open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hiarangskub

At **Hiarangskub**, **Letj Hääfkub**,  **grakub**, **latje månteldreeger** (*Larus fuscus*) hiart tu at fögelfamile faan a Kuben (*Laridae*). 

## Bilen

Larus_fuscus_graellsii1.jpg|*Hiarangskuben*, föör jong-, bääft ualfögel.
Larus fuscus graellsii MHNT.ZOO.2010.11.122.15.jpg|Aier faan *Larus fuscus graellsii* - MHNT


## Ferwisang efter bütjen
Hias

**Hias**,  **Hiiđ** of **Hiir** as di nööm faan en loonskap.

## Beskriiwang
A hias hää en skraalen of süren grünj. Diaram waaks diar fööraal hiaskrüüs, ööder hiasplaanten an sjüüren. Bekäänd hiasloonskapen san a Lüneburger Hias of a Dresdner Hias. Jo kem fööraal uun Nuurdsjiisklun föör.

## Huar hias föörkomt
Iar jääw't a hias bluas bi a küsten, huar nian buumer waaks (so üs üüb Oomram of Sal), uun muuren of ap uun a berger. Uun Nuurdsjiisklun san för a büürerei oober uk grat buumloonskapen ufholtet wurden, so üs bi Lüneburg. Wan a büüren det skraal lun do efter juaren apjiwen haa, kaam a bööke- an iakebuumer oober weder turag. Wan't auerdrewen wurden as mä a büürerei, do as a grünj ütjweid bit deel üüb a sun, so dat at daalang uun't banlun sogoor "banendüner" jaft.

## Plaanten üüb a hias
* Hiaskrüüs
* Hiasruus
* Swinbei
* Sjüüren
* Wacholder
* Long-Ensiaan

## Bilen

## Luke uk diar

* Ask
Hiaskrüüs

At **Hiaskrüüs** (*Calluna vulgaris*) as en plaant uun det famile faan a hiasplaanten (*Ericaceae*). Hat as di iansagst slach uun det skööl *[[Calluna]]*.

## Beskriiwang
Di imergreen strük wääkst man suutjis an koon sowat 40 juar ual wurd. Hi koon bit 100 cm huuch wurd, as oober miast letjer. At hiaskrüüs bleut uun a leed somer bit iin uun a harewst. A enkelt bloosen san man 4 mm grat. Föl flenerken an ööder insekten surge för a fermuarang. At siad woort faan a winj widjer draanj.

## Föörkemen
Uun a natüür komt at hiaskrüüs uun Madel- an Nuurdeuroopa föör. Uun't uasten bit Waastsibiirien. Tu Kanada an Nuurdameerikoo as't mä iinwaanerern faan Skotlun kimen.
At hiaskrüüs brükt föl laacht an en sunagen grünj. Hat wääkst üüb a hias, uun muuren an uun dünem. Uun a berger wääkst hat bit tu'n hööchde faan 2700 m.

## Nat
* At hiaskrüüs as leewentsrüm för föl raar flenerken.
* Am brükt jo strüker üs frast faan en raidsaag.
* Mä det krüüs san iar beesmer bünjen wurden, diarfaan komt uk di huuchsjiisk nööm: *Besenheide*. 

## Ferwisang efter bütjen
Hiassparag

A **Hiassparag**,  **hiispänk**, **hiispink**, **hiispåri** (*Anthus campestris*) as en Sjongfögel (Passeriformes) uun't famile faan a Piipern (Motacillidae). 

## Bilen

Anthus_sp.jpg|Tiaknang faan *Hiassparger*.
Anthus campestris MHNT 232 Youks-les-Bains Algérie.jpg|Aier faan *Anthus campestris*.


## Ferwisang efter bütjen
Hiilkundi

**Hiilkundi** es en Weetenskep, hur Kraankheren biluket uur, dat em diar töögenön aarberi ken, dat kraank Mensken weđer sün uur.
Nii Meditsiin en hur'ling di Mensken bihanelt uur, skel di Hiilkundlers ütfinj.

Bikeent Hiilkundlers en Dochters fan Nuurđfriislön wiar:

* Henriette Hirschfeld-Tiburtius
* Frederik Paulsen

*Biluki uk di Kategorii Hiilkundi, gans töönerst ön des Sir!*


**Wichtig Henwiis tö Bidrachen aur di Sünhair**
----
Des Bidrachen maaki fuar't miist Lir, wat niin Dochters sen. Di skriif di Saaken jir sa hen, üs di dit weet of hur'ling di dit ön en üđer Wiki lesen haa.
Wan Di wat siir dö of üđers ek gans rocht es, sket Dü langsen en Dochter of Apoteeker fraagin. 

Ali Lir, wat jir skriif, dö dit eeđer beest Weeten en Giweeten. Hat skel man dach klaar wiis, dat fan des Aarber uk Failen pasiari ken, en diarfuar ken nemen en Garantii dö.

Senerk wan jir wat aur Medikamenti staant, sket Dü langsen me Din Dochter of tö't mendst me di Apotheker snaki!


## Luki uk hjir
*
Hildesheim

**Hildesheim** as en stää önj dåt tjüsch bundeslönj Naarersaksen. Jü stää heet 101.055 inboogere (2020).

## Kwäle
Histoori

## Histoori foon Nordfraschlönj
* Histoori foon Nordfraschlönj
* Frascheschörk

## Histoori
* Jarst Wråålkrich
* Tweed Wråålkrich

## Persöönlikhäide
* Aldgillis (623 - 680)
* Abel faan Denemark (1218 - 1252)
* Hark Olufs (1708 - 1754)
* Theodor Mommsen (1817 - 1903)
* Jürgen Spanuth (1907 - 1998)
* Thomas Steensen (* 1951)
Hiaslaask

At **Hiaslaask**,  **hiiloosch**, **buumpiiper** (*Lullula arborea*) as en fögel uun't famile faan a Laasken (*Alaudidae*). 

## Bilen

Lullula_arborea3.jpg|*Hiaslaask*
Lullula arborea MHNT.jpg|Aier faan *Lullula arborea*
Boomleeuwerik-4961640.webm| thumb|left |Lullula arborea


## Luke uk diar
Hiasluuper

A **Hiasluuper**,  **hiiluuper**,  **Hiirling** (*Pluvialis apricaria*) as en tüüter uun't fögelorder faan a Kuben an Waadfögler. 

## Bilen

Eurasiangoldie77.jpg|Tiaknang faan en *hiasluuper*
Pluvialis apricaria MHNT.jpg|Ai faan * Pluvialis apricaria*
Pluvialis apricaria altifrons MHNT.ZOO.2010.11.108.11.jpg| *Pluvialis apricaria altifrons* - MHNT


## Luke uk diar
Holtdüüw

At **Holtdüüw**, **Düüw**,  **hooltdüw**, **wildüw** (*Columba palumbus*) as en slach faan fögler uun det famile faan a *[[Düüwen]]* (*Columbidae*).

## Bilen

Wood_Pigeon_Migration.jpg|*Holtdüüwen* bi a fögelwaanrang.
Pigeon ramier MHNT.jpg|Ai faan *Columba palumbus*


## Luke uk diar
Holthakern

**Holthakern**,  **Boompekern**,  **hoolthåkere** (*Picidae*) san en fögelfamile uun't order faan a Holthakerfögler (*Piciformes*).

## Onerfamilin an sköölen
* Jynginae
*: Jynx
* Picinae
*: Blythipicus – Campephilus – Campethera – Celeus – Chloropicus – Chrysocolaptes – Chrysophlegma – Colaptes – Dendrocopos – Dendrocoptes – Dendropicos – Dinopium – Dryobates – Dryocopus – Gecinulus – Geocolaptes – Hemicircus – Leiopicus – Leuconotopicus – Meiglyptes – Melanerpes – Micropternus – Mulleripicus – Nesoctites – Picoides – Piculus – Picus – Reinwardtipicus – Sphyrapicus – Veniliornis – Xiphidiopicus – Yungipicus
* Picumninae
*: Picumnus – Sasia

## Enkelt slacher
: Dreierfögel (*Jynx torquilla*)
: Grat Holthaker (*Dendrocopos major*)

## Ferwisang efter bütjen
Holtskuch (fögel)

A **Holtskuch** of uk at **Strunsnep** (*Actitis hypoleucos*) as en fögelslach uun't famile faan a Snepen (*Scolopacidae*). 

