open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1913

**1913** wiar det tretanjst juar faan at 20. juarhunert. At juar begand mä’n Weedensdai uun de Gregoriaans kalender an mä’n Teisdai uun de Juliaans kalender.

 **1913** wus dåt tratäinst iir foon dåt 20. iirhunert. Et iir begand ma’n Weensdi önj di Gregoriåånsch Kaläner 

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 20. Febrewoore: A bau faan't hoodsteed faan Austraalien, Canberra, begand.
* 04. Marts: Woodrow Wilson wurd 28. president faan dön Ferianigt Stooten.
* 30. Mei: De Iarst Balkaankrich kaam tu aanj.
* 24. Jüüne: Joseph Cook wurd de seekst premierminister faan Austraalien.
* 29. Jüüne: De Naist Balkaankrich begand.
* 10. August: De Naist Balkaankrich kaam tu aanj.
* 19. August: Adolphe Pégoud wurd di iarst maan, di det loket as, mä en faalskirem ütj en fliiger tu springen.
* 01. Oktuuber: Det Rendsborig Huuchbrag wurd eebenmaaget.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 08. Januwaari: Berthold Bahnsen, friisk Politiker († 1971)
* 09. Janewoore: Richard Nixon, 37. president faan dön Ferianigt Stooten († 1994)
* 05. April: Nicolas Grunitzky, naist president faan Toogo († 1969)
* 14. Jüüle: Gerald Ford, 38. president faan dön Ferianigt Stooten († 2006)
* 01. August: Furusawa Taiho, jaapaans dachter († 2000)
* 16. August: Menachem Begin, israeelisk poliitiker († 1992)
* 22. Oktuuber: Bảo Đại, keiser faan Vietnam († 1997)
* 07. Nofember: Albert Camus, fraansöösk skriiwer († 1960)
* 22. Nofember: Benjamin Britten, ingels komponist († 1976)
* 18. Deetsember: Willy Brandt, tjiisk poliitiker an bundeskansler faan 1969 tu 1974 († 1992)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 22. Febrewoore: Ferdinand de Saussure, sweitser spriikwedenskapsmoon (* 1857)
* 12. Deetsember: Menelik II., keiser faan Ethioopien (* 1844)
* 18. Marts: Georg I., köning faan Grekenlun (* 1845)
1910

**1910** wiar det tjiinst juar faan at 20. juarhunert. At juar begand mä’n Saninj uun de Gregoriaans kalender an mä'n Freidai uun de Juliaans kalender.

 **1910** wus dåt tiinst iir foon dåt 20. iirhunert. Et iir begand ma’n Saneene önj di Gregoriåånsch Kaläner än ma’n Fraidi önj di Juliåånsch Kaläner.

 **1910** wiar dit tiinst Jaar fan dit 20. Jaarhön’ert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 29. April: Andrew Fisher wurd weler premierminister faan Austraalien.
* 06. Mei: George V. wurd köning faan det Ferianigt Köningrik.
* 31. Mei: Louis Botha wurd premier-minister faan Süüdaafrika.
* 05. Oktuuber: at Portugiisisk Rewolutschoon faan 1910 begant. Köning Manuel II. toonket uf.

**ünbekäänd dootem** 
* A Wik fing a steedrochten.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 23. Janewoore: Django Reinhardt, fransöösken jazz musiiker († 1953)
* 11. Jüüne: Jacques-Yves Cousteau, fraansöösken forsker faan a sia († 1997)

## Störwen – Stürwen
* 21. April: Mark Twain, US-ameerikoonsk dachter (* 1835)
* 09. September: Lew Nikolajewitsch Tolstoi, rüsk skriiwer (* 1828)
2019

**2019** as det njüügentanjst juar faan det 21. juarhunert. At juar begand mä’n Teisdai.
 **2019** as dåt nüügentäinst iir foon dåt 21. iirhunert. Et iir beganed ma’n Täisdi.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 01. Janewoore: Uasterrik as det 23. lun, huar tau maaner of tau wüfen frei mut.
* 24. Mei: Taiwan as det 24. lun, huar tau maaner of tau wüfen frei mut.
* 08. Jüüle: Ekwadoor as det 25. lun, huar tau maaner of tau wüfen frei mut.

## Bäären – Tuläid – Bēren

## Störwen – Stürwen
* 18. Janewoore: Brian Stowell, manks skriiwer (* 1936)
* 26. Janewoore: Michel Legrand, fransöösk komponist (* 1932)
* 20. Jüüle: Margaretha Grosser, saaterfresk skriiwer (* 1934)
* 18. Detsember: Marron Fort, saaterfresk spriakwedenskapsmaan (* 1938)

## Neis faan 2019
: 20. Detsember: M/S Rungholt (amrum-news.de) -> Rungholt (Skep, 1992)

: 23. Oktuuber: Klimawandel (RP-Online.de) -> Kliima
: 21. Oktuuber: M/S Rungholt verkauft (amrum-news.de) -> W.D.R.
: 10. Oktuuber: Sturmflut 1634 (n-tv.de) -> Sturemflud

: 23. Jüüle: Bunker-as-a-Service (funkschau.de) -> Ding-Sönj
: 20. Jüüle: Die Watt-WG (deutschlandfunk.de) -> Söderuug
: 17. Jüüle: Bordelum stellt auf Selbstversorgung um (energate-messenger.de) -> Boorlem
: 11. Jüüle: 'Pella' strandet im Rütergatt (amrum-news.de) -> Rütjergat
: 08. Jüüle: Telemedizin (welt.de) ->A Halgen
: 02. Jüüle: 25 Jahre Öömrang Hüs (amrum-news.de) -> Öömrang Ferian
: 01. Jüüle: Rheingau Literaturpreis (buerstaedter-zeitung.de) -> Dörte Hansen

: 18. Jüüne: Telekom auf Stelzen (golem.de) -> A Huug

: 22. Mei: Wer darf Loren fahren (sh:z) -> A Halgen
: 22. Mei: Neuer Insel-Katamaran (bild.de) -> Adler-Schiffe
: 08. Mei: Spielmanns- und Jugendmusikzüge (sh:z)
: 05. Mei: Friesentag (sh:z) -> Frasche Loosche
: 01. Mei: Nordfriesische Häfen (sh:z)

: 21. April: Zwischen Giebeln und Grachten (morgenweb.de) -> Friedrichstääd
: 15. April: Nei Raisfeerer -> Oomram
: 11. April: Friesentag mit Godewind (sh:z) -> Nuurdfresk Ferian
: 08. April: Wind und Wärme Modellregion (sueddeutsche.de) -> Friedrich-Wilhelm-Lübke-Kuuch

: 29. Marts: Nordfriesischer Untoter (sh:z) -> Gunger
: 28. Marts: Von Breitband bis Telemedizin (sh:z) -> A Halgen
: 22. Marts: Pflug, Stier und Fisch (sh:z) -> Kreis Nuurdfresklun
: 17. Marts: Nordfriesischer Verein (sh:z) -> Nuurdfresk Ferian
: 17. Marts: Nordfriesische Inseln (geo.de) -> Nuurdfresk Eilunen

: 09. Febrewoore: Sprachkurs Sölring (hamburger-abendblatt.de) -> Sölring
: 07. Febrewoore: Öömrang üüb Oomram (amrum-news.de) -> Öömrang
: 03. Febrewoore: Wer spricht schon Nordfriesisch? (forschung-und-lehre.de) -> Nordfriisk

: 28. Janewoore: Manhattan (zeit.de) -> Feer
: 23. Janewoore: Autonomes Fahren (LN) -> Navya
: 17. Janewoore: Biikebrennen 2019 (nordseenetz.de) -> Biakin
: 08. Janewoore: Sylter Frauen (sh:z) -> Söl
: 04. Janewoore: Haabel (amrum-news.de) -> Haabel
2020

**2020** wiar det twuntigst juar faan at 21. juarhunert.
 **2020** wus dåt twuntist iir foon dåt 21. iirhunert. 
 **2020** waos dat twontist iir foon dat 21. iirhonert. 

