open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ainu

**Ainu** as det spriak faan a Ainu, diar üüb Hokkaido uun Jaapan lewe. Daalang jaft at son 15.000 Ainu, diar hör spriak oober knaap noch snaake. 

Ainu hiart tu't skööl faan a Ualsibiirisk spriaken, jo san oober nian spriakfamile, an san ei alt nai mäenööder.

## Spriadkoord

## Literatüür
* 
* Ernst Kausen: Paläosibirische Sprachen (online, MS-Word, doc)

## Luke uk diar
Selkupisk spriak

At **Selkupisk spriak** (iar uk: **Uastjak-Samojedisk**, **Uastjakisk**) as so üs Nentsisk ian faan a Samojedisk spriaken. Jo hiar tuup mä't Finno-Ugrisk tu a Uraalisk spriaken.

Selkupisk woort faan a Selkupen uun Waastsibiirien tesken a struumer Ob an Jenisej faan 1.500 minsken spreegen. Jo snaake oober uk aaltumaal rüsk. Uun enkelt skuulen woort Selkupisk onerracht. 

Det wurd *Selkup* (šöľqup) ment so föl üs *nuurdminsk*.

## Skraft
Sant 1940 woort selkupisk mä en uunpaaset kyrilisk skraft skrewen:

## Spriakwiisen
* **Taz** (тазовский диалект): Nuurdselkupisk, näämd efter di struum Tas (Таз). Hat woort faan 90 % faan a Selkupen spreegen, an as det grünjlaag faan't skraftspriak.
* **Tym** (тымский диалект): Madelselkupisk, näämd efter di struum Tym (Тым), amanbi 150 spreegern.
* **Ket** (кетский диалект): Süüdselkupisk, näämd efter di struum Ket (Кеть), amanbi 20 spreegern.

## Literatüür
* Jarmo Alatalo: *Sölkupisches Wörterbuch aus Aufzeichnungen von Kai Donner, U. T. Sirelius und Jarmo Alatalo*. 2004

## Kwelen


## Luke uk diar
Kareelien

**Kareelien** ( an , ) as en loonskap uun Nuurduasteuroopa. Hat hiart tu en graten dial tu Ruslun an tu en letjen dial tu Finlun.


 Karelien heute2.PNG|Kareelien daalang sant 1947


Daalang as Kareelien apdiald tu trii ferwaltangsianhaiden:
* Republiik Kareelien uun Nuurdwaastruslun
* Nuurdkareelien uun Finlun
* Süüdkareelien uun Finlun

Efter süüdwaast tu leit at Uastsia, an efter nuurduast at Witj Sia. Uun't süüduasten lei tau grat sian, a Onegasia an a Ladogasia, diar auer a struum Swir mäenööder ferbünjen san.

A minsken uun Kareelien snaake rüsk (uun Ruslun), finsk (uun Finlun), an auer a grensen henwech snaake son 30.000 lidj kareelisk.

För a minsken uun Finlun hää Kareelien en mütoloogisk bedüüdang. Hat spelet en grat rol uun't Kalewala faan Elias Lönnrot (1802–1884), wel det wichtagst stak faan't finsk literatuur. An di komponist Jean Sibelius (1865-1957) hää det *Karelia-Suite* skrewen. 

## Luke uk diar

* Karelia-Suite üüb YouTube
Wepsisk spriak

At **Wepsisk spriak** *(vepsän kel’)* as det spriak faan a Wepsen. Hat hiart tu a uastsiafinsk twiig faan a Finno-Ugrisk spriaken, an woort (2010) faan 1.640 minsken spreegen uasten faan Sankt Petersburg.

Widjer am a nuurd gongt det Wepsisk spriak uun't Kareelisk auer, huar hat nai mä as.

## Bilen

Veps bukvar.jpg|Ual wepsisk skuulbuk
Shyoltozero road sign.jpg|Saarepskilt üüb rüsk an wepsisk
Flag of Vepsia.svg|Det flag faan a Wepsen wiset üüb det ferbinjang mä Skandinaawien hen.


## Skraft
Wepsisk woort mä en uunpaaset latiinsk skraft skrewen:

## Luke uk diar
Mandschuurisk spriak

At **Mandschuurisk spriak** (, *manju gisun*) as det spriak faan a **Mandschu** an tääld am 1900 al üs ütjstürwen. Man daalang san diar wel son 1.000 Mandschuspreegern uun a Mandschurei (Nuurduastsjiina).

Mandschuurisk wiar det spriak faan a sjineesk keisern faan't Mandschu-Dünastii.

Mandschuurisk woort mä mongoolisk skraft skrewen.

## Koord

## Luke uk diar
Sachalin (Eilun)

**Sachalin** ( []; mandschuurisk ; ainu *kamuy kar put ya mosir*; ; , *Karafuto-tō*) as det gratst eilun faan Ruslun. Hat leit uun't Oblast Sachalin an diar lei a wichtagst rüsk föörkemen faan eerdööle an eerdgas.

Sachalin leit nuurden faan't japoonsk eilun Hokkaido an jo tau eilunen skel ans mä en tunel ferbünjen wurd.

## Luke uk diar
Mandschurei

A **Mandschurei** (), of uk **Manjurei** as en regiuun uun Nuurduastsjiina, Ruslun an tu en letjen dial uun a Mongolei. Daalang lei diar a sjineesk prowinsen Heilongjiang, Jilin an Liaoning.

Faan't 17. bit  tu't 19. juarhunert seed diar a sjineesk keisern faan't *[[Mandschu-Dünastii]]*, an *Han*-Sjineesen moost diar ei hentji. Uun't ääder 20. juarhunert strääd Jaapan an at Sowjetunion am iinflööd uun det regiuun. Efter a sjineesk bürgerkriich faan 1949 strääd Sjiina jin a Sowjetunion, an iarst 2004 slood Sjiina an Ruslun en ferdrach auer at grens, diar daalang tu en graten dial loongs a struum Amur feert.

At Mandschuurisk spriak wiar al am 1900 so gud üs ütjstürwen, man daalang woort det weder liard.

## Luke uk diar
Mongoolisk skraft

At **mongoolisk skraft** as en skraft för't Mongoolisk spriak. Hat woort uk för't Ewenkisk an Mandschuurisk brükt. 

Det skraft as al uun't juar 1208 faan di uighuurisk skriiwer Tatar-Tonga ütjsoocht wurden. Det wiar en üübdrach faan Djingis Khan.

Mongoolisk woort faan boowen tu onern skrewen, an do widjer faan lachts tu rochts. A tiaken skeel en betj, wan jo eder bi a began, uun a maden of at aanj faan en wurd stun.

## Alfabeet

## Luke uk diar
Jakutisk spriak

At **Jakutisk spriak** () as en Turkspriak uun det skööl faan a Sibiirisk Turkspriaken, an woort faan 450.000 minsken uun Nuurduastsibiirien spreegen. Hat wiset oober uk iinflööd faan Mongoolisk spriaken an Tunguusisk spriaken.

## Spriakwiisen
efter M.S. Woronkin (Антонов, 1997, S. 514): 
* waastelk skööl
** Wiljuisk 
** nuurdwaastelk
* uastelk (Akoja) skööl
** sentraal
** nuurduastelk
* Dolgaanisk

## Skraft
Sant 1939 woort Jakutisk mä kyrilisk skraft skrewen:

## Kwelen


## Luke uk diar
Amur (Struum)

A **Amur** [] of **Heilong Jiang** (, ) as en 2824&nbsp;kilomeeter lungen struum uun Sjiina an Ruslun mä san müs iinuun't Tataarenstruat tesken at Ochotskisk Sia an at Japoonsk Sia, jinauer faan't eilun Sachalin.

Trinjam a Amur jääw't leewen stridj am a grens tesken Ruslun an Sjiina. Daalang leit at grens tu en graten dial üüb di struum.

