open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Niccolò Machiavelli

**Niccolò di Bernardo dei Machiavelli** ​([makjaˈvɛlːi⁠]​; * 3. Mei 1469 uun Florens; † 21. Jüüne 1527 uk diar) wiar en italjeens skriiwer, filosoof an poliitiker. 

## Leewent
Machiavelli kaam faan en feraaremt aadelsfamilje. Hi feerd sant 1498 at kanslei för militeerisk an bütjluns uungeleegenhaiden faan det Republiik Florens. Hi ging üüs diplomaat tu hög hööfen, fööraal tu Frankrik, det Halig Röömsk Rik an tu a hertooch faan Romagna, Cesare Borgia. Üüs a Medici, diar 1494 faan Florens ferdrewen wurden wiar, tu't meecht uun Florens turagkaam, wurd hi faan sin baantje entleet an iinsperet. Hi lewet leeder üüb sin letj lungud nai bi Florens för ham salew. Heer skreew hi sin grat werken, wat efter san duas ütjden wurd: *Onerhualingen auer det Iarst Dekaad faan [[Titus Livius]]* (üüb Italjeens: *Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio*, 1531) an *A Prins* (üüb Italjeens: *Il Principe*, 1532). 

## Filosofii
För Machiavelli as at histoore en kreisluup: At reegiment faan prinsen an republiiken liase enöler uf; tu't skeebning an feestigung faan en stootsweesen as en stark ianselpersöönelkhaid nuadig, diar mä düchtighaid (üüb Italjeens: *virtù*) gonstig föörütjsaatingen (üüb Italjeens: *fortuna*) tu natigen ferstäänt. För det Itaalien faan do forderet hi en starken hersker faan absoluutisk preeging, diar a stoot mä aal medeln feestigt. Moraal an religiuun skel efter sin meening tu't intrese faan a stoot onerordnet weese.

## Kwelen
* Steiner, G., ed (1971), *Meyers Taschenlexikon: Fremdsprachige Schriftsteller*, VEB Bibliographisches Institut, Leipzig, s. 378.
Thomas Morus

Sir **Thomas Morus** (üüb Ingels: *Thomas More*; * woorskiinelk 7. Febrewoore 1478 uun London; † 6. Jüüle 1535 uk diar) wiar en ingels stootsmaan an humanistisk skriiwer faan't Renaissance. Hi kaam faan en welstääld bürgerfamilje. Hi studiaret uun Oxford an London. Faan 1504 wiar hi lasmoot faan det Ingels parlament an faan 1529 tu 1532 lordkansler faan köning Heinrich VIII.. Hi wiar frinj faan a skriiwer Erasmus faan Rotterdam an a konstmooler Hans Holbein de Jonger. Auer hi ei at boowerhuuchhaid faan a köning auer't sark gudkeen wul, wurd hi henracht. Hi wurd bekäänd troch sin buk *Utopia* (1516). Uun det iarst dial faan't buk kritisiaret hi skarep a masstant uun Ingelun. Uun det naist dial beskraft hi en seelskap, wat üüb likhaidgrünjsatser, flitj an't streewin efter biljing basiaret as.

## Ütjspröök
*Traditsioon ment ei, det ääsk tu feriarin, man det ial widjer tu dun.*

## Kwelen
* Steiner, G., ed (1971), *Meyers Taschenlexikon: Fremdsprachige Schriftsteller*, VEB Bibliographisches Institut, Leipzig, s. 425-426.
Erasmus faan Rotterdam

**Desiderius Erasmus faan Rotterdam** (* woorskiinelk 28. Oktuuber 1466, 1467 of 1469, woorskiinelk uun Rotterdam; † 11. of 12. Jüüle 1536 uun Basel) wiar en bedüüden geliarden uun a humanismus faan't Renaissance. Hi skreew amanbi 150 buken, det bekäändst diarfaan at satiir *Lof faan't Domhaid* (üüb Latiinsk: *Laus stultitiae*, 1509) as. Uun't buk kritisiaret hi a grünjswakhaiden faan a lidj an faan sin tidj.
A Gitshals (Molière)

**A Gitshals** (üüb Fraansöösk: *L’Avare*) as en komeedestak faan Molière, wat fiiw aptööger uun proosaform hee. Det wurd 9. September 1668 uun a Théâtre du Palais-Royal uun Pariis uurapfeerd. Molière naam för't stak weesentelk uunlian bi't komeedestak *Det Letj Pot* (üüb Latiinsk: *Aulularia*) faan de röömsk dachter Plautus.

## A karaktern
* Harpagon, en gitshals.
* Cléanthe, san dring.
* Élise, sin foomen.
* Valère, Élise sin leefde.
* Mariane, Cléanthe sin leefde, diaruun uk Harpagon verliibet as.
* Anselme, Valère an Mariane hör aatj.
* Frosine, en geleegenhaidsmaager.
* Simon, en meekler.
* Jacques, Harpagon san kook an kutscher.
* At Claude, Harpagon sin hüshualer.
* La Flèche, Cléanthe san tiiner.
* Brind'avoine.
* La Merluche, Harpagon san lakaien.
* En komisar an san skriiwer.

## Huaram at stak gungt
A gitshals faan't stak as *Harpagon*. Hi as beseeden faant' rikdoom, wat hi apbonket hee an wal altidjs a kosten spaare. Nü as hi wedmaan an hee en dring, Cléante, un en foomen, Élise. Uk wan hi auer söstig as, ferschocht hi, en smok jong wüf, Mariane, tu befrein. Mariane an Cléante san man uunenöler ferliibet an Cléante ferschocht, jil tu lianen, am Mariane an sin kraank mam tu halepen. Harpagon hööbet, dat sin foomen, Élise, Seigneur Anselme, en rik maan, befrei skal. Hat as man uun Valère, diar ham faan a onergung uun't weeder redet, ferliibet. Valère wurd intendant uun a tiinst faan Harpagon, am nai bi Élise tu weesin. A komplikatschuunen wurd iarst a aanj liaset, üüs hög faan a hoodkaraktern ütjfoon, dat jo lung ferleesen lasmooten faan det likedening familje san.

## Auer't werk
Uun't bispal faan Harpagon wiset Molière dön böös fulgen faan a gits, wat bi ham al natüürelk gefüülen an reaktschuunen deesket tu haan skintj. A dingen, wat uun sin jilkaset bedüüdet tu ham muar üüs at lok faan sin jongen. So ferspreecht hi sin foomen Élise tu de ual Anselme tu't wüf, bluat auer dat deheer maan üüb at ütjstjüür tu fersichten wal. San dring Cléante skal ütj eenelk finansiel grünjer *en was wedwüf* befrei. Uk wal Harpagon mä alerlei swinig geschefte tu dun haa, wan jo bluat san büüdel fal. Man am a komeedekarakter tu waarin, hee Molière tu sin protagonisten bitu faan dönheer haadenswäärt tööger uk en rä faan spoosig wensten mäden.

## Luke uk diar
* Di Gitshals of di Söl’ring Pidersdai (1809), en komeedestak faan Jap Peter Hansen, wat en eenelk tiitel hee.

* eText faan ''A Gitshals'' üüb Fraansöösk
* tjiisk auersaating faan ''A Gitshals''

## Kwelen
Plautus

**Titus Maccius Plautus** (* amanbi 254 f.Kr. uun Sarsina; † amanbi 184 f.Kr.) wiar en röömsk dachter. Hii wiar een faan dö iarst an produktiiwst komeededachter uun de ual Room.

## Werken
Philipp Melanchthon

**Philipp Melanchthon** (faan Ualgreks: μέλᾱς *jonk* of *suart* an χθών *eerd* of *grünj*, rocht *Philipp Schwartzerdt*; * 16. Febrewoore 1497 uun Bretten; † 19. April 1560 uun Wittenberg) wiar en tjiisk humanist an reformaatoor. Hi wiar bitu faan Martin Luther en wichtig kreeft faan det tjiisk an europeeisk sarkenpoliitisk Reformatschuun an wurd uk „Praeceptor Germaniae“ (*liarer faan Tjiisklun*) neemd.

