open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gulen Skiar

__NOTOC__

Di **Gulen Skiar** (, ) es di Forhual fan tau Leengden, huarbi di di gurter (*Major*) Diil höm tö di di litjeri (*Minor*) Diil sa forhalt üs di Sum tö di gurteri Diil. 
Me a üs Major en b üs Minor mit dit:
: \frac{a + b}{a} = \frac{a}{b} of \frac{a}{a + b} = \frac{b}{a}

Bi didiar Breek kumt en Irrationaali Tal üt, en des letzten höör ek üs Breek fan tau hiili Talen skriiw. Des es da di **Gulen Tal**, wat
fuar't Miist mein di greeksk Bokstaav *[[Phi]]* biskrewen uur:
: \Phi=\frac{a}{b} = \frac{a + b}{a} = 1,618...

Dit Weeten om di Gulen Skiar es al sent di Antiike bi Euklid bikeent. Ön di Renaissance war di Gulen Skiar weđer für di Könst iinseet, hur di Forhual für Harmonii sörigt.

Em fent uk in di Natuur di Gulen Skiar bis Bleeren en Blostern fan Plaanten.

## Bireeknin fan di Gulen Tal
Eeđer di Biskriiwing boowen:
: \frac{a }{ b} = \frac{a + b}{ a}

Föligt:
: \frac{a}{b} - 1 - \frac{b}{a} = 0

En da uur fuar \tfrac{a}{b} = \Phi saat:
: \Phi - 1 - \frac{1}{\Phi} = 0

Moolnemen me \Phi kumt diar di kwadraatisk Likning bi üt:
: \Phi^2 - \Phi - 1 = 0

Des heer tau Āpliisingen \tfrac{1+\sqrt{5}}{2} = 1{,}618\ldots en \tfrac{1-\sqrt{5}}{2} = -0{,}618\ldots

Hur man bluat di poositiif Āpliising öngung ken:
: \Phi = \frac{1+\sqrt{5}}{2} = 1{,}618\ldots

## Konstruktsjoon

Hat jeft jit masi muar Konstruktsjoonen, hur em tö di Gulen Skiar kum ken.

## Gulen Hok of Winkel

Di **Gulen Hok** kumt diarbi üt, wan di Krais eeđer di *Gulen Skiar* diilet uur:
: \tfrac{2 \pi}{\Phi} \approx 3{,}88 \approx 222{,}5^\circ.
Fuar't Miist uur man di litjeri Hok di *Gulen Hok* nēmt:
: 2\pi - \tfrac{2 \pi}{\Phi} \approx 2{,}40 \approx 137{,}5^\circ
Wan wat drait uur, es dit jaa sacht dit salev, weđer om di gurt of di litjeri Hok drait uur.

Wan di Bleeren altert om di Gulen Hok fordrait wuksi, da fo ja dit Miist fand  di Senskiin fuar jaar Fotosyntheesi en bidöpi enachtler ek muar üs  nöörig.

## Skeltern

El nacimiento de Venus, por Sandro Botticelli.jpg|Sirenforhual \Phi bi en Skelt fan Sandro Botticelli
Samsung_LE26R41BD_and_Yamada_DVD_player_20030624.jpg|Dir Fiirlukiformaat 16:9 es en bet gurter üs \Phi
Efeublatt.jpg|Gulen Skiar bi en Eefeubleer
Goldener Schnitt Fichtenzapfen.jpg|Föörentaap



## Luki uk diar

* Gulen Rochthuk
* Fibonaccitaalen
Elías Piña (Prowins)

Det **Elías Piña Prowins** (üüb Spaans: *Provincia de Elías Piña* [eˈli.as ˈpiɲa]) as ian faan dön 30 prowinsen uun det Dominikaans Republiik. Det hee 63.029 lidj (2010). At hoodsteed faan’t prowins as Comendador.

## Kwelen
Kassita

**Kassita** (tamazight: **ⴽⴰⵙⵉⵜⴰ**, ) as en letj stääd uun Marokko mä 2.675 iinwenern.

## Futnuuten
Smartphone

En **Smartphone** es en Tilefoon, hur uk fuul fan di Funktsjoonen fan en Kompjuuter benen sen.
Me sa'n Giraat ken em altert iin ön't Nat (Internet), wan em WLAN of en Nat fuar mobiili Daaten heer.

En Smartphone es en Reekenmaskiin fuar di Boksfek.
Muar Reekenmaskiin man uk jit Fiirsnaker es en Tablet.

## Mobiilfunk, Funkhöölern, Generic Access Network
Üp Engelsk jit en Mobiiltilefoon *Cell Phone*. Dit wanert fan jen Funkseli tö di Naist, wan diar en Funkmeest staant, wat en Funkseli önber. Di Seli es di Rüm hur di Funkstraalen fan di Meest henkum. Wan diar niin Funkmeest es, da heer em en Funkhol tö faat hur em ek tilefoniari ken.

En Forbeetering bringt dit Generic Access Network, hur me em aur ark WLAN snaki ken hur em önmelt es.

## Systeemi
Fuaral sen di Systeemi Android (Fan Google) en iOS (Fan Apple) bikeent. 
Des kosti niin Jil, man wan em des heer sen di Forkoopers niisgiirig eeđer Daaten en wat em me sin Fiirsnaker maaket. Diarom haa masi Liren niin Konto fan Google of Apple ön dit Giraat. 
Hat jeft man uk frii Systeemi fuar fuarhualing Giraaten sa üs Shiftphone of Fairphone.
Uk fan Linux jeft et en Systeemprogram, man dit es riskant tö instaliari, wan em ek weet wat em diar maaket. Diarom uur uk Giraaten me Linux tö koop önböören.

### Apps - uk söner Konto
#### Android
Fuar Android jeft et masi litj Programi, en des skel em fan Google dialleer, wan dit eeđer Google giar, en dit giar ek anonym en söner Konto. - Of dach?
Jaa, dit giar. Me *[[Aurora Store]]* giar em anonym tö di Playstore en fair wat em haa wel.
Masi Apps jeft et uk üs Pakeetdaatei (APK, *Android Package Kit*), dit skel em aur en Sjukmaskiin sa üs *Duck Duck Go* of *Ecosia* sjuk - ek aur Google, dānen sen jaa sa niisgiirig.
Masi Apps jeft et uk frii aur *Sourceforge* of *[[F-Droid]]*. Dānen fraagi gaar ek, hoken Dü best.

Fan *FDroid* jeft et rocht gur Apps. Uk üđer Platforemen sa üs Sourceforge of apkpure ber wat ön sa üs di *[[Lexis Audio Editor]]* of *Battery Bot*. Ön sa'n Platforem flocht uk masi Skramel ombi. - Dit ken em man uk bi di Playstore haa, dat em instaliaret, lapt ek rocht, weđer wech, nii en sa fiiđer.

#### Apple iOS
iOS jit sa fuul üs *intelligent operating system*. Dit let Apple höm gur bitaali.
**Mesken weet jen wat aur di Apps diarfuar?**

## Futnooten
Johor (Bundesstoot)

**Johor** [dʒohor] as een faan a bundesstooten faan Malaysia. A bundesstoot leit uun a süüd faan det Malaaisk Hualeweilun. Det hee 3.700.500 lidj (2010). At hoodsteed faan a bundesstoot as Johor Bahru.

## Kwelen
Surabaya

**Surabaya** ([suraˈbaja], föör 1947 *Soerabaja*, 1947-1967 *Surabaja*, üüb Jawaans: ꦯꦸꦫꦧꦪ) as det naistgratst steed uun Indoneesien. At steed leit üüb't eilun Jaawa. Det hee 2.765.487 lidj (2010). Det as at hoodsteed faan det Uast Jaawa Prowins (*Jawa Timur*).

## Kwelen


## Luke uk diar

## Ölers wat
* Lotte Lenya schongt Surabaya Johnny (üüb YouTube), en stak ütj det komeede *Happy End* (1929) faan Kurt Weill, Bertolt Brecht an Elisabeth Hauptmann.
Terengganu (Bundesstoot)

**Terengganu** [tərəŋɡanu] as een faan a bundesstooten faan Malaysia. A bundesstoot leit uun a nuurduast faan't dial faan't lun, wat üüb det Malaaisk Hualeweilun leit. Det hee 1.207.700 lidj (2010). At hoodsteed faan a bundesstoot as Kuala Terengganu.