## Bilen

Heilongjiang (Amur) shore.jpg|Amur bi Heihe
Amur.jpg|Amur uun't Regiuun Chabarowsk, Ruslun
Ravenstein-Tyr-monument-196.png|Tyr-Stian


## Kwelen


## Luke uk diar
Tataarenstruat

At **Tataarenstruat** as en siaengde tesken at rüsk fäästääg an at eilun Sachalin uun Nuurduastaasien. Hat ferbanjt at Ochotskisk Sia uun't nuurden mä't Japoonsk Sia uun't süüden. At smäälst steed as 7,3 km briad. Diar wul Stalin al uun a 1950er juaren en brag auer bau, man at as diar nimer tu kimen.

## Luke uk diar
Ochotskisk Sia

At **Ochotskisk Sia** as en dial faan a nuurdwaastelk Pasiifik. Trinjam lei (klookwiis) at rüsk fäästääg, at hualeweilun Kamtschatka, a Kuriilen, Hokkaido an Sachalin.

Hat as 1,53 Mio. km² grat an uun't madel 971 meeter jip. Hat fäält faan't fäästääg efter a Kuriilen skoor uf, diar as uk at jipst steed mä 3.372 meetern. Uun a wonter as at Ochotskisk Sia auer muuner tufreesen.

## Luke uk diar
Kuriilen

A **Kuriilen** (rüsk: Курильские острова; japoonsk: , *Chishima-rettō*, öömrang „düüsen eilunen“) of Kuril-rettō (, *Kuriru-rettō*) san en 1.200 km lung keed faan muar üs 30 eilunen tesken Kamtschatka an Hokkaido. Jo dial at Ochotskisk Sia faan a Pasiifik uf. Jodiar eilunen san mä wulkaanen apwoksen.

Tesken Ruslun an Jaapan as diar stridj auer, hük eilunen tu hün lun hiar, an huar det grens ferlääpt.

## Luke uk diar
Iwanowo (Prowins)

Det **Iwanowo Prowins** (üüb Rüs: Ива́новская о́бласть *Ivánovskaja óblast’*) as ian faan a prowinsen uun Rüslun. At prowins leit uun a nuurduast faan de Madelrüslun Bundesdistrikt faan't lun. Det hee 997.135 lidj (2020). At hoodsteed faan't prowins as Iwanowo.

## Geografii
De Gorki Stausia leit uun a uast faan't prowins. 

### Kliima

### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:

## Kwelen
Moskau (Prowins)

At **Moskau Prowins** (üüb Rüs: Моско́вская о́бласть *Moskowskaja oblast*) as ian faan a prowinsen uun Rüslun. At prowins leit uun a Madelrüslun Bundesdistrikt trinjam't steed Moskau. Det hee 7.690.863 lidj (2020). At prowins hee nian hoodsteed, man at ferwalting sat uun Moskau.

## Geografii
### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:

## Kwelen
Djingis Khan

**Djingis Khan** (, eegentelk **Temüdjin**, ,   of **Temüüdjin**, , tataarisk „di smas“; *&nbsp;ferlicht 1155, 1162 of 1167; † woorskiinelk di 18. August 1227) wiar en *Khagan* (Gratkhan, Keiser) faan a Mongoolen, an hä at Mongools Rik grünjlaanj. Ham as det loket, a mongools stamer tu ferianin, an mä detdiar määcht küd hi grat dialen faan Madelaasien an Nuurdsjiina oner sin herskap bring. Sin regiarangstidj üs Gratkhan waaret faan 1206 bit 1227.

## Mongools Rik

## Luke uk diar
Ming-Dünastii

At **Ming-Dünastii** () hed at herskap auer't Sjineesk Keiserrik faan 1368 bit 1644 efter't Yuan-Dünastii. Uun't 17. juarhunert as hat faan't Qing-Dünastii ufliaset wurden.

A Ming haa det Sjineesk Müür ütjbaud, fööraal üs seekerhaid jin a Mongoolen.


## Luke uk diar
Sjineesk Müür

At **Sjineesk Müür** () as en keed faan flook müüren, diar faan Sjiina auer hunerten fan juaren fööraal üs seekerhaid jinauer fulken ütj at nuurden apracht wurden san. Jo wiar nimer en ianhaidelk süsteem, an san leewen diar baud wurden, huar't nuadag wiar. A iarst müüren san al uun't 7. juarhunert föör Krast apracht wurden, tuup san's auer 20.000 kilomeetern lung. Jo tääl üs ian faan a *Nei [[Sööwen Weltwonern]]*.

## Bilen

Greatwall large.jpg|Sjineesk Müür, 1907
Drachenkopf der chinesischen Mauer.jpg|*Draaghood* bi a Pasiifik
Great Wall of China (1010067).jpg|Steedenwiis ferfäälen müür



## Luke uk diar
Moskau (Gratfürstendoom)

Det **Moskau Gratfürstendoom ** (üüb Rüs: Вели́кое кня́жество Моско́вское *Velíkoje knjážestvo Moskóvskoje*) wiar en rüs fürstendoom, wat faan det 13. juarhunert tu det 16. juarhunert uun a nuurdwaast faan Rüslun wooret. Det wiar tu iarst en fürstendoom (tu 1325 en dialfürstendoom faan Wladimir-Susdal), do faan 1328 en gratfürstendoom. Det wurd 1547 oner Iwan IV. det Rüs Keiserrik. A fürsten faan Moskau wiar faan det Rurik-Dynastii, wat dön rüs lunen sant at juar 862 regiaret, üüs at steed Nowgorod amtelk grünlaanjen wurd.

De iarst fürst wiar Daniil I., fürst Aleksander Newski faan Nowgorod, Wladimir-Susdal an Kiew san jongst dring. At meecht faan't gratfürstendoom wuks: 1485 wurd det Nowgorod Republiik an 1485 at Twer Gratfürstendoom dialen faan Moskau.

De gratst fürst wiar Iwan III. (of *Iwan de Grat*), di a tiitel keiser (üüb Rüs: царь *tsaar*) naam an Sofia Palaiologina freid. Sofia wiar de letst keiser faan det Uaströömsk Rik, Konstantin XI. Palaiologos sin nichte. Iwan III. saad, dat Moskau a efterfuliger faan det Uaströömsk Rik wiar (det "Traad Room"). Iwan IV. of *Iwan de Skrekelk*, san enkel, skeeb 1547 det Rüs Keiserrik.

## Fürsten an Gratfürsten
* Daniil Aleksandrowitsch Moskowski (1272-1303)
* Juri I. Daniilowitsch (1303–1325)
* Iwan I., „de Jilseek“ (1325–1341, faan 1328 gratfürst)
* Simeon, „de Stolt“ (1341–1353)
* Iwan II., „de Smok“ (1353–1359)
* Dmitri I. Donskoi (1359–1389)
* Wasili I. (1389–1425)
* Wasili II., „de Blinj“ (1425–1462)
* Iwan III., „de Grat“ (1462–1505)
* Wasili III. (1505–1533)
* Iwan IV., „de Skrekelk“ (1533–1584, faan 1547 keiser faan det Rüs Keiserrik)

## Kwelen an Futnuuten
Sofia Palaiologina

**Sofia Palaiologina** (* amanbi 1448 woorskiinelk uun Mystras, Grekenlun faan nü üüs *Soë Sofia Palaiologina*, üüb Greks: Ζωή Σοφία Παλαιολογίνα *Zoí Sofía Palaiología*, lääder nööm üüb Rüs: Софи́я Фоми́нична Палеоло́г *Sofíja Fomínična Paleológ*; † 7. April 1503 uun Moskau) wiar Gratfürst Iwan III. faan Moskau sin naist wüf. Hat wiar Thomas Palaiologos (1409/10-1465), Despot faan Morea an Fürst faan Achaia an Catarina Zaccaria († 1462), prinsesin faan Achaia, hör foomen. Thomas wiar de letst keiser faan det Uaströömsk Rik, Konstantin IX. Palaiologos san jonger bruler. Auer hat de letst uaströömsk keiser sin nichte wiar, wiar hat det kaifigüür uun't legitimatschuun faan det Moskau Gratfürstendoom üüs efterfuliger faan det Uaströömsk Rik (of det „Traad Room“). Hat wurd uun det Hemelfoortkluaster an do (uun 1929, üüs sin ual greef tunantmaaget wurd) uun de Ertsengel-Michael-Doom uun de Moskau Kreeml begreewen.

