open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tanen (baagen)

**Tanen** san siatiaken an betiakne miast en faarweeder. Det as a jipst steed faan en priil of struum, huar dü seeker mä en skap keer könst. Ööder tanen betiakne en gefoorensteed.

## Slacher
# A faarweedertanen ("lateraaltanen") san green of ruad:
#* green mä en spas top-tiaken: üüb a sjüürbuurd-sidj, det ment rochts, wan dü üüb ääg tu keerst
#* ruad mä en stomp top-tiaken: üüb a bakbuurd-sidj, det ment lachts, wan dü üüb ääg tu keerst
#* green-ruad-green: üüb a sjüürbuurd-sidj faan't hoodfaarweeder, üüb a bakbuurd-sidj faan't sidjfaarweeder
#* ruad-green-ruad: üüb a bakbuurd-sidj faan't hoodfaarweeder, üüb a sjüürbuurd-sidj faan't sidjfaarweeder
#* ruad-witj mä en baal üs top-tiaken: uun a maden faan en faarweeder an üs uunsjüür-tan bütjen uun a Nuurdsia, huar a priilen began.
#* Huar a priilen jo gau feranere, so üs uun a waas, wurd uunsteed faan tanen uk pregen stäächt.
# Tanen för gefoorensteeden ("kardinaaltanen") san suart an güül mä ünlik top-tiakens:
#* suart-güül: uun't nuurden
#* suart-güül-suart: uun't uasten
#* güül-suart: uun't süüden
#* güül-suart-güül: uun't waasten
# Ialtürner:
#* Ialtürner san nian tanen, hiar oober uk mä tu a **siatiaken**.

## Luke uk diar

* Ialtürn Oomram
D-Mark

At **D-Mark** wiar det münt uun Waast-Sjiisklun faan 1948 bit 2001, uun Uast-Sjiisklun faan 1989 bit 2001. Tu a 1. Janewoore 2002 as't faan a Euro ufliaset wurden.

## Jilstaken

## Luke uk diar
Safraan

**Safraan** of uk **saweraan** (faan araabisk/persisk *za'farān* , *Crocus sativus*) as en Krokus-slach, diar uun a harewst brons bleut. Ütj hör stempler woort det gewürts wonen.


Saffron-spice adjusted.jpg|Saweraan bloos stempler.
Cooking a paella.jpg|Spoonsk 'paella' mä saweraan uun. Diar komt det güül klöör faan.


## Luke uk diar
Trischen

**Trischen** as en ünbewenet eilun uun a Meldorfer Bocht. Hat hiart tu't gemeen Friedrichskuuch. Faan Maarts bit Oktuuber woort det fögeleilun faan en fögelpaaser bewenet.

## Beskriiwang

## Luke uk diar
1948

**1948** wiar det aacht-an-fiartigst juar faan det 20. juarhunert. At juar wiar en skregeljuar an begand mä’n Tüürsdai uun de Gregoriaans kalender. 

 **1948** wus dåt oochtänfäärtist iir foon dåt 20. iirhunert. Et iir wus en schåltiir än begand ma’n Törsdi önj di Gregoriåånsch Kaläner. 

## Bejewenhaiden – Forfåle – Fuarfalen
* 04. Janewoore: Birma (daaling *Mjanmaar*) wurd suwereen.
* 04. Febrewoore: Ceylon (daaling *Sri Lanka*) wurd suwereen.
* 01. April: A Färöer wurd en autonoom natsion uun't könangrik faan Denemark.
* 21. Jüüne : At D-Mark woort det münt faan Waast-Sjiisklun.
* 24. Jüüne: Det Berliin-Blokaad begand.
* 29. Jüüle-14. August: Fjauertanjst Olympisk Somerspalen faan’t naitidj wiar uun London.
* 02. Nofember: Presidentskapswool uun dön Ferianigt Stooten: wool faan Harry S. Truman tu a president.
* 10. Detsember: A Feriand Natsioonen beslütj at Algemian Ufkemen auer a Minskenrochten.

## Bäären – Bēren
* 20. September: George R.R. Martin, US-ameerikoons skriiwer.
* 14. Nofember: Kaarl III. (Ferianigt Köningrik)
* 17. Nofember: Tom Wolf, 47. guwernöör faan Pennsylvania.

## Störwen – Stürwen
* 30. Janewoore: Mahatma Gandhi, indisk politiker (* 1869)
Jordsun

**Jordsun** wiar ans en däänsk halag uun't uasten faan List üüb Sal. Uun't juar 1231 skal't 2000 ha grat weesen haa (= so grat üs Oomram). Sant 1988 as't man muar en sunbeenk. En ferian, diar ham am a siafögler komert, hää ham efter det halag näämd: Ferian Jordsand.

## Bilen an koorden

Jordsand1634.jpg|Koord faan 1634
Ducatus_Sleswicum_sive_Iutia_Australis_-map_of_Johannes_Blaeu.jpg|Koord faan 1652
Waastfresk Eilunen

A **Waastfresk Eilunen** san en keed faan eilunen uun a Nuurdsia föör at küst faan a Neederlunen.

## Auersicht
Uastfresk Eilunen

A **Uastfresk Eilunen** san en keed faan eilunen föör at küst faan Niidersaksen.

## A nöömer
A nöömer faan a grat eilunen began faan uast tu waast mä a buksteewen W-S-L-B-N-I(J)-B . Dü könst di det mä di sjiisk spröök mark:
**W**elcher **S**eemann **L**iegt **B**ei **N**acht **I**m **B**ett?''


## Auersicht

## Futnuuten
Uthörn

**Uthörn** ( *Udhjørne Holm*) as en letj hualeweilun uun a bocht faan a Könangshuuwen bi List üüb Sal.

## Bilen

13-09-29-nordfriesisches-wattenmeer-RalfR-22.jpg|Uthörn faan nuurden
Haabel

**Haabel** as det letjst halag uun a nuurdfresk waas. Hat hiart tu't gemeen faan A Grööd.

## Beskriiwang

## Luke uk diar
* Ferian Jordsand
Ferian Jordsand

Di **Ferian Jordsand** komert ham am skül för a siafögler. Hi as 1907 grünjlaanj wurden an sat uun Ahrensburg bi Hamborag. San nööm hää di ferian efter det onergingen halag Jordsun.

## Huar di ferian werket
1. Bi a Nuurdsiaküst hää di ferian statjuunen
* uun't Raantem-Beken üüb Sal
* üüb Ood (Oomram)
* uun a Hauke-Haien-Kuuch (Schlüttsiel)
* üüb Haabel
* üüb Nuurderuug
* üüb Nuurderuugsun
* üüb Süüdfaal
* üüb Halaglun
* üüb Neuwerk
* üüb Scharhörn
* üüb Nigehörn

2. Auer juaren wiar di ferian uk uun a gang
* üüb Trischen (1909-1910)
* üüb "a Äälemböög" üüb Sal (1910-1914)
* uun a Eidem-Fögelkui üüb Sal (1968–2008)
* üüb a Hullen bi a Ialew (1970–1976)
* üüb Söderuug (1971–1977)

An do san diar noch en hiale rä muar statjuunen uun't banlun an bi a Uastsia.

## Ferwisang efter bütjen
* Wääbsteed faan a Ferian Jordsand
Hamborger Halag

At **Hamborger Halag**,  **Hamborjer Håli** uun Nuurdfresklun wiar ans en halag, as daalang oober auer en doom mä't fäästääg ferbünjen. Hat hiart tu't gemeen Reußenkuuger

## Luke uk diar
Süüdfaal

**Süüdfaal** as en halag uun Nuurdfresklun an hiart tu't gemeen Pelwerem.


Datei:Luftaufnahmen Nordseekueste 2012-05-by-RaBoe-083.jpg|Süüdfaal
Datei:Sudfall P5232285jm.JPG|Werew mä wenhüs
Datei:Hallig Südfall Strandflieder.jpg|Süüdfaal
Datei:Hallig Suedfall2.JPG|Wai tu Süüdfaal bi ääb


## Luke uk diar
Sunbeenk

En **sunbeenk** as en flaak steed üüb sia. Uun en tidjenregiuun so üs uun a waas luket en sunbeenk bi liachweeder ütj, bi huuchweeder as't normoolerwiis ei tu sen. Wan't uk bi huuchweeder noch ütjluket, do as't en huuchsun.