## Kwelen
Kedah (Bundesstoot)

**Kedah** [kədah] as een faan a bundesstooten faan Malaysia. A bundesstoot leit uun a nuurdwaast faan't lun. Det hee 2.146.200 lidj (2010). At hoodsteed faan a bundesstoot as Alor Setar.

## Kwelen
Penang (Bundesstoot)

**Penang** (üüb Malaiisk: *Pulau Pinang* of Penang Eilun) as een faan a bundesstooten faan Malaysia. A bundestoot bestäänt fööraal ütj Penang Eilun, wat nai bi a waasteeg faan det Malaaisk Hualeweilun leit an lun, wat bi a waasteeg faan't hualeweilun leit. Det hee 1.746.300 lidj (2010). At hoodsteed faan a bundesstoot as George Town.	

## Kwelen
Sabah (Bundesstoot)

**Sabah** [sabah] as een faan a bundesstooten faan Malaysia. A bundesstoot leit uun a nuurduast faan det eilun Borneo. Det hee 3.866.800 lidj (2010). At hoodsteed faan a bundesstoot as Kota Kinabalu.	

Naibi leit at bundesteritoorium Labuan, diar en wichtagen huuwen för Sabah as.

## Kwelen
Labuan

**Labuan** as en eilun an bundesteritoorium uun Malaysia. At bundesteritoorium bestäänt ütj Labuan Eilun an hög letjer eilunen, wat nai bi at nuurdeeg faan Borneo lei. Tu a nuurd an waast leit det Süüdschineesk Sia, tu a uast de Sabah Bundesstoot, tu a süüd de Sarawak Bundesstoot an tu a süüdwaast Brunei. Det hee 86.908 lidj (2010). At hoodsteed faan't teritoorium as Victoria.

## Kwelen
Johor Bahru

**Johor Bahru** [ˈdʒohor ˈbahru] as at hoodsteed faan de Johor Bundesstoot uun Malaysia. At steed leit uun a süüd faan det Malaaisk Hualeweilun, nai bi det Johor Struat. Det hee 642.944 lidj (2000).

## Kwelen
Taipeh

**Taipeh** (üüb Schineesk: 臺北市 / 台北市 *Táiběi Shì*, üüb Taiwaans: *Tâi-pak-chhī* of Nuurd-Taiwan Steed) as at hoodsteed faan det Republiik Schiina. At steed leit uun a nuurd faan det eilun Taiwan. Det hee 2.645.041 lidj (2019).

## Geografii
### Iindialing faan Ferwalting
Taipeh hee twaalew distrikten:

## Kwelen
Pjöngjang

**Pjöngjang** (üüb Koreaans: 평양 [pʰjʌ̹ŋja̠ŋ]) as at hoodsteed faan Nuurdkorea. At steed leit uun a süüdwaast faan't lun. Det hee 2.581.076 lidj (2008).

## Kwelen
Malé

**Malé** (üüb Dhivehi: މާލެ *Male’*) as at hoodsteed faan a Malediiwen. Det hee 127.079 lidj (2014).

## Kwelen
Duschanbe

**Duschanbe** (üüb Tadschiikisk: Душанбе [duʃamˈbɛ]) as at hoodsteed faan Tadschiikistaan. At steed leit uun a waast faan't lun. Det hee 846.400 lidj (2019).

## Kwelen
Busan

**Busan** (üüb Koreaans: 부산 [pusan] of 부산시 *Busan-Shi* Busan-Steed) as det naistgratst steed uun Süüdkorea. At steed leit uun a süüduast faan't lun. Det hee 3.293.161 lidj (2019).

## Geografii
### Iindialing faan Ferwalting
At steed hee een lunkreis (Gijang) an füftanj steedkreiser (üüb Koreaans: 구 *gu*):

## Kwelen
Incheon

**Incheon** (üüb Koreaans: 인천 [intɕʰʌn], amtelk 인천광역시 *Incheon Gwangyeoksi*) as det treedgratst steed an en gratsteed (en steed üüs en prowins) uun Süüdkorea. At steed leit uun a nuurdwaast faan't lun. Det hee 2.938.457 lidj (2019).

## Geografii
### Iindialing faan Ferwalting
At steed hee 8 steedkreiser (üüb Koreaans: 구 *gu*) an 2 lunkreiser (üüb Koreaans: 군 *gun*):

* De Bupyeong Steedkreis (부평구 / 富平區 *Bupyeong-gu*)
* De Uast Steedkreis (동구 / 東區 *Dong-gu*)
* De Gyeyang Steedkreis (계양구 / 桂陽區 *Gyeyang-gu*)
* De Maden Steedkreis (중구 / 中區 *Jong-gu*)
* De Michuhol Steedkreis (미추홀구 / 彌鄒忽區 *Michuhol-gu*)
* De Süüduast Steedkreis (남동구 / 南洞區 *Namdong-gu*)
* De Waast Steedkreis (서구 / 西區 *Seo-gu*)
* De Yeonsu Steedkreis (연수구 / 延壽區 *Yeonsu-gu*)
* De Ganghwa Lunkreis (강화군 / 江華郡 *Ganghwa-gun*)
* De Ongjin Lunkreis (옹진군 / 甕津郡 *Ongjin-gun*)

## Kwelen
Gwangju

**Gwangju** (üüb Koreaans: 광주 [kwaŋ.dʑu]) as det seekstgratst steed uun Süüdkorea. At steed leit uun a süüdwaast faan't lun. Det hee 1.480.293 lidj (2010).

## Geografii
### Iindialing faan Ferwalting
At steed hee fiiw steedkreiser  (üüb Koreaans: 구 *gu*):

## Kwelen
Suwon

**Suwon** (üüb Koreaans: 수원 [su.wʌn]) as det sööwenstgratst steed uun Süüdkorea. At steed leit uun a nuurdwaast faan't lun. Det hee 	1.235.022 lidj (2010). Det as at hoodsteed faan det Gyeonggi Prowins.

## Geografii
### Iindialing faan Ferwalting
At steed hee fjauer steedkreiser (üüb Koreaans: 구 *gu*):

* De Gwonseon Steedkreis (권선구 / 勸善區 *Gwonseon-gu*)
* De Jangan Steedkreis (장안구 / 長安區 *Jangan-gu*)
* De Paldal Steedkreis (팔달구 / 八達區 *Paldal-gu*)
* De Yeongtong Steedkreis (영통구 / 靈通區 *Yeongtong-gu*)	

## Kwelen
Kim Il-sung/fe

**Kim Il-sung** (üüb Koreaans: 김일성 *Kim Ilsŏng*; bäären üüs *Kim Song-chu*; * 15. April 1912 uun Mankeidai, do Jaapaans Keiserrik, Nuurdkorea faan nü; † 8. Jüüle 1994 uun Pjöngjang) wiar en komunistisk nuurdkoreaans poliitiker an faan 1948 tu 1994 diktaatoor faan Nuurdkorea. Üüs „Iiwig President“ as hi noch efter san duas de *de-jure* stootsbaas faan't lun.

## Luke uk diar
* *Feerers faan Nuurdkorea*: Kim Il-sung (1948-1994), Kim Jong-il (1994-2011), Kim Jong-un (2011-).
Daejeon

**Daejeon** (üüb Koreaans: 대전 [tɛ̝.dʑʌn]) as det füftgratst steed uun Süüdkorea. At steed leit uun a süüdwaast faan't lun. Det hee 1.493.979 lidj (2010).

## Geografii
### Iindialing faan Ferwalting
At steed hee trii steedkreiser (üüb Koreans: 구 *gu*)
    
* De Daedeok Steedkreis (대덕구 / 大德區 *Daedok-gu*)
* De Uast Steedkreis (동구 / 東區 *Dong-gu*)
* De Maden Steedkreis (중구 / 中區 *Jung-gu*)
* De Waast Steedkreis (서구 / 西區 *Seo-gu*)
* De Yuseong Steedkreis (유성구 / 儒城區 *Yuseong-gu*)

## Kwelen
Kim Jong-il

**Kim Jong-il** (* 16. Febrewoore 1941 uun det Rüs SFSR, Sowjetunioon üüs *Juri Irsenowitsch Kim*; efter nuurdkoreaans amtelk uungoowen * 16. Febrewoore 1942 nai bi Paektusan, Jaapaans Keiserrik, Nuurdkorea faan nü; † 17. Deetsember 2011 uun Pjöngjang) wiar en nuurdkoreaans poliitiker an faan 1994 tu san duas diktaatoor faan Nuurdkorea.