## Biljen


Datei:Facial_Chronicle_-_b.15,_p._364_-_Sophia_Palaiologina_going_to_Moscow.jpg|Sofia Palaiologina sin Uunkemst uun Moskau
Qing-Dünastii

At **Qing-Dünastii** (mandschuurisk  *Daicing Gurun*; ) of **Mandschu-Dünastii** wurd 1616 faan a Mandschu grünjlaanj an wiar sant 1644 her auer't Sjineesk Keiserrik. Hat hää det Ming-Dünastii ufliaset an ging mä't rewolutsion faan 1911 tu aanj. Diarefter as det *[[Republiik Sjiina]]* ütjrepen wurden, diar faan 1912 bit 1949 bestenen hää. 


At Qing-Dünastii wiar efter't Yuan-Dünastii iarst det ööder uun Sjiina, diar ei faan *Han*-Sjineesen uunfeerd wurd. A Qing ging faan't fulk faan a Jurchen ütj, diar at saien uun a Mandschurei (Nuurduastsjiina) hed. 

Oner a Qing wooks Sjiina auer a miaten; so grat as't nimer weder weesen. Uun't juar 1820 lewet 381 miljuunen minsken uun Sjiina, det wiar en traaden faan a minsken üüb a hialer eerd.

## Luke uk diar
Chongzhen

**Chongzhen** (üüb Schineesk: 崇禎 *Chóngzhēn*, bäären 朱由檢 *Zhū Yóujiǎn*; * 27. Janewoore 1611; † 25. April 1644) wiar de letst keiser faan det Ming-Dünastii.

## Luke uk diar

## Kwelen an Futnuuten
Yuan-Dünastii

At **Yuan-Dünastii** of **Grat Khanat** wiar ian faan sjauer gratriken, diar faan det Mongools Rik oner Djingis Khan efterblääw. Hat wurd uunfeerd faan Dschingis Khan san enkeldring Kublai Khan. At Grat Khanat amfaadet (amanbi) det regiuun, huar daalang Sjiina an a Mongolei lei. Tu jü tidj lewet diar amanbil 60 miljuunen Süüdsjineesen (*Nan*), 10 miljuunen Nuurdsjineesen (*Han*) an 2 miljuunen Mongoolen an Semu.


Oner Kublai Khan lewet wedenskap an hanel ap. Auer Marco Polo baud hi hanelsferbinjangen tu Euroopa ap.

Kublai Khan sin efterfulgern küd det rik ei tuuphual; 1368 auernaam a *Han*-Sjineesen at määcht an baud at *[[Ming-Dünastii]]* ap. Man uk oner a *Ming* hed a Mongoolen noch föl iinflööd.

## Luke uk diar
1227

**1227** wiar det sööwen-an-twuntigst juar faan det 13. juarhunert.

## Stürwen
* 18. August: Dschingis Khan (* am 1160)
Yongzheng

Wat menst dü?

* Yongzheng (Keiser) (1678-1735), 1722-1735 Keiser faan Schiina
* Yongzheng (Gansu), en steed uun Gansu Prowins, Schiina
* Yongzheng (Onerdistrikt), en onerdistrikt uun de Jinzhou Distrikt, Dalian, Liaoning Prowins, Schiina
Yongzheng (Keiser)

**Yongzheng** (üüb Schineesk: 雍正 *Yōngzhèng*, bäären 胤禛 *Yìnzhēn*; * 13. Deetsember 1678 uun Peking; † 8. Oktuuber 1735 uk diar) wiar faan de 5. Febrewoore 1723 tu san duas de füft keiser faan det Qing-Dünastii faan Schiina. Hi wiar Keiser Kangxi san fjuard dring. Oner sin reegiment wurd at prowins Qinghai dial faan't rik (1724).

## Kwelen an Futnuuten


## Luke uk diar
Marco Polo

__NOTOC__

**Marco Polo** (* 1254 ferlicht uun Venedig; † 8. Janewoore 1324 uk diar) wiar en itajeensken kuupmaan, di fööraal auer sin raisen tu't Sjineesk Keiserrik bekäänd as. Hi hää sin berachter en betj ütjbuid, an det as wel ei ales woor, wat hi apskrewen hää, man hi hää wichtag hanelsferbinjangen tu Kublai Khan faan't Yuan-Dünastii apbaud. 

## Bilen

## Literatüür
* Nicole Steidl: *Marco Polos „Heydnische Chronik“. Die mitteldeutsche Bearbeitung des „Divisament dou monde“ nach der Admonter Handschrift Cod. 504.* Dissertation, Friedrich-Alexander-Universität Erlangen-Nürnberg, 2008; Shaker-Verlag, Aachen 2010.

## Kwelen


## Luke uk diar
Nowaja Semlja

**Nowaja Semlja** (/** ‚Nei Lun‘) as en rüsk dobeleilun üüb a grens tesken Euroopa an Aasien uun't Arktisk Sia. Hat hiart tu't Oblast Archangelsk.


At eilun as uun a 1960er bit 80er juaren brükt wurden för tests faan atoomwoopen. Föör at uastküst as föl radioaktiif materiool ufkapt wurden.

Diar wene amanbi 2.500 minsken, miast Nentsen.

## Luke uk diar
Erich Fromm

**Erich Fromm** (* 23. Marts 1900 uun Frankfurt am Main; † 18. Marts 1980 uun Muralto, a Swaits) wiar en tjiisk-US-ameerikoons psüchoanalüütiker, filosoof an sosiaalpsücholoog. Hi as een faan dön iinflöödrikst teenkern faan det 20. juarhunert an föl faan sin werken, fööraal *At Konst faan't Leew Haan* (1956) an *Haan of Weesen* (1976) wiar uu so wellesen.

## Luke uk diar
Marmara Sia

At **Marmara Sia** (türkisk *Marmara Denizi*, uun ualang tidjen *Propontis*) as en banensia uun a Türkei. Hat as auer a Bosporus mä't Suart Sia ferbünjen, an auer a Dardanellen mä't Ägäis. Hat leit mä a nuurder ääg uun Euroopa an mä a süüder ääg uun Aasien.

At Marmara Sia as 282 km lung, 80 km briad, an en wichtagen ferkiarswai tesken Süüd- an Uasteuroopa.

Di nööm komt faan't *Marmara Eilun* uf, diar maden uun leit, an det ment *[[marmor]]eilun*.

## Luke uk diar

* Marmararegiuun
Dardanellen

A **Dardanellen** (, ) san en siaengde uun a Türkei tesken at Marmarasia uun't uasten an a Ägäis uun't waasten. Uun ualang tidjen hää't **Hellespont** het efter Helle, en figüür faan't greks mütologii an  „sia“. A nuurder ääg hiart tu Euroopa an a süüder ääg tu Aasien.

Naibi Çanakkale üüb a süüder ääg woort en brag baud, diar 2023 klaar wees skal: At *Çanakkale-1915-Brag*.

## Luke uk diar
Adana (Prowins)

Det **Adana Prowins** (üüb Türkisk: *Adana ili*) as en prowins, wat uun det Madlunsia Regiuun faan a Türkei leit. Det hee 2.237.940 lidj (2020). At hoodsteed faan't prowins as Adana.

## Geografii
Uun a nuurd faan't prowins lai dön Taurusberger (üüb Türkisk: *Toros Dağları*).

### Kliima
At prowins hee för't miast en Madlunsiakliima.

### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:

### Iindialing faan Ferwalting

Det Adana Prowins hee 15 distrikten:

: * Tu't steed Adana hiar a distrikten: Çukurova, Karaisalı, Sarıçam, Seyhan, Yüreğir

## Luke uk diar
* Adana Prowins, en prowins uun det Osmaans Rik.

## Kwelen
Sewernaja Semlja

**Sewernaja Semlja** (, „Nuurdlun“; iar *Nikolaus-II-Lun*) as en rüsk skööl faan ünbewenet eilunen uun't Arktisk Sia. Hat hiart tu't Regiuun Krasnojarsk.