## Sunbeenker uun Nuurdfresklun
* Swinsrag
* Teeknob
* Leghörn

## Luke uk diar

* Huuchsun
* Nuurdfresk eilunen
Japsun

**Japsun** (of uk man ianfach **Jap**) leit uun't waasten faan a Huug an as di nuurdelkst huuchsun faan jo trii nuurdfresk "bütjensuner", huar uk Nuurderuugsun an Söderuugsun tu hiar.

Süderoogsand,_Norderoogsand,_Japsand,_and_Amrum.jpg|Japsun tesken Oomram an A Huug.
20160726-1236-C350D-6792_Japsand_Blickrichtung_Amrum.jpg|Japsun mä Oomram uun a bääftgrünj.



## Luke uk diar
Nuurderuugsun

**Nuurderuugsun** leit uun't waasten faan Nuurderuug an as di madelst huuchsun faan a nuurdfresk "bütjensuner" tesken Japsun uun't nuurden an Söderuugsun uun't süüden.

## Bräätfögler

*efter: "Seevögel", bleed faan a [[Ferian Jordsand]], ütjgoow 4/2007.*
Söderuugsun

**Söderuugsun** leit uun't waasten faan Söderuug an as di süüdelkst huuchsun faan jo trii nuurdfresk "bütjensuner", huar uk Nuurderuugsun an Japsun tu hiar.

## Beskriiwang

## Bilen

Seroog001.jpg|Baag mä ialtürn


## Ferwisang efter bütjen
* Ialtürn Söderuugsun üüb det sidj faan't WSA
Letj Muur

**Letj Muur** as en halag uun Nuurdfresklun an hiart tu't gemeen Nuurdstrun.

## Werwer

## Ferwisang efter bütjen
* Priwoot wääbsidj
Nuurderuug

**Nuurderuug** as en ünbewenet halag uun Nuurdfresklun uun't waasten faan A Huug.

## Beskriiwang

## Bräätfögler

*efter: Seevögel, Bleed faan a [[Ferian Jordsand]], binj 27 (2006), Heft 1, S. 14ff.*

## Luke uk diar
* Ferian Jordsand
Ialew

A **Ialew** (plaatsjiisk Elv, huuchsjiisk Elbe, tschechisk Labe, latiinsk Albis) as a traadgratst struum uun Sjiisklun. Hi komt faan Tschechien an hää san müs bi Cuxhuuwen.

## Tustruumer an weedermengden
Elbe tributaries discharge diagram.svg

## Kwelen
Donau

A **Donau** as a lingst struum uun Sjiisklun. Hi ferlääpt troch Madel- an Süüduasteuroopa an hää san müs uun't Suart Sia.

## [[Iintoochregiuun]]
Bassin-du-Danube-blank-map.png|Faan huar det weeder tu a Donau hen uflääpt (laacht klööret)

## Kwelen


## Luke uk diar
Konst

__NOTOC__

**Konst** (latiinsk *ars*, greks *téchne*) ment eegentelk arke dun, diar mä weden, ööwin, woornemen, föörstelen an ideen tu dun hää. Miast men wi oober det dun, wat ei ünbedingt nat haa säär. 

Üüb arke faal as konst, wat diarbi ütjkomt, wan minsken hör kreatiwiteet ütjlewe. Diar komt ei ünbedingt en *konstwerk* bi ütj, uk det dun faan en *konstler* as konst.

At konst woort miast iindiald tu:
* Bilhaft konst: Moolerei an Graafik, Bilhauerei, Baukonst, uunwand konst (*konsthoonwerk*)
* Musiik: Kompositsion, Interpretatsion, Wokaal- an Instrumentaalmusiik
* Literatuur: Proosa, Lyrik, Draama, Fääkliteratuur
* Spalkonst: Teooter, Daans, Film, Konseptkonst

## Iindialang efter tidjrümer
* Föörhistoorisk konst: Stiantidj
* Antike: Ual kultuuren uun Ual Egypten, Mesopotaamien, Griichenlun, Röömsk Rik
* Madelääler: Ääder krastelk konst, Romaanik, Gootik
* Neitidj: Renaissance, Manierismus, Barok, Rokoko, Klasitsismus, Romantik, Historismus, Realismus, Moderne, Postmoderne, Impresionismus, Ekspresionismus

## Spreegwurden
* *Tau am een as nian *'konst**''.
* ''Wan a trool wech as mä a **konst*', do as at kiilin efter*.

## Referensen


## Luke uk diar
Kroaatien

**Kroaat(s)ien** as en lun uun Süüduasteuroopa. At hoodstääd as Zagreb. Uun't nuurden lei Sloweenien an Ungarn, uun't uasten Serbien, uun't süüden an uasten Bosnien an Herzegowina an uun't süüden Montenegro.

## Geografii
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

### Komitaaten ('''')
Kroaatien as iindiald tu 20 *komitaaten* (sowat üs lunkreiser) an det hoodstääd Zagreb.

### Laag an ferkiar
 

:1 Fulkstäälang faan 2011, efter: DZS

## Politiik
Kroaatien woort di 1. Janewoore 2023 lasmoot faan det Schengen-Rüm.

## Wiartskap
At Euro woort di 1. Janewoore 2023 det amtelk weering faan Kroaatsien. Faan 1994 tu 2023 wiar't weering faan't lun at Kuna.

## Futnuuten


## Luke uk diar
Kuna

**Kuna** wiar det münt faan Kroaatien. 1 Kuna san 100 *Lipa*. Sant di 1. Janewoore 2023 woort diar a Euro brükt.

## Luke uk diar
Zagreb

**Zagreb** (mä en 'wok s', ) as at hoodstääd faan Kroaatien an ian faan 21 ferwaltangsregiuunen (**Stääd Zagreb**) uun det lun. Det hää 688.163 iinwenern (2011).

## Stääddialen

Sant di 14. Detsember 1999 as det stääd Zagreb iindiald tu 17 distrikten (*gradska četvrt*, pl. *gradske četvrti*):

## Sasterstääden

## Kwelen


## Luke uk diar
Kwadraatmeeter

**Kwadraatmeeter** es en Maat fuar di Gurthair fan en Areaal. 

En Kwadraat, wat 1 m lüng an 1 m breer es, heer di Gurthair fan 1 Kwadraatmeeter ("1 m2" of uk "1 qm").
Des kür man efen sa gur 50cm (½ Meeter) lüng en 2m breer wiis. 
Da reeknet em bluats: 0,5m x 2 m = 1m2

## Omreekningen

## Gibrük bi litjer Areaali
Jir sen forskelig SI-Maaten biskrewen, wat em fuar Areaali brükt.

### Kwadraat-Milimeter
Di Kwadraatmilimeter (Teeken: mm2) of en 'Milimeter tö't Kwadraat' ist di Plaats, wat en Kwadraat brükt, hurön ark Sir 

1 Milimeter = 0,1 Tsentimeter lung es. 

100 mm2 = 1 cm2.

### Kwadraat-Tsentimeeter
Di Kwadraat-Tsentimeter (Teeken: cm2) of en 'Tsentimeter tö't Kwadraat' es di Plaats, wat en Kwadraat brükt, hurön ark Sir 

1 Tsentimeeter = 10 Milimeeter lung es.

100 cm2 = 1 dm2.

### Kwadraat-Deetsimeeter
Di Kwadraat-Deetsimeter (Teeken: dm2) of en 'Deetsimeter tö't Kwadraat' es di Plaats, wat en Kwadraat brükt, hurön ark Sir 

1 Deetsimeeter = 10 Tsentimeter = 100 Milimeeter lung es.

100 dm2 = 1 m2.

## Ialer Maaten en Maatengisets (Einheitengesetz)
* 10−28&nbsp;m2 = 1&nbsp;b (Barn (in der Kern- und Atomphysik))
* 10&nbsp;m &times; 10&nbsp;m =  100&nbsp;m2 = 1&nbsp;a (Ar)
* 100&nbsp;m &times; 100&nbsp;m =  10.000&nbsp;m2 = 1&nbsp;ha (Hektar)

Dat Maatengisets sair:
*Barn*, *Ar* und *Hektar* mut ön Dütsklön', Österrik en di Swaits jit brükt uur, man ek fuar alis.
Dat Barn mut bluats bi di Kern- en Atoomfüsik, Ar und Hektar mut bluat fuar Grünj- öf Lönsteken brükt uur.