## Luke uk diar
* *Feerers faan Nuurdkorea*: Kim Il-sung (1948-1994), Kim Jong-il (1994-2011), Kim Jong-un (2011-).
Adschluun (Guwernement)

Det **Adschluun Guwernement** (üüb Araabsk: محافظة عجلون *Muḥāfaẓat ʿAjlūn*) as ian faan a guwernementen uun Jordaanien. At guwernement leit uun a nuurdwaast faan't lun. Det hee 176.080 lidj (2015).

## Geografii
### Iindialing faan Ferwalting
At guwernement hee tau distrikten:

## Kwelen
Politsei

A **politsei** (faan ualgreks πολιτεία politeía 'stootsferwaltang‘, jüst so üs uun 'politiik') as en iinrachtang faan a stoot. Hat skal för at öfentelk seekerhaid an order surge, üüb a struatenferkiar paase an stroofen ferfulge. A politsei hää bütj tol an militeer at *gewaltmonopool*, det ment, bluas a politsei mut mä gewalt jin öödern föörgung. Hat as uk för en nuadfaal diar, an koon mä a tilefoonnumern 110 an 112 uunrepen wurd.

Uun enkelt lunen werke politsei an militeer muar tuup üs wi det wen san. An a politsei hää uk ei uun arke lun a salew apgoowen. Uun Sjiisklun san a apgoowen reegelt uun't *politseirocht*.

Bi a grensen werket en aanj politsei, det as a *bundespolitsei*. An üüb a struumer an bi a küsten werket uk en aanj ufdialang, det as a *weedersjutspolitsei*.

## Neknöömer
A sjandaarmer, diar bi a politsei werke, het uk *puutsen*, an üüb en motoorwel wiar't *witj müsen*, auer jo iar witj tjüch uun hed.

## Luke uk diar
Daegu

**Daegu** (üüb Koreaans: 대구 [tɛɡu] an 대구시 *Daegu-Shi* Daegu-Steed) as det fjuardgratst steed uun Süüdkorea. At steed leit uun a süüduast faan't lun. Det hee 2.468.222 lidj (2010).

## Geografii
At steed hee een lunkreis (Dalseong) an sööwen steedkreiser  (üüb Koreaans: 구 *gu*):

## Kwelen
Aşgabat

**Aşgabat** [ɑʃʁɑˈbɑt] as at hoodsteed faan Turkmeenistaan. At steed leit uun a süüd faan't lun. Det hee 827.500 lidj (2004).

## Kwelen
Ahal (Prowins)

Det **Ahal Prowins** (üüb Turkmeensk: *Ahal welaýaty*) as ian faan dön fiiw prowinsen faan Turkmeenistaan. Det hee 939.700 lidj (2005). At hoodsteed faan't prowins as Änew.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting

## Kwelen
Kuwait Steed

**Kuwait Steed** (Arabic: مدينة الكويت‎ *Madīnat Al-Kuwayt*) as at hoodsteed faan Kuwait. At steed leit uun a uast faan't lun. Det hee 62.074 lidj (2018). Uun't hiale hoodsteedregiuun san't sowat trii miljuunen.

## Kwelen


## Luke uk diar
Brno (Steed)

**Brno** ([ˈbr̩no] ; üüb Tjiisk: *Brünn*) as at hoodsteed faan det Süüdmäärisk Regiuun uun Tschechien. Det hee 381.346 lidj (2020).

## Geografii
### Kliima

## Histoore
Uun a uast faan't steed wiar 1805 a Slacht bi Austerlitz uun dön Napoleonisk Kriiger.

## Kwelen
Franz Kafka

**Franz Kafka** (* 3. Jüüle 1883 uun Prag, Uasterrik-Ungarn; † 3. Jüüne 1924 uun Kierling, Uasterrik) wiar en böömisk skriiwer, diar üüb Tjiisk skreew.

## Hoodwerken
* *Die Verwandlung*
* *Der Prozess*
* *Das Schloss*

## Luke uk diar
Friedrich Ebert

**Friedrich Ebert** (* 4. Febrewoore 1871 uun Heidelberg; † 28. Febrewoore 1925 uun Berlin) wiar en poliitiker faan det SPD. Hi wiar sant 1913 föörstmaan faan't partei an faan 1919 tu san duas de iarst rikspresident faan det Weimar Republiik.

## Luke uk diar
* *Rikskanslern faan det Weimar Republiik*: Friedrich Ebert (1918-1919), Philipp Scheidemann (Febrewoore-Jüüne 1919), Gustav Bauer (1919-1920), Hermann Müller (Marts-Jüüne 1920, 1928-1930), Constantin Fehrenbach (1920-1921), Joseph Wirth (1921-1922), Wilhelm Cuno (1922-1923), Gustav Stresemann (August-Nofember 1923), Wilhelm Marx (1923-1925, 1926-1928), Hans Luther (1925-1926), Heinrich Brüning (1930-1932), Franz von Papen (Jüüne-Nofember 1932), Kurt von Schleicher (1932-1933).
* *Rikspresidenten faan det Weimar Republiik*: Friedrich Ebert (1919–1925), Paul von Hindenburg (1925–1933).
Gustav Stresemann

**Gustav Ernst Stresemann** (* 10. Mei 1878 uun Berlin; † 3. Oktuuber 1929 uk diar) wiar en tjiisk poliitiker an stootsmaan faan det Weimar Republiik, diar 1923 rikskansler an diarefter tu san duas riksminister faan't bütjlun wiar. 1926 fing hi tup mä Aristide Briand a Noobelpris för Frees.

## Luke uk diar
* *Rikskanslern faan det Weimar Republiik*: Friedrich Ebert (1918-1919), Philipp Scheidemann (Febrewoore-Jüüne 1919), Gustav Bauer (1919-1920), Hermann Müller (Marts-Jüüne 1920, 1928-1930), Constantin Fehrenbach (1920-1921), Joseph Wirth (1921-1922), Wilhelm Cuno (1922-1923), Gustav Stresemann (August-Nofember 1923), Wilhelm Marx (1923-1925, 1926-1928), Hans Luther (1925-1926), Heinrich Brüning (1930-1932), Franz von Papen (Jüüne-Nofember 1932), Kurt von Schleicher (1932-1933).
Taschkent

**Taschkent** (üüb Usbekisk: *Toshkent* [tɒʃˈkent]‎) as at hoodsteed faan Usbekistaan. At steed leit uun a uast faan't lun. Det hee 2.352.900 lidj (2014).

## Kwelen
Philipp Scheidemann

**Philipp Heinrich Scheidemann** (* 26. Jüüle 1865 uun Kassel; † 29. Nofember 1939 uun Kopenhuuwen) wiar en tjiisk faan det SPD. Uun't Nofemberrewolutschuun ded hi 9. Nofember 1918 faan en balkoon faan a Riksdaisbau ütj at tupbreeg faan det Tjiisk Keiserrik an a began faan det Tjiisk Republiik bekäänd. Hi wiar faan 13. Febrewoore tu 20. Jüüne 1919 riksministerpresident faan't republiik. Hi wiar diarefter tu 1925 boowerbürgermääster faan Kassel. Efter at meechtauernoom faan a Natschunaalsosialisten uun't juar 1933 ging hi iin uun't eksiil.

## Luke uk diar
* *Rikskanslern faan det Weimar Republiik*: Friedrich Ebert (1918-1919), Philipp Scheidemann (Febrewoore-Jüüne 1919), Gustav Bauer (1919-1920), Hermann Müller (Marts-Jüüne 1920, 1928-1930), Constantin Fehrenbach (1920-1921), Joseph Wirth (1921-1922), Wilhelm Cuno (1922-1923), Gustav Stresemann (August-Nofember 1923), Wilhelm Marx (1923-1925, 1926-1928), Hans Luther (1925-1926), Heinrich Brüning (1930-1932), Franz von Papen (Jüüne-Nofember 1932), Kurt von Schleicher (1932-1933).
Peter Michael Clemens

**Peter Michael Clemens** (* 21. August 1804 uun Muasem, † 10. August 1870 uun Schleswig) wiar kantoor an skuulmääster uun Schleswig. 

