open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ferkeelang

En **Ferkeelang** of *gripaal infekt* as en betiaknang för en sjocht uun nöös an hals, diar faan wiiren ütjliaset woort. Diarbi woort fööraal at slimhidj uungreben. 

En ferkeelang begant miast mä hoost an halspiin, an do kem snoot, hoodwark an fiiber. Det gongt miast efter sööwen bit tjiin daar faan salew tu aanj, koon oober uk trii weg düüre. 

För en ferkeelang surge muar üs 200 slacher fan wiiren. Jo wurd miast mä drööber uun a loft faan ään minsk tu di ööder auerdraanj, of uk t.b. mä't uunfaadin faan dörgreber.

## Luke uk diar
Kikaninchen

**Kikaninchen** (aanj skriiwwiis: **KiKANiNCHEN**) as en sjiisk fernsee rä, diar üüb a sender **KiKA** wiset woort. Hat as soocht för jongen faan trii bit sääks juaren.

Sant 2023 jaft'at diar flook staken faan uk üüb fering.

2024 san staken üüb frasch apnimen wurden: www.teooter.de

## Luke uk diar
* Kikaninchen.de
* Kikaninchen üüb muar spriaken
* Kikaninchen üüb fering
Lemberg

**Lwiw** (), sjiisk **Lemberg** (, (Lemberg), , ) as en gratstääd uun a waastelk Ukraine. Hat wiar ans hoodstääd faan't Könangrik Galitsien. Diar wene gud 700.000 minsken. Daalang as Lemberg hoodstääd faan't Oblast Lwiw.

Coat of arms of Lviv.svg|Woopen

## Kliima
Lemberg hää en *kontinentaal* kliima mä warem somern an kuul wontern.



## Luke uk diar
Könangrik Galitsien

At **Könangrik Galitsien an Lodomeerien** lai uun a süüd faan Poolen an uun a waast faan a Ukraine. Hat wiar mä't Könangrik Uastenrik-Ungarn ferbünjen. Efter a Iarst Weltkriich wurd hat apdiald tu Poolen an Ukraine. Hoodstääd wiar Lemberg (, ).

Poolsk prowinsen: Schleesien, Letjpoolen, Karpaatenföörlun

Ukrainisk prowinsen: Ljwiw, Iwano-Frankiwsjk, Ternopilj

At **Könangrik Galitsien** hää niks tu dun mä Galitsien uun Spoonien.

## Luke uk diar
Galitsien (muardüüdag)

Wat menst dü?

* Galitsien uun Spoonien
* Könangrik Galitsien uun Uasteuroopa

Of menst dü ferlicht?

* Galitsisk spriak
Menorca

**Menorca** [məˈnɔɾkə] as det naistgratst faan a Balearisk Eilunen uun't waastelk Madlunsia. Diar wene knaap 100.000 minsken. *Menorca* ment so föl üs *det letjer eilun*, uun't jindial tu *[[Mallorca]]*, *det grater eilun*. Hoodstääd faan Menorca as Maó (spoonsk: Mahón).

## Comarcas
Menorca hää tau *[[comarca]]s* (~ lunkreiser):

* Ciutadella
* Mahón

## Luke uk diar
Mallorca

**Mallorca** (Katalaans [], Spoonsk [], ütjspreegen: *Majorka*) as en eilun uun't waastelk Madlunsia. Hat hiart tu't skööl faan a Balearisk Eilunen uun Spoonien. Diar wene gud 900.000 minsken. Üüb Mallorca leit uk Palma de Mallorca, at hoodstääd faan a Balearen.

Trinjam lei a bewenet eilunen Menorca, Cabrera, Ibiza, Formentera, an do noch flook letjer ünbeweneten.

Mallorca as bekäänd för san ünmiatagen fräämenferkiar.

## Comarcas
Mallorca as iindiald tu sääks *[[comarca]]s* (~ lunkreiser):

File:Karte Serra de Tramuntana 2022.png|Serra de Tramuntana
File:Karte Raiguer 2022.png|Raiguer
File:Karte Pla de Mallorca 2022.png|Pla de Mallorca
File:Karte Llevant 2022.png|Llevant
File:Karte Migjorn 2022.png|Migjorn
File:Karte Palma 2022.png|Palma


## Luke uk diar
Cabrera (Eilun)

**Cabrera** as en letj eilun uun't waastelk Madlunsia. Hat hiart tu a Balearen (Spoonien), an leit naibi Mallorca. Cabrera stäänt oner natüürskül, an diaram wenet diar uk knaap hoker. Hat woort faan't *[[comarca]]* Palma de Mallorca ferwaltet.

## Luke uk diar
Formentera

**Formentera** [] as en letj eilun uun't waastelk Madlunsia. Hat hiart tu a Balearen uun Spoonien, an leit naibi Ibiza. Diar wene gud 11.000 minsken. Hoodstääd as Sant Francesc de Formentera.

Formentera as ei widjer onerdiald, hat amfaadet ian gemeen.

## Luke uk diar
Ibiza

**Ibiza** ( [],  **Eivissa**) as en eilun uun't waastelk Madlunsia. Hat as det traadgratst faan a Balearen an hiart tu Spoonien. Diar wene gud 150.000 minsken.

Naibi Ibiza leit Formentera, efter nuurduast tu lei Menorca an Mallorca mä Cabrera.

## Comarca
Ibiza as ei widjer onerdiald tu comarcas (~lunkreiser); diar jaft'at fiiw gemeenen:
* Ibiza Stääd
* *Quartó de Santa Eulària*, *Santa Eulària des Riu*
* *Quartó de Balansat*, *Sant Joan de Labritja*
* *Quartó de Portmany*, *Sant Antoni de Portmany*
* *Quartó de ses Salines d'Eivissa*, *Sant Josep de sa Talaya*

## Luke uk diar
Kuldīga

**Kuldīga** (tjüsch: *Goldingen*) as en stää önj Kuurlönj önjt weesten foon Letlönj. E stää heet 10.000 inboogere (2021) än as et sentrum foon e kris Kuldīgas novads.

Iir dåt da tjüsche ridere eeftert Baltikum kömen, häin da Kuure - dåt baltisch följk wat iirtids önjt weesten foon Letlönj booged - heer en borj. Önjt nüügenst iirhunert önjtstöö näist e borj en boogseeting. Eeder önjt tratäinst iirhunert kömen da tjüsche ridere än brånden e borj dil. Dåt jarst tooch wörd Kuldīga önjt iir 1242 nåmd as da ridere nü jarnge äine borj foon stiinj heer bägeden. Önjt fjouertäinst iirhunert häi e stää har formd, än jü trätj 1368 tu e Hanse bai. Am 1600 wus Kuldīga önj twunti iir e hoodstää foont hiirtuchduum Kuurlönj. 1702 wörd e borj foon dåt swänsch hiir plünerd än önjstöög mååged. Diling as Kuldīga en Europääsch Årw än lasmoot önj e Nai Hanse.

Döör Kuldīga låpt di struum Venta, wat ouders as da mååste struume önj Euroopa heer nuch san natörlike luup heet än ai kanalisiird as. Bekånd as Kuldīga besuners for di briidjste wååderfål önj Euroopa, Ventas Rumba, än jü üülj klänkerbru ouer e Venta foon 1874, weer diling nuch e hoodstroote ouer aw låpt.

## Referänse
Venta

At **Venta** (sjiisk nööm: *Windau*) as en struum uun Litauen an uun't waastelk Letlun.

Hat hää hör hood naibi Kuršėnai (Kurschenen) uun a litauisk Distrikt Šiauliai (Schaulen) an lääpt uf uun a Uastsia naibi Ventspils (sjiisk: *Windau*) uun Letlun.

Üüb san wai ferlääpt at Venta troch a stääden Užventis, Viekšniai, Mažeikiai uun Litauen, an Skrunda an Kuldīga uun Letlun.

Uun Kuldīga fäält di struum auer di 240 meeter briad weederfaal Ventas Rumba. Hi as ei alt huuch, man woorskiinelk a briadst weederfaal uun  Euroopa:

## Luke uk diar
Gaiziņkalns

A **Gaiziņkalns** (sjiisk nööm: **Gaising**) as mä en hööchde faan 312 meetern a huuchst berag uun Letlun.

Hi leit uasten faan't hoodstääd Riga naibi't stääd Madona uun't gemeen Madonas novads maden uun en natuurpark.

Uun a wonter koon'am diar slede an sjii keer.

