidj auer di fluuchplaats. 

## Bilen


Helgoland_Duene_Flugplatz.jpg|Fluuchplaats Halaglun.
Düne airstrip plane start.jpg|En fliiger sticht ap.
Waastfresklun/öö

**Waastfresklun** (amtelk ) as ian faan a twaalew prowinsen faan a Neederlunen hial uun't nuurden. Diar hiar uk a Waastfresk Eilunen mä tu saner Texel. Uun't waasten leit at IJsselsia an uun't uasten at prowins Groningen. Hoodstääd faan't prowins as Leeuwaarden (: Ljouwert).

## Gemeenen
Sant 2019 jaft at man muar 18 gemeenen.(Iinwenertaalen faan di ):

## Luke uk diar

## Futnuuten
Nuurdstrun (hualeweilun)

**Nuurdstrun** as en hualew-eilun uun Nuurdfresklun. Nuurdstrun an Pelwerem san faan det eilun Strun (Ual-Nuurdstrun) auerblewen efter det sturemflud faan 1634.

## Laag
Nuurdstrun as saner di Elisabeth-Sophien-Kuuch, oober mä det halag Letj Muur uk en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun.

Kuuger üüb Nuurdstrun:

## Persöönelkhaiden
* Anton Heimreich (1626–1686)
* Ludwig Ingwer Nommensen (1834–1918)
* Andreas Busch (1883-1972)
* Peter Harry Carstensen (* 1947 uun a Elisabeth-Sophien-Kuuch)
* Hannes Nygaard (* 1949), lewet üüb Nuurdstrun.

## Luke uk diar
* Nuurdstrun uun't *Nordfriesland Lexikon* faan't NFI

* Nuurdstrun (gemeen)
* Elisabeth-Sophien-Kuuch
* Letj Muur
* Rungholt
Aasien

**Aasien**









**Aasien** as mä 44,6145 miljuun km² di gratst weltdial an di grater dial faan Euraasien. Diar leit en traaden faan't lun üüb a eerd an diar wene amanbi 4 miljaarden minsken.

## Lunen uun Aasien

 woort poliitisk an kulturel tu Euroopa reegent.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Afrikoo

**Afrikoo**









Di weltdial **Afrikoo** as 30,3 miljuun km²  grat, det san 22 % faan't lun üüb a eerd. An diar wene auer ian miljaard minsken (2009).

## Lunen uun Afrikoo

*  (Hoodstääd Kairo)
*  (Hoodstääd Algier)
*  (Hoodstääd Luanda)
*  (Hoodstääd Malabo)
*  (Hoodstääd Addis Abeba)
*  (Hoodstääd Porto Novo / Regiarang uun Cotonou)
*  (Hoodstääd Gaborone)
*  (Hoodstääd Ouagadougou)
*  (Hoodstääd Bujumbura)
*  (Hoodstääd Dschibuuti)
*  (Hoodstääd Yamoussoukro / Regiarang uun Abidjan)
*  (Hoodstääd Asmara)
*  (Hoodstääd Libreville)
*  (Hoodstääd Banjul)
*  (Hoodstääd Accra)
*  (Hoodstääd Conakry)
*  (Hoodstääd Bissau)
*  (Hoodstääd Yaoundé)
*  (Hoodstääd Praia)
*  (Hoodstääd Nairobi)
*  (Hoodstääd Moroni)
*  *(iar Zaire)* (Hoodstääd Kinshasa)
*  (Hoodstääd Brazzaville)
*  (Hoodstääd Maseru)
*  (Hoodstääd Monrovia)
*  (Hoodstääd Tripolis)
*  (Hoodstääd Antananarivo)
*  (Hoodstääd Bangui)
*  (Hoodstääd Lilongwe)
*  (Hoodstääd Bamako)
*  (Hoodstääd Rabat)
*  (Hoodstääd Nouakchott)
*  (Hoodstääd Port Louis)
*  (Hoodstääd Maputo)
*  (Hoodstääd Windhoek)
*  (Hoodstääd Niamey)
*  (Hoodstääd Abuja)
*  (Hoodstääd Kigali)
*  (Hoodstääd Lusaka)
*  (Hoodstääd São Tomé)
*  (Hoodstääd Dakar)
*  (Hoodstääd Victoria)
*  (Hoodstääd Freetown)
*  (Hoodstääd Harare)
*  (Hoodstääd Mogadischu)
*  (Hoodstääd Pretoria)
*  (Hoodstääd Chartuum)
*  (Hoodstääd Juba)
*  (Hoodstääd Mbabane)
*  (Hoodstääd Dodoma / Regiarang uun Daressalam)
*  (Hoodstääd Lomé)
*  (Hoodstääd N’Djamena)
*  (Hoodstääd Tunis)
*  (Hoodstääd Kampala)


