open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Biibel

A **Biibel** ( ‚buken‘; diaram uk **buk faan a buken**) as en saamlang fan skraften, diar för a Juuden an Krasten üs *Halag Skraft* täält.

Det Biibel för a Juuden het *Tanach* an hää trii dialen: Tora (Uunwisang), Nevi’im (Profeeten) an Ketuvim (Skraften). Jo san am't juar 1200 f.Kr. apskrewen wurden.

A Krasten auernaam a Tanach, steld a skraften en betj am, an maaget diarfaan det *Ual Testament*. Diar kaam do det *Nei Testament* tu, diar ham üüb det leewent an a liaren faan Jiises Krast betoog. Detdiar taudialag Biibel as det miast drükt, an uun a miast spriaken auersaat buk faan a welt.

## Nööm
Di nööm *Biibel* komt faan't greks βιβλίον (*Papyrus*-rol), an det komt faan bíblos of býblos (papyrus). Byblos het uk det huuwenstääd, huar papyrus-rolen maaget wurden san.

## Auersaatangen tu't Fresk

* Uastfresk (Plaatsjiisk): 
** *Dat Näi Testament in dat Ostfräske Plattdüts Öferset't von O. Boekhoff* (fert. Oldig Boekhoff, 1915)
* Nuurdfresk:
** *Dat Nii Testament en di Psalme* (Sölring; fert. Peter Michael Clemens (1804-1870), reekommen yn 1870 mar nea útjûn)
** *Dåt Evangelium fon Markus aw Mauringer-Frasch Auerset* (Mooring; fert. Alfred Boysen, 1954)
** *Dåt Evangelium fon Mattäus aw Mauringer-Frasch Auerset* (Mooring; fert. Alfred Boysen, 1955)
** *Di Fjuur Evangelien – Matthäus, Markus, Lukas, Johannes: üt dit Nii Testament* (Sölring; fert. Johann Frank, 2006)
* Molkwarder: 
** *Het Sechste Hae'stik fan Matthewes* (fert. Everwinus Wassenbergh, 1802; yn: *Taalkundige Bijdragen tot den Frieschen tongval I*)
* Saaterfresk:
** *Dät Näie Tästamänt un do Psoolme in ju aasterlauwersfräiske Uurtoal fon dät Seelterlound, Fräislound, Butjoarlound, Aastfräislound un do Groninger Umelounde* (fert. dr. Marron Fort, Oldenburg, 2003, )
* Skiermûntseagersk: 
** *Ut it Wes* (Gen. 22:1-19, it hiele boek *Ruth*, Ps. 23, 25, 27 en 42, Jes. 53, Mt. 5 o/m 7, Luk. 2:1-23 en 15:11-32 en Jeh. 20:11-18; fert. Douwe Fokkema sr., 1959)
** *It Evangeelje fan Mattheüs yn it Schiermonnikoogs* (yn twa dielen; fert. Douwe Fokkema sr., 1960/1961)
* Plaatsjiisk:
** *Dat Ole un dat Nie Testament in unse Moderspraak* (fert. Johannes Jessen, 1937)
** *Dat Niee Testament: Plattdüütsch* (fert. Rudolf Muuß, 1975)
* Frysk:
** *Nije Fryske Bibeloersetting*, 1978

## Luke uk diar

## Futnuuten
Juudendoom

**Juudendoom** (efter greks ἰουδαϊσμός *ioudaismos,* ) as det religion an kultuur faan a Juuden. 

At jüüdsk religion as det äälst faan a religionen, diar üüb Abraham turag gung. Hat as muar ür 3000 juar ual. 

Det grünjlaag as at *Tora* (Uunwisang, Liar, Gesets). Tuup mä't *Nevi’im* (Profeeten) an *Ketuvim* (Skraften) san det a trii dialen faan't *Tanach*. At Tanach as leederhen faan a Krasten tu't Ual Testament maaget wurden.

En ööder wichtag buk för a Juuden as di Talmud; diar stäänt uun, hü at Tora ütjlaanj wurd skal.

Tu tidj lewe amanbi 15 miljuun Juuden, a miasten uun Israel an a Ferianagt Stooten.

## Histoore

Di nööm faan a Juuden gongt turag üüb a *stam Juuda*, diar faan hör könang David tu en könangrik maaget wurden as. A minsken uun't *Könangrik Juuda* wiar *Judeer*. Leeder as det könangrik apdiald wurden tu en süüdelken dial *Juuda* an en nuurdelken dial *Israel*.

Ööders üs jo tau ööder religionen, diar üüb Abraham turag gung, at Krastendoom an a Islaam, wul a Juuden nimer ööder minsken misjuniare.

Det spriak faan a äälst religiös skraften as Hebreewsk; det modern furem het *Iwrith*.

## Luke uk diar
Arawak

A **Arawak**, **Aruak** of **Arawaken** (efter Lokono *aru* = Cassava-bloos) wiar en fulk uun't nuurden faan Süüdameerikoo an üüb a Letj Antilen. Jo san diar faan a Kariiben ferdrewen wurden.

Efter a Arawak as det Arawak spriakenfamile näämd wurden. Jodiar spriaken wurd daalang uun grat dialen faan Süüdameerikoo snaaket.

Det eegentelk **Arawak spriak** woort daalang fööraal uun Suurinam an Guyaana faan gud 2000 minsken snaaket. Hat as uk üs Lokono bekäänd.

Daalang lewe efterkemen faan a Arawak bluas noch üüb't madel-amerikoonsk fäästlun uun Honduuras, Guatemaala an Belize an jo snaake diar det spriak Garifuna, diar noch grat iinflööd faan't Igneri hää.

Üüb't Guajira-Hualeweilun (Kolumbien an Venezuela) lewe 140.000 Wayuu, diar tu a Arawak tääld wurd.

## Luke uk diar

* Arawak spriaken
Maipuurisk

A **Arawak spriaken** san en spriakfamile uun Süüdameerikoo an a Kariibik. Det eegentelk Arawak as man ian faan amanbi 60 spriaken uun det spriakfamile, man hat hää det famile a nööm den. Am det ei trochenööder tu bringen, snaaket am daalang faan **Maipuurisk**, wan am det hialer spriakfamile ment.

## Iindialang
; Maipuurisk
*Zentraal-Maipuurisk (nuurdelk Mato Grosso uun Brasiilien)
**Mehináku
**Parecís
**Saraveca
**Enawené-Nawé
**Waurá
**Yawalapití
*Uast-Maipuurisk (bi't nuurdelk Atlantik-küst faan Brasiilien)
**Palikúr
*Nuurd-Maipuurisk (nuurden faan a Amazonas)
**Kariibisk Skööl I
**:: *Lokono* (Fäästlun)
***Arawak (Suurinam, Guyana)
***Wayuu (Wayuunaiki) (Guajira-Hualeweilun, Kolumbien an Venezuela)
***Paraujano (waastelk Venezuela)
**:: *Taíno* (Eilunen)
***Taíno (Grat Antilen an Bahaamas)
**Kariibisk Skööl II
***Garifuna, Igneri (Honduuras, Guatemaala, Belize)
***Eilun-Kariibisk (Letj Antilen)
**Banlun-Skööl I (süüdelk Venezuela)
***Baniva
***Maipure
***Yavitero
**Banlun-Skööl II (Llanos de Orinoco, fööraal Kolumbien)
***Achagua
***Piapoco
**Banlun-Skööl III (nuurdwaastelk Amazonas)
***Baniwa (Brasiilien)
***Cabiyarí (Kolumbien)
***Guarequena (Venezuela)
***Curripaco (Kolumbien)
***Tariano (Brasiilien)
**Banlun-Skööl IV ("Amazoonisk")
***Baré (Venezuela)
***Carútana (Brasiilien)
***Guipunave (Brasiilien)
***Ipeka-Tapuia (Brasiilien)
***Manau (Brasiilien)
***Mandahuaca (Venezuela)
***Resígaro (Peru)
***Tubarão (Brasiilien)
***Uainuma (Brasiilien)
***Yucuna (Kolumbien)
***Yabaâna (Brasiilien)
**Wapishana-Skööl (süüdelk Guyana an Brasiilien)
***Atorada (Guyana)
***Mapidian (Brasilien)
***Wapishana (Guyana)
*Süüd-Maipuurisk
**Süüdelk Skööl I (Boliiwien)
***Baure
***Ignaciano
***Paunaka
***Trinitario
**Süüdelk Skööl II (Brasiilien)
***Guana
***Terêna
**Föör-Anden Skööl (Peruu)
***Ashéninka Pajonal
***Asháninka
***Caquinte
***Nanti
***Ashéninka, Ucayali-Yurúa
***Ajyíninka Apurucayali
***Ashéninka, Pichis
***Ashéninka, Süd-Ucayali
***Machiguenga
***Nomatsiguenga
***Ashéninka Perené
**Purus-Skööl (Brasiilien an Peruu)
***Apurinã
***Mashco Piro
***Iñapari
***Machinere
***Yine
**Ünseeker (Brasiilien)
***Irántxe
*Waast-Maipuurisk (Peruu)
**Yanesha'
**Chamicuro
*Ünseeker
**Mawayana

