open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Adjohoun (Komuun)

Det **Adjohoun Komuun** (üüb Fraansöösk: *Commune de Adjohoun*) as ian faan dön njügen komuunen uun't Ouémé Department uun Beniin. At komuun leit uun a nuurd faan't department, as 308 km² grat an hee 75.323 lidj (2013). At hoodsteed faan’t komuun as Adjohoun.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At komuun hee aacht arrondissementen:
* Akpadanou mä 8.571 iinwenern
* Awonou, 5.781
* Azowlisse, 22.057
* Deme, 2.337
* Gangban, 15.602
* Kode, 7.178
* Togbota, 3.374
* Adjohoun, 10.423

## Kwelen

* geonames.org
Aguégués (Komuun)

Det **Aguégués Komuun** (üüb Fraansöösk: *Commune de Aguégués*) as ian faan dön njügen komuunen uun't Ouémé Department uun Beniin. At komuun leit uun a süüdwaast faan't department, as 52 km² grat an hee 44.562 lidj (2013). At hoodsteed faan’t komuun as Zoungamè.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At komuun hee trii arrondissementen:
* Avagbodji mä 12.335 iinwenern
* Houedome, 14.782
* Zoungamè, 17.445

## Kwelen

* geonames.org
Adja-Ouèrè (Komuun)

Det **Adja-Ouèrè Komuun** (üüb Fraansöösk: *Commune d’Adja-Ouèrè*) as ian faan dön fiiw komuunen faan det Plateau Department uun Beniin. At komuun leit uun a maden faan’t department. Det hee 116.282 lidj (2013). At hoodsteed faan’t komuun as Adja-Ouèrè.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At komuun hee seeks arrondissementen:
* Adja-Ouèrè
* Ikpinlè
* Kpoulou
* Massè
* Oko-Akarè
* Totonnoukon

## Kwelen
Dangbo (Komuun)

Det **Dangbo Komuun** (üüb Fraansöösk: *Commune de Dangbo*) as ian faan dön njügen komuunen uun't Ouémé Department uun Beniin. At komuun leit uun a maden faan't department, as 150 km² grat an hee 96.426 lidj (2013). At hoodsteed faan’t komuun as Dangbo.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At komuun hee sööwen arrondissementen:
* Dekin mä 8.880 iinwenern
* Gbeko, 14.861
* Houedomey, 17.507
* Hozin, 16.327
* Kessounou, 13.609
* Zoungue, 12.404
* Dangbo, 12.838

## Kwelen

* geonames.org
Abomey (Komuun)

Det **Abomey Komuun** (üüb Fraansöösk: *Commune d’Abomey*) as ian faan dön tjiin komuunen faan det Zou Department uun Beniin. At komuun leit uun a süüdwaast faan’t department. Det hee 92.266 lidj (2013). At hoodsteed faan’t komuun as Abomey.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At komuun hee sööwen arrondissementen:
* Agbokpa mä 7.237 iinwenern
* Dètohou, 5.604
* Djègbè, 23.934 (Abomey Steed)
* Hounli, 18.868 (Abomey Steed)
* Sèhoun, 3.509
* Vidolè, 25.083 (Abomey Steed)
* Zounzounmè, 8.031

## Kwelen
Taue

Ju taol **taue** (röömisk: II) is en natürlik taol än en nomer. Ju kamt eefter e nomer ian, man feer e nomer tree'e.

## Bruk
* 2 keerle - *tweer* keerle
* 2 wufsite - *taue* wufsite
* 2 husinge - *taue* husinge
Tree'e

Ju taol **tree'e** (röömisk: III) is en natürlik taol än en nomer. Ju kamt eefter e nomer taue, man feer e nomer fjauer.

## Bruk
* 3 keerle - *trai* keerle
* 3 wufsite - *tree'e* wufsite
* 3 husinge - *tree'e* husinge
Sääben

Ju taol **sääben** (röömisk: VII) is en natürlik taol än en nomer. Ju kamt eefter e nomer seeks, man feer e nomer aacht.
Njugen

Ju taol **njugen** (röömisk: IX) is en natürlik taol än en nomer. Ju kamt eefter e nomer aacht, man feer e nomer tiin.
Fjauer/hf

Ju taol **fjauer** (röömisk: IV) is en natürlik taol än en nomer. Ju kamt eefter e nomer tree'e, man feer e nomer fiiw.
Fiiw/hf

Ju taol **fiiw** (röömisk: V) is en natürlik taol än en nomer. Ju kamt eefter e nomer fjauer, man feer e nomer seeks.
Sakété (Komuun)

Det **Sakété Komuun** (üüb Fraansöösk: *Commune de Sakété*) as ian faan dön fiiw komuunen faan det Plateau Department uun Beniin. At komuun leit uun a süüd faan’t department. Det hee 114.088 lidj (2013). At hoodsteed faan’t komuun as Sakété.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At komuun hee seeks arrondissementen:
* Aguidi
* Ita-Djèbou
* Sakété I
* Sakété II
* Takon
* Yoko

## Kwelen


## Luke uk diar
Seeks/hf

Ju taol **seeks** (röömisk: VI) is en natürlik taol än en nomer. Ju kamt eefter e nomer fiiw, man feer e nomer sääben.
Aacht/hf

Ju taol **aacht** (röömisk: VIII) is en natürlik taol än en nomer. Ju kamt eefter e nomer sääben, man feer e nomer njugen.
Tiin/hf

Ju taol **tiin** (röömisk: X) is en natürlik taol än en nomer. Ju kamt eefter e nomer njugen, man feer e nomer älef.
Iaan

De Taal **Iaan** ooder **Jaan** (röömsk: I) es en natiirli Taal en en Nummer. Hi komt noa de Nummer Null en feer de Nummer Tau.
Tau/ha

De Taal **Tau** (röömsk: II) es en natiirli Taal en en Nummer. Hi komt noa de Nummer Iaan en feer de Nummer Tree.
Ian/hf

Ju taol **ian** (röömisk: I) is en natürlik taol än en nomer. Ju kamt eefter e nomer nol, man feer e nomer taue.

## Bruk
* 1 keerl - *aon* keerl
* 1 wufsit - *ian* wufsite
* 1 hus - *ian* hus
Dahomey Könangrik

**Dahomey** () wiar en könangrik uun Waastafrikoo an hää 260 juar loong bestenen. Hat lai bi't Bocht faan Beniin. Hoodstääd wiar Abomey.

Amtsspriak faan't könangrik wiar det Fon spriak.

1960 as det *Republiik Dahomey* grünjlaanj wurden. Sant 1975 het det Beniin.

## Luke uk diar
Ensüüm

En **ensüüm**, iar saad am uk **ferment**, as en grat biomoleküül, diar üs katalüsaator en cheemisk reaktjuun ütjliaset. A miast ensüümen san proteinen. 

## Model
Det ensüüm suragt diarför, dat biocheemisk reaktjuunen faan *substraaten* ütjliaset wurd of gauer ufluup.

Mä en antibiotikum koon am oober uk ferhanre, dat sok reaktjuunen ufluup. Det saat ham uun't *aktiif sentrum* (boowen) fääst an läät nian ööder substraaten üüb det ensüüm tugrip.

## Wichtag ensüümen
* α-Amylaase
* Glucoamylaase
* L-Acylaase
* Proteaase
* Lipaase

## Luke uk diar
Marlene Dietrich

**Marlene Dietrich** (eegentelk *Marie Magdalene Dietrich*; * 27. Detsember 1901 uun Berlin-Schöneberg; † 6. Mei 1992 uun Pariis) wiar en sjiisk-amerikoonsk spelster an schongster.

## Luke uk diar
Salvador Dalí

**Salvador Felipe Jacinto Dalí i Domènech**, efter 1982 **Marqués de Púbol** (* 11. Mei 1904 uun Figueres, Kataloonien; † 23. Janewoore 1989 uk diar), wiar en spoonsken mooler, graafiker an skriiwer. 

## Luke uk diar
Albrecht Dürer

**Albrecht Dürer** di jonger (uk wel *Duerer*, * 21. Mei 1471 uun Nürnberg; † 6. April 1528 uk diar) wiar en sjiisken mooler. 

## Luke uk diar
Marilyn Monroe

**Marilyn Monroe** [] (* 1. Jüüne 1926 uun Los Angeles üs *Norma Jeane Mortenson*, eegentelk *Norma Jeane Baker*; † 5. August 1962 uk diar) wiar en amerikoonsk spelster an schongster. 