Lunen an regiuunen, diar poliitisk tu Euroopa hiar:


*  (Hoodstääd Ceuta)
*  Îles Éparses
*  (Hoodstääd Santa Cruz de Tenerife)
*  (Hoodstääd Funchal)
*  (Hoodstääd Mamoudzou)
*  (Hoodstääd Melilla)
*  (Hoodstääd Saint-Denis)
*  (Hoodstääd Jamestown)


Lunen mä ünseeker staatus:


*  (Hoodstääd Hargeysa)
*  (Hoodstääd El Aaiún)


## Luke uk diar

## Futnuuten
Poleemik

**Poleemik** uur sair fuar Kritik, wat diarfuar taacht es, di Kritisiariti tö skaari.
Dat kumt aaftinoch ön di Politik fuar, en et es muar of mener normaal, wan Wüfhaurn, wat fan jaar Karming of sen, ek wel, dat des jaar Jungen raaki ken.

Di Bigrep hingit töhop me di Bigrep fan't Taktiari.

Ön't Judendom hingt di Bigrep tö'n Bispöl me di Pharisäers töhop.

Me di Brük fan di Poleemikbigrep skel em gur üppasi, aurdat di salev lecht üs Poleemik ütlair uur.
Süüd-Ameerikoo

**Süüd-Ameerikoo**









**Süüd-Ameerikoo** as en weltdial an di süüdelk dial faan Ameerikoo, 17.843.000 km² grat, an diar lewe amanbi 400 miljoon minsken. Hat as di sjuardgratst weltdial faan a eerd.

## Lunen
Lunen uun Süüd-Ameerikoo:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Luke uk diar

## Kwelen
Nuurd-Ameerikoo

**Nuurd-Ameerikoo**









**Nuurd-Ameerikoo** as di nuurdelk dial faan Ameerikoo, uun't nuurden leit at Arktisk Sia, uun't uasten a Atlantik, uun't waasten a Pasiifik an uun't süüden a Kariibik.

Hat as di traadgratst weltdial faan a eerd, an as tuup mä Greenlun, Madel-Ameerikoo an a eilunen uun a Kariibik 24.930.000 km² grat.

## Lunen
* 
* 
* 
* 
* + lunen uun Madel-Ameerikoo
* + lunen uun a Kariibik

## Luke uk diar

## Kwelen
Nuurđfriislön

**Nuurđfriislön** es me Weestfriislön, di Prowints Groningen en Uastfriislön en Diil fan't friisk Kultuurgibiit **[[Friislön]]**. Friislön liit ön Holand en Dütsklön.

Di **[[Krais Nuurđfriislön]]** jert tö Sleeswig-Holstiin ön Dütsklön.

Di gurtist Staten sen Hüsem, Naibel, Bräist an Lek.
En List fan Staten an Gimiinden kenst Dü jir finj.

Heliglön jert kulturel uk tö Nuurđfriislön, man et liit ön di Krais Pinneberg.

Di Ailönen en Regioonen fan Nuurđfriislön söner Heliglön sen Söl, Aamrem, Föör, Di Haligen, Pelworem, Nuurđströn, Di Wiirighiart, Di Böökinghiart, Karhiart, Gooshiart an Eidersteed.

