open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Frankenrik

At **Frankenrik** wiar en könangrik uun Madeleuroopa faan't 5. bit 9. juarhunert.

## Histoore
Uun ferluup faan't fulkenwaanrang kaam a Franken an ööder germaans fulken ütj at uasten tu Galien, diar tu't Röömsk Rik hiard. Di Frankenkönag Chlodwig I. küd ham jin öödern trochsaat an baud det Frankenrik ap. Det gratst määcht hed a Franken oner Karl di Grat am 800, üs hi röömsk keiser wurd. Hi strääd för at krastendoom uk jin a Saksen an Fresken. Efter Karl san duas wurd det rik 843 mä di Ferdrach faan Verdun apdiald. Di waastelk dial wurd tu Frankrik an di uastelk dial tu't Hilag Röömsk Rik, di föörgunger faan Sjiisklun. Frankrik an Sjiisklun strääd noch bit uun't 20. juarhunert am hör grens.

* Uun't waasten lai at Waastfrankenrik oner Karl di Kaal, di föörgunger faan Frankrik
* Uun't uasten lai at Uastfrankenrik oner Ludwig di Sjiisk, di föörgunger faan't Hilag Röömsk Rik an Sjiisklun
* Diartesken lai det *Madelrik* Lotharingen oner Lothar I.. Det hää oober ei loong bestenen.

## Dünastiin
#### Letjkönger, 4. juarhunert
Gennobaudes, Sunno, Marcomer, Mallobaudes
#### Merowingern
##### föör Chlodwig I. (~430-511)
Faramund, Chlodio, Merowech, Childerich I, **[[Chlodwig I.]]**
##### föör  Chlothar I. (511-558)
Childebert I., Theuderich I., Theudebert I., Theudebald, **[[Chlothar I.]]**, Chlodomer
##### föör Clothar II. (558-629)
Charibert I., Sigibert I., Chilperich I., Guntram I., Sigibert I., Childebert II., Theudebert II., Chilperich I., **[[Chlothar II.]]**, Guntram I., Childebert II., Theuderich II., Sigibert II.
##### föör Chlodwig III. (620-695)
Dagobert I., Charibert II., Chilperich, Sigibert III., Childebertus adoptivus, Childerich II., Chlodwig, Dagobert II., Chlodwig II., Chlothar III., Theuderich III., **[[Chlodwig III.]]**
##### ferianagt könangrik (695-751)
Childebert III., Dagobert III., Chilperich II., Chlothar IV., Theuderich IV., Childerich III.
#### Pippiniden an Karolingern (751-843)
Pippin di Ääler, Grimoald di Ääler, Pippin di Madelst, **[[Karl Martell]]**, Karlmann, Pippin di Jonger, Karlmann I., **[[Karl di Grat]]**, Karl di Jonger, **[[Ludwig di Froom]]**
##### Karolingern efter a Ferdrach faan Verdun (843)
**[[Lothar I.]]** (Lotharingen), **[[Ludwig di Sjiisk]]** (Uastfrankenrik), **[[Karl di Kaal]]** (Waastfrankenrik)

## Luke uk diar
Wales

**Wales** (waliisk **Cymru** ) as en lun uun Nuurdwaasteuroopa üüb det eilun Gratbritannien an en dial faan't Ferianagt Könangrik. Di nööm *Cymru* ment so föl üs *loonslidj*.

## Principal Areas
Wales as tu 22 *[[principal area]]s* iindiald, det san sowat üs lunkreiser. Uun Ingelun het jo *[[unitary authorities]]*.

## Kwelen


## Luke uk diar

* Gemeenen uun Wales (waliisk)
ISO 3166-2:IE

Dieser Code besteht bei Irland entweder aus einem oder aus zwei Buchstaben.

Für die Codes von Nordirland siehe ISO 3166-2:GB.

## Kodierliste

### Ehemalige Provinzen

### Grafschaften

## Einzelnachweise


## Siehe auch
*  (EU-Statistikregionen)
* ISO 3166-2, Referenztabelle der Ländercodes.
* ISO 3166-1, Referenztabelle der Ländercodes, wie sie in Domainnamen verwendet werden.
De facto

**De facto** as en latiinsken ütjdruk för *würelk* of *wen*.

Hi woort brükt, wan am sai wal, dat at wat jaft, wat eegentelk so ei föörsen as. Flook lunen haa en "de facto"-amtspriak, uk wan det nochhuaren so fäästlaanj as.

Diar jin stäänt di ütjdruk *[[de jure]]*, det mest so föl üs *amtelk*.
Nuurdirlun/öö

**Nuurdirlun** (, ) as en lun uun Nuurdwaasteuroopa üüb't eilun Irlun an en dial faan't Ferianagt Könangrik. 

Di gratst sia uun Nuurdirlun an uk üüb a Britisk Eilunen as a Lough Neagh.

## Unitary Authorities
Faan 1973 bit 2015 wiar uun Nuurdirlun 26 distrikten, det san jüst so üs uun Wales of Skotlun *unitary authorities*. Enkelten haa noch en bedüüdang üs *Borough* of *City*. Sant 2015 san't man muar 11 distrikten.

## Kwelen


## Luke uk diar
Republiik Irlun/öö

At Republiik **Irlun** (Iirsk: *Éire*, [] , ) as en lun uun Nuurdwaasteuroopa an leit üüb det eilun Irlun. Uun't nuurden leit Nuurdirlun, an det hiart tu't Ferianagt Könangrik. Uun't uasten leit at Iirsk Sia, uun't süüden an waasten a Atlantik.

## Geografii



### Indialang faan Ferwaltang

## Luke uk diar

* Bütjluns Amt auer Irlun

## Futnuuten
Kanooleilunen

A **Kanooleilunen** (, ) san en skööl faan eilunen uun a Ingelsk Kanool. Diar lewe amanbi 164.000 minsken. Jo san en *crown dependency* an hiar sodenang direkt tu't ingelsk krüün, oober ei tu't Ferianagt Könangrik an uk ei tu't Europeesk Union.

## Eilunen
### Bailiwick of Jersey

### Bailiwick of Guernsey



## Futnuuten
Britisk Eilunen

**Britisk Eilunen** as en nööm för aal a eilunen, diar tu't Ferianagt Könangrik an tu't Republiik Irlun hiar.

## Eilunen
* Gratbritannien
* Irlun (eilun)
* Hebriiden
* Shetlands
* Orkneys
* Eilun Man
* Scillys
* Anglesey
* Eilun Wight

A Kanooleilunen Jersey an Guernsey hiar eegentelk muar tu a europeesk kontinent, wurd oober ütj poliitisk grünjer likes mätääld.

Uun Irlun brükt am didiar nööm ei, auer (det republiik) Irlun ei "britisk" as.

Uun't gehial san det mä Irlun, oober saner a Kanooleilunen 6000 grater an letjer eilunen mä en grate faan tuup 315.134&nbsp;km².
Irlun (Eilun)

Det eilun **Irlun** as sowat 450&nbsp;km lung an 260&nbsp;km briad an leit uun a Atlantik. Hat as mä 84.421&nbsp;km² det traadgratst eilun faan Euroopa an üüb a hialer eerd stäänt hat uun twuntagst steed.

Üüb det eilun lei det Republiik Irlun an uun't nuurduasten Nuurdirlun; det hiart tu't Ferianagt Könangrik.

## Nööm
Di ingelsk nööm as *Ireland*, üüb iirsk het det eilun *Éire* (ual-iirsk *Ériu*). Di waliisisk nööm as *Iwerddon*. Di nööm *Éire* komt woorskiinelk faan't uur-keltisk wurd **Φīwerjon-* uf an ment so föl üs „wäärdag lun“.

Di latiinsk nööm wiar *Hibernia* of uk *Ivernia*, an üüb greks as *Ierne* faan Claudius Ptolemäus auerleewert. Det gongt üüb en grünfurem **Īwenjū* turag. A Röömern näämd det lun uk *Scotia*, didiar nööm as do oober leeder üüb di nuurdelk dial faan Gratbritannien auergingen (Skotlun).

Irlun woort uk det *green eilun* näämd.

## Prowinsen
At eilun as iin uun sjauer histoorisk prowinsen indiald:
* Connacht (Cúige Chonnacht)
* Leinster (Cúige Laighean)
* Munster (Cúige Mumhan)
* Ulster (Cúige Uladh)

## Kwelen


## Luke uk diar
Tidjeneilun

En **tidjeneilun** as en eilun, diar bi liachweeder mä't fäästlun ferbünjen as, man bi huuchweeder nian ferbinjang hää.

