open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Schach/mo

**Schach** (faan persisk ) as in üülj spal ma 64 spalfälje an 32 spalstiine, 16 wite an 16 suurte.

## Dåt spal
Dåt gungt deeram, di oudere kining tu slüünj ooder ham sü önj a knipe tu füünj, dåt hi ham ai mär rääre koon. Ap a wai deerhaane mötje oudere stiine sloin wårde.

## A spalstiine
* böre : hi mötj mån in fälj forüt luupe (önjfångs uk tou fälje); slüünj måt hi mån diagonaal
* törn : hi mötj wairucht of lüüdjrucht tiinj
* springer : hi mötj tou fälje wairucht an iinj fälje lüüdjrucht tiinj än uk amkiird
* luuper : hi mötj diagonaal tiinj
* doom : jü mötj wairocht, lüüdjrucht än diagonaal tiinj
* kiining : hi mötj uk wairocht, lüüdjrucht än diagonaal tiinj, mån bloot iinj fälje; hi mötj uk tou fälje tu di törn haane tiinj an di törn önj dat fälje deertwasche, wan deer niks önj a wai as an wan hi ham noch ai räärd heewt (dåt as an rochade).
Jül

**Jül** as dåt fäst weer we fiire dåt Jiises Krast to wråål kiimen as (25. Detsämber). 

Jül wård bai üüs tra deege fiirt. Di 24. Detsämber (Jülmoune) as di kraseene weer di kinken kaamt än da goowe brängt. 

Deer önj Nordfraschlönj di tanenbuum sälten as, wård önjt stää for än kinkenbuum apstalt.
Carl von Linné/mo

**Carl von Linné** (uk **Carl Nilsson Linnæus**, * 23. Moi 1707 önj Råshult, † 10. Januar 1778 önj Uppsala) wås än sweedsken Natörforscher. Hi heewt da sliike önj ä natör ma latiinsk "for- än äfternoome" nååmed, än dadeer twäär noome (latiinsk "binäre Nomenklatur") wårde än e waasenschap diling nuch brüked, sin oufkorting as än L.

## Löke uk heer
* Taksonomii faan diarten an plaanten
Krouf

En Krouf (uk *kröif*) as en bedrif weer följk wat tu ääse än dränke füünj koone wan följk deerfor betåålt.

## Sii uk deer
* List ma kröifinge önj Nordfraschlönj
Stäär

En **stäär** ( an **, astronoomisk sümbool: ✱) as uun a astronomii en swaar objekt, diar salew locht, so üs üüs san. Uun en stäär as hiat gas, diar faan hör aanj swaarkrääft tuuphäälen woort. Bi a kaant as hi sowat 2.200&nbsp;K bit 45.000&nbsp;K hiat, enkelt stäären (*witj swerger*) sogoor bit 100.000&nbsp;K. Banen uun as hi oober noch föl hiater, miljuunen faan graad san det diar. 

## Slacher

A miast stäären san dobelstäären an haa planeeten trinjam. En stäär mä sin planeeten het *[[sansüsteem]]*. En grat skööl faan stäärsüsteemen het *[[galaksis]]*. Stäären san böös onerskiaselk efter hör grate, laacht an klöör, an diarefter wurd jo uk sortiaret.

Stäären kem an gung. A miasten san oober so ual üs det uniwersum, an det as wel auer 13 miljaarden juar ual.

## Luke uk diar
* 
* 
* San
* Spektraalklas
* Stäärbil
Faardferanrang

**Faardferanrang** (ufkört **a** faan ingelsk: *acceleration*) as uun a füsiik det feranrang faan't faard faan en ding. Diartu woort det faard tu began an tu aanj faan en tidjrüm meeden, an di ferskeel as det faardferanrang.

## Bispal
Wan wi uun en auto sat, do mark wi goorei, dat wi t.b. mä en faard faan 100 km/h onerwai san. Oober wan di waanj gauer of eewener woort, do mark wi det, an det as det faardferanrang.

## Miaten


* rochtsaaks: tidj
* huuchaaks: wai

* blä: a = 0, det faard blaft konstant
* green: a > 0, det faard namt tu
* ruad: a < 0, det faard namt uf 

## Luke uk diar
* Faardferanrang üüb a eerd
Pidder Lüng

**Wat meenst Dü?**

* Dit Retingsskep Pidder_Lüng_(Skep)?
* Di Uurter fan di Balādi (, frasch)?
* Di Forklaaring tö di Balādi (Pider_Lüng)?
*
Pidder Lüng (Skep)

Di **Pidder Lüng** es en Seenuatretingsskep fan di Retingsselskep fuar di Seefaarers.
Di 1. Nowember 2013 waar di üs "SK 34" naa List üp Söl' braacht en tö Proof faart.
Et waar ön di 16. Nowember 2013 aurnomen en statsjoniaret, dit ual Skep waar wechfaart.
Di 14. Detsembermuun 2013 waar dit nii Skep dööpet.

## Niis aur des Skep
Fuarof wiar ön List sent 1989 di *Minden* statsjoniaret, en Skep fan di 23,3-Meeter-Klasi.
Di *Pidder Lüng* jert tö di nii 20-Meeter-Klasi, diar aartig wat lechter becht es, da dat jü me litjeri Maskiinen (Fuarof ~ 1.400 kW, nü ~ 1.200 kW) gauer önerwai es (22 Kneten, fuarof 20 bit 21 Kneten).

Dit Aarbersbuat *Michel* es üs en lechti Gumiboat becht, sa dat et bluat jit 40 cm diip giar en bit tö 33 Kneten (Ombi 69 km/h) laap ken. Senerlig es uk, dat dit diari Buat blut ombi 8 Meetern brükt, om stuun tö bliif (Jen en en hualev Skeps-Leengden).

## Video
Bi di Skepsdööp waar uk me di Gasten ütfaart. Jir es en litj Video, wat fan di Sylt Express wech āpnomen uuren es:
Klaus Petersen

**Dr. Klaus Georg Petersen** (* 17. Febrewoore 1922 uun Berlin, † 22. Detsember 2013 uun Uastenfial) wiar loonriad faan di ual kreis Südtondern an leeder di iarst loonriad faan a kreis Nuurdfresklun.

## Leewent<small></small>
"Klaus Landrat", üs hi leeder näämd wurd, as uun Berlin bäären, huar san aatj bi't militeer wiar. Sin aalern kaam oober faan Nuurdfresklun. Efter a kriich hää hi rochtswedenskapen uun Kiil studiaret an sin dokterwerk hää noch daalang en grat bedüüdang för Nuurdfresklun: *Zur Rechtsgeschichte Nordfrieslands, ...*. 1962 as'er loonriad faan di ual kreis Südtondern wurden an hää ham diarför iinsaat, dat jo trii kreiser Südtondern, Hüsem an Eidersteed tuupslööden wurd, an sant 1970 wiar hi do di iarst loonriad faan a nei *kreis Nuurdfresklun*. 1978 ging Klaus Petersen uun panjuun. Uun sin amt hää hi frasch liard, an det wiar en stark tiaken för't nuurdfresk spriak. Hi wiar uk föörmaan faan a Nuurdfresk Ferian an faan a Fresk Riad, an uun't sjüür faan't Nordfriisk Instituut. 

## Iarangen
* Bundesfersiinstkrüs 1. Klas, 1980 + 1995
* Dannebrogorden, 1988

## Futnuuten

* ''Ein Glücksfall für Nordfriesland'' sh:z, 17.02.2012
* ''Die "Geburt" des Kreises Nordfriesland'' sh:z, 10.04.2010
Hinrich C. Hinrichsen

**Hinrich C. Hinrichsen** (*29. April 1898 uun Dunsem üüb Fer, † 1978) wiar en skuulmääster an hää ham för't fering-öömrang spriak an literatüür iinsaat.