## Leewent
Hi wiar dring faan en bekäänd woopensmas an gratnefe faan a humanist Johannes Reuchlin. Hi ging tu skuul uun Bretten, Pforzheim, Heidelberg an Tübingen. 1518 wurd hi prufesor för det Greks uun det Uniwersiteet Wittenberg. Oner a iinflööd faan Luther wurd hi bal för't Reformatschuun wonen, wat hi publisistisk diarför snaaket.
Waasthualewkuugel

A **Waasthualewkuugel** as det heleft faan a eerd, wat uun a waast faan a nulmeridiaan an uun a uast faan de 180. meridiaan leit. Uun a jinsats tu a Nuurdhualewkuugel an a Süüdhualewkuugel as at laag faan detheer dial ei faan't eerdgeometrii föörden, man faan en internatschunaal ufmaaging uun't juar 1884 feestlaanjen. Uun deheer hualewkuugel lei Nuurd-Ameerika, Süüd-Ameerika an Antarktikaa. 

## Luke uk diar
* Nuurdhualewkuugel
* Süüdhualewkuugel
* Uasthualewkuugel
Martin Luther

**Martin Luther** (* 10. Nofember 1483 uun Eisleben, Graafskap Mansfeld; † 18. Febrewoore 1546 uk diar), en mönk uun a orden faan a Augustiinern an prufesoor faan't teologii, wiar de wichtigst figüür faan't Reformatschuun. Hi wurd 1507 prääster. Hi begand muar liaren an brüken faan det Röömsk-Katuulisk Sark uf tu lönen. Fööraal wiar hi jin 't brük faan ufleeten. Hi sluch uun sin fiiw-an-njüügentig teesen faan 1517 en akadeemisk diskuschuun auer't brük an wirksoomhaid faan a ufleeten föör. A poop faan't sark, Leo X., beed ham a ideen uun a teesen turag tu tjin. Hi lönet uf, an wurd faan a poop ekskomunikiaret an faan a kaiser Kaarl V. tu en gesetsluasen maaget.
Harewstponkt

A **Harewstponkt** as en bejewenhaid, huar a san *skiinboor* auer a hemelsekwatoor leept an efter a süüd gungt. Det sket twesken de 21. an 24. September üüb a Nuurdhualewkuugel an de 20. Marts üüb a Süüdhualewkuugel. A harewstponkt as a began faan de astronoomisk harewst.

## Luke uk diar
* Somersankiar
* Wontersankiar
* Wosponkt
Somersankiar

At **Somersankiar** of **Huuchsomer** as en bejewenhaid, waan een faan a eerdpuuler sin maksimaal neeging tu a san hee. Det sket tausis uun't juar: iansis üüb a Nuurdhualewkuugel (20., 21. of 22. Jüüne) an iansis üüb a Süüdhualewkuugel (21. of 22. Deetsember). At somersankiar as at tidj, wan a san sin huuchst stant uun a hemel lingt an a dai det lingst periood faan daislaacht hee. Det as a began faan de astronoomisk somer.

## Luke uk diar
* Harewstponkt
* Wontersankiar
* Wosponkt
Wontersankiar

At **Wontersankiar** as en bejewenhaid, waan een faan a eerdpuuler sin maksimaal neeging wech faan a san hee. Det sket tausis uun't juar: iansis üüb a Nuurdhualewkuugel (21. of 22. Deetsember) an iansis üüb a Süüdhualewkuugel (20., 21. of 22. Jüüne). At wontersankiar as at tidj, wan a san sin liichst stant uun a hemel hee an a dai det kurtst periood faan daislaacht hee. Det as a began faan de astronoomisk wonter.

## Luke uk diar
* Harewstponkt
* Somersankiar
* Wosponkt
Geograafisk puul

En **Geograafisk Puul** as uun't geografii een faan tau ponkter faan en planeet, stäär of eenelk hemelskroop, huaruun sin dreiaaks troch sin fleek leept.

## Luke uk diar
* Magneetisk puul
* Nuurdpuul
* Süüdpuul
Fjodor Michailowitsch Dostojewski

**Fjodor Michailowitsch Dostojewski** (üüb Rüs: Фёдор Миха́йлович Достое́вский *Fjódor Michájlovič Dostojévskij* [ˈfʲodər mʲɪˈxajləvʲɪtɕ dəstʌˈjɛfskʲɪj]; * 11. Nofember 1821 uun Moskau; † 9. Febrewoore 1881 uun Sankt Petersburg) wiar een faan dön bedüüdenst rüs skriiwer. Sin hoodwerken san *Skilj an Süün* (üüb Rüs: Преступле́ние и наказа́ние *Prestuplénije i nakazánije*; 1866), *A Idioot* (üüb Rüs: Идио́т *Idiót*; 1868-9), *A Deemonen* (üüb Rüs: Бе́сы *Bésy*; 1873) an *A Breler Karamasow* (üüb Rüs: Бра́тья Карама́зовы *Brátja Karamásovy*; 1880).
Soroastrismus

A **Soroastrismus** as det iinbäären monoteistisk an dualistisk religiuun faan Iraan, wat faan a profeet Zarathustra grünjlaanjen wurd. Det as ian faan dön äälst religiös traditschuunen faan a wäält, wat nü as. Det wiar en wichtig stootelk onerstütset religiuun uun Iraan.

ZoroastrianismSymbol.PNG|At halig ial *Atar*.

## Luke uk diar
Gabriel García Márquez

**Gabriel José García Márquez** (* 6. Marts 1927 uun Aracataca, Kolumbien; † 17. April 2014 uun Meksiko-Steed, Meksiko) wiar en kolumbiaans skriiwer, jurnalist. Hi popularisiaret a stiil faan det *[[Maagisk Realismus]]*, wat maagisk elementen uun realistisk situatschuunen integriaret. Föl faan sin werken tematisiare det indiwiduel isolatschuun an uk at isolatschuun faan Latiin-Ameerika. Sin hoodwerken san sin romoonen *Hunert Juar faan Iansoomhaid* (üüb Spaans: *Cien años de soledad*,  1967), *A Harewst faan a Patriarch* (üüb Spaans: *El otoño del patriarca*; 1975) an *At Leefde uun a Tidjen faan't [[Koolera]]* (üüb Spaans: *El amor en los tiempos del cólera*; 1985).

## Luke uk diar
Leonardo Fibonacci

**Leonardo da Pisa**, of uk **Fibonacci** (itajeensk: [fiboˈnattʃi], * am 1170 uun Pisa; † efter 1240 uk diar), wiar en reegenkonstler an täält üs di bedüüdenst matemaatiker faan't Madelääler.

Üüb sin raisen tu Afrikoo, Byzanz an Syrien liard hi araabisk matemaatikern käänen an skrääw 1202 det buk *Liber ab(b)aci*. Diarfaan san daalang fööraal a Fibonaccitaalen bekäänd. Jo hinge nai tuup mä a Gulen Skeer.

## Nööm
Leonardo woort uun ual hoonskraften näämd üs *Leonardus Pisanus*, *Leonardus filius Bonacij*, *Leonardus Pisanus de filiis Bonaccij* of *Leonardus Bigollus*. Bonaccio (faan lat. *bonatius* „gud, gonstag“) wiar di nööm faan san ualaatj, an as familinnööm wurden. An faan *filius Bonacii* („dring faan Bonaccio“) as do *Fibonacci* wurden.

## Luke uk diar

* Fibonaccitaalen
1170

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* amanbi 1170: * Leonardo Fibonacci († efter 1240)
* 28. Jüüne: Waldemar II. Könang faan Denemark († 1241)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
1240

**1240** wiar det fiartigst juar faan det 13. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
**Dootem Ünbekäänd**
* Magnus I., köning faan Sweeden († 1290)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* efter 1240: † Leonardo Fibonacci (* amanbi 1170)
1396

## Bejewenhaiden
* At Naist Bulgaars Rik kaam tu aanj.

## Bäären
* 05. Jüüne: Giannozzo Manetti, Florentiinsk humanist an poliitiker († 1459)
* 31. Jüüle: Philipp de Gud, hertooch faan Burgund († 1467)
Euler sin taal

**Euler sin taal**, ufkört mä di buksteew e, as en taal, diar uun a analysis en grat rol spelet, fööraal uun a diferentiaalreegnang an integraalreegnang.

Hör wäärs as: e = 2{,}71828 \, 18284 \, 59045 \, 23536 \, 02874 \, 71352 \, 66249 \, 77572 \, 47093 \, 69995 \, \dots

e as en irratsionaal taal an det *baasis* faan a *natüürelk [[logaritmus]]*. Diaram komt hat föör bi bereegnangen faan raadioaktiwiteet an eksponentiel waaksen. 