## Tidjeneilunen

### [[Frankrik]]
*Mont Saint Michel
*Île de Noirmoutier

### [[Sjiisklun]], [[Denemark]]
*A Halgen

### [[Guernsey]]
*Lihou

### [[Irlun]]
*Omey Eilun

### [[Peruu]]
*Farao’s Eilun

### [[Sri Lanka]]
*Taprobane Eilun

### [[Ferianagt Könangrik]]
* Bryher
*Gugh
*Llanddwyn Island
*Lindisfarne
*Northey Island
*Oronsay
*St Michael's Mount
*St Mary's Lighthouse

### [[Ferianagt Stooten]]
*Bar Island
*High Island
*Long Point Island
*Cana Island Lighthouse
*Battery Point Light

## Luke uk diar
* Peter Caton: *No Boat Required. Exploring Tidal Islands.* Matador, London 2011, .
Dover

**Dover** [] as en ingelsk stääd mä en bedüüdenen huuwen bi't Struat faan Dover. Dover leit uun't groofskap Kent an diar sat uk det amt faan a distrikt Dover.

## Laag

Dover leit üüb a bütjenst süüduast ääg faan Ingelun an as man 34 km faan a europeesk kontinent uf. Kääntiaken faan det regiuun san a Witj Klafs faan Dover.



## Ferkiar
Mä a reederein P&O, DFDS an MyFerryLink könst dü faan Dover auer a Ingelsk Kanool tu Calais raise, mä LD Lines tu Boulogne-sur-Mer an mä DFDS tu Duinkerke (*Dünkirchen*).

## Luke uk diar
Dover (District)

**Dover** as en distrikt uun det groofskap Kent uun Ingelun. Det ferwaltang sat uun det stääd Dover. Ööder grater stääden uun didiar distrikt san Aylesham, Deal, Eythorne, Kingsdown, Sandwich, Temple Ewell, Walmer an Wingham.
Iirsk Sia

At **Iirsk Sia** (, ) leit tesken a eilunen Irlun an Gratbritannien.

## Laag

Uun't süüden tesken Irlun an Wales woort at Iirsk Sia auer di St.-Georgs-Kanool mä a Atlantik ferbünjen, uun't nuurden tesken Irlun an Skotlun auer di Nuurdkanool.

Hat as 46.000&nbsp;km² grat an häält 2800&nbsp;km³ weeder bi en madelt jipde faan 52 meetern.

Auer tau bragen mä Wales ferbünjen as det gratst eilun Anglesey mä 714&nbsp;km², det naistgrat as det Eilun Man mä 572&nbsp;km². An do san diar noch en hialer rä letjer eilunen.

### Damperliinjin
uun't nuurden:
* Cairnryan (Council Area Dumfries and Galloway) ↔ Larne
* Stranraer ↔ Belfast

swäärs troch:
* Isle of Man ↔ Belfast
* Heysham ↔ Isle of Man
* Heysham ↔ Warrenpoint (District Newry and Mourne)
* Liverpool ↔ Isle of Man, Belfast, Dublin
* Birkenhead ↔ Isle of Man, Belfast, Dublin
* Holyhead ↔ Dún Laoghaire, Dublin
* Pembroke, Fishguard ↔ Rosslare Harbour

uun't süüden:
* Swansea, Fishguard ↔ Cork
* Roscoff (Département Finistère) ↔ Rosslare Harbour, Cork



## Luke uk diar

## Futnuuten
Ingelsk Kanool

Di **Ingelsk Kanool** (; , det ment: sliaw; , det ment: Bretoonsk Sia; , det ment: Britanisk Sia ) ferbanjt a Atlantik uun't süüdwaasten mä't Nuurdsia uun't nuurduasten. Det smäälst steed as det Struat faan Dover.

## Ferkiar
### Skapsferkiar
Di kanool woort arken dai faan 400 bit 500 skeb beraiset.

Tesken Ingelun an a europeesk kontinent san trii damperlinjin:
* Dover - Calais
* Dover - Duinkerke (*Dünkirchen*)
* Portsmouth - Cherbourg

### Eurotunel
Sant 1994 keert en iisenboon troch di tunel tesken Folkestone an Sangatte (*Zandgate*).

## Luke uk diar

* Kanooleilunen
Eilun Wight

At **Eilun Wight** (ingelsk: **Isle of Wight** []) as en *[[unitary authority]]* an en eilun föör't süüdküst faan Gratbritannien swäärs uf faan det stääd Southampton. Hat as 35&nbsp;km lung an 20&nbsp;km briad. Üüb 381&nbsp;km² wene 138.700 minsken (2012).

## Stääden

## Luke uk diar

## Kwelen
Michael Jackson

**Michael Joseph Jackson** (29. August 1958 uun Gary, Indiana; † 25. Jüüne 2009 uun Los Angeles, Kalifornien) wiar en US-amerikoonsken konstler.

## Albums
* Got to Be There (1972)
* Ben (1972)
* Music & Me (1973)
* Forever, Michael (1975)
* Off the Wall (1979)
* Thriller (1982)
* Bad (1987)
* Dangerous (1991)
* HIStory: Past, Present and Future, Book I (1995)
* Invincible (2001)

## Luke uk diar
Spoonsk spriak

**Spoonsk**,  **Spaans** of uk **kastiilisk** (aanj nööm *español* [] of *castellano* []) as en romaansk spriak an hiart tu a indogermaans spriaken. Hat woort fööraal uun Spoonien, uun Madel- an Süüdameerikoo snaaket.

Tuup mä Aragoneesk, Astuurisk, Galicisk an Portugiisk hiart spoonsk tu't Iberoromaansk.

## Ferbinjangen faan't spoonsk
 

## Ferdialang auer a leetst 1000 juaren

## Warianten

## Luke uk diar
Manila

Wat menst dü?

* Manila (stääd), det hoodstääd faan a Philippinen
* Manila (plaant)
* Manila, riaper faan Abaca-triader
* Manilahenep, det as en nööm för Manila (plaant), man uk för Abaca.
Kaabul

**Kaabul** (Paschtu/Dari: ) as det hoodstääd faan Afghaanistaan. Diar lewe amanbi 3,3 miljoon minsken (2012/13). Kaabul as det gratst stääd uun't lun.

## Kliima

## Luke uk diar

## Futnuuten
Arlau

A **Arlau** (däänsk: *Arlå*) as en 37&nbsp;km lungen struum uun a kreis Nuurdfresklun an hää san müs uun a Nuurdsia.

## Ferluup
A Arlau hää sin hood naibi Salwit an lääpt efter süüduasten hentu a Nuurdsia. Hat dialt a Gooshiird iin uun en nuurdelken an süüdelken dial.
Prosent

Di ütjdruk **prosent** komt faan't latiinsk an ment: 'faan hunert', di hunertst dial.

Hi woort brükt, am gratin mäenööder tu fergliken. Di uundial woort mä det %-tiaken kääntiakent. Bi't reegnin mä prosent as 
* 19 % = 19/100 üs bröök, of
* 19 % = 0,19 üs desimaalbröök.

## Bispalen

* Ian prosent as di hunertst dial:
:1\,\% = \frac{1}{100} = 0{,}01
* Hunert prosent san det hialer dial:
:100\,\% = \frac{100}{100} = 1
* 75 prosent san trii sjuarden:
:75\,\% = \frac{75}{100} = \frac{3}{4} = 0{,}75
* 50 prosent san a heleft:
:50\,\% = \frac{50}{100} = \frac{1}{2} = 0{,}5
Promil

**Promil** komt faan't latiinsk an ment: 'faan düüsen', di düüsenst dial. Di ütjdruk woort brükt, am gratin mäenööder tu fergliken. 1&nbsp;promil as soföl üs 0,001; det woort ufkört mä det promil-tiaken: 1&nbsp;‰ .

## Bispalen
* 1\,{}^{0\!}\!/\!_{00} = \frac{1}{1{\,}000} =0{,}001  = \ \ \ \ 10^{-3}= 0{,}1\,\% 
* 2\,{}^{0\!}\!/\!_{00} = \frac{2}{1{\,}000} = 0{,}002 = 2\cdot 10^{-3}= 0{,}2\,\%
Ppb

Di ingelsk ütjdruk **** (**ppb**, det ment „dialen per miljaard“) stäänt för det taal 10−9, det as di miljaardst dial. Hi woort brükt, am en konsentratjuun tu kääntiaknin, t.b. uun a medesiin of chemii.

