open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ella Fitzgerald

**Ella Jane Fitzgerald** (* 25. April 1917 uun Newport News, Virginia; † 15. Jüüne 1996 uun Beverly Hills, Kalifornien) wiar en US-amerikoonsk jazz sjongster. Ella soong swing, bebop, blues, bossa nova, samba, gospel an julstaken. Ella füng di binööm *Queen of Jazz*. Hör kääntiaken wiar en aparte oort tu sjongen: * 'scat' *. Ella küd auer trii oktaawen sjong.

## Diskografii (ütjwool)
* 1938: *A-Tisket, A-Tasket* 
* 1944: *I’m Making Believe* 
* 1950: *Ella Sings Gershwin*
* 1954: *Lullabies of Birdland*
* 1954: *Songs in a Mellow Mood*
* 1955: *Songs from “Pete Kelly’s Blues”*
* 1955: *The First Lady of Song* (Decca)
* 1956: *Sings the Cole Porter Songbook* Vol. 1 und Vol. 2
* 1956: *Ella and Louis* (= Louis Armstrong)
* 1956: *Ella Fitzgerald sings the Rodgers and Hart Songbook* 
* 1957: *Ella and Louis Again*
* 1957: *Sings the Duke Ellington Songbook*
* 1957: *Ella Fitzgerald at the Opera House*
* 1957: *Like Someone in Love*
* 1957: *Porgy and Bess*
* 1958: *Ella Fitzgerald and Billie Holiday at Newport*
* 1958: *Ella Swings Lightly*
* 1958: *Ella Fitzgerald Sings the Irving Berlin Songbook*
* 1959: *Porgy and Bess* (mä L. Armstrong)
* 1959: *Sings the George and Ira Gershwin Song Book*
* 1960: *Ella Fitzgerald sings Songs from the Soundtrack of Let No Man Write My Epitaph*
* 1960: *Ella in Berlin: Mack the Knife*
* 1960: *Hello, Love*
* 1960: *Ella Wishes You a Swinging Christmas*
* 1961: *Ella Fitzgerald Sings the Harold Arlen Songbook *
* 1961: *Clap Hands, Here Comes Charlie* (Verve)
* 1962: *Ella Swings brightly with Nelson*
* 1962: *Ella Swings gently with Nelson*
* 1963: *Ella Sings Broadway*
* 1963: *Ella Fitzgerald Sings the Jerome Kern Songbook*
* 1963: *On the Sunny Side of the Street – Ella and Basie*
* 1963: *These Are the Blues* (Verve)
* 1964: *Hello, Dolly!* (Verve)
* 1964: *Ella Fitzgerald Sings the Johnny Mercer Songbook*
* 1965: *Ella at Duke’s Place*
* 1965: *Ella in Hamburg* (Verve)
* 1967: *Whisper Not*
* 1967: *Brighten the Corner* (Capitol Records)
* 1967: *Ella Fitzgerald’s Christmas* (Capitol Records)
* 1968: *30 by Ella* (Capitol Records)
* 1968: *Misty Blue* (Capitol Records)
* 1969: *Sunshine of Your Love* (Capitol Records)
* 1969: *Ella* (Reprise Records)
* 1970: *Things Ain’t What They Used to Be (And You Better Believe It)* (Reprise Records)
* 1971: *Ella a Nice* (Pablo)
* 1972: *Ella Loves Cole* (Atlantic Records)
* 1973: *Newport Jazz Festival: Live at Carnegie Hall* (Columbia Records)
* 1973: *Take Love Easy* (Pablo)
* 1974: *Fine and Mellow* (Pablo)
* 1974: *Ella in London* (Pablo)
* 1974: *Ella and Oscar* (Pablo)
* 1975: *At the Montreux Festival* (Pablo)
* 1977: *With The Tommy Flanagan Trio, Montreux '77* (Pablo)
* 1978: *Dream Dancing*
* 1980: *Ella Abraça Jobim | Ella Fitzgerald Sings the Antonio Carlos Jobim Songbook*
* 1990: *All That Jazz*
* 2016: *Ella & Louis Christmas*
* 2017: *Someone to Watch Over Me* (mit dem London Symphony Orchestra)
* 2017: *Ella at Zardi’s*
* 2020: *The Lost Berlin Tapes*

## Luke uk diar

*
Newport News

**Newport News** as en *independent city* (sowat üs en kreisfrei stääd) uun a US&nbsp;bundesstoot Virginia bi a struum James River, tesken Williamsburg an Norfolk. Hat hiart noch mä tu't regiiun Hampton Roads.

## Luke uk diar
Bix Beiderbecke

**Leon „Bix“ Beiderbecke** (* 10. Marts 1903 uun Davenport, Iowa; † 6. August 1931 uun Sunnyside, Queens, New York City; san nööm komt wel faan **Leon Bismarck Beiderbecke** uf) wiar en US-amerikoonsken jazzmusiiker. 

## Wichtag plaaden
* *Bix Beiderbecke and the Wolverines* (Timeless Records, 1924)
* *Volume 1: Singin’ the Blues* (Columbia Records, 1927, ed. 1990)
* *Volume 2: At the Jazz Band Ball* (Columbia, 1927/28, ed. 1990)
* *Bix and Tram* (JSP, 1926–1929)
* *The Complete 'Okeh' and 'Brunswick' Bix Beiderbecke, [[Frank Trumbauer]] and [[Jack Teagarden]] Sessions 1924-36* (Mosaic Records, 2001) 7 CDs

## Luke uk diar
Davenport (Iowa)

**Davenport** as en gratstääd uun a US-amerikoonsk bundesstoot Iowa, uun't Scott County. Diar wene gud 100.000 minsken. 

## Luke uk diar
Sunnyside (Queens)

**Sunnyside** as en stääddial faan det borough Queens uun New York City. Diar wene gud 60.000 minsken.
Django Reinhardt

**Jean „Django“ Reinhardt** (* 23. Janewoore 1910 uun Liberchies, Belgien; † 16. Mei 1953 uun Fontainebleau wiar en fransöösken gitarist, komponist an bandleader. Hi hää a jazz tu Euroopa broocht. 

## Wichtag apnoomen
* *The Complete Django Reinhardt and Quintet of the Hot Club of France Swing/HMV Sessions 1936–1948* (Mosaic Records) – 1999, 6 CDs mä Stéphane Grappelli, Joseph Reinhardt, Louis Vola, Marcel Bianchi, Michel Warlop, Hubert Rostaing
* *Intégrale Django Reinhardt.* 20 dialen mä eder 2 CDs, Fremeaux, sant 2002

## Luke uk diar
Charlie Parker

**Charlie „Bird“ Parker** (* 29. August 1920 üs **Charles Parker Jr.** uun Kansas City, Kansas; †&nbsp;12.&nbsp;Marts 1955 uun New York City) wiar en US-amerikoonsken alto saksofonist an komponist. Hi täält üs grünjleier faan di jazz stiil bebop. Hi woort üs jüst so wichtag för't jazz histoore uunsen üs Louis Armstrong föör ham, an John Coltrane an Miles Davis efter ham. Wichtag koleegen tu sin tidj wiar Dizzy Gillespie an Thelonious Monk.