## Luke uk diar
Sled

En **Sled** as en faartjüch mä tau kuufen. Hat woort daalang miast üs speltjüch of för sport brükt. Iarjuaren wiar hat oober en wichtag mögelkhaid, am waaren tu skebin. 

Sleigh.jpg|thumb|Hingst an sled
Engagé mit einem indianischen Hundeschlitten by Maximilian zu Wied-Neuwied.jpg|Hünjsled
Snowmobile Lynx Enduro 400.jpg|Motoorsled


Grater sleden kön faan hünjer of hingster taanj wurd. An hat jaft uk sleden mä motoor.

## Luke uk diar
Ādažu novads

**** as sant 2021 ian faan 36 gratgemeenen uun Letlun. Hat as tuuplaanj wurden ütj jo ual distrikten *Ādaži* an *Carnikava*. Hoodstääd as Ādaži.

 leit naibi Riga bi't Riga Bocht.

Ādažu novads COA 2022.svg|Woopen
Ādažu novads 2021.png|Koord (2021)


## Luke uk diar
Aizkraukles novads

**** as sant 2021 ian faan 36 gratgemeenen uun Letlun. Hat as tuuplaanj wurden ütj jo ual distrikten *Aizkraukle*, *Jaunjelgava*, *Koknese*, *Nereta*, *Pļaviņas* an *Skrīveri*. Hoodstääd as Aizkraukle.

Aizkraukles novads leit uun a süüd faan't lun.

Aizkraukles novads COA.svg|Woopen
Aizkraukles novads 2021.png|Koord (2021)


## Luke uk diar
Balvu novads

**** as sant 2021 ian faan 36 gratgemeenen uun Letlun. Hat as tuupslööden wurden ütj jo ual distrikten *Balvi*, *Baltinava*, *Rugāji* an *Viļaka*. Tu det gratgemeen hiar tau stääden (*pilsētas*): Balvi an Viļaka, an 19 gemeenen. Hoodstääd as Balvi.

Balvu novads leit uun a nuurduast faan't lun.

Balvu novads COA.png|Woopen
Balvu novads 2021.png|Koord (2021)


## Luke uk diar
Alūksnes novads

**** as sant 2021 ian faan 36 gratgemeenen uun Letlun. Tu det gratgemeen hiar 15 gemeenen (pagasts): Alsviķi, Anna, Ilzene, Jaunalūksne, Jaunanna, Jaunlaicene, Kalncempji, Liepna, Maliena, Mālupe, Mārkalne, Pededze, Veclaicene, Zeltiņi, Ziemeri an det ferwaltangsteed Alūksne (*Marienburg)*.

Alūksnes novads leit uun a nuurduast faan't lun.

LVA Alūksnes novads COA.png|Woopen
Alūksnes novads 2021.png|Koord (2021)


## Luke uk diar
Augšdaugavas novads

**** as sant 2021 ian faan 36 gratgemeenen uun Letlun. Tu det gratgemeen hiar tau stääden (pilsētas): Ilūkste an Subate, an 25 gemeenen (pagasti). At ferwaltang sat uun Daugavpils, diar salew oober ei tu't gratgemeen hiart.

Augšdaugavas novads leit uun a süüduast faan't lun.

Augšdaugavas novada ģerbonis.svg|Woopen
Augšdaugavas novads 2021.png|Koord (2021)


## Luke uk diar
Bauskas novads

**** as sant 2021 ian faan 36 gratgemeenen uun Letlun. Hat as tuupslööden wurden ütj jo ual distrikten *Bauska*, *Iecava*, *Rundāle* an *Vecumnieki*. Tu det gratgemeen hiar tau stääden (*pilsētas*): Bauska an Iecava, an 18 gemeenen. Hoodstääd as Bauska.

Bauskas novads leit uun a süüd faan't lun.

LVA Bauskas novads COA.png|Woopen
Bauskas novads 2021.png|Koord (2021)


## Luke uk diar
Cēsu novads

**** as sant 2021 ian faan 36 gratgemeenen uun Letlun. Hat as tuupslööden wurden ütj jo ual distrikten *Cēsis*, *Amata*, *Jaunpiebalga*, *Līgatne*, *Pārgauja*, *Priekuļi* an *Vecpiebalga*. Tu det gratgemeen hiar 23 gemeenen. Hoodstääd as Cēsis.

Cēsu novads leit uun a maden faan't lun.

LVA Cēsu novads COA.png|Woopen
Cēsu novads 2021.png|Koord (2021)


## Luke uk diar
Dienvidkurzemes novads

**** as sant 2021 ian faan 36 gratgemeenen uun Letlun. Hat as tuupslööden wurden ütj jo ual distrikten *Aizpute*, *Durbe*, *Grobiņa*, *Nīca*, *Pāvilosta*, *Priekule*, *Rucava* an *Vaiņode*. Tu det gratgemeen hiar fiiw stääden (*pilsētas*): Aizpute, Durbe, Grobiņa, Pāvilosta an Priekule, an 26 gemeenen. Hoodstääd as Grobiņa.

Dienvidkurzemes novads leit uun a waast faan't lun bi a Uastsia.

Dienvidkurzemes novada ģerbonis.svg|Woopen
Dienvidkurzemes novads 2021.png|Koord (2021)


## Luke uk diar
Jelgavas novads

**** as sant 2021 ian faan 36 gratgemeenen uun Letlun. Hat as tuuplaanj wurden ütj jo ual distrikten *Jelgava* an *Ozolnieki*. Tu det gratgemeen hiar 16 gemeenen (*pagasti*). Hoodstääd as Jelgava, diar salew oober ei tu't gratgemeen hiart. Jelgava as en *republiik stääd*.

Jelgavas novads leit uun a süüd faan Riga.

LVA Jelgavas novads COA.png|Woopen
Jelgavas novads 2021.png|Koord (2021)


## Luke uk diar
Krāslavas novads

**** as sant 2021 ian faan 36 gratgemeenen uun Letlun. Hat as tuuplaanj wurden ütj jo ual distrikten *Krāslava*, *Dagda* an gratendials *Aglona*. Tu det gratgemeen hiar tau stääden (*pilsētas*): Dagda an Krāslava, an 24 gemeenen (*pagasti*). Hoodstääd as Krāslava.

Krāslavas novads leit uun a süüduast faan't lun.

Krāslavas novads COA.png|Woopen
Krāslavas novads 2021.png|Koord (2021)


## Luke uk diar
Dobeles novads

**** as sant 2021 ian faan 36 gratgemeenen uun Letlun. Hat as tuupslööden wurden ütj jo ual distrikten *Dobele*, *Auce* an *Tērvete*. Tu det gratgemeen hiar tau stääden (*pilsētas*): Auce an Dobele, an 19 gemeenen (pagasti). Hoodstääd as Dobele.

Dobeles novads leit uun a süüdwaast faan't lun.

LVA Dobeles novads COA.png|Woopen
Dobeles novads 2021.png|Koord (2021)


## Luke uk diar
Ķekavas novads

**** as sant 2021 ian faan 36 gratgemeenen uun Letlun. Hat as tuuplaanj wurden ütj jo ual distrikten *Ķekava* an *Baldone*. Tu det gratgemeen hiar trii stääden (*pilsētas*):  Baldone, Baloži an sant 2022 Ķekava, an trii gemeenen (*pagasti*): Baldone Lun, Daugmale und Ķekava Lun. Hoodstääd as Ķekava (*Keckau*).

Ķekavas novads leit uun a maden faan't lun naibi Riga.

Ķekavas novada ģerbonis.svg|Woopen
Ķekavas novads 2021.png|Koord (2021)


## Luke uk diar
Ludzas novads

**** as sant 2021 ian faan 36 gratgemeenen uun Letlun. Hat as tuuplaanj wurden ütj jo ual distrikten Ludza, Cibla, Kārsava an Zilupe. Tu det gratgemeen hiar trii stääden (*pilsētas*): Kārsava, Ludza an Zilupe, an 22 gemeenen (*pagasti*). Hoodstääd as Ludza (*Ludsen*).

Ludzas novads leit uun a uast faan't lun.

Ludzas novads COA.svg|Woopen
Ludzas novads 2021.png|Koord (2021)


## Luke uk diar
Limbažu novads

**** as sant 2021 ian faan 36 gratgemeenen uun Letlun. Hat as tuuplaanj wurden ütj jo ual distrikten *Limbaži*, *Aloja* an *Salacgrīva*. Tu det gratgemeen hiar fiiw stääden (*pilsētas*): Ainaži, Aloja, Limbaži, Salacgrīva an Staicele, an 14 gemeenen (*pagasti*). Hoodstääd as Limbaži.

