open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1890

**1890** wiar det neegentigst juar faan det 19. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 06. Janewoore: Béhanzin wurd köning faan Dahomey.
* 10. Jüüle: Wyoming wurd de 43. stoot faan dön Ferianigt Stooten.
* 09. August: Haliglun wurd faan dön Briten in uun tjiisk ferwalting auerden.
* 18. Oktuuber: At steed Windhoek uun Namiibia wurd grünjlaanjen. 
* 23. Nofember: Luksemborig wurd tutool suwereen.

;*ünbekäänd dootem*
* Witjdün woort en bat.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 09. Janewoore: Karel Čapek, tschechisk skriiwer († 1938)
* 25. Febrewoore: Myra Hess, britisk klawiarspeler († 1965)
* 11. Marts: Vannevar Bush, US-amerikoons wedenskapsmaan († 1974)
* 19. Mei: Ho Chi Minh, wjetnameesk rewolutschoneer an stootsmaan († 1969)
* 18. Jüüle: Frank Forde, premier-minister faan Austraalien († 1983)
* 15. September: Agatha Christie, britisk skriiwer († 1976)
* 14. Oktuuber: Dwight Eisenhower, president faan dön Ferianigt Stooten († 1969)
* 02. Nofember: Erich Friedrichs, halunder welerstantsstridjer († 1945)
* 22. Nofember: Charles de Gaulle, fraansöösk generool an poliitiker († 1970)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 22. Febrewoore: Carl Bloch, deensk konstmooler (* 1834)
* 29. Jüüle: Vincent van Gogh, holuns konstmooler (* 1853)
* 27. September: Arthur Cecil Stuart Barkly, letst britisk guwernöör faan Haliglun (* 1843)
Märts

**Märts** is di treede mööne foon dat iir öön di gregoriaansk kaländer.  Hii heet 31 deege.

## Löök ok
*Mööne*: Janewoor, Feebrewoor, Märts, April, Moi, Juunii, Juulii, Augost, Septämber, Oktoober, Noowämber, Desämber.
Böökebuumer

**Böökebuumer** (*Fagus*) san buumer faan det plaantenfamile *Fagaceae*. Jo kem fööraal uun a nuurdelk madelk breetjin faan Euraasien an Nuurd-Ameerikoo föör.

## Slacher
* *[[Fagus chienii]]* W.C.Cheng
* *[[Fagus crenata]]* Blume
* *[[Fagus engleriana]]* Seemen ex Diels
* *[[Fagus grandifolia]]* Ehrh.:
***Fagus grandifolia* Ehrh. subsp. *grandifolia*
***Fagus grandifolia* subsp. *mexicana* (Martínez) A.E.Murray (Syn.: *Fagus mexicana* Martínez)
* *[[Fagus hayatae]]* Palib. ex Hayata
* *[[Fagus japonica]]* Maxim.
* *[[Fagus longipetiolata]]* Seemen
* *[[Fagus lucida]]* Rehder & E.H.Wilson
* Ruadbööke (*Fagus sylvatica* L.):
***Fagus sylvatica* subsp. *moesiaca* (K.Malý) Szafer (Syn.: *Fagus moesiaca* K.Malý)
***Fagus sylvatica* subsp. *orientalis* (Lipsky) Greuter & Burdet (Syn.: *Fagus orientalis* Lipsky)
***Fagus sylvatica* L. subsp. *sylvatica*
* *[[Fagus taurica]]* Popl. (Syn.: *Fagus* ×*taurica* Popl.)

## Ferwisang efter bütjen
Anglo-Fresk

**Anglo-Fresk** as en betiaknang för aal jo spriaken, diar faan't ual-ingelsk an ual-fresk ufkimen san. Auer ual-ingelsk an ual-fresk temelk nai mäenööder san, mend am iar, dat ingelsk an fresk en gemiansoomen rut hed haa. Anglo-fresk an sjiisk wiar diarefter tau twiigen faan en waastgermaans spriakfamile. Daalang snaaket am faan en nuurdsiagermaans spriakfamile, huar uk det ual-plaatsjiisk tu hiart.

## Spriaken

* Ingelsk
* Skotsk
* Yola
* Fingaalisk
* Waastfresk
* Uastfresk
* Saaterfresk
* Nuurdfresk

## Ferglik

## Luke uk heer
* Nuurdsiagermaans
* Waastgermaans

## Futnuuten
Amrumbank (Skap)

**Amrumbank** het di nei (2011) tanenleier faan't WSA Tönang. Hi leit uun Witjdün üüb Oomram an liaset a Johann Georg Repsold uf.

## Ferwisang efter bütjen
* Beskriiwang faan't WSA
Uthlande V

At **Uthlande V** as en auto- an pasajiirdamper faan a W.D.R.

## Beskriiwang

## Luke uk diar

* Damper
* Schleswig-Holstein IV
* Norderaue_(Damper)
* Voith-Schneider-Uundrift
1945

**1945** wiar det fiiw-an-fiartigst juar faan det 20. juarhunert. At juar begand mä’n Mundai uun de Gregoriaans kalender. Uun detheer juar kaam de Naist Wäältkrich tu aanj.

 **1945** wus dåt fiiwänfäärtist iir foon dåt 20. iirhunert. Et iir begand ma’n Moundi önj di Gregoriåånsch Kaläner. Önj dåtheer iir köm di Tweed Wråålkrich tu iinje.

## Bejewenhaiden – Forfåle – Fuarfalen
* 17. Janewoore: Det Ruad Armee naam Warschau.
* 06.-13. April: A Slacht am Wien.
* 12. April: Harry S. Truman wurd president faan dön Ferianigt Stooten, efter Franklin Roosevelt san duas.
* 16. April-02. Mei: A Slacht am Berlin.
* 03. Mei: Det britisk armee naam Hamborig.
* 04. Mei: At kapitulatsion faan a tjiisk armee uun a Neederlunen, a nuurdwaast faan Tjiisklun an Denemark.
* 06. Mei: Otto Hoevermann wurd boowerpresident faan det Sleeswich-Holstian Prowins.
* 08. Mei: At kapitulatsion faan't Wehrmacht.
* 06. Jüüle: Frank Forde wurd premier-minister faan Austraalien, efter John Curtin san duas.
* 13. Jüüle: Ben Chifley wurd premier-minister faan Austraalien
* 26. Jüüle: Clement Attlee wurd premierminister faan det Ferianigt Köningrik.
* 06. August: De US-ameerikoons bomber *Enola Gay* smeed auer det jaapaans steed Hiroshima at atoombom *Little Boy* uf. 
* 09. August: De US-ameerikoons bomber *Bock's Car* smeed auer det jaapaans steed Nagasaki at atoombom *Fat Man* uf. 
* 15. August: At kapitulatsion faan Jaapaan.
* 22. September: *Radio Hamburg* wurd *Nordwestdeutscher Rundfunk*.
* 15. Nofember: Theodor Steltzer wurd de letst boowerpresident faan det Sleeswich-Holstian Prowins.

## Bäären – Bēren
* 31. Janewoore: Karen Heide Ebert, spriakwedenskapswüf († 2016)
* 06. Febrewoore: Bob Marley, musiiker († 1981)
**ünbekäänd dootem** 
* Albert Panten, nuurđfriisk Skuulmaister en Histooriker.

## Störwen – Stürwen
### April
* 12. April: Franklin Delano Roosevelt, 32. president faan dön Ferianigt Stooten (* 1882)
* 21. April: Erich Friedrichs, halunder welerstantsstridjer (* 1890)
* 28. April: Benito Mussolini, diktaatoor faan Itaaljen (* 1883)
* 30. April: Adolf Hitler, Diktaator fan't Dütsk Rik (* 1889)

### Mei
* 23. Mei: Heinrich Himmler, poliitiker faan det NSDAP an riksfüürer faan't SS (* 1900)

### Jüüne
* 20. Jüüle: Paul Valéry, fransöösk dachter (* 1871)
Johann Georg Repsold (skap)

A **Johann Georg Repsold** wiar faan 1984 bit 2011 di tanenleier faan't WSA Tönang uun Witjdün üüb Oomram. Hi as faan a **[[Amrumbank (skap)|Amrumbank]]** ufliaset wurden. Di nööm hää't efter di astronoom Johann Georg Repsold (1770-1830). Bit 1983 wiar a tanenleier Hildegard faan a famile Ricklefs uun Stianood uun siinst.