Det taal e woort miast so fäästlaanj:
e = 1 + \frac{1}{1} + \frac{1}{1 \cdot 2} + \frac{1}{1 \cdot 2 \cdot 3} + \frac{1}{1 \cdot 2 \cdot 3 \cdot 4} + \dotsb = \sum_{k=0}^{\infty}{\frac{1}{k!}}

Hat as näämd efter di matemaatiker Leonhard Euler. e as uk bekäänd üs *Napier sin taal* (efter di matemaatiker John Napier).

## Euler sin beskriiwang
Euler salew hää det taal so fäästlaanj:
: 
\begin{align}
e                 &= 1 + \frac{1}{1} + \frac{1}{1 \cdot 2} + \frac{1}{1 \cdot 2 \cdot 3} + \frac{1}{1 \cdot 2 \cdot 3 \cdot 4} + \dotsb \\
                  &= \frac{1}{0!} + \frac{1}{1!} + \frac{1}{2!} + \frac{1}{3!} + \frac{1}{4!} + \dotsb \\
                  &= \sum_{k=0}^{\infty}{\frac{1}{k!}} \\
\end{align}


## Luke uk diar

* Euler sin identiteet
Euler sin identiteet

**Euler sin identiteet** as en reegel, diar fiiw wichtag taalen uun a matematiik tuupfaadet:
* Nol (0), det *[[neutraal element]]* bi't tuuptäälen
* Ian (1), det *[[neutraal element]]* bi't moolnemen.
* Pi (\pi), det kreistaal
* Euler sin taal (e)
* Imagineer taal (i)

Di matemaatiker Leonhard Euler hää ütjfünjen, dat jodiar taalen efter en gans ianfach reegel tuuphinge:

:\mathrm{e}^{\mathrm{i}\,\pi}+1=0

## Luke uk diar
Friedrich Kluge

**Friedrich Kluge** (* 21. Jüüne 1856 uun Köln; † 21. Mei 1926 uun Freiburg im Breisgau) wiar en sjiisken spriakwedenskapsmaan. Hi as fööraal bekäänd wurden mä sin buk faan 1883: *Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache* (miast bluas „Kluge“ näämd). Hat as en standardwerk faan't sjiisk etymologii, an woort bit daalang leewen weder nei aplaanj.

## Luke uk diar

* 4. aplaag faan sin etymoloogisk wurdenbuk, 1889
Etymologii

**Etymologii** (faan ualgreks : *ufkemst, ufkimen*) ment det histoore an ufkemst faan en wurd an sin bedüüdang. Sok onersjükangen wurd uun etymoloogisk wurdenbuken saamelt.

En wichtag etymoloogisk wurdenbuk för't sjiisk spriak as 1893 faan Friedrich Kluge skrewen wurden.

## Det wurd
*Etymologii* as en greks fräämwurd mä jo tau dialen  *étymos („woor, echt“)* an  *lógos* („wurd“) an ment so föl üs: *wat det wurd würelk bedüüdet*.

## Luke uk diar
Fräämwurd

**Fräämwurden** san wurden, diar faan ööder spriaken auernimen wurden san.

* Miast men wi sok wurden, diar faan ual spriaken üs Latiinsk of Greks al för linger tidj iin uun üüs spriak kimen san. Det san *internationalismen*, diar't uun flook spriaken mä bluas letj feranrangen jaft.

* Man uk daalang wurd stüdag nei wurden faan ööder spriaken auernimen an do tu det aanj gramatik of ütjspriak uunpaaset. Det san *neologismen*. Jo kem flooksis ütj at Ingelsk, an uun't Nuurdfresk uk flooksis ütj at Sjiisk. Wan hoker en sjiisk wurd brükt, huar't uk en *gud* nuurdfresk wurd för jaft, do sait am, hi *sjiisket*.

Uk det wurd *fräämwurd* salew as en fräämwurd, hat komt faan't huuchsjiisk *Fremdwort*. Uun a spriakwedenskap woort miast faan *[[lönwurd]]en* snaaket, det as en betj algemianer. An wan en fräämwurd uun en spriak auernimen wurden as, do as det jo ei muar frääm. Fräämwurden san diarefter lönwurden, diar üs frääm föörkem.

## Luke uk diar
John Napier

**John Napier** (uk: *Neper*), **Laird of Merchiston** (* 1550 uun Merchiston Castle bi Edinburgh; † 4. April 1617 uk diar) wiar en skotsken matemaatiker an teoloog.

Napier hää am 1614 det matemaatisk metood faan a logaritmen ütjwerket. Jo wiar en grat halep bi't bereegnin faan trigonomeetrisk fraagen. Efter Napier näämd san *Napier sin reegeln* för bereegnangen bi triihuken üüb en kuugelflaak.

## Napier sin reegenstooker

Neperianische Rechenstäblein.jpg
Napier Brett und Staebe.png
Napier-example-1.png
Napier example 2.png


Napier sin reegenstooker wiar en grat halep bi't moolnemen.

## Ööders wat
* Efter Napier as det Edinburgh Napier University näämd wurden.
* *Napier* wiar en miat uun a füsiik, iar hat faan Dezibel ufliaset wurden as.
* Üüb a muun jaft at en kraater mä di nööm *Neper*.
* Uun a Antarktis jaft at en Napier Island.

## Luke uk diar

*
Edinburgh

**Edinburgh**  ( []; ; amtelk: City of Edinburgh) as al sant at 15. juarhunert hoodstääd faan Skotlun. Diar sat uk sant 1999 det skots parlament. Uun Edinburgh wene 518.500 minsken. Hat as efter Glasgow det öödergratst stääd uun Skotlun an ian faan 32 *[[Council Area]]s*.

## Geografii

### Kliima

### Iindialang faan Ferwaltang
Edinburgh hää 17 stääddistrikten (üüb Ingelsk: *wards*):

## Persöönelkhaiden
*Lidj, diar uun Edinburgh bäären wurd:*
* John Napier (1550-1617), matemaatiker an teoloog.
* Jaakob VI. (1566-1625), köning faan Skotlun an Ingelun (üüs Jaakob I.).
* David Hume (1711-1776), filosoof, ökonoom an histooriker.

## Sasterstääden

## Luke uk diar

## Futnuuten
Dieter Aschenborn

**Dieter Aschenborn** (* 15. Nofember 1915 uun Okahandja, Süüdwaastaafrika; † September 2002 uun Windhoek) wiar en naamiibisk konstmooler. Hi wiar a konstmooler Hans Anton Aschenborn (1888-1931) san dring. Dieter san dring Uli Aschenborn (* 1947) as uk en bekäänd konstmooler.

## Ütjstelingen
* 1965 "Three generations Aschenborn", Municipal Building, Windhoek.
* 1966 Bloemfontein, Süüdaafrika.
* 1968 Schloss Kranichstein, Darmstadt, Tjiisklun.
* 1968 Interfauna "Im Reich der Tiere", Düsseldorf, Tjiisklun.
* 1983 "Namibian Artists" University of Pretoria, Süüdaafrika.
* 1992 "Eight and a half Aschenborn", Kendzia Galerie, Windhoek.
* 2004 "Three Aschenborn", Kendzia Galerie, Windhoek.
Goidelisk spriaken

**Goidelisk spriaken** san en twiig faan a keltisk spriaken. Di nööm gongt üüb det mütoloogisk figuur *Goidel Glas* turag, di faan Noah ufkem skal.

Jodiar nuurdelk keltisk spriaken wurd uk üs **Geelisk** betiakent, an like enööder:

* Iirsk, *Irlun-geelisk* (*Gaeilge*)
* Skots-geelisk (*Gàidhlig*), ei ferwaksle mä Skots, en germaans spriak
* Manx, *Man-geelisk* (*Gaelg*), det wiar al ans ütjstürwen, woort oober weder snaaket.

A süüdelk keltisk spriaken het *[[Britanisk]]* an skeel fiks faan a Geelisken.

En ferglik faan wurden:
Mahikeng

**Mahikeng** (iar *Mafikeng* an *Mafeking*) as at hoodsteed faan det Nuurdwaast Prowins uun Süüdaafrika. At steed leit uun a nuurd faan't lun, nai bi at grens tu Botsuana. Det hee 64.359 lidj (2011).