Auer en *billion* uun't ingelsk oober ei detsalew as üs en *biljuun*, woort didiar ütjdruk knaap noch brükt.

## Amreegnin
: 1 ppb = 10−3 ppm = 0,001 ppm
: 1 ppb = 10−9 = 0,000&nbsp;000&nbsp;001

## Luke uk diar
* Ppm
Pascal (ianhaid)

**Pascal** as en füsikaalisk ianhaid uun't SI-süsteem för druk. Hat as näämd efter Blaise Pascal.

## Bestemang

:1&nbsp;Pa&nbsp;= 1&nbsp;kg·m−1·s−2 = 1&nbsp;N·m<sup>−2</sup>

Ian Pascal as diarmä en druk, huarbi en krääft faan ian Newton üüb en areal faan ään kwadrootmeeter leit.

Di madelt loftdruk üüb siapeegel as 101.325&nbsp;Pascal&nbsp;= 1.013,25&nbsp;hPa = 101,325&nbsp;kPa of 1,01325 bar.

Auer'n süm san det: 1x105 Pa of 1 bar.
Friedrich Erichsen (1841-1914)

**Friedrich Lorenz Erichsen** (* 19. Jüüne 1841 uun Tinem, † 02. Mei 1914 uun Karlsbad, Tschechien) wiar en sölringen koptein.

Hi foor flook juaren tu sia, an 1893 wurd'er direkter faan't Sylter Dampfschiffahrtsgesellschaft (DSG) mä en ferbinjang tesken Munkmēsk an Hoyer. Det hää bestenen, bit 1927 di Hindenburgdoom klaar wiar.

Efter Friedrich Erichsen an Friedrich Wünschmann as det Friedrichstruat uun Waasterlun näämd wurden. Jo haa a stääd diar grünjstaken för skeenkt.

## Literatuur
* Frank Deppe: »Sylter Straßennamen«. Norderstedt, 2006. .

## Luke uk diar
* genealogy.net auer sin famile
* Sylter Rundschau faan a 22. Mei 2012 (auer nöömer üüb struatenskilten)
Hoyer

**Højer Sogn** [] (sjiisk: **Hoyer**,  **Huuder** (**Huuger**),  **Huađer**) as en däänsk sarkspalsgemeen (däänsk: *Sogn*) uun Syddanmark. Hat leit bi a Nuurdsia an a sjiisk grens.

## Ferkiar
Iar 1927 di Hindenburgdoom baud wurd, foor faan Hoyer tu Munkmēsk en damper faan a salrang DSG.

## Kwelen
Karlsbad

**Karlsbad**, tschechisk **Karlovy Vary** (), as en bat uun't waasten faan Tschechien mä 50.172 iinmwenern (Jan. 2013). Karslbad als al loong en bat an diarföör widj bekäänd.

## Sasterstääden


*  Baden-Baden an
*  Bernkastel-Kues uun Sjiisklun
*  Carlsbad uun a USA
*  Varberg uun Sweeden
*  Cassino an
*  Viareggio uun Itaalien
*  Kusatsu uun Japan


## Luke uk diar

## Futnuuten
Berag

En **berag** as en loonskap, diar huuger üs det lun trinjam as. Hi as uk huuger üs en *[[huug]]*. Tesken berger as en *dääl*.

## Berag an huug
Uun Nuurdsjiisklun täält uk al di Sandesberag mä en hööchde faan 54 meetern üs *berag*, uun ööder lunen wiar hi man en *huug*. Mä hün hööchde en berag begant, as ei so genau fäästlaanj, det hinget faan't regiuun uf.

## Berger uun Nuurdfresklun
A huuchst ponkter uun Nuurdfresklun san 
* di Sandesberag,
* di Ranselsberag an
* di Stolberag.
Det Uwe-Dün üüb Sal as huuger üs a Stolberag, man woort likes ei üs berag uunsen.

## Luke uk diar

*
Amt Oomram

Det **Amt Oomram** wiar en amt üüb det eilun Oomram uun a Kreis Nuurdfresklun. Diar hiard a trii öömrang gemeenen Noorsaarep, Neebel an Witjdün tu. Det amt wiar 20&nbsp;km² grat an hed 2.300&nbsp;iinwenern. Det ferwaltang seed uun Neebel.

## Histoore
1889 as det Gemeen Oomram uun a Kreis Tondern tu't *Amt Oomram* wurden. Di 13. Oktuuber 1912 hää ham det *Gemeen Witjdün* ufliaset an di 25. Jüüle 1925 det *Gemeen Noorsaarep*. Di 23. Febrewoore 1926 as di rest faan't eilun tu't *Gemeen Neebel* wurden. 

1948 san a trii öömrang gemeenen tu't *Amt Oomram* ferbünjen wurden, diar bit 1970 tu a Kreis Südtondern hiard hää. Leeder hiard det amt tu di nei Kreis Nuurdfresklun.

Di 1. Janewoore 2007 as det Amt Oomram mä't Stääd Wik an a fering gemeenen tu't Amt Feer-Oomram tuupslööden wurden. Det ferwaltang sat nü uun A Wik, an uun Neebel as noch en bütjensteed.
Huug

Wat menst dü?

* A Huug, det halag
* Huug (berag), en lunskapselement
* Grääfhuug ütj ualang tidjen
Friedrich Erichsen

Hoker menst dü ?

* Friedrich Erichsen (1841-1914) faan Sal
* Friedrich Erichsen (1819-1891) faan Oomram, neknööm *Fitje Iarken*
Huug (berag)

En **huug** as en steed uun a lunskap, diar huuger as üs det lun trinjam. Hi as letjer üs en berag.

## Huuger uun Nuurdfresklun
Uun Nuurdfresklun kään wi fööraal grääfhuuger:
* Denghoog üüb Sal
* Grääfhuug Ual Hööw üüb Oomram
* Eesenhuug, Klööwenhuug üüb Oomram
* ..

## Luke uk diar

* Düner
* Berag
Waag

En **waag** as en stüdag feranrang faan en füsikaalisk grate, diar ham leewen wederhaalet.

## Slacher
At jaft *mechaanisk* waagen, jo brük en meedium, am hör energii widjertudun, t.b. weederwaagen.

An do san diar waagen, diar uk uun a leesag rüm hör energii widjerdu kön, det san elektromagneetisk waagen of grawitatsioonswaagen.

En waag dää energii widjer, oober nian materiol. Bi en weederwaag stupet ian weedermoleküül det naist uun, blaft oober leewen üüb't salew steed. Jüst so ferhäält ham det bi tuunwaagen of bi't laacht.

## Interferens

Uun a natüür kem miast nian rian waagenfurmen föör, diar bluas faan ään ponkt ütjgung. Wan rindrööber inuun't weeder faal, do gongt faan arke rindrööb en waag ütj, an jodiar waagen auerloogre enööder. An det waagenbil as do en temelk trochenööder faan weeder, diar ap an deel sprangt.

## Luke uk diar
Breegtaal

At **breegtaal** as en eegenskap faan arke materiol, diar waagen trochläät. Hat sait, am hüföl det waagenlengde an det faard faan a waagen letjer woort.

Wan waagen tuiarst troch ian materiol luup an do troch en ööder, wurd a waagen bi di auergung "breegen".

## Bestemang
De breegtaal n as en taal saner dimensioon an hää sodenang uk nian ianhaid. Bi laacht as n det miat, am hüföl det laacht uun a leesag rüm gauer (c_0) as üs uun en meedium (c_{\mathrm{M}}):

:n = \frac{c_0}{c_{\mathrm{M}}}

## Luke uk diar

* Faard faan't laacht
Druk

Di **druk** as en miat för di wederstant faan en materiol jinauer en ööder materiol. Hi woort meeden uun Pascal. Det formeltiaken as p (faan ).  

## Bereegnang
Di druk bereegent ham ütj det krääft F an det areal A:
:p = \frac{F}{A}.

Mä F as di dial faan det krääft mend, diar luadrocht üüb det areal A stäänt. Wan en krääft sküüns üüb en areal trakt, do werket bluas en dial luadrocht diar jinuun. Didiar luadrocht dial het *[[normoolkrääft]]*.

## Ianhaiden
Det SI-ianhaid för druk as Pascal (Pa). Ian Pascal as di druk faan ian Newton per Kwadrootmeeter:
:
\mathrm{1 \ Pa = 1 \ \frac{N}{m^2} = 1 \ \frac{kg}{m \cdot s^2}} \,


För huuger druk woort uk hal det ianhaid *[[Bar (ianhaid)|Bar]]* brükt. 1 bar san 100 000 Pa = 1000 hPa of 100 kPa.