## Beskriiwang

## Ferwis efter bütjen
* Beskriiwang faan't WSA
Voith-Schneider

Di **Voith-Schneider-Uundrift** (of uk Voith-Schneider-Propeler, VSP) as en skapsuundrift, diar a krääft an a wai feranre koon, saner a tuuren-taal tu feranrin. Mä tau of muar VSPs koon en skap sogoor tu sidj keer. Hi as faan Ernst Schneider ütjfünjen wurden an woort al sant 1926 baud.

## Beskriiwang

## Luke uk diar
* Damper
* Schottel-Propeler (Söl'ring)
Corn Islands

A **Corn Islands** (, det ment „meis-eilunen“) san en skööl faan eilunen an en *municipio* faan Nikaraagua, sowat 70 km uastelk uun't Kariibisk Sia.

## Ferwisang efter bütjen
Britisk Jongfoomen Eilunen

A **Britisk Jongfoomen Eilunen** (ingelsk: *The British Virgin Islands*) san en skööl faan eilunen faan a Letj Antilen uun a Kariibik, sowat 100&nbsp;km uun't uasten faan Puerto Rico. Jo san en britisk bütjenlun. Üüb 16 faan auer 60&nbsp;eilunen wene minsken.

## Ferwisang efter bütjen

## Luke uk diar
* Jongfoomen Eilunen
Guadeloupe

**Guadeloupe** [], a iinwenern sai uk **Gwada**, as en bütjenlun faan Frankrik. Det san sääks bewenet an flook ünbewenet eilunen faan a Letj Antilen, an hiar tu a Eilunen auer a winj uun a Kariibik.

Guadeloupe as en dial faan Frankrik an sodenang uk en dial faan a Europeesk Unioon. Tuup mä Martinique san't a Fransöösk Antilen.

## Ferwaltang
Guadeloupe as apdiald tu tau *arrondissements* mä 32 gemeenen. 

Guadeloupe Arrondissement 2018.png|Arrondissements uun Guadeloupe

Uun't waasten: Arrondissement Basse-Terre üüb det eilun mä di salew nööm: Basse-Terre, an tau letj eilunen Terre-de-Bas an Terre-de-Haut (*Les Saintes*).

Uun't uasten: Arrondissement Pointe-à-Pitre üüb a eilunen Grande-Terre, Marie-Galante an La Désirade.

## Kliima



## Eilunen
Tu Guadeloupe hiar bütj flook letjen sääks grater bewenet eilunen:
* Basse-Terre, waastelk (848 km²)
* Grande-Terre, uastelk (590 km²)
* Îles des Saintes (Terre-de-Haut an Terre-de-Bas), süüdelk (14 km²)
* Marie-Galante, süüduastelk (158 km²)
* La Désirade, uastelk (22 km²)

## Luke uk diar

* Anolis marmoratus
Turks an Caicos Eilunen

A **Turks an Caicos Eilunen**, of uk man *Turks & Caicos*, san en britisk bütjenlun uun a Atlantik, nai bi a Bahaamas. Likes wurd jo noch mä tu a Kariibik tääld.

## Ferwisang efter bütjen
Fransöösk Antilen

A **Fransöösk Antilen** (uk *Fransöösk-Waastindien*) san eilunen uun a Kariibik, uun di dial faan a Eilunen auer a winj. Jo san sowat 2800&nbsp;km² grat an hiar tu Frankrik.

## Eilunen
Fransöösk bütjenlunen:
* Guadeloupe
* Martinique
an:
* Saint-Barthélemy
* Saint-Martin

## Kwelen
Kaiman Eilunen

A **Kaiman Eilunen** () san en skööl faan eilunen uun a Kariibik an en bütjenlun faan't Ferianagt Könangrik.

## Distrikten
Diar san sööwen distrikten, fiiw üüb't hoodeilun Grand Cayman, an ään üüb eder Little Cayman an Cayman Brac:

## Ferwisang efter bütjen

## Futnuuten
United States Minor Outlying Islands

**United States Minor Outlying Islands** ment so föl üs *letj eilunen faan a [[Ferianagt Stooten]], diar widj wech lei*. Det san njügen eilunen of sköölen faan eilunen miast uun a Pasiifik. Det ISO-betiaknang as UM. Hör top-level-domain (TLD) as .um.

## Eilunen
* Navassa (Kariibik)
* Baker Eilun
* Howland Eilun
* Jarvis Eilun
* Johnston Atol
* Kingmanrab
* Midway Eilunen
* Palmyra Atol
* Wake Atol

## Luke uk diar
* ISO 3166-2:UM
Navassa

**Navassa** (, , kreool: *Lanavaz* of *Lavsh*) as en ünbewenet eilun uun't Kariibisk Sia. Hat leit tesken Haiti an Jamaika an hiart tu a Ferianagt Stooten. Oober uk Haiti wal det eilun hal haa, auer Navassa geoloogisk sen tu't eilun Hispaniola hiart.

## Luke uk diar

* United States Minor Outlying Islands
ISO 3166-2:UM

## Futnuuten


## Luke uk diar
* ISO 3166-2, Referenztabelle der Ländercodes.
* ISO 3166-1, Referenztabelle der Ländercodes, wie sie in Domainnamen verwendet werden.
1904

**1904** wiar det fjuard juar faan at 20. juarhunert. At juar wiar en skregeljuar an begand mä’n Freidai uun de Gregoriaans kalender an mä’n Tüürsdai uun de Juliaans kalender.

 **1904** wus dåt fiird iir foon dåt 20. iirhunert. Et iir wus en schåltiir än begand ma’n Fraidi önj di Gregoriåånsch Kaläner än ma’n Törsdi önj di Juliåånsch Kaläner.

 **1904** wiar dit fjaart Jaar fan dit 20. Jaarhön’ert. Dit wiar en skrekeljaar.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 20. April : A Moshulu lääpt faan staapel.
* 27. April: Chris Watson wurd de traad premierminister faan Austraalien.
* 1. Jüüle-23. Nofember: Traad Olympisk Spalen faan’t naitidj wiar uun St. Louis.
* 18. August: George Reid wurd de fjuard premierminister faan Austraalien.
* 8. Nofember: Presidentskapswool uun dön Ferianigt Stooten: welerwool faan Theodore Roosevelt tu a president.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 18. Janewoore: Cary Grant, US-amerikoons schauspeler († 1986)
* 02. Febrewoore: Bosorg Alawii, iraans skriiwer († 1997)
* 19. Febrewoore: Havank, waastfresk skriiwer († 1964)
* 04. April: Aleksander Afinogenow, rüs-sowjeetisk dramaatiker († 1941)
* 06. April: Kurt Georg Kiesinger, tjiisk poliitiker an bundeskansler († 1988)
* 14. April: John Gielgud, britisk schauspeler († 2000)
* 11. Mei: Salvador Dalí, spoons konstmooler († 1989)
* 20. Jüüne: Ai Wu, schineesk skriiwer († 1992)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 01. Mei: Antonín Dvořák, tschechisk komponist (* 1841)
* 03. Jüüle: Theodor Herzl, uasterriks skriiwer an poliitiker (* 1860)
* 15. Jüüle: Anton Tschechow, rüs skriiwer an dramaatiker (* 1860)
* 29. August: Murad V., 33. sultaan faan det Osmaans Rik (* 1840)
1905

**1905** wiar det füft juar faan at 20. juarhunert. At juar begand mä’n Söndai uun de Gregoriaans kalender an mä’n Saninj uun de Juliaans kalender.

 **1905** wus dåt füft iir foon dåt 20. iirhunert. Et iir begand ma’n Sandi önj di Gregoriåånsch Kaläner än ma’n Saneene önj di Juliåånsch Kaläner.