## Senerlig Liren
* Harro Harring - Rewolutsjuuneer
* Carl Ludwig Jessen - Maaler
* Theodor Mommsen - Histooriker
* Jens Mungard - Dechter
* Emil Nolde (Roch Naam Hansen) - Maaler
* Frederik Paulsen - Dochter an Önernemer
* Friedrich Paulsen - Filosoof an Pedagoog
* Friede Springer - Önernemerin
* Theodor Storm - Skriiwer
* Ferdinand Tönnies - Sotsjoloog an Ökonoom

## Luki uk jir
* Krais Nuurđfriislön
* Histoori faan Nuurdfriislön
* Nuurđfriisk Spreekwiisen
* Nuurđfriisk Literatuur
Hörnem

**Hörnem (Söl)** (Dütsk: Hörnum, Deensk: Hørnum) ön Sleeswig-Holstiin liit ön di Krais Nuurdfriislön.

## Histoorii

### Mensken ön Hörnem

Diar sen al fuar't Jaar 1500 Feskers ön Hörnem wesen. Dat jerst Mool, dat jen wat aur dit Tērp iin ön en Uurkundi skref, wiar man 1649. Diar uur di Naam "Hornum" brükt.
Di Naam Hörnem of Hörnum wiar al 1572 bikeent. Di Kroonist Muchel–Madis (* 11. November 1572 ön Muasem; † 21. Januar 1651) skref ön sin Kroonik aur en Skepsünergang "1571 fuar Hörnem".
1648 uur dat Lön fan en trinjum Hörnem fan Johannes Mejer üs "Hörnum" iin ön sin Koort teeknit.
Fuar rocht lung Tiren es man dach nemen hentö dit Süđerjen gingen en uuni diar.
Dir Lir wiar ek bluat bang fan Storenflöören, hat wiar uk ek sa iinfach en kum me di Wunerdünemer klaar. Di diari waiten ja man iinfach aur di Bechningen.
Dat Planten fan Dünemgērs höl di Sön üp Stair, en da kām uk hok Lir diar hen.

Jerer es dat hiili süđern Hualevailön fan Söl Hörnem nēmt uuren.
Üs boowen al sair, uunit diar bluat hok Feskers.
Fan 1765 bit hentö 1785 es bi di "Budersand" en Hüs wesen, wat fuar Ströngur tö forwaari becht wiar.
Dit diari haa leeterhen hok Aamringer en Raantemer Lir ofreten. 1787 wiar bluat jit di Grünstiiner tö keen.

### Eeđer dit Jaar 1900
Di jerst faster Hüsen sen becht uuren, wan di Bröch en di Bechningen fuar di HAPAG-Skepen en di Ailön-Baan kām.
Di Hüsen staan ek muar. Hat wiar dat "Hapag-Haus", leeterhen "Hotel Bettina" en töleest "Fischreuse" sa üs di "Inselbahnhof".
Fuar Lir me Skepen wiar interesant, dat Hörnem en Natuurhaawen hee, wat ek fan Eeb en Flöör ofhing, man dit wiar jit nemen āpfeelen.
Me di holten Bröch fan 1901 kür em me en Skepslinii fan Hamborig aur Cuxhaawen hentö Hörnem raisi.

Achter des sen rocht gau hok Hüsen becht uuren en Hörnem uur üs en Tērp bikeent. Di Inselbaan köört nü uk twesken Weesterlön en Hörnem.

Bit hentö 1927, diar di Hindenburgdam becht uur, sen 91% fan di Baarilir aur Hörnem tö Söl kemen.
Di Inselbaan wiar mal wichtig, aurdat diar niin Straat hentö Weesterlön wiar. Di diari es bit hentö 1970 köört. Di Linii giar aur Weesterlön hen bit hentö List.
Deling es di Trasi töbeekbecht en em ken diar me Rad langs.

