open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Borough of Colchester

At **Borough of Colchester** as en non-metropolitan borough an en city an en distrikt uun't groofskap Essex, Uasten faan Ingelun mä knaap 200.000 iinwenern. A miasten wene uun det stääd Colchester.

## Luke uk diar
Colchester

**Colchester** as en stääd uun't groofskap Essex, Uasten faan Ingelun mä son 120.000 iinwenern. Hat as madelponkt faan't City an Borough of Colchester.

## Luke uk diar
City of Doncaster

At **City of Doncaster** as en metropolitan borough an en city uun't groofskap South Yorkshire, Yorkshire an a Humber (Ingelun) mä gud 300.000 iinwenern. A miasten wene uun det stääd Doncaster.

Ööder grater stääden uun't borough san Armthorpe, Auckley, Bessacarr, Conisborough, Edlington, Mexborough an Stainforth. 

## Luke uk diar
Ely

**Ely** [] as en stääd an en city uun't groofskap Cambridgeshire, Uasten faan Ingelun mä gud 20.000 iinwenern. Hat as ferwaltangsteed faan a distrikt East Cambridgeshire.

## Luke uk diar
Preston

**Preston** as en gratstääd uun't groofskap Lancashire, Nuurd Waast Ingelun mä gud 140.000 iinwenern. Hat as madelponkt faan't City of Preston an ferwaltangsteed faan't *ferwaltangsgroofskap* Lancashire.

## Luke uk diar
Lichfield

**Lichfield** as en stääd an en city, an ferwaltangsteed faan a Lichfield Distrikt uun't groofskap Staffordshire, Waast Madlunen (Regiuun) (Ingelun) mä gud 30.000 iinwenern. 

## Lichfield Distrikt
Tu a *Lichfield Distrikt* hiar bütj det stääd Lichfield uk noch Burntwood an Fazeley.

## Luke uk diar
City of Preston

At **City of Preston** as en non-metropolitan borough an en city, an en distrikt uun't groofskap Lancashire, Nuurd Waast Ingelun mä gud 150.000 iinwenern. A miasten wene uun det stääd Preston.

Tu't borough Preston hiar bütj det stääd Preston uk noch a civil parishes: Barton, Broughton, Goosnargh, Grimsargh, Haighton, Ingol and Tanterton, Lea, Whittingham an Woodplumpton.

## Luke uk diar
Norwich

**Norwich** ([ˈnɒɹɪdʒ] of [ˈnɒɹɪtʃ]) as en stääd an en city, an en distrikt uun't groofskap Norfolk, Uasten faan Ingelun mä knaap 200.000 iinwenern. Norwich as ferwaltangsteed faan't *ferwaltangsgroofskap* Norfolk.

## Luke uk diar
Ripon

**Ripon** as en stääd an en city uun't groofskap North Yorkshire, regiuun Yorkshire an a Humber (Ingelun) mä gud 16.000 iinwenern. 

## Luke uk diar
City of Salford

At **City of Salford** as en metropolitan borough an en city uun't groofskap Greater Manchester, Nuurd Waast Ingelun mä son 250.000 iinwenern. A miasten wene uun det stääd Salford.

Ööder grater stääden uun't borough san Swinton, Boothstown, Broughton, Cadishead, Eccles, Irlam, Pendlebury, Pendleton an Worsley. 

## Luke uk diar
Swinton

**Swinton** as en stääd uun't groofskap Greater Manchester, Nuurd Waast Ingelun mä son 23.000 iinwenern. Hat as ferwaltangsteed faan't metropolitan borough City of Salford.

## Luke uk diar
City of St Albans

At **City of St Albans** as en non-metropolitan borough an en city, an en distrikt uun't groofskap Hertfordshire, Uasten faan Ingelun mä son 150.000 iinwenern. A miasten wene uun det stääd St Albans.

Ööder grater stääden uun't borough san Harpenden, Colney Heath, Harpenden Rural, London Colney, Redbourn, St Michael, St Stephen.

## Luke uk diar
St Albans

**St Albans** as en stääd uun't groofskap Hertfordshire, Uasten faan Ingelun mä gud 80.000 iinwenern. Hat as madelponkt faan't City of St Albans.

## Luke uk diar
Hertford

**Hertford** as en stääd uun a distrikt East Hertfordshire uun't groofskap Hertfordshire, Uasten faan Ingelun mä son 30.000 iinwenern. Hat as ferwaltangsteed faan't *ferwaltangsgroofskap* Hertfordshire.

## Distrikt East Hertfordshire
Tu a distrikt East Hertfordshire hiar bütj Hertford uk noch Buntingford, Sawbridgeworth an Ware.

## Luke uk diar
City of Sunderland

At **City of Sunderland** as en metropolitan borough an en city uun't groofskap Tyne and Wear, Nuurd Uast Ingelun mä gud 270.000 iinwenern. A miasten wene uun det stääd Sunderland.

Ööder grater stääden uun't borough san Bishopwearmouth, Doxford Park, Farringdon, Fulwell, Grindon, Hetton-le-Hole, Houghton-le-Spring, Redhouse, Roker, Ryhope, Seaburn, Southwick, Thorney Close an Washington.

## Luke uk diar
City of Wakefield

At **City of Wakefield** as en metropolitan borough an en city uun't groofskap West Yorkshire, Yorkshire an a Humber (Ingelun) mä knaap 350.000 iinwenern. A miasten wene uun det stääd Wakefield.

Ööder grater stääden uun't borough san Castleford, Featherstone, Hemsworth, Horbury, Knottingley, Normanton, Ossett, Pontefract, South Kirkby and Moorthorpe an South Elmsall. 

## Luke uk diar
Wells, Somerset

**Wells** as en stääd an en city uun't groofskap Somerset, Süüd Waast Ingelun mä gud 10.000 iinwenern. 

## Luke uk diar
Worcester

**Worcester** [] as en stääd an en city uun't groofskap Worcestershire, Waast Madlunen (Regiuun) (Ingelun) mä gud 100.000 iinwenern. 

## Luke uk diar
Angus (Skotlun)

**Angus** (skots geelisk *Aonghas*) as sant 1996 ian faan 32 council areas uun Skotlun. Trinjam lei Aberdeenshire, Perth and Kinross, Dundee an at Nuurdsia.

Angus in Scotland.svg|Angus uun Skotlun



## Luke uk diar
Argyll and Bute

**Argyll and Bute** (skots geelisk: *Earra-Ghàidheal agus Bòd*) as ian faan 32 council areas uun Skotlun.

Trinjam lei Highland, Perth and Kinross, Stirling an West Dunbartonshire.

Argyll and Bute in Scotland.svg|Argyll and Bute uun Skotlun



Tu Argyll and Bute hiar flook eilunen:

## Luke uk diar
Hebriiden

A **Hebriiden** (ingelsk: *Hebrides* [], skots geelisk: *na h-Innse Gall*, ualnoorsk *Suðreyjar*) san en skööl faan eilunen uun a Atlantik föör't waastküst faan Skotlun.

A Bütjer Hebriiden san uk ian faan 32 council areas uun Skotlun. A Baner Hebriiden hiar gratendials tu Argyll and Bute, det eilun Skye an enkelt letjer eilunen diar ambi hiar tu't Highland (Council Area).

## Luke uk diar
Highland (Council Area)

**Highland** (skots geelisk: **Gàidhealtachd**) as ian faan 32 council areas uun Skotlun.

Trinjam lei Moray, Aberdeenshire, Perth and Kinross an Argyll and Bute. 

Highland in Scotland.svg|Highland uun Skotlun



## Luke uk diar
Bütjer Hebriiden

A **Bütjer Hebriiden** (ingelsk: *Outer Hebrides* of *Western Isles*, skots geelisk: *Na h-Eileanan Siar* []) san en skööl faan eilunen uun a Atlantik son 60 km föör't waastküst faan Skotlun. Jo san uk ian faan 32 council areas uun Skotlun.

