open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bongfrüchten

**Bongfrüchten** (*Fabaceae*) san en plaantenfamile uun't order faan a *[[Flenerkbloosen]]* (*Fabales*).

## Iindialang
Tu det famile hiar 730 sköölen mä knaap 20.000 slacher. Jo wurd tu sjauer (of muar) onerfamilin iindiald:
* Johannisbruadplaanten (*Caesalpinioideae*) mä tau- bit triidüüsen slacher uun jodiar triibuus:
:
* Cercidoideae
:
* Echt Flenerkbloosen (Faboideae) mä 13.855 slacher uun jodiar triibuus:
:
* Mimoosenplaanten (Mimosoideae) mä 3.275 slacher uun jodiar triibuus:
:
Nei onerfamilin:
* Detarioideae
* Dialioideae
* Duparquetioideae

## Enkelt sköölen an slacher
; Eerdnöden (*Arachis*)
:: Eerdnöd (*Arachis hypogaea*)
; *[[Bauhinia]]*
:: Orchideenbuum (*Bauhinia variegata*)
; Tjaarkliawer (Skööl) (*Bituminaria*)
:: Tjaarkliawer (Slach) (*Bituminaria bituminosum*)
; Juudasbuumer (*Cercis*)
; Colophospermum
:: Mopane (*Colophospermum mopane*) 
; Siigenkliawer (*Cytisus*)
:: Beesemskroben (*Cytisus scoparius*)
; Dalbergia (= Palisander-plaanten)
; *[[Delonix]]*
:: Flamenbuum (*Flamboyant*, *Delonix regia*)
; Skroben (fe. Jügen) (*Genista*)
:: Kanaarenskroben (Genista canariensis)
:: Swet Skroben (Genista stenopetala)
; Soojabuanen (*Glycine*)
:: Soojabuan (*Glycine max*)
; Swetholten (*Glycyrrhiza*)
:: Swetholt (*Glycyrrhiza glabra*)
; Plateerten (*Lathyrus*)
:: Dünemeert (*Lathyrus japonicus*)
; Linsen (*Lens*)
:: Lins (*Lens culinaris*)
; Hurnkliawer (*Lotus*)
:: Henk an Höön (*Lotus corniculatus*)
; Staalkrüüs (*Ononis*)
:: Holepuurt (*Ononis spinosa*)
; Buanen (*Phaseolus*)
:: (Guard-)Buan (*Phaseolus vulgaris*)
; Eerten (*Pisum*)
:: (Guard-)Eert (*Pisum sativum*)
; *[[Senna]]*
:: *[[Senna spectabilis]]*
; Kliawer (*Trifolium*)
:: Haasknober, Eersprop (*Trifolium arvense*)
:: Ruad Kliawer, Hönangruus (*Trifolium pratense*)
:: Tinirip (*Trifolium aureum*)
:: Witj Kliawer (*Trifolium repens*)
; Wiken (*Vicia*)
:: Blä Kaatstört (*Vicia cracca*)
:: Hingstbuan (*Vicia faba*)
:: Müsbongen (*Vicia sativa*)

## Luke uk diar
Wiir

Wat menst dü?
* Triader ütj iisen, huar dü en fään mä iinwiirest
* Wiiren, diar laben selen uungrip
Prowins Süüdholun

**Süüdholun** () as en prowins faan a Neederlunen bi a Nuurdsiaküst.

## Wichtag stääden
* Den Haag, diar sat a regiarang
* Rotterdam, grat huuwen
* Leiden
* Delft
* Dordrecht
* Schiedam
* Gouda

## Eilunen
* Goeree-Overflakkee
* Tiengemeten
* Voorne-Putten
* Rozenburg
* IJsselmonde
* Hoeksche Waard
* Eiland van Dordrecht

## Gemeenen
(Iinwenern di )

## Luke uk diar

## Futnuuten
Prowins Utrecht

Det **prowins Utrecht** mä't hoodstääd Utrecht as det letjst prowins uun a Neederlunen.

## Gemeenen
(Iinwenern di )

## Luke uk diar

## Futnuuten
Prowins Sialun

**Sialun** (, sialuns *Zeêland*) as en prowins uun a Neederlunen bi a Nuurdsiaküst. Nei-Sialun as diarefter näämd.

## Eilunen
* Zuid-Beveland, hualeweilun
* Walcheren, hualeweilun
* Noord-Beveland, eilun
* Tholen, eilun
* Schouwen-Duiveland, eilun
* Sint Philipsland, hualeweilun
*: di rest het Zeeuws-Vlaanderen

## Gemeenen
(Iinwenern di )

## Luke uk diar

## Futnuuten
Santa Cruz de Tenerife

**Santa Cruz de Tenerife** [] as hoodstääd faan det prowins Santa Cruz de Tenerife an mä Las Palmas de Gran Canaria ian faan jo tau hoodstääden faan a Kanaaren.

## Sasterstääden
(efter:)

* Santa Cruz (Kalifornien), USA (1974)
* Santa Cruz de la Sierra, Boliiwien (1978)
* Caracas, Venezuela (1981)
* San Antonio, USA (1983)
* Cádiz, Spoonien (1984)
* Rio de Janeiro, Brasiilien (1984)
* Nizza, Frankrik (1989)
* Santa Cruz del Norte, Kuba (1997)
* Aranda de Duero, Spoonien (1997)
* Ciudad de Guatemala, Guatemala (2002)

## Kliima

## Luke uk diar

## Kwelen
Prowins Overijssel

**Overijssel** (; ) as en prowins uun a Neederlunen mä det hoodstääd Zwolle.

## Gemeenen
(Iinwenern di )

## Luke uk diar

## Futnuuten
Prowins Nuurdholun

**Nuurdholun** () as ian faan twaalew prowinsen uun a Neederlunen mä det hoodstääd Haarlem. 

## Regiuunen
* *[[Waast-Fresklun]]* (ei ferwaksle mä Waastfresklun)
* *[[Kennemerlun]]*, tesken Haarlem an Alkmaar
* *[[Waterland]]*, uun't nuurden faan Amsterdam
* *[[Het Gooi]]*, trinjam Hilversum

## Gemeenen
(Iinwenern di )

## Luke uk diar

## Futnuuten
Fersiinstorden faan't lun Schleswig-Holstian

Di **Fersiinstorden faan't lun Schleswig-Holstian** as det huuchst ütjtiaknang faan Schleswig-Holstian. Hi as 2008 iinfeerd wurden an liaset det *Schleswig-Holstian-Medalje* uf.

## Nuurdfresken mä't Schleswig-Holstian-Medalje

## Nuurdfresken mä di nei fersiinstorden

## Luke uk diar
* Bundesfersiinstkrüs
* Dannebrogorden
* Hans-Momsen-Pris
Ceuta

**Ceuta** [] () as en spoonsk stääd uun Nuurdafrikoo bi't Struat faan Gibraltaar.

## Sasterstääden
* Aci Catena uun Itaalien
* Cádiz uun Spoonien
* Guadalajara uun Meksiko.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Melilla

**Melilla** [] (Tamazight: *Mrič*) as en spoonsk stääd uun Nuurdafrikoo.

## Stääddialen
# Barrio de Medina Sidonia
# Barrio del General Larrea
# Barrio del Ataque Seco
# Barrio de los Héroes de España
# Barrio del General Gómez Jordana
# Barrio del Príncipe de Asturias
# Barrio del Carmen
# Barrio del Polígono Residencial de La Paz

## Futnuuten


## Luke uk diar
Autonoom Gemianskap Baskenlun

At **Baskenlun** (baskisk *Euskal Herria* of *Euskadi*, spoonsk *País Vasco* as ian faan 17 *autonoom gemianskapen* uun Spoonien an leit bi't Biskaia. Kulturel hiart uk en dial faan Frankrik tu't Baskenlun.

## Prowinsen

## Grat stääden
(Iinwenertaalen faan 2011):

## Luke uk diar

## Futnuuten
2

**2** wiar det öler juar faan det 1. juardüüsen an det 1. juarhunert.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren

## Luke uk diar
* At taal tau
8

* Efter a etiopisk kalender häält at welttidj ap, an det tidj faan't barmhartaghaid begant. Det as akeroot di 11. September uun't juar 8.
9

* Arminius di Cherusker (Hermann) slait Publius Quinctilius Varus an a Röömern uun a Teutoburger Walt.
3 f.Kr.