1906 fing Hörnem en Weetertorn, wat ön dit moderni "Ruinendesign" becht uur. Ön di sokstiger Jaaren fing Hörnem dat Weeter fan Weesterlön en di Torn uur 1967 ofreten.
Ön des Tir uur uk di "Kersig-Siedlung" becht, en em wel wat fuar di Sjuts fan di Weeterkanten maaki. Diarfuar smet em Beton-Tetrapoden üp di Strön.

Di Füürtorn fan Hörnem es 1907 becht uuren, en di es 33,5 m hoog.
Di diari es Diil fan en Seerii, en Pelworm en Weesterheever fing lik san Torn.
Fan 1918 bit 1933 es di Füürtorn di Skuul fan Hörnem wesen, en di Önerrochtsrüm lair 30 m hoog.

Tö't Jen fan di jerst Warelkrich uunit 21 Mensken ön Hörnem, di Gimiindi set ön Raantem.

Ön biiring Warelkriigen uur fain üp Hörnem üppaset, aurdat em taacht, dat et en "strateegisk wichtig Punkt" wiar.

## Luki uk jir
* Teenkstairen ön Hörnem
* Panoraama fan Hörnem Haawen
* Üđer Tērper en Gimiinden üp Söl
* Hörnem-Or önt *Nordfriesland Lexikon* fan't NFI

## Referentsen
Pharisäer (Religioon)

## Bigrep
Di **Pharisäers** (hebr. *peruschim*, *di ofsönert Lir*, lat. *pharisæ|us*, -*i*) wiar en theologisk Ütrochting ön't antik Judendom. 
Ja wiar aktiif, wan di taust jüdisch Tempel stön (ombi 530 f. Chr. - 70 a. Chr.). Diarachter es diarfan dit rabbinsk Judentom uuren, di iintsig Rochting, wat et jit jeft.

Ön't Nii Testament uur di Pharisäers Heuchlers nēmt, wat me Poleemik tö dön her haa skel.
Di Bigrep uur ön Masi Lönen fan't kristlich Injemslön fuar salevgirocht Lir en Heuchlers brükt.
Dat Uurt uur uk fuar Lir nemen, wat fuul en pütjerig kritisiari en diarbi ek rocht eeđer't Hiili luki.
Di Achtergrün fan di Poleemikbigrep uur jir leeter forklaarit.

## Pharisäers en Kristendom

Dat Nii Testament es ön di taust Hualev fan't jerst en ön di jerst Hualev fan't taust Jaarhönert skrefen uuren. 
Diarbenen es fan Pharisäers tö lees, wat töögen Jesus fan Nazareth aarberi. Fuaral sen di man sin wichtigst Diskusioonspartners.
Hat jeft Lir wat finj, dat diar olter hart sair uur, dat di Pharisäers bluat fan büten lukit haa, en dat dit diari üs Heuchelei olter kuurt töhopbraacht uur.
Des Lir sii, dat diarfan en Brükdom fan "Antijudaismus" kemen es, hurfan dit kām, dat dit en Skempuurt uur, hurfan di Drink ja noch uk sin Naam heer.

Fan des Lir uur dat Nii Testament sa forstönen, dat di Pharisäers diar olter ginau achter't Iinhualen fan Riinhairsgisetsen lukit haa, man Jesus wel dat urkristlich Prinsip fan di God- en Naiberslefhair üs jerst se.
Di Bigrüning uur fan des Zitaat nemen:
''En ik forklaari ju: Wan ju Girochtighair ek beeter es üs di fan di Skriifkönstlers en Pharisäers, da ken i ek iin ön't Hemelrik kum." (Mat 5:20)

Üđer Lir meen, dat di negatiif Meening aur di Pharisäers gur fuar di Mission wiar, aurdat di jerst Kristen (ombi 70 a. Kr.) taacht haa skel, dat ja di rocht Juuden wiar en dit ual Judendom, huarfuar uk di Pharisäers stön, nü gans gur wech kür.
Diarfuar skel di jerst Kristen en negatiif Skelt fan di Pharisäers weegit haa (Poleemik).