En ööder ianhaid för druk as N/mm²:
:
1 \ \frac{\mathrm{N}}{\mathrm{mm}^2} = 1 \ \mathrm{MPa} = 10 \ \mathrm{bar} \,


### Amreegnin faan drukianhaiden

### Ööder ianhaiden
Diar wurd uk flook ööder ianhaiden brükt, diar oober ei tu't SI-süsteem hiar:

* 1 Meter Wassersäule (mWS) = 0,1 at = 9,80665 kPa
* 1 Füsikaalisk Atmosfeer (atm) = 760 Torr = 101325 Pa = 1013,25 hPa = 101,325 kPa
* 1 psi = 1 lb.p.sq.in. = 144 lb.p.sq.ft = 0,07030695796 kp/cm² = 6894,757293168 Pa
* 1 Technisk Atmosfeer (at) = 1 kp/cm2 = ca. 98066,5 Pa
* 1 Torr = 1 mm Hg = 1 mm Quecksilbersäule = ca. 133,3 Pa (mm Hg as uun a EU föörskrewen för a bluddruk)
* 1 Tol Kwaksalwer (*[[Tol (ianhaid)|inch]] of mercury*, inHg) = 3386,389 Pa bi 0&nbsp;°C
* 1 Micron = 1 µm Hg = 1 µm Quecksilbersäule = 1 mTorr
Onerbäänke

En **Onerbäänke** as en eerdgeist üüb Oomram. Hi wenet uun en grääfhuug. Hi halept bi't hüswerk, oober wal ei sen wurd. Onerbäänkin wel leewen hör aanj jongen jin minskenjongen ferbütje.

## Üüb [[Feer]]
* Oterbaanke

## Üüb [[Halaglun]]
* Enerbanske

## Üüb [[Sal]]
* Önereersken

## Üüb [[A Halgen]]
?

## Üüb [[Fäästääg]]
* Unerjardsche

## Luke uk diar
* Onerbäänkin üüb Oomram (amrum-news.de)
Fäästääg

**Fäästääg**,  *Fååstewål* as en betj wat ünbestemeten ütjdruk. Miast as wel det nuurdfresk fäästlun mend.

Di ütjdruk stäänt a Bütjenlunen (*Uthlande*) jinauer, det san a Nuurdfresk Eilunen an Halgen.
Troaselgooar

* :w:en:Heligoland trap
* :w:es:Trampa de Heligoland
* :w:sv:Helgolandsfälla
* :w:fi:Helgolandrysä
Pinneberg

Wat menst dü?

* Pinneberig (Kreis), di lunkreis
* Pinneberg (Stääd) uun Schleswig-Holstian
* Pinneberg (Berag) üüb Halaglun
Rpm

***rpm*** (ingelsk *revolutions per minute*; „amdreiangen per minüüt“) as en ingelsk miat uun a mechaanik för't amdreiangstaal. Hat sait, hüföl amdreiangen t.b. en motoor uun ian minüüt maaget.

## Bestemang
Uun't schiisken het det miat **1/min** (= 1 min−1) mä det bestemang:
:1\,\text{rpm} = \frac{1}{\text{min}} = \frac{1}{60\,\text{s}}.

Efter't SI-süsteem skal det ianhaid **1/s** brükt wurd, det woort oober knaap maaget. Det ianhaid Hertz (Hz) skal för amdreiangen ei brükt wurd.

Det amdreiangstaal woort uun't schiisken flooksis mä *U/min* oder *UpM* ufkört, uk wan det eegentelk ei efter a norm as.
Waagenlengde

At **Waagenlengde** *<math>\lambda</math>* (greks: *Lambda*) as di wai tesken tau ponkter mä detsalew faas uun en waag. Tau ponkter haa det salew faas, wan jo likegrat (likehuuch) an det salew ütjrachtang haa.

## Bestemang
:\lambda=\frac{c}{f}
Diarbi as *c* at faard an *f* at frekwens faan't waag.

Det faard könst dü sodenang uk bereegne üs waagenlengde mool frekwens:
: c = \lambda \cdot f 

## Luke uk diar
* Lengde
* Perioodendüür
* Laacht
* Tuun
Perioodendüür

Det **perioodendüür** of kurt **periood** as en miat uun a füsiik. Hat sait ütj, uun hün tidj en föörgang, di ham stüdag wederhaalet, uflääpt. Det periodendüür as di kiarwäärs faan't frekwens.

## Bestemang
Wan en wäärs f(t) efter en was tidj T leewen weder di salew as, do as T det perioodendüür, an di wäärs könst dü beskriiw üs:
:f(t)=f(t+T) &nbsp; &nbsp; för irgentään tidjponkt *t* an en konstanten tidjrüm *T*.

Di kiarwäärs 1/*T* het frekwens (Formeltiaken: *f* of *ν* (ny)). 
:f= \frac 1T\ .

## Bispal
Di wakselstruum uun Euroopa hää en frekwens faan 50 Hz. Diarmä as det perioodendüür:
:T_{50}= \frac1{50\;\mathrm{Hz}} = 1/50\;\mathrm s= 20\;\mathrm {ms}\ .
Laacht

**Laacht** as en kirew faan elektromagneetisk strualen, diar wi sä kön. Jo haa en waagenlengde faan 380&nbsp;nm bit 780&nbsp;nm.

## Spektrum
Diar san oober uk strualen mä kurter of linger waagenlengde. Uk jo haa en grat bedüüdang för a minsken, man wi kön jo ei sä.

## [[Faard faan't laacht]]
Iar mend'am, det laacht wiar so ünwis gau, an det faard c wiar saner aanj. Daalang witj wi det beeder:
: c \,=\, 299\,792\,458\ \frac{\text{meeter}}{\text{sekund}}\,

## Waagen an strualen
Am koon det laacht uk üs strualin faan photonen uunsä. Son photon hää en energii faan
:E = h \nu

Diarbi as \nu det frekwens faan't laacht an h det Planck-taal mä h = 6{,}626\,069\,57(29) \cdot 10^{-34}\,\text{Js}.

## Eegenskapen
Wan laacht üüb en materiol draapt, koon det diarbi:

Light matter reflection.svg|Speegle
Light matter scattering.svg|Strei
Light matter absorption.svg|Ferswinj
Light matter refraction.svg|Breeg
Light matter birefringence.svg|Dobelt breeg
Photoelectric effect in a solid - diagram.svg|Energii freisaat


## Klöören
Ünlik klöören hinge faan ünlik waagenlengden uf:


## Luke uk diar
Elektromagneetisk strualen

**Elektromagneetisk strualen** san waagen faan elektrisk an magneetisk fialen.



## Spektrum
Elektromagneetisk waagen kön kurt (lachts) of lung (rochts) wees:


## Luke uk diar

* Laacht
* Radar
* Mikrowaagen
* Raadiowaagen
Gelüüt

**Gelüüt** as ales, wat wi mä a uaren hiar kön. Det kön tuuner wees, oober uk skramsin, skrapen an lonrin san gelüüt. Uun a füsiik as gelüüt en waag, diar uun en meedium auerdraanj woort.

## Bestemang
Gelüüt hää en faard uun a loft, an det san bi 20°C 343 m/s. Uun weeder as det aal wat gauer, diar san't 1484 m/s.

Det waagenlengde \lambda woort bereegent mä frekwens f an faard c:


\lambda = \frac{c}{f}


## Iindialang efter frekwens
* Infragelüüt oner 16&nbsp;Hz koon di minsk noch ei hiar
* Gelüüt tesken 16&nbsp;Hz an 20&nbsp;kHz kön wi hiar
* Ultragelüüt auer 20&nbsp;kHz bit 1,6&nbsp;GHz kön wi ei muar hiar

## Luke uk diar
Uar

At **uar** as en orgaan üüb eder ääg faan't hood. Wi brük üüs tau uaren, amdat wi gelüüten hiar kön. Jo san uk diarför diar, amdat wi uun't glikgewicht bliiw.

## Apbau
Bit en gelüüt bi üs uun't hood uunkomt, as't en lungen wai:
* Det **bütjenuar** fangt det gelüüt iin an sait üs uk, huar't faan komt. Hat gongt bit tu't *trumelskan*.
* Det **madeluar** hää fiin knooken an auerdrait det gelüüt tu't *trinj wönang*. Uun't madeluar as uk en ferbinjang tu a nöös.
* Uun't **banenuar** sat det *snek* (lat. Cochlea). Hat ferwerket di iindruk an auerdrait ham tu üüs nerfen.