## Literatuur
* Ernst Kausen: *Die Sprachfamilien der Welt. Teil 2: Afrika – Indopazifik – Australien – Amerika.* Buske, Hamborag 2014, , S. 973–985.
Da Åntretemåntre

A **Åntretemåntre**, det as frasch an ment miiren, san en musiik-duo mä Dörte Flor an Astrid Karstensen.

## Staken
Dörte schongt an Astrid spelet gitaar, hör staken kem faan blues an jazz, an jo schong üüb frasch an öömrang.

Jo tau san al flooksis aptreeden, ei bluas uun Nuurdfresklun.

## Luke uk diar
* Det CD "Läät üs flä" (2000) as noch tu fun bi't NFI an a Friisk Foriining.
Magnetisiarang

At **magnetisiarang** M as en füsikaalisk grate, huar di magneetisk tustant faan en materiool mä beskrewen wurd koon. 

## Bereegnang
At magneetisiarang woort bereegent üs magneetisk moment \vec m per woluumen V:

:\vec {M} = \frac{d\vec m}{dV}

At mageneetisiarang beskraft det ferbinjang tesken magneetisk struummäächt \vec{B} an magneetisk fialmäächt \vec{H}:

:\vec B = \mu_0 \left( \vec H + \vec M \right)\ = \mu \vec H

Diarbi as \mu_0 at magneetisk fialtaal an \mu at magneetisk permeabiliteet. Uun diamagneetisk materiool as \mu , at magnetisiarang werket det fial uunjin; uun paramagneetisk materiool as \mu > \mu_0, at magnetisiarang an at fial werke di salew wai.

## Magneetisk suszeptibiliteet
At magnetisiarang koon uk mä't magneetisk fialmäächt \vec{H} an at magneetisk suszeptibiliteet \chi_\text{m} beskrewen wurd:

:\vec{M} = \chi_\text{m} \cdot \vec{H}

At suszeptibiliteet hää nian miat an koon en wäärs tesken -1 an ∞ (saner aanj) haa.
Garifuna

**Garifuna** (Garífuna) as en fulk an en spriak uun a Kariibik. Hat woort uk ianfach *Kariibisk* näämd. Uk det betiaknang *Igñeri* woort för det spriak brükt. Det as oober ei gans rocht, Igñeri as bluas di arawakisk uundial.

## Wurden
Garifuna as en spriak, diar stark faan ööder spriaken feranert wurden as. Diar as en graten arawakisken uundial, man uk en kariibisken. An do san diar flook wurden faan't Fransöösk, Ingelsk an Spoonsk auernimen wurden.

A wurden ferdial jo üüb ferskeelag iinflööd:
* 45 % Arawakisk (Igñeri)
* 25 % Kariibisk (Kallínagu)
* 15 % Fransöösk
* 10 % Ingelsk
* 5 % Spoonsk
* ~ % Afrikoonsk spriaken (enkelt wurden)
Kariibisk spriaken

**Kariibisk spriaken** san en spriakfamile uun't nuurden faan Süüdameerikoo. Jo wurd faan Kariiben snaaket. 

A Kariiben haa föör hunerten faan juaren a minsken üüb a Letj Antilen ferdrewen. Diar haa iar a Arawak lewet. Man det Arawakisk spriak hää ham stark mä't Kariibisk fermisket, an sodenang as diar det Eilun-Kariibisk apwoksen. Eegentelk hiart det oober ei tu't Kariibisk, man tu't Maipuurisk (Arawakisk). At Eilun-Kariibisk as bit uun a 1920er juaren snaaket wurden. Daalang as't ütjstürwen.

Nai mä't Eilun-Kariibisk as oober Garifuna (Igneri), an det woort üüb ingelsk "Caribe" of "Black Carib" näämd.

Daalang san diar man letj sköölen faan't Kariibisk auerblewen; 29 spriaken wurd faan tuup 2000 minsken snaaket.

## Nuurdkariibisk spriaken
* Coyaima 
* Japrería 
* Yukpa 
* Pemon 
* Akawaio 
* Patamona 
* Macushi (Makushi)
* Atruahí 
* Sikiana 
* Salumá 
* Waiwai 
* Akurio 
* Apalaí 
* Trió 
* Wayana 
* Karib 
* Arára, Pará 
* Txikão 
* Mapoyo 
* Panare 
* Yabarana

## Süüdkariibisk spriaken
* Carijona 
* Hixkaryána 
* Kaxuiâna 
* Maquiritari 
* Bakairí 
* Kuikúro-Kalapálo 
* Matipuhy 
* Yarumá 

## Literatuur
* Ernst Kausen: *Die Sprachfamilien der Welt.* Teil 2: *Afrika – Indopazifik – Australien – Amerika.* Buske, Hamborag 2014,  (Kapitel 14).
Euphorbiaceae

A **Euphorbiaceae** san en plaantenfamile uun det order faan a Malpighiales. Diar hiar 240 sköölen mä son 6.000 slacher tu.

## Onerfamilin an triibuus
* Acalyphoideae
*: Acalypheae – Adelieae – Agrostistachydeae – Alchorneae – Ampereae – Bernardieae – Caryodendreae – Chrozophoreae – Epiprineae – Erismantheae – Plukenetieae – Pycnocomeae – Sphyranthereae
* Cheilosoideae
*: -
* Crotonoideae
*: Adenoclineae – Aleuritideae – Codiaeae – Crotoneae – Elateriospermeae – Gelonieae – Jatropheae – Manihoteae – Micrandreae – Ricinocarpeae – Ricinodendreae – Trigonostemoneae
* Euphorbioideae
*: Euphorbieae – Hippomaneae – Hureae – Pachystromateae – Stomatocalyceae

## Sköölen

                                                                                                                                                                                                                                                     


Enkelt sköölen:

## Luke uk diar
A Her faan A Ringer

**A Her faan A Ringer** (üüb Ingels: *The Lord of the Rings*), as en buk uun trii binjer, wat faan de britisk skriiwer an filoloog J. R. R. Tolkien (1892-1973) skrewen wurd. At buk wiar feroontwurdelk för't grünjleien faan fantasii üüs en literaarisk slach. Dön trii dialen faan’t buk (*At Selskap faan a Ring*, *Dön Tau Törner* an *A Köning San Turagkemst*) wurd 1954 an 1955 tuiarst ütjden. At buk hanelt faan en hobbit, Frodo Baggins, diar en meechtigen, man gefäärelken ring hed an tu at lun faan a maager faan a ring (de Sauron het) gung moost, am ham tunant tu maagin. At buk wurd ferfilmet an kaam twesken 2001 an 2003 uun trii dialen iin uun a kiinos.

