open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Juarstidj

A **juarstidjen** dial at juar tu onerskiaselk dialen iin efter klimaatisk of astronoomisk eegenskapen.  Uun föl dialen faan a wäält jaft at fjauer juarstidjen (nemelk wonter, wos, somer an harewst), man uun hög dialen faan a wäält kön et so letjet üüs tau juarstidjen of so föl üüs seeks juarstidjen jiiw. Uun a troopen wurt at juar iindiald tu rintidj an drügtidj.

## Astronomii
At eerdaaks stäänt sküüns tu't boon faan a eerd am a san.

Sodenang wiset uun a (nuurd-)somer det nuurdelk eerdheleft muar hen tu a san, an uun a (nuurd-)wonter det süüdelk eerdheleft. Do as diar (süüd-)somer.

## Luke uk diar
* Kiarkreis
Harewst

A **harewst** as een faan a fjauer juarstidjen.  Hat kom efter somer an föör wonter.  Hat as a tidj faan a fung. Uun det meteoroloogisk juar wooret harewst faan September tu Nofember uun a nuurdhualewkuugel an faan Marts tu Mei uun a süüdhualewkuugel. De astronoomisk harewst begant mä a harewstponkt, wat twesken de 21. an 24. September as.

At wurd *harewst* komt faan Ualgermaans **harbistaz* (Ualfresk: *herfst*), wat faan Uur-Indogermaans **kerp-* (“plooke”) komt.

### A Harewst uun Musiik
De italjeens komponist Antonio Vivaldi stääld a harewst uun sin werk *Dön Fjauer Juarstidjen* diar:

## Futnuuten
Ian oner nol

**Ian oner nol** (-1) of **miinus ian** as en hial taal tesken tau oner nol an nol. Hat as en ünlik taal an det jintaal tu ian.

## Jintaal
Wan dü det taal -1 mä det jintaal 1 tuuptäälst, komt diar leewen nol bi ütj, auer nol det neutraal element bi't tuuptäälen as.

## Luke uk diar
Röömsk

Wat menst dü?

* Röömsk Rik
* Röömsk taal
* Röömsk kalender
* Röömsk-katuulsk hööw

Of ferlicht:
* Room, hoodstääd faan Itaalien
* Metropolitanstääd Room, iar: Prowins Room
Röömsk taal

**Röömsk taalen** san taaltiakens, diar uun't Röömsk Rik apkimen san. Daalang brük wi miast araabisk taalen, man uk a röömsk taalen san noch uun brük. Wi skriiw jo daalang miast mä grat latiinsk buksteewen üs I (1), V (5), X (10), L (50), C (100), D (500) an M (1000).

## Skriiwwiis
### Latiinsk skraft

### Kyrilisk

## Reegnin
A röömsk taalen wurd ianfach bääftenööder tuupsaat (ual skriiwwiis):

Am dat diar ei 4 likedenang tiakens bääftenööder stun (CCCC) of (IIII), as diar leeder det "uftji-reegel" iinfeerd wurden. Det gongt so:

## Luke uk diar
Skap

En **skap** as en ferkiarsmedel för di ferkiar üüb sia. Hat woort üüb en werew baud. 

Di skak faan en skap hinget diarfaan uf, huar't för brükt woort (luke bi -> siafaard).

## Betiaknangen bi en skap

# A *buuch* as det hoodaanj faan a romp.
# At *„bomb“* hiart tu a kiil an skal braanstoof spaare.
# A *anker* häält det skap uun a grünj.
# *Bakbuurd* as di lachter ääg faan en skap.
# At *skrüüw* draft det skap uun.
# At *hek* as det bääftaanj faan en skap.
# A *skoorstian* püstet a ufgaasen faan't maskiin ütj.
# *Apbauten* san ales, wat auer't dek stäänt.
# At *dek* slot di romp efter boowen uf.
# *Sjüürbuurd* as di rochter ääg faan en skap.

## Luke uk diar
Siafaard

**Siafaard** as nuadag, am minsken an waaren tu skebin. Diar wurd skeb för brükt.

## Ferkiar
Di ferkiar lääpt tesken kontinenten of grater eilunen, det as *siaferkiar*.
Man uk maden uun a lunen lääpt skapsferkiar üüb a struumer, det as *banenferkiar*.
Di ferkiar tesken letjer huuwner an eilunen as *küstenferkiar*.

## Skeb
Hün slach faan skap brükt woort, hinget diarfaan uf, huar't för brükt woort:
* *Tankskeb* för luupen waaren üs t.b. ööle
* *Frachtskeb* för luas waaren üs t.b. kööl
* *Containerskeb* för staud waaren uun containern
* *Keelskeb* för frisk waaren
* *RoRo-skeb* för waaren, diar üüb lastwaanjer staud san
* Uk jo grater *linjindampern* uun Nuurdfresklun san RoRo-skeb, miast för letjer priwoot-autos
* Grater of letjer *ütjfluchsdampern* för pasajiiren
* An do san diar noch en hiale rä spezial-skeb t.b. am autos of diarten tu skebin, huuwenslebern, luatsenbuaten an flook öödern
* *Kriichskeb*, *U-buaten*
* *Faskereiskeb*, det san letjer *faskkodern* of grater *trawlern*.
* *Ruibuaten*, *siilbuaten* of *motoorbuaten* för a freitidj

## Luke uk diar
Auerk

**Auerk** as det kreisstääd faan di Lunkreis Auerk uun Uastfresklun. Hat as diar det öödergratst stääd efter Emden. 

Uun Auerk seed uun't madelääler a uastfresk föörsten, naibi as di Upstalsboom.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Lunkreis Auerk

Di **Lunkreis Auerk** leit uun't nuurdwaasten faan Niidersaksen. Diar lewe 190.000 minsken üüb 1287 kwadrootkilomeetern. 

## Stääden an gemeenen

(Iinwenern di )

**Ianhaidsgemeenen**

**Samtgemeenen** mä hör gemeenen
( Ferwaltangssteed)

**Saner gemeen**
* Eilun Memmert (5,17&nbsp;km², ei bewenet)

## Luke uk diar

## Futnuuten
Neutraal element

At **neutraal element** as en betiaknang uun a algebra. Hat sait, dat detdiar element di wäärs faan en ööder element ei feranert.

## Bispalen
* Bi't tuuptäälen faan reel taalen as 0 (*[[nul]]*) det neutraal element:
: 0+x = x+0 = x
* Bi't moolnemen faan reel taalen as 1 (*[[ian]]*) det neutraal element:
: 1\cdot x = x\cdot1 = x
* Bi't tuuptäälen faan n \times n-matrizen as det nolmatrix 0_{n,n} det neutraal element:
:
0_{1,1} = \begin{pmatrix}
0
\end{pmatrix}
,

0_{2,2} = \begin{pmatrix}
0 & 0 \\
0 & 0
\end{pmatrix}
,
 ...

* Bi't moolnemen faan n \times n-matrizen as det ianhaidsmatrix I_n det neutraal element:
:
I_1 = \begin{pmatrix}
1 \end{pmatrix}
,\ 
I_2 = \begin{pmatrix}
1 & 0 \\
0 & 1 \end{pmatrix}
,\ 
I_3 = \begin{pmatrix}
1 & 0 & 0 \\
0 & 1 & 0 \\
0 & 0 & 1 \end{pmatrix}
,\ 
 ...

* Bi't tuuptäälen faan vektoren as di nolvektor \vec 0 det neutraal element.
Vektor

En **vektor** as en matemaatisken ütjdruk, di det paraleel fersküüwen beskraft.

## Fersküüwen
Wan en geomeetrisk objekt paraleel fersköwen woort, do bedüüdet det, dat arke ponkt faan detdiar objekt likewidj an üüb disalew wai fersköwen woort. Oober hü widj an hün wai det gongt, det beskraft di vektor. Uun det bispal mä det triihuk (rochts) wurd jo trii hukponkter A, B an C mä disalew vektor fersköwen:
: \vec {v }= \overrightarrow{AA'} = \overrightarrow{BB'} = \overrightarrow{CC'} 

## Beskriiwang
Dü könst di vektor beskriiw mä: 7 hoken rochts auer an 3 amhuuch. Det skriiwwiis as do:
: \vec v = \tbinom 7 3
Wan dü a koordinaaten faan en ponkt käänst, könst dü jo nei koordinaten mä detdiar skriiwwiis gau ütjreegne. Nem wi ans di ponkt A faan det triihuk A(-6|-1). Do fu wi gau a koordinaaten faan di nei ponkt A' ütj:
: \begin{pmatrix} (-6) + 7 \\ (-1) + 3 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 1 \\ 2 \end{pmatrix}.
Di nei ponkt A' leit do üüb A'(1|2).