## Gibrük bi gurter Areaali
### Ar
En Ar es dat Maat fuar dat Areaal, wat em heer, wan 100 m2 bi't Multiplitsiarin fan Leengdi en Breerhair ütkum.

### Hektar
En Hektar es fuar Liren, wat me Kwadraatmeeters ek ful bigen ken, sa üs Buern.
En Hektar es dat Maat fuar dat Areaal, wat em heer, wan 10.000 m2 bi't Multiplitsiarin fan Leengdi en Breerhair ütkum.

### Kwadraatkilomeeter
En Kwadraatkilomeeter es dat Maat fuar dat Areaal, wat em heer, wan 1.000.000 m2 bi't Multiplitsiarin fan Leengdi en Breerhair ütkum.
Dat Iinfachst es dit, wan Leengdi en Breerhair lik gurt sen, dit meent da 1.000m x 1.000m = 1.000.000m2 = 1 km2.

## Luki uk diar
* Meeter
* Kubikmeeter
Acre

Wat menst dü?

* Acre (Bundesstoot) uun Brasiilien
* acre, det angloamerikoonsk miat -> kwadrootmeeter
Zagreb Lun

**Zagreb Lun** as ian faan 21 ferwaltangsregiuunen uun Kroatien. Hat leit trinjam det stääd Zagreb.

## Gemeenen
mä iinwenertaalen faan 2011:
ISO 3166-2:GB

Geograafisk iindialang:
;`GB` 
*`GB-UKM` Vereinigtes Königreich und Nordirland
**`GB-GBN` Great Britain (Großbritannien)
***`GB-EAW` England und Wales
****`GB-ENG` England
*****27 Countys
*****32 London Boroughs
*****36 metropolitan districts
*****55 unitary authorities inklusive Isle of Wight
*****1 City corporation
****`GB-WLS` Wales
*****22 principal areas
**`GB-SCT` Scotland
***32 council areas
**`GB-NIR` Northern Ireland
***26 district councils

A Kanooleilunen an at Isle of Man hiar ei tu Ferianagt Könangrik, haa faan ISO oober likes en "GB-" code füngen. Det san ISO 3166-2:GG (Guernsey), ISO 3166-2:IM (Eilun Man) an ISO 3166-2:JE (Jersey).

## England
### Countys

### London boroughs

### Metropolitan districts

### Unitary Authority

### City corporation

## Nuurdirlun (1973-2015)

## Nuurdirlun (sant 2015)

## Schottland

## Wales

## Futnuuten


## Luke uk diar
* ISO 3166-2 Luncodes
* ISO 3166-1 Luncodes uun domainnöömer
London Borough of Croydon

**Croydon** [kɹɔɪdən] as en *borag* faan London uun't Ferianagt Könangrik. Diar hiar 30 stääddialen tu.

## Bilen

Croydon clocktower.jpg|At amtshüs faan Croydon


## Stääddialen
Meeter

A **meeter** (fan greks  *métron* ‚ miat, werktjüch tu meeden, lengde) as en miat för't lengde, an det grünjlaag för't meeden uun't SI-süsteem. Hi woort mä "m" ufkört.

## Histoore
Di *internatsionaal meeter*, maaget faan plaatin-iriidium, wiar det referens bit 1960. Daalang woort di meeter üs en bröökdial faan't faard faan't laacht fäästlaanj, auer det en konstanten wäärs uun a natüür as.

Platinum-Iridium meter bar.jpg|internatsionaal meeter


## Iindialangen faan a meeter

## Luke uk diar

* Kwadrootmeeter
* Kubikmeeter

## Futnuuten
Kwadroot

At **kwadroot** as en sjauerhuk mä en hiale rä eegenskapen.

## Eegenskapen
* aal sjauer sidjen san likelung
* aal sjauer banenwinkels san likegrat (90°)
* hat hää sjauer sümetrii-aaksen
* jo tau diagonaalen san likelung an stun luadrocht üüb enööder
* huar a diagonaalen jo draap, as uk a madelponkt faan a bütjenkreis an a banenkreis
* di bütjenkreis as tweisis so grat üs a banenkreis

## Formelsaamlang

## Luke uk diar

* Kwadrootmeeter
Puask

**Puask** as ian faan a grat festen uun a krastelk religioon. Jiises stäänt faan a duaden ap, det ment, sin ideen lewe widjer, uk wan hi stürwen as.

## Feierdaar tu puask
: Pualemsöndai
: Greensüürsdai
: Stalfreidai
: Puasksöndai
: Puaskmundai

## Dootem
Puask fäält leewen üüb di iarst söndai efter a iarst folmuun uun a wos, diaram leit det dootem uun a Gregoriaans kalender tesken a 22. Maarts an a 25. April. Sööwen weg efter Puask san Pingster.

## Luke uk diar
Skorpioonen

**Skorpioonen** (Scorpiones) san en order faan Koonkern (Arachnida). Jo wurd tesken 9 mm an 21 cm grat an lewe uun a troopen an subtroopen. A miasten san för a minsken ei gefeerelk.

## Familin
Det iindialang tu familin as böös ünseeker:
Bothriuridae - Buthidae - ?Caraboctonidae - Chactidae - Chaerilidae - Diplocentridae - Euscorpiidae - ?Hadogenidae - Hemiscorpiidae - Heteroscorpionidae - Hormuridae - ?Ischnuridae - Iuridae - ?Lisposomidae - ?Luridae - Pseudochactidae - Scorpionidae - Scorpiopidae - Superstitionidae - Troglotayosicidae - Typhlochactidae - Vaejovidae - †Akravidae - †Archaeobuthidae - †Chaerilobuthidae - †Palaeoeuscorpiidae - †Palaeopisthacanthidae

## Luke uk diar
Koresun

**Koresun** as en huuchsun uun a däänsk waas, uun't süüdwaasten faan Mandø. Bit uun't 19. juarhunert haa diar noch minsken lewet.

## Beskriiwang
Rømø

Wat meenst Dü?

* Rømø (Föriskep, 1967)?

* Rømø (Eilun)? (Öömrang)
* Rømø (Ailön)? (Sölring)
Fanø

**Fanø** [] as en däänsk waaseilun uun't waasten faan Jütlun an en komuun uun't ferwaltangsregiuun Syddanmark.

## Beskriiwang

## Luke uk diar

## Futnuuten
Regiuun Hovedstaden

Tu't **Regiuun Hovedstaden** (hoodstäädregiuun) uun Denemark hiart di nuurduast dial faan Sialun mä't hoodstääd Kopenhuuwen an det eilun Bornholm. At ferwaltang sat uun Hillerød. 
Saner Bornholm hää det regiuun  (Stant: ) iinwenern üüb 1.973&nbsp;km², det ment uun't madel  iinwenern per km².

Det Regiuun Hovedstaden as uun sjauer *loonsdialen* (landsdelen) apdiald: Byen København, Københavns omegn, Nordsjælland an det eilun Bornholm.

## Geografii
### Komuunen
Uun Denemark san 2007 nei ferwaltangsianhaiden iinfeerd wurden, a **komuunen**. Diar san flook stääden an gemeenen uun tuupslööden wurden. Uun't regiuun Hovedstaden lei jodiar komuunen (Iinwenertaalen mä stant ):

### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't regiuun san:

## Kwelen


## Luke uk diar
Kieler Nachrichten

A **Kieler Nachrichten** (KN) san en bleed uun Kiil.

## Regiunaal ütjgoowen
* Eckernförder Nachrichten
* Holsteiner Zeitung
* Kiel lokal
* Ostholsteiner Zeitung
* Segeberger Zeitung

## Luke uk diar
* KN Online
Mandø

**Mandø** as en däänsk eilun föör a waastküst faan Jütlun. Hat leit tesken Rømø an Fanø an hiart tu't Esbjerg Komuun uun't Regiuun Syddanmark.

## Beskriiwang

## Futnuuten


## Luke uk diar
Jütlun

Mä **Jütlun** ( []) ment'am daalang miast di däänsk dial faan't Jütsk Hualeweilun.