## Luke uk diar
A Hobbit

**A Hobbit of Hen an Turag** (üüb Ingels: *The Hobbit or There and Back Again*) an en fantasii-romoon för jongen faan J. R. R. Tolkien, wat hi twesken 1930-1936 skreew an tu iarst 21. September 1937 faan a ferlach George Allen & Unwin ütjden wurd. At buk as en stak faan en hobbit, Bilbo Baggins, diar en rais mä swerger tu en berig maaget, am en schats faan en draag tu nemen. At buk wurd ferfilmet an kaam twesken 2012 an 2014 uun trii dialen (*En Ünferwaans Rais*, *Smaug Sin Iinias* an *A Slacht faan dön Fiiw Armeen*) iin uun a kiinos.

## Luke uk diar
Samtgemeen Jümme

At **Samtgemeen Jümme** as en gemeenferbant uun a Lunkreis Leer. Di hiart tu Niidersaksen an leit uun't regiuun Uastfresklun. Di nööm komt faan di struum Jümme. At ferwaltang sat uun Filsum.

## Gemeenen
* Detern
* Filsum
* Nortmoor

## Luke uk diar

## Futnuuten
Kinoa

**Kinoa**, uk **Quinoa** of **Rismial** (faan Ketschua: *kinwa*, *Chenopodium quinoa*) as en plaantenslach faan det skööl Chenopodium uun det famile faan a Amaranten (Amaranthaceae). Diar woort al sant 5.000 juaren uun a Anden mä büüret. Jo waaks bit tu en hööchde faan 4.200 m, huar ööder plaanten ei muar mä kem.

## Nat
Faan't ütjsen liket Kinoa Hirse en betj. Diar woort uk mä beegen, oober muar uun steed faan ris eden. Uk a bleeden wurd üs saloot of kööget eden.

## Bilen

Quinua.JPG|Kinoaplaanten üüb 3800&nbsp;m hööchde uun Apurímac, Peruu
Quinoa und WW.jpg|Ferglik faan Kinoa (lachts) mä Wiaten (rochts)
Chenopodium quinoa -red faro- MHNT.BOT.2007.43.66.jpg|Kinoa "red faro", früchten an siad
Quinoa-cornflakes.jpg|Kinoa"flakes"


## Büürerei

## Luke uk diar

## Futnuuten
Manihot

***Manihot*** as en skööl faan plaanten uun det famile Euphorbiaceae. Jo het uk **Maniok**, **Mandioka**, **Kassava** of **Yuca**. Diar jaft at son 60 bit 100 slacher faan. Di wichtagst slach as Maniok (*Manihot esculenta*). Diar woort uun flook lunen mä büüret.

## Slacher
M. aesculifolia – M. alutacea – M. angustiloba – M. anomala – M. baccata – M. brachyloba – M. caerulescens – M. carthagenensis – M. catingae – M. chlorosticta – M. compositifolia – M. condensata – M. davisiae – M. diamantinensis – M. dichotoma – M. esculenta – M. foetida – M. gabrielensis – M. grahamii – M. hilariana – M. irwinii – M. leptophylla – M. maracasensis – M. mossamedensis – M. nogueirae – M. pentaphylla – M. pulchrifolius – M. pruinosa – M. quinqueloba – M. quinquepartita – M. rhomboidea – M. rubricaulis – M. sagittato-partita – M. saxatilis – M. sparsifolia – M. tripartita – M. violacea – M. walkerae

## Luke uk diar
Magneetisk moment

At **magneetisk moment** of **magneetisk dipolmoment** \vec{m} as uun a füsiik en miat för det määcht faan en magneet (faan en *magneetisken dipol*).

## Bereegnang
Üüb en magneetisken dipol werket uun en magneetfial mä det magneetisk struummäächt \vec{B} en dreimoment:

:\vec D_{\vec m} = \vec m \times \vec B\,,&nbsp;

Diarfaan woort di dipol efter't fial hendreid. Sin (potentiel) energii hinget uf faan di winkel \theta  tesken fialwai an magneetisk moment:

:E_{\text{pot}} = -\vec m \cdot \vec B \equiv -m \, B \cos \theta.

Bispalen diarför san di kompaas of di elektromotoor.

At ianhaid för't magneetisk moment as uun't SI-süsteem: A·m2.

Flooksis woort uk det produkt faan \vec{m} an det magneetisk fialtaal \mu_0 nimen. Do as det ianhaid T·m3.
Anden

A **Anden** (, Quechua *Anti* bzw. *Antis*) san det lingst keed faan berger. Jo san di süüdelk dial faan a Amerikoonsk Kordilleren.

## Berger



## Hööchderegiuunen

Det iindialang faan a Anden tu hööchderegiuunen komt faan Alexander von Humboldt an Aimé Bonpland an käänt fiiw regiuunen:

# Det onerst regiuun het *[[Tierra Caliente]]* („hiat lun“). Diar as troopenwalt, an diar waaks kakao, banaanen an sokerraid.
# Tesken 1000&nbsp;m an 2000&nbsp;m huuch leit at *[[Tierra Templada]]* („miatag lun“) mä troopisk beragwalt. Diar waaks kofe, tabak an meis.
# Wenet woort fööraal uun't *[[Tierra Fria]]* („keelag lun“) tesken 2000&nbsp;m an 3500&nbsp;m hööchde. Diar wurd wiaten, irpler an bere uunbaud. Uk tjüch woort diar häälen. Diar wääkst di troopisk huuch- an mistwalt.
# At buumgrens bi gud 3000 m maaget di auergung tu't *[[Tierra Helada]]* („kuul lun“). Diar kön noch sjep an laamas häälen wurd.
# At snägrens leit bi 4800 meetern, det *[[Tierra Nevada]]* („snälun“) begant al bi 4500 meetern.

A hööchderegiuunen san tu fergliken mä a kliimaregiuunen tesken ekwaator an nuurdpuul.



## Luke uk diar
Ferring Stifting

Di **Ferring Stifting** es en kulturel Iinrochting ön Aalkersem üp Föör. Hat uur fan Prof. Dr. Volkert Faltings föört.

## Maalen
Di Ferring Stifting waar 1988 fan Dr. med. Frederik Paulsen ön Aalkersem grünjlair. Di Noom "Ferring", üp Friisk "Fering" skrewen, meent di Friisk Spraak, hur dit üp Föör snaket uur, di ual Wüfhaurndracht en dit Hiili, wat tö Föör jert. 

Di Ferring Stifting heer fuaral trii Saaken ön't Oog:

1. Fööring en Aamring Kultuur en Spraak tö stöt, man em wel uk üđer litj Spraaken help.

2. Forskin diarom, hur dit Leewent fan di Mensk me di Natuur bi di Weeterkant, bi Heef en ön di Ailönen lapt. Di Stifting wel diartö bidrai, dat ditdiari Leewent forbeetert en bihölen uur. 

3. Help bi dit Ütfinjen fan Histoorii fan Liren, dānen ön Nuurđfriislön, fuaral üp Föör en Aamrem, lewet haa.

## Luki uk diar
* Fering
* Fööring Spraak

## Forwiisen naa büten
* Ferring Stiftang
Laama

At **Laama** (*Lama glama*) as en slach faan Kameelen (Camelidae). Hat lewet uun Süüdameerikoo. At Laama as ans faan't Guanako (*Lama guanicoe*) aptaanj wurden, an woort daalang noch häälen üs dreegdiart. Man fööraal för hör ol an flääsk wurd Laamas häälen.

Llama in ueno zoo - 2009 Aug.webm|Laama. 

