open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Richard Pattinson (Onerguwernöör faan Haliglun)

Major **Richard Pattinson** (* 1809; † 1875) wiar faan 7. Marts 1857 tu 14. Mei 1863 britisk onerguwernöör faan Haliglun.

## Luke uk diar
* https://www.npg.org.uk/collections/search/portrait/mw261827 Portreet faan Richard Pattinson an sin wüf faan det *National Portrait Gallery* (üüb Ingels).
Wil Pitersile

**Wil Pitersile** (*Petroselinum segetum*) as ään faan tau slacher uun det skööl faan a Pitersileplaanten (*Petroselinum*). Jo hiar tu det famile faan a Skiremplaanten (*Apiaceae*). Wil Pitersile lewet uun Waast- an Süüdeuroopa.

## Luke uk diar
Béja (Guwernement)

Det **Béja Guwernement** (üüb Araabsk: ولاية باجة‎ *Wilāyat Bājah*; üüb Fraansöösk: *Le Gouvernorat de Béja*) as ian faan dön fjauer-an-twuntig guwernementen faan Tuneesien. Det hee 303.032 lidj (2014). At hoodsteed faan’t guwernement as Béja.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At guwernement hee njüügen lunkreiser (üüb Fraansöösk: *délégations*):
* Amdoun
* Béja Nord
* Béja Sud
* Goubellat
* Medjez el-Bab
* Nefza
* Téboursouk
* Testour
* Thibar

## Kwelen
Ben Arous (Guwernement)

Det **Ben Arous Guwernement** (üüb Araabsk: ولاية بن عروس‎ *Wilāyat Bin ‘Arūs*; üüb Fraansöösk: *Le Gouvernorat de Ben Arous*) as ian faan dön fjauer-an-twuntig guwernementen faan Tuneesien. Det hee 631.842 lidj (2014). At hoodsteed faan’t guwernement as Ben Arous.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At guwernement hee twaalew lunkreiser (üüb Fraansöösk: *délégations*):
* Ben Arous
* Bou Mhel el-Bassatine
* El Mourouj
* Ezzahra
* Fouchana
* Hammam Chott
* Hammam Lif
* Mohamedia
* Medina Jedida
* Mégrine
* Mornag
* Radès

## Kwelen
Araalienplaanten

**Araalienplaanten** (Araliaceae) san en plaantenfamile uun det order faan a Apiales. Diar hiar tau onerfamilin mä 43 bit 55 sköölen an amanbi 1450 slacher tu. Jo lewe miast uun a troopen.

## Onerfamilin
* Hydrocotyloideae
* Aralioideae

## Sköölen
Anakasia – Aralia – Astrotricha – Brassaiopsis – Cephalaralia – Cheirodendron – Chengiopanax – Cussonia – Dendropanax – Eleutherococcus – Fatsia – Gamblea – Harmsiopanax – Hedera – Heteropanax – Hunaniopanax – Hydrocotyle – Kalopanax – Macropanax – Megalopanax – Merrilliopanax – Meryta – Motherwellia – Neopanax – Oplopanax – Oreopanax – Osmoxylon – Panax – Pentapanax – Plerandra – Polyscias – Pseudopanax – Raukaua – Schefflera – Seemannaralia – Sinopanax – Stilbocarpa – Tetrapanax – Trachymene – Trevesia – Woodburnia

## Luke uk diar
Schefflera (skööl)

**Schefflera** (ütjspreegen: *Schefleera*) of **Strualaraalien** (*Schefflera*) san en plaantenskööl uun det famile faan a Araalienplaanten (Araliaceae). Diar jaft at 500 bit 1100 slacher faan. Jo waaks miast uun a troopen faan Aasien an Austraalien.

## Wichtag slacher

Schefflera Actinaphylla.jpg|Sch. actinophylla
Starr 020108-0006 Schefflera arboricola.jpg|Sch. arboricola
Schefflera gabriellae MHNT.BOT.2010.6.60.jpg|Holt faan Sch. gabriellae
Schefflera wallichiana.jpg|Sch. wallichiana


## Luke uk diar
540

**540** wiar det fiartigst juar faan det 6. juarhunert. At juar begand mä’n Söndai uun de Juliaans kalender. 

## Bejewenhaiden
**Ünbekäänd dootem**
* Vishnugupta Candraditya wurd köning faan det Gupta-Rik uun Inje.
* Ildibad wurd köning faan a Uastgooten.
* Jinheung wurd köning faan det Silla Köningrik uun Korea.

## Bäären
**Ünbekäänd dootem**
* Yōmei, keiser faan Jaapaan († 587)
* Columban faan Luxeuil, irsk misionaar († 615)

## Störwen
* 06. Febrewoore: Vedast, baskop faan Arras
**Ünbekäänd dootem**
* Dignaga, indisk loogiker (* 480)
618

## Bejewenhaiden
* 11. April of 18. Jüüne: Det Sui Dünastii faan Schiina kaam tu aanj. A feerer faan rebelen, Li Yuan, naam at hoodsteed Luoyang, an keiser Yang wurd ambroocht. Li Yuan proklamiaret at grünjleien faan det Tang Dünastii an wurd det iarst keiser diarfaan üüs Gaozu.

## Störwen
* 11. April of 18. Jüüne: Keiser Yang faan Schiina (* 569)
604

## Bejewenhaiden
* 13. August: Yang Guang wurd keiser faan Schiina üüs keiser Yang.

## Störwen
* 13. August: Keiser Wen faan Schiina (* 541)
Gaozu (Tang)

Keiser **Gaozu** faan det Tang-Dünastii (üüb Schineesk: 唐 高祖 *Táng Gāozǔ*; * 566; † 25. Jüüne 635) wiar de iarst keiser faan det Tang-Dünastii. Hi het uursprüngelk Li Yuan (üüb Schineesk: 李渊 *Lǐ Yuān*). Hi stört uun't juar 618 det Sui-Dünastii an regiaret tu sin uftoonking uun September 626.

## Luke uk diar
1402

**1402** wiar det naist juar faan't 15. juarhunert.

## Bejewenhaiden
* 17. Jüüle: Zhudi wurd keiser faan Schiina üüs Yongle.
* 20. Jüüle: Nai bi Angora (*Ankara* faan daaling) ferlus a osmaanen oner sultaan Bayesit I. en slacht mä a mongoolen oner Tamerlan. Bayesit wurd gefangennimen.

## Bäären

## Störwen
* 13. Jüüle: Keiser Jianwen faan Schiina (* 1377)
Siigbleedplaanten

A **Siigbleedplaanten** (Caprifoliaceae, faan lat. capra = at siig an folium = at bleed) san en plaantenfamile uun det order faan a Dipsacales. Diar hiar sääks onerfamilin an amanbi 40 sköölen tu.

## Onerfamilin
Caprifolioideae – Diervilloideae – Dipsacoideae – Linnaeoideae – Morinoideae – Scabiosoideae – Valerianoideae

## Sköölen
Abelia – Aretiastrum – Astrephia – Bassecoia – Belonanthus – Centranthus – Cephalaria – Diabelia – Diervilla – Dipelta – Dipsacus – Ebulum – Fedia – Heptacodium – Knautia – Kolkwitzia – Leycesteria – Linnaea – Lomelosia – Lonicera – Metalonicera – Morina – Nardostachys – Patrinia – Phenianthus – Phyllactis – Plectritis – Pseudobetckea – Pterocephalidium – Pterocephalodes – Pterocephalus – Pterothamnus – Pycnocomon – Scabiosa – Simenia – Sixalix – Spongostemma – Succisa – Succisella – Symphoricarpos – Triosteum – Triplostegia – Valeriana – Valerianella – Vesalea – Weigela – Xylosteon – Zabelia

## Luke uk diar
541

## Bejewenhaiden
**Ünbekäänd Dootem**
* Totila wurd köning faan a Gooten.

## Bäären
* 21. Jüüle: Keiser Wen faan Schiina († 604)
1403

**1403** wiar det traad juar faan't 15. juarhunert.

## Bejewenhaiden
**Ünbekäänd dootem**
* Beijing wurd at hoodsteed faan Schiina.

## Bäären
* 22. Febrewoore: Kaarl VII., köning faan Frankrik († 1461)

## Störwen
* 08. Marts: Bayezid I., osmaans sultaan (* 1354)
1424

## Bejewenhaiden
* 07. September: Zhu Gaochi wurd keiser faan Schiina üüs Hongxi.

## Störwen
* 12. August: Keiser Yongle faan Schiina (* 1360)
1435

**1435** wiar det fiiw-an-dörtigst juar faan det 15. juarhunert. 

## Bejewenhaiden
* 07. Febrewoore: Zhu Qizhen wurd keiser faan Schiina üüs Yingzong.

## Störwen
* 13. April: Kasimir V., hertooch faan Pomern (* efter 1380)
1457

## Bejewenhaiden
* 11. Febrewoore: Zhu Qizhen wurd weler keiser faan Schiina üüs Tianshun.
* 30. Oktuuber: Pasquale Malipiero wurd *Doge* faan Venedig.