## Luke uk diar

* Jütsk Hualeweilun
Jütsk Hualeweilun

At **Jütsk Hualeweilun** leit tesken a Nuurdsia uun't waasten an a Uastsia uun't uasten. Uun't nuurden lingt hat bit tu't Skagerrak an uun't süüden bit tu a Ialew. Sodenang hiar diar tu:

* Jütlun, di waastelk dial faan Denemark (brons, jonkruad, laachtruad)
* Schleswig-Holstian, det nuurdermiast bundeslun faan Sjiisklun (brün, güül)
* Hamborag, di dial uun't nuurden faan a Ialew

## Luke uk diar

* Jütlun
Däänsk

**Däänsk** as det skandinaawisk spriak faan Denemark, woort oober uk uun en hiale rä ööder lunen snaaket.

## Spriakwiisen
# Jüütsk *(jysk)* of waastdäänsk *(vestdansk)* uun Jütlun
#* Süüdjüütsk *(sønderjysk)* uun Sønderjylland/Nuurdschleswig
#* Waastjüütsk *(vestjysk)* bi a waastküst (t. b. uun Esbjerg)
#* Uastjüütsk *(østjysk)* bi a uastküst (t. b. uun Aarhus)
# Eilunsdäänsk *(ødansk)* üüb Fünen, Sialun (mä Københavnsk), Ærø, Langeland, Lolland, Falster an Møn
# Uastdäänsk *(østdansk)* üüb Bornholm an uun Schonen
# Sydslesvigdansk uun Süüdschleswig

## Luke uk diar

## Kwelen
Sorø

**Sorø** as en stääd an komuun uun Denemark. Diar sat uk at ferwaltang faan't regiuun Sjælland.

## Beskriiwang

## Futnuuten


## Luke uk diar
Mona Lisa

**Mona Lisa** as en öölebil faan Leonardo da Vinci, an wel ian faan a bekäändst bilen üüb a welt.

## Luke uk diar
Papeln

**Papeln** (*Populus*) waaks miast üs en buum, enkelt slacher uk man üs en bosk, an wurd brükt för holt, papiir an energii. Jo hiar tu't famile faan a wilagplaanten (*Salicaceae*).

## Sektioonen
P. sect. Abasco – P. sect. Aigeiros – P. sect. Leucoides – P. sect. Populus – P. sect. Tacamahaca – P. sect. Turanga

## Slacher
P. adenopoda – P. alba – P. afghanica – P. alaschanica – P. amurensis – P. angustifolia – P. baicalensis – P. balsamifera – P. berkarensis – P. cathayana – P. charbinensis – P. ciliata – P. davidiana – P. deltoides – P. euphratica – P. fremontii – P. glauca – P. grandidentata – P. girinensis – P. guzmanantlensis – P. haoana – P. hastifolia – P. heterophylla – P. hsinganica – P. incrassata – P. iliensis – P. koreana – P. laurifolia – P. luziarum –P. mainlingensis – P. manshurica – P. maximowiczii – P. minhoensis – P. nakaii – P. nigra – P. pamirica – P. pilosa – P. platyphylla – P. przewalskii – P. primaveralepensis – P. pruinosa – P. pseudoglauca – P. pseudomaximowiczii – P. pseudosimonii – P. qamdoensis – P. qiongdaoensis – P. purdomii – P. rotundifolia – P. schneideri – P. shanxiensis – P. sieboldii – P. simaroa – P. simonii – P. suaveolens – P. szechuanica – P. talassica – P. tremula – P. tremuloides – P. trichocarpa – P. trinervis – P. tristis – P. ussuriensis – P. violascens – P. wenxianica – P. wilsonii – P. wuana – P. wulianensis – P. xiangchengensis – P. yatungensis – P. yuana – P. yunnanensis 

### Nei slacher
P. × acuminata – P. × beijingensis – P. × berolinensis – P. × brayshawii – P. × canadensis – P. × candicans – P. × canescens – P. × gansuensis – P. × generosa – P. × glaucicomans – P. × hinckleyana – P. × hopeiensis – P. × jackii – P. × jrtyschensis – P. × moskoviensis – P. × ningshanica – P. × petrowskiana – P. × pseudotomentosa – P. × rasumowskiana – P. × tomentosa – P. × vernirubens – P. × wilsocarpa – P. × woobstii – P. × xiaohei – P. × xiaozhuanica 

## Luke uk diar
Meldorfer Bocht

At **Meldorfer Bocht**, uk **Dithmarscher Bocht**, as en dial faan a Nuurdsia an leit uun't waasten faan Dithmarschen.

## Bilen

## Luke uk diar

* Nuurdfresk eilunen
Blauort

**Blauort** as en huuchsun uun a Nuurdsia föör at küst faan Dithmarschen nai bi Büsum. Trinjam Blauort leit a Blauortsun. Uun't nuurden lääpt a priil faan't Wesselburener Hool an uun't süüden a Piip.

## Beskriiwang

## Luke uk diar
* Huuchsun
* Priil
Ääb

**Ääb** as det ufluupen weeder tesken huuchweeder an liachweeder. Hat düüret sowat 6 stünj an 20 minüten. Det hingt mä a tidjen tuup. Tesk a eilunen suragt at ääb för en starken ääbstruum. Wan det weeder weder aplääpt, het det flud.

## Bedüüdang
Fölen sai *ääb*, wan jo liachweeder men, det as oober eegentelk ei rocht. Det wurd *ääb* woort uk brükt för en leesag glääs of en leesagen jilkniper.

**Twiiääb** as, wan tweisis a dai ääb as, t.b. am maarlem klook sööwen an am injem klook sööwen. Do kön faskerlidj am maarlem höömer ütjlei an am injem weder iinhaale.

## Luke uk diar

* Liachweeder
* Flud
* Tidjen
Flud

**Flud** as det apluupen weeder tesken liachweeder an huuchweeder. Hat düüret sowat 6 stünj an 20 minüten. Det hingt mä a tidjen tuup. Tesk a eilunen suragt at flud för en starken fludstruum. Wan det weeder weder uflääpt, het det ääb.

## Bedüüdang
Fölen sai *flud*, wan jo huuchweeder men, det as oober eegentelk ei rocht. Det wurd *flud* woort uk brükt för sturemfluden.

## Luke uk diar
* Sturemflud
* Huuchweeder
* Ääb
* Tidjen
Planeeten

Ali **Planeeten**, hur uk üs Wārel töjert, sen junk Kuugeln. Ja fo jaar Leecht fan di Sen, en diar waneri ja uk trinjom.

**Tö dit Skelt önern:**

Naist bi sen di fjuur Benenplaneeten. 
* 1. Merkuur
* 2. Veenus
* 3. Üs Wārel, di Öört
* 4. Mars
* Da sen diar Planetoiiden en fiiđer fjuur gurter Planeeten:
* 5. Juupiter 
* 6. Saturn
* 7. Uraanus
* 8. Neptuun en da en litj Jen:
* (9. Pluuto)

*Di Planeeten eeđer jaar Gurthair. Fan lefts: Mal gurt  en da: Merkuur ... bit Pluuto. (Di Planetoiiden ken em ek se.)*

**Planeet-Ainaarten ( <sup>*</sup> Maaten relatiiv tö di [[Öört]])**
Tidjen

A **tidjen** men det feranerang faan a siapeegel tesken huuch- an liachweeder. Wan't weeder fäält, het det ääb, an wan't weder sticht, het det flud.

## Tidjenhööchde
Uun't madel maage a tidjen uun a grat ooseaanen man en ferskeel faan 30 cm ütj. Bi enkelt küsten an uun enkelt bochten staut ham det huuchweeder oober bit auer 10 m ap. Uun Nuurdfresklun leit at tidjenhööchde miast tesken 2 an 3 m.

## Tidjenkrääft
### Grawitatjuun

Diarbääft steget at grawitatjuun (of uk *swaarkrääft*) tesken eerd, san an muun. Uk jo ööder planeeten uun üs sansüsteem haa diarmä tu dun, oober det krääft, wat faan jo ütjgongt, as knaap tu marken. Det krääft faan a san as sowat hualew so grat üs det faan a muun. A san as föl grater an hää sodenang föl muar grawitatjuunskrääft, hat as oober uk föl widjer wech, an so reegelt ham det weder.
 