## Luke uk diar
Sarah Bernhardt

**Sarah Bernhardt** (Ütjspriik: [saʁa bɛʁnɑʁt]; * 22. of 23. Oktuuber 1844 – † 26. Marts 1923) wiar en fraansöösk teaaterspeler, diar uun enkelt faan dön wel lesenst fraansöösk teaaterstaken faan det leed 19. an ääder 20. juarhunert tu sen wiar, diaroner *La Dame Aux Camelias* faan Alexandre Dumas, De Jonger, *Ruy Blas* faan Victor Hugo, *Fédora* an *La Tosca* faan Victorien Sardou an *L’Aiglon* faan Edmond Rostand. Hat spelet uk menelk rolen, t.b. uun William Shakespeare san *Hamlet*. Hat maaget muar teaaterturneen am a wäält an wiar ian faan dön iarst prominent schauspelern, diar tuunapnaamen maaget an uun kiinofilmen spelet haa.

## Luke uk diar
Pooken

**Pooken** san en gefeerelk wiiruskraankhaid. Jo wurd faan pookenwiiren (*Variola virus*) ütjliaset. Ei fölen auerlewe a pooken.

Sant 1977 san nian pooken muar aptreeden. At WHO an ööder iinrachtangen haa diar mä imfin för suragt, dat di wiirus daalang ütjstürwen as.

## Nööm
Di nööm pooken komt ütj at germaans an ment so föl üs *pöös*. Hi steget uk uun't ingelsk *pocket* of fransöösk *poche*.

## Pooksaaten
Uk diarten kön pooken fu, jo san för minsken oober ei gefeerelk. Uun't jindial halep küpooken (*[[Vaccinia virus]]*) diarbi, dat minsken nian minskenpooken muar fu, wan jo ans mä küpooken imfet wurden san. At *pooksaaten* wiar föörskrewen, bit a pooken ütjstürwen wiar.

## Luke uk diar
Poxviridae

**Poxviridae** san en famile faan wiiren. Jo liase pooken ütj.

## Iindialang
* Onerfamile: Chordopoxvirinae
*: Sköölen: Avipoxvirus – Capripoxvirus – Centapoxvirus – Cervidpoxvirus – Crocodylidpoxvirus – Leporipoxvirus – Molluscipoxvirus – **Orthopoxvirus *** – Parapoxvirus – Suipoxvirus – Yatapoxvirus
*:: * **Orthopoxvirus** (Echt pooken)
*::: Slacher: Camelpox virus – Cowpox virus – Ectromelia virus – Monkeypox virus – Raccoonpox virus – Skunkpox virus – Taterapox virus – Vaccinia virus – Variola virus – Volepox virus

* Onerfamile: Entemopoxvirinae
*: Sköölen: Alphaentomopoxvirus – Betaentomopoxvirus – Gammaentomopoxvirus

efter Baltimore: Wiirus-Skööl 1

## Luke uk diar
Base Léonore

At **Base Léonore** (*Léonore dootenbeenk*) as en iinrachtang faan't fransöösk kultuurministerium. Diar woort fäästhäälen, hoker tu't *iarenlegioon* hiart.

Di nööm faan't dootenbeenk komt faan Lé (legioon) an honore (iar).

Det iarenlegioon as faan Napoléon Bonaparte uun't juar 1802 iinracht wurden.

## Luke uk diar
* Wääbsteed faan't dootenbeenk
Winj

A **Winj** as uun't meteorologii en stark natüürelk beweeging faan locht. Det wurd faan onerskiasen uun't lochtdruk feruursaagt an faan dön onerskiaselk temperatüüren uun't ekwaator an a puuler an't drein faan't eerd beiinflöödet. Det Beaufort-tabel as een slach faan winjmeeding.

## Luke uk diar
* Francis Beaufort
Vincent van Gogh

**Vincent Willem van Gogh** (ütjspriik üüb Holuns: [ˈvɪnsɛnt ˈʋɪləm vɑŋ ˈɣɔx]; * 30. Marts 1853 uun Zundert uun Nuurdbrabant; † 29. Jüüle 1890 uun Auvers-sur-Oise, nai bi Pariis) wiar en holuns impresionistisk konstmooler an teekner. Hi wiar een faan dön begrünjigern faan det modern moolerei an efter nütutidjs wedensstant leet hi 864 moolet biljen an auer 1000 teekningen turag, wat altermaal uun dön letst tjiin juar faan sin leewent faan ham kimen hed.

## Luke uk diar
Kraft

**Kraft** es en Teelmaat bi di Füsiik en mal nöörig, wan em Mechănik forstuun wel. Kraft ken di Gauhair of uk di Forem fan Tjüch foraneri. Fan Kraft uur Aarber en di Energii fan Tjüch foranert. Enkelt Slachern fan Kraft haa ain Noomern sa üs Kraft fan Giwicht of Sentrifugaalkraft.

Isaac Newton fuan ön't 17.Jaarhönert üt, dat di Kraft di Grünj es, wan di Gauhair fan Tjüch höör foranert. En da fuan hi üt, dat et tö ark Kraft uk en Töögenkraft jeft ("actio = reactio").

## Kraft meet

Wan Kraft di Gauhair fan en Saak foranert, da ken di Kraft aur di Wai en di Tir bireeknet uur. Eeđer Newton sin üđer Gisets teelt fuar en Masi m en en konstant Foranerang fan di Gauhair a di Reegel:

: \vec F = m \vec a 

Dit uur uk bi di Bisteming fan dit Teelmaat Newton klaar:

:\mathrm{\, N =  kg\, \cdot \tfrac{m}{s^2}}

## Kraft en Aarber
Hur'ling Kraft en Aarber töhophingi, beskriift di "gulen Rail fan di Mechānik":

:W = F \, s 

Diarbi es W di Aarber, F di Kraft en s di Wai. Wan di Kraft forskelig tö di Wai di Winkel \alpha öngrept, da uur di Aarber W litjer eeđer di Formel:

:W=\vec F \cdot \vec s = |\vec  F| \, |\vec  s|  \, \cos\alpha 

## Slacher fan Kraft
Bi di Füsiik keent em fjuur Grünjaarten fan Kraft:

* Stark Kernkraft
* Elektromagneetisk Kraft
* Swak Kernkraft
* Grawitatsjoon

Di Weetenskepslir aarberi ön en gurt "Weltformel", hur ali Slacher fan Kraft fuarkum.

## Luki uk diar
* Normaalkraft - Tangentiālkraft
Leesag rüm

**Leesag rüm** as en ütjdruk uun a füsiik. Hi wal sai, dat uun en was rüm niks banen as, uk nian loft. Sodenang as diar uk nään druk.

Di normool loftdruk üüb a eerd as 1013 hPa. En druk oner 300 hPa woort al üs *waku'um* betiakent, uk wan di rüm ei hialandaal leesag as. En hialandaal leesag rüm fu wi üüb a eerd ei turocht.

Uk uun a weltrüm as di rüm ei hialandaal leesag, di druk as diar oober man 10−18 hPa.

## Luke uk diar
Kuugel

En **kuugel** as en geomeetrisk figuur, huar arke ponkt üüb't bütjensidj likewidj faan a madelponkt wech as. Di wai faan a madelponkt tu't bütjensidj as di raadius.