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 13. Janewoore: Det Ferianigt Köningrik as det 26. lun, huar tau maaner of tau wüfen frei mut.
* 31. Janewoore: Det Ferianigt Köningrik treed ütj det Europeeisk Unioon ütj.
* At Corona-sjocht bräächt ütj.
* 26. Mei: Costa Rica as det 27. lun, huar tau maaner of tau wüfen frei mut.
* 09. August: Presidentskapswool uun Witjruslun.
* 18. August: Putsch uun Maali.
* 31. Oktuuber: Parlamentswool uun Georgien.
* 03. Nofember: Presidentskapswool uun dön Ferianigt Stooten: Wool faan Joe Biden tu a president.

## Bäären – Tuläid – Bēren

## Störwen – Stürwen
* 10. Janewoore: Qaabuus ibn Sa'iid Aal Sa'iid, sultaan faan Omaan (* 1940)
* 30. Jüüle: Lee Teng-hui, taiwaans poliitiker an president faan't lun (* 1923)
* 31. Oktuuber: Sean Connery, britisk schauspeler (* 1930)
* 02. Detsember: Valéry Giscard d'Estaing, fransöösk politiker (*1926)

## Neis faan 2020

: 25. Nofember: Ferteel iinjsen 2020 (NDR)
: 05. Nofember: Fögelpest üüb Ualun (spiegel.de)
: 05. Nofember: Kniip üüb Oomram (amrum-news.de)

: 20. September: Großprojekt (nordschleswiger.dk) -> A Nääs
: 20. September: Sky Power 100 (cleanthinking.de) -> Klasbel
: 18. September: Weinanbau auf Sylt (stuttgarter-zeitung.de) -> Win , Sal
: 06. September: Algen im Rechenzentrum (it-markt.ch) -> Bramstedtlund

: 19. August:  woort 10 juar ual.

: 06. Mei: Weederstoofmobiliteet (solarserver.de) -> Weederstoof

: 21. April: Corona üüb Oomram (spiegel.de) -> Oomram

: 19. Febrewoore: Feuerzeichen (spiegel.de) -> Biakin , Pelwerem

: 16. Janewoore: Marie Tångeberg as 95 wurden (sh:z) -> Marie Tångeberg
: 15. Janewoore: Biakin (nordsee-netz.de) -> Biakin
: 13. Janewoore: Turbostaat: ''Uthlande'' (weser-kurier.de) -> Uthlande
Tineke Postma

**Tineke Postma** (* 31. August 1978 uun Heerenveen) as en waastfresk saksofoonspeler.

## Leewent
Postma begand mä elwen juar mä't saksofoon spelin. Al 1992 hää't mä Candy Dulfer spelet, leeder mä't *Big Band Friesland*. Faan 1996 bit 2003 hää Postma bi't Conservatorium van Amsterdam an at Manhattan School of Music uun New York studiaret, uk bi David Liebman, Dick Oatts an Chris Potter. Wayne Shorter, Cannonball Adderley an John Coltrane san hör föörbilen.

## Konserten
2003 hää Postma üüb't *Mary Lou Williams Jazz Festival* uun Washington spelet, an leeder üüb't North Sea Jazz Festival, det jazzfestival uun Vienne an det Umbria Jazz-festival uun Perugia.

## Diskografii
* 2003 - First Avenue
* 2005 - For the Rhythm feat. Terri Lyne Carrington
* 2005 - DVD Live in Amsterdam (Tineke Postma Quintet, Amsterdam)
* 2007 - A Journey That Matters feat. Terri Lyne Carrington
* 2009 - The Traveller
* 2011 - The Dawn of Light
* 2014 - Sonic Halo, mä Greg Osby
* 2020 - Freya, Edition Records

## Iarangen
* Boy-Edgar-Pris (2015)

## Ferwisang efter bütjen
* TinekePostma.com
Perugia

**Perugia** as det hoodstääd faan't itajeensk Prowins Perugia, an uk faan't Regiuun Umbrien. Diar wene  minsken (Stant: ).

## Kwelen


## Luke uk diar

* Umbria Jazz
ISO 3166-2:IT

## Allgemeines
Das sind zweistellige Zahlen für die Regionen und je zwei Buchstaben für die Provinzen. Im ersten Newsletter (ISO 3166-2:2000-06-21) wurden Schreibfehler in den Namen der Provinzen Massa-Carrara und Pesaro und Urbino korrigiert. Im achten Newsletter (ISO 3166-2:2007-04-17) wurden vier neu gegründete Provinzen in Sardinien nachgetragen. Im Newsletter II-1 (ISO 3166-2:2010-02-03) wurden drei weitere neu gegründete Provinzen nachgetragen und der Name und Code der Provinz Forlì-Cesena korrigiert. Im Newsletter II-2 (ISO 3166-2:2010-06-30) wurden die Codes dreier Provinzen korrigiert; seitdem stimmen wieder alle Provinzcodes mit den Kfz-Kennzeichen überein.

Für die Provinz Rom sind als Kfz-Kennzeichen ROMA oder, wenn aus Platzgründen nur zwei Zeichen möglich sind, RM in Gebrauch. In ISO 3166-2 ist nur RM gültig.

Eine Provinz Aosta, deren Gebiet neben der heutigen Region Aostatal auch Teile der Provinz Turin umfasste, bestand nur von 1927 bis 1945. In ISO 3166-2 ist die heutige Region auch als „Provinz Aosta/Aoste“ aufgeführt.

## Kodiirlist
### Regiuunen

### Prowinsen

## Futnuuten


## Luke uk diar
* ISO 3166-2 Luncodes
* ISO 3166-1 Luncodes uun domainnöömer
New York City

**New York** [] (gans akeroot **City of New York**) as en gratstääd bi a uastküst faan a Ferianagt Stooten faan Ameerikoo. Hat hiart tu a bundesstoot New York an as mä aacht miljuun iinwenern at gratst stääd faan a USA.

## Kliima

## Bilen

## Futnuuten


## Luke uk diar

*
Manhattan

**New York County** as en *[[County (USA)|county]]* uun a US-amerikoonsk bundesstoot New York, an en *[[borough]]* faan New York City (NYC). Hat as beeder bekäänd üs **Manhattan**. So het eegentelk oober det eilun, huar't üüb leit.

## Koorden

## Kwelen


## Luke uk diar
1624

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
**Ünbekäänd Dootem**
* New York City wurd üüs Nei Amsterdam üüb Manhattan Eilun grünjlaanjen.
Liibyen

**Liibyen** [] ( []; uun berberspriak **ⵍⵉⴱⵢⴰ**) as en stoot uun Nuurdafrikoo. Hi leit bi't Madlunsia, uun't uasten lei Egypten an Sudaan, uun't süüden Niiger an Tschad an uun't waasten Tuneesien an Algeerien. Liibyen hää di huuchst HDI-indeks faan Afrikoo.

## Geografii
### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

### Iindialang faan Ferwaltang


UN-Treuhandgebiet Libyen 1947-1951.png|Liibyen efter a Ööder Weltkriich (1943/47-1951).
Historische Provinzen Libyens.png|Trii gouvernements uun Liibyen (1951-1963).
Lybian Shabiat 2007 with numbers.svg|Iindialang daalang: (22 *schaʿbiyyat*; sant 2007).


## Luke uk diar
* ISO 3166-2:LY

## Kwelen
ISO 3166-2:LY

## Einzelnachweise


----
*Siehe auch:*
* ISO 3166-2, Referenztabelle der Ländercodes.
* ISO 3166-1, Referenztabelle der Ländercodes, wie sie in Domainnamen verwendet werden.
* Verwaltungsgliederung Libyen
Tripolis

**Tripolis** (, iar *Oea*, italjeensk/ingelsk *Tripoli* faan gr. Τρίπολη ‚trii stääden‘) as det hoodstääd faan Liibyen an hää sowat 1.780.000 iinwenern (stant Oktuuber 2007).

## Kliima

## Sasterstääden
*  Kairo
*  Algier
*  Beirut
*  Belgrad
*  Belo Horizonte (sant 2003)
*  Izmir
*  Madrid
*  Sarajevo (sant 1976)

## Luke uk diar

## Kwelen
Araabisk spriak

**Araab(i)sk** (aanj nööm , kurt , ) as det miast snaaket spriak faan a semiitisk twiig faan a Afro-asiaatisk spriaken. An hör standard wariant  as ian faan a sääks amtsspriaken faan a Feriand Natsioonen.