### Sentrifugaalkrääft

Troch det dreien faan a muun trinjam a eerd woort det weeder en betj efter bütjen trakt, so üs wan dü en glääs weeder am ham salew dreist. Wan san an muun uun ian rä stun, woort det krääft starker, do haa wi springflud.
 

## Sjiisk ütjdrüker, diar mä a tidjen tuuphinge

## Luke uk diar

* Ääb
* Flud
* Liachweeder
* Huuchweeder
* NAP
Kaat

Mä **kaat** men wi miast det **hüskaat** (*Felis silvestris catus* of uk *Felis catus*). Hat as en onerslach faan't wil kaat (Felis silvestris).

## Bilen

Felis_catus_skeleton.JPG|Knookenbau
Scheme_cat_anatomy-de.svg|Anatomii


Hauskatze in Abendsonne.jpg|Kaatuugen
Yawning_Cat.jpg|Tjaap
Catpaw.jpg|Puat mä kralen


## Spreegwurden
* A **kaat** spelet so loong mä't müs, bit's at apfrat.
* En stak snaak lääpt üs en baarsbianet **kaat** troch saarep.
* Ual **kaat**er mei uk hal swet moolk.
* Wat witj a **kaat** faan Piadersdai?

## Luke uk diar

## Kwelen
Büsum

**Büsum** as en gemeen uun a kreis Dithmarschen uun Schleswig-Holstian. Di huuwen leit lik bi a Nuurdsia uun't nuurden faan a Meldorfer Bocht. Bääft Sankt Peter-Ording an Waasterlun as Büsum at traad gratst bat bi a Nuurdsiaküst.

## Beskriiwang

## Luke uk diar

## Futnuuten
Däänsk Krüün

At **Däänsk Krüün** as at münt faan Denemark, Greenlun an a Färöer. Sant a 1. Janewoore 1999 jaft at en fäästen kurs mä di Euro.

## Jilstaken

## Luke uk diar
Fääröer

A **Fääröer** [] (färöisk: **Føroyar** [], däänsk: **Færøerne**  [] „Sjepeilunen“) san en skööl eilunen uun a Nuurdatlantik tesken Islun, Norweegen an't Ferianagt Könangrik. Jo hiar tu't könangrik Denemark, san oober autonoom sant 1948. Sodenang liket hör situatsion det faan Greenlun.

## Geografii
### Eilunen
* Streymoy - Eysturoy - Vágar - Suðuroy - Sandoy - Borðoy - Viðoy - Kunoy - Kalsoy - Svínoy - Fugloy - Nólsoy - Mykines - Skúvoy - Hestur - Stóra Dímun - Koltur - Lítla Dímun

### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun a Fääröer san:

### Iiindialang faan Ferwaltang
A Färöer haa 29 komuunen.

### Kliima

## Kwelen


## Luke uk diar
* Färöisk
Medemsun

**Medemsun** wiar ans en letj eilun uun a müs faan a Ialew. Daalang as't man muar en sunbeenk.

## Luke uk diar
* Ialew

## Kwelen
Lunkreis Cuxhuuwen

Di **Lunkreis Cuxhuuwen** as ään faan a grater lunkreiser uun Niidersaksen. Hi leit bi a müs faan a Ialew iinuun a Nuurdsia an uk bi a Weeser.

## Stääden an gemeenen

(Iinwenertaalen üüb di stant faan a )

**Ianhaidsgemeenen**

**Samtgemeenen** mä hör gemeenen ( Diar sat at ferwaltang)

## Kwelen


## Luke uk diar
Cuxhuuwen

**Cuxhuuwen** as en huuwenstääd uun a Lunkreis Cuxhuuwen uun Niidersaksen. Hat leit bi a müs faan a Ialew iinuun a Nuurdsia.

## Geografii
;Stääddialen
* Kernstääd Cuxhaven (Ritzebüttel, Musikerviertel, Lotsenviertel, Dobben, Lehfeld, Grimmershörn)
* Altenbruch
* Altenwalde
* Gudendorf
* Franzenburg
* Oxstedt
* Berensch-Arensch
* Arensch
* Berensch
* Döse
* Duhnen
* Groden
* Holte-Spangen
* Lüdingworth
* Feuerstätte
* Köstersweg mit Lüderskoop
* Seehausen
* Sahlenburg
* Stickenbüttel
* Süder-/Westerwisch

## Futnuuten


## Luke uk diar
Euro

A **Euro** (tiaken: €; code: **EUR**) as sant di 01. Janewoore 2002 det amtelk münt faan a Eurorüm: Det san uuntesken 20 faan a 27&nbsp;lasmootstooten faan't Europeesk Union (stant: 2023). 

## Lasmootstooten

Belgien, Estlun, Finlun, Frankrik, Griichenlun, Irlun, Itaalien, Kroatien, Letlun, Litauen, Luksemborag, Malta, a Neederlunen, Portugal, Sjiisklun, a Slowakei, Sloweenien, Spoonien, Uastenrik an Zypern.
Andorra, Monaco, San Marino an Watikaanstääd.

Kosovo an Montenegro brük di Euro pasiif. Det ment, jodiar lunen brük ofisiel di Euro, san oober ei lasmoot faan a EU.

Denemark an Bulgaarien haa en münt mä en fäästen wakselkurs jinauer di Euro.

## Jilstaken an skiiner
Ään Euro as apdiald tu 100 Cent. Diar san jilstaken mä 1, 2, 5, 10, 20 an 50&nbsp;Cent an mä 1 of 2&nbsp;Euro. Jilskiiner jaft at mä 5, 10, 20, 50, 100, 200 än 500&nbsp;Euro. A jilstaken haa en koord mä Waasteuroopa üüb a föörsidj, bääftüüb hää arke lun sin aanj bil.

## Luke uk diar
* Jil
* Euro () ()
Barack Obama

**Barack Hussein Obama II** [] (* 4. August 1961 uun Honolulu, Hawaii) wiar de 44. president faan Ameerikoo sant de 20. Janewoore 2009. A 6. Nofember 2012 as hi för fjauer muar juar weelet wurden.

Obama hiart tu't partei faan a Demokraaten an as afkoot. 2009 füng hi di Nobel-Pris.

## Leewent
Obama as Ann Dunham (1942-1995), en ameerikoonerin faan Kansas an Barack Obama Sr. (1936-1982), en aafrikooner faan Keenia hör dring. Sin aalern meet uun en rüskurs uun't University of Hawaii uun Manoa, huar Obama Sr. en bütjluns student mä'n stipendium wiar. Obama Jr. ging tu Columbia University an Harvard Law School, huar hi üüs iarst aafroameerikoons president faan di *Harvard Law Review* wiar. Efter san ufsluss wurd hi bürgerrochtafkoot an onerracht ferfaadingsrocht uun det University of Chicago Law School.

1992 wurd Obama lasmoot faan det Demokraatisk Partei an 1997 wurd hi lasmoot uun a Senaat faan Illinois. Hi wiar faan 2005 tu 2008 üüs Junior Senaator för deheer bundesstoot uun de US-Senaat. De 27. August 2008 wurd hi kandidoot för a Demokraaten uun det US-Presidentenwool 2008 an woon a wool. Hi wiar de iarst aafroameerikooner, de president faan a Ferianagt Stooten wurd.

Uun sin presidentskap feerd hi en rä faan gesetsreformen iin. Uk üs at sünjhaidssüstem reformiaret wurd („Obamacare”), loket at ham ei, en fol stootssünjhaidssüsteem iin tu feeren. Uun't bütjluns politiik broocht Obama at interwentschuun faan det US-ameerikoons militeer uun di Iraakkrich tu aanj, maaget a stridjkreeften uun Afghaanistaan starker, onertiakent mä Rüslun di "START"-ferdrach auer rüstingskontrol, ded order tu't interwentschuun faan det US-ameerikoons militeer uun Libyen an uk tu't militeeroperatschuun uun Pakistaan, wat tu Osama bin Laden san duas feerd.

Sin presidentskap wurd algemian positiif uunsen.

## Luke uk diar
* *Presidenten faan dön Ferianagt Stooten (2001-)*: George W. Bush (2001-2009), Barack Obama (2009-2017), Donald Trump (2017-2021), Joe Biden (2021-).

## Futnuuten an Kwelen
Fyn

**Fünen** (däänsk *Fyn* []) as en eilun uun't Regiuun Syddanmark uun Denemark. Mä 2.985&nbsp;km² as Fünen bääft Sialun an Vendsyssel-Thy at traadgratst eilun uun Denemark. (Greenlun ei märeegent.)