 **1905** wiar dit fifst Jaar fan dit 20. Jaarhön’ert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 09. Janewoore / 22. Janewoore: A Bludsöndai uun Sankt Petersburg, Rüs Keiserrik. En ünbewoopent an rauelk demonstratschuun faan werkern wurd faan saldooten föör a Wonterpalast tupschööden. Det wiar a began faan det Rüs Rewolutsion 1905.
* 27. Mei: Siaslacht bi Tsushima uun a Rüs-Jaapaans Krich.
* 5. Jüüle: Alfred Deakin wurd weler premierminister faan Austraalien.
* 13. August: Suwereniteet för Noorweegen.
* 01. September: Alberta an Saskatchewan wurden prowinsen faan Kanada.
* 07.-18. Deetsember: Staheu uun Moskau.
* 12.–16. Deetsember: Staheu uun Kiew.

**ünbekäänd dootem** 
* A Moshulu woort uun siinst steld.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 16. Mei: Henry Fonda, US-amerikoons schauspeler († 1982)
* 29. Jüüle: Dag Hammarskjöld, sweeds poliitiker, generoolsekreteer faan dön Feriand Natschuunen († 1961)
* 04. September: Mary Renault, britisk skriiwer († 1983)
* 05. September: Arthur Koestler, britisk skriiwer († 1983)
* 18. September: Greta Garbo, sweedsk filmschauspeler († 1990)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 24. Marts: Jules Verne, fraansöösk skriiwer († 1828)
* 12. Jüüle: Jørgen Malling, deensk komponist (* 1836)
* 14. September: Pierre Savorgnan de Brazza, fraansöösk forsker faan Aafrika (* 1852)
Moshulu

A **Moshulu** (, uk ) as en 4-määst-bark, diar 1904 oner di nööm **Kurt** för det Hamborger Reederei G.J.H. Siemers & Co. baud wurden as. 1917 hää't för hög muuner **Dreadnought** het an do **Moshulu**. 1948 foor't för hög juaren üs **Oplag**.

Daalang as a *Moshulu* en priwoot restaurant-skap an leit bi Penn's Landing uun Philadelphia (USA).

Faan 1908 bit 1914 foor Wilhelm Heinrich Gerhard Tönissen faan Oomram det skap üs koptein.

## Bilen

Datei:Martens_Kurt.jpg|A *Kurt* üüb en bil faan di öömrang mooler Gerhard Martens.
Datei:Moshulu_(ship,_1904)_-_SLV_H91.250-176.jpg|A *Kurt* oner saiels.
Datei:Moshulu_at_philadelphia.jpg|A *Moshulu* leit bi *Penn's Landing*.


## Ferwisang efter bütjen

*Finsk sidj mä ual bilen
*Moshulu-Restaurant
Sjiisk Keiserrik

Det **Sjiisk Keiserrik** hää faan 1871 bit 1918 bestenen. Hat wiar en *konstitutsionel monarchii*. Könang Wilhelm I. faan Preußen as di 18. Janewoore 1871 üs keiser faan Sjiisklun ütjrepen wurden. Nuurd- an süüdsjiisk stooten hed jo tuföören tuupslööden an en kriich jin Frankrik wonen. Det wiar di began faan en sjiisken natsionaalstoot.

Det Sjiisk Rik ging oner mä di Iarst Weltkriich.

## Iindialang
Det Keiserrik wiar en ferbinjang faan 25 bundesstooten. A Hansestääden Hamborag, Breemen an Lübeck hed hör aanj ferfaadang, an Elsaß-Lothringen wiar direkt di keiser onersteld. Tu't Könangrik Preußen hiard a prowinsen Pommern, Waast- an Uastpreußen, Poosen an Schleesien uun't uasten, Hannover, Hessen-Nassau, Saksen an Brandenborag uun a maden, Westfaalen an at Rheinlun uun't waasten, an Schleswig-Holstian uun't nuurden.

## Kwelen


## Luke uk diar
4

**4** wiar det fjuard juar faan det 1. juardüüsen an det 1. juarhunert.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren

## Luke uk diar
* At taal sjauer
2 f.Kr.

## Störwen
* Iullus Antonius, röömsk konsul an Marcus Antonius san dring (* 43 f.Kr.)
* Phraates IV., köning faan Parthien.
3. juarhunert f.Kr.

At **3. juarhunert föör Krast** begant mä't juar 300 f.Kr. an häält mä't juar 201 f.Kr. ap.

* A iarst werwer wurd baud.
* Euklid hää woorskiinelk uun't 3. juarhunert f.Kr. lewet.
* At Devanagariskraft woort iinfeerd.
Gregoriaans kalender

Di **Gregoriaans kalender** woort daalang aueraal üüb a welt brükt. Hi begant mä det juar, huar Jiises Krast bäären wurd, an hää san nööm efter poop Gregor XIII.. Hi as uun't juar 1582 iinfeerd wurden an hää di Juliaans kalender an flook öödern ufliaset. Üs leetst lun hää uk Sjiina di *Gregoriaans kalender* uun't juar 1949 iinfeerd.

## Skregeljuaren
Det wichtagst ferbeedrang jinauer di Juliaans kalender wiar, dat a skregeljuaren genauer fäästlaanj wurd. Arke sjuard juar wiar nü widjerhen en skregeljuar, man a juaren 1700, 1800, 1900, an do 2100, 2200, 2300 an so widjer wurd ütjläät.

A eerd dreit ham ei genau uun 365 daar am a san, an uk ei genau uun 365,25 daar, at san sowat 365,2421 daar. An bi a *Gregoriaans kalender* düüret det juar (uun't madel) 365,2425 daar. Det ment, uun 3000 juar gont di kalender am ään dai ferkiard.

## Luke uk diar

* Kalender
1949

**1949** wiar det njüügen-an-fiartigst juar faan det 20. juarhunert. At juar begand mä’n Saninj uun de Gregoriaans kalender.

 **1949** wus dåt nüügenänfäärtist iir foon dåt 20. iirhunert. Et iir begand ma’n Saneene önj di Gregoriåånsch Kaläner.

## Bejewenhaiden – Forfåle – Fuarfalen
* 31. Janewoore: Komunistisk trupen naam Beijing.
* 31. Marts: Neufundland an Labrador wurd en prowins faan Kanada.
* 12. Mei: Det Berliin-Blokaad kaam tu aanj.
* 23. Mei: At Bundesrepubliik Sjiisklun woort grünjlaanjen.
* 29. August: Bruno Diekmann wurd minister-president faan Sleeswich-Holstian.
* 15. September: Konrad Adenauer wurd iarst bundeskansler faan at Bundesrepubliik Tjiisklun.
* 01. Oktuuber: At Folksrepubliik Schiina wurd grünjlaanjen.
* 17. Oktuuber: Det DDR wurd grünjlaanjen.
* 13. Deetsember: Sidney Holland wurd 25. premier-minister faan Nei-Sialun.

* Üs leetst lun feert Sjiina a Gregoriaans kalender iin.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 30. April: António Guterres, de njüügenst generoolsekreteer faan dön Feriand Natschuunen.
* 03. Mei: Helmut Debus, plaatsjiisk sjonger

**Dootem ünbekäänd**
* Hannes Nygaard, skriiwer.

## Störwen – Stürwen
* 30. Jüüle: Lorenz Conrad Peters, fering skriiwer an histooriker (* 1885)
Reinhold Schmitz

**Reinhold Schmitz** es en Karming fan Muasem.

Fan 1979 bit hentö 2010 her hi di "Muasemer Kayser", en Lokaal, wat sa jit, aurdat et iin ön dat Hüs fan Boy Kayser wiar.
Schmitz es bifriit me Antje Schmitz, wat en Faamen fan Boy Kayser es.

"Holdi" Schmitz maaket fuul fuar di "Muasemer Kultuurfrinjer".
Eeđer sin Aarber aur di "Muasemer Kayser" maaketi hi dat Bistro "Der kleine Kaiser" iin ön't "Muasem Hüs" iipen, sa dat diar wat tö iit en drink fo ken, wan diar Komedii, Teaater of üđer Saaken sen.

Schmitz kumt iin ön di Film "Inselklang" (2005) fuar.
Alfred Bartling

**Alfred Bartling** (* 26. Aprilmuun 1939) es en Karming fan Muasem.

Kemen es hi fan List, en bit hentö deling snaket hi en bet üđers Sölring üs em dit fan Muasem keent.
Bartling es di Fuarsetendi fan di "Muasemer Kultuurfrinjer", en Foriining, diar hi me grünjlair heer.