## Leewent<small></small>
Hinrich, hi wurd leeder uk "Hinne Ruul" näämd, wiar det äälst kint faan Roluf D. Hinrichsen an sin wüf Elene, bäären Braren. 1920 maaget hi sin iarst skuulmäästerpreew an werket iarst uun Ööwenem, leeder uun Medelby. 1924 wiar hi befreid mä Karoline, bäären Hinrichsen, hed ian doochter an füng en fääst steed bi't skuul uun Olersem. Diar begand hi an skrääw an saameld jongensliitjin an riimen, diar uun a "Föhrer Lokalanzeiger" ufdrükt wurd. 1929 wakselt Hinrich auer tu Ödersem an 1932 kaam sin letj heft "Allerhand ual Stacken an Riemen..." ütj. 1938 ging'er tu Foortuft, huar hi oober ei loong werket hää, auer hi 1939 uun a kriich skul. Diar kaam'er iarst 1949 weder tüs faan an füng do en steed uun Noorsaarep. Üüb Oomram begand "Hinne Ruul" weder mä't skriiwen an jääw det heft "Oome, fertel mi wat" ütj. 1954 ging'er weder tu Foortuft an skrääw det teooterstak "At rocht hialmedel". Uk üs hi 1963 uun panjuun ging, skrääw hi noch flook staken. 1978 stoorew hi uun't tachentagst juar.

## Bibliografii
* *Für uns! - Sonderbeilage zum "Föhrer Lokal-Anzeiger" Nr. 103, 1925
* *Allerhand ual Stacken an Riemen an noch wat, diar Jongen hall auerwees mei.* o. J. (1932), Wyk üb Fehr, 32 S.
* *Oome, fertel mi wat!*, 1953, Noortharep, 12S.
* *Et rocht Hialmedel'', Kameedestak üüb fereng uun fjauer Aptöög, amanbi 1955, ei drükt
* flook letjer staken, ei drükt

## Futnuuten
Eurorüm

A **Eurorüm** as en betiaknang för jodiar lunen uun a Europeesk Union, diar di Euro üs münt iinfeerd haa.

## Luke uk diar
* Euro
* Europeesk Sentraalbeenk
* Europeesk Union
Etioopien

**Etioopien** (amhaarisk: ኢትዮጵያ *Ityop̣p̣əya*) as en lun uun Uast-Afrikoo. Üs't noch en keiserrik wiar, hää't **Abesiinien** het. Trinjam lei Eritrea, Sudaan, Süüdsudaan, Keenia, Somaalia an Dschibuuti.

## Geografii



### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

## Iindialang faan Ferwaltang
Sant 1991 san a regiuunen uun Etioopien efter fulken fäästlaanj wurden. Nü san diar njügen bundesstooten an tau stääden.


Stääden:
* Addis Abeba
* Dire Dawa
Bundesstooten:

## Befölkring
### Sünjhaid
Wüfen raage uun't madel en ääler faan 68,2 juaren, an maaner ian faan 64,3 juaren.

## Futnuuten


## Luke uk diar
* Etiosemiitisk spriaken
Minskoortagen

**Minskoortagen** (Hominoidea) san en auerfamile faan a primaaten. Diar hiar a *letj minskenaaben* (gibons, *Hylobatidae*) an a *grat [[minskenaaben]]* (*Hominidae*) tu.

## Ufstamang

## Luke uk diar
Smäälnöösaaben

**Smäälnöösaaben** (*Catarrhini*) san en skööl faan a primaaten. Diar hiar a aaben faan Euraasien an Afrikoo tu. Diaram het jo uk *ual-welt-aaben*.

## Süstemaatik

## Luke uk diar
Minskenaaben

**Minsk(en)aaben** (*Hominidae*, iar: *Pongidae*) san en famile faan a Primaaten (Primates). Diar hiar a Orang-Utans, Gorilas, Sjimpansen, man uk a Minsken tu. Detdiar famile woort uk üs *grat minskenaaben* betiakent, auer't uk noch *letj minskenaaben* jaft; det san a Gibons. Grat an letj minskenaaben wurd do mäenööder üs *Minskoortagen* (Hominoidea) betiakent.

## Süstemaatik
Diar san tau onerfamilin mä sjauer triibuus:

* Onerfamile *[[Ponginae]]*
** Triibus *[[Pongini]]*
*** Orang-Utans (*Pongo*)
**** Sumatra Orang-Utan (*Pongo abelii*)
**** Borneo Orang-Utan (*Pongo pygmaeus*)
**** Tapanuli Orang-Utan (*Pongo tapanuliensis*) 
* Onerfamile *[[Homininae]]*
** Triibus *[[Gorillini]]*
*** Gorilas (*Gorilla*)
**** Waastelk Gorila (*Gorilla gorilla*)
**** Uastelk Gorila (*Gorilla beringei*)
** Triibus *[[Panini]]*
*** Sjimpansen (*Pan*)
**** Sjimpans (*Pan troglodytes*)
**** Bonobo (*Pan paniscus*)
** Triibus *[[Hominini]]*
*** *[[Homo]]*
**** Minsk (*Homo sapiens*)

## Ufstamang

## Luke uk diar
Aaben

(Echt) **Aaben** (*Anthropoidea*, uk: *Simiiformes*) san en skööl faan Primaaten (Primates) an hiar tu a Drügnöösaaben (*Haplorrhini*).

## Ufstamang

## Süstemaatik

## Luke uk diar
Drügnöösaaben

A **Drügnöösaaben** (*Haplorrhini*) san en onerorder faan a Primaaten (Primates). Diar hiart uk a Minsk tu.

## Ufstamang

## Luke uk diar
Meelhurn

At **Meelhurn** (*Claviceps purpurea*) as en swaamp, diar üüb roog an swetgäärs wääkst. Hi as en parasiit. Üüb sjiisk het hi *Mutterkorn* (muuderkurn), auer hi iar brükt wurden as tu ufdriiwen: Sin gift suragt diarför, dat a sküüren began.

## Luke uk diar
ISO 3166-2:ET

Bei der aktualisierung im vierten Newsletter (ISO 3166-2:2002-12-10) kam die Stadt Dire Dawa hinzu.

1 Stadt

## Siehe auch
* ISO 3166-2, Referenztabelle der Ländercodes.
* ISO 3166-1, Referenztabelle der Ländercodes, wie sie in Domainnamen verwendet werden.

## Futnuuten
Kwegels

**Kwegels** (*Saccharomyces cerevisiae*) as en swaamp an sodenang nai mä a hünjmotsen. Hat woort brükt, am bruad tu baagen an am biir tu maagin. Di latiinsk nööm *Saccharomyces* ment *[[soker]]swaamp* an *cerevisiae* ment *för [[biir]]*.

A selen san trinj an fiiw bit tjiin mikromeeter grat.

## Wäärdaghaid
bereegent üüb 100 g pres kwegels:
* Braanwäärs 439&nbsp;kJ (105&nbsp;kcal), Weeder 73&nbsp;g, Aiwitj 16,7&nbsp;g, Fäät 1,18&nbsp;g, Köölhüdraaten 6,72&nbsp;g diarfaan: Boolääst 0,3&nbsp;g
* Mineraalen: Kalium 649&nbsp;mg, Phosphor 605&nbsp;mg, Calcium 28&nbsp;mg, Natrium 34&nbsp;mg, Iisen 4,9&nbsp;mg, 
* Vitamiinen: Niacin (B3) 17,4&nbsp;mg, Pantothensüren (B5) 3,46&nbsp;mg, Thiamin (B1) 1,43&nbsp;mg, Riboflavin (B2) 2,31&nbsp;mg, Folsüren (B9) 1,02&nbsp;mg, Biotin 0,033 mg

## Luke uk diar
Rendiart

At **Rendiart** (*Rangifer tarandus*) as en Tetjdiart an hiart tu't famile faan a Hirsker. Hat lewet uun a kuul regiuunen faan Euroopa, Aasien an Nuurdameerikoo; diar het hat Karibuu. At Rendiart as di iansagst slach uun det skööl *Rangifer*.

## Onerslacher
R. t. buskensis – R. t. caboti – R. t. caribou – †R. t. dawsoni – †R. t. eogroenlandicus – R. t. fennicus – R. t. granti – R. t. groenlandicus – R. t. osborni – R. t. pearsoni – R. t. pearyi – R. t. phylarchus – R. t. platyrhynchus (Spitsbergen-Rendiart) – R. t. sibiricus – R. t. tarandus – R. t. terraenovae – R. t. valentinae

## Luke uk diar
Hirsker

**Hirsker** (*Cervidae*) san en famile faan Tetjdiarten mä amanbi 45 slacher. Uun Euroopa käänt am di Ruadhirsk, di Damhirsk, at Ree, at Rendiart an at Elch. A holin dreeg üübfaalen hurner mä aparte furmen.