## Kwelen
Britanisk spriaken

**Britanisk spriaken** san di süüdelk twiig faan a keltisk spriaken. Jo skeel fiks faan a nuurdelk twiig, at *[[Geelisk]]*.

Tu a süüdelk keltisk spriaken tääl:

* Waliisisk (Cymraeg) 
* Kumbrisk, ütjstürwen, wiar ferlicht man en spriakwiis faan't Waliisisk

* Süüdwaastbritanisk
*: Kornisk (Kernowek), wiar al ans ütjstürwen, woort weder snaaket
*: Bretoonsk (Brezhoneg)

A ferglik faan wurden:
Polokwane

**Polokwane** (iar *Pietersburg*) as at hoodsteed faan det Limpopo Prowins uun Süüdaafrika. At steed leit uun a nuurd faan't lun. Det hee 227.407 lidj (2011).

## Kwelen
Mbombela

**Mbombela** (iar *Nelspruit*) as at hoodsteed faan det Mpumalanga Prowins uun Süüdaafrika. Det leit uun a nuurduast faan't lun. Det hee 58.670 lidj (2011).

## Kwelen
Bhisho

**Bhisho** (iar *Bisho*) as at hoodsteed faan det Uastkap Prowins uun Süüdaafrika. At steed leit uun a süüduast faan't lun. Det hee 11.192 lidj (2011). Bit 1994 wiar Bhisho hoodsteed faan't *[[homeland]]* Ciskei.

## Geografii
At steed hee njüügen steeddialen:
* Bhisho Central
* Bhisho Gardens
* Bhisho Hospital
* Bhisho Park
* Bhisho SP
* Lolo Park
* Parliament Hill
* Tyutyu
* Tyutyu North

## Kwelen
Limpopo Struum

Di struum **Limpopo** ferlääpt tu en graten dial üs nuurdgrens faan Süüdafrikoo hen tu Botsuana an Simbabwe. An do lääpt hi auer 400 km widjer troch Mosambik, huar hi uun't juar 2000 för en furchboor huuchweeder suragt hää. Hi as 1750 kilomeeter lung an hää en iintoochregiuun faan 415.000&nbsp;km². San müs iin uun a Indisk Oosean leit nai bi det stääd Xai-Xai uun Mosambik.

## Luke uk diar

* Limpopo (Prowins)
Xhosa (Spriik)

Det **Xhosa Spriik** (üüb Xhosa: *isiXhosa*) as en spriik, wat tu det *Nguni* skööl faan a Bantuspriiken hiart. Det as at spriik faan a Xhosa an ian faan dön elwen amtelk spriiken faan Süüdaafrika. At spriik wurt faan 8.154.257 lidj üüs mamenspriik, fööraal uun det Uastkap Prowins, snaaket (2011). Det maaget det tu't spriik mä dön naistgratst taal faan mamenspreegern uun Süüdaafrika efter Zulu (wat 11.587.374 spreegern hee). Amanbi 11 miljuunen lidj brük Xhosa üüs naistspriik.

## Gramatiik
Det Xhosa Spriik, üüs öler bantuspriiken, hee klasen faan prefiksen. En mensk, wat tu det Xhosa folk hiart as **um**Xhosa (en wurd, wat tu de iarst klas hiart). At muartaal diarfaan as **ama**Xhosa (en wurd, wat tu de seekst klas hiart). At spriik faan a Xhosa as **isi**Xhosa (7. klas). 

## Kwelen


## Luke uk diar
* *Nguni Spriiken*:  Nuurd-Ndebele, Süüd-Ndebele, Swaasi, Xhosa, Zulu.
* *Amtelk spriiken faan Süüdaafrika*: Afrikaans, Ingels, Nuurd-Sotho, Sotho, Süüd-Ndebele, Swaasi, Tsonga, Tswana, Venda, Xhosa, Zulu.
Tswana (Spriik)

Det **Tswana Spriik** (üüb Tswana: *Setswana* [sɪˈtswa.na]) as ian faan dön Bantuspriiken. At wurt faan amanbi 4,1 miljuunen lidj üüs mamenspriik snaaket, uun Botsuana, Süüdaafrika, Simbabwe an Namiibia. At spriik hee 4.067.248 spreegern in Süüdaafrika (2011).

## Spriikwiisen
At spriik hee tretanj spriikwiisen: Hurutshe, Kgatla, Kwena, Lete, Ngwaketse, Ngwato, Rolong, Tawana, Tlharo, Tlhaping, Tlharo, Fokeng an Tlokwa.

## Gramatiik
Det Tswana Spriik, üüs öler bantuspriiken, hee klasen faan prefiksen. En mensk, diar tu det Tswana fulk hiart of faan Botsuana as, as en **Mo**tswana (en wurd, wat tu de iarst klas hiart). At muartaal faan **Mo**tswana as **Ba**tswana (en wurd, tu de naist klas hiart). A nööm faan't lun, **Bo**tswana, hiart tu de fjauertanjst klas. A nööm faan't spriik as **Se**tswana.

* klas 1-2: **mo**tho (muartaal **ba**tho) *mensk*
* klas 5-6: **le**e (muartaal **ma**e) *ai*
* klas 7-8: **se**ledu (muartaal **di**ledu) *kan* of *biard*
* klas 9-10: ntša (muartaal **di**ntša) *hünj*
* klas 11: **lo**leme (muartaal **di**leme) *tong*
* klas 14: **bo**jalwa *biar*
* klas 15: **le**gwafa (muartaal **ma**gwafa) *aakselkölk*

## Kwelen


## Luke uk diar
* *Sotho-Tswana Spriiken*: Nuurd-Sotho, Sotho, Tswana.
* *Amtelk spriiken faan Süüdaafrika*: Afrikaans, Ingels, Nuurd-Sotho, Sotho, Süüd-Ndebele, Swaasi, Tsonga, Tswana, Venda, Xhosa, Zulu.
Nuurd-Sotho

Det **Nuurd-Sotho Spriik** (uk *Sepedi*, *Pedi* of *Transvaal-Sotho*; üüb Nuurd-Sotho: *Sesotho sa Leboa*) as ian faan dön Bantuspriiken. Det wurt uun a nuurduast faan Süüdaafrika (diaruun det en amtelk spriik as) an a süüd faan Botsuana snaaket. At spriik hee 4.618.577 spreegern uun Süüdaafrika (2011).

## Alfabeet

## Gramatiik
* 1. klas: **mo**tho, *mensk*, **mo**hlare, *buum*
* 2. klas: **ba**tho, *mensken*
* 4. klas: **me**hlare, *buumer*
* 9. klas: tau, *lööw*, tlou, *elefant*
* 10. klas: **di**tau, *lööw*, **di**tlou, *elefanten*

## Spriikwiisen
Det skrewen Nuurd-Sotho komt faan det *Pedi* spriikwiis. At jaft föl öler spriikwiisen.

## Wurden
* *Taalen üüb Nuurd-Sotho*: (1) tee, (2) pedi, (3) tharo, (4) nne, (5) hlano, (6) tshela, (7) šupa, (8) seswai, (9) senyane, (10) lesome.

## Weblinks
* ''Oxford Living Dictionaries: Northern Sotho''

## Kwelen


## Luke uk diar
* *Sotho-Tswana Spriiken*: Nuurd-Sotho, Sotho, Tswana.
* *Amtelk spriiken faan Süüdaafrika*: Afrikaans, Ingels, Nuurd-Sotho, Sotho, Süüd-Ndebele, Swaasi, Tsonga, Tswana, Venda, Xhosa, Zulu.
Sotho (Spriik)

Det **Sotho Spriik** (uk *Süüd-Sotho*; üüb Sotho: *Sesotho* [sɛ̀.sʉ́.tʰʉ̀]) as ian faan dön Bantuspriiken. Det wurt uun Süüdaafrika (uun dön Freistoot an Gauteng Prowinsen) an uk uun Lesotho snaaket. At spriik hee 3.848.962 spreegern uun Süüdaafrika (2011).

## Spriikwiisen
At spriik hee tau spriikwiisen: Phuthi an Taung.

## Gramatiik
Det Sotho Spriik, üüs öler bantuspriiken, hee klasen faan prefiksen. En mensk, diar tu det Sotho fulk hiart of faan Lesotho as, as en **Mo**sotho (en wurd, wat tu de iarst klas hiart). At muartaal faan Mosotho as **Ba**sotho (en wurd, tu de naist klas hiart). A nööm faan't lun, **Le**sotho, an a nööm faan't spriik, **Se**sotho hiar tu öler klasen. 