## Luke uk diar
Le Corbusier

**Le Corbusier** (* 6. Oktuuber 1887 uun La Chaux-de-Fonds, Sweits; † 27. August 1965 uun Roquebrune-Cap-Martin, Frankrik; eegentelk **Charles-Édouard Jeanneret-Gris**) wiar en sweits-fransöösken architekt. 

## Luke uk diar
1471

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 11. April: Eduard IV. wurd weler köning faan Ingelun.
* 25. Nofember: Nicolò Tron wurd *Doge* faan Venedig.
* 21. Deetsember: De portugiisk siafoorer João de Santarém foon at eilun São Tomé uun a Golf faan Guinea ütj.

**Ünbekäänd Dootem**
* Túpac Yupanqui wurd hersker faan det Inka-Rik.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 21. Mei: Albrecht Dürer, konstmooler († 1528)
* 15. Jüüle: Eskender, keiser faan Ethioopien († 1494)
* 07. Oktuuber: Frederik I., köning faan Denemark an Noorweegen, hertooch faan Sleeswich an Holstian († 1533)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 15. Janewoore: Antonio Beccadelli, italjeens humanist (* 1394)
* 22. Marts: Georg faan Podiebrad, köning faan Böömen (* 1420)
* 21. Mei: Heinrich IV., köning faan Ingelun (* 1421)
* 09. Nofember: Cristoforo Moro, *Doge* faan Venedig (* 1390)
Francisco de Goya

**Francisco José de Goya y Lucientes** (* 30. Maarts 1746 uun Fuendetodos, Aragón, Spoonien; † 16. April 1828 uun Bordeaux, Frankrik) wiar en spoonsken mooler.

## Luke uk diar
Katsushika Hokusai

**Katsushika Hokusai**  (japoonsk , *Hokusai, Katsushika*; * 31. Oktuuber 1760 uun Warigesui, Honjo, Edo (daalang: Sumida, Tokio); † 10. Mei 1849 uun Henjōin, Shōten-chō, Asakusa) wiar en japoonsken mooler.

## Luke uk diar
Frida Kahlo

**Frida Kahlo de Rivera** (* 6. Jüüle 1907 uun Coyoacán, Meksiko Stääd üs *Magdalena Carmen Frieda Kahlo y Calderón*; † 13. Jüüle 1954 uk diar) wiar en meksikoonsk mooler.

## Luke uk diar
Henri Matisse

**Henri Matisse** [], hial nööm: *Henri Émile Benoît Matisse* (* 31. Detsember 1869 uun Le Cateau-Cambrésis, Département Nord, Frankrik; † 3. Nofember 1954 uun Cimiez, daalang en stääddial faan Nizza), wiar en fransöösken mooler an bilhauer.

## Luke uk diar
Raffael

**Raffaello Sanzio da Urbino**, of uk **Raffael da Urbino**, **Raffaello Santi** [], **Raffaello Sanzio** [], miast bluas **Raffael** (* 6. April of 28. Maarts 1483 uun Urbino; † 6. April 1520 uun Room) wiar en itajeensken mooler an architekt.

## Luke uk diar
1461

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 04. Marts: Eduard IV. wurd köning faan Ingelun.
* 22. Jüüle: Ludwig XI. wurd köning faan Frankrik.
**Ünbekäänd dootem**
* At steed Sarajevo wurd grünjlaanjen.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
**Ünbekäänd dootem**
* Edzard I., groof faan Uastfresklun († 1528)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
1213

**1213** wiar det tretanjst juar faan det 13. juarhunert.

## Störwen
* 18. Janewoore: Tamar, köningin faan Georgien (* 1160)
Rembrandt van Rijn

**Rembrandt Harmenszoon van Rijn** (* 15. Jüüle 1606 uun Leiden; † 4. Oktuuber 1669 uun Amsterdam, miast bluas **Rembrandt** näämd) wiar en holunsen mooler tu tidjen faan't barock. Likes dat hi al tu leewentstidj so bekäänd wiar, stoorew hi üs aarem maan.

## Luke uk diar
Peter Paul Rubens

**Peter Paul Rubens** (holuns: ; uk *Pieter Pauwel Rubens* of *Petrus Paulus Rubens*, * 28. Jüüne 1577 uun Siegen; † 30. Mei 1640 uun Antwerpen) wiar en flaamsken mooler tu tidjen faan't barock.

## Luke uk diar
Barok

At **Barok** wiar en tidjrüm uun't konsthistoore faan amanbi 1575 bit 1770.

En wichtag kääntiaken faan detdiar konst wiar reegelmiatag furmen an sümetrii.

Diarföör lai at *[[renaissance]]* an diarefter kaam a *[[klasitsismus]]*.

## Iindialang
* *Ääder barok* (1575-1650)
* *Huuch barok* (1650–1700)
* *Leed barok* (1700–1730)
* *Rokoko*, *Louis-quinze*, *Chippendale* (1730–1770)

## Bispalen
### Baukonst

Karlsruher Stadtansicht.jpg|Stäädploon faan Karlsruhe, 1721
Fuldaer Dom 028a.jpg|Doom uun Fulda
Wien - Jesuitenkirche, Innenansicht.JPG|Jesuitensark uun Wiin
Schloss-Versailles.jpg|Sloot Versailles


### Moolerei

Peter Paul Rubens - Hippopotamus and Crocodile Hunt (Alte Pinakothek).jpg|Peter Paul Rubens
Rembrandt van Rijn - Danaë 1636-1643.jpg|Rembrandt
Johannes Vermeer - Het melkmeisje - Google Art Project.jpg|Jan Vermeer



### Musiik

Claudio Monteverdi.jpg|Claudio Monteverdi
Johann Sebastian Bach.jpg|Johann Sebastian Bach
Henry Purcell by John Closterman.jpg|Henry Purcell
Vivaldi_La_Cave.jpg|Antonio Vivaldi


### Literatuur

Moliere works.jpg|Moliere
Der Abenteuerliche Simplicius Teutsch 1668.jpg|Grimmelshausen
Gryphius Sonett I.jpg|Andreas Gryphius



## Neitidjelk Konst

## Luke uk diar
Sinan

**Sinan**, fol nööm ferlicht **Yusuf Sinan** of **Sinanüddin** **bin Abdullah** of **Abdülmennan**, **Abdurrahman**, **Abdülkerim** (üüb Osmaan Türkisk: قوجه معمار سنان آغا *Qojah Mi'mār Sinān Āğā*; * am 1490 ferlicht uun Ağırnas bi Kayseri; † 17. Jüüle 1588 uun Istanbul) wiar di bedüüdenst architekt uun't Osmaansk Rik tu tidjen faan sultaan Selim I. (1512-1520), Süleyman I. (1520-1566), Selim II. (1566-1574) an Murad III. (1574-1595).

## Luke uk diar
Diego Velázquez

**Diego Rodríguez de Silva y Velázquez** (krasent 6. Jüüne 1599 uun Sevilla; † 6. August 1660 uun Madrid), woort miast **Diego Velázquez** näämd, wiar en spoonsken mooler tu tidjen faan't barok.

## Luke uk diar
Andy Warhol

**Andy Warhol** [] (*&nbsp;6. August 1928 uun Pittsburgh, Pennsylvania; †&nbsp;22. Febrewoore 1987 uun Manhattan, New York City; eegentelk *Andrew Warhola*) wiar en US-amerikoonsken konstler an filmrejesöör.

## Luke uk diar
Frank Lloyd Wright

**Frank Lloyd Wright** (* 8. Jüüne 1867 uun Richland Center, Wisconsin; † 9. April 1959 uun Phoenix, Arizona) wiar en US-amerikoonsken architekt an skriiwer.

## Luke uk diar
Komeet

En **Komeet** as en letj astronoomisk dial mä en hunfol kilomeetern trochmeeder. Hi hää en eliptisk boon trinjam a san. Wan hi a san naier komt, dää hi gas uf, an det kön wi bi a hemel sä üs en *stört*.

Di nööm komt faan ualgreks  *komētēs* ‚hiarstäär‘.

Jüst so üs asteroiiden san komeeten rester ütj a began faan't sansüsteem, an tuupsaat faan is, stoof an stian.