## Luke uk diar
Tuun

Wat menst dü?

* Tuun (gelüüt)
* Tuun (plaanten), en rä faan plaanten uun guard
* Tuun (mineraal), noch föl fiiner üs sun
* En slach faan en klöör
* Tuunfasker
Nuurdstrun

Wat menst dü?

* Nuurdstrun (hualeweilun), det weesen eilun uun Nuurdfresklun
* Nuurdstrun (gemeen), det gemeen üüb Nuurdstrun mä Letj Muur
Bel (ianhaid)

**Bel** (tiaken B) as efter Alexander Graham Bell näämd wurden an en miat uun a füsiik för't tuunmäächt.

Miast woort det ianhaid deesibel (dB) brükt.

## Bestemang
Mä Bel woort di logarithmus faan tau energii-gratin P_1  an P_2  bestemet:
:Q_{(P)} = \lg \frac{P_1}{P_2} \,\mathrm B= 10\,\lg \frac{P_1}{P_2} \,\mathrm{dB}.

Det ment: 20 dB as ei dobelt so gratem üs 10 dB, man tjiinsis so gratem!

## Luke uk diar
* Tuun
Tuun (gelüüt)

En **tuun** as en gelüüt, diar dü üüb en was frekwens hiar könst. Ööder gelüüten san en böös trochenööder faan frekwensen. Tuuner kön faan stemen of musiikinstrumenten maaget wurd.

## Eegenskapen
* Tuunhööchde; en huugen of liagen tuun woort üs frekwens bestemet of üs en sümbool (nuut) üüb en tuunlääder.
* Tuunmäächt; en tuun koon gratem of letjem wees. Sin määcht woort uun dB meeden.
* Tuundüür; woort üs tidj meeden of üs nuutenwäärs (hial, hualew, schuarden, aachtsten tuun) fäästlaanj.
* Tuunklöör; det hinget faan a boowertuuner uf, diar bi arke instrument weder ööders san.

## Luke uk diar
Tjiiner logarithmus

Di **tjiiner logarithmus** as di logarithmus mä det grünjtaal 10. Hi woort so apskrewen:
:\lg x of \log_{10}x\,.

Sin kiarfunktjuun as 10^x, det ment y = 10^x as detsalew üs  x = \lg y\,.

Hi het *tjiiner* logarithmus, auer dü uk logarithmen mä ööder grünjtaalen bereegne könst. Jo haa oober ei son grat bedüüdang.

## Logarithmentoofel
Iar skrääpreegnern apkaam, skul am a logarithmen faan logarithmentoofeln uflees. Diar wiar oober bluas a logarithmen faan a taalen 1 bit 10 uun. Wan dü nü di logarithmus faan 120 wed wulst, skulst dü efterluke:
:\log_{10} 1{,}2 \approx 0{,}07918
an do reegne:
:\log_{10}120=\log_{10}(10^2 \cdot 1{,}2)=2+\log_{10}1{,}2\approx 2{,}07918.

## Bispalreegnang
Dü wel wed, hüfölsis dü det taal 7 mä ham salew moolnem skel, amdat 16807 ütjkomt:
:7^x = 16807
Do reegenst dü 
:x \cdot \lg 7 = \lg 16807
An do dialst dü
:x = \lg 16807 : \lg 7
:x = 4,225... : 0,845...
:x = 5
Det ment: 
:7^5 = 16807

An auer di logarithmus en *stüdag* funksion as, säär för x ei ünbedingt en natüürelk taal ütjkem:
:7^x = 20000
:x \cdot \lg 7 = \lg 20000
:x = \lg 20000 : \lg 7
:x = 4,301... : 0,845...
:x = 5,089...
Det ment: 
:7^{5,089} \approx 20000

## Luke uk diar
* Potens
Bütjenlunen

A **Bütjenlunen** (*Uthlande*) san en ualen ütjdruk för det nuurdfresk lun waasten faan a geest-kaant.

## Hiirden
Uun't madelääler wiar a bütjenlunen iindiald tu *hiirden*:
* Böökinghiird
* Wiidinghiird
* Uasterlun-Feer (Uasterhiird)
* Waasterlun-Feer an Oomram (Waasterhiird)
* Sal
* Wirikshiird (üüb Ual-Nuurdstrun, onergingen)
* Beltringhiird (üüb Ual-Nuurdstrun, onergingen, 1987 nei iindiket)
* Pelweremhiird (daalang Pelwerem, dialwiis onergingen)
* Eedomshiird (daalang Nuurdstrun, gratendials onergingen)
* Lundenberghiird (üüb Ual-Nuurdstrun, gratendials onergingen)
* Eidersteed (di uastelk dial faan't hualeweilun Eidersteed)
* Everschop (di nuurdelk faan't hualeweilun Eidersteed)
* Utholm (di süüdwaastelk dial faan't hualeweilun Eidersteed)

## Fäästääg
Uun a luup faan juarhunerten san grat dialen faan maasklun iindiket wurden. Jodiar kuuger san dialwiis mä't fäästlun ferbünjen, en öödern dial leit üs maaskeilun föör a küst.

## Eilunen
A geesteilunen lei widj faan a küst uf an san bluas dialwiis iindiket.

## A Halgen
A Halgen san ual maasklun, diar oober bluas mä en somerdik ufseekert san.
Maaskeilun

En **maaskeilun** as en eilun mä maasklun. Auer maasklun flaak as, skal en maaskeilun diker jin sturemfluden haa.

## Nuurdfresklun
Uun Nuurdfresklun jaft at:

; Rian maaskeilunen mä diker
: Nuurdstrun (hualew-eilun)
: Pelwerem

; Halgen mä of saner somerdiker
: A Huug
: A Nääs
: an noch en hiale rä letjeren

; Geesteilunen mä iindiket kuuger
: Sal
: Feer
: Oomram

## Luke uk diar
* Maasklun
* Geesteilun
Zazaki

**Zazaki** (aanj nööm uk **Dımli**) as en spriak uun di Nuurdwaast Iraansk twiig faan a Indogermaans spriaken. An hör standard wariant *Zazakiyo Standard* as ian faan a sääks amtsspriaken faan't Zazaki Institut.

## Zazaki taalwurden uun ferglik

## Luke uk diar
*
Sjiisk Bocht

At **Sjiisk Bocht** as di süüduastelk dial faan't Nuurdsia an lingt faan Denemark auer Sjiisklun bit tu a Neederlunen.

Hat as bit 56 m jip.

## Laag
Föör a küst faan't Sjiisk Bocht lei en hialer rä eilunen:
* Waastfresk Eilunen
* Uastfresk Eilunen
* Nuurdfresk Eilunen
* Däänsk Waaseilunen

Uun a maden leit Halaglun.

Iin uun det bocht luup en hialer rä struumer:
* Eider
* Ialew
* Weeser
* Jaade
* Ems

## Wiartskap
Troch at Sjiisk Bocht lääpt en auer a miaten wichtagen skapswai faan a Ingelsk Kanool hen tu Hamborag. Sodenang as üüb didiar wai föl skapsferkiar.

A leetst juaren haa's begand, uun't Sjiisk Bocht winjparks tu bauen, a iarsten leewre nü uk al struum.

## Luke uk diar
* :w:de:Liste_der_geographischen_Namen_der_Deutschen_Bucht (huuchsjiisk)
* Amrumbank II (skap, leeder nööm: *Deutsche Bucht*)
Waasterlun-Feer

**Waasterlun-Feer** as di waastelk dial faan Feer.

Bit 1864 wiar Waasterlun-Feer en hiird uun't könangrik Denemark. Diar hiard a saarpen Njiblem (dialwiis), Guatang, Boragsem, Wiisem an at sarkspal St. Laurentii mä Söderaanj tu. Tu det *[[Waasterhiird]]* hiard uk Oomram mä tu. 

Uasterlun-Feer mä't huuwenstääd Wik hiard tu't Tønder Amt uun't Hertoochdoom Schleswig.

An uk daalang noch woort üüb Waasterlun-Feer föl muar fering snaaket üs uun't uasten. 