Na h-Eileanan Siar in Scotland.svg|A Bütjer Hebriiden uun Skotlun


## Eilunen
* Lewis and Harris
* Great Bernera
* Scalpay
* Uist skööl (geelisk *Uibhist*):
** Baleshare
** Berneray
** North Uist
** Grimsay
** Benbecula
** South Uist
** Eriskay
* Barra
* Vatersay
* ünbewenet:
** Sula Sgeir
** Rona
** Shiant Islands
** Barra Head
** Flannan Isles
** Haskeir
** Monach Islands
** St. Kilda
* an noch flook letj ünbewenet eilunen muar.

## Luke uk diar
Fife (Skotlun)

**Fife** [] (skots geelisk *Fìobha*) as ian faan 32 council areas uun Skotlun.

Trinjam lei Perth and Kinross, Clackmannanshire an at Nuurdsia.

Fife in Scotland.svg|Fife uun Skotlun


## Luke uk diar
Clackmannanshire

**Clackmannanshire** (skots geelisk *Siorrachd Chlach Mhannainn*) as ian faan 32 council areas uun Skotlun.

Trinjam lei Perth and Kinross, Stirling an Fife. 

Clackmannanshire in Scotland.svg|Clackmannanshire uun Skotlun


## Luke uk diar
Kwantenponkt

En **Kwantenponkt** (, QD) as en liitjeletj struktuur faan hualewleitern üs t.b. InGaAs, CdSe, Ga, In, P, InP. Hi hää ütjmiaten faan nanomeetern.

Kwantenponkter haa det aparte eegenskap, dat det klöör, wat jo wise, faan hör grate an energiitustant ufhinget. An jo het *[[Kwantenmechaanik|kwanten]]*ponkter, auer jo bluas enkelt (*diskreet*) energiitustanter iinnem kön.

Uun't juar 2023 haa Moungi Bawendi, Louis Brus an Alexei Jekimow a Nobelpris för chemii füngen för hör werken auer kwantenponkter.

## Luke uk diar
Dumfries and Galloway

**Dumfries and Galloway** [] (skots geelisk *Dùn Phris agus an Gall-Ghaidhealaibh*) as ian faan 32 council areas uun Skotlun. 

Trinjam lei South Ayrshire, East Ayrshire, South Lanarkshire an Scottish Borders, an uun't süüden Cumbria (Ingelun) an at Iirsk Sia.

Faan 1975 bis 1996 wiar Dumfries and Galloway en skots *[[Council_Area#Regiuunen_föör_1996|regiuun]]*.

## Luke uk diar
Scottish Borders

**Scottish Borders** (skots geelisk: *Crìochan na h-Alba*) as ian faan 32 council areas uun Skotlun.

Trinjam lei Dumfries and Galloway, South Lanarkshire, East Lothian an Midlothian, at Nuurdsia an Northumberland (Ingelun) uun't süüden

Faan 1975 bit 1996 wiar Scottish Borders en skots *[[Council_Area#Regiuunen_föör_1996|regiuun]]* mä di nööm **Borders**.

Scottish Borders in Scotland.svg|Scottish Borders uun Skotlun


## Luke uk diar
Strathclyde

**Strathclyde** [] () wiar faan 1975 bit 1996 en ferwaltangsregiuun uun Skotlun mä 19 distrikten trinjam det stääd Glasgow. Diar wenet doomools sowat a heleft faan a minsken uun Skotlun, muar üs tau miljoonen.

ScotlandStrathclyde1974.png|Strathclyde uun Skotlun


1996 as det regiuun apliaset wurden, daalang san diar twaalew council areas:
* Argyll and Bute
* East Ayrshire
* East Dunbartonshire
* East Renfrewshire
* Glasgow 
* Inverclyde
* North Ayrshire
* North Lanarkshire
* Renfrewshire
* South Ayrshire
* South Lanarkshire
* West Dunbartonshire

## Luke uk diar
Perth and Kinross

**Perth and Kinross** (skots geelisk *Peairt agus Ceann Rois*) as ian faan 32 council areas uun Skotlun.

Trinjam lei Aberdeenshire, Angus, Argyll and Bute, Clackmannanshire, Dundee, Fife, Highland an Stirling.

Perth and Kinross in Scotland.svg|Perth and Kinross uun Skotlun


## Luke uk diar
Stirling (Council Area)

**Stirling** (skots geelisk *Sruighlea*) as ian faan 32 council areas uun Skotlun.

Trinjam lei Argyll and Bute, Clackmannanshire, East Dunbartonshire, Falkirk, North Lanarkshire, Perth and Kinross an West Dunbartonshire.

Stirling in Scotland.svg|Stirling uun Skotlun


## Luke uk diar
Lothian

**Lothian** [] () wiar faan 1975 bit 1996 en ferwaltangsregiuun uun Skotlun mä 19 distrikten trinjam det stääd Edinburgh. Diar wenet doomools son 760.000 minsken.

Di nööm kaam faan't *Könangrik Loth*.

Üs det regiuun 1996 apliaset wurd, san a distrikten tu council areas wurden:
* West Lothian
* Midlothian
* East Lothian
* Stääd an city Edinburgh

## Luke uk diar
Ben Nevis

A **Ben Nevis** (skots-geelisk **Beinn Nibheis** []) as mä en hööchde faan  a huuchst berag uun Skotlun an uk un't hialer Ferianagt Könangrik. Hi leit uun a Highlands.

## Luke uk diar
Loch Ness

A **Loch Ness** [] (skots geelisk: **Loch Nis** []) as di gratst faan trii lungtaanj sian uun't *Great Glen* (*lung dääl*) faan Skotlun, diar ham faan a Nuurdsia tu a Atlantik hentjocht. 

Hi as 36 kilomeeter lung, an lääpt uf efter nuurduast iin uun a River Ness. Loch Ness as mä en flaak faan 56,4 km² di öödergratst uun Skotlun efter Loch Lomond. Hi häält oober muar weeder, auer hi steedenwiis bit 272 meeter jip as.

Great Glen Way map-de.svg|*Great Glen*
Loch Ness Map (new).jpg|Koord
Loch Ness Monster 07.jpg|Uun Loch Ness skal en monster "Nessie" swääm.

## Luke uk diar
Falkirk (Council Area)

**Falkirk** (skots geelisk *an Eaglais Bhreac*) as ian faan 32 council areas uun Skotlun.

Trinjam lei North Lanarkshire, Stirling an West Lothian.

Tu Falkirk hiar sääks distrikten, jo het *area forums*:
* Bo’ness Area Forum
* Braes Area Forum
* Denny, Bonnybridge & Banknock Area Forum
* Falkirk Area Forum
* Grangemouth Area Forum
* Larbert & Stenhousemuir Area Forum

## Luke uk diar
Central Region (Skotlun)

At **Central Region** () wiar faan 1975 bit 1996 en ferwaltangsregiuun uun Skotlun mä trii distrikten.

Üs det regiuun 1996 apliaset wurd, san a distrikten tu council areas wurden:
*Clackmannan
*Falkirk
*Stirling

ScotlandCentral1974.png|Central Region uun Skotlun



## Luke uk diar
Renfrewshire

**Renfrewshire** (skots geelisk *Siorrachd Rinn Friù*) as ian faan 32 council areas uun Skotlun. 

Trinjam lei North Ayrshire, East Renfrewshire, Glasgow, Inverclyde an West Dunbartonshire.

Renfrewshire in Scotland.svg|Renfrewshire uun Skotlun


## Luke uk diar
Grampian

**Grampian** ()  wiar faan 1975 bit 1996 en ferwaltangsregiuun uun Skotlun mä fiiw distrikten trinjam det stääd Aberdeen. Diar wenet doomools son 530.000 minsken.