Limbažu novads leit uun a nuurd faan't lun bi't Riga Bocht.

Limbažu novada ģerbonis.svg|Woopen
Limbažu novads 2021.png|Koord (2021)


## Luke uk diar
Līvānu novads

**** as sant 2021 ian faan 36 gratgemeenen uun Letlun. Tu det gratgemeen hiart det stääd (*pilsēta*): Līvāni, an fiiw gemeenen (*pagasti*): Jersika, Rožupe, Rudzāti, Sutri an Turki. Hoodstääd as Līvāni.

Līvānu novads leit uun a uast faan't lun.

LVA Līvānu novads COA.png|Woopen
Līvānu novads 2021.png|Koord (2021)


## Luke uk diar
Mārupes novads

**** as sant 2021 ian faan 36 gratgemeenen uun Letlun. Hat as tuuplaanj wurden ütj jo ual distrikten *Mārupe* an *Babīte*. Tu det gratgemeen hiart ian stääd (*pilsēta*): Mārupe, an tau gemeenen (*pagasti*): Babīte an Sala. Hoodstääd as Mārupe.

Mārupes novads leit bi't Riga Bocht naibi Riga.

Mārupes novads COA.svg|Woopen
Mārupes novads 2021.png|Koord (2021)


## Luke uk diar
Preiļu novads

**** as sant 2021 ian faan 36 gratgemeenen uun Letlun. Hat as tuuplaanj wurden ütj jo ual distrikten *Preiļi*, *Riebiņi*, *Vārkava* an *Aglona*. Tu det gratgemeen hiart ian stääd (*pilsēta*): Preiļi, an 14 gemeenen (*pagasti*). Hoodstääd as Preiļi.

Preiļu novads leit uun a süüduast faan't lun.

Preiļu novads COA.svg|Woopen
Preiļu novads 2021.png|Koord (2021)


## Luke uk diar
Ropažu novads

**** as sant 2021 ian faan 36 gratgemeenen uun Letlun. Hat as tuuplaanj wurden ütj jo ual distrikten *Ropaži*, *Garkalne*, *Stopiņi* an *Vangaži*. Tu det gratgemeen hiart ian stääd (*pilsēta*): Vangaži, an trii gemeenen (*pagasti*): Garkalne, Ropaži an Stopiņi. Hoodstääd as Ulbroka.

Ropažu novads leit uun a maden faan't lun naibi Riga.

Ropažu novada ģerbonis.svg|Woopen
Ropažu novads 2021.png|Koord (2021)


## Luke uk diar
Saldus novads

**** as sant 2021 ian faan 36 gratgemeenen uun Letlun. Hat as tuuplaanj wurden ütj jo ual distrikten *Saldus* an *Brocēni*. Tu det gratgemeen hiar tau stääden (*pilsētas*): Brocēni an Saldus, an 19 gemeenen (*pagasti*). Hoodstääd as Saldus (*Frauenburg*).

Saldus novads leit uun a waast faan't lun uun't Kuurlun.

Saldus novads COA.png|Woopen
Saldus novads 2021.png|Koord (2021)


## Luke uk diar
Saulkrastu novads

**** as sant 2021 ian faan 36 gratgemeenen uun Letlun. Hat as tuuplaanj wurden ütj jo ual distrikten *Saulkrasti* an *Sēja*. Tu det gratgemeen hiart ian stääd (*pilsēta*): Saulkrasti, an tau gemeenen (*pagasti*): Saulkrasti Lun an Sēja. Hoodstääd as Saulkrasti.

Saulkrastu novads leit uun a maden faan't lun naibi Riga.

LVA Saulkrastu novads COA.png|Woopen
Saulkrastu novads 2021.png|Koord (2021)


## Luke uk diar
Smiltenes novads

**** as sant 2021 ian faan 36 gratgemeenen uun Letlun. Hat as tuuplaanj wurden ütj jo ual distrikten *Smiltene*, *Ape* an *Rauna*. Tu det gratgemeen hiar tau stääden (*pilsētas*): Ape an Smiltene, an 14 gemeenen (*pagasti*). Hoodstääd as Smiltene.

Smiltenes novads leit uun a nuurduast faan't lun.

Smiltenes novada ģerbonis.svg|Woopen
Smiltenes novads 2021.png|Koord (2021)


## Luke uk diar
Jēkabpils novads

**** as sant 2021 ian faan 36 gratgemeenen uun Letlun. Hat as tuuplaanj wurden ütj jo ual distrikten *Aknīste*, *Jēkabpils*, *Krustpils*, *Sala*, *Viesīte* an *Jēkabpils Stääd*. Tu det gratgemeen hiar trii stääden (*pilsētas*): Jēkabpils, Aknīste an Viesīte, an 22 gemeenen (*pagasti*). Hoodstääd as Jēkabpils.

Jēkabpils novads leit uun a süüd faan't lun.

Jēkabpils novada ģerbonis.svg|Woopen
Jēkabpils novads 2021.png|Koord (2021)


## Luke uk diar
Ogres novads

**** as sant 2021 ian faan 36 gratgemeenen uun Letlun. Hat as tuuplaanj wurden ütj jo ual distrikten *Ogre*, *Ikšķile*, *Ķegums* an *Lielvārde*. Tu det gratgemeen hiar sjauer stääden (*pilsētas*): Ogre, Ikšķile, Ķegums an Lielvārde, an 16 gemeenen (*pagasti*). Hoodstääd as Ogre.

Ogres novads leit uun a maden faan't lun.

Ogres novads COA.png|Woopen
Ogres novads 2021.png|Koord (2021)


## Luke uk diar
Talsu novads

**** as sant 2021 ian faan 36 gratgemeenen uun Letlun. Hat as tuuplaanj wurden ütj jo ual distrikten *Talsi*, *Dundaga*, *Mērsrags* an *Roja*. Tu det gratgemeen hiar sjauer stääden (*pilsētas*): Sabile, Stende, Talsi an Valdemārpils, an 18 gemeenen (*pagasti*). Hoodstääd as Talsi.

Talsu novads leit uun a nuurdwaast faan't lun.

Talsu novada ģerbonis.svg|Woopen
Talsu novads 2021.png|Koord (2021)


## Luke uk diar
Tukuma novads

**** as sant 2021 ian faan 36 gratgemeenen uun Letlun. Hat as tuuplaanj wurden ütj jo ual distrikten *Tukums*, *Engure*, *Jaunpils* an *Kandava*. Tu det gratgemeen hiar tau stääden (*pilsētas*): Kandava an Tukums, an 21 gemeenen (*pagasti*). Hoodstääd as Tukums.

Tukuma novads leit uun a nuurdwaast faan't lun.

LVA Tukuma novads COA.png|Woopen
Tukuma novads 2021.png|Koord (2021)


## Luke uk diar
Valkas novads

**** as sant 2021 ian faan 36 gratgemeenen uun Letlun. Hat as 2009 tuuplaanj wurden ütj at stääd (*pilsēta*): *Valka*, an a gemeenen (*pagasti*): *Ērģeme*, *Kārķi*, *Valka Lun*, *Vijciems* an *Zvārtava*. Hoodstääd as Valka.

Valkas novads leit uun a nuurd faan't lun bi't grens tu Eestlun.

LVA Valkas novads COA.png|Woopen
Valkas novads 2021.png|Koord (2021)


## Luke uk diar
Valmieras novads

**** as sant 2021 ian faan 36 gratgemeenen uun Letlun. Hat as tuuplaanj wurden ütj jo ual distrikten *Valmiera*, *Beverīna*, *Burtnieki*, *Kocēni*, *Mazsalaca*, *Naukšēni*, *Rūjiena* an *Strenči*. Tu det gratgemeen hiar fiiw stääden (*pilsētas*): Mazsalaca, Rūjiena, Seda, Strenči an Valmiera, an 26 gemeenen (*pagasti*). Hoodstääd as Valmiera.

Valmieras novads leit uun a nuurd faan't lun.

Valmieras novada ģerbonis.svg|Woopen
Valmieras novads 2021.png|Koord (2021)


## Luke uk diar
Varakļānu novads

**** as sant 2021 ian faan 36 gratgemeenen uun Letlun. Hat as 2009 tuuplaanj wurden ütj at stääd  (*pilsēta*): *Varakļāni* an tau gemeenen (*pagasti*): *Murmastiene* an *Varakļāni Lun*. Hoodstääd as Varakļāni.