## Onerfamilin
; Capreolinae
Sköölen:         

; Cervinae
Sköölen:         

; Hydropotinae
Skööl: Hydropotes

; Muntiacinae (?)
Sköölen:   – Euprox (†)

## Luke uk diar
Orde van Oranje-Nassau

Di **Orde van Oranje-Nassau** as en fersiinstorden faan a Neederlunen. Di ööder het *Orde van de Nederlandse Leeuw* ("Lintje").

## Klasen
*  **Gratkrüs**
*  **Gratofsiar**
*  **Komandöör**
*  **Ofsiar**
*  **Reder**
*  **Lasmoot**

## Nuurdfresken mä didiar orden
* 1911 Ludwig Ingwer Nommensen : Ofsiar
* 1990 Jakob Tholund : Ofsiar
Birgit Hussel

**Birgit Hussel** (* 20. Marts 1955) es en Wüfhaur fan Weesterlön'.
Al fan di 90er Jaaren ön maaket jü en Diil fan di Söl'ring Önerrocht bi di Söl'ring Foriining. Jü aarbert uk ön di Lönskepsreer fan di Foriining me en bikömert höör ön "Niilön'" (Nuurđen fan Kaamp) sa us om di Eidem-Fügelkui ön Raantem. 
Senerlig sen uk di Waneringen bi Heef, diar jü fuar di Söl'ring Foriining önber. Des skel di Liren weegi, hur'ling ja di Heef me ali Senen bigrip ken.

### Leewent
Birgit Hussel es ön Hamborig-Iserbrook āpwukset. Ombi 1988 kām jü naa Söl en help di Seefüglern, diar fan Ööl forklüwet wiar. Töhop me höör Leewentspartner waar masi fuar dit Leewent bi di Weeterkanten dönen en uk masi Skeltern maaket. Des wiar aaftinoch fan Swinjswāle, diar jaa aaft fuar di Söl'ring Strön' önerwai sen.

Höör Bruarwening heer jü bi dit Alfred-Wegener-Institut ön List üs en Laboor-Asistentin fuar di Aarber diar. Jü es diar uk aaft bi Heef önerwai en nem Proowen.

Bal bigenti Birgit Hussel en liir di Söl'ring Spraak bi di Önerrocht fan di Söl'ring Foriining. Jü kām gur me di Uurtern klaar, en sa kür jüü bal uk di üđer Skuulsters help. Üs bluat jit en Skuulmaister fuar jen Kursus önberen uur kür, waar jü böören en bigen en ain Kursus fuar di Bigensters.
Aur lung Jaaren hen jaav et da tau "Klasen", jen fuar Bigensters en jen fuar dānen, diar al en bet wat liirt her. Di "taust Klas" waar tö des Tir fan Maike Ossenbrüggen önerrocht.

2013 heer Birgit Hussel en Komeedii-Stek fuar di Ofslütinj fan di Sölring Önerrocht skrewen, "Daagligs Dai bi C. P. Hansen". Diarfan es en DVD maaket uuren, diar uk Maike Ossenbrüggen bi en Önspraak weeget.

### Futnooten
Rendiartmöösk

**Rendiartmöösk** (*Cladonia rangiferina*) het so, hää oober mä möösk goorniks tu dun. Hat as en swaamp an sodenang föl naier mä hünjmotsen. Rendiarten freed diar tau kilogram a dai faan.

## Luke uk diar
* Möösk
Kreeft

**Kreeft** (meditsiinsk: neoplasma maligne) es en Kraanker, diar em heer, weđer iin ön di Lif Zellen wuksi, diar töögen di Organismus ön aarberi. Di Organismus ken jaar Wuksen ek kontroliari of töbeekhual.

Fuar't Miist kum fan Kreeft Tumoori, des ken en ārig Aart haa, dit meent, dat ja di Organismus ön Steken maaki. Tumoori ken en gur Aart haa, dit meent, dat ja fuar't Miist wech sen, weđer em jam üt di Lif skiart heer.

Gifiarelk bi di ringeri Aart fan Tumoori sen uk di Metastāsen, dit sen förteri Tumoori, diar fan di jest Jen kum en uk üđer Orgāni ön Steken maaki.

Blöörkreeft (Leukemii) es niin Kraankhair me Tumoori, man em sair uk Kreeft diartö, aurdat di Zellen iin ön't Blöör jam sa foraneri, dat dit Blöör en alis, hurfuar dit brükt uur, laangsem ön Steken giar of ek muar di rocht Kraft heer.

## Luki uk hjir
Albert Panten

**Albert Andreas Panten** (* 18.8.1945 ön Soholm) es en nuurđfriisk Skuulmaister en Histooriker.

## Leewent
Hi heer bi di Friedrich-Paulsen-Skuul ön Naibel Matematik en Füsiik onerrocht. Hi bikömert höm fuaral om di Histoorii fan Nuurđfriislön ön't Merelaaler sa üs om di Aarber fan C. P. Hansen.

### Iaringen
* 1992 Hans-Momsen-Pris,, Kultuurpris fan di Krais Nuurđfriislön
* 2009 dit Bundsfortiinstkrüts ön't Bjen.
* 2013 C. P. Hansen-Pris

### Senerligs aur di Saamlingen fan C. P. Hansen

Fan Pantens Aarber me di C. P. Hansen-Popiiren kām hok Senerligs: Ual Popiiren waar fünen en töhopdrain, en diarbi waar jit Popiiren fan Peter Hansen fünen, en Brüđer tö C. P. Hansen. Di Sölring Foriining heer en Bok aur di Saamling üp Wai braacht, hur masi aur di Aarber fan Panten benen staant, fuul Niis aur C. P. Hansen en fuaral uk forskeligi Āpteekningen fan Peter Hansen.

En Nootenbleer fan P. Hansen (16 Takti) waar bi di Tödiiling fan di C. P. Hansen-Pris spölet, en Jürgen Borstelmann her diartö jit en Fantasii skrewen.

## Futnooten
BNE

Wat menst dü?

* Biblioteca Nacional de España, det Spoonsk Natjunaalbibleteek

* -> w:de:Bruttonationaleinkommen
Werew (huug)

En **werew** as en huug üüb en halag. Hat as apsködet wurden, amdat a minsken bi sturemflud en seeker steed haa. Üüb letj werwer stäänt man ian hüs, diar san oober uk grater werwer mä letj saarpen an en feeting. Uk uun a maask fanjst dü werwer diar, huar iar noch nään dik wiar. A äälst werwer kem faan't 3. juarhunert f.Kr., loong föör a iarst diker. Werwer fanjst dü bi a Nuurdsiaküst faan Denemark, Sjiisklun an a Neederlunen.

## Luke uk diar
Dik

En **dik** as en lungen apsködeten waal loongs a küsten an struumer. Hi suragt diarför, dat at maasklun diarbääft bi sturemfluden ei auerspeeld woort. Wan en stak lun mä diker "iindiket" wurden as, do as det en kuuch, polder of grooden.

## 500 juar dikbau

## Luke uk diar

* Weel
* Dikbau:
Feeting

En **Feeting** as en eebenen küül. Diar wurd rinweeder saamelt üs swetweeder för a tiiren. Det wiar fööraal üüb A Halgen nuadag, auer jo nian grünjweeder haa. Diaram hed arke grater werew uk en feeting. Swetweeder för a minsken as uun en *soot* saameld wurden. Det as oober nään suas, man en tank oner a eerd, huar det rinweeder miast auer saagrönen iinuun feerd wurden as.

A leetst Halgen haa iarst uun a sööwentager juaren swetweeder faan fäästääg füngen: 1968 üüb A Huug an 1976 üüb A Grööd.

## Luke uk diar
* Halligschule Hooge
Kuuch

En **kuuch** as en stak maasklun, diar mä diker jin't auerspeelen seekert wurden as. Uun Uastfresklun sait am diar *grooden* tu an uun Waastfresklun *polder*.