Uun det skööl faan a Auerluupern (*Actitis*) jaft'at man ään slach muar, det as *[[Actitis macularius]]*. Hi bräät uun't nuurdelk Kanada.

## Bilen

Foeragerende oeverloper-4961816.webm|thumb |Actitis hypoleucos
Actitis_hypoleucos_2_(Marek_Szczepanek).jpg|*Holtskuch*
Actitis hypoleucos MHNT.jpg|Ai faan *Actitis hypoleucos*
Actitis hypoleucos - Common Sandpiper XC431822.mp3|A Holtskuch fleutet.
Actitis-macularia-005.jpg|*Actitis macularia* uun Kanada


## Luke uk diar
Holtsnep

At **Holtsnep**, **Snep**,  **hooltingsnäp**, **hooltingsnap** (*Scolopax rusticola*) as en fögel uun't Snepenfamile (*Scolopacidae*). 

## Bilen

Woodcock_earthworm.jpg|*Holtsnep* mä en wirem.
Scolopax rusticola rusticola MHNT.ZOO.2010.11.116.8.jpg|Aier faan *Scolopax rusticola rusticola* - MHNT


## Ferwisang efter bütjen
Hongerkral

At **Hongerkral** (*Armeria maritima*) as en Strunkrüüs uun det order faan a Caryophyllales.

## Ferwisang efter bütjen
Birkebuumer

**Birkebuumer** (*Betula*) hiar tu a bleedenbuumer faan det famile *Betulaceae*.
At jaft sowat 40 slacher uun Euroopa, uun Nuurdameerikoo (diar fööraal bi a uastküst) an uun Aasien, sodenang bal aueraal üüb a nuurdelk eerdheleft.

## Beskriiwang

Birkebuumer san somergreen buumer of strüker. Jo waaks gau an kön al efter sääks juar 7 m huuch wees, ütjwoksen bit 30 m an muar.
At buark as üübfaalen laachtgrä bit witj. Birkebuumer bleu faan aanj Maarts bit aanj April an fermuare jo troch a winj, diaram flä uun di juarstidj föl polen ambi, huar föl lidj ei mä am kön.
Tu a früchten seit am *ketjin*, jo maanelken hinge, a wiifelken stun aprocht. At siad woort rip uun September bit Oktuuber an fäält üüb troch grat *jügen*.


## Slacher
1. uun Madeleuroopa
: - Sunbirkebuum (*Betula pendula*), di komt fööraal föör.
: - Muurbirkebuum (*Betula pubescens*)
: - Sweragbirkebuum (*Betula nana*)
: - Birkestrük (*Betula humilis*)


## Nat
At buark as iar brükt wurden för letj kasjin. Uun Finlun an uun Nuurdameerikoo haa's diar uk skur an ööder rääskap faan maaget: Meel-, tee- an bruadduusen. Det buark suragt diarför, dat iidjwaar ei so gau ferdareft. Uk tjaar an ööle koon am ütj det buark maage.
A beesembinjer brükt jo twiigen - at ris - an maaget diar fein struatenbeesmer faan. An uk daalang as at ris noch wichtag, am loonangen uun a waas tu maagin.
Mä birkebosker werket am uun a sauna, am a rag uftuklupin. An iarjuaren hää am birketwiiger uk diarför brükt, am jongen sliak tu dun.


## Kultüür
Bi a ual Germaanen an a Slaawen spelet a birkebuum en grat rol. Hi wiar mend för det godhaid Freya. Al uun jü tidj hää am en *meibuum* apsteld, am a somer tu begröötin.
A ääger faan lunstruaten san iar mä birkebuumer beplaantet wurden, auer jo mä hör witj buark uk uun't jonken gud tu sen wiar.
Uun Eestlun, Ruslun, Finlun an Poolen as di buum en natsjuunaal sümbool, so üs uun Sjiisklun di iakebuum.


## Ferwis efter bütjen
Bleskaader

At **Bleskaader**,  **bläshån**, **bläskååder**, **witbläs**, **grut wååderhån** (*Fulica atra*) as en fögel uun't famile faan a Weederhanen (*Rallidae*). 

## Bilen

Fulica_atra_Schwimmlappen.jpg|Tuan faan en *Bleskaader*.
Fulica atra MHNT.ZOO.2010.11.67.11.jpg|Aier faan *Fulica atra* - MHNT


## Luke uk diar
Blä Baker

A **Blä Baker**,  **ween baker**, **ween bäker** (*Chlidonias niger*) hiart tu at fögelfamile faan a Bakern (*Sternidae*). 

## Bilen

Chlidonias niger niger MHNT.ZOO.2010.11.132.9.jpg|Aier faan *Chlidonias niger niger* - MHNT



## Ferwisang efter bütjen
Blä Hanjüger

A **Blä Hanjüger**,  **weene hånetiif** (*Circus cyaneus*) as en slach faan Gripfögler (Accipitriformes) uun't famile faan a Hanjügern (*Accipitridae*). 

## Bilen

Circus cyaneus MHNT.ZOO.2010.11.83.1.jpg|Aier faan *Circus cyaneus* - MHNT


## Ferwisang efter bütjen
Blä Huder

**Blä Huder** (*Campanula rotundifolia*) san en plaantenslach uun det famile faan a Fangerhuder (*Campanulaceae*).

## Ütjsen
Blä Huder san muarjuarag blömken an wurd 10 bit 40 cm huuch. Jo bleu faan Jüüne bit September. Det krüün as 1,2 bit 2,2 cm grat, blä-brons an hää triihukag spasen.

## Föörkemen
Uun Euroopa, Sibiirien an Nuurdameerikoo kem Blä Huder föör. Jo waaks üüb skraalen grünj, man uk üüb a berger.

## Nat
Uun a plaanten san Inulin an slacher faan Triterpensaponin. Det halept jin sünjen steeden an läät det blud storke.

## Ferwis efter bütjen
Bläbük

A **Bläbük**,  **weenburst**,  *weene hamelfink* ?? (*Luscinia svecica*) as en Sjongfögel (Passeriformes) uun't Fleegensnaperfamile Muscicapidae. 

## Bilen

Bluethroat_(Luscinia_svecica)-_Female_at_Bharatpur_I_IMG_5484.jpg|*Bläbük*, at wiiftje.
Luscinia svecica cyanecula MHNT.ZOO.2010.11.193.15.jpg |Aier faan *Luscinia svecica cyanecula* 


## Ferwisang efter bütjen
Biologii

__NOTOC__

A **biologii** as en natuurwedenskap am't labenen an befaadet ham mä njüügen feeg.

## At labenen

### [[Diarten|Diarten (''Animalia'')]]
* Portaal an süstemaatik faan a diarten

### [[Plaanten|Plaanten (''Plantae'')]]
* Portaal an süstemaatik faan a plaanten

### [[Swaampen (Fungi)|Swaampen (''Fungi'')]]
* Swaampen tääl neder tu a plaanten noch tu a diarten.

### [[Uurdiarten|Uurdiarten (''Protista'')]]
* Uurdiarten wurd daalang mä bi a diarten of plaanten iinsortiaret.

### [[Bakteerien|Bakteerien (''Bacteria'')]]
* Portaal an süstemaatik faan a bakteerien.

### [[Uurbakteerien|Uurbakteerien (''Archaea'')]]
* Uurbakteerien hiar tuup mä a bakteerien tu a prokarioten.

### [[Wiiren|Wiiren (''Virus'')]]
* Portaal faan a wiiren.

__TOC__

## Molekulaarbiologii
* DNA
*: Mitochondriol DNA
* Wiiren

## Selbiologii
* At sel
* Mutatsion
* Eukarioten
* Prokarioten
* Wiiren

## Waaksen

## Füsiologii

## Ferhualen

## Ökologii
* Globaal apwarmin
* IUCN

## Ewolutsion an Süstemaatik
* Taksonomii faan diarten an plaanten
* Ewolutsion
* IPNI

## Teorii faan a Biologii
* ICD

## Luke uk diar
Bipkerwik

At **Bipkerwik**,  **kornkwanker** (*Coturnix coturnix*) as en fögel uun't fasaanenfamile *Phasianidae*. Hat liket at Ääkerhenk, as oober letjer.