## Rüm


Di rüm faan en kuugel läät ham mä di rüm faan en türn ferglik, huar det kuugel man jüst iinpaaset. Wan dü uun det boowenst heleft en keegel amkiard iinstelst, di diar uk man jüst iinpaaset, do könst dü sä, dat di rüm faan det hualew kuugel jüst so grat üs di rüm, di di keegel auerläät. Det hualew kuugel an di keegel nem tuup jüst so föl rüm iin üs di türn. Nü tjochst dü di keegelrüm faan di türnrüm uf, an do komt diar di rüm faan det hualew kuugel bi ütj:

: V_\text{Türn} = \pi r^2 \cdot r = \pi r^3
: V_\text{Keegel} = \frac{1}{3} \pi r^2 \cdot r = \frac{1}{3} \pi r^3
: V_\text{Hualewkuugel} = \pi r^3 - \frac{1}{3} \pi r^3 = \frac{2}{3} \pi r^3
: V_\text{Kuugel} = 2 \cdot \frac{2}{3} \pi r^3 = \frac{4}{3} \pi r^3

## Areal
Bütjenam hää det kuugel detsalew areal üs di mantel faan di türn.

: A_\text{Türn} = Mantel + 2 \cdot Kreis
: Mantel_\text{Türn} =  \text{Amkreis} \cdot \text{Hööchde}
: Mantel_\text{Türn} =  2\pi \cdot r \cdot h an h_\text{Türn} =  2 \cdot r
: A_\text{Kuugel} =  2\pi \cdot r \cdot 2 \cdot r  = 4\pi \cdot r^2

## Luke uk diar
Miguel de Cervantes

**Miguel de Cervantes Saavedra** (Ütjspriik üüb Spaans: [miˈɣel de θerˈβantes saaˈβeðɾa]; * woorskiinelk 29. September 1547 uun Alcalá de Henares, krasent 9. Oktuuber 1547 uk diar; † 22. April 1616 uun Madrid) wiar en spaans skriiwer. Hi wurt üüs de natschunaal dachter faan Spanje tääld. Sin bekäändst werk as san romoon *Don Quijote*, wat 1605 an 1615 uun tau dialen ütjden wurd an det bekäändst werk uun spaans literatüür as.

## Luke uk diar
Dante Alighieri

**Dante Alighieri** (Ütjspriik üüb Italjeens: [ˈdante aliˈɡi̯ɛːri]; * Mei of Jüüne 1265 uun Florens; † 14. September 1321 uun Ravenna) wiar en italjeens dachter an filosoof. San bekäändst werk as det *Götelk Komödii*, wat det Italjeens tu’n literatüürspriik feerd. Hi wiar een faan dön bekäändst dachtern faan det italjeens literatüür an det europeeisk madeläälerns.

## Luke uk diar
1321

**1321** wiar det ian-an-twuntigst juar faan at 14. juarhunert.

## Bejewenhaiden

## Bäären

## Störwen
* 14. September: Dante Alighieri, italjeens dachter (* 1265)
Li Bai

**Li Bai** (uk üüs **Li Bo**, **Li Po** an **Li Taibai** bekäänd; üüb Schineesk: 李白 *Lǐ Bái*; * 701; † 762) wiar en bedüüden schineesk dachter uun’t tidj faan det Tang Dünastii. Hi an san frinj Du Fu (712-770) wiar dön wichtigst lidj uun en tidj, wat det gul tidj faan schineesk dachterei tääld wurt. Hi skreew amanbi ian düüsend dachten, wat iin uun det antologii *Heyue Yingling Ji* (753) faan Yin Fan saamelt wurd. Sin bekäändst dacht as *Yuè Xià Dú Zhuó* (月下獨酌; *Gelaag uun a Muunskiin*), diaruun ham a dachter mä’n koon win turagtjocht an mä san skaad an a muun uunstupt.

## Luke uk diar
701

**701** wiar det iarst juar faan't 8. juarhunert.

## Bejewenhaiden

## Bäären
**unbekäänd dootem**
* Li Bai, schineesk dachter († 762)

## Störwen
Abu Nuwas

**Abu Nuwas** (üüb Araabsk: أبو نواس *Abū Nuwās*, uk الحسن بن هانئ الحكمي الدمشقي *al-Ḥasan ibn Hānī al-Ḥakamī ad-Dimašqī*; * 757 uun Ahvaz uun Iraan faan daaling; † 815) wiar en dachter, diar üüb det araabsk spriik skreew. Hi wurt üüs ian faan dön gratst skriiwern faan klasisk araabsk literatüür tääld.

## Luke uk diar

## Kwelen
815

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
**Ünbekäänd dootem**
* Ralpacan wurd keiser faan Tibeet.

## Bäären
* Methodius, büsans misionaar an baskop († 885)

## Störwen
**unbekäänd dootem**
* Abu Nuwas, dachter, diar uun det araabsk spriik skreew (* 757)
750

## Bejewenhaiden
* 25. Janewoore: Abu l-Abbas as-Saffah wurd de iarst kalif faan a Abbasiiden.

## Störwen
* 25. Janewoore: Ibrāhīm ibn al-Walīd, kalif faan a Umayyaden (* föör 744)
* 06. August: Marwan II., letst kalif faan a Umayyaden (* 688)
749

## Störwen
* 05. Deetsember: Johannes faan Damaskus, ortodoks teoloog (* am 650)

**unbekäänd dootem**
* Ælfwald, köning faan Uast-Anglien (* föör 713)
* Gyōki, buddhistisk Mönch (* 668)
1200

**1200** wiar det letst juar faan det 12. juarhunert.

 **1200** wus dåt leest iir foon dåt 12. iirhunert. 

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären
* 26. Janewoore: Dōgen, jaapaans *[[Zen]]*-määster († 1253)
* 09. Oktuuber: Isabel Marshal, de tjiisk köning Richard faan Cornwall san wüf († 1240)

## Störwen
Redbad

**Redbad** wiar en fresken köning faan 679 of 680 tu 719. Oner sin regiaring lingt det Fresk Rik tu sin gratst ütjdeening. Diar san ei föl skraftelk kwelen auer Redbad; uungoowen auer sin leewent kem faan legenden. Hi streed för’t bewaarin faan’t heidendoom an jin at tunantmaagin faan a misionaaren mä’t ütjwidjin faan’t Frankenrik. San efterfulger wiar Poppo.

## Luke uk diar
1300

**1300** wiar det letst juar faan det 13. juarhunert.

 **1300** wus dåt leest iir foon dåt 13. iirhunert. 

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 15. Jüüne: At steed Bilbao, uun't Baskenlun faan nü, wurd grünjlaanjen.
* August: Köning Wensel II. faan Böömen wurd köning Wensel I. faan Poolen.

## Bäären

## Störwen
Siddhartha Gautama

**Siddhartha Gautama** (üüb Sanskrit: सिद्धार्थ गौतम *Siddhārtha Gautama*, üüb Paali: सिद्धत्थ गोतम *Siddhattha Gotama*; * woorskiinelk 563 f.Kr. uun Lumbini; † 483 f.Kr. uun Kushinagar) onerracht uun a nuurd faan Inje üüs de Buddha (*de Wreeken*) a Dharma (*at Liar*) an wurd diarfaan a grünjleier faan a Buddhismus.

## Luke uk diar
1100

**1100** wiar det letst juar faan det 13. juarhunert.

 **1100** wus dåt leest iir foon dåt 13. iirhunert. 

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 05. August: Heinrich I. wurd köning faan Ingelun.

## Bäären

## Störwen
* 02. August: Wilhelm II., köning faan Ingelun (* amanbi 1056)
John Locke

**John Locke** [] (* 29. August 1632 uun Wrington bi Bristol; † 28. Oktuuber 1704 uun Oates, Epping Forest, Essex) wiar en ingelsken dochter an filosoof.

Locke woort uunsen üs grünjleier faan a liberalismus.. Hi täält tuup mä Isaac Newton an David Hume üs fertreeder faan a britisk empirismus. Bütj Thomas Hobbes (1588–1679) an Jean-Jacques Rousseau (1712–1778) as hi en bedüdenen seenker faan't apkleerang.

Sin filosofii hed grat iinflööd üüb't suwereniteetsferklaarang faan a Ferianagt Stooten, at ferfaadang faan a Ferianagt Stooten an at ferfaadang faan't Fransöösk Rewolutsion. An uk leederhen baud flook ferfaadangen faan liberaal stooten üüb jodiar grünlaagen ap.

