Öömrang spriak

**Öömrang** as det nuurdfresk spriakwiis faan't eilun Oomram (2b). Hat liket fering faan't naibereilun Fer (2a) auer a miaten. Öömrang woort faan amanbi 600 minsken üüb't lun snaaket, diartu kem noch aal högen, diar huarööders wene. Daalang snaake a Öömrangen uk huuchsjiisk, det wiar bit uun a 1930er juaren noch ööders. Daalang komert a Öömrang Ferian ham diaram, at öömrang spriak an kultüür tu pleegin.

## Skriiwwiis
At Öömrang woort daalang efter a 'Alkersumer Protokolle' faan 1971 skrewen. Ööders üs uun't huuchsjiisk wurd so üs uun't ingelsk bluas nöömer an a began faan en sats grat skrewen. Kurt tuuner skraft am mä ään wokool an lung tuuner mä tau. Dobelt konsonanten üs uun't huuchsjiisk jaft at ei.

## Tuuner
#### Wokoolen

Uun betuunet steeden jaft at:
* kurt: *a, e, i, o, ö, u, ü*
* lung: *aa, ää, ee, ii, oo, öö, uu, üü*
* tautuuner: *ia, ua, ai, ei, eu, ui, au*
* triituuner: *uai* üs uun 'spuai' of *iaw* üs uun 'liaw'

Uun ünbetuunet steeden jaft at:
* *e* (klangt efter a), so üs uun 'hinget'
* *ew* (klangt efter o), so üs uan 'hualew'

#### Konsonanten

* *b, ch, d, dj, f, g, h, j, k, l, m, n, ng, nj, p, r, s, sj, t, tj, w*

* *ch* efter en laachten wokool üs uun 'gichel' as wok
* *ch* efter en jonken wokool üs uun 'slach' as hard
* *dj* üs uun 'widj' as fersmolt
* *nj* üs uun 'waanj' as fersmolt so üs uun't fransöösk, spoonsk of italjeensk
* *sj* üs uun 'sjauer' klangt daalang üs huuchsjiisk 'sch', iar wiar det woker
* *tj* uun a ütjgung, so üs uun 'witj' liket 'dj', as oober wat harder
* *tj* uun a iingung, so üs uun 'tjuarel' klangt üs huuchsjiisk 'tsch'
* *lj* üs uun 'ljocht' woort daalang miast üs en ianfach 'l' ütjspreegen
* *r* woort daalang miast üs huuchsjiisk 'r' ütjspreegen, enkelten riiw det oober uk so üs uun't italjeensk
* *r* föör en 'k' of 't' üs uun 'harke' of 'hart' klangt efter en hard 'ch'
* *s* as uun a iingung faan en wurd skarep, ööders koon't skarep of uk wok wees
* *b*, *d* an *g* san uun a ütjgung faan en wurd - ööders üs uun't huuchsjiisk - wok
* *bh* üs uun *hööb(h)e* as daalang ütjsleden
* *dh* üs uun *ood(h)er* as daalang ütjsleden
* *gh* üs uun *heg(h)en* as daalang ütjsleden
* *w* üs uun 'leew' klangt uun a ütjgung efter en 'o'

## Gramatik
#### Artikel

* ünbestemt: *en*
* tau slacher a-artikel: *a* maan, *at* wüf, kurtfurem *uun't* hood
* tau slacher d-artikel: *di* maan, *det* wüf, woort miast tu henwisin brükt: di maan, wat diar lääpt
* efter henwisangen fäält di artikel uk ans wech: *bi strun*, *uun hüüs*

#### Persöönelk Pronoomen

tau slacher: subjekt- an objektslach
* *ik* ('k) - *mi*
* *dü* (-) - *di *
* *hi* ('er) - *ham* ('en) (transitiif an refleksiif)
* *jü* - *hör* (as miast ütjsleden)
* *hat* ('t) - *ham* of *hör* (transitiif an refleksiif)
* *wi* ('f) - *üüs*
*: *wat* (= *wi tau*) - *onk* (= *üüs tau*) (Dual, ütjsleden)
* *jam* ('m) - *jam*
*: *jat* (= *jam tau*) - *jonk* (= *jam tau*) (Dual, ütjsleden)
* *jo* ('s) - *jo*

#### Posesiifpronoomen
maskuliin - feminiin -- plural (substantiwiaret)
* man - min -- min (minen)
* dan - din -- din (dinen)
* san - sin -- sin (sinen)
* hör - hör -- hör (hören)
* üüs -- üüs (üüsen)
* jau -- jau (jauen)
* hör -- hör (hören)

#### Henwisin Pronoomen

* *diheer*, *detheer*, *joheer*, koon uk ütjenööder taanj wurd: *di ... heer*,
* *jüheer* an *dönheer* san miast ütjsleden

#### Ünbestemet Pronoomen

* *ham* of *am* - *ään* (refleksiif), sjiisk: man - sich
* *hoker* - *ham* (refleksiif), sjiisk: jemand - sich
* *hög* (*högen*) - *jo* (refleksiif), sjiisk: einige (Einige) - sich

#### Adjektiiwen

kem miast uun a grünjfurem föör, mä ian ütjnoom: tesken *en* an en maanelk hoodwurd woort en *-en* bihinget: *grat* - *en graten maan*

## Wurdenrikdum

Bispalen för ferbinjangen tu ööder spriaken:
* ingelsk: wednesday - wäärnsdai
* germaans: heute - daalang
* sjiisk: Gräte - bian
* däänsk: dreng - dring
* plaatsjiisk: baaben - boowen
* holuns: kop - kop

Wurden saner ferbinjangen tu ööder spriaken:
* stirme
* aran

Neimuudis wurden wurd miast ütj at huuchsjiisk auernimen - of nei ferbünjen
* auto
* fernseen
* motoorwel

## Literatüür

* Nils Århammar: *Die Amringer Sprache. Die Amringer Literatur* uun: Margot an Nico Hansen: *Amrum – Geschichte und Gestalt einer Insel*, Hansen & Hansen, Itzehoe 1964 
* Ommo Wilts: *Wurdenbuk för Feer an Oomram*, Quedens, Noorsaarep, 1986
* Reinhard Jannen: *Deutsch-friesische Wörterliste deutsch-öömrang*, Manuskript, 1991-1992
* Ommo Wilts: *Friesische Formenlehre in Tabellen III Amrum*, Matthiesen, Hüsem 1995
* Nordfriesische Wörterbuchstelle: *Fering-Öömrang Wurdenbuk*, Wachholtz, Neumünster 2002
* Ommo Wilts: *Wörterbuch Deutsch-Föhrer Friesisch*, 468 S., Quedens, Oomram, 2011
* Ommo Wilts: *Wörterbuch Deutsch-Amrumer Friesisch*, 400 S., Quedens, Oomram, 2020
* Volkert F. Faltings, Reinhard Jannen: *Nei Fering-Öömrang Wurdenbuk*. 1056 s., . Husum Druck. Hüsem 2023.

## Ferwisang efter bütjen
* Fering-Öömrang bidracher üüb Tjabelstünj
* Forum för spriaken trinjam a Nuurdsia, Öömrang-sidj

## Nei bidracher üüb öömrang

category             = Öömrang Artiikel
notcategory          = Wikipedia:Stomp
namespace            = 0
count                = 5
ordermethod          = created 
order                = descending
addfirstcategorydate =