## Bilen

Suphis_hieroglyph.png|*Bibkerwiken* kem al bi a ual Ägyptern üs hiiroglüüfen föör.
Caille des blés MHNT.jpg|Ai faan *Coturnix coturnix *


## Luke uk diar
Bochum

**Bochum** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen, önj di Arnsberg Regiiringsdistrikt. Jü stää heet 365.587 inboogere (2019).

## Sasterstääse

## Kwäle
Bokfink

A **Bokfink**,  **bäkjfink** (*Fringilla coelebs*) as en sjongfögel ütj at finkenfamile (*Fringillidae*). 

## Onerslacher
F. c. africana – F. c. alexandrovi – F. c. balearica – F. c. canariensis – F. c. caucasica – F. c. coelebs – F. c. gengleri – F. c. harterti – F. c. maderensis – F. c. moreletti – F. c. ombriosa – F. c. palmae – F. c. sarda – F. c. schiebeli – F. c. solomkoi – F. c. spodiogenys – F. c. syriaca – F. c. transcaspia – F. c. tyrrhenica

## Bilen

FringillaCoelebsFemale.jpg|*Bokfink*, at wiiftje.
Pinson des arbres – Fringilla coelebs moreletti – Flamengos Fayal Açores 222.jpg|Aier faan *Fringilla coelebs*


## Ferwisang efter bütjen
Boor

**Boor** unti ** Borium** as en keemisch elemänt ma sümbool B än atoomnumer 5. Dåt as en suurt metaloid.

## Önjtdäking
Boorferbininge wjarn ål önj dåt åler bekånd. Di noome kamt foon dåt arabisch *Buraq* for booraks, en minerool dåt dåt wichtiest ärts for e boorgewuning as. booraks as en boråt, en sålt foon boorsör. Dåt elemänt as deerüt ai sü iinjfåch fritumåågen, ouerdåt deerfor starke reduktoore nösi san, ås magnesium unti aluminium. Dåt elemänt wörd deeram jarst 1808 foon Sir Humphry Davy, Louis Gay-Lussac än Louis Jacques Thénard deerståld. Aw jüdeer wise wårt dåt boor ouers mjuksi mååged döör dåt metal. Döör ütenouderhåålen foon flüchtie halogenide koon dåt elemänt ouers ma lait mjuks deerståld wårde.

## Önjwiinjing
Boorsör wårt foole önjwånd önj e täkstiiilindustrii. Boorsilikåtglääse san tächnisch ordi wichti. Önj iiljwärk jeeft deertufäiging foon dåt elemänt önj amorf form en smuk gräin blai. Boorferbininge wårde unersoocht än önjwånd önj en briidj späktrum foon biokeemische såågen, ås sukerdöörlätjende mämbrååne, sänsoore for koolehüdrååte, bekämping foon artriitis än önj e neutrooneterapii. 10B heet en grute werkingstwassnaas for neutroonefångst än wårt deeram uk önj e atoomindustrii önjwånd. Boraane san wälj forsloin ås rakeeteiiljinge, ouerdåt bai dåt ferbrånen deerfoon en grut mase enärgii fri wårt. Boor as wider önj bästi riin form wichti ås "mjuks" (dope) önj huulewliidjere.

## Referänse
Borfink

A **Borfink**,  **burfink**, **burfänk**, **krüsneeb** (*Loxia curvirostra*) as en sjongfögel uun't finkenfamile (*Fringillidae*). 

## Bilen

Red_Crossbill_(Female).jpg|*Borfink*, en wiiftje.
Loxia curvirostra poliogyna MHNT.ZOO.2010.11.220 Tébessa.jpg|Aier faan *Loxia curvirostra*
Drinkende en zittende kruisbekken-4961837.webm |thumb |Loxia curvirostra


## Ferwisang efter bütjen
Brandenborj

**Brandenborj** as en bundeslönj foon Tjüschlönj. Et bundeslönj läit önjt ååsten foont lönj. Et heet 2.511.917 manschne (2018). E hoodstää foont bundeslönj as Potsdam.

## Geografii
### Stääse

Da tiin grutste stääse önjt lönj san:

### Iindiiling foon Ferwålting
Et lönj heet 4 krisfri stääse (Brandenburg an der Havel, Cottbus, Frankfurt (Oder) än Potsdam) än 14 lönjkrise:

## Kwäle
Bratislava

**Bratislava** (aw Ungarisch: *Pozsony*, aw Tjüsch: *Pressburg* unti *Preßburg*) as en stää önj e Regjoon Bratislava önj as jü hoodstää foon jü Slowakäi. Deer booge  432.864 manschne (2018). Dåt gebiit foon Bratislava as 367,58 km². Jü inboogertächte as 1.167 manschne pro km². Jü pustliidjtål as 8XX XXX, di forwoolnumer as 421-2 än dåt kfz-kåntiiken as BA.

## Süsterstääse

## Kwäle
Boy Peter Möller

**Boy-Peter Möller** es Skuulmaister üp Söl' wesen. Hi heer masi fuar di Söl'ring Rochtskriiwing dön. Dit "Söl'ring Uuurterbok" es fan höm en di miist Lir, wat Söl'ring skriiv wel, aarberi me des Bok. 

Boy-Peter Möller heer höm di Mait maaket, üttöfinjen en āptöskriiwen, fan hok Uurter ön üđer Spraaken di söl'ring Uurter kemen sen. 

Sin Uurterbok es bi di Söl'ring Foriining tö fo.

## Luki uk hjir
* Boy Peter Möller ön di Daatenbank fan't Nuurdfriisk Instituut
*
Bralan

At **Bralan** (*Bucephala clangula*) as en fögel ütj at Anenfamile (*Anatidae*). 

## Bilen

Bucephala clangula MHNT.ZOO.2010.11.19.6.jpg|Aier faan *Bucephala clangula* - MHNT


## Luke uk diar
Braunschweig

**Braunschweig** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Naarersaksen. Jü stää heet 248.561 inboogere (2020).

## Kwäle
Bremen (bundeslönj)

**Bremen** as en bundeslönj foon Tjüschlönj.

## Geografii
Et jaft bloots tou stääse önjt bundeslönj: 

* Bremen
* Bremerhuuwen

## Kwäle
Bremen (stää)

**Bremen** as en stää önj dåt tjüsch bundeslönj Bremen. Jü stää heet 566.573 inboogere (2020).

## Kwäle
Bretoonisch

Dåt **Bretoonisch** (*Brezhoneg*) as en ailönj-keltischen spräke, wat önjtiinj jü klasifikasjoon duch aw e fååstewål snåked wårt, önj e Bretanje. Dideere spräke ståmt ålsü ai foont Gallisch ouf, ouers as iir önjtstönjen üt da Brytoonische spräke, forålem üt dåt Kornisch. Lääder kömen da Bretoone eefter e Fååstewål ( 4. bit 7. iirhunert) än deerbai hääwe's harn spräke mabroocht. Ouers jütid wörd et Gallisch nuch heer än deer snååked, deer köö dåt Bretoonisch uk nuch hu eelemänte ouernümen hääwe.

Önj e Bretanje wårt uk nuch Gallo snååked, wat en latjen roomanischen spräke as, äiwen as dåt Frånsch.

Dåt Bretoonische wus e spräke foon dåt huuge följk bit dåt 12. iirhunert. Deereefter ouernüm di oodel dåt Frånsch ås standardspräke, wat mör onjsiien häi. Ås schraawen spräke wörd önj e Bretanje, wat bit önjt 16. iirhunert åltens ünoufhängi wus, Latinsch brüked, ouers sunt dåt 15. iirhunert ouerwün heer uk dåt Fransche.