## Forwiisen / Futnooten

*Bok fan Heinrich Graetz aur di Fraagi, hur "Pharisäer" en Skempuurt uuren es.
*Das Feindbild schlechthin: Bok fan Rabbiner Dr. Eugen Gärtner aur dat Fiindskelt, wat hi sjocht.
Sleeswig-Holstiin

**Sleeswig-Holstiin** (platdütsk Sleswig-Holsteen, deensk Slesvig-Holsten, kuurt uk SH) es dit nuurđerst Bundeslön fan Dütsklön. Hat liit twesken Weest- en Uastsee, di Hauptstat es Kiil, sent dit Lön ön die 23. August 1946 grünjliar uuren es. Ön di Nuurđen liit Deenemark, ön di Süđern lair di Bundslönen Hamborig en Neđersaksen, en süđuasterfuar liit Mecklenborig-Fuarpomern.

## Kraisi an kraisfriie Staten
Deling (Stant: 1. Januwaari 2013) sen diar fjuur kraisfriie Staten an elev Kraisi me 85 Amten en 1115 Gemiinden. 901 diarfan haa mener üs 2000 Liren, dānen diar uuni, en diarom haa des iarenamtelk Büürföögern.
 

### Kraisi
* Krais Dithmarschen (Heide, HEI)
* Krais Herzogdoom Lauenborig (Ratzeborig, RZ)
* Krais Nuurđfriislön (Hüsem, NF)
* Krais Uastholstiin (Eutin, OH)
* Krais Pinneberg (Pinneberg, PI) (mä Heliglön)
* Krais Plön (Plön, PLÖ)
* Krais Rendsborig-Eckernförde (Rendsborig, RD, uk: ECK)
* Krais Sleeswig-Flensborig (Sleeswig, SL)
* Krais Segeberg (Bad Segeberg, SE)
* Krais Steinborig (Itzehoe, IZ)
* Krais Stormarn (Bad Oldesloe, OD)

### Kraisfriie Staten
* Flensborig (FL)
* Kiil (KI)
* Lübeck (HL)
* Neumünster (NMS)

## Spraaken
Dat et sa fuul Spraaken on jen Lön jeft, dit haa wu bluat jens on Dütsklön', en dit es ön Sleeswig-Holstiin.
Ön dit lön twesken Uast- en Weestsee jeft et trii Spraaken fan Menerhairen, en dit sen Deensk, Romānsk en Nuurđfriisk.
En da uur jit Platdütsk snaket.

Platdütsk es di Regionālspraak fan Nuurđerdütsklön'.
Bal ark Jen on Sleeswig-Holstiin ken hok Uurter up Platdütsk sii of
dach tomendst forstuun.

Deensk jert em senerlig on di Lonsdiil Sleeswig. Ombi 50.000 Mensken fan di deensk Menerhair uuni nai bi di Grensi to üüs Naiberlön Deenemark.
Friisk es en ain Spraak, diar on Sleeswig-Holstiin, ön't Sāterlön ön Uastfriislon sa üs ön di Prowins Fryslön ö di Neđerlönen snaket uur.
Ön di Krais Nuurđfriislön sa üs üp Heliglön snaki ombi 10.000 Mensken friisk.

Romānsk es di Spraak fan di Sinti en Rooma.
Ombi 5.000 dütsk Sinti en Rooma lewi on Sleeswig-Holstiin.

## Sesternregjoonen

## Futnooten
Woningstair-Brēderep (Gimiindi)

Di Gimiindi es fan di Töhopaarber fan Woningstair en Brēderep kemen.