## Spriadkoord

## Luke uk diar
* Araabisk skraft
Araabisk alfabeet

At **araabisk alfabeet** (, *al-abdschadiyya al-ʿarabiyya*) as det alfabeet faan't araabisk spriak an hää 28 buksteewen. Wurden wurd faan rochts tu lachts (RTL) skrewen.

## Buksteewen

## Taalen
Miast wurd indisk of persisk (farsi) taalen brükt. Jo wurd ööders üs a wurden faan lachts tu rochts skrewen. Uun Euroopa snaake wi miast faan araabisk taalen, hör furem haa jo oober iarst leeder uun Euroopa füngen.

### Indisk taalen

### Farsi-taalen

## Luke uk diar
* Araabisk spriak
The World Factbook

**The World Factbook**, iar uk **CIA World Factbook** näämd, woort faan't CIA ütjden. Det as fol mä statistisk dooten auer aal a lunen üüb a welt. 

Fööraal gongt det diar am demografii, wiartskap, infrastruktuur, politiik an't militeer. An do san diar noch en hiale rä listen mä ufkörtangen, natsionaalflagen an muar.

Tuiarst kaam det *factbook* 1962 üs gehiam informatsion ütj, sant 1971 uk üs öfentelk tugengelk wersion. Sant 1994 stäänt det *factbook* uun't näät, an woort arke weg apwerket. A ütjgoowen sant 2000 kön deellooset wurd.

## Luke uk diar

* Wääbsteed faan't World Factbook
Egypten

**Egypten** ( *Miṣr*, amtelk *Araabisk Republiik faan Egypten*) as en stoot uun't nuurduasten faan Afrikoo. Det hualeweilun Sinai hiart uk tu Egypten, woort oober al tu Aasien tääld.

Uun Egypten leit a Sueskanaal mä sin grat bedüüdang för a hiale welt.

Det leewent faan 80 miljuun minsken woort bestemet faan a Niil, di san müs uun't Madlunsia hää. Diar as al föör 5000 juar en huuch kultuur bi apwoksen.

## Geografii
### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

### Indialang faan Ferwaltang
Egypten hää sööwen-an-twuntig guwernementen (üüb Araabsk محافظات *muhāfaẓāt*, iantaal محافظة  *muhāfaẓa*).

## Befölkring
### Sünjhaid
Wüfen raage uun't madel en ääler faan 74,2 juaren, an maaner ian faan 69,6 juaren.

## Luke uk diar
* Ual Egypten

## Futnuuten
Kairo

**Kairo** (, *al-Qāhira* – „det stark“) as det hoodstääd faan Egypten an det gratst stääd uun't araabisk welt. A Ägyptern sai uk ianfach –&nbsp;, huucharaabisk *Misr*, ägyptisk-araabisk (Kairo spriakwiis) *Masr*.

## Kliima

## Sasterstääden

## Futnuuten


## Luke uk diar
ISO 3166-2:GE

## Kodiirlist

### Autonoom republiiken
	

### Stääd

### Regiuunen

## Futnuuten


----
*Luke uk diar:*
* ISO 3166-2, Referenstabel faan luncodes.
* ISO 3166-1, Referenstabel faan luncodes, so üs uun domainnöömer.
Batumi

**Batumi** (of *Batum*; ) as en huuwenstääd bi't Suart Sia an hoodstääd faan Adschaarien uun Georgien mä 152.839 iinwenern (2014).

## Sasterstääden

## Luke uk diar
ISO 3166-2:SS

Vor der offiziellen Einführung fungierte ISO 3166-2:SS nach der Abspaltung des Südsudan vom Sudan im Juli 2011 als offizieller Platzhaltereintrag für den Südsudan in der ISO 3166-2.

## Quellen


## Siehe auch
* ISO 3166-2, Referenztabelle der Ländercodes.
* ISO 3166-1, Referenztabelle der Ländercodes, wie sie in Domainnamen verwendet werden.
ISO 3166-2:SD

Bei der vorletzten Änderung wurde der Bundesstaat Gharb Kurdufan mit dem Code `SD-10` aufgrund einer Modifikation der administrativen Struktur aus der Liste gestrichen.

Ab 2011 bildeten zehn Bundesstaaten den nun unabhängigen Südsudan (ISO 3166-2:SS). Mit dem Newsletter II-3 wurde diese Änderung angepasst und die Untercodes neu strukturiert.

## Kodierliste

## Einzelnachweise


----
*Siehe auch:*
* ISO 3166-2, Referenztabelle der Ländercodes.
* ISO 3166-1, Referenztabelle der Ländercodes, wie sie in Domainnamen verwendet werden.
Juba

**Juba** ( *Dschūbā*) as det hoodstääd faan a Süüdsudaan an faan det bundeslun Central Equatoria (Zentral-Äquatoria).

## Beskriiwang

## Kliima



## Luke uk diar

## Futnuuten
ISO 3166-2:RS

Die Verwaltungseinheiten unterteilen sich dabei in eine Stadt, zwei autonome Provinzen und 29 Distrikte.

## Kodierliste

### Stadt

### Autonome Provinzen

1 Die autonome Provinz Kosovo hat sich im Februar 2008 als unabhängig erklärt, wird von Serbien aber weiterhin als Teil des Landes betrachtet. Ein ISO-3166-Code für den neuen Staat wurde bisher nicht vergeben.

### Bezirke

## Futnuuten


## Luke uk diar
* ISO 3166-2 Luncodes
* ISO 3166-1 Luncodes uun domainnöömer
Belgrad

**Belgrad** (, ), det ment so föl üs witj *(beo-)* stääd *(-grad)*, as det hoodstääd faan Serbien. Det hää 1.166.763 lidj (2011).

## Geografii
### Iindialang faan Ferwaltang
Belgrad hää 17 stäädgemeeden:

## Sasterstääden
*  Chicago, dön Ferianagt Stooten, sant 2005
*  Ljubljana, Sloweenien, sant 2010
*  Skopje, Nuurd-Masedoonien, sant 2012
*  Shanghai, Schiina, sant 2018

## Luke uk diar

## Kwelen
Süüdsudaan

A **Süüdsudaan** (, amtelk  (RoSS); ) as en stoot uun Afrikoo. Hi as a 9. Jüüle 2011 suwereen wurden faan a Sudaan;

## Iindialang
A bundesstooten faan 2011-2015 wiar:

Sant 2020 hää det lun 10 bundesstooten an 3 aparte regiuunen.

## Kwelen


## Luke uk diar
Hööchde

At **hööchde** as di luadrocht wai faan en ponkt tu en liinje of en flaak. Hat woort miast uun meetern meeden.

Uun a geografii as mä't hööchde miast det hööchde auer a weederpeegel, auer normool nol (m auer NN) mend. Auer a weederpeegel ei stabiil as, hi gongt ap an deel, woort at hööchde mä a Peegel faan Amsterdam ferglikt.

För fliigern as det *hööchde auer a grünj* (AGL - *above ground level*) wichtag.

Uun a astronomii as miast at hööchde auer a kimang mend, at deklination, det as en winkel.

Uun a musiik as at hööchde det frekwens faan en tuun.

## Luke uk diar
Okrug

En **Okrug** as en huuch ferwaltangsianhaid uun enkelt uasteuropeesk lunen. Det ment soföl üs 'kreis'. Uk uun Sjiisklun jaft'at 'lunkreiser'.

## Lunen
* Ruslun
* Serbien
Serbisk spriak

At **serbisk spriak** (serb. српски/srpski) hiart tu a süüdslaawisk spriaken an as nai mä kroatisk, bosnisk an fööraal mä montenegriins.