## Kuuger uun [[Nuurdfresklun]]

A
    Adenbüller Kuuch
    Adolfskuuch
    Augustenkuuch

B
    Beltringhiirder Kuuchh
    Blumenkuuch
    Bottschlotter Kuuch

C
    Cecilienkuuch

D
    Dagebüller Kuuch
    Desmerciereskuuch
    Dreilandenkuuch

E
    Elisabeth-Sophien-Kuuch (*)

F
    Fahretofter Waasterkuuch
    Friedrich-Wilhelm-Lübke-Kuuch (*)

G
    Godskuuch
    Grathüsemkuuch (*)

H
    Haatstinger Määrsch (*) (Kuuch)
    Hattstedter Nei Kuuch
    Hauke-Haien-Kuuch
    Herrenkuuch

J
    Juliane-Marien-Kuuch

K
    Katinger Waas
    Kleiseerkuuch

L
    Louisenkuuch

M
    Maasbüller Herrenkuuch

N
    Nuurderfriedrichskuuch (*)
    Nuurderheverkuuch
    Nössekuuch

O
    Osewoldter Kuuch

P
    Pohnshalligkuuch

R
    Reußenkuuch
    Reußenkuuger (*)
    Rickelsbüller Kuuch

S
    Sönke-Nissen-Kuuch
    Sophien-Magdalenen-Kuuch
    Störtewerkerkuuch

T
    Tümlauer Kuuch (*)

W
    Waygaarder Kuuch


(*) = Nööm faan en gemeen uun a kreis Nuurdfresklun

## Literatüür
* Harry Kunz, Albert Panten: *Die Köge Nordfrieslands.* Mä en koord. Nordfriisk Instituut, Bräist 1997

## Luke uk diar
Hingstkastanjin

A **Hingstkastanjin** (*Aesculus*) san en plaantenskööl uun det famile faan a Echt Siapenbuumer (Sapindaceae). Diar hiar wel twaalew slacher tu, diar üüb a nuurdelk eerdheleft waaks. Jo like Echt Kastanjin (Iidjkastanjin) (*Castanea sativa*), san diar ööders oober ei alt nai mä.

## Slacher
A. assamica – A. californica – A. chinensis – A. flava – A. glabra – A. hippocastanum – A. indica – A. parryi – A. parviflora – A. pavia – A. sylvatica – A. turbinata

## Luke uk diar
Dai

En **dai** as en miat för't tidj an hää flook bedüüdangen.

### Füsiik
Ään dai (d) hää 24 stünj, 1.440 minüüten of 86.400 sekunden.

### Astronomii
En dai as det tidj, huar a eerd ham iansis am ham salew dreit. Di "san-dai" düüret 24 stünj, man uun disalew tidj dreit a eerd ham uk en letj stak widjer am a san. Sodenang as di "stäär-dai" en betj kurter, det san sowat 23 stünj, 56 minüüten an 4 sekunden.

At lengde faan en dai üüb dön öler planeeten faan't sansüsteem kön linger of kurter üüs üüb a eerd wees:
* en dai üüb Merkurius wooret amanbi 59 daar üüb a eerd;
* en dai üüb Weenus wooret amanbi 118 daar;
* en dai üüb Mars wooret amanbi 37 minüüten linger üüs üüb a eerd;
* en dai üüb Juupiter wooret bluat 10 stünj;
* en dai üüb Saturnus wooret 10 stünj an 42 minüüten;
* en dai üüb Uranus wooret 17 stünj an 14 minüüten; an
* en dai üüb Neptunus wooret 16 stünj an 6 minüüten.

### Siafaard
En dai begant, wan a san apgongt an häält ap, wan a san onergongt. Do komt a naacht. Sodenang as't üüb a nuurdelk eerdheleft uun a somer linger dai üs uun a wonter. De lingst dai as bi't Somersankiar an de kurtst bi't Wontersankiar.

### Kalender
Diar san sööwen wegdaar: 

En kalender-muun hää tesken 28 an 31 daar.

## Spreegwurden
* Uun det spreegwurd *Piadersdai - naachtert bi dai* as tuiarst di kalenderdai mend, an leeder at dailaacht.
* *Maaren komt uk en dai*
* *A prääster pretjet man iansis üüb a dai*

## Luke uk diar

## Futnuuten
Kalender

En **kalender** as en auersicht auer a daar an muuner faan en juar.
Föl kalendern began uun a wonter, wan a daar began, linger tu wurden.

## Kalendern
* Armeensk kalender
* Etiopisk kalender
* Gregoriaans kalender
* Hebreewsk kalender
* Hindukalender Vikram Samvat
* Iraans kalender
* Juliaans kalender
* Röömsk kalender
* Sjineesk kalender

## Luke uk diar

* Skregeljuar
* Kalendern uun't föörlaag , t.b. 1949
Han

Wat menst dü ?

* Hüshan (Fögel)
* Han-Dünastii (Sjiina)
* Han-Skraft (Sjineesk skraft)
* Han (Struum), struum uun Süüdkorea troch Seoul
Peter Hansen

**Peter Hansen** (* 28. Aprilmuun 1812, stürewen 16. Januwaari 1829) wiar di Brüđer fan C. P. Hansen. 
Peter Hansen her al jer me Kraankern tö dön, en sa maast hi fuul iin ön't Bēr bliif. Hi saamelti sin Weeten da, wan höm dit sa gur giar, dat hi üt kür. Weđer hi weđer kraank wiar, da waar āpskrewen en teeknet.
Sa skrev hi āp, hur'ling hi sin Ailön saach. Hi teekneti uk hol, en weđer hi des Taacht her, da waar uk Musiksteken skrewen of üt Haur ütnotiaret.

Sin Talent mut fiir aur di Maaten gingen wiis, diar em fuar dit Aaler keent, diar hi des Aarberen maaket heer.
Fan sin 12. Leewentsjaar ön spöleti Peter Hansen di Orgel iin ön di Sērk fan Kairem.
Diarfuar her hi en hualev Jaar Önerrocht fan sin ialer Brüđer Christian Peter üp "Klawiir en Generālbas" fingen, en dit leengti noch al diarfuar.

Bi di Tödiiling fan di C. P. Hansen-Pris 2013 waar en Ütaarbering fan Peter Hansens Daans-Musik "Treertā Muasem" (A-Dur) en "Alten Gudderinger" (D-Dur) spölet, diar Jürgen Borstelmann diarfan maaket heer. 
Di Musik fan Hansen es uk en Biaarbering, et staant üp en Bleer me di Aurskreft *"Alte Stü(c)ke"*. Em ken höm bluat wuneri, hur fain hi di Nooten tö Popiir braacht heer.

### Futnooten
Natsjonaalpark bi di Heef (S-H)

Di **Natsjonaalpark bi Heef** es en Natsjonaalpark ön Dütsklön. Diar sen trii Diilen ön Sleeswig-Holstiin, Hamborig an Neđersaksen.

## Laag


Di Natsjonaalpark giar fan di deensk Grensi ön Nuurđen bit tö di Elbe ön di süđern Kant fan di Nuurđsee. Di hiili Heef trinjom di Nuurđfriisk Ailönen jert diartö. 

1985 waar dit iinrocht, om Planten en Diirtern muar Sküül tö dön, man uk, om di Tourismus tö help.

Me en Areaal fan 4410 km² es di Heef di gurtest Natsjonaalpark ön Dütsklön. Tau fan trii Diili sen öner Weeter, en di trērst Diil falt bi Liig Weeter drüch. Di dütsk Natsonaalparken bi di Heef jert sent 2009 töhop me di deensk en di holönsk Heef tö dit UNESCO-"Wārels-Natuurārefdiil".


## Histoorii


Üs di Natsjonaalpark iinrocht uur skul, wiar di Nuurđfriisen ek ali diarfuar. Ja wel ek haa, dat en Amt ön Kiil diaraur bistemi skul. Ditdiar Amt seet öntwesken ön Töning.

Deling aarberi di Nuurđfriisen uk me dit Amt töhop.

2008 waar dit Natsjonaalparkamt ön Töning me't Marschenbauamt (ALR) ön Hüsem töhopslööten uuren, en deling jit dit *Landesbetrieb für Küstenschutz, Nationalpark und Meeresschutz*.


## Literatuur
* Common Wadden Sea Secretariat (CWSS) (Hrsg.): *Nomination of the Dutch-German Wadden Sea as World Heritage Site*. 2008 [(PDF)](http://www.waddensea-secretariat.org/management/whs/WHS-Final-Dossier(08-01-16).pdf)
* Landesamt für den Nationalpark Schleswig-Holsteinisches Wattenmeer / Landesamt für den Nationalpark Niedersächsisches Wattenmeer / Umweltbundesamt (Hrsg.): *Umweltatlas Wattenmeer. Bd. 1 (Nordfriesisches und Dithmarscher Wattenmeer)*, Verlag Ulmer, Stuttgart, .

## Luke uk diar

* Amtelk wääbsteed
* Aur dit ''Wārels-Natuurārewdial'' bi Heef
* LancewadPlan (aur di Heef üs en Kultuurrüm)
Greenlöns En

Di **Greenlöns- of Eideren** (*Somateria mollissima*) es en Fügelaart en jert tö di Enen (*Anatidae*). 