## Onersjüken
Am kommeeten naier tu onersjüken, san diar rümsonden hensjüürd wurden:

 Enkelt instrumenten san faan det sond deel üüb di komeet schüürd wurden

## Luke uk diar
Asteroiid

**Asteroiiden** (faan ) san letj planeeten uun üüs sansüsteem. Diaram skul jo eegentelk **planetoiiden** het. A miasten haa en boon am a san uun a *[[asteroiidenriam]]* tesken at marsboon an det jupiterboon. Flooken lei uk muar of maner üüb det jupiterboon. Bit daalang (2018) san ~790.000 asteroiiden bekäänd. 1994 as en ütjenööderbreegenen asteroiid ("Shoemaker-Levy 9") üüb a Jupiter iinslaanj.

Ööders üs bi komeeten as det boon faan asteroiiden am a san temelk kreisfuremt.

## Bilen

243 ida.jpg|Asteroiid (243) Ida mä san muun Dactyl
Eros southern hemisphere overview.jpg|Asteroiid (433) Eros
Hubble Space Telescope Image of Fragment BDGLNQ12R Impacts.jpg|Iinslacher 1994 üüb a Jupiter
Shoemaker-Levy 9 on 1994-05-17.png|21 dialen faan "Shoemaker-Levy 9", tau muuner föör di iinslach



## Luke uk diar

* K-P-grens
Uurknal

A **uurknal**, üüb ingelsk: **Big Bang** as en teorii, hü üüs uniwersum entstenen as.

Diarefter as för ~13.800 miljuun juaren üüs welt ütj en ponkt (en "singulariteet") apwoksen. Tuiarst wiar det waaksen furchboor gau, an as leeder eewener wurden, oober hat wääkst daalang noch.

Efter 300.000 bit 400.000 juaren wiar di eegentelk uurknal föörbi. Diarefter jääw't stabiil atoomen an uk leesag rüm.

Det fraag, wat föör di uurknal wiar, koon näämen beswaare. Enkelten men, det waaksen faan't uniwersum häält irgentwan ap an skrompt do weder tuup tu en ponkt, huar ales weder faan föören begant (hiat duas teorii). Öödern men, det waaksen häält irgentwan ap, an blaft do so för iiwag bestunen (kuul duas teorii).

## Luke uk diar
Wees

At **wees** of at **weesen** faan en minsk as sin eegenoort; det wat ham faan öödern onerskääst.

Tu't weesen hiart ales, wat mä't seenken tuuphinget:
: Woornemen
: Liaren
: Beseenken
: Föörstelen
: Fantasii
: Auerleien
: Entskiasen
: Ploonin
: Ufmeeden
: Beaachtin
: Hööbin
: Liawen

## Luke uk diar
Militeer

At **Militeer** (faan latiinsk **) san aal a soldooten faan en lun an hör materiool. Jo san för't seekerhaid faan en lun diar, fööraal för't seekerhaid efter bütjen, man dialwiis uk för't seekerhaid efter banen.

Tu't militeer hiar miast ünlik dialen, diar efter hör iinsats ünlik nöömer fu:
* Lunmäächt (Lunsoldooten)
* Mariine (Siasoldooten)
* Loftmäächt (Loftsoldooten)

Sant 2017 jaft at uun Sjiisklun uk en ufdialang, diar ham am IT-seekerhaid komert:
* Cyber- an Informatsionsrüm (IT-soldooten)

## Luke uk diar
Realiteet

At **realiteet** as ales, wat *reaal* as. 

##### Reaal
*Reaal* woort miast üs det ferstenen, wat würelk diar as an ei bluas uun üüs fantasii.

En beskriiwang, en bil of en film as do *realistisk*, wan hat a eegenskapen faan en objekt gud amfaadet, saner wat wichtags wechtulääten.

Di nööm komt faan , *würelkhaid*;  ment det *saag*, det *ding*, det *weesen*.

##### Re'el
Hial wat ööders as *re'el* (ütjspreegen: re-el). Det ment so föl üs fernünftag, uunpaaset, iarelk.

## Luke uk diar
Woorhaid

**Woorhaid** of uk **wiard** as det eegenskap faan en ütjsaag; hat koon *woor* of *ferkiard* wees. Wan hoker mä walem wat ferkiards sait, do locht hi.

Üs *woor* betiakne wi uk ales, wat *echt*, *rocht* of *rian* as. 

Uun a ütjsaagenloogik ment *woor* soföl üs *eksistent*.

Uun a natuurwedenskap as en *wooren wäärs* di, di würelk meeden wurden as, an ei bluas bereegent.

Auer *woorhaid* woort al sant ualang tidjen filosofiaret. Hat spelet en grat rol uun a religion.

## Spreegwurden
* A woorhaid klangt üs en klook.
* A woorhaid komt miast tu slööden dören.
* Faan jongen an dronkenen feit am a woorhaid tu weden.
#### Kwel


## Luke uk diar
Frei wal

Di **frei wal** as det määcht faan a minsk, ütj flook mögelkhaiden det ian of det ööder ütjtusjüken.

Nü san a filosoofen diar oober ei ians auer, of det en *freien wal* auerhood jaft.
* A *deterministen* sai, wat wi entskias, as föörbestemet.
* A *libertarianern* sai, wi kön frei besteme, uk wan diar grünjer san, diar üs freihaid beklap.
* A *kompatibilisten* sai, wi besteme frei, auer wi jo grünjer, diar üs freihaid beklap, miast goorei kään.

A miast filosoofen hual daalang tu det leetst meenang.

## Luke uk diar
Noardeast-Fryslân/öö

**Noardeast-Fryslân** (, , Nuurduast-Fresklun) as sant a 1. Janewoore 2019 en gemeen uun det holuns prowins Waastfresklun.

## Histoore
Det gemeen as tuupslööden wurden ütj jo ual gemeenen:
* Dongeradeel
* Ferwerderadiel
* Kollumerland en Nieuwkruisland

## Futnuuten
Gramatik

At **gramatik** (faan lat. [ars] grammatica,  *[téchnē] grammatikḗ* „skriiwkonst“) as di dial faan't spriakwedenskap, diar ham a reegeln faan en spriak komert.

Tuiarst stäänt det gramatik för a reegeln uun en spriak.

An do befaadet gramatik ham uk mä teoriin auer spriaken an spriakfamilin.

## Luke uk diar
Wurd

En **wurd** as en ianhaid faan't spriak. Hat hää - ööders üs en *[[tuun]]* of en *[[silew]]* - en aanj bedüüdang.

En *wurd* koon oober uk muar wees, en ütjsaag, en kluuken sats of en spreegwurd.

Uun a spriakwedenskap snaaket'am miast ei faan't *wurd*, auer det son ünskarep bedüüdang hää. Diar tääl do kategoriin üs:
* Lekseem
* Foneem
* Morfeem
* Sats

En *wurd* koon gliktidjag en *foneem*, en *morfeem* an en *sats* wees; bispal: "Uu!"

Uun a algemian spriakbrük as en *wurd* en keed faan buksteewen (grafeemen).

## Luke uk diar
Foneem

En **foneem** as en klas faan tuuner, diar uun en spriak detsalew distinktiif funksioon haa.

: Bispal: Det 'r' uun det wurd 'ruad' woort ei aueraal likedenang ütjspreegen, det koon *rolet* of uk *rewen* wurd. Man ianerlei, hü't ütjspreegen woort, hää 'ruad' leewen detsalew bedüüdang. Det ütjspriak faan't 'r' maaget nään ferskeel uun't bedüüdang. Aal jo warianten faan't 'r' haa detsalew distinktiif funksioon. Diaram hiar jo tuup tu't *foneem* /r/.

Sodenang as det foneem di letjst dial uun üüs spriak, diar det bedüüdang onerskääst of fäästleit.

: Ööder bispal: 'sune' (mä sun bestreile) an 'suune' (dring). Iarst wort det 'u' kurt ütjspreegen an do lung. Auer det lengde faan't 'u' en ferskeel uun a bedüüdang ütjmaaget, san /u/ an /u:/ tau ünlik foneemen.

## Grafeem
Miast jaft at för arke *foneem* en aanj *grafeem* (skrafttiaken, buksteew).

: Bispal: Det lung /u:/ woort mä tau 'uu' skrewen, det kurt /u/ mä ian 'u'.

