open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Austraalisk spriiken

Dön **Austraalisk Spriiken** san a spriiken, wat faan’t uurbefölkring faan Austraalien spreegen wurd. Jo san dial faan hög spriikfamiljin an isoliaret spriiken uun Austraalien an üüb enkelt eilunen, wat at feestlun amlei, huarbi at eilun Tasmaanien normoolerwiis ei diartureegnet wurt.

## Sköölen

Bispalen faan a spriiken san Pitjantjatjara, wat uun a maden faan't lun snaaked wurt an Darug, wat uun det Sydney Regiuun snaaket wurt.

## Kwelen
Donna Strickland

**Donna Theo Strickland** (* 27. Mai 1959 uun Guelph, Ontario, Kanada) as en kanaadisk laser-füsikerin. Tu ham wurd 2018 tup mä Gérard Mourou an Arthur Ashkin „för boonbreegen ütjfinjingen uun’t berik faan’t laserfüsiik“ faan a Noobelpris för Füsiik tuspreegen. Efter Marie Curie an Maria Goeppert-Mayer as hat det traad wüf, diar a Nobelpris för Füsiik feit.

## Luke uk diar
Ahuachapán (Department)

Det **Ahuachapán Department** (üüb Spaans: *Departamento de Ahuachapán*) as ian faan dön fjauertanj departmenten faan El Salwadoor. At department leit uun a süüdwaast faan't lun. Det hee 363.500 lidj (2017). At hoodsteed faan’t department as Ahuachapán.

## Kwelen
Cuscatlán (Department)

Det **Cuscatlán Department** (üüb Spaans: *Departamento de Cuscatlán*) as ian faan dön fjauertanj departmenten faan El Salwadoor. Det hee 266.200 lidj (2017). At hoodsteed faan’t department as Cojutepeque.

## Luke uk diar
* Cuzcatlán, en stoot, wat faan det 10. tu det 16. juarhunert uun a waast faan El Salwadoor faan daaling wiar.

## Kwelen
Haifa (Distrikt)

De **Haifa Distrikt** (üüb Hebreews: חֵיפָה ‬מְחוֹז [me̞ˈxo̞z χei̯ˈfa], üüb Araabsk: منطقة حيفا *Minṭaqat Ḥayfā*) as een faan dön seeks distrikten faan Israel. A distrikt leit uun a nuurdwaast faan’t lun. Det hee 888.300 lidj (2008). At hoodsteed faan a distrikt as Haifa.

## Geografii
### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun a distrikt san:

### Indialing faan Ferwalting

A distrikt hee tau onerdistrikten:

## Kwelen
Azuay (Prowins)

Det **Azuay Prowins** (üüb Spaans: *Provincia de Azuay* [aˈswaj]) as ian faan dön fjauer-an-twuntig prowinsen faan Ekwadoor. Det hee 712.127 lidj (2010). At hoodsteed faan’t prowins as Cuenca.

## Kwelen
Aguascalientes (Bundesstoot)

De **Aguascalientes Bundesstoot** (üüb Spaans: *Estado de Aguascalientes* [ˌaɣwaskaˈljentes], üüb Nahuatl: *Tlahtohcayotl Aguascalientes*) as een faan dön tau-an-dörtig bundesstooten uun Meksiko. Det hee 1.184.996 lidj (2010). At hoodsteed faan a bundesstoot as Aguascalientes.

## Kwelen
Lunkreis Amerlun

Di **Lunkreis Amerlun** (faan indogermaans: ameri = muur) as en lunkreis uun't nuurdwaasten faan Niidersaksen. Det kreisstääd as Westerstede.

## Gemeenen

Uun't Amerlun san sääks *ianhaidsgemeenen* mä iinwenertaalen faan di 

**Ianhaidsgemeenen**

## Futnuuten


## Luke uk diar
Norn (Spriik)

**Norn** as en ütjstörwen nuurdgermaans spriik, wat tu det 19. juarhunert üüb dön Shetland an üüb dön Orkney Eilunen spreegen wurd. De letst bekäänd spreeger faan't spriik wiar Walter Sutherland, diar 1850 üüb't eilun Unst stoorew, man det wurd faan en spriikwedenskapsmaan Jákup Jakobsen määldet, dat öler spreegern faan't spriik üüb't eilun Foula tu lääder uun't juarhunert lewet.
Lunkreis Groofskap Bentheim

Di **Lunkreis Groofskap Bentheim** leit uun't süüdwaasten faan Niidersaksen bi a grens tu a Neederlunen. Det kreisstääd as Nordhorn.

## Gemeenen

Iinwenertaalen faan di .

**Ianhaidsgemeenen**
# Bad Bentheim, stääd ()
# Nordhorn, kreisstääd ()
# Wietmarschen ()

**Samtgemeenen** mä uunslööden gemeenen ( diar sat at ferwaltang)

## Futnuuten


## Luke uk diar
David Hume

**David Hume** [hju:m] (* 26. April/ 7. Mei 1711 uun Edinburgh, Skotlun; † 25. August 1776 uk diar) wiar en skots filosoof, ökonoom an histooriker. Hi wiar een faan dön bedüüdenst fertreedern faan det skots apkleering an wurt tu det filosoofisk rachting faan’t empirismus tureegnet. Sin skeptisk an metafüüsikfrei filosoofiarin reeget Immanuel Kant tu sin *Kritiik faan det Rian Fernonft* uun.

## Werken
Hume sin wichtig werken wiar:
* *Essays moral, political and literary* (1742)
* *Enquiry concerning human understanding* (1748)
* *Enquiry concerning the principles of morals* (1751)
* *History of England* (1763)

## Luke uk diar
* *Persöönelkhaiden faan't Apkleering*: (*uun Frankrik*) Jean-Jacques Rousseau, Voltaire; (*uun't Ferianigt Köningrik*) Thomas Hobbes, David Hume, John Locke; (*uun Holun*) Baruch de Spinoza, (*uun Tjiisklun*) Henriette Herz, Marcus Herz, Immanuel Kant, Gottfried Wilhelm Leibniz.
Lunkreis Celle

Di **Lunkreis Celle** as en lunkreis uun't uastelk Niidersaksen.

## Gemeenen
Iinwenertaalen faan di :

**Ianhaidsgemeenen**

**Samtgemeenen** mä uunslööden gemeenen (* Ferwaltangssteed):

**Gemeenfrei regiuun** (uun't nuurdwaasten)
* Lohheide ()

## Kwelen


## Luke uk diar
Lunkreis Cloppenburg

Di **Lunkreis Cloppenburg** (plaatsjiisk: *Landkreis Cloppenborg*, seeltersk: *Loundkring Kloppenbuurich*) leit uun't nuurdwaastelk Niidersaksen.
Diar leit uk det gemeen Saaterlun, huar saaterfresk (seeltersk) snaaket woort.

## Gemeenen

Iinwenertaalen faan di .

**Ianhaidsgemeenen**

## Kwelen


## Luke uk diar
Lunkreis Friesland

Di **Lunkreis Friesland** as en lunkreis uun't nuurdwaastelk Niidersaksen bi a Nuurdsia. Sin kreisstääd as Jever.

## Gemeenen

Iinwenertaalen faan di ..

**Ianhaidsgemeenen**

## Futnuuten


## Luke uk diar
Desmond Tutu

**Desmond Mpilo Tutu** (* 7. Oktuuber 1931 uun Klerksdorp, Süüdaafrika, † 26. Detsember 2021) wiar en süüdaafrikoons anglikaans geistelkmaan an menskenrochtmaan. Hi wiar faan 1986 tu 1996 ertsbaskop faan Kaapsteed an priimas faan det *Church of the Province of South Africa*. För sin menskenrochtaktiwiteeten wurd hi 1984 mä de Nobelpris för Frees ütjteeknet. Faan 1995 tu 1998 wiar hi föörmaan faan det süüdaafrikoons Woorhaids- an Fersööningskomischuun.
Seretse Khama

Sir **Seretse Goitsebeng Maphiri Khama** (* 1. Jüüle 1921 uun Serowe; † 13. Jüüle 1980 uun Gaborone) wiar faan 1966 tu 1980 de iarst president faan Botsuana.
Ellen Johnson Sirleaf

**Ellen Johnson Sirleaf** (* 29. Oktuuber 1938 uun Monrovia) wiar faan 2006 tu 2018 presidentin faan Libeeria. Hat wiar det iarst wüf, diar troch en wool det amt faan en stootsbaas uun Aafrika fing. 2011 fing hat a Nobelpris för Frees.