## Wichtag apnoomen
* Jay McShann Orchestra: „Hootie Blues“ (1939), „Honeysuckle Rose“ (1940; Station KFBI, Wichita)
* Charlie Parker et al.: „Cherokee“ (1941/42)
* Red Norvo Septet: „Congo Blues“, „Slam Slam Blues“ (1945; mit Charlie Parker [as], Dizzy Gillespie [tp] u.&nbsp;a.).
* Charlie Parker & Dizzy Gillespie: *The Birth Of Modern Jazz* (1945)
* „The Immortal Charlie Parker“, Savoy, 1944–1948
* *Town Hall, New York City, June 22, 1945*
* „The Charlie Parker Story“, Savoy, 1945
* „[Bird and Pres – The ’46 Concerts Jazz at the Philharmonic“
* „The Complete Dial Sessions“, Spotlite, 1946–1947
* „Charlie Parker Memorial, Vol. 1“ (Savoy, 1947/48)
* „Bird: The Complete Charlie Parker on Verve“, (Mercury/Verve, 1946–1954)
* „The Complete Dean Benedetti Recordings“, Mosaic, 1947–1948
* „Bird on 52nd St.“ (1948)
* „The Bird Returns“ an „Newly Discovered Sides by Charlie Parker“, (Savoy, NYC, 1948-1949)
* „Bird at St. Nick’s“ (St. Nicholas Arena, NYC, 18. Februar 1950)
* „Charlie Parker with Strings“ (1949/50)
* „Bird and Diz“, (NYC, 6. Jüüne 1950; mä Dizzy Gillespie [tp], Thelonious Monk [p], Curly Russell [b], Buddy Rich [dr])
* Charlie Parker All-Stars: „Blue ’n Boogie“, „Anthropology“, „Round Midnight“, „A Night In Tunisia“ (1951)
* *The Complete Legendary Rockland Palace Concert 1952 *
* „Jazz at Massey Hall“, Prestige, 1953
* „Charlie Parker at Storyville“ (Blue Note Records 1953)
* „Complete Recordings of Charlie Parker with Lennie Tristano“ (ed. 2006)
* „Unheard Bird: The Unissued Takes“ (ed. 2016)

## Luke uk diar
Dizzy Gillespie

**Dizzy Gillespie** (ütjspreegen: gɪˈlɛspi; * 21. Oktuuber 1917 uun Cheraw, South Carolina; † 6. Janewoore 1993 uun Englewood, New Jersey; eegentelk **John Birks Gillespie**) wiar en US-amerikoonsken jazzmusiiker, komponist, sjonger an bandleader. Gillespie, Thelonious Monk an Charlie Parker wiar a grünjleiern faan a bebop.

## Diskografii (ütjwool)
* Gillespie a.ö.: *Live Sessions at Minton’s*, Everest
* Gillespie: *Groovin’ High* (Savoy Records) mä Charlie Parker, Dexter Gordon, Milt Jackson, Ray Brown, Kenny Clarke (1945/46)
* Dizzy Gillespie and his Sextets & Orchestra: *Shaw ‘Nuff*. 1945/46
* Gillespie: *Cubana Be, Cubana Bop*, Dreyfuß Jazz Reference (1946–1949)
* Gillespie: *Night in Tunisia*, Dreyfuß Jazz Reference (1945–1947)
* Gillespie: *Pleyel Jazz Concert 1948* (Pariis 1948)
* Gillespie: *Pleyel Jazz Concert 1953* (mä Sarah Vaughan)
* Dizzy Gillespie: *Dee Gee Days – The Savoy Sessions 1951, 1952*
* Dizzy Gillespie, Charles Mingus, Charlie Parker, Max Roach, Bud Powell: *[[Jazz at Massey Hall]]*, Toronto (Kanada), 15. Mei 1953
* Gillespie: *Swing low sweet Cadillac* 1967
* Gillespie, Robbie Ameen, Branford Marsalis, Kenny Kirkland, Lonnie Plaxico: *New Faces*, 1984, 1985
* Dizzy Gillespie and the United Nation Orchestra: *Live at the Royal Festival Hall*, London, 10. Jüüne 1989

## Filmografii
* 1983 *Jazz in America* (Embassy)
* 1986 *In Redondo Beach/Jazz in America* (Embassy)
* 1991 *Dizzy Gillespie: A Night in Tunisia* (VIEW)
* 1993 *Live in London* (Kultur Video)
* 1998 *Dizzy Gillespie & Charles Mingus* (Vidjazz)
* 1998 *Dizzy Gillespie: Ages* (Vidjazz)
* 1999 *Jazz Casual: Dizzy Gillespie* (Rhino)
* 2001 *Jivin'in Be-Bop* (Jazz Classic Video)
* 2001 *Dizzy Gillespie: A Night in Chicago* (VIEW)
* 2001 *Live at the Royal Festival Hall 1987* (Pioneer)
* 2002 *Live in Montreal* (Image)
* 2003 *20th Century Jazz Masters*
* 2003 *Swing Era (with Mel Tormé)* (Idem)
* 2005 *Norman Granz Jazz in Montreux: Presents Dizzy Gillespie Sextet '77* (Eagle Vision USA)
* 2005 *Summer Jazz Live at New Jersey 1987* (FS World Jazz / Alpha Centauri Entertainment)
* 2005 *A Night in Havana: Dizzy Gillespie in Cuba* (New Video Group)
* 2006 *Jazz Icons: Live in '58 & '70* (Universal)
* 2008 *London Concerts 1965 & 1966* (Impro-Jazz Spain)

## Luke uk diar
Miles Davis

**Miles Dewey Davis III.** (* 26. Mei 1926 uun Alton, Illinois; † 28. September 1991 uun Santa Monica, Kalifornien) wiar en US-amerikoonsken jazzmusiiker, komponist an bandleader. Hi hää uun flook jazz stiilen bedüüden staken skrewen: bebop, cool jazz, hard bop, modaal jazz an jazz fusion (jazzrock).

Uun sin loong musiiker leewent hää hi mä flook bedüüden jazz musiikern tuup werket: Charlie Parker, John Coltrane, Herbie Hancock, Chick Corea, Joe Zawinul, John McLaughlin, Gil Evans. Miles Davis as wel ään faan a bedüüdenst jazz musiikern auerhood.

## Apnoomen (ütjwool)

## Luke uk diar
Pharoah Sanders

**Pharoah Sanders**, eegentelk **Ferrell Sanders** (* 13. Oktuuber 1940 uun Little Rock, Arkansas; † 24. September 2022 uun Los Angeles, Kalifornien) wiar en US-amerikoonsken jazzmusiiker. Hi spelet fööraal at tenoor saksofoon.

## Diskografii

## Luke uk diar
Weather Report

**Weather Report** wiar wel det bedüüdenst jazzskööl uun a 1970er an 1980er juaren. Jo haa di jazz stiil fusion grünjlaanj, di het uk *jazz fusion*, *jazz rock* of *rock jazz*.

Tuiarst wiar diar Joe Zawinul (keyboard), Wayne Shorter (saksofoon) an Miroslav Vitouš (bas). Tidjwiis kaam diar flook ööder musiikern tu: Alphonso Johnson, Jaco Pastorius, Victor Bailey, Peter Erskine, Alex Acuña, Airto Moreira, Chester Thompson an noch flook öödern muar. Miast hää Weather Report üs kwintet spelet mä: keyboards, saksofoon, bas, slachtjüch an percussions (rütmusinstrumenten).

## Diskografii

## Luke uk diar
Folkmusiik

**Folkmusiik** (ütjspreegen [], faan ingelsk *folk* - fulk) as en oort faan musiik, diar ham üüb traditsionel, regiunaal musiik betjocht, an det nei föörstelt. Instrumenten för folkmusiik san fööraal gitaar, gichel, fleut an duudelsääk. Uun Euroopa an Nuurdameerikoo snaaket'am miast faan *folkmusiik*, uun ööder dialen faan a welt sait'am *world music*.

## Luke uk diar
Michel Legrand

**Michel Jean Legrand** (* 24. Febrewoore 1932 uun Paris; † 26. Janewoore 2019 uun Neuilly-sur-Seine) wiar en fransöösken komponist, pianist an sjonger. Hi as bekäänd för sin film musiiken, an muarsis mä a Oscar an a Grammy ütjtiakent wurden.

## Filmografii (ütjwool)

## Luke uk diar
Nuuten

**Nuuten** san uun a musiik skrafttiakens, am en tuun tu beskriiwen. A nuuten betiakne at tuunhööchde an at tuunlengde, an üüb't nuutenbleed stäänt do uk noch a 'nuutenkai' an at faard.

## Luke uk diar

* Toonleđer (sölring)
Komponist

En **Komponist** (faan  'tuupsaat') skraft musiik staken, 'kompositsioonen'. Sok kompositsioonen wurd uun furem faan nuuten tu papiir broocht. Daalang wurd jo uk mä kompjuutern skrewen. 

Musiikern spele a staken do üüb musiikinstrumenten, of sjong jo mä hör stem, an feranre jo uk leewen en betj, det as do en 'interpretatsioon'. Diaram het musiikern uk 'interpreeten'. 

En komponist koon uk dachter faan musiikteksten, faan liitjin wees. Miast seenkt ham oober en 'tekstdachter' di tekst för en musiik stak ütj. 

Amdat en komponist uk jil för sin werk feit, jaft'at daalang uun Sjiisklun a GEMA. Hat suragt diarför, dat a musiik produsenten di komponist bi a fersiinst bedialage. 

