open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
John Curtin

**John Joseph Curtin**, of **John Curtin** (* 8. Janewoore 1885 uun Creswick, Victoria; † 5. Jüüle 1945 uun Canberra, Australian Capital Territory), wiar faan de 7 Oktuuber 1941 tu san duas de 14. premier-minister faan Austraalien. Hi wiar de 1. Oktuuber 1935 tu de 7. Oktuuber 1941 feerer faan't opositschuun.
A uungrip faan Jaapaan üüb Pearl Harbor wiar tau muun efter hi premier-minister wurd an treed Austraalien iin uun a krich jin Jaapaan iin. Bal diarüüb fuligten bombenuungriper üüb a nuurd faan Austraalien. Curtin stääld dön austraalisk stridjkreeften uner de ameerikoons generool Douglas MacArthur. Det wiar a began faan a aanj faan det naar frinjskap faan Austraalien tu det Ferianigt Köningrik an a began faan en naar frinjskap tu dön Ferianigt Stooten.

## Leewent
John Curtin wiar uun det gulgreefersteed Creswick, uun a maden faan't kolonii Victoria, bäären. Hi wiar de äälst faan John Curtin de ääler († 1919) an Catherine (of Kate) Agnes Bourke († 1938) hör fjauer jongen. He hed sant sant at gebuurt strabismus faan det lacht uug. Sin aatj werket üüs waachter uun Pentridge Gaol, do üüs saldooten, puts an uun hotelen. At aanj skebet at familje tu Brunswick, en steeddial faan Melbourne, huar jo uun aaremmud lewet. Hi wurd diarauer twüngen, uun't ääler faan fjauertanj, tu't werk tu gung, am a onerhual faan't familije tu seekrin.

Sin intrese för politiik wurd faan sin mam ütjliaset. Hi treed 1901 tu en komitee bi, wat en faan a förluupern faan det Australian Labor Party (ALP) uun Victoria wiar. 1911 wurd hi sekreteer faan det Victorian Timber Workers Union, en gewerkskap för holt- an waltwerker.

Uun de Iarst Wäältkrich wiar hi een faan dön wichtig mensken, diar jin't weerplicht uun Austraalien wiar. 1916 wiar hi för kurt tidj tu iin uun't suart hool stjüürd, auer dat hi ei wul, för en mögelk militeertiinst registriaret tu wurden. Marts 1917 skebet hi tu Western Australia, am do üüs editöör faan det *Westralian Worker*, en gewerkskapsbleed, tu werkin. Tau muun leeder befreid hi Elsie Needham. Jo hed tau jongen: en foomen (* 1917) an en dring (* 1921).

1928 wurd hi lasmaat uun det Austraalisk Representenhüs för a woolkreis Fremantle weelet. 1935 wurd hi feerer faan't opositschuun. Uun woolen uun't juar 1940 fing at ALP bal at regiaringsmuarhaid. Premier-minister Robert Menzies san regiaring bleew uun't baantje bluat auer't onerstütsing faan tau ünufhengig ufordneten. Dönheer tau ufordneten störtet at regiaring man uun a harewst 1941 auer en meeningsünlikhaid auer a stootshüshual an Curtin wurd de 7. Oktuuber premier-minister.
North Somerset

**North Somerset** as en *[[unitary authority]]* uun't graafskap Somerset, Süüd Waast Ingelun. Det leit uun a nuurduast faan't regiuun. Det hee 215.574 lidj (2020). At hoodsteed faan det unitary authority as Weston-super-Mare.

## Kwelen
Bristol

**Bristol**, amtelk **City of Bristol**, as en steed, *[[unitary authority]]* an seremoniel graafskap uun't regiuun Süüd Waast Ingelun. Det leit uun a nuurduast faan't regiuun. Det hee 465.866 lidj (2020).

## Kwelen
Granada (Prowins)

Det **Granada Prowins** (üüb Spaans: *Provincia de Granada*) as ian faan dön aacht prowinsen uun Andaluusien, Spanje.  At prowins leit uun a uast faan't regiuun. Det hee 919.168 lidj (2020). At hoodsteed faan't prowins as Granada.

## Kwelen
Saragossa (Prowins)

Det **Saragossa Prowins** (üüb Spaans: *Provincia de Zaragoza*, üüb Katalaans: *Província de Saragossa*) as ian faan dön trii prowinsen uun det Autonoom Gemianskap Aragoonien, Spanje. At prowins leit uun a maden faan't gemianskap. Det hee 972.528 lidj (2020). At hoodsteed faan't prowins as Saragossa.

## Kwelen
Araba (Prowins)

Det **Araba Prowins**, amtelk det **Histoorisk Teritoorium Araba** (üüb Baskisk: *Araba* of *Arabako Lurralde Historikoa*, üüb Spaans: *Álava* of *Territorio Histórico de Álava*) as ian faan dön trii prowinsen faan det Autonoom Gemianskap Baskenlun uun Spanje. Det leit uun a süüd faan't gemianskap. Det hee 333.940 lidj (2020). At hoodsteed faan't prowins as Vitoria-Gasteiz.

## Geografii

: Det prowins as apdiald tu sööwen Comarcas:
* Cuadrilla de Añana
* Cuadrilla de Ayala
* Cuadrilla de Campezo-Montaña Alavesa
* Cuadrilla de Laguardia-Rioja Alavesa
* Cuadrilla de Salvatierra
* Cuadrilla de Vitoria (= steed Vitoria-Gasteiz)
* Cuadrilla de Gorbeialdea


### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:

## Kwelen
Trompeetenbuumplaanten

**Trompeetenbuumplaanten** (*Bignoniaceae*) san en grat plaantenfamile uun det order faan a Lapbloosoortagen (Lamiales). 

## Iindialang
#### Triibuus
Bignonieae – Catalpeae – Coleeae – Crescentieae – Jacarandeae – Oroxyleae – Tecomeae – Tourrettieae

#### Sköölen
Adenocalymma – Amphilophium – Amphitecna – Anemopaegma – Argylia – Astianthus – Bignonia – Callichlamys – Campsidium – Campsis – Catalpa – Catophractes – Chilopsis – Colea – Crescentia – Cuspidaria – Cybistax – Delostoma – Deplanchea – Digomphia – Dinklageodoxa – Distictella – Dolichandra – Dolichandrone – Eccremocarpus – Ekmanianthe – Fernandoa – Fridericia – Godmania – Handroanthus – Heterophragma – Hieris – Incarvillea – Jacaranda – Kigelia – Lamiodendron – Lundia – Manaosella – Mansoa – Markhamia – Martinella – Mayodendron – Millingtonia – Neojobertia – Neosepicaea – Newbouldia – Niedzwedzkia – Nyctocalos – Ophiocolea – Oroxylum – Pachyptera – Pajanelia – Pandorea – Paratecoma – Parmentiera – Pauldopia – Perianthomega – Perichlaena – Phyllarthron – Phylloctenium – Pleonotoma – Podranea – Pyrostegia – Radermachera – Rhigozum – Rhodocolea – Romeroa – Roseodendron – Santisukia – Sparattosperma – Spathodea – Sphingiphila – Spirotecoma – Stereospermum – Stizophyllum – Tabebuia – Tanaecium – Tecoma – Tecomanthe – Tecomella – Tourrettia – Tynanthus – Xylophragma – Zeyheria

#### Enkelt slacher
* Palisanderholtbuum, Jakaranda (*Jacaranda mimosifolia*)
* *[[Pyrostegia venusta]]*, Ialwin
* Afrikoonsk Tulpenbuum (*Spathodea campanulata*)

## Luke uk diar
Pyrostegia

***Pyrostegia*** of uk **Ialwin** as en skööl faan tau (of muar?) plaantenslacher uun det famile faan a Trompeetenbuumplaanten (Bignoniaceae). Jo waaks fööraal uun a troopen an subtroopen faan Ameerikoo.