## Nolvektor
Di nolvektor as det neutraal element bi't tuuptäälen faan vektoren:
: \vec 0 = \tbinom 0 0
Mä di nolvektor blaft di ponkt A huar hi as (A = A').

## Luke uk diar

* Normoolkrääft
Sitronaatsitroon

At **Sitronaatsitroon** of uk a **Juudenaapel** (*Citrus medica*) as en buum an en Citrusfrücht (*Citrus*) uun det famile faan a Winrütjplaanten (Rutaceae). Diar woort miast *sitronaat* of *sukaade* faan maaget.

## Bilen

Cidra flor.JPG|mini|Bloosen
Citrus medica var. sarcodactylis 01.JPG|mini|*C. medica* var. *sarcodactylis*
Cedri BMK.jpg|mini|Sitronaatsitroonen
Halv sukat.JPG|Sitronaat


## Luke uk diar
Austraalisk Wüüstenlimet

At **Austraalisk Wüüstenlimet** (*Eremocitrus glauca* of uk *Citrus glauca*) as di iansagst plaantenslach uun det skööl Eremocitrus faan a Winrütjplaanten(Rutaceae).

## Suurten
* *Eremolemon* – (E. glauca × Citrus × limon 'Meyer')
* *Citrangeremo* – (E. glauca × Citrange)
* *Eremorange* – (E. glauca × Citrus × sinensis)
* *Eremoradia* – (E. glauca × Citrus × aurantium)


Citrus glauca fruit.jpg|*Eremocitrus glauca*
CSIRO ScienceImage 3400 The Australian Outback Lime.jpg|*Australian Outback Lime*
Eremolemon2.jpg|*Eremolemon*



## Luke uk diar
Kumquats

**Kumquats** (*Fortunella*) san plaantenslacher uun det famile *[[Rutaceae]]*. Jo like aapelsiinen an hiar tu a citrusplaanten.

## Slacher
* *[[Fortunella crassifolia]]*
* *[[Fortunella hindsii]]*
* *[[Fortunella japonica]]* (Syn. *Citrus japonica*)
* *[[Fortunella margarita]]*
* *[[Fortunella obovata]]*
* *[[Fortunella polyandra]]*

## Suurten
Kumquats san uk iinkrüsagt wurden mä mandariinen an limeten:
* Kalamondiin (*Citrofortunella microcarpa*) (= Fortunella margarita × Citrus reticulata)
* Limquat (*Citrus × floridana*) (= Fortunella margarita × Citrus aurantiifolia)

## Luke uk diar

* Loquat
Washington, D.C.

**Washington, D.C.** [] as det hoodstääd faan a Ferianagt Stooten. Det ufkörtang *D.C.* stäänt för **District of Columbia**. Det as en bundesdistrikt, oober nään bundesstoot faan Ameerikoo. Hi hiart uk tu nään bundesstoot an as bluas di amerikoonsk kongres onersteld. Det stääd as näämd efter George Washington, di iarst president faan Ameerikoo. An di distrikt as näämd efter Christoph Kolumbus.

Uun Washington stäänt det *[[Witj Hüs]]*, diar wenet an regiaret di amerikoonsk president. Ei widj diar faan wech as det Kapitol, diar sat a *kongres*, det as at amerikoonsk parlament. Tu a kongres hiar a *senaat* an at *representantenhüs* (*at hüs*). Uk det traad wichtag regiarangsiinrachtang sat uun Washington, det as at *huuchst gericht* (Supreme Court).

Uun Washington sat uk noch ööder wichtag iinrachtangen, so üs di Internatsionaal Müntfond, at Weltbeenk an at OAS.

## Kliima




## Iindialang

 DCQUADS.jpg|Sjauer *kwadranten*
 DC Ward Map.svg|Aacht *wards*
 DC neighborhoods map.png|*Neighborhoods*
 ISS064-E-40657.jpg|Satelitenbil, 2021


Geograafisk woort Washington iindiald tu sjauer *kwadranten* Northwest (NW), Southwest (SW), Northeast (NE) an Southeast (SE). Huar jo tuupstupe, as at *Kapitol*.
At ferwaltang dialt Washington ap tu aacht *wards* (stääddialen) mä en hialer rä *neighborhoods* (kwartiiren).
A struaten san miast lik an ferluup uun en rochten winkel tu enööder, faan nuurd tu süüd haa's numern, an faan uast tu waast haa's nöömer efter't alfabeet. A nöömer an numern began leewen bi't Kapitol. Diagonaal diartu ferluup a grat *avenues* (hoodstruaten).

## Bilen

Washington DC view1.jpg|Loftbil faan Washington
Whitehouse.jpg|At Witj Hüs
Uscapitolindaylight.jpg|At Kapitol
Washington Monument evening.jpg|At Washington Monument
ArlingtonCemetery.jpg|Natsionaal sarkhoof Arlington
US SupremeCourtWashingtonDC.jpg|At Huuchst Gericht
Lincoln Menorial.JPG|At Lincoln Memorial
Smithonian Institutions.JPG|At Smithsonian Institution


## Sasterstääden
*  Bangkok, Thailun, sant 1962
*  Dakar, Senegal, sant 1980
*  Peking, Sjiina, sant 1984
*  Brüssel, Belgien, sant 1985
*  Paris, Frankrik, seit 2000
*  Athen, Griichenlun, sant 2000
*  Pretoria, Süüdafrikoo, sant 2002
*  Accra, Ghana, sant 2006
*  Seoul, Süüdkorea, sant 2006
*  Sunderland, Ferianagt Könangrik, sant 2006
*  Ankara, Türkei, sant 2011
*  Rom, Itaalien, sant 2011
*  Brasília, Brasiilien, sant 2013

## Luke uk diar
Primtaal

En **primtaal** as en natüürelk taal mä tau dialern: ian (1) an det primtaal salew.

Det letjst primtaal as tau (2) an do gongt det widjer mä:
:2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47, 53, 59, 61, 67, 71, 73, 79, 83, 89, 97&nbsp;…

Diar as nian gratst primtaal, man jo grater primtaalen lei miast widjer ütjenööder. Likes jaft at uk bi griisegrat primtaalen *primtaal-twanlangen*, diar bluas am tau ütjenööderlei, t.b. 1019 an 1021.

Wan en *natüürelk taal* nian primtaal as, do as hat *tuupsaat*. Det ment, dü könst mä moolnemen faan primtaalen üüb detdiar natüürelk taal kem. Bispal: 35 as nian primtaal, auer hat mä jo primtaalen 5 mool 7 bereegent (tuupsaat) wurd koon. An at jaft uk nian ööder primtaalen, diar mäenööder moolnimen üüb 35 kem.

## Det wurd
Det wurd *primtaal* komt ütj at latiinsk: *numerus primus*, an det ment *iarst taal*.

## Primfaktor
Arke natüürelk taal läät ham iandüüdag apdial tu sin **primfaktooren**. Primtaalen haa bluas ään primfaktor, det as det primtaal salew.

A iarst 20 taalen an hör apdialang tu primfaktooren:

## Gratst primtaal
At jaft nian gratst primtaal. Det wost al Euklid. Hi hää det "indirekt" bewiset:Wi stel üs föör, at jaft en gratst primtaal. Do nem wi aal a primtaalen mäenööder mool: 2 mool 3 mool 5 mool 7 mool 11 an so widjer bit tu't gratst primtaal. Tu detdiar griisegrat taal tää wi ian (1) diartu. Detdiar nei taal könst dü ei troch 2 dial, ei troch 3, troch 5, troch 7, troch 11 an so widjer. Leewen blaft en rest faan 1 auer. Wan dü det taal oober ei troch ööder bekäänd primtaalen dial könst, do as hat eder salew en primtaal of hat hää noch ööder, grater primfaktooren, diar wi noch ei kään.