## Eilunen
A gratst eilunen san:
* Oktuuberrewolutsion Eilun (14.204&nbsp;km²)
* Bolschewik Eilun (11.312&nbsp;km²) 
* Komsomolts Eilun (8.812&nbsp;km²) 
* Pioniir Eilun (1.527&nbsp;km²) 
* Schmidt Eilun (467&nbsp;km²) 
* Letj Taimyr Eilun (232&nbsp;km²)
* Starokadomski Eilun (110&nbsp;km²)
* Krupskoi (100&nbsp;km²)
An do san diar noch son 25 letjer eilunen.

## Luke uk diar

* Hualeweilun Taimyr
Çanakkale

**Çanakkale** ([]) as en türkisk stääd uun't Marmararegiuun. Hat as hoodstääd faan't prowins mä di salew nööm, an uk di hoodlunkreis (*Merkez*).

## Kwelen


## Luke uk diar

* Dardanellen
Bosporus

A **Bosporus** as en siaengde uun a waastelk Türkei. Üüb bias ääger leit det stääd Istanbul. A Bosporus dialt Euroopa faan Aasien uf, sodenang leit Istanbul üüb tau kontinenten. Diar feer trii bragen auer a Bosporus.

Di siawai ferbanjt at Suart Sia uun't nuurden mä't Marmarasia uun't süüden, diar auer a Dardanellen (*Hellespont*) mä't Ägäis ferbünjen as.

## Luke uk diar
Çanakkale (Prowins)

**Çanakkale** as en prowins uun a Türkei mä det hoodstääd Çanakkale.

Tu't prowins hiar at hualeweilun Gelibolu üüb a Europeesk ääg faan a Dardanellen an en grateren, süüdelken dial. At prowins leit uun't waasten faan't Marmararegiuun.

## Geografii
### Kliima

### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't prowins san:

### Lunkreiser
* Çanakkale (hoodkreis, *Merkez*)
* Ayvacık
* Bayramiç
* Biga
* Çan
* Eceabat
* Ezine
* Galípoli
* Imbros / Gokçeada 
* Lapseki
* Tenedos / Bozcaada
* Yenice

## Kwelen
Ağrı (Prowins)

Det **Ağrı Prowins** (üüb Türkisk: *Ağrı ili*, üüb Kurdisk: *Parêzgeha Agiriyê‎*) as en prowins, wat uun det Uastanatoolien Regiuun faan a Türkei leit. Det hee 536.199 lidj (2020). At hoodsteed faan't prowins as Ağrı.

## Geografii
### Kliima

### Steeden

Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:

## Kwelen
Istanbul (Prowins)

**Istanbul** (türkisk *İstanbul*) as en prowins uun a Türkei mä det hoodstääd Istanbul.

At hialer prowins täält üs gratstääd, an sodenang hää't nään lunkreiser, man diarför stääddialen.

Uun't waasten leit at prowins Tekirdağ, uun't uasten at prowins Kocaeli, uun't nuurden at Suart Sia an uun't süüden at Marmara-Sia. A Bosporus dialt det prowins tu en Europeesken an an Asiaatisken dial.

## Ferwaltang
Sant 2014 san a lunkreiser liksteld mä a 'eegentelk' stääddialen faan Istanbul, an so san diar nü 39 distrikten:

## Kwelen


## Luke uk diar
Niğde (Prowins)

Det **Niğde Prowins** (üüb Türkisk: *Niğde ili*) as en prowins, wat dialwiis uun det Madelanatoolien Regiuun an dialwiis uun det Madlunsiaregiuun faan a Türkei leit. Det hee 362.861 lidj (2019). At hoodsteed faan't prowins as Niğde.

## Geografii
At prowins leit uun det Kapadookien lunskap.

### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:

## Kwelen
Adana (Steed)

**Adana** [aˈda.na] as at hoodsteed faan det Adana Prowins uun a Türkei. Det hee 1.737.268 lidj (2019).

## Geografii
At steed hee fjauer distrikten:

## Kwelen
MAN TGE 3.140 E

Di **MAN TGE 3.140 E** es en Elektroauto fuar di Aarber. Dit Model uur töhop me di **VW e-Crafter** bi VW becht en es uk binai di salev Wain.
Di VW Crafter en di MAN TGE 3 jeft et me Dieselmaskiinen en üs Elektrowain.

## Baterii
Di Lithium-Ioonen-Baterii heer en Kapatsiteet fan 35,8 kWh, en des leengt fuar en Laapwai bit tö 173 km. Di Gauhair es me 90 km/h öndönen.

## Wechten
Di Elektrowain kumt lerig üp 2.502 kg, da ken di jit ombi 500 kg me langs fo.

Di TGE-e jeft et bit ombi 4 Tenen töleten Wecht.  Di Diesel-TGE jeft et uk bit 5 Tönen, da heer di Wain achtern debelt (Twenlings-) Weelen.

## Maaten
Di Wain lapt 90 km/h me sin Maskiin fan 100 kW (136 PS).

## Galerii
**MAN TGE**

MAN TGE 3.140 E_Söl_001.JPG
MAN TGE 3.140 E_Söl_002.JPG
MAN TGE 3.140 E_Söl_003.JPG


**VW e-Crafter**

VW e-Crafter Söl 001.jpg
VW e-Crafter Söl 002.jpg
VW e-Crafter Söl 003.jpg
Dubrovnik-Neretva (Graafskap)

Det **Dubrovnik-Neretva Graafskap** (üüb Kroaatisk: *Dubrovačko-neretvanska županija*) as ian faan a Graafskapen uun Kroaasien. At graafskap leit uun a süüd faan't lun. Det hee 122.449 lidj (2019). At hoodsteed faan't graafskap as Dubrovnik.

## Kwelen
National Institute of Standards and Technology

At **NIST** (*National Institute of Standards and Technology*), iar **NBS** (*National Bureau for Standards*) as en US-Amerikoonsk iinrachtang uun Gaithersburg (Maryland).

Hat as tustendag för standards uun a hanel. Man hat befaadet ham uk mä krüptografii an spektrometrii.

Iinrachtangen uun Sjiisklun mä eenelk apgoowen san:
* Bundesamt für Sicherheit in der Informationstechnik (BSI)
* Physikalisch-Technische Bundesanstalt (PTB)

## Luke uk diar
Loft

**Loft** as en uunsaamlang faan gaasen uun't atmosfeere faan a eerd. 

Uun drüg loft san fööraal Stikstoof mä amanbi 78%, Sürstoof mä 21% an Argon mä 1%. Ööder gaasen san man mä liitjeletj uundialen fertreeden. 

Uun a loft san uk noch *[[aerosool]]en*; det san fääst of luupen materioolen üs t.b. weederdamp. Uun a loft as leewen muar of maner weederdamp, an sodenang jaft at nian "rian" drüg loft. Det focht uun a loft woort miast uun prosent meeden.

Uk stoof as uun a loft an bioloogisk deelken üs *[[bloos|polen]]* an *[[spöören]]*.

Natüürelk loft stiremt ei an koon uk ei smääkt wurd. Wan loft stiremt, do hää det miast mä aerosoolen tu dun, t.b. *sialoft*.

At sachthaid faan loft as amanbi 1,25 kg/m3. At sachthaid faan weeder (üs ferglik) as aachthunertsis so huuch mä 1.000 kg/m3.

### Aerosoolen

## Luke uk diar
Spöören

**Spöören** surge för't fermuarang bi plaanten, diar nian siadplaanten san.

Man uk ööder slacher faan't labenen fermuare jo auer spöören:
* Swaampen
* Algen
* Möösk
* Farnen

An uk enkelt
* uurdiarten an
* bakteerien

## Luke uk diar
Gaithersburg

**Gaithersburg** hiart tu a tjiin gratst stääden uun di US-Amerikoonsk bundesstoot Maryland. Hat leit nuurdwaasten faan Washington D.C..