## Beskriiwang

## Bilen

Datei:Enebærodde_lighthouse.JPG|Ialtürn Enebærodde
Datei:Odense_-_Sankt_Knuds_kirke_2005-07-16.jpeg|Sankt Knuds Kirke uun Odense
Datei:Korshavn_med_Mejlø_i_baggrunden.jpg|Korshavn mä det eilun Mejlø uun a bääftgrünj.


## Futnuuten
Sialun (Denemark)

**Sialun** (däänsk *Sjælland*) as det gratst Uastsiaeilun (7.031 km²) faan Denemark an hää  iinwenern ().

## Luke uk diar
* Regiuun Sjælland

## Futnuuten
Vendsyssel-Thy

**Vendsyssel-Thy** of uk at **Nordjütsk Eilun** as di nuurdermiast dial faan Jütlun. Sant at Febrewooreflud 1825 as't en eilun, man woort dach iarer üs en dial faan Jütlun uunsen.

## Kwelen
Helmsun

**Helmsun** wiar ans en ünbewenet eilun uun a Meldorfer Bocht. Daalang as't mä't fäästlun ferbünjen an leit uun a Natjunaalpark Waas.
Tertius

**Tertius** of uk **Tertiussun** wiar ans en huuchsun föör a Meldorfer Bocht. Daalang as't man muar en sunbeenk sowat 10 km uun't waasten faan Büsum.

## Beskriiwang

## Luke uk diar
Hemelswaier

A **Hemelswaier** san a sjauer hoodwaier, huar dü di üüb a eerd efter rachtst.
* Nuurd(en) - wiset tu a nuurdpuul
* Uast(en) - wiset diar hen, huar a eerd ham hen dreit, huar a san apgongt, at *maarenlun*, a *[[orient]]*
* Süüd(en) - wiset tu a süüdpuul
* Waast(en) - wiset diar hen, huar a eerd ham faan wech dreit, huar a san onergongt, at *injlun*, a *[[oksident]]*

## Iindialang
### Streg
Auer sjauer waier för a nawigatsion ei ling, haa a sialidj jo noch fiiner iindiald:
Nuurd - Nuurd tu uast - Nuurdnuurduast - Nuurduast tu nuurd - Nuurduast - Nuurduast tu uast - Uastnuurduast - Uast tu nuurd - Uast - an so widjer ... luke üüb det bil rochts.
At jaft 32 streg an arke streg as 11,25 (=360:32) graad briad.

### Graad
Daalang woort oober uk uun a siafaard di kreis uun 360 graad iindiald:
Det begant bi 0 graad (Nuurd), lääpt do rochts am tu Uast (90 graad), Süüd (180 graad) an Waast (270 graad).

## Föörlaag
Wan dü a naibern faan en saarep of eilun uunwise wel, könst dü fein detdiar förlaag mä det winjruus brük:

#### Naibern faan [[Neebel]] üüb Oomram

## Luke uk diar
Uast

A **Uast** (at uasten) as ään faan a hemelswaier. Hi wiset efter 090 graad. Det as at jindial faan a Waast.

## Spreegwurden
* Uast of waast, aran as't baast.

## Kwelen


## Luke uk diar
* Uasthualewkuugel
Nuurd

A **Nuurd** (at nuurden) as ään faan a hemelswaier. Hi wiset efter 000 (=360) graad. Det as at jindial faan a Süüd.

## Luke uk diar
* Nuurdhualewkuugel
* Nuurdpuul
Hemelsrochtingen

Di **Hemelsrochtingen** sen wichtig fuar di Nawigatsjoon üp di Öört.
* Nuurđ(en) - weeget hentö di Nuurđpool
* Uast(en) - weeget diar hen, hur di Öört höör hendrait (Hur di Sen āpgiar)
* Süđ(ern) - weeget hentö di Süđerpool, of diarhen, fan hur di Sen tö Medai skiinjt
* Weest(en) - weeget diar hen, hur di Öört höör fan wech drait (Hur di Sen önergiar)

## Iindiiling
### Streek
Fjur Waien leengi ek fuar en rocht Nawigatsjoon, en diaraur haa di Seefaarers di Winjruus ginauer iindiilt:
Nuurđ - Nuurđ tö Uast - Nuurđ-Nuurđuast - Nuurđuast tu Nuurđ - Nuurđuast - Nuurđuast tu Uast - Uast-Nuurđuast - Uast tö Nuurđ - Uast - en sa fiiđer ... biluki diartö uk dat Skelt rochts. 
Hat jeft 32 Streeken en ark Streek es 11,25 (=360:32) Graad breer.

### Graad
Deling uur man uk bi di Seefaarers di Krais me sin 360 Graad nemen:
Dit bigent bi 0 Graad (Nuurđ) en lapt da rochts om tö Uast (90 Graad), Süđern (180 graad) en Weest (270 graad).
Diarme en me di GPS-Technik let jam Kurs en Positsjoon gans ginau ütfinj.

Nü jeft et "Graad" jaa uk fuar Temperatuuren. Dat es ek sa iinfach ütenachler tö hual; hat jeft niin ekstra Teeken.Fuar di Temperatuur en fuar't Winkelmeten es dit san Kringel (Sa üs 45°, wat mal hit of nuurđuast meen ken). 
Fuar di Temperatuuren kumt jit en "C" fuar "Celsius" of en "F" fuar "Fahrenheit" diarachter skrewen, dat em weet, dat en Temperatuur öndönen uur en eeđer hok Systeem di meten uuren es. 
Bi dat Temperatuursysteem "Kelvin" uur niin Graadteeken bitö set (273 Kelvin sen sa fuul üs 0°C).

Bi di Winkels kum jit di Minüten diartwesken, wat me en Apostroph öndönen uur. 
Ark Winkelgraad heer 60 Minüten (Bispöl: 44° 11' wiar 44 Graad en 11 Minüten, en bet nuurđfuar fan nuurđuast, wat 45° sen). Di Minüten haa weđer 60 Sekunden, wat me Guusfet (") öndönen uur (Sa üs 44° 11' 34")

Tö Medai skiinjt di Sen fan 180°; dat Leecht falt hentö 0°.
Pensel-Duel

En **Pensel-Duel** es en Wetstrir fan tau Konstmaalers of -teekners.
Des fo fuar di Inj di Āpgaav, Teksti, wat Skriiwers fuarlees, bi't Töhiiren tö ilustriari.

Di Forskel tö en normaali Ilustratsjoon es, dat di Teekners di Teksti ek keen, sa dat di Skelter fuar't Miist dach en bet wunerk ütfal ken.

Di Taacht diarachter des, dit, wat bi di Poetry Slam pasiaret, me Skelters tö forsjuk.
Uk jir sair dat Publikum, hok Könstler di "beeter" Aarber maaket heer.

### Poetry Slams ön Nuurđfriislön en üp Söl'

Dat jest Pensel-Duel wiar ön di 4. Mai fan't Jaar 2012 iin ön't "Muasem Hüs" ön Muasem üp Söl'.
Initsjatooren wiar Bjørn Høgsdal fan Kiel, Jens-Uwe Ries, en Techter fan Weesterlön' en di Konstmaaler Peter Klint fan Tinem üp Söl'.

Di Könstlers wiar di Teekners/Maalers Peter Klint en Katharina Kierzek (Kiel)
Di Techters wiar Bjørn Høgsdal, Torsten Wolff (Kiel) en Jens-Uwe Ries.
Tö des Inj wiar ombi 70 Mensken kemen.