## Primtaal-Teoreem

At jaft nian formel, am t.b. det hunertst primtaal tu bereegnin. Likes san a primtaalen ei gans tufelag ferdiald. Di matemaatiker Carl Friedrich Gauß foonj 1793 ütj (diar wiar hi iarst 15 juar ual), dat a primtaalen mä logarithmen tuuphinge. Hi kaam üüb det formel för't uuntaal faan primtaalen:
: \pi(x) \sim \tfrac{x}{\ln(x)}
Det ment: Je grater x as, am so naier komt det bereegnang \tfrac{x}{\ln(x)} tu det würelk uuntaal \pi(x). [\pi ment heer ei! det kreistaal!]
Leeder fool ham üüb, dat \tfrac{x}{\ln(x)} leewen tu letj taalen leewert (det green funksion leit oner det ruad), an do hää hi det formel noch ans auerwerket an kaam üüb di ***Integraallogarithmus*** (det blä funksion):
: \mathrm{Li}(x):=\int_2^x \frac{\mathrm{d}t}{\ln t}. 
Det blä an det ruad funksion san nü knaap noch ütjenööder tu hualen.

## Luke uk diar
Weltbeenk

At **Weltbeenk** as en ferbant faan fiiw iinrachtangen, diar för stabiil finansen üüb a eerd surge skel. Hat sat uun Washington, D.C. (USA) an as 1945 grünjlaanj wurden, am a lunen efter a Ööder Weltkriich weder aptubauen. At Weltbeenk as en iinrachtang faan a UNO an nai mä di Internatsionaal Müntfond (IMF).

## Iinrachtangen

* IBRD (, *World Bank*)
* IDA ()
* IFC ()
* MIGA ()
* ICSID ()

## Luke uk diar

* Wääbsteed faan't Weltbeenk
Begoonien (Famile)

**Begoonien** (*Begoniaceae*) san en plaantenfamile uun det order faan a Kürbisoortagen (*Cucurbitales*). Diar jaft at wel son 1.400 bit 1.500 slacher faan. Fölen wurd üs guardbluumen aptaanj. Bit üüb ään slach hiar's aaltumaal tu det skööl *[[Begonia]]*.

## Sköölen
* Begonia, ~ 1.500 slacher
* Hillebrandia, 1 slach
*: Hillebrandia sandwicensis

## Luke uk diar
Begoonien (Skööl)

**Begoonien** (*Begonia*) san det gratst plaantenskööl uun det famile faan a Begoonien (Begoniaceae). Diar hiar wel son 1.400 bit 1.500 slacher tu. Flook slacher haa smok bloosen an bleeden an wurd üs guardbluumen aptaanj.

## Bilen
### Begoonien för banen

Begonia corallina0.jpg|*Begonia corallina*
Begonia CorallinaHybrids PresidentCarnotInflorescenceH.jpg|*Begonia Corallina*-krüsang 'President Carnot'
Begonia 1.jpg|*Begonia-Elatior*

### Begoonien mä smok bleeden

Begonia1.jpg|*Begonia aconitifolia*
Begonia pustulata (petals) - Botanical Garden Cologne.jpg|*Begonia pustulata*
Begonia rex a1.jpg|*Begonia-Rex*-krüsang
Begonia exotica (petals) - Botanical Garden Cologne.jpg|*Begonia exotica*

### Begoonien för bütjen

Begonia Semperflorens Hybrids 1005Overview.JPG|En baad mä *Begonia-Semperflorens*-krüsangen
Begonia x tuberhybrida 1005Pink1.JPG|*Begonia-Tuberhybrida*
Begonia zwisająca Begonia tuberhybrida 1.jpg|*Begonia-Tuberhybrida-Pendula*


## Luke uk diar
Butelkürbis

A **Butelkürbis** (*Lagenaria siceraria*)  as wel ian faan a äälst kultuurplaanten üüb a welt. Hi wääkst uun a troopen, fööraal uun Afrikoo.

## Kalebas
Faan butelkürbisen san al loong butler maaget wurden. Jo het *kalebasen*. Man uk musiikinstrumenten jaft at diar faan.

Refreshing_palm_wine.jpg|En kalebas üs drankbutel
Calebasse.jpg|En kalebas üs kop
Toumani_Diabat%C3%A9.jpg|En musiikinstrument (*[[kora]]*)
Gourd_covered_with_mokume_leaves,_views_a_and_b,_by_Carol_Simmons.jpg|Konstobjekten


## Luke uk diar
Troopenwalt

**Troopenwalt** as en loonskap uun a troopen. Dü fanjst ham uun Süüdameerikoo, Afrikoo an uun Aasien. Hi leit trinjam a ekwaator bit amanbi 10 graad nuurd an süüd. Diar rinjt at auer 2.000 mm uun't juar. Nuurdermuar an süüdermuar san a wakselwiat troopen.

## Ütjsen
 Ian kääntiaken faan a troopenwalt as, dat diar arke etaasj mä plaanten an diarten besiidelt as:
* A grünj mä ruter, diar as ei föl wäärdag materiool uun. Ufstürwen plaanten ferrööde so gau, dat jo geliks weder faan diarten an ööder plaanten apnimen wurd.
* Krüüsen waaks bit sowat 1,5 m huuch.
* Aalwat huuger bit 5 m waaks bosker an letj buumer.
* A buumer waaks miast bit 40 m huuch.

## Bilen

Rain_in_Tena.jpg|Uun a troopenwalt rinjt at arken dai so am a madetidj
Bosque_dos_Jequitib%C3%A1s_-_IMG_9971.jpg|Buumer haa flaak ruter, gratendials auer a grünj
Rio_Madre_de_Dios,_Peru.JPG|Di skraal grünj koon a plaanten ei fäästhual
Pygmy_house_outsideview.jpg|Diar wene man enkelt natuurfulken


## Luke uk diar
Wakselwiat Troopen

A **Wakselwiat Troopen** san regiuunen uun a Troopen nuurdermuar faan amanbi 10 graad nuurd an süüdermuar faan 10 graad süüd. Diartesken leit a troopenwalt. Uun a wakselwiat troopen jaft'at uk ans drüg tidjen, jo haa man 9½ bit 7 wiat muuner, uun a troopenwalt san't 12 bit 9½.

Likes rinjt at diar noch fiks, diar faal 1.000 bit 2.000 mm rin. Efter nuurden an süüden woort at biletjen drüger, diar slütj a Wakseldrüg Troopen uun.

## Diarten
Uun a wakselwiat troopen lewe grater diarten, diar muar steeds tu lewin brük:

Lööwen, Kengeruus, Seebras, Antiloopen, Elefanten, Girafen, Hipos.
Drüg Troopen

A **Drüg Troopen** san regiuunen uun a Troopen tesken a Wakseldrüg Troopen an a Wüüsten. Diar jaft at loong drüg tidjen an man 4½ bit 2 wiat muuner. An diar faal man 250 bit 500 mm rin. At loonskap as skraal mä enkelt bosker.

## Diarten
Diar lewe man enkelt slacher faan insekten, koonkern an fögler, an jo san miast am naachtem uun a gang.

## Bilen

South Namibia.jpg|Loonskap uun Namiibia



## Luke uk diar

* Sahel
Wakseldrüg Troopen

A **Wakseldrüg Troopen** san regiuunen faan gäärslun uun a Troopen tesken a Wakselwiat Troopen an a Drüg Troopen. Diar jaft at loong drüg tidjen an man 7 bit 4½ wiat muuner. Likes faal diar noch 500 bit 1.000 mm rin. Sodenang as at loonskap temelk skraal mä enkelt grater buumer.

## Bilen

Tarangire-Natpark800600.jpg|Loonskap uun Tansania
Ekwaator

Di **ekwaator** as en (soochten) kreis trinjam a eerd, diar luadrocht tu't eerdaaks stäänt. Hi dialt a eerd uun a maden ap tu en nuurdelk an süüdelk eerdheleft. Sodenang komt hi uk tu san nööm. Ütj at latiinsk auersaat het ekwaator soföl üs *likedenang maager*. Mä di ekwaator began a geograafisk breetjin tu täälen, hi hää det breetje 0°. An efter nuurden an süüden täält am do bit 90° nuurd (nuurdpuul) an 90° süüd (süüdpuul). Trinjam a ekwaator lei a troopen.