## Störwen
* 14. Marts: Keiser Jingtai faan Schiina (* 1428)
* 01. Nofember: Francesco Foscari, *Doge* faan Venedig (* 1373)
* 24. Deetsember: Köning Danjong faan det Joseon Köningrik uun Korea (* 1441)
1425

## Bejewenhaiden
* 27. Jüüne: Zhu Zhanji wurd keiser faan Schiina üüs Xuande.
* 21. Jüüle: Johannes VIII. Palaiologos wurd keiser faan det Uaströömsk Rik.

## Störwen
* 29. Mei: Keiser Hongxi faan Schiina (* 1378)
* 31. Jüüle: Manuel II Palaiologos, keiser faan det Uaströömsk Rik (* 1350)
1427

## Bäären
* 29. Nofember: Zhu Qizhen, keiser faan Schiina 1435-1449 üüs *Yingzong* an 1457-1464 üüs *Tianshun* († 1464)
1368

## Bejewenhaiden
* 23.Janewoore: Zhu Yuanzhang wurd keiser faan Schiina üüs Hongwu. Det Ming Dünastii wurd deheer dai grünjlaanjen.
1449

## Bejewenhaiden
* 06. Janewoore: Konstantinos XI. Palaiologos wurd keiser faan det Uaströömsk Rik.
* 22. September: Zhu Qiyu wurd keiser faan Schiina üüs Jingtai.
1477

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 15. Nofember: Köning Alfons V. toonket uf. Sin dring Johannes II. wurd köning.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 04. Jüüle: Johannes Aventinus, tjiisk chronist († 1534)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 05. Janewoore: Kaarl de Dristig, hertooch faan Burgund (* 1433)
1476

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 04. Marts: Andrea Vendramin wurd *Doge* faan Venedig.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 28. August: Kanō Motonobu, jaapaans konstmooler († 1559)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 23. Febrewoore: Pietro Mocenigo, *Doge* faan Venedig (* 1406)
* 06. Jüüle: Regiomontanus (Johannes Müller), tjiisk astronoom an matemaatiker (* 1436)
1415

**1415** wiar det füftanjst juar faan det 15. juarhunert.

## Bäären
* 10. Marts: Wasili II., Gratfürst faan Moskau († 1462)
1462

## Bejewenhaiden
* 12. Mei: Cristoforo Moro wurd *Doge* faan Venedig.

**Ünbekäänd dootem**
* Borigsem, Dunsem an Madlem (üüb Feer) wurd at iarst keer skraftelk neemd.

## Störwen
* 27. Marts: Wasili II., gratfürst faan Moskau (* 1415)
* 07. Mei: Pasquale Malipiero, *Doge* faan Venedig (* amanbi 1392)
1474

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 14. Deetsember: Pietro Mocenigo wurd *Doge* faan Venedig.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 08. September: Ludovico Ariosto, italjeens dachter († 1533)
* 13. Oktuuber: Mariotto Albertinelli, italjeens konstmooler († 1515)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 24. Mei: Adolf X., graaf faan Holstian-Pinneberig (* 1419)
* 01. Deetsember: Nicolò Marcello, *Doge* faan Venedig (* 1397)
1472

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 15. Febrewoore: Piero di Lorenzo de' Medici, hersker faan Florens († 1503)
* 28. Marts: Fra Bartolomeo, italjeens konstmooler († 1517)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 04. Jüüne: Nezahualcoyotl, asteekisk dachter an hersker faan Texcoco (* 1402)
1463

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 25. Mei: Stjepan Tomašević, despot faan Serbien an letst köning faan Bosnien (* 1438)
1404

**1404** wiar det fjuard juar faan det 15. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 09. Febrewoore: Konstantinos XI. Palaiologos, letst keiser faan det Uaströömsk Rik († 1453)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
1470

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 03. Oktuuber: Heinrich VI. wurd weler köning faan Ingelun.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 01. Janewoore: Magnus I., hertooch faan Saksen--Lauenborig († 1543)
* 20. Mei: Pietro Bembo, italjeens humanist († 1547)
* 30. Jüüne: Kaarl VIII., köning faan Frankrik († 1498)
* 10. Oktuuber: Selim I., sultaan faan det Osmaans Rik († 1520)
* 02. Nofember: Eduard V., köning faan Ingelun († 1483?)
* 05. Deetsember: Willibald Pirckheimer, tjiisk humanist († 1530)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 02. Janewoore: Heinrich Reuß faan Plauen, huuchmääster faan de Tjiisk Orden (* 1400)
* 18. Janewoore: Keiser Go-Hanazono faan Jaapaan (* 1419)
* 15. Mei: Kaarl VIII., köning faan Sweeden (* 1408 of 1409)
1468

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 23. September: Yejong wurd köning faan det Joseon Köningrik uun Korea.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 17. Janewoore: Skanderbeg, albaans fürst (* 1405)
* 26. Febrewoore: Johannes Gutenberg, ütjfinjer faan de neimuuds bukdrük.
* 23. September: Sejo, köning faan det Joseon Köningrik uun Korea (* 1417)
1433

## Bejewenhaiden
* 14. August: Eduard I. wurd köning faan Portugal.

## Störwen
* 14. August: Köning Johannes I. faan Portugal (* 1358)
* 01. Deetsember: Keiser Go-Komatsu faan Jaapaan (* 1377)
1428

**1428** wiar det aacht-an-twuntigst juar faan det 15. juarhunert.

## Bejewenhaiden
* 07. September: Go-Hanazono wurd keiser faan Jaapaan.

## Störwen
* 30. August: Keiser Shōkō faan Jaapaan (* 1401)
1413

**1413** wiar det tretanjst juar faan det 15. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 21. Marts: Heinrich V. wurd köning faan Ingelun.
* 05. Jüüle: Mehmed I. wurd sultaan faan det Osmaans Rik.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 20. Marts: Heinrich IV., köning faan Ingelun (* 1367)
* 26. Deetsember: Michele Steno, *Doge* faan Venedig (* amanbi 1331)
1421

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 26. Mei: Murad II. wurd sultaan faan det Osmaans Rik.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 06. Deetsember: Heinrich VI., köning faan Ingelun († 1471)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 26. Mei: Mehmed I., sultaan faan det Osmaans Rik (* 1389)
* 17. August: Johann Skondelev, baskop faan Sleeswich (* *ünbekäänd*)
1442

## Bäären
* 28. April: Köning Eduard IV. faan Ingelun († 1483)
* 03. Jüüle: Keiser Go-Tsuchimikado faan Jaapaan († 1500)
1412

**1412** wiar det twaalewst juar faan det 15. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
05. Oktuuber: Keiser Go-Komatsu faan Jaapaan toonket uf. Shōkō wurd keiser faan't lun.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
## Störwen – Sturwen – Stürwen
1444

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* August: Sultaan Murad II. faan det Osmaans Rik toonket uf. San dring Mehmed II. wurd sultaan.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
## Störwen – Sturwen – Stürwen
1445

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 01. Marts: Sandro Botticelli, italjeens konstmooler († 1510)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
1438

**1438** wiar det aacht-an-dörtigst juar faan det 15. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 01. Janewoore: Albrecht II. wurd köning faan Ungarn.
* 13. September: Alfons V. wurd köning faan Portugal.