ScotlandGrampians1974.png|Grampian uun Skotlun


Üs det regiuun 1996 apliaset wurd, san a fiiw distrikten tu trii council areas tuuplaanj wurden:
*Aberdeen
*Aberdeenshire
*Moray

## Luke uk diar
East Lothian

**East Lothian** [] (skots geelisk *Lodainn an Ear*) as ian faan 32 council areas uun Skotlun.

Trinjam lei Edinburgh, Midlothian an Scottish Borders.

East Lothian in Scotland.svg|East Lothian uun Skotlun


## Luke uk diar
Midlothian

**Midlothian** (skots geelisk *Meadhan Lodainn*, of uk *Edinburghshire*) as ian faan 32 council areas uun Skotlun.

Trinjam lei Edinburgh, East Lothian an Scottish Borders. 

Üs *traditsionel graafskap* amfaadet Midlothian uk Edinburgh.

## Luke uk diar
West Lothian

**West Lothian** [] of uk *Linlithgowshire* (skots geelisk *Lodainn an Iar*) as ian faan 32 council areas uun Skotlun.

Trinjam lei Edinburgh, Falkirk an Midlothian.

West Lothian as uk en *traditsionel groofskap* faan Skotlun.

## Luke uk diar
North Ayrshire

**North Ayrshire** (skots geelisk: *Sìorrachd Inbhir Air a [[Tuath]]*) as ian faan 32 council areas uun Skotlun.

Trinjam lei Renfrewshire, East Ayrshire an South Ayrshire. Tu North Ayrshire hiart uk det eilun Arran, an enkelt letjer eilunen. Föör 1996 wiar North Ayrshire mä di nööm **Cunninghame** en distrikt uun't regiuun Strathclyde.

North Ayrshire in Scotland.svg|North Ayrshire uun Skotlun

## Luke uk diar
South Ayrshire

**South Ayrshire** (skots geelisk *Siorrachd Inbhir Àir a Deas*) as ian faan 32 council areas uun Skotlun. 

Trinjam lei East Ayrshire an Dumfries and Galloway. Föör 1996 wiar South Ayrshire mä di nööm **Kyle and Carrick** en distrikt uun't regiuun Strathclyde.

South Ayrshire in Scotland.svg|South Ayrshire uun Skotlun

## Luke uk diar
East Ayrshire

**East Ayrshire** (skots geelisk: *Siorrachd Inbhir Àir an Ear*) as ian faan 32 council areas uun Skotlun.

Trinjam lei North Ayrshire, East Renfrewshire, South Lanarkshire, Dumfries and Galloway an South Ayrshire.

East Ayrshire in Scotland.svg|East Ayrshire uun Skotlun


## Luke uk diar
East Dunbartonshire

**East Dunbartonshire** (skots geelisk: *Siorrachd Dhùn Bhreatainn an Ear*) as ian faan 32 council areas uun Skotlun. 

Trinjam lei West Dunbartonshire, Glasgow, Stirling an North Lanarkshire.

East Dunbartonshire in Scotland.svg|East Dunbartonshire uun Skotlun


## Luke uk diar
West Dunbartonshire

**West Dunbartonshire** (skots geelisk *Siorrachd Dhùn Bhreatainn an Iar*) as ian faan 32 council areas uun Skotlun. 

Trinjam lei Argyll and Bute, Stirling, East Dunbartonshire, Glasgow an Renfrewshire.

West Dunbartonshire in Scotland.svg|West Dunbartonshire uun Skotlun


## Luke uk diar
East Kilbride

**East Kilbride** (skots geelisk: *Cille Bhrìghde an Ear*) as en stääd uun Skotlun uun't council area faan South Lanarkshire. Hat as det sääkstgratst stääd uun Skotlun mä son 75.000 iinwenern.

## Luke uk diar
Livingston (West Lothian)

**Livingston** as en stääd uun Skotlun uun't council area faan West Lothian. Hat as det sööwenstgratst stääd uun Skotlun mä son 65.000 iinwenern.

## Luke uk diar
Dunfermline

**Dunfermline** (skots geelisk: *Dùn Phàrlain*) as en stääd uun Skotlun uun't council area faan Fife. Hat as det tjiinstgratst stääd uun Skotlun mä son 53.000 iinwenern. Sant 2022 as Dunfermline en city uun't Ferianagt Könangrik.

## Luke uk diar
North Lanarkshire

**North Lanarkshire** (skots geelisk: *Siorrachd Lannraig a Tuath*) as ian faan 32 council areas uun Skotlun. 

Trinjam lei Glasgow, Falkirk, East Dunbartonshire, Stirling, West Lothian an South Lanarkshire. 

## Luke uk diar
Inverness

**Inverness** [], () as en stääd uun Skotlun uun't council area faan Highland. Hat hää knaap 50.000 iinwenern an leit nai bi't Loch Ness. Sant 2000 as Inverness en city uun't Ferianagt Könangrik.

## Luke uk diar
Perth (Skotlun)

**Perth** (skots geelisk: *Peairt*) as en stääd uun Skotlun uun't council area faan Perth and Kinross. Hat hää knaap 50.000 iinwenern. Perth as uk en city uun't Ferianagt Könangrik.

## Luke uk diar
Bangor (Wales)

**Bangor** as en stääd uun't principal area Gwynedd (PA) uun Nuurdwaastwales, an en city uun't Ferianagt Könangrik mä son 20.000 iinwenern. Faan Bangor gongt en wichtag brag auer tu det eilun Anglesey.

## Luke uk diar
St Asaph

**St Asaph** ( waliisk: Llanelwy ) as en stääd uun't principal area Denbighshire uun Nuurdwales an en city uun't Ferianagt Könangrik mä gud 3.000 iinwenern.

## Luke uk diar
St David's

**St David's** of uk **St Davids** (waliisk: *Tyddewi*) as en letj stääd uun't principal area faan Pembrokeshire uun Süüdwaastwales mä knaap 2.000 iinwenern, an det letjst city uun't Ferianagt Könangrik. 

## Luke uk diar
Armagh

**Armagh** (; iirsk *Ard Mhacha* ) as en stääd uun a distrikt Armagh, Banbridge and Craigavon (Nuurdirlun) an en city uun't Ferianagt Könangrik mä son 15.000 iinwenern.

## Luke uk diar
Bangor (Nuurdirlun)

**Bangor** (iirsk *Beannchar*, det ment spas huug) as det hoodstääd faan a distrikt Ards and North Down (Nuurdirlun) mä son 60.000 iinwenern. Sant 2022 as Bangor en city uun't Ferianagt Könangrik.

## Luke uk diar
Derry

**Derry** [] (amtelk **Londonderry**; , of ianfach ) as det hoodstääd faan a distrikt Derry City and Strabane, at naistgratst stääd uun Nuurdirlun mä son 85.000 iinwenern, an en city uun't Ferianagt Könangrik.

## Luke uk diar
Lisburn

**Lisburn** (iirsk: *Lios na gCearrbhach*) as at hoodstääd faan a distrikt Lisburn and Castlereagh, at traadgratst stääd uun Nuurdirlun mä gud 70.000 iinwenern, an sant 2022 en city uun't Ferianagt Könangrik.

## Luke uk diar
Newry

**Newry** (iirsk: *An tIúr*, det ment: a iiwenbuum) as en stääd mä son 30.000 iinwenern, an en ferwaltangsteed faan a distrikt Newry, Mourne and Down (Nuurdirlun). Newry as uk en city uun't Ferianagt Könangrik.

## Luke uk diar
Antrim

**Antrim** (iirsk: *Aontroim*) as en stääd uun Nuurdirlun bi a Lough Neagh mä gud 23.000 iinwenern, an en ferwaltangsteed faan a distrikt Antrim and Newtownabbey.