## Miaten


Di ekwaator as 40.075,017&nbsp;km lung an hää en (madelten) trochmeeder faan 12.756,274&nbsp;km.

Uk det lengde faan en siamiil (sm) hää mä det lengde faan di ekwaator tu dun. Hat as ans fäästlaanj wurden üs di söstagst dial (= ian *minüüt*) faan ian breetjingraad faan a eerd. Doomools ging am faan en eerdraadius faan 6.370&nbsp;km ütj, an sodenang wiar det siamiil 1853 m. Daalang as det siamiil 1852 m lung.

## Luke uk diar
ISO 3166-2:TW

## Kodierliste
### Distrikte

### Städte

### Sonderdistrikte

## Einzelnachweise


## Siehe auch
* ISO 3166-2, Referenztabelle der Ländercodes.
* ISO 3166-1, Referenztabelle der Ländercodes, wie sie in Domainnamen verwendet werden.
Georges Pompidou

**Georges Jean Raymond Pompidou** (5. Juuli 1911 önj Montboudif, Cantal (Frankrik) &ndash; 2. April 1974 önj Paris (Frankrik)) wus en frånsch politiker, president foon Frånkrik än koföörst foon Andorra foon 1969 bit 1974.

## Kiik uk deer
* *Presidente foon Frånkrik (Füft Räpubliik)*: Charles de Gaulle (1959-1969), Georges Pompidou (1969-1974), Valéry Giscard d'Estaing (1974-1981), François Mitterrand (1981-1995), Jacques Chirac (1995-2007), Nicolas Sarkozy (2007-2012), François Hollande (2012-2017), Emmanuel Macron (2017-).
ISO 3166-2:BE

A **[[ISO 3166-2]]**-codes för Belgien (BE) beskriiw 5 prowinsen uun Flandern an 5 prowinsen uun a Wallonii. Di iarst faan a trii buksteewen betiakent det regiuun (V of W) an jo ööder tau buksteewen det prowins. Det regiuun Brüssel as en aanj prowins an hää en aanjen code.

## Codes

### Regiuunen

### Prowinsen
#### uun Flandern

Stant: 

#### uun Wallonien

Stant: 1. Janewoore 2008

## Futnuuten


## Luke uk diar
*  (EU-Statistikregiuunen)
* ISO 3166-2, Tabel mä lun-codes
* ISO 3166-1, Tabel mä lun-codes uun TLDs
Taiwan (Republiik)

Det **Sjineesk Republiik Taiwan** () woort uk **Republiik Sjiina üüb Taiwan** (**ROC**) näämd an as en lun uun Uastaasien. Di gratst dial maaget det eilun Taiwan ütj, man diar hiar uk noch en hiale rä letjer eilunen tu. Diar lewe amanbi 23,3 miljuun minsken.

## Koord

## Regiuunen

## Histoore


Efter at rewolutsioon faan 1911 ging det Qing-Dünastii oner, an a 1. Janewoore 1912 wurd det Republiik Sjiina ütjrepen. Hör iarst president wiar Sun Yat-sen, man hi küd sin määcht ei hual, an so wooks diar regiunaal määchten ap, diar ööder föörstelangen hed.

Faan 1926 bit 1949 wiar diar flook bürgerkriigen, diar tuleetst faan't *Fulksbefreiangsarmee* wonen wurd. An hat hää det *[[Fulksrepubliik Sjiina]]* ütjrepen, di iarst uunfeerer wiar Mao Zedong. 

At *Republiik Sjiina* of uk *Natsionaalsjiina* wurd muar of maner apliaset, hat küd ham bluas noch üüb det eilun Taiwan hual. At *Fulksrepubliik Sjiina* sjocht Taiwan üs dial faan't *Fulksrepubliik* uun, man Taiwan sjocht ham salew üs suwereenen stoot. Didiar konflikt as bit daalang noch ei apliaset.

## Kwelen


## Luke uk diar
Futbaal

**Futbaal** as en baalsport mä tau maanskapen, diar jinenööder spele an eder muar tooren üs det ööder sjit wel. Uk di baal för det spal het *futbaal*.

## At spal

Det spal düüret normoolerwiis tweisis 45 minüüten. Bi enkelt turniiren woort oober noch tweisis 15 minüüten efterspelet, bit ian maanskap wonen hää. Wan do uk noch nään waner fääststäänt, jaft at uk noch det elwen-meeter-sjiten.

Tu ian maanskap hiar elwen spelern, tjiin üüb't fial an ään uun't toor. Bit tu trii spelern mut uun a luup faan't spal ütjwakselt wurd. 

Di baal woort mä a fut auer't fial skööden, man di toormaan mut di baal uk uun a hun nem. A fialspelern mut di baal bluas uun a hun nem, wan hi ütj at spalfial skööden wurden as. Do mut jo ham mä tau hunen weder iin uun't spalfial smitj.

## Histoore

Det spal as uun't ääder 19. juarhunert uun't Ferianagt Könangrik apkimen. Uun't leeder 19. juarhunert kaam det muude do uk auer üüb a europeesk kontinent. Uuntesken woort üüb a hialer welt futbaal spelet.

## Luke uk diar
* Futbaal EM 2012
* Futbaal WM 2022
* Futbaal EM 2024
Wilag

At **Wilag** (*Salix caprea*) as en buum uun det famile faan a Wilagplaanten (*Salicaceae*). Hat bleut ääder an as sodenang en wichtag fuderplaant för't im. Hör twiigen wurd uk hal uun hüüs apsteld.

## Bilen

Salix_caprea_Male.jpg|Bloos, maskuliin
Salix_caprea_013.jpg|Bloos, feminiin
Salix_caprea_goat_willow.jpg|Frücht (*ketje*)
Cleaned-Illustration_Salix_caprea.jpg|Tiaknang


## Luke uk diar
Wilger

**Wilger** (*Salix*) san en skööl faan plaanten uun det famile faan a Wilagplaanten (*Salicaceae*). Diar hiar son 450 slacher tu. Jo lewe uun't nuurdelk miatag kliima. Enkelt slacher fanjst dü oober uk uun a troopen. Jo mei hal wiaten grünj.

## Onersköölen
S. subg. Chamaetia – S. subg. Chosenia – S. subg. Longifoliae – S. subg. Salix – S. subg. Vetrix

## Enkelt slacher
: Wilag (*Salix caprea*)
: Pualemrut (*Salix repens*)

## Bilen

Korbmacher.jpg|Faan jong twiiger kön kurwer bünjen wurd.
Salix_viminalis_young_plants_on_new_soil.jpg|Wilger waaks hal uun muuren an sluater.


## Luke uk diar
Wilagplaanten

**Wilagplaanten** (*Salicaceae*) san en plaantenfamile uun det kategorii faan a *[[Malpighiales]]*, an hiar tu a bloosenplaanten.

## Triibuus
Abatieae – Bembicieae – Flacourtieae – Homalieae – Prockieae – Saliceae – Samydeae – Scolopieae – Scyphostegieae

## Sköölen
                                            †      †       

## Luke uk diar
Muur

**Muuren** san wiat loonskapen mä liager plaanten. Auer diar tuföl weeder stäänt, kön plaanten ei rocht ferrööde, jo wurd tu türew. An di türew wääkst mä a juaren amhuuch.

## Bilen

Bullenkuhle.jpg|Det weeder saamelt ham üüb a liachst ponkt.
Bornriethmoor_Abzugsgraben.jpg|En weederliasang skal en muur ütjdrüge.
Die_Gartenlaube_%281873%29_b_595.jpg|Türew woort ufbaud.


## Luke uk diar
Öömrang Iisenboon

At **Öömrang Iisenboon** wiar en smäälspöörboon mä en spöörwidje faan 900 mm üüb Oomram. Hat as bedrewen wurden faan 1893 bit 1939. 

## Bilen

## Literatuur
* Heinz-H. Schöning: *Die Amrumer Inselbahn*. Verlag Kenning, Nordhorn 1996, .
* Georg Quedens: *Wi fohrn, wenn ick mien Punsch ut heff – Geschichte und Geschichten der Amrumer Inselbahn*. Verlag Jens Quedens, Amrum 2001, .
* Gerd Wolff: *Deutsche Klein- und Privatbahnen, Teil 1: Schleswig-Holstein/Hamburg*. Zeunert, Gifhorn 1972, .
* Hans Wolfgang Rogl: *Die Nordsee-Inselbahnen*. 6. Auflage, alba, Düsseldorf 1996, .
* Gerd Wolff: *Deutsche Klein- und Privatbahnen, Band 13: Schleswig-Holstein 2 (westlicher Teil)*. EK-Verlag, Freiburg 2012, .