## Koorden

Ducatus Sleswicum sive Iutia Australis -map of Johannes Blaeu.jpg|Üüb det koord faan 1652 könst dü sä, hü Feer apdiald wiar
Halligen 1858.png|Üüb det Halgen-koord faan 1858 as Uasterlun-Feer gud tu käänen
Fohr-kort.gif|Ual koord faan amanbi 1864
Slesvig-counties.png|Hiirdeniindialang uun't Hertoochdoom Schleswig bit 1864 (*3i*&nbsp;=&nbsp;Uasterlun-Feer)
Vesterlandf%C3%B8r_og_Amrum.png|Koord faan't Waasterhiird
Geesteilun

En **geesteilun** as en stak huuger geestlun, diar uun a luup faan a tidjen faan weeder amspeeld wurden as. Jo kön daalang uk banluns lei.

## Geesteilunen
Faan weeder amspeeld eilunen uun Nuurdfresklun:
* Sal
* Oomram
* Feer (eegentelk bluas di süüdelk dial)

## Geesteilunen uun't banlun
Uun Schleswig-Holstian fanjst dü flook geesteilunen, diar daalang oober nian eilunen muar san:
* Naibel (Kurnkuuch)
* Oowentoft
* Stapelholm
* Münsterdorfer Geesteilun
* Wohlde
* Erfde
* Stelle-Wittenwurth
* Meldorf

## Luke uk diar
* Geest
* Maaskeilun
Tilman Zülch

**Tilman Zülch** (* 2. September 1939 uun Deutsch-Liebau, Tschechien, doomools Sudeetenlun, † 17. Maarts 2023 uun Göttingen) hää det Gesellschaft für bedrohte Völker (GfbV) grünjlaanj an as loong hör president weesen.

## Leewent
Zülch hää tidjwiis uun't Carl-Hunnius-Internat uun A Wik lewet, an leeder sin abituur uun Louisenlund maaget. Faan 1961 bit 1967 hää hi fulkswiartskap an politiik uun Graz, Heidelberg an Hamborag studiaret.

1968 hää Tilman Zülch tuup mä Klaus Guerke det „Aktion: Biafra Hilfe“ jin di genozid faan Ibos uun Biafra (Nigeeria) üüb a bian steld. 1970 as ütj detdiar aksion det „Gesellschaft für bedrohte Völker“ wurden.

Sant 1995 seed Zülch uun det komision faan a "Weimarer Menschenrechtspreis", an hi werket för det "Zentrum gegen Vertreibungen".

Uun a somer wiar hi föl uun sin letj öömrang hüs uun Sössaarep.

## Skraften
* *Biafra, Todesurteil für ein Volk?*; tuup mä Klaus Guerke, Lettner Verlag Berlin 1968, mä en föörwurd faan Golo Mann
* *Soll Biafra überleben?*; tuup mä Klaus Guerke, Lettner Verlag Berlin, 1969, mä en föörwurd faan Golo Mann
* *Von denen keiner spricht. Verfolgte Minderheiten*, Rowohlt, Reinbek 1979
* *In Auschwitz vergast, bis heute verfolgt – zur Situation der Roma (Zigeuner) in Europa*, Rowohlt, Reinbek 1979, mä en föörwurd faan Ernst Tugendhat
* *Die „Zigeuner“, verkannt, verachtet, verfolgt*; tuup mä Donald Kenrick und Grattan Puxon, Niedersächsische Landeszentrale für Politische Bildung, Hannover 1980
* *Aufstand der Opfer – Verratene Völker zwischen Hitler und Stalin*, tuup mä Johannes Vollmer, pogrom skrääpbuken, Göttingen 1986
* *Völkermord an den Kurden*, Luchterhand, Hamburg/Zürich 1991
* *Genozid im Irak – Verfolgung und Vernichtung von Kurden und assyrischen Christen 1968 bis 1990*, tuup mä Inse Geismar, Menschenrechtsreport der GfbV, Göttingen 1991
* *„Ethnische Säuberungen – Völkermord für Großserbien“*, Luchterhand, Hamburg/Zürich 1993 / „Etnicko ciscenje“ – Genocid za „Veliku Srbiju“, Sarajevo 1996
* *Die Angst des Dichters vor der Wirklichkeit, 16 Antworten auf Peter Handkes „Winterreise nach Serbien“*, Steidl Verlag, Göttingen 1996 / Pjesnikov Strah od stvarnosti – 16 odgovora na P. Handkeovo „Zimsko Putovanje u Srbiju“, Sarajevo 1997, Vijece Kongresa bosnjackih intelektualaca i institut za istrazivanje zlocina protiv covjecnosti i medunarodnog prava
* *Bis der letzte „Zigeuner“ das Land verlassen hat – Massenvertreibung der Roma und Aschkali aus dem Kosovo*; mä en aprep faan Günter Grass; Menschenrechtsreport der GfbV, Göttingen 1999
Nuurdwaastiraansk spriaken

**Nuurdwaastiraansk spriaken** san en twiig faan a Iraansk spriaken.

## Nuurdwaast-Iraansk
24 spriaken, diarfaan 3 † &nbsp;(35 Mio. spreegern)
* **Medisk**
** Medisk † (ual-iraansk)
* **Parthisk**
** Parthisk † (madel-iraansk)
* **Kaspisk**
** **Gilaki-Mazenderani**
*** Gilaki (2,6 Mio.)&nbsp; *mä: Rashti, Galeshi, Lahijani, Langerudi, Matshiani ...*
*** Mazenderani (3 Mio.)&nbsp; *mä: Sari, Baboli, Amoli, Tunekabuni, Shahi, Tshalusi, Velatrui, Shahmirzadi ...*
*** Gurgani †
** **Semnani**
*** Semnani, Sangisari, Sorchei, Lasgerdi (tuup 50.000)
** **Taleshi**
*** Taleshi (1 Mio.)&nbsp; *mä: Masally, Lerik, Lenkoran, Astara; Vizne, Tularud, Asalem, Shandarman, Masal, Masule, Zide ...*
** **Iraansk-Azari**
*** Iraansk-Azari (Iraansk-Tati, Süüd-Tati) (220.000)
**** *uun't nuurdwaasten: Harzandi, Keringani*
**** *uun't nuurduasten: Shali, Kajali, Hazzarudi, Taromi*
**** *uun't süüden: Takestani, Tshali, Sagzabadi, Eshtehardi u. a.*
**** *uun't süüdwaasten: Cho'ini u. a.*
**** *uun't süüduasten: Rudbari, Alamuti u. a.*
* **[[Kurdisk-Madeliraansk]]** of **Kermanisk**
** **[[Kurdisk]]**
*** Kurmandji (Nuurdwaast-Kurdisk) (20 bit 30 Mio.)
**** *mä: Tori; Sanjari, Judikani; Urfi, Botani, Bayazidi, Hakkari, Jezire; Aqrah, Dahuk, Amadiyah, Zakhu, Surchi; Qochani, Erzurumi, Birjandi, Alburzi; Herki, Shikaki*
*** Madel-Kurdisk (Sorani, Kurdi) (5 bit 10 Mio.)
**** *mä: Arbili, Pishdari, Kirkuki, Khanaqini, Kushnawi, Mukri; Sulaimani, Bingirdi, Garrusi, Ardalani, Sanandaji, Warmawa, Garmiyani; Jafi; Judeo-Kurdisch*
*** Süüdkurdisk (4 Mio.)
**** *mä: Kolyai, Kermanshahi, Garrusi Sanjabi, Malekshahi, Bayray, Kalhori, [[Laki]] ...*
** **Madeliraansk**
*** Tafreshi&nbsp; *mä: Vafsi, Ashtiani, Kahaki, Amorei; Alviri, Vidari ...*
*** Mahallati-Chunsari&nbsp; *mä: Mahallati, Vonishuni, Chunsari*
*** Kashani-Natanzi
**** *mä: Judeo-Kashani, Arani; Qohrudi, Jowshaqani, Abyanei, Keshei, Farizandi, Yarandi, Meymei, Soi, Tari, Natanzi; Abu Zeyd Abadi, Badrudi*
*** Gazi&nbsp; *mä: Gazi, Kafroni, Sedehi, Varzenei; Judeo-Isfahani*
*** Yazdi-Kermani-Nayini&nbsp; *mä: Yazdi, Kermani; Nayini, Anaraki; Ardestani; Zefrei ...*
*** Kaviri&nbsp; *mä: Churi, Farvi, Mehrjani ...*
*** Sivandi
* **[[Zaza-Goraani]]**
** Zaza (Zazaki, Kirmanjki, Kirdki, Dimli, 'So Be') (2 Mio.)
*** *uun't nuurden: Dersim, Erzincan, Xozat, Varto, Hınıs, Sarız, Kars, Zara (Sivas)*
*** *uun't süüden: Bingöl, Elaziğ, Piran, Henı, Siverek, Lice, Kulp, Motki, Kozluk, Sason*
** Goraani (Gurani, Bajalani, Shabaki, Hawrami, Chichamachu) (400.000 bit 500.000)
*** *mä: Gurani: Gawhara, Kandula; Hawramani: Takht, Lahuni; Bajalani: Qasr-e Shirin, Zohab, Bin Qudra, Quratu; Mossul; Shabaki; Sarli ...*
* **Belutschi**
** Belutschi (Baloči): 9 Mio., diarfaan 7,5 Mio. Pakistan, 1,4 Mio. Iran, 0,2 Mio. Afghanistan
*** *Rachshani: Kalati, Panjguri, Sarhaddi an uk Marw*
*** *Sarawani: Sarawan, Bampur, Iranshahr*
*** *Lashari: Lashar, Espakeh, Pip, Maskotan, Fanuc*
*** *Ketschi: Ketschi, Makrani*
*** *bi't küst: Biaban, Nikshahr, Qasr-e Qand, Hudar; Mand, Dasht, Gwadar, Pasni, Ormara, Karatschi*
*** *uun a berger (Eastern Hill Dialects): Mari, Bugti ...*
Iraansk spriaken