Uun sin buk *Two Treatises of Government* skrääw Locke, dat en regiarang bluas do legitiim as, wan hat det tustemang faan a regiareten hää, an wan hat a *natüürelk grünjrochten* Leewent, Freihaid an Eegendoom seeker stelt. 

Jüst so üs Thomas Hobbes ferträät Locke det teorii faan a *[[selskap]]sferdrach*. Det määcht faan en regiarang hinget diarfaan uf, dat a regiareten freiwalag rochten ufdu. Muar üs Hobbes träät Locke diar för iin, dat at lidj det rocht üüb wederstant hää, wan en regiarang sin rochten masbrükt. Ööders üs bi Hobbes kön a minsken bi Locke oober uk hör rochten ferlees, wan's jo jin at selskap stel.

## Kwelen


## Luke uk diar

* 
* 

* *Persöönelkhaiden faan't Apkleerang*: (*uun Frankrik*) Jean-Jacques Rousseau, Voltaire; (*uun't Ferianagt Köningrik*) Thomas Hobbes, David Hume, John Locke; (*uun Holun*) Baruch de Spinoza, (*uun Sjiisklun*) Henriette Herz, Marcus Herz, Immanuel Kant, Gottfried Wilhelm Leibniz.
Pablo Picasso

**Pablo Ruiz Picasso** (Ütjspriik üüb Spaans: [ˈpaβlo piˈkaso]; * 25. Oktuuber 1881 uun Málaga, Spanje; † 8. April 1973 uun Mougins, Frankrik) wiar en spaans konstmooler, graafiker an biljhauer. Det wurd toocht, dat hi amanbi 50.000 konstwerken maaget: moolet biljen, teekningen, graafiken, kolaaschen, plastiken an keraamiken. Sin werken san preeget troch en grat fölfual faan konstlerisk ütjdrückskaker an techniiken. A werken ütj sin blä (1901-1904) an roosa (1904-1906) tidjen an’t begrünjigung faan’t Kubismus (1907-1911) tup mä Georges Braque wiar a began faan sin üngeminan luupboon üüs konstler. Tu Picasso sin bekäändst werken hiart at moolet bilj *Les Demoiselles d’Avignon* (*A Foomnen faan [[Avignon]]*; 1907). Det wurd at kaibilj faan det klasisk modern. Mä ütjnaam faan det monumentaal moolet bilj *Guernica* (1937), wat en konstlerisk amsaating faan a skreker faan de Spaans Bürgerkrich wiar, het nian öler konstwerk faan det 20. juarhunert at forsking so ütjforderet üüs det *Desmoiselles*. At motiif faan’t düüw üüb at plakaat, dat hi uun’t juar 1949 för det wäältfreeskongres uun Pariis maaget, wurd aueraal üüb a wäält tu sümbool faan frees.

## Luke uk diar

* 
*
811

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 23. Jüüle: En armee faan Keiser Nikephoros I. faan Büsans naam at hoodsteed faan't Bulgaarenrik, Pliska.
* 26. Jüüle: At armee faan Keiser Nikephoros I. faan Büsans wurd bi a Slacht uun a Warbitsa-Pas deellaanjen. A keiser fool uun a slacht an san dring Staurakios wurd keiser.
* 02. Oktuuber: Keiser Staurakios faan Büsans wurd faan sin swooger Michael Rhangabe ufsaatet, diar do keiser üüs Michael I. wurd.

**ünbekäänd dootem**
* Üüb en eilun uun de Eider struum, slood köning Hemming faan a Deensken frees mä Karl de Grat. Uun en ferdrach wurd tu't iarst de Eider at grens twesken Denemark an't Frankenrik.

## Bäären
**ünbekäänd dootem**
* Basileios I., keiser faan Büsans († 886)

## Störwen
* 26. Jüüle: Nikephoros I., keiser faan Büsans (* am 760)
812

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
**ünbekäänd dootem**
* Keiser Michael I. faan Büsans käänd Karl de Grat üüs keiser faan't Frankenrik.
* Karl de Grat naam Kataloonien auer.

## Bäären
**ünbekäänd dootem**
* Domnall mac Ailpín, köning faan Skotlun († 862)
* Sugawara no Koreyoshi, jaapaans eedelmaan († 880)
* Wang Yuankui, schineesk generool († 854)
* Wen Tingyun, schineesk dachter († 870)

## Störwen
* Janewoore: Staurakios, keiser faan Büsans (* föör 803)
**ünbekäänd dootem**
* Hemming, köning faan a Deensken (* föör 810)
844

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
## Bäären
## Störwen
* 11. Janewoore: Michael I., keiser faan Büsans (* am 770)
820

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 25. Deetsember: Keiser Leo V. faan Büsans wurd ambroocht. Sin beriader Michael a Amoorier wurd üüs Michael II. keiser.

## Bäären
## Störwen
* 25. Deetsember: Leo V., keiser faan Büsans (* am 775)
829

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 02. Oktuuber: Theophilos wurd keiser faan Büsans.

## Bäären
## Störwen
* 02. Oktuuber: Michael II., keiser faan Büsans (* 770)
797

## Bäären
* Pippin I. (Akwitaanien), könang uun't Waastfrankenrik († 838)

## Störwen
* Konstantin VI., keiser faan Büsans (* am 771)
803

**803** wiar det traad juar faan at 9. juarhunert. 

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
## Bäären
## Störwen
* 09. August: Irene, keiserin faan Büsans (* 752)
912

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* Stääd Hertford grünjlaanj
* 18.-27. Jüüle: Halleys Komeet apdaaget.

## Bäären
* 23. Nofember: Otto I., keiser faan det Halig Röömsk Rik († 973)

## Störwen
* 11. Mei: Leo VI., keiser faan Büsans (* 866)
806

**806** wiar det seekst juar faan at 9. juarhunert. 

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
## Bäären
**ünbekäänd dootem**
* *woorskiinelk* Ludwig de Tjiisk, köning faan det Uastfrankenrik († 876)

## Störwen
* 09. April: Kammu, keiser faan Jaapaan (* 737)
Junna

**Junna** (üüb Jaapaans: 淳和天皇 *Junna-tennō*; * 786; † 8. Mei 840) wiar de 53. keiser faan Jaapaan. Hi wiar a dring faan a keiser Kammu. Hi regiaret faan 823 tu 833.
824

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
## Bäären
## Störwen
* 05. August: Heizei, keiser faan Jaapaan (* 774)
850

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären
amanbi 850: Arnolf faan Kärnten, Röömsk Keiser (†&nbsp;899)

## Störwen
* 21. Marts: Nimmyō, keiser faan Jaapaan (*&nbsp;810)
Gas

En materiool koon fääst, luupen of gasfuremt wees. En materiool as do en **Gas**, wan hör dialen jo frei reer kön an di rüm glikmiatag ütjfal. Diaram as gas uk föl lachter üs luupen of fääst materiool.

Det iansagst materiool, wat uun a natuur arke tustant iinnem koon, as weeder (weederdamp, is).

## Luke uk diar
Eedelgas

**Eedelgaasen** san det 8. hoodskööl, of (daalang) **18. [[:Kategorie:Elementen|skööl]]** faan a cheemisk elementen.

Tu detdiar *seerie* hiar sööwen elementen tu: Heelium, Neon, Argoon, Krüptoon, Ksenoon, Radoon an det konstelk ütjwerket element Oganessoon.

Det gemiansoom eegenskap faan eedelgaasen as, dat hör elektroonenskel fol besaat as. Diaram reagiare eedelgaasen so gud üs goorei mä ööder elementen. Jo ferbinj jo uk ei mäenööder tu grater moleküülen.

## Eegenskapen

Auer Oganessoon as ei föl bekäänd, auer detdiar gas uun a natüür ei föörkomt.