: Ööder bispal: Det 's' uun 'wise' as wok/stemhaft (/z/), uun 'hise' oober skarep/stemluas (/s/), man bias tuuner brük detsalew *grafeem* 's'. Uk det 'i' uun eder wurd woort ei likedenang ütjspreegen.

## Foon
En *foon* as en tuun uun en spriak. Ei arke *foon* as en *foneem*. Bluas wan det *foon* det bedüüdang faan en wurd feranert, do as det en *foneem*.
: Bispal: Det wurd 'ruad' koon mä en "alweolaar" /r/ ütjspreegen wurd of mä en "uwulaar" /ʀ/. Det san tau ünlik *foonen*, man nian *foneemen*, auer det bedüüdang detsalew blaft.

## Luke uk diar
* IPA
* Konsonant
* Wokaal
Silew

At **silew** (faan latiinsk: syllaba, greks: συλλαβή ‚tuupfaadang‘) as en ianhaid faan ään of muar tuuner faan en spriak. 

Miast wurd *silwen* üs dialen faan wurden uunsen.
: ian silew: 'slont'
: tau silwen: 'slon-ten'
: muar silwen: 'slon-ten-slau-er'

## Bedüüdang
* Muar üs a wurden maage a silwen di riim fan en dachtang ütj.
* Bi't skriiwen wurd a wurden efter silwen apspleden, wan det skriiwrä tu aanj as.

## Luke uk diar
Ünentelkhaid

**Ünentelkhaid** as det jindial faan **entelkhaid**. Uun a matematiik woort det mä't *ünentelktiaken* (\infty) ufkört. 

Wat ünentelk as, hää nian aanj, koon oober en began haa. 

Fööraal uun a matematiik spelet det *ünentelkhaid* en grat rol. En hial fääk befaadet ham diarmä, det infiniteesimaalreegnang. Uk uun a mengdeliar woort tesken *entelk* an *ünentelk* mengden onerskääst.

## Luke uk diar
George Gordon Byron

**George Gordon Noel Byron, 6. Baron Byron** (* 22. Janewoore 1788 uun London; † 19. April 1824 uun Messolongi, Griichenlun), bekäänd üs **Lord Byron**, wiar en britisken dachter faan't ingelsk romantik. Hi wiar di aatj faan Ada Lovelace an hää för't greks rewolutsion streden. Sodenang hää hi uk Harro Harring käänenliard.

## Staken (ütjwool)
* *Fugitive Pieces.* 1806.
* *Poems on Various Occasions. Hours of Idleness.* 1807.
* *Epitaph to a Dog.* 1808.
* *English Bards and Scotch Reviewers.* 1809.
* *Childe Harold’s Pilgrimage. Cantos 1–2.* 1812.
* *The Giaour. The Bride of Abydos.* 1813.
* *The Corsair. Lara. Ode to Napoleon Buonaparte.* 1814.
* *Hebrew Melodies.* 1815.
* *The Prisoner of Chillon*. 1816.
* *When in pain.* 1816.
* *The Siege of Corinth. Parisina. Childe Harold’s Pilgrimage, Canto 3. The Prisoner of Chillon.* 1816.
* *Manfred.* 1817.
* *Beppo. Childe Harold’s Pilgrimage, Canto 4.* 1818.
* *Mazeppa. Don Juan. Cantos 1–2.* 1819.
* *Marino Faliero. Don Juan. Cantos 3–5. Cain. The Two Foscari. Sardanapalus.* 1821.
* *Vision of Judgement.* 1822.
* *Don Juan. Cantos 6–14.* 1823.
* *Don Juan. Cantos 15–16.* 1824.

## Luke uk diar
Romantik

At **Romantik** wiar en tidj uun't kultuurhistoore aanj faan't 18. juarhunert bit maden 19. juarhunert.

Hat hed iinflööd üüb moolerei, literatuur an musiik, man uk üüb filosofii an wedenskapen.

Hör kääntiaken wiar det ufkiar faan a klasitsismus hen tu en aanj, muar regionaal kultuur. Diaram snaaket am uk faan *sjiisk romantik* of *ingelsk romantik*, diar ei föl mäenööder tu dun hed.

Daalang woort di ütjdruk uk brükt för *sentimentaliteet* of *lingen*.

## Iindialang
* Ääder romantik (1795–1804)
* Huuch romantik (1805-1815)
* Leed romantik (1815-1848)

Uun a moolerei an musiik hää't romantik bit aanj faan't 19. juarhunert uundüüret.

## Neitidjelk Konst

## Luke uk diar
Liknang

En **liknang** uun a matematiik as en ütjsaag diarauer, dat tau *termen* likedenang san. Det tiaken diarför as det *liknangstiaken* („=“) .

:T_1=T_2

Diarbi as di term T_1 di **lachter ääg** an T_2 di **rochter ääg** faan't *liknang*.

Wan tumanst ään faan jo termen faan en wariaabel ufhinget (miast "x" näämd), do as det liknang en **ütjsaagfurem**. Det koon en woor of en ferkiard ütjsaag wees; det hinget diarfaan uf, hün taal för "x" iinsaat woort.

Wan det iinsaat taal tu en woor ütjsaag feert, do as det *ütjsaagfurem* liaset. Det taal as do det **liasang**.

Wan diar tau of muar liknangen san, do as det en **[[liknangsüsteem]]**. Det liasang skal aal a liknangen tu en woor ütjsaag maage.

Mä det süstemaatisk liasin faan liknangen befaadet ham a skuulmatematiik faan't 7. skuuljuar uun.

## Iindialang
; efter *lineariteet*
* Lineaar liknangen
* Eilineaar liknangen
*: Algebraisk liknangen
*: Bröökliknangen
*: Rutliknangen
*: Eksponentialliknangen
*: Trigonomeetrisk liknangen

; efter *ünbekäänden*
* Algebraisk liknangen
* Diophantisk liknangen
* Diferensenliknangen
* Funktjunaalliknangen
* Diferentialliknangen
* Integraalliknangen

## Luke uk diar
* Lineaar algebra
* Ütjsaagenloogik
Koordinaatensüsteem

Mä en **koordinaatensüsteem** koon am ponkter uun en geomeetrisken rüm fäästlei. Diarför skal en **nulponkt** fäästlaanj wurd. A *koordinaaten* racht jo efter didiar *nulponkt*.

## Bispalen


Hinweisschild_hydrant.jpg|Koordinaaten för hüdranten
MannheimQuadrat-D4-1-6.jpg|Struatenskilt
Schachbrett_Nummerierung.png|Schachburd
Beuthen Stadtplan.jpg|Stäädploon


## Luke uk diar

* Polaarkoordinaaten
Analysis

**Analysis** (ütjspreegen: [**]) as en dial faan a matematiik. Det wurd komt faan't  'apliasang'. 

A grünjlaagen för didiar twiig kaam faan Gottfried Wilhelm Leibniz an Isaac Newton; jo näämd det infiniteesimaalreegnang. Sant Leonhard Euler as det en gudkäänden dial faan a matematiik.

Uun a analysis gongt det am a reel taalen \R an a kompleks taalen \Complex mä hör geomeetrisk, aritmeetisk, algebraisk an topoloogisk eegenskapen. 

Wichtag fraagen drei jo am a *grenswäärs*, am matemaatisk *fulgen* an *rän* an fööraal am *[[funksioon]]en*.

## Matemaatikern
Bedüüden matemaatikern üüb det fial faan a *analysis* wiar:

Gottfried Wilhelm von Leibniz.jpg|Gottfried Wilhelm Leibniz
Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|Isaac Newton
Leonhard Euler 2.jpg|Leonhard Euler
Cauchy Augustin Louis dibner coll SIL14-C2-03a.jpg|Augustin-Louis Cauchy
Bernhard Riemann 1.jpg|Bernhard Riemann
Srinivasa Ramanujan - OPC - 2.jpg|Srinivasa Ramanujan

An diar san uk daalang noch flook fraagen ei liaset.

## Onerfeeg
* Diferentiaalreegnang
* Integraalreegnang
* Funksioonenteorii

## Luke uk diar
Taalenteorii

**Taal(en)teorii** as en fääk uun a matematiik. Hat befaadet ham mä hial taalen (mengde \mathbb Z). Al sant ualang tidjen woort diarauer spikeliaret, hü a taalen mäenööder tuuphinge.