## Bäären
* 24. Deetsember: Servius Sulpicius Galba, röömsk keiser († 69)
**Ünbekäänd**
* Seneca de Jonger, röömsk stootsmaan an filosoof († 65)
Zichyújfalu

**Zichyújfalu** as en saarep uun't komitaat (sowat üs en lunkreis) Fejér (Ungarn), Diar wene amanbi 941 minsken.

## Naibüüren

## Futnuuten


## Luke uk diar
Mayotte

**Mayotte** as en skööl faan eilunen uun a Indisk Oosean an en bütjluns-département an en ferwaltangsregiuun faan Frankrik.

## Gemeenen

At jaft 17 komuunen:
# Dzaoudzi
# Pamandzi 
# Mamoudzou 
# Dembeni 
# Bandrele
# Kani-Kéli
# Bouéni 
# Chirongui
# Sada
# Ouangani 
# Chiconi 
# Tsingoni 
# M’Tsangamouji
# Acoua
# Mtsamboro 
# Bandraboua
# Koungou


## Kliima




## Luke uk diar

## Kwelen
ISO 3166-2:MG

Sant 2009 hee Madagaskar trii-an-twuntig regiuunen (üüb Malagasy: faritra). 

## Kwelen


----

* ISO 3166-2, Referenztabelle der Ländercodes.
* ISO 3166-1, Referenztabelle der Ländercodes, wie sie in Domainnamen verwendet werden.
Îles Éparses

A **Îles Éparses**, det ment *ferstreielt eilunen*, san en skööl faan eilunen trinjam Madagaskar. Jo hiar tu Frankrik. A miasten lei uun't Struat faan Mosambik. Diar wene man en hunfol wedenskaplidj.

Tuup mä ööder eilunen hiar jo tu a Fransöösk Süüd- an Antarktisregiuunen (TAAF).

## A eilunen
* Bassas da India, en atol
* Europa, atol
* Îles Glorieuses, atol
* Juan de Nova, en eilun mä en grat koralenrab trinjam
* Tromelin, eilun

## Auersicht

## Luke uk diar
Breeklem/sö

**Brääklem** (dütsk: *Breklum*) es en gimiindi twesken mērsk en geest en kreis Nuurdfriisklön. Uk Borsbüll en Riddorf hiar tö di gimiindi.

## Persöönelkhairen
* Uwe Pörksen (* 1935)
* Fiede Kay (1941–2005)
* Heinrich Hansen (1861-1940)

## Luki uk diar
* 

## Futnooten
Alfabeet

En **alfabeet** as en süsteem faan tiaken för en skraft. Skraften wurd ei uun arke faal mä en alfabeet skrewen, hör tiaken kön uk ööder bedüüdangen haa. Uun en alfabeet wurd a tuuner faan en spriak mä buksteewen aptiakent. Uun a miast lunen woort det latiinsk alfabeet brükt.


## [[Hebreewsk]] alfabeet uun ferglik mä ööder alfabeetisk skraften

## Luke uk diar
* Skraft
* IPA
* Internatjunaal flagenalfabeet
Ingeborg Andresen

**Anne Catherine Ingeborg Andresen-Bödewadt** (* 30. Janewoore 1878 üüb Muurdik uun Witswort; † 17. Janewoore 1955 uun Breemen, bekäänd üs *Ingeborg Andresen*) wiar skuulmääster an skriiwer faan romoonen an teooterstaken. Hat skrääw üüb huuchsjiisk an plaatsjiisk.

## Werken
* *Hinter Deich und Dünen.* 1908
* *Das Liede der Erde.* ~1912
* *Die Stadt auf der Brücke.* 1935

## Literatüür
* Arno Bammé (Hrsg.): *Ingeborg Andresen: Die Eiderstädter Dramatikerin und Novellistin.* Profil Verlag, München, Wien 1993, .

## Ferwisang efter bütjen
*
Buksteew

En **buksteew** as en skrafttiaken faan en alfabeet-skraft. Aal a buksteewen faan en skraftspriak san en alfabeet. 

## Det wurd
Det wurd stamt woorskiinelk faan ualgermaans *bōks uf. Det wiar letj holtklotsen mä ruunen üüb. An *steew* komt wel faan di madelstreg uun jodiar ruunen.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Kladno

**Kladno** as en industriistääd uun't Madelböömsk regiuun uun Tschechien. Hat leit 25&nbsp;km nuurdwaasten faan Prag.

## Stääddialen
* Dubí (Eichen)
* Kladno - Stääd
* Kročehlavy (Maßhaupt)
* Rozdělov (Markscheid)
* Švermov, 1957 tuuplaanj faan Hnidousy (Nidaus) an Motyčín (Motitschin)
* Vrapice (Rapitz)

## Sasterstääden
* Vitry-sur-Seine
* Bellevue (Washington)
* Aachen.

## Futnuuten


## Luke uk diar
Středočeský kraj

At **Madelböömsk regiuun**, tschechisk **Středočeský kraj**, as det gratst faan a 14 ferwaltangsregiuunen uun Tschechien an leit trinjam Prag. 

## Okresy (Kreisen)

Diar san 1.148 gemeenen uun 12 Okresy, det san sowat üs lunkreisen.



## Grat stääden

Uun Madelböömen leit uk det gemeen Lidice (450 Iinw.), huar di 9. Jüüne 1942 det hialer saarep faan a Nazis ambroocht wurden as.

## Struumer
* Ialew
* Berounka
* Moldau
* Iser
* Sázava

## Luke uk diar
Makotřasy

**Makotřasy** (sjiisk *Makotras*) as en gemeen mä 339 iinwenern (2006) uun Tschechien. Hat leit nai bi Kladno an hiart tu Okres Kladno.

## Futnuuten
Středočeský kraj/sö

Di **Merelböömsk Regioon**, tschechisk **Středočeský kraj**, es di gurtest fan 14 Forwaltingsregioonen ön Tschechien. Jü liit trinjom Prag. 

## Okresy (Kraisi)

Di Merelböömsk Regioon heer 1.148 Gimiinden en 12 Okresy, dit sen sawat üs Lönkraisi.



## Gurt Staten

Ön Merelböömen liit uk di Gemiindi Lidice (450 Iinu.), hur ön di 9. Juuni fan't Jaar 1942 dat hiili Tērp fan di Nāzis ombraacht uuren es.

## Stroomer
* Ialew
* Berounka
* Moldau
* Iser
* Sázava

## Luke uk diar
Tetraeder

Di **Tetraeder** [], (Greeksk *tetráedron* „Fjuursirer“), es en Objekt me trii Dimensjoonen, wat fan fjuur lik Triihuken, ali me trii lik lüng Kanten, töhopset es.

Di Geometrii fan di Tetraeder es di Grünjlaag fuar di Tetrapoodi.

File:Fotothek df tg 0000849 Geometrie ^ Perspektive ^ Tetraeder.jpg|Di Tetraeder.
Datei:120px-Tetrahedron-slowturn.gif
File:Tetraeder animation with cube.gif|Di Tetraeder paset iin ön en "Tiarling", aurdat ali Kanten lik sen.


Wan di Siren fan di Triihuken ek lik sen, da es dit ek railmaatig en uur en *[[Pyramiidi]] me Grün' fan en Triihuk* of Trii-Huken-Pyramiidi nēmt.

## Luki uk jir

* Online-Bereekningen ön di Tetraeder
* Reeken-Spöleriien – Tetraeder
Geometrii

At **geometrii** as en dial faan a matematiik an befaadet ham mä ponkter, geraaden, arealen, winkler an noch flook muar gratin am't meeden. Det wurd komt faan't ualgreks γεωμετρία (geometria) an ment so föl üs det *fermeeden faan a [[eerd]]*.

## Apdialang
Sant a ual Griichen as a wedenskap widjer kimen an ferstäänt daalang föl muar oner geometrii üs di ual Euklid det ded. Daalang käänt'am jodiar feeg:

* Geomeetrisk Figüüren
* Geometrii efter Euklid
*: Strualensats
* Projektiif Geometrii
* Afiin Geometrii
* Synthetisk Geometrii
* Analytisk Geometrii
*: Trigonometrii
*: Vektorreegnang
* Differentialgeometrii
*: Managfualaghaid

## Literatüür
* Euklid: *Die Elemente.* Buken I–XIII. Ütjden an auersaat faan Clemens Thaer. Frankfurt a. M.: Harri Deutsch, 4. aplaag 2003. (det iarst aplaag kaam uun a juaren 1933–1937 ütj) . En ääler auersaatang, huar uk jo leeder buken XIV an XV mä bi san, könst dü bi archive.org ufrep.