## Slacher

Pyrostegia_venusta1.JPG|*P. venusta*
no picture.jpg|*P. millingtonioides*(Brasiilien)


#### Muar slacher ?
* Pyrostegia acuminata
* Pyrostegia amabilis
* Pyrostegia cinerea
* Pyrostegia dichotoma
* Pyrostegia ignea
* Pyrostegia intaminata
* Pyrostegia lauta
* Pyrostegia longiflora
* Pyrostegia millingtonioides
* Pyrostegia ornata
* Pyrostegia pallida
* Pyrostegia parvifolia
* Pyrostegia puberula
* Pyrostegia reticulata
* Pyrostegia tecomiflora
* Pyrostegia tubulosa
* Pyrostegia venusta

## Luke uk diar
Bizkaia (Prowins)

Det **Bizkaia Prowins** (üüb Baskisk: *Bizkaia*, üüb Spaans: *Vizcaya*) as ian faan dön trii prowinsen faan det Autonoom Gemianskap Baskenlun uun Spanje. Det leit uun a nuurdwaast faan't gemianskap. Det hee 1.159.443 lidj (2020). At hoodsteed faan't prowins as Bilbao.

## Geografii
### Steeden
: Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:

### Ferwalting
: Bizkaia as apdiald tu sööwen Comarcas:

## Kwelen


## Luke uk diar

* Biskaya, Atlantik
* Gernika, en steed uun't prowins.
Torsten Haß

**Torsten Haß** (* 21. Nofember 1970 uun Naimünster; Pseudonüüm **Kim Godal**) as en tjiisk bibletekaar, skriiwer, dichter, nowelist an dramaatiker.  2019 skrääw Haß det buk *Bibliotheken für Dummies* (60000 ekslempaare).
## Leewent
Torsten Haß wurd uun Naimünster bäären üs dring faan Bernd Haß an Adelheid Jensen. Efter't abituur 1991 hää'er uun Stuttgart bibleteekswedenskapen studiaret. Hi hää för bleeden (*Kehler Zeitung*, *Offenburger Tageblatt*, u.a.) an tidjskraften (*Bibliotheksdienst*, *Bibliotheken heute*, *BuB – Forum Bibliothek und Information*, u.a.) skrewen. Sant 2014 lewet hää uun Eppelheim (Rhein-Neckar-Kreis).
## Buken (Ütjwool)
* *Bibliotheken für Dummies* (2019); med Detlev-Schneider-Suderland
* *Dieses Buch ist für die Tonne : Einführung in den klassischen Zynismus (Kynismus)* (2020); med Maximilian Spannbrucker
### Romoonen
* *Das Kartenhaus : ein Betrugs-Roman* (2002)
* *Der König des Schreckens :  ein Vatikan-Krimi*  (2013)
* *Männchensache : Rechtsfälle zur Vorbereitung im Geschlechterkampf – Roman* (2009)
* *Morddeich : und andere Kurzprosa* (2021)
* *Die Schwarze Zeit : ein Mittelalter-Roman* (2006)
* *Die Schwarze Zeit II : Aphrodites Puppen – Roman* (2007)
* *Die Schwarze Zeit III : Metathronos – Roman* (2008)
* *Die Schwarze Zeit IV : Agonie – Roman* (2009)
* *Die Schwarze Zeit V : Staub – Roman* (2010)
* *Die Schwarze Zeit VI : Terra re-mota – Roman* (2011)
* *Totenmelodie : ein Kurpfalz-Krimi* (2017)
* *Totenquintett : ein Kurpfalz-Krimi* (2018)
* *Totentraum : ein Kurpfalz-Krimi* (2019)
### Teaaterstaken
* *En Nuit : Dramolett* (2021)
* *Omega oder Das Hochzeitsmahl : Drama* (2020)
* *Die Staatsschuld – In a State of Bonds : Drama* (2003)
### Dachtangen
* *Das Christkind taumelt betrunken im Wald, der Weihnachtsmann torkelt nicht minder : Winter- und Weihnachtsgedichte* (2020)
* *Es wiehert der Gaul, es graset das Pferd. Es machte auch nichts, wär’s mal umgekehrt : Liebesgedichte und andere* (2020)
## Futnuuten

## Ferwisang efter bütjen
* KVK (Tjüschlönj, Ååstenrik, Swaits, WorldCat): Fünjen sidjen Torsten Haß
* KVK (Tjüschlönj, Ååstenrik, Swaits, WorldCat): Fünjen sidjen Kim Godal
Grapsus

***Grapsus*** as en skööl faan Kraaben (Crustaceae) uun det order faan a Gratkraaben (Malacostraca). 

## Slacher
**[[Grapsus albolineatus]]* 
**[[Grapsus adscensionis]]* 
**[[Grapsusfourmanoiri]]* 
**[[Grapsus grapsus]]* 
**[[Grapsus granulosus]]*
**[[Grapsus intermedius]]*
**[[Grapsus longitarsus]]*
**[[Grapsus tenuicrustatus]]* 

## Luke uk diar
Uastelk Ruad Klafkraab

At **Uastelk Ruad Klafkraab** (*Grapsus adscensionis*) as en slach faan Kraaben (Crustacea) uun det famile faan a Grapsidae. Hat lewet bi a küsten faan a uastelk Atlantik, t.b. üüb a Kanaaren.

Hat liket at Ruad Klafkraab (*Grapsus grapsus*, ingelsk neknööm: 'Sally Lightfoot'), diar oober uun Madel- an Süüdameerikoo lewet.

## Luke uk diar
Grapsidae

A ***Grapsidae*** san en famile faan Kraaben (Crustacea) uun det order faan a Gratkraaben (Malacostraca). Jo lewe fööraal uun a troopen, uun swet- of uk uun saaltweeder.

## Sköölen
Austrohelice – Cyclograpsus – Eriocheir – Geograpsus – Goniopsis – Grapsus – Leptograpsodes – Leptograpsus – Marestia – Metopograpsus – Neoeriocheir – Pachygrapsus – Paraeriocheir – Plagusia – Planes – Platyeriocheir

## Luke uk diar
Alugha

**Alugha** es en Firma ön Mannheim. Dit es ön Dütsklön dit iining iipen Videoportaal en dit jest Hosting, hur em Online-Videos üp muar üs jen Spraak omseet en āpleer ken.

## Histoorie
Di Alugha GmbH waar ön't Jaar 2014 fan di Famiilien fan Bernd Korz sa üs fan Gregor Greinert, di Fuarseeter fan di Üppasireer fan Duravit en Selskepsmeföliger bi di Röchling Gruppe grünjlair. 

Bigening fan Alugha (Swahili: „jen Spraak“) kum fan dit Jaar 2012. Korz her en YouTube-Kanaal, hur Tutorial-Videos aur dit Ombechning fan sin Buernstair en leeter uk wat aur Reekenmaskiinen weeget waar.
Muar en muaer Liren wil di Videos uk üp üđer Spraaken önluki. Korz maaket da Önertiiteln aur niin Videoportaal önböör, dat em muar üs jen Toonspöör haa kür, wat em uk jit omskrekeli kür.
Diarme wiar hi man ek töfreer, en hi kām üp di Taacht en maaki en Program, hur em di Spraak fan en Video me omstel ken. Des her man aliining fuar di Prototyp 800.000 Euro kostet, en sa forsaacht di Dreeng fan 15 Jaaren, Niklas, en Prototyp. 

Ön di Marts fan 2015 kür Alugha sin jest Platforem weegi.

## Iaringen
* Innovation Hub von Tata Communications und PGA European Tour, 1. Platz 2020

## Luki uk jir
* Alugha ön't Nat
* Dit jest Video üp Dütsk en Sölring es aur Nationaalsozialismus (2 min)

* En "Watchlist" me hok Videos. Dit jest ber uk Uastfriisk Platdütsk ön

## Futnooten
Ruad Klafkraab

At **Ruad Klafkraab** (*Grapsus grapsus*, ingelsk neknööm: 'Sally Lightfoot') as en slach faan Kraaben (Crustacea) uun det famile faan a Grapsidae. Hat lewet fööraal bi a uastelk Pasiifikküsten faan Madel- an Süüdameerikoo.

Hat liket at Uastelk Ruad Klafkraab (*Grapsus adscensionis*), diar oober bi't uastelk Atlantikküst lewet.

## Luke uk diar
Patella

A ***Patella*** san en skööl faan aparte furemt Sia-Sneken (Gastropoda). Jo like en kop an bak üüb stian.