## Enkelt teemos
* Primtaal, primfaktooren, primtaaltwanlanger
* Dialboorkaid, gratst gemiansoom dialer, dialen mä rest (modulo)
* Kongruensen
* Diophantisk liknangen
* Pythagoreesk taalen
* Perfekt taalen

## Matemaatisk reegeln
* Sats faan Fermat
* Sats faan Euler
* Eukliidisk algoritmus
* Riemann san ferdacht

## Krüptografii
Taalenteorii spelet en grat rol uun a *krüptografii*. Wan dooten ütj seekerhaidsgrünjer ünkäänboor maaget wurd skel, do woort mä grat primtaalen reegent (*RSA-krüptografii*).

## Luke uk diar
Lineaar algebra

**Lineaar algebra** as en dial faan a matematiik. Hat befaadet ham mä *vektorrümer* an *lineaar funksioonen*.

Fööraal gongt det am *lineaar [[liknang]]süsteemen* an *matritsen*.

## Lineaar liknangsüsteem
; Bispal

Aatj an dring san tuup 62 juar ual. Föör 6 juar wiar di aatj 4-sis so ual üs san dring. Hü ual san's?

Diar koon am son liknangsüsteem faan maage (a=aatj, d=dring):
:\begin{matrix}
(1) & a + d & = & 62 \\
(2) & a - 6 & = & 4 \cdot (d - 6)
\end{matrix}

Nü wurd a liknangen amsteld, so dat jo detsalew furem fu. Lachter ääg a wariaabeln, rochter ääg a taalen:
:\begin{matrix}
(1) & a & + &  d & = &  62 \\
(2) & a & - & 4d & = & -18
\end{matrix}

Tu't liasin jaft at flook metooden. Heer woort det *aditsioonsmetood* brükt, an det boowenst liknang faan det onerst uftaanj:
:\begin{align}
a - 4d - (a + d) &= -18 - 62\\
-5d &= -80\\
\end{align}

Do woort efter d apliaset, d=16, di dring as 16 juar ual. Det liasang woort uun't iarst liknang iinsaat:
:a + 16 = 62

An diar komt do a=46 bi ütj, di aatj as 46 juar ual.

## Matritsen
En linear liknangsüsteem koon uk uun furem faan en *[[maatriks]]* skrewen wurd. Diar stun do bluas noch taalen uun. Det algemian furem sjocht so ütj:
:\left(\begin{array}{c|c}A & b\end{array}\right) =
\left(\begin{array}{cccc|c}
a_{11} & a_{12} & \cdots & a_{1n} & b_1\\
a_{21} & a_{22} & \cdots & a_{2n} & b_2\\
\vdots & \vdots & \ddots & \vdots &    \\
a_{m1} & a_{m2} & \cdots & a_{mn} & b_m
\end{array}\right)

Uun üüs faal (boowen) wiar det:
:\left(\begin{array}{cc|c}
1 & 1 & 62\\
1 & - 4 & - 18
\end{array}\right)

An do reegenst dü efter *[[Cramer sin reegel]]*:
: a = \frac{(62 \cdot (-4)) - (-18 \cdot 1)}{(1 \cdot (-4)) - (1 \cdot 1)} = \frac{-248 + 18}{-4 - 1} = \frac{- 230}{- 5} = 46
: d = \frac{(1 \cdot (-18)) - (1 \cdot 62)}{(1 \cdot (-4)) - (1 \cdot 1)} = \frac{-18 - 62}{-4 - 1} = \frac{- 80}{- 5} = 16

## Luke uk diar
Determinant

Uun't lineaar algebra as det **determinant** en taal, diar tu en kwadraatisk maatriks hiart, an ütj jo enkelt iindracher beregent wurd koon. Hat halept t.b. bi't liasin faan lineaar liknangsüsteemen an bi't woluumenbereegnang.

## Bispal
Bereegnang bi en 2\times 2-maatriks

: 
 A=\begin{pmatrix}
 a & b \\
 c & d
 \end{pmatrix}


mä det formel
: \det A = \begin{vmatrix} a & b \\ c & d \end{vmatrix} = ad-bc

## Luke uk diar
Numeerisk matematiik

**Numeerisk matematiik** of uk **numeerik** as en fääk faan a matematiik. Hat befaadet ham mä algoritmusen, am matemaatisk fraagen tu liasin.

Fööraal gongt det diaram, bereegnangen mä kompjuutern trochtufeeren, tun bispal det taal Pi (\pi) mögels genau tu bereegnin.

## Auersicht
Numeerisk metooden jaft at för en hiale rä faan matemaatisk fraagen:
* Feelerbereegnang
* Lineaar liknangsüsteemen
* Eilineaar liknangsüsteemen
* Numeerisk integratjuun
* Aproksimatjuun an interpolatjuun
* Optimiarang
* Diferentiaalliknangen
* an noch flook ööder fraagen

## Luke uk diar

* List faan numeerisk metooden (Wikipedia, huuchschiisk)
Algoritmus

En **algoritmus** as en föörskraft, hü dü föörgung skel, am en probleem tu liasin. Diarför wurd enkelt straaler apfeerd, diar tuleetst tu't liasang feer.

Fööraal uun a kompjuuterprogramiarang spele sok algoritmusen en grat rol.

## Bispal
Di *algoritmus faan [[Euklid]]* as diar en bispal för, hü dü mä en uunwisang amgung skel, am di *gratst gemiansoom dialer* faan tau natüürelk taalen a an b tu finjen:

: So loong a an b ei likedenang san
:: Tji det letjer taal faan det grater uf
:: Det diferens an det letjer taal wurd tu a an b
: Wan a an b likedenang san, heest dü di gratst gemiansoom dialer (ggd) fünjen, ööders began faan föören

En kompjuuterprogram küd so ütjsä:

 **function** ggd(a,b)
   **if** a = b
     **return** a
   **else if** a 

Mä a taalen 15 an 12 ging det so: 15, 12 -> 12, 3 -> 9, 3 -> 6, 3 -> 3, 3 STOP

## Luke uk diar
Lineaar liknang

__NOTOC__
En **lineaar liknang** as en matemaatisk liknang uun en *lineaar* furem. Det ment, a ünbekäänden stun uun't iarst potens, ei uun't kwadroot of uun en huuger potens.

Det ütjsaagfurem koon üüb det grünjfurem redusiaret wurd:

:a \cdot x = b

## Bispal mä ian ünbekäänd

:7 \cdot x + 3 = 31 | -3
:7 \cdot x = 28 | :7
:x = 4
Preew:
:7 \cdot 4 + 3 = 31
:28 + 3 = 31
:31 = 31 | woor

## Bispal mä tau ünbekäänden

:3 \cdot x + 4 \cdot y = 12

koon efter y apliaset wurd:

:y = (12 - 3 \cdot x)/4 = -(3/4) \cdot x + 3.

Detdiar liknang hää ünentelk föl liasangen. Aal a liasangen lei üüb det geraad mä det funksioonsliknang:

:f(x) = -(3/4) \cdot x + 3.

### Tau liknangen mä tau ünbekäänden
Tau (ünlik) liknangen mä tau ünbekäänden haa ünentelk föl liasangen üüb tau funksioonsgeraaden. Oober jo haa ian gemiansoom liasang diar, huar jo tau funksioonsgeraaden enööder skeer. Jo tau funksioonsgeraaden mut oober ei paraleel luup; do jaft at nian gemiansoom liasang.

## Muar ünbekäänden

Det algemian furem faan en lineaar liknang mä muar ünbekäänden het:

:a_1 x_1 + a_2 x_2 + \dotsb + a_n x_n = b

Mä trii ünbekäänden as det liasang normoolerwiise en flaak. Uk för sjauer, fiiw of muar ünbekäänden koon am liasangen bereegne, bluas kön wi üs jo ei muar graafisk föörstel.

## Luke uk diar
* Cramer sin reegel
Potens

At **potens** (faan lat. *potentia,* ‚määcht‘) as uun a matematiik en ufkört skriiwwiis för det wederhaalet moolnemen.