## Luke uk diar

* Kreis
* Kwadroot
* Silinder
* Tetraeder
* Pythagoras sin reegel
Pyramiidi (Geometrii)

Di **Pyramiidi** es en Objekt fan di Geometrii me trii Dimensjoonen.
Di Grün fan en Pyramiidi ken trii of muar Huken haa. Dit jit uk Polygoon, wat sa fuul jit üs fuul Huken, teel man eeđer.

## Forskelig Aarten
### Kwadraatpyramiidi
Wan di Grün fjuur Kanten heer, en di sen ali lik lüng, da stuunt di Pyramiidi jaa ön en Kwadraat.
Di jit diarom uk Kwadraat-Pyramiidi. 

#### Kwadraat-Pyramiidi me Sirenslach
En Pyramiidi ken lik (Ön't Loot) wiis of en Sirenslach haa. Wan di ön't Loot es, da liit di hoogst Punkt ön't Loot aur di Meren fan di Grün.

### Skelter

File:Prav4bokjeh.png|En Kwadraat-Pyramiidi.
File:Oblique pyramid altitude.JPG|Kwadraat-Pyramiidi me Sirenslach
File:Fotothek df tg 0008274 Mathematik ^ Geometrie ^ Körper.jpg|Pyramiiden, ali forskelig!
Pyramide-tronquée-papyrus-Moscou 14.jpg|Pyramiidenstump.


## Wat es di Forskel?
Di Forskel es:
* Di Grün en hurfuul Huken di heer
* Weđer di hoogst Punkt jüst aur di Merelpunkt fan di Grün liit.

### Pyramiidi söner Haur?
En Pyramiidi, hur di Spüt ofskiart es, jit en Pyramiidenstump.

### En senerk Forem
En senerk Forem es en Pypamiidi, hur ali Siren en di Grün fan Triihuken sen, hokens Kanten ali lik lüng sen.
Des jit da Tetraeder.

## Luki uk jir
*
* Pyramiidi üp Mathworld (engelsk)
Taal

**Taalen** san beskriiwangen uun a matematiik. Jo word brükt tu täälen an tu meeden.

För taalen jaft at uun onerskiaselk kultüüren onerskiaselk **taaltiakens**. Miast wurd daalang a araabisk taaltiakens 0,1,2,3 an so widjer brükt. Oober uk a röömsk taaltiakens I, II, III, IV an so widjer san noch uun brük.

Tu't reegnin brük wi en **taalsüsteem**, diarför haa wi det desimaalsüsteem mä tjiin ünlik taaltiakens. Diar komt at diarüüb uun, huar det taal stäänt. 003 ment ei detsalew üs 030 of 300.

## Taalmengdin
* Natüürelk taal
* Hial taal
* Ratjunaal taal
* Reel taal
* Kompleks taal

## Aparte taalen
* Brööktaal
* Kreistaal ''Pi''
* Primtaal
* Gulen Taal
* Imagineer taal

## Luke uk diar

* Euler sin identiteet
Tiarling

Wat meenst dü?

* Spöli-Tiarling, wat bi't Spölin üs Töfalsgenerātor nomen uur
* Tiarling (Geometrii)
Tiarling (Geometrii)

Di **Tiarling** (Uurt kumt fan di Spöli-Tiarling, latiinsk Kubus,  *dööbel*), uk likmaatigi Hexaeder [], "Soks-Sirer" es en Kwāder, hurön ali Siren lik lüng sen.
Dit Söl'ring Uurt kumt fan Deensk: Diar jit dit Terning.

## Luki uk jir

* Forskelig Teekningen fan di Tiarling
* Reetsel aur di Rüm iin ön en Tiarling
* interaktiiwi Spölerii om di Tiarling
Spöli-Tiarling

En **Tiarling** ( *Dööbelstian*) uur smeten, en di kumt töfelig üp jen fan sin soks Siren tö lii. 
Me di Taal, wat di Sir, wat boowen es, weeget, ken em bi en Spöl muar of mener fuul bigen.

## Luki uk jir

* Kevin Cook’s Dice Collection – Gurtest Saamling fan Tiarlingen üp Wārel. (Engelsk)
* Arjan Verweij Dice – En gurt Saamling me Informatsjoon aur di Histoorii (Engelsk)
Wiaten

**Wiaten** (*Triticum*) het en hialer rä plaantenslacher uun det plaantenfamile *[[swetgäärs]]* (*Poaceae*). Di nööm komt ei faan *wiat*, man faan *witj* efter det witj meel.

## Slacher (ütjwool)

* Iankurnslacher
** Iankurn – (*T. monococcum*)
* Emmerslacher
** Emmer (*T. dicoccum*)
** Hardwiaten – (*T. durum*)
** Kamut – (*T. durum x polonicum*)
* Dinkelslacher
** Dinkel – (*T. spelta*)
** Wokwiaten – (*T. aestivum*)

## Uunbau

## Bedüüdang

Bääft meis (2010: 844 Mio. t) an ris (2010: 672 Mio. t) as wiaten det traad wichtagst kurn üüb a eerd (650,8 Mio. t). Det woort üüb 217&nbsp;miljuun hektaar uunbaud.

Wiaten as fööraal det grünjlaag faan bruad, oober uk tiirfuder. Tu waaksen brükt wiaten warem an drüg somern. Nei krüsangen kem uk mä kuuler kliima turocht.


## Kwelen




## Luke uk diar
* Kurn

* Triticum repens
* Bokwiaten
Schottel-Propeler

Di **Schottel-Propeler** es en Skeps-Öndreft. Senerlig es diarbi, dat di Propeler iin ön en draibaari Gondel seet. Wan dat Skep om di Huk faar skel, da skel em bluats di Gondel en Stek tö di Sir draii, wan em omdrai wel, da drait em di Gondel om.

Der es dit Rüđer me benen. Diarom jit dit uk Röđerpropeler.

Sok Giraaten uur iinbecht, hur en Skep gur tö manövriari wiis skel of ön tau Rochtingen faar.
Wan en Skep fuarn en achtern san Giraat heer, da ken dit uk twert köör.

## Hur dit iinbecht es
* Sleepers
* Föriskeepen (Sa üs uk di Söl'ring Föri, di heer tau "STP")
* Amphiibien-Wainer

en jit muar.

## Aarten
### SRP
Di Schottel SRP (Schottel-Röđerpropeler) waar ombi 1950 ütbraacht. Fuar lung Jaaren kür em diar dat Miist me maaki, man di Skeepen waar gurter en di Maskiinen fing muar Kraft.
Des giar fuar masi Skeepen me en gurter Propelern tö forbeeteri, man en gurter Gondel jit jaa, dat en Skep uk diiper giar.

### STP
Di salev Kraft üs en gurt Propeler ken em uk me tau litjer Giraaten iin ön't Weeter bringi. Dit wiar di Taacht fuar di STP (Schottel-Twin-Propeler). Jen Propeler sküüvt, jen tocht, di seet ön di salev Aksi.

## Gur en ring
Di Schottel-Propelers haa jaar Gurs:
* Aur di Maaten gur tö manövriari
* Iinfach iintöbech (Winkelaurseeting jert diartö en uur bluats bi di Ofdreft fan di Maskiin onslööten.)
* Gur fuar Diesel-Elektrisk Öndreft tö brük (Da sit bluat jit en Elektromotoor boowen üp di Gondel, hurbenen önern bluat en Keegel-Omdreft brükt uur.)
* Iinfach öntöstjüüri.
* Wan em fuarn en achtern en Gondel heer, da heer em "Bug- en Hekstraalröđer" me langs, dit tört em da ek muar koopi.

Hok Saaken sen ek sa jur:
* Wan di Maskiinenkraft olter aaft om di Huken skel, giar diarfan masi forleesen. Wan ön di Gondel en Elektromotoor sit, uur dit beeter)
* En Skep me Schottel-Propelers giar senerlig diip, aurdat di Gondeln diip dial hingi.
* Em heer muar Mait en faar me en "Schottel-Skep" lik üt, üs wan dit konventsjoneli Propelers of en Voith-Schneider-Öndreft heer.
* Hat es aartig wat jüürer üs di ual Propeler-Öndreft

## Luki uk jir
* SRP Ruuderpropeler
* SRP Röđerpropelers - Technisk Dāten
* Computeranimatsjoon fan di Schottel-Röđerpropelers
* Biskriiwing fan di Schottel-Twin-Propeler

* Voith-Schneider-Öndreft
* Föriskeepen ön Nuurđfriislön'
* Masi elektrisk Föriskeepen haa Röđerpropelern
Sylt Express

Di **Sylt Express** en en Auto en Pasagiirföri, wat sent 2005 ön di Föriskepslinie twesken Röm (Deenemark) en List üp Söl' faart.