## Wichtag komponisten
En list mä en hialer rä wichtag komponisten fanjst dü üüb't Sjiisk Wikipedia.
Enkelt komponisten san uk üüb't Nuurdfresk Wikipedia beskrewen.

## Luke uk diar
Thelonious Monk

**Thelonious Sphere Monk** (* 10. Oktuuber 1917 uun Rocky Mount, North Carolina; †&nbsp;17. Febrewoore 1982 uun Weehawken, New Jersey) wiar ein US-amerikoonsken jazz musiiker, pianist an komponist.

Bütj Charlie Parker, Dizzy Gillespie, Charlie Christian an Kenny Clarke täält Monk üs grünjleier faan a jazz stiil bebop.

## Wichtag apnoomen
* *[[Genius Of Modern Music]] Vol. 1* (1947–48, Blue Note)
* *Genius Of Modern Music Vol. 2* (1952, Blue Note)
* 1954 – Miles Davis: *[[Miles Davis and the Modern Jazz Giants]]* (ed. 1956, Prestige)
* 1956 – *[[Brilliant Corners]]* (Riverside)
* 1957 – *[[Thelonious Monk Quartet with John Coltrane at Carnegie Hall]]* (Blue Note, 2005)
* 1957 – *[[Monk’s Music]]* (Riverside)
* 1957 – *[[Thelonious Alone in San Francisco]]* (Riverside)
* 1959 – *[[The Thelonious Monk Orchestra at Town Hall]]* (Riverside)
* 1959 – *[[Les Liaisons Dangereuses 1960]]* (Sam/Saga, 2017)
* 1963 – *[[Criss-Cross (Album)|Criss Cross]]* (Columbia)
* 1964 – *[[Live at the It Club]]* (Sony, 1998)
* 1964 – *[[Big Band and Quartet in Concert]]* (Columbia)
* 1965 – *[[Monk in Paris: Live at the Olympia]]* (Thelonious, 2003)
* 1968 – *[[Underground (Album)|Underground]]* (rec. 1967/68, Columbia)
* 1971 – *[[Something in Blue]]* (Black Lion)

## Luke uk diar
Chick Corea

**Armando Anthony „Chick“ Corea** (* 12. Jüüne 1941 uun Chelsea, Massachusetts; †&nbsp;9. Febrewoore 2021 uun Tampa, Florida) wiar en US-amerikoonsken jazz pianist an komponist. Hi täält üs grünjleier faan a jazz stiil fusion (jazzrock). Corea hää 25 Grammys wonen.

## Diskografii

## Luke uk diar
Krabat

**Krabat** (komt wel faan  för Kroaat uf) as en saagenfiguur faan a Sorben. Diar jaft'at en hialer rä saagen an täälen auer. Miast as Krabat en minsk, di at troolin liart, an det troolin brükt, am a minsken tu halpen. Jo staken spele miast uun a Boower Lausitz am Hoyerswerda an Königswartha. A ruk (of raawen?) spelet diarbi en grat rol.

A staken am Krabat san uun jonger tidj flooksis apskrewen an spelet wurden:
; Literatuur
* Mišter Krabat (1954), romoon faan Měrćin Nowak-Njechorński
* Die schwarze Mühle (1968), jongensbuk faan Jurij Brězan
* Krabat (1971), jongensbuk faan Otfried Preußler
* Krabat oder Die Verwandlung der Welt (1976), romoon faan Jurij Brězan
* Krabat oder Die Bewahrung der Welt (1993), romoon faan Jurij Brězan

; Film
* Krabat (1975), *Die schwarze Mühle*, DEFA, efter det buk faan Jurij Brězan
* Krabat (1977), *Čarodějův učeň* (*a jongtrool*) faan Karel Zeman
* Krabat (2008), faan Marco Kreuzpaintner efter det buk faan Otfried Preußler
* Krabat (2011), *Der siebente Rabe*, faan Jörg Herrmann

; Teooter
* Krabat (1982), en ooper faan Cesar Bresgen efter det buk faan Otfried Preußler
* Krabat (2007), en ooper faan Fredrik Zeller efter det buk faan Otfried Preußler
* Krabat (2010), en popinteooter faan Wilde & Vogel efter det buk faan Otfried Preußler
* Krabat (2013), en balet faan Demis Volpi efter det buk faan Otfried Preußler

Hoyerswerda Schwarzkollm Krabatmuehle.jpg|At *Krabat Maln* uun Schwarzkollm (Hoyerswerda)

## Luke uk diar
Jurij Brězan

**Jurij Brězan** (* 9. Jüüne 1916 uun Räckelwitz/Worklecy; † 12. Marts 2006 uun Kamenz/Kamjenc, tidjwiis uk **Georg Bresan**) wiar en skriiwer, di sin romoonen, teooterstaken an jongensbuken üüb Boower Sorbisk an üüb Huuchsjiisk skrääw. Hi täält üs bedüüdenst skriiwer faan't Sorbisk uun't 20. juarhunert. Sin buken san uun 25 spriaken auersaat wurden. 

Flook buken drei jo am di trool Krabat.

## Werken
* *Auf dem Rain wächst Korn*. 1951.
* *52 Wochen sind ein Jahr*. 1953 (Romoon)
* *Christa*. 1957,  (1989), (Fertelang). 
* *Der Gymnasiast*. Verlag Neues Leben, Berlin 1958 (Romoon).
* *Das Mädchen Trix und der Ochse Esau*. 1959.
* *Borbass und die Rute Gottes*. 1959 (Fertelang).
* *Semester der verlorenen Zeit*. 1960 (Romoon).
* *Eine Liebesgeschichte*. 1962.
* *Mannesjahre*. 1964 (Romoon).
* *Der Elefant und die Pilze*. 1964 (Jongensbuk).
* *Reise nach Krakau*. 1966 (Fertelang).
* *Die Abenteuer des Kater Mikosch*. 1967 (Jongensbuk).
* *[[Die schwarze Mühle (Roman)|Die schwarze Mühle]]*. 1968 (Fertelang).
* *Der Mäuseturm*. 1971 (Fertelangen).
* *[[Krabat oder Die Verwandlung der Welt]]*. 1976 (Romoon).
* *Ansichten und Einsichten*. 1976 (Essays).
* *Die Rattenschlacht*. 1977 (Fertelangen).
* *Der Brautschmuck und andere Geschichten*, 1979.
* *Bild des Vaters*. 1982 (Romoon).
* *Dalmat hat Ferien*. 1985 (Jongensbuk).
* *Wie das Lachen auf die Welt kam*. 1986 (Fertelangen).
* *Bruder Baum und Schwester Lerche*. 1991, .
* *Das wunderschöne blaue Pferd*. 1991, .
* *Moja archa Horni Hajnk*. 1991, .
* *[[Krabat oder Die Bewahrung der Welt]]*. 1993,  (Romoon).
* *Rifko – aus dem Tagebuch eines Dackels*. 1994,  (Jongensbuk).
* *Die Leute von Salow*. 1997,  (Romoon).
* *Krabat oder die Bewahrung der Welt*. Domowina-Verlag, 1995,  (Romoon).
* *Ohne Pass und Zoll*. 1999,  (Beracht).
* *[[Die grüne Eidechse]]*. 2001,  (Romoon).
* *Hunds Tagebuch*. 2001,  (Fertelang).
* *Die Einladung*. 2003,  (Nowel).
* *Habakuk*. 2004,  (Fertelang).
* *Die Jungfrau, die nicht ins Bett wollte*. 2006,  (Tääl).
* *Der alte Mann und das enge Weite*. 2006,  (Fertelang).

## Luke uk diar
Hoyerswerda

**Hoyerswerda** (sorbisk: Wojerecy, uk *Hoywoy*) as en stääd uun a Lunkreis Bautzen faan't bundeslun Saksen. Hoyerswerda hiart tuup mä Bautzen an Görlitz tu en *boowersentraalen stäädferbant*. 

## Stääddialen
* Ualstääd mä 9 kwartiiren
* Neistääd mä 14 kwartiiren
* Bröthen/Michalken (Brětnja/Michałki)
* Dörgenhausen (Němcy)
* Knappenrode (Hórnikecy)
* Schwarzkollm (Čorny Chołmc)
* Zeißig (Ćisk)

## Kwelen


## Luke uk diar
Königswartha

**Königswartha** (sorbisk: Rakecy) as en gemeen uun a Boower Lausitz uun a Lunkreis Bautzen. Hat leit sowat tesken Bautzen an Hoyerswerda. 