## Slacher
P. aspera – P. caerulea – P. candei – P. depressa – P. ferruginea – P. lugubris – †P. mahamensis – †P. maxoratensis – P. natalensis – P. pellucida – P. piperata – P. rustica – P. skelettensis – P. swakopmundensis – †P. tintina – P. ulyssiponensis – P. vulgata

#### Enkelt slacher

Patella vulgata - Flickr - S. rae.jpg|*Patella vulgata*Waasteuroopa
Patella_gomesii_002.jpg|*Patella candei*Makaroneesien



## Luke uk diar
Waasteuroopa

Mä **Waasteuroopa** as miast di waastelk dial faan Euroopa mend. Diartu hiar:
* Frankrik
* Benelux lunen:
*: Neederlunen
*: Belgien
*: Luksemborag
* Ferianagt Könangrik
* Irlun

Üs politisk ütjdruk mend *Waasteuroopa* bit ~1990 a lunen uun Euroopa, diar uun a NATO wiar: Waastsjiisklun hiard diartu, Uastsjiisklun ei.

## Luke uk diar
Patellidae

A ***Patellidae*** san en famile faan aparte furemt Sia-Sneken (Gastropoda). Jo like en kop an bak üüb stian.

## Sköölen
* Cymbula
* Helcion
* Patella
* Scutellastra

## Luke uk diar
Patellogastropoda

A **Patellogastropoda** san en order faan aparte furemt Sia-Sneken (Gastropoda). Jo like en kop an bak üüb stian.

## Familin
:: Lottioidea
:Acmaeidae – Eoacmaeidae – Lepetidae – Lottiidae – Neolepetopsidae – Pectinodontidae 
:: Patelloidea
: Nacellidae – Patellidae

## Luke uk diar
Pulmonata

A **Pulmonata** of **Longsneken** san en order faan Lun-Sneken (Gastropoda). Uun't jindial tu a miast ööder Wokdiarten (Mollusca) lewe jo uun ääg. Diar jaft at düüsenen faan slacher faan.

A Longsneken wurd daalang ei muar üs en takson faan a biologii uunsen, auer jo ei alt nai mäenööder san.

## Luke uk diar
Littorinimorpha

A **Littorinimorpha** san en grat (dial-)order faan Sia-Sneken (Gastropoda). Man diar hiar uk enkelt Lun-Sneken mä tu.

## Auerfamilin
Calyptraeoidea – Capuloidea – Cingulopsoidea – Cypraeoidea – Ficoidea – Littorinoidea – Naticoidea – Pterotracheoidea – Rissooidea – Stromboidea – Tonnoidea – Truncatelloidea – Vanikoroidea – Vermetoidea – Xenophoroidea

#### Enkelt slacher
* Waassnek (Peringia ulvae ; Hydrobia ulvae)

## Luke uk diar
Sorbeoconcha

A **Sorbeoconcha** san en order faan Sia-Sneken (Gastropoda). 

## Iindialang
Det iindialang tu onerordern an auerfamilin as noch ünseeker.
* Onerorder Discopoda P. Fischer, 1884
*: Auerfamile Cerithioidea Fleming, 1822
*: Auerfamile Campaniloidea Douvillé, 1904
* Onerorder Hypsogastropoda Ponder & Lindberg, 1997
*: Dialorder Littorinimorpha Golikov & Starobogatov, 1975
*: Dialorder Ptenoglossa J.E. Gray, 1853
*: Dialorder Neogastropoda Thiele, 1929

#### Enkelt slacher
: Buccinidae
:: *Buccinum*
::: Kinkhurn (*Buccinum undatum*)
: Littorinidae (Strunsneken)
:: *Littorina*
::: Grat Strunsnek, Hölker (*Littorina littorea*)
: Ranellidae
:: *Charonia*
::: Tritonhurn (*Charonia tritonis*)
: Turbinellidae
:: *[[Syrinx]]*
::: *[[Syrinx aruanus]]*

## Luke uk diar
Kaankers

**Kaankers** (*Arachnida*) sen en Klas fan Diirten, wat dü bi jaar aacht Biin keen kenst. Insekten haa bluat soks Biin.

Mensken, diar bang fuar Kaankers sen, nēmt em eeđer di latiinsk Noom *arachnophob* (F40.2 eeđer ICD-10).

## Ordern
Amblypygi – 
Araneae – 
Holothyrida – 
Ixodida – 
Mesostigmata – 
Opilioacarida – 
Opiliones – 
Palpigradi – 
Pseudoscorpiones – 
Ricinulei – 
Sarcoptiformes – 
Schizomida – 
Scorpiones – 
Solifugae – 
Thelyphonida – 
Trombidiformes

### Miiten (Acari)
Di **Miiten** sen en Önerklas fan di Kaankern. 
Diar hiir soks Ordern tö:
* Auerorder: Acariformes (ingelsk: *mites*)
*: Sarcoptiformes – Trombidiformes
* Auerorder: Parasitiformes (ingelsk: *ticks*, 50.000 bit 100.000 slacher)
*: Holothyrida – Ixodida – Mesostigmata – Opilioacarida

### Enkelt Slacher
* Weewelkaankern (Araneae)

* Teeken (Ixodida) (ön di Önerklas Miiten (Acari))
:: Skelt-Teeken (Ixodidae)
::: Dermacentor
:::: Sjipteek (Dermacentor marginatus)
::: Ixodes
:::: Teek (Ixodes ricinus)

* Mesostigmata (ön di Önerklas Miiten (Acari))
:: Varroidae
::: Varroa
:::: Varroamel (*Varroa destructor*)

* Opiliones
:: Lankerbianer (Phalangiidae)
::: Phalangium
:::: Lankerbian (Phalangium opilio)

* Sarcoptiformes (uun't onerklas Melen (Acari))
:: Pyroglyphidae
::: Hüsstoofmelen (Dermatophagoides)

* Skorpioonen (Scorpiones)

## Hur Kaankers fan kum

## "Kaankers" fan Jens E. Mungard
* Dit Eetfiarel wat Jens E. Mungard me di Kaankers her - en en tjuk Jen.

## Luki uk diar
Sjipteek

Di **Sjipteek** (*Dermacentor marginatus*) jert tö da Melen (Acari) an diarme tö di Kaankers (Arachnida). Jü es niin Insekt.
Teek

Di **Teek** (*Ixodes ricinus*) jert tö di Kaankers (Arachnida) en es niin Insekt (Insecta).

## Luki uk jir

## Luki uk diar
* FSME
Ipomoea

A **Ipomoea** san en skööl faan plaantenslacher uun det famile *Convolvulaceae*. Diar jaft at son 650 slacher faan.

## Onersköölen
I. subg. Eriospermum – I. subg. Ipomoea – I. subg. Quamoclit

#### Enkelt slacher
* *[[Ipomoea indica]]*, spoonsk: *[[Campanilla]]*

## Bilen

Ipomoea orizabensis MHNT.BOT.2021.17.39.jpg|Früchten an siad faan *Ipomoea orizabensis*



## Luke uk diar
Ipomoea indica

***Ipomoea indica***, spoonsk: **Campanilla** as en plaantenslach uun det skööl *[[Ipomoea]]*. Hat komt eegentelk faan Ameerikoo, wääkst daalang oober uun a troopen an subtroopen trinjam a eerd. 

## Luke uk diar
Afrikoonsk Tulpenbuum

A **Afrikoonsk Tulpenbuum** (*Spathodea campanulata*) as di iansagst plaantenslach uun det skööl *[[Spathodea]]*. Hi hiart tu a Trompeetenbuumplaanten (Bignoniaceae).

Hi kaam eegentelk faan't Afrikoonsk Atlantikküst, wääkst daalang oober uk uun a troopen faan Ameerikoo an Aasien.

## Bilen

Spathodea campanulata Paxton 104.jpg|Tiaknang
Spathodea campanulata.JPG|Bloosen
Spathodea campanulata fruits.JPG|Früchten
Seed AfTulip.jpg|Siad


## Luke uk diar
Strundrüüw

At **Strundrüüw** (*Coccoloba uvifera*) as en plaantenslach uun det skööl Coccoloba. Hat as en buum, an wääkst fööraal uun a Kariibik, man uk üüb a Kanaaren. A früchten like windrüüwen, san diar oober goorei nai mä. Diar koon marmeloode faan maaget wurd. An det holt woort för mööbel brükt.