## Biskriiwing
Dat Skep waar ön di Jaaren 2004/2005 becht, aurdat em di ual Skeepen "Westerland" (1970) en "Vikingland" (1974), biiring ön Hüsem becht, wechdö wel.
Di Öndreft aarbert me fjuur Dieselgeneratooren, wat Elektromotooren me Stroom forsörigi. Des driif di Schottel-Propelern ön, diar metjens öndriif en stjüüri ken. Diarom heer di Sylt Express uk niin Ruuderönlaag üs konventsjoneli Skeepen.

Di Kiil, di Deks en di Āpbechningen kām fan di Western Shipbuilding Yard, Klaipeda, Litauen, en töjen waar dat Skep bi di Fiskerstrand-Skepswerev ön Norweegen becht.

Di Forkiir skul fan des Tir ön me jen Skep skafet uur. Em meenti, dat das me en gurt Maskiin en gurter Kapatsiteet tö skafi wiar.
Diarom heer di Sylt Express uk muar Maskiinenkraft üs ark üđer Föriskep bi Heef, en et es me 16 Kneten uk dat gaust fan di Föriskeepen ön Nuurđfriislön'.


Datei:Sylt Express Drüch Dok 2011 002.jpg|Marts 2011: Dit Skep uur drüch lair, aurdat dat Is di Fārev fan önern ön Steken rewen heer.
Datei:Sylt Express Drüch Dok 2011.jpg|Iin ön't drüchi Dok.
Datei:Schottel-Propeler Sylt Express 001.jpg|Jir es di ual Fārev al temelk wech. Gur tö keen: Di Gondel fan di Schottel-STP-Propeler.
Datei:Schottel-Propeler Sylt Express 002.jpg|Weđer klaar fuar en Jaar twesken di Ailönen. Wan fuul Is es, da skel des Aarber ark Jaar maaket uur.*Skeltern: Syltfaehre.de*


## Luki uk diar
* Föriskep
* Schleswig-Holstein IV
* Western Shipbuilding Yard, Klaipeda, Litauen ön't Nat
* Di Fiskerstrand-Skepswerev ön't Nat
* Biskriiwing fan di Söl'ring Föri fan di Fiskerstrand-Werev

## Futnooten
Roog

**Roog** (*Secale*) het en hialer rä plaantenslacher faan det famile *[[Swetgäärs]]* (*Poaceae*). Miast ment am mä *roog* di slach *[[Secale cereale]]*, diar en grat bedüüdang üs bruadkurn an üs fuderplaant hää.

## Slacher
* Roog (slach) (*Secale cereale* L.), mä jodiar onerslacher:
** *afghanicum* (Vavilov) K. Hammer (Syn.: *S. afghanicum* (Vavilov) Roshev.)
** *ancestrale* Zhuk.
** *cereale*
** *dighoricum* Vavilov
** *rigidum* Vavilov & Antropov
** *segetale* Zhuk.
** *tetraploidum* Kobyl.
** *tsitsinii* Kobyl.
* *[[Secale strictum]]* (C. Presl) C. Presl, mä jodiar onerslacher:
** *africanum* (Stapf) K. Hammer (Syn.: *S. africanum* Stapf)
** *anatolicum* (Boiss.) K. Hammer (Syn.: *S. anatolicum* Boiss.)
** *ciliatoglume* (Boiss.) K. Hammer (Syn.: *S. ciliatoglume* (Boiss.) Grossh.)
** *kuprijanovii* (Grossh.) K. Hammer (Syn.: *S. kuprijanovii* Grossh.)
** *strictum* (Syn.: *S. montanum* Guss.)
* *[[Secale sylvestre]]* Host.
* *[[Secale vavilovii]]* Grossh.

## Literatüür
* Siegmund Seybold (ütjden): *Schmeil-Fitschen interaktiv* (CD-Rom), Quelle & Meyer, Wiebelsheim 2001/2002, .

## Luke uk diar
* Kurn
* Meelhurn

## Futnuuten
Roog (slach)

**Roog** (*Secale cereale*) as en wichtag kurn an hiart tu't plaantenfamile *swetgäärs* (*Poaceae*). Miast woort wonterroog uunbaud, somerroog hää uun Nuurdeuroopa nian grat bedüüdang.

## Onerslacher
* *S. c. afghanicum* (Vavilov) K. Hammer (Syn.: *S. afghanicum* (Vavilov) Roshev.)
* *S. c. ancestrale* Zhuk.
* *S. c. cereale*
* *S. c. dighoricum* Vavilov
* *S. c. rigidum* Vavilov & Antropov
* *S. c. segetale* Zhuk.
* *S. c. tetraploidum* Kobyl.
* *S. c. tsitsinii* Kobyl.

## Bedüüdang
Uun Sjiisklun san 2011 2,9 miljuun t iinkeerd wurden. Diarfaan san amanbi 30% brükt wurden üs hooffuder, 27% üs miskfuder, 24% üs bruadkurn, 14% för bio-sprit an 5% för wat ööders.


## Futnuuten


## Luke uk diar
* Kurn
* Meelhurn
Bere

**Bere** (*Hordeum*) het en hialer rä plaantenslacher uun det famile *swetgäärs* (*Poaceae*). Diar hiar 32 slacher tu, miast ment am mä *bere* oober *[[Hordeum vulgare]]*, auer det en grat bedüüdang för a büürerei hää.

## Slacher
* *[[Hordeum arizonicum]]* Covas
* *[[Hordeum bogdanii]]* Wilensky
* *[[Hordeum brachyantherum]]* Nevski
* *[[Hordeum brevisubulatum]]* (Trin.) Link
* *[[Hordeum bulbosum]]* L.
* *[[Hordeum capense]]* Thunb.
* *[[Hordeum chilense]]* Roem. & Schult.
* *[[Hordeum comosum]]* J. Presl
* *[[Hordeum cordobense]]* Bothmer, N. Jacobsen & Nicora
* *[[Hordeum depressum]]* (Scribn. & J.G. Sm.) Rydb.
* *[[Hordeum erectifolium]]* Bothmer, N. Jacobsen & R.B. Jørg.
* *[[Hordeum euclaston]]* Steud.
* *[[Hordeum flexuosum]]* Steud.
* *[[Hordeum fuegianum]]* Bothmer, N. Jacobsen & R.B. Jørg.
* *[[Hordeum guatemalense]]* Bothmer, N. Jacobsen & R.B. Jørg.
* *[[Hordeum halophilum]]* Griseb.
* *[[Hordeum intercedens]]* Nevski
* *[[Hordeum jubatum]]* L.
* *[[Hordeum lechleri]]* (Steud.) Schenck
* Strunbere (*Hordeum marinum* L.)
* Müsbere (*Hordeum murinum* L.)
* *[[Hordeum muticum]]* J. Presl
* *[[Hordeum parodii]]* Covas
* *[[Hordeum patagonicum]]* (Hauman) Covas
* *[[Hordeum procerum]]* Nevski
* *[[Hordeum pubiflorum]]* Hook. f.
* *[[Hordeum pusillum]]* Nutt.
* *[[Hordeum roshevitzii]]* Bowden
* Roogbere (*Hordeum secalinum* Schreb.)
* *[[Hordeum stenostachys]]* Godron
* *[[Hordeum tetraploidum]]* Covas
* Bere (*Hordeum vulgare* L.)

## Futnuuten


## Luke uk diar

* Kurn
Bere (slach)

**Bere** (*Hordeum vulgare*) as en plaantenslach uun det famile *swetgäärs* (*Poaceae*). Bere as en wichtag kurn.

## Onerslacher

* Wil bere *(Hordeum vulgare spontaneum)*
* Bere *(Hordeum vulgare vulgare)*
** Twiiääget bere *(Hordeum vulgare* f. *distichon)*
** Muarääget bere: 
*** *Hordeum vulgare* f. *hexastichon*
*** *Hordeum vulgare* f. *agriochriton*
* *Hordeum vulgare coeleste*
* *Hordeum vulgare trifurcatum*

## Bedüüdang
* *Wonterbere* woort miast üs fuder brükt.
* För a minsken as *somerbere* wichtager, hat woort brükt för biir of för groot.


( huuchreegent faan't FAO)

## Kwelen




## Luke uk diar
* Kurn
Voith-Schneider/sö

Di **Voith-Schneider-Öndreft** (of Voith-Schneider-Propeler, VSP) es en Skeps-Öndreft, diar di Kraft me en Aart en Wiis omset ken, dat di hentö ali Rochtingen gung ken, söner dat di Tuurentaal fan di Maskiin foranert uur mut. 
Me tau of muar VSPs ken en Skep uk twerk of drükt uur.