## Luke uk diar
Newtownabbey

**Newtownabbey** (iirsk *Baile na Mainistreach*) as en stääd uun Nuurdirlun mä gud 85.000 iinwenern, an en ferwaltangsteed faan a distrikt Antrim and Newtownabbey.

## Luke uk diar
Coleraine

**Coleraine** (iirsk *Cúil Raithin*) as en stääd uun Nuurdirlun mä son 25.000 iinwenern, an ferwaltangsteed faan a distrikt Causeway Coast and Glens.

## Luke uk diar
Ballymena

**Ballymena**  (iirsk: *An Baile Meánach*) as en stääd uun Nuurdirlun mä son 30.000 iinwenern, an ferwaltangsteed faan a distrikt Mid and East Antrim.

## Luke uk diar
Dungannon

**Dungannon** (iirsk: *Dún Geanainn*)  as en stääd uun Nuurdirlun mä knaap 15.000 iinwenern, an ferwaltangsteed faan a distrikt Mid Ulster.

## Luke uk diar
Downpatrick

**Downpatrick** (iirsk: *Dún Pádraig*, det ment: Borag faan Patrick) as en stääd uun Nuurdirlun mä gud 10.000 iinwenern, an en ferwaltangsteed faan a distrikt Newry, Mourne and Down.

## Luke uk diar
Omagh

**Omagh** (iirsk: *An Ómaigh*, of uk *Oigh magh*) as en stääd uun Nuurdirlun mä son 20.000 iinwenern, an en ferwaltangsteed faan a distrikt Fermanagh and Omagh.

## Luke uk diar
Enniskillen

**Enniskillen** () as en stääd uun Nuurdirlun mä knaap 14.000 iinwenern, an en ferwaltangsteed faan a distrikt Fermanagh and Omagh.

## Luke uk diar
Carrickfergus

**Carrickfergus** (iirsk *Carraig Fhearghais*) as en stääd uun Nuurdirlun mä gud 27.000 iinwenern, an leit uun a distrikt Mid and East Antrim.

## Luke uk diar
Newtownards

**Newtownards** () as en stääd uun Nuurdirlun mä gud 28.000 iinwenern, an leit uun a distrikt Ards and North Down.

## Luke uk diar
Claudius Ptolemäus

**Claudius Ptolemäus** (, ; * am 100, ferlicht uun Ptolemais Hermeiou, Egypten; † efter 160, ferlicht uun Alexandria) wiar en greksen matemaatiker, geograaf, astronoom, astroloog an filosoof. Hi lewet uun Alexandria uun't Röömsk prowins Aegyptus. Ptolemäus ging diarfaan ütj, dat a eerd uun a maden faan't uniwersum stäänt.

Ptolemäüs skrääw det *Almagest*, det wiar en werk auer matematiik an astronomii uun 13 buken. Det hää bestenen bit uun't leed madelääler. Ööder wedenskaplidj tu sin tidj siig a san uun a maden, man jo küd jo ei trochsaat. Iarst föl leeder haa Nikolaus Kopernikus, Johannes Kepler an Galileo Galilei efterwiset, dat Ptolemäus ei rocht hed.

Ptolemaic system (PSF)2.png|Ptolemäus sin weltbil

Uun a geometrii foonj Ptolemäus en sats auer sjauerhuken ütj:

Satz ptolemaeus.png|Uun son sjuerhuk täält: ac + bd = ef.

En ööder wichtag werk wiar sin *Geographike Hyphegesis* auer geografii.

Butler Orbis Ptolemaei.jpg|Weltkoord efter Ptolemäus.

## Luke uk diar
Guadalajara (Meksiko)

**Guadalajara** (spoonsk []) as det hoodstääd faan a bundesstoot Jalisco uun Meksiko, an mä knaap 2 miljoon iinwenern at naistgratst stääd uun't lun.

Coat of Arms of Guadalajara (Mexico).svg|Woopen


## Luke uk diar
Salix babylonica

At ***Salix babylonica*** as en plaantenslach uun det skööl faan a Wilger (*Salix*).

## Hübriiden
Faan *Salix babylonica* jaft'at flook krüsangen, fööraal am jo wonterhard tu maagin:

Salix x sepulcralis (aka).jpg|Salix x sepulcralis


* Salix alba × Salix babylonica -> Salix × sepulcralis (= Salix × salamonii)
* Salix × blanda ( = Salix × elegantissima), komt ferlicht uf faan Salix pentandra of Salix fragilis

## Luke uk diar
Cercidiphyllum

A ***Cercidiphyllum*** san det iansagst plaantenskööl uun't famile Cercidiphyllaceae. Jo hiar tu a Stianbreegern (Saxifragales).

## Slacher
Diar jaft'at man tau slacher faan:
* C. japonicum
* C. magnificum

## Luke uk diar
Tokmok

**Tokmok** (kirgiisk Токмок; rüsk Токмак/*Tokmak*) as en stääd uun't Oblast Tschüi uun a nuurd faan Kirgistaan mä son 66.000 iinwenern naibi't grens tu Kasachstaan.

## Kwelen


## Luke uk diar
Özgön

**Özgön** (of **Usgen**; ; ; ) as en stääd uun't Oblast Osch uun Kirgistaan mä son 61.000 iinwenern.

## Kwelen


## Luke uk diar
Henry Ford

**Henry Ford** (* 30. Jüüle 1863 uun Greenfield Township, Wayne County, Michigan; † 7. April 1947 uun Dearborn, Michigan) wiar en amerikoonsken ütjfinjer an autokonstruktöör, Hi hää det Ford Motor Company grünjlaanj. Uun sin fabriken küd autos *automatisiaret* baud wurd. Grat staktaalen faan ian an detsalew model wiar nü mögelk, so dat flook minsken jo en auto kuupe küd.

Ford T Jon Sullivan.jpg|Ford *Model T* (*Tin Lizzy*) faan 1908 bit 1927, 15 miljoonen
1928 Model A Ford.jpg|*Model A*, 1926 bit 1931, 4 miljoonen


## Luke uk diar
Kysyl-Kyja

**Kysyl-Kyja** () as en stääd uun't Oblast Batken uun Kirgistaan mä son 41.000 iinwenern.

## Kwelen


## Luke uk diar
Tian Shan

A **Tian Shan** of uk **Tienschan**, det ment *hemelberger*, as en keed faan berger uun Madelaasien. Hat as 2.450&nbsp;km lung, 400&nbsp;km briad an bit  huuch. A Tienschan lingt auer a stooten Kasachstaan, Kirgistaan, Tadschikistaan an Usbekistan wech, an uk noch iin uun't Xinjiang (Sjiina).

Sant 2016 as a Tienschan en UNESCO weltnatüürarewdial.

A Tian Shan slot at Tarim Baseng efter nuurden uf.

## Luke uk diar
Taklamakan

At **Taklamakan** (of uk **Takla Makan**, , uighuurisk: *Täklimakan Toghraqliri*) as ian faan a gratst wüüsten üüb a eerd. Hat leit uun Madelaasien uun't prowins Xinjiang (Sjiina) . Hat namt en grat dial faan't Tarim Baseng iin, uastermuar leit at wüüst Lop Nor. 

At nuurderkaant faan't Taklamakan as a Tarim struum, at süüderkaant as a Kunlun Shan. Hat leit tesken 800 m an 1400 m huuch.

## Luke uk diar
Tarim

A **Tarim** ( Tarim Däryasi; ) as en gud 2.000 km lungen struum uun't prowins Xinjiang (Sjiina). Hi as a lingst struum uun Madelaasien.

Efter nuurden lei a Tian Shan berger, an efter süüden at wüüst Taklamakan.

Faan a Tarim as uun't 20. juarhunert so föl weeder uftwiiget wurden, dat di sia Lop Nor ütjdrüget as. 