## Leewent
Uun Tondern hää Clemens 1826 det seminaar för skuulmäästern besoocht. 1828 bit 1829 wiar hi skuulmäästerhalper uun Enge. 1831 freid hi Ose Peter Harmsen faan Muasem. Sant 1830 wiar hi kantoor bi't Michaelissark an skuulmääster bi't Wilhelmiinenskuul uun Schleswig. 1856 begand hi mä't auersaaten faan't Nei Testament an a salmen tu't Sölring, det wiar det iarst auersaatang tu't Nuurdfresk faan jodiar wichtag teksten. Sin werk as ei drükt wurden an iarst uun a 1950er juaren wederfünjen wurden. Iarst 2008 as't faan Hindrik Brouwer ütjden wurden (*Estrikken* 83).

## Di 1. salem begant so

Hat mai di Man wel gung, diär ek wandelt
eter di gottloas Lid jar Red; diär ek üp
di Senders Wei geid, en ek set, hur di Spotmakers set

(Huuchsjiisk)
Wohl dem, der nicht wandelt
im Rat der Gottlosen noch tritt
auf den Weg der Sünder noch sitzt, da die Spötter sitzen



## Kwelen
* Nordfrieslandelexikon faan't NFI
* Bibelarchiv

## Futnuuten
August II. (Saksen an Poolen)

**August de Stark** (üüb Poolsk: *August II Mocny*; üüb Tjiisk: *August der Starke*; üüb Liitauisk: *Augustas II Stiprusis*; üüb Witjrüs: Аўгуст Моцны *Aǔgust Mocny*; üüb Ukrainisk: Август II Сильний *Avgust II Sil'nyj*; amtelk üüs **Friedrich August I.** uun Saksen an **August II.** uun Poolen bekäänd; * 12. Mei 1670 uun Dresden; † 1. Febrewoore 1733 uun Warschau), wiar faan 1694 tu san duas kurfürst an hertooch faan Saksen an uk faan 1697 uun personaalunioon köning faan Poolen-Liitauen. Hi wiar Johann Georg III. an Anna Sophie faan Denemark an Norweegen hör dring. 

## Luke uk diar
* *Köninger faan Polen (1697-1795)*: August II. (1697-1704, 1709-1733), Stanisław Leszczyński (1704-1709, 1733-1736), August III. (1733-1763), Stanisław II. August (1764-1795).
Lodsch

**Lodsch** (üüb Poolsk: **Łódź** [wutɕ] ) as det traadgratst steed uun Poolen. At steed leit uun a maden faan't lun. Det hee 679.941 lidj (2019). Det as at hoodsteed faan det Lodsch Prowins.

## Kwelen
Danzig

**Danzig** (üüb Poolsk **Gdańsk** [], ; üüb Kaschuubisk: *Gduńsk*) as det seeksgratst steed uun Poolen. Det leit uun a nuurd faan't lun, nai bi det Uastsia. Det hee 470.907 lidj (2019). Det as a hoodsteed faan det Pomern Prowins.

## Geografii
### Kliima

## Kwelen
Breslau

**Breslau** (üüb Poolsk: **Wrocław** [ˈvrɔt͡swaf] ; üüb Tschechisk: *Vratislav*) as det fjuardgratst steed uun Poolen. At steed leit uun a süüdwaast faan't lun. Det hee 642.869 lidj (2019). Det as at hoodsteed faan det Niiderschleesien Prowins.

## Kwelen
Fransiskus (Poop)

**Poop Fransiskus** (üüb Latiinsk: *Franciscus PP.*; bäären *Jorge Mario Bergoglio* [ˈxo̞ɾxe ˈmaɾjo β̞e̞ɾˈɣ̞oɣ̞ljo̞]; * 17. Deetsember 1936 uun Buenos Aires, Argentiinien, † 21. April 2025) wiar sant 13. Marts 2013 de 266. baskop faan Room an diarmä Poop, boowerhood faan det Rööms-Katuulsk Sark an suwereen faan't Watikaansteed. Hi wiar de iarst poop, di faan Süüdameerika kaam.

## Luke uk diar
* Paapen uun det 20. juarhunert an det 21. juarhunert: Leo XIII. (1878-1903), Pius X. (1903-1914), Beenedikt XV. (1914-1922), Pius XI. (1922-1939), Pius XII. (1939-1958), Johanes XXIII. (1958-1963), Paul VI. (1963-1978), Johanes Paul I. (August-September 1978), Johanes Paul II. (1978-2005), Beenedikt XVI. (2005-2013), Fransiskus (2013-2025), Leo XIV. (2025-
Gratpoolen (Prowins)

Det **Gratpoolen Prowins** (üüb Poolsk: *Województwo Wielkopolskie*  [vɔjɛˈvut͡stfɔ vjɛlkɔˈpɔlskʲɛ]) as ian faan a prowinsen uun Poolen. At prowins leit uun a waast faan't lun. Det hee 3.498.733 lidj (2019). At hoodsteed faan't prowins as Posen.

## Geografii
### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:

## Kwelen
Stettin

**Stettin** (üüb Poolsk: **Szczecin** []; ) as det sööwengratst steed uun Poolen. At steed leit uun a nuurdwaast faan't lun. Det hee 401.907 lidj (2019). Det as at hoodsteed faan det Waastpomern Prowins.

## Kwelen
Friisk (band)

**Friisk** as en black metal band faan Uastfresklun. Jo maage musiik üüb Plaatsjiisk.

## Plaaden
* *De Doden van't Waterkant* (EP, aanj ferlach, 2018)
* *Kien Kummweer / Warndt* (üs LP of CD, aanj ferlach, 2020)

## Luke uk diar
* Wääbsteed faan **Friisk**
* Iindrach üüb Wikidata
Schleesien (Prowins uun Poolen)

Det **Schleesien Prowins** (üüb Poolsk: *Województwo Śląskie*) as ian faan a prowinsen uun Poolen. Det hee 4.517.635 lidj (2019). At hoodsteed faan't prowins as Kattowitz.

## Geografii
### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:

Öler steeden:
* Racibórz

### Iindialing faan Ferwalting
At prowins hee njüügentanj steedkreiser an sööwentanj lunkreiser (üüb Poolsk: *powiaty*).

A steedkreiser san:

A Lunkreiser san:

## Histoore
Föör 1945 at miast faan at prowins faan nü hiard tu Tjiisklun. At süüduastdial hiard bit 1918 tu't Köningrik Galitsien uun Uasterrik-Ungarn. Detheer dial wurd dial faan Poolen efter de Iarst Wäältkrich.

## Kwelen
Anykščiai (Lungemeend)

Det **Anykščiai Lungemeend** (üüb Liitauisk: *Anykščių rajono savivaldybė*) as ian faan a lungemeenden uun Liitauen. Det hee 23.038 lidj (2020). At hoodsteed faan't lungemeend as Anykščiai.

## Kwelen
Vilnius (Lungemeend)

Det **Vilnius Lungemeend** (üüb Liitauisk: *Vilniaus rajono savivaldybė*) as ian faan dön lungemeenden uun Liitauen. Det hee 100.146 lidj (2020). At hoodsteed faan't lungemeend as Vilnius, uk wan't steed nian dial diarfaan as.

## Kwelen
Swinbeien

**Swinbeien** (*Empetrum*) san en plaantenskööl uun det famile faan a Hiasplaanten (Ericaceae). Diar jaft at man en hunfol slacher faan. Uun Nuurdfresklun wääkst det Swinbei (*Empetrum nigrum*).

## Slacher
* Empetrum atropurpureum
* Empetrum eamesii
* Empetrum nigrum
* Empetrum rubrum

## Luke uk diar
Hiasruusen

**Hiasruusen** (*Erica*) san en plaantenskööl uun det famile faan a Hiasplaanten (Ericaceae) mä amanbi 860 slacher. A miasten lewe uun Süüdafrikoo; uun Nuurdfresklun wääkst det Hiasruus (*Erica tetralix*).

## Onersköölen
* E. subg. Chlamydanthe
* E. subg. Ectasis
* E. subg. Erica
* E. subg. Platystoma
* E. subg. Stellanthe
* E. subg. Syringodea

## Luke uk diar
Ankara (Prowins)

Det **Ankara Prowins** (üüb Türkisk: *Ankara ili*) as en prowins, wat dialwiis uun det Madelanatoolien Regiuun an dialwiis uun det Suart Sia Regiuun uun a Türkei as. Det hee 5.639.076 lidj (2019). At hoodsteed faan't prowins as Ankara.