## Luke uk diar
Lantaan

**Lantaan** as en cheemisk element mä det ufkörtang **La** an det atoomnumer **57**. Hat as en auergungsmetal. 

Elementen mä atoomtaalen faan **57** bit **71** san *[[Lantanoiden]]* (iar: *[[Lantaniiden]]*).

## Bilen

SIMSLA.JPG|SIMS-spektrum
Electron_shell_057_lanthanum.png|Elektroonenskel
Lanthan 1.jpg|Rian lantaan


## Luke uk diar

## Kwelen
Aktiinium

**Aktiinium** as en cheemisk element mä det ufkörtang **Ac** an det atoomnumer 89. Hat as en radioaktiif auergungsmetal.

A elementen mä atoomnumern faan 89 bit 103 het *[[Aktinoiden]]* (iar: *[[Aktiniiden]]*).

## Bilen

Electron_shell_089_Actinium.svg|Elektroonenskel


## Luke uk diar

## Kwelen
Sööwen Bragen faan Königsberg

A **Sööwen Bragen faan Königsberg** san bekäänd wurden, auer jo en matemaatisk probleem apwise. 

## Bragen
Königsberg as apdiald troch di struum Preegel. Sodenang san diar tau stäädheleften rochts an lachts faan di struum an uk tau eilunen. Jodiar stääddialen san mä sööwen bragen ferbünjen, so üs üüb det tiaknang oner.


 →
 →
 →



## Fraag
Det fraag wiar, of diar en wai as, so dat dü iansis auer arke brag lääpst. An wan det mögelk as, of dü weder bi di began uunkomst.

Leonhard Euler hää 1736 bewiset, dat son "Eulersken" wai uun Königsberg ei mögelk as, auer diar tu arke stääddial en ünlik taal faan bragen feert. 

Diar mut bluas tau stääddialen (**knooter**) en ünlik taal faan bragen (**kaanter**) haa. Jodiar tau stääddialen küd do began an aanj faan en wai wees. Jo ööder stääddialen skel oober en lik taal faan bragen haa, amdat dü diar üüb en neien wai weder wech kem könst.

Bi detdiar fraag komt at goorei diarüüb uun, huar a bragen lei, man hü jo mäenööder ferbünjen san. Euler hää det fraag turagfeerd üüb en fraag faan't Topologii.

Efter a Ööder Weltkriich sjocht Königsberg hial ööders ütj an het daalang Kaliningrad. Tau bragen jaft at goorei muar, man det *bragenprobleem* lewet widjer.

## Luke uk diar
Oblast Kaliningrad

At **Oblast Kaliningrad** () as det waastermiast an uk det letjst oblast faan Ruslun. Hat woort uk *Jantarny Krai* (Rääflun) näämd.

Hat wiar di nuurdelk dial faan Uastpreußen, an as tu Ruslun kimen efter di Ööder Weltkriich.

Daalang leit Kaliningrad tesken Poolen an Litauen an hää nian direkt ferbinjang mä Ruslun.

## Geografii
### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't prowins san:

### Iindialang faan Ferwaltang
At oblast hää trii stääden (Kaliningrad, Pionerski, Sowetsk), ian siidling mä stäädisk karakter (üüb Rüs: посёлок городского типа *possjolok gorodskogo tipa*: Jantarny) an 18 stääddistrikten. Faan 1. Janewoore 2021 hää't oblast 22 stäädkreiser (üüb Rüs городские округа *gorodskije okruga*):

## Kwelen
Kaliningrad

**Kaliningrad** [] (sant 1946 , bit 1946 **Königsberg**) as det hoodstääd faan't Oblast Kaliningrad. Det wiar ans det sjiisk stääd Königsberg, an as tuup mä't nuurdelk Uastpreußen efter a Ööder Weltkriich tu Ruslun (doomools Sowjetunion) kimen. Hat as näämd efter Michail Iwanowitsch Kalinin.

## Persöönelkhaiden
* Immanuel Kant, filosoof.

## Luke uk diar
* Sööwen Bragen faan Königsberg
Uastpreußen

**Uastpreußen** wiar en prowins faan't Könangrik Preußen. Det könangrik lai uasten faan't Halag Röömsk Rik, bit di stoot Preußen 1867/71 dial faan't Sjiisk Keiserrik wurd.

Efter a Ööder Weltkriich as Uastpreußen apdiald wurden: Di nuurdelk, *sjiisk* dial kaam tu Ruslun an as nü det Oblast Kaliningrad, di süüdelk dial kaam tu Poolen.

## Geografii
### Iindialang faan Ferwaltang
Uun 1938 hed at prowins 4 regiarangsbesirken, Allenstein, Gumbinnen, Königsberg an Waastpreußen.

**Allenstein Regiarangsbesirk**
A regiarangsbesirk hed ään stäädkreis (Allenstein) an 9 lunkreiser:
# Allenstein
# Johannisburg
# Lötzen
# Lyck
# Neidenburg
# Ortelsburg
# Osterode i. Ostpr.
# Rößel
# Sensburg

**Gumbinnen Regiarangsbesirk**
A regiarangsbesirk hed tau stäädkreiser (Insterburg an Tilsit) an 10 lunkreiser:
# Angerburg
# Darkehmen
# Goldap
# Gumbinnen
# Insterburg
# Niederung
# Pillkallen
# Stallupönen
# Tilsit-Ragnit
# Treuburg

**Königsberg Regiarangsbesirk**
A regiarangsbesirk hed ään stäädkreis (Königsberg) an 13 lunkreiser:
# Bartenstein
# Braunsberg
# Fischhausen
# Gerdauen
# Heiligenbeil
# Heilsberg
# Königsberg (Pr)
# Labiau
# Mohrungen
# Preußisch Eylau
# Preußisch Holland
# Rastenburg
# Wehlau

**Waastpreußen Regiarangsbesirk**
A regiarangsbesirk hed ään stäädkreis (Elbing) an 5 lunkreiser:
# Elbing
# Marienburg (Westpr.)
# Marienwerder
# Rosenberg i. Westpr.
# Stuhm

## Histoore

Altpreußische Landschaften im 13. Jahrhundert.png|Uastpreußen uun't 13. juarhunert
Sprachen_in_Ostpreußen_1905_06.svg|Spriaken uun Uastpreußen am 1905
Map-Prussia-EastPrussia.svg|Prowins Uastpreußen uun't Sjiisk Keiserrik
East_prussia_weimar_and_3rd_reich.jpg|Uastpreußen efter a Iarst Weltkriich
Ostpreussen.JPG|Koord faan Uastpreußen


## Luke uk diar

* Waastpreußen
700

**700** wiar det letst juar faan det 7. juarhunert.

 **700** wus dåt leest iir foon dåt 7. iirhunert. 

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
**ünbekäänd dootem**
* Liutpert wurd köning faan a Lungbiarden.

## Bäären
**ünbekään dootem**
* Ceolwulf, köning faan Northumbria († 764)
* Dōkyō, jaapaans buddhistisk mönk an poliitiker († 772)
* Dschaʿfar as-Sādiq, seekst Imam faan a Imamiten, grünleier faan det iarst islaamisk rochtsskuul († 765)
* Gaubald, baskop faan Regensburg († 761)
* Kim Daeseong, koreanisk minister († 774)
* Virgilius, baskop faan Salzburg († 784)
* Witta faan Büraburg, baskop faan Büraburg († efter 760)

## Störwen
**ünbekäänd dootem**
* Cunincpert, köning faan a Lungbiarden (* föör 688)
* Di Renjie, schineesk beamter (* 630)
* Disibod, irsk mönk an iinsiidler (* 619)
* Dōshō, jaapaans buddhistisk mönksgeliard (* 629)
* Fiannamail, köning faan Dalriada
801

**801** wiar det iarst juar faan det 9. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären
* Wang Chengyuan, generool faan det Tang Dünastii († 834)

## Störwen
* Ukit Kan Lek Tok, hersker faan det Maya steed Ek Balam (* am 740)
805

**805** wiar det füft juar faan det 9. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 28. Febrewoore: Li Song wurd üüs Shunzong keiser faan Schiina.
* 05. September: Keiser Shunzong faan Schiina uftoonket an san dring Li Chun wurd üüs Xianzong keiser.