## Luke uk diar
* Bilen an histoore üüb
Feer-Oomram Beenk

__NOTOC__

At **Feer-Oomram Beenk** (*RaiBa*) as en sjiisk mootskapsbeenk uun A Wik üüb Feer. Uun Neebel üüb Oomram as en filiaalsteed.

## Ferbant
Det beenk werket mä muar grat onernemen tuup:
* DZ Beenk
* R+V Ferseekerang
* Bauspaarkas Schwäbisch Hall
* Teambeenk
* VR Leasing
* Union Investment

## Taalen <small>(faan 2013)</small>
* Bilanssum = 128,9 Mio. Euro
* Iinlaagen = 85,3 Mio. Euro
* Ütjliand krediiten = 104,5 Mio. Euro
* Uunstelden = 46
* Steeden = 2 (+ 3 automooten-steeden)
* Lasmooten = 2.571

## Stambuum
* Feer-Oomram Beenk eG (sant 2000)
** Fering Beenk eG (bit 2000)
*** Fering Fulksbeenk eG (bit 1991) (diarföör Fering Krediitferian e.G.m.b.H.)
*** Raiffeisenbeenk Feer eG (bit 1991) (diarföör Fering Spaar- an Darleenskas eG)
** Raiffeisenbeek Oomram eG (bit 2000)

Uun't juar 2020 hää't Feer-Oomram Beenk ham mä't *Kaltenkirchener Bank* tuupslööden, an het nü *Ferianagt VR Beenk eG*.

## Ferwisang efter bütjen
* Wääbsteed faan't Feer-Oomram Beenk eG
* Wääbsteed faan't Ferianagt VR Beenk eG
*
Waasterhias

**Waasterhias** as di waastelk dial faan't gemeen Neebel üüb Oomram. Hi leit tesken at öömrang lunstruat an a düner. 1987 haa diar 115 minsken lewet. Waasterhias leit temelk uun a maden faan't eilun Oomram.

## Histoore
Üs efter a Ööder Weltkriich flook minsken en nei aran soocht, hää det gemeen Neebel uun't waasten nei baulun ütjwiset. Sodenang as det taal faan a Neebelaanjgen dobelt so grat wurden. Daalang wurd flook hüsang ferhüürd an san bluas noch uun a somer bewenet.

## Futnuuten
Ernst Meier-Hedde

***Ernst Meier-Hedde*** as en reter faan't DGzRS an di iarst faan det nei 28-m-klas, diar stak för stak det 27,5-m-klas ufliase skal.

Hi leit uun Witjdün üüb Oomram an hää uun a somer 2015 san föörgunger Vormann Leiss ufliaset.

## Bilen

2014 01 21 Fassmer DGzRS SK35 im Bau IMG 0047 K.JPG|Di reter uun bau
2014 01 21 Fassmer DGzRS Motoreinbau IMG 0047 K.JPG|At maskiin woort iinbaud


## Luke uk diar

* Typbeskriiwang faan SAR 28.
Kualplaanten

**Kualplaanten** (*Brassica*) san en plaantenskööl uun det famile faan a krüsbloosen (*Brassicaceae*). Diar hiar flook wichtag kultuurplaanten tu.

## Slacher
B. aucheri – B. baldensis – B. balearica – B. barrelieri – B. beytepeensis – B. bivoniana – B. bourgeaui – B. cadmea – B. carinata – B. cretica – B. deflexa – B. deserti – B. desnottesii – B. dimorpha – B. drepanensis – B. elongata – B. fruticulosa – B. glabrescens – B. gravinae – B. hilarionis – B. incana – B. insularis – B. jordanoffii – B. juncea – B. macrocarpa – B. maurorum – B. montana – B. napus – B. nigra – B. nivalis – B. oleracea – B. oxyrrhina – B. procumbens – B. rapa – B. repanda – B. rupestris – B. somalensis – B. souliei – B. spinescens – B. tournefortii – B. trichocarpa – B. tyrrhena – B. villosa

## Wichtag slacher
* Abessiinsk Senep (*Brassica carinata*)
* Brün Senep (*Brassica juncea*)
* Suart Senep (*Brassica nigra*)
* Raps (*Brassica napus*)
*: Onerslach: Steegrööw, Güül rööw?, Kualrööw ? Böderrööw ? (*Brassica napus rapifera*)
* Rööwsiad, Kualrööwen ? (*Brassica rapa*)
*: Onerslacher: Sjiinakual, Meirööw, Rööwstaal
* Kual (slach) (*Brassica oleracea*)
*: Onerslacher: Bluumenkual, Hoodkual, Ruusenkual, Kualroobe, Brokoli, Greenkual

## Luke uk diar

* Rööwen (*Beta* slacher)
Kual (slach)

**Kual** (*Brassica oleracea*) as en plaantenslach uun det famile faan a krüsbloosen (*Brassicaceae*) an hiart tu a kualplaanten (*Brassica*). Diar kem flook kual-suurten faan uf.

## Wichtag suurten
* Bluumenkual (*Brassica oleracea botrytis*)
* Hoodkual (*Brassica oleracea capitata*)
*: Witjkual (*Brassica oleracea capitata alba*)
*:: Spaskual (*Brassica oleracea capitata alba conica*)
*: Ruadkual (*Brassica oleracea capitata rubra*)
*: Wirsingkual (*Brassica oleracea capitata sabauda*)
* Ruusenkual (*Brassica oleracea gemmifera*)
* Kualroobe, Koroobe (*Brassica oleracea gongylodes*)
* Brokoli (*Brassica oleracea italica*)
* Greenkual (*Brassica oleracea sabellica*)

oober: Sjiinakual hiart diar ei tu. Hi komt faan en öödern slach uf: Brassica rapa

## Bilen

Brassica oleracea Helgoland1.jpg|Bloosen faan wil kual
Brassica oleracea Helgoland5.jpg|Staaler an bleeden faan wil kual
Blumenkohl-1.jpg|Bluumenkual
Cabbage.jpg|Witjkual
Spitzkohl-2.jpg|Spaskual
Brassica oleracea Ruby Perfection kz1.jpg|Ruadkual
Wirsingkohl.jpg|Wirsingkual
Rosenkohl-2.jpg|Ruusenkual
Koolrabi (Brassica oleracea convar. acephala alef. var. gongylodes).jpg|Kualroobe
Broccoli2.jpg|Brokoli
Boerenkool.jpg|Greenkual


## Luke uk diar

*
Letj Ialtürn Neebel

Di **Letj Ialtürn Neebel** stäänt uun Sössaarep üüb Oomram nai bi't Öömrang Skuul.

## Funksion
Hi wiset en sektoorenial an halept bi't uunsjüüren uun't Nuurder Ia faan Feer efter waasten.

## Bilen

Leuchtturm Nebel270.jpg
Lighthouse Nebel Matthias Suessen277.jpg
Letj Ialtürn Neebel.jpg


## Luke uk diar
* WSA
* Leuchtturm-Atlas.de
* Leuchtturmseiten.de
* Leuchtturm-Web.de
Letj Ialtürn Noorsaarep

Di **Letj Ialtürn Noorsaarep** stäänt uun Noorsaarep üüb Oomram nai bi't kui.

## Funksion
Hi wiset en sektoorenial an halept bi't uunsjüüren faan Hörnem üüb Sal.

## Luke uk diar
* Georg Quedens: *Amrum,* S. 92. 15. aplaag 1990. Breklumer Verlag, Breklum 1971. .
* leuchtturm-atlas.de
Letj Ialtürn Witjdün

Di **Letj Ialtürn Witjdün** stäänt uun Witjdün üüb Oomram üüb a *wandelboon*.

## Funktjuun
Hi hää 1978 di letj ialtürn bi't *kuurhüs* ufliaset, üs a *süüdspits* nei bebaud wurden as. 1988 as hi stal laanj wurden, auer det faarweeder ham feranert hää.