## Luke uk diar

* NIST
Adıyaman (Steed)

**Adıyaman** (üüb Kurdisk: *Semsûr*) as at hoodsteed faan det Adıyaman Prowins uun a Türkei. At steed leit uun a süüduast faan't lun. Det hee 260.820 lidj (2019).

## Kwelen
Loquat

At **Loquat** of **Japoonsk Mispel** (Eriobotrya japonica) as en plaantenslach uun't famile faan a Ruusenplaanten (Rosaceae). Ööder nöömer san *Mispero, Nispero, Biwa, Pipa*. Hat as nai mä a Stianfrüchtbuumer (*Prunus*).

Hat komt faan Jaapan an Sjiina, man komt daalang üüb a hialer eerd föör. Hör früchten kön eden wurd.

## Bilen

Eriobotrya japonica M1.jpg|Bloos
Eriobotrya japonica3.jpg|Frücht
Eriobotrya japonica (Syria).jpg|Buum


## Luke uk diar

* Kumquat
Eriobotrya

**Eriobotrya** san en plaantenskööl uun det famile faan a ruusenplaanten (Rosaceae). Diar hiar son 30 slacher tu, diar uun Uastaasien lewe.

## Slacher
E. angustissima – E. balgooyi – E. bengalensis – E. cavaleriei – E. condaoensis – E. deflexa – E. dubia – E. elliptica – E. fragrans – E. fulvicoma – E. glabrescens – E. henryi – E. hookeriana – E. japonica – E. latifolia – E. longifolia – E. macrocarpa – E. malipoensis – E. merguiensis – E. obovata – E. petiolata – E. platyphylla – E. poilanei – E. prinoides – E. salwinensis – E. seguinii – E. serrata – E. stipularis – E. tengyuehensis – E. tinctoria – E. wardii 

## Luke uk diar
Aeonium

***Aeonium*** as en plaantenskööl uun det famile faan a Crassulaceae. Di latiinsk nööm komt faan't greks wurd „αίώνιος“ (*aionios*) för *iiwag* uf. Aeonium slacher san nai mä Luuken.

## Slacher
A. aguajilvense – A. aizoon – A. anagense – A. appendiculatum – A. arboreum – A. aureozoon – A. aureum – A. balsamiferum – A. banaresii – A. beltranii – A. bollei – A. bornmuelleri – A. bramwellii – A. bravoanum – A. burchardii – A. cabrerae – A. canariense – A. candelariense – A. casanovense – A. castello-paivae – A. castellodecorum – A. castelloplanum – A. ciliatum – A. cilifolium – A. cuneatum – A. davidbramwellii – A. decorum – A. diplocyclum – A. dodrantale – A. edgari – A. escobarii – A. glandulosum – A. glutinosum – A. gomerense – A. goochiae – A. gorgoneum – A. hawbicum – A. haworthii – A. hernandezii – A. hierrense – A. holospathulatum – A. hornemannii – A. hybridum – A. isorense – A. jacobsenii – A. junoniae – A. kunkelii – A. lambii – A. lancerottense – A. laxiflorum – A. lemsii – A. leucoblepharum – A. lidii – A. lindleyi – A. loartei – A. lowei – A. × mascaense – A. meridionale – A. mixtum – A. nobile – A. nogalesii – A. occidentale – A. ombriosum – A. orbelindense – A. percarneum – A. perezii – A. praegeri – A. proliferum – A. pseudohawbicum – A. pseudourbicum – A. puberulum – A. riosjordanae – A. robustum – A. rowleyi – A. sanctisebastianii – A. santosianum – A. saundersii – A. sedifolium – A. septentrionale – A. simsii – A. smithii – A. spathulatum – A. splendens – A. stuessyi – A. sventenii – A. tabuliforme – A. tabulicum – A. tamaimense – A. tenensis – A. teneriffae – A. tijarafense – A. timensis – A. uhlii – A. undulatum – A. urbicum – A. valverdense – A. vegamorai – A. velutinum – A. voggenreiteri – A. volkeri – A. × wildpretii

## Luke uk diar
Tjaarkliawer (Slach)

A ** (Gewöönelk) Tjaarkliawer** (*Bituminaria bituminosa*) as en plaantenslach uun det famile faan a bongfrüchten (Fabaceae).

Hi wääkst trinjam't Madlunsia, uun Makaroneesien an am't Suart Sia.

## Bilen

B. bituminosa frutos-1.JPG|Früchten
Flower_May_2013-1.jpg|Bloos


## Luke uk diar
Tjaarkliawer (Skööl)

A **Tjaarkliawer** (*Bituminaria*) as en plaantenskööl uun det famile faan a bongfrüchten (Fabaceae).

Diar jaft at man tau slacher faan:
* Bituminaria acaulis
* Bituminaria bituminosa

Di latiinsk nööm as eegentelk ei rocht, auer *bituumen* en produkt faan eerdööle as, an ei faan laben plaanten. Oober jo stirme so üs bituumen/tjaar.

## Luke uk diar
Echium plantagineum

***Echium plantagineum*** as en plaantenslach uun det famile faan a rüchbleeden (Boraginaceae)..

Hat lewet trinjam't Madlunsia, uun Makaroneesien an muar an muar uk uun Waasteuroopa.

## Luke uk diar
Echium

***Echium*** as en plaantenskööl uun det famile faan a rüchbleeden (Boraginaceae)..

Jo slacher lewe miast trinjam't Madlunsia, uun Makaroneesien an uun Fööraasien.

## Slacher
E. acanthocarpum – E. aculeatum – E. albicans – E. amoenum – E. anchusoides – E. angustifolium – E. arenarium – E. asperrimum – E. auberianum – E. bethencourtii – E. boissieri – E. bonnetii – E. brevirame – E. callithyrsum – E. candicans – E. cantabricum – E. canum – E. clandestinum – E. creticum – E. decaisnei – E. flavum – E. gaditanum – E. gentianoides – E. giganteum – E. glomeratum – E. handiense – E. hierrense – E. horridum – E. humile – E. hypertropicum – E. italicum – E. judaeum – E. khuzistanicum – E. leucophaeum – E. longifolium – E. lusitanicum – E. modestum – E. nervosum – E. onosmifolium – E. orientale – E. pabotii – E. parviflorum – E. petiolatum – E. pininana – E. pitardii – E. plantagineum – E. portosanctense – E. rauwolfii – E. rosulatum – E. rubrum – E. sabulicola – E. salmanticum – E. simplex – E. spurium – E. stenosiphon – E. strictum – E. suffruticosum – E. sventenii – E. tenue – E. triste – E. trygorrhizum – E. tuberculatum – E. velutinum – E. virescens – E. vulcanorum – E. vulgare – E. webbii – E. wildpretii

## Luke uk diar
Grä Senep

**Grä Senep** (*Hirschfeldia incana*) as di iansagst plaantenslach uun det skööl faan a ***[[Hirschfeldia]]***. Hi hiart tu a krüsbloosen (Brassicaceae).

Hi wääkst trinjam't Madlunsia, uun Makaroneesien an am't Suart Sia.

Grä Senep woort leewen uk ööder sköölen tureegent: Brassica, Erucastrum, Raphanus of Sinapis, auer jodiar sköölen temelk nai mäenööder san.

## Luke uk diar
Raphanus

***Raphanus*** as en plaantenskööl uun det famile faan a krüsbloosen (Brassicaceae). Diar hiar trii slacher tu, diar fööraal trinjam't Madlunsia waaks.

## Slacher
* *Raphanus confusus*
* Krook (*Raphanus raphanistrum*)
*: R. r. landra
*: R. r. maritimus
*: R. r. raphanistrum
*: R. r. rostratus
* *Raphanus sativus*
*: R. s. albus
*: R. s. caudatus
*: R. s. macropodus
*: R. s. oleiformis
*: R. s. sativus = Radiisken

## Luke uk diar
Erucastrum

**Erucastrum** as en plaantenskööl uun't famile faan a krüsbloosen (Brassicaceae).

A miast slacher waaks trinjam't Madlunsia, uun Makaroneesien an am't Suart Sia.