Hi uunet ön di Bigening fan Muasem, en fuar sin Grünstek liit en Iisbuat me Popen diarön. Achter des staant en Skelt, hur em lees ken, wat wat luas es, fuarāl ön't "Muasem Hüs".

Jerer heer Alfred Bartling uk ön di Politik aarbert (SSW).

Bartling kumt ön di Film "Inselklang" (2005) fuar.

2015 fing Alfred Bartling di C. P. Hansen-Pris

### Luki uk jir
Alfred Bartling fair di C. P. Hansen-Pris 2015 (Video, ombi 33 Minüten)
Ute Farenburg

**Ute Farenburg** es en Wüfhaur fan Weesterlön'.

Jü es Skuulmaister fuar Grünskuulen.
Aur lungi Jaaren heer jü me di Jungens - Daansiker fan di Sölring Foriining aarberet.

Ute Farenburg kumt ön di Film "Inselklang" (2005) fuar.

2016 fing Ute Farenburg di C. P. Hansen-Pris.

## Luki uk hjir
* Ute Fahrenburg nimmt ihre Hüüf (sh:z, 05.08.2011)
* C.P.Hansen-Preis für Ute Farenburg (syltfunk 01.12.2016)
Erika Hansen

**Erika Hansen**, bēren Michelssen (* 9.11.1939) es en Wüfhaur fan Muasem.

Jü drait höör Sölring Dracht rocht aaft. Aur lungi Jaaren heer jü bi di Sölring Foriining aarberet.
Wan em Help fuar en Aurseeting brükt, ken em Erika Hansen gur fraagi.

Erika Hansen kumt ön di Film "Inselklang" (2005) fuar.
Horst-Jens Jacobsen

**Horst-Jens Jacobsen** (12. 6. 1934 bit 14.11.2019) heer ön Tinem uunet en es ön Celle stürewen.
Jacobsen kumt ön di Film "Inselklang" (2005) fuar.

Fan 1989 bit 2000 war hi Fuarseter fan di Sölring Foriining
St. Barths

**St. Barths**, (fransöösk:Saint-Barthélemy, ) as en eilun faan a Letj Antilen an hiart diar tu a Eilunen auer a Winj. Sant 2007 as't en fransöösk bütjenlun *([[collectivité d’outre-mer]])* mä't hoodstääd Gustavia. 

Saint-Barthélemy as apdiald tu tau *paroisses* (sarkspalen) mä 40 *quartiers* (kwartiiren):

## Luke uk diar
San Andres an Providencia

**San Andres an Providencia** as en prowins uun Kolumbien an uk en skööl faan eilunen uun't Kariibisk Sia. Diartu hiar San Andres, Providencia an Santa Catalina.

## Beskriiwang

## Ferwaltang

At jaft tau gemeenen. (Taalen efter: Departamento Administrativo Nacional de Estadística, 2005).
Eike Frese

**Eike Frese**, bēren 1960 ön Muasem üs Eike Nielsen, es en Wüfhaur fan Muasem.

Jü snaket Söl'ring fan höör Jungenstir ön. 

Eike Frese heer di Friisen-Jungensgaart ön Kairem paset, wat me di tau Spraaken Sölring en Dütsk aarbert.
Me di Jungen uur diar aur di hiili Dai Söl'ring snaket.

### Leewent

Eike Frese es me en jüngeri Sester en en jit jüngeri Brüđer ön Muasem-Litjmuasem ön di Buernstair fan höör Aalern, Luudji en Erika Nielsen, āpwukset. Di Buern ön Muasem wiar des, diar di leengst Tir Söl'ring snaket haa, en sa kām jü gaar ek trinjom en liir di Spraak uk.

Üs Pedagoogin heer jü fuar't Āpbechning fan di Friisk Jungensguart ön Kairem masi dönen, en jü heer da uk höör Spöören leten, wan jü diar wech giar.

### Me Hart, Haur en Hun
Fuar höör Aarber heer jü masi Leedjis aurset en öner di Uurter en "Ain Lünskreft" maaket, dat uk Aalern, diar bluat dütsk lees ken, di Söl'ring Aurseetingen mesjung gen. Jü heer di Saamling "Me Hart, Haur en Hun" neemt.
Sent 2012 es Eike Frese ek muar bi di Friisenjungensguart, man höör Saamling es diar blefen. Bi di Aarber me di Jungens-Daansiker fan di Söl'ring Foriining uur uk Söl'ring sjungen, en diarfuar uur nü en Diil diarfan digitāl āpaarbert, aurdat di Fuarlaagen fuar't Miist me di Skriifmaskiin en uk aaftinoch söner Nooten maaket sen.

Eike Frese kumt ön di Film "Inselklang" (2005) fuar.

### Luki uk jir
* Konsept fan di Friisk Jungensguart ön Kairem (Dütsk)
* Di Jungens-Drachtenker bi di Söl'ring Foriining (Jit Dütsk)
Hans-Meinert Ingwers

**Hans-Meinert Ingwers** (*09.01.1940,  † 24.01.2013) wiar en Karming fan Muasem.

Hi es aur lungi Jaaren Meföliger ön di Fuarstand fan di Sölring Foriining wesen.
Ingwers snaketi Sölring fan Jungenstiren ön.
Bit hentö 2009 heer Hans-Meinert Ingwers di Jungen ön di Muasemer Grünjskuul wat fan di Natuursjuts bibraacht, wat hi fuar't Miist üp Sölring dair.

Ingwers kumt ön di Film Inselklang (2005) fuar.
Herta Findeisen

**Herta Findeisen**   * 19.6.1923 † 30.7.2018 wiar en Wüfhaur fan Kairem.
 
Jü heer aur lungi Jaaren fuar't Museeum ön di Sölring Foriining üppaset.
Jü heer jit muar bi di Foriining holpen, en diarfuar wel jü uk niin Jil haa
(Informatsjoon fan di Sölring Foriining).

Herta Findeisen kumt ön di Film Inselklang (2005) fuar.

## Luki uk jir

Sölring Foriining tö höör Duar ön't Bleer
Maike Hauschildt

**Maike Hauschildt** bēren di 1. Mai 1961 üs Maike Frank, es en Wüfhaur fan Hörnem.
Āpwukset en tö Skuul gingen es jü ön Weesterlön

Spraakenpātin ön forskelig Jungensgaarten.
Jü önerrocht uk somtirs ön forskelig Grünjskuulen.

Höör Faađer, Johann Frank, heer bi't Nii Testament üp Sölring meaarbert.

Maike Hauschildt kumt ön di Film Inselklang (2005) fuar.
Brunhilde Hagge

**Brunhilde Hagge**, bēren Jacobsen (11.Februwaari 1923  -  21.September 2007) wiar en Skuulmaister fan Kairem.

## '''Leewent'''
Brunhilde Jacobsen wiar dit taust Jungen fan di Bakermaister Nikolai Jacobsen en sin Wüf Dora, bēren Gantzel.
Jü liirti Baker, en jü wiar di jest Bakerwüfhaur üp Söl, wat en Giselenbiskiir her.
Höör ialer Brüđer Paul wiar ön di Krich blefen, en diarom skul jü di Bakerii ön Weesterlön', Wilhelmstraat 3 aurnem.
Leeterhen es des Bakerii forskelig Bakern sa üs Christoph Thiele  Manfred Thomas en diareeđer fan Michael Hubert aurnomen uuren. Sent 2019 es diar niin Baker muar.

1952 waar Brunhilde Jacobsen me Julius Hagge (11.01.1903 – 01.04.1993) bifriit.
Jat fing tau Jungen, Claus-Jochen (06.12.1952 – 05.08.1978) en Dürken (*11.09.1955).

Ön di jest Mai 1960 tooch di Familii naa Kairem.

Me fuul Lefhair wiar Brunhilde Hagge fuar höör Familii en uk fuar di Sölring Spraak ön di Gang.