## Luke uk diar
Dwight Eisenhower

**Dwight David „Ike“ Eisenhower** (* 14. Oktuuber 1890 uun Denison, Texas, üüs *David Dwight Eisenhower*; † 28. Marts 1969 uun Washington, D.C.) wiar en US-amerikoons generool an faan 1953 tu 1961 de 34. president faan dön Ferianigt Stooten.

## Luke uk diar
* *Presidenten faan dön Ferianigt Stooten (1945-2001)*: Harry S. Truman (1945-1953), Dwight Eisenhower (1953-1961), John F. Kennedy (1961-1963), Lyndon B. Johnson (1963-1969), Richard Nixon (1969-1974), Gerald Ford (1974-1977), Jimmy Carter (1977-1981), Ronald Reagan (1981-1989), George H.W. Bush (1989-1993), Bill Clinton (1993-2001).
Émile Zola

**Émile Édouard Charles Antoine Zola** (* 2. April 1840 uun Pariis; † 29. September 1902 uk diar) wiar en fraansöösken skriiwer, konstmooler an jornalist. Hi wiar begrünjiger faan’t rachting faan de Naturalismus uun europeeisk literatüür. Hi wiar uk en aktiiwen jornalist, an san artikel *J’accuse …!* (*Ik klaage uun…!*; 1898) spelet en kairol uun det Dreyfus-Afeer uun Frankrik, an druch tu det leeder rehabilitiaring faan de faalskerwiis auer lunferriad feruurdialed ofsiar Alfred Dreyfus bi.

## Luke uk diar
Ulf Bästlein

**Ulf Bästlein** (* 1959 uun Flensborag, Schleswig-Holstian) as en sjiisken sjongster. Sin stem as basbariton. 

Bästlein hää promowiaret uun jo feeg germanistik an ualfilologii. 

Hi as profeser för sjongen bi't Konstuniwersiteet Graz (Uastenrik).

## Iarangen
* Hans-Momsen-Pris 2018
* Fersiinstorden faan't lun Schleswig-Holstian 2021

## Luke uk diar
* 
* Ulf Bästlein bi't wääbsteed faan't Konstuniwersiteet Graz
Lunkreis Wittmund

Di **Lunkreis Wittmund** as en lunkreis uun Uastfresklun. Diar hiar uk tau uastfresk eilunen mä tu. Sin kreisstääd as Wittmund.

## Gemeenen

Iinwenertaalen faan di .

**Ianhaidsgemeenen**
# Friedeburg ()
# Langeoog, eilun ()
# Spiekeroog, eilun ()
# Wittmund, kreisstääd ()

**Samtgemeenen mä uunslööden gemeenen** ( Diar sat at ferwaltang)

## Futnuuten


## Luke uk diar
Yola (Spriik)

Det **Yola Spriik** wiar en spriikwiis faan Ingels, wat iar uun det Wexford Graafskap (üüb Yola: *Weisforthe*) uun a süüduast faan Irlun spreegen wurd. Det wiar’t spriik faan lidj, wat uun det 12. juarhunert do siidelt an Madelingels spruch. Auer föl juarhunerten hed a spreegern faan detheer spriik bluat letjet kontakt mä dön öler dialen, huar Ingels spreegen wurd, ei lewet Yola dön likedening lütferanringen üüs Ingels mä. At spriik stoorew uun det 19. juarhunert ütj. Üüb't spriik het a nööm faan't spriik *ual*.

Nai mä't Yola as **Fingaalisk**, diar uun a uast faan Irlun (Graafskap Fingal) snaaket wurden as.

## Beskriiwing

## Gramatiik
**Pronoomen**
* *ich* (ik), *hea* of *hey* (hi), *shoo* (hat w.), *wough*, *w’* (wi), *ye* (jam), *hi*, *h’*, *thye* (jo).
* *w’ ouse* (mä üs)
* *mee* (man, min), *thee friend* (dan frinj), *oor hoane* (üüs hun). 
**Werben**
* *ich aam* (of *’cham*): ik san; *ich waas* (of *’chas*): ik wiar.
* *ich ha* (of *’cha*): ik haa; *w’had* (of *waad*): wi hed.
* *ich wull* (of *’chull*): ik wal; *ich would* (of *’chood*): ik wul.

## Wurden
**Taalen**
* oan (1), twye, twyne (2), dhree (3), voure (4), veeve (5), zeese (6), zeven (7), ayght (8), neen (9), dhen (10).

## Kwelen
Dragseth

At **Dragseth Duo**, det san Manuel Knortz an Kalle Johannsen. Jo haa uun a 1980er juaren begand, folkmusiik tu maagin. Hör nööm haa's efter „Dragseths Gasthof“ uun Hüsem.

Leederhen as diar noch Jens Jesse tukimen, so dat's nü en trio san an **Dragseth** het. Jo spele aanj staken uun plaatsjiisk an huuchsjiisk, man uk ingelsk staken.

## Iarangen
* 1990 Bad Bevensen-Pris
* 2008 Hans-Momsen-Pris

## Diskografii
### Dragseth Duo
* 1987: *Vundaag*
* 1988: *Es ist ein Flüstern … (Dragseth Duo singt Storm)*
* 1991: *Lichtjahre*
* 2004: *Hiimstoun* (mä Drones & Bellows)
* 2006: *The Promised Shore*
* 2008: *Songs from the Porch* (mä Backporch Stringband)
* 2010: *Soweit … – Songs 1990–2010*

### Dragseth (Trio)
* 2011: *Stää un Stünn*
* 2017: *Drift*
* 2017: *Der Schimmelreiter* (Hiarbuk, leesen faan Hans-Peter Bögel)

## Luke uk diar
* Wääbsteed (atelier-knortz.de)
Dragseth/sö

Dit **Dragseth Duo**, dit sen Manuel Knortz en Kalle Johannsen. Jat haa ön di 1980er Jaaren bigent en spöli Folkmusiik. Jaar Noom kumt fan di Wertskep „Dragseths Gasthof“ ön Hüsem.

Leeterhen es jit Jens Jesse diartökemen, en sa waar diar en Trio fan, wat jit **Dragseth** jit. Ja spöli ain Steken sa üs uk ialer Steken üp Platdütsk, dütsk en friisk. Uk Engelsk Steken kum fuar.

## Iaringen
* 1990 Bad Bevensen-Pris
* 2008 Hans-Momsen-Pris

## Diskografii
### Dragseth Duo
* 1987: *Vundaag*
* 1988: *Es ist ein Flüstern … (Dragseth Duo singt Storm)*
* 1991: *Lichtjahre*
* 2004: *Hiimstoun* (mä Drones & Bellows)
* 2006: *The Promised Shore*
* 2008: *Songs from the Porch* (me di Backporch Stringband)
* 2010: *Soweit … – Songs 1990–2010*

### Dragseth (Trio)
* 2011: *Stää un Stünn*
* 2017: *Drift*
* 2017: *Der Schimmelreiter* (Hiirbok, leesen faan Hans-Peter Bögel)

## Luki uk diar
* Weebsir (atelier-knortz.de)
Sileo S12

Di **Sileo S12** es en Baterii-Liinienbus fan twelev Meetern Leengdi. Di Bechningsaart jit Liigerböörtbus, dat diar uk Mensken me Rulstööl of dānen ek sa gur tö Fut sen, iinkum ken.
Di Sileo S12 uur fan di dütsk-türkisk Firma Sileo becht.

## Technik en Ütstafiaring
Di Öndreft giar aur en Elektroportaalaksi me tau weeterköölet Asychroon-Elektromaskiinen (ark 120&nbsp;kW) fan ZF ön Friedrichshafen (*ZF AVE 130*). Uk di Fuarderaks es fan ZF (*ZF RL 82 EC Rigid Portal*) sa üs uk di Stjüüring (*ZF 8098 Servocom*).

Üp Taak fan di Bus es di Köörbaterii fastmaaket, wat normaalerwiis en Lithium-Iirsenphosphaat-Batterii es, wat en Kapatsiteet fan 230 kWh heer. Dierme skel di Bus 230 bis 300 km skafi. Di Baterii es fan 340 Selen becht, wat enkelt aurwachet en railt uur (Single-Cell-Loading, SCL). Di Bus ken me 4 bis 100 kW Leerkraft āpleeren uur.