## Bilen

Coccoloba uvifera-Cuba.jpg|Buum
Cayos pict079.jpg|Bloosen
Starr_080610-8177_Coccoloba_uvifera.jpg|Buark
Coccoloba_uvifera_-_view_of_tree_trunk_branch_transverse_cut_showing_growth_rings_01.jpg|Holt


## Luke uk diar
Coccoloba

A ***Coccoloba*** san en plaantenskööl uun det famile faan a Düüsenknober (Polygonaceae). Diar jaft at son 120 slacher faan. Jo waaks fööraal uun Süüdameerikoo.

## Slacher

C. acapulcensis – C. acrostichoides – C. acuminata – C. acuna – C. albicans – C. alnifolia – C. arborescens – C. arboreus – C. argentinensis – C. armata – C. ascendens – C. baracoensis – C. barbadensis – C. barkeri – C. belizensis – C. benitensis – C. berazainiae –  C. boxii – C. brasiliensis – C. buchii – C. bullata – C. caesia – C. caracasana – C. caravellae – C. ceibensis – C. cereifera – C. charitostachya – C. chiapensis – C. cholutecensis – C. clementis – C. colombiana – C. conduplicata – C. cordata – C. coriacea – C. coronata – C. costata – C. cowellii – C. cozumelensis – C. cristalensis –  C. cruegeri – C. cujabensis – C. darienensis – C. declinata – C. densifrons – C. diversifolia – C. dussii – C. dwyeri – C. escuintlensis – C. excelsa – C. fallax – C. fastigiata – C. fawcettii – C. filipes – C. flavescens – C. floresii – C. floribunda – C. fuertesii – C. gardneri – C. geniculata – C. gentryi – C. gigantifolia – C. glaziovii – C. goldmanii – C. gracilis – C. grandiflora – C. guanacastensis – C. guaranitica – C. gymnorrhachis – C. hirtella – C. hondurensis – C. hotteana – C. howardii –  C. humboldtii – C. incrassata – C. jimenezii – C. johnstonii – C. jurgensenii –  C. klotzschiana – C. krugii – C. laevis – C. lanceolata – C. lapathifolia – C. lasseri – C. latifolia – C. lehmannii – C. leoganensis – C. leonardii – C. liebmannii – C. lindaviana – C. lindeniana – C. liportizii – C. llewelynii – C. longifolia – C. longipes – C. lucidula – C. manzinellensis – C. marginata – C. meissneriana – C. microphylla – C. microstachya – C. mollis – C. montana – C. mosenii – C. munizii – C. nervosa – C. nicaraguensis – C. nigrescens – C. nipensis – C. nitida –  C. nodosa – C. northropiae – C. nutans – C. obovata – C. obtusifolia – C. ochreolata – C. oligantha – C. orinocana – C. orizabae – C. ortizii – C. ovata – C. padiformis – C. pallida – C. paraensis – C. paraguariensis – C. pauciflora – C. peltata – C. persicaria – C. peruviana – C. petrophila – C. picardae – C. plantaginea – C. plumieri – C. porphyrostachys – C. portuguesana – C. praecox – C. praestans – C. proctorii – C. pubescens – C. pyrifolia – C. ramosisissima – C. ramosissima – C. reflexa – C. reflexiflora – C. retirensis – C. retusa – C. rigida – C. rosea – C. rufescens – C. rugosa – C. ruiziana – C. salicifolia – C. samanensis – C. savannarum – C. scandens – C. schomburgkiana – C. shaferi – C. sintenisii – C. spicata – C. spinescens – C. standleyana – C. steinbachii – C. sticticaulis – C. striata – C. subcordata – C. swartzii – C. taylorii – C. tenuiflora – C. tenuifolia – C. tiliacea – C. toaensis – C. troyana – C. tuerckheimii – C. tunii –  C. urbaniana – C. uvifera – C. venosa – C. warmingii – C. williamsii – C. wrightii – C. wurdackii – C. yaracuyensis – C. yaterensis – C. zebra – C. zuliana

#### Enkelt slacher
* Strundrüüw (*Coccoloba uvifera*)

## Luke uk diar
Palisanderholtbuum

A **Palisanderholtbuum** of **Jakaranda** (*Jacaranda mimosifolia*) as en plaantenslach uun det skööl *[[Jacaranda]]*. Hi hiart tu a Trompeetenbuumplaanten (Bignoniaceae). Hi komt eegentelk faan Süüdameerikoo, wääkst daalang oober aueraal uun a troopen an subtroopen. 

Di buum hää oober eegentelk niks mä det holt Palisander tu dun. Det komt faan buumer uun det skööl Dalbergia. Man det holt faan Jakaranda liket Palisander, so kaam't tu di nööm.

## Luke uk diar
Tamariskenplaanten

A **Tamariskenplaanten** (Tamaricaceae) san en plaantenfamile uun det order faan a *[[Neegelkoortagen]]* (Caryophyllales). Diar hiar son 90 bit 120 slacher tu. Jo waaks miast uun drüg regiuunen. 

## Sköölen
Hololachna – Myricaria – Myrtama – Reaumuria – Tamarix

#### Enkelt slacher
* Tamarisken (*[[Tamarix]]*)
*: Kanaarisk Tamarisk (*[[Tamarix canariensis]]*)

## Luke uk diar
Kanaarisk Tamarisk

At **Kanaarisk Tamarisk**, spoonsk: **Tarajal** (*Tamarix canariensis*) as en plaantenslach uun det skööl faan a Tamarisken (*Tamarix*).

## Bilen

TAMARIX CANARIENSIS - APIS - IB-122 (Gatell).JPG|Bloosen
Tamarix canariensis kz01.jpg|Twiigen
Tamarix_canariensis_Habito_ArgamasillaCalatrava.jpg|Bosk


## Luke uk diar
Johanniskrüüsplaanten

A **Johanniskrüüsplaanten** (Hypericaceae) san en plaantenfamile uun det order faan a Malpighiales.

## Sköölen
Cratoxylum – Eliea – Harungana – Hypericum – Psorospermum – Vismia

#### Enkelt slacher
* Johanniskrüüsen (*Hypericum*)
*: Kanaarisk Johanniskrüüs (*Hypericum canariense*)

## Luke uk diar
Johanniskrüüsen

A **Johanniskrüüsen** (*Hypericum*) san en plaantenskööl uun det famile faan a Johanniskrüüsplaanten (Hypericaceae). Diar hiar gud 500 slacher tu.

## Sektioonen <small>(Onersköölen)</small>
H. sect. Adenosepalum – H. sect. Adenotrias – H. sect. Androsaemum – H. sect. Arthrophyllum – H. sect. Ascyreia – H. sect. Brathys – H. sect. Bupleuroides – H. sect. Campylopus – H. sect. Campylosporus – H. sect. Concinna – H. sect. Coridium – H. sect. Crossophyllum – H. sect. Drosocarpium – H. sect. Elodeoida – H. sect. Graveolentia – H. sect. Heterophylla – H. sect. Hirtella – H. sect. Humifusoideum – H. sect. Hypericum – H. sect. Inodora – H. sect. Monanthema – H. sect. Myriandra – H. sect. Oligostema – H. sect. Olympia – H. sect. Origanifolia – H. sect. Psorophytum – H. sect. Roscyna – H. sect. Sampsonia – H. sect. Santomasia – H. sect. Taeniocarpium – H. sect. Takasagoya – H. sect. Triadenioides – H. sect. Trigynobrathys – H. sect. Tripentas – H. sect. Umbraculoides – H. sect. Webbia

#### Enkelt slacher
* Kanaarisk Johanniskrüüs (*Hypericum canariense*)
* Echt Johanniskrüüs (*Hypericum perforatum*)

## Luke uk diar
Kanaarisk Johanniskrüüs

At **Kanaarisk Johanniskrüüs** (*Hypericum canariense*), spoonsk: **Granadillo** as en plaantenslach uun det skööl *[[Hypericum]]* (*Johanniskrüüsen*). 

## Luke uk diar
Uastfriisk Platdütsk

**Uastfriisk Platdütsk** (*Oostfreesk Platt*) es en platdütsk Spreekwiis fan Uastfriislön.

Töhop me Gronings jert dit tö di nuurđneđersaksisk Spreekwiisen.