Datei:Peter Klint Penselduel 1.jpg|Peter Klint teeknet bi't Pensel-Duel...
Datei:Katharina Kierzek Penselduel 1.jpg|... en Katharina Kierzek skel töögenön.
Datei:Torsten Wolff Penselduel.jpg|Torsten Wolff (Autor)
Datei:Jens-Uwe Ries Penselduel.jpg|Jens-Uwe Ries (Autor)


## Bispölen
Jir sen di Teksti kuurt biskrewen en bitö di Skelters weeget, wat diarbi ütkemen sen.

Datei:Penselduel 1 (Jungensgaart).jpg|Di Tekst wiar fan en Jungensgaart, en da ging't di Popen ring.(Bjørn Høgsdal)
Datei:Penselduel 2 Hamsterrad.jpg|Fan en Forseekeringsman, wat meent, dat hi ön sin Hooghüs aur di Liren staant (Torsten Wulff)
Datei:Penselduel 3 Berlin es niin Terp 1.jpg|Fan jen, hoken höm ön Berlin forlaapen heer en uk jit forkiirt Biskiir aur di Mensken diar meher. (Skelt: Peter Klint, Tekst: Torsten Wulff)
Datei:Penselduel 3 Berlin es niin Terp 2.jpg|Uk dat Staatji fan Berlin, man en üđer Skelt diartö (Skelt: Katharina Kierzek, Tekst: Torsten Wulff)
Datei:Penselduel 4 Jungen baari 1.jpg|Bi des Tekst uur dat Baarin fan di Jungen me di Folter fan di CIA töhopsmeten. Di Kat uur da jit rasiaret.(Bjørn Høgsdal)


### Futnooten
**Fuar en nii Tab "Strg" drüki en da kliki!**
Kwadraat

Dat **Kwadraat** es en geomeetrisk Grünjfiguur, sa üs uk di Krais en dat Triihuk me lik Siren.
Hat es en Rocht- of fjuurhuk me en hiili Reeg Senerkhaiern.

## Eegenskapen
* Ali fjuur Siren sen lik lung
* Ali fjuur Banenwinkels san rochtwinkelt (90°)
* Dat Kwadraat heer fjuur Sümetrii-Aksen
* Di tau Diagonaalen sen lik lüng en staan lootrocht üpenachtler
* Hur di Diagonaalen raaki, diar es di Meren fan't Kwadraat. di Bütenkrais en di Benenkrais.
* Di Bütenkreis es tau Maal sa gurt üs di Benenkrais

## Formelsaamling

## Luki uk diar

* Kwadrootmeeter
SI-süsteem

Det **SI-süsteem** (faan't ) as en internatjunaal ferianboorang för füsikaalisk miaten. Hat hää det "MKS-süsteem" (efter: **M**eeter-**K**ilogram-**S**ekund) ufliaset.


## SI grünjmiaten

Bluas Kilogram, Sekund an Kelvin san echt grünjmiaten uun a natüür, aal jo ööder miaten hinge weder diarfaan uf:
* Meeter faan Sekund
* Mol faan Kilogram
* Ampere an Candela faan Meeter, Kilogram an Sekund

## Miaten an ianhaiden
Aal jo ööder miaten an ianhaiden uun a füsiik hinge faan jo 7 SI-grünjmiaten uf. So as tun bispal:
* det ianhaid för't krääft 1 N (Newton) = 1  = 1 m·kg·s−2 
* det ianhaid för't frekwens 1 Hz (Hertz) =  = s-1
* det ianhaid för't elektrisk lääs 1 C (Coulomb) = 1 A · 1 s
Karboon

Wat menst dü?

* Kööl (öömrang)
* Koolestuf (frasch)
* Köölhüdraaten (öömrang)
* Karboon (Geologii)
* Karboon (element), Köölstoof (öömrang, fering)
Kwadrootmeeter

**Kwadrootmeeter** as en miat för't grate faan en areaal. En kwadroot, diar 1 m lung an 1 m briad as, hää det miat faan 1 kwadrootmeeter ("1 m2" of uk "1 qm").

## Luke uk diar
* Meeter
* Kubikmeeter

## Amreegnangen
Re'el taal

**Re'el taalen** (ütspreegen: re-el, mengde \mathbb R) san aal a taalen, diar dü üüb en *taalstrual* finj könst. Bütj a ratsionaal taalen san det uk taalen, diar dü ei üs en bröök skriiw könst, tun bispal det kreistaal Pi.

## Iindialang

* Ratsionaal taalen: \Q = \left\{\dots,-\tfrac{2}{1},-\tfrac{1}{2},-\tfrac{1}{1},0,\tfrac{1}{1},\tfrac{1}{2},\tfrac{2}{1},\tfrac{1}{3},\dots\right\} = \left.\left\{\tfrac{p}{q} \right| p \in \Z, q \in \N \setminus \{0\}\right\} 
** Hial taalen: \Z = \{\dots,-2, -1, 0, 1, 2, \dots\}.
*** Natüürelk taalen: \N (saner 0): \{1, 2, 3,\dots\} of (mä 0): \{0, 1, 2, 3,\dots\} (uk \N_0).
* Irratsionaal taalen: \R \setminus \Q = det mengde faan aal a taalen uun \R, diar ei tu \Q hiar.

Ratsionaal taalen kön üs bröök skrewen wurd. En taal as irratsionaal, wan det re'el as, ober ei ratsionaal.

Bispalen san \sqrt{2} of \sqrt[3]7 of \pi (Pi).

## Luke uk diar
Kreis

Wat menst dü?
* Kreis (geometrii), det geomeetrisk figüür
* en lunkreis, so üs :Kategorie:Lunkreis_uun_Sjiisklun
Kreis (Geometrii)

En **kreis** as en geomeetrisk grünjfigüür. Am det bereegnin haa a wedenskapslidj loong spekeliaret, auer jo det taal **Pi** ei genau besteme küd.

## Kreisbereegnang

### Kreistaal Pi
Trinjam a kreis as't amanbi triisis so lung üs swäärs troch. Det taal läät ham ei genau besteme, auer't nian ratsionaal taal as. Di wäärs leit bi\pi = 3{,}14159\dots .

### Amkreis

:u = \pi \, d = 2 \pi \, r.

Mä r = \tfrac{1}{2} d as di raadius mend.

### Kreisareal

:A = \pi r^2 = \frac{\pi  d^2}{4} \approx 0{,}78540 \; d^2.

### Trochmeeder
Di trochmeeder d faan en kreis mä't areal A an raadius r könst dü so bereegne:

:d = 2r = 2 \sqrt{\frac A\pi} \approx 1{,}1284 \; \sqrt A

## Luke uk diar

* Silinder
Krais-Tsülinder

En **Krais-Tsülinder** es en Körper, wat fan tau lik Kraisi aurenachtler küm en me en "Wuch" trinjom forbünen uur.

### Bireekning fan di Rüm (Woluumen)
Di Bireekning giar me't Areaal fan jen Krais en di Hoogdi fan di "Wuch".

Dit meent:
**Woluumen V= Areaal A x Hoogdi h:**
:A = \pi r^2 
en diarom uk
:V = \pi r^2 h

##### Bispöl Motoor-Tsülinder
En Motoor es me 12 Tsülinders öndönen, en ark jen heer en Bööring fan 240 mm en en Kolbenwai fan 270 mm.
Wü wel nü weet, hurfuul Kolbenrüm di Motoor heer.

Dit skel em nü omset: 
**Di Raadius es dit Hualev fan di Bööring**, dit meent 
:240mm /2 = 120mm
Wü brük fuar üs Bireekning dat Areaal fan di Krais:
:A = \pi 120^2mm^2
Me di rocht Omreekinng jit dit:
:A = \pi 12^2cm^2       (Wü brüki jaa **cm<small><sup>3</sup></small>**, en da skel wü me **cm** reekni.)
Dit meent:
:A = 3,14159 * 12cm * 12cm=452,38896 cm^2

Des skel wü da me di Hoogdi maalnem (Multiplitsiari).
**Di Hoogdi es lik me di Kolbenwai.**

Üüs **Bireekning fuar jen Tsülinder** es da:

:V = 452,38896 cm^2 * 27 cm = 12.214,50192 cm^3

Des Woluumen brük wü nü üs Liters:
:12.214,50192 cm^3 : 1000 = 12,21450192 l

Des sen al litj "Aamers".
En des skel wü da **fuar 12 Tsülinders bireekni.** 
Fuar dit iinfacher tö maaki, uur di Liters üp 12,21 rundet:
:12,21 l * 12 = 146,52 l, rundet 147 Liters.

**Hurfuar brükt em san gurt Maskiin?** 
Di Bireekning es temelk ginau di fan di MAK 12M282, wat iin ön di Lokomotiiwi MAK DE 2700 sit. Diar drift di me bluats 1000 /min (Omdraiingen/Minüt) en Generator ön, wat 2.650 kW ofdair. Muar diartö öner Iirsenbaan.
Normaalerwiis wiar di Maskiin man üs Skepsdiesel taacht. Di Wyker Dampfschiffs-Reederei heer Föriskepen me MAK-Motooren diarbenen, mesken wat litjer üs di Jiri.