## Skraft
Serbisk woort eder mä kyrilisk of uk mä latiinsk skraft skrewen:

; kyrilisk
* А Б В Г Д Ђ Е Ж З И Ј К Л Љ М Н Њ О П Р С Т Ћ У Ф Х Ц Ч Џ Ш
* а б в г д ђ е ж з и ј к л љ м н њ о п р с т ћ у ф х ц ч џ ш

; latiinsk
* A B C Č Ć D Dž Đ E F G H I J K L Lj M N Nj O P R S Š T U V Z Ž
* a b c č ć d dž đ e f g h i j k l lj m n nj o p r s š t u v z ž

## Serbokroatisk spriaken


* güül - Serbisk
* blä - Kroatisk
* ruad - Bosnisk
* green - Montenegriins
* brün - Ööder spriaken trinjam

## Futnuuten
Georgien

**Georgien** (georgisk  – **; iar uk Грузия *(Grusija)*, *Gruusien* of *Grusiinien*) as en stoot uun Aasien bi't Suart Sia uun't süüden faan a Kaukasus. Uun't nuurden leit Ruslun, uun't süüden lei a Türkei an Armeenien an uun't uasten Aserbaidschan.

## Geografii
### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun Georgien san:

### Iindialang faan Ferwaltang

Image:Georgien Regionen.png|350px|left|thumb|Tau faan twaalew regiuunen (güül) san autonoom.

poly 164 161 183 144 191 146 199 136 193 93 215 69 196 62 167 63 154 48 83 22 44 14 20 42 51 73 117 98 127 122 152 132 Abchaasien
poly 185 240 161 275 174 282 190 287 221 277 249 290 256 271 248 251 217 252 202 242 Adschaarien
poly 515 150 509 183 497 191 491 211 504 229 500 240 492 233 491 238 508 261 519 275 518 284 584 320 632 330 645 302 602 262 618 227 541 190 557 159 Kacheetien
poly 178 216 184 235 206 236 216 245 261 244 268 238 264 230 222 206 211 206 208 201 187 203 Guurien
poly 256 154 234 209 266 225 274 239 317 241 338 227 356 180 367 174 366 171 345 170 335 163 304 178 290 166 Imereetien
poly 225 68 203 98 206 143 166 172 172 206 188 195 214 194 217 200 228 197 255 141 256 134 234 117 239 104 300 107 309 98 276 71 Mingreelien an Boower Swaneetien
poly 314 103 303 117 279 110 244 111 245 118 263 133 268 153 301 163 304 171 331 158 348 160 377 150 364 140 372 128 345 111 Ratscha-Letschchumi an Liager Swaneetien
poly 258 249 262 268 315 308 342 328 381 323 378 286 358 272 368 247 344 233 320 247 Samts'che-Dschawacheetien
poly 376 250 366 274 382 277 387 323 484 309 511 286 489 245 482 245 481 260 466 270 448 254 421 251 395 259 Liager Kartlien
poly 386 150 359 164 372 167 376 179 362 183 345 225 373 245 393 251 438 247 444 243 431 208 442 175 408 142 Baner Kartlien
poly 413 138 418 128 458 127 464 138 472 125 512 146 484 214 490 221 480 223 482 236 471 243 461 243 454 252 450 250 439 215 449 172 Mts'cheta-Mtianeetien
circle 468 254 10 Tiflis

desc bottom-left


A regiuunen san tesken 1994 an 1996 iinfeerd wurden. Tau regiuunen san autonoom, det hoodstääd Tiflis as en regiuun för ham salew. Auer Abchaasien jaft at stridj mä Ruslun. Uk auer Süüdoseetien (tu Baner Kartlien) as noch ei det leetst wurd snaaket.
Jo autonoom regiuunen Abchaasien an Adschaarien stun ei mä üüb det list:

## Histoore
At lun wiar faan 1918 tu 1921 suwereen. Do wurd det faan det Ruad Armee besaat. Ian juar leeder wurd det üüs det Transkaukaasisk SSR dial faan't Sowjetunioon. 1936 wurd det det Georgisk SSR. De 9. April 1991 wurd det lun suwereen.

## Wiartskap
Det amtelk weering faan Georgien as de Georgisk Lari.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Adriaatisk Sia

A **Aadria** of uk at **Adriaatisk Sia** (latiinsk *Mare Adriaticum*; ; ,  an serbisk *Jadransko more* of kurt *Jadran*; ;  of kurt *Adriatiku*), as en sidjensia faan't Madlunsia tesken at Apeniinhualeweilun an at Balkanhualeweilun. Hat as näämd efter det stääd Adria  bi a Po uun Itaalien.

## Laag


At Adriaatisk Sia as faan Nuurdwaast bit Süüduast 820 kilomeetern lung an amanbi 160&nbsp;km briad. Uun't gehial as't 132.000 kwadrootkilomeetern grat an miast tesken 40 an 200 meetern jip. Efter süüden tu woort hat jiper bit deel tu't gratst jipde faan 1260 meetern. Uun't süüden täält det Struat faan Otranto tesken Süüditaalien an Albaanien üs grens. Süüdermuar leit at Ionisk Sia.

Lunen trinjam a Aadria san Itaalien, Sloweenien, Kroatien, Bosnien an Herzegowina, Montenegro an Albaanien.

Wichtag huuwenstääden san:
* uun Itaalien: Triest, Venedig mä Chioggia, Ravenna, Ancona, Pescara, Ortona, Bari, Brindisi
* uun Sloweenien: Koper
* uun Kroatien: Pula, Rijeka, Ploče, Zadar, Split, Dubrovnik
* uun Montenegro: Kotor, Bar
* uun Albaanien: Durrës, Vlora

## Luke uk diar
Podgorica

**Podgorica** (; ütjspriak []) as det hoodstääd faan Monteneegro. Faan 1946 bis 1992 hää det stääd **Titograd** het. Di nööm Podgorica ment soföl üs *oner't huugens*.

## Kliima




## Sasterstääden
*  Belgrad, Serbien (sant 2006)
*  Priština, Kosovo (sant 2006)
*  Jerewan, Armeenien (sant 2006)
*  Zagreb, Kroaatien (sant 2006)

## Luke uk diar

## Kwelen
ISO 3166-2:MK

Die mit einem * gekennzeichneten Einträge sind zum Großraum Skopje gehörende Gebiete.

## Futnuuten


## Luke uk diar
* ISO 3166-2 Luncodes
* ISO 3166-1 Luncodes uun domainnöömer
Nuurd-Matsedoonien

**Nuurd-Matsedoonien**, uk **Makedoonien**, (, , amtelk **Republik faan Nuurd-Matsedoonien** (Република Северна Македонија/*Republika Severna Makedonija*) as en lun uun Süüduasteuroopa. Sant 1946 wiar Matsedoonien en dial faan Jugoslawien, 1991 as't suwereen wurden.

Mä Griichenlun jääw't juarloong stridj auer di nööm, auer't uk uun Griichenlun prowinsen mä disalew nööm jaft. Di 12. Jüüne 2018 as beslööden wurden, dat Matsedoonien di nööm anre skal tu: Република Северна Македонија/Republika Severna Makedonija (*Republiik Nuurd-Matsedoonien* of * Republiik Nuurdmatsedoonien*).

A prowinsen uun Griichenlun het Uast-Makedoonien an Thraakien, Madel-Makedoonien, Waast-Makedoonien.

## Makedoonien

Makedoonien as uk di nööm faan en grater regiuun üüb a Balkan. Det lingt auer di stoot Nuurd-Matsedoonien henwech iinuun Bulgaarien an Griichenlun.



Oner Alexander di Grat lingd det Makedoonsk Rik widj hen bit Mesopotaamien.

## Geografii
### Stääden
Dön tjiin grat stääden uun Nuurd-Matsedoonien san:
 

### Indialang faan Ferwaltang
Nuurd-Matsedoonien hää 8 statistisk regiuunen an 80 gemeenen.

## Futnuuten


## Luke uk diar
Skopje

**Skopje** as det hoodstääd faan Nuurd-Matsedoonien an mä 500.000 iinwenern det gratst stääd uun't lun.

## Kliima



## Stääddialen (Stäädgemeenen)

## Sasterstääden

## Luke uk diar

## Futnuuten
Regiuun Skopje

At **Regiuun Skopje** (, ) as ian faan aacht regiuunen uun Nuurd-Matsedoonien. Det regiuun as tu aacht gemeenen iindiald, ian diarfaan as det hoodstäädgemeen Skopje.