## Geografii
### Kliima

### Steeden

Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:

## Kwelen
Alytus

**Alytus** as det seekstgratst steed an en steedgemeend (üüb Liitauisk: *Miesto Savivaldybė*) uun Liitauen. Det leit uun a süüd faan't lun. Det hee 49.895 lidj (2010). At steed as uk at hoodsteed faan det Alytus Lungemeend, uk wan det nian dial faan't lungemeend as.

## Kwelen
Marijampolė (Steed)

**Marijampolė** (ual nööm üüb Tjiisk: *Mariampol*, 1955-1989 *Kapsukas*) as det sööwenstgratst steed uun Liitauen. At steed leit uun a süüdwaast faan't lun. Det hee 34.975 lidj (2010). Det as at hoodsteed faan det Marijampolė Gemeend.

## Kwelen
Mažeikiai

**Mažeikiai** (ual nööm üüb Tjiisk: *Moscheiken*) as det aachstgratst steed uun Liitauen. At steed leit uun a nuurdwaast faan't lun. Det hee 32.470 lidj (2010). Det as at hoodsteed faan det Mažeikiai Lungemeend.

## Kwelen
Bagrationowsk (Steedkreis)

De **Bagrationowsk Steedkreis** (üüb Rüs: Багратио́новский городско́й о́круг *Bagratiónovskij gorodskój ókrug*) as faan 1. Janewoore 2021 een faan dön 22 steedkreiser faan det Kaliningrad Prowins uun Rüslun. A steedkreis leit uun a süüdwaast faan't prowins. Det hee 32.786 lidj (2019). At hoodsteed faan a steedkreis as Bagrationowsk.

## Histoore
Föör 1945 wiar't gebiit faan't steedkreis faan nü dial faan Uastpreussen.

## Kwelen
Gäärsbuumplaanten

**Gäärsbuumplaanten** (Xanthorrhoeaceae -> Asphodelaceae) san en plaantenfamile uun det order faan a Spargeloortagen (Asparagales).

## Sköölen
Agrostocrinum – Aloe – Aloiampelos – Aloidendron – Aristaloe – Arnocrinum – Asphodeline – Asphodelus – Astroloba – Bulbine – Bulbinella – Caesia – Chortolirion – Corynotheca – Dianella – Eccremis – Eremurus – Gasteria – Geitonoplesium – Gonialoe – Guillauminia – Haworthia – Haworthiopsis – Hemerocallis – Hensmania – Herpolirion – Hodgsoniola – Jodrellia – Johnsonia – Kniphofia – Kumara – Lemeea – Leptaloe – Pasithea – Phormium – Simethis – Stawellia – Stypandra – Thelionema – Trachyandra – Tricoryne – Tulista – Xanthorrhoea

## Luke uk diar
Skrüüwenbuumplaanten

**Skrüüwenbuumplaanten** (Pandanaceae) san en plaantenfamile uun det order faan a Pandanales. Diar hiar fiiw sköölen mä muar üs 800 slacher tu.

## Sköölen
Benstonea – Freycinetia – Martellidendron – Pandanus – Sararanga

## Luke uk diar
Skrüüwenbuumer

**Skrüüwenbuumer** (*Pandanus*) san en plaantenskööl uun det famile faan a Pandanaceae. Jo waaks uun a troopen, an diar hiar son 600 slacher tu.

## Enkelt slacher
* Pandanus boninensis (*[[Bonin Eilunen]]*)
*

## Luke uk diar
Aloen

**Aloen** (*Aloe*) san en plaantenskööl uun det famile faan a Gäärsbuumplaanten (Asphodelaceae). Diar jaft at son 500 slacher faan. 

## Enkelt slacher
* Kap-Aloe (*Aloe ferox*), Süüdafrikoo
* Plaket Aloe (*Aloe maculata*)
* Echt Aloe (*Aloe vera*)

## Luke uk diar
Echt Aloe

**Echt Aloe** (*Aloe vera*) as en plaantenslach uun det skööl faan a Aloen (*Aloe*). Di nöömdial *vera* komt faan't latiinsk uf an ment 'woor'.

## Bilen

Starr 011104-0040 Aloe vera.jpg|Echt Aloe (*Aloe vera*)
AloeVeraBlute1.JPG|Bloos faan *Aloe vera*
Aloe moisturiser.jpg|Aloe smeer


## Nat
Faan a bleedensaft woort en smeer maaget. Det skal halep bi sünjen steeden.

## Luke uk diar
Hönangkrüüs

***Stevia rebaudiana*** as en plaantenslach uun det famile faan a Kurewbloosen (Asteraceae). Hör bleeden smääk swet, an hat het diaram uk **Hönangkrüüs**. Faan det plaant woort **Stevia** wonen, det koon uunsteed faan soker tu swet maagin nimen wurd.

## Bilen

Steviablüte Stevia blossom.JPG|Bloos
Stevia rebaudiana foliage.jpg|Sprööd mä bleeden
Stevioside.svg|Cheemisk formel faan Steviosid
Stevia_Tabs.jpg|Stevia tableten


## Luke uk diar
Virginia Woolf

**Virginia Woolf** ([vəˈdʒɪnjə wʊlf]; bäären *Adeline Virginia Stephen*; * 25. Janewoore 1882 uun London; † 28. Marts 1941 uun Rodmell nai bi Lewes, Sussex) wiar en britisk skriiwer an ferleier. Hat wiar dial faan det Bloomsbury Group, en skööl faan ingels konstmooler, intelektuelen an wedenskapslidj, wat faan 1905 tu de Naist Wäältkrich uun London wiar. 

## Hoodwerken
* *The Voyage Out* (At Faard ütj; 1915)
* *Orlando: A Biography* (1928)
* *A Room of One’s Own* (En Rüm för di Alian; 1929)

## Luke uk diar
* Vita Sackville-West
Phacelia

***Phacelia*** san en plaantenskööl uun det famile faan a Rüchbleeden (Boraginaceae). Jo het uk "imenbruad". Diar hiar wel 150 bit 200 slacher tu.

## Enkelt slacher
P. argentea – P. argillacea – P. bicolor – P. bolanderi – P. calthifolia – P. brachyloba – P. californica – P. campanularia – P. capitata – P. cicutaria – P. congesta – P. corymbosa – P. crenulata – P. distans – P. douglasii – P. dubia – P. fimbriata – P. formosula – P. fremontii – P. glandulosa – P. grandiflora – P. grisea – P. hastata – P. heterophylla – P. humilis – P. imbricata – P. insularis – P. integrifolia – P. inundata – P. linearis – P. lutea – P. malvifolia – P. minor – P. nemoralis – P. neomexicana – P. parryi – P. patuliflora – P. purshii – P. robusta – P. rupestris – P. sericea – P. tanacetifolia – P. viscida

## Luke uk diar
Phacelia tanacetifolia

**Phacelia tanacetifolia** as en plaantenslach uun det skööl faan a Phacelia. Hat woort ütjsest üs nektaarplaant för imen an het uk "imenbruad".

## Bilen

Blaue Unbekannte.JPG|Bloos
Phacelia tanacetifolia Feld.jpg|Fial mä *Phacelia*
Phacelia tanacetifolia MHNT.BOT.2017.10.27.jpg|Siad faan *Phacelia tanacetifolia*



## Luke uk diar
Laduschkin (Steedkreis)

De **Laduschkin Steedkreis** (üüb Rüs: Ладу́шкинский городско́й о́круг *Ladúškinskij gorodskój ókrug*) as faan 1. Janewoore 2021 een faan dön 22 steedkreiser faan det Kaliningrad Prowins uun Rüslun. A steedkreis leit uun a süüdwaast faan't prowins. Det hee 3960 lidj (2019). At hoodsteed faan a steedkreis as Laduschkin.