Em ken di Sileo S 12 me tau of trii Düüren fuar Passajiiri fo..

## Di S12 uur iinseet
Di Konsept fan di Bateriibus es nii, en diarom uur dit tö Proof iinseet.

### Aalen
Di *Omnibus-Verkehr Aalen (OVA)* fing en Sileo S12 me di Numer AA-OV 840, wat ön di 22. Detsembermuun 2016 ön di Plaats fuar di Baahof fuarstelt waar.

### Bonn
Ön di Juuli fan 2015 heer di *SWB Bus und Bahn* soks Stek fan di Typ Sileo S12 bistelt.  Ja skul tö di Bigening fan 2016 me dit Projekt ZeEUS (Zero Emission Urban Bus Systems) fan di Europeeisk Unioon iinseet uur. Tö dit jen fan di Januwaari 2016 kām di jest tau Busi ön, hur di jest Tir di Köörers üp liir skul. Sent di Jen fan Aprilmuun 2016 wiar al soks Busi tö Stair en kür üp Liinie laap. Fjuur fan di Busi löp man ek rocht en waar töbeekdönen. Tauen laap jit ön Bonn.

### Bremen
Di 17. Mai 2016 kām en Sileo S12 tö di *Bremer Straßenbahn AG (BSAG)*. Diar kām di Numer HB-ZO 28 en di Wain-Nr. 4028 ön, en sent di 18. Juuli 2016 lapt di Bus ön di Liinien 29 en 52.

### Lübeck

Di *Lübeck-Travemünder Verkehrsgesellschaft (LVG)* en *Stadtverkehr Lübeck GmbH (SL)* fing ark en Sileo S12.

### Salzgitter
Aur dit hiili Euroopa waar Elektrobusi ütskrewen, en tö't Jen fan 2016 waar muar Busi, sa üs uk tau Sileo S12 ön Gang braacht, wat sent di Februwaari fan 2017 bi di *Kraftverkehrsgesellschaft Braunschweig (KVG)* laap.

### Söl
Di *Sylter Verkehrsgesellschaft (SVG)* fing ön di 17. Oktoobermuun 2016 en Sileo S12 ön Gang. Des es di jest Elektrobus, wat  ön Liinientiinst ön Sleeswig-Holstiin lapt.
Di Numer es NF-SV 216. Fan di 500.000 Euro, wat di Bus kostet heer waar 135.550 Euro fan dit *Bundesministerium für Verkehr und digitale Infrastruktur* aurnomen.
2019 kām di jest S 12 wech, en diarfuar waar en nii Bus koopet. Di Numer es jit langsen NF-SV 216.


Datei:Sileo S12 Taust 001.JPG|2019 waar en S 12 fan di taust Generatsjoon iinseet, di "Ual" Bus kām wech.


## Weblinks

* Website des Herstellers ''Sileo''
* Technische Daten des Sileo S12 (PDF)

## Einzelnachweise
Antoine de Saint-Exupéry

**Antoine Marie Jean-Baptiste Roger Vicomte de Saint-Exupéry** (kurt *Antoine de Saint-Exupéry*; * 29. Jüüne 1900 uun Lyon; † 31. Jüüle 1944 nai bi det Île de Riou bi Marseille) wiar en fraansöösk skriiwer an piloot. Hi wiar al tu sin leewentstidjen en bekäänd an lokelk skriiwer an wurd en kultskriiwer faan a efterkrichsjuartjiinsten. Sin stak *[[De letj prens]]* hiart mä auer 140 miljuunen ferkeeft ekslempaaren tu dön lokelkst buken uun a wäält.
Eastern (Prowins uun Sierra Leone)

Det **Eastern Prowins** as ian faan dön fiiw prowinsen faan Sierra Leone. Det hee 1.642.370 lidj (2005). At hoodsteed faan't prowins as Kenema.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At prowins hee trii distrikten:

## Kwelen
Triiwain-Bus

En **Triiwain-Bus** es en Forkiirsmerel fan trii Diilen, hur masi Mensken me langs kum ken.
Hat jeft üp Straat man fuaral Solo- en Tauwain-Busi.

Bit nü laap sok Busi fuaral me Dieselmaskiinen. Fan Firmen sa üs Sileo jeft et des Art fan Autos uk me Elektromaskiinen.

## Luki uk jir
"Triiwain-Bus", üp dütsk "Doppelgelenkbus" bi Commons saacht.
Western Area (Prowins uun Sierra Leone)

Det **Western Area** as ian faan dön fiiw prowinsen faan Sierra Leone. Det hee 1.500.234 lidj (2017). At hoodsteed faan't prowins as Freetown.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At prowins hee tau distrikten:
* Western Area Lun 
* Western Area Steed

## Kwelen
E.GO Mobile

Di **e.GO Mobile AG** es en Elektroautofabriik ön Aachen. Di Firma waar ön't Jaar 2015 grünjlair, en 2017 kür ön di Mai dit jest Model, di e.GO Life weeget uur. Sent des Tir ken em dit Auto uk fuarof bistel, en tö dit Jen fan 2018 skel di jest Wainer üp Straat kum.

## Histoorie
Dit Start-Up-Firma es üt en Werktjüchmaskiinenlaboor bi di RWTH Aachen wukset en uur üt di RWTH *ütgrünjet*. Fööret uur di Firma fan di RWTH-Profesor Günther Schuh.
Schuh heer ön't Jaar 2010 uk di Firma Streetscooter me ön Gang braacht. wat sent 2014 en Daachterselskep fan di Dütsk Post es.

Dit jest Produkt fan di e.Go mobile AG wiar en Spaasmaskiin fuar Wukseni, dit *e.Go Kart* Di 17. Marts 2017 waar dit jest Seerienauto, di *e.Go Life* bi di CeBiT weeget.

## Showroom en Pop Up Stores

En Pop Up Store es en Laaden, wat lerig es en hur em sin Produkt fuar di Tir, diar di Laaden lerig staan wöör, diar tö Forkoopin iinstelt. Sok heer di e.G mobile AG ön Bonn en Neuss. Iin ön di Firma ön aachen jeft et jit en Showroom, hur em forskeligi Ütstafiaringen fan di e.Go Life önluki en köör ken.

## Modeli

;e.go Life: Di e.Go Life es dit Auto fuar di Stat, hurfuar di Prisen bi 15.900 € bigen skel.

;e.go Mover: Di e.Go Mover es en autonoomi Elektro-Statbus fuar 15 Pasajiiri, wat fan 2019 ön becht uur skel. Bit 2021 wel em me en me en Joint Vetutre fan di Daachterfirma (e.Go Moove GmbH) en Daachter fan ZF Friedrichshafen en me Nvidia des autonoomi Bus üp Wai fo.

;e.Go Kart: Dit Formaaksmobiil fuar Wuksni heer en Pedelec-Öndreft, ken 25 km/h laap en kummt 25 km fiir.

## Produktsjoon
Di Fabriik waar ön di Juunimuun 2018 iipenmaaket. Fan di Hārefst ön skel üp 16.000 m² Areaal ombi 10.000 Autos ön't Jaar becht uur. Hat skel ombi 17 Stünen waari, bit jen Auto au 28 Statsjoonen iin ön't Werk löpen en töhopbecht es.

## Luki uk jir

* Weebsir fan di e.GO Mobile AG
*  

## Futnooten
E.GO Life

Di **e.GO Life** es en mal litj Elektroauto fan di e.GO Mobile AG ön Aachen. Di Wain ken sent di Maimuun fan 2017 fuarbistelt uur, fan 2019 ön skel em di uk fo. 

Dit Auto uur me trii Maskiinen önböören. Di litjest Versioon me 20 kW skel 15.900 € kosti, en diarfan giar tö Tiren jit di Preemie fan 4.000 € of, wat em fan di Regiaring fair, wan em en Elektroauto koopet.