## Gemeenen
* Aračinovo
* Čučer-Sandevo
* Ilinden
* Petrovec
* Skopje mä tjiin stääddialen:
** Aerodrom
** Butel
** Centar
** Gazi Baba
** Gjorče Petrov
** Karpoš
** Kisela Voda
** Saraj
** Čair
** Šuto Orizari
* Sopište
* Studeničani
* Zelenikovo
Monteneegro

**Monteneegro** ( [], albaansk *Mali i Zi*) as en lun bi a Aadria uun Süüduasteuroopa. Trinjam lei Kroaatien, Bosnien an Herzegowina, Serbien, Kosovo an Albaanien.

Monteneegro hää 90 juar tu Jugoslawien hiard an as sant a 3. Jüüne 2006 weder suwereen.

## Stääden an gemeenen

## Luke uk diar

## Futnuuten
UTC+3

**UTC+3** as en tidjsoon bi amanbi 45°&nbsp;uastelk lengde. Hat wikt am trii stünj faan't UTC uf.

Ööder nöömer san: 
* Arabic Standard Time (AST)
* East Africa Time (EAT)
* Osteuropäische Sommerzeit (EEST)
* Israel Daylight Time (IDT)
* Moskau Tidj (MSK)
* Syrian Summer Time (SYST)

## Luke uk diar
UTC+1

At **Madeleuropeesk Tidj** (sjiisk **MEZ**, ingelsk *CET*) as det klooktidj för Madeleuroopa bi amanbi 15° uastelk lengde. Hat wikt am ian stünj faan't welttidj UTC uf, as ian stünj föörütj an diaram detsalew üs **UTC+1**. Uun a somer täält uun Sjiisklun det Madeleuropeesk Somertidj (MESZ), det as at welttidj tau stünj föörütj : UTC+2.

Ööder nöömer san:
* Mitteleuropäische Zeit (MEZ/CET)
* Westafrikanische Zeit (West Africa Time, WAT)
* Westeuropäische Sommerzeit (WESZ/WEST)
* British Summer Time (BST)
* Irish Summer Time (IST)

## Luke uk diar
Afro-Asiaatisk spriaken

**Afro-Asiaatisk spriaken** (iar uk *hamito-semiitisk* of *semito-hamiitisk* näämd) wurd uun Nuurdafrikoo an Fööraasien snaaket. Diar hiar sääks spriakfamilin tu.

## Spriakfamilin
* Egyptisk (Koptisk, so gud üs ütjstürwen). Uun Egypten snaaket'am daalang araabisk, uun't nuurden det spriakwiis faan Kairo
* Berberspriaken, 19 spriaken uun Nuurdwaastafrikoo, 13,5 miljoon spreegern
* Semiitisk spriaken, 34 spriaken uun Nuurdafrikoo an Araabien, 261 miljoon spreegern
*: diar hiar fööraal araabisk an hebreewsk tu
* Kuschiitisk, 45 spriaken uun Nuurduastafrikoo, 38 miljoon spreegern
* Omootisk, 27 spriaken uun Äthiopien an Sudaan, 4 miljoon spreegern
* Tschadspriaken, 186 spriaken uun Tschad, Niiger an Nigeeria, 31 miljoon spreegern
*: det as fööraal Hausa

Det san sowat 350 enkelt spriaken (tu en dial ütjstürwen) mä 350 miljoon spreegern.

## Ööder spriaken uun Afrikoo
Afro-asiaatisk as ään faan sjauer twiigen faan a spriaken uun Afrikoo. Det hää di linguist Joseph Greenberg uun a juaren 1949 bit 1963 ütjfünjen. Jo ööder trii spriakfamilin san:
* Nilo-Saharaansk spriaken
* Niger-Kongo spriaken A an B (Bantu)
* Khoi-San spriaken
Üüb Madagaskar snaaket'am nian Afrikoons spriak, det spriak het:
* Malagasy an hiart tu a Austroneesk spriaken

## Luke uk diar
Elern

**Elern** (*Alnus*) san plaantenslacher faan det famile *Betulaceae*.

## Slacher
Uun Madeleuroopa jaft at trii slacher:
* Green-Eler
* Grä-Eler
* Suart-Eler

## Luke uk diar

* Buum
Andorra la Vella

**Andorra la Vella** [] (katalaansk för „Ual-Andorra“; spoonsk *Andorra la Vieja*, fransöösk *Andorre-la-Vieille*) as det hoodstääd an mä  (Stant ) iinwenern det iansagst stääd faan Andorra.

## Bilen

LargeVue-Andorra.jpg|Andorra la Vella faan nuurden.


## Sasterstääden
*  Foix uun Frankrik (sant 1999)
*  Sant Pol de Mar uun Kataloonien, Spaanien (sant 2010)
*  San Carlos de Bariloche uun Argentiinien (sant 2017)
*  Valls uun Kataloonien, Spaanien (sant 1967)

## Futnuuten


## Luke uk diar
ISO 3166-2:KZ

## Regiuunen

## Stäädregiuunen

## Futnuuten


## Luke uk diar
* ISO 3166-2 Luncodes
* ISO 3166-1 Luncodes uun domainnöömer
Kasachstaan

**Kasachstaan** (kasachisk /**'; [[rüsk]] /**') as en lun uun Madelaasien tesken at Kaspisk Sia uun't waasten an at Altaibergem uun't uasten. Di gratst dial leit uun Aasien, en letjen dial waasten faan a Uraal struum woort oober tu Uasteuroopa reegent.

## Geografii

### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

### Iindialang faan Ferwaltang

## Histoore
At lun wiar faan 1936 tu 1991 üüs det Kasachs SSR ian faan a republiiken uun't Sowjetunioon. Det wurd 16. Deetsember 1991 suwereen.

## Kwelen


## Luke uk diar
* ISO 3166-2:KZ
UTC+6

**UTC+6** as en tidjsoon bi amanbi 90°&nbsp;uastelk lengde. Hat wikt am sääks stünj faan't UTC uf.

Ööder nöömer san: 
* Bangladesh Standard Time (BDT)
* Bhutan Time (BTT)
* British Indian Ocean Time (BIOT)
* Mawson Time (MAWT)
* Omsk Tidj (OMST)
* Vostok Time (VOST)

## Luke uk diar
Baikonur

**Baikonur** (kasachisk /*Bayqoñır*; /*Baikonur*, bit 1995 *Leninsk*) as en stääd uun't süüden faan Kasachstan, 200 km uun't uasten faan a Aral-Sia. Det stääd as bekäänd för't Kosmodrom () , huar al sant auer 50 juar rakeeten uun a weltrüm skööden wurd.

## Bilen

Datei:Soyuz 18 booster.jpg|"Sojus"-rakeet, 1975
Datei:Baikonur from top 2002.jpg|Satelitenbil faan't stääd, 2002


## Luke uk diar

## Futnuuten
TLD

**Top-Level-Domain**s (**TLD**) san dialen faan domain-nöömer uun't internet. Jo stun rochts faan di rochter ponkt an san det huuchst iindialang.
: Bispal: Bi det domain **frr.wikipedia.org** as **.org** det TLD

TLDs wurd iindiald efter:
* country-code TLDs (ccTLD). Arke lun hää hör aanj TLD.
: Bispal: **[[.de]]** för Sjiisklun, **[[.nl]]** för a Neederlunen an so widjer
* internatsionalisiaret ccTLDs (IDN ccTLD) uun ööder skraften üs latiinsk.
: Bispal:  för Sjiina of  för Ruslun
* generic unsponsored TLDs (uTLD). För aparte apgoowen.
: Bispal: **[[.com]]** (faan *commercial*) för grat onernemen of **[[.org]]** för organisatsioonen
* generic sponsored TLDs (sTLD). Uk för aparte apgoowen, oober faan enkelt onernemen iinracht.
: Bispal: **[[.gov]]** för regiarangsiinrachtangen uun a USA, **[[.frl]]** för arkenään uun Nuurd-, Uast- an Waastfresklun, **[[.krd]]** för Kurdistaan

## Luke uk diar
Liechtenstein

**Liechtenstein** [], amtelk **Fürstendoom faan Liechtenstein**, as en banenlun uun Madeleuroopa an en konstitutionel monarchii mä en parlament. Hat leit maden uun a Alpen tesken a Schweiz uun't waasten an Uastenrik uun't uasten. Hoodstääd as Vaduz, an det gratst stääd as Schaan.