## Noomen
Di Noom kumt fan dit islönsk Uurt *æðr*  en heer nönt me di Stroom Eider tö dön.

## Hur'ling di ütsjocht

Eiderenen sen ombi 58 cm lüng en diarme en bet gurter üs Wild-Enen. Ja wecht ombi 2,2 kg. Dit Mantji uur fuar't Miis ialer, gurter en swaarer üs dit Wüfki. Di Greenlöns En swumt en dükt mal gur. Di Neeb es senerlig gurt en hoog, en fuarn diarön es en litj Huurn, hurfan di ön forskeligi Spraaken uk üs en *Huurnneeb* bikeent es.

## Leewent
Eiderges lewi ön sköölen. Ja frit Snailen, Hopkraben en Heesen of *Blöskelen*. Bit tö 6 m diip ken ja dük en diarbi jen Minüt öner Weeter bliif. Di Heesen uur hiilendal dialsloongen en da iin ön di Maag ön Steken toren. Di litj Skelen uur weđer ütspüt, en bi di Strön' lii aural di blö-gre-wit Steken diarfan ombi.

Di Greenlöns En smit ön di Aprilmuun fjuur bit soks green-gre Aier en bröri 25 bit 26 Daagen. Wan ja dit Neest jens forlet, da uur di Aier me Dünen tödöpet. 

Di Enen bliif 65 bit 75 Daagen bi jaar Jungfügler. Tö jaar Skül fuar di Möen slüt ja jam langsen tö Keren fan füf bit tiin Enen töhop.

## Dünen
Fuaral üp Islön uur Eiderdünen āpsaamlet en fuar al fuar Bertjüch brükt.

## Slacher
Am onerskääst sääks onerslacher:
* *Somateria mollissima mollissima* ön Nuurđweesteuroopa.
* *S. m. faeroeensis* üp diFäröer Ailönen.
* *S. m. borealis* ön di Nuurđatlantik.
* *S. m. dresseri* fan Labradoor bit Maine.
* *S. m. sedentaria* ön di Hudson Bay.
* *S. m. v-nigrum* ön di Nuurđpatsiifik.

## Ferwis efter bütjen

## Futnuuten
Nonenguus

Di **Nonenguus** (*Branta leucopsis*) es en Füügel, diar tö di Önerfamiilie fan di *[[Ges an swaanen|Gös en Swaanen]]* (*Anserinae*) jert.

## Beskriiwang
Di Nonenguus wiar jerer fuaral ön Ruslön bi dit Isweeter itüüs sa üs uk ön di Arktis. Diar wiar dit fuaral ön di Westpaläarktis, sa üs Spitzbergen ön Norweegen en Greenlön. Diarfan kumt wes uk di Aamring Noom *Greenlungus*. Fan di 1990er Jaaren ön kām des Fügel uk naa Mereleuropa, en sa es di Nonenguus uk ön Sleeswig-Holstiin en di Neđerlönen tö finj. Jü lewet nü uk üp di Nuurđfriisk Ailönen.
Ön Mereleuroopa sen 2.200 bit 2.800 Guuspaaren itüüs.

Di Nonenguus es en Tochfügel. Fuar't Miist flocht jü ön V-Formatsjoonen fan 40 bit 50 Diirtern, en diarbi bliif di Füglern aliweegen "ön Snak". Di Wai, hur ja langs flö es ek geneetisk "iinprogramiaret", di uur fan ark Fügelker fünen en da bibihölen.

Diar it jü fuaral Gērs en furskeligi Planten fan saalten Ingi.

## Futnuuuten

 
## Ferwis efter bütjen
Kofe (plaanten)

**Kofe** (*Coffea*) san plaantenslacher uun det famile *Rubiaceae* mä 124 slacher. Hör siad woort röst, grünjen an uun flook muudin üs kofe dronken.

## Slacher
* Araabika (*Coffea arabica*) ~ 60%
* Robusta (*Coffea canephora* of uk *Coffea robusta*) ~ 36%
* Libeerika (*Coffea liberica*) ~ 1%
* Stenophylla (*Coffea stenophylla*)
an noch flook öödern

## Koord



## Bilen

Datei:Coffea arabica 006.JPG|Bloosen faan *Coffea arabica*
Datei:CoffeeCatucai.jpg|Früchten faan *Coffea arabica*
Datei:Coffee bean 1.jpg|Rip frücht mä siad


## Luke uk diar
Tee (plaant)

**Tee** (*Camellia sinensis*) as en plaantenslach faan a Kameelien uun det famile *Theaceae*. Faan a bleeden woort tee maaget.

## Uunbau
Diar san tau onerslacher: 
* *Camellia sinensis* var. *sinensis*, fööraal uun Sjiina an Darjeeling
* *Camellia sinensis* var. *assamica*, fööraal uun Assam an Sri Lanka



## Luke uk diar

## Futnuuten
Hiasplaanten

**Hiasplaanten** (*Ericaceae*) san en plaantenfamile uun det kategorii *[[Ericales]]* an hiar tu a bloosenplaanten. Diar jaft at wel amanbi 4.000 ünlik slacher faan.

## Onerfamilin
Arbutoideae – Cassiopoideae – Enkianthoideae – Epacridoideae – Ericoideae – Harrimanelloideae – Monotropoideae – Pyroloideae – Rhododendroideae – Vaccinioideae

## Sköölen
 

## Enkelt slacher
; Eerdbeibuumer (*Arbutus*)
: Kanaarisk Eerdbeibuum (*Arbutus canariensis*)

; Hiaskrüüs (*Calluna*)
: Hiaskrüüs (*Calluna vulgaris*)

; Swinbeien (*Empetrum*)
: Swinbei (*Empetrum nigrum*)

; Hiasruusen (*Erica*)
: Hiasruus (*Erica tetralix*)

; Rhododendron
: Alpenruus (*Rhododendron ferrugineum*)

; Hiasbeien (*Vaccinium*)
: Mööskbei (*Vaccinium macrocarpon*)
: Bläbei (*Vaccinium myrtillus*)
: Muurbei (*Vaccinium uliginosum*)
: Krüünbei (*Vaccinium vitis-idaea*)

## Luke uk diar

* Hias
Swinbei

At **swinbei** (*Empetrum nigrum*) as en imergreenen strük mä suart beien. Hi stäänt üüb a hias, uun muuren an bi dünemkaant.

## Bilen

Illustration Empetrum nigrum0.jpg|Tiaknang
Empetrum nigrum 12.jpg|Swinbei mä rip frücht
Braundünen auf Spiekeroog.JPG|Bründünen mä swinbeien üüb Spiekeruug


## Nat
A früchten smääk bater, kön oober eden wurd. Uun Islun an Greenlun wurd swinbeien mä fask eden. Uun Norweegen woort diar win faan maaget.

Uun swinbeien as föl vitamiin C, det as gud jin skorbük, an det batern uun a swinbeien as gud jin trochskeeren.

A beien san oober uk en betj giftag, det komt faan det Andromedotoxin diar uun.

## Luke uk diar
Priimeln

A **Priimeln** (*Primulaceae*) san en plaantenfamile uun det order Ericales. Jo waaks üs bluumen, strüker, buumer of lianen an kem üüb a hialer welt föör. Diar hiar wel 2.590 ünlik slacher tu. Uk Maesaceae, Myrsinaceae an Theophrastaceae wurd mä tu a Priimeln tääld.

## Sköölen
Aegiceras – Amblyanthopsis – Amblyanthus – Androsace – Antistrophe – Ardisia – Ardisiandra – Badula – Bonellia – Bryocarpum – Clavija – Conandrium – Coris – Ctenardisia – Cybianthus – Cyclamen – Deherainia – Dionysia – Discocalyx – Dodecatheon – Elingamita – Embelia – Emblemantha – Fittingia – Geissanthus – Grenacheria – Heberdenia – Hottonia – Hymenandra – Jacquinia – Labisia – Loheria – Lysimachia (Anagallis) – Lysimachiopsis – Maesa – Marantodes – Monoporus – Myrsine – Neomezia – Omphalogramma – Oncostemum – Parathesis – Pelletiera – Pleiomeris – Pomatosace – Primula – Rapanea – Sadiria – Samolus – Soldanella – Steironema – Stimpsonia – Stylogyne – Systellantha – Tapeinosperma – Tetrardisia – Theophrasta – Trientalis – Vitaliana – Votschia – Wallenia – Walleniella 

## Enkelt slacher
* *[[Anagallis]]*
: Hingst an Waanj (*Anagallis arvensis*)

## Luke uk diar
Teeplaanten

**Teeplaanten** (*Theaceae*) san en plaantenfamile uun det kategorii *[[Ericales]]*. Faan grat bedüüdang san a slacher *Camellia sinensis* (tee), *Camellia oleifera* (tee-ööle) an *Camellia japonica* (bluum, kameelie).