**Ünbekäänd dootem**
* Aalkersem, Njiblem, Ööwenem an Wraksem wurd at iarst keer skraftelk neemd.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 09. September: Eduard I., köning faan Portugal (* 1391)
1399

**1399** wiar det njüügen-an-neegentigst juar faan det 14. juarhunert.

## Bejewenhaiden
* 29. September: Richard II. toonket üüs köning faan Ingelun uf.
* 30. September: Heinrich IV. wurd köning faan Ingelun.
Selim I.

**Selim I.** (üüb Osmaans Türkisk: سليم اول, *Selīm-i Evvel*, üüb Türkisk: *Birinci Selim*; * 10. Oktuuber 1470 uun Amasya; † 21. September 1520 bi Çorlu) wiar faan 24. April 1512 tu san duas sultaan faan det Osmaans Rik. Uun sin regiaringstidj wurd Egypten dial faan det Osmaans Rik.

Hi wurd uun det Yavuz Selim Moschee uun Konstantinoopel begreewen.

## Luke uk diar
* *Sultaanen faan't Osmaans Rik uun't seekstanjst juarhunert*: Bayesid II. (1481-1512), Selim I. (1512-1520), Süleyman I. (1520-1566), Selim II. (1566-1574), Murad III. (1574-1595), Mehmed III. (1595-1603).
Murad III.

**Murad III.** (üüb Osmaans Türkisk: مراد ثالث *Murād-ı s̱ālıs̱*, üüb Türkisk: *Üçüncü Murat*; * 4. Jüüle 1546 uun Manisa; † 16. Janewoore 1595) wiar faan 15. Deetsember 1574 tu san duas sultaan faan det Osmaans Rik. Hi hed nian neeging tu't politiik; sin tidj ferbroocht hi uun seelskap faan musikers, dachtern an kloonen. At regiaring faan't rik wurd faan a gratwesiir Sokollu Mehmed Pascha tu sin ambringung uun Oktuuber 1579 feerd. A inflööd faan't Harem hed san hööchteponkt uun sin regiaringstidj.

## Leewent
Murad wurd 4. Jüüle 1546 uun Manisa bäären. Hi wiar de äälst dring faa sultaan Selim II. an Afife Nurbanu. Uun't juar 1557 wurd hi tu a guwernöör faan Akşehir neemd. Uun't ääler faan aagetanj wurd hi tu a guwernöör faan Saruhan neemd. San ualaatj sultaan Süleyman I. stoorew, üüs Murad 20 juar ual wiar, an san aatj wurd de nei sultaan. Selim II. bruch traditschuun an stjüürd bluat sin äälst dring ütj a palast, am en prowins tu regiarin. Murad wurd tu Manisa stjüürd.

Selim stoorew 1574 an Murad wurd do sultaan. Hi ded order, dat sin fiiw breler troch wirgin ambroocht weese. Sin autoriteet wurd faan a inflööd faan't Harem swaaket. Uun sin regiaringstidj wurd at rik faan kriiger uun't nuurdgrens an uastgrens preeget. 1578 begand en lung an jüür fialtooch jin Persien. A kosten faan a krich moost dialwiis faan faan en jilwechwäärting finansiaret wurd an kaam rewolten faan a Janitschaaren efter. 1593 bruch uun Euroopa de soneemd *Lung Türkenkrich* ütj, wat tu auer Murad san duas wooret.

## Luke uk diar
* *Sultaanen faan't Osmaans Rik uun't seekstanjst juarhunert*: Bayezid II. (1481-1512), Selim I. (1512-1520), Süleyman I. (1520-1566), Selim II. (1566-1574), Murad III. (1574-1595), Mehmed III. (1595-1603).
Süleyman I.

**Süleyman I.** (üüb Osmaans Türkisk: سليمان اول‎ *Süleyman-ı Evvel*; üüb Türkisk: *Birinci Süleyman*; * 6. Nofember 1494, 27. April 1495 of Mei 1496 uun Trabzon; † 7. September 1566 föör Szigetvár) wiar faan 30. September 1520 tu san duas sultaan faan det Osmaans Rik. Uun sin regiaringstidj lingt det geograafisk ütjdeening an't meecht faan't rik san hööchteponkt.

Hi wurd uun det Süleymaniye Moschee uun Konstantinoopel begreewen.

## Luke uk diar
* *Sultaanen faan't Osmaans Rik uun't seekstanjst juarhunert*: Bayezid II. (1481-1512), Selim I. (1512-1520), Süleyman I. (1520-1566), Selim II. (1566-1574), Murad III. (1574-1595), Mehmed III. (1595-1603).
Selim II.

**Selim II.** (üüb Osmaans Türkisk: سليم ثانى *Selīm-i s̱ānī*, Türkisk: *İkinci Selim*; * 28. Mei 1524, † 15. Deetsember 1574 uun Konstantinoopel) wiar faan 7. September 1566 tu san duas sultaan faan det Osmaans Rik. Hi wiar de iarst faan dön osmaans sultaanen, diar ham ei aktiiw am politiik an krichsfeering komert, man dönheer dingen iar tu san swiigerdring, de gratwesiir Sokollu Mehmed Pascha, auerleet. 

Hi wurd uun Hagia Sophia uun Konstantinoopel begreewen.

## Luke uk diar
* *Sultaanen faan't Osmaans Rik uun't seekstanjst juarhunert*: Bayezid II. (1481-1512), Selim I. (1512-1520), Süleyman I. (1520-1566), Selim II. (1566-1574), Murad III. (1574-1595), Mehmed III. (1595-1603).
Sokollu Mehmed Pascha

**Sokollu Mehmed Pascha** (üüb Osmaans Türkisk: سوکلو محمد پاشا‎ *Sokollu Meḥmet Pāšā*, üüb Türkisk: *Sokollu Mehmet Paşa*; üüb Serbokroaatisk: *Mehmed-paša Sokolović/Мехмед-паша Соколовић* [měxmet pâʃa sokǒːloʋitɕ]; * amanbi 1505 uun Sokol bi Rudo, Bosnien; † 12. Oktuuber 1579 uun Konstantinoopel) wiar en militeerkomandöör an sant 1565 gratwesiir faan det Osmaans Rik. Det Mehmed Paša Sokolović Brag uun Višegrad, Bosnien, as efter ham neemd.
Winrütjen

**Winrütjen** (*Ruta*) san en plaantenskööl uun det famile faan a Winrütjplaanten (Rutaceae). Jo lewe trinjam at Madlunsia bit Waastaasien.

## Slacher
R. angustifolia – R. buxbaumii – R. chalepensis – R. corsica – R. graveolens – R. lamarmorae – R. montana – R. suaveolens – R. thesioides – R. villosa

## Luke uk diar
Winrütj

At **Winrütj** of **Guardrütj** (*Ruta graveolens*) as en plaantenslach uun det skööl faan a Winrütjen (*Ruta*), an hiart tu a Winrütjplaanten (Rutaceae). Hat as al loong bekäänd üs gewürts an uun a medesiin.

## Bilen

Ruta graveolens jfg2.jpg|Bleed
Ruta graveolens 003.JPG|Bloos
Ruta graveolens distribution.svg|Spriadkoord



## Onerslacher
* Ruta divaricata
* Ruta hortensis

## Luke uk diar
Selim III.

**Selim III.** (üüb Osmaans Türkisk: سليم ثالث *Selīm-i s̱ālıs̱*, üüb Türkisk: *Üçüncü Selim*; * 24. Deetsember 1762 uun Konstantinoopel; † 28. Jüüle 1808 uk diar) wiar faan de 7. April 1789 tu de 29. Mei 1807 sultaan faan det Osmaans Rik. Hi fersoocht at regiaring faan't rik tu reformiarin, man wurd hi faan a Janitschaaren ufsaat an kurt diarefter ambroocht.