## Luke uk diar
* leuchtturm-atlas.de
* leuchtfeuerseiten.de
Geen

En **geen** as en kirew faan en DNA. Hat häält det informatsioon för en RNA, diar efter det münster faan't DNA apbaud woort.

Diar san flook slacher faan RNA. Auer a miaten wichtag as det mRNA (*messenger RNA*), diar för di apbau faan proteinen brükt woort. An a proteinen besteme a eegenoorten faan en eukariot, uk faan di minsk. Sodenang besteme a geenen det ferarwin faan eegenoorten. 

Hü geenen apbaud san, an wat jo för funksioonen haa, diar befaadet ham det geneetik mä.

## Luke uk diar
* Mutatsioon
* Ewolutsioon
RNA

**RNA** as det ingelsk ufkörtang för **Ribonukleinsüren** (RNS). RNA as en biomoleküül an liket at DNA.

## Funktjuun
At RNA saat geneetisk informatjuun faan en sel am tu proteinen. 

## Slacher
* mRNA (*messenger RNA*) - Hat as wel det wichtagst RNA, auer hat informatjuunen faan en geen tu en ribosoom auerdrait. 
* tRNA (*transfer RNA*) - Hat drait aminosüren tu't ribosoom.
* rRNA (*ribosomal RNA*) - Hat werket bi di apbau faan ribosoomen mä.
* an noch flooken muar ...

## Luke uk diar
* Nukleotid
Ribosoom

**Ribosoomen** san grat molekulaar kompleksen faan proteinen an ribonukleinsüren (RNA), diar uun cytoplasma, uun mitochondrien an chloroplasten föörkem. Diar wurd proteinen apbaud, so üs a geenen uun't DNA det föörsä. Enkelt aminosüren wurd efter det geneetisk informatsion tu grat moleküülkeeden tuupsaat. Ribosoomen san 20 - 25 nm grat.

## Funktjuun
Det mRNA auerdrait det informatsion faan't DNA tu't ribosoom. Det amsaaten faan a mRNA-informatjuunen tu keeden faan aminosüren het *translation*. Didiar föörgung komt bi aal at labenen föör; hi as en kääntiaken faan leewent, so üs wi det kään.

## Kwelen
Aminosüren

**Aminosüren** san en skööl faan orgaanisk ferbinjangen mä tumanst ian carboxyskööl&nbsp;(–COOH) an ian aminoskööl&nbsp;(–NH2). 

Miast ment am mä aminosüren jodiaren, diar uun proteinen föörkem (= *proteinogen* aminosüren). Jo het α-aminosüren, diar käänt am 20 (+3) faan. Diar san oober noch 400 muar, diar uun a natüür föörkem.

Aminosüren kem ei bluas üüb a eerd föör, jo san uk al üüb komeeten fünjen wurden. An so woort spikeliaret, of diar irgenthuar uun't uniwersum ferlicht leewent as.

## Luke uk diar

* 20 proteinogen aminosüren
Cytoplasma

**Cytoplasma** (faan greks  *kýtos* „kop“ an  *plásma* „ding“) as det, wat en sel faan banen ütjfalt. Trinjam det sel sat det sel-membraan, an uun det sel san di sel-kial an *organelen*, det san ööder sel-dialen so üs a mitochondrien.

Uun chloroplasten het det cytoplasma *[[stroma]]*.

## Tuupsaatang
* Weeder 80,5–85 %
* Proteinen 10–15 %
* Lipiiden 2–4 %
* Polysacchariden 0,1–1,5 %
* DNA 0,4 %
* RNA 0,7 %
* letj orgaanisk moleküülen 0,4 %
* anorgaanisk moleküülen an ionen 1,5 %

## Futnuuten
Köölhüdraaten

**Köölhüdraaten** of uk **Sacchariden** san di gratst cheemisk dial faan ales labenen üüb a eerd. Tuup mä fäät an proteinen hiar jo tu üüs iidj.

## Iindialang
Diar san ünlik sköölen faan köölhüdraaten mä ünlik eegenskapen:
* Monosacchariden, t.b. drüüwensoker, früchtsoker
* Disacchariden, t.b. witj soker, moolksoker
* Oligosacchariden, t.b. raffinoos
* Polysacchariden, t.b. starken, seluloos, chitin

## Wichtag köölhüdraaten

* Ianfachsoker (Monosacchariden)
** Glukoos, drüüwensoker, dextroos
** Mannoos, en *epimer* faan glukoos
** Fructoos, früchtsoker
** Riboos, en dial faan't ribonukleinsüren (RNA)
** Desoxyriboos, en dial faan't desoxyribonukleinsüren (DNA)
** Galactoos, slimsoker
** Fucoos, en L-soker
** Rhamnoos, en L-soker

* Taufachsoker (Disacchariden)
** Saccharoos, rööwensoker, röörsoker (Glucoos + Fructoos)
** Laktoos, moolksoker (Glucoos + Galactoos)
** Lactuloos, en konstelken moolksoker
** Maltoos, maltssoker (Glucoos + Glucoos)
** Trehaloos, en soker (Glucoos + Glucoos)

* Triifachsoker (Trisacchariden)
** Melezitoos, Trisaccharid t.b. uun hönang
** Raffinoos, blaft bi't sokerproduktjuun auer
** Umbelliferoos

* Fölfachsoker (Polysacchariden)
** Starken, wichtag dial faan't iidj
*** Amyloos as uun starken banen
*** Amylopektin as uun starken banen
** Seluloos, as uun plaanten
** Glykogen, häält energii för muskeln an liwer
** Chitin, as uun laspuatet diarten
** Calloos, as uun plaanten
** Fruktane, as uun plaanten
** Dextrane, as en polysaccharid
** Pektine, hiar tu't boolääst uun üüs iidj

* Cyclodextrine: as en oligosaccharid an liket en kuugel
** α-Cyclodextrin (sääks glukoosuundialen)
** β-Cyclodextrin (sööwen glukoosuundialen)
** γ-Cyclodextrin (aacht glukoosuundialen)


## Luke uk diar
Polimeraase-käätereaksjoon

Jü **Polimeraase-käätereaksjoon** (*PCR*) as en biokeemisch wäi, am DNA tu duplisiiren.

## Model




## Kiik uk deer
Mitochondrium

At **mitochondrium** (faan greks  *mítos* ‚triad‘ an  *chóndros* ‚kial‘) as en dial faan en sel. Mitochondrien kem bal bi arke eukariot föör, uk bi di minsk.

## Funktjuun
Mitochondrien fersurge a selen mä energii, auer jo det moleküül Adenosintriphosphat apbau. Jo haa uk en aanj DNA, det as det mitochondriol DNA.

## Luke uk diar
* MITOMAP  (ingelsk)
Proteiin

**Proteiin** of **aiwitj** san grat moleküülen, huar aminosüren uun sat. Proteiinen san uun arke sel an haa diar flook leewentswichtag funksioonen. Jo san di grünjbaustian faan ales labenen. Diaram skel wi jo uk iidj.

## Iidj
Föl proteiin as uun :
* Flääsk
* Fask
* Aier
* Moolk, sees an tjuarel
* Nöden
* Bongfrüchten, t.b. soojabuan (41,6 %) of lins (23,4%)

## Luke uk diar
* Proteiin-Atlas (ingelsk)
Tjootern

**Tjootern** (sjiisk: *Detern*) as en letj gemeen uun Niidersaksen. Hat hiart tu't Samtgemeen Jümme uun a Lunkreis Leer.

## Saarpen
* Amdorf
* Barge
* Detern / Tjootern
* Deternerlehe
* Neuburg (Detern)
* Stickhausen
* Velde (Detern)

## Luke uk diar

## Futnuuten
Lunkreis Leer

Di **Lunkreis Leer** as en lunkreis uun't nuurdwaasten faan Niidersaksen an hiart tu Uastfresklun.

## Stääden an gemeenen

A iinwenertaalen uun kläämen san üüb a stant faan a .

## Luke uk diar

## Futnuuten
Mississippi River

Di **Mississippi** [] (ingelsk: **Mississippi River**) as en 3778 kilomeeter lungen struum uun a Ferianagt Stooten. Hi hää san hood uun a Lake Itasca uun Minnesota an san müs süüdelk faan New Orleans uun a Golf faan Meksiko.

Tuup mä di Missouri, di uun a Mississippi iinlääpt, san jodiar tau struumer üs Mississippi-Missouri 6051 kilomeetern lung an di sjuardlingst struum üüb a eerd.