Det taal, wat moolnimen woort, het grünjtaal of *baasis*. Det taal, wat uunsait, hüfölsis det *baasis* üs *faktor* föörkomt, het huuchtaal of *eksponent*. An wat diar bi ütjkomt, het *potenswäärs*:

:\text{Potenswäärs} = \text{Baasis}^\text{Eksponent}

## Bispal
: 
3^4 = 3\cdot 3\cdot 3\cdot 3 = 81


## Luke uk diar
* Logaritmus
Trigonometrii

**Trigonometrii** (greks  ‚triihuk‘ an  ‚miat‘) as en fääk faan a geometrii an sodenang faan a matematiik. Hat as det **triihuksliar**.

Miast ment am diarmä det *flaak trigonometrii* mä triihuken uun en flaak. Man uk üüb en kuugel, t.b. üüs eerd spelet triihuksliar en grat rol, an diar tääl hial ööder reegeln.

Uun't (flaak) trigonometrii gongt det fööraal diaram, ütj enkelt gratin faan en triihuk, det san miast sidjenlengdin of winkelgratin öödern tu bereegnin.

## Rochtwinkelt triihuk
Uun en rochtwinkelt triihuk hinget di ferhual (di bröök) faan tau sidjen faan di winkel uf, di det triihuk apspäänt. Arke ferhual hää en aanjen nööm.

A trii sidjen fu uk arke en aanjen nööm: Det sidj jinauer faan a rocht winkel het *hüpotenuus*, det sidj bi a winkel het *uunkateet*, an det sidj jinauer faan a winkel het *jinkateet*.

Faan jodiar sääks mögelk betiaknangen faan sidjenferhualer haa fööraal jo trii iarsten en grat bedüüdung för't reegnin:

:\begin{align}
\text{Sinus faan }    \alpha &= \sin \alpha =\frac ac =\frac{\text{Jinkateet}}{\text{Hüpotenuus}}\\[0.5ex]
\text{Kosinus faan }  \alpha &= \cos \alpha = \frac bc =\frac{\text{Uunkateet}}{\text{Hüpotenuus}}\\[0.5ex]
\text{Tangens faan }  \alpha &= \tan \alpha = \frac ab =\frac{\text{Jinkateet}}{\text{Uunkateet}}\\[0.5ex]
\text{Kotangens faan }\alpha &= \cot \alpha = \frac ba =\frac{\text{Uunkateet}}{\text{Jinkateet}}\\[0.5ex]
\text{Sekans faan }   \alpha &= \sec \alpha = \frac cb =\frac{\text{Hüpotenuus}}{\text{Uunkateet}}\\[0.5ex]
\text{Kosekans faan } \alpha &= \csc \alpha = \frac ca =\frac{\text{Hüpotenuus}}{\text{Jinkateet}}
\end{align}

Jodiar winkelfunksioonswäärser kön ütj tabelen ufleesen wurd, of gau mä en skrääpreegner bestemet wurd.

## Algemian triihuk
Uk bi en algemian triihuk kön trigonomeetrisk bereegnangen uunsteld wurd.

;I. Sinussats
Hi woort brükt, wan tau sidjen an en bütjenleien winkel bekäänd san, of ian sidj an tau winkel.

:\frac{a}{\sin\alpha} = \frac{b}{\sin\beta} = \frac{c}{\sin\gamma}

;II. Kosinussats
Hi woort brükt, wan trii sidjenlengden bekäänd san, an dü wel a winkelgratin ütjfu, of dü käänst tau sidjen an di winkel diar tesken.

:a^2 \, = \, b^2 + c^2 - 2 b c \cos\alpha
:b^2 \, = \, a^2 + c^2 - 2 a c \cos\beta
:c^2 \, = \, a^2 + b^2 - 2 a b \cos\gamma

## Winkelfunksioonen

Uun a *ianhaidskreis* mä di raadius 1 began a wäärser för a winkelfunksioonen efter 360° (= 2 Pi) weder faan föören. Jo haa aparte funksioonskurwen:


   Sine.svg|Sinus
   Cosine.svg|Kosinus
   Tangent-plot.svg|Tangens
   Cotangent.svg|Kotangens
   Secant.svg|Sekans
   Cosecant.svg|Kosekans


## Luke uk diar
* Triihuk
Maatriks

Uun a matematiik as en **maatriks** (muartaal: **matritsen**) en rochthuket uunsaamlang (en tabel) faan taalen.

Mä sok matritsen koon am reegne. Jo spele en grat rol uun a lineaar algebra. Fööraal halep jo bi't liasin faan lineaar liknangsüsteemen.

Det wurd *Matrix* as 1850 faan James Joseph Sylvester diarför iinfeerd wurden.

Üüb det bil rochts schochst dü en maatriks a_{ij}\, mä m \cdot n elementen  (taalen) uun m räen an n türner. Diarbi wurd mä {i} a räen an mä {j} a türner tääld. Det iarst element lachts boowen het a_{11} an det leetst element rochts oner het a_{mn}.

## Luke uk diar

* Cramer sin reegel
Cramer sin reegel

**Cramer sin reegel** as en metood, am *linear [[liknang]]süsteemen* tu liasin. Hat as näämd efter Gabriel Cramer.

## Bispal
(1) Det liknangsüsteem uun normoolfurem

:\begin{matrix}
\color{blue}{1}\,\color{black}x_1+\color{blue}{2}\,\color{black}x_2=\color{green}{3}\\
\color{blue}{4}\,\color{black}x_1+\color{blue}{5}\,\color{black}x_2=\color{green}{6}
\end{matrix}

(2) Det *ütjwidjet koefisienten[[maatriks]]*

:\begin{pmatrix}\color{blue}{A} & \color{green}b\end{pmatrix} = 
  \left(\begin{array}{cc|c}
    \color{blue}{1} & \color{blue}{2} &  \color{green}{3} \\
    \color{blue}{4} & \color{blue}{5} &  \color{green}{6} 
  \end{array}\right)


(3) Liasang efter *Cramer sin reegel* (*det*=*[[determinant]]*)

:x_1 = \frac{\det(A_1)}{\det(A)} =
\frac{\det\begin{pmatrix}\color{green}{3}&\color{blue}{2}\\ \color{green}{6}&\color{blue}{5}\end{pmatrix}}
{\det\begin{pmatrix}\color{blue}{1}&\color{blue}{2}\\ \color{blue}{4}&\color{blue}{5}\end{pmatrix}}
= \frac{3 \cdot 5 - 6 \cdot 2}{1 \cdot 5 - 4 \cdot 2} = \frac{3}{-3} = -1\qquad

:x_2 = \frac{\det(A_2)}{\det(A)} = 
\frac{\det\begin{pmatrix}\color{blue}{1}&\color{green}{3}\\ \color{blue}{4}&\color{green}{6}\end{pmatrix}}
{\det\begin{pmatrix}\color{blue}{1}&\color{blue}{2}\\ \color{blue}{4}&\color{blue}{5}\end{pmatrix}}
= \frac{1 \cdot 6 - 4 \cdot 3}{1 \cdot 5 - 4 \cdot 2} = \frac{-6}{-3} = 2

## Luke uk diar
* Lineaar algebra
Diferentiaalreegnang

At **diferentiaaalreegnang** as en wichtagen dial faan't analysis an sodenang faan a matematiik. Hat as nai mä't integraalreegnang.

At diferentiaalreegnang wal besteme, hü stark en funksioonskurw uunsticht of uffäält. Diarför woort ütjreegent, hü stark en tangent bi en wasen ponkt faan det funksion uunsticht. Dididar stiigfaktor woort *ufleitang* näämd.

## Grenswäärs

Am det stiigen faan det tangent bi en wasen ponkt tu bestemin, wurd leewen letjer triihuken bereegent, bit ütj det *sekant* (green) en *tangent* (blä) an ütj di *diferensenkwotient* en *diferentiaalkwotient* wurden as. Di diferentiaalkwotient as di grenswäärs (limes, ufkört: lim) faan a diferensenkwotieneten för liitjeletj diferensen \Delta x -> 0.

:\lim_{x\to x_0} \frac{f(x) - f(x_0)}{x - x_0} 

## Bispal
Faan det funksion
: f(x) = x^2 - 3x + 2
koon'am det geraadenfunksion *ufleite*:
: f'(x_0) = 2x_0 - 3
För ünlik slacher faan funksioonen jaft at ünlik ufleitangsreegeln.

## Luke uk diar
Tangent

En **tangent** (faan latiinsk: *tangere* ‚bereer‘) as uun a geometrii en geraad, diar en matemaatisk kurw bi en wasen ponkt bereert. Wan det kurw skäären woort, do as det geraad en *sekant*. Wan det kurw goorei bereerd woort, do as det geraad en *pasant*.