## Slacher
E. abyssinicum – E. arabicum – E. austroafricanum – E. brevirostre – E. canariense – E. cardaminoides – E. elatum – E. elgonense – E. erigavicum – E. gallicum – E. griquense – E. ifniense – E. leucanthum – E. littoreum – E. meruense – E. nasturtiifolium – E. pachypodum – E. palustre – E. rostratum – E. strigosum – E. supinum – E. takhtajanii – E. varium – E. virgatum – E. woodiorum

## Luke uk diar

* Grä Senep
Waastpreußen

At Prowins **Waastpreußen** (üüb  Sjiisk: *Provinz Westpreußen*; üüb Kaschuubisk: *Zôpadné Prësë*; üüb Poolsk: *Prusy Zachodnie*) wiar faan 1773 tu 1829 an faan 1878 tu 1922 en prowins faan't Könangrik Preußen an det Sjiisk Keiserrik. At prowins leit uun't uasten faan't könangrik. Uun't nuurden lai at Uastsia, uun't uasten Uastpreußen, uun't süüden Poosen an uun't waasten Pomern an Brandenborag.

## Luke uk diar

* Pomern (Prowins uun Poolen)
* Kujaawien-Pomern (Prowins)
* Uastpreußen
Echeveria

**Echeveria** (ütjspreegen: *Etscheweeria*, näämd efter di meksikoonsk bioloog *Atanasio Echeverría y Godoy*) san en plaantenskööl uun det famile faan a Crassulaceae (*sjokbleeden*) mä amanbi 150 slacher.

Echeveria waaks fööraal uun Madelameerikoo.

## Seerien (Onersköölen)
E. ser. Angulatae – E. ser. Australes – E. ser. Chloranthae – E. ser. Ciliatae – E. ser. Echeveria – E. ser. Gibbiflorae – E. ser. Longistylae – E. ser. Mucronatae – E. ser. Occidentales – E. ser. Paniculatae – E. ser. Pruinosae – E. ser. Racemosae – E. ser. Secundae – E. ser. Spicatae – E. ser. Thyrsiflorae – E. ser. Urceolatae – E. ser. Valvatae – E. ser. Vestitae

## Luke uk diar
Rumex lunaria

***Rumex lunaria*** (kanaarisk spoonsk: **Vinagrera**) as en plaantenslach uun det famile faan a düüsenknober (Polygonaceae).

Hat wääkst üüb a Kanaaren an as nai mä Ruad Jüden of Sürstaaler, woort oober föl grater, bit trii meeter huuch.

## Luke uk diar
Kurnskraager

A **Kurnskraager** (*Bistorta officinalis*, uk *Persicaria bistorta*, *Polygonum bistorta*, *Bistorta major*) san en plaantenslach uun det famile faan a düüsenknober (Polygonaceae).

Det plaant wääkst üüb wiat grünj, hör bleeden kön eden wurd.

## Luke uk diar
Bistorta

**Bistorta** as en plaantenskööl uun det famile faan a düüsenknober (Polygonaceae).

## Slacher
B. abbreviata – B. abukumensis – B. affinis – B. albiflora – B. alopecuroides – B. amplexicaulis – B. attenuatifolia – B. bistortoides – B. burmanica – B. coriacea – B. diopetes – B. elliptica – B. emodi – B. griersonii – B. griffithii – B. hayachinensis – B. honanensis – B. incana – B. jaljalensis – B. krascheninnikovii – B. longispicata – B. ludlowii – B. macrophylla – B. manshuriensis – B. milletii – B. milletioides – B. ochotensis – B. officinalis – B. paleacea – B. perpusilla – B. plumosa – B. purpureonervosa – B. rubra – B. sherei – B. sinomontana – B. subauriculata – B. subscaposa – B. suffulta – B. tenuicaulis – B. tenuifolia – B. tubistipulis – B. vacciniifolia – B. vivipara

Nothospecies: B. × rhaetica

## Luke uk diar
Spridjelgäärs

**Spridjelgäärs** (*Polygonum aviculare*) as en plaantenslach uun det famile faan a düüsenknober (Polygonaceae).

Di latiinsk nööm *Polygonum aviculare* **agg.** bedüüdet, dat di nööm en saamelnööm as för flook slacher, diar enööder like.

Jong sprööd koon uk eden wurd.

## Luke uk diar
Adana (Osmaans Prowins)

Det **Adana Prowins** (üüb Osmaans Türkisk: ولايت اطنه‎ *Vilâyet-i Adana*, üüb Waast-Armeens: Ադանայի վիլայեթ *Athanayi vilayeth*) wiar faan 1869 tu 1922 en prowins uun det Osmaans Rik. Uun a nuurd lai det Sivas Prowins, uun det süüd an uast det Aleppo Prowins an uun a waast det Konya Prowins.

## Luke uk diar
* Adana Prowins

## Kwelen
René Desfontaines

**René Louiche Desfontaines** ([de.fɔ̃.tɛn]; * 14. Febrewoore 1750 uun Tremblay, Bretagne; † 16. Nofember 1833 uun Pariis) wiar en fraansöösk botaaniker.

Desfontaines wurd nai bi Tremblay uun a Bretagne bäären. Hi ging tu't Collège de Rennes an studiaret faan 1773 medisiin uun Pariis. Uun Pariis ging hi tu Louis Guillaume Lemonnier sin föörleesingen uun a Jardin des Plantes an sin interese för't botaanik wurd wreeknet. Hi studiaret do botaanik oner botaaniker Bernard de Jussieu. 1786 wurd hi üüs Lemonnier san efterfuliger tu a prufeser för a botaanik uun a Jardin neemd. Hi ging för tau juar tu Tuneesien an Algeerien an saamelt faan döndeer lunen föl plaanten. 

## Werken
* *Flora atlantica, sive Historia plantarum, quae in Atlante, agro tunetano et algeriensi crescunt*, 2 Binjer (Atlantisk Plaanten, of Histoore faan a Plaanten, wat uun a Atlantik, lunen faan Tuneesien an Algeerien waaks; 1798–1799).
* *Tableau de l'école de botanique du Muséum d'histoire naturelle* (Tabel faan't Skuul faan Botaanik faan't Museeum faan't Natüürhistoore; 1804).
* *Choix des plantes du Corollaire des instituts de Tournefort* (Ütjwool faan a Plaanten faan't Korolaar faan't Instituut uun Tournefort; 1808).
* *Histoire des arbres et des arbrisseaux qui peuvent être cultivés en pleine terre sur le sol de la France* (Histoore faan a Buumer an Bosker, wat uun fol grünj üüb't eerd faan Frankrik plaantet wurd kön; 1809).
* *Voyage dans les Régences de Tunis et d'Alger* (Rais uun a Prowinsen faan Tunis an Algier; 1838).
Iisenkrüüsplaanten

**Iisenkrüüsplaanten** (Verbenaceae) san en plaantenfamile uun det order faan a lapbloosoortagen (Lamiales). Enkelt slacher wurd aptaanj för guarder.