## Saarpen
Tu det gemeen Königswartha hiar 11 saarpen:
* Caminau (Kamjenej)
* Commerau (Komorow)
* Entenschenke (Kača Korčma)
* Eutrich (Jitk)
* Johnsdorf (Jeńšecy)
* Königswartha (Rakecy)
* Neudorf (Nowa Wjes)
* Niesendorf (Niža Wjes)
* Oppitz (Psowje), mä Neuoppitz (Njeradk)
* Truppen (Trupin)
* Wartha (Stróža)

## Kwelen


## Luke uk diar
Kamenz

At *Lessingstääd* **Kamenz** (sorbisk: Kamjenc) as en stääd uun a Lunkreis Bautzen uun Saksen. 

Tu Kamenz hiar uk en hialer rä saarpen trinjam.

## Kwelen


## Luke uk diar
Räckelwitz

**Räckelwitz** (sorbisk: Worklecy) as en gemeen uun a Boower Lausitz uun a Lunkreis Bautzen (Saksen). Diar wene gud 1100  minsken.

Tu Räckelwitz hiar sääks siidlangen:
* Dreihäuser (*Horni Hajnk*)
* Höflein (*Wudwor*)
* Neudörfel (*Nowa Wjeska*)
* Räckelwitz (*Worklecy*)
* Schmeckwitz (*Smječkecy*)
* Teichhäuser (*Haty*)

## Kwelen


## Luke uk diar

* Jurij Brězan
Annaberg-Buchholz

**Annaberg-Buchholz** as en *grat kreisstääd* uun a Erzgebirgskreis (Saksen). Dialen faan Annaberg san en UNESCO weltarewdial.

## Kwelen


## Luke uk diar
Borna

**Borna** as en *grat kreisstääd* uun a Lunkreis Leipzig (Saksen). Tu Borna hiar bütj det eegentelk stääd Borna uk noch Eula an Wyhratal.

## Kwelen


## Luke uk diar
Meißen

**Meißen** (, latiinsk *Misnia, Misena*) as en *grat kreisstääd* uun a Lunkreis Meißen uun Saksen. 

Meißen as bekäänd för sin portselaan, wat diar sant 1708 maaget woort.

## Stääddialen an kwartiiren

## Kwelen


## Luke uk diar
Freiberg (Saksen)

**Freiberg** as en *grat kreisstääd* an en uniwersiteetstääd uun a Lunkreis Madelsaksen (Saksen). Hat leit sowat tesken Dresden an Chemnitz. Al sant 1765 jaft'at diar det *Bergakademie Freiberg*, wat daalang en Technisk Uniwersiteet as. 

At ualstääd an enkelt seenksteeden diar ambi san sant 2019 en UNESCO weltarewdial üs *Montanregion Erzgebirge*. 

Freibergite.jpg|En kristal * 'Freibergit' *

## Kwelen


## Luke uk diar
Port Blair

**Port Blair** as at gratst stääd üüb a Andamaanen eilunen, an hoodstääd faan indisk unioonsteritoorium Andamaanen an Nikobaaren. Hat leit üüb South Andaman Island, an hää en wichtagen huuwen. Diar wene gud 100.000 minsken.

Port Blair hää trataanj stääddialen: Aberdeen, Austinabad, Buniyadabad, Dudhline, Haddo, Junglighat, Lamba Line, Minnie Bay, Nayagaon, Pahargaon, Phoenix Bay, Shadipur an South Point.

## Kliima




## Luke uk diar
Silvassa

**Silvassa** (Gujarati: , Marathi: , ) as at hoodstääd faan a distrikt Dadra an Nagar Haveli (iar: IN-DN) uun't indisk unioonsteritoorium Dadra an Nagar Haveli an Daman an Diu (DNHDD). Diar wene knaap 100.000 minsken.

## Luke uk diar
Torgau

**Torgau** as en *grat kreisstääd* uun a Lunkreis Nuurdsaksen (Saksen).

## Stääddialen
Bütj det eegentelk stääd Torgau hiar diar uk noch tu:

## Kwelen


## Luke uk diar
Mahatma Gandhi

**Mohandas Karamchand Gandhi** (Gujarati: , ; näämd **Mahatma Gandhi**; *&nbsp;2.&nbsp;Oktuuber 1869 uun Porbandar, Gujarat; † 30. Janewoore 1948 uun Nei-Delhi, Delhi) wiar en indisken afkoot, skriiwer, askeet an patsifist. Hi wiar di poliitisk uunfeerer, di Britisk Indien tu't suwereniteet feerd hää.

## Luke uk diar
Daman

**Daman** as at hoodstääd faan a distrikt Daman (iar: Daman an Diu, IN-DD) uun't indisk unioonsteritoorium Dadra an Nagar Haveli an Daman an Diu. Diar wene son 44.000 minsken.

## Luke uk diar
Kavaratti

**Kavaratti** () as en atol an at traadgratst eilun an hoodstääd faan't indisk unioonsteritoorium Lakshadweep (Lakadiiwen) uun't Araabisk Sia. Diar wene gud 10.000 minsken. 

## Kliima




## Luke uk diar
Puducherry

**Puducherry** (Tamil:  *Putuccēri* []) of **Pondicherry** (Tamil:  *Pāṇṭiccēri* []) as at hoodstääd faan't indisk unioonsteritoorium Puducherry (Teritoorium). Trinjam leit a bundesstoot Tamil Nadu. Hat wiar faan 1673 bit 1954 hoodstääd faan Fransöösk Indien, an diar snaake uk daalang noch flook minsken fransöösk. 

Uun a Distrikt Puducherry trinjam det stääd wene son 950.000 minsken. Tu a distrikt hiar bütj Puducherry uk noch Ozhukarai (300.104), Ariankuppam (29.808), Manavely (15.666), Villianur (34.383), Kurumbapet (32.871).

## Luke uk diar
Distrikt Karaikal

A **Distrikt Karaikal** (Tamil: ) as ään faan sjauer distrikten uun't indisk unioonsteritoorium Puducherry (Teritoorium). Diar wene son 200.000 minsken. Hoodstääd mä disalew nööm as Karaikal.

Tu a distrikt hiar bütj det stääd Karaikal uk noch Kottucherry, Nedungadu, Thirunallar, Neravy an Tirumalairayanpattinam (=T.R.Pattinam). 

Trinjam leit Tamil Nadu.

## Luke uk diar
Mahe

**Mahe** (Malayalam:  *Māhi* []; uk: *Mayyazhi*, Malayalam:   [], Fransöösk *Mahé*) as en stääd an ään faan sjauer distrikten uun't indisk unioonsteritoorium Puducherry (Teritoorium). Diar wene son 42.000 minsken.

Trinjam leit di bundesstoot Kerala.

## Luke uk diar
Yanam

**Yanam** (Telugu:  *Yānām,* Fransöösk: *Yanaon*) as en stääd an ään faan sjauer distrikten uun't indisk unioonsteritoorium Puducherry (Teritoorium). Diar wene son 56.000 minsken.

Trinjam leit di bundesstoot Andhra Pradesh.

## Luke uk diar
Dispur

**Dispur** (Assameesk: , ; Bengaals: , ) as at hoodstääd faan a indisk bundesstoot Assam. Eegentelk as Dispur man en stääddial faan det Gratstääd Guwahati bi a struum Brahmaputra.

## Luke uk diar
Assameesk

At **Assameesk Spriak** (, [], , ööder nöömer: **Assamese**, **Asamiya** of **Assami**) as en indoaarisk spriak, an hiart sodenang tu't indogermaans.

Assameesk as det uasterwidjst faan a indogermaans spriaken, an woort fööraal uun a indisk bundesstoot Assam spreegen. At jaft wel son 15 miljoon spreegern. Asaameesk as amtspriak uun Assam, an ian faan 22 gudkääd spriaken uun Indien. Hat as nai mä Bengaals an Oriya. Jodiar trii spriaken san faan't Prakrit ufkimen.

## Luke uk diar
Guwahati

**Guwahati** (Assameesk: , ; iar: *Gauhati*) as en gratstääd uun a indisk bundesstoot Assam bi a struum Brahmaputra. Diar wene muar üs ian miljoon minsken.

Tu Guwahati hiart di stääddial Dispur, diar sat at regiarang faan Assam.