Det tangent spelet en grat rol üs *ufleitang* bi't diferentiaalreegnang.

## Luke uk diar
Integraalreegnang

**Integraalreegnang** as bütj diferentiaalreegnang di wichtagst twiig faan't matemaatisk fääk analysis. Hat hää fööraal mä areal- an woluumen-bereegnangen tu dun.

## Bispal
Dü wel det areaal faan det flaak tesken jo tau funksioonskurwen f(x) an g(x) uun det interwal [a;b] kään.

:  :::>  :::> 

Do bereegenst dü iarst det integraal auer (eegentelk: *oner*) f(x) an tjochst det faan't integraal auer g(x) uf.

Son areal woort uun *integraalskriiwwiis* so betiakent:
: \int_a^b f(x)\,\mathrm dx,

För't integraalreegnang jaft at nian formeln of algoritmen. Det bereegnang erslot ham normoolerwiis ütj det diferentiaalreegnang faan en funksioon.

## Luke uk diar
Agbangnizoun (Komuun)

Det **Agbangnizoun Komuun** (üüb Fraansöösk: *Commune d’Agbangnizoun*) as ian faan tjiin komuunen faan't Zou Department uun Beniin. At komuun leit uun a süüdwaast faan’t department. Diar wene 72.549 minsken (2013). At hoodsteed faan’t komuun as Agbangnizoun.

## Arrondissementen
* Adahondjigon mä 7.032 iinwenern
* Adingningon, 5.266
* Kinta, 6.077
* Lissazounme, 9.355
* Sahe, 7.139
* Kpota, 4.737
* Siwe, 7.230
* Tanve, 11.546
* Zoungoudo, 2.930
* Agbangnizoun, 11.237

## Kwelen

* geonames.org
Bohicon (Komuun)

Det **Bohicon Komuun** (üüb Fraansöösk: *Commune de Bohicon*) as ian faan tjiin komuunen faan't Zou Department uun Beniin. At komuun leit uun a maden faan't department. Diar wene 171.781 minsken (2013). At hoodsteed faan’t komuun as Bohicon.

## Arrondissementen
* Agongointo mä 8.982 iinwenern
* Avogbana, 10.387
* Gnidjazoun, 3.844
* Lissezoun, 7.687
* Ouassaho, 11.026
* Passagon, 11.211
* Saclo, 6.086
* Sodohome, 18.814
* Bohicon I, 40.043
* Bohicon II, 53.701

## Kwelen

* geonames.org
Covè (Komuun)

Det **Covè Komuun** (üüb Fraansöösk: *Commune de Covè*) as ian faan tjiin komuunen faan't Zou Department uun Beniin. At komuun leit uun a nuurduast faan't department. Diar wene 51.247 minsken (2013). At hoodsteed faan’t komuun as Zogba.

## Arrondissementen
* Houeko mä 3.598 iinwenern
* Adogbe, 7.979
* Gounli, 3.652
* Houen-Hounso, 7.911
* Lainta-Cogbe, 4.444
* Naogon, 9.655
* Soli, 4.033
* Zogba, 9.975

## Kwelen

* geonames.org

## Luke uk diar
Zagnanado (Komuun)

Det **Zagnanado Komuun** (üüb Fraansöösk: *Commune de Zagnanado*) as ian faan tjiin komuunen faan't Zou Department uun Beniin. At komuun leit uun a uast faan't department. Diar wene 55.061 minsken (2013). At hoodsteed faan't komuun as Zagnanado.

## Arrondissementen
* Agonli-Houegbo mä 6.467 iinwenern
* Baname, 17.668
* Don-Tan, 5.924
* Dovi, 7.714
* Kpedekpo, 8.268
* Zagnanado, 9.020

## Kwelen

* geonames.org
Djidja (Komuun)

Det **Djidja Komuun** (üüb Fraansöösk: *Commune de Djidja*) as ian faan tjiin komuunen faan't Zou Department uun Beniin. At komuun leit uun a nuurdwaast faan't department. Diar wene 123.542 minsken (2013). At hoodsteed faan’t komuun as Djidja.

## Arondismenten (Distrikten)
* Agondji mä 8.546 iinwenern
* Agouna, 16.161
* Dan, 14.964
* Dohouime, 3.416
* Gobe, 5.406
* Oungbegame, 6.632
* Monsourou, 14.585
* Mougnon, 7.422
* Outo, 5.958
* Setto, 13.826
* Zoukou, 2.845
* Djidja, 23.781

## Kwelen

* geonames.org
Za-Kpota (Komuun)

Det **Za-Kpota Komuun** (üüb Fraansöösk: *Commune de Za-Kpota*) as ian faan tjiin komuunen faan't Zou Department uun Beniin. At komuun leit uun a maden faan't department. Diar wene 132.818 minsken (2013). At hoodsteed faan't komuun as Za-Kpota.

## Arrondissementen
* Allahe mä 12.233 iinwenern
* Assalin, 11.172
* Houngomey, 12.165
* Kpakpame, 15.327
* Kpozoun, 22.196
* Za-Tanta, 23.367
* Zeko, 9.670
* Za-Kpota, 26.688

## Kwelen

* geonames.org
Zogbodomey (Komuun)

Det **Zogbodomey Komuun** (üüb Fraansöösk: *Commune de Zogbodomey*) as ian faan tjiin komuunen faan't Zou Department uun Beniin. At komuun leit uun a süüd faan't department. Diar wene 92.935 minsken (2013). At hoodsteed faan't komuun as Zogbodomey.

## Arrondissementen
* Akiza mä 9.444 iinwenern
* Avlame, 9.374
* Cana I, 4.871
* Cana II, 5.144
* Dome, 9.670
* Koussoukpa, 7.120
* Kpokissa, 6.965
* Massi, 12.382
* Tanwe-Hessou, 9.940
* Zoukou, 7.315
* Zogbodomey, 10.710

## Kwelen

* geonames.org
Zogbodomey (Steed)

**Zogbodomey** as en steed uun de aafrikoons stoot Beniin. At steed leit uun a süüd faan't lun. Det as at hoodsteed faan det Zogbodomey Komuun. Diar wene 10.710 lidj (2013).

## Ianselefterwisen

* geonames.org
Emlembe

Di **Emlembe** (Siswati: *huar a koonker wenet*) as en berag uun a Drakensberger üüb a grens tesken Eswatini an Süüdafrikoo. Hi leit uun't regiuun Hhohho.

## Luke uk diar
* geonames.org
Ngwenya

Di **Ngwenya** as en berag uun Eswatini üüb a waastelk grens hen tu Süüdafrikoo.

## Luke uk diar
* geonames.org
Sibebe

Di **Sibebe** as en berag uun Eswatini uun a Drakensberger. Hi as efter Ayers Rock uun Austraalien di öödergratst monoliit üüb a eerd.

## Luke uk diar
* geonames.org
Lobamba

**Lobamba** as en stääd uun a waast faan Eswatini. Diar sat at parlament. Uun Lobamba wene 5.800 minsken.

## Luke uk diar
* geonames.org
Big Bend

**Big Bend** as en stääd uun a uast faan Eswatini. Hat leit 77 m huuch an hää amanbi 10.000 iinwenern. Det stääd hiart diarmä tu a grater stääden uun Eswatini.

## Luke uk diar
* geonames.org
Komati Struum

Di **Komati** (ingelsk: *Komati River*, *Nkomati River* of *Nkomazi River*, portugiisk: *rio Incomáti*) as en struum uun't süüdelk Afrikoo troch a lunen Süüdafrikoo, Eswatini an Mosambik. San müs lääpt iin uun a Indisk Oosean.

## Luke uk diar
Umbuluzi Struum

Di **Umbuluzi** as en struum uun't süüdelk Afrikoo troch a lunen Eswatini an Mosambik. Hi hää sin hood, huar a kwelstruumer *Suart Umbuluzi* an *Witj Umbuluzi* uun Eswatini tuupluup. Hi lääpt ütj uun't Bocht faan Maputo.

## Luke uk diar
* geonames.org
Maputo Struum

Di **Lusutfu** as en struum uun't süüdelk Afrikoo troch a lunen Eswatini an Mosambik. Uun a ferluup anert hi san nööm tu Maputo Struum.