## Iintoochregiuun

### Struumer faan lachts (uasten)
* St. Croix River * Black River * Wisconsin River * Rock River * Illinois River * Kaskaskia River * Ohio * Hatchie River * Yazoo River * Big Black River

### Struumer faan rochts (waasten)
* Minnesota River * Root River * Cannon River * Turkey River * Iowa River * Des Moines River * Skunk River * Salt River * Missouri * Saint Francis River * White River * Arkansas * Red River

## Luke uk diar

## Kwelen
Ester

En **ester** as en ferbinjang faan en alkohol mä en süren

## Bispal

En ester hää en "süren" dial an en "alkohol" dial. Estern kem uun a natüür uun fäät föör.

## Föörkemen
Estern besteme di stirem an di smaag faan früchten:

Bananas.jpg|Banaanen
Datei:Apples.jpg|Aapler
Pears.jpg|Peeren
Erdbeeren 2.jpg|Eerdbeien
Ambersweet_oranges.jpg|Aapelsiinen
Trešnje germersdorfske.jpg|Käärsen


## Luke uk diar
Fäät

**Fäät** of **ööle** as en ester faan glycerin, det as en triiwäärdagen alkohol (Propan-1,2,3-triol). Diar hinge trii fäätsüren bi. 

Wan en fäät bi normool temperatuuren fääst as, do as det en **fäät**. Wan det begant tu luupen, do as det en **ööle**. 

Fääten kem natüürelkwiis uun siad an uun spääk faan diarten föör. Jo hual en energii faan 37&nbsp;kJ/g (9&nbsp;kcal/g) an san di wichtagst energiileewerant för minsken, diarten an enkelt plaanten.

Fäät woort ei bluas üs iidj, man uk üs smeer för maskiinen brükt.

## Spreegwurden
* ***Fäät*** swäämt boowen, wan't uk faan en ualen hünj as.

## Luke uk diar

## Kwelen
Prowins Schleswig-Holstian

Det **Prowins Schleswig-Holstian** as 1867 efter di *Sjiisk Kriich* tesken Preußen an Uastenrik grünjlaanj wurden. Diarföör wiar diar tau hertoochdoomen Schleswig an Holstian. Üs di 23. August 1946 det bundeslun Schleswig-Holstian grünjlaanj wurd, wiar't föörbi mä det prowins faan Preußen.
Johannes Thamsen

**Johannes (Hanni) Thamsen** (*4. Jüüne 1937, †13. September 2015) hää auer juaren det *Gaststätte Bongsiel* feerd. Hi hed det al faan san aatj Lauritz auernimen an leeder üüb san dring Björn auerdraanj. Man Björn stoorew al 2013 föör san aatj.

## Konst
Hanni sin lokool uun Bongsiil wiar auer hial Sjiisklun bekäänd, auer diar flook konstlern iin an ütj ging. So woort ferteld, dat jo tidjwiis hör iidj an drank mä hör bilen betaalet haa. Diartu hiard sok bekäänd moolern üs Alexander Eckener, Hans Peter Feddersen of Emil Nolde. An hör bilen hinge diar daalang noch.

## Luke uk diar
* Wo man die Zeche mit Kunst bezahlt (abendblatt.de, 05.08.2005) 
* Anongs auer san duas (sh:z, 16.09.2015)
Alfa-Tomatin

**Tomatidin** as tuup mä β-Lycotetraose uun **α-Tomatin**. Det as en alkaloid uun det skööl faan a Solanum-alkaloiden. Hat komt uun tomooten (*Solanum lycopersicum*) an ööder Solanum-slacher föör.

## Funktjuun
För minsken as α-Tomatin en gift. Man hat seekert det tomootenplaant jin plaantenkraankhaiden.

## Futnuuten
National Center for Biotechnology Information

At **National Center for Biotechnology Information** (**NCBI**) sat uun Bethesda, Maryland an as 1988 grünjlaanj wurden. Hat skal molekulaarbioloogisk dooten seekre an ferwerke. At NCBI hiart tu't United States National Library of Medicine (NLM), an diarmä tu't National Institutes of Health (NIH).

## Ferwisang efter bütjen
* NCBI Homepage (ingelsk)
Gävleborgs län

**Gävleborgs län** as en prowins *(län)* uun Sweeden.

## Gemeenen
Gävleborgs län hää 10 gemeenen (*kommuner*):

(Stant: )

## Kwelen
Sandviken Komuun

**Sandviken** as en gemeen (*kommun*) uun det sweedsk prowins Gävleborgs län.

## Saarpen
Tu det gemeen hiar a stääden an saarpen Sandviken, Årsunda, Åshammar, Hammarby, Jäderfors, Järbo, Kungsgården, Österfärnebo, Storvik.

## Kwelen
Statistiska centralbyrån

**Statistiska centralbyrån (SCB)** as det amt för statistik uun Sweeden.

Uun det büroo uun Stockholm werke gud 500 minsken. An do as diar noch en büroo uun Örebro mä 700 lidj. 

## Ferwisang efter bütjen
* Wääbsteed faan't SCB
Sweedsk Krüün

At Sweedsk **Krüün** (sweedsk: *krona*, muartaal *kronor*) as det münt faan Sweeden.

Hat as 1873 iinfeerd wurden an hää doomools uk uun Denemark, Norweegen an Islun tääld. Det Sweedsk Krüün jaft at sant 1924.

## Jilstaken
* 1, 2, 5 an 10 Krüünen (50-Öre-staken jaft at sant di 30. September 2010 ei muar).

## Jilskiiner
* 20, 50, 100, 500 und 1000 Krüünen. 

## Luke uk diar
Öre

**Øre** of **Öre** as di hunertst dial faan en **Krüün**. Det as det münt faan lunen uun Skandinaawien.

## Øre of Öre
At Däänsk Krüün, at Färöisk Krüün an at Norweegs Krüün wurd uun *Øre* onerdiald, at Sweedsk Krüün uun *Öre*. Daalang (2015) jaft at bluas noch uun Denemark 50-Øre-staken.

## Nööm
Di nööm komt faan det röömsk gulstak *Aureus* uf. Uk det Isluns wurd *Eyrir* (pluraal *Aurar*), huar det Isluns Krüün uun apdiald woort, komt diar faan uf.

## Bispalen

Denmark_25_ore_1941_reverse.jpg|25 Øre faanDenemark, 1941
1 öre 1873.jpg|1 Öre faanSweeden, 1873
Islande,_5_Aurar_représentant_le_blason_de_l'Islande.jpg|5 Aurar faanIslun, 1946
Büürerei

**Büürerei** as di wichtagst *primeer* wiartskapstwiig. Diar hiar uk jacht an faskerei tu. Di primeer wiartskapstwiig fersuragt a minsken mä plaanten an diarten.

Büürerei as di äälst wiartskapstwiig faan a minsken. Hi woort üüb 48.827.330 km² bedrewen, det san sowat 9,6 % faan't eerdflaak. An sodenang amanbi en traaden faan't lun üüb a eerd. Faan a büürerei hinge weder flook ööder wiartskapstwiigen uf.

Büürerei woort daalang ei bluas bi en büür liard, man diar san uk flook huuchskuulen mä befaadet. Jo werke üüb det fial faan't *agrarwedenskap*.

## Iindialang
Det produksion faan büüren hää fööraal mä tau twiigen tu dun:
* Plaantenbau: Det as ääkrin, guardbau of winbüürin
* Tiirproduksion: Det as miast üüb ään slach tiiren ütjracht: beesten, swin, sjep, fögel of fask.

Huar di grünj det tuläät, woort miast ääkert, huarööders leewer tiiren häälen. Uun Sjiisklun jaft'at daalang knaap noch büürsteeden, huar ales mäenööder maaget woort.

Uun a bio büürerei wurd weder muar produksioonstwiigen ferbünjen för en kreisluupwiartskap.

## Luke uk diar

## Kwelen
Singapuur

**Singapuur** (amtelk *Republiik Singapuur*,  [], , , uk:  [], Tamil  *Ciṅkappūr Kudiyarasu*) as en eilunstoot an stäädstoot an efter't grate di letjst stoot uun Süüduastaasien.