Aur 30 Jaaren lung diar jü Sölring Önerrocht en skreef Komediisteken, forskelig Boker, Skuulboker en Leedjis üp Sölring.
Me senerk Formaak aurset jü uk Boker fan Autooren sa üs Ephraim Kishon. 

Brunhilde Hagge kumt ön di Film Inselklang (2005) fuar.

### Iaringen
* Jü wiar di jest Iaren-Meföliger fan di Sölring Foriining. 
* 1983 fing jü di C.P. Hansen Pris.
* Brunhilde Hagge wiar Iaren-Meföliger fan't Nordfriisk Instituut.

## '''Bokern (Bispölen)'''
* "Sölring Liirbok" (skrewen)
* "Sölring Liirbok II" (skrewen)
* "Diar wiar jens en ual Wüf" (Skelterbok, aurseet)
* "Fuar üüs litjen". *Wel wü spöli en sjung en daansi? Skelter fan Elke Boysen*
* "Wat di Tir forgair" *Litj Steken üp sölring me Skelter fan Elke Boysen*

## '''Futnooten'''
Jöölboom

Di **Jöölboom** (öö. **Kenkenbuum**) uur ön Nuurđfriislön' aaft tö di Jööltir āpstelt. Diarfur haa di Liren da niin Tanenboom.

## Hur'ling di becht es
Fuar't Miist es dit en holten Gistel, hur (üp Söl) fjuur Leechter ön sit. Di Krans, wat diarön fast es, uur, sa üs üp Aamrem, fan Boksboomtwiiger maaket.
Di Figuuren ön di Jöölboom uur fan Saaltjai maaket. Önern sen Adam en Eva me Boom en Slang tö se; diaraur hingi forskelig Diirter. Des sen fuar't Miist en Hingst, en Hün en en Huan.
Ön san Jöölboom skel hol hok Aapler hingi. Aaftinoch haa di Liren drüget Plumen diar ön.

### Forskel tö Aamrem
Wan üp Aamrem Swin, Kü, Sjip fuarkum, da sen dit üp Söl en Hingst, en Hün en en Huan.
Ketinger üs üp Aamrem kum üp Söl normaalerwiis ek fuar.
Di Jöölboom üp Söl drait fjuur Leechter.

## Hurfuar en Jöölboom?
Normaalerwiis staant di Jöölboom iin ön en Uuning.
Iin di Aamring Naam "Kenkenbuum" (Söl'ring "Kinkenboom") kumt "Kinken", dat Jeesesjungen, fuar.
"Jööl" (Aamring: "Jul") kumt fan dat deensk Uurt "hjul", en dit jit "Weel" (Engelsk: "wheel", Aamring: "wel").
Diarme kür dat Jaar meent wiis, wat höm üs en Weel drait.
Süüer Aapler, üs som Liren ön jaar Jöölboom hingi, kür fuar süüer Tiren staan.

## Luki uk jir
* Nordfriisk Instituut: En koon friisk (traad kop).
* Skelt fan en Jöölboom ön di Natsir fan di Söl´ring Foriining.
* Jit en Jöölboom (Skelt en dütsk Biskriiwing).
Skregeljuar

Uun **skregeljuaren** hää a kalender ään dai muar, det as a 29. Febrewoore. Normoolerwiis as arke juar, diar ham troch sjauer dial läät, en skregeljuar.

A naist skregeljuaren san 2020, 2024, 2028 an so widjer.

## Huaram det so as
A eerd dreit ham ei genau uun 365 daar am a san, at san sowat 365,25 daar, diaram hää a Juliaans kalender a skregeljuaren iinfeerd.

Leederhen hää am ütjfünjen, dat a eerd ham ei genau uun 365,25 daar am a san dreit, at san sowat 365,2421 daar. Diaram hää a Gregoriaans kalender fäästlaanj, dat a hunerter juaren, diar jo ei troch 400 dial läät (1700, 1800, 1900, 2100, 2200, 2300 an so widjer), **nian** skregeljuaren san. Sodenang düüret det juar efter a Gregoriaans kalender (uun't madel) 365,2425 daar. Det ment, uun 3000 juar gont di kalender bluas am ään dai ferkiard.

## Luke uk diar
* Juliaans kalender
* Gregoriaans kalender
Santa Clara (eilun)

**Santa Clara** as en eilun uun a bocht faan La Concha nai bi San Sebastian (baskisk: Donostia) uun't Baskenlun.

## Luke uk diar

* Baskooge ;-)
ISO 3166-2:ES

Die Codes wurden von der ISO insgesamt viermal aktualisiert bzw. überarbeitet (2000, zweimal 2002 und 2010). Im ersten Newsletter (ISO 3166-2:2000-06-21) vom 21. Juni 2000 wurden ein Schreibfehler behoben (Santa Cruz de Tenerife) und bei zwei Provinzen (Girona und Lleida) die alternative Schreibweise der regionalen Amtssprache hinzugefügt.

In der vierten ISO 3166-2-Bekanntmachung (ISO 3166-2:2002-12-10) vom 10. Dezember 2002 wurde ein Fehler bei der Zuordnung der Provinz Balearen (Baleares) zur Autonomen Gemeinschaft Balearische Inseln korrigiert.

Im Newsletter II-1 (ISO 3166-2:2010-02-03) vom 3. Februar 2010 erhielten alle autonomen Gemeinschaften, die aus nur einer Provinz bestehen, einen von der Provinz verschiedenen Code. Außerdem wurden die spanischen Toponyme der Objekte in den Autonomen Gemeinschaften Galicien, Katalonien und Balearische Inseln durch galicische und katalanische ersetzt, weil allein diese offiziell seien.

## Kodierliste
### Autonome Gemeinschaften

### Provinzen

1 Diese Provinzen entsprechen den gleichnamigen Autonomen Gemeinschaften.

### Exklaven

## Futnuuten


## Luke uk diar
* ISO 3166-2 Luncodes
* ISO 3166-1 Luncodes uun domainnöömer
Tarnobrzeg

**Tarnobrzeg** [tarˈnɔbʐɛk] as en stää önj Poolen. E stää läit önjt söödååsten foont lönj, önj e prowins Karpaatenforlönj. Dåt heet 46.360 inboogere (2020)

## Süsterstääse
*  Banská Bystrica önj e Slowakäi, sunt di 20. önj e mistmoune 2001.
*  Tschernihiw önj e Ukraine, sunt di 16. önj e uursmoune 2004.

## Kwäle


## Kiik uk deer
Aldgillis

Könang **Aldgillis** (623? — 680) wiar en määchtagen fresken könang uun't 7. juarhunert. Hi as di iarst fresk könang, huar auer skrewen wurden as. Oner sin regiarang efter 654 wooks at Fresk Rik. Aldgillis san efterfulger wiar Redbad.

## Bedüüdang
Hi hää woorskiinelk uun Dorestad regiaret an sin rik lingd faan Brügge bit tu a Weeser.

Di gratst fiind tu jü tidj wiar at Frankenrik oner di hoofmeier Ebroin. 

## Luke uk diar
680

## Bejewenhaiden
**unbekäänd dootem**
* (of 679): Redbad wurd köning faan a Fresken.

## Störwen
**unbekäänd dootem**
* Aldgillis, könang faan a Fresken (* ferlicht 623)
1775

**1775** wiar det fiiw-an-sööwentigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Söndai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* Uun Munkmaask woort det winjmalm "Bertha" baud, wat daaalang uun Sössaarep stäänt.

* Janewoore: Bukowiina wurd dial faan't Keiserdoom Uasterrik.
* 19. April: De Ameerikoons Suwereniteetskrich begand mä a Slachten faan Lexington an Concord.
* 15. Jüüne: George Washington wurd a baas faan det Kontinentaalarmee.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 20. Janewoore: André-Marie Ampère, franzk Füüsiker en Mathemātiker († 1836)
* 23. April: William Turner, ingels konstmooler († 1851)
* 25. April: Charlotte Joachime faan Spanje, köningin faan Portugal an Brasiilien († 1830)
* 21. Mei: Lucien Bonaparte, Napoleon Bonaparte san bruler († 1840)
* 06. August: Daniel O’Connell, irsk freihaidsstridjer († 1847)
* 16. Deetsember: Jane Austen, ingels skriiwer († 1817)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 10. Mei: Caroline Mathilde faan Gratbritanien, deens köningin (* 1751)
* 13. August: Michał Fryderyk Czartoryski, gratkansler faan Liitauen (* 1696)
Da Nang

**Da Nang** as en stää önj e weesen prowins Nam Trung Bo, Vietnam. Diling as Da Nang iinj foon seeks 'sentraal regiird stäänge' ma 877.758 inboogere (2009).