## Histoorie
Kontoorsföörer es Günther Schuh, en Profesor bi di RWTH Aachen, diart al bi Streetscooter me grünjet en aarbert her. Di e.Go Life uur ön dit Campus fan di RWTH konstruiaret, en diar es Schuh Profesor fuar Produktsjoonssystematik. Jerst skul dit Auto bluat en lecht wain fuar senerlig kuurt Waien wiis, man da waar diar dach muar en Auto fan (Autoklas M1). Ön di Marts 2017 waar dit Auto bi di CeBiT ön Hannover üs klaar weeget.
Ön di Aprilmuun fan 2017 waar bikeent, dat di Fabrik diar becht uur skel, hur Philips wesen wiar, en dit es ön di Uasten fan Aachen. 
Ön di Septembermuun waar sair, dat al 1.200 Mensken en e.Go Lifer bistelt her en di Wain me trii forskeligi Maskiinen ön di Somer fan 2018 kum skul.
Ön di juulimuun 2017 waar di jest Fabriik iipenmaaket.

## Biskriiwing
Di e.GO Life es üs en Auto fuar di Stat of Taust Auto taacht. Öndrewen uur dit aur di Achterweelen, en diarbenen sen 2 plus 2 Seetplaatsen. Di e.Go Life 20 wecht lerig 880 kg.


 E.GO Life e.Mobility Day 2.jpg
 E.GO Life e.Mobility Day 6.jpg
 E.GO Life e.Mobility Day 7.jpg
 E.Go Life Prototyp Armaturenbrett.jpg|Klokenbuurt
 E.GO Life Concept Sport Genf 2019 1Y7A5868.jpg|e.GO Life Concept Sport


## Technik
Di e.GO Life skul me en 48-Volt-Öndreft fan Bosch laap, man nü uur dit üp Hoogvolt omprekelt, aurdat di Kunden dit hol wil.. Fan Bosch kum di Elektromootor, di Baterii en di Stjüüring sa üs dit Display. Bosch wel uk di After-Sales-Service önber.

Öngaawen fan e.Go mobile, Stant: 16. September 2017 bzw. Juni 2018:

## Luki uk jir

* e.GO Life auf der Website der e.GO Mobile AG

## Futnooten
Navya

**Navya SAS** set ön Villeurbanne (nai bi Lyon) ön Frankrik en waar 2014 grünjlair. Navya becht Autos, wat salev köör ken (Autonoomi Autos). 2015 waar di litj Bus *Arma* fuarstelt, en des gelt üs dit jest autonoomi Wain wat üs Seerie becht uur en fuar di Straat töleten es.

## Di Wain
Sent Oktoober 2015 jeft et di *Navya Arma*, en autonoomi Elektrowain fuar Persoonen üp kuurt Waien. Bit tö 15 Mensken ken me bit tö 45 m/h önerwai wiis. Sent di Aprilmuun fan 2016 sen soks Wainern bi dit Atoomkraftwerk Civaux ön Frankrik üp Wai. Jest Forsjuken üp Straat haa ön di Juuni fan 2016 me tau Wainerön di Naiforkiir fan Sitten/Swaits bigent. Fan di September 2016 ön foraascht em dit uk ön Lyon me di Naiforkiir fuar di Büürern. Sent Mai 2017 uur uk ön Koppl bi Salzburg forsaacht.. Des fent em uk öner "Digibus" ön't nat.

Di 23. Oktober 2018 kām en Nanya naa Söl, wat fuar di SVG (Sylter Verkehrsgesellschaft) laap skel.

## Technik

## Firma

2014 heer Christoph Sapet di Firma iipenmaaket, fuarof her hi al di Videospölmaakerii Infogrames Studios. Ön di Januwaari fan 2016 kürt di Firma 4,1 Mio. Euro Risikojil fan Finansinwestooren fo. Ön di Oktoober kām jit 30 Mio. Euro bitö, wat di Automobiildiil-Maaker Valeo, dit Forkiirsönernemen Keolis en en Inwestor fan Katar dēr.

## Luki uk jir
* NAF-Bus-Projekt, biskrewen bi di SVG
* Technisk Bleer fan di Fabrik (Franzk) aur di Autonom Shuttle
* Technisk Bleer (Franzk) aur di Autonom Cab, dit Taksi
## Futnooten
Tseerium

**Tseerium** (uk **Cerium** of **Cer**) as en cheemisk element mä det ufkörtang **Ce** an det atoomnumer **58**. Hat hiart tu a *[[lantaniiden]]* an diarmä tu a *raar eerden*.

## Bilen

CE2k2g.jpg|Rian Tseerium
SIMSCE.JPG|SIMS-Spektrum faan Cer
CeriumIIIchloride.jpg|Cer(III)-kloriid
Cer(IV)-sulfat-2.JPG|Cer(IV)-sulfaat
Ceric ammonium nitrate.jpg|Ammoniumcer(IV)-nitraat


## Luke uk diar

## Kwelen
Praseodüüm

**Praseodüüm** as en cheemisk element mä det ufkörtang **Pr** an det atoomnumer **59**. Hat hiart tu a lantanoiden. Di nööm komt faan't greks πράσινος prásinos „green“, an δίδυμος didymos „twanlang“ (twanlang faan lantaan).

## Bilen

SIMSPR.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 059 Praseodymium.svg|Elektroonenskel
Praseodymium (59 Pr).jpg|Rian praseodüüm
Praseodymium-glass.jpg|Praseodüüm glääs



## Luke uk diar

## Kwelen
Neodüüm

**Neodüüm** as en cheemisk element mä det ufkörtang **Nd** an det atoomnumer **60**. Hat hiart tu a lantanoiden. Di nööm komt faan't greks νέος neos ‚nei‘, an δίδυμος didymos ‚twanlang‘ (twanlang faan lantaan).

## Bilen

SIMSND.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 060 Neodymium.svg|Elektroonenskel
Neodymium (60 Nd).jpg|Rian neodüüm
Neodymium-glass.jpg|Neodüüm glääs



## Luke uk diar

## Kwelen
Promeetium

**Promeetium** as en raadioaktiif cheemisk element mä det ufkörtang **Pm** an det atoomnumer **61**. Hat hiart tu a lantanoiden. 

## Bilen

SIMSPR.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 061 Promethium.svg|Elektroonenskel



## Luke uk diar

## Kwelen
Samaarium

**Samaarium** as en cheemisk element mä det ufkörtang **Sm** an det atoomnumer **62**. Hat hiart tu a lantanoiden.

## Bilen

SIMSSM.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 062 Samarium.svg|Elektroonenskel
Samarium (62 Sm).jpg|Rian samaarium
Samarium 1-cropflipped.jpg|Samaarium strimler


## Luke uk diar

## Kwelen
Euroopium

**Euroopium** as en cheemisk element mä det ufkörtang **Eu** an det atoomnumer **63**. Hat hiart tu a lantanoiden.

## Bilen

SIMSEU.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 063 Europium.svg|Elektroonenskel
Hochreines oxidfreies Europiummetall.JPG|Rian euroopium



## Luke uk diar

## Kwelen
Gadoliinium

**Gadoliinium** as en cheemisk element mä det ufkörtang **Gd** an det atoomnumer **64**. Hat hiart tu a lantanoiden. Hat as näämd efter Johan Gadolin.

## Bilen

SIMSGD.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 064 Gadolinium.svg|Elektroonenskel
Gadolinium.jpg|Rian gadoliinium
Johan Gadolin.jpg|Johan Gadolin


## Luke uk diar

## Kwelen
Terbium

**Terbium** as en cheemisk element mä det ufkörtang **Tb** an det atoomnumer **65**. Hat hiart tu a lantanoiden. Hat as näämd efter *[[Ytterby]]* uun Sweeden, jüst so üs Ütrium, Üterbium an Erbium.

## Bilen

SIMSTB.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 065 Terbium.svg|Elektroonenskel
Terbium.jpg|Rian terbium
ASM ytterbymine.jpg|Miin uun Ytterby
Gadolinitas.jpg|Gadolinit / Ytterbit
Gadolinit-Y-G-EmpireTheWorldOfGems.jpg|Sleeben Gadolinit(Y)


## Luke uk diar

## Kwelen
Düsproosium

**Düsproosium** as en cheemisk element mä det ufkörtang **Dy** an det atoomnumer **66**. Hat hiart tu a lantanoiden. 

## Bilen

SIMSDY.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 066 Dysprosium.svg|Elektroonenskel
Dysprosium.jpg|Rian düsproosium
Dysprosium-2.jpg|Düsproosium


## Luke uk diar

## Kwelen
Holmium

**Holmium** as en cheemisk element mä det ufkörtang **Ho** an det atoomnumer **67**. Hat hiart tu a lantanoiden. 

## Bilen

SIMSHO.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 067 Holmium.svg|Elektroonenskel
Holmium 1.jpg|Rian holmium
Holmium2.jpg|Holmium



## Luke uk diar

## Kwelen
Erbium

**Erbium** as en cheemisk element mä det ufkörtang **Er** an det atoomnumer **68**. Hat hiart tu a lantanoiden. Di nööm komt faan det miin *[[Ytterby]]* uun Sweeden. Jüst so üs för üterbium, terbium an ütrium.