Uun Singapuur as det lewin jüürer üs irgenthuar ööders üüb a welt. An do kem diar arke juar muar üs 11 miljuun besjükern, sodenang as Singapuur ian faan a tjiin miastbesoocht stääden.

## Iindialang
; CDCs
Singapuur hää fiiw Community Development Council (CDC)-Distrikten. Jo wurd widjer onerdiald tu *Town Councils*.

; Regiuunen
Diartu jaft at oober uk noch fiiw ploonangsregiuunen mä 55 *urban planning areas* (UPAs):

## Kliima

## Luke uk diar

## Kwelen
Fääröisk Krüün

At **Fääröisk Krüün** (fääröisk: *króna*) as det münt faan a Fääröern. Ian Krüün hää 100 *[[Oyrur]]*, man at jaft nian *oyrur*-jilstaken. Det Färöisk krüün as bluas det lokool ütjgoow faan't Däänsk Krüün. At jaft fääröisk jilskiiner, man üs klianjil wurd a däänsk jilstaken brükt.

## Jilskiiner



## Luke uk diar
Adenosintriphosphat

**Adenosintriphosphat**, kurt **ATP**, as en nukleotid.

Adenosintriphosphat fersuragt a selen mä energii. Hat woort uun mitochondrien apbaud.

## Futnuuten
Nukleotid

En **Nukleotid** of uk **Nucleotid** as en grünjbaustian faan nukleinsüren, det san Desoxyribonukleinsüren (DNA) an Ribonukleinsüren (RNA). Tu det moleküül hiart en phosphat-, en soker- an en baasisken uundial. Flook nukleotiden haa wichtag funktjuunen uun selen:

### Bispalen
* ATP
* cAMP
* GTP

Ööders üs nukleotiden haa nukleosiden bluas en soker- an en baasisken uundial.

## Mono-, di- an triphosphaten faan desoxyribose ([[DNA]])

### Desoxyribonukleotiden

 Desoxyadenosinmonophosphat protoniert.svg|Desoxyadenosin-<br />monophosphat(dAMP)
 Desoxyadenosindiphosphat protoniert.svg|Desoxyadenosin-<br />diphosphat(dADP)
 Desoxyadenosintriphosphat protoniert.svg|Desoxyadenosin-<br />triphosphat(dATP)
 Desoxyguanosinmonophosphat protoniert.svg|Desoxyguanosin-<br />monophosphat(dGMP)
 Desoxyguanosindiphosphat protoniert.svg|Desoxyguanosin-<br />diphosphat(dGDP)
 Desoxyguanosintriphosphat protoniert.svg|Desoxyguanosin-<br />triphosphat(dGTP)
 Desoxycytidinmonophosphat protoniert.svg|Desoxycytidin-<br />monophosphat(dCMP)
 Desoxycytidindiphosphat protoniert.svg|Desoxycytidin-<br />diphosphat(dCDP)
 Desoxycytidintriphosphat protoniert.svg|Desoxycytidin-<br />triphosphat(dCTP)
 Desoxythymidinmonophosphat protoniert.svg|Desoxythymidin-<br />monophosphat(dTMP)
 Desoxythymidindiphosphat protoniert.svg|Desoxythymidin-<br />diphosphat(dTDP)
 Desoxythymidintriphosphat protoniert.svg|Desoxythymidin-<br />triphosphat(dTTP)


## Mono-, di- an triphosphaten faan ribose ([[RNA]])

### Ribonukleotiden

 Adenosinmonophosphat protoniert.svg|Adenosinmonophosphat(AMP)
 Adenosindiphosphat protoniert.svg|Adenosindiphosphat(ADP)
 Adenosintriphosphat protoniert.svg|Adenosintriphosphat(ATP)
 Guanosinmonophosphat protoniert.svg|Guanosinmonophosphat(GMP)
 Guanosindiphosphat protoniert.svg|Guanosindiphosphat(GDP)
 Guanosintriphosphat protoniert.svg|Guanosintriphosphat(GTP)
 Cytidinmonophosphat protoniert.svg|Cytidinmonophosphat(CMP)
 Cytidindiphosphat protoniert.svg|Cytidindiphosphat(CDP)
 Cytidintriphosphat protoniert.svg|Cytidintriphosphat(CTP)
 Uridinmonophosphat protoniert.svg|Uridinmonophosphat(UMP)
 Uridindiphosphat protoniert.svg|Uridindiphosphat(UDP)
 Uridintriphosphat protoniert.svg|Uridintriphosphat(UTP)
Fosfaat

En **fosfaat** as en saalt of en ester faan (Ortho-)fosfoorsüren (H3PO4).

## Slacher

## Futnuuten


## Luke uk diar

* Phosphor
Fosfoorsüren

**(Ortho-)Fosfoorsüren** as det wichtagst süren faan Fosfoor. Hat spelet en grat rol uun a natüür.

Hat woort üs *E 338* betiakent, wan't uun üs iidj komt.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Mutatsion

At **Mutatsion** (faan lat. *mutare* „feranre“) as uun a biologii en feranrang faan arewinformatsioonen. Det feranrang bedraapt tuiarst bluas ian sel, woort do oober ferarewt.

En laben struktuur mä sok feranrangen het *mutant*.

## Kwelen
Tulpen

**Tulpen** (*Tulipa*) san en skööl faan plaantenslacher uun det famile faan a Lilienplaanten (*Liliaceae*). Diar jaft at son 150 slacher faan. Jo lewe uun Nuurdafrikoo, Euroopa an Madelaasien.

## Onersköölen
T. subg. Clusianae – T. subg. Eriostemones – T. subg. Orithyia – T. subg. Tulipa 

## Enkelt slacher
* Wil Tulp (*Tulipa sylvestris*)

## Luke uk diar
Irisen

A **Irisen** san en skööl faan plaanten uun det famile Iridaceae. Di huuchsjiisk nööm *Schwertlilien* hää oober niks mä det plaantenkategorii faan a Lilienoortagen (*Liliales*) tu dun.

## Onersköölen
I. subg. Crossiris – I. subg. Eremiris – I. subg. Hermodactyloides – I. subg. Iris – I. subg. Limniris – I. subg. Lophiris – I. subg. Nepalensis – I. subg. Pardanthopsis – I. subg. Scorpiris – I. subg. Siphonostylis – I. subg. Spathula – I. subg. Tenuifoliae – I. subg. Xiphium

## Slacher
Tu det *iris*-skööl hiar 285 slacher:

* Güül wüfen (*Iris pseudacorus*)

... an noch flooken muar

## Bilen

Datei:Iris danfordiae 20040207-0835-01.JPG|*Iris danfordiae*
Datei:Iris graminea 2007-05-13 398.jpg|*Iris graminea*
Datei:Iris sibirica 060603.jpg|*Iris sibirica*
Datei:Iris xiphium 003.JPG|*Iris xiphium*


## Luke uk diar
Liilienplaanten

**Liilienplaanten** (*Liliaceae*) san en plaantenfamile mä 16 sköölen an 630 slacher.

Jo lewe miast uun miatag kliima.

## Iindialang
; Onerfamile *Lilioideae*
* *[[Cardiocrinum]]* (Endl.) Lindl.
* *[[Clintonia]]* Raf.
* *[[Erythronium]]* L.
* *[[Fritillaria]]* L. (mä: *Orithyia* D.Don, *Petilium* Ludw., *Rhinopetalum* Fisch. ex D.Don, *Korolkowia* Regel, *Theresia* K.Koch)
* *[[Gagea]]* Salisb.
* Liilien (*[[Lilium]]*) L.
* *[[Lloydia]]* Salisb. ex Rchb. (mä: *Giraldiella* Dammer).
* *[[Medeola]]* L.
* *[[Nomocharis]]* Franch.
* *[[Notholirion]]* Wall. ex Boiss. 
* Tulpen (*[[Tulipa]]*) L. (mä: *Amana* Honda)

; Onerfamile *Calochortoideae*
* *[[Calochortus]]* Pursh (mä: *Cyclobothra* Sweet).
* *[[Prosartes]]* D.Don (syn.: *Disporum* Salisb.)
* *[[Scoliopus]]* Torr.
* *[[Streptopus]]* Michx.
* *[[Tricyrtis]]* Wall. (mä: *Brachycyrtis* Koidz., *Compsoa* D.Don)

## Luke uk diar