## Forwiisen

## Sentraal regiird stäänge
Haiphong, Hanoi, Huế, Da Nang, Cần Thơ, Ho Chi Minh Steed
Hulkin

gung miast jong lidj üüb Oomram ütj tu **hulkin**. Diaram het di 31. Detsember üüb Oomram uk **Hulkinj**.

## Hü det gongt
Letj sköölen faan ferklääst jong lidj luup faan hüs tu hüs. Diar skel a lidj do räät, hoker wel bääft jo skrabelken steget. Miast woort fraaget: "Gongst Dü noch tu skuul?" of "Komst Dü faan Sössaarep?". An a hulken nek of sköde at hood, snaake mut jo ei. Wan's do käänd wurden san, fu a hulken wat sweten - of a ääleren uk en puns. Tuleetst wansket am enööder en "Seegent Nei Juar". Jodiar trii wurden kään wel aaltumaal üüb Oomram - ianerlei of's aran öömrang snaake of uk ei.

## Üüb Fer
Uk üüb Fer woort hulket, oober diar het det "ütj tu kenknin". An üüb Fer woort muar süngen, so üs bi "Rummelpott" üüb fäästääg.
ISO 3166-2:TR

A taalen faan a codes san uk a auto-kääntiaken faan det prowins.

## Futnuuten


## Luke uk diar
* ISO 3166-2 Luncodes
* ISO 3166-1 Luncodes uun domainnöömer
Türkei

A **Türkei** (türkisk *Türkiye Cumhuriyeti*, ) as en lun uun Aasien an Euroopa. Hat as 1923 grünjlaanj wurden. A Türkei as di efterfulger faan't Osmaansk Rik.

## Regiuunen

## Politiik
At Türkei as sant 1952 lasmaat faan a NATO.

## Luke uk diar

* Osmaansk Rik

## Futnuuten
Ankara

**Ankara** (iar uk *Angora*, antiik nööm , ) as ant 1923 at hoodstääd faan a Türkei an uk faan det prowins Ankara. Det stääd hää 5.270.575 iinwenern (2015) an as efter Istanbul at öödergratst stääd uun't lun.

## Luke uk diar

* www.fallingrain.com - geograafisk dooten

## Kwelen
Ukraine

A **Ukraine** [] (of uk []) (ukrainisk /*Ukrajina*) as en lun uun Uasteuroopa. Uun't nuurduasten leit Ruslun, Witjruslun uun't nuurden, Poolen, Slowakei an Ungarn uun't waasten, Rumeenien an Moldaawien uun't süüdwaasten an at Suart Sia an at Sia faan Asow uun't süüden. Det hoodstääd het Kiew. Efter Ruslun as a Ukraine det öödergratst lun uun Euroopa.

## Iindialang
A Ukraine hää 27 ferwaltangsianhaiden:

## Histoore
At lun wiar faan 1922 tu 1991 üs det Ukrainisk SSR ian faan a republiiken uun't Sowjetunioon. Hat wurd de 24. August 1991 suwereen.

Bit 2004 wurd det lun faan Wiktor Janukowytsch feerd, di widjer tu Ruslun hääl. Do as Wiktor Juschtschenko weelet wurden, di oober nian stabiil regiarang apbau küd. 2013 jääw't en bludagen apstant uun Kiew jin't koruptsioon uun't lun, an 2014 kaam en nei regiarang oner Petro Poroschenko, diar ham muar faan Ruslun ufliase wul. Diar üüb hen hää Ruslun a Krim besaat, an uun a uastelk prowinsen Luhansjk an Donetsjk auernaam Ruslun-frinjelk separatisten at määcht. Am diar weder frees iin tu bringen, as det *Ufkemen faan Minsk* beslööden wurden, man det hää ei rocht loket.

A rüsk president Putin käänt det suwereniteet faan a Ukraine ei uun an feert sant a 24. Febrewoore 2022 en kriich jin't lun.

## Luke uk diar
* Futbaal EM 2012

## Futnuuten
1991

**1991** wiar det ian-an-neegentigst juar faan det 20. juarhunert. At juar begand mä’n Teisdai.

## Bejewenhaiden – Forfåle – Fuarfalen
* 17. Janewoore: Harald V. wurd köning faan Noorweegen.
* 11. Marts: De britisk neissender *[[BBC World Service Television]]* begand mä sin sendingen.
* 09. April : Georgien woort suwereen.
* 26. Mei: Swiad Gamsachurdia wurd president faan Georgien.
* 25. Jüüne:
** Kroaatien woort suwereen.
** Slowenien woort suwereen.
* 20. August: Eestlun wurd weler suwereen.
* 21. August: Letlun wurd weler suwereen.
* 24. August: A Ukraine woort suwereen.
* 25. August: Witjruslun woort suwereen.
* 27. August: Moldaawien wurd suwereen.
* 31. August: 
** Kirgistan wurd suwereen.
** Usbekistan wurd suwereen.
* 08. September: Nuurd-Matsedoonien woort suwereen.
* 09. September: Tadschikistan wurd suwereen.
* 21. September: Armeenien wurd suwereen.
* 16. Deetsember: Kasachstan wurd suwereen.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 17. Janewoore: Olav V., köning faan Noorweegen (* 1903)
* 02. Marts: Serge Gainsbourg, fraansöös schongster (* 1928)
* 12. Marts: William Heinesen (* 1900)
* 21. Mei: Rajiv Gandhi, indisk poliitiker (* 1944)
* 24. Jüüle: Isaac Bashevis Singer, poolsk-US-ameerikoons dachter (* 1902)
* 28. September: Miles Davis, US-ameerikoons musiker (* 1926)
* 23. Nofember: Klaus Kinski, tjiisk schauspeler (* 1926)
* 24. Nofember: Freddie Mercury, britisk schongster (* 1946)
Human Development Index

Di **Human Development Index** (of uk **HDI**) beskraft, hü gud det a minsken uun enkelt lunen gongt. Di huuchst wäärs as 1 an di liachst as 0.

## Bereegnang
Det taal saat ham tuup efter det ääler, diar a minsken uun't madel raaget fu, hü loong jo tu skuul gung, an hü stark at wiartskap as. Det tabel wiset a huuchst an liachst taalen:

## Futnuuten
ISO 3166-2:UA

1Stadt
2Autonome Republik

## Futnuuten


## Luke uk diar
* ISO 3166-2 Luncodes
* ISO 3166-1 Luncodes uun domainnöömer
Kiew

**Kiew** (ingelsk *Kiev*, ukrainisk **/Kyjiw** [], rüsk **/Kiew**) as det hoodstääd an gratst stääd faan a Ukraine. Hat leit bi a Dnjepr (ukrainisk: *Дніпро/Dnipro*) an hää 2,7 miljuun iinwenern. 

## Geografii
### Iindialang faan Ferwaltang
At stääd hää tjiin distrikten:

## Luke uk diar
Juliaans kalender

A **Juliaans kalender** dialt det juar tu 12 muuner iin. Hi gongt üüb Julius Cäsar turag. Hi hää di röömsk kalender ufliaset.

## A muuner

Sant Julius Cäsar het di sööwenst muun uun't juar uk ei muar "Quintilis", man diarför "Julius". Det wichtagst ferbeedrang wiar det iinfeeren faan skregeljuaren. Auer det diarmä oober ei so nau henhaud, as di kalender uun't juar 1582 noch en betj feranert wurden. Sant di tidj het hi di "Gregoriaans kalender" an woort aueraal üüb a welt brükt.