## Luke uk diar
Kunlun Shan

A **Kunlun** (, kurt , tibeetisk )  as en knaap 3.000 km lung an bit  huuch beragkeed uun Sjiina tesken Xinjiang an Tiibet.

## Luke uk diar
Balyktschy

**Balyktschy** (, ) as en stääd uun't Oblast Yssykköl uun Kirgistaan mä son 49.000 iinwenern.

## Kwelen


## Luke uk diar
Louis Pasteur

**Louis Pasteur** (* 27. Detsember 1822 uun Dole, Département Jura; † 28. September 1895 uun Villeneuve-l’Étang bi Paris) wiar en fransöösken cheemiker an füüsiker, an hää det mikrobiologii grünjlaanj. Sin werken hed en graten uundial bi't ufweerin faan kraankesen an bi't imfin.

Föör Pasteur käänd a minsken al det pooksaaten, man hi hää ütjfünjen, hü uk ööder kraankesen üs cholera of dolhaid ferhanert wurd küd. Uun Frankrik stäänt daalang at *Instituut Pasteur*, det as at wichtagst wedenskapelk iinrachtang uun't lun för biomedesiin.

Wi snaake daalang noch faan *pasteurisiarin*, wan iidjwaaren behanelt wurd, amdat jo linger hual an frisk bliiw.

Recto billet de cinq francs français 1967.jpg|Pasteur üüb en 5 Franc skiin faan 1967


## Luke uk diar
Tarim Baseng

At **Tarim Baseng** () as muar üs ian miljoon kwadrootkilomeeter grat, an det gratst baseng uun Madelaasien. Uun a nuurd leit at Tian Shan, an uun a süüd at Kunlun Shan. A gratst dial faan't baseng as at wüüst Taklamakan, auer trinjam huuch berger san, diar a rin ufhual.

A lingst struum diar as a Tarim, an faan sin weeder woort so föl för büürerei brükt, dat di sia Lop Nor, huar a Tarim ans iin lep, nü ütjdrüget as.

## Luke uk diar
Lop Nor

At **Lop Nor** (, Uighuurisk  *Lopnur Qɵli*) as en wüüst üüb't uaster aanj faan't Tarim Baseng (Xinjiang, Sjiina). Hat as son 47.000&nbsp;km² grat.

Uun't 20. juarhunert lai uun a waastelk dial noch en sia, a *Lop Nor Sia*, huar a Tarim struum iin lep. Diaram haa diar uk al sant 2.000 juaren minsken lewet. Man faan a Tarim as muar an muar weeder uftwiiget wurden, so dat di sia ütjdrüget as. Sant 2006 ferlääpt en struat *S235* diar, huar di sia ans weesen as.

## Luke uk diar
Iansoomhaidpuul

A **Iansoomhaidpuul** as en ponkt üüb a eerd, di maksimaal widj faan en küst wech leit.

Continental pole of inaccessibility.png|1. Iansoomhaidpuul üüb fäästääg
Oceanic pole of inaccessibility.png|2. Iansoomhaidpuul üüb sia

* 1. Euraasisk Iansoomhaidpuul
*: A Euraasisk Iansoomhaidpuul leit bi . Nään ponkt üüb lun as widjer wech faan en küst. Hi leit uun Xinjiang (Sjiina), bit tu't naist küst san't 2.383&nbsp;km. Nuurdelk leit at bocht faan a struum Ob (Sibiirien) iin uun't Kara Sia, süüdwaastelk at Araabisk Sia, an süüdsüüduastelk a Golf faan Bengaalen.
* 2. Pasiifisk Iansoomhaidpuul
*: A Pasiifisk Iansoomhaidpuul het *Point Nemo* an leit bi . Nään ponkt üüb sia as widjer wech faan en küst. Hi leit uun a süüdelk Pasiifik, bit tu't naist küst faan Ducie (Pitcairn Eilunen) , Motu Nui (Puask Eilunen) of Maher Eilun (Antarktikaa) san't 2.688&nbsp;km (1.451 siamiilen). 
*: A Point Nemo woort uk brükt, am rümfaarduffaal luas tu wurden.

## Luke uk diar
Ürümqi

**Ürümqi** of **Urumtschi** (, ) as at hoodstääd faan't autonoom regiuun Xinjiang uun Sjiina. Diar wene muar üs sjauer miljoon minsken. Hat leit mä 2.000 km widjer wech faan en küst üs arke ööder gratstääd üüb a eerd. Naibi Urumtschi leit diaram uk di *[[Iansoomhaidpuul]]*.

Urumtschi leit üüb a nuurder ääg faan a Tian Shan berger. Diar stäänt a gratst winjpark faan hial Sjiina. Det wichtag iisenboonliinje faan Peking tu Almaty (Kasachstaan) feert troch Urumtschi.

## Stääddialen

## Kliima
Urumtschi hää en drüg *[[gäärslun]]kliima* mä kuul wontern an hiat somern:



## Luke uk diar
Ducie

**Ducie**, ual nööm: *La Encarnación* of *Incarnacion* as en ünbewenet atol uun a Pasiifik. Hat leit üüb 24° 41′ Süüd an 124° 47′ Waast, an hiart tu a britisk Pitcairn Eilunen. Ducie as at süüdermiast atol üüb a eerd.

## Luke uk diar
Henderson (Pitcairn Eilunen)

**Henderson**, ual nööm *San Juan Bautista (São João Batista)* of *Elizabeth* as en ünbewenet koraleneilun uun a Süüdpasiifik. Hat as 43,1 km² grat an hiart tu a britisk Pitcairn Eilunen.

## Luke uk diar
Oeno

**Oeno**, ual nööm *Martha Island* of *Martha’s Island* as en ünbewenet atol uun a süüduastelk Pasiifik üüb 23° 55′ Süüd an 130° 44′ Waast. Hat as son 20 km² grat an hiart tu a britisk Pitcairn Eilunen.

## Luke uk diar
Süüdpuul (eerd)

A **geograafisk** **Süüdpuul** faan a eerd as di süüdermiast ponkt faan a eerd. Hi leit jinauer faan a nuurdpuul. Hi as a süüdelk dreiponkt faan't eerdaaks, an leit uun Antarktikaa. Uun a süüdpuul draap a meridiaanen tuup.

Hat jaft uk noch en **[[magneet]]isken süüdpuul***  faan a eerd. Hi as ei fääst, an feranert ham auer a juaren en betj.

----
 Füsikaalisk sen as a magneetisk süüdpuul eegentelk en nuurdpuul, auer a süüdpuul faan en kompaasnäädel diar hen wiset.

## Luke uk diar
Baffin Eilun

At **Baffin Eilun** (, Inuktitut ᕿᑭᖅᑖᓗᒃ, *Qikiqtaaluk*) as det gratst eilun faan a Kanaadsk Arktisk Archipeel uun Kanada. Hat as det fiftgratst eilun üüb a eerd mä en grate faan 507.451&nbsp;km², son 1600&nbsp;km lung an 200 bit 700&nbsp;km briad. 

Hat as näämd efter di ingelsk siamaan William Baffin.

Baffin Island Northeast Coast 1997-08-07.jpg|En istong lääpt iin uun't Baffin Bocht.
Mount Odin snow and ice.jpg|*Mount Odin*, a huuchst berag diar.



## Luke uk diar
Kanaadsk Arktisk Archipeel

A **Kanaadsk Arktisk Archipeel** as en skööl faan eilunen nuurden faan't Kanaadsk fäästlun. Diar wene son 17.000 minsken, a miasten üüb Baffin Eilun. 

Uun det regiuun lei son 36.000 eilunen, a miasten hiar tu't Teritoorium Nunavut. A gratsten san Baffin Eilun, Victoria Eilun an Ellesmere Eilun, diar tu a gratst eilunen üüb a hialer eerd tääl.