### Futnooten
Ratsionaal taal

En **ratsionaal taal** (mengde \mathbb Q ) as en reel taal, diar üs bröök faan tau hial taalen skrewen wurd koon. 

Det koon en brööktaal, of uk en deesimaalbröök wees.

## Bispalen
:

## Luke uk diar
Deensk

At **Deensk** (üüb Deensk *Dansk*) as en skandinaawisk spriik, wat faan amanbi 5,6 miljuunen mensken snaaket wurt, fööral uun Denemark.  Tup mä Sweedsk bildet at a uastskandinaawisken twiich faan a nuurdgermaans spriiken. Det as *de facto* det amtsspriik uun Denemark an det naist amtspriik uun Greenlun (üüb sidj faan Greenluns) an a Fääröer (üüb sidj faan Fääröisk). Üüb Islun wurd det üüs plichtfeek onerrachtet. Uun Süüdsleeswich hee det a staatus faan en regiunaal an manerhaidspriik.

## Spriikwiisen
Deensk hee trii hoodspriikwiisen:
* Jüütsk (*jysk*)
* Süüdjüütsk (*sønderjysk*)
* Waastjüütsk (*vestjysk*)
* Uastjüütsk (*østjysk*)
* Eilundeensk (*ødansk*)
* Uastdeensk (*østdansk*)
1920

**1920** wiar det twuntigst juar faan at 20. juarhunert. At juar wiar en skregeljuar an begand mä’n Tüürsdai uun de Gregoriaans kalender an mä’n Weedensdai uun de Juliaans kalender.

 **1920** wus dåt twuntist iir foon dåt 20. iirhunert. Et iir wus en schåltiir än begand ma’n Törsdi önj di Gregoriåånsch Kaläner än ma’n Weensdi önj di Juliåånsch Kaläner.

 **1920** waos dat twontist iir foon dat 20. iirhonert. 

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 21. Janewoore: Det 1919 Freeskonferens faan Pariis kaam tu aanj.
* 10. Febrewoore: En Folksufsteming uun Sleeswich feerd diartu, dat at nuurddial faan't lun faan Jüüle uf uun tu Denemark fäält.
* 30. Marts: Christian X. faan Denemark entleet at regiaring faan Carl Theodor Zahle auer en stridj auer at welerferianiging faan Madelsleeswich mä Denemark. Otto Liebe wurd premier-minister faan't lun.
* 05. April: Efter demonstratschuunen entleet Christian X. at regiaring faan Otto Liebe. Michael Pedersen Friis wurd premier-minister faan Denemark.
* 26. April: Woolen wiar uun Denemark.
* 05. Mei: Niels Neergaard wurd premier-minister faan Denemark. 
* 14. August-12. September: Sööwenst Olympisk Somerspalen wiar uun Antwerpen.
* 2. Nofember: Presidentskapswool uun dön Ferianigt Stooten: wool faan Warren G. Harding tu a president.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 15. Febrewoore: Piet van Aken, fleemisk skriiwer († 1984)
* 06. April: Meinte Walta, waastfresk konstmoler († 2002)
* 18. Mei: Karol Józef Wojtyła, baskop faan Room (Paap) üüs Johanes Paul II. († 2005)
* 21. Juuli: Hans Bradtke, Dütsk Tekst-Techter  († 1997)
* 29. August: Charlie Parker, US-amerikoonsk jazz komponist († 1955)
* 27. Nofember: Abe Lenstra, waastfresk futbaaler († 1985)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 7. Janewoore: Edmund Barton, iarst premierminister faan Austraalien (*1849)
* 20. August: Anders Zorn, sweedsk konstmoler (* 1860)
* 24. September: Peter Carl Fabergé, rüs gulsmas (* 1846)
* 25. Oktuuber: Aleksander, köning faan Grekenlun (*1893)
Kubikmeeter

En **Kubikmeeter** es dat Maat fan di Rüm (Dat Woluumen) iin ön en Körper.

En Lif, wat 1m lüng, 1m breer en 1m hoog es, heer en Rüm fan 1 Kubikmeter ("1m3" of uk "cbm").
Lik sa gur kur di uk 50cm lüng,2m breer en 1m hoog wiis.

En Kubikmeeter es da di Rüm, wat em heer, wan bi't Multiplitsiarin wat Leengdi, Breerhai en Hoogdi 1.000.000 cm3 ütkum.

Em ken diar jit sii: En Areaal fan 1m<sup><small>2</small></sup> fo 1m3 Rüm, wan diar uk jit 1m hoog Wuchen ön fast kum.
### Gibrük fuar üđer Rümen
#### Kubik-Tsentimeeter
Wan di Körper bluat 1cm x 1cm x 1cm gurt es, da heer hi en Rüm fan 1 Kubik-Tsentimeeter (cm3)

1.000.000 cm3 = 1 m3)

#### Liter
Fuaral fuar Wiitighairen, man uk bi Hüüf-Kolbenmotooren uur di Liter fuar di Rüm nomen.

1 Liter = 1.000cm3

##### Bispöl Snapsglees
Bi san Glees skel di Drinker 2 Tsentiliter (2cl) Snaps fuar sin Jil fo. 
Üs bi di Meeters es ük bi di Liters "Tsenti-" dat Uurt fuar di 100st Diil fan jen.
Wan Jen Liter 1.000cm3 heer, da es di Hönertst Diil 10cm3.
Wan di Drinker 2cl Snaps fo, da sen dit sa fuul üs 20cm3.

##### Bispöl Weeterglees
Wan em en Glees Weeter bistelt, da uur em aaft fraaget: "02 oder 04?"
Meent sen 0,2 Liters of 0,4 Liters.
Lik sa gur kür em fraagi: "200 of 400?". Dit wiar da dit salev me Kubik-Tsentimeters of Mililiters, man dit maaket nemen.

Jen cm3 es uk di Düsendst Diil fan en Liter. 
Sa üs uk bi di Meeters staant "Mili" fuar di 1000st Diil. Di jit da "Mililiter (ml)"

Dat jit: 0,2 Liter (l) = 20 Tsentiliter (cl) = 200 Mililiter (ml) = 200 Kubik-Tsentimeter (cm3)

##### Bispöl Kolbenmotoor
En Motoor, wat me 1.589 cm3 Hüüvrüm öndönen es, heer likfuul 1,589 Liters Hüüvrüm, wat da üs "1,6 Liter" forkoopet en fan't Finantsamt bireeknet uur (Iin ön't Bispöl uur di Stjüür eeđer 16 Bigenti 100 cm3 bireeknet).

En Bireekning fan en Kolbenmotoor jeft et öner Krais-Tsülinder tö biluki.

### Luki uk jir
* Meeter
* Kwadraatmeeter

### Futnooten
Krais (Geometrii)

En **Kreis** es en geomeetrisk Grünjfiguur, sa üs uk dat Kwadraat en dat Triihuk me lik Siren. 
Aur dat Bireeknin haa di Weetenskepsliren lung spekuliaret, aurdat ja di Taal **Pi** ek ginau bistemi ken.
Sent 1882 es em iinig diaraur, dat et ek beeter hentöfo es.

Di Krais es en Areaal me Huken söner Jen, en dit maaket et sa swaar en bireekni dit.

## Bireekningen

### Kraistaal Pi
Trinjom di Krais es't ombi trii maal sa lüng üs twerk döör. Di Taal let höör ek ginau bistemi, aurdat et niin Rationali Taal es. Di wiar rocht nai bi \pi = 3{,}14159\dots .

### Trinjam

:U = \pi \, d = 2 \pi \, r.

Me r = \tfrac{1}{2} d es di Raadius meent.

### Krais-Areaal

:A = \pi r^2 = \frac{\pi \, d^2}{4} \approx 0{,}7854 \; d^2.

### Döörmeter
Di Döörmeter d fan en Krais me't Areaal A en Raadius r kenst Dü sa bireekni:

:d = 2r = 2 \sqrt{\frac A\pi} \approx 1{,}1284 \; \sqrt A

## Luki uk diar

* Krais-Tsülinder