## Sköölen
Acantholippia – Aloysia – Baillonia – Bouchea – Casselia – Chascanum – Citharexylum – Coelocarpum – Dipyrena – Duranta – Glandularia – Hierobotana – Junellia – Lampayo – Lantana – Lippia – Mulguraea – Nashia – Neosparton – Parodianthus – Petrea – Phyla – Pitraea – Priva – Recordia – Rehdera – Rhaphithamnus – Stachytarpheta – Tamonea – Verbena – Xolocotzia

## Luke uk diar
Polygonum

***Polygonum*** as en plaantenskööl uun det famile faan a düüsenknober (Polygonaceae).

## Slacher
P. acerosum – P. acetosum – P. achoreum – P. afghanicum – P. afromontanum – P. afyonicum – P. albanicum – P. aleppicum – P. arenarium – P. arenastrum – P. argyrocoleum – P. arussense – P. aschersonianum – P. austiniae – P. aviculare – P. balansae – P. baltistanicum – P. bellardii – P. biaristatum – P. bidwelliae – P. bolanderi – P. borgoicum – P. bornmuelleri – P. brasiliense – P. breviarticulatum – P. buxiforme – P. californicum – P. cappadocicum – P. cascadense – P. cashmirense – P. cedrorum – P. cognatum – P. corrigioloides – P. cretaceum – P. crispatum – P. czukavinae – P. diospyrifolium – P. douglasii – P. ebracteatum – P. ekimianum – P. engelmannii – P. equisetiforme – P. erectum – P. fibrilliferum – P. floribundum – P. fowleri – P. gabrielae – P. ganderbalense – P. glandulosopilosum – P. glaucescens – P. glaucum – P. graminifolium – P. hassanabdalicum – P. heterosepalum – P. hickmanii – P. huichunense – P. humifusum – P. hyrcanicum – P. icaricum – P. idaeum – P. ilanense – P. inflexum – P. istanbulicum – P. karacae – P. kelloggii – P. kolumense – P. korthalsii – P. lacerum – P. leptocarpum – P. liaotungense – P. libani – P. longiocreatum – P. longipes – P. majus – P. marinense – P. maritimum – P. melihae – P. mesembricum – P. mezianum – P. minimum – P. minutissimum – P. mirajabii – P. molliiforme – P. norvegicum – P. nuttallii – P. obtusifolium – P. olivascens – P. oxyspermum – P. palaestinum – P. pangianum – P. papillosum – P. paronychia – P. paronychioides – P. parryi – P. patuliforme – P. patulum – P. plebejum – P. podlechii – P. polycnemoides – P. polygaloides – P. praelongum – P. pringlei – P. propinquum – P. psammophilum – P. pteranthum – P. ramosissimum – P. ramuliflorum – P. recumbens – P. rigidum – P. robertii – P. robynsii – P. romanum – P. rottboellioides – P. roylei – P. ryukyuense – P. salebrosum – P. salsugineum – P. samsunicum – P. sanguinaria – P. sarobiense – P. sawatchense – P. schimperi – P. schischkinii – P. schistosum – P. scoparium – P. setosum – P. shastense – P. shiheziense – P. shuchengense – P. sivasicum – P. snijmaniae – P. spergulariiforme – P. striatulum – P. stypticum – P. subaphyllum – P. sumatranum – P. sylvaticum – P. tachengense – P. tatewakianum – P. tenoreanum – P. tenue – P. tenuissimum – P. thymifolium – P. turkestanicum – P. uniflorum – P. urumqiense – P. volchovense – P. vvedenskyi

## Luke uk diar
Bokwiaten (skööl)

**Bokwiaten** (*Fagopyrum*) as en plaantenskööl uun det famile faan a düüsenknober (Polygonaceae). Diar hiar son 30 slacher tu, fööraal *[[Fagopyrum esculentum]]*, di en grat bedüüdang üs iidj hää. 

Bokwiaten hää oober goorniks mä "echt" wiaten tu dun, likes dat hi so het. Det ferbinjang tu wiaten as, dat det eden woort.

## Slacher
F. acutatum – F. callianthum – F. capillatum – F. caudatum – F. crispatifolium – F. cymosum – F. densivillosum – F.&nbsp;esculentum – F. gilesii – F. giraldii – F. gracilipedoides – F. gracilipes – F. hailuogouense – F. homotropicum – F. jinshaense – F. kashmirianum – F. leptopodum – F. lineare – F. longzhoushanense – F. macrocarpum – F. megacarpum – F. pleioramosum – F. pugense – F. qiangcai – F. rubrifolium – F. snowdenii – F. statice – F. tataricum – F. tibeticum – F. urophyllum – F. wenchuanense

Nothospecies: F. x kuntzei

## Luke uk diar
Iisenkrüüsen

**Iisenkrüüsen** (*Verbena*) san en plaantenskööl uun det famile faan a Iisenkrüüsplaanten (Verbenaceae). Diar hiar son 80 (of muar) slacher tu.

## Slacher

V. alata – V. andalgalensis – V. atacamensis – V. australis – V. balansae – V. bangiana – V. berterii – V. bonariensis – V. bracteata – V. brasiliensis – V. californica – V. calinfera – V. campestris – V. canescens – V. caniuensis – V. carnea – V. carolina – V. carollata – V. catamarcensis – V. catharinae – V. chacensis – V. clavata – V. cloverae – V. cochabambensis – V. concepcionis – V. corymbosa – V. cumingii – V. cuneifolia – V. delicatula – V. demissa – V. dusenii – V. ehrenbergiana – V. ephedroides – V. falcata – V. fasciculata – V. ferreyrae – V. filicaulis – V. gentryi – V. glabrata – V. glutinosa – V. goyazensis – V. gracilescens – V. gracilis – V. grisea – V. gynobasis – V. halei – V. hastata – V. hatschbachi – V. hayekii – V. hintonii – V. hirta – V. hirtella – V. hispida – V. imbricata – V. inamoena – V. incompta – V. intermedia – V. johnstonii – V. jordanensis – V. kuhlmannii – V. landbeckii – V. lasiostachys – V. lindbergi – V. lindmanii – V. litoralis – V. livermorensis – V. lobata – V. longifolia – V. lucanensis – V. macdougalii – V. macrodonta – V. madrensis – V. malmii – V. menthifolia – V. minutiflora – V. moctezumae – V. montevidensis – V. monticola – V. moranii – V. multiglandulosa – V. neo-mexicana – V. nivea – V. occulta – V. officinalis – V. orcuttiana – V. ovata – V. paraguariensis – V. paranensis – V. parvula – V. paulensis – V. paulsenii – V. pedicellata – V. perennis – V. pinetorum – V. plicata – V. polycephala – V. porrigens – V. pseudojuncea – V. ramboi – V. ramulosa – V. recta – V. rectiloba – V. regnelliana – V. reineckii – V. reitzii – V. ribifolia – V. rigida – V. riparia – V. robusta – V. runyonii – V. russellii – V. sagittalis – V. scabra – V. scabrella – V. sedula – V. simplex – V. spartioides – V. sphaerocarpa – V. storeoclada – V. stricta – V. strigosa – V. subpetiolata – V. subuligera – V. supina – V. swiftiana – V. tecticaulis – V. tessmannii – V. thymoides – V. tomophylla – V. townsendii – V. trachea – V. trifida – V. triternata – V. urticifolia – V. valerianoides – V. variabilis – V. villifolia – V. weberbaueri – V. xutha – V. xylopoda

#### Enkelt slacher
* Echt Iisenkrüüs (*Verbena officinalis*)

## Luke uk diar
Echt Iisenkrüüs

At **(Echt) Iisenkrüüs** (*Verbena officinalis*) as en plaantenslach uun det skööl faan a iisenkrüüsen (*Verbena*). Hat woort uk uun a medesiin iinsaat.

## Onerslacher
* *Verbena officinalis* var. *africana* 
*: Trinjam't Madlunsia, Afrikoo an Austraalien
* *Verbena officinalis* var. *officinalis*
*: Süüdelk Euroopa, Aasien, Austraalien

## Luke uk diar
Echt Bokwiaten

**(Echt) Bokwiaten** (*Fagopyrum esculentum*) as en plaantenslach uun det famile faan a Düüsenknober (Polygonaceae). 

Bi Theodor Storm het Bokwiaten uk *Türkisk Wiaten*. Hi hää oober niks mä wiaten tu dun, as diarför nai mä Ruad Jüden.

## Nat


Bokwiaten hää en grat bedüüdang üs iidj för a minsken. Hi kaam tuiarst wel faan Sjiina (ruad), woort daalang oober uun flook lunen üüb a nuurdelk eerdheleft (green) aptaanj.

## Luke uk diar
Rhabarber (skööl)

**Rhabarber** (*Rheum*) as en plaantenskööl uun det famile faan a düüsenknober (Polygonaceae). Hat wääkst fööraal uun Aasien.

Enkelt slacher wurd aptaanj üs iidj för a minsken. Trinjam't Suart Sia woort diar al sant 2.000 juaren mä büüret.