Varakļānu novads leit uun a uast faan't lun.

Varakļānu_novads_COA.svg|Woopen
Varakļānu novads 2021.png|Koord (2021)


## Luke uk diar
Ventspils novads

**** as sant 2021 ian faan 36 gratgemeenen uun Letlun. Hat as 2009 tuuplaanj wurden ütj at stääd (*pilsēta*): *Piltene*, an a gemeenen (*pagasti*): *Ance*, *Jūrkalne*, *Piltene*, *Pope*, *Puze*, *Tārgale*, *Ugāle*, *Usma*, *Užava*, *Varve*, *Ziras* an *Zlēkas*. Hoodstääd as Ventspils (*Windau*). Uun detdiar *republiik stääd* sat at ferwaltang, hat hiart salew oober ei mä tu't gratgemeen.

Ventspils novads leit uun a nuurdwaast faan't lun bi a Uastsia.

Ventspils novads COA.svg|Woopen
Ventspils novads 2021.png|Koord (2021)


## Luke uk diar
Artaschat

**Artaschat** (föör 1945 *Ghamarlu*; üüb Armeens: Արտաշատ *Artašat* [ɑɾtɑˈʃɑt]) as at hoodsteed faan det Ararat Prowins uun Armeenien. At steed leit uun a waast faan't prowins. Det hee 19.020 lidj (2022)..

## Kwelen
Aschtarak

**Aschtarak** (üüb Armeens: Աշտարակ *Aštarak* [ɑʃtɑˈɾɑk]) as at hoodsteed faan det Aragatsotn Prowins uun Armeenien. At steed leit uun a süüduast faan't prowins. Det hee 15.686 lidj (2022)..

## Kwelen
UTC−5

**UTC-5** as en tidjsoon bi amanbi 75°&nbsp;waastelk lengde. Hat wikt am fiiw stünj faan't UTC uf.

Ööder nöömer san: 
* Easter Island Standard Time (EAST)
* Eastern Standard Time (EST)
* Ecuador Time (ECT)
* Acre Time (ACT)
* Colombia Time (COT)
* Peru Time (PET)

* Central Daylight Time (CDT)

## Luke uk diar
Armawir

**Armawir** (föör 1992 *Hoktembrjan*, föör 1932 *Sardarabad*; üüb Armeens: Արմավիր *Armavir* [ɑɾmɑˈviɾ]) as at hoodsteed faan det Armawir Prowins uun Armeenien. At steed leit uun a nuurd faan't prowins. Det hee 27.470 lidj (2022)..

## Kwelen
Jeghegnadsor

**Jeghegnadsor** (üüb Armeens: Եղեգնաձոր *Yeġegnadzor* [jeʁeɡnɑˈdzoɾ]) as at hoodsteed faan det Wajots Dsor Prowins uun Armeenien. At steed leit uun a waast faan't prowins. Det hee 6912 lidj (2022)..

## Kwelen
UTC−6

**UTC-6** as en tidjsoon bi amanbi 90°&nbsp;waastelk lengde. Hat wikt am sääks stünj faan't UTC uf.

Ööder nöömer san: 
* Central Standard Time (CST)
* Galapagos Time (GALT)
* Peter Island Time (PIT)

* Mountain Daylight Time (MDT)

## Luke uk diar
Idschewan

**Idschewan** (föör 1961 *Karawansarai*; üüb Armeens: Իջևան of Իջեւան *Ijevan* [idʒeˈvɑn]) as at hoodsteed faan det Tawusch Prowins uun Armeenien. At steed leit uun a maden faan't prowins. Det hee 18.689 lidj (2022)..

## Kwelen
UTC−7

**UTC-7** as en tidjsoon bi amanbi 105°&nbsp;waastelk lengde. Hat wikt am sööwen stünj faan't UTC uf.

Ööder nöömer san: 
* Mountain Standard Time (MST)

* Pacific Daylight Time (PDT)

## Luke uk diar
UTC−12

**UTC-12** as en tidjsoon bi amanbi 180°&nbsp;waastelk lengde. Hat wikt am twaalew stünj faan't UTC uf.

UTC-12 wiset detsalew klooktidj üs UTC+12, as oober ään dai efterk. Bi 180° waast (of uast) as at dootemgrens.

Ööder nöömer san: 
* International Date Line West (IDLW)
* Baker Island Time (BIT)

## Luke uk diar
UTC+14

**UTC+14** as en tidjsoon bi amanbi 150°&nbsp;waastelk lengde. Hat wikt am sjauertaanj stünj faan't UTC uf.

UTC+14 wiset detsalew klooktidj üs UTC-10, as oober ään dai forderk. 

Ööder nöömer san: 
* Line Islands Time (LINT)

## Luke uk diar
UTC+13:45

**UTC+13:45** as en betj wat aparte tidjsoon bi amanbi 168,75°&nbsp;waastelk lengde. Hat wikt am trataanj an triikwart stünj faan't UTC uf.

UTC+13:45 woort bluas üüb a Chatham Eilunen faan Neisialun üs somertidj brükt.

Ööder nöömer san: 
* Chatham Daylight Time

## Luke uk diar
UTC+4:30

**UTC+4:30** as en tidjsoon bi amanbi 67,5°&nbsp;uastelk lengde. Hat wikt am sjauer an en hualew stünj faan't UTC uf.

UTC+4:30 woort bluas uun Afghaanistaan brükt.

Ööder nöömer san: 
* Afghanistan Time (AFT)

## Luke uk diar
UTC+3:30

**UTC+3:30** as en tidjsoon bi amanbi 52,5°&nbsp;uastelk lengde. Hat wikt am trii an en hualew stünj faan't UTC uf.

UTC+3:30 woort bluas uun a Iraan brükt.

Ööder nöömer san: 
* Iran Standard Time (IRST)

## Luke uk diar
UTC−3:30

**UTC-3:30** as en tidjsoon bi amanbi 52,5°&nbsp;waastelk lengde. Hat wikt am trii an en hualew stünj faan't UTC uf.

Hat woort bluas uun Neufundland an Labrador (Kanada)brükt.

Ööder nöömer san: 
* Newfoundland Standard Time (NST)

## Luke uk diar
UTC+5:45

**UTC+5:45** as en tidjsoon bi amanbi 86,25°&nbsp;uastelk lengde. Hat wikt am fiiw an en triikwart stünj faan't UTC uf.

UTC+5:45 woort bluas uun Nepaal brükt.

Ööder nöömer san: 
* Nepal Time (NPT)

## Luke uk diar
UTC+5:30

**UTC+5:30** as en tidjsoon bi amanbi 82,5°&nbsp;uastelk lengde. Hat wikt am fiiw an en hualew stünj faan't UTC uf.

UTC+5:30 woort uun Indien brükt.

Ööder nöömer san: 
* Indian Standard Time (IST)
* Sri Lanka Time (SLT)

## Luke uk diar
UTC−9:30

**UTC-9:30** as en tidjsoon bi amanbi 142,5°&nbsp;waastelk lengde. Hat wikt am njüügen an en hualew stünj faan't UTC uf.

Hat woort bluas üüb a Marquesas-Eilunen (Fransöösk Polyneesien) brükt.

Ööder nöömer san: 
* Marquesas Islands Time (MIT)

## Luke uk diar
Dootemgrens

At **Dootemgrens** ferlääpt faan a nuurdpuul tu a süüdpuul troch a Pasiifik üüb of naibi a 180. meridiaan. 

Hoker auer't dootemgrens raiset, komt ei bluas faan ian tidjsoon hen tu en ööder (UTC+12 tu UTC-12 of amkiard), man uk faan ään dootem hen tu en ööder. Wan dü faan waast tu uast raisest, fäälst dü ään kalenderdai turag. Wan dü faan uast tu waast raisest, sprangst dü ään kalenderdai föörütj.

Di eilunstoot Kiribaati leit maden üüb a 180. meridiaan, enkelt eilunen lei waastelk, an öödern uastelk. An amdat uun Kiribaati nü ei enkelt eilunen en ööder dootem haa skul üs jo öödern, hää Kiribaati at dootemgrens efter uasten fersköwen. Diaram maaget at dootemgrens bi Kiribaati en bocht efter uasten.

Jüst so ferhäält ham det bi a Aleuten. Amdat jo det salew dootem haa skul üs Alaska, as at dootemgrens diar en stak efter waasten fersköwen wurden.