## Forwiisen / Futnooten
*Üđer Tērper en Gimiinden üp Söl
Munkmēsk

**Munkmēsk** of Munkmērsk (Dütsk: Munkmarsch) liit üp di Wai fan Brēderep tö Kairem. Hat es mal litj, en di miist fan di diar Hüüsinger jert Lir fan't Fastlön. Munkmēsk heer en Betonwerk en jerer es diar Kies offbecht uuren. Deling kumt di Sön en Stiiner fuar Walbechning en Stiinplaaster aaftinoch fan Dēnemark. Munkmēsk liit bi en Bucht fan't Wat. Di diar Huk es wel bikeent fuar di Dailkhair fan di Senāpgungen. Dit Tērp heer en Haawen hur masi Lir jaar Buaten, en diar es uk en Surf-Skuul tö finj. Bitö di Haawen staant dit "Fährhaus", en Hotel, wat en Histoori bit hentö't 19. Jaarhunert heer. Ön des Tir sen di jerst Baarigasten me Skep fan Hoyer (DK) kemen.


Tērpsskelt Munkmeesk 001.JPG


## Naam
Boy Peter Möller meent ön sin Uurterbok, dat dat Uurt "Mērsk" en Hauptuurt es, wat fan en Adjektiif uuren es. 
Dat diari es eeđer des Taachten fan "Meri" uuren, wat sa fuul jit üs staanend Weeter üp Lön of Öört, wat fochtig en sloberig es. 
Hur "Meri" es, da uur di Öört "mē(r)sk".
Di "Mē(r)sk" es Lön, wat hentö't weeter liit en diarfan "mērsk" uuren es.
Munken sen üs ön Flensborig ("Munketoft") di Gasten me di Kuten ön, wat ön't Klooster uuni.  
Sa let höm teenk, dat des Tērp sa jit, aurdat di Munken jam ön dat mērsk Lön, wat hentö di Heef liit, dial leten her.                                                                                              
## En bet wat aur di Sölring Spraak
Dat em efen sa rocht *Munkmēsk* of *Munkmērsk* sii en skriif ken, dit kumt diarfan, dat jerer ön ark Tērp en bet üđers snaket uur üs ön di Rest fan't Ailön. 
Mesken haa di Kairemböören "Mēsk" sair en di Ārichsemböören sair "Mērsk".
Dit es uk jen fan di Grünen, dat et niin absoluut "rocht" en "forkiirt" jeft.

## Forwiisen
*Üđer Tērper üp Söl
*
Söl' (Gimiindi)

**Söl**' es en Gimiindi üp Söl'.
Rochts es dat Waapen fan Sylt-Ost (Fan Hubertus Jessel) weegit, aurdat di Gimiindi niin Waapen heer.
Di Gimiindi *Sylt-Ost* es fan 1970 bit 2008 di Töhopslüt fan Ārichsem, Kairem, Muasem, Munkmēsk en Tinem wesen.
Jü lair ön di uastern Lönstung, wat üp Sölring aur lung Tiren di "Nösi" nēmt uur.
Ön di 1. Januwaari fan 2009 sen des Tērper bi di Fusioon me *Raantem* en *Weesterlön* töhop di Gimiindi Söl uuren.
Diarbi es di nii Gimiindi amtfrii uuren. Jer wiar bluat Weesterlön en Raantem amtfrii, en Sylt-Ost jert tö't Amt Lönskep Söl.
Dit diar Amt es me di Fusioon fan Kairem (C. - P. Hansen-Allee) hentö forskelig ual Bechningen fan di Bundsweer en di wesen Stat Weesterlön tain en me di Kontooren fan di Stat töhop gingen. 
Nü es dit di Meln, hur di forskelig Āpgaaven fan di nii Gimiindi döördrait uur. 
Huraur't da niin Amt muar es, weet di mesken salev.  

## Tērper
* Ārichsem
* Kairem
* Muasem
* Munkmēsk
* Raantem
* Tinem
* Weesterlön'

## Luki uk jir / Futnooten
*Teenkstairen ön di Gimiindi Söl
*Üđer Tērper en Gimiinden üp Söl
*   ön't *Nordfriesland Datenbank* fan't NFI
Ārichsem

__NOTOC__

**Ārichsem** es dit taust-litjist Tērp ön di Gimiindi Söl. Bluat Munkmēsk es jit litjer.
Dat Tērp liit twesken Muasem en Kairem, ombi 1,5 km weestern fan Muasem.
Di Gurthair ken em man fan tau Siren se: Hur Hüsen staan, dit es litj. Diar uuni ombi 350 Mensken. Man Ārichsem es san rocht Buerntērp, en sa es dit Lön ombi, wat diartö jert, 679 Hektar gurt.