## Gemeenen

} || align=right | 160,475 || align=center |
|}



## Kwelen


## Luke uk diar
* ISO 3166-2:LI
Somertidj

At **Somertidj** as det klooktidj, diar at normool tidj am ian stünj föörütj as. Hat begant di leetst Söndai uun Maarts, an häält di leetst Söndai uun Oktuuber ap. 

Uun a wonter haa wi uun Madeleuroopa at Madeleuropeesk Tidj (UTC+1), an uun a somer haa wi at Madeleuropeesk Somertidj (UTC+2).

Det amstelang komt leewen ääder di maaren am a klook tau (wos), an uun a harewst am a klook trii.

Begin CEST.svg|**Wos:** At normool tidj woort am ian stünj föör steld.
End CEST.svg|**Harewst:** At somertidj woort am ian stünj turag steld.


## Luke uk diar
* UTC
Somer

A **somer** as det waremst juarstidj faan at juar.  Hat komt efter wos an föör harewst. Uun det meteoroloogisk juar wooret somer faan Jüüne tu August uun a nuurdhualewkuugel an faan Deetsember tu Febrewoore uun a süüdhualewkuugel.

At wurd *somer* komt faan Ualgermaans **sumaraz* (Ualfresk: *sumur* of *sumer*), wat faan Uur-Indogermaans **sm̥-h₂-ó-* komt.

### A Somer uun Musiik

De italjeens komponist Antonio Vivaldi stääld a somer uun sin werk *Dön Fjauer Juarstidjen* diar:

## Luke uk diar
* Somersankiar
Wonter

A **wonter** as det kulst juarstidj faan at juar.  Hat komt efter harewst an föör wos. Uun det meteoroloogisk juar wooret wonter faan Deetsember tu Febrewoore uun a nuurdhualewkuugel an faan Jüüne tu August uun a süüdhualewkuugel.

At wurd *wonter* komt faan Ualgermaans **wintruz* (Ualfresk: *winter*).

### A Wonter uun Musiik

De italjeens komponist Antonio Vivaldi stääld a wonter uun sin werk *Dön Fjauer Juarstidjen* diar:

## Spreegwurden auer a Wonter
* Alerhiligen sat a wonter üüb a wiligen.
* Blaft 'ar en liap de wonter auer, do teft hat üüb en lik.
* Diar hiart en stringen wonter tu, iar en wulew de öler uuntingt.
* Efter laachtems jaft at leewen noch en klünj wonter.
* En fleeg, diar de wonter auer uun dörnsk leewin blaft, bringt lok.
* Flä a gräges ääder efter't nuurden, do as a wonter bal föörbi.
* Ian kriik (ruk) maaget noch neen wonter.
* Kem a gräges ääder üüb en harrewstem, do jaft at ääder wonter.
* Krep a wörmer jip iin uun a grünj, do fu wi en harden wonter.
* Mist hee wonter (uastwinj) uun a kist.
* Snä ütj süüdwaast jaft wonter ütj nuurduast.
* Wan a daar began tu lingen, begant a wonter tu stringen (saat a wonter det üüb twingen).
* Wan a wilj swaanen tu üs kem, fu wi en stringen an uunhualenen wonter.
* Wan ale poten an poonen fol san, komt a wonter.

## Luke uk diar
* Wontersankiar

## Kwelen
Sarajevo

**Sarajevo** (; sjiisk uk *Sarajewo*; türkisk: *Saraybosna*) as det hoodstääd faan di stoot Bosnien an Hertsegowina, faan det Föderatjuun Bosnien an Hertsegowina (*Federacija Bosne i Hercegovine*/FBiH) an faan di Kantoon Sarajevo. Bit 2008 wiar't det hoodstääd faan't Republika Srpska.

## Sasterstääden

## Luke uk diar

## Futnuuten
Astana

**Astana** (2019-2022: **Nursultan**, kasachisk an rüsk ; det ment "hoodstääd"; 1992-1998 *Akmola*, 1961-1992 *[[Tselinograd]]*, föör 1961 *Akmolinsk*) as at hoodstääd faan Kasachstan sant 1997.

## Kliima

## Luke uk diar

## Kwelen
1830

**1830** wiar det dörtigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Freidai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 04. Mei: Joaquín de Mosquera wurd president faan Grat Kolumbien.
* 13. Mei: Ekwadoor skääsd faan Grat Kolumbien ütj.
* 26. Jüüne: Wilhelm IV. wurd köning faan det Ferianigt Köningrik an Hannover.
* 27. Jüüle: At Jüülerewolutsion begand uun Pariis.
* 09. August: Louis-Philippe I. wurd köning faan dön fraansuusen.
* 04. September: Rafael Urdaneta wurd president faan Grat Kolumbien
* 24. September: Venezuela skääsd faan Grat Kolumbien ütj.
* 04. Oktuuber: Belgien wurd suwereen. 
* 29. Nofember: En skööl faan rewolutschoneern greeb de Belvedere-Palast uun Warschau uun, am a witseköning faan Poolen, Konstantin Pawlowitsch Romanow, Keiser Nikolaus I. faan Rüslun san bruler, duad tu maagin. A witseköning tup mä rüs saldooten entkaam faan't steed. Det wiar a began faan't Nofemberstaheu uun Poolen.

:**ünbekäänd dootem**
* Astana, at hoodstääd faan Kasachstan woort grünjlaanj.
* *en somrem*: a dachter Heinrich Heine beschükt Haliglun.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 08. Febrewoore: Abdülasis, 32. sultaan faan det Osmaans Rik († 1876)
* 10. Jüüle: Camille Pissarro, fraansöösk konstmooler († 1903)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 26. Jüüne: Georg IV., köning faan det Ferianigt Köningrik an Hannover (* 1762)
Skandium

**Skandium** (faan lat. *Scandia* „Skandinavien“) as en cheemisk element mä det sümbool **Sc** an det atoomnumer 21. Hat stäänt uun't 3. skööl.

Skandium as salwern witj an en auergungsmetal.

## Föörkemen
Skandium as raar an komt bluas uun enkelt raar mineraalen föör:

* Thortveitit: (Sc,Y)2Si2O7
* Euxenit: (Y,Ca,Ce,U,Th)(Nb,Ta,Ti)2O6
* Gadolinit Y2Fe2+Be2Si2O10
* Ixiolit: (Ta,Nb,Sn,Mn,Fe)4O8
* Bazzit: (Sc,Al)2Be3Si6O18
* Kolbeckit: ScPO4 · 2 H2O

## Bilen

SIMSSC.JPG|SIMS spektrum faan a isotoopen
Electron shell 021 Scandium.svg|Elektroonenskel
Scandium_sublimed_dendritic_and_1cm3_cube.jpg|Rian skandium


## Kwelen


## Luke uk diar
Weederstoof

**Weederstoof** as en cheemisk element mä det ufkörtang **H** (för  „weedermaager“; faan  **' „[[weeder]]“ an  **' „wurd, apwaaks“) an det atoomnumer **1**. 

## Bilen

SIMSH.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 001 Hydrogen.svg|Elektroonenskel
Hydrogenglow.jpg|Glamen weederstoof
HydrogenHydrogen.gif|Tau weederstoofatoomen ferbinj jo mäenööder tu H2
FiatPandaHydrogen2.jpg|Weederstoofmotoor uun en Fiat Panda
Fuel cell NASA p48600ac.jpg|Braanstoofsel
Emissions Spectra.webm|Hydrogen Spectrum Test


## Luke uk diar

## Kwelen
Titaan

**Titaan** as en cheemisk element mä det sümbool **Ti** an det atoomnumer 22. Hat as en auergungsmetal an stäänt uun't 4. skööl.

Titaan as salwern witj, lacht, fääst, fleksiibel an lääpt ei uun. Det metal as gud tu brüken, oober tjiinsis so jüür üs stial.