Di Taacht kām fan Ernst Schneider, en omset waar dit fan di Firma Voith, fan St. Pölten (Uasterrik), wat fuul me Hydrodynāmik maaket.
Schneider en Voith haa di Öndreft metjens patentiari leten. Voith-Schneider-Propelers uur sent 1926 becht.
Dit jest Skep, wat leenger me di nii Öndreft önerwai wiar, wiar di *Kempten*, en Skep fan di Bodensee (1931).

## Skelter

Datei:VSPreal.jpg|Voith-Schneider-Propeler (VSP)
Bild:DSM Hafenschlepper Stier.jpg|Haawensleeper me tau VSPs
Datei:Voith_schneider_animation.gif|Sa aarbert di Voith-Schneider-Öndreft
Datei:Voith-Schneider Uthlande V 001.JPG|Tau fan di fjuur Voith-Schneider-Propelers ön di Uthlande V*Skelt: Archiif W.D.R.*


## Biskriiwing

## Luki uk diar
* Föriskep
* Schottel-Propeler 

## Futnooten
RoPax

**RoPax** es en Skepsaart of Skepsklasi.
En RoPax-Skep es en RoRo-Skep me Kabiinen fuar Pasajiiri, hur di benen sliip ken.

En RoRo-Skep (**ro**ll-on/**ro**ll-off) es en Föriskep, hur em me Faartjüchen ön köör ken en ön't üđer Jen weđer üt.
En RoRo- of RoPax-Skeepen ken da uk jit Dopeljen-Föriskeepen wiis. Des brük da en muar omdrai, aurdat ja lik gau ön biiring Rochtingen faar ken.

## Luki uk jir
* Föriskeepen ön Nuurđfriislön'
* Di Westerland, en RoPax-Skep
Nordfriesland (Skep, 1995)

Di **Nordfriesland 6** es en Föriskep fuar Autos en Pasajiiri. Jü faart fuar di Wyker Dampskeepen-Reederii Föör-Aamrem.

## Histoorii
Di Nordfriesland 6 waar 1995 bi di Hüsümer Skepswerev becht. Jü es eeđer di "Rungholt" (1992) becht.
Fuar des nii Skep kām di Nordfriesland 5 wech. Des waar hentö Thailön' forkoopet; diar es jü bit hentö deling (2013) üs "Raja 1" önerwai. 
Wan di nii Nordfriesland döpt waar, da heer di Wyker Statreer Margot Melzer di Borel töögen't Skep smeten. Tö Proof faart waar dit Skep ön di 21. Marts 1995. Soowen Daagen förter waar dit Skep hentö di W.D.R. braacht. Sent des Tir es di Föri twesken Daagibel, Wyk en Witdün önerwai.

## Senerkhairen aur di Nordfriesland
Boowen, aur di Skrabikant, es dit Skep bal lik tö di *Rungholt*. Bluat di Röören fuar't Rookgas sen en bet gurter.
Di Rump es man en nii Konstruksjoon wesen: Di Driifpropelers sen förter hentö di Kanten iinbecht uuren, en jat drai jam uk hentö di Kanten ek muar naa benen. Fuarn es di Rump spüt becht uuren, en dit es jit en Forskel tö di ialer Skeepen, wat em se ken.

Wan em me jen fan di Skeepen önerwai es, da skel em höm dit Kiilweeter en di Eeđerstroom jens biluki en da leeterhen dit salev me di Nordfriesland maaki (Mesken fotografiari?). Dit skul al en Forskel wiis.

Aur lungi Jaaren war di Nordfriesland dat Flagskep fan di W.D.R. . Ark Jaar waar jen fan di Konserti fan't Schleswig-Holstein Musik Festival ön di *Nordfriesland* spölet.

## Luki uk jir
* Föriskeepen ön Nuurđfriislön
* Wyker Dampskeepen-Reederii (Dütsk)
* Biskriiwing bi di WDR (Dütsk)
Alastair Walker/sö

**Dr. Alastair Walker** (* 1949) es en Weetenskapsman fuar friiski Filologii. 
Hi waar ön't Foriinigt Köningsrik beren. Sin Bruarwenig fair Walker bi di Uniwersiteet fan Kiil.

## Akadeemisk Graadi
* **B.A. (Hons)**, German and Linguistics, *University of Reading, England*
* **M.Phil.**, German, *University of Reading, England* 
* **Dr. phil.**, Friesisch, Deutsch und Allgemeine Sprachwissenschaft, *Universiteet Kiil*

## Werki
* mä Sjölin, B. an Wilts, O.: Frasch Uurdebök, Friesisches Wörterbuch. Neumünster 1988, 276 S. 
* mä Petersen, A., Sjölin, B. an Wilts, O.: Freesk Uurdebuk, Friesisches Wörterbuch. Neumünster 1994, 381 S. 
* Fering-Öömrang Wurdenbuk. Wörterbuch der friesischen Mundart von Föhr und Amrum. Herausgegeben von der Nordfriesischen Wörterbuchstelle der Christian-Albrechts-Universität Kiel. Neumünster 2002, 712 S. 

* Die nordfriesische Mundart der Bökingharde. Zu einer strukturell-dialektologischen Definition der Begriffe 'Haupt-', 'Unter-' und 'Dorfmundart'. Zeitschrift für Dialektologie und Linguistik, Beihefte 33, Wiesbaden 1980, 382 S. 
* Die nordfriesischen Mundarten der Mittel- und Nordergoesharde. Kiel 2005 (= Estrikken/ Ålstråke 78), 225 + IV S. 

* mä Martinen, H.: The North Frisian language in primary education in North Frisia, Federal Republic of Germany. Fryske Akademy/EMU-projekt 18/19, Ljouwert/Leeuwarden 1988, 26 S. 
* North Frisian. The North Frisian language in education in Germany. Mercator Education, Ljouwert 1997, 22 S. 
* North Frisian. The North Frisian language in education in Germany. 2nd edition [hialandaal auerwerket]. Mercator Education, Ljouwert 2007, 56 S. 

* mä Wilts, O.: Hiir Frasch - Liir Frasch. Friesischer Sprachkurs, Frisian Language Course. Bredstedt 1976, 1980², 70 S. 
* mä Wilts, O.: Hiir Sölring - Liir Sölring. Friesischer Sprachkurs, Frisian Language Course. Bredstedt 1977, 1978², 87 S. 
* Astrid Lindgren, We bjarne foon Bullerbü. Ins Mooringer Friesisch übertragen von Marie Thomsen. Für den Schulgebrauch bearbeitet von Alastair Walker. Niebüll 1982, 51 S. 
* mä Sjölin, B.: Frasch for Önjfångere. Programmierter Lehrgang des Mooringer Friesisch, unter Mitarbeit von A. Walker zusammengestellt von B. Sjölin. Kiel 1986 (Didactica Frisica 2) 

* ... en jit masi muar spraakweetenskepelk Skreften.

## Futnooten


## Luki uk jir
* Dr. Walkers ain Natsir bi di Uniwersiteet fan Kiil.
Insel Amrum (Skep, 1970)

Di **Insel Amrum** es en Föriskep fan di Nii Pelworemer Dampskepfaarts-GmbH. Jü faart twesken Strucklahnungshörn üp Nuurđströn en Tammensiel üp Pelworem.

Ditdiar Skep wiar fan 1970 bit 2012 bi di Wyker Dampskeepen-Reederii Föör-Aamrem ön di Gang. Jü waar di leest Jaaren fuaral üs Puferskep en fuar gifiarek Kraam tö faar brükt. Ön di Januwaari fan 2012 waar jü forkoopet.

### Biskriiwing
En Biskriiwing fan di Insel Amrum es iin ön di Bidrach Wyker Dampskeepen-Reederii Föör-Aamrem tö lees.

### Luki uk jir
* Di Reederii ön't Nat
* Dit leest Eetfiarel langs di Priili: Di "Insel Amrum" iin ön di Bidrach aur di W.D.R.
Antje Arfsten/sö

**Antje Kristine Arfsten**, (* 5.Maarts 1969 ön Wyk) en ön Aalkersem āpwukset. Deling uunet jü ön Risem-Lunham.
Wan jü me di Skuul klaar wiar, studiateri jü Volkskunde, Friisk en Ur-und Frühgeschichte bi di Universiteet ön Kiel. Fan 1990 bit 2000 heer jü üs frii Meaarberer bi di NDR I/Welle Nord fuar „Frasch for enarken“ Bidrachen maaket. Sent 2001 es jü üs Spraakenlektoorin bi’t Nordfriisk Instituut ön Bräist.