## Luke uk diar
* geonames.org
Piggs Peak

**Piggs Peak** as en stääd uun Eswatini uun't regiuun Hhohho. Diar wene amanbi 5.750 minsken. Naibi leit di *Maguga Doom*.

Det stääd hää hör nööm efter die ingels gulschüker *William Pigg*, an *peak* ment di berag Emlembe naibi.

## Luke uk diar
* geonames.org
Simunye

**Simunye** as en stääd uun Eswatini uun't regiuun Lubombo. Hat leit amanbi 258m huuch.

## Luke uk diar
* geonames.org
Mkondvo Struum

Di **Mkondvo** as en struum uun't süüdelk Afrikoo troch a lunen Süüdafrikoo an Eswatini. Hi lääpt ütj uun di Lusutfu Struum.

## Luke uk diar
* geonames.org
Drakensberger

A **Drakensberger** (*draagberger*, afrikaans *Drakensberg*) san det huuchst beragkeed uun't süüdelk Afrikoo. Det huuchst steed leit uun Lesotho. Diar het jo berger **Maloti**.

## Luke uk diar
* geonames.org
Basalt

**Basalt** as en magmaatisk stianang mä uundialen faan kaltsium-, iisen- an magneesium-silikaaten.

Basalt entstäänt, wan en wulkaan ütjbräächt.

## Bilen

Basaltprismenwand am Gongolfsberg 03.jpg|Basalttürner faan boowen
Causeway-code poet-4.jpg|*Giant's Causeway* uun Causeway Coast and Glens, Nuurdirlun
Lisbon_calcada.jpg|Ploosterstian uun Lissabon



## Luke uk diar
Sleesisk (slaawisk)

**Sleesisk** as en poolsk spriakwiis, diar uun't regiuun *Sleesien* uun Poolen snaaket woort. Det spriakregiuun lingt uk hen auer a grens tu Tschechien. Sleesisk woort uk *weederpoolsk* of *slonsakisk* näämd.

At jaft oober uk en sjiisk spriakwiis, diar *[[Sleesisk (schiisk)|sleesisk]]* näämd woort.

## Spriakwiisen


: (Oner-)Spriakwiisen efter Alfred Zaręba:

: 1: Kreuzburg (kluczborski)
: 2: Oppeln (opolski)
: 3: Falkenberg (niemodliński)
: 4: Neustadt (prudnicki)
: 5: Madel-Gleiwitz (gliwicki centralny)
: 6a: Gleiwitz-Oppeln grenslun (pogranicza gliwicko-opolskiego)
: 6b: Sleesisk-Letjpoolsk (pogranicza śląsko-małopolskiego)
: 7: Teschen (cieszyński)
: 8: Jablunkau (jabłonkowski)
: 9: Sleesisk-Lachisk (pogranicza śląsko-laskiego)

## Luke uk diar
Sleesisk (sjiisk)

**Sleesisk** (aanj nööm: *Schläsisch*, *Schläs'sch,*of *Schläsch*) as en sjiisk spriakwiis uun det skööl faan't Uastmadelsjiisk. Hat as snaaket wurden uun *Sleesien* (Poolen). Efter a Ööder Weltkriich kaam Sleesien tu Poolen an a miast sjiisk Sleesiern san ferdrewen wurden.

At jaft oober uk en poolsk spriakwiis, diar *[[Sleesisk (slaawisk)|sleesisk]]* näämd woort.

## Spriakwiisen

: Spriakwiisen:
: Breslau
: Brieg-Grottkau
: Beragsleesisk
: Glätzisk
: Kräutersleesisk
: Neiderluns
: Nuurdböömsk
: Boowerlausitsisk / Uastlausitsisk
: Boowersleesisk

## Luke uk diar
Waastpolesisk

**Waastpolesisk** as en slaawisk spriak tesken ukrainisk an witjrüsk. 

Hat woort uun't süüdwaasten faan Witjruslun, uun't nuurdwaasten faan a Ukraine an tu en letjen dial uk uun't uasten faan Poolen snaaket.

Waastpolesisk hää nään amtelken stant an woort fööraal priwoot uun det grensregiuun snaaket.
Boowersjiisk

**Boowersjiisk** het en skööl faan sjiisk spriakwiisen uun Süüdsjiisklun an uun a Alpenrüm.

Efter nuurden tu wurd a madelsjiisk spriakwiisen snaaket.

A boowersjiisk spriakwiisen wurd iindiald tu trii sköölen:
* *Waastboowersjiisk* (Alemanisk, Sweebisk)
* *Uastboowersjiisk* (Bairisk)
* *Nuurdboowersjiisk* (Uastfrenkisk, Süüdfrenkisk)
* *Langobardisk* †

Bit 1774 jääw't en boowersjiisk skriiwwiis, det as oober apjiwen wurden, am en ianhaidelk *neihuuchsjiisk* skriiwwiis iintufeeren. Hat skul för aal a minsken faan Nuurdsjiisklun bit Uastenrik tääl.

## Spriakwiisen


; Nuurdboowersjiisk:
* Uastfrenkisk (*Frenkisk*) 1
*: Boowerfrenkisk
*: Mainfrenkisk
*: Ansbachisk
*: Hohenlohisk
* Süüdfrenkisk (*"Brigantensjiisk"*) 2
; Uastboowersjiisk:
* Bairisk
*: Nuurdbairisk 6
*: Madelbairisk 7
*: Süüdbairisk 8
*: Hutterisk (Kanada, USA)
*: Tsimbrisk (Itaalien)
; Waastboowersjiisk:
* Alemanisk-Sweebisk
*: Sweebisk 3
*: Alemanisk
*:&nbsp; Liachalemanisk  4
*:&nbsp;&nbsp;&nbsp; Boowerrheinalemanisk
*:&nbsp;&nbsp;&nbsp; Boodensiaalemanisk
*:&nbsp;&nbsp;&nbsp; Alemán Coloniero (uun Colonia Tovar, Weenesuela)
*:&nbsp; Huuchalemanisk an Huuchstalemanisk (*"Schwyzerdütsch"*) 5


## Luke uk diar
Ripuarisk spriak

**Ripuarisk** as en madelsjiisk spriakwiis faan't Huuchsjiisken. Hat as nai mä't Limborags uun Holun an bi a liager Rhein, uk wan detdiar *Süüdneederfrenkisk* al tu a plaatsjiisk spriakwiisen tääld woort. Sodenang woort Ripuarisk üs auergung faan a madelfrenkisk spriakwiisen tu't Plaatsjiisk uunsen.

## Spriadkoord

## Spriakwiisen
* Öcher Platt (Aachen)
* Bönnsch (Bonn)
* Düsseldorwer Platt (Düsseldorf)
* Eefelplatt (Eifel)
* Kirchröadsj (Kerkrade)
* Kölsch (Köln)
* Nüsser Platt (Neuss)
* Stolberjer Platt (Stolberg (Rheinlun))
* Trooßdoorfer Platt (Troisdorf)

## Luke uk diar
Lothringisk (Lothringen)

**Lothringisk** spriakwiisen san en skööl faan madelsjiisk spriakwiisen, diar uun Nuurd-Lothringen snaaket wurd. Dialwiis hiar jo tu't Mooselfrenkisk (uun't waasten), dialwiis tu't Rheinfrenkisk (uun't uasten). Jo spreegern nääm hör spriakwiis „Lothringer Platt“ of „Lothringer Déitsch“. Üüb fransöösk het det *patois* (plaat) of uk *francique* (frenkisk).

## Koorden

## Futnuuten


## Luke uk diar
Bairisk

**Bairisk** of uk **Austro-Bawaarisk** as en skööl faan boowersjiisk spriakwiisen, diar uun Bayern (Sjiisklun) an Uastenrik snaaket wurd. A Bairisk spriakwiisen wurd uk üs Uastboowersjiisk betiakent.

## Iindialang
* Nuurdbairisk (Nuurd-Bayern, blä)
* Madelbairisk (Bayern, Uastenrik, green)
* Süüdbairisk (Süüd-Uastenrik, Süüdtirool, laachtbrün)

Man do san diar uk noch spriakenklaawen uun ööder lunen, t.b.:
* Hutterisk (Kanada, USA)
* Tsimbrisk (Itaalien)
* Fersendäälsk (Itaalien)

## Luke uk diar