## Bilen

SIMSER.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 068 Erbium.svg|Elektroonenskel
Erbium-crop.jpg|Rian erbium
Erbium-glass.jpg|Erbium glääs
ASM ytterbymine.jpg|Miin Ytterby


## Luke uk diar

## Kwelen
Tuulium

**Tuulium** as en cheemisk element mä det ufkörtang **Tm** an det atoomnumer **69**. Hat hiart tu a lantanoiden. 

## Bilen

SIMSTM.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 069 Thulium.svg|Elektroonenskel
Thulium sublimed dendritic and 1cm3 cube.jpg|Rian tuulium



## Luke uk diar

## Kwelen
Üterbium

**Üterbium** as en cheemisk element mä det ufkörtang **Yb** an det atoomnumer **70**. Hat hiart tu a lantanoiden. Jüst so üs ütrium, terbium an erbium hää det element hör nööm efter det miin *[[Ytterby]]* uun Sweeden.

## Bilen

SIMSYB.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 070 Ytterbium.svg|Elektroonenskel
Ytterbium-3.jpg|Rian üterbium
ASM ytterbymine.jpg|Det miin Ytterby


## Luke uk diar

## Kwelen
Toorium

**Toorium** as en cheemisk element mä det ufkörtang **Th** an det atoomnumer **90**. Hat hiart tu a aktinoiden.

## Bilen

SIMSTH.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 090 Thorium.svg|Elektroonenskel
Thorium sample 0.1g.jpg|Toorium blik
Yellowing of thorium lenses.jpg|Linsen mä tooriumglääs



## Luke uk diar

## Kwelen
Protaktiinium

**Protaktiinium** as en cheemisk element mä det ufkörtang **Pa** an det atoomnumer **91**. Hat hiart tu a aktinoiden. 

## Bilen

Electron shell 091 Protactinium.svg|Elektroonenskel
Protactinium-233.jpg|Protaktiinium 233



## Luke uk diar

## Kwelen
Plutoonium

**Plutoonium** as en cheemisk element m det ufkörtang **Pu** an det atoomnumer **94**. Hat hiart tu a aktinoiden. Hat as näämd efter di planeet Pluuto.

Plutoonium koon klüüwet wurd an woort brükt för atoomstruumuunlaagen.

## Bilen

Electron shell 094 Plutonium.svg|Elektroonenskel
Plutonium3.jpg|Plutoonium
Plutonium in solution.jpg|Apliaset plutooniumoksiiden
Plutonium pellet.jpg|En plutoonium"pellet" (238Pu) gleut bi't ütjenööderfaalen


## Luke uk diar

## Kwelen
Ameriitsium

**Ameriitsium** as en konstelk ütjwerket cheemisk element mä det ufkörtang **Am** an det atoomnumer **95**. Hat hiart tu a aktinoiden.

## Bilen

Electron shell 095 Americium.svg|Elektroonenskel
Americium microscope.jpg|Ameriitsium
Americio-alarma.jpg|Ameriitsium woort uun riakmeldern iinsaat
Americium button hd.jpg|Ameriitsium "knoop"


## Luke uk diar

## Kwelen
Kuurium

**Kuurium** as en konstelk cheemisk element mä det ufkörtang **Cm** an det atoomnumer **96**. Hat as näämd efter Pierre an Marie Curie. Ütjfünjen hää det oober Glenn Seaborg uun't juar 1944.

Kuurium as en salwer-witj raadioaktiif metal. Hat komt uun a natüür ei föör.

## Bilen

Electron shell 096 Curium.svg|Elektroonenskel
Marie Curie (Nobel-Chem).jpg|Marie Curie
PierreCurie.jpg|Pierre Curie
Glenn Seaborg - 1964.jpg|Glenn T. Seaborg


## Luke uk diar

## Kwelen
Berkeelium

**Berkeelium** as en konstelk ütjwerket cheemisk element mä det ufkörtang **Bk** an det atoomnumer **97**. Hat hiart tu a aktinoiden. Hör nööm hää't efter det stääd Berkeley uun Kalifornien.

## Bilen

Electron shell 097 Berkelium.svg|Elektroonenskel
Berkelium metal.jpg|Berkeelium
Berkeley 60-inch cyclotron.jpg|Uun detdiar *cyclotron* as Ameriitsium beskööden wurden, am dat diar Berkeelium bi ütjkaam


## Luke uk diar

## Kwelen
Einsteinium

**Einsteinium** as en konstelk ütjwerket cheemisk element mä det ufkörtang **Es** an det atoomnumer **99**. Hat hiart tu a aktinoiden. Hat as näämd efter Albert Einstein.

## Bilen

Electron shell 099 Einsteinium.svg|Elektroonenskel
Einstein1921 by F Schmutzer 2.jpg|Albert Einstein
Einsteinium.jpg|Einsteinium 253


## Luke uk diar

## Kwelen
Fermium

**Fermium** as en konstelk ütjwerket cheemisk element mä det ufkörtang **Fm** an det atoomnumer **100**. Hat hiart tu a aktinoiden. Hör nööm hää't efter Enrico Fermi. Di iarst nööm wiar **Unnilnilium** (**Unn**).

## Bilen

Electron shell 100 Fermium.svg|Elektroonenskel
Enrico Fermi 1943-49.jpg|Enrico Fermi
Fermium-Ytterbium Alloy.jpg|En legiarang faan fermium mä üterbium


## Luke uk diar

## Kwelen
Mendeleewium

**Mendeleewium** as en konstelk ütjwerket cheemisk element mä det ufkörtang **Md** an det atoomnumer **101**. Hat hiart tu a aktinoiden. Hör nööm hää't efter Dmitri Mendelejew. Di iarst nööm wiar **Unnilunium** (**Unu**).

## Bilen

Electron shell 101 Mendelevium.svg|Elektroonenskel
Dimitri Mendelejew.jpg|Dmitri Iwanowitsch Mendelejew



## Luke uk diar

## Kwelen
Nobeelium

**Nobeelium** as en konstelk ütjwerket cheemisk element mä det ufkörtang **No** an det atoomnumer **102**. Hat hiart tu a aktinoiden. Hör nööm hää't efter Alfred Nobel. Di iarst nööm wiar **Unnilbium** (**Unb**).

## Bilen

Electron shell 102 Nobelium.svg|Elektroonenskel
AlfredNobel adjusted.jpg|Alfred Nobel



## Luke uk diar

## Kwelen
Tallium

**Tallium** as en cheemisk element mä det ufkörtang **Tl** an det atoomnumer **81**. Hat as en metal uun't boorskööl an liket luad. Hat as böös giftag.

## Bilen

SIMSTL.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Electron shell 081 Thallium.svg|Elektroonenskel
Thallium pieces in ampoule.jpg|Rian tallium


## Luke uk diar

## Kwelen
Liitium

**Liitium** (faan  **' ‚stian‘) as en [[cheemisk element]] mä det ufkörtang **Li** an det [[atoomnumer]] **3'''. 

## Bilen

SIMSLI.JPG|SIMS-spektrum faan a isotoopen
Lithium paraffin.jpg|Rian liitium
Lithium_acetate.JPG|Liitium atsetaat
VG2025 rechargeable Lithium battery, Toshiba-2403.jpg|Liitium baterii
Wie funktioniert eine Lithium-Schwefel-Batterie?.webm|Liitium baterii


## Luke uk diar

## Kwelen
Schweizerische Unfallversicherungsanstalt

At **Schweizerische Unfallversicherungsanstalt** (SUVA) as det gratst ünfaalferseekerang uun a Sweits.

Hat komert ham uk am seekerhaidsfraagen üs t.b. MAK.