An uk bi Neisialun ferlääpt at dootemgrens ei akeroot üüb a 180. meridiaan.

Maden uun a Pasiifik wene ei so föl minsken, an sodenang haa diar uk ei so föl lidj komer mä, dat a "naibern" en ööder dootem haa.

## Luke uk diar
Chatham Eilunen

A **Chatham Eilunen** (,  **', [[Maori|]] **') san en skööl faan eilunen uun a Süüdpasiifik, diar tu Neisialun hiar. Jo san uk en ferwaltangsdistrikt: at Chatham Islands Territory. Diar wene man son 600 lidj.

A Chatham Eilunen lei nai bi't dootemgrens, an jo haa uk en aanj klooktidj: UTC+12:45 (*Chatham Standard Time*). Tau eilunen san bewenet: Chatham Island an Pitt Island.

Flag_of_Chatham_Islands.svg|Flag



## Kwelen


## Luke uk diar
Kostroma (Steed)

**Kostroma** (üüb Rüs: Кострома́ *Kostromá* [kəstrɐˈma]) as at hoodsteed faan det Kostroma Prowins uun Rüslun. At steed leit bi a tupstruum faan de Wolga an de Kostroma Struumer. Det hee 276.929 lidj (2020).

## Kwelen
Rylsk (Rüslun)

**Rylsk** (üüb Rüs: Рыльск *Ryl'sk*) as det füftgratst steed uun det Kursk Prowins uun Rüslun. At steed leit uun a waast faan't prowins, amanbi 124 km uun a süüdwaast faan Kursk, bi de Sejm Struum. Det hee 16.005 lidj (2020). Det as at hoodsteed faan de Rylsk Distrikt.

## Histoore
Uun de Naist Wäältkrich wurd Rylsk twesken de 5. Oktuuber 1941 an de 31. August 1943 faan det tjiisk armee besaat.

## Ferkiar
De regiuunoolstruat 38K-017 ferbant at steed mä Hluchiw uun a Ukraine uun a waast an mä Lgow uun a uast.

## Kwelen
Signaalkraab

At **Signaalkraab** (*Pacifastacus leniusculus*) as en slach faan struumkraaben, di at Eedelkraab liket.

Hat as ans faan Nuurdameerikoo iinslebet wurden, an ferjaaget nü ööder kraaben. Hat as *inwasiif*.

Dü könst det Signaalkraab gud kään bi a witj plaker üüb a *sjuaren*.

Crayfish buffet at Tukkutorin kala.jpg|Kööget signaalkraaben



## Luke uk diar
Eedelkraab

At **Eedelkraab** of **Europeesk Struumkraab** (*Astacus astacus*, uk: *Cancer astacus*, *Astacus fluviatilis*) as en grat struumkraab, diar uun Euroopa lewet. Hat woort 15 bit 20 juar ual.

Uun a leetst juaren woort hat muar an muar ferjaaget faan't Signaalkraab, diar faan Nuurdameerikoo iinslebet wurden as.

## Luke uk diar
Struumkraaben

A **Struumkraaben** (*Astacoidea*) san en auerfamile faan a Kraaben (Crustaceae) uun det order faan a Tjiinbiankraaben (Decapoda). A struumkraaben like enööder auer a miaten:

## Familin
Astacidae – Cambaridae – Cambaroididae – Erymidae – Protastacidae

#### Enkelt slacher
* Astacidae
*: *[[Astacus]]*
*:: Eedelkraab (*Astacus astacus*)
*: *[[Pacifastacus]]*
*:: Signaalkraab (*Pacifastacus leniusculus*)

## Luke uk diar
Astacidae

A **Astacidae** san en famile faan Struumkraaben (Astacoidea). Jo lewe uun Euroopa, Waastaasien an Nuurdameerikoo. 

Astacidae like ööder familin faan a struumkraaben auer a miaten.

## Sköölen
Astacus – Atlantoastacus – Austropotamobius – Caspiastacus – Pacifastacus – Pontastacus – †Emplastron

#### Enkelt slacher
: *[[Astacus]]*
:: Eedelkraab (*Astacus astacus*)
: *[[Pacifastacus]]*
:: Signaalkraab (*Pacifastacus leniusculus*)

## Luke uk diar
Orjol (Steed)

**Orjol** (üüb Rüs: Орёл *Orjól*) as at hoodsteed faan det Orjol Prowins uun Rüslun. At steed uun a maden faan't prowins, bi de Oka Struum. Det hee 308.838 lidj (2020).

## Kwelen
Douro

A **Douro** (sjiisk: *Duero*) as a traadlingst struum üüb't Ibeerisk Hualeweilun. Hi komt faan't spoonsk Prowins Soria deel an lääpt ütj uun a Atlantik bi Porto (Portugal). Hi as 897 km lung.

Üüb san wai lääpt hi troch en hialer rä stausian.

## Iintoochregiuun


El Duero por Salduero.jpg|Nai bi't kwel
Arribes del Duero vistos desde Aldeadávila.JPG|En stausia
PortoDouroImAbendlicht.jpg|A Douro bi Porto



## Luke uk diar
Tweede Wråålkrich/go

Di **Tweede Wråålkrich** wås en krich foon 1939 tu 1945. E krich begäned di 1. Säptämber 1939, as Tjüschloun Poolen oungriip (*Fål Wit*), än koum tu iine, as Jaapaan di 2. Säptämber 1945 kapituliired. Oun di Tweede Wråålkrich störwen ambai 55 miljoon mänschene.
Iarst Jaapaans-Schiinees Krich

De **Iarst Jaapaans-Schiinees Krich** (üüb Schiinees: 甲午戰爭 / 甲午战争 *Jiǎwǔ Zhànzhēng* of „Jiawu-Krich“, üüb Jaapaans: 日清戦争 *Nisshin Sensō*) wiar en krich twesken det Jaapaans Keiserrik an det Schinees Keiserrik, wat twesken August 1894 an April 1895 streden wurd. A krich begand üüs resultoot faan en stridj twesken dön tau keiserriken auer Korea (det Joseon Köningrik). Schiina ferlus a krich, efter Jaapaan woon hög slachter uun Korea, Mandschurei an bi't weeder. Schiina moost a Ferdrach faan Shimonoseki onerskriiw, diaruun at lun at eilun Taiwan tu Jaapaan ded.

## Luke uk diar

* De Naist Jaapaans-Schiinees Krich (1937-1945), wat 1941 dial faan de Naist Wäältkrich wurd.
Rüs-Jaapaans Krich

De **Rüs-Jaapaans Krich** wiar en krich twesken det Rüs Keiserrik an det Jaapaans Keiserrik faan de 8. Febrewoore 1904 tu de 5. September 1905. A krich begand üüs resultoot faan en stridj twesken dön tau keiserriken auer Korea (det Joseon Köningrik) an't Mandschurei uun Schiina. At stridjen begand, üüs Jaapaan greeb Port Arthur (nü dial faan't steed Dalian) uun, wat oner rüs kontrol wiar. Dön tau lunen streed uun slachter uun a süüd faan't Mandschurei, uun't Güül Sia an uun't Jaapaans Sia (Siaslacht bi Tsushima). Rüslun ferlus a krich an moost at kontrol auer't Mandschurei apjiiw.  

## Luke uk diar
* Rüs Rewolutsion faan 1905
Joseon

**Joseon** (üüb Koreaans 조선) of **Grat-Joseon** (대조선국 *Daejoseonguk*) wiar en köningrik üüb det Koreaans Hualeweilun. Det wurd 1392 grünjlaanjen, üüs generool Yi Seong-gye a köning faan Goryeo störtet, ham salew tu a köning maaget an en nei dünastii begrünjigt. 1897 wurd at köningrik at Keiserrik Korea, wat tu 1910 faan detsalew dünastii regiaret wurd.

## Luke uk diar
* de Iarst Jaapaans-Schiinees Krich
Dnjestr

A **Dnjestr** (, , , ) as en struum uun Uasteuroopa. Hi as 1.352 kilomeetern lung, an ferlääpt faan a Ukraine, loongs Moldaawien iin uun't Suart Sia.

Uun Moldaawien skääst di struum det eegentelk republiik uun't waasten faan *[[Transnistrien]]* (~a ööder ääg faan a Dnjestr) uun't uasten.