### Antje Arfsten en Söl'ring
Antje Arfsten snaket fan Hüs üt Fering, en aurdat jü ön Risem-Lonham uunet, heer jü fuul me Mooring tö dön. Wan em Reer fuar en Tekst üp Söl'ring brükt, wat em skrewen heer, da es jü man dach en Lektoorin me Emhartighair fuar di Spraak en en seekeri Oog.

## Teksti
* Antje Arfsten an Astrid Volkerts: En nüürig lingen efter Feer. Uun: Rau uun frees. Trii krimiis faan Feer an Oomram. Bräist 2006
* Antje Arfsten an Christina Tadsen: Friesischer Sprachkurs. Fering I. Bräist 2007
* Antje Arfsten an Ingo Laabs: Friesischer Sprachkurs. Mooringer Frasch II. Bräist 2008
* Antje Arfsten an Ingo Laabs: Friesischer Sprachkurs. Fering II. Bräist 2009

## Auersetingen
* Fryske Taal Rotonde. Mä’t fering uun a kring. Dial I + Dial II. Bräist 2002
* De letj prens. Neckarsteinach 2010

## Luke uk diar
Nii Pelworemer Dampskepfaarts-GmbH

Di **Nii Pelworemer Dampskepfaarts-GmbH** (N.P.D.G.) es en Reederii üp dit nurđfriisk Ailön' Pelworem.
Jü faart fuaral me en Föriskep twesken Nuurđströn en Pelworem, man jü bert uk Ütfaarten me en Pasajiirskep ön. 

## Histoorii
1872 waar di *Pelworemer Dampfskeepenreederii,* bigent. Fan des waar di N.P.D.G. ön't di 16. Mai 1902 üs Töhopslüt fan Pelwormer Böören ön di Gang braacht.
2012 her di Selskep 108 Meföligsters, fuaral Liren fan Pelworem.

## Bruarwening
Di N.P.D.G. heer trii Skeepen. 
* Di *[[Pellworm I]],* es en Föri, wat 48 Meeters lüng en 15 Meeters breer es. Jü faart hentö Strucklahnungshörn üp Nuurđströn'.
* Di *[[Nordfriesland (Pasajiirskep)|Nordfriesland]]* es en Pasajiirskep fan 1988, wat fuar Ütfaarten brükt uur, sa üs hentö di Haligen Gröödi, Nuurđströns Moor, Südfal en Ual Lön.  
Di *Nordfriesland* es 24 Meeters lüng en 6 Meeters breer. Fuar Faarten bi di Heef es jü aur di Maaten gur, aurdat jü bluat 1,21 Meeter diip giar.
* Üs Reservi waar ön di Januwaari 2012 di ''Insel Amrum'' koopet. Wan jü ek brükt uur, liit jü töhop me di "Nordfriesland" iin ön di Haawen fan Tammensiel.

File:Pellworm hafen tammensiel fähranl P5232382 jm.JPG|Di Haawen ön Tammensiel. Lefts en Stek fan di *Nordfriesland*, dit Pasajiirskep.
File:Pellworm I.JPG|Di *Pellworm I* fan 1997
Datei:Insel Amrum 2011.JPG|Di *Insel Amrum* fan 1970

Di N.P.D.G. heer uk di Busforkiir üp Pelworem ön di Gang.

## Luki uk jir
* Hilligenlei I
* Di N.P.D.G. ön't Nat

## Futnooten
Pellworm I

Di **Pellworm I** es en Föriskep fan di Nii Pelworemer Dampskepfaarts-GmbH.
Et faart twesken Pelworem en Nuurđströn.

## Luki uk jir
Nordfriesland (Pasajiirskep)

Di **Nordfriisland** es en Pasajiirskep fan di Nii Pelworemer Dampskepfaarts-GmbH.
Et fuar't Miist fan Pelworem, man uk fan Nuurdströn bi di Haligen langs.
Des Skep es lecht en giar ek olter diip. Diarom es dit senerk gur fuar Faarten bi Heef, hur et jaa Eeb en Flöör jeft.

## Luki uk jir
Amrumbank (Skep)

**Amrumbank** jit dit nii (2011) Seeteekenskep fan't Weeter- en Skepfaarts-Amt (WSA) ön Töning. Dit Skep liit ön Witdün üp Aamrem. Fuarof waar di Aarber me di Johann Georg Repsold maaket.

## Āpgaaven
En Seeteekenskep bringt Seeteeken üs Boojen en Tenen üt üp See, dat di Skepskoptaini weet, hur ja faar ken.
Wan dit Faarweeter höm foranert, da skel di Seeteken omset uur, en des uur uk fan Skeepen üs di Amrumbank maaket, sa üs me ditdiar Skep uk eeđerluket uur, dat di Teeken ek ön Steken sen of gung.
Füürtornen üp Lön' hiir uk tö di Seeteeken, man diarme haa di Seetekenskeepen nönt tö dön.

## Beskriiwang

## Luki, Jens!
* Beskriiwing fan't WSA
Kort-Düüsi

En **Kortdüüsi** es en Ring, wat naa achtern koonisk töhop lapt. Dat Profiil fan des Ring es sa temelk üs des fan di Jük fan en Fliiger maaket. Iin ön des Ring drait höm di Propeler fan en Skep.
Di Taacht diartö kām ön di 30er Jaaren fan di italieensk Luchtfaart-Injenjöör Luigi Stipa en di dütsk Skepsinjenjöör Ludwig Kort.

Fan di Kortdüüsi giar mener fan di Kraft, wat di Propeler iin ön't Weeter bringt, forleesen, en di Stroom fan di Weetermasi ön di Rochting, hur em di haa wel, uur beeter. Diarfan kumt en Forbeeetering fan di Kraft-Omseting, hurfan en Skep muar Toch fo. Di Eeđerstroom, dit es dit, wat achtern fan't Skep me't Weeter pasiaret, uur ruuiger, en dit es gur fuar di Kanten fan Stroomern. Ja uur mener öngrepen fan di Woogen, wat dit Skep maaket.

Kortdüüsen uur aaft ön häufig an Sleepern en Skeepen fuar Benenweetern iinbecht. Ja ken uk draibaar iinbecht uur, en da ken em diarme uk stjüüri. 
Uk fuar Hobbybuati uur Kortdüüsen nomen, man dit es muar, dat diar ek sa fuul Skit twesken di Propeler kumt üs dat di diar beeter fan faar. 

## Galerii

SchlepperSunLondon.jpg|Kortdüüsi achtern ön en Sleeper (Propeler ütbecht)
Bel vis 346.jpg|Kortdüüsi, fast iinbecht (Ek draibaar)


## Literatuur
* W. Beitz, K.-H. Küttner: *Dubbel Taschenbuch für den Maschinenbau*. Springer Verlag, 1990. .

## Luki uk jir
* Internetpräsenz von ''Becker Marine Systems'' (Ruderanlagen, Propellerdüsen)

## Jit ek diar
* Mantelpropeller
Skepsnumer

Di **Skepsnumer** es dat Teeken fan en Skep, wat aur di hiili Tir, wat dit önerwai es, ek foranert uur, uk wan dit Skep forkoopet uur of bütlöning förter faart (Ütflagt uur).

## IMO-Numer
Di IMO *(engl.: International Maritime Organization, IMO; franz.: Organisation maritime internationale, sölr.: Internatsjonaali Seefaarts-Organisatsjoon)* es en Organisatsjoon fan di Foriinigti Natsjoonen (UN). Jü heer 170 Meföligerstaaten, en trii uur diartö reeknet (associated).
Di Imo heer dit Moto: "Seeker en efitsienti Faart üp riin See-Weetern", en diarom aarbert jü töögen Skeps-Bidraiern en Skepsfaarers, wat Skit iin ön't Weeter smit. Jü paset uk üp, dat di Seefaarers gur Aarbersplaatsen haa of fo. En Diil fan di Aarber es di IMO-Numer.

Me des Numer es en Skep aural üp Wārel tö finj, uk wan et al lung en üđer Flagi of Noom heer. Jü es sawat üs di VIN (Vehicle Identification Number, Köörgistelnumer) bi't Auto.
Di IMO-Numer mut iin ön Rump en Maskiinenrüm sa skrewen uur, dat di söner Giwalt ek wechgair (Numer üs Hööler wechbreni, iin ön't Iirsen breni (Lasergrawuur) of āpsweisi). Di Numer es en Taal me 7 Stairen, wat ek weđer ütdönen uur, wan dit Skep me di Numer wech es.
Sent 2002 mut di Numer uk achtern of ön di Sir fan't Skep tö lees wiis. Diar leengt et man, wan di diar hen maalet es.