**Iraansk spriaken** san en twiig faan a indoiraansk spriaken an hiar tu a indogermaans spriaken. Jo wurd faan amanbi 150 miljuun minsken snaaket, diartu kem 30 bit 50 miljuun minsken, diar leeder en iraansk spriak uunnem.

## Iindialang
* Waastiraansk (*Occidental*): 33 spriaken ,diarfaan 5 †  mä 115 Mio. spreegern
** Nuurdwaastiraansk mä Kurdisk, Maazandaraans, . . .
** Süüdwaastiraansk mä Farsi, Dari, . . .

* Uastiraansk (*Oriental*): 27 spriaken, diarfaan 11 †  mä 35 Mio. spreegern
** Nuurduastiraansk mä Oseetisk, Jaghnoobisk
** Süüduastiraansk mä Paschtu, . . .

## Luke uk diar
Tundra

__NOTOC__

At **Tundra** as en loonskap trinjam a arktis, huar't so kuul as, dat diar knaap wat waaks koon. Diar jaft at man enkelt plaantenslacher, diar di kol ütjhual kön. Süüdermuar waaks al näädelbuumer, diar leit at taiga.

## Kliima

## Bilen
Uun a tundra büüre man enkelt fulken, diar sant juarhunerten mä detdiar kliima amgung kön:


Hunter carries a killed reindeer. Greenland, 2007.jpg| En Inuit üüb Rendiart-jacht
Padjelanta6.jpg| En Sami-saarep uun't sweedsk beragtundra (*[[fjell]]*)
Caribou at Prudhoe Bay.jpg|Karibuus luup troch en öölefial uun Alaska
Nenets people near Dudinka (Ru200008050079).jpg|Nentsen-telt bi a Jenisej uun Sibiirien

### Natüür

Nachvak Fjord Labrador 2008.JPG|En fjord üüb Labrador
SH101771.JPG|Möösktundra üüb Franz-Josef-Lun
Kittiwake Cape Graham Moore 7 1995-06-10.jpg|Triituankuben bi't Baffin Bay
Spheniscus magellanicus burrow 2.jpg|Pinguinen üüb a Falkland-Eilunen


## Luke uk diar
* Kliima
Normoolkrääft

Wan en krääft üüb en sküünsen trakt, do trakt bluas di luadrocht dial faan det krääft würelk diarjin; det as det **normoolkrääft**. En öödern dial faan det krääft trakt oober det sküünsen loongs tu a sidj wech, det as det **[[tangentialkrääft]]**. 

## Bereegnang

Det normoolkrääft F_\text{N} könst dü bereegne üs Kosinus faan \alpha mool det gewichtskrääft F_\text{G} faan det mase m. An det tangentialkrääft F_\text{T} as do Sinus faan \alpha mool F_\text{G}.
:  F_\text{N} = \cos \alpha \cdot F_\text{G}
:  F_\text{T} = \sin \alpha \cdot F_\text{G}

## Luke uk diar
IUPAC

**IUPAC** stäänt för **International Union of Pure and Applied Chemistry**. Di ferian as 1919 iinracht wurden faan chemikern uun industrii an wedenskap. IUPAC leit a nöömer faan chemikaalien fääst an bestemet uk auer sümboolen an ööder definitjuunen.

Hör bleed het *Pure and Applied Chemistry*.

## Ferwisang efter bütjen
* Wääbsteed faan't IUPAC (ingelsk)
* IUPAC nomenklatuur wääbsteed (ingelsk)
* IUPAC nomenklatuur faan orgaansk chemii (ingelsk)
* IUPAC Compendium of Chemical Terminology (''Gold Book'') (ingelsk)
* IUPAC Nomenclature of Inorganic Chemistry (''Red Book'') (ingelsk)
Persisk spriak

At **persisk spriak** (زبان فارسی) as en spriak uun't süüdwaasten faan Aasien. Hat hiart tu a twiig faan a iraansk spriaken an sodenang tu't indogermaans. Hat as amtspriak uun Iraan, Afghanistan an Tadschikistan.

## Spriadkoord



## Enkelt wurden uun ferglik

 Det wurd hää en ööder bedüüdang üs uun't huuchsjiisk.

## Spriakwiisen
; Iraan (*Farsi*)
* Amtelk Persisk: فارسی رسمی, *Fārsī-ye rasmī*.
* Skraftspriak: فارسی کتابی, *Fārsī-ye ketābī*.
* Spriakwiis faan Teheran: لهجۀ تهرانی, *lahǧe-ye tehrānī*. 
* an do noch flook muar lokaal spriakwiisen.

; Afghanistan (*Dari*)
* Amtelk Spriakwiis: *Dari*, spriakwiis faan Kabul.
* an flook lokaal spriakwiisen, diar muar det *Farsi* like.
* *Hazaragi*, namt uf.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Gesellschaft für bedrohte Völker

Det **Gesellschaft für bedrohte Völker** (GfbV) as en internatsionaal NGO, an saat ham föör manertaalen üüb a hialer welt iin. Det kön religiöös, spriakelk of ethnisk manertaalen wees. Di ferian werket jin arke onernemen, det seekerhaid, leewent, rocht üüb eegendoom, religion, spriak an kultuur faan manertaalen tu onertraken. Diarför wurd buken an en tidjskraft ütjden, uun a politiik märeerd an flüchtlingen holpen.

## Histoore
Di ferian as 1968 ans begand üs "Aktion: Biafra Hilfe" faan Tilman Zülch an Klaus Guerke, sant 1970 het hi GfbV an werket daalang uk uun Uastenrik, a Sweits, Süüdtirool / Itaalien, Bosnien-Hertsegowina an Irak. Uk uun London an Luksemborag san büroos, det hoodbüroo as uun Berlin.

## Luke uk diar
Pytheas faan Massalia

**Pytheas faan Massalia** (greks Πυθέας *Pythéas*; * am 380 f.Kr.; † am 310 f.Kr.) wiar en greksen kuupmaan an hää üs siamaan di nuurdwaasten faan Euroopa beraiset.

Sin buk *Auer a oosean* as ei auerleewert, diar woort oober faan öödern auer skrewen. Föl loonslidj küd tu sin tidjen ei liaw, wat hi ales belewet hed. Hi as di iarst, di auer det fulk faan a Fresken (Φρείσιοι) skraft.

## Leewent
Auer Pytheas sin leewent as ei föl muar bekäänd, üs dat hi faan *Massalia* (lat. *Massilia*, daalang Marseille) stamt. Näämen witj, hüföl raisen hi onernimen hää. Wat hi apskrewen hää, mut so am't juar 320 f.Kr. skest haa.

## Luke uk diar
*
Marseille

__NOTOC__

**Marseille** [] as det gratst fransöösk huuwenstääd an leit bi't Madlunsia.

Marseille as mä  iinwenern (Stant ) efter Paris det öödergratst stääd uun Frankrik. Wan dü a föörstääden märeegenst, lewe diar 1,35 miljuun minsken.

## Kliima

## Sasterstääden

## Bilen




## Luke uk diar
IFA

Wat menst dü?