## Luke uk diar
Petschora (Struum)

A **Petschora** (, , ) as en struum uun Ruslun. Hi as 1.809&nbsp;kilomeetern lung, an ferlääpt faan a Uraal Berger efter nuurd tu. A Petschora hää hör müs uun't Petschora Sia, wat en bocht faan't Barents Sia as.

## Luke uk diar
Irtysch

A **Irtysch** (,  (Ertis), sjineesk *É’ěrqísī Hé* 额尔齐斯河) as en struum uun Aasien. Hi as 4.248&nbsp;kilomeetern lung, an tuup mä a Ob ään faan a lingst struumer üüb a eerd.

A Irtysch ferlääpt troch Sjiina, Kasachstaan an Ruslun iin uun a struum Ob. Grat stääden loongs a Irtysch san Öskemen, Semei, Pawlodar, Omsk, Tobolsk.

## Luke uk diar
Orchon

A **Orchon** (, uk *Orkhon*) as en struum uun a Mongolei. Hi as 1.124&nbsp;kilomeetern lung, an en tustruum faan a Selenga (Selenge), an hiart tu't struumsüsteem faan a Jenisej.

## Luke uk diar
Tuul

A **Tuul** (, *Tuul gol*, uk **Tola**) as en struum uun a Mongolei. Hi as (819 ?) 704&nbsp;kilomeetern lung, an en tustruum faan a Orchon, an hiart tu't struumsüsteem faan a Jenisej.

Uk Ulaanbaatar, at hoodstääd faan a Mongolei, leit bi di struum.

## Luke uk diar
Warthe

A **Warthe** ( **Warta**) as en struum uun Poolen, di iin uun a Oder lääpt. Hi as 808 kilomeetern lung.

A Warthe hää hör hood naibi Zawiercie uun Letjpoolen. Hat lääpt iarst efter nuurd, leeder efter waast troch a stääden Częstochowa (Tschenstochau), Poznań (Posen) an Gorzów Wielkopolski (Landsberg an der Warthe), bit hat üüb't grens tu Sjiisklun uun a Oder uflääpt.

## Luke uk diar
Schilka

A **Schilka** () as en struum uun Ruslun. Hi as 560&nbsp;kilomeetern lung, an en tustruum faan a Amur.

## Luke uk diar
Salto (Uruguay)

**Salto** as det naistgratst steed uun Uruguay. At steed leit uun a nuurdwaast faan't lun, bi de Paraguay Struum, wat uk at grens tu Argentiinien as. Det as at hoodsteed faan det Salto Department. Det hee 104.011 lidj (2011).

## Kwelen
Ciudad de la Costa

**Ciudad de la Costa** as det traadgratst steed uun Uruguay. At steed leit uun a süüd faan't lun, uun det Canelones Department, amanbi 24 km uun a nuurduast faan Montevideo. Det hee 95.176 lidj (2011).

## Kwelen
Rivera

**Rivera** as det seekstgratst steed uun Uruguay. At steed leit uun a nuurd faan't lun, bi't grens tu Brasiilien. Det as at hoodsteed faan det Rivera Department. Det hee 64.465 lidj (2011).

## Kwelen
Artigas

**Artigas** as at hoodsteed faan det Artigas Department uun Uruguay. At steed leit uun a uast faan't department, bi't grens tu Brasiilien. Det hee 40.657 lidj (2011).

## Kwelen
Hulun Sia

A **Hulun Sia** (mongools: *Hulun Nur* of *Dalai nuur* (), ) as en graten sia uun Nuurduastsjiina (Baner Mongolei). Diar lääpt fööraal det weeder faan a struum Kerulen (Cherlen) iin. Normoolerwiis blaft det weeder uun a sia, man wan't föl rinjt, lääpt di sia auer, an sin weeder lääpt uf tu di struum Argun.

## Luke uk diar
Weichsel

A **Weichsel** (kaschuubisk an , , ) as en struum uun Poolen. Hi as 1.048&nbsp;kilomeetern lung, an ferlääpt gratendials noch natüürelk. A Weichsel as a lingst struum uun Poolen an hiart tu a tjiin lingst struumer uun Euroopa. Sin iintoochregiuun leit dialwiis uun a Slowakei, Belarus an Ukraine.

A Weichsel hää hör hood uun a Beskiiden, an lääpt troch a stääden Krakau, Warschau, Bromberg, Thorn, Danzig, bit hat uun a Danziger Bocht uflääpt uun a Uastsia.

## Luke uk diar
Maldonado

**Maldonado** as det sööwenstgratst steed uun Uruguay. At steed leit uun a süüduast faan't lun, amanbi 113 km uun a uast faan Montevideo. Det as at hoodsteed faan det Maldonado Department. Det hee 62.590 lidj (2011).

## Kwelen
Melo (Uruguay)

**Melo** as det njüügenstgratst steed uun Uruguay. At steed leit uun a nuurduast faan't lun. Det as at hoodsteed faan det Cerro Largo Department. Det hee 51.830 lidj (2011).

## Kwelen
Mercedes (Uruguay)

**Mercedes** as det tjiinstgratst steed uun Uruguay. At steed leit uun a waast faan't lun, bi de Negro Struum. Det as at hoodsteed faan det Soriano Department. Det hee 41.974 lidj (2011).

## Kwelen
Colonia del Sacramento

**Colonia del Sacramento** as at hoodsteed faan det Colonia Department uun Uruguay. At steed leit uun a süüd faan't department. Det hee 26.231 lidj (2011).

## Kwelen
Gamba

Wat menst dü?

* Gamba, stääd uun Ogooué-Maritime (Gabuun)
* Gambas, kraaben uun det famile Penaeidae
Cyclops

A ***Cyclops*** san en skööl faan Ruifutkraaben (Copepoda) uun det famile faan a Cyclopidae. Diar jaft'at hunerten faan slacher faan. Hör latiinsk nööm komt faan a Zykloopen uun't greks mütologii uf, auer jo bluas ian uug uun a maden haa.

Cyclops bicuspidatus GLERL 1.jpg|Wiiftje mä aier (boowen)an mantje (oner)



## Luke uk diar
Cyclopoida

A **Cyclopoida** san en order faan Kraaben (Crustaceae) uun det onerklas faan a Ruifutkraaben (Copepoda).

## Familin
Archinotodelphyidae – Ascidicolidae – Botryllophilidae – Buproridae – Chitonophilidae – Chordeumiidae – Cucumaricolidae – Cyclopettidae – Cyclopicinidae – Cyclopidae – Cyclopinidae – Enterognathidae – Enteropsidae – Fratiidae – Giselinidae – Hemicyclopinidae – Lernaeidae – Mantridae – Micrallectidae – Notodelphyidae – Oithonidae – Ozmanidae – Psammocyclopinidae – Pterinopsyllidae – Schminkepinellidae – Smirnovipinidae – Speleoithonidae – Thaumatopsyllidae

## Luke uk diar
Zykloop

A **Kykloopen** of **Zykloopen** () san figüüren faan't greks mütologii. Jo san temelk grat, an haa man ian uug üüb a braanj. Enkelten like minsken, öödern like diarten.


Masque-cyclope.png
A Monster Born of a Ewe.jpg
Etxarri-Aranatz - Graffiti 03.jpg


## Luke uk diar
* Cyclops, en skööl faan Kraaben
Nieuw Amsterdam (Steed uun Suurinam)

**Nieuw-Amsterdam** as en stääd an en *resort* (~ gemeen) uun Suurinam. Hat hiart tu a Distrikt Commewijne, an as uk sin hoodstääd. Diar wene gud 5.000 minsken.

Nieuw-Amsterdam leit bi a struum Suriname, di det hialer lun a nööm den hää. 

## Luke uk diar
Aabenpooken

**Aabenpooken**, uk **Mpox** (kurt för **Monkeypox**) san en gefeerelk wiirus kraankes. Jo wurd faan pookenwiiren ütjliaset, faan't **** (**Mpox-Virus**, **MPXV**). Detdiar wiirus sat normoolerwiis uun gnaudiarten, koon oober üüb aaben auerspring, an uk üüb a minsk.

Aabenpooken san blaanjen üüb a hidj, an a miast minsken auerlewe det sjocht. Diar jaft'at daalang uk medesiin jin. Man wan diar nei warianten aptreed, so üs 2022 of 2024, do skal iarst nei medesiin fünjen wurd. 

## Luke uk diar
Suurinam Dooler

A **Suurinam Dooler (''SRD'')** as at münt faan Suurinam. Hi as 2004 iinfeerd wurden, an liaset a **Suurinam Gulden** (*Sƒ*) uf. 1000 Gulden san jin 1 Dooler bütjet wurden.