## Luke uk diar
* *Sultaanen faan det Osmaans Rik uun dön njüügentanjst an twuntigst juarhunerten*: Selim III. (1789–1807), Mustafa IV. (1807–1808), Mahmud II. (1808–1839), Abdülmedschid I. (1839–1861), Abdülasis (1861–1876), Murad V. (1876), Abdülhamid II. (1876–1909), Mehmed V. (1909–1918), Mehmed VI. (1918–1922).
Mehmed III.

**Mehmed III.** (üüb Osmaan Türkisk: محمد ثالث‎ Meḥmed-i s̱ālıs̱; Türkisk: *Üçüncü Mehmet*; * 26. Mei 1566, † 21. Deetsember 1603) wiar faan 15. Janewoore 1595 tu san duas sultaan faan det Osmaans Rik. En wichtig bejewenhaid faan sin regiaringstidj wiar de *Lung Türkenkrich* faan 1593 tu 1606, diaruun Mehmed üüs iarst sultaan sant Süleyman I. persöönelk at feering auernaam.

## Luke uk diar
* *Sultaanen faan't Osmaans Rik uun't seekstanjst juarhunert*: Bayezid II. (1481-1512), Selim I. (1512-1520), Süleyman I. (1520-1566), Selim II. (1566-1574), Murad III. (1574-1595), Mehmed III. (1595-1603).
Mustafa IV.

**Mustafa IV.** (üüb Osmaan Türkisk: مصطفى رابع‎ *Muṣṭafā-yi rābi‘*, üüb Türkisk: *Dördüncü Mustafa*; * 8. September 1779 uun Konstantinoopel; † 17. Nofember 1808 uk diar) wiar faan de 29. Mei 1807 tu de 28. Jüüle 1808 sultaan faan det Osmaans Rik. Efter't ufsaating faan Selim III. wurd Mustafa faan a fiinden faan Selim sin reformpolitiik tu a sultaan heewen. Bluat en juar lääder wurd hi salew ufsaat an faan Mahmud II. ütjbütjet, diar ham uun en widjer staheu ambroocht leet.

## Luke uk diar
* *Sultaanen faan det Osmaans Rik uun dön njüügentanjst an twuntigst juarhunerten*: Selim III. (1789–1807), Mustafa IV. (1807–1808), Mahmud II. (1808–1839), Abdülmedschid I. (1839–1861), Abdülasis (1861–1876), Murad V. (1876), Abdülhamid II. (1876–1909), Mehmed V. (1909–1918), Mehmed VI. (1918–1922).
Mahmud II.

**Mahmud II.** (üüb Osmaan Türkisk: محمود ثانى‎ *Mahmud-u s̠ānī*, üüb Türkisk: *İkinci Mahmut*; * 20. Jüüle 1785 uun Konstantinoopel; † 1. Jüüle 1839 uk diar) wiar faan de 28. Jüüle 1808 tu de 1. Jüüle 1839 sultaan faan det Osmaans Rik. 

Uun sin regiaringstidj wurd Serbien autonoom an Grekenlun suwereen. Hi maaged föl reformen an heewd 1826 a Janitschaaren ap.

## Luke uk diar
* *Sultaanen faan det Osmaans Rik uun dön njüügentanjst an twuntigst juarhunerten*: Selim III. (1789–1807), Mustafa IV. (1807–1808), Mahmud II. (1808–1839), Abdülmedschid I. (1839–1861), Abdülasis (1861–1876), Murad V. (1876), Abdülhamid II. (1876–1909), Mehmed V. (1909–1918), Mehmed VI. (1918–1922).
Abdülmedschid I.

**Abdülmedschid I.** (üüb Osmaans Türkisk: عبد المجيد اول‎ *Abdülmecīd-i evvel*, üüb Türkisk: *Birinci Abdülmecid*; * 25. April 1823 uun Konstantinoopel; † 25. Jüüne 1861 uk diar) wiar faan de 2. Jüüle 1839 tu san duas sultaan faan det Osmaans Rik. 

Hi maaget föl reformen, am't rik tu modernisiarin. Uun sin regiaringstidj streed at rik tup mä det Ferianigt Köningrik, Frankrik an Sardiinien jin Rüslun uun a Krimkrich (1853-1856).

## Luke uk diar
* *Sultaanen faan det Osmaans Rik uun dön njüügentanjst an twuntigst juarhunerten*: Selim III. (1789–1807), Mustafa IV. (1807–1808), Mahmud II. (1808–1839), Abdülmedschid I. (1839–1861), Abdülasis (1861–1876), Murad V. (1876), Abdülhamid II. (1876–1909), Mehmed V. (1909–1918), Mehmed VI. (1918–1922).
Bayesid II.

**Bayesid II.** (üüb Osmaans Türkisk: بايزيد ثانى *Bāyezīd-i s̱ānī*, üüb Türkisk: *İkinci Bayezid* of *İkinci Beyazıt*; * 3. Deetsember 1447 efter öler kwelen * Januar 1448; uun Dimotika (nü *Didymoticho*) uun Grekenlun faan daaling; † 26. Mei 1512 uk diar) wiar faan 22. Mei 1481 tu 24. April 1512 sultaan faan det Osmaans Rik. Uun Jüüle 1492 ferdreew de nei stoot Spanje sin jüüdsk an musliimisk lidj an stjüürd Bayezid en flot tu Spanje, am jo seeker tu osmaans lunen tu ewakuiarin. 24. April 1512 toonket hi uf an wurd san dring Selim I. sultaan faan't rik.

Hi wurd uun det Bayesid II. Moschee uun Konstantinoopel begreewen.

## Luke uk diar
* *Sultaanen faan det Osmaans Rik uun't füftanjst juarhunert*: Mehmed I. (1413-1421), Murad II. (1421-1444, 1446-1451), Mehmed II. (1444-1446, 1451-1481), Bayesid II. (1481-1512).
Osman I.

**Osman I.** of **Osman Gazi** (üüb Osmaans Türkisk: عثمان غازى *‘Os̠mān Ğāzī*, üüb Türkisk: *Birinci Osman* of *Osman Gazi*; * 1258 uun Söğüt; † 1323, 1324 of 1326 uk diar) wiar a begrünjiger an faan 1299 tu 1323, 1324 of 1326 iarst sultaan faan det Osmaans Rik.

## Luke uk diar
* *Sultaanen faan det Osmaans Rik uun dön fjauertanjst an füftanjst juarhunerten*: Osman I. (1299–1326), Orhan I. (1326–1362), Murad I. (1362–1389), Bayesid I. (1389–1402), *neen sultaan* (1402-1413), Mehmed I. (1413-1421), Murad II. (1421-1444, 1446-1451), Mehmed II. (1444-1446, 1451-1481), Bayesid II. (1481-1512).
Orhan I.

**Orhan I.** of **Orhan Gazi** (üüb Osmaans Türkisk: اورخان غازی *Orḫān Ğāzī*‎; üüb Türkisk: *Orhan Gazi*; * 1281 uun Reyhanli of Bilecik; † woorskiinelk 1359 uun Bursa, efter öler kwelen † 1362) wiar faan 1326 tu san duas de naist sultaan faan det Osmaans Rik. Uun sin regiaringstidj naam a Osmaanen widj dialen faan a nuurdwaast faan Letj Aasien: 1326 Bursa, 1331 Nikaia (İznik faan daaling), 1337 Nikomedeia (İzmit faan daaling). Widjer uun a uast naam hi 1354 Angora (Ankara faan daaling). Orhan maaget Bursa tu't hoodsteed faan a Osmaanen. Hi salew, san aatj Osman I. an sultaan Mehmed I. lei uun Bursa begreewen. Üüs Orhan sultaan wurden wiar, wiar det Osmaans Rik 16.000 km² grat. Trii-an-dörtig juar lääder wiar at rik seekssis grater (95.000 km²).