Kamakhya Temple, Guwahati.jpg|A Kamakhya Tempel

## Kliima


## Luke uk diar
Kangchendzönga

A **Kangchendzönga** (་,  *Kañcanjaṅghā*,  *Kañcanjaṅghā*, ütjspreegen: Kantschandschanga, ingelsk: *Kangchenjunga*, kurt: *Kantsch*) as mä en hööchde faan  a traadhuuchst berag faan a eerd. Hi leit üüb't grens tesken Nepaal an Sikkim (Indien).

## Luke uk diar
Nepaleesk

**Nepaals**, **Nepaleesk** of **Nepali** (, , iar: *Gorkhali*) as en indoaarisk spriak an hiart tu't indogermaans. Hat as amtspriak uun Nepaal an uun Sikkim (Indien). Uun Bhuutaan sai a lidj () *Lhotshammikha*.

## Luke uk diar
Patna

**Patna** (Hindi: , ) as det hoodstääd faan a indisk bundesstoot Bihar bi a struum Ganges. Ääler nöömer san: *Kusumpura*, *Pushpapura*, *Pataliputra* of *Azimabad*. Diar wene son 1,7 miljoon minsken. Jo snaake Magadhi, Hindi of Urdu.

## Luke uk diar
Magadhi

**Magadhi** of **Magahi** as en indoaarisk spriak uun a indisk bundesstooten Bihar, Jharkhand an Waastbengaalen, dialwiis uk uun Nepaal mä son 20 miljoon spreegern. Hat hiart tu't indogermaans. Magadhi komt faan Prakrit uf.

## Luke uk diar
Nuristaani spriaken

A **Nuristaani spriaken** san en letjen twiig faan a Indo-Iraansk spriaken, an hiar sodenang tu't indogermaans. Diar jaft'at 30.000 spreegern uun sääks spriaken faan. A miasten lewe uun Afghaanistaan, öödern uun Waast-Pakistaan. 

Jo stun sowat tesken a Iraansk spriaken an a Indoaarisk spriaken.

## Enkelt spriaken
:: nuurdelk skööl:
* **Kati** (Bashgali) 20.000
* **Prasun** 1.000 bit 2.000
:: süüdelk skööl:
* **Ashkun** (Wamai) 1.000 bit 7.000
* **Waigali** (Kalasha-ala, Wai-ala) 2.000
* **Gambiri** (Tregami) 1.000
* **Zemiaki** < 1.000
Srinagar

**Srinagar** (, , Dogri an Hindi  ) as en gratstääd uun't indisk unioonsteritoorium Jammu an Kaschmir. Bütj Jammu as Srinagar ian faan a tau hoodstääden. Diar wene uun't huuchlun faan Kaschmir son 1,2 miljoon minsken.

## Luke uk diar
Jammu

**Jammu** (Dogri:  , Urdu:  ) as efter Srinagar at naistgratst stääd uun't indisk unioonsteritoorium Jammu an Kaschmir an det 'wonterhoodstääd'. Diar wene gud 500.000 minsken. Jo snaake miast Dogri. 

## Luke uk diar
Jammu an Kaschmir

**Jammu an Kaschmir** as sant 2019 en unioonsteriitoorium faan Indien. Bit diarhen jääw't di bundesstoot mä di salew nööm Jammu an Kashmir. En graten dial diar faan as oober faan Pakistaan auernimen wurden, an het nü Asad Kaschmir (Frei Kaschmir).

A miast iinwenern faan di weesen bundesstoot lewe uun det nei unioonsteritoorium. A hoodstääden san uk widjerhen Srinagar an Jammu.

## Luke uk diar
Leh

**Leh** as sant 2019 at hoodstääd faan't indisk unioonsteriitoorium Ladakh. Diar wene gud 30.000 minsken.

## Luke uk diar
Asad Kaschmir

**Asad Kaschmir** (*Frei Kaschmir*) as sant 2019 en dialwiis autonoom republiik uun Pakistaan. Bit diarhen wiar't en dial faan di indisk bundesstoot Jammu an Kashmir.

Flag of Azad Kashmir.svg|Flag faan Asad Kaschmir
State Seal of Azad Jammu and Kashmir (Pakistan).png|Woopen
Azad Kashmir in Pakistan (disputed hatched) (claims hatched).svg|Laag (ruad streget)

## Luke uk diar
Ladakh

**Ladakh** as sant 2019 en unioonsteriitoorium faan Indien. Bit diarhen wiar't dial faan di bundesstoot Jammu an Kashmir. Di bundesstoot as apdiald wurden tu a teritoorien **Ladakh** an Jammu an Kaschmir, an tu Asad Kaschmir (*Frei Kaschmir*), wat nü tu Pakistaan hiart. Hoodstääd as Leh.

Flag of Ladakh, India.svg|Flag faan Ladakh
Ladakh in India (de-facto).svg|Laag

## Luke uk diar
Amritsar

**Amritsar** (; faan *Amrita Saras*: 'nektaar sia') as en gratstääd uun a indisk bundesstoot Panjab. Diar wene muar üs 1,1 miljoon minsken.

## Luke uk diar
Dogri

**Dogri** () as en indoaarisk spriak an woort faan son 2,6 miljoon minsken uun Nuurdindien spreegen. Hat hiart sodenang tu't indogermaans. 

Alue_jossa_dogria_puhutaan.png|Spriakregiuun

Dogri as nai mä Panjabi, woort daalang oober üs aanj spriak mä tau spriakwiisen *Dogri* an *Kangri* uun det skööl faan a *Nuurdwaastindisk spriaken* uunsen.

## Luke uk diar
Kashmiri

**Kashmiri** of **Kaschmiri**, ( / *kŏśur*) as en Indoaarisk spriak uun det skööl faan a Dardisk spriaken, an hiart sodenang tu't indogermaans. Hat woort uun Jammu an Kaschmir faan son sööwen miljoon minsken spreegen. 

Kaschmiri woort eder mä araabisk skraft, of uk uun Devanagari skrewen.

## Luke uk diar
Agra

**Agra** () as en gratstääd uun a indisk bundesstoot Uttar Pradesh, an wiar faan 1526 bit 1887 hoodstääd faan't Moguul Rik. Hat leit sowat tesken Delhi an Kanpur. Diar wene son 1,7 miljoon minsken. Uun Agra stäänt at Tadj Mahal. 

## Luke uk diar
Jaipur

**Jaipur** () as det hoodstääd faan a indisk bundesstoot Rajasthaan mä son trii miljoon iinwenern. Hat as en industriistääd an a kulturel madelponkt faan Rajasthaan. At ualstääd as en UNESCO weltarewdial.

## Kliima



## Luke uk diar
Kanpur

**Kanpur** (, ,  []) as en gratstääd uun a indisk bundesstoot Uttar Pradesh bi a struum Ganges. Diar wene son 2,8 miljoon minsken. Kanpur as en industrielen swaarponkt faan Indien. 

## Luke uk diar
Lucknow

**Lucknow** of **Lakhnau** (Hindi: , Urdu: ;  []) as det hoodstääd faan a indisk bundesstoot Uttar Pradesh, an en industrielen swaarponkt faan Indien. Diar wene son 2,8 miljoon minsken.

## Luke uk diar
Gandhinagar

**Gandhinagar** (, , Marathi: ) as sant 1970 det hoodstääd faan di indisk bundesstoot Gujarat. Diar wene gud 200.000 minsken. Hat as näämd efter Mahatma Gandhi, di uun Gujarat bäären wurd. 

## Luke uk diar
Port Louis

**Port Louis** () as det gratst stääd an det hoodstääd faan Mauritsius uun a Indisk Oosean mä son 150.000 iinwenern.

Port Louis as di wiartskapelk an kulturel madelponkt faan Mauritsius, hää en fluuchplaats an en huuwen mä dampern tu Réunion. 

## Kliima



## Luke uk diar
Ahmedabad

**Ahmedabad** (Gujarati:  , ; faan ) as en gratstääd uun a indisk bundesstoot Gujarati, an di wiartskapelk madelponkt. Hat as det fiftgratst stääd uun Indien mä 5,6 miljoon iinwenern. 

## Luke uk diar
Manama

**Manama** ([], , *al-Manāma*) as at hoodstääd an det gratst stääd faan't Könangrik Bachrain uun Araabien. Diar wene gud 150.000 minsken. Tuup mä't amlun san't son 300.000.

## Kliima



## Luke uk diar
Bhopal

**Bhopal** () as at hoodstääd faan di indisk bundesstoot Madhya Pradesh an di wiartskapelk an kulturel madelponkt. Diar wene son 1,8 miljoon minsken. 