## Föörkemen
Titaan as ei raar, stäänt uun't 9. steed faan a elementen üüb a eerd. Det komt oober bluas uun mineraalen föör an as diar swaar ütj tu fun:

* Ilmenit (Titaniisenerts), FeTiO3
* Leukoxen, en Ilmenit
* Perowskit, CaTiO3
* Rutil, TiO2
* Titanit, CaTi[SiO4]O
* Titanaten üs Bariumtitanat, (BaTiO3)

## Bilen

SIMSTI.JPG|SIMS spektrum faan a isotoopen
Electron shell 022 Titanium.svg|Elektroonenskel
Titan-crystal bar.JPG|Titan Crystal Bar, 99,995 % rian
Titanzylinder.jpg|Titaansilinder, rian
Ti covered watches.jpg|Klook ütj Titaan


## Kwelen


## Luke uk diar
Wanaadium

**Wanaadium** (uk: *Vanadium*) as en cheemisk element mä det sümbool **V** an det atoomnumer 23. Hat as en stialgrä an blä wok auergungsmetal an hiart uun a 4. perioode tu't 5. skööl.

Wanaadium woort tuup mä Kroom brükt, am stial fääst tu maagin.

## Bilen

SIMSV.JPG|SIMS spektrum faan a isotoopen
Electron shell 023 Vanadium.svg|Elektroonenskel
Vanadinite_sur_hollandite_(Maroc)_2.jpg|Vanadinit
Vanadium_crystal_bar_and_1cm3_cube.jpg|Wanaadium efter det Van-Arkel-de-Boer-metood wonen
Knarre.jpg|Werktjüch faan kroom-wanaadium-stial maaget


## Kwelen


## Luke uk diar
Monako

Det **Fürstendoom Monako**, ütjspreegen: [], fransöösk: [], monegasisk/italjeensk: [], üüb monegasisk *Principatu de Múnegu* as en stäädstoot uun Waasteuroopa bi't Madlunsia nai bi Itaalien.

## Beskriiwang

## Stääddialen

## Futnuuten


## Luke uk diar
San Marino

**San Marino** (, neknööm *La Serenissima*) as det äälst republiik faan a welt, hör histoore gongt bit tu't juar 301 turag. Hat leit maden uun Itaalien tesken a regiuunen Emilia-Romagna (Prowins Rimini) an Marken (Prowins Pesaro an Urbino), nai bi Rimini. San Marino hää njüügen gemeenen.

## Gemeenen (Castelli)



## Bilen

## Luke uk diar
301

**301** wiar det iarst juar faan't 4. juarhunert.

## Bejewenhaiden
* 03. September : San Marino woort suwereen an as daalang at äälst republiik faan a welt.

## Bäären

## Störwen
Watikaanstääd

Di stoot **Watikaanstääd** of ianfach **Watikaan** as di letjst stoot faan a welt. Hi leit maden uun Room uun Itaalien an as a madelponkt faan't Röömsk-Katuulsk Sark. At boowerhood faan di **Sarkstoot** wiar bit 2025 Poop Fransiskus. Sant a 8. Mei 2025 as't Leo XIV..

## Befölkring

A lidj uun't Watikaanstääd hiar amtelk tu ünlik sköölen:

## Kwelen


## Luke uk diar
Witjruslun

**Witjruslun** (/*Belarus*, /*Belarus* of uk Белоруссия/*Belorussija*) as en banenlun uun Uasteuroopa, naiberlunen san Poolen, Ukraine, Ruslun, Letlun an Litauen. Det lun as suwereen wurden, üs 1991 at Sowjetunion apliaset wurden as.

## Ferwaltang
Sääks woblasten (sowat üs bundeslunen) mä 118 lunkreisen (rajons) an det hoodstääd Minsk:

## Grat stääden
Iinwenertaalen üüb a stant faan a 1. Janewoore 2017:

## Histoore
At lun wiar faan 1922 tu 1991 üüs det Witjrüs SSR ian faan a republiiken uun't Sowjetunioon. Det wurd  1991 suwereen. Sant 1994 as Aljaksandr Lukaschenka president faan't lun.

## Luke uk diar
* ISO 3166-2:BY

## Futnuuten
Minsk (stääd)

**Minsk** (, ) as det hoodstääd an mä 1,83 miljuun iinwenern uk det gratst stääd faan Witjruslun.

## Stääddialen
Minsk as 348,45&nbsp;km² grat an hää njüügen stääddialen:

## Kliima



## Sasterstääden
*  (Indien)
*  (USA, Michigan)
*  (Neederlunen)
*  (Frankrik)
*  (Ruslun)
*  (Ferianagt Könangrik)
*  (Ruslun)
*  (Japan)
*  (Iraan)
*  (Sjiisklun)

## Persöönelkhaiden
* Raman Pratasewitsch (1995-), witjrüs jurnalist an aktiwist, uun Minsk bäären.

## Luke uk diar
Atsooren

A **Atsooren** (portugiisk *Ilhas dos Açores* [], det ment *Hanjügereilunen*) san en skööl faan njüügen grat an flook letj eilunen uun a Atlantik. Jo san en autonoom regiuun faan Portugal.

## Grat gemeenen



## Grat eilunen

 efter: 'Michael Bussmann: *Azoren*, 3. aplaag, 2006, 

## Luke uk diar

* Makaroneesien
Madeira (skööl)

**Madeira** as en eilun an uk di nööm faan en skööl faan eilunen uun a Atlantik. Tuup mä a Ilhas Selvagens 280 km widjer am a süüd as Madeira en autonoom regiuun faan Portugal.

## Eilunen
Bluas det eilun Madeira mä 736&nbsp;km² an det letjer eilun Porto Santo (42&nbsp;km²) san bewenet. Jo trii letjer eilunen Ilhéu Chão, Deserta Grande an Bugio het mäenööder Ilhas Desertas („ferläät eilunen“) an san tuup 14,21&nbsp;km² grat. 

## Gemeenen

## Luke uk diar

* Makaroneesien
Madeira (eilun)

**Madeira** [] (faan portugiisk ** ⇒ „holt“) as en portugiisk eilun knaap 1000 km uun't süüdwaasten faan Lisabon uun a Atlantik. Hat hiart tuup mä det letjer eilun Porto Santo an a Ilhas Desertas tu't skööl faan eilunen mä di salew nööm: Madeira.

## Kliima

## Gemeenen



## Luke uk diar

## Futnuuten
Madeira

Wat menst dü?
* det eilun Madeira
* det skööl faan eilunen mä Madeira üs hoodeilun
* det autonoom regiuun faan Portugal
* di Madeira win
Madeira (win)

**Madeira** as en win, diar mä baarnwin fermisket as. Sodenang hää hi tesken 17 an 22% alkohol.

## Markin

* ABSL (Artur de Barros e Sousa, Lda.)
* AO-SM (Anibal D'Oliveira aus Sao Martinho)
* Barros, Almeida & Co (MWC)
* Blandy's Madeiras Lda. (MWC)
* Borges Sucrs. Lda./H. M. & Borges Madeira Lda./HMB
* Broadbent Selections Inc.
* Companhia Vinicola da Madeira
* Cossart Gordon Lda. (MWC)
* CVM (Companhia Vinicola da Madeira)
* Funchal Wine Co. (MWC)
* H & H/Henriques & Henriques
* Justino Henriques Filhos, Vinhos
* Kopke, C. N.
* Leacock & Co (MWC)
* Madeira Wine Association/MWA
* Madeira Wine Company/MWC
* Madeira Wine Institute (Instituto do Vinho da Madeira, IVM)
* Miles Madeira (MWC)
* D'Oliveira, Aníbal
* Royal Madeira Company (MWC)
* Rutherford & Miles (MWC)
* Sandeman
* Vinhos Justino Henriques, Filhos, Lda./VJH
* Vinhos Barbeito Lda.Funchal

## Luke uk diar
Regiuun Madeira

Tu't portugiisk **Autonoom Regiuun Madeira** hiar en skööl faan eilunen mä Madeira an a Ilhas Desertas an a Ilhas Selvagens hualew wai tu a Kanaaren.

## Iindialang
Madeira hää 11 lunkreiser (üüb Portugiisk: *concelhos* of *municípios*):



## Luke uk diar
Ilhas Selvagens

A **Ilhas Selvagens** („wil eilunen“, *Sebaldiinen* of uk *Sebaldeilunen*) san en skööl faan ünbewenet portugiisk eilunen uun a Atlantik an hiar tu Madeira.