 

## Luke uk diar
* *Sultaanen faan det Osmaans Rik uun dön fjauertanjst an füftanjst juarhunerten*: Osman I. (1299–1326), Orhan I. (1326–1362), Murad I. (1362–1389), Bayesid I. (1389–1402), *neen sultaan* (1402-1413), Mehmed I. (1413-1421), Murad II. (1421-1444, 1446-1451), Mehmed II. (1444-1446, 1451-1481), Bayesid II. (1481-1512).
Agatha Christie

Dame **Agatha Mary Clarissa Christie**, Lady Mallowan, DBE (ütjspriik üüb Ingels: [ˈæɡəθə ˈkɹɪsti]; * 15. September 1890 uun Torquay, Graafskap Devon; † 12. Janewoore 1976 uun Wallingford, gebuursnööm *Agatha Mary Clarissa Miller*) wiar en britisk skriiwer. Hat as fööraal troch en grat taal faan kriminaalromoonen an kurt staken bekäänd, wat uk för kiino an fernseen ferfilmet an för't spelrak adaptiaret wurd. Sin bekäändst skeebingen san de belgisk detektiiw *Hercule Poirot* mä san frinj *Arthur Hastings* an uk *Miss Marple*.

## Luke uk diar
John Maynard Keynes

**John Maynard Keynes**, 1. Baron Keynes (ütjspriik: [keɪnz]; * 5. Jüüne 1883 uun Cambridge; † 21. April 1946 uun Tilton bi Firle, East Sussex) wiar en britisk ökonoom, poliitiker an matemaatiker. Hi wiar dial faan det Bloomsbury Group, en skööl faan ingels konstmooler, intelektuelen an wedenskapslidj, wat faan 1905 tu de Naist Wäältkrich uun London wiar. Hi wiar een faan bedüüdenst ökonoomen faan det 20. juarhunert an as nöömjiiwer faan det Keynesianismus. Sin ideen haa tu daaling inflööd üüb ökonoomisk an poliitisk teoriin. Sin hoodwerk as *Det Algemian Teorii faan't Werk, a Sins an't Jil* (üüb Ingels: The General Theory of Employment, Interest and Money; 1936).
Ahmed I.

**Ahmed I.** (üüb Osmaan Türkisk: احمد اول‎ *Aḥmed-i evvel*; Türkisk: *Birinci Ahmed*; * 18. April 1590 uun Manisa; † 22. Nofember 1617 uun Konstantinoopel) wiar faan 22. Deetsember 1603 tu san duas sultaan faan det Osmaans Rik. Hi wiar de iarst sultaan ei tu a brük tu fuligen, direkt konkurenten am a truun ambringe tu leeten. 

## Luke uk diar
* *Sultaanen faan det Osmaans Rik uun dön sööwentanjst an aagetanjst juarhunerten*: Ahmed I. (1603-1617), Mustafa I. (1617-1618), Osman II. (1618-1622), Mustafa I. (weler, 1622-1623), Murad IV. (1623-1640), Ibrahim (1640-1648), Mehmed IV. (1648-1687), Süleyman II. (1687-1691), Ahmed II. (1691-1695), Mustafa II. (1695-1703), Ahmed III. (1703-1730), Mahmud I. (1730-1754), Osman III. (1754-1757), Mustafa III. (1757-1774), Abdülhamid I. (1774-1789).
Matsuo Bashō

**Matsuo Bashō** (üüb Jaapaans: 松尾 芭蕉 *Matsuo Bashō*; * 1644 uun Akasaka, Prowins Iga (Iga, Prefektüür Mie faan daaling); † 28. Nofember 1694 uun Osaka, Prowins Settsu (Prefektüür Osaka faan daaling)) wiar en jaapaans dachter. Hi wiar de bedüüdenst fertreeder faan det jaapaans wersform Haiku. 

## Luke uk diar

*
Geoffrey Chaucer

**Geoffrey Chaucer** (ütjspriik üüb Ingels: [ˈtʃɔːsər]; * amanbi 1342 of 1343, woorskiinelk uun London; † woorskiinelk 25. Oktuuber 1400 uun London) wiar en ingels skriiwer an dachter, diar üüs ferfeeder faan dön *Canterbury Tales* bekäänd as. Uun en tidj, diaruun det ingels dachting noch för't miast üüb Latiins, Fraansöösk of Anglonormans skrewen wurd, brükt Chaucer at folksspriik an heewd at Madelingels tu't literatüürspriik.
Anglonormans (Spriik)

Det **Anglonormans Spriik** (üüb Anglonormans: *franceis*, *fraunceis* of *romanz*) wiar en Romaans spriik, wat det normaanen efter hör eroobering faan Ingelun uun't juar 1066 faan Frankrik mäbroocht. Det onerskääsd ham faan began uun faan't spriik faan det Île-de-France. Efter't skiasing faan dön Britisk Eilunen an't Normandie uun det ääder 13. juarhunert ging ham det Anglonormans widjer faan det festluns Fraansöösk wech, wat t. B. uun Geoffrey Chaucer sin beskriiwing faan't *Prioresse* uun a proloog faan dön *Canterbury Tales* tu a ütjdrük komt:

Tu a aanj faan det 14. juarhunert bleew anglonormans (an uk Latiins) at spriik faan det ingels hoof, at ferwalting an justiis. Uun't literatüür wurd det sant maden faan det 13. juarhunert faan det Madelingels ufliaset. Ian faan dön populeerst anglonormans skriiwer wiar Marie de France.

## Wurden
Föl ingels wurden kaam faan't Anglonormans.
Département Pyrénées-Atlantiques

At **Département Pyrénées-Atlantiques**  [] (, bit 1969 *Basses-Pyrénées*) as en fransöösk département mä det luupen numer 64. Hat leit uun't süüdwaasten faan't lun an hää hör nööm efter a Atlantik an a Pyreneen.

## Stääden
* Pau
* Bayonne

## Iindialang
Uun't Département Pyrénées-Atlantiques lei trii arrondissementen, 27 kantooner an 546 gemeenen:

Bayonne uun't waasten as di baskisk dial. Di uastelk dial as det hisotoorisk prowins *Béarn*.

## Futnuuten


## Luke uk diar
* Baskisk
* Béarneesk
Kaarl I. (Köning faan Ingelun, Skotlun an Irlun)

**Kaarl I.** (üüb Ingels: Charles I; * 19. Nofember 1600 uun Dunfermline, Skotlun; † 30. Janewoore 1649 uun London) faan det Hüs Stuart wiar faan 27. Marts 1625 tu 30. Janewoore 1649 köning faan Ingelun, Skotlun an Irlun. Sin ferschüker, uun Ingelun an Skotlun en det like sarkenferfaading iintufeeren an uun't san faan Absolutismus saner parlament tu regiarin, liaset de Ingels Bürgerkrich ütj, wat mä Karl sin henrachting an det tidjwiis ufskaafing faan't monarchii tu aanj kaam.

## Luke uk diar
* *Köninger an Köninginen faan Skotlun (Stewart/Stuart Dynastii)*: Robert II. (1371-1390), Robert III. (1390-1406), Jaakob I. (1406-1437), Jaakob II. (1460-1488), Jaakob III. (1460-1488), Jaakob IV. (1488-1513), Jaakob V. (1513-1542), Maria I. (1542-1567), Jaakob VI. (1567-1625), Kaarl I. (1625-1649), Kaarl II. (1649-1651, 1660-1685), Jaakob VII. (1685-1688), Maria II. (1688-1695) an Wilhelm II. (1688-1702), Anna (1702-1707), 1707: Skotlun wurd dial faan det Ferianigt Köningrik.
* *Köninger an Köninginen faan Ingelun uun det 17. juarhunert*: Elisabeth I. (1558-1603), Jaakob I. (1567-1625), Kaarl I. (1625-1649), Kaarl II. (1649-1651, 1660-1685), Jaakob II. (1685-1688), Maria II. (1688-1695) an Wilhelm II. (1688-1702), Anna (1702-1707), 1707: Ingelun wurd dial faan det Ferianigt Köningrik.
Hokkaidō

**Hokkaidō** (北海道 *Hokkaidō* [hokːaꜜidoː] (), üüb Fering: *Nuurdsiabesirk*, üüb Ainu: アィヌ・モシㇼ *Aynu Mosir*) as det naistgratst eilun faan Jaapaan an det gratst prefektüür faan't lun. Det as uk ian faan dön aacht regiuunen faan't lun.