## Luke uk diar
Victoria Eilun

At **Victoria Eilun** (, Inuktitut *Kiilliniq*) as det naistgratst eilun uun Kanada, an mä en grate faan 217.291&nbsp;km² det njüügenstgratst üüb a hieler eerd. Hat leit uun a Kanaadsk Arktisk Archipeel uun a Arktisk Oosean. Poliitisk as hat apdiald tu a Nuurdwaast Teritoorien, an tu't Teritorium Nunavut.

## Luke uk diar
Ellesmere Eilun

At **Ellesmere Eilun** (Ingelsk: *Ellesmere Island*, Inuktitut: *Umingmak Nuna*) as det traadgratst eilun uun Kanada, an at tjiinstgratst üüb a hieler eerd. Hat leit uun a  Kanaadsk Arktisk Archipeel nuurden faan Greenlun, an hiart tu't Teritorium Nunavut.

## Luke uk diar
Bass Struat

At **Bass Struat** () as en siangde tesken Tasmaanien an a fäästääg faan Austraalien. Waasten leit a Indisk Oosean an uasten at Tasmansia. Hat as 200 km briad, oober man 50 meeter jip. Uun a leetst istidj fool at Bass Struat drüg.

Hat as näämd efter di ingelsk forsker George Bass.

## Luke uk diar
Maher Eilun

**Maher Eilun** (ingelsk: **Maher Island**) as en letj eilun uun a Antarktis föör't Marie Byrd Lun. Hat leit üüb 72° 58′ Süüd, an 126° 22′ Waast.

Det eilun as näämd efter Eugene Hugh Maher (1908–1981), komandöör faan a US-amerikoonsk isbreeger *USS Glacier*.
Polaarkoordinaaten

**Polaarkoordinaaten** wurd uun en *kreiskoordinaatensüsteem* brükt. Ööders üs bi en *karteesisk* koordinaatensüsteem woort en ponkt ei mä en x- an mä en y-wäärs fäästlaanj.

Am en ponkt uun en *polaarkoordinaatensüsteem* fääst tu leien, brükst dü en raadius an en winkel, t.b. r = 5 an  = 60°:

Am polaarkoordinaaten tu karteesisk koordinaaten amtureegnin, brükst dü sinus an kosinus:
:x = r\cos\varphi
:y = r\sin\varphi.

## Luke uk diar
Mount St. Helens

A **Mount St. Helens** [] as en aktiiwen wulkaan uun a US-bundesstoot Washington. Hi as  huuch an hiart tu't Kaskaadenkeed bi't waastküst faan Nuurdameerikoo. 

Plaadentektoonik uun't Kaskaadenkeed:

## Luke uk diar
Seattle

**Seattle** (ingelsk: ) as en gratstääd uun't nuurdwaastelk USA, an ferwaltangsteed faan't King County uun a US bundesstoot Washington. 

Seattle hää en wichtagen huuwen för di hanel auer a Pasiifik mä Aasien, Alaska an Hawaii. Uun Seattle wurd fliigern baud faan det onernemen Boeing.

## Kliima
Seattle hää en *maritiim* kliima uun a madel breetjin mä mil wontern:



## Luke uk diar
Dahlien

A **Dahlien** (*Dahlia*) san en plaantenskööl uun det famile faan a Kurewbloosen (Asteraceae). Flook slacher wurd üs potbluum aptaanj.


Dahlia tenuicaulis - San Francisco Botanical Garden - DSC00015.JPG|*Dahlia tenuicaulis*
Dahlia merckii-IMG 4646.jpg|*Dahlia merckii*
Dahlia sherffii 01.jpg|*Dahlia sherffii*



## Luke uk diar
Gazastrimel

A **Gazastrimel** (, , ütjspreegen: *gaasa*) as en regiuun bi't küst faan't Madlunsia. Hi as dial faan Palestiina, an apdiald tu fiiw distrikten (*guwernoraaten*).

Sant 2007 woort a Gazastrimel faan a Hamas regiaret, diar di stoot Israel ei gudkäänd. Uun Oktuuber 2023 hää a Hamas en kriich jin Israel begand.

## Distrikten

## Luke uk diar
Hamas

A **Hamas** () as en radikaal islamistisk organisatsion faan Palestinensern. Hat hää 2007 det regiarang faan a Gazastrimel auernimen. Hat as en poliitisk partei, en sotsiaalferbant an mä a *al-Qassam brigaaden* en militeerferbant.

A Hamas wal Israel ei gudkään, an di stoot Israel tunant maage. A 7. Oktuuber 2023 hää a Hamas en kriich jin Israel begand.

Al tuföören hää a Hamas auer juaren Israel mä rakeeten uungreben, diaram woort hat faan a EU an ööder demokraatisk lunen üs *teroristisk ferianagang* uunsen.

## Luke uk diar
Ingmar Bergman

**Ernst Ingmar Bergman** [] (* 14. Jüüle 1918 uun Uppsala; † 30. Jüüle 2007 üüb Fårö) wiar en sweedsken dreibukskriiwer, film- an teooterrejesöör. 

1997 wurd Bergman üs *best rejesöör faan aal a tidjen* ütjtiakent.

## Luke uk diar
Fårö

**Fårö** (üüb Gotnisk *Fåre*) as en sweedsk eilun uun a Uastsia naibi Gotland. Diar wene gud 500 minsken üüb 113,3 km².

## Luke uk diar

* Ingmar Bergman
Gutamål

**Gotnisk** () as det sweedsk spriakwiis, diar üüb Gotland an Fårö snaaket woort. A Sweeden maage en ferskeel tesken **Gutländska**, det as nai mä Sweedsk, an **Gutamål**, det komt faan Ual-Gotnisk uf, an skeelt aal wat muar faan ööder sweedsk spriakwiisen. 

## Bispalwurden
At Gutamål hää flook aanj wurden:
Walt Disney

**Walter Elias „Walt“ Disney** (* 5. Detsember 1901 uun Chicago, Illinois; †&nbsp;15. Detsember 1966 uun Burbank, Kalifornien) wiar en US-amerikoonsken filmkonstler. Hi hää ham fööraal mä trikfilm befaadet, an täält üs ään faan a wichtagst filmkonstlern faan't 20. juarhunert.

## Luke uk diar
Distrikt Gaza

At **Gouvernement Gaza** () as ään faan fiiw distrikten uun a Gazastrimel (Palestiina) mä't hoodstääd Gaza Stääd. Hat as at hoodkwartiir faan a Hamas, diar 2007 a Gazastrimel auernimen hää.

## Luke uk diar
Gaza Stääd

**Gaza** [] () as en stääd uun a Distrikt Gaza, an ferwaltangsteed faan a Gazastrimel (Palestiina). Hat hää en huuwen bi't Madlunsia.

## Luke uk diar
Määster Venceslao

**Määster Venceslao** of **Wenceslao** (1352 ? – 1411 ?) wiar en Böömsken mooler. Faan ham auerleewert as fööraal san *Ciclo dei mesi* (*biltsirkel auer a [[muuner]]*) faan amanbi 1390-1400. Hi as tu sen uun't Castello del Buonconsiglio uun Trient.

20110727 Trento Buonconsiglio Castle 6609.jpg|Castello del Buonconsiglio
Ciclo dei mesi 00.JPG| A muuner September, Oktuuber, Nofember, Deetsember

## Luke uk diar
Speegel

En **Speegel**, **Spail** (faan latiinsk *speculum* an *specere* 'sä') as en glääd flaak, diar laacht *reflektiaret*, huarbi a laachtstrualen paraleel bliiw. Sodenang as uun a speegel en speegelbil tu sen, diar akeroot so ütjsjocht üs det bil, bluas *speegelferkiard*. 

Uk ööder elektromagneetisk strualen üs t.b. mikrowaagen an tuuner, diar wi ei sä kön, kön reflektiaret wurd. Oober wi sai do ei *speegelt*, auer wi jo ei sä kön. 