Tērpsskelt Ārichsem 001.JPG


## Leewent ön Ārichsem
Em heer ütfünen, dat diar al sent Düüsenden fan Jaaren Mensken uunit haa. Hat jeft sagoor Spöören fan Lir, wat jam diar dial leten haa, üs di niin Nomaden muar wiis wel. Des Tiren jit Neolithikum en wiar mendstens 4000 Jaaren fuarof.
1462 es töjerst wat aur Ārichsem āpskrefen uuren, en dit wiar iin ön en Tins- of Stjüürenbok.
Ön't 17. Jaarhönert sen masi Lir fan't Tērp üp Wālfangskepen mefaart, en fan dit Jil diarfan sen di ual Koptainshüsen, wat et jit jeft, becht uuren.
Wan dit me di Feskerii wesen wiar, sen masi Mensken wechgingen, en di Rest forsjukt höm ön Lönwertskep. Dit es man ek olter gur gingen, aurdat masi Aarber fan Storemflöören kaputgiar, en sa wiar Ārichsem en ārem Tērp.

## Koog
1937 es en Koog becht uuren, wat fan Tinem bit hen tö Muasem-Nösi giar. 
Des jit di bit hentö deling iinfach "Nösikoog" en ek achter Menskennaamen.
Fan des Koog es et me di Buererii beeter uuren, aurdat diar niin Weeter fan di Storemflöören muar ön di Mērsk laap ken. Sa uur't bit hentö di soowentiger Jaaren fan't twuntigst Jaarhönert langsen beeter fuar di Buern.

## Baarilir en Lönsforkoop
Ārichsem en Muasem sen aur lung Jaaren wat fuar Gasten wesen, wat sa rocht Freer finj wel. Diaraur es uk Ārichsem aur lung Tiren ek sa interesant fuar Lönsforkoopers wesen. Ön't Jen fan di Sokstiger Jaaren sen di jerst "Taustuuningen" becht uuren, man des Tērp kür sin Karakter lung hual. Me di Lönwertskep es dat al ön di soowentiger en tachentiger Jaaren mener uuren, aurdat em "Bi di Bund" tö Aarber giar en di Busemer forhüürit.
Sent 'et Jen fan't twuntigst Jaarhönert es dit man uk me di nii Hüsen muar uuren, aurdat fuarskelig Stairen di Generatsjoonen jam foranerti.
Sa es di Stair, hur em fan Weesten iin ön't Tērp köört, totaal foranert: Hur "Baker Abeling" of leeter di "Ārichsemer Pesel" wiar, staan nü hok Hüsen me jit muar Uuningen diarbenen, wat Taustuuningen sen.
Üp di üđer Sir fan di Straat, hur em diar rochts om henköör ken, es di "Augstein-Grunj" wesen, wat achter sin Duar tö di Gimiindi giar. Jir sen masi Hüsen fuar Lir becht uuren, wat üp Söl uuni.

Ārichsem bleft man fuar't miist en Plaats, hur em bluat döörköört, en sa bleft diar uk wat leenger dit en des, sa üs dit wesen es.

## Merelmērskhoog üp Wai naa Steidem
Wan em aur di Mērsk fan Ārichsem naa Steidem wil, da kām em üp hualev Wai bi hok Greevstiinhooger fuarbi.
Diarom jit jen fan des Hooger bit deling di Merelmērskhoog.

## Luki uk jir
*Teenkstairen ön Ārichsem
*Üđer Tērper üp Söl
Klantem

**Klantem** as en taarep üüb Feer. At hiart tu det gimeend Olersem (ham kön uk Lungtaarep sai) an tu det sarkspal St. Laurentii.