## Geografii
Dön tjiin gratst steeden üüb't eilun san:

## Kwelen


## Luke uk diar
* Ainu
Jaakob II. (Köning faan Ingelun, Skotlun an Irlun)

**Jaakob II.** (üüb Ingels: *James II*; * 14. Oktuuber 1633 uun St. James’s Palace uun London; † 16. September 1701 uun Saint-Germain-en-Laye, Frankrik), an uk **Jaakob VII.** faan Skotlun, wiar faan 6. Febrewoore 1685 tu 11. Deetsember 1688 köning faan Ingelun, Skotlun an Irlun. Hi wurd 1688 faan det Glorious Revolution ufsaat an faan sin foomen Maria an san maan Wilhelm III. faan Oraanien ütjbütjet.

## Luke uk diar
* *Köninger an Köninginen faan Skotlun (Stewart/Stuart Dynastii)*: Robert II. (1371-1390), Robert III. (1390-1406), Jaakob I. (1406-1437), Jaakob II. (1460-1488), Jaakob III. (1460-1488), Jaakob IV. (1488-1513), Jaakob V. (1513-1542), Maria I. (1542-1567), Jaakob VI. (1567-1625), Kaarl I. (1625-1649), Kaarl II. (1649-1651, 1660-1685), Jaakob VII. (1685-1688), Maria II. (1688-1695) an Wilhelm II. (1688-1702), Anna (1702-1707), 1707: Skotlun wurd dial faan det Ferianigt Köningrik.
* *Köninger an Köninginen faan Ingelun uun det 17. juarhunert*: Elisabeth I. (1558-1603), Jaakob I. (1567-1625), Kaarl I. (1625-1649), Kaarl II. (1649-1651, 1660-1685), Jaakob II. (1685-1688), Maria II. (1688-1695) an Wilhelm II. (1688-1702), Anna (1702-1707), 1707: Ingelun wurd dial faan det Ferianigt Köningrik.
Nuurdthailun

**Nuurdthailun** (üüb Thai: ภาคเหนือ *Phaak Neua* [pʰâːk nɯ̌a]) as ian faan dön regiuunen uun Thailun, wat tu geograafisk an statistisk saagen definiaret wurd, wat man nian poliitisk bedüüding haa. 

## Prowinsen

Uun Nuurdthailun lei 17 prowinsen (*Changwat*). 

## Luke uk diar
Prowins Chiang Mai

Det **Chiang Mai Prowins** (üüb Thai  จังหวัดเชียงใหม่ *Changwat Chiang Mai* [t͡ɕāŋ.wàt t͡ɕʰīaŋ.màj]) as ian faan dön prowinsen faan Thailun. At prowins leit uun a nuurd faan't lun an hiart tu det Nuurdthailun Regiuun. Det hee 1.737.041 lidj (2010). At hoodsteed faan't prowins as Chiang Mai.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
Chiang Mai hee 25 distrikten:

## Kwelen
‘Eua (Eilun)

**ʻEua** as en eilun an ian faan dön fiiw diwisioonen faan Tonga. At eilun an diwisioon leit uun eilunskööl faan Tongatapu, uun a süüd faan't lun. Det hee 4945 lidj (2016). At hoodsteed faan't diwisioon as ʻOhonua.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
At diwisioon hee tau distrikten:

## Kwelen
Buddhismus

A **Buddhismus** as ian faan dön grat wäältreligioonen. Det wurd faan Siddhartha Gautama (563 f.Kr.-483 f.Kr.) uun a nuurd faan Inje grünlaanjen. Uun a jinsats tu a Hinduismus an dön abrahamiitisk religioonen (d. h. Krastendoom, Juudendoom, Islam an ölern) betji a gluuwsatser faan dön miast buddhistisk liaren jo üüb amfangrik filosoofisk-loogisk auerleiingen, hü det uk uun de schineesk Daoismus an Konfutsianismus a faal as. Uk as a Buddhismus nian eebenbaringsreligioon, betjocht ham do ei üüb en götelk skraft an hee uk nian sentraal liarinstans, wat dogmen feestsaat; at beteekning *Buddhismus* hee en widj spektrum faan apdaagingsfuarmen, wat faan filosoofisk liar auer kluasterweesen tu't folksfroomighaid ling.

At jaft trii hoodrachtingen faan Buddhismus: 
* Hinayana („Letj faartjüch“), diarütj daaling at form faan a Theravada („Liar faan a Äälern“) bestäänt. Det as wichtig uun Mjanmaar, Sri Lanka, Thailun, Kambodscha an Lao.
* Mahayana („Grat faartjüch“), wat uun Schiina, Republiik Schiina, Korea, Jaapaan an Vietnam wichtig as.
* an Vajrayana (uun a waast miast üüs *Tibeetisk Buddhismus* bekäänd). Det as wichtig uun Schiina (Tibeet, Baner Mongolei an naibüürgebiiten), Nepaal, Bhuutaan, at Mongolei an Rüslun (Kalmükien, Tuwa an Burjaatien). 

A grünjlaagen faan Buddhismus san:
* Dharma - at liar.
* Dön fjauer eedel woorhaiden an de aachtfach stegelk.
* Det ufhengig enstunen.
* Karma - uursaag an wirking.
* Samsara - a kreisluup faan't leewent.
* Ei-salew an welergebuurt.
* Bodhi - wreeken wurden.
* Nirwaana - ütjgungen.
* Meditatschuun an aachtsoomhaid.

En wichtig buddhistisk tekst, de Paali-Kaanon (of a *[[Tipiṭaka]]*) wurd uursprüngelk üüb Paali skrewen.

## Luke uk diar
Paali

**Paali** (üüb Paali: पाळि *Pāḷi*) as en Madelindisk Spriik, wat tu dön Praakrit Spriiken hiart. Wer det al ens en spreegen spriik wiar, as amstreden. At spriik as daaling uun a süüduast faan Aasien üüs sakraalspriik brükt an liket uun sin bedüüding tu det Sarklatiin uun a waast faan Euroopa of det Sarkenslaawisk uun a uast faan Euroopa. Uk daaling noch skriiw gebildet mönken religiöös teksten üüb Paali, am jo tu det internatschunaal mönksgemeend (fööraal uun Mjanmaar, Thailun an Sri Lanka) tugengelk tu maagin.

## Histoore
Paali stäänt uun naar tuphang mä a Buddhismus. Uun de iarst tidjrüm faan a Buddhismus (amanbi 5. juarhunert f.Kr. tu 1. juarhunert f.Kr.) entsted a kern faan dön buddhistisk skraften faan de Theravada-Buddhismus. Uun detheer tidj wurd a halig teksten müntelk auerlöwert. A Buddha hed woorskiinelk uun en öler Praakrit spriik, Ardhamagadhi, onerrachtet; faan a Buddha sin histoorisk wurden as man niks fingen. Dön äälst skraften wiar bluat auersaatingen uun öler spriiken, oner ölern Sanskrit an Paali. Det iarst archeoloogisk bewisen faan Paali as iinskraften faan det 5. juarhunert an det 6. juarhunert, wat uun Mjanmaar fünjen wurd. Det as at spriik faan de Paali-Kaanon (uk a *[[Tipiṭaka]]* neemd), wat uun det 1. juarhunert f.Kr. skraftelk aptiikent wurd, an uk faan aal öler teksten faan a Theravada. At spriik as uk uun enkelt teksten faan Hinduismus brükt wurd.

## Gramatiik
Paali hee aacht kaasen:

## Wurden
Föl Paali-leenwurden san uun Birmaans, Khmer, Thai an Lao tu finjen.

Heer as en liist faan wurden, am Paali mä Sanskrit tu ferlikin, an enkelt leenwurden uun Birmaans, Khmer an Thai tu wisin.