## Laag

### Nuurduastskööl
* Selvagem Grande as mä 2,45 km² det gratst eilun faan a Sebaldiinen
* Ilhéu Sinho, Palheiro do Mar an Palheiro de Terra
### Süüdwaastskööl
* Selvagem Pequena, 0,30 km²
* Fora, 0,08 km²
* Alto, Comprido, Redondo an a Norte Eilunen

## Luke uk diar
Alentejo

At **Alentejo** (portugiisk för *bääft a [[Tejo]]*, IPA //) as en regiuun uun Portugal. Diar hiar a distrikten Portalegre,  Évora an Beja an dialen faan a distrikten Setúbal an Santarém tu.

Uun't nuurden leit at Região Centro (Madelregiuun), uun't nuurdwaasten at Região de Lisboa (Lissabon) an at regiuun Algarve uun't süüden. Uun't uasten leit Spoonien, uun't waasten a Atlantik.

Uun't Alentejo jaft at 58 lunkreisen (concelhos).

## Grat gemeenen

## At belukin wäärs
*Anta do Tapadão
*Stiansaatangen uun a distrikt Évora
*Monte da Ponte

## Futnuuten


## Luke uk diar
Algarve

At **Algarve** as en regiuun uun't süüden faan Portugal. Diar leit a Distrikt Faro. Uun't nuurden leit at regiuun Alentejo, uun't waasten an süüden a Atlantik an uun't uasten Spoonien.

## Grat stääden an gemeenen

## Luke uk diar

## Futnuuten
Região de Lisboa

At **Região de Lisboa** *(Regiuun Lisabon)* as en portugiisk regiuun trinjam det stääd Lisabon. Diar hiar a distrikten Lisabon an Setúbal tu.

Uun't nuurden leit at Região Centro (Madelregiuun), uun't nuurduasten, uasten an süüden at regiuun Alentejo an uun't süüden an waasten a Atlantik.

Tu't *Região de Lisboa* hiar 18 lunkreisen.

## Grat stääden an gemeenen

## Futnuuten
Região Centro

At **Região Centro** (*Madelregiuun*) as en regiuun uun Portugal. Diar hiar a distrikten Coimbra an Castelo Branco tu, an dialwiis uk a distrikten Aveiro, Viseu, Guarda, Leiria an Santarém.

Naiberregiuunen san Região Norte uun't nuurden, Alentejo an Região de Lisboa uun't süüden. Uun't uasten leit Spoonien, uun't waasten a Atlantik.

Tu't Região Centro hiar 100 gemeenen.

## Grat gemeenen

## Futnuuten
Região Norte (Portugal)

At **Região Norte** (*Nuurdregiuun*) as en regiuun uun Portugal. Diar hiar a distrikten Viana do Castelo, Porto, Vila Real, Bragança an Braga, an dialwiis uk a distrikten Aveiro, Viseu an Guarda tu.

Uun't süüden leit at Região Centro (Madelregiuun), uun't nuurden an uasten Spoonien an uun't waasten a Atlantik.

Uun't *Região Norte* jaft at 86 gemeenen.

## Grat stääden an gemeenen

## Futnuuten
Kanaarisk Eilunen

A **Kanaarisk Eilunen** of ianfach **Kanaaren** (spoonsk: *Islas Canarias*)  san en skööl faan eilunen uun a Atlantik uun't waasten faan Marokko. Mäenööder san jo ian faan 17 autonoom gemianskapen uun Spoonien.

## Eilunen

An do san diar noch enkelt letj ünbewenet eilunen: Anaga, Salmor an Garachico.

## Grat stääden

(Stant: 1.&nbsp;Janewoore 2007):



## Ferwaltang
Tu det autonoom gemianskap faan a Kanaaren hiar tau prowinsen:

## Kwelen


## Luke uk diar

* Makaroneesien
* Guanchen
Porto Santo

**Porto Santo** (det ment „halag huuwen“) as en portugiisk eilun uun a Atlantik an leit sowat 42&nbsp;km nuurduasten faan Madeira.

Porto Santo as uk en lunkreis faan Portugal. (luke widjer oner)

## Ferwaltang

## Kwelen


## Luke uk diar
Ilhas Desertas

A **Ilhas Desertas** (portugiisk för *ferläät eilunen*) san en skööl faan portugiisk eilunen an het *Ilhéu Chão*, *Deserta Grande* an *Bugio*. Jo hiar tu Madeira an diar tu't gemeen Santa Cruz.

## Eilunen

## Luke uk diar
* Madeira
* Ilhas Selvagens
Funchal

**Funchal** [] as det hoodstääd faan't eilun Madeira. Funchal ment so föl üs fenchel.

Funchal hää 112.015 iinwenern. Tu di distrikt hiar uk det eilun Porto Santo, a Ilhas Desertas an a Ilhas Selvagens.

## Kliima

## Sasterstääden

## Luke uk diar

## Futnuuten
Nimesulid

**Nimesulid** (uun a hanel üs: Aulin (CH), uun Sjiisklun ei tuläät) as en medesiin jin fiiber, piin an sünjen steeden.

## Nöömer/Markin
*Sulide, Nimalox, Mesulid( Novartis, Brasilien, Boehringer Ingelheim, Griichenlun)
*Coxtal ( Sanofi, Sjiina, Tschechien, Bulgaarien)
*Sintalgin ( Abbott, Brasilien)
*Eskaflam( GSK, Brasilien, Meksikoo)
*Octaprin ( Teva, Pakistan)
*Nise ( Dr. Reddy’s Laboratories, Indien, Ruslun, Venezuela, Vietnam, Ukraine)
*Nilsid (Ägypten)
*Aulin, Ainex, Drexel, Donulide, Edrigyl, Enetra, Heugan, Mesulid, Minapon, NeRelid, Nexen, Nidolon, Nilden (Meksikoo)
*Nimed, Nimedex, Nimesil, Nimulid, Nimutab, Nimdase, Nimopen-MP(Indien)
*Nisulid, Nodard Plus, Nicip, Nimcap (Indien)
*Novolid, Relmex (Ekwadoor)
*Remisid (Ukraine)
*Scaflam, Scaflan, Sulidin (Türkei)
*Modact-IR (Pakistan)
*Sulidene an Zolan för tiirdochters
*flook generika (Lusemin, Medicox, Nidol, Nimalox, Nimesil, Nimotas, Nimulid, Nizer, Sorini, Ventor, Vionim, Neolide, Willgo an öödern)

## Üübpaase

## Futnuuten


## Ferwisang efter bütjen
* Nimesulid bi Vetpharm UniZH

## Luke uk diar
Tejo

Di **Tajo** (spoonsk, []) of **Tejo** (portugiisk, []) as mä en lengde faan 1.007 km di lingst struum uun Spoonien an Portugal.

## Bilen

## Luke uk diar
* Struum
Etanool

**Etanool** (uk *äthanol* of ianfach *alkohol*) as en alkohol mä det formel C2H6O. Hat hää nian klöör, braant gau an stiremt stark. Ethanol komt uun win, biir an puns föör. An do woort det uk för bio-sprit brükt: Uun E-10 sprit san 10% etanool.

## Föörkemen
Etanool komt natüürelkerwiis uun rip früchten föör. An auer det dronken maaget, woort det üüb a hiale welt brükt. Det komt oober uk föör, huar dü diar goorei mä reegenst:

* alkohol"frei" biir: bit 0,5 % Vol.
* aapelsaft: bit 0,4 % Vol.
* banaan: bit 1 % Vol.
* bruad: bit 0,3 % Vol.
* kefir: bit 1 % Vol.
* sürkrüüs: 0,5 % Vol.
* drüüwensaft: bit 0,6 % Vol.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Alkohol

**Alkohol** (, of &nbsp;: det alerfiinst of alerrianst) as en cheemisk ferbinjang faan köölstoof an hydroxysköölen (–O–H). Miast ment am mä det wurd *alkohol* di *wingeist*, det as ethanol.

## Slacher

### Wäärdaghaid
Wan diar muar O-H-sköölen uun di alkohol föörkem, do as hi *muarwäärdag*:

Ethanol .png|Ethanol, ianwäärdag
1,2-propandiol.png|Propan-1,2-diol, tauwäärdag
1,3-propandiol.png|Propan-1,3-diol, tauwäärdag
Glycerin_-_Glycerol.svg|Propan-1,2,3-triol = Glycerol, triiwäärdag


## Luke uk diar