Skeepen me ain Keeningen sa üs Krichskeepen, Feskeriispeepen en Füürskeepen brük niin IMO-Numer

## Lloyd’s Register
Di Klasifikatsjoons-Selskep Lloyd's heer jerer en Numer fuar ark Skep ütdönen. Fuar des fo di Skeepen nü IMO-Numern. Lloyd's heer jest di IMO-Teeken ütdönen, nü maaket dit man IHS Fairplay.

## Forskel-Signāl, Rööpteeken

Dit Forskel-Signāl uur me di Registriaring ön't Skepsregister fuar dit Skep tödiilt.
Des es da metjens uk dit Rööpteeken (engl. *call sign*) fuar di Seefunk, en dit es fan Bokstaawen en Taalen töhopset.
Des es beeter (gauer en ginauer) tö forstuun üs Skepsnoomen.

## Feskerii-Keenteeken
Di Feskern brük niin IMO-Numer ön jaar Kutern skriif, aurdat ja ain Keenteeken fo.
Dit diari *Feskerii-Keenteeken* es fuar Fangskeepen fuarskrewen. 

Jir es en Listi fan di Feskerii-Keenteeken ön Dütsklön'

## Luki uk jir
* IMO-Numer, Skepsnoom of biiring iindö en sjuk. -Fuul Formaak!
* Eeđer Registiaring giar dit jir uk (IHS-Fairplay)
* Wan em IMO-Numern sjukt, ken em jens jir luki (Iinfach üp en Skepspositjoon kliki)
* Rööpteeken fan ali Lönen.
* Skeps-Keenteekningen (Holönsk)
* Jir ken em me dit Rööpteeken, di Noom of di IMO Skeepen finj en salev editiari!

## Futnooten
IMO

Wat menst dü?

* at International Maritime Organization
* IMO - det ufkörtang för *in my opinion*-> Jargon ön't Nat (Internetjargon)
* det IMO-skapsnumer
Jargon ön't Nat (Internetjargon)

**Des Sir weeget** en Saamlig fan Bokstaawen-"Kuurt Bigrepen" en Akronyymi, wat ön't Nat fuarkum ken.
Ja uur fuar't Miist iin ön Chats, Diskusioonsfooren of E-Mails (Natpost) of SMS esf. brükt. Ja uur fan masi Liren forstönen, wat masi ön't Nat önerwai sen en diar fuul me maaki.
Aaftinoch kum des Bokstaawen-Fragmenti fan amerikānsk Engelsk. Ja ken likfuul me gurt of lij Bokstaawen skrewen wiis. Hok Liren maaki uk Stjernken fuar en achter jam, sa üs "*lol*", dit jit dit salev üs "LOL".

Ek forklaaret uur jir:
* Reekenmaskiinen-Spölster-Jargon
* Kuurt Bigrepen fan di IT-Technik
* Emoticons, beeter bikeent üs Smileys
* Kuurt Bigrepen üs Tel. of Pkw
esf.

Dat et iinfach blift, waar Engelsk en Dütsk stuun leten. *Hoken Lest heer, ken dit hol aurset!*

## Tabeli fan Akronyymi und Kuurt-Bigrepen

### 0–9

### A

### B

### C

### D

### E

### F

### G

### H

### I

### J

### K

### L

### M

### N

### O

### P

### Q

### R

### S

### T

### U

### V

### W

### X

### Y

## Achterön
### Luki uk jir

* www.acronymfinder.com – engelski Kuurt-Bigrepen
* acronyms.thefreedictionary.com – engelski Kuurt-Bigrepen
* Kürzel v2.76 – systemātisk Töhopsteling fan Kuurt-Bigrepen en Emoticons

### Futnooten
Propeler

En **Propeler** es diarfuar diar, di Kraft fan en Maskiin, wat üs en Rotatsjoon ofdönen uur, tö en Ön- of Ofdreftskraft omtöset. Propelern kum fuaral bi Skeepen en Fliigers fuar.

## Bi Skeepen

Di iinfachst Aart fan en Propeler-Öndreft es aur en Weli, en achter di Propeler sit en Ruuder.
Dit Omseten fan di Kraft let höm me en Kort-Düüsi forbeeteri. Dat di Propeler wat muar eeđer di Kraft, wat fan di Maskiin kumt, aarberi ken en dat dit Skep uk iinfacher töbeek faar ken, diarfuar jeft et Forstel-Propelern.
Forskeligi Skeepen, hur di Maskiin hoog drait, haa jit Gitriibi fuar di Propelern, dat di ek jüst sa hoog draii en da jit Lucht önsüügi. Wan Lucht of Maskiinenrook önsüüget uur, da faart dit ek muar rocht.

Wan dit beeter uur skel (Beeter Omseting fan di Kraft of Propeler en Ruuder iin ön jen Giraat), da skel em wat üđers haa, sa üs:

* Voith-Schneider-Propelern
* Schottel-Propelern
Rungholt (muardüüdag)

Wat meenst Dü?
* Rungholt, det onergingen saarep
* Rungholt_(Föriskep, 1992) 
*  (Mooring)
* Rungholt (Pasajiirskep), di Haligföri.
Rungholt

**Rungholt** wiar en siidlang üüb det onergingen eilun Strun (=&nbsp;Ual-Nuurdstrun) uun Nuurdfresklun. Hat as bi't Ööder Marcellusflud (=&nbsp;*Iarst grat mandränke*) di 16. Janewoore 1362 onergingen.

Rungholt wiar det hoodsteed faan a Eedomshiird, diar efter't Ööder grat mandränke 1634 ei muar tu hualen wiar.

## Luke uk diar

* Detlev von Liliencron

* Nuurdstrun
Rööpteeken

Dit **Rööpteeken** (engl. *call sign*) uur me di Registriaring ön't Skepsregister fuar dit Skep tödiilt. Des es da metjens uk dit Forskel-Signāl fuar di Seefunk. Hat es fan Bokstaawen en Taalen töhopset. Des es beeter (gauer en ginauer) tö forstuun üs Skepsnoomen. 

## Leengi da di Noomen ek?
Aliining ön NF jeft et jaa tömendst tau Skeepen, wat "Nordfriesland" jit.

Me Rööpteeken jit 
* Nordfriesland, dit Pasajiirskep fan Pelworem, DJHX, 
* Nordfriesland, di Föri fan di W.D.R, DJLK.

Diartö kumt, dat dit Rööpteeken me di Bokstaawen eeđer't NATO-Alphabeet sair uur skel
Eeđer't NATO-Alfabeet jit Bispöl 1 da *Delta-Juliet-Hotel-Xray*, Bispöl 2 es *Delta-Juliet-Lima-Kilo*. 

Di Skeepen ken jaar Rööpteeken uk me Flagen weegi
* Nordfriesland Pellworm:  Delta -  Juliet -  Hotel -  Xray

* Nordfriesland Föör:  Delta -  Juliet -  Lima -  Kilo

Des uur fuar't Miist bluat fan Skeepen maaket, hur al en üđer Keening ön stuunt, sa üs Militeerskeepen.

Wan en Skep wech kumt of fan di Funkforkiir nomen uur (Ütflagt uur), da uur dit Rööpteeken fuar't Miist fuar tiin Jaaren ek nomen. Di DGzRS heer man fuar höör nii Skep ön Büsum (2012) dit Rööpteeken fan't ual Skep aurnomen.

Wan en Skep en nii Flagi fo, da uur fan di Staat tö di Flagi en nii Rööpteeken ütdönen. 

Dütsk Skeepen haa Rööpteeken me fjuur Bokstaawen, hurfan di jest trii fan "DAA" bit "DRZ" gung.

Üđer Lönen haa üđer Keeningen, sa üs Spānien (AMA-AOZ), Antigua en Barbuda (V2A-V2Z) of Zypern (5BA-5BZ).

### Wat jit dit fuar Nuurđfriislön?
Dit Föriskep Sylt Express es naa Zypern ütflagt. Dit heer dit Rööpteeken 5BFF3. Hualev sa slem, kür em sii.
Skeepen, wat di salev Noom haa, sen me dit Rööpteeken klaar ütenachtler tö hual.