## Enkelt slacher
* Triibus *Theeae*
** *Apterosperma* Hung T.Chang: 1 slach
** Kameelien (*Camellia*) L.: 120-200 slacher
*** Tee (*Camellia sinensis*)
*** Kameelie (*Camellia japonica* L.)
** *Laplacea* Kunth: 8-9 slacher
** *Polyspora* Sweet: ~ 40 slacher
** *Pyrenaria* Blume: 20-25 slacher
* Triibus *Gordonieae*
** *Franklinia* W.Bartram ex Marshall: 1 slach
** *Gordonia* J.Ellis: 2 slacher
** *[[Schima]]* Reinw. ex Blume: ~ 20 slacher
*** *[[Schima wallichii]]*
* Triibus *Stuartieae*
** *Stewartia* L.: ~ 20 slacher

## Luke uk diar
Mö

Di **Mö**en ( Kuben,  *hiiföögle*, *mööwen*, *meewen*) (*Laridae*) sen en Fügelfamiilii. Ja hiir me Tiarnken en üđer Fügelfamiilien tö di Kategorii Möen en Füglern bi Heef (*Charadriiformes*).

## Beskriiwing

 Möen frit ales.

## Aarten
* Önerfamilii *Larus*
: Gre Mö, Oosmö (*Larus argentatus*)
: Heef-Mö (*Larus marinus*) 
: Jeringsmö (*Larus fuscus*)
: Ismö (*Larus hyperboreus*)
: Mö, Kaukmö (*Larus canus*)
: Suurthaurti Mö (*Larus ridibundus*) 

* Önerfamilii *Rissa*
: Triitaunen-Mö (*Rissa tridactyla*) 

Em teelt 55 Aarten fan Möen üp Wārel, diar ön 7 Önerfamiilien iindiilet sen.

## Luki uk diar
Kurów

Deer booge 2.870 mansche (2013). 

Kurow wårt begränsed foon:

* Kloda önjt norden,
* Szumow önjt norden,
* Olesin önjt söödååsten,
* Kalen önjt ååsten,
* Plonki önjt ååsten,
* Klementowice önjt sööden,
* Brzozowa Gac önjt weesten,
* Nowy Pozog önjt weesten,
* Witowice önjt weesten.
Tee

**Tee** (, [], woort faan't teeplaant maaget, för ünlik slacher wurd ünlik dialen faan det plaant brükt: bleed, knob, bloos of halem.

Uun tee as Coffein, det woort uk leewen üüs *Te'in* betiakent.

Det wurd *tee* woort uk brükt, wan bleeden of ööder dialen faan ööder plaanten brükt wurd. Do snaaket'am oober faan pöbermünt-tee of hibiskus-tee of mate-tee.

## Slacher an suurten
Diar san fööraal sääks slacher faan tee. Di ferskeel komt faan't bewerkin:


Datei:Tea leaves steeping in a zhong čaj 05.jpg|Green tee
Datei:HGY Oolong tea leaf close.jpg|Oolong
Datei:Bai Hao Yin Zhen tea leaf (Fuding).jpg|Witj tee
Datei:Yinzhen.jpg|Güül tee
Datei:EarlGrey mit Bergamotte aromatisierter Schwarzer Tee.jpg|Earl Grey (suart tee)
Datei:Soultea-Pu-erh-first-grade.jpg|Pu-erh-tee


An do jaft at faan arke slach en hialer rä suurten:

* Green tee – Gunpowder, Sen Cha, Li Zi Xiang, Yunnan Yun Yin, Rolling Clouds
* Witj tee – Pai Mu Dan, Mee Sum, Mo Li Yin Zhen, „Jasmin Silber Nadel“
* Oolong – Dong Ding Oolong Cha, Ti Kuan Yin Cha
* Suart tee – Darjeeling, Dian Hong Cha
* Pu-erh-tee – Pu Erh Tuo Cha, Palace of Pu Erh
* Güül tee – Jun Shan Yin Zhen

Suart teesuurten wurd miast efter det lun of regiuun betiakent, huar's faan kem: Assam, Ceylon of Darjeeling.

## Bewerkin faan tee

## Luke uk diar
Frücht

__NOTOC__

At **frücht** (faan lat. *fructus*) woort faan det bloos faan en plaant, wan det siad rip as.

Tu't frücht hiart ales, wat ütj en bloos woort. Diaram jaft at früchten uk bluas bi Bloosplaanten (*Magnoliophyta*). Bi a Näädelbuumer (*Pinophyta*) wääkst at siad "naagelt" saner früchtflääsk trinjam.

Det frücht as diarför diar, am det siad tu bewaarin, bit det freiden woort.

## Früchten
Mä *früchten* men wi oober miast det, wat'am iidj koon. An det koon det früchtflääsk wees faan en aprikoos of uk man det siad faan en irt.

Früchten mä en hard skel san nöden. Früchten mä en wok skel san beien.

## Spreegwurden
* Gud siad drait gud ***frücht***.

## Luke uk diar

## Kwelen
Kofe

**Kofe** woort faan kofesiad maaget, det woort röst an grünjen an do mä hiat weeder apkööget. Kofe wiar iar böös jüür an küd bluas faan rik lidj dronken wurd, ööder lidj haa "kofe" faan bere maaget, oober det smääkt natüürelk ei so gud. 

Uun kofe as Coffein.

Kofesiad woort uk üs "kofebuan" betiakent, hää oober mä buanen goorniks tu dun. Det wurd komt faan araabisk  *bunn* an det ment "kofefrücht".

## Produktjuun
Uun't juar 2011 san 8,46 Mio. t Kofe"buanen" iinbürgen wurden. A gratst produsenten wiar:

*<sup>F</sup> = slompet efter FAO*
*<sup>Im</sup> = slompet taalen*

## Di kofepris

Faan det jil komt ei föl bi a produsenten uun:



## Futnuuten


## Luke uk diar
Coffein

**Coffein** (uk **Koffein**, **Tein** of **Thein**) as en Alkaloid an sodenang ei üngefeerelk.

Coffein komt föör uun Kofe, Tee, Cola, Mate, Guaraná an Kakao. Rian Coffein as en witj polwer saner stirem mä bater smaag.

## Bilen

Caffeine_USP.jpg|Rian coffein
Friedlieb Ferdinand Runge.jpeg|Friedlieb Ferdinand Runge hää det coffein fünjen.
Guarana Pulver.jpg|Guarana-polwer


## Luke uk diar

* 
* 
* 

## Futnuuten
Buan

At **guardbuan** *(Phaseolus vulgaris),* **green buan** of uk man ianfach **buan** as en plaant uun det famile *[[Fabaceae]]*.

## Bilen

Phaseolus vulgaris seed.jpg|Ünlik suurten faan guardbuanen
Stangenbohne.jpg|Jong sprööd
Common Bean, blossoms.jpg|Buan mä bloosen
Phaseolus vulgaris MHNT.BOT.2016.24.73.jpg|Phaseolus vulgaris - MHNT


## Luke uk diar

* Kofe"buan"
* Kakao"buan"
Kameelien

**Kameelien** (*Camellia*) san plaantenslacher uun det famile faan a teeplaanten (*Theaceae*). Diar jaft at sowat 200 bit 300 slacher faan. Di nööm hää oober niks mä't kameel tu dun, a plaanten san näämd efter *Georg Joseph Kamel*, di det C. japonica tu Euroopa broocht hää.

## Enkelt slacher
* auerslach *Protocamellia*
* auerslach *Camellia*
*: *Camellia sasanqua*
*: Tee (*Camellia sinensis* (L.) Kuntze)
*: Kameelie (*Camellia japonica* L.)
* auerslach *Metacamellia*
* auerslach *Thea*

## Luke uk diar
Sri Lanka

**Sri Lanka** (, , ; , ) hää bit 1972 **Ceylon** het, an as en lun an en eilun uun a Indisk Osean mä 20 miljuun iinwenern.