## Slacher
R. acuminatum – R. alexandrae – R. altaicum – R. australe – R. collinianum – R. compactum – R. cordatum – R. coreanum – R. darwazicum – R. delavayi – R. fedtschenkoi – R. forrestii – R. glabricaule – R. globulosum – R. hotaoense – R. inopinatum – R. korshinskyi – R. kialense – R. laciniatum – R. lhasaense – R. likiangense – R. lobatum – R. lucidum – R. macrocarpum – R. macropterum – R. maculatum – R. maximowiczii – R. moorcroftianum – R. nanum – R. nobile – R. officinale – R. palaestinum – R. palmatum – R. plicatum – R. przewalskyi – R. pumilum – R. racemiferum – R. reticulatum – R. rhabarbarum – R. rhaponticum – R. rhizostachyum – R. rhomboideum – R. ribes – R. rupestre – R. spiciforme – R. subacaule – R. sublanceolatum – R. tanguticum – R. tataricum – R. telianum – R. tetragonopus – R. tibeticum – R. turkestanicum – R. uninerve – R. webbianum – R. wittrockii – R. yunnanense

## Bilen

Rheum officinale - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-256.jpg|Tiaknang faan R. officinale
Rheum rhabarbarum fruits.jpg|Früchten faan R. rhabarbarum
Rheum rhabarbarum.2006-04-27.uellue.jpg|Rip rhabarber
Shucked and sliced up rhubarb.jpg|Skelet an apskäären rhabarber staal


## Luke uk diar
Wilhelm Pieck

**Friedrich Wilhelm Reinhold Pieck** (* 3. Janewoore 1876 uun Guben; † 7. September 1960 uun Uast-Berliin) wiar en tjiisken komunistisken poliitiker. Hi wiar faan 1949 tu san duas a president faan det DDR.

## Luke uk diar
Wiuwert

**Wiuwert** (Ütjspriik üüb Frysk: [vjo.ṷət]; üüb Holuns: *Wieuwerd*) as en taarep uun det Súdwest-Fryslân Gemeend. Det leit uun a nuurduast faan't gemeend, uun a nuurd faan't steed Snits an uun a süüdwaast faan't steed Ljouwert. Det hee 200 lidj (2018).

## Persöönelkhaiden
* At natüürforsker Maria Sibylla Merian (1647-1717) lewet nai bi Wiuwert, üüs hat jong wiar.

## Kwelen
Abbegea

**Abbegea** (Ütjspriik üüb Frysk:  [abəɡɪ.ə]; üüb Holuns: *Abbega*) as en taarep uun det Súdwest-Fryslân Gemeend. Det leit uun a süüdwaast faan't gemeend, amanbi 6 km tu a waast faan Snits. Det hee 115 lidj (2018).

## Kwelen
Aldegea (Súdwest-Fryslân)

**Aldegea** (Ütjspriik üüb Frysk: [ɔ:dəɡɪ.ə]; üüb Holuns: *Oudegea*) as en taarep uun det Súdwest-Fryslân Gemeend. Det leit uun a süüdwaast faan't gemeend, uun a süüdwaast faan Snits. Det hee 535 lidj (2018).

## Kwelen
Nissan E-NV 200

Di **Nissan NV 200** uur sent 2009 becht. Sent 2013 jeft et des Wain uk üs Elektroauto, en da jit dit Model *e-NV 200*.

Di Wain uur üs litj Bus, Kestwain en Kombiwain me hoog Taak önböören.
Ulpan

En **Ulpan** (üüb Hebreews: אולפן, muartaal: אולפנים *Ulpanim*) as en intensiif hebreewskurs, diaruun det neimuudis Hebreewsk spriik onerrachtet wurt an uk at skuul, wat deheer kurs uunbat. At wurd *Ulpan* bedüüdet 'onerracht', 'uunwising' of 'toonstuudio'. Det as för't miast faan neiiinwaanerers, diar iin uun det israelisk seelskap integriaret wel. A kurs hee uk en Kibutsprogram, huar lidj för fiiw muuner Hebreews liar, lewe an werke üüb en Kibuts. At idee faan de Ulpan kurs wurd uun det ääder 20. juarhunert ütjtoocht an kurt efter det 1948 grünjleien faan a stoot Israel iinfeerd. Do iinwaanerers tu't lun snaaket Jidisk, Ladino, Ingels, Tjiisk, Araabsk asw. an hed uu so ünlik kultüüren. A kurs holep jo en gemian identiteet tu bagin.

Dön Ulpanim spele noch en wichtig rol för neiiinwaanerers. Det wurd föl kursen uunbeeden: faan det Jewish Agency, ferwaltingen uun a steeden, kibutsen an a uniwersiteeten. At jaft uk Ulpanim för turisten, ütjluns jüüds studenten, asülbewerebers an ei jüüds werkimigrante. För neiiinwaanerers as a kurs kostenluas.

At idee faan a Ulpan wurd faan öler lunen auernimen, huar lidj ferschük, hör aanj ufnemen of ferleesen spriiken welertubelewen. Wales, Skotlun an Noorweegen haa detheer model för a mamenspriikonerracht brükt.
Süstemaatik

En **süstemaatik** (faan't greks συστηματική [τέχνη], systēmatikē [technē] „süstemaatisk [onernemen]“) as det ploonet saamlin faan objekten uun klasen. A klasen haa iandüüdag fäästlaanj eegenskapen. A objekten uun en klas haa gemiansoom eegenskapen. Det tuwisin faan en objekt tu en klas as en klasifisiarang. Aal a klasen tuup san en klasifikatsion.

Klasifikatsionen jaft at fööraal uun a natüürwedenskapen an uun bibleteeken. Bispalen uun't Nuurdfresk Wikipedia san:

* Perioodisch tabäle foon da elemente
* Taksonomii faan diarten an plaanten
*: t.b. Fögler, Bloosenplaanten
* Skramelnumern
* 
* ICD-10
* Wikipedia:Hoodkategorii

## Luke uk diar
Maria Sibylla Merian

**Maria Sibylla Merian** (* 2. April 1647 uun Frankfurt am Main; † 13. Janewoore 1717 uun Amsterdam) wiar en natüürforsker an konstmooler. Hat lewet uun Frankfurt (tu 1670), Nürnberg, nai bi't taarep Wiuwert uun Waastfresklun an Amsterdam. 1699-1701 wiar hat uun Suurinam, jütidjs en neederluns kolonii, an forsket auer flenerken. Do ging hat tu Amsterdam turag an ded sin hoodwerk *Metamorphosis insectorum Surinamensium* (1705; Metamorfoos faan a Insekten uun Suurinam) ütj. Hat wiar ian faan dön iarst forskern, diar insekten akeroot uun't uug hääl an wat auer hör rocht leewentsamstanten ütjfoon. Hat foon föl nei fakten auer't leewent faan insekten ütj.

## Werken
* ''Der Raupen wunderbare Verwandelung und sonderbare Blumen-Nahrung'' (archive.org; üüb Tjiisk, 1679)
* ''Metamorphosis Insectorum Surinamensium. Of Te Verandering der Surinaamsche Insecten.'' (archive.org; üüb Holuns, 1705)
* ''Erucarum ortus, alimentum et paradoxa metamorphosis'' (archive.org; üüb Latiins, 1718)
* ''Mariæ Sibillæ Merian Dissertatio de generatione et metamorphosibus insectorum Surinamensium'' (archive.org; üüb Latiins, 1719)
* ''De Europischen insecten'' (archive.org; üüb Holuns, 1730)

## Luke uk diar
Klant

At **Klant** (*Agrostemma githago*) as en plaantenslach uun det famile faan a Neegelken (Caryophyllaceae). Hat het uk **Kurnruus** of **Paspot**.

## Bilen

Corn Cockle, Torre churchyard - geograph.org.uk - 847783.jpg|Bosk
Bolderik 26-08-2005 12.41.20.JPG|Hood
Kornrade2.jpg|Bloos
Agrostemma githago seeds.jpg|Siad


## Gift
Det plaant as giftag. Iarjuaren wiar det plaant en ünkrüüs üüb kurnfialen. Daalang as det iinkääft kurnsiad oober rianer, an klanten kem knaap noch föör.

## Luke uk diar