Dåt Bretoonische wårt diling nuch foon süwat 300.000 bit 500.000 manschne snååked än ferstiinjen, foole maner ås da 1.300.000 manschne, wat dåt nuch önjt iir 1930 köön. Amt iir 1900 kånd nuch mååst arke Bretoone di spräke än bål di haleft foon da inboogere snååkden dåt uk däilik. Ouerdåt di spräke diligendäis fort mååst nuch foon ålere manschne snååked wårt as'r foont ütstärwen betrüwed. Jü tål gungt tubääg. Duch jeeft dåt nuch åltens en intressant literatuur aw Bretoonisch.

Önj jü frånsch ferfooting stoont, dåt "di spräke foon e republiik" Frånsch as. Dåt jäif lung strid am e latje spräke foon Frånkrik. Ouers sunt 2008 stoont önj e ferfooting uk, dat e latje spräke "tut årw foon Frankrik hiire".

Dåt Bretoonische heet fjouer spräkewise:
* dät Cornouallais (*Kerneveg*)
* dät Léonard (*Leoneg*)
* dät Trégorrois (*Tregerieg*)
* dät Vannetais (*Gwenedeg*)

## Sii uk
* Wikipedia aw Bretonisch.

## Ferbininge ätter buuten
* Bretoonisch-Tjüsch än Tjüsch-Bretoonisch uurdebök
* Kurs Bretoonisch aw Tjüsch
Brüüshöön

A **Brüüshöön**, **Waalsk Han**, **Henskahenk**,  **brüskrädjer**, **bruuskrädjer**,  **bruushon** (*Calidris pugnax*, iar *Philomachus pugnax*) as en fögel uun't Snepenfamile (*Scolopacidae*). 

## Bilen

Philomachus_pugnax_(Marek_Szczepanek).jpg|*Brüüshöön* uun't wonterkleet.
Calidris pugnax pugnax MHNT.ZOO.2010.11.117.6.jpg|Aier faan *Calidris pugnax pugnax* - MHNT
Calidris pugnax MHNT.ZOO.2010.11.118.3.jpg| *Calidris pugnax* - MHNT


## Ferwisang efter bütjen
Brēderep

**Brēderep** (Dütsk: Braderup) es en Terp wat twesken Kaamp en Munkmeesk üp di Uastersiir fan Söl liit.
Die Gemeende jert töhop me Woningstair, wat weesten fan Brēderep liit.
Biiring sen da di Gimiindi Woningstair-Brēderep
Dit Terp heer masi Probleeme me Wainern, wat fan Woningstair en Kaamp döörköör. Diartö kum swaari Wainer fan en Betonwerk en en Kiiskuul ön Munkmeesk.
Brēdereps Lönskep es bikeent fuar dit Wit Klef en di Hiir, wat ombi en halev Kilomeeter brēr es en bit hentö Kaamp giar (Ombi 2 km).
Ön Brēderep es en rocht gurt Biohof me en litj Koophüs diarbi, wat höm "Körnerladen" nēmt.Üp dit salev Lön es uk dit Natuurzentrum itüüs. Fan diar es ön di Soowentiger en Tachentiger Jaaren politisch en Masi maaket uuren, hurfan di Sölringer deling jit gur haa.Ön Brēderep staant jit hok ual Hüüsing, man di miist diarfan sen forkoopet en stuun di leengst Tir fan't Jaar lerig.


*Üđer Tērper üp Söl
Budapest

**Budapest** as jü hoodstää foon Ungarn. Deer booge 1.752.286 manschne (2019).

## Geografii
E stää heet 23 distrikte:

## Süsterstääse

## Kwäle
Buumfalk

At **Buumfalk**,  **buumfalke** (*Falco subbuteo*) hiart tu at fögelfamile faan a Falken (*Falconidae*).

## Bilen

Falco subbuteo MHNT.ZOO.2010.11.105.6.jpg|Aier faan *Falco subbuteo* - MHNT



## Ferwisang efter bütjen
Bytča

**Bytča** as en stää önj e Regjoon Žilina önj jü Slowakäi. E stää läit önjt weesten foon e regjoon. Deer booge 11.414 manschne (2021). Dåt gebiit foon Bytča as 43,17 km². Jü inboogertächte as 269 manschne pro km². Jü pustliidjtål as 014 01, di forwoolnumer as 421-41 än dåt kfz-kåntiiken as BY.

## Kwäle
Bälgien

**Bälgien**, åmtlik et **Kiningrik Bälgien**, as en lönj önjt weesten foon Euroopa. Et lönj wårt önjt norden foon da Neederlönje, önjt ååsten foon Tjüschlönj, önjt söödååsten foon Luksemborj, önjt sööden foon Frånkrik än önjt weesten foon e Kanool begränsed. Deer booge 11.521.238 mansche (önjfång 2021). E hoodstää foont lönj as Brussel. 

## Geografii
### Indiiling foon Ferwålting
Bälgien heet tiin prowinse:

## Politiik
Bälgien as sunt di 27de önj e Jülmoune 1945 lasmoot foon e Feriind Nasjoone. Et lönj as sunt e began (1957, as et dåt *Europäisch Wjartschapsgemiinschap* wus) lasmoot foon jü Europäisch Unjoon. Et lönj as uk sunt e began (1949) foon NATO.

## Kwäle
Böökinghiird

Jü **Böökinghiird** as en loonschap än en üülj hiird önj Nordfraschlönj.

## Toorpe en stääse
*Naibel
*Deesbel 
*e Gåå
*Wäieeker
*Klookris 
*Lonham 
*Risem 
*Moosjarn
*Galmsbel
*Naigalmsbel
*Doogebel
*Foortuft
*Waiguurd

## Kiik uk deer
* *Oudere hiirde oun Nordfraschlönj*: Wisinghiird, Böökinghiird, Kårhiird, Gooshiird.
Californien

**Californien** as sunt 1850 en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't weesten foon't lönj. Önj't norden läit Oregon, önj't ååsten Nevada, önj't söödååsten Arizona, önj't sööden Meksiko än önj't weesten e Pasiifik. Dåt heet 39.512.223 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Sacramento.

## Geografii
Californien as di treedgrutst diiljstoot önj da Feriind Stoote. 

### Bärje

Önjt norden:
* Klamath Mountains
* Cascade Range
* Coast Ranges
* Sierra Nevada

Önjt sööden:
* Transverse Ranges
* Peninsular Ranges

### Stääse
Da tiin grutste stääse önj e diiljstoot san:

### Indiiling foon Ferwålting
E diiljstoot heet oocht-än-füftig *[[county|counties]]* (intål: *county*).
Kiik uk deer: List ma counties foon California

## Histoori

For 1848 wus Californien diilj foon Meksiko.

## Sii uk

## Kwäle
Chemnitz

**Chemnitz** (önj DDR tid **Karl-Marx-Stadt**) as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Saksen. Jü stää heet 244.401 inboogere (2020).

## Kwäle
China

**Sina** as en lönj önj Asien. Deer booge amenbai 1,3 miliard mansche än as deerma dåt inboogerrikste lönj aw e jard. Eefter Ruslönj, Feriind Stoote än Kanada as China dåt fiirdgrutste lönj. Jü politiik önj China heed bloot iinj partai, dåt as jü kommunistische partai. 

## Histoori
Eefter di Tweed Wråålkrich jeeft et noch niinj freese önj China. Bit 1949 stride da kommuniste iinj da Kuomintang. Önj 1949 wårt di följksrepubliik grünläid.
Bukarest

**Bukarest** as jü hoodstää foon Rumänien. Deer booge 1.883.425 manschne (2019).

## Geografii
### Indiiling foon Ferwalting

Sunt 1968 heet e stää 6 sektoore (*sectoare*):
* Sektoor 1
* Sektoor 2
* Sektoor 3
* Sektoor 4
* Sektoor 5
* Sektoor 6

## Süsterstääse
*  Amman önj Jordanien sunt 1999.
*  Ankara önj e Türkäi.
*  Athen önj Griikenlönj sunt 1993.
*  Atlanta önj da Feriind Stoote sunt 1994.
*  Bethlehem önj Palästina sunt 1996.
*  Peking önj China sunt 2005.
*  Budapest önj Ungarn sunt 1997.
*  Chișinău önj Moldawien.

## Kwäle
Christian Jensen

**Christian Jensen** (* 28. Janewoore 1857 uun Galmsbel; † 29. Febrewoore 1936 uun Schleswig) wiar skuulmääster an regiunaalhistooriker.