## Histoore
Föör 1945 wiar't gebiit faan't steedkreis faan nü dial faan Uastpreussen.

## Kwelen
ISO 3166-2:MN

## Luke uk diar
* ISO 3166-2, Referenztabelle der Ländercodes.
* ISO 3166-1, Referenztabelle der Ländercodes, wie sie in Domainnamen verwendet werden.
Sowjetsk

**Sowjetsk** (üüb Rüs: Сове́тск *Sovétsk* [sɐˈvʲɛtsk]; ual tjiisk nööm **Tilsit**) as det naistgratst steed uun det Kaliningrad Prowins faan Rüslun. At steed leit uun a nuurd faan't prowins bi't grens tu Litauen. Det hee 39.150 lidj (2019). Det as sant a 1. Janewoore 2021 uk en steedkreis faan't prowins.

## Histoore
Föör 1945 wiar't gebiit faan't steedkreis faan nü dial faan Uastpreussen.

## Kwelen


## Luke uk diar
Gwardejsk (Steed)

**Gwardejsk** (üüb Rüs: Гварде́йск *Gvardéjsk* [ɡvɐrˈdʲejsk]; ual tjiisk nööm: **Tapiau**) as det tjiinstgratst steed uun det Kaliningrad Prowins uun Rüslun. At steed leit uun a waast faan't prowins. Det hee 13.190 lidj (2019). Det as at hoodsteed faan de Gwardejsk Steedkreis.

## Histoore
Föör 1945 wiar't steed dial faan Uastpreussen.

## Kwelen
Ada Lovelace

**Augusta Ada King-Noel, Countess of Lovelace**, algemian üüs **Ada Lovelace** bekäänd (bäären *Augusta Ada Byron*; * 10. Deetsember 1815 uun London; † 27. Nofember 1852 uk diar), wiar en britisk matemaatiker. Hat werket mä Charles Babbage bi san ploon för en reegenmaskiin (üüb Ingels: *[[Analytical Engine]]*). Hat wiar det iarst persuun tu keenen, dat at maskiin brük för muar üüs at reegnin hed. 1843 ded hat en komentaar tu't programiaring faan't maskiin ütj an wurt diarför üüs det iarst kompjuuterprogramiarer uunsen.

## Luke uk diar

* George Gordon Byron
Einsteinkrüs

At **Einsteinkrüs** as en laacht uun't stäärbil Pegasus. Det laacht faan di stäär *QSO 2237+0305* (en *quasar*), di aacht miljaarden laachtjuaren widj wech as, koon ei lik tu üüs skiin. Hat woort faan en galaksii ferdekt, diar 400 miljuunen laachtjuaren widj wech as. An det galaksii hää son stark grawitatsioon, dat det laacht faan di stäär *ambaanj* woort. Son krüs jaft at üüb a hialer hemel bluas iansis. Dat tau stäären lik bääftenööder stun, jaft at oober muarsis, an diar komt do miast en **Einsteinring** bi tu sen.

Wan laachtstrualen faan't swaarkrääft ambaanj wurd, woort det üs **grawitatsioonslens** betiakent.

## Grawitatsioonslens

## Luke uk diar
Laser

**Laser** (ütjspreegen //) as en ufkörtang för di ingelsk ütjdruk **''<u>l</u>**ight **<u>a</u>**mplification by **<u>s</u>**timulated **<u>e</u>**mission of **<u>r</u>**adiation*.

Det ment eder det [[füsiik|füsikaalisk]] fenomeen, an uk di aperoot, di *laser''strualen ütjsjüürt.

Ööders üs ööder lampen hää en laser en fiinen laachtstrual an miast bluas ian klöör (= en smääl frekwensbian). Man at jaft uk lasern mä huuger frekwensen (röntgenlaser) of mä liager frekwensen (mikrowaagenlaser)

## Luke uk diar
Belluno (Prowins)

Det **Belluno Prowins** (üüb Italjeens: *Provincia di Belluno*; üüb Tjiisk: *Provinz Belluno*; üüb Ladiins: *Provinzia de Belum*) as ian faan dön seeks prowinsen uun det Veneetien Regiuun faan Itaalien. At prowins leit uun a nuurd faan't regiuun. Det hee 201.972 lidj (2020). At hoodsteed faan't prowins as Belluno.

## Kwelen
Prowins Treviso

Det **Treviso Prowins** (üüb Italjeensk: *Provincia di Treviso*) as ian faan dön seeks prowinsen uun det Veneetien Regiuun faan Itaalien. At prowins leit uun a uast faan't regiuun. Det hee 888.309 lidj (2020). At hoodsteed faan't prowins as Treviso.

## Kwelen
Massa-Carrara (Prowins)

Det **Massa-Carrara Prowins** (üüb Italjeens: *Provincia di Massa-Carrara*) as ian faan dön njüügen prowinsen uun det Toskaana Regiuun faan Itaalien. At prowins leit uun a nuurdwaast faan't regiuun. Det hee 193.934 lidj (2020). At hoodsteed faan't prowins as Massa.

## Kwelen
Nuoro (Prowins)

Det **Nuoro Prowins** (üüb Italjeens: *Provincia di Nuoro*; üüb Sardisk: *Provìntzia de Nùgoro*) as ian faan a prowinsen faan det autonoom regiuun Sardiinien uun Itaalien. At prowins leit uun a waast faan't regiuun. Det hee 206.843 lidj (2020). At hoodsteed faan't prowins as Nuoro.

## Geografii
### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:

## Kwelen
Metropolitanstääd Sassari

Det **Sassari Prowins** (üüb Italjeens: *Provincia di Sassari*; üüb Sardisk: *Provìntzia de Tàtari*) wiar föör 2021 ian faan dön fjauer prowinsen faan det autonoom regiuun Sardiinien uun Itaalien. At prowins leit uun a nuurd faan't regiuun. Det hee 489.634 lidj (2020). At hoodsteed faan't prowins as Sassari.

## Histoore
At prowins as sant 2021 at Metropolitanstääd Sassari.

## Kwelen
Brindisi (Prowins)

Det **Brindisi Prowins** (üüb Italjeens: *Provincia di Brindisi*) as ian faan dön fiiw prowinsen faan det Apuulien Regiuun uun Itaalien. At prowins leit uun a süüd faan't regiuun. Det hee 390.456 lidj (2020). At hoodsteed faan't prowins as Brindisi.

## Geografii
### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:

### Iindialing faan Ferwalting
At prowins hee 20 komuunen (üüb Italjeens: *comuni*):

## Kwelen
Süüd Sardiinien (Prowins)

Det **Süüd Sardiinien Prowins** (üüb Italjeens: *Provincia del Sud Sardegna*; üüb Sardisk: *Provìntzia de Sud Sardigna*) wiar faan 2016 tu 2021 ian faan dön fjauer prowinsen faan det autonoom regiuun Sardiinien uun Itaalien. At prowins leit uun a süüd faan det regiuun. Det hee 347.005 lidj (2020). At hoodsteed faan't prowins as Carbonia.

## Histoore
Det wurd 2021 iin uun tau prowinsen diald: Medio Campidano an Sulcis Iglesiente.

## Kwelen


## Luke uk diar
Pesaro an Urbino (Prowins)

Det **Pesaro an Urbino Prowins** (üüb Italjeens: *Provincia di Pesaro e Urbino*) as ian faan dön fiiw prowinsen faan det Marken Regiuun uun Itaalien. At prowins leit uun a nuurd faan't regiuun. Det hee 357.137 lidj (2020). At hoodsteed faan't prowins as Pesaro.

## Kwelen
Monza an Brianza (Prowins)

Det **Monza an Brianza Prowins** (üüb Italjeens: *Provincia di Monza e della Brianza*) as ian faan dön elwen prowinsen uun det Lombardei Regiuun faan Itaalien. At prowins leit uun a waast faan't regiuun. Det hee 878.267 lidj (2020). At hoodsteed faan't prowins as Monza.

## Kwelen
Verbano-Cusio-Ossola (Prowins)

Det **Verbano-Cusio-Ossola Prowins** (üüb Italjeens: *Provincia del Verbano-Cusio-Ossola*) as ian faan dön sööwen prowinsen faan det Piemont Regiuun uun Itaalien. At prowins leit uun a nuurdwaast faan't regiuun. Det hee 157.455 lidj (2020). At hoodsteed faan't prowins as Verbania.

## Kwelen
Hiroshima (Prefektüür)

Det **Hiroshima Prefektüür** (üüb Jaapaans: 広島県 *Hiroshima-ken*) as ian faan a prefektüüren uun det Chūgoku Regiuun faan Jaapaan. Det hee 2.819.962 lidj (2018). At hoodsteed faan't prefektüür as Hiroshima.