* klas 1 an 2: **mo**tho an muartaal **ba**tho, *mensk*.
* klas 1a an 2a: mme an muartaal **bo**mme, *mam*. 
* klas 1 an 4: **mo**tswalle an muartaal **me**tswalle, *frinj*.
* klas 1 an 6: **mo**rena an muartaal **ma**rena, *hoodmaan*.   
* klas 3 an 4: **mm**ala an muartaal **meb**ala, *klöör*. 
* klas 6 an 7: **le**tsha an muartaal **ma**tsha, *see*.
* klas 9 an 10: bukantswe an muartaal **di**bukantswe, *wurdenbuk*.
* klas 14: **bo**rwa, *süüd*. 
 
## Wurden
* *Taalen üüb Sotho*: (1) nngwe, (2) pedi, (3) tharo, (4) nne, (5) hlano, (6) tshelela, (7) supa, (8) robedi, (9) robong, (10) leshome.

## Kwelen


## Luke uk diar
* *Sotho-Tswana Spriiken*: Nuurd-Sotho, Sotho, Tswana.
* *Amtelk spriiken faan Süüdaafrika*: Afrikaans, Ingels, Nuurd-Sotho, Sotho, Süüd-Ndebele, Swaasi, Tsonga, Tswana, Venda, Xhosa, Zulu.
Süüd-Ndebele

Det **Süüd-Ndebele Spriik** (üüb Süüd-Ndebele: *isiNdebele*) as en spriik, wat tu det Nguni skööl faan Bantuspriiken hiart. Det as at spriik faan det Ndebele an wurt uun dön Mpumalanga, Gauteng an Limpopo Prowinsen faan Süüdaafrika snaaket. 1,48 miljuunen lidj snaake det üüs mamenspriik an 1,4 miljunnen snaake det üüs naistspriik.

## Gramatiik
* I. klas: umuntu *mensk* 
* II. klas: abantu *mensken*
* III. klas: umbala *klöör*
* IV. klas: imibala *klöören*

## Luke uk diar
* *Nguni Spriiken*: Nuurd-Ndebele, Süüd-Ndebele, Swaasi, Xhosa, Zulu.
* *Amtelk spriiken faan Süüdaafrika*: Afrikaans, Ingels, Nuurd-Sotho, Sotho, Süüd-Ndebele, Swaasi, Tsonga, Tswana, Venda, Xhosa, Zulu.
* KwaNdebele
Nuurd-Ndebele

Det **Nuurd-Ndebele Spriik** (üüb Nuurd-Ndebele: *isiNdebele*) as ian faan dön Bantuspriiken. At spriik as det naist hoodspriik uun Simbabwe an faan dön tau miljuunen Ndebele, wat föör't miast uun uun Matabeleland wene, snaaket. Det wurd uk uun a nuurd faan Botsuana an uun a nuurduast faan Namiibia snaaket. At spriik hiart tu det Nguni skööl faan a Bantuspriiken.

## Gramatiik
* I. klas: umuntu *mensk* 
* II. klas: abantu *mensken* 

## Luke uk diar
* *Nguni Spriiken*: Nuurd-Ndebele, Süüd-Ndebele, Swaasi, Xhosa, Zulu.
Tsonga (Spriik)

Det **Tsonga Spriik** (üüb Tsonga: *Xitsonga*) as ian faan dön Bantuspriiken. Det wurt uun dön Gaza, Maputo an Maputo Steed Prowinsen faan Mosambik, uun dön Limpopo an Mpumalanga Prowinsen faan Süüdaafrika, uun Eswatini an Simbabwe snaaket. Det hee 12 miljuunen spreegern.

## Gramatiik
* I. klas: **mu**nhu *mensk*
* II. klas: **va**nhu *mensken*
* III. klas: **mu**ri *buum*
* IV. klas: **mi**ri *buumer*

## Luke uk diar
* *Amtelk spriiken faan Süüdaafrika*: Afrikaans, Ingels, Nuurd-Sotho, Sotho, Süüd-Ndebele, Swaasi, Tsonga, Tswana, Venda, Xhosa, Zulu.
Venda (Spriik)

Det **Venda Spriik** (üüb Venda: *Tshivenḓa*) as ian faan dön Bantuspriiken. Det wurt faan det Venda, wat uun a nuurd faan det Limpopo Prowins faan Süüdaafrika wene, an uk uun Simbabwe snaaket. Det hee 1,3 miljuunen spreegern.

## Luke uk diar
* *Amtelk spriiken faan Süüdaafrika*: Afrikaans, Ingels, Nuurd-Sotho, Sotho, Süüd-Ndebele, Swaasi, Tsonga, Tswana, Venda, Xhosa, Zulu.
* Venda
Moshoeshoe I.

**Moshoeshoe I.** ([moˈ∫wɛ∫wɛ]; bäären üüs *Lepoqo*; * amanbi 1790 uun Menkhoaneng, Lesotho faan daaling; † 11. Marts 1870) wiar faan 1822 tu san duas köning (üüb Sotho: *morena*) faan a Basotho.

## Luke uk diar
* *Köninger faan a Basuto*: Moshoeshoe I. (1822–1870), Letsie I. (1870–1891), Lerotholi Letsie (1891–1905), Letsie II. (1905–1913), Nathaniel Griffith Lerotholi (1913–1939), Simon Seeiso Griffith (1939–1940), Gabasheane Masupha (*üüs regent*) (1940–1941), Mantsebo Amelia 'Matsaba (*üüs regent*) (1941-1960), Moshoeshoe II. (1960–1990, 1995-1996), Letsie III. (1990-1995, 1996-).
Oranje Struum

Di **Oranje** () as mä 2160 km di ööderlingst struum uun't süüdelk Afrikoo efter a Sambeesi. Hi lääpt troch Lesotho an Süüdafrikoo. Sin onerst aanj ferlääpt üs grens tesken Süüdafrikoo an Namiibia.

Uun Lesotho het di struum **Senqu** [] , uun Süüdafrikoo uk **Gariep**, uun Namiibia **Orange**.

## Luke uk diar
Mpumalanga

Wat menst dü?

* Mpumalanga (Prowins)
* Mpumalanga (Steed), en steed uun det KwaZulu-Natal Prowins.
Limpopo

Wat menst dü?

* Limpopo (Prowins) uun Süüdafrikoo
* Limpopo (Distrikt) uun Mosambik
* Limpopo Struum
Vaal Struum

Di **Vaal** as en struum uun Süüdafrikoo. Hi füng san nööm faan a Buuren efter di struum Waal uun a Neederlunen. Di nööm bedüüdet *pal* efter det ualhuuchsjiisk wurd *falo*, ingelsk: *pale*.

Det regiuun nuurden faan a Vaal wiar faan 1910 bit 1994 det prowins *[[Transvaal]]*. Daalang lei diar a prowinsen Gauteng, Limpopo, Mpumalanga an Nuurdwaast.

## Luke uk diar
Transkei

At **Transkei** wiar en regiuun uun Süüdafrikoo nuurduasten faan di struum Kei. Hat as 1963 en *[[homeland]]* wurden an hää ham muar of maner salew regiaret. Sant 1994 hiart at Transkei efter't aanj faan a *[[apartheid]]* tu a nei prowinsen Uastkap an KwaZulu-Natal.

## Bilen

Flag of Transkei.svg|Flag faan't Transkei
Topographic map of the Transkei.svg|Koord faan't Transkei



## Luke uk diar
Ciskei

At **Ciskei** wiar en regiuun uun Süüdafrikoo süüdwaasten faan di struum Kei, an en *[[homeland]]* för det fulk faan a Xhosa. Hoodstääd wiar Bhisho. Sant 1994 as at Ciskei en dial faan det nei prowins Uastkap.

## Bilen

Flag of Ciskei.svg|Flag faan't Ciskei
Topographic map of the Ciskei.svg|Koord faan't Ciskei



## Luke uk diar
Great Kei River

Di **Great Kei River** (uk *Groot-Keirivier* (Afrikaans)) as en struum uun det Prowins Uastkap uun Süüdafrikoo. Hi as son 320&nbsp;km lung an hää san müs bi Keimond.

Di **Kei** hää iar a *[[homeland]]s* Transkei (*bääft a Kei*) an Ciskei (*föör a Kei*) skääst. Daalang leit hi uun det prowins Uastkap.