## Luke uk diar
* SUVA, aanj wääbsteed
Europeesk Chemikaalienagentuur

At **Europeesk Chemikaalienagentuur** (*ECHA*) as en iinrachtang faan a Europeesk Union. Hat reegelt det registriarin an tulääten faan chemikaalien. 

Det iinrachtang sat uun Helsinki (Finlun).

## Luke uk diar
* ECHA, aanj wääbsteeed
Deutsche Forschungsgemeinschaft

At **Deutsche Forschungsgemeinschaft** (DFG) as en ferian, di wedenskap an onersjüken fööruun bring wal. Mäfulgern faan't DFG san miast huuchskuulen an ööder wedenskapelk iinrachtangen. At DFG sat uun Bonn.

## Luke uk diar
* DFG, aanj wääbsteed
Karboon (element)

**Karboon** (faan lat. *carbō* ,Holtkööl‘, of uk **Köölstoof**) as en cheemisk element mä det ufkörtang **C** an det atoomnumer **6**.

Hat komt uun a natüür föör uun rian furem üs diamant of grafit, of uk cheemisk bünjen üs en karbiid, karbonaat, eerdööle, eerdgas of kööl. Karboon koon ham mä föl ööder cheemisk elementen ferbinj. Diarmä as hat uk det grünjlaag faan't labenen üüb a eerd.

## Bilen

SIMSC.JPG|SIMS-Spektrum faan a isotoopen
Diamant tropfen.jpg|En sleebenen diamant
GraphiteUSGOV.jpg|Grafit
Glassy carbon and a 1cm3 graphite cube HP68-79.jpg|"Glääs"karboon
C60-Fulleren-kristallin.JPG|Fullereen (C60)
Coal.jpg|Kööl
Coal anthracite.jpg|Antrasiit
Cfaser haarrp.jpg|Karboontriader


## Luke uk diar

## Kwelen
Klooriid

**Klooriiden** san cheemisk ferbinjangen mä det element Kloor. Det kön ferbinjangen mä metalen wees, oober uk mä hualewmetalen of nianmetalen.

Auer a miaten wichtag as Naatriumkloriid (NaCl, köögsaalt); det as en saalt faan't saaltsüren (HCl). 

Klooriiden kem uun a natüür för üs 
* Halit, Stiansaalt (NaCl)
* Sylvin, Carnallit, Kainit, Sylvinit (KCl)
* Bischofit (MgCl2)
* fööraal oober apliaset uun siaweeder

## Slacher
Ööder wichtag kloriiden san
* Liitsiumklooriid – LiCl
* Kaaliumchlorid – KCl
* Tseesiumklooriid – CsCl
* Magneesiumkloorid – MgCl2
* Kaltsiumklooriid – CaCl2
* Luad(II)-klooriid – PbCl2
* Iisen(II)-kloorid – FeCl2
* Iisen(III)-kloorid – FeCl3
* Salwerklooriid – AgCl
* Sinkkloorid – ZnCl2
* Kwaksalwer(I)-klooriid – Hg2Cl2
* Kwaksalwer(II)-klooriid – HgCl2
* Amooniumklooriid – NH4Cl
* Baariumklooriid – BaCl2
* Alumiiniumklooriid – AlCl3
* Diboortetraklooriid – B2Cl4

## Luke uk diar
Elektrooneniinfang

**Elektrooneniinfang** (ingelsk *electron capture*) as en oort faan raadioaktiwiteet. Diarbi fangt di atoomkial en elektron faan sin baner skel iin. Ian proton woort sodenang tu en neutron, an det atoom woort stabiiler. Det atoomnumer woort am 1 letjer. Didiar föörgung woort uk üs *epsilonfaal* betiakent, an det ufkörtang as di greks buksteew epsilon  (\epsilon).

## Bispalen

:\mathrm{{}^{26}_{13}Al}+\mathrm{e}^- \rightarrow\mathrm{{}^{26}_{12}Mg}+{\nu}_e

:\mathrm{{}^{59}_{28}Ni}+\mathrm{e}^- \rightarrow\mathrm{{}^{59}_{27}Co}+{\nu}_e

:\mathrm{{}^{13}_{\ 7}N}+\mathrm{e}^- \rightarrow\mathrm{{}^{13}_{\ 6}C}+{\nu}_e

:\mathrm{{}^{18}_{\ 9}F}+\mathrm{e}^- \rightarrow\mathrm{{}^{18}_{\ 8}O}+{\nu}_e

:\mathrm{{}^{110}_{\ 49}In}+\mathrm{e}^- \rightarrow\mathrm{{}^{110}_{\ 48}Cd}+{\nu}_e
Amfoteer

**Amfoteer** (faan ualgreks *ἀμφοτέρως*, *amphotéros* „üüb eder oort“) as en ütjdruk uun a chemii an uk uun a füsiik.

## Chemii

Uun a chemii as en materiool *amfoteer*, wan hat üüb tau wiisen reagiare koon. Det wiis hinget do miast faan ünlik tempratuuren of ünlik druk uf.

### Amfoteer hüdroksiiden

## Füsiik
Uun a füsiik as amfoteer en ütjdruk uun a elektrisiteet.
Kialspin

Di **kialspin** \vec I as di dreiimpuls faan en atoomkial am san swaarponkt. Hi hää normoolerwiis nään iinflööd üüb a eegenskapen faan en cheemisk element. 

Di kialspin hää oober magneetisk eegenskapen an woort uun a medesiin brükt för *kialspintomografii* (MRT, MagneetResonansTomografii).

Di kialspin woort miast üs kwantentaal I uunden, an koon ään faan jodiar wäärser uunnem:

::I=0, \, \tfrac{1}{2}, \, 1, \, \tfrac{3}{2}, \, \ldots

## Luke uk diar
* NMR-spektroskopii
Güüromagneetisk ferhual

A **güüromagneetisk ferhual** (of uk: **magneetogüürisk ferhual**) \gamma as di bröök (*ferhual*) faan dreiimpuls (of kialspin) \vec X faan en atomaar deelk troch sin magneetisk moment \vec \mu _X

:\vec \mu _X = \gamma _X \vec X . 

Det ment: \gamma _X = \frac.

Uun't SI-süsteem as det ianhaid för di güüromagneetisk ferhual A·s·kg−1 of uk s−1·T−1.

## ''γ<sub>S</sub>'' för di kialspin faan en atomaar deelk

För en deelk mä di kialspin \vec S täält:

:\vec \mu _S = \gamma _S \vec S, of uk \gamma _S =\frac

Didiar wäärs stäänt för arke slach faan deelken fääst. Hi as t.b.

* för det frei proton:
:\gamma_{\text{Proton}}   = 2{,}675\,221\,900(18)\cdot 10^8\     \text{rad}\;\mathrm s^{-1}\ \text{T}^{-1}\,

* för't elektron:
:\gamma_{\text{Elektron}} = 1{,}760\,859\,644(11)\cdot 10^{11}\  \text{rad}\;\mathrm s^{-1}\ \text{T}^{-1}\,

## Futnuuten
Dobelt betasplitj

Di **dobelt betasplitj** betiakent di gliktidjag betasplitj faan tau nukleoonen uun en atoomkial.

Hi komt föör, wan di ianfach betasplitj ütj energeetisk grünjer ei mögelk as.
Spontaan splitj

**Spontaan splitj** (ingelsk: *spontaneous fission*, diaram **SF** ufkört) as en ütjdruk uun a atoomfüsiik. Hi beskraft det ütjenööderfaalen faan swaar raadioaktiif cheemisk elementen mä en atoomnumer faan 90 uf uun.

## Bispalen

:{}^{238}_{\ 92} \mathrm{U} \; \xrightarrow {\mathrm{SF}} \; {}^{140}_{\ 54} {\rm Xe} + {} ^{96}_{38} \mathrm{Sr} + 2 \ {} ^{1}_{0} \mathrm{n} 
of
:{}^{238}_{\ 92} \mathrm{U} \; \xrightarrow {\mathrm{SF}} \; {}^{133}_{\ 51} \mathrm{Sb} + {} ^{102}_{\ 41} \mathrm{Nb} + 3 \ {} ^{1}_{0} \mathrm{n}
Dreiimpuls

Di **Dreiimpuls** (uk **schwung** of **impulsmoment**, uun a kwantenmechaanik **[[kialspin]]**) as en füsikaalisk grate. Hat beskraft energii an tidj faan en lif, di ham am san swaarponkt dreit.