## Koord



## Futnuuten


## Luke uk diar
Alpenruus

At **Alpenruus** (*Rhododendron ferrugineum*) as en plaantenslach an miast üs *[[rhododendron]]* bekäänd. Hat hiart tu't plaantenfamile faan a Hiasplaanten (*Ericaceae*).

At Alpenruus as giftag. Uun bloosen, bleeden an früchten as Acetylandromedol.

## Luke uk diar

*
Rhododendron

**Rhododendron** (*Rhododendron*) het en hialer rä plaantenslacher uun det famile *[[Ericaceae]]*. Det san Hiasplaanten an at jaft wel düüsen ünlik slacher. Di nööm komt ütj at greks an ment so föl üs *ruusenbuum*. 

Flook slacher san giftag.

## Onersköölen
R. subg. Azaleastrum (mä: Azaleen) – R. subg. Choniastrum – R. subg. Hymenanthes (mä: Azaleen) – R. subg. Rhododendron

## Bilen

Rhododendronpark Bremen 14-05-09.jpg|Rhododendronbosker bleu uun Breemen
Rhodedendron.JPG|Slööden bloos
Rhododendron_doldentraubiger_Blütenstand.jpg|Eeben bloos


## Slacher
Uun Euroopa kem man tjiin slacher föör:
* Alpenruus (*Rhododendron ferrugineum L.*)
* *Rhododendron hirsutum L.*
* *Rhododendron kotschyi Simonk.*
* *Rhododendron lapponicum (L.) Wahlenb.*
* Güül Azalee (*Rhododendron luteum Sweet*)
* *Rhododendron ponticum L.*
* *Rhododendron tomentosum Harmaja*
: uun a Kaukasus:
* *Rhododendron caucasicum Pall.*
* *Rhododendron smirnowii Trautv.*
* *Rhododendron ungernii Trautv.*

## Luke uk diar
Kameelie

At **Kameelie** (*Camellia japonica*) as en plaantenslach uun det famile faan a Teeplaanten (*Theaceae*). Hat wääkst uun Uastaasien an as nai mä't Teeplaant (*Camellia sinensis*).

## Bilen
„Fald“ suurten:

Camellia japonica 'Pink Perfection'.jpg
Camellia_japonica0.jpg
Camellia japonica1.jpg

Ei fald bloosen:

Camellia japonica natural.jpg
Kamelienbluete.JPG


## Luke uk diar
Hingst an Waanj

**Hingst an Waanj** (*Anagallis arvensis* of uk *Lysimachia arvensis*) as en plaantenslach an hiart tu a Priimeln (*Primulaceae*). Det plaant as giftag.

## Onerslacher
* *Anagallis arvensis f. arvensis*
* *Anagallis arvensis f. carnea*
* *Anagallis arvensis f. lilacina*
* *Anagallis arvensis f. pallida*
* *Anagallis arvensis f. azurea*

## Bilen

Anagallis arvensis f azurea eF.jpg|*A. arvensis f. azurea* (blä) an *f. carnea* (laachtruad).
Anagallis arvensis f azurea0.jpg|*A. arvensis f. azurea*.
Anagallis arvensis azurea.jpg|*A. arvensis f. azurea*.


## Luke uk diar
Ronald Reagan

**Ronald Wilson Reagan** (6. Febrewoore 1911 uun Tampico, Illinois &ndash; 5. Jüüne 2004 uun Los Angeles, Kalifornien) wiar di 40. president faan Ameerikoo sant di 20. Janewoore 1981. Hi wiar faan det Republikaans Partei. A 6. Nofember 1984 as hi föör sjauer muar juar weelet wurden.

## Luke uk diar
* *Presidenten faan dön Ferianagt Stooten (1945-2001)*: Harry S. Truman (1945-1953), Dwight Eisenhower (1953-1961), John F. Kennedy (1961-1963), Lyndon B. Johnson (1963-1969), Richard Nixon (1969-1974), Gerald Ford (1974-1977), Jimmy Carter (1977-1981), Ronald Reagan (1981-1989), George H.W. Bush (1989-1993), Bill Clinton (1993-2001).
Andromedotoxin

**Andromedotoxin** as uk bekäänd üs **acetylandromedol**, **rhodotoxin**, **asebotoxin** of **grayanotoxin**. Det as en skööl faan giftag materioolen an komt natüürelkerwiis uun rhododendron of hönang föör.

## Struktuurformel

Ac = acetyl

## Giftaghaid
Uun hönang faan Japan, Brasiilien, USA, Nepal, an British Columbia as flooksis *andromedotoxin*, oober ei ünmiatag föl.

## Luke uk diar
Nelson Mandela

**Nelson Mandela** (18. Jüüle 1918 uun Mvezo, Umtata &ndash; 5. Detsember 2013 uun Johannesburg, Süüdafrikoo) wiar di 1. president faan Süüdafrikoo sant di 10. Mei 1993.

## Luke uk diar
* *Presidenten faan Süüdafrikoo*: Nelson Mandela (1994-1999), Thabo Mbeki (1999-2008), Kgalema Motlanthe (2008-2009), Jacob Zuma (2009-2018), Cyril Ramaphosa (2018-)
Dromedar

At **Dromedar** (*Camelus dromedarius*) of **Araabisk Kameel** as en slach faan a Kameelen (Camelidae). Hat woort miast brükt üs dreegdiart.

## Luke uk diar
Kameelen

**Kameelen** (Camelidae) san en famile faan Tetjdiarten uun det order faan a Paartuanet Klooksdiarten mä sääks slacher. Jo san det iansagst famile uun't onerorder *[[Tylopoda]]*.

## Sköölen an slacher
* *[[Camelus]]* – Eegentelk Kameelen
** Dromedar (*C. dromedarius*)
** Baktrisk Kameel (*C. bactrianus*, *C. ferus*)
* *[[Lama]]* – Laamas
** Guanako (*L. guanicoe*)
** Laama (*L. glama*)
* *[[Vicugna]]* - Vikunjas
** Vikunja (*V. vicugna*)
** Alpaka (*V. pacos*)

## Spriadkoord

## Luke uk diar
Mississippi

Wat menst dü?

* Mississippi (Stoot), di bundesstoot faan a USA
* Mississippi (Struum), di struum uum a USA
* Herr Mississippi, det komeedefigüür faan Friedrich Dürrenmatt
Girafen

A **Girafen** (*Giraffidae*) san en famile faan Paartuanet Kloksdiarten. Diar jaft at man tau (bit fiiw) slacher faan: at eegentelk Giraf (Giraffa) an at Okapi (Okapia).

## Slacher
*  *[[Giraffa]]* – Giraf
: *[[Giraffa camelopardalis]]*
: *[[Giraffa giraffa]]* 
: *[[Giraffa reticulata]]*
: *[[Giraffa tippelskirchi]]*

*  *[[Okapia]]* – Okapi
: *[[Okapia johnstoni]]*

## Luke uk diar
Ruus (Kraankes)

At **ruus** het üüb latiinsk *Herpes Zoster* an komt faan en wiirus, di a nerfen uungrapt. En strimel faan letj bleesen leit miast üüb ään sidj faan a romp bi a bük of bi a hals. Jo bitj an kön föl piin maage. Det kraankes bräächt ütj, wan det imuunsüsteem faan a minsk swaak as, bi ääler lidj of minsken, diar auerläästet san. Flook jong lidj fu en ruus, do as det oober ei so gefeerelk, det san do *winjpooken*.

## Di nööm
Di aparte nööm komt faan det ruad klöör. Di sjiisk nööm *Gürtelrose* komt diarfaan, dat det ruus miast trinjam a bük föörkomt, huar a riam draanj woort.

## Di wiirus
Di wiirus het *[[Varizella-Zoster-Virus]]* (VZV) an hiart tu a *[[Herpeswiiren]]*. Hi as oober föl fülker üs *Herpes simplex*. Det as en wiirus, diar miast trinjam a lapen föörkomt.

## Luke uk diar
Braanwäärs

Di **braanwäärs** faan iidj sait ütj, hüföl energii diar uun sat an faan a minsk brükt wurd koon. Di wäärs woort uun Kilojoule (kJ) uunden, bitu woort uk noch det ual miat Kilokalorii (kcal) brükt.