Bi't speeglin gongt leewen en betj energii ferleesen, en gans letjen dial woort *absorbiaret* (*ferslonken*) of streid, an ei *reflektiaret*. Det speegelbil as nimer so laacht üs det bil.

En speegel as normoolerwiis en glääsplaad, huar bääft üüb en fiinen film faan salwer of alumiinium as. An det metal diar bääft üüb woort lakiaret, amdat det ei begant tu oksiidiarin.

Spegelbild - Köpenhamn 2007.jpg|En *konvex*en speegel as ei glääd an maaget det bil letjer.
Schminkspiegel.jpg|En *konkav*en speegel of *hoolspeegel* maaget det bil grater.
Erdfunkstelle Raisting 2a.jpg|En parabool"speegel" för elektromagneetisk strualen.


## Spreegwurden
* Wan dü en aab sä wel, luke ans iin uun en speegel.
* Faan trataanj trinjam a boosel stareft di, di oner a speegel (= at booselaanj) sat.

## Ööders wat
En ualen ütjdruk för 'speegel' as 'skemstian'. Diaram hää Moritz Momme Nissen sin nuurdfresk buk di nööm den: .

## Kwelen


## Luke uk diar
Lak

En **Lak** as en farew, diar mä en gans fiinen film üüb materiool broocht woort. Hat jaft en hialer rä ünlik slacher faan laken. Jo skel:
# det materiool skuane, amdat det ei faan loft of weeder of ööder amweltiinflööd uungreben woort,
# det materiool en smoken klöör du,
# det materiool fein glääd maage.

Det wurd 'lak' komt al loong uun en hialer rä indogermaans spriaken föör: itajeensk: 'lacca', madellatiinsk: 'laca', madelindisk: 'lakkhā' persisk: 'lak', araabisk: 'lakk', sanskrit: 'lâkṣấ '.

## Luke uk diar
Sherpa

**Sherpa** (tibeetisk , ; uk *Sharpa*, *Sharpa Bhotia*, *Xiaerba*, *Serwa*) as en spriak, diar uun a Madel- an Süüdhimalaya spreegen woort. Hör spreegern het uk Sherpa. A miasten lewe uun Nepaal, öödern uun Indien an Tiibet (Sjiina).

## Luke uk diar
* Sherpa bi *[[Ethnologue]]*
Carla Bley

**Carla Bley** (bäären: Lovella May Borg; * 11. Mei 1936 uun Oakland, Kalifornien; † 17. Oktuuber 2023) wiar en US-amerikoonsk jazz musiiker, klawiirspeler, orgelspeler, komponist an produsent.

## Diskografii (ütjwool)
* 1971 *[[Escalator over the Hill]]* (Carla Bley an Paul Haines)
* 1974 *Tropic Appetites* (Carla Bley)
* 1977 *Dinner Music* (Carla Bley)
* 1978 *European Tour 1977* (Carla Bley Band)
* 1979 *Musique Mecanique* (Carla Bley Band)
* 1981 *Fictitious Sports* (Nick Mason, apnimen 1979)
* 1981 *Social Studies* (Carla Bley Band)
* 1982 *Live!* (Carla Bley Band)
* 1984 *I Hate to Sing* (Carla Bley Band)
* 1984 *Heavy Heart* (Carla Bley)
* 1985 *Night-Glo* (Carla Bley)
* 1987 *Sextet* (Carla Bley)
* 1988 *Duets* (Carla Bley und Steve Swallow)
* 1989 *Fleur Carnivore* (Carla Bley)
* 1990 *Orchestra Jazz Siciliana Plays the Music of Carla Bley* (apnimen 1989)
* 1991 *The Very Big Carla Bley Band* (Carla Bley Band)
* 1992 *Go Together * (Carla Bley an Steve Swallow)
* 1993 *Big Band Theory* (Carla Bley)
* 1994 *Songs With Legs* (Carla Bley)
* 1996 *…Goes To Church* (Carla Bley Big Band)
* 1998 *Fancy Chamber Music* (Carla Bley)
* 1999 *Are We There Yet?* (Carla Bley an Steve Swallow)
* 2000 *4x4* (Carla Bley)
* 2003 *Looking for America* (Carla Bley Big Band), ütjtiakent mä a *[[Preis der deutschen Schallplattenkritik]] 2003\3*
* 2004 *The Lost Chords* (Carla Bley), ütjtiakent mä a *Preis der deutschen Schallplattenkritik 2004\3*
* 2007 *The Lost Chords Find Paolo Fresu* (mä Paolo Fresu, Andy Sheppard, Steve Swallow, Billy Drummond)
* 2008 *Appearing Nightly* (Carla Bley & her Remarkable Big Band)
* 2009 *Carla's Christmas Carols* (Carla Bley, Steve Swallow, The Partyka Brass Quintett)
* 2013 *Trios* (Carla Bley, Steve Swallow, Andy Sheppard, ECM)
* 2016 *Andando el Tiempo* (mä Steve Swallow, Andy Sheppard, ECM)

## Luke uk diar
Jazz

**Jazz** (ütjspreegen: ) as en musiikstiil, di sowat am 1900 uun a Süüdstooten faan a USA apkaam, an tuiarst bluas faan suart Amerikoonern spelet wurd. Hat jaft oober föl auergungsfurmen tu ööder stiilen, so üs folkmusiik of popmusiik.

Uun a jazz woort miast mä musiikinstrumenten spelet, diar wi uk uun Euroopa kään: bloosinstrumenten, klawiir, gitaar, kontrabas, trumel. A jazz as man ei so stif, koon gans letjem of uk gratem wees, woort leewen gauer of uk staler, an läät uk steeds för frei spelin faan a enkelt instrumenten. A instrumenten spele leewen uk mä- an jinenööder (*call and response*).

## Jazzstiilen an enkelt musiikern
Uun't 20. juarhunert jääw't flook waier, mä det idee *jazz* amtugungen:
* New Orleans Jazz (sant 1905), Louis Armstrong
*: Dixieland Jazz (sant 1910)
* Chicago Jazz (sant 1919), Bix Beiderbecke
* Swing (sant 1926), Django Reinhardt
* Bebop (sant 1940), Charlie Parker
* Latin Jazz (sant 1947), Dizzy Gillespie
* Cool Jazz (sant 1948), Miles Davis, John Coltrane
* Hard Bop (sant 1955)
*: Soul Jazz
* Free Jazz (aanj faan a 1950er), Pharoah Sanders
* Jazz Fusion (aanj faan a 1960er), Weather Report
An uk leeder kaam diar weder nei ideen tu: Acid Jazz, Nu Jazz, Smooth Jazz an öödern muar.

## Luke uk diar
Süüdstooten

A **Süüdstooten** san en gratregiuun faan a Ferianagt Stooten faan Ameerikoo mä 16 enkelt stooten an son 100 miljoon iinwenern. Jo lei süüdelk faan't Mason-Dixon-Liinje tesken Pennsylvania an Maryland. Diar jääw't noch bit 1865 at slaawerei. Üs Abraham Lincoln president wurd, haa a Süüdstooten jo ufspleden üs a *Konföderiaret Stooten*. Man jo haa di Amerikoonsk Bürgerkriich uun a juaren 1861-1865 ferleesen, an san do weder uun di gesamtstoot iinbünjen wurden. Uk daalang noch haa a Süüdstooten en aanj kultuur.

## Süüdstooten
; A *slaawenhualerstooten*
South Carolina, Mississippi, Georgia, Louisiana, Florida, Alabama, Texas, Virginia, Arkansas, North Carolina, Tennessee
; Uun a kriich bi a Nuurdstooten:
Delaware, Maryland, West Virginia, Kentucky, Oklahoma, District of Columbia.