## Hur dit spreeken uur

## Uastfriisk
Dit Uurt *Uastfriisk* meent fuar't Miist dit *Uastfriisk Platdütsk* . Di Noom es streenger noomen ek rocht, aurdat dit niin Friisk  Spreekwiis es. 

Dit *rocht Uastfriisk* uur jit ön't Saterlön snaket. Di Saterfriisen nēm jaar Spraak man ek Uastfriisk, ja sii Seeltersk of Saterfriisk).

## Luki uk jir
*Uastfriisk Uurterbok (Ostfriesische Landschaft)
*Uastfriisk Uurterbok (priwaat)

### Video polyglot
* Bi Alugha jft et en en Video üp Sölring en Uastfriisk

## Futnuuten
Claas Riecken/sö

**Dr. Claas Riecken ** (* 1965 ön Hamborig) es en friiwerkendi Filmemaaker, Journalist en Histooriker.

## Leewent
Claas es ön Rausdorf, Krais Stormarn āpwukset, hur hi uk deling jit uunet. Hi heer fan 1987 bit 1993 ön Groningen en Kiil Filologii en Histoorie studiaret. 1998 heer hi ön Kiil sin Dochter maaket. Fan 1999 bit 2000 heer hi bi di NDR, bi't Nordfriisk Instituut en bi di SSW- Fraktsjoon fuar Sleeswig-Holstiin aarbert. Sent 2001 es Claas Riecken fre
iiwerkend ön Gang en heer dit "Medienbüro Riecken" āpbecht.

## Bokern
* *Wörterbuch im Dörnröschenschlaf*, Kiel 1993
* *Nordfriesische Sprachforschung im 19. Jahrhundert*, Bredstedt 2000
* *Berthold Bahnsen - Friesisch-schleswigscher Landtagsmann*, Bredstedt 2015

## Medienbüro Riecken
Claas Riecken sin Filmi haneli fan Histoorie, Nuurđdütsklön, en di Spraaken Platdütsk, Deensk en fuaral uk Nuurđfriisk.  

Di Aarbern altömaal bi You Tube önluket uur.

## Luki uk jir
* Medienbüro Riecken
* Sin filmer bi You Tube
Storemflöör

En **Storemflöör** es en Flöör, wat aur dit uunt Maat āplapt:

* *Storemflöör* - muar üs 1,50 m aur Merelflöör
* *Swaar Storemflöör* - muar üs 2,50 m aur Merelflöör
* *Aartig swaar Storemflöör* - muar üs 3,50 m aur Merelflöör

## Swaar Storemflöören ön Nuurđfriislön
* 16. Janewoore 1219 : Iarst Marcellusflud
* 16. Janewoore 1362 : Ööder Marcellusflud of Iarst Grat Mandränke
* 01. Nofember 1436 : Allerheiligenflud 1436
* 31. Oktuuber 1532: Allerheiligenflud 1532
* 11. Oktuuber 1634 : Burchardiflud of Ööder Grat Mandränke
* 24. Detsember 1717 : Julflud 1717
* 03. Febrewoore 1825 : Grat Halagflud of Febrewooreflud 1825
* 31. Janewoore 1953 : Holunflud
* 16. Febrewoore 1962 : Sturemflud 1962

## Luke uk diar
YouTube/sö

**YouTube** (ütspreeken []) es en Video-Portaal, wat 2005 ön Ameerikaa grünjliar uuren es. Sent 2006 jert dit tö Google Inc. . 
Brükern ken diar söner bitaali Videos önluki of salev Videos āpstjüüri. YouTube seet ombi 4 Miljārden Dollar om, fuar't Miist kumt dit fan Reklāmi.

## Videos
Üp YouTube kenst Dü ales finj. Diar sen Kiino- en Fiirlukifilmi (aaft ufkört of r8ng Kwaliteet), Musiikvideos, of uk ain dreit Filmi. Tö en Diil jeftcet uk wertig Informatsjoon, hur'ling em wat repariari ken of Üđers.
En Portaal üs Youtube es ek frii fan dum Tjüch en poliitisk Propaganda.

## Grünjliiers

## Spraaken üp Youtube
Em ken sin Video āpstjüüri sa üs dit es. Wan em en üđer Spraak diartö mai, da ken em Önertiiteln diarfuar skriif en āpstjüüri, of em ken dit Video jit jens üp en üđer Spraak maaki en henstjüüri.

Wan em Spraaken en Önertiiteln haa wel, wat em omskrekeli ken, da skel em tö Alugha.

## Nuurđfriisk üp YouTube
* Claas Riecken sin filmer
* Dachtangen faan Jens Mungard 
* Renski me mener Skramel, Geft en Jil 
* Söl'ring Friisk Kanaal

## Luki uk diar
* Natsir fan YouTube
Deensk/sö

**Deensk** (üüb Deensk *Dansk*) es en Skandināvisk Spraak, wat ombi 5,6 Miljoonen Mensken snaki, fuaral ön Deenemark.  Töhop me Sweedsk jert Deensk tö di uastskandināvisk Twiig fan di nuurđgermaansk Spraaken. Deensk es *de facto* di Amtsspraak ön Deenemark en di naist Amtspraak ön Greenlön (Ön di Sir fan Greenllönsk) en üp di Fääröer (Ön di Sir fan Fääröisk). Üp Islön uur deensk üs Plichtfak önerrocht.

Uun Süüdsleeswig heer Deensk di Status fan en Regionaal- en Menerhairenspraak.

## Spreekwiisen
Deensk hee trii hoodspriikwiisen:
* Jüütsk (*jysk*)
* Süđerjüütsk (*sønderjysk*)
* Weestjüütsk (*vestjysk*)
* Uastjüütsk (*østjysk*)
* Ailönsdeensk (*ødansk*)
* Uastdeensk (*østdansk*)
Hoonfäästang

At **Hoonfäästang** wiar uun ualang tidjen en bradlep saner krastelk seegen. Miast wiar det so mend, dat diarefter en weien uun hööw fulge skul. En hoonfäästang wiar en jinsidjag ferspreegen, diar ei so ianfach weder apliaset wurd küd. Üs tiaken för det ferspreegen san det lachter hun faan di bradgung an det rochter hun faan't bridj mä en smok bian ferbünjen wurden.

Daalang as at hoonfäästang en jift, diar bridj an bradgung jinsidjag auerdu. Miast as det en ring. An det as jüst so mend, dat det bradlepspaar frei wal. Man det hoonfäästang as daalang flooksis hiamelk an saner tjüügen.

#### Histoore
Uun't ual Ingelsk mend *to handfast* so föl üs *en ferdrach maage*. Di ferdrach wiar maaget, wan t.b. tau kuuplidj a hunen iinsluch. So as det wurd uk al uun't ual Noorsk brükt wurden: *handfesta*. Uun't Ualfresk jääw't di ütjdruk *hondfestinge* an uun't ual Plaatsjiisk hää det *hantvestinge* het. Modern spriaken kään det wurd *Manifest* (faan latiinsk *manus* - *hun*).

#### Wederaplewin
Nei leewent kaam tu det "ual hoonfäästang" uun a "Neo-Paganismus". Det as en hialer rä faan sköölen mä minsken, diar det modern leewent an uk at krastendoom uflöne. Jo wel hal wise, dat jo üs en paar mäenööder ferbünjen san, an haa det hoonfäästang weder aplewe läät.

Uun Nuurdameerikoo an't Ferianagt Könangrik san a Neo-Paganisten miast poliitisk lachts, uun Madel- an Uasteuroopa san's miast rochts.

## Luke uk diar
Tabletkompjuuter

En **Tablet** () (, US-engl.  „Skriifbuurt“) of **Tabletkompjuuter**, **Tablet-PC**, es en flak Kompjuuter, wat em aural me hen nem ken.

Sa üs uk en Smartphone heer en Tablet en Touchscreen man niin Tastatuur. Des uur sa üs bi en Smartphone aur en Program realisiaret. 
Sa üs uk bi di Bidreftsprogrami (Android, iOS esf.) ken uk di Tastatuur niisgiirig wiis en Daaten aur't Internet stjüüri.
Di "Tastatuuren" sen uk forskelig. Dit Program wat bi Samsung-Giraaten es, ken mal gur aparti Teeken fuar Sölring maaki. Des jeft et en bet üđers uk fan *[[F-Droid]]*, diar jit diar "Hackers Keyboard" en fortelt nönt ombi.