Bhopal wurd 1984 bekäänd auer det weltwidj slimst katastroof uun en chemii fabriik.

## Luke uk diar
Katastroof

En **katastroof** (faan ualgreks  *katastrophé* 'amkiar') as en furchboor swaar ünlok.

Hat jaft selskapelk, wiartskapelk, technisk (A, B, C, D, E, F) an natüürelk katastroofen.

## Luke uk diar
Maskat

**Maskat** ([], ; üüb ingelsk: *Muscat*) as det hoodstääd faan Omaan uun Araabien. Diar wene man 30.000 minsken. Tuup mä't amlun san't son 635.000. 

## Kliima



## Luke uk diar
Abu Dhabi

**Abu Dhabi** ([], ) as at hoodstääd faan't Emiraat Abu Dhabi, an uk faan a Ferianagt Araabisk Emiraaten. Diar wene son 1,5 miljoon minsken.

Emblem of Abu Dhabi.svg|Woopen
Flag of Abu Dhabi.svg|Flag

## Kliima



## Luke uk diar
Nagpur

**Nagpur** (Marathi: , ) as en gratstääd uun a indisk bundesstoot Maharashtra mä son 2,4 miljoon iinwenern. Nagpur leit sowat uun a maden faan hial Indien an as en wiartskapelken an kulturelen madelponkt faan't regiuun. 

## Kliima
Miast as't hiat an drüg mä winj faan nuurduast. Oober uun a somer kiart a winj am, an brangt focht faan süüdwaast, det as a somermonsuun.



## Luke uk diar
Bhubaneswar

**Bhubaneswar** () as at hoodstääd faan a indisk bundesstoot Odisha. Diar wene son 850.000 minsken. Det stääd as bekäänd för det ünwis taal faan Hindu templer.

## Kliima



## Luke uk diar
Chennai

**Chennai** (Tamil:   []), bit 1996 **Madras** (Tamil:   [] of   []) as at hoodstääd faan a indisk bundesstoot Tamil Nadu. Hat leit bi't uastküst faan Indien, an diar wene wel son 6,5 miljoon minsken. Tuup mä't amlun san't son 6,7 miljoonen. 

## Kliima
Chennai leit uun a troopen, huar't at hialer juar hiat as. Rintidj as faan Jüüle bit Deetsember.



## Luke uk diar
Madurai

**Madurai** (Tamil:  *Maturai* [])  as en gratstääd uun Süüdindien mä gud ian miljoon iinwenern. Hat as wel muar üs 2.000 juar ual. 

## Kliima
Madurai leit uun a troopen, huar't at hialer juar hiat as.



## Luke uk diar
Kochi

**Kochi** (Malayalam   ) as en gratstääd uun a indisk bundesstoot Kerala. Diar wene gud 600.000 minsken, tuup mä't amlun san't 2,1 miljoonen.

## Kliima
Kochi leit uun a troopen, huar't at hialer juar hiat as. At rintidj waaret faan April bit Nofember.



## Luke uk diar
Bangalore

**Bangalore** (), sant 2014 **Bengaluru** (Kannada:   ) as at hoodstääd faan a indisk bundesstoot Karnataka uun Süüdindien. Hat as mä 11,4 miljoon iinwenern at traadgratst stääd uun Indien efter Mumbai an Delhi. Banagalore as en swaarponkt faan loft- an rümfaard, an uk faan IT technik.

## Kliima
Bangalore leit uun a troopen, huar't at hialer juar hiat as. Rintidj as faan Mei bit Oktuuber.



## Luke uk diar
Panaji

**Panaji** (Konkani/Marathi: , ; iar üüb portugiisk: *Nova Goa* - 'Nei Goa') as at hoodstääd faan a indisk bundesstoot Goa. Diar wene gud 40.000 minsken.

## Kliima
Panaji leit uun a troopen, huar't at hialer juar hiat as. Rintidj as faan Mei bit Oktuuber.



## Luke uk diar
Konkani

**Konkani** (कोंकणी) as en indoaarisk spriak, diar fööraal uun Goa (Indien) spreegen woort. Hat as nai mä Maraathii, hää oober föl iinflööd faan Portugiisk, auer Goa 400 juar loong en portugiisk kolonii wiar. 

Konkani woort faan 2,3 miljoon minsken üs mamenspriak snaaket, an fölen liar det tu, auer't en amtspriak uun Goa, an uun Indien as. Hat woort normoolerwiis uun Devanagari skrewen, koon oober uk mä't latiinsk skraft skrewen wurd.

## Luke uk diar
Raipur

**Raipur** (Hindi: , ) as at hoodstääd faan a indisk bundesstoot Chhattisgarh. Diar wene gud ian miljoon minsken. Det stääd hää en grat bedüüdang för't holtwiartskap.

## Kliima
Raipur leit uun a troopen, huar't auer't hialer juar hiat as. Rintidj as faan Jüüne bit September.



## Luke uk diar
Gangtok

**Gangtok** (Nepali/Hindi: , &nbsp;, Bhutia སྒང་ཐོག་ *sgang thog*) as at gratst stääd an at hoodstääd faan det weesen könangrik, an nü indisk bundesstoot Sikkim. Hat leit bi a kaant faan't Himalaya üüb en hööchde faan 1.800 meetern. Diar wene son 30.000 minsken.

## Luke uk diar
Sikkimeesk

At **Sikkimeesk** of **Denjongka**, uk **Bhutia**, **Bhotia** as en tibetobirmaansk spriak uun't indisk regiuun Sikkim an Darjeeling.

Sikkimeesk woort uk üs spriakwiis fan't Dzongkha uunsen.
Kohima

**Kohima** as at hoodstääd faan a indisk bundesstoot Nagaland. Diar wene son 100.000 minsken.

## Kliima



## Luke uk diar
Thiruvananthapuram

**Thiruvananthapuram** (Malayalam   ), iar: **Trivandrum** as at gratst stääd an at hoodstääd faan di indisk bundesstoot Kerala. Dair wene son 750.000 minsken. Det stääd as en swaarponkt faan't IT industrii.

## Kliima
Thiruvananthapuram leit uun a troopen, huar't at hialer juar hiat as. Rintidj as faan April bit Nofember.



## Luke uk diar
Ranchi

**Ranchi** (Hindi , ) as at hoodstääd faan di indisk bundesstoot Jharkhand. Diar wene gud ian miljoon minsken.

## Kliima



## Luke uk diar
Shimla

**Shimla** ( []; iar uk *Simla* of *Shyamala*) as at somer-hoodstääd faan di indisk bundesstoot Himachal Pradesh. Det stääd leit  huuch, an diar wene gud 200.000 minsken. 

## Kliima



## Luke uk diar
Dharamshala

**Dharamshala** (; of uk: *Dharamsala*, det ment: 'Hüs faan Dharma') as det wonter-hoodstääd faan di indisk bundesstoot Himachal Pradesh. Diar wene son 30.000 minsken.

## Luke uk diar
Akkumulātor-Driifwainer

**Akkumulātor-Driifwainer** jeft et al sent 1891. Di Elektritsiteet wiar jit jung, en em saacht Waien, diarme wat tö bigen.

## Histoorie

**1890er Jaaren**
Sa waar fuar en Elektritsiteets-Ütsteling en Driifwain me Akkumulatooren becht wat di Liren üp Stair braacht. Leeterhen kām muar Driifwainer ön di Iirsenbaan.

**1900er Jaaren**
Di jest gurter Tal fan Akkumulátor-Driifwainer jeet AT en fing Numern. Di AT3 löp me forskelig Biteekningen bit 1962 ön Dütsklön en jit leenger uk ön Poolen.

**1950er Jaaren**
Ön di 50er Jaaren waar en litj Seerie fan di ETA 176 becht, dat em dit ütprobiari kür. Diareeđer kām 1954 di ETA 150, leeterhen BR 515, wat b8t 1995 üp Wai wiar.

**1970er Jaaren**
Fan 1977 bit 1979 waar en Driifwain me Dieselmaskiin (VT 628) ombecht, dat en me Bateriien köör en aur Köörwiir eeđerleer kür. Dit waar uk klaar dat em dit bech kür, man em meenti da, dat dit dach gönstiger wiar en köör me Diesel.