A trataanj stäären üüb det *Konföderiareten flag* haa oober niks mä di kriich tu dun, jo stun för a trataanj *grünjleier stooten*:
Tuiarst 1776 Delaware, Maryland, Virginia, North Carolina, South Carolina an Georgia, do 1792 Kentucky, 1796 Tennessee, 1812 Louisiana, 1817 Mississippi, 1819 Alabama, 1821 Missouri, 1836 Arkansas, 1845 Florida an Texas.

## Luke uk diar
Mason-Dixon-Liinje

At **Mason-Dixon-Liinje** as det histoorisk grens tesk a Nuurd- an a Süüdstooten uun Ameerikoo. Hat as näämd efter di astronoom Charles Mason an di lunfermeeder Jeremiah Dixon, an ferlääpt fööraal faan waast tu uast üüb 39°43'20" nuurdelk breetje. 

Detdiar grens wiar nuadag wurden, auer a familin Penn an Calvert uun stridj auer hör lun wiar. An det as daalang noch at grens tesken Pennsylvania an Maryland.

Detdiar grens stäänt oober uk för en kulturel grens tesken a Nuurd- an Süüdstooten, uun't süüden jääw't noch bit 1865 slaawerei. Doomools fersocht föl slaawen, auer detdiar grens tu flüchten. Man uun't nuurden wul jo näämen haa. At slaawerei as iarst efter a Amerikoonsk Bürgerkriich 1861-1865 apheewen wurden. Diaram lewe a miast suart Amerikoonern uk diar uun a Süüdstooten. Man iarst 100 juar leeder san jo 1964 mä't *Civil Rights Act* würelk liksteld wurden.

Ferlicht komt faan Jeremiah Dixon uk di nööm *[[Dixieland]]* för a Süüdstooten uf.

## Luke uk diar
Bryher

**Bryher** (kornisk *Breyer*) as ian faan a Scilly Eilunen uun Cornwall, Ingelun, an tuup mä enkelt ööder üünbewenet eilunen en civil parish (gemeen). Üüb Bryher haa 2011 84 minsken lewet. Bryher as en tidjeneilun, an dü könst bi liachweeder auer tu't naibereilun Tresco luup.

## Luke uk diar
Tresco

**Tresco** (kornisk: *Ynys Skaw*) as ian faan a Scilly Eilunen uun Cornwall, Ingelun, an tuup mä enkelt ööder üünbewenet eilunen en civil parish (gemeen). Üüb Tresco haa 2011 180 minsken lewet. Diar san trii saarpen: New Grimsby, Borough an Old Grimsby. Tresco hää en fluuchplaats. 

## Luke uk diar
Gugh

**Gugh** (//, kornisk *Keow*) as ian faan a Scilly Eilunen uun Cornwall, Ingelun, an hat hiart mä tu det civil parish (gemeen) St. Agnes. Gugh as knaap bewenet, diar stun man tau hüsang, an auer en lunbrag mä det naibereilun St. Agnes ferbünjen. Det lunbrag gongt oober bi huuchweeder oner.

## Luke uk diar
Iiwenholtplaanten

A **Iiwenholtplaanten** (Ebenaceae) san en plaantenfamile uun det order faan a Ericales. Diar hiar trii sköölen mä ~ 750 slacher tu.

## Sköölen an slacher
* Iiwenholtbuumer (*[[Diospyros]]*)
*: ~ 736 slacher -> Wikispecies
* *[[Lissocarpa]]*
*: *L. benthamii – L. guianensis – L. jensonii – L. kating – L. ronliesneri – L. stenocarpa – L. tetramera – L. uyat*
* *[[Euclea]]*
*: *E. acutifolia – E. angolensis – E. asperrima – E. coriacea – E. crispa – E. dewinteri – E. divinorum – E. lancea – E. natalensis – E. polyandra – E. pseudebenus – E. racemosa – E. sekhukhuniensis – E. tomentosa – E. undulata*

## Luke uk diar
Iiwenholtbuumer

A **Iiwenholtbuumer** (*Diospyros*) san en plaantenskööl uun det famile faan a Iiwenholtplaanten (Ebenaceae). Diar hiar ~ 736 slacher tu. Enkelt slacher wurd brükt för det smok Iiwenholt, faan öödern woort oobst wonen.


Diosp blancoi F 070311 055 ipb.jpg|Mabolo (*Diospyros discolor*)
Quả thị.jpg|Gulaapel (*Diospyros decandra*)
Ébano.jpg|Echt Iiwenholtbuum (*Dyospyrus ebenum*)
Kaki.JPG|Kaaki (*Diospyros kaki*)
Meyer seedless persimmon (7174079134).jpg|Amerikoonsk Kaaki / Persimoon (*Diospyros virginiana*)
Holzprobe_von_Diospyros_celebica_us_der_Sammlung_des_Instituts_Holzforschung_des_Johann_Heinrich_von_Thünen-Instituts_in_Hamburg-Lohbrügge.jpg|Iiwenholt


## Luke uk diar
St. Agnes (Scilly Eilunen)

**St. Agnes** (kornisk *Aganas*) as ian faan a Scilly Eilunen uun Cornwall, Ingelun, an tuup mä enkelt ööder üünbewenet eilunen en civil parish (gemeen). Üüb St. Agnes haa 2011 73 minsken lewet. St. Agnes as auer en lunbrag mä det naibereilun Gugh ferbünjen. Det lunbrag gongt oober bi huuchweeder oner.

## Luke uk diar
St. Mary's (Scilly Eilunen)

**St Mary’s** (kornisk: *Ennor*) as det gratst faan a Scilly Eilunen uun Cornwall, Ingelun, an tuup mä enkelt ööder üünbewenet eilunen en civil parish (gemeen). Üüb St. Mary's haa 2011 1.666 minsken lewet. Diar san det hoodstääd Hugh Town an sääks saarpen: Old Town, Porthloo, Holy Vale, Maypole, Rocky Hill an Telegraph. St. Mary's hää en fluuchplaats. 

## Luke uk diar
Louis Armstrong

**Louis Daniel „Satchmo“ Armstrong** (* 4. August 1901 uun New Orleans; †&nbsp;6. Jüüle 1971 uun New York City) wiar en US-amerikoonsken jazzmusiiker, sjonger an schauspeler.

## Wichtag schalplaaden
* *Hot Fives & Sevens* (JSP, 1925–1930) / *The Complete Hot Five and Hot Seven Recordings* (Columbia/Legacy. 1925–1929) (4-CD set)
* *The Early Years* (1925–1931, mä Hot Seven an Hot Five)
* *Satchmo at Symphony Hall* (GRP, 1947)
* *Louis Armstrong Plays W.C. Handy* (Columbia, 1954)
* *Ella and Louis* (Verve, 1956, mä Ella Fitzgerald)
* *Hello Dolly!* (Kapp, 1964)
* *What a Wonderful World* (Bluebird, 1970)
* Louis Armstrong and his All-Stars: *Satchmo Live in Berlin Friedrichstadtpalast: The Legendary Berlin Concert.* (Jazzpoint Records, 2000)

## Filmer (ütjwool)
* 1936: Pennies from Heaven
* 1937: Every Day’s a Holiday
* 1938: Going Places
* 1941: Birth of the Blues
* 1943: Cabin in the Sky
* 1945: Pillow to Post
* 1947: New Orleans
* 1951: Here Comes the Groom
* 1951: The Strip
* 1952: Glory Alley
* 1953: The Glenn Miller Story
* 1956: High Society
* 1959: Kærlighedens melodi
* 1959: The Beat Generation
* 1959: The Five Pennies
* 1959: Die Nacht vor der Premiere
* 1961: Paris Blues
* 1961: Auf Wiedersehen
* 1966: A Man Called Adam
* 1969: Hello, Dolly!

## Luke uk diar

* 
*