En Tablet es en mal senerlig Forem fan Personal Computers en jert tö di Handheld-Giraaten. Dit jit uk, dat em dit fuar't Miist me jen Hun fasthual mut.

Aur di Tastatuur, wat bluat weeget uur wan em wat diarme maaket ken em diarme ek sa gur leenger Breevern skriif.

## Tablets en Natuur
Fuar't Miist sen Akkus iinbecht, wat oler nii maaket uur ken. Dit jit, dat sa'n Giraat Skramel es, wan di Baterii ek muar giar. Des es uk di Fuarsen Wertluashair, hur aaftinoch eeđer skempet uur.

Firmen sa üs *Fonefix* ber man likert Reparatuuren ön en di Firmen wat di Giraaten maaki ber uk muar en muar Diili ön. Em skel man weet wat em wel. Wan dit bluat eeđer di Pris giar da es di Reparatuur aaftinoch bal jüst sa jüür üs en nii Giraat.

Firmen sa üs ShiftPhone of Fairphone aarberi ön Giraaten, wat em  binai altert weđer tö laap fo ken.

## Tablets en Kābel
Fuar Kābel sa üs Stroom of Natwark sen Tablets ek Taacht. Wel em muar üs di Stroom fan di Baterii haa, da skel em en Powerbank haa, dat em diarfan eeđerleer ken.
Fuar Komunikatsjoon söner Kābel haa masi Tablets en SIM-Steekplaats fuar Fiirsnakerii en Internet wan em önerwai es. Uk WLAN en Bluetooth jeft et aaftinoch. Fuar Bluetooth jeft et uk Tastatuuren wat fuar Tablets pasi.

## Histoorie
Dit jest Tablet kām ön't Jaar 2010 fan Apple. Bal jaav dit uk üđer Giraaten. Di litjer PCs, di Laptops en Notebooks waar sent des Tir mener en mener koopet.

## Futnooten
Tablet

Wat menst dü?

* Tabletkompjuuter
* En knölk medesiin
* En plaad, am diar glees of iidjs mä tu dreegen
Joule (Maat)

\mathrm{ = 1\, {V A s}= 1\, {C V} = 1\, {W s}}
|Dimension= 
|Dim= \mathsf{M L^2 T^{-2}}
|PhysicalSize= Werk; Energii; Waremk
|Size= W;\, A;\, E;\, U;\, Q
|NamedAfter= James Prescott Joule
|DerivedFrom= 
|SeeAlso= 
|cgs= \mathrm{1\, J = 10^7\, erg = 10^7\,\frac{cm^2\, g}{s^2}}
|esE= 
|emE=
}}

**Joule** [] (J) es en SI-Maat fuar di füsikaalisk Gurthairen Energii, Werk en Wāremk. Di Noom kumt eeđer James Prescott Joule.

Joule ken me di SI-Maaten kg, m en s bireeknet uur:

:\mathrm{1\, J = 1\, \frac{kg\, m^2} {s^2}}

## Bispölen
1 Joule es di Energii,

* wat en Masi fan 0,102&nbsp;kg (dit es sa fuul üs en Taafel Skokilaad) 1 meeter āptöhüüv (= **1&nbsp;[[Newtonmeeter]]**)
* wat 1 Sekundi lung di Efekt fan 1 Watt āptöbring, dit es sa fuul  üs en Mensk sin Hart ken (**= 1&nbsp;[[Wattsekund]]i**)
* wan bi en Spaning fan 1 V 1 sekund lung en Stroom fan 1 A lapt (= **1&nbsp;[[Voltamperesekund]]i** of 1 Wattsekundi) 
* wat 1 gram Weeter fan 15&nbsp;°C om 0,239&nbsp;°C wāremer maaket


## Omreekningen

## Futnuuten
Lumke Thoole

**Lumke Thoole** (* ombi 1690, em liift, ön  Norden (Uastfriislön) ; † eeđer 1725) wiar en uastfriisk Wüfhaur, wat iin ön Kārmingskluađern üs Tiinstman en Matroosi tö See faart es.

1725 waar jü aur Bigamii en Transvestitismus önklaaget.

## Leewent

Hur Lumke tö Wārel kemen es, weet nemen sa rocht. Jü kür fan Norden kemen wiis, tö des Tir en Stat ön di Graafskep Uastfriislön.

Leeterhen es man bikeent, dat jü 20 km fiiđer ön Emden uunet heer, en diar waar jü ön't Jaar 1716 me di Seefaarer Thys Geertz bifriit. Fan Jungen es nönt bikeent.  Geertz ging bal eeđer di Brölep bi di Neđerlönsk Uastindienkompanii (neđerlönsk: Vereenigde Oostindische Compagnie, kuurt VOC) üp Skep en leet Lumke me sin Mooter töbeek.

Em liift, dat jü tö Bigening fan di 1720er Jaaren wech fan Emden ging en naa Utrecht flet, hur jü iin ön Kārmingskluađern Snetjer liirt. 

Diareeđer es jü noch naa Amsterdam gingen en wiar diar öner di Noom *Jan (of Johan) Theunisz* üs Tiinstman önstelt waar. Leeterhen waar jü öner di salev Noom Matroosi bi di VOC. Tö des Tir wiar dir forböören, dat Wüfhaurn üp Skep aarbert.
Likert waar jü 1723 ön dit Skep *Berbices* önhüürt, wat fan Texel naa Batavia siil skul. Üs dit Skep ön di 17. Juli 1723 naa Kapstadt kām, fuan em üt, dat jüven Wüfhaur wiar. Jü waar fan Buurt stjüürt en ön di 30. Juuli ütsmeten, man fiiđer kām diar nönt fan.

Jü fing Forloof en uuni me di Noom Johanna Theunis Switters ön Kapstadt.

Diar waar jü me Abraham Hartog fan Frankfurt/Main bifriit, wat al tachentig Jaaren ual wiar. Hi wiar al leenger ön dit Kap en jert tö di Liren me fuul Jil. Diarfan kām en Faamen, diar di 21. Januwaari 1725 tö Wārel kām en di Noom Maria Magdalena fing.

Bal waar Lumke Thoole man dach fan Emdenböör Liren keent. Des skreev da tö di jest Man, hur jü oler fan skiaren uuren wiar. Hi wiar tö des Tir fuar di VOC ön Thailand.

Thys Geertz heer da noch Biskiir bi't Amt aur di Bigamii maaket aur Lumke dach  bal fastnomen waar.
Bi di Prozes waar jü aur Bigamii en Transvestizismus forklaaget, en jü maast 100 Riksdaalern Straaf bitaali. Iinslööten waar jü uk jit fuar en Tir. Dit Rocht waar ön di 23. Juuni 1725 spreeken.

Eeđer di Prozes sen di Spöören forleesen. Em weet ek, weđer jü jit fan Kapstadt wechkām of höör Faamen jit jens se maast.

## Literatuur

* Rudolf Dekker, Lotte van de Pol: *Vrouwen in mannenkleren. De geschiedenis van een tegendraadse traditie.  Europa 1500-1800*. Amsterdam 1989. S. 48, 73, 102, 157.

## Luki uk jir

* Eintrag in ''Het Biografisch Portaal van Nederland''

## Einzelnachweise
Echt Johanniskrüüs

At **Echt Johanniskrüüs** (*Hypericum perforatum*) of ianfach **Johanniskrüüs** as en plaantenslach uun det skööl *[[Hypericum]]* (*Johanniskrüüsen*). Hat woort uun a medesiin brükt, auer hat jin swaarmudaghaid halept.

## Luke uk diar
Swaarmudaghaid

At **Swaarmudaghaid** of **Depression** (faan latiinsk *depressio* - deeltrak) as en hialer rä faan kraankesen mä stiard ferhualen. Det as miast ferbünjen mä en deeltrakt stemang, auerdrewen spikeliarin, fertwiiwelt weesen of waant faan frööges. Di amgung mä ööder minsken as stiard.

Sowat belewet arke minsk, wan hi ans ring tuwais as, man det ferswanjt weder. Wan det uunhäält, as't en kraankes an brükt halep.