## Geografii
### Iindialing faan Ferwalting
;Steeden
At prefektüür hee 14 steeden.

;Lunkreiser
Det hee 5 lunkreiser.

## Kwelen
Sküüren

Wat menst dü?

* Di piin faan en wüf, wan hat en letj fu skal?
* Di piin faan en kraankes, di flooksis komt an gongt: Sküüren (kraankes)
* A lüünen faan en minsk.

## Ei tuupsmitj mä
* Sjüüren
Sküüren (kraankes)

**Sküüren** (uk **Koliik** of **Koolik**) san en piin uun a bük. Jo kem an gung flooksis, an do as uk ans rau, iar's weder began. Jo gung faan en orgaan uun a bük ütj, miast as det at niir, at gaal of a siarem.

## Referensen


## Luke uk diar
Olympisk Somerspalen 1896

Dön **Olympisk Somerspalen 1896** wiar faan 6. April tu 15. April 1896 uun Atheen. Jo wiar dön iarst Olympisk Spalen uun det neimuudis tidj. Dön Olympisk Spalen faan det ääder histoore wurd uun't juar 393 faan rööms keiser Theodosius I. auer't feriaring faan heidnisk göder ferbeeden.
Brons

**Brons** as en klöör an hää en waagenlengde faan 380 bit 425 nm. Waagenlengden oner (kurter üs) 380 nm koon det uug ei muar woornem, det as ultraviolet. Laacht mä waagenlengden auer 425 nm as blä.

## Slacher
Brons koon ünlik tuuner uunnem, mä ünlik nöömer:



## Natüür

   Jacarandai at New Farm-2 (112987193).jpg
   Sylibum marianum cardo II.jpg
   Canterbury Bells 2 (5842859415).jpg
   Orchids of Teatro Nacional de Brasília (5).jpg
   Violett (Lila2) 8 Juni 2003.JPG


## RAL klöören
RAL as en norm föör klöören, an arke slach brons hää diar en aanj numer:

## Spreegwurden
* En jong foomen as üs en brons plum, diar'm sanag mä amgung skal, amdat di fiin brons ei ferleesen gongt.

## Referensen


## Luke uk diar
Olympisk Somerspalen 1900

Dön **Olympisk Somerspalen 1900** wiar faan 14. Mei tu 28. Oktuuber 1900 uun Pariis. Jo wiar dön naist Olympisk Spalen uun det neimuudis tidj.
Güül

**Güül** as en klöör an hää en waagenlengde faan 565 bit 585 nm. Waagenlengden oner (kurter üs) 565 nm hää green laacht, an laacht mä waagenlengden auer 585 nm as orangj.

## Slacher
Güül koon ünlik tuuner uunnem, mä ünlik nöömer:



## Natüür

Lemon Tree 13 2017-11-21.jpg
Gonepteryx rhamni (31457984037).jpg
Dandelion_Flower_3427.jpg
Bariken_kid.JPG
Gelb.JPG


## RAL klöören
RAL as en norm föör klöören, an arke slach güül hää diar en aanj numer:

## Luke uk diar
Orangj

**Orangj** of **aapelsiinklööret** as en klöör an hää en waagenlengde faan 585 bit 650 nm. Waagenlengden oner (kurter üs) 585 nm haa güül laacht, an laacht mä waagenlengden auer 650 nm as ruad.

## Bilen

Ambersweet oranges.jpg|Di nööm komt faan aapelsiinen, ingelsk: *orange*
Echtorange Pigment.JPG|Orangj pigmenten
Sunset_in_Landshut.jpg|Orangj gongt a san oner
Pilon-orange.jpg|Orangj skal wäärne


## Natüür

   JfFlowers9439Tumanafvf 11.JPG
   Hibiscus orange.JPG
   Dalia albicocca.JPG
   Watsonia stenosiphon 1DS-II 2-4196.jpg
   Dont know the name (2621108214).jpg
   Fritillaria imperialis Lorestan.jpg


## RAL klöören
RAL as en norm föör klöören, an arke slach orangj hää diar en aanj numer:

## Luke uk diar
Ruad

**Ruad** as en klöör an hää en waagenlengde faan 650 bit 750 nm. Waagenlengden oner (kurter üs) 650 nm hää orangj laacht, an laacht mä waagenlengden auer 750 nm kön wi ei muar sä, det as infraruad. Flook diarten kön nian ruad laacht sä.

## Nöömer
Ruad koon ünilk tuuner haa mä ünlik nöömer:

## Natüür

Rose,_Red_Queen,_バラ,_レッド_クイーン,_(16745388394).jpg
Crimson_sunbird_(Aethopyga_siparaja)_04.jpg
WilderWeinBeeren.JPG
Bleeding_finger.jpg
Zinnoberrot.JPG


## RAL klöören
RAL as en norm föör klöören, an arke slach ruad hää diar en aanj numer:

## Spreegwurden
* As a san di maaren ruad, komt di inj weeder uun a sluat.
* Saalt an bruad maage a schuuken ruad.
* Daalang ruad, maaren duad.

## Referensen


## Luke uk diar
Vikram Samvat

**Vikram Samvat** as di amtelk kalender faan Nepaal.

*Vikram Samvat* (V.S.) gongt turag üüb en ual Hindu traditjuun. Hi as näämd efter könang Vikramaditya Samvat an racht ham efter a muunfaasen. Di V.S. lääpt di Gregoriaans kalender am 56,7 juar föörütj: Det juar 2000 as det juar 2056/57 efter Vikram Samvat. At nei juar begant di 13. April an arke nei muun begant uun a maden faan a krastelk muun. Di V.S. woort fööraal uun a stootsaperoot, uun a bleeden an bi't könanghüs brükt. Diar san twaalew muuner, diar oober ei mä a krastelk muuner auerian steme. 
## Muuner

## Ööder kalendern uun Nepaal
* Bütj V.S. woort uk di **Shaka Samvat** brükt, fööraal faan astroloogen. Hi racht ham efter könang Salivahan, di jin könang Soma Kant uun't juar 77/78 f.Kr. streden hää. 

* Di **Nepaal-Samvat** kalender as faan a Malla könger iinfeerd wurden. Hi begant uun't juar 879 efter Krast.

* Di *Tibeetisk kalender* **Bot Gyalo** (tibeetisk: *bod rgyal lo*) woort faan a flücht Tibeetern an Sherpas brükt. Hi gongt turag üüb det Tantra-süsteem Kalachakra faan't juar 1026. At tidjreegnang ferlääpt uun en 60-juaragen kalender mä fiiw *elementen* (holt, ial, eerd, iisen, weeder) an twaalew *diarten* (müs, oks, tiiger, haas, draag, slaang, hingst, sjep, aab, fögel, hünj, swin). Sodenang san diar 5 x 12 = 60 mögelk ferbinjangen.
Suart

**Suart** as en klöör för flook dingen uun't daielk leewent, so üs det skraft faan diheer artiikel. Man eegentelk as suart goor nian klöör, hat as muar di waant faan klöör. Ööders üs arke ööder klöör sjüürt suart nian laachtwaagen ütj, an hää sodenang uk nian frekwens.

## Bilen

Amsel im Grünfelder Park in Waldenburg. 2H1A3590WII.jpg|En kramper
Solar eclipse 1999 4.jpg|Sanjonken
Oppler dame-in-schwarz.jpg|Suart tjüch sjocht elegant ütj
Synthese-.svg|Suart komt diar bi ütj, wan dü a grünjklöören ruad, blä an güül tuupreerst.
Synthese+.svg|Wan dü ruad, blä an green laacht struale läätst, woort det mäenööder witj


## RAL klöören (suart an witj)
RAL as en norm föör klöören, an arke suart tuun hää diar en aanj numer:

## Luke uk diar
Witj

**Witj** as det laachtest klöör. Uun witj laacht san aal a ööder klöören banen. Sanlaacht as witj.

## Bilen

20150514Convallaria majalis.jpg|Meiklooken
Porthcawlwave2013.jpg|Siasküm
StateLibQld_1_125915_Florence_(Cooee)_Blume_on_her_wedding_day_in_Brisbane,_1931.jpg|Bradlepskleet
Színszóródás prizmán1.jpg|Witj laacht woort apsleden tu spektraalklöören
Synthese+.svg|Wan dü ruad, blä an green laacht struale läätst, woort det mäenööder witj


## RAL klöören (suart an witj)
RAL as en norm föör klöören, an arke witj tuun hää diar en aanj numer:

## Luke uk diar
Brün

**Brün** as en klöör, oober nian spektraalklöör. Hat as en jonk orangj of ruad.

## Slacher
Ünlik brün tuuner mä ünlik nöömer:



## RAL klöören
RAL as en norm föör klöören, an arke slach brün hää diar en aanj numer:

## Luke uk diar
Grä

**Grä** as en klöör mä en laachtens tesken suart an witj, oober saner en bruketen uundial. Hat as en "*ünbruket*" klöör. Flooksis woort grä mä en "*bruket*" klöör misket, det as do oober eegentelk nian grä muar.