## Futnooten
Rungholt (Pasajiirskep)

Di ***Rungholt*** es en lijj holten Föriskep, wat fan di fastlöning Haawen Schlüttsiel wech hentö di Haligen Hoogi, Ual Lön en Gröödi faart. Hat es dit iinsig Skep, wat tö fast Tiren uk naa Ual Lön (Oland) faart.

Wan jü ek üs Linien-Föri trinjom di Haligen önerwai es, maaket di *Rungholt* uk Ütfaarten hentö di Saligsönen of me hok Mensken üt, fuar Seediirtern tö fangi en tö weegi.
Di Rungholt stuunt uk fuar "sanfti Tourismus": Fuar di Ütfaarten sen di Pasajiirtaalen bigrenst.

## Luki uk jir
* Föriskep
* Uwe Petersen en sin "Rungholt" ön't Nat
Feskerii-Keenteeken ön Dütsklön'

Dit **Feskerii-Keenteeken** es fuar Fangskeepen fuarskrewen. Et uur fan Bokstaawen, wat di Haimāthaawen weegi en en Registriaringsnumer töhopset.

Feskeriikeenteeken jeft et fuar Skeepen, wat üp hoogi See feski en fuar des, wat nai bi di Weeterkanten önerwai sen.

Di Feskern brük aur des uk förter niin Skepsnumer tö weegi. Fuar di Spreekfunk es alis jüst sa üa bi ali Skeepen, diar jeft et Rööpteeken, wat fastlair sen.

### Fuar hoogi See

:

### Feskerii nai bi di Weeterkanten

2006 es di Feskerii-Ördning anert uuren, da waar nii Keenteeken fuar forskeligi Feskerii-Grünen ütdönen. Bi des staant da "(Sent 2006)". Hok Teeken sen uk wechfeelen, bi des staant "(ual)".

**Senerk interisant** kür't wiis en luki jens öner "S" üs "Schleswigsch", wat diar alis Keenteeken her. 
Des sen wes jit fan di Jest Wārelkrich en diarfuar.

#### A
:
#### B
:
#### C
:
#### D
:
#### E
:
#### F
:
#### G
:
#### H
:
#### I
:
#### J
:
#### K
:
#### L
:
#### M
:
#### N
:
#### O
:
#### P
:
#### R
:
#### S
:
#### T
:
#### U
:
#### V
:
#### W
:
#### Z
:

## Luki uk jir
* Skeps-Keenteekningen (Holönsk)

## Futnooten
Rungholt (Skep, 1992)

Di **Rungholt** es en Föriskep fuar Autos en Pasajiiri. Jü faart fuar di Wyker Dampskeepen-Reederii Föör-Aamrem

## Histoorii
Di Rungholt waar 1992 bi di Hüsümer Skepswerev becht. Jü es eeđer di "Föriskeepenseerie" becht, wat 1972 me di "Schleswig-Holstein II" bigent waar (Biskriiwing üp di Sir aur di W.D.R.).
Bi ark nii Skep waar wat forbeetert: Wiar't bi di "Nordfriesland V" (1978) en di "Uthlande IV" (1980) di hydraulisk Bugwisiiri of di Forleengering en bi di "Schleswig-Holstein III" fan 1988 en Retingsbuat me Bensiinmotoor, sa wiar't bi "Rungholt" en nii, breereri Rump, gurter Maskiinen en Propelers, wat iin ön Kort-Düüsen löp. Forskeligi üđer Modernisiaringen fan di ialer Skeepen waar uk metjens me iinbecht. Nii wiar dit hydraulisk Wisiir, wat nü uk achtern iinbecht waar.

Ön di 10. April 1992 waar di "Rungholt" tö Weeter leten. Döpt waar jü fan Hanna Bradhering. Tö Proof waar ön di 29. Mai 1992 faart. 
Sent Juuni 1992 es di Föri twesken Daagibel, Wyk en Witdün önerwai.

## Senerkhairen aur di Rungholt
* Di Piiler me di Rookröören sit ek muar üp Tweskendek, di sen en Dek hooger üp't Senskiindek.
* Di Rungholt heer üs jest Autoföri bi di W.D.R. uk achtern en Hydraulik-Wisiir.
* Di Föri es knap 2 Meeters breerer üs di ialer Skeepen.
* Di Maskiinen haa ombi 70% muar Kraft üs bi di ialer Skeepen bit 1980.

## Giar't jit förter?
Eeđer di "Rungholt" kām jit dit leest Skep fan di Reeg, di Nordfriesland VI (1995). Diar sen di Foraneringen bal ek muar tö keen, man fan di Technik waar dach jit en bet wat maaket. Sa markiaret di Nordfriesland VI dit Jen fan en lüng Reeg aur 23 Jaaren.
Di Rungholt, di Nordfriesland en höör tau litjer Sesterskeepen wiar bit 2010 dit Maat fan di Föriskepsforkiir langs di Priili.
Di litjer Skeepen sen forswünen (Fuar't Miist forkoopet, ek wechdönen), man di Rungholt en di Nordfriesland skel dach temelk wes jit hok Jaaren me langs laap.

## Luki uk jir
* Föriskeepen ön Nuurđfriislön
* Wyker Dampskeepen-Reederii (Dütsk)
* Biskriiwing bi di WDR (Dütsk)

## Futnooten
Heewer

**Heewer** (*Avena*) het en hialer rä plaantenslacher faan det famile swetgäärs (*Poaceae*). Miast ment am mä *heewer* det fuderplaant *[[Avena sativa]]*.

## Slacher
Diar jaft at amanbi 23 slacher. Heer as en ütjwool:

* *Avena abyssinica* Hochst.
* *Avena barbata* Pott ex Link
* *Avena brevis* Roth
* *Avena byzantina* K.Koch
* *Avena fatua* L.
* *Avena longiglumis* Durieu
* *Avena nuda* L.
* Heewer (*Avena sativa* L.), det fuderplaant
* *Avena saxatilis* (Lojac.) Rocha Afonso
* *Avena sterilis* L.
* *Avena strigosa* Schreb.

## Nat
Heeewer woort fööraal üs fuderplaant, oober uk üs iidj för a minsken uun furem faan heewerflooken brükt.

## Spreegwurden
* *A duas läät ham ei ufhanle mä en amer heewer*

## Luke uk diar

* Uni Hamborag: A-Z der Nutzpflanzen (sjiisk)

## Futnuuten
Ris

**Ris** (*Oryza*) het en hialer rä plaantenslacher faan det famile swetgäärs (*Poaceae*). Ris hää en grat bedüüdang üs iidj för a minsken, fööraal di slach *[[Oryza sativa]]*.

## Slacher
* *[[Oryza australiensis]]*
* *[[Oryza barthii]]*
* *[[Oryza brachyantha]]*
* *[[Oryza eichingeri]]*
* *[[Oryza glumaepatula]]*
* *[[Oryza glaberrima]]*
* *[[Oryza grandiglumis]]*
* *[[Oryza latifolia]]*
* *[[Oryza longiglumis]]*
* *[[Oryza longistaminata]]*
* *[[Oryza meridionalis]]*
* *[[Oryza meyeriana]]*
* *[[Oryza minuta]]*
* *[[Oryza neocaledonica]]*
* *[[Oryza nivara]]*
* *[[Oryza officinalis]]*
* *[[Oryza punctata]]*
* *[[Oryza rhizomatis]]*
* *[[Oryza ridleyi]]*
* *[[Oryza rufipogon]]*
* *[[Oryza sativa]]*
* *[[Oryza schlechteri]]*

## Luke uk diar

* Kurn
Ris (slach)

**Ris** of uk **asiaatisk ris** (*Oryza sativa*) as en plaantenslach faan det famile swetgäärs (*Poaceae*). Ris hää en grat bedüüdang üs iidj för a minsken. 

## Bilen

Oryza sativa MHNT.BOT.2015.2.52.jpg|*Oryza sativa* - MHNT



## Bedüüdang
 

## Luke uk diar
Heewer (slach)

**Heewer** of uk **Echt Heewer** (*Avena sativa*) as en plaantenslach uun det skööl faan a Heewerplaanten (*Avena*).

## Bedüüdang
Heewer woort brükt üs strä, kurn, heewergroot, heewerflooken of heewermeel, man uk uun a medesiin woort det iinsaat. Heewer as en huuchwäärdag kurn.


Uun't juar 2010 kaam üüb en hektaar uun't madel 21,6 dt iin, uun Sjiisklun oober 42,6 dt.

## Wäärdaghaid

Di braanwäärs as 1409 kJ of 336 kilokaloriin/kcal üüb 100 g.

## Kwelen


## Luke uk diar