## Leewent
Uun Tondern hää Jensen üüb skuulmääster liard an ging 1878 tu Archsem üüb Sal. Uun Keitem freid'er det kopteinsdoochter Laura Lorenzen, an jo hed mäenööder trii dringer: Christian Cornelius (1883-1940), Dietrich Andreas (1889–1974) an Karl (1890–?). 

Üüb Sal frinjet hi mä di skriiwer C. P. Hansen, di ham mud maaget, ham mä't fresk histoore tu befaadin. Efter C.P. Hansen san duas hää Jensen ham föl mä det materiool befaadet, wat Hansen saamelt hää. Diar san flook buken bi ütjkimen.

## Bibliografii
* *Die nordfriesischen Inseln Sylt, Föhr, Amrum und die Halligen vormals und jetzt. Mit besonderer Berücksichtigung der Sitten und Gebräuche der Bewohner*. Verlagsanstalt u. Druckerei Actien-Gesellschaft, Hamborag 1891 
* *Vom Dünenstrand der Nordsee und vom Wattenmeer*. B. Schramm, Kiel 1981 (Efterdrük faan det ütjgoow faan 1900), 

## Luke uk diar
*
Christian Johansen

**Christian Johansen** (* 4. Nofember 1820 uun Noorsaarep üüb Oomram, † 26. Jüüle 1871 uun Schleswig) wiar en skuulmääster an skriiwer.

## Leewent
Christian Johansen wurd bäären üs sön faan Johannes Christians an Mettgen, b. Martinen. Üs Christian 16 as, ferünloket san aatj 1836 üüb sia föör Norweegen. Sin mam befreit ham 1840 weder mä Matz Matzen. Oober uk hat stareft jong uun't juar 1844.

Christian woort skuulhalper, iarst üüb Oomram an do üüb Sal bi C. P. Hansen an leederhen skuulmääster uun Oldersbek an Schleswig. Diar stareft hi mä 50 juar auer sin ambrastaghaid.

## Werken
* 
*  Schleswig 1855, 16 sidjen
* Hü't tuging, diär a nei Liär üb Aamram kåm - Efterföörteld fån Freskfrinj. Uun: LFM (Hamburg), :Nr. 10a. 1849 (hoonskraftelk)
* 
* . Kiel 1862.
* Öömrang Teelen An Staatjin, ütjden faan Reinhard Jannen, Jens Quedens Ferlach, Oomram, 1995

## Luke uk diar

## Kwelen
Colorado

**Colorado** [kɑləˈɹɑdoʊ] as sunt 1876 en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't weesten foon't lönj. Önj't norden läit Wyoming, önj't nordååsten Nebraska, önj't ååsten Kansas, önj't söödååsten Oklahoma, önj't sööden New Mexico än önj't weesten Utah. Dåt heet 5.758.736 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Denver.

## Geografii
Colorado as di oochtgrutste diiljstoot önj da Feriind Stoote.

E Rocky Mountains lade önj't weesten foon e diiljstoot. E Great Plains lade önj't ååsten.

### Indiiling foon Ferwalting
Colorado heet 64 *[[counties]]*:
Kiik uk deer: List foon Counties önj Colorado

### Stääse
Da tiin grutste stääse önj e diiljstoot san:

## Kwäle


## Sii uk
Bulgaarien/mo

**Bulgaarien**, åmtlik e **Republiik Bulgaarien**, as en lönj önjt söödweesten foon Euroopa. Et lönj wårt önjt norden foon Rumäänien,  önjt ååsten foon jü Suurt Siie, önjt sööden foon e Türkäi än Griikenlönj än önjt weesten foon Serbien begränsed. Deer booge 6.916.548 manschne (2020). E hoodstää foont lönj as Sofia.  

## Geografii
### Stääse
Da tiin grutste stääse önjt lönj san:

## Politiik
Bulgaarien as lasmoot foon e Feriind Nasjoone, än sunt di 29de önj e Uursmoune 2004 foon di NATO.

Dåt as sunt 2007 lasmoot foon jü Europäisch Unjoon.

## Kwäle
Connecticut

**Connecticut** (ütspräke: [kəˈnɛtᵻkət] ) as sunt 1788 en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't nordååsten foon't lönj. Önj't norden läit Massachusetts, önj't ååsten Rhode Island, önj't sööden e Atlantik än önj't sööden än weesten New York. Dåt heet 3.565.287 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Hartford.

## Geografii

### Geogrååfisch Lååge
Connecticut as diilj foon Nai-Änglönj.

### Struume
Di wichtist struum önj e diiljstoot as di Connecticut Struum, wat foon't norden tu't sööden in önj e Long Island Sound låpt.

### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Indiiling foon Ferwalting
Connecticut heet 8 *[[county|counties]]*.

## Bile

Image:First Congregational Church, Cheshire CT.jpg|Schörk önj e stää Cheshire
Image:Middletown, CT - 169-203 Main St 01.jpg|Stroote önj e stää Middletown
Image:LighthousePoint NewHavenCT.JPG|Iiljtörn önj e stää New Haven


## Kiik uk deer

## Kwäle
Darmstadt

**Darmstadt** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Hessen. Jü stää heet 159.174 inboogere (2020).

## Kwäle
De Huuge

**De Huuge** (uw Tutsk: *Hooge*; uw Däänsk: *Hoge*) is en halii foon dä Nöördfreesk Ailööne. E halii is ok en gemeende öön't Amt Polweerm öön'e Krais Nöördfreesklöön. De gemeende heet 109 jude (2011).

## Geografii

De Huuge is dat seekstgrotst nöördfreesk ailöön.

Tu e nöörd foon't ailöön is e Söler Ia, tu e uust is e Söönsheern, tu söö'uust is dat ailöön Polweerm, tu e sööwäst sän et ailöön Nöörderuug än de Nöörderuug Söön, än tu e wäst is e Japsöön. 

Et ailöön heet fole wäärwe. Dä grotste wäärwe uw'e halii sän Iipkenswäärw (Ipkenswarft) än Bakenswäärw (Backenswarft) öön e nöörd än Madeltrit (Mitteltritt), Hanswäärw (Hanswarft) än Okenswäärw (Ockenswarft) öön e söö.

Ööre wäärwe sän:
# Schorkwäärw (Kirchwarft)
# Okelutswäärw (Ockelützwarft)
# Foolkertswäärw (Volkertswarft)
# Wästerwäärw (Westerwarft)
# Lorenswäärw (Lorenzwarft)

## Löök ok dir
* Stöörmflööd 1962

## Kule
De Nees

**De Nees** (uw Tutsk: *Langeneß*, uw Daonsk: *Langenæs*) is en halii foon dä Nöördfreesk Ailööne. Ju lait saalik foon Feer än heet 21 weerwe. Ju halii is tohuup mä Uallöön ok en gemeende öön't Amt Pelweerm öön'e Krais Nöördfreesklöön. Öön'e gemeende wone 135 jude (2011).

## Geografii
De Nees is dat fuftgrotst nöördfreesk ailöön. Däling bestoont ju halii ut tree'e uale halii'e: de Meersk öön't wästen, de Nees öön't nöörduusten än Butweel öön't saaruusten.


## Pärsöönlikhaite
* Boye Richard Petersen (1869-1943), skapskapitään

## Löök ok dir
* Stöörmflööd 1962

## Kule
DNA

**DNA** as det ingelsk ufkörtang för **Desoxyribonukleinsüren** (DNS). DNA as en biomoleküül an drait informatjuunen am't ferarwin. Hat sat uun a kromosoomen.

## Funktjuun
Uun't DNA san geneetisk informatjuunen för't produktjuun faan RNA. En wichtag skööl faan RNA as mRNA mä informatjuunen för a stoofwaksel uun en sel.

## Luke uk diar

* Mitochondriol DNA
* Nukleotid
Cottbus

**Cottbus** (aw Sorbisch: *Chóśebuz* [ˈxɨɕɛbus]) as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Brandenbörj. Jü stää heet 98.693 inboogere (2020).