Energii mool tidj as uun't SI-süsteem likwäärdag mä mase mool lengde mool faard.

Di dreiimpuls woort uun Joulesekunden (J s) meeden. Sin formeltiaken as \vec L of \vec J.

## Bilen

Right-hand grip rule.svg|Det "rocht-hun-reegel" beskraft, hün wai di dreiimpuls werket
Angular momentum.jpg|En dring ferschükt, jin det dreimoment faan en wel tu werkin


## Luke uk diar

* Dreimoment
Isomeerenauergung

En **isomeerenauergung** (ingelsk: *isomeric transition*, diarfaan det ufkörtang **IT**) as di spontaan auergung faan en atoomkial hen tu en isomeer nukliid.

## Bispalen

:{}^{\ 60m}_{\ \ 27} \mathrm{Co} \;\; \xrightarrow {\mathrm{IT}} \;\; {}^{\ 60}_{\ 27} {\mathrm Co} + \gamma\ \   &nbsp;mä T1/2 = 10,5 min
:{}^{ 180m}_{\ 73} \mathrm{Ta} \;\; \xrightarrow {\mathrm{IT}} \;\; {}^{ 180}_{\ 73} {\mathrm Ta} + \gamma\ \  mä T1/2 **>** 1,2·1015 a
:{}^{\ 99m}_{\ \ 43} \mathrm{Tc} \;\; \xrightarrow {\mathrm{IT}} \;\; {}^{\ 99}_{\ 43} {\mathrm Tc} + \gamma\ \   &nbsp;mä T1/2 = 6 h

::: T1/2 as det hualewwäärstidj.

## Literatuur
* Povh, Rith, Scholz, Zetsche: *Teilchen und Kerne*. Springer, 4. aplaag 1997, .
NMR-spektroskopii

**NMR-spetroskopii** (faan ) as en füsikaalisk metood, am enkelt atoomen of moleküülen tu onersjüken. Hat woort t.b. uun a medesiin iinsaat bi kialspintomografii (MRT).

## Bereegnang

Det *relatiif emfintelkhaid*   E_r  woort bereegent uun ferglik tu't weederstoofatoom:

:  E_r = \frac{4}{3}\,I (I + 1) \left (\frac{\gamma_i}{\gamma_H} \right)^3 

## Luke uk diar
Larmorfrekwens

At **larmorfrekwens** (näämd efter di iirsk füüsiker Joseph Larmor) beskraft det frekwens faan en bromkreisel. Diarbi gongt det ei diaram, hü gau di bromkreisel ham am ham salew dreit, man am sin pretsesioon.

Detdiar *"airin"* jaft at uk bi a eerd. Man uk bi elementaardeelken komt det föör. An det eegenskap woort t.b. brükt bi NMR-spektroskopii (Kialspintomografii, *MRT*).

## Bereegnang uun en magneetfial
Arke elektrisk apleesen dial mä di dreiimpuls \vec J  as en magneetisken dipol \vec \mu. Uun en magneetfial \vec B  wirket en dreimoment \vec M paraleel tu't magneetfial. Diarbi as \vec M \mathord= \vec \mu\mathord \times \vec B.

Grate an wai faan di dipol bereegent ham mä: \vec \mu \mathord= \gamma \vec J . Diarbi as  \gamma di güüromagneetisk ferhual. Ütj \dot{ \vec J} \mathord= \vec M fulegt det larmorfrekwens  f_\mathrm{Larmor} .

: f_\mathrm{Larmor} = \frac{\gamma}{2 \pi} \cdot B
Dreimoment

At **dreimoment** beskraft det dreiwirkang faan en krääft üüb en lif. Det dreimoment koon en rotatioon gauer maage of ufbremse. 

At dreimoment an at dreitaal besteme di efekt.

Uun't SI-süsteem woort det dreimoment uun Newtonmeeter (Nm) meeden. At formeltiaken as M.

## Bereegnang

Wan en krääft luadrocht üüb en heebel werket, do woort det dreimoment M bereegent ütj krääft F mool lengde h.

:M=F\cdot h

Det *ütjracht dreimoment* (di vektor) \vec M bereegent ham ütj det krüsprodukt faan steedvektor \vec r an krääftvektor \vec F:
:\vec M = \vec r \times \vec F

At dreimoment feranert di dreiimpuls (schwung).

## Luke uk diar

* Dreiimpuls
Dingo

Di **Dingo** (*Canis lupus dingo*) as en hüshünj (*Canis lupus familiaris*), di al för juardüüsenen ferwilagt as an daalang üs wil diart täält.

Mä *Dingo* ment am miast di *[[Austraalien|Austraalisk Dingo]]*. Man at jaft uk Dingos uun Thailun.

## Bilen

Dingo-Verbreitung-Corbett-a.PNG|Föörkemen faan Dingos uun Süüduastaasien
Dingo-Verbreitung-Fleming.PNG|Föörkemen faan Dingos uun Austraalien
Dingo Flour Sign Fremantle.jpg|En Dingo üs rekloome


## Luke uk diar
Metaan

**Metaan** as en cheemisk ferbinjang uun det skööl faan a alkaanen mä det struktuurformel CH4. Det gas komt uun a natüür föör an woort brükt üs eerdgas.

Wan metaan ferbraant, woort kööldioksiid (CO2) frei:
: \mathrm{ CH_4 + 2\,O_2 \rightarrow CO_2 + 2\,H_2O \qquad \Delta H^0 = - 802{,}4 \;kJ\cdot mol^{-1}}

## Bilen

Methane-3D-space-filling.svg|3D-model faan't moleküül
Global Tropospheric Methane for August 2005.jpg|Globaal metaan-föörkemen uun a loft
Methane bus in Lincoln bus station - geograph.org.uk - 3017835.jpg|Mä metaan uundrewen bus
MethaneInfographicGlobalCarbonProject2016ccBySa Fr.jpg|Hü metaan uun a loft komt


## Luke uk diar

## Futnuuten
Van Hool A330 Fuel Cell

Di **Van Hool A330 Fuel Cell** es en Liinienbus, wat elektrisk öndrewen uur me liiger Böört, wat di Busfabrik Van Hool ön Belgien becht.
Di Platforem kumt fan di Dieselbus A 330, en em ken di me tau of trii Düüren fo.
Ön Euroopa uur dit Model *A330 Fuel Cell Europa* önböören, en fuar Ameerika jeft et di *A330 Fuel Cell USA* en *A300 L Fuel Cell USA*.

## Technik
Di A 330 heer en Hybrid-Öndreft, di Brenstofseli leert en Lithium-Baterii āp, hur di Stroom fuar di Elektromaskiin fan lööwert uur. Des Systeem ken rekuperiari, dit jit, dat di kineetisk Energii (of Bremsenergii) fan di Baterii āpnomen uur ken. Sa ken em Weeterstof spaari, en di Bus lapt me ombi 8 kg Weeterstof ombi 100 km.
Di Brenstofselen me Protoonen-Bööd-Membraan(PEM, Protone Exchange Membrane) uur fan *Ballard Power Systems* ön Kanada becht. Fan des kumt di Stroom fuar di 210 kW-Elektromaskiin fan Siemens. Di Bateriien sen en Stöt fuar di Öndreft en em ken diar di Bremsstroom iinleer.
Di Bus uur fan dit Van-Hool-Werk ön Koningshooikt / Belgien becht.

## Histoorie
Ön't Jaar 2008 waar di A 330 FC ön di Prowins Süđerholön tö Proof köört. Leeterhen fing di Busforkiirsfirma De Lijn des Bus. Uk ön Metropoolen fan Euroopa waar di A 330 FC köört.

2015 kür Van Hool en *Transport for London* en Kontrakt aur tau A 330 Fuel Cell ofslüt. Des Maskiinen sen nü fuaral ön di Liinie RV1 ön ön di Meren fan London üp Wai.

Ön di Uurs fan 2018 fing Van Hool en Bisteling aur tiin A330 Fuel Cell-Busi fuar di WSW (Wuppertaler Stadtwerke) sa üs uk 30 Stek tö di RVK (Regionalverkehr Köln). Des Koop fair Jil fan di Bundsregiaring (Bundsministeerium fuar Forkiir en digitaali Infrastruktuur, BMVI) en dit Program *Horizont 2020* bitö. Di Busi skel fan di Bigening fan't Jaar 2019 ön üp Straat wiis.