**ünbekäänd dootem**
* Willerich wurd baskop faan Breemen

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 28. Febrewoore: Dezong, keiser faan Schiina (* 742)
802

**802** wiar det naist juar faan det 9. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 31. Oktuuber: Det büsantins keiserin Irene wurd ufsaat; uun hör steed wurd hör finansminister Nikephoros I. keiser, diar Irene tu Lesbos ferbanet.
Preegel

A **Preegel** (ualpreußisk *Preigara* of *Preigile*,  (Pregolja), litauisk *Prieglius*) as en struum uun't Oblast Kaliningrad, di nuurdelk dial faan Uastpreußen, di daalang tu Ruslun hiart.

## Futnuuten


## Luke uk diar
Charlie Chaplin

**Charlie Chaplin** (* 16. April 1889 woorskiinelk uun London; † 25. Deetsember 1977 uun Corsier-sur-Vevey, Sweits) wiar en britisk schauspeler, regisör, dreibukautoor, schnitmääster, komponist, filmprodusent an koomiker.

## Luke uk diar
862

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
**ünbekäänd dootem**
* Aschot I. wurd prins faan Armeenien.
* Rjurik wurd hersker faan at steed Staraja Ladoga an lai at steed Holmgard uun Ruslun grünj.
841

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
**ünbekäänd dootem**
* A Wikingern haa at steed Dublin grünjlaanj.
843

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 10. August: A dringer faan Ludwig de Froom (Ludwig de Tjiisk, Karl de Kaal an Lothar I.) dial sin rik uun de Ferdrach faan Verdun ap.
876

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären
* amanbi 876:  Heinrich I. (Uastfrankenrik), könang faan't Uastfrankenrik († 936)

## Störwen
* 28. August: Ludwig de Tjiisk, köning faan't Uastfrankenrik (* 806)
823

## Bäären
* 13. Jüüne: Karl de Kaal, köning faan't Waastfrankenrik († 877)
* amanbi 823: Pippin II. (Akwitaanien), könang faan Akwitaanien uun't Waastfrankenrik († efter 864)
807

**807** wiar det sööwenst juar faan at 9. juarhunert. 

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
## Bäären
**ünbekäänd dootem**
* Dongshan Liangjie, begrünjiger faan det Caodong Skuul faan Buddhismus († 869)
813

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 11. Jüüle: Keiser Michael I. faan Büsans uftoonket. Ian faan sin generoolen, Leo a Armeenier, wurd keiser.
* 11. September: Ludwig de Froom wurd mäkeiser faan't Frankenrik.

## Bäären
* Fujiwara no Yoshisuke, jaapaans stootsmaan († 867)
* Fujiwara no Yoshimi, jaapaans eedelmaan († 867)
* Li Shangyin, schineesk beamte an dachter († 858)
* Theophilos, keiser faan Büsans († 842)
808

**808** wiar det aachst juar faan at 9. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
**ünbekäänd dootem**
* At steed Rerik wurd faan Godfred, köning faan a Deensken, tunantmaaget. A hanelslidj faan't steed wurd tu Haithabu fersaat.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 27. September: Ninmyō, keiser faan Jaapaan († 850)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
809

**809** wiar det njüügenst juar faan at 9. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* en wosem: Khaan Krum, a hersker faan't Bulgaarenrik, naam't feesting Serdica (daaling Sofia).

**Ünbekäänd dootem**
* Heondeok wurd köning faan det Silla Köningrik uun Korea.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 24. March: Harun al-Raschid, musliimisk kaliif (* 763)
* 26. March: Liudger, fresk misionaar.
* 14. July: Ōtomo no Otomaro, jaapaans generool (* 731)

**ünbekäänd dootem**
* Abbas ibn al-Ahnaf, musliimisk dachter († 750)
* Aejang, köning faan Silla († 788)
* Wang Shizhen, schineesk generool († 759)
816

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 05. Oktuuber: Ludwig de Froom wurd faan paap Stephan IV. üüs keiser faan det Hilig Röömsk Rik krüünet.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 12. Jüünüe: Leo III., paap.
* 04. Oktuuber: Adalwin, baskop faan Regensburg.
* 28. Oktuuber: Beggo I., graaf faan Toulouse an graaf faan Pariis.
819

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
**Ünbekäänd**
* Tschedrag wurd hoodling faan a Abodriiten.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
**ünbekäänd dootem**
* Martin faan Laon, irsk geliard († 875)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
**ünbekäänd dootem**
* Liu Zongyuan, schineesk beamte an geliard (* 773)
822

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 21. Mei: Abd ar-Rahman II. wurd emir faan Córdoba.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 21. Mei: Al-Hakam I., emir faan Córdoba (* 770) 
* 26. Jüüne: Saichō, jaapaans buddhistisk mönk (* 767)
810

**810** wiar det tjiinst juar faan at 9. juarhunert.
 
## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
**ünbekäänd dootem**
* Köning Godfred faan a deensken feert 200 wiikingerskeb uun, am de fresk eeg tu plünjrin, an twoong a hanelslidj 100 pünj salwer tu betaalin. Hi ded bekäänd, dat Nuurdfresklun en deensk teritoorium wiar.
* Karl de Grat slood en woopenrau mä emir Al-Hakam I. faan Córdoba.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren

## Störwen – Sturwen – Stürwen
**Ünbekäänd dootem**
* Draschko, hoodling faan a Abodriiten (* föör 789)
826

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
**Ünbekäänd dootem**
* Heungdeok wurd köning faan det Silla Köningrik uun Korea.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 29. Nofember: Wilhelm faan Septimaanien, graaf faan Barcelona († 850)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
827

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
**ünbekäänd dootem**
* Montoku, keiser faan Jaapaan († 858)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 27. August: Eugen II., paap.
* 16. September: Valentin, paap.
830

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* amanbi 830: Karlmann (Uastfrankenrik), könang faan Bayern († 880)
* ünbekäänd dootem: Kōkō, keiser faan Jaapaan († 887)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
835

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* Ludwig III. (Uastfrankenrik), könang faan't Uastfrankenrik († 882)
* ünbekäänd dootem: Lothair II., köning faan Lotharingien († 869)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
837

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 25.-28. Febrewoore: Halleys Komeet apdaaget.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 04. Mei: Willerich, naist baskop faan Breemen (* föör 787)
846

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 01. Nofember: Ludwig II. (Frankrik), könang faan't Waastfrankenrik († 879)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 22. April: Wuzong, keiser faan Schiina (* 814)
Ualpreußisk spriak

Det **ualpreußisk spriak** wiar en waastbaltisk spriak an hiart tu't indogermaans. Hör aanj nööm wiar *prūsiska*. Fölen men, det uastpreußisk wiar temelk nai bi't ual indogermaans.

Hat as uun det regiuun Uastpreußen snaaket wurden.

## Bilen

Idioma prusiano antiguo.png|Spriakregiuun uun't madelääler
Prussian_clans_13th_century.png|Preußisk stamer uun't 13. juarhunert
Catechismus in preüßnischer sprach, gecorrigiret und dagegen das deüdsche.jpg|Di ualpreußisk an sjiisk lutherisk katechismus faan't juar 1545


## Luke uk diar
796

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 12. Jüüne: Al-Hakam I. wurd emir faan Córdoba.
989

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 02.-05. September: Halleys Komeet apdaaget.