## Kwäle
Deesbel

**Deesbel** (tjüsch *Deezbüll*, dånsch *Dedsböl*) as en gemiinde ma amänbai 1000 inboogere. Bit 1950 wus Deesbel poliitisch äinstandi, sunt jüdeer tid hiirt et tu Naibel än as en stäädiilj foon Naibel.

## Histoori
E Deesblinge schörk wörd tu began foont 13. iirhunert bäged. Önjt iir 1362 wörd Deesbel foon e tweed Moondrånkelsj swåår drååwen. Tut iinje foont 14. iirhunert wörd deerma önjfångd dåt gebiit bit Moosbel intudiken. Dåt jarst tooch wörd et stää di 1. November 1436 nåmd as *Dedesbul* önj en list foon e bischof Nicolaus IV. Wulf. Bait iinje foont 15. iirhunert füng Deesbel en huuwen, 1523 wörd e reformation infjard. Sunt 1555 jeeft et en schölj.

## Tu schüns weerdi
* Frasch Museeum Naibel-Deesbel
* Apostelschörk (14. iirhunert)

## inruchtinge

## feriine

## Kånde Manschne
* Carl Ludwig Jessen
* Katharine Ingwersen
* Nis Albrecht Johannsen di jungere
* Benedikt Momme Nissen
* Synje Norland

## Bile

Deezbüll_01.jpg|Deesbel (1895)


## Sii uk
* *Stäädiile foon [[Naibel]]*: Deesbel, Deesbel-Borj, Lungstuft, Ülbel, Gåås, Teegelwang.
Delaware

**Delaware** [ˈdɛləwɛɹ] as sunt 1787 en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't nordååsten foon't lönj. Önj't norden läit Pennsylvania, önj't ååsten e Atlantik än önj't sööden än weesten Maryland. Dåt heet 973.764 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Dover.

## Geografii
E diiljstoot läit aw't nordååsten foon't Delmarva Huulewailönj.

### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Indiiling foon Ferwalting
Delaware heet 3 *[[county|counties]]*:

## Bile

Image:Dover Delaware.jpg
Image:Lewes Outer Harbor.JPG
Image:Old Delaware State House 1.jpg


## Kwäle
Detlev von Liliencron

**Detlev von Liliencron** (Friedrich Adolf Axel Freiherr von Liliencron; * 3. Juni 1844 uun Kiel; † 22. Juli 1909 uun Alt-Rahlstedt, sant 1937 en dial faan Hamboreg) wiar en tjiisken dachter an skriiwer faan fertelingen an teaaterstaken.

## Sin leewent
Detlev von Liliencron wurd 1844 uun Kiel bäären. 
Hi wiar iarst bi't militär an do uun a verwaltung uunstäld. Do wurd hi en freien skriiwer. 1883 kaam sin iarst saamling faan gedichten „Adjutantenritte und andere Gedichte“ ütj. Do fuligt „Eine Sommerschlacht“ (1887), „Unter flatternden Fahnen“ (1888) und „Der Heidegänger“ (1893).
Sin lyrik woort tu a Naturalismus reeegent. 
1882 wurd hi hardesföögels üüb Pelwerem. Diar entstän „Trutz, Blanke Hans“.
Liliencron stoorew 1909 uun Alt-Rahlstedt.

## Sin dachten
Tau bekänd staken, wat mä Nuurdfriisklun tu dun haa, san
*  an
* 

## Luke uk diar
 auersaat faan Nis Albrecht Johannsen.
*
Halaglun

**Halaglun**,  **Deät Lun** as en eilun uun a Nuurdsia an en gemeen uun a Kreis Pinneberg. Diar wene amanbi 1.300 minsken.

## Bilen

Deät Lun300B.JPG|Koord faan Halaglun, 1909. Mä jo ual nöömer.
Aerial image of Heligoland.jpg|Loftbil faan Halaglun an a ''Hallem''


## Persöönelkhaiden
* Heinrich Claassen
* James Krüss

## Halunder Struatennöömer
*Bi de Boak: "Bi't biak"; de Boak = sjauerhuket ialtürn mä en köölial. 
*Bi de Spukkerbuud: "Bi't spöökelsskine". 
*Bop de Kark: "Boowen/bääft at sark". 
*Bop Stak: "Boowen/bääft at staach"; Stak = staach, diar at tjüch faan a hüsang ufhual skul. 
*Dogger Goat: "Grat alk jaat". 
*Fürrit Goat: "Jong luum jaat". 
*Happot Wai: "Siahaas wai". 
*Hingsgaars: eegentelk "Hingstgäärs", oober uk: "Skuulplaats".
*Hölker Goat: "Strunsnek jaat". 
*Iip de Suaat: "Üüb a suas".
*Karkhiar-Spichal-Goat: "Prääster-Spichal-jaat"; det letj jaat bi't katuulsk sark Sankt Michael füng di nööm üüb föörslach faan prääster J. Bernhard tu iaren faan san föörgunger Carl Spichal († 1984). 
*Koksen Goat: "Kinkhurn jaat". 
*Kürt Wai: "Kurt wai". 
*Lung Wai: "Lung wai". 
*Ool Komeedi Wai: "Wai bi't ual teooter". 
*Om Was: "Am waast". 
*Rekwai: "Rakwai". 
*Siisken Hörn: "Flaaksfinken huk". 
*Snep Goat: "Snep jaat". 
*Spriin Goat: "Sprian jaat". 
*Steanakker: "Stianääker". 
*Störtebekers Hörn: "Störtebekers huk"; Klaus Störtebeker wiar di hood faan a "Vitalienbredern".

## Spreegwurden
* *Wan a Halagluner ialtürn gud tu sen as, haa wi banen trii daar rin*

## Luke uk diar
* 
* Halunder
* Fluuchplaats Halaglun
* Finkewennen
* Ferian Jordsand
* De Hallem

## Kwelen
Diksmiat

At **Diksmiat**, a **Diker**,  **stiinepiker**, **witstjart** (*Oenanthe oenanthe*) as en Sjongfögel uun't famile faan a Fleegensnapern (Muscicapidae). 

## Bilen

Oenanthe oenanthe oenanthe MHNT.ZOO.2010.11.192.21.jpg|Aier faan *Oenanthe oenanthe oenanthe* - MHNT



## Ferwisang efter bütjen
Dobelsnep

At **Dobelsnep**,  **dööwelt snäp** (*Gallinago media*) as en fögel uun't famile faan a Snepen (*Scolopacidae*). 

## Bilen

Gallinago media MHNT.jpg|Ai faan* Gallinago media*


## Luke uk diar
Dol Baker

A **Dol Baker** (*Sterna hirundo*) hiart tu at fögelfamile faan a Bakern (*Sternidae*). 

## Bilen

Sterna hirundo - Common-Tern.jpg|*Dol Baker* uun a loft.
Sterna hirundo hirundo MHNT.ZOO.2010.11.133.1.jpg|Aier faan *Sterna hirundo hirundo* - MHNT



## Ferwisang efter bütjen
Dortmund

**Dortmund** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen, önj di Arnsberg Regiiringsdistrikt. Jü stää heet 588.250 inboogere (2019). 

## Kwäle
Dreierfögel

A **Dreierfögel**,  **draihåls**,  **draierfink** (*Jynx torquilla*) as en fögel uun't holthakerfamile *Picidae*. 

## Bilen

Eurasian wryneck (Jynx torquilla) calling.webm|Jynx torquilla
Torcecuello.JPG|Dreierfögel
Jynx torquilla MHNT ZOO 2010 11 162 Le monetier les bains.jpg|Aier faan *Jynx torquilla*


## Ferwisang efter bütjen
Dresden

**Dresden** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Saksen. Jü stää heet 556.227 inboogere (2020).

## Biljen

Dresden-1428-Elbpanorama-2008-gje.jpg|Panorama
Dresden-1290-Bruehlsche Terrassen-2008-gje.jpg|Brühlsche Terrasse
Dresden-1320-Zwinger-Brunnen-2008-gje.jpg|Zwinger
Dresden-1366-Zwinger-NO-Pavillon-Treppe-2008-gje.jpg|Zwinger
Dresden-1220-Frauenkirche im Regen-2008-gje.jpg|Frauenkirche
Dresden-1246-Kreuzkirche-2008-gje.jpg|Kreuzkirche
Dresden-1718-Ufa-Palast-2008-gje.jpg|Ufa-Palast
Dresden-1506-Yenidse-Ballon-2008-gje.jpg|Yenidse
Dresden-1542-Grosser Garten-Palais-2008-gje.jpg|'Großer Garten'
Dresden-1562-Schloss Albrechtsberg-Lingnerschloss-2008-gje.jpg|Elbschlösser


## Kwäle
Dublin

**Dublin** ([ˈdʌblɪn]; Irisch: *Baile Átha Cliath* [ˈbˠalʲə aːhə ˈclʲiə]) as jü hoodstää foon Irlönj än iinj foon 31 countys önjt lönj önjt regioon Leinster. Deer booge 1.173.179 manschne (2016).