Hat jaft jilstaken för 1, 5, 10, 25, 100 an 250 Cent, an jilskiiner för 5, 10, 20, 50 und 100 Dooler.

## Luke uk diar
Nieuw Nickerie

**Nieuw Nickerie** as en stääd an en *resort* (~ gemeen) uun Suurinam. Hat hiart tu a Distrikt Nickerie, an as uk sin hoodstääd. Diar wene gud 12.000 minsken.

Nieuw Nickerie leit bi a struum Nickerie an bi't Kariibisk Sia.

## Luke uk diar
Onverwacht (Steed uun Suurinam)

**Onverwacht** as en siidlang uun Suurinam. Hat hiart tu't *resort* (~ gemeen) *Para Noord* uun a Distrikt Para, an as uk sin hoodstääd. Diar wene son 2.000 minsken.

Onverwacht leit uun a nuurd faan't lun naibi Lelydorp, an hed ans en wichtag iisenboon.

## Luke uk diar
Lelydorp

**Lelydorp** as en stääd an en *resort* (~ gemeen) uun Suurinam. Hat hiart tu a Distrikt Wanica, an as uk sin hoodstääd. Diar wene son 20.000 minsken.

Lelydorp leit naibi Paramaribo, an as en sasterstääd faan Lelystad uun a Neederlunen.

## Luke uk diar
Moengo

**Moengo** as en stääd an en *resort* (~ gemeen) uun Suurinam. Hat hiart tu a Distrikt Marowijne. Diar wene son 10.000 minsken.

Moengo leit uun a nuurduast faan't lun.

## Luke uk diar
Harku (Lungemeend)

Det **Harku Lungemeend** (üüb Eestnisk: *Harku vald*) as en lungemeend uun de Harju Lunkreis uun Eestlun. Det leit uun a waast faan a lunkreis. Det hee 15.197 lidj (2020).

## Kwelen
Zoropsidae

A **Zoropsidae** san en famile faan Wääbkoonkern (Araneae) mä 26 sköölen an 178 slacher.

## Sköölen
Akamasia – Birrana – Cauquenia – Chinja – Devendra – Griswoldia – Huntia – Kilyana – Krukt – Megateg – Phanotea – Takeoa – Uliodon – Zoropsis – ...

#### Enkelt slacher
* Nosferatu Koonker (*Zoropsis spinimana*)

## Luke uk diar
Wampiir

En **Wampiir** as en mütholoogisk figüür, an hi/hat komt uun saagen an fertelangen föör.

Diar uun as en wampiir miast en duaden, di weder begant tu lewin. Diarför brükt hi oober det blud faan laben minsken. Hi auerfäält jo am madenaacht, an socht hör blud ütj. Jodiar auerfäälenen wurd do salew tu wampiiren. Wampiiren kön flä, an mei nian dailaacht haa. Am daiem sliap jo uun en jonk rüm, ferlicht sogoor uun en kast. Wampiiren sterew iarst würelk, wan jo en holten plook iin uun't hart stäät woort.
:: Bekäänd wampiir romoonen:
* John Polidori: *The Vampyre* (1819)
* Joseph Sheridan Le Fanu: *Carmilla* (1872) 
* Abraham „Bram“ Stoker: *Dracula* (1897)

Hat jaft oober uk ööder fertelangen, huar uun en wampiir en diart as. Det koon en fladermüs, en hünj of en koonker wees.

## Luke uk diar
Kast

En **Kast** as diarför diar, am en lik aptubewaarin, an oner a eerd tu bringen. Hat as normoolerwiis ütj holt.

Kasten wurd al loong brükt, man ianfach lidj wurd miast uun en lanen sääk begreewen. Huuchsteld persöönelkhaiden hed en kast faan stian:

Abt MS.JPG|Stiankast faan en sarkenmaan.
Liebieghaus-iset-en-heb-ffm-002.jpg|En *sarkofaag* faan Egypten.
Baumsarg.jpg|Buumkast faan Süüdsjiisklun.


## Luke uk diar
Lelystad

**Lelystad** () as at hoodstääd faan't Prowins Flevolun uun a Neederlunen. Diar wene gud 80.000 minsken. 

Hat as en jong stääd, auer det hialer Flevolun iarst sant a 1950er juaren iindiket wurden as. Tuföören wiar't en dial faan't IJsselsia.


NL - locator map municipality code GM0995 (2016).png|Laag faan't gemeen uun a Neederlunen
Flag of Lelystad.svg|Flag
Lelystad wapen.svg|Woopen
Lelystad Harbour.jpg|Huuwen


Lelystad as en sasterstääd faan Lelydorp naibi Paramaribo uun Suurinam.

## Luke uk diar
Sääksuuget Sunkoonkern

A **Sääksuuget Sunkoonkern** (Sicariidae of uk: Loxoscelidae) san en famile faan Wääbkoonkern (Araneae) mä trii sköölen an 163 slacher. Flooken san giftag.

## Sköölen
* Hexophthalma
* Loxosceles
* Sicarius

#### Enkelt slacher
* *[[Loxosceles rufescens]]*

## Luke uk diar
Kuugelkoonkern

A **Kuugelkoonkern** (Theridiidae) san en famile faan Wääbkoonkern (Araneae). Diar jaft'at 124 sköölen an 2.472 slacher faan.

## Sköölen

Achaearanea – Achaearyopa – Achaeridion – Allothymoites – Ameridion – Anatea – Anatolidion – Anelosimus – Argyrodella – Argyrodes – Ariamnes – Asagena – Asygyna – Audifia – Bardala – Brunepisinus – Cabello – Canalidion – Carniella – Cephalobares – Cerocida – Chorizopella – Chrosiothes – Chrysso – Coleosoma – Coscinida – Craspedisia – Crustulina – Cryptachaea – Cyllognatha – Deelemanella – Dipoena – Dipoenata – Dipoenura – Echinotheridion – Emertonella – Enoplognatha – Episinus – Euryopis – Eurypoena – Exalbidion – Faiditus – Glebych – Gmogala – Guaraniella – Hadrotarsus – Helvibis – Helvidia – Hentziectypus – Heterotheridion – Hetschkia – Histagonia – Icona – Jamaitidion – Janula – Kochiura – Knoflachia – Landoppo – Lasaeola – Latrodectus – Macaridion – Magnopholcomma – Meotipa – Molione – Moneta – Nanume – Neospintharus – Neottiura – Nesticodes – Nipponidion – Ohlertidion – Paidiscura – Parasteatoda – Paratheridula – Pholcomma – Phoroncidia – Phycosoma – Phylloneta – Platnickina – Proboscidula – Propostira – Pycnoepisinus – Rhomphaea – Robertus – Ruborridion – Rugathodes – Sardinidion – Selimus – Selkirkiella – Sesato – Seycellesa – Simitidion – Spheropistha – Spinembolia – Spintharus – Steatoda – Stemmops – Stoda – Styposis – Takayus – Tekellina – Theonoe – Theridion – Theridula – Thwaitesia – Thymoites – Tidarren – Tomoxena – Wamba – Wirada – Yaginumena – Yoroa – Yunohamella – Zercidium

#### Enkelt sköölen of slacher
* Suart Wedwüfen (*Latrodectus*)

## Luke uk diar
Arnhem

**Arnhem** (sjiisk uk: *Arnheim*) as at hoodstääd faan't Prowins Gelderlun uun a Neederlunen. Diar wene gud 160.000 minsken. 


LocatieArnhem.png|Laag faan't gemeen uun a Neederlunen
VlagArnhem.svg|Flag
Coat of arms of Arnhem.svg|Woopen



## Luke uk diar
Maastricht

**Maastricht** as at hoodstääd faan't Prowins Limburg uun a Neederlunen. Diar wene son 120.000 minsken. 


LocatieMaastricht.png|Laag faan't gemeen uun a Neederlunen
Flag of Maastricht.svg|Flag
Maastricht wapen.svg|Woopen



## Luke uk diar
’s-Hertogenbosch

**’s-Hertogenbosch** (miast **Den Bosch** näämd, sjiisk: *Herzogenbusch*) as at hoodstääd faan't Prowins Nuurdbrabant uun a Neederlunen. Diar wene son 160.000 minsken. 