## Bispalen
Autonoom Gemianskap Madrid

At **Autonoom Gemianskap Madrid** (spoonsk *Comunidad de Madrid*) as ian faan 17 autonoom gemianskapen uun Spoonien. Hat leit temelk uun a maden faan't lun an amfaadet man ian prowins, det het uk *Madrid*. Diar hiart det stääd Madrid an hör amlun tu.

## Grat stääden
(Stant: )

## Futnuuten
Carsten Pörksen

**Carsten Pörksen** (* 18. Jüüle 1944 uun Neebel üüb Oomram) as en sjiisken politiker faan a SPD. Hi seed faan 1991 bit 2016 uun a loondai faan Rheinlun-Pfalz.

## Leewent
Carsten wooks ap üs dring faan prääster Erich Pörksen an sin wüf Marielouise. 1964 hää Pörksen sin abitur bi't Friedrich-Paulsen-skuul uun Naibel maaget. Do hää'er rochtswedenskapen studiaret an wiar rochtssekreteer bi a DGB. Pörksen as befreid an hää trii jongen.

## Ferwisangen efter bütjen

* Persöönelk wääbsteed
Istanbul

**Istanbul** () as det gratst stääd uun a Türkei, sin hoodstääd, an uk di kulturel madelponkt. Hat leit üüb bias sidjen faan a Bosporus, det as det ferbinjang faan at Suart Sia mä't Madlunsia. A Bosporus dialt Euroopa faan Aasien uf an sodenang leit Istanbul üüb tau kontinenten.

## Kliima



## Kwelen


## Luke uk diar
Otfried Schwarz

**Otfried "Panscho" Schwarz** (* 9. Janewoore 1942 uun Tilsit, † ~ 5. Jüüne 2022 uun Neebel) wiar en konstmooler, di uun Berlin an üüb Oomram lewet hää.

## Leewent
*Panscho* as 1942 uun Tilsit bäären, an skul uun April 1945 mä sin aalern flücht. So lunagt hi uun Schleswig-Holstian. Sant 1954 käänt hi Oomram, huar sin aalern leeder en hüs baud haa. Al üs dring hää Otfried tiakent an skulptuuren maaget. San neknööm füng hi, auer hi so hal mä farwen kliam (*pansche*) maad. 1961 begand hi tu studiarin, iarst uun Kiil bi profesor Brockmann, leeder uun Berlin, bi a profesooren Jaenisch, Bergmann an Bachmann. Tidjwiis hää'er üüb Sardinien werket, miast oober uun Berlin. Sant 1963 hää *Panscho* flook ütjstelangen ütjracht an hää uk flook griisegrat bilen üüb hüswoger moolet. 1969 füng hi di konstpris faan't stääd Wolfsburg.

## Panscho sin borag
Üüb Oomram käänt arken Panscho sin strunborag üüb a Kniip tesken Neebel an Noorsaarep. Det woort arke wos mä strunholt an driiwlis nei apbaud an uun a wonter gongt det miast weder uunstaken. Faan 2002 bit 2005 wiar sin borag sogoor uun Hamborag uun't *Altonaer Museum* tu sen.

## Luke uk diar
* Panscho üüb amrum.news.de, 8. Jüüne 2022
* Lenard Streicher
ISO 3166-2:RO

## Siehe auch
*  (EU-Statistikregionen)
* ISO 3166-2, Referenztabelle der Ländercodes.
* ISO 3166-1, Referenztabelle der Ländercodes, wie sie in Domainnamen verwendet werden.
Trojany

**Trojany** as en saarep uun Poolen. 2014 hed det saarep 490 iinwenern.

Trojany as at hoodsaarep faan't gemeen Dąbrówka uun't Woiwodskip Mazowsze.
Suart Sia

At **Suart Sia** as en banensia tesken Süüduasteuroopa an Fööraasien. Hat as auer a Bosporus mä't Madlunsia ferbünjen. Diar as det bit 2.212&nbsp;m jip, an üüb en grate faan 461.000&nbsp;km² lei 547.000&nbsp;km³ weeder.

## Luke uk diar
Blaanern

Di **Blaanern** (*Urtica*) sen en Aart, diar tö di Famiilii fan di Blaanernplanten jert. Ja kum bal aural üp Wārel fuar. Ön Dütsklön raaket em fuaral di *Gurt Blaanern*, di *Litj Blaanern* en ek sa aaft uk di *Röhricht-Blaanern* of di *Pilen-Blaanern*.

## Biskriiwing

### Senerlig aur Blaanern
Blaanern-Aarten wuksi üs Planten fuar jen Jaar of üs Krüürplanten, wat leenger stuun. Hat kumt uk fuar, dat diar en (Hualev-)Bosk fan uur, man ek aaftjens.
Blaanern ken ön Mereleuroopa fan 10 cm bit 3 Meetern hoog wuksi, wan ja inoch tö iit haa. Di Aarten, diar leenger üs en Jaar stuun, haa Rhizomi diarfuar, dat ja muaren uur en stuun blif ken.Di green Diil fan di Plaant heer blaanendi Hiir.
Wen em töögen di Blaanern kemen es, da heer em höm *blaanert*.

### Blaaner-Hiir

Datei:Urtica dioica stinging hair.jpg|thumb|Hiir ön di Stengel fan en Blaanerplaant, em ken binai di Blaanerhaurn keen.
Datei:Urtica dioica hairs.jpg|thumb|Gurt en litj Hiir ön en Blaanernbleer; di gurt Hiir ken blaaneri.
Datei:Brennnessel Quaddeln.jpg|thumb|Blaanert Sken fair sok Kwadeln.


## Luki uk jir
Maren Jessen

**Maren Jessen**, bēren Lorenzen ( Tö Wārel kemen di 28. Juuni 1956) es en Wüfhaur fan Tinem üp Söl'. Sent di Aprilmuun fan 2014 es jü ön di Fuarstand fan di Söl'ring Foriining.

## Leewent
Maren Jessen es bifriit me Rainer Jessen. Ja haa jaar Bruarwenig fan di Forhüüring her. 2013 haa jat di Bidreft tö en Agentuur dönen, en nü wel jat "dit Ailön wat töbeek dö".

## Aarber fuar Spraak en Foriining
Maren Jessen es aural tö raakin, hur dit om Friisk en senerk Söl'ring Spraaken en Kultuur giar, sa üs ön di Friisk Reer, di Nuurđfriisk Foriining en muar. Jü heer dit Talent en kum diar uk ön di Staalern, hur di Liren wat tö sii haa. Sent 2014 es jü ön di Fuarstand fan di Söl'ring Foriining.

Jü es mal fliitig, en jü wel "di Wai fan Maike Ossenbrüggen förtergung", üs jü sair. Jest Teeken diarfan es al en nii Formāt fan "Wat Snak üp Söl'ring", wat di Foriining al leenger önberen her, en dit jit "Söl'ring Staal". Me des wel Maren en höör Helpers uk jüngeri Liren me iin ön dit Söl'ring Spraakenbuat fo, en diarfuar waar da me Fridai injems uk en Tir fünen, hur bal ark jen kum ken.
Uk bi en Ütsteling aur di Menerhairen, diar Friisk Foriining en "Antenne Sylt" iin ön't "Dorfhotel" ön Raantem maaket haa, wiar Maren Jessen me Renate Schneider üp Stair. Jat ber uk wat ön fuar ditdiari Rādioprogram, hur di Sender fan't Lön Sleeswig-Holstiin Jil fuar haa wel.
Flaviviridae

**Flaviviridae** san en famile faan wiiren an hiar efter hör struktuur tu a RNA-wiiren. Hör nööm haa jo efter det güülfiiber-wiirus (lat. flavus = güül)

## Süstemaatik
Tu't famile Flaviviridae hiar jo sköölen:
* *[[Flavivirus]]*
*: Detdiar skööl feert tu flook swaar kraankhaiden bi minsken an diarten: Güülfiiber, Denguefiiber, FSME, Zikafiiber an öödern.
* *[[Pegivirus]]*
*: As iarst 2013 fünjen wurden.
* *[[Pestivirus]]*
*: Detdiar skööl komt bluas bi diarten föör üs SP-Virus (*[[swin]]pest*) of BVD/MD-Virus (bi beesten) of Border Disease (bi sjep).
* *[[Hepacivirus]]*
*: Diarfaan käänt am bluas det Hepatitis-C-wiirus, det feert tu Hepatitis-C.

efter Baltimore: Wiirus-Skööl 4

## Luke uk diar