Det Khoi-wurd *Kei* ment so föl üs „sun“.

## Luke uk diar
Homeland

En **homeland** wiar uun Süüdafrikoo (an uk uun Namiibia) en regiuun, diar för en was Süüdafrikoonsk fulk föörsen wiar. Ööder nöömer diarför wiar *reservation* of **bantustan**. A uuriinwenern skul uun hör homeland bliiw, an jo ei mä ööder fulken miske. Diarbääft sted det politiik faan't *[[apartheid]]* (*apdialang*, *ufdialang*) tesken witjen an suarten. Iarst 1994 as det apartheid apjiwen wurden, an Süüdafrikoo füng en modern ferwaltang mä nei prowinsen. Di iarst suart president wiar faan 1994 bit 1999 Nelson Mandela, di sin leewent loong jin det apartheid streden hää.

## Histoore

## Luke uk diar
Ndebele

Wat menst dü?

* Ndebele (fulk)
* Nuurd-Ndebele (spriik, Simbabwe)
* Süüd-Ndebele (spriik, Süüdafrikoo)
Lusaka (Prowins)

Det **Lusaka Prowins** as en prowins uun de aafrikoons stoot Sambia. At prowins leit uun a süüd faan't lun. Uun a nuurd an waast leit det Central Prowins, uun nuurduast det Eastern Prowins, uun a uast Mosambik, uun a süüd Simbabwe an uun a süüdwaast det Southern Prowins. Det hee 2.238.569 lidj (2010). At hoodsteed as Lusaka.

## Geografii
### Iindialing faan Ferwalting
At prowins hee sööwen distrikten:

## Befölkring
Det letst folksteeling wiar uun't juar 2010. Efter a resultooten hee't prowins 2.238.569 lidj: 1.132.475 diarfaan san wüfhööd an 1.106.094 san karmen.

### Spriiken
Det Nyanja Spriik (61.9 %) as det miast spreegen spriik uun't prowins.

## Kwelen
Cyril Ramaphosa

**Matamela Cyril Ramaphosa** ([ramaˈpʰɔ⁠sa];* 17. Nofember 1952 uun Johannesburg) as en süüdaafrikoons poliitiker faan det *African National Congress* Partei (ANC), gewerkskapsfeerer, onernemer an sant 15. Febrewoore 2018 a president faan Süüdaafrika.

## Luke uk diar
* *Presidenten faan Süüdafrikoo*: Nelson Mandela (1994-1999), Thabo Mbeki (1999-2008), Kgalema Motlanthe (2008-2009), Jacob Zuma (2009-2018), Cyril Ramaphosa (2018-)
Southern (Prowins uun Sambia)

Det **Southern Prowins** as en prowins uun de aafrikoons stoot Sambia. Uun a nuurdwaast leit det Central Prowins, uun a nuurduast det Lusaka Prowins, uun a uast an süüd Simbabwe, uun a süüdwaast lei Botsuana an Namiibia an uun a waast det Western Prowins. At prowins leit uun a süüd faan’t lun. Det hee 1.473.983 lidj (2010). At hoodsteed as Choma.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
Det Southern Prowins hee 13 distrikten.

## Befölkring
Det letst folksteeling wiar uun't juar 2010. Efter a resultooten hee't prowins 1.473.983 lidj: 751.437 diarfaan san wüfhööd an 722.546 san karmen.

### Spriiken
Det Tonga Spriik (74.7 %) as det miast spreegen spriik uun't prowins.

## Kwelen
Western (Prowins uun Sambia)

Det **Western Prowins** as en prowins uun de aafrikoons stoot Sambia. At prowins leit uun a waast faan’t lun. Uun a nuurd leit det Northwestern Prowins, uun a nuurduast det Central Prowins, uun a süüduast det Southern Prowins, uun a süüd Namiibia an uun a waast Angoola. Det hee 902.974 lidj (2010). At hoodsteed as Mongu.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
Det Western Prowins hee 16 distrikten.

## Befölkring
Det letst folksteeling wiar uun't juar 2010. Efter a resultooten hee't prowins 902.974 lidj: 469.469 diarfaan san wüfhööd an 433.505 san karmen.

### Spriiken
Det Lozi Spriik (69.6 %) as det miast spreegen spriik uun't prowins.

## Kwelen
Arusha (Regiuun)

Det **Arusha Regiuun** (üüb Swahili: *Mkoa wa Arusha*) as ian faan a regiuunen uun de aafrikoons stoot Tansania. At regiuun leit uun a nuurd faan't lun. Det hee 2.051.900 lidj (2019). At hoodsteed faan't regiuun as Arusha.

## Geografii
### Iindialing faan Ferwalting
At regiuun hee sööwen distrikten:

## Kwelen
Bemba (Spriik)

Det **Bemba Spriik** (aanjnööm: *ChiBemba*) as ian faan dön Bantuspriiken. Det wurt uun a nuurduast faan Sambia faan det Bemba snaaket. Det wurt faan amanbi 4 miljuunen (of 33.5 % faan a) lidj uun't lun snaaket. Det wurt uk üüs naistspriik faan öler lidj uun't lun an faan lidj uun det DR Kongo, Tansania an Botsuana snaaket. 

## Gramatiik
Wurden uun Bemba hee klasen faan prefiksen.

## Literatüür
* Rev. Father Schoeffer (1907), *A Grammar of the Bemba Language, As Spoken in North-East Rhodesia*, Clarendon Press, Oxford https://archive.org/details/agrammarbembala00madagoog/page/n5/mode/2up.

## Kwelen
Süüd (Prowins uun Ruanda)

Det **Süüd Prowins** (üüb Ruanda: *Intara y'Amajyepfo*, üüb Fraansöösk: *Province du Sud*) as ian faan dön fiiw prowinsen faan Ruanda. Det hee 2.589.975 lidj (2012). At hoodsteed faan’t prowins as Nyanza.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At prowins hee aacht distrikten:

## Kwelen
Mbarara

**Mbarara** as en steed uun de aafrikoons stoot Uganda. At steed leit uun a süüdwaast faan't lun. Det hee 195.318 lidj (2014). Det as at hoodsteed faan det Western Regiuun.

## Kwelen
Waast (Prowins uun Ruanda)

Det **Waast Prowins** (üüb Ruanda: *Intara y'Iburengerazuba*, üüb Fraansöösk: * Province de l'Ouest*) as ian faan dön fiiw prowinsen faan Ruanda. Det hee 2.471.239 lidj (2012). At hoodsteed faan’t prowins as Kibuye.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At prowins hee sööwen distrikten:

## Kwelen
Dakahlijja (Guwernement)

Det **Dakahlijja Guwernement** (üüb Araabsk: محافظة الدقهلية‎ *Muḥāfaẓat al-Daqahliyyah*) as ian faan dön guwernementen uun Egypten. At guwernement leit uun a nuurd faan't lun. Det hee 6.492.381 lidj (2018). At hoodsteed faan't guwernement as Al-Mansuura.

## Geografii
At guwernement leit uun a uast faan't delta faan de Niil Struum.

## Archeologii
Uun April 2021 ded egyptisk archeoloogen bekäänd, dat jo 110 greew uun det archeoloogisk steed *Kuum al-Chulgan* foon. Jo foon 68 lungwarpig greew faan det föördynatisk tidj an 37 rochthukig greew faan det naist tweskentidj. At auerbliiwsel wiar faan't tidj faan Naqada III..

## Kwelen
Nuurdkap

Wat menst dü ?

* Nuurdkap (Prowins) uun Süüdafrikoo
* Nuurdkap (Skandinaawien), a nuurdermiast ponkt faan't skandinaawisk fäästlun.
Kapprowins

At **Kapprowins** wiar det gratst faan a sjauer prowinsen uun Süüdafrikoo faan 1910 bit 1994.

Uun a 1960er juaren san dialen faan det Kapprowins, man uk faan Transvaal an faan a Oranje-Freistoot ufdiald an homelands wurden. Det iinrachten faan a *homelands*  Bophuthatswana, Transkei an Ciskei wiar apartheidspolitiik. Afrikoonsk fulken skul diar lewe an moost ei tu't "witj" Süüdafrikoo kem.

Sant 1994 jaft at nian homelands muar an a prowinsen san nei iindiald wurden. Daalang lei diar a prowinsen Waastkap, Nuurdkap, Uastkap an Nuurdwaast.