## Bispal
Faan a began faan a Dhammapada, en saamling faan a Buddha sin ütjsprööker an en dial faan de Paali-Kaanon as:

## Weblinks
* ''An Elementary Pali Course'' faan Narada Thera, (PDF; 816&nbsp;kB, *üüb Ingels*)
* ''The Pali Primer'' faan Lily de Silva, (*üüb Ingels*)

## Futnuuten
Praakrit Spriiken

Dön **Praakrit Spriiken** san en skööl faan Indo-aarisk spriiken, wat faan det 6. juarhunert f.Kr. tu det 11. juarhunert uun a nuurd faan Inje spreegen wurd. A nööm faan't skööl kaam faan det Sanskrit wurd प्राकृत (*prākṛta*) of *ünkultiwiaret* (uun jinsats tu संस्कृत (*saṃskṛta*), wat *kultiwiaret* het.

A spriiken uun detheer skööl wiar:
* Apabhramscha
* Ardhamagadhi
* Dramili
* Elu
* Gandhari
* Kamarupi
* Magadhi
* Maharaschtri
* Paischatschi
* Paali
* Schauraseni
Birmaans (Spriik)

Det **Birmaans Spriik** (üüb Birmaans: မြန်မာစာ *mranma ca* [mja˨ɴma˨sa˨]/[bəma˨sa˨] (skrewen spriik) of မြန်မာစကား *mranma ca.ka:*  [mja˨ɴma˨səga˦]/[bəma˨səga˦] (spreegen spriik)) as det amtelk spriik uun Mjanmaar an wurt faan amanbi 35 miljuunen lidj spreegen. Uk wurt at spriik faan föl etnisk of spriikelk manerhaiden uun Mjanmaar üüs naistspriik bitu a mamenspriik brükt. Birmaans hiart tu dön Tibeeto-Birmaans Spriiken, wat dial faan dön Sinotibeetisk Spriiken san. At spriik hee sin aanj skraft, wat faan det indisk Braahmii Skraft kaam.


Det wurd "Birmaans Spriik" üüb birmaans uun birmaans skraft.


## Luke uk diar
Singhaleesk

Det **Singhaleesk Spriik** (üüb Singhaleesk සිංහල *Siṁhala* [ˈsiŋɦələ]) as ian faan dön Indo-aarisk spriiken, wat faan amanbi 16 miljuunen lidj uun Sri Lanka spreegen wurd. At spriik hee sin aanj skraft.
Maraathii

Det **Maraathii Spriik** (üüb Maraathii: मराठी *Marāṭhī* [mə'ɾa:ʈʰi:]) as ian faan dön Indo-aarisk spriiken, wat faan 83 miljuunen lidj uun de bundesstoot Maharashtra uun Inje spreegen wurt. At spriik wurd uun Devanagari skrewen.

## Luke uk diar
Braahmii Skraft

Det ualindisk **Braahmii Skraft** (üüb Sanskrit: 𑀩𑁆𑀭𑀸𑀳𑁆𑀫𑀻 *Brāhmī*) as a föörluuper faan muar üüs hunert indisk skraften. Det as en kombinatschuun faan silwenskraft an buksteewerskraft (of Abugida). At skraft wurd faan potstaken, wat mä't skraft iinskrewen uun Anuradhapura uun Sri Lanka fünjen wurd, tu a began faan det 4. juarhunert f.Kr. dootiaret. Högen faan dön iarst an bekäändst Braahmii iinskraften san a iinskraften faan a keiser Aschoka faan a juaren 250 f.Kr.-232 f.Kr.. Det wurd uun dön 1830 juaren faan a ingels indoloog James Prinsep entsifiaret.

## Konsonanten
At skraft hee trii-an-dörtig konsonanten:

## Wokaalen
At skraft hee fjauertanj wokaalen:

## Öler teekens

## Taalen

## Luke uk diar
* Devanagari
* Kannada Skraft
* Malayalam Skraft
* Telugu Skraft
* Tibeetisk Skraft

## Kwelen an futnuuten
Kannada Skraft

At **Kannada skraft** (üüb Telugu: ಕನ್ನಡ ಲಿಪಿ *Kannaḍa Lipi*) as ian faan dön skraften, wat faan’t Braahmii Skraft ufleitet wurd. At skraft wurt brükt, am det Kannada tu skriiwen. 

## Konsonanten
At skraft hee seeks-an-dörtig konsonanten:

At jaft uk föl ligatüüren. Jo treed ap, wan uun't wurd tau konsonanten lik üübenöler treed. De naist konsonant uun det ligatüür lei uner de iarst. Dön miast faan de naist konsonanten uun a ligatüüren haa det lik ütjsen üüs hör folformen. Hög faan dön naist konsonanten uun a ligatüüren luke man ölers üüs hör folformen ütj.

## Wokaalen

## Öler teekens

## Taalen

## Kwelen an futnuuten
Monte Águila

**Monte Águila** as en stääddial faan Cabrero uun Chiile. Det stääd leit uun't Región del Bíobío (Regiuun VIII.), an diar wene son 6.500 lidj.

Bit iin uun't 19. juarhunert haa diar föl Mapuche lewet, iar jo faan hör lun ferjaaget wurden san.


Monte 1.2.jpg|Apjiwen boonhoof


## Luke uk diar
Giordano Bruno

**Giordano Bruno**, föör 1565 **Filippo Bruno** (* Janewoore 1548 uun Nola; † 17. Febrewoore 1600 uun Rom), wiar en itajeensken prääster, dachter, filosoof an astronoom. Un Rom as hi üs 'ketzer' faan a inquisition tu a duas feroordialet wurden. Uun't juar 2000 (efter 400 juar) hää poop Johannes Paul II. uunerkäänd, dat det oordial ünrocht wiar.

Bruno foonj ütj, dat di weltrüm saner aanj an iiwag wiar. Det paaset ei mä a liaren faan't katuulsk hööw tuup: Diarefter as a welt faan God skeeben, an det gongt oner mä't 'jongst gericht'.

## Luke uk diar
* Uurknal
Riemann sin taalenkuugel

Uun a matematiik as **Riemann sin taalenkuugel** en mögelkhaid, aal a kompleks taalen en steed tu dun. At kompleks fial (Gauß-fial) as saner aanj, oober üüb det taalenkuugel as (\infty) di "nuurdpuul".

Det taalenkuugel gongt turag üüb Bernhard Riemann.

## Luke uk diar
* Ferklaarang faan Klaus Hefft (Institut för Teoreetisk Füsiik, Uni-Heidelberg)
* Ünentelkhaid
Istriootisk

Det **Istriootisk Spriik** as en Romaans Spriik, wat uun a süüdwaast faan det Istrisk Hualeweilun uun Kroatien faan amanbi 400 lidj spreegen wurt, fööraal uun Rovinj an Vodnjan, man uk uun Bale, Fažana, Galižana, Ližnjan an uun't amlun faan Pula. Uun't juar 2017 wurd det faan det Max-Planck-Instituut för Menskhaidhistoore mä det Dalmaatisk Spriik uun't onerskööl Dalmaatoromaans klasifisiaret.

## Gramatiik
Posesiiwpronoomen uun't spriikwiis faan Rovinj:

Bispal: el **nostro** pan - *üüs bruad*.

## Wurden

### '''Taalen'''
Taalen uun det spriikwiis faan Rovinj:

## Kwelen
Jacht

**Jacht** ment det sjüken, finjen, fangen an duadmaagin faan wil diarten. Det jaagin woort faan en jeeger bedrewen. Hi as för't jaagin tuläät an witj, hük diarten wan jaaget wurd mut an skel. Flooksis slaachtet di jeeger uk salew.

Wan fasker 'jaaget' wurd, snaaket am oober ei faan 'jacht' an 'jeeger', det as do faskerei.

Iar det büürerei apkaam föör amanbi 12.000 juaren, haa a minsken jo fersuragt mä jacht an det saamlin faan früchten. Tu jaagin haa a minsken rääskapen ütjfünjen, diar leewen beeder wurden san. Tuleetst so gud, dat enkelt diarten ütjstürwen san, t.b. di uuroks.