## Luke uk diar
* Ab urbe condita
* Muuner
* Kalender

## Futnuuten
46 f.Kr.

## Bejewenhaiden
* Di ual röömsk kalender woort faan a Juliaans kalender ufliaset.

## Störwen
* Faustus Cornelius Sulla, röömsk poliitiker an quaestor.
* Juba I., köning faan Numidien.
* Lucius Afranius, röömsk konsul an guwernöör (* 112 f.Kr.)
* Lucius Manlius Torquatus, röömsk poliitiker an generool.
* Marcus Petreius, röömsk poliitiker an generool (* 110 f.Kr.)
* Quintus Caecilius Metellus Scipio, röömsk konsul an generool.
* Vercingetorix, hoodling faan de Arwernern uun Galien.
45 f.Kr.

## Bejewenhaiden
* Di Juliaans kalender liaset di ual röömsk kalender uf.

## Störwen
* Febrewoore: Tullia, Cicero sin foomen (* 79 f.Kr. of 78 f.Kr.)
* 17. Marts
** Titus Labienus, röömsk generool (* amanbi 100 f.Kr.)
** Publius Attius Varus, röömsk generool.
* 12. April: Gnaeus Pompeius, Pompeius de Grat san dring.
* 31. Deetsember: Quintus Fabius Maximus, röömsk generool an poliitiker.
**Ünbekäänd Dootem**
* Nigidius Figulus, röömsk geliard (* 98 f.Kr.)
* Publius Cornelius Sulla, röömsk poliitiker.
Ab urbe condita

**Ab urbe condita** of uk **a.u.c.** as latiinsk an ment: "sant a stääd grünjlaanj wurden as".

Föör a krastelk tidj haa a ual Röömern hör kalender uun det juar began läät, huar Room grünjlaanj wurden as. Det as woorskiinelk uun't juar 753 f.Kr. weesen. Sodenang as det tidjreegnang efter a.u.c. leewen am 753 grater üs det tidjreegnang efter Krast.

Sant Julius Cäsar as di Juliaans kalender brükt wurden.

## Luke uk diar
* Kalender

## Futnuuten
8. juarhunert f.Kr.

At **8. juarhunert föör Krast** begant mä't juar 800 f.Kr. an häält mä't juar 701 f.Kr. ap.

## Bejeewenhaiden
* Leewentstidj faan Homer (Dachter), amanbi 8. juarhunert f.Kr.
753 f.Kr.

* 21. April : At stääd Room woort grünjlaanj. An diarmä begant di kalender faan a ual Röömern: Ab urbe condita. Det juar as uk di began faan't Röömsk Rik.
Hans Jaenisch

**Hans Jaenisch** (* 19. Mei 1907 uun Eilenstedt; † 6. Jüüne 1989 uun Neebel üüb Oomram) wiar en konstmooler an profeser bi a *Hochschule der Bildenden Künste* uun Berlin. Hi hää fööraal abstrakt moolet.

## Ferbinjang tu Oomram
1964 füng Jaenisch en ateljee bi san frinj K.H.Hoyer uun Stianood, leeder baud hi en aanj hüs uun Neebel.

## Iarangen
* 1950: Berliner Kunstpreis
* 1952: Hallmark Award, New York
* 1976: Bundesfersiinstkrüs

## Buken auer Jaenisch
* Hans Jaenisch, Ernesto Grassi (Iinfeerang): Aquarelle aus Amrum. Woldemar Klein Verlag, Baden-Baden 1958
* Hans Jaenisch: Landschaften. Nordfriesland und Amrum. Schleiverlag, Schleswig 1980
* Hans Jaenisch: Arbeiten aus 60 Jahren. Kunstamt Wedding, Berlin 1992
* Chris Steinbrecher: Hans Jaenisch. Malerei. Ausstellungskatalog, Kunstverein Talstrasse, Halle (Saale) 2004, .

## Ferwisang efter bütjen
* Bilgalerii, ütjfeerelk leewentsluup an bibliografii (üüb sjiisk)

## Luke uk diar
* 
* Otfried Schwarz
1989

**1989** wiar det njüügen-an-tachentigst juar faan det 20. juarhunert. At juar begand mä’n Söndai uun de Gregoriaans kalender. 

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 08. August: Geoffrey Palmer wurd 33. premier-minister faan Nei-Sialun.
* 25. August: Det ameerikoons rümsond Voyager 2 floog at planeet Neptuun föörbi.
* 09. Nofember: Det Berliiner Müür an banertjiisk grens wurd eebenmaaget.
* 22. Deetsember: At staheu jin Nicolae Ceaușescu uun Rumeenien begand.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 23. Janewoore: Salvador Dalí, konstler (* 1904)
* 06. Jüüne: Hans Jaenisch, konstmooler (* 1907)
San

A **san** (astronoomisk sümbool: ) as en stäär an a madelponkt faan en sansüsteem. Miljuunen faan sansüsteemen san en galaksii.

Miast men wi oober "üüs" san uun't galaksis moolkstruat, huar a eerd an muar planeeten trinjam flä.

Det wurd as nai mä ualhuuchsjiisk *Sunna*; ;  *hélios*; astronoomisk sümbool: ☉ .

## Futnuuten
Huy

**Huy** (ütjspreegen: Hüü) as en gemeen uun a lunkreis Harz uun Saksen-Anhalt.

Tu det gemeen hiart uk det saarep *Eilenstedt*. Diar as Hans Jaenisch bäären.

## Luke uk diar

## Ferwisang efter bütjen
* Wääbsteed faan't gemeen Huy

## Futnuuten
Lunkreis Harz

A **Lunkreis Harz** as en lunkreis uun Saksen-Anhalt.

## Stääden an gemeenen
(Iinwenertaalen faan a )

## Luke uk diar

## Futnuuten
Saarlun

At **Saarlun** (, Ufkörtang *SL*) as en sjiisk bundeslun uun't süüdwaasten. Trinjam lei Rheinlun-Pfalz, Frankrik an Luksemborag.

At Saarlun as 1920 grünjlaanj wurden efter di ferdrach faan Versailles. 1935 kaam't tu Sjiisklun. Faan 1947 bit 1956 hiard det letj lun muar of maner tu Frankrik, an sant 1957 as't en sjiisk bundeslun.

## Lunkreiser



## Stääden an gemeenen
güül = stääden, laachtgüül = lungemeenen

## Luke uk diar

* Amtelk wääbsteed faan't lun (sjiisk)

## Futnuuten
1871

**1871** wiar det ian-an-sööwentigst juar faan det 19. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 18. Janewoore: At Sjiisk Keiserrik woort grünjlaanj. Wilhelm I. wurd de iarst keiser.
* 26. Janewoore: Room wurd at hoodsteed faan Itaaljen.
* 10. Mei: Mä de Frees faan Frankfurt kaam de Tjiisk-Fraansöösk Krich tu aanj.
* 20. Jüüle: British Columbia wurd en prowins faan Kanada.
* 31. August: Adolphe Thiers wurd president faan Frankrik.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 04. Febrewoore: Friedrich Ebert, president faan Tjiisklun († 1925)
* 05. Marts: Rosa Luxemburg, tjiisk poliitiker († 1919)
* 27. Marts: Heinrich Mann, tjiisk skriiwer († 1950)
* 10. Jüüle: Marcel Proust, fraansöösk skriiwer († 1922)
* 23. August: Franz Schensky, haligluns fotograaf († 1957)
* 30. August: Ernest Rutherford, Neisialuns füüsiker († 1937)
* 30. Oktuuber: Paul Valéry, fransöösk dachter († 1945)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 07. April: Wilhelm von Tegetthoff, vise-admiraal an komandant faan det uasterriks-ungarisk krichsmariine (* 1827)
* 26. Jüüle: Christian Johansen, skuulmääster an skriiwer (* 1820)
Schweriin

**Schweriin** (plaatsjiisk *Swerin*) as det hoodstääd faan't bundeslun Mecklenburg-Föörpomern. Mä knaap 100.000 iinwenern as Schweriin det letjst hoodstääd faan en bundeslun uun Sjiisklun.

## Stääddialen

## Futnuuten


## Luke uk diar

## Ferwisang efter bütjen
* Ofisiel sidj faan't stääd
*
9. juarhunert f.Kr.

At **9. juarhunert föör Krast** begant mä't juar 900 f.Kr. an häält mä't juar 801 f.Kr. ap.