LocatieS-Hertogenbosch.png|Laag faan't gemeen uun a Neederlunen
Flag of 's-Hertogenbosch.svg|Flag
S-Hertogenbosch wapen.svg|Woopen



## Luke uk diar
Haarlem

**Haarlem** as at hoodstääd faan't Prowins Nuurdholun uun a Neederlunen. Diar wene gud 160.000 minsken. 


LocatieHaarlem.png|Laag faan't gemeen uun a Neederlunen
Flag Haarlem.svg|Flag
Wapen Haarlem.svg|Woopen



Efter Haarlem as di stääddial Harlem uun Nuurd-Manhattan (New York) näämd wurden.

## Luke uk diar
1217

**1217** wiar det sööwentanjst juar faan det 13. juarhunert.

## Bäären
* 03. Marts: Heinrich, köning faan Zypern († 1254)

**Dootem Ünbekäänd**
* Georgios Akropolites, uaströöms diplomaat, filosoof an skriiwer († 1282)
* Balduin II., letst keiser faan det Latiins Keiserrik, graaf faan Namur († 1274)

## Störwen
* 23. April: Inge II., köning faan Norweegen (* 1185)
* 06. Jüüne: Heinrich I., köning faan Kastiilien (* 1204)
Sjiig

En **Sjiig** as en hial aparte diart, diar faan en sjep an en siig iinkrüsagt wurden as. At mam as en sjep (wiiftje), an a aatj as en siig (room), of uk amkiard. En sjiig as en *[[hübriid]]*.

Normoolerwiis stareft at sjiig, wan en siig room en sjep besprüngen hää, man dan an wan komt uk ans en laben sjiig diar bi ütj.

Det as eegentelk knaap mögelk, auer en siig 60 kromosoomen hää, an en sjep hää 54. Det san ei bluas ünlik slacher, man uk ünlik sköölen: Capra an Ovis. En laben sjiig hää 57 kromosoomen. Sjiigen san oober ünfrüchtboor, jüst so üs snütjdiarten (eesel × hingst).

## Luke uk diar
Akwaarium

En **Akwaarium** (faan : * 'faan of mä [[weeder]]' *) as en grat weederbak. Hat as miast faan glääs of plastik maaget, amdat'am diar iin luke koon. Diar banen as en oner-weeder-welt mä sun, plaanten, wokdiarten, kraaben an fasker. Hat woort faan en "akwariooner" uun sin freitidj onerhäälen.

Hat jaft oober uk griisegrat akwaarien, diar faan en bioloogisk iinrachtang onerhäälen wurd. Enkelten san för swetweeder, öödern för saaltweeder plaanten an diarten soocht.

## Plaanten
Plaanten uun en akwaarium surge för sürstoof, an uk för steeds, huar a fasker hör aier uflei kön.

Hygrophila polysperma.JPG|
Aponogeton crispus.jpg|
Myriophyllum aquaticum - side (aka).jpg|


## Fasker
Mist wurd letj, bruket fasker uun en akwaarium iin saat.

Discus fish.jpg|
Phenacogrammus interruptus (aka).jpg|mini|
Kampffisch.jpg|


## Luke uk diar
Oranjestad (Aruuba)

**Oranjestad** as at hoodstääd an at gratst stääd faan Aruuba uun a Kariibik. Diar wene son 35.000 minsken. 

Aruuba as bütj Curaçao ian faan a ABC-Eilunen, diar tu't Könangrik faan a Neederlunen hiar.

## Koord

## Luke uk diar
Oranjestad (Sint Eustatius)

**Oranjestad** as at hoodstääd an at gratst stääd faan't eilun Sint Eustatius uun a Kariibik. Diar wene man son 1.000 minsken. 

Sint Eustatius täält jüst so üs Saaba naibi üs 'aparte gemeen' tu a BES-Eilunen faan a Neederlunen.

## Koord

## Luke uk diar
Philipsburg

**Philipsburg** as at hoodstääd faan Sint Maarten uun a Kariibik. Diar wene man son 1.300 minsken. 

Sint Maarten as bütj Curaçao an Aruuba ian faan a trii Kariibisk Eilunen, diar tu't Könangrik faan a Neederlunen hiar. Sint Maarten leit üüb a süüdelk dial faan't eilun St. Martin; di nuurdelk dial Saint-Martin hiart tu Frankrik.

## Koord

## Luke uk diar
Kralendijk

**Kralendijk** as at hoodstääd an at gratst stääd faan Bonaire uun a Kariibik. Diar wene gud 12.000 minsken. 

Bonaire as bütj Curaçao an Aruuba ian faan a ABC-Eilunen uun a Kariibik, täält oober üs 'aparte gemeen' tu a BES-Eilunen faan a Neederlunen.

Di nööm *Kralendijk* ment koralen dik.

## Koord

## Luke uk diar
Nana-Grébizi

**Nana-Grébizi** as en prefektuur faan't Madelafrikoons Republiik. Diar wene son 120.000 minsken. Hat leit uun a nuurd faan't lun. Hoodstääd as Kaga-Bandoro.

Nana-Grébizi hää trii onerprefektuuren:
* Kaga-Bandoro (Kaga-Bandoro)
* Mbrès (Mbrès)
* Nana-Outa (Nana-Outa)
Lim-Pendé

**Lim-Pendé** as en prefektuur faan't Madelafrikoons Republiik. Diar wene son 440.000 minsken. Hat leit uun a nuurdwaast faan't lun. Hoodstääd as Paoua.

Lim-Pendé hää fiiw onerprefektuuren:
* Paoua (Paoua)
* Ngaoundaye (Ngaoundaye)
* Ndim (Ndim)
* Kodi (Kodi)
* Taley (Taley)
Sangha-Mbaéré

**Sangha-Mbaéré** as en prefektuur faan't Madelafrikoons Republiik. Diar wene son 140.000 minsken. Hat leit uun a süüdwaast faan't lun. Hoodstääd as Nola.

Sangha-Mbaéré hää trii onerprefektuuren:

* Nola (Nola)
* Bambio (Bambio)
* Bayanga (Bayanga)
Ouham-Fafa

**Ouham-Fafa** as en prefektuur faan't Madelafrikoons Republiik. Diar wene son 225.000 minsken. Hat leit uun a nuurdwaast faan't lun. Hoodstääd as Batangafo.

Ouham-Fafa hää sjauer onerprefektuuren:
* Batangafo (Batangafo)
* Bouca (Bouca)
* Kabo (Kabo)
* Sido (Moyenne Sido)
Paoua

**Paoua** as at hoodstääd faan't Prefektuur Lim-Pendé uun't Madelafrikoons Republiik. Diar wene son 24.000 minsken (Stant:2022).

Paoua leit nai bi't grens tu a Tschad.

## Luke uk diar
Carnot

**Carnot** as at hoodstääd faan't Prefektuur Mambéré uun't Madelafrikoons Republiik. Diar wene son 130.000 minsken (Stant:2022).
Kaga-Bandoro

**Kaga-Bandoro** as at hoodstääd faan't Prefektuur Nana-Grébizi uun't Madelafrikoons Republiik. Diar wene son 55.000 minsken (Stant:2022).

## Luke uk diar
Mambéré

**Mambéré** as en prefektuur faan't Madelafrikoons Republiik. Diar wene son 265.000 minsken. Hat leit uun a waast faan't lun. Hoodstääd as Carnot.

Mambéré hää sjauer onerprefektuuren:
* Carnot (Carnot)
* Amada-Gaza (Amada-Gaza)
* Gadzi (Gadzi)
* Senkpa-Mbaéré (Senkpa-Mbaéré))
Batangafo

**Batangafo** as at hoodstääd faan't Prefektuur Ouham-Fafa uun't Madelafrikoons Republiik. Diar wene son 24.000 minsken (Stant:2022).
Hamstern

A **Hamstern** (Cricetinae) san en onerfamile faan a Wretern (Cricetidae), an hiar sodenang tu a Gnaudiarten Rodentia). Diar jaft'at son 20 slacher faan; uun Madeleuroopa man ään: di *Fialhamster* (*Cricetus cricetus*). Di *Gulhamster* (*Mesocricetus auratus*) woort hal üs hüsdiart häälen.

## Sköölen
Allocricetulus – Cansumys – Cricetulus – Cricetus – Mesocricetus – Phodopus – Tscherskia

Cricetus cricetus - Feldhamster - 1120 Wien 6 (cropped).jpg|Fialhamster*Cricetus cricetus*
Goldhamster terrarium.jpg|Gulhamster*Mesocricetus auratus*


## Luke uk diar