**2010er Jaaren**
Aur di Kliimawanel kām em weđer üp di Taacht en luki eeđer Alternatiiwen tö Diesel. Me di Bateriitechnik trinjom Lithium waar dit iinfacher en seet dit om. Jen fan sok Driifwainer es di Stadler FLIRT Akku, wat di Sleeswig-Holstiinsk Lönsbidreft 2023 ön Gang fingen heer.

## Galerii


NAH.SH_526_007_(52393332551).jpg|FliRT Akku 526-007 bi di InnoTrans 2022

517-008.jpg|Di aacht "Prototypen" ETA 176 löp uk en hiili Tir. 1968 waar diarfan di BR 517.

89-32_Lauterecken-Grumbach-2.jpg|Di ETA 150 / BR 515 wiar mung 1954 en 1995 uk ön Sleeswig-Holstiin üp Wai.

Anb-eta.png|MaK ön Kiil heer en litj Seerie ETA fuar di Alsternordbahn becht.

Ma_090_802_Skierniewice_05.04.05_w.JPG|En **AT<small>3</small>**, leeterhen uk ETA 177, 178 en 180, sa üs des fan 1908 bit 1962 ön Dütsklön ön Gang wiar.

442.1DB_Akku_(8442_100_H_W).jpg|Di Bombardier Talent 3 me Akku heer höm ek döörseet.


## Futnooten
Weehawken

**Weehawken** [] as en township uun't Hudson County faan a US-bundesstoot New Jersey. Diar wene gud 17.000 minsken.

## Luke uk diar
Rocky Mount (North Carolina)

**Rocky Mount** as en stääd uun a US-amerikoonsk bundesstoot North Carolina. Diar wene gud 50.000 minsken.

## Luke uk diar
Shillong

**Shillong** as at hoodstääd faan a indisk bundesstoot Meghalaya. Hat leit üüb en hööchde faan 1.500&nbsp;meetern, an diar wene gud 140.000 minsken. 

Bit 1972 wiar Shillong hoodstääd faan Assam, do as Assam apdiald wurden.

## Kliima



## Luke uk diar
Aizawl

**Aizawl** (Ingelsk; Hindi: , ; Bengaals: , , *Aijal* oder *Aijol*) as at hoodstääd faan di indisk bundesstoot Mizoram. Hat leit üüb en hööchde faan 1.100 meetern, an diar wene gud 290.000 minsken. 

## Luke uk diar
Amaravati

**Amaravati** () as en *ploonstääd* an skal at hoodstääd faan di indisk bundesstoot Andhra Pradesh wurd. Hat leit bi a struum Krishna, an as iarst 2015 grünjlaanj wurden. Tu tidj auernamt noch Hyderabad uun Telangana a hoodstäädapgoowen.

## Luke uk diar
Agartala

**Agartala** (Bengaals: , ) as at hoodstääd faan a indisk bundesstoot Tripura. Diar wene gud 400.000 minsken. 

## Kliima



## Luke uk diar
Dehradun

**Dehradun** (Hindi: ) as at hoodstääd faan di indisk bundesstoot Uttarakhand. Diar wene son 600.000 minsken, mä't amlun sant 850.000. 

## Luke uk diar
Krishna (struum)

A **Krishna** (, , ) as en struum uun a süüd faan Indien. Hi as mä en lengde faan 1.400 km di traadlingst struum uun Indien.

Sin weeder komt faan a Waastghats uun Maharashtra, man 64 km faan't Araabisk Sia wech, an ferlääpt faan waast tu uast troch Maharashtra, Karnataka, Telangana an Andhra Pradesh, huar hi iin uun a Golf faan Bengaalen lääpt.

## Kwelen


## Luke uk diar
Waastghats

A **Waastghats** (, , , , ) san en keed faan berger uun a waast faan Indien. Jo faal efter waast uf tu't Araabisk Sia, an efter uast slot det Huuchlun faan Dekkan uun.

Di rin, di mä a monsuun faan waasten komt, rinjt uun a Waastghats uf, diaram as 't uun't Dekkan temelk drüg.

## Luke uk diar
Dekkan

At Huuchlun faan **Dekkan** (uk: **Dekhan** of **Deccan**, , faan  = 'süüd') as en muar of maner triihuket lunflaak uun Süüdindien, diar efter waast uun a Waastghats auergongt, an efter uast suutjis uffäält.

## Luke uk diar
Mariehamn

**** () as at hoodstääd faan't Finsk regiuun Åland, an uk det iansagst stääd diar. Uun Mariehamn woort sweedsk snaaket, an diar wene  minsken (Stant ). 

## Luke uk diar
Kajaani

**Kajaani** [] (Sweedsk *Kajana*) as at hoodstääd faan't Finsk regiuun Kainuu mä  iinwenern (Stant ).

Uun Kajaani hää Elias Lönnrot lewet, di det finsk natsionaal dachtang *[[Kalevala]]* skrewen hää. Faan Kajaani ütj as hi flooksis troch Kareelien raiset.

## Luke uk diar
Joao Grimaldo

**Joao Alberto Grimaldo Ubidia** (krasent 20. Febrewoore 2003 uun Liima), woort miast **Joao Grimaldo** näämd, as en Peruaansen futbaal speler.

## Luke uk diar
Hämeenlinna

**Hämeenlinna** [] (Sweedsk *Tavastehus*) as at hoodstääd faan't Finsk regiuun Kanta-Häme mä  iinwenern (Stant ). Hat leit sowat hualew wai tesken Helsinki an Tampere.

## Luke uk diar
Kouvola

**Kouvola** [] as at hoodstääd faan't Finsk regiuun Kymenlaakso. Diar wene gud 80.000 minsken. 

## Luke uk diar
Kokkola

**Kokkola** [] (, bit 1976 **Gamlakarleby**) as at hoodstääd faan't Finsk regiuun Madelösterbotten. Diar wene  minsken (Stant ).

## Luke uk diar
Vaasa

**Vaasa** [] (, faan 1855 bit 1917 *Nikolaistad*) as en huuwenstääd, an at hoodstääd faan't Finsk regiuun Österbotten. Diar wene son 68.000 minsken. Hat as en kulturelen madelponkt faan't hialer lun. 

## Luke uk diar
Mikkeli

**Mikkeli** [] (Sweedsk *S:t Michel*) as at hoodstääd faan't Finsk regiuun Süüdsavo mä  iinwenern (Stant ). 

## Luke uk diar
Kalevala

At **Kalevala** of **Kalewala** [] as en saamlang faan Finsk mythologii, diar uun't 19. juarhunert faan Elias Lönnrot tuupsteld wurden as. Hat täält üs Finsk natsionaal eepos, an hiart tu't wichtagst literatuur uun finsk spriak. Hat spelet uun Kareelien.

'Kalevala' ment so föl üs 'det lun faan Kaleva', en föörfaar faan Väinämöinen. Det buk as tuiarst uun't juar 1835 ütjkimen, an hää 22.795 fees un 50 staken. 

Kalevala1.jpg|Iarst ütjgoow faan't 'Kalewala'


## Luke uk diar
Thelonious Monk/sö

**Thelonious Sphere Monk** (* 10. Oktoober 1917 ön Rocky Mount, North Carolina; †&nbsp;17. Febriwaari 1982 ön Weehawken, New Jersey) wiar ein US-amerikānsk Jazz musiiker, Pianist en Komponist.

Töhop me Charlie Parker, Dizzy Gillespie, Charlie Christian en Kenny Clarke teelt Monk üs Grünjliier fan di Jazz-Stiil Bebop.

Monk wiar fuar en wunerlich Aart bikeent. Uk dēr hi Musiiksteken aaft en Noom eeđer hömsalev ("Blue Monk" esf.). Aur mal lung Tir kür hi bi en Mäzeen uuni.

Thelonious Monk stuarev 1982 fan Brainslach.