Di skak faan swaarmudaghaid as ei bi arke minsk likedenang. A medesiin dialt det stiard ferhualen efter en hialer rä faan eegenoorten iin an brükt diarför det "International Statistical Classification of Diseases' (ICD) so üs uun det tabel rochts. Dochtern, diar jo mä swaarmudaghaid befaade, san *psychiatern*. Jo kään jo ütj mä't weesen (ualgreks: ψυχή *psyche*) faan minsken.

## Luke uk diar
Volt/sö

\mathrm
|Dimension=M1·L2·T-3·I-1
|Dim= 
|PhysicalSize= Elektrisk Speening
|Size= U,\, V
|NamedAfter= Alessandro Volta
|DerivedFrom= 
|SeeAlso= 
|cgs= 
|esE= \mathrm{1\, V = \frac{1}{300}\,\frac{\sqrt{cm\, g}}{s}}
|emE= \mathrm{1\, V = 10^8\,\frac{\sqrt{cm^3\, g}}{s^2}}
}}

**Volt** es dit SI-Maat fuar di elektrisk Speening. Di Noom kumt eeđer di italieensk Füüsiker Alessandro Volta. Di Ofkörting es „V“.

Volt es niin SI-Grünjmaat man likert ken dit me üđer Grünjmaaten forklaaret uur. 

Det san: kg, m, s an A.

:\mathrm{1\, V = 1\,\frac{kg\, m^2}{A\, s^3}}

## Bisteming
1 Volt (V) es di Speening U bi en Stroomföörer, wat bi en Stroom I fan 1 Ampere (A) en Efekt P fan 1 Watt (W) heer.
:
[U]_{SI}=\mathrm{V}=\frac{\mathrm{J}}{\mathrm{C}}
=\frac{\mathrm{W}}{\mathrm{A}}
=\frac{\mathrm{kg}\cdot\mathrm{m}^2}{\mathrm{s}^3\cdot\mathrm{A}}\,


Di Formel jit
:U=\frac{W}{Q} „Speening es Werk per Leering“

Dit forstuun ik salev ek.

Muar es tö bigen me 
U*I=P
Speening x Stroom jeft Efekt of Volt x Ampere = Watt

## Alessandro Volta
Elektrisk Speening

Di **elektrisk Speening** es en Maat ön di Füsiik. Dit meet, hurfuul elektrisk Aarber (= Energii) nöörig es, dat en Leering fan en Elektroon of Ion ön en elektrisk Feld skööwen uur.

Dit Formelteeken *U* kumt fan latiinsk *urgere* (tii of sküüv). Ön't SI-süsteem uur di Speening me dit Maat Volt (V) eeđer Alessandro Volta biskrewen.

## Hur dit fan kumt
Speening kumt ön di Natüür fan Riiwen, sa üs bi en Lait, hur forskelig Lucht töögenenachtler reft. Bi di Technik kumt Speening aaftinoch fan Induktsjoon. Bi en Baterii kumt di Speening fan en cheemisk Reaktsjoon.

## Stroomnat en Speeningen
Fuar Hüüüsingern uur ön masi Lönen en Speening fan 220 of 230 V paraat stelt, ön üđer Lönen sen dit bluat 110 V. Gurter Mskiinen haa 380 V nöörig. Wan Maskiinen ön Gang sen, da sörigt di Speening fuar Stroom. 

Speening x Stroom = Aarber. Diar hooger di Speening es, diar mener mut di Stroom wiis, dat di rocht Efekt of Aarber diarbi ütkumt.
Dit es nöörig tö weet aur di Stroom di Wāremk maaket, diar giar Kraft üs Wāremk forleesen. Diarom mut Kābel uk mal tjuk wiis, wan di Speening mal litj es.

## Bistemingen
Di Speening uur bireeknet fan elektrisk Aarber (= energii) W_\mathrm{AB}\, (üs Joule of Wattsekunden of Newtonmeeter) en di elektrisk Leering (Q) (üs Coulomb).

Üt
:W = \vec{F} \cdot \vec{s}  an \vec{F} = \vec{E} \cdot Q \,


uur
:
U_\mathrm{AB} = \frac{W_\mathrm{AB}}{Q} 


Q = elektrisk lääs;
F = krääft;
E = elektrisk fialmäächt;
s = wai;
W_\mathrm{AB} = werk faan't skebin

### Speening en Stroom
Hurfuul Stroom I bi en wes Sppening U lapt, hinget fan di Weđerstant R (üs Ohm) fan di Stroomföörer (of di Maskiin) of.
:
U = R \cdot I \,


### Speening en Efekt
Di elektrisk Efekt P (ün Watt) bireeknet em fan elektrisk Aarber W per Tir t:
:
P =\frac{W}{t} \,

Aur di Stroom I höm eeđer elektrisk Leering Q en Tir t bireeknet, kumt em tö 
:
P = U \cdot I \,


## Luki uk diar
* Stroom - Stroomkraft - Energii

* Ferklaarang faan't späänang mä't "weedermodel" (sjiisk)
Lexis Audio Editor

Di **Lexis Audio Editor** es en App fuar Android, wat et uk üs Program fuar Windows jeft.

Em ken diarme ön sin Tablet of Smartphone wat āpnem en dit biaarberi, dat em dit gur nüti ken.

## Screenshot - Skelt fan di Skirem

Datei:Screenshot Lexis Audio Editor.jpg|Jir ken em se, wat em me des frii Program maaki ken.


## Frii, man...
Wan em di frii Wersioon heer, mut em aur di Litsensrochten ek üs "mp3" dialskriif let.
ik stjüüri mi sok Dateien üs "wav" tö min Kompjuuter en forwaneli jam diar me Audacity, dit es uk frii en ken "ogg" fuar di Wikipedia maaki.

## Hur'ling dit lünt
Des Daateien sen me en Tablet āpnomen en da döör dit Program jaaget uuren.


Mesken skul em beeter ek me di " Hall" aarberi.

## Es dit seeker?
Di Sir "Mobilsicher" heer di App önluket. Des kām diarbi üt:
https://web.archive.org/web/20211213214523/https://appcheck.mobilsicher.de/filter?allefilter=ja&text=Lexis

Mesken skel em dach lefer bi F-Droid luki.

## Luki uk hjir
* Lexis Audio Editor
F-Droid

**F-Droid** es en alternatiif App Store fuar dit Bidreftsysteem Android. Senerlig es bi F-Droid, dat ofiziel en üs Standard bluat frii Software iin ön di Oflaag (Repository) braacht en önböören uur mut, wat eeđer di GNU GPL of di Apache-Lizenz maaket sen. Di Kwelcode fan ark App mut iipen wiis.  
Ark App uur eeđerluket. Dat em dit uk üs User weet, uur di apk-Daatei, wat em fo ken ek fan di Maaker man fan F-Droid önerskrewen. Ark jen diar wat diarme bigen ken, ken bi sin App "Öner di Klap" luki.

Bi F-Droid giar dit om Transparens en Seekerhair. Wan en App dach Reklāmi maaket of spioniari kür, da stuunt dit diarbi, en da tört em di App jaa ek nem.

Wan em fuar Apps fan di Google Play Store en Konto nöörig heer, wat Google Forloof dēr en luki twert döör dit Tilefoon of Tablet es dit bi FDroid ek nöörig. Em ken anonym Software fo.

F-Droid skriift man dach me, hur aaft en App dialleeren uur, en hok dö uk Biskiir, wan ja olter aaft ofstört, dit meent, dat ja ek rocht laap. Diit es man fuar di Statistik en diarfuar, dat em ek tö aaft Skramel fair en höm diaraur ārigi mut.

## Custom-ROM
Custom-ROM (Ain maaket Read only memory) sen alternatiif Bidreftssysteemi (OS=Operating System) sa üs Copperhead OS, Replicant, Fairphone Open of Shift-OS. Des haa uk FDroid "ön Buurt".

## Hur'ling dit giar
### Apps dialleer
Söner App ken em online iinluki en sjuk wat em haa wel. Da leert em di apk-Daatei dial en instaliaret des.

En bet muar Komfort heer em me di F-Droid-App: Di App leert dial en instaliaret metjens. Em fair da uk Biskiir, wan dit en nii Wersioon fan en App jeft.

Aaftinoch uur uk ialer Wersioonen fan Apps önböören, wan em diarme beeter reer kür of en Giraat ek di jüngst Wersioon fan Bidreftssysteem heer.