## Di Busi ön U.S.A.

Sent 2004 heer di USA en Weeterstofbus fan Van Hool. Uk des kumt fan di Dieselbus A 330, wat jest fuar Euroopa en da fuar Ameerika fan di ialer A 300 L maaket waar. Di jest Busi her PEM-Brenstofselenmoduuli fan di *United Technologies Corporation* me 120&nbsp;kW sa üs tau Siemens-Elektromaskiinen, ark me 85&nbsp;kW öndrewen. Di Baterii kām fan Zebra en her 95 kWh Kapatsiteet. Des Komponenten waar fan di Firma ISE (Bergneustadt/Dütsklön) iin ön di Busi becht.

Fjuur Busi kām fuar di *United Technologies Corporation CaFCP* ön Gang, diarfan trii sent 2005 bi di Liinienbusfirma *AC Transit* ön Alameda County en Contra Costa County ön Weesten fan di San Francisco Bay. Di fjort Bus waar sent 2006 fan *SunLine* ön Palm Spring sa üs uk ön Coachella Valley / Kalifornien köört.

Jit en Bus es sent 2007 bi di Firma *CT Transit* trinjom Hartford (Connecticut) üp Wai. Des es di jest Weeterstofbus ön di Uasterkant fan di U.S.A.

## Varianten
Quelle: Van Hool

## Weblinks
* A330 Fuel Cell in London (Video)
* A330 Fuel Cell in Köln (Video)

## Referenzen
Dobelt elektrooneniinfang

Di **dobelt elektrooneniinfang** as en furem faan raadioaktiwiteet. Hi as mögelk, wan det mase faan en nukliid (*A*, *Z*) mä det nukleoonentaal *A* an det atoomnumer *Z* am (*A*, *Z*&thinsp;−&thinsp;2) letjer as.

Bispal: 
:\mathrm{{}^{78}_{36}Kr}+\mathrm{2\,e^-} \rightarrow\mathrm{{}^{78}_{34}Se}+{2\,\nu_e}

## Luke uk diar
* Elektrooneniinfang
Aktinoid

En **aktinoid** as en cheemisk element, diar aktiinium liket (greks: *-οειδής* *(-oeides)* „eenelk“). En ualen ütjdruk as **aktiniid**. Aktiinium salew woort diar uk mä tu tääld.

Diar san 14 aktinoiden mä atoomnumern faan **89** bit **103** uun't **7. [[:Kategorie:Elementen|periode]]** faan't periodensüsteem.

## Aktinoiden

## Luke uk diar
Lantanoid

En **lantanoid** as en cheemisk element, diar lantaan liket (greks: *-οειδής* *(-oeides)* „eenelk“). En ualen ütjdruk as **lantaniid**. Lantaan salew woort diar uk mä tu tääld.

Diar san 14 lantanoiden mä atoomnumern faan **57** bit **71** uun't **6. [[:Kategorie:Elementen|periode]]** faan't periodensüsteem.

Lantanoiden wurd tuup mä tau ööder elementen faan't 3. skööl (Skandium an Ütrium) uk üs **raar eerden** betiakent.

## Lantanoiden

## Raar eerden

## Luke uk diar
Nianmetal

**Nianmetalen** san cheemisk elementen saner eegenskapen faan metalen. A miast elementen san metalen, sodenang wurd jodiar elementen tu en aanj *seerie* tuupfadet.

## Iindialang
A nianmetalen salew wurd noch ans iindiald tu letjer seerien:
* **Ööder nianmetalen**: Weederstoof, Köölstoof, Stikstoof,  Fosfoor, Sürstoof, Swaawel, Seleen
* **[[Halogeen]]en**: Fluor, Kloor, Broom, Jood
* **[[Eedelgas|Eedelgaasen]]**: Heelium, Neon, Argoon, Krüptoon, Kseenon, Raadon

Di auergung tu hualewmetalen as leewen ei gans seeker.

## Literatuur
* Thomas Klapötke, Iris C. Tornieporth-Oetting: *Nichtmetallchemie*, Weinheim : VCH-Verlagsgesellschaft 1994, 
* Ralf Steudel: *Chemie der Nichtmetalle: Von Struktur und Bindung zur Anwendung.* Walter de Gruyter, 2008, 

## Luke uk diar
Chiúre (Distrikt)

De **Chiúre Distrikt**  (üüb Portugiisk: *Distrito de Chiúre*) as en distrikt faan det Cabo Delgado Prowins faan Mosambik. A distrikt leit uun a süüduast faan’t prowins. Det hee 316.267 lidj (2017). At hoodsteed faan a distrikt as Chiúre.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
A distrikt hee fiiw kreiser (üüb Portugiisk:*postos administrativos*):
* Chiúre, wat a steeden Chiúre, Jonga an Milamba hee.
* Chiúre-Velho, wat a steeden Micolene an Salave hee.
* Katapua, wat at steed Meculane hee.
* Namogelia, wat at steed Bilibiza hee.
* Ocua, wat a steeden Marera, Ocua an Samora Machel hee.

## Kwelen
Macomia (Distrikt)

De **Macomia Distrikt**  (üüb Portugiisk: *Distrito de Macomia*) as en distrikt faan det Cabo Delgado Prowins faan Mosambik. A distrikt leit uun a uast faan’t prowins. Det hee 116.405 lidj (2017). At hoodsteed faan a distrikt as Macomia.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
A distrikt hee fjauer kreiser (üüb Portugiisk:*Postos Administrativos*):

* Chai, wat a steeden Chai an Nkoe hee.
* Macomia, wat a steeden Macomia, Nacate an Nguida hee.
* Mucojo, wat a steeden Manica, Mucojo, Naunde an Pangane hee.
* Quiterajo, wat a steeden Imala an Quiterajo hee.

## Kwelen
Eerdalkaalimetal

**Eerdalkaalimetalen** san cheemisk elementen uun det **2. [[:Kategorie:Elementen|skööl]]** faan't periodensüsteem. Jo stun uun't periodensüsteem tesken a alkaalimetalen an a eerdmetalen. Diar komt uk di nööm faan uf.

Tu detdiar skööl hiar Berülium (Be), Magneesium (Mg), Kaltsium (Ca), Strontsium (Sr), Baarium (Ba) an det raadioaktiif element Raadium (Ra).

## Eegenskapen

## Luke uk diar
Hualewmetal

**Hualewmetalen** san cheemisk elementen an stun uun't periodensüsteem tesken a metalen an a nianmetalen. En ualen ütjdruk för detdiar *seerie* faan elementen as ***metaloiiden***.

## Auersicht
Det iindialang faan elementen tu det seerie *hualewmetal* as böös ünseeker.

## Luke u diar
Halogeen

**Halogeenen** (faan  *háls* „saalt“ an  *gennáō* „maage“, *saaltmaager*) san det 7. hoodskööl, of (daalang) **17. [[:Kategorie:Elementen|skööl]]** faan a cheemisk elementen. 

Tu detdiar *seerie* hiar sääks elementen tu: Fluor, Kloor, Broom, Jood, Astaat an det iarst uun't juar 2010 konstelk ütjwerket Tennessiin.

Jodiar *[[nianmetal]]en* mei hal mä ööder elementen reagiare, haa en stark klöör an reagiare tuup mä metalen tu saalten, tuup mä weederstoof tu süren.

## Eegenskapen

## Luke uk diar
Montepuez (Distrikt)

De **Montepuez Distrikt**  (üüb Portugiisk: *Distrito de Montepuez*) as en distrikt faan det Cabo Delgado Prowins faan Mosambik. A distrikt leit uun a waast faan’t prowins. Det hee 261.535 lidj (2017). At hoodsteed faan a distrikt as Montepuez.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
A distrikt hee fjauer kreiser (üüb Portugiisk:*Postos Administrativos*):

* Mapupulo, wat a steeden Massingir, Mapupulo an Mputo hee.
* Mirate, wat a steeden Chipembe, Mararange, Mirate an Unidade hee.
* Nairoto, wat a steeden Nacocolo an Nairoto hee.
* Namanhumbir, wat at steed M'Pupene hee.

## Kwelen