## Bilen

Coat of arms of the Cape Colony 1876-1994.svg|Woopen faan't Kapprowins
Flag of South Africa (1928-1982).svg|Ual flag faan't *Süüdafrikoonsk Unioon* bit 1994
Transvaal

**Transvaal** wiar ian faan a sjauer prowinsen uun Süüdafrikoo faan 1910 bit 1994. Di nööm ment: üüb a ööder (nuurder) ääg faan a struum Vaal.

Uun a 1960er juaren as di waastelk dial faan Transvaal an en dial faan't Kapprowins tu't homeland Bophuthatswana wurden. Ööder *homelands* uun Transvaal wiar Lebowa, KwaNdebele, Venda, Gazankulu an KaNgwane. Afrikoonsk fulken skul diar lewe an moost ei tu't "witj" Süüdafrikoo kem.

Sant 1994 jaft at nian homelands muar an a prowinsen san nei iindiald wurden. Daalang lei diar a prowinsen Limpopo, Mpumalanga, Gauteng an Nuurdwaast.

## Bilen

Coat of arms of the South African Republic.svg|Woopen faan Süüdafrikoo bit 1994
Flag of South Africa (1928-1982).svg|Ual flag faan't *Süüdafrikoonsk Unioon* bit 1994



## Luke uk diar
Oranje-Freistoot

Di **Oranje-Freistoot** wiar ian faan a sjauer prowinsen uun Süüdafrikoo faan 1910 bit 1994 tesken a struumer Oranje an Vaal. Tuleetst het'er bluas **Freistoot**. 

Efter di stridj tesken a Buuren an a Briten as di Oranje-Freistoot 1854 suwereen wurden. Sant 1910 wiar hi dial faan't *Süüdafrikoonsk Unioon*. Efter't aanj faan't apartheid 1994 as di Freistoot daalang ian faan 9 prowinsen uun Süüdafrikoo.

## Bilen

Coat of Arms of the Orange Free State.svg|Woopen faan a Oranje-Freistoot 1854 bit 1902
Flag of the Orange Free State.svg|Flag faan a Oranje-Freistoot 1854 bit 1902



## Luke uk diar
Natal

**Natal** wiar ian faan a sjauer prowinsen uun't uasten faan Süüdafrikoo faan 1910 bit 1994. Diar leit di wichtag huuwen Durban.

Efter't aanj faan't apartheid as Natal 1994 mä det homeland KwaZulu tuuplaanj wurden an het daalang KwaZulu-Natal.

## Bilen

Coat of arms of Natal 1907-1997.svg|Woopen faan Natal 1910 bit 1994
Badge of the Natal Colony 1875-1907.svg|Woopen faan't kolonii Natal 1875 bit 1907



## Luke uk diar
Naist Buurenkrich

De **Naist Buurenkrich** (üüb Ingels: *Second Anglo Boer War*; üüb Afrikaans: *Tweede Vryheidsoorlog*) faan 1899 tu 1902 wiar en krich twesken det Ferianigt Köningrik an dön tau buurenrepubliiken Oranje-Freistoot an det Süüdaafrikoons Republiik (of *Transvaal*). Dön buurenrepubliiken ferlus a krich an wurd britisk koloniien.

## Luke uk diar

* Magaliesberger
Kapholuns Architektüür

**Kapholuns Architektüür** (üüb Afrikaans: *Kaaps-Hollandse Styl*) as en stiil faan architektüür, wat faan a holuners uun det Waastkap faan Süüdaafrika baut hed. Det wiar faan't architektüür faan Holun, Itaalien, Frankrik an Portugal beinflöödet.

## Biljen

GrootConstantiaHomestead.jpg|*Groot Constantia*, nai bi Kapsteed
Datei:Neethlingshof.JPG|A *Neetlingshof*, uun Stellenbosch
Reinet_House_Graaff_Reinet-001.jpg|At *Reinethuis* uun Graaff-Reinet
Süüdaafrikoons Rand

A **Süüdafrikoons Rand** as at münt faan Süüdafrikoo. Hi woort oober uk uun ööder lunen trinjam brükt.

## Jilskiiner
Föör üüb a nei jilskiiner as en bil faan Nelson Mandela, di iarst president efter't aanj faan't apartheid.

## Krügerrand
Di *Krügerrand* as en gulstak, an hää niks mä det normool münt tu dun.

1_oz_Krugerrand_2017_Bildseite.png|1 Krügerrand, gul, föörsidj
Springbock-1-4-Krügerrand.jpg|1 Krügerrand, gul, ragsidj



## Luke uk diar
Kimberley (Steed uun Süüdaafrika)

**Kimberley** as en steed uun Süüdaafrika. At steed leit uun a maden faan't lun. Det hee 225.155 lidj (2011). Det as at hoodsteed faan det Nuurdkap Prowins.

## Kwelen
E-Citaro

Di **Mercedes-Benz E-Citaro**  es di jest Elektrobus fan di Daimler AG. Dit es niin nii Bus, di Forem jeft et al leenger me Dieselmaskiin. Üs Citaro (Sii: Sitaro []) uur des sent 1997 forkoopet.

Di Typ jit uk *O 530*, en des meent di iinfachi Bus me 12 Meetern Leengdi. Di *citaro*  uur sent 1997 me Dieselmotooren becht. Al leenger uur forsaacht, nii Öndreften diarfuar omtöseet.

### Skeltern
Ön di Marts fan 2020 kām en E-Citaro tö Proof naa Söl. Töhop me di nii Sileo S12 wiar tö des Tir tau Elektrobusi üp Söl önerwai.


E-Citaro_Söl_Proof_001.JPG
E-Citaro_Söl_Proof_002.JPG
E-Citaro_Söl_Proof_003.JPG
E-Citaro_Hamborig_001.JPG|"Elvis" weeget, hur fuul Forskel en bet Leecht en Klüvskeltern maaki.
E-Citaro_Söl_Proof_004.JPG
E-Citaro_Söl_Proof_005.JPG
E-Citaro_Hamborig_006.JPG|"Elsa" es me 18 Meetern üp Wai.



### Technik
Di E-Citaro heer Bateriimoduuli fan 252kWh bit 441kWh Kapatsiteet. Ön Hamborig bi di VHH heer en 12-Meeter-Citaro 370 kWh ön Buurt.
Sa üs uk di Sileo S12 heer di Wain en Elekroportaalaaks fan ZF me Önerseetingen en tau Elektromaskiinen, wat nai bi di Weelen set.
Ark Motor heer 125 kW en en Draimoment fan 485 Nm, me di Önerseeting üür diar man ombi 11.000 Nm fan maaket.

Di Stjüüring jit Intelligent Eco Steering en lapt me Hydraulikööl en en Elektropomp.
Di Fuarweelen sen enkelt önbraacht, di Aks jit "ZF 82 RL EC, Einzelradaufhängung"

Achtern es di Aks becht sa üs bi di Sileo S12, man ark Maskiin heer 5 kW muar Kraft. Des jit bi di E-Citaro "ZF AVE 130".

### Luki uk jir
* |Di VHH ön Hamborig fortelt me Videos fan Leertechnik en fan di nii Busmodeli

## Futnooten
KwaZulu

**KwaZulu**, det ment *Lun faan a [[Zulu]]* an wiar en *[[homeland]]* uun det ual prowins Natal uun Süüdafrikoo. Hat as 1970 inracht wurden an hää bit tu't aanj faan't apartheid 1994 bestenen. KwaZulu wiar tjiin enkelt regiuunen, diar daalang weder mä Natal tuuphiar uun det nei prowins KwaZulu-Natal.

## Bilen

Flag of KwaZulu (1985–1994).svg|Flag faan KwaZulu
Coat of arms of KwaZulu.jpg|Woopen faan KwaZulu


## Luke uk diar
Bophuthatswana

**Bophuthatswana**, (amtelk: , of kurt: *Bop*) wiar en homeland uun't nuurdelk Süüdafrikoo. Det wiar sööwen enkelt dialen uun a weesen prowinsen Kapprowins, Transvaal an Oranje-Freistoot. Hoodstääd wiar Mmabatho. Daalang hiar jodiar regiuunen tu a nei prowinsen Nuurdwaast, Gauteng an Mpumalanga.