* Sant at 9. juarhunert f.Kr. woort at greks alfabeet brükt.
Iarst Grat Mandränke

At **"Iarst Grat Mandränke"** wiar en swaar sturemflud maden Janewoore 1362. A 16. Janewoore san flook diker breegen, so dat en graten dial faan Nuurdfresklun onergingen as: Rungholt an sööwen sarkspalen uun a Eedomshiird. Auerblewen san Ual-Nuurdstrun an a Halgen. Bi a hialer Nuurdsiaküst skel 50. bit 100.000 minsken amkimen wees.

## Marcellusflud
Di 16. Janewoore as efter poop Marcellus I näämd, sodenang het det flud uk *[[Marcellusflud]]*. Auer al ans üüb en 16. Janewoore uun't juar 1219 en swaar sturemflud auer a küst räänd, wiar't uun't juar 1362 al det *[[Ööder Marcellusflud]]*. Bi't *[[Iarst Marcellusflud]]* as en graten dial faan Waastfresklun onergingen, an a Zuiderzee as entstenen, huar daalang at IJsselmeer as.

## Mandränke
Di nööm stäänt uk för en ööder swaar sturemflud, at Ööder Grat Mandränke uun't juar 1634. Diar san Nuurdstrun an Pelwerem ütjenööder rewen wurden an at Eedomshiird ging oner.

## Luke uk diar
* Sturemflud
1634

**1634** wiar det fjauer-an-dörtigst juar faan det 17. juarhunert. 

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 11. Oktuuber : Ööder grat mandränke
## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
## Störwen – Sturwen – Stürwen
Ööder Grat Mandränke

At **Ööder Grat Mandränke** of **Burchardiflud** wiar en swaar sturemflud uun a naacht faan a 11. tu a 12. Oktuuber 1634. Hat hää swaar skaaser uunracht bi't Nuurdsiaküst tesken Ribe an Brunsbüttel. Diar skel 8.000 bit 15.000 minsken bi amkimen wees. 

Fööraal Nuurdfresklun as swaar draapt wurden, üüb't hualeweilun Eidersteed an grat dialen faan Ual-Nuurdstrun san onergingen. Sant di tidj san Nuurdstrun an Pelwerem nimer weder ferbünjen wurden. Tesken jodiar tau eilunen ferlääpt daalang en jipen waasstruum, a Heewerstruum.

Hör nööm hää det flud efter baskoop Burkhard von Würzburg. Di 14. Oktuuber a san nöömdai.

## Koorden

Alt-nordstrand auf bleau-karte.jpg|Ual-Nuurdstrun üüb en koord faan 1662
Reste von Alt-Nordstrand.png|Wat faan Ual-Nuurdstrun daalang noch auer as



## Luke uk diar
* Iarst Grat Mandränke
Iarst Marcellusflud

At **Iarst Marcellusflud** wiar en grat sturemflud de 16. Janewoore 1219. Uun det sturemflud wurd dialen faan a nuurd faan a Neederlunen faan nü an a gebiiten am't Süüdersia auerfludet. Det wiar efter a hilig Marcellus I., baskop faan Room faan 307 tu 309, neemd, auer dat det san teenkdai wiar. Det as det iarst grat sturemflud bi a Nuurdsia, huar at en beracht faan uugtjüügen faan jaft. Een uugtjüüg wiar Emo faan Witewierrum (1170-1237), di leeder abt faan't kluaster uun Witewierrum bi Groningen wurd. Hi beracht uun det *Chronicon abbatum in Werum*, dat en süüdwaastwinj, wat haiel broocht, tu en sturem wurd. Det lep uun a naacht bi folmuun üüb nuurdwaast am, at jeew grat auersweemingen, wat a diker auerstiigd an a hüsing wechspääld. 

Efter en beracht uun det *Seksisk Wäältkroonik* (twesken 1225 an 1275 skrewen) stoorew amanbi 36.000 lidj. Efter a *Analen faan Colmar* (uk uun det 13. juarhunert skrewen) stoorew 50.000 lidj. Fööraal wiar Waastfresklun swaar bedraapt. At sturemflud maaget en sunwaal, wat twesken a Nuurdsia an a Süüdersia sted, tunant. Hög krooniken faan det 16. juarhunert maaget a sturem för't skeeben faan a Jadebusen feroontwurdelk.

## Luke uk diar
* Ööder Marcellusflud
1961

**1961** wiar det ian-an-söstigst juar faan det 20. juarhunert. At juar begand mä’n Söndai uun de Gregoriaans kalender. 

 **1961** wus dåt iinjänsüstist iir foon dåt 20. iirhunert. Et iir begand ma’n Sandi önj di Gregoriåånsch Kaläner.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 01. Oktuuber: Britisk Kameruun wurd suweeren.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 01. Mei: Maike Hauschildt
* 04. August: Barack Obama, 44. president faan Ameerikoo.

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 04. Janewoore: Erwin Schrödinger, füüsiker (* 1887)
Platfasker

**Platfasker** (Pleuronectiformes) san en order faan fasker. Jo faal troch hör aparte skak üüb. Jo san böös flaak, an trinj bit lingelk. Bias uugen san üüb a salew sidj. 

## Onerordern an familin
* **[[Pleuronectoidei]]**
*: Achiropsettidae - Bothidae - Citharidae - Paralichthyidae - Pleuronectidae (Skolen) - Poecilopsettidae - Samaridae - Scophthalmidae (Stianboten)
* **Psettodoidei**
*: Psettodidae
* **[[Soleoidei]]**
*: Achiridae - Cynoglossidae - Soleidae (Tonger)

## Enkelt slacher
: Skolen (*Pleuronectidae*)
:: *[[Hippoglossus]]*
::: Heilbot (*Hippoglossus hippoglossus*)
:: *[[Limanda]]*
::: Sunskol (*Limanda limanda*)
:: *[[Platichthys]]*
::: Bot (*Platichthys flesus*)
:: *[[Pleuronectes]]*
::: Skol (*Pleuronectes platessa*)
: Stianboten (*Scophthalmidae*)
:: *[[Scophthalmus]]*
::: Stianbot (*Scophthalmus maximus*)
: Tonger (*Soleidae*)
:: *[[Solea]]*
::: Tong (*Solea solea*)

## Luke uk diar

*
1980

**1980** wiar det tachentigst juar faan det 20. juarhunert. At juar wiar en skregeljuar an begand mä'n Teisdai uun de Gregoriaans kalender.

 **1980** wus dåt tachtentist iir foon dåt 20. iirhunert.

 **1980** waos dat tachendist iir foon dat 20. iirhonert.

## Bejewenhaiden – Forfåle – Fuarfalen
* 30. April: Beatrix woort könangin faan a Neederlunen.
* 19. Jüüle-3. August: 22. Olympisk Somerspalen wiar uun Moskau.
* 04. Nofember: Presidentskapswool uun dön Ferianigt Stooten: wool faan Ronald Reagan tu a president.
* 12.-14. Nofember: Det ameerikoons rümsond Voyager 1 floog at planeet Saturnus föörbi.

## Bäären – Tuläid – Bēren
* 21. Febrewoore: Jigme Khesar Namgyel Wangchuck, köning faan Bhuutaan.
* 26. Jüüle: Jacinta Ardern, 40. premier-minister faan Nei-Sialun.

## Störwen – Stürwen
* 22. Febrewoore: Oskar Kokoschka, uasterriks konstmooler an dachter (* 1886)
* 18. Marts: Erich Fromm, tjiisk-US-ameerikoons psüchoanalüütiker, filosoof an sosiaalpsücholoog (* 1900)
* 15. April: Jean-Paul Sartre, fraansöösk filosoof an skriiwer (* 1905)
* 04. Mei: Josip Broz Tito, president faan Juugoslaawien (* 1892)
* 13. Jüüle: Seretse Khama, iarst president faan Botsuana (* 1921)
* 24. Jüüle: Peter Sellers, britisk schauspeler (* 1925)
* 07. Nofember: Steve McQueen, ameerikoons schauspeler (* 1930)
* 08. Deetsember: John Lennon, britisk muusiker (* 1940)