* Institut für Arbeitsschutz der Deutschen Gesetzlichen Unfallversicherung
* Internationale Funkausstellung uun Berlin
Sjineesk kalender

Di **sjineesk kalender** woort daalang uun Sjiina uk "büürenkalender" näämd. Hi wiar di amtelk kalender, üs Sjiina noch en keiserrik wiar. Hi as en ferbinjang faan en muun- an en sankalender. Hi begant uun't juar 2697 f.Kr..

## 12 Muuner

## 24 Juarstidjen
Det boon faan a eerd trinjam a san (= *ekliptik*) woort tu 12 kirwer (*Zhōngqì*) faan 30° iindiald, an arke *Zhōngqì* tu tau kirwer faan 15° (*chūnfēn* = 0° bit *jīngzhé* = 345°). Jodiar 24 juarstidjen haa en grat bedüüdang för a büürerei.

## Luke uk diar
120

## Bäären
* 08. Febrewoore: Vettius Valens, greks astroloog († 175)
**Ünbekäänd Dootem**
* Plutarch, greks skriiwer an filosoof (* 46)
* Tacitus, Röömsk histooriker an senaator (* am 58)
Chauken

A **Chauken** (ütjspriak [çaʊkən], lat. *Chauci*, greks: οι Καύχοι) wiar en germaansen stam, diar üüb bias ääger faan a Weeser lewet haa. Uun't waasten wiar a *chauci minores*, uun't uasten a *chauci maiores*. A Chauken hiard efter Tacitus tu det skööl faan a Ingaevones. Jo wiar a uastelk naibern faan a Fresken.

A Chauken san uun't 3. juarhunert uun di ferbant faan a Saksen apgingen.

## Luke uk diar
Weeser

A **Weeser** as en struum uun Nuurdsjiisklun. Hi begant uun Hann. Münden, huar Werra und Fulda tuupluup. Bi Breemerhuuwen as san müs iinuun a Nuurdsia. A Weeser leit hialandaal faan hood bit müs uun Sjiisklun.

## Bilen

Weser_Hann.Münden.jpg|Huar Werra an Fulda uun Hannoverschmünden tuupluup
MI_Weserbruecke_-_Blick_auf_die_Porta.jpg|Porta Westfalica uun Minden
Geestemuendung-in-Weser-Bremerhaven-2012-05-RaBoe-060.jpg|Onerweeser tesken Breemerhuuwen an Nordenham
WasserstrassenkreuzMinden.jpg|A Madellunkanool lääpt uun Minden auer a Weeser wech


## Luke uk diar
Dorestad

**Dorestad** wiar en bedüüden hanelsstääd uun't 7. bit 9. juarhunert. Hat lai naibi Utrecht an as faan't Fresk Rik grünjlaanj wurden. Am 700 haa a Franken det stääd auern snoobel nimen, an uk leederhen as't flooksis auerfäälen wurden. Sant 863 hää näämen muar faan detdiar stääd hiard.

## Bedüüdang
Dorestad wiar so wichtag, auer det stääd üüb wichtag hanelswaier lai. Di ään ging a Rhein huuch efter süüden, en öödern efter waasten tu Frankrik an Ingelun. An di traad ging troch a Nuurdsia tu Schleswig an Haithabu, an faan diar widjer auer a Uastsia tu't Baltikum an Birka uun Sweeden.

## Bilen

Dorestad_vondsten_1841.jpg|Uun't juar 1841 fünjen staken faan Dorestad
Leiden-dorestad.jpg|*Fiibel faan Dorestad* faan amanbi 775 bit 800
Frankish_gold_Tremissis_issued_by_minter_Madelinus_Dorestad_the_Netherlands_mid_600s.jpg|Jilstak, maaget faan Madelinus faan Dorestad
WLANL_-_vdt.rolf_-_Bekers_van_Dorestad.jpg|Glees faan Dorestad. Jo wurd amdreid, wan's ütjdronken san.


## Luke uk diar
Rhein

A **Rhein** as en struum uun Madeleuroopa. San hood leit uun Graubünden uun a Schweiz. San müs leit uun't Rhein-Maas-Delta uun a Neederlunen an lääpt sodenang ütj uun a Nuurdsia. Det iintoochregiuun faan a Rhein gongt auer njügen lunen, di gratst dial as oober uun Sjiisklun.

## Ferkiar
A gratst struumer iin uun di Rhein san at Aare, a Neckar, a Main, at Mosel an at Maas. A Rhein as di gratst struum iin uun a Nuurdsia an ään faan a wichtagst weederstruaten üüb a hialer welt.

## Luke uk diar
Rhin

Wat menst dü ?

* Rhein, struum uun Waasteuroopa
* Rhin (Brandenburg), struum uun Nuurduastsjiisklun
Tacitus

**Publius Cornelius Tacitus** (* am 58 efter Kr.; † am 120) wiar en bedüüdenen röömsken histooriker an senaator.

## Tacitus an a Fresken
Uun sin buk *Germania* skraft Tacitus auer a Fresken. Leeder hää Theodor Mommsen ham ütjfeerelk mä röömsk histoore an Tacitus sin skraften befaadet.

## Luke uk diar

*
Graubünden

**Graubünden** ( [],  [], ) as ään faan 26 kantoonen uun a Schweiz. Diar woort sjiisk, rumantsch an italjeensk snaaket. Det hoodstääd as Chur.

## Luke uk diar

## Kwelen
Siaslacht bi Tsushima

At **Siaslacht bi Tsushima** (jaapaans 日本海海戦, Nihon-kai kaisen, fering „Siaslacht uun't Jaapaans Sia“; rüs Цусимское сражение) wiar faan 14. Mei tu a 15. Mei 1905 uun at Koreastruat twesken at jaapaans floot an en rüs floot uun de Rüs-Jaapaans Krich.
Pingster

**Pingster** (ualgreks  *pentekostē hēméra* ‚di föftagst dai‘) as en krastelk fest. Diar woort det ütjsjüüren faan a halag geist feiert. Hat as leewen di *föftagst dai* efter Puask, det ment di 49. dai efter Puasksöndai, an as sodenang uk leewen üüb en Söndai.

Uun't Nei Testament woort ferteld, dat di *halag geist* auer Jiises sin mäfulgern kaam, üs jo tu det jüüdsk fest Schawuot ( ‚tu a föftagst dai‘) uun Jerusalem tuup kaam. Didiar dai woort üs gebursdai faan't Krastendoom uunsen.

## Pingstsöndai


&nbsp;Det dootem faan a Pingstsöndai hinget faan a Puasksöndai uf. Jüst so üs a Juuden feire uk a Krasten Pingster sööwen weg efter Puask.

&nbsp;Sodenang as di Pingstsöndai leewen tesken a 10. Mei an a 13. Jüüne. Dat Pingster so ääder of so leed san, kaam oober sant di Gregoriaans kalender iinfeerd wurden as, iarst sjauersis föör: Üüb a 10. Mei uun a juaren 1598, 1693, 1761 an 1818 (naist tooch: 2285). An üüb a 13. Jüüne uun a juaren 1666, 1734, 1886 an 1943 (naist tooch: 2038)

## Spreegwurd
* *Pingster spring aal a jong hingster.* 

## Kwelen


## Luke uk diar
Hanse

**Hanse** (det ment: *skööl*) het det ferbinjang faan nuurdsjiisk kuuplidj faan't 12. bit 17. juarhunert. Jo ging det am seekerhaid üüb hör hanelswaier. A Hanse wiar uk en poliitisken ferbant an hed grat iinflööd üüb't kultuur.

Üs a Hanse apkaam, ferlus a Fresken hör hanelsmäächt auer a Nuurdsia.

## Bilen

## Lasmaaten
Stääden, wat lasmaaten faan a Hanse wiar:

Stääden, wat hanelskontooren faan a Hanse hed, wiar:

## Luke uk diar

*
747

## Bäären
* 02. April: Karl di Grat, könang faan't Frankenrik (ferlicht * 748; † 814)

**unbekäänd dootem**
* al-Wāqidī, araabsk histooriker († 823)
814

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 13. April: Omurtag wurd *khaan* faan't Bulgaarenrik.

## Bäären
* 02. Jüüle: Wuzong, keiser faan Schiina († 846)

**ünbekäänd dootem**
* Enchin, jaapaans buddhistisk mönk († 891)
* Han Yunzhong, schineesk generool († 874)
* Zhou Bao, schineesk generool († 888)

## Störwen
* 28. Janewoore: Karl di Grat, könang faan't Frankenrik (* 747 of 748)
* 13. April: Krum, *khaan* faan't Bulgaarenrik (* föör 796)