## Wichtig Āpnaamen
* *[[Genius Of Modern Music]] Vol. 1* (1947–48, Blue Note)
* *Genius Of Modern Music Vol. 2* (1952, Blue Note)
* 1954 – Miles Davis: *[[Miles Davis and the Modern Jazz Giants]]* (ed. 1956, Prestige)
* 1956 – *[[Brilliant Corners]]* (Riverside)
* 1957 – *[[Thelonious Monk Quartet with John Coltrane at Carnegie Hall]]* (Blue Note, 2005)
* 1957 – *[[Monk’s Music]]* (Riverside)
* 1957 – *[[Thelonious Alone in San Francisco]]* (Riverside)
* 1959 – *[[The Thelonious Monk Orchestra at Town Hall]]* (Riverside)
* 1959 – *[[Les Liaisons Dangereuses 1960]]* (Sam/Saga, 2017)
* 1963 – *[[Criss-Cross (Album)|Criss Cross]]* (Columbia)
* 1964 – *[[Live at the It Club]]* (Sony, 1998)
* 1964 – *[[Big Band and Quartet in Concert]]* (Columbia)
* 1965 – *[[Monk in Paris: Live at the Olympia]]* (Thelonious, 2003)
* 1968 – *[[Underground (Album)|Underground]]* (rec. 1967/68, Columbia)
* 1971 – *[[Something in Blue]]* (Black Lion)

## Luki uk jir

* Blue Monk (Th. Monk 1954)

* Blue Monk (Herbie Hancock 1986)

* Blue Monk fan en priwaat "Jazz-Guitar-Trio" (2019)

*
Sodankylä

**Sodankylä** [] (Nuurdsamisk *Soađegilli*) as en gemeen uun't Finsk regiuun Lapplun. Diar wene  minsken (Stant ). A miast iinwenern faan't gemeen wene uun det saarep mä di salew nööm 'Sodankylä', diar nuurden faan a pulaarkreis leit. 

## Luke uk diar
Buumtabak

A **Buumtabak** (*Nicotiana glauca*) as en plaantenslach uun det skööl Nicotiana (Tabak). 

Uun Buumtabak as en betj Nikotiin, oober uk Anabasin an Nornicotin. Det san böös giftag alkaloiiden.


Nicotiana-glauca-20080330.JPG|Bloosen
Starr 061114-9888 Nicotiana glauca.jpg|Früchten



## Luke uk diar

*
Büüren Tabak

A **Büüren Tabak** (*Nicotiana rustica*) as en plaantenslach uun det skööl Nicotiana (Tabak). Hi komt eegentelk faan Süüdameerikoo, woort daalang oober uk uun Uasteuroopa uunbaud üs * 'Machorka' *. 


Nicotiana rustica - 4849.jpg|Bleeden an bloosen
01736 - Nicotiana rustica (Bauerntabak).JPG|Früchten



## Luke uk diar

*
Swaanhals Agaaw

At **Swaanhals Agaaw** (*Agave attenuata*) as en plaantenslach uun det skööl faan a Agaawen (*Agave*). Hör bloos hää son aparte furem, huar uk di nööm faan komt.

Hat komt eegentelk faan Meksiko, wääkst daalang oober uk am't Madlunsia, üüb a Kanaaren an Madeira. 


Agave attenuata 2.jpg|Bloos
Agave attenuata MHNT.BOT.2009.7.9.jpg|Frücht an siad
Funchal, Agave, Rua da Quinta Calaça.jpg|uun Funchal, Madeira



## Luke uk diar
Kemijärvi

**Kemijärvi** [] as en letjstääd uun't Finsk regiuun Laplun. Hat as det nuurdermiast stääd faan Finlun, an diar wene  minsken (Stant ).

Uun Kemijärvi as en swaarponkt faan't holt industrii, an faan a fräämenferkiar.

## Luke uk diar
Ivalo

**Ivalo** [] (Nuurdsamisk *Avvil*, Inarisamisk *Avveel*, Skoltsamisk *Âʹvvel*) as en saarep uun't Finsk regiuun Laplun, an ferwaltangsteed faan't gemeen Inari. Diar wene gud 3.000 minsken. 

## Luke uk diar
Pello

**Pello** [] (bit 1949 *Turtola*) as en gemeen an en saarep uun't Finsk regiuun Laplun, naibi't grens tu Sweeden. Diar wene gud 3.000 minsken. Uk üüb a sweedsk ääg jaft'at en saarep mä disalew nööm. 

## Luke uk diar
Klaukkala

**Klaukkala** [] (sweedisch: *Klövskog*) as en saarep uun't Finsk regiuun Uusimaa, an ferwaltangsteed faan't gemeen Nurmijärvi. Diar wene gud 20.000 minsken.

## Luke uk diar
Kittilä

**Kittilä** as en gemeen an en saarep uun't Finsk regiuun Laplun. Diar wene gud 6.000 minsken.

## Luke uk diar
Ylitornio

**Ylitornio** [] (det ment: *Boower Tornio*) (, Nuurdsamisk *Badje-Duortnus*) as en gemeen uun't Finsk regiuun Laplun naibi't grens tu Sweeden. Diar wene gud 4.000 minsken.

## Luke uk diar
Nummela

**Nummela** [] as en stääd uun't Finsk regiuun Uusimaa, an ferwaltangsteed faan't gemeen Vihti. Diar wene gud 14.000 minsken.

## Luke uk diar
Porvoo

**Porvoo** [] () of **Borgå** [] () as en stääd uun't Finsk regiuun Uusimaa nuurduasten faan Helsinki. Diar wene son 50.000 minsken.

## Luke uk diar
Lohja

**Lohja** [] (Sweedsk **Lojo**) as en stääd uun't Finsk regiuun Uusimaa mä  iinwenern (Stant ).

## Luke uk diar
Kirkkonummi

**Kirkkonummi** [] (Finsk; Sweedsk **Kyrkslätt** []) as en stääd uun't Finsk regiuun Uusimaa. Di nööm ment *sark hias*. Uun Kirkkonummi wene gud 40.000 minsken.

## Luke uk diar
Ekenäs

**Ekenäs** [] (Sweedsk), Finsk **Tammisaari** [] as en weesen gemeen uun't Finsk regiuun Uusimaa. Daalang hiart det stääd tu't gemeen Raseborg, an as uk sin ferwaltangsteed. Uun Ekenäs wene son 15.000 minsken.

## Luke uk diar
Kohtla-Järve

**Kohtla-Järve** as en stääd uun a Lunkreis Ida-Viru uun Nuurduast-Eestlun mä gud 33.000 iinwenern. Diar woort ööleskiifer ufbaud.

## Luke uk diar
Hyvinkää

**Hyvinkää** [] (Sweedsk *Hyvinge*) as en stääd uun't Finsk regiuun Uusimaa nuurden faan Helsinki. Diar wene gud 46.000 minsken.

## Luke uk diar
Jokela

**Jokela** [] as en saarep uun't Finsk regiuun Uusimaa, an ferwaltangsteed faan't gemeen Tuusula. Diar wene gud 6.500 minsken.

## Luke uk diar
Maardu

**Maardu** () as en stääd uun a Lunkreis Harju uun Nuurd-Eestlun mä gud 16.000 iinwenern. 

## Luke uk diar
Narva-Jõesuu

**Narva-Jõesuu** (det ment: Narva müs, ual sjiisk nööm: *Hungerburg*, rüsk ) as en stääd uun a Lunkreis Ida-Viru uun Nuurduast-Eestlun mä gud 2.600 iinwenern.

## Luke uk diar
Massachusetts Institute of Technology

At **Massachusetts Institute of Technology** (**MIT**) as en technisk uniwersiteet uun Cambridge uun a US-amerikoonsk bundesstoot Massachusetts. Hat täält üs ian faan a wichtagst uniwersiteeten üüb a hialer welt. Uun't MIT sat uk at 'World Wide Web Consortium' (W3C), diar a standards för't WWW fääst leit.

## Luke uk diar
Uniwersiteet

En **uniwersiteet** as en huuchskuul mä 'promtioonsrocht', diar kön dokterwerken skrewen wurd. Aal a wedenskapen skel diar pleeget wurd troch forskin an liaren. A studenten skel diar oober uk en ütjbildang för en beruuf fu.

A äälst uniwersiteeten wiar jodiaren faan Bologna (1088), Oxford (1170 ?), Pariis (1150), uun a sjiisk spriakrüm det faan Prag (1348), uun Sjiisklun det faan Heidelberg (1386). Det äälst uun a USA as det faan Harvard (1636).

## Luke uk diar
Cambridge (Massachusetts)

**Cambridge** [] as en stääd uun di US-amerikoonsk bundesstoot Massachusetts an leit nai bi Boston. Hat as näämd efter Cambridge uun Ingelun. Uun Cambridge san tau faan a wichtagst uniwersiteeten üüb a hialer welt aran: Harvard University an at Massachusetts Institute of Technology.

Uun Cambridge wene son 120.000 minsken. Cambridge an Lowell wiar ans kreisstääden faan't Middlesex County.

## Luke uk diar