## Bilen

Flag of Bophuthatswana (1972–1994).svg|Flag faan Bophuthatswana
Coat of arms of Bophuthatswana.svg|Woopen faan Bophuthatswana



## Luke uk diar
Magaliesberger

A **Magaliesberger** san en keed faan berger uun Süüdafrikoo uun a prowinsen Nuurdwaast an Gauteng. Jo ferluup amanbi faan uast tu waast faan Pretoria bit hen tu Rustenburg.

A Magaliesberger san mä a äälst berger üüb a eerd, amanbi tau miljaarden juar ual. Diar as magma troch at eerdskel apwoksen, auer sin huuch ääler oober uk al weder tu en graten dial ufdraanj. Di huuchst toop Nooitgedacht as man 1.853 m huuch.

Uun a Naist Buurenkrich as üüb a Magaliesberger muarsis böös streden wurden.

Hör nööm haa's efter di hoodmaan *Mogale*, di diar am 1850 det saien hed.

## Bilen

 South_Africa - Gauteng - Hartbeespoort_Dam.JPG|Bi a Hartbeespoort-Stausia
 Tonquani Kloof00.jpg|At Tonquani-Dääl
 Mountain Sanctuary Park IMG 3172.JPG|Loonskap uun a *Mountain Sanctuary Park*
 Magaliesberg mountain range, South Africa.jpg|A Magaliesberger


## Luke uk diar
Venda

**Venda** wiar en *[[homeland]]* uun't nuurduasten faan Süüdafrikoo uun det weesen prowins Transvaal. Hoodstääd wiar Makwarela (hiart daalang tu Thohoyandou). Sant at aanj faan't apartheid 1994 hiart det regiuun tu det nei prowins Limpopo.

## Bilen

Flag of Venda (1973–1994).svg|Flag faan Venda
Coat of arms of the Republic of Venda.svg|Woopen faan Venda



## Luke uk diar

* Tshivenda
QwaQwa

**QwaQwa** (ütjspreegen: ), iar uk *Witzieshoek area,* *KwaKwa,* *Basotho ba Borwa* of *Basotho Qwaqwa*, wiar en *[[homeland]]* uun't uasten faan det weesen prowins Oranje-Freistoot uun Süüdafrikoo. Hoodstääd wiar Phuthaditjhaba. Efter't aanj faan't apartheid 1994 hiart det regiuun tu det nei prowins Freistoot.

Di nööm *QwaQwa* komt faan det San-spriak an ment *witjer üs witj*. Diarmä as di sunstian faan a Drakensberger mend.

## Bilen

Flag of QwaQwa (1975–1994).svg|Flag faan QwaQwa
Coat of arms of QwaQwa.svg|Woopen faan QwaQwa



## Luke uk diar
KaNgwane

**KaNgwane** wiar en *[[homeland]]* uun't nuurduasten faan Süüdafrikoo uun det weesen prowins Transvaal för det fulk faan a Swazi. Hoodstääd wiar Nyasamane, het daalang Louieville. Sant at aanj faan't apartheid 1994 hiart det regiuun tu det nei prowins Mpumalanga.

## Bilen

Flag of South Africa (1928-1982).svg|Flag faan't Süüdafrikoons Unioon, en aanj flag jääw't ei
Coat of arms of KaNgwane.svg|Woopen faan KaNgwane



## Luke uk diar
Coronaviridae

## Taxonavigation
Hoodkategorii: Wiiren 
Order: Nidovirales
Famile: Coronaviridae
Onerfamile: Orthocoronavirinae 
Sköölen:


Onerfamile: Letovirinae 
Skööl: 

efter Baltimore: Wiirus-Skööl 4

## Nööm
Coronaviridae

## Luke uk diar
* ICTV Virus taxonomy 2014
Betacoronavirus

## Taxonavigation
Hoodkategorii: Wiiren 
Order: Nidovirales
Famile: Coronaviridae
Onerfamile: Orthocoronavirinae 
Skööl: Betacoronavirus 
Slacher: *[[Bat Hp-betacoronavirus Zhejiang2013]]* — *[[Betacoronavirus 1]]* —
*[[China Rattus betacoronavirus HKU24]]* — *[[Hedgehog coronavirus 1]]*&nbsp;– *[[Human coronavirus HKU1]]*&nbsp;– *[[Middle East respiratory syndrome coronavirus]]*&nbsp;– *[[Murine coronavirus]]*&nbsp;– *[[Pipistrellus bat coronavirus HKU5]]*&nbsp;– *[[Rousettus bat coronavirus HKU9]]*&nbsp;– *[[Severe acute respiratory syndrome-related coronavirus]] (SARSr-CoV)* &nbsp;– *[[Tylonycteris bat coronavirus HKU4]]*

## Nööm
Betacoronavirus

: Typusslach: *[[Murine coronavirus]]*

## Luke uk diar
* ICTV Virus taxonomy 2015
SARSr-CoV

## Taxonavigation
Hoodkategorii: Wiiren 
Order: Nidovirales
Famile: Coronaviridae
Onerfamile: Orthocoronavirinae 
Skööl: Betacoronavirus 
Slach: *[[Severe acute respiratory syndrome-related coronavirus]]* (SARSr-CoV)
Stamer: *[[Severe acute respiratory syndrome coronavirus]]* &nbsp;– *[[Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2]] (SARS-2, SARS-CoV-2)* &nbsp;– *[[Severe acute respiratory syndrome-like coronavirus]]*

## Nööm
SARSr-CoV

## Luke uk diar
* ICTV Virus taxonomy 2014
SARS-CoV-2

Di wiirus **SARS-CoV-2** liaset det kraankes COVID-19 ütj. Di nööm komt faan't ingelsk: COrona VIrus Disease 2019. Hi as tuiarst uun't stääd Wuhan uun Sjiina aptreeden. Diar as uun't juar 2020 en pandemii faan wurden.

## Taxonavigation
Hoodkategorii: Wiiren 
Order: Nidovirales
Famile: Coronaviridae
Onerfamile: Orthocoronavirinae 
Skööl: Betacoronavirus 
Slach: *[[Severe acute respiratory syndrome-related coronavirus]]* (SARSr-CoV)
Stam: *[[Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2]] (SARS-2, SARS-CoV-2)* 
Isoliaret wiiren: *Japan-KY-V-029/2020 – Nepal/61/2020 – Sweden/01/2020 – USA/AZ1/2020 – USA/IL1/2020 – USA/TX1/2020 – Wuhan-Hu-1/2019 – Wuhan/IVDC-HB-01/2019 – Wuhan/WIV04/2019 – Wuhan/IPBCAMS-WH-01/2019 – Wuhan/IVDC-HB-04/2020* (Stant: Jüüne 2020)

## Nööm
SARS-2, SARS-CoV-2
: Synonym: 2019-nCoV

## Luke uk diar
* Nextstrain
Wuhan

**Wuhan** (üüb Schineesk: 武汉 of 武漢 *Wŭhàn * ) as en steed uun a maden faan Schiina. Det hee 7.541.527 lidj (2010). Det as at hoodsteed faan det Hubei Prowins.

## Geografii
A steed leit bi de Jangtse Struum.

### Iindialing faan Ferwalting

At steed hee tretanj distrikten:

## Histoore
At steed as nü (2020) bekäänd üüs at kwel faan de SARS-CoV-2 wiirus (of *Coronawiirus*). Det as sant Febrewoore 2020 speret.

## Kwelen
Hefei

**Hefei** (üüb Schineesk: 合肥 *Héféi*) as en steed uun a uast faan Schiina. Det hee 3.098.727 lidj (2010). Det as at hoodsteed faan det Anhui prowins.

## Kwelen
Lanzhou

**Lanzhou** (üüb Schineesk: 兰州 *Lánzhōu*) as en steed uun a maden faan Schiina. Det hee 2.438.595 lidj (2010). Det as at hoodsteed faan det Gansu Prowins.

## Kwelen
Guangzhou

**Guangzhou** (üüb Schineesk: 广州 (Mandarin) *Guăngzhōu* , (Kantoneesk) *Gwong<sup>2</sup>zau<sup>1</sup>* ) as en steed uun a süüdwaast faan Schiina. Det hee 10.641.408 lidj (2010). Det as at hoodsteed faan det Guangdong Prowins.

## Kwelen
Coronawiirus

Wat menst dü?

* SARS-CoV-2, di wiirus, di 2020 en pandemii ütjliaset hää
* algemian en wiirus uun det famile faan a Coronaviridae