### Hur'ling Apps iin ön di offiziel Oflaag kum
Ark'jen mut en App fuarslaa, wan di me Open Source en GNU-Litsens tö fo es. Apps, wat Reklāmi maaki of di Nüter föligi ("tracki") uur sa biskrewen. Diaraurhen uur Tests fuar di Seekerhair maaket jer dat dit online önböören uur.

## Luki uk jir
* https://f-droid.org/de/

## Futnooten
Wekselstroom

**Wekselstroom** (of Skrekelstroom of *AC - Alternating Current*) es en elektrisk Stroom, wat sin Wai altert foranert. Hi es likfuul positiif en negatiif. 

Üđers es dit bi Likstroom.

## Itüüs
Iin ön't Hüs haa wü fuaral "Jen-Faasen-Wekselstroom", sa üs dit ön dit Model rochts tö se es. Sa'n Stroom es iinfach tö maaki. Swaarer giar diar al Draistroom, wat fuar starker Maskiinen nöörig es.

## Frekwens en Perioode
Di *[[Frekwens]]* fan en Wekselstroom es di Tal, hurfuul *Periooden* fan positiif en negatiif Stroom ön jen Sekundi fuarkum. Didiar Tal heer dit Maat Hertz (Hz).

Dit *[[perioodendüür|Perioodenwaaring]]* es di Tir, wat sa'n Perioodi waaret. 

Perioodenwaaring:
T en Frekwens f hingi töhop:
:T = \frac1f .

Ön di miist Lönen es di Frekwens 50 Hz, en dit Perioodenwaaring es diaeeđer:
:T_{50}= \frac1{50\;\mathrm{Hz}} = \frac1{50}\mathrm s = 20\;\mathrm{ms} .

En liiger Wekselstroom-Frekwens uur bi di Iirsenbaan iinseet, diar sen dit 16,7&nbsp;Hz.

Di hoogst Wekselstroom-Frekwens kumt bi di Funktechnik fuar en liit bi 300&nbsp;GHz (= 300.000.000.000 Hz).

## Luki uk diar

* Draistroom
* Likstroom
Akkumulātor

En **Akkumulātor** (kuurt: Akku) es en Giraat, wat Energii āpnem, hual en weđer dö ken. Wan di lerig es, da ken em diar weđer Stroom iinleer.

## Baterii?
En Akku es en Aart fan Baterii, aurdat diarbenen Energii hölen uur ken, wat em diar ütnem ken.
Dit Uurt Baterii uur man fuar sok Giraaten iinseet, wat em ek weđer āpleer ken.  

**En Akku es en Baterii, man ek ark Baterii es uk en Akku**

Forskel: Iin ön en Auto set en Luar-Baterii, wat em weđer āpleer ken en uk mut. 
Diartö sair bal nemen Akku, man dit es en Akkumulātor.

## Aarten

Iin ön Leechtern fuar Weelen set aaftinoch litj Akkus.

Smartphones en Tablets haa al en bet gurter Akkus.
Jit gurter sen Powerbanks, wat em me langs nem ken en leer sin Fiirsnaker eeđer.

Me di Lithium-Technik kām di Möögelkhair āp en nem Stroom me langs ön di Guart of tö Bruarwening. Diarfuar uur Akkus mung 250 en 3.500 Wattstünen Kapatsiteet önböören. Me en Omrochter uur fan di Likstroom Skrekelstroom maaket, wat em me en Steekdoos iinseet ken. Sok Powerstatsjoonen sen Akkus me Omrochter en Āpleerbuksen sa üs iinbecht Railgiraaten fuar Solārstroom.

Pedelecs sen elektrisk Weelen. Fuar 100 km sen mung 500 en 1.000 Watt nöörig, wat iin ön Akkus me langs nomen uur.

En Auto me Forbreningsmaskiin heer fuar di Starter, dit Leecht, dit Stüürigiraat en sok Giraaten Stroom nöörig. Des uur fan di Leechtmaskiin iin ön en Luar-Akku leeren en fan di Giraaten ütnomen.

En Elektroauto heer Stroom uk diarfuar nöörig, dat em diarme köör ken. Eeđer Model ken dit 8 bit 40 Kilowattstünen fuar 100 km wiis. Diarfuar uur da Stroom fuar ombi 300 km iin ön Akkumulatooren leeren en me langs nomen.
Me di rocht Elektroonik ken em üt sok Akkus uk Stroom fuar di Guart of for Kofi tö köökin fo.
Swaarmurighair

Di **Swaarmurighair** of **Depressioon** (faan latiinsk *depressio* - deeltrak) es en Reeg fan Kraankern me forstjüürt Forhualen. Dit hiinget aaft töhop me en slokslain Steming, aurdrewen Spekuliarin, Fortwiiwelthair of dat di Früger waant.

Aaftinoch es di Omgung me üđer Mensken forstjüürt, man di Grensen flüt likert uk.

Sawat bilewet ark Mensk, wan hi jens ring töwai es, man dit giar weđer wech. Wan dit man önhalt, da kür dit en Kraanker wiis en di Mensk skel holpen uur.

Di Skek fan Swaarmurighair es ek bi ark Mensk lik. Di Medisiin keent forstjüürt Forhualen üs en hiili Reeg fan Ainaarten en skreef dit ön di "International Statistical Classification of Diseases' (ICD) āp, wat ön di Tabel rochts tö se es. Dochtern, diar me Swaarmurighair tö dön haa jit *Psychiatern*. Ja keen wat fan dit Weesen (ualgreks: ψυχή *psyche*) faan minsken.

## Luki uk diar

## Futnooten
Roque del Oeste

**Roque del Oeste** (= *berag uun't waasten*) as en letj, ünbewenet eilun faan a Kanaaren uun a Atlantik. Hat leit uun't nuurden faan Lanzarote an hiart tu't gemeen Teguise.

## Luke uk diar
Wikinger/sö

**Wikingern** sen en Slach fan nuurdgermaans en baltisk Folken, wat bi Nuurđ- en Uastsee lewet haa.

Dit Uurt *Wikingern* meent man fuar't Miist ek di Liren, wat üs Buern of Feskern lewet haa, man dach di aaftinoch jung Kārmingee, diar ön di Jaaren 775 bit 1050 (at&nbsp;*[[wikingertidj|Wikingertir]]*) tö See faart en Staten bi di Weeterkanten ütroowert haa. Wan ja diar hok Rikdom töhoproowert her, da ging ja aaft tüs en lewet ön Freer. 

Fan sok Mensken fortel di ual nuurđisk Sagas en di Ruunenstiiner. Üđern leet jam man ek muar fuar't Leewent üp Lön wen, en me sok wil em da itüüs uk nönt muar tö dön haa.

## Ruunenstiin

Ön di Tirsted-Stiin uur dit Leewent fan en mans Wikinger fortelt, diar üs rik Kārming weđer tüs kām. Dit ualnuurđisk Uurt *viking* meent so fuul üs en leengeri Skepsrais, man en *wikinger* wiar en stolt Keemper, diar fuul belewet heer en aaftinoch rik tüs kām.


## Skeltern

Viking_swords.jpg|Wikingerswiartern ön't Museeum fan Haithabu
Gjermundbu helmet - cropped.jpg|En Helm fan't 10.&nbsp;Jaarhönert
Gokstadskipet1.jpg|Di Gokstadskap ön Oslo
Viking_ship_museum_Roskilde_Denmark_201172962.jpg|Eeđerbecht Wikingerskep ön Roskilde
Foteviken6.jpg|So heer en Wikingertērp noch ütsen.


## Luki uk diar
James Krüss (Sölring)

**James Krüss** (* 31. Mai 1926 üp Heliglön; † 2. August 1997 üp Gran Canaria) wiar en Dütsk en Friisk Dechter sa üs Skriiwer fan Bokern fuar Jungen.

Fuaral sen des Boker bikeent uuren:
*"Der Leuchtturm auf den Hummerklippen" (1956)
*"Mein Urgroßvater und ich" (1960)
*"Timm Thaler" (1962)

Üp Heliglön sen di Haupt- en di Realskuul ön Jaar 1986 eeđer Krüss nēmt uuren. Ön 2007 waar dit "James Krüss - Museum" üp Heluiglön iipenmaaket.

## Luki uk jir
*jameskruess.de
*James Krüss üp helgoland.de