## Geografii
Di Liffey Struum låpt döör e stää.

### Kliima

## Persöönlikhäide
* George Bernard Shaw (1856-1950), schriwer.
* Oscar Wilde (1854-1900), schriwer.

## Süsterstääse
*  Barcelona önj Spanien.
*  Beijing önj China.
*  Liverpool önj dåt Feriind Kiningrik.
*  San Jose önj da Feriind Stoote.

## Kwäle
Dånmark

**Dånmark** as en lönj önjt norden foon Euroopa. Dåt grutst diilj foon Dånmark as dåt fååstlönj Jütlönj, deernäist jeeft et tuhuupe 443&nbsp;ailönje weerfoon 62&nbsp;bebooged san.

Dånmark as sunt 1973 lasmoot foon e EU. Da Färöer än Gräinlönj san autonoom, da hiire süwälj tu Dånmark as uk e NATO, ouers ai tu jü EU. Da Färöer än Gräinlönj heewe jare äin foone än jare äin amtspräken.

## Geografii
Jüütlönj as dåt dånsche fååstlönj. Et jeeft maning ailönje. Aw Siielönj as e hoodstää Kopenhuuwen. Oudere grute ailönje san Fün, Lollönj, Falster än Lungelönj. Di loongränse ma Tjüschlönj as 67&nbsp;km lung. Da küstgränsen san gemiinsom 7314&nbsp;km lung. Jü grutste riviir as di Gudenåen än as 158&nbsp;km lung. Di huuchste natörlike punkt is di Møllehøj-Börj (171&nbsp;m).

Dånmark gränst önj:
* e Skagerrak önjt norden
* e Weestsiie önjt weesten
* Slaswik-Holstiinj - Tjüschlönj, önjt sööden
* Swärik (ouer e ååstsiie) önjt ååsten

Autonoom gebiite, wat tu Dånmark hiire san di Färöer än Gräinlönj.

### Stääse
Da grutste stääse san (*byområder*, 2022):

; Mör stääse:
Helsingør &mdash; Roskilde &mdash; Sønderborg

## Histoori
Eeftert fri måågen önjt iir 1945 wus Dånmark magrünleeder fon di UNO, di NATO än di Eurooparädj önjt iir 1949 än di Nordische Räid önjt iir 1952. 1960 köm Dånmark bei e EFTA än trätj 1973 e EG bai.

Önjt iir 1989 heet Dånmark as jarste lönj ap jü jard da siviilruchtliche partnerschappen for homoseksuelle infjard. Önj e följkoufstiming foon 1993 am di ferdråch foon Maastricht, wat e EG tu e EU feranerd, wörd di kuntrakt önjnumen. Man jü följkoufstimming ouer dåt baitreede foon di Eurosoone wus önjt 2000 ai erfolgrik.

Ätj di 30 septämber 2005 wörden tweelwen karikatuuren foon di islaamische profeet Mohammed in dåt dånsche blees Jyllands-Posten öfentlik mååget. Önj e Islaam san bile foon e profeet Mohammed ai tuleet. Önjfång 2006 däin da imame Ahmad Abu Laban än Ahmad Akkari en dossiir ma da tweelwen karikatuuren än oudere karikatuuren üt. Eefter dåt utdüünj gängen ap jü hiile wråål maning manschne aw e stroote am har protäst tu wisen. Bai da demonstrasjoonen störwen 140 manschne. Deeram jäif dåt strid am e miiningsfrihäid önj Dånmark.

## Stjörkrise
Önj Dånmark jeeft et fiiw stjörkrise, dåt san:

## Haanewising

 Dånsch portaal ap jü dånsche wikipedia
 Dånsch portaal ap jü tjüsche wikipedia
* Ofisjäl dånsch portaal
* Dåt dånsch kiningshüs *dånsch, aingelsch, frånsch*
* Dånsch tuuristkantoor

## Kwäle
Doompaap

A **Doompaap**,  **doompoop** (*Pyrrhula pyrrhula*) as en sjongfögel uun't finkenfamile (*Fringillidae*). 

## Bilen

Pyrrhula_pyrrhula_female.jpg|*Doompaap*, tiaknang faan en wiiftje.
Pyrrhula pyrrhula europoea Gouvieux 222.jpg|Aier faan *Pyrrhula pyrrhula europoea*
Male bullfinch (Pyrrhula pyrrhula) feeding on sunflower seed.webm| thumb|left |Pyrrhula pyrrhula


## Ferwisang efter bütjen
Dåt beest as freese önjt hüs

**Dåt beest as freese önjt hüs** as en teooterstuk foon Nis Albrecht Johannsen di ålere. Dåt wörd 1968 önj e *Friisk Kameedibibleteek Nr. 1.* foon e Nordfriisk Instituut önj Bräist ütdänj.

Dåt beest as freese önjt hüs. (Wanlik hüüs)

: Dåt stuk spaalet önj en grut frasch toorp for moinäi soowenti iir.
: Önj dåt stuk treese ap:
: 1. Siiwert Naskens, en tamermoon
: 2. Ankatreen
: 3. Leenemarii  - sin biise doochterne
: 4. Brooder, san gesal
: 5. Boi Nikels, en riken böre
: 6. Riklef, san saan
: 7. Hinerk Lütjens, en üüljen moon, iirtids büknacht bai Boi Nikels

: En schuchten dörnsch ma köögen- än piiseldöör; deerönj en grut än uk en latj scheew än hu stoule; awt uuch en klook än hu bile.

## Literatur
* *Friisk Kameedibibleteek Nr. 1.*, Nordfriisk Instituut, Bräist, 1968. 52 side.
Dün

Wat menst dü?
* **[[Düner|Düner]]** - a sunhuuger
* **[[Dünen|Dünen]]** - a feedern
* **Dünem** (Heliglön)
Dünemdüüw

At **Dünemdüüw** of uk **Hooldüüw** (*Columba oenas*) hiart tu at fögelfamile faan a *[[Düüwen]]* (*Columbidae*).

## Bilen

Pigeon colombin MHNT.jpg|Ai faan *Columba oenas*
Stock_Dove.jpg|Tiaknang faan en *Dünemdüüw*


## Luke uk diar
Dünemeert

At **Dünemeert** (*Lathyrus japonicus*) as en plaant ütj det famile flenerkbloosen (Faboidae).

## Beskriiwang
 
At dünemeert as en muarjuarag krüüs. Hat wääkst ütj lung ruter an woort 50 bit 80 cm lung. A bleeden san grä-green an 5 bit 10 cm lung. Üüb't aanj waaks fiin 10 bit 45 mm lung bleetjin.

2 bit 7 bloosen stun uun en drüüw. Jo san laachtruad of brons an wurd leederhen blä, a jügen kön uk witj wees. A früchthöskin san flaak üs eerten an wurd ruad-brün, wan's rip san. At siad as trinj.

## Föörkemen
Di slach komt trinj am a eerd fööraal üüb a nuurdelk heleft föör. Dü fanjst dünemeerten uun Aasien, Europa an Nuurdameerikoo, man uk uun Patagoonien uun Süüdameerikoo. Jo waaks bi arke küst, auer at siad 5 juar loong uun saaltweeder auerlewe koon, an sodenang aueraal henspeeld woort.