## Nat
För't jaagin jaft at föl grünjer:
* Besurgin faan flääsk tu iidjen
* Skan, hurner an ööder dialen kön brükt wurd üs werktjüch, telt of kluader tu uuntjin
* Reguliarin faan en tu huugen bestant, di skaas uunracht
* An do as jaagin uk en kultuurtechnik, diar efter was reegeln pleeget woort

## Rääskapen
* Sjiträäskapen: Ruder, pistool, ...
* Blankrääskapen: Knif, swörd, ...
* Ualang rääskapen: Stonger, flitsböög, ...

## Jacht uun a konst

Hercules and the Boar of Erymanthus LACMA 65.37.10.jpg|Herkules jaaget
Diane de Versailles Leochares 2.jpg|2. juarhunert
Codex Manesse 396r Kol von Nüssen.jpg|14. juarhunert
Bruno Liljefors - Gustaf Kolthoff på jakt 1888.jpg|19. juarhunert


## Spreegwurden
* Di ***jeeger*** hinget san hünj ap, wan'er ei muar koon.
* Det san ei aaltumaal ***jeegers***, diar iin uun't tuuthurn bloose.

## Futnuuten


## Luke uk diar
Ruker an Kriaken

**Ruker** an **Kriaken** (*Corvus*) san mäenööder en fögelskööl uun det famile faan a Raawenfögler (Corvidae). Diar hiar 42 slacher tu. Uun Euroopa lewe 4 slacher.

## Slacher
C. albicollis – C. albus – C. bennetti – C. boreus – C. brachyrhynchos – C. capensis – C. caurinus – C. corax – C. cornix – C. corone – C. coronoides – C. crassirostris – C. cryptoleucus – C. culminatus – C. edithae – C. enca – C. florensis – C. frugilegus – C. fuscicapillus – C. hawaiiensis – C. imparatus – C. insularis – C. jamaicensis – C. kubaryi – C. leucognaphalus – C. levaillantii – C. macrorhynchos – C. meeki – C. mellori – C. minutus – C. moneduloides – C. nasicus – C. orru – C. ossifragus – C. palmarum – C. rhipidurus – C. ruficollis – C. sinaloae – C. splendens – C. tasmanicus – C. torquatus – C. tristis – C. typicus – C. unicolor – C. validus – C. woodfordi

## Luke uk diar
Ungaars (Spriik)

Det **Ungaars Spriik** (üüb Ungaars: *Magyar Nyelv* [ˈmɒɟɒr ˈɲɛlv]) as ian Uraalisk Spriik, wat uun Ungarn an dialen faan muar naibüürlunen spreegen wurt. Det as det amtelk spriik faan Ungarn an ian faan dön 24 amtelk spriiken faan det Europeeisk Unioon. Bütj Ungarn wurt det uk faan ungaars gemianskapen uun a süüd faan't Slowakei, a waast faan't Ukraine, a maden an waast faan Rumeenien, a nuurd faan Serbien, a nuurd faan Kroatien an a nuurd faan Sloweenien spreegen. Det wurt uk faan uun ungaars diasporagemianskapen aueraal üüb a wäält spreegen, fööraal uun dön Ferianigt Stooten, Kanada uun Israel. Mä 13 miljuunen spreegern as det efter spreegertaal det gratst lasmaat faan det Uraalisk skööl faan spriiken.

## Luke uk diar
Juudenspaans

Det **Juudenspaans Spriik** (aanj nööm: *Djudeo-Espanyol* [dʒudeo espanjol], uun Hebreewsk Skraft: גֿודֿיאו-איספאנייול), uk **Ladino**, **Djudezmo** an uun a nuurd faan Marokko **Hakitía**, as en Romaans Spriik, wat faan Ualspaans kaam an at spriik faan föl sefardisk juuden as.

## Bispal
*El djudeo-espanyol es la lingua favlada de los djudios sefardim arondjados de la Espanya enel 1492. Es una lingua derivada del espanyol i favlada de 150.000 personas en komunitas en Israel, la Turkia, antika Yugoslavia, la Gresia, el Maruekos, Mayorka, las Amerikas, entre munchos otros lugares*.

Det Juudenspaans as at spriik, wat faan 1492 faan Spanje ferdrewen sefardisk juuden spreegen wurt. Det as en spriik, wat faan Spaans kaam an faan 150.000 lidj uun Israel, at Türkei, det iar Jugoslaawien, Grekenlun, Marokko, Mallorca, Nuurdameerika, Süüdameerika an Madelameerika, oner föl öler steeden, spreegen wurt.
Abdülhamid I.

**Abdülhamid I.** (üüb Osmaans Türkisk: عبد الحميد اول‎, *‘Abdü-l-Ḥamīd-i evvel*; üüb Türkisk: *Birinci Abdülhamit*; * 20. Marts 1725; † 7. April 1789) wiar faan de 21. Janewoore 1774 tu san duas sultaan faan det Osmaans Rik.

## Luke uk diar
* *Sultaanen faan det Osmaans Rik uun dön sööwentanjst an aagetanjst juarhunerten*: Ahmed I. (1603-1617), Mustafa I. (1617-1618), Osman II. (1618-1622), Mustafa I. (weler, 1622-1623), Murad IV. (1623-1640), Ibrahim (1640-1648), Mehmed IV. (1648-1687), Süleyman II. (1687-1691), Ahmed II. (1691-1695), Mustafa II. (1695-1703), Ahmed III. (1703-1730), Mahmud I. (1730-1754), Osman III. (1754-1757), Mustafa III. (1757-1773), Abdülhamid I. (1774-1789).
Knoopbluumen

**Knoopbluumen** (*Knautia*) san en plaantenskööl uun det famile faan a Dipsacales.

## Slacher
At jaft amanbi 60 slacher, huar 48 faan uun Euroopa föörkem.
* Lüsruus (*Knautia arvensis*)
* ..

## Luke uk diar
Haasruusen

**Haasruusen** (*Scabiosa*) san en plaantenskööl uun det famile faan a Siigbleedplaanten (Caprifoliaceae). Diar hiar son 30 bit 100 slacher tu.

## Enkelt slacher
* Haasruus (*Scabiosa columbaria*)
* ..

## Luke uk diar
Haasruus

At **Haasruus** (*Scabiosa columbaria*) as en plaantenslach uun det famile faan a Siigbleedplaanten (Caprifoliaceae).

## Luke uk diar
Northland (Regiuun uun Nei-Sialun)

Det **Northland Regiuun** (üüb Maori: *Te Tai Tokerau*) as ian faan dön seekstanj regiuunen faan Nei-Sialun. At regiuun leit uun a nuurd faan't lun. Det hee 188.700 lidj (2019). At hoodsteed faan't regiuun as Whangarei.

## Kwelen
Katherine Mansfield

**Katherine Mansfield** (bäären *Kathleen Mansfield Beauchamp*; * 14. Oktuuber 1888 uun Wellington, Nei-Sialun; † 9. Janewoore 1923 uun Fontainebleau, Île-de-France) wiar en nei-sialuns skriiwer, diar al uun't ääler faan 34 uun tuberkuloos stoorew. Hat wiar D. H. Lawrence, Virginia Woolf, an Lady Ottoline Morrell an öler lidj uun det Bloomsbury Group hör frinj. Bi tu faan 73 uun't reegel kurt staken leet hat föl briaw an notiisen efter. At resonans üüb sin iar smeel werk wiar an as üübfaalen briad.

## Werken
* *In a German Pension* (Uun en tjiisk pansiuun, 1911).
* *Prelude* (Föörspal, 1918).
* *Bliss and other stories* (Soolighaid an öler staken, 1920).
* *The Garden Party and other short stories* (At guardfest an öler kurt staken, 1922).
* *The doves' nest and other stories* (At düüwenneest an öler staken, 1923).
* *Something childish and other stories* (Wat kintelks an öler staken, 1924).

## Weblinks
* Enkelt staken faan Katherine Mansfield uun det ''New Zealand Electronic Text Collection'' (üüb Ingels)