## Slacher
Enkelt grätuuner haa en aanjen nööm:

### Klöörcodes faan grätuuner

## RAL klöören
RAL as en norm föör klöören, an arke slach grä hää diar en aanj numer:

## Luke uk diar
Ultraviolet

**Ultraviolet** (UV) as en klöör, diar wi minsken ei muar sä kön. Hat hää en waagenlengde faan oner (kurter üs) 380 nm. An diaram snaaket am miast uk ei faan en klöör, man diarför faan **ultraviolet strualen**. Det san elektromagneetisk waagen, an hör frekwens leit tesken det laacht, diar wi sä kön, an röntgenstrualen.

## Iindialang

UV-A strualen haa linger waagen an kurter frekwensen. Jo surge diarför, dat wi üs uun a san a hidj ferbraan. UV-B an UV-C strualen haa kurter waagen an huuger frekwensen. Jo san aalwat gefeerelker an kön krääft ütjliase, wurd oober faan üüs eerdatmosfeere ufhäälen. XUV strualen san al nai bi röntgenstrualen.

## Bilen

Two black light lamps.jpg|"Suartlaacht" lampen sjüür en UV-laacht mä en waagenlangde faan 350-370 nm.
Mimulus_nectar_guide_UV_VIS.jpg|En bluum oner witj laacht an oner "suartlaacht". Imen kön di stempel beeder sä üs minsken.



## Luke uk diar
Infraruad

**Infraruad** (IR) as en klöör, diar wi minsken ei muar sä kön. Hat hää en waagenlengde faan auer (linger üs) 780 nm. An diaram snaaket am miast uk ei faan en klöör, man diarför faan **infraruad strualen**. Det san elektromagneetisk waagen, an hör frekwens leit tesken det laacht, diar wi sä kön, an noch linger waagen üs radar-, mikrowaagen of raadiowaagen.

## Iindialang

MIR strualen mark wi üs waremk.

## Bilen

Duisburg Lehmbruck IR IR.JPG|Det bil as apnimen wurden mä en infraruad knipser (700-1000 nm).
Infrarotlampe Philips infraphil.jpg|"Ruadlaacht" lamp för waremk.
Ungedaemmte Aussenwand.jpg|Üüb en infraruad bil sjocht am waremk (heer: ruad).
Boop.jpg|Besiiner faan en fernseeaperoot, werket mä IR laacht.


## Luke uk diar
Röntgenstrualen

**Röntgenstrualen** san elektromagneetisk waagen mä en waagenlengde oner (kurter üs) 10 nm. Auer 10 nm began ultraviolet (UV) strualen. Jo san 1895 faan Wilhelm Conrad Röntgen ütjfünjen wurden. Diaram san jo uun flook spriaken efter ham näämd wurden. Uun Ameerikoo sait am **X-rays**. Didiar nööm 'X-strualen' hää W.C. Röntgen salew brükt.

Mä röntgenstrualen kön bilen faan üüs knooken maaget wurd.

## Iindialang
* waagenlengde oner 0,005 nm (= 5 pm) : gammastrualen
* 0,005-0,05 nm : **hard** röntgenstrualen
* 0,05-1 nm : **madelhard** röntgenstrualen
* 1-10 nm : **wok** röntgenstrualen
* auer 10 nm : ultraviolet strualen

## Bilen

Polydactyly 01 Lhand AP.jpg|Röntgenbil faan en minskenhun mä sääks fangern
Huefte-roentgen.jpg|Röntgenbil faan tuupskrüüwet knooken
Wilhelm Conrad Röntgen (1888-1900), 88374 p.jpg|Wilhelm Conrad Röntgen
Stamp 150 birthday of Wilhelm Röntgen.jpg|Freimarke faan 1995


## Luke uk diar
Radar

**Radar** as en ufkörtang ütj at ingelsk: **''<big>ra</big>**dio **<big>d</big>**etection **<big>a</big>**nd **<big>r</big>**anging''. An det ment so föl üs "bestemang faan steed an wai mä funk". Mä radar kön skeb of fliigern al faan widjen käänd wurd, an sodenang as radar en wichtag technik för a seekerhaid uun a skaps- an loftferkiar.

Radarstrualen haa en waagenlengde faan 1 bit 10 mm. Jo lei uun't spektrum faan elektromagneetisk waagen tesken infraruad strualen an mikrowaagen.

## Luke uk diar
Mikrowaagen

**Mikrowaagen** san elektromagneetisk strualen. Jo kön brükt wurd, am iidj warem tu maagin uun en mikrowaagoonk.

Det waagenlengde faan mikrowaagen lingt faan 10 mm bit 300 mm. Hat leit uun't spektrum tesken radarstrualen an raadiowaagen. Radarstrualen faan 1 bit 10 mm wurd dialwiis uk mä tu a mikrowaagen reegent.

## Luke uk diar
Raadiowaagen

**Raadiowaagen** san elektromagneetisk waagen, diar för't raadio an fernseen brükt wurd. Hör waagenlengdin ling faan 30 cm bit 10 km.

## Iindialang

## Luke uk diar
Naachtlaacht

At **Naachtlaacht** (*Oenothera biennis*) as en plaantenslach uun det order faan a Myrtenoortagen (Myrtales). Detdiar plaant as uun't 17. juarhunert faan Ameerikoo mäbroocht wurden, wääkst daalang oober wil uun hial Euroopa.

För det plaant jaft at en hialer rä nöömer: Sandrööb, Naachtbluum, Naachtlaacht, Naachtskaad, Aibluum, Güül Rapunsel, Skinkrut, Stolt Henerk, Winkrüüs.

## Bilen

Middelste_teunis_bloem_R0011876.JPG|Bloos
20120621Oenothera biennis2.jpg|Enkelt plaant
Oenothera-biennis-root.jpg|Rut uun ferglik mä en wochel
Illustration_Oenothera_biennis0.jpg|Tiaknang


## Luke uk diar
Onagraceae

**Onagraceae** san en plaantenfamile uun det order faan a Myrtenoortagen (Myrtales).

## Iindialang
* Onerfamile: Ludwigioideae
*:: Skööl: Ludwigia

* Onerfamile: Onagroideae
*: Triibus: Circaeeae
*:: Sköölen: Circaea – Fuchsia
*: Triibus: Epilobieae
*:: Sköölen: Chamerion – Epilobium
*::: Slach: Wilagruusje (Epilobium angustifolium)
*: Triibus: Gongylocarpeae
*:: Skööl: Gongylocarpus
*: Triibus: Hauyeae
*:: Skööl: Hauya
*: Triibus: Lopezieae
*:: Sköölen: Lopezia – Megacorax
*: Triibus: Onagreae
*:: Sköölen: Camissonia – Camissoniopsis – Chylismia – Chylismiella – Clarkia – Eremothera – Eulobus – Gayophytum – Neoholmgrenia – Oenothera – Taraxia – Tetrapteron – Xylonagra
*::: Slach: Naachtlaacht (Oenothera biennis)

## Luke uk diar
Iiwenplaanten

**Iiwenplaanten** (Taxaceae) san en plaantenfamile uun det order faan a Konifeeren (Coniferales). Jo san nai mä Cephalotaxaceae.

## Sköölen
Amentotaxus – Austrotaxus – Cephalotaxus – Pseudotaxus – Taxus – Torreya

## Ufstamang

## Bilen

Taxus cuspidata 1.JPG|Siad faan *Taxus cuspidata*
Taxus chinensis.jpg|*Taxus chinensis*
Rennes ParcOberthur Torreya californica.jpg|*Torreya californica*
Torreya nucifera 2.JPG|*Torreya nucifera*


## Luke uk diar