## Slacher
* *Lathyrus japonicus* onerslach *japonicus*
* *Lathyrus japonicus* onerslach *maritimus*
*: *Lathyrus japonicus maritimus* naist onerslach *acutifolius*
*: *Lathyrus japonicus maritimus* naist onerslach *pellitus*

## Nat
A früchthöskin koon am iidj, tuföl diarfaan as oober giftag. A Sjiineesen brük a bleeden üs medisiin. A indioonern uun Nuurdameerikoo haa a frücht eden an uk üs medisiin brükt.

## Literatüür
* H. Haeupler & Th. Muer: *Bildatlas der Farn- und Blütenpflanzen Deutschlands.* Ulmer Verlag, Stuttgart. 2000. .

## Ferwisang efter bütjen

* 'Den virtuelle floran' - bilen http://linnaeus.nrm.se/flora/di/faba/lathy/lathjap2.html
Düsseldorf

**Düsseldorf** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen, önj di Düsseldorf Regiiringsdistrikt. Jü stää heet 621.877 inboogere (2019).

## Kwäle
Düüwen

A **Düüwen** (*Columbidae*) san det iansagst fögelfamile uun't order faan a Düüwenfögler (*Columbiformes*).

## Onerfamilin an sköölen
* Columbinae
*: Caloenas – Chalcophaps – Claravis – Columba – Columbina – Gallicolumba – Geopelia – Geophaps – Geotrygon – Henicophaps – Leptotila – Leptotrygon – Leucosarcia – Macropygia – Metriopelia – Nesoenas – Ocyphaps – Oena – Patagioenas – Petrophassa – Phaps – Reinwardtoena – Spilopelia – Starnoenas – Streptopelia – Trugon – Turacoena – Turtur – Uropelia – Zenaida – Zentrygon
* Didunculinae
*: Didunculus
* Gourinae
*: Goura 
* Otidiphabinae
*: Otidiphaps
* Ptilinopinae
*: Drepanoptila – Ducula – Gymnophaps – Hemiphaga – Lopholaimus – Ptilinopus 
* Treroninae
*: Alectroenas – Cryptophaps – Phapitreron – Treron

## Enkelt slacher
* Columba
*: Bolles Düüw (*Columba bollii*)
*: Klafdüüw (*Columba livia*)
*:: Hüsdüüw (*Columba livia f. domestica*)
*: Dünemdüüw (*Columba oenas*)
*: Holtdüüw (*Columba palumbus*)
*: Madeiradüüw (*Columba trocaz*)
* Raphus
*: Dodo (*Raphus cucullatus*) †
* Streptopelia
*: (*Streptopelia decaocto*)
*: (*Streptopelia turtur*)

## Ferwisang efter bütjen
Düüwenfalk

At **Düüwenfalk**, **Letj Hanjüger**,  **spåritiif**, **spårimooker** (*Accipiter nisus*) as en Gripfögel (Accipitriformes) uun't famile faan a Hanjügern (*Accipitridae*). 

## Bilen

Accipiter_nisus_-in_flight-8.jpg|*Düüwenfalk* uun a loft.
Accipiter nisus MHNT.jpg|Aier faan *Accipiter nisus* - MHNT
Accipiter nisus punicus MHNT.ZOO.2010.11.85.1.jpg|Aier faan *Accipiter nisus punicus* - MHNT
Zittende en badderende sperwer-4961919.webm|Wiideo


## Onerslacher
*A. n. dementjevi – A. n. granti – A. n. melaschistos – A. n. nisosimilis – A. n. nisus – A. n. punicus – A. n. wolterstorffi*

## Luke uk diar
Wiartskap

Uun a **wiartskap** gongt det am't maagin, ferkuupin an ferbrüken faan produkten an siinsten. An sodenang dreit ham ales am't fersurgin faan a minsken.

Iar haa a minsken fööraal för jo salew suragt. Daalang as det werk apdiald an a minsken fu jil för hör werk, so dat jo diar det mä kuupe kön, wat jo ei salew maage.

At wedenskap am a wiartskap as at wiartskapswedenskap of *ökonomii*.

## Iindialang (mä bispal-artiikler)
#### Primeer wiartskaptwiiger
; Büürerei
* Hautjarscher
* Kurn

;  Jacht an Faskerei 
* Stonger
* Eidem-Fügelkui

#### Sekundeer wiartskaptwiiger
;  Hoonwerk an Industrii 
* Höömerk
* Riap

#### Tertieer wiartskaptwiiger
;  Hanel
* Hanse

;  Siinsten 
* Fräämenferkiar

## Süsteemen
A stooten gung diar ei likedenang mä am. Uun enkelt lunen haa a onernemen en grat freihaid, so üs uun Ameerikoo, uun ööder lunen grapt a stoot föl muar uun a wiartskap iin, so üs uun Ruslun.
* Frei markes
* Ütjglikt markes
* Ploonwiartskap
an do jaft at noch flook süsteemen diartesken.

## Wedenskap

At wiartskapswedenskap onersjükt, hü gud of ring det a minsken uun a enkelt lunen mä hör wiartskapsüsteem gongt. Üüb det koord rochts men a klöören, hüfol US-Dooler *[[KKP]]* a minsken uun en lun uun't madel ütjwiartskafte:





























### Wichtag kääntaalen
* BIP
* BNE
* HDI
* KKP of PPP

## Luke uk diar
Eersföötj

At **Eersföötj** (*Tachybaptus ruficollis*) hiart tu at fögelfamile Podicipedidae.

## Bilen

Tachybaptus_ruficollis-map-distribution.svg|Huar *Eersföötjen* föörkem.
Tachybaptus ruficollis MHNT.ZOO.2010.11.37.9.jpg|Aier faan *Tachybaptus ruficollis* - MHNT
Little grebe (Tachybaptus ruficollis) in Tokyo.webm|thumb |Tachybaptus ruficollis


## Ferwisang efter bütjen
Eidergus

At **Eidergus** (*Somateria mollissima*) as en fögelslach an hiart tu a anen (*Anatidae*). Sodenang as di nööm 'gus' ferkiard.

## Slacher
Am onerskääst sääks onerslacher:
* *Somateria mollissima mollissima* uun Nuurdwaasteuroopa.
* *S. m. faeroeensis* üüb a Färöer eilunen.
* *S. m. borealis* uun a Nuurdatlantik.
* *S. m. dresseri* faan Labrador bit Maine.
* *S. m. sedentaria* uun a Hudson Bay.
* *S. m. v-nigrum* uun a Nuurdpasiifik.

## Nöömer
Di nööm komt faan't islunsk wurd  *æðr* an hää niks mä a Eiderstruum tu dun.

## Ütjsen

Eiderges san am 58 cm lung an sodenang en betj grater üs wil anen. Jo weeg 2,2 kg. A mantjin wurd ääler, grater an swaarer üs a wiifkin. Uun ääg as det an losag, swäämt an dükt oober gud. At nääb as üübfaalen grat an huuch, an gans föör as en letj hurn, diar komt a nööm *hurnnääb* faan.

A wörd as auer a rag an a brast witj. Bük, jügen an stört san suart. A nääk as laachtgreen, an at boowerhood as suart. At wiifke as güülbrün mä suart strimler. Jongfögler like a wiifkin, san oober en betj jonker an haa ei sok stark strimler.

## Leewent
Eiderges lewe uun sköölen. Jo freed sneken, kraaben an heesen. Bit 6 m jip kön's dük an diarbi ian minüüt oner weeder bliiw. A heesen wurd hial deelslonken an do uun a maag uunstaken trakt. A klian grünjen skaalen wurd weder ütjspeid, an jo letj blä-grä-witj bonker lei do aueraal bi strun.

A anen warep uun April sjauer bit sääks green-grä aier an bräät 25 bit 26 daar. Wan jo det nääst ans ferläät, wurd a aier mä dünen tudobet. A wörder teew ei, bit a jöönkin ufkem, an fersaamle jo tu hör geerels uun grat sköölen. A anen bliiw 65 bit 75 daar bi a jongfögler. Am a enken beeder skül föör kuben tu dun, slütj fiiw bit tjiin anen jo mä hör jöönkin tu sköölen tuup.

## Dünen
Fööraal üüb Islun wurd eiderdünen ufsaamelt, redet an för baadtjüch brükt.

## Ferwisang efter bütjen

## Futnuuten