open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Galagidae

A **Galagidae** of uk **Galagonidae** san en famile faan Wiatnöösaaben (Strepsirrhini). Jo lewe uun Afrikoo.

## Sköölen an slacher
* Euoticus
*: *E. elegantulus - E. pallidus*
* Galago
*: *G. senegalensis - G. moholi - G. gallarum - G. matschiei - G. alleni - G. cameronensis - †G. farafraensis - G. gabonensis - G. demidoff - G. thomasi*
* Galagoides
*: *G. demidoff - G. thomasi - G. kumbirensis*
* Otolemur
*: *O. crassicaudatus - O. monteiri - O. garnettii*
* Paragalago
*: *P. cocos - P. granti - P. nyasae - P. orinus - P. rondoensis - P. zanzibaricus*
* Sciurocheirus
*: *S. alleni - S. cameronensis - S. gabonensis - S. makandensis*

## Luke uk diar
Cheirogaleidae

A **Cheirogaleidae** of **Kaatmakis** san en famile faan Wiatnöösaaben (Strepsirrhini) uun det dialorder faan a Lemuuren (Lemuriformes). Diar hiar son 40 slacher uun fiiw sköölen tu, diar aaltumaal üüb Madagaskar lewe. Jo san temelk letj an jaage miast am naachtem.

## Sköölen an slacher
* Allocebus
*: *Allocebus trichotis*
* Cheirogaleus
*: *C. andysabini – C. crossleyi – C. grovesi – C. lavasoensis – C. major – C. medius – C. minusculus – C. shethi – C. sibreei – C. thomasi*
* Microcebus
*: *M. arnholdi – M. berthae – M. bongolavensis – M. boraha – M. danfossi – M. ganzhorni – M. gerpi – M. griseorufus – M. jollyae – M. lehilahytsara – M. lokobensis – M. macarthurii – M. mamiratra – M. margotmarshae – M. marohita – M. mittermeieri – M. murinus – M. myoxinus – M. ravelobensis – M. rufus – M. sambiranensis – M. simmonsi – M. tanosi – M. tavaratra*
* Mirza
*: *M. coquereli – M. zaza*
* Phaner
*: *P. electromontis – P. furcifer – P. pallescens – P. parienti*

## Luke uk diar
Indriidae

A **Indriidae** san en famile faan Wiatnöösaaben (Strepsirrhini) uun det dialorder faan a Lemuuren (Lemuriformes). Diar hiar trii sköölen tu.

## Sköölen an slacher
* Avahi
*: *A. betsileo – A. cleesei – A. laniger – A. meridionalis – A. mooreorum – A. occidentalis – A. peyrierasi – A. ramanantsoavana – A. unicolor*
* Indri
*: *I. indri*
* Propithecus
*: *P. candidus – P. coquereli – P. coronatus – P. deckenii – P. diadema – P. edwardsi – P. perrieri – P. tattersalli – P. verreauxi*

## Luke uk diar
Lemuridae

A **Lemuridae** of **Gewöönelk Makis** san en famile faan Wiatnöösaaben (Strepsirrhini) uun det dialorder faan a Lemuuren (Lemuriformes). Diar hiar son 20 slacher tu.

## Sköölen an slacher
* Eulemur
*: *E. albifrons – E. cinereiceps – E. collaris – E. coronatus – E. flavifrons – E. fulvus – E. macaco – E. mongoz – E. rubriventer – E. rufifrons – E. rufus – E. sanfordi*
* Hapalemur
*: *H. alaotrensis – H. aureus – H. gilberti – H. griseus – H. meridionalis – H. occidentalis*
* Lemur
*: *L. catta*
* Prolemur
*: *P. simus
* Varecia
*: *V. rubra – V. variegata''

## Luke uk diar
Lepilemur

A **Lepilemur** san en skööl faan Wiatnöösaaben (Strepsirrhini), an det iansagst skööl uun't famile Lepilemuridae faan a Lemuuren (Lemuriformes). Diar hiar wel 25 slacher tu.

## Slacher
* Lepilemur
*: *L. aeeclis – L. ahmansonorum – L. ankaranensis – L. betsileo – L. dorsalis – L. edwardsi – L. fleuretae – L. grewcockorum – L. hollandorum – L. hubbardorum – L. jamesorum – L. leucopus – L. microdon – L. milanoii – L. mittermeieri – L. mustelinus – L. otto – L. petteri – L. randrianasoloi – L. ruficaudatus – L. sahamalazensis – L. scottorum – L. seali – L. septentrionalis – L. tymerlachsonorum – L. wrightae*

## Luke uk diar
Aaks

Wat menst dü ?

* Ääks tu holt klüüwin
* Aaks (Technik), at looger faan en wel
* Aaks (Geometrii), a maden faan en flaak of lif
* Aaks (Koordinaaten), a maden faan en koordinaatensüsteem
* Aaks (Plaant), en dial faan en bloos, huar a früchten bi waaks


Mülleraxt2.jpg|Ääks
SBB Cargo Güterwagen Radsätze.jpg|Aaksen faan en iisenboon
Symmetry.jpg|Sümetriiaaksen
Koordinaten xy ohne Netz.svg|Koordinaatenaaksen
Getreide.jpg|Aaksen faan bere, wiaten an roog
Shrewsbury

**Shrewsbury**  as en stääd uun't regiuun West Midlands uun Ingelun nuurdwaasten faan Birmingham an naibi Wales. Trinjam lääpt a struum Severn. Diar sat at ferwaltang faan't groofskap Shropshire an sant 2009 faan't Shropshire Council. Diar wene gud 70.000 minsken. Flook ferkiarsliinjin luup troch Shrewsbury.

## Luke uk diar

* Charles Darwin
Épinal (Arrondissement)

Det **Épinal Arrondissement** as ian faan a arrondissementen uun det Vosges Department. At arrondissement leit uun a maden faan't department. Det hee 201.097 lidj (2020).

## Kwelen
Shropshire

**Shropshire** as en Unitary Authority uun't Groofskap Shropshire uun Ingelun. At ferwaltang sat uun Shrewsbury.

## Grater stääden
*Bishop’s Castle
*Bridgnorth
*Albrighton
*Much Wenlock
*Ludlow
*Oswestry
*Shrewsbury

## Groofskap Shropshire

Tu't Groofskap Shropshire hiar tau Unitary Authoritys:
* 1. Shropshire
* 2. Telford and Wrekin

## Kwelen


## Luke uk diar
Telford and Wrekin

**Telford and Wrekin** as en Borough an sant 1998 en Unitary Authority uun Ingelun. Hat hiart tu't Regiuun Waast Madlunen. Föör 1998 wiar't en distrikt uun det Groofskap Shropshire. Diar wene son 177.000 minsken. At ferwaltang sat uun Telford. 

## Stääden
* Coalbrookdale
* Donnington
* Hadley
* Ironbridge
* Madeley
* Newport
* Oakengates
* Telford
* Wellington

## Kwelen


## Luke uk diar
Telford

**Telford** as en *ploonstääd* uun't unitary authority Telford and Wrekin uun a Waast Madlunen. Diar wene 162.300&nbsp;minsken (Stant: 2009). 

Telford as iarst uun a 1960er juaren baud wurden

## Luke uk diar
Herodot

**Herodot faan Halikarnass(os)** of kurt **Herodot** (; * 490/480 f.Kr.; † am 430/420 f.Kr.) wiar en greksen skriiwer, geograaf an etnoloog. Sin auerleewert werk san sin njüügen buken faan a * 'Histoorien' * auer't sääkst an fift juarhunert föör Krast.

## Koord
So hää Herodot a welt sen uun't fift juarhunert föör Krast:

## Luke uk diar

*
Stoke-on-Trent

**Stoke-on-Trent** (, of kurt **Stoke**) as en stääd, en city an en unitary authority uun't groofskap Staffordshire, Waast Madlunen (Regiuun) (Ingelun). Stoke wiar bekäänd för't maagin faan pottjüch.

## Kwelen


## Luke uk diar
Stafford

**Stafford**  as en stääd an en distrikt uun't Groofskap Staffordshire uun Ingelun, an uk at ferwaltangsteed. Hat leit uun Regiuun Waast Madlunen. Diar wene 68.472 minsken (Stant:2011).

## Distrikt Stafford
Tu a distrikt *Borough of Stafford* hiar bütj det stääd Stafford uk noch a stääden Barlaston, Eccleshall, Gnosall an Stone. Diar wene son 124.000 minsken.

## Luke uk diar
Herefordshire

**Herefordshire** [] as en Groofskap an en Unitary Authority uun't Regiuun West Midlands uun Ingelun. Diar wene 192.000 minsken (Stant:2018). Herefordshire leit naibi Wales.

## Luke uk diar
Tentaculata

A **Tentaculata** san en klas faan Rabglaagen (Ctenophora), diar *tentaakeln* haa. A wedenskaplidj san ei gans ians diarauer, of jo würelk aaltumaal tu ian klas hiar.

## Onerklasen an ordern
* Cyclocoela
*: Cambojiida - Cestida - Cryptolobiferida - Ganeshida - Lobata - Thalassocalycida
* Typhlocoela
*: Cydippida - Platyctenida

## Luke uk diar
Nuda

A **Nuda** of uk **Atentaculata** san en klas faan Rabglaagen (Ctenophora), an jo haa uun't jindial tu a Tentaculata nian *tentaakeln*. Diar jaft'at man tau sköölen faan.

## Sköölen
* Beroida
*: Beroidae
*:: *Beroe – Neis*

## Luke uk diar
Opisthokonta

A **Opisthokonta** san en nei *superskööl* faan a Eukariooten (Eukaryota), det ment faan labenen mä en selkial.

## Iindialang
#### efter Ruggiero et al., 2015
* Animalia (Diarten)
* Fungi (Swaampen)
an
*: stam Choanozoa
*: stam Microsporidia
#### efter Adl et al. 2012
* Holozoa
*: Filasterea
*: Ichthyosporea
*: Aphelidea
*: Corallochytrium
*: Choanomonada
*: Metazoa (Echt Diarten)
* Nucletmycea
*: Nuclearia
*: Fonticula
*: Rozella
*: Fungi (Swaampen)

## Luke uk diar
Portselaan

**Portselaan** as en fiin pottjüch. Uunsteed faan tuun woort kaoliin nimen, am portselaan tu maagin. Det as fiiner, an woort harder üs tuun.

Det konst, portselaan tu maagin, kaam faan Sjiina. An Marco Polo hää det mä tu Euroopa broocht.

## Bispalen

 Ming Dynasty porcelain flask with dragon, Yongle Reign Period.JPG|Waas faan a Ming tidj uun Sjiina ~1402-1424
 Napoleon Chaudet Louvre OA10410.jpg|Napoleon I., *Biskuitportselaan*, 1811
 DavenportT2.jpg|Ingelsk portselaan, ~ 1870
 Blue Onion Pattern.jpg|Portselaan faan Meißen, ~ 1900
 Removable partial golden denture (cropped).jpg|Konstelk tes


## Luke uk diar
Kaoliin

**Kaoliin** as en fiin, witj stianang, diar för portselaan brükt woort. Diaram het hat uk *portselaaneerd* of *witj tuuneerd*. Üüb ingelsk het hat *China Clay*, auer uun Sjiina tuiarst portselaan maaget wurden as. Uun Kaoliin as fööraal Kaoliniit, det as en silikaat.

Det wurd *Kaoliin* ( *eerd faan Gaoling*) komt faan di sjineesk saarepnööm Gaoling uf. Det saarep leit uun't prowins Jiangxi.

Kaoliin komt üüb a hialer welt föör, uk üüb Sal uun't klaf faan Muasem .

## Luke uk diar
Feldspaat

**Feldspaat** as en ütjdrük för en hialer rä silikaaten mä det algemian formel (Ba,Ca,Na,K,NH<sub>4</sub>,Sr)•(Al,Fe<sup>3+</sup>,B,Si)4•O8. Mä jodiar elementen kön flook ünlik slacher faan feldspaat entstun, t.b. *Albiit* Na•AlSi3•O8 .

Albite_(nps-gov).jpg|Albiit

En gemiansoom eegenskap faan Feldspaat mineraalen as, dat'am jo apsplitj koon, an flooken san en betj trochsichtag. A klöören hinge diarfaan uf, hük elementen bedialagt san. 

At miast stianang üüb a eerd as Feldspaat.


Feldspar-Group-291254.jpg|Fünjen uun Brasiilien
Albite - Crete (Kriti) Island, Greece.jpg|Kreeta
Microcline-199473.jpg|Argentiinien



## Luke uk diar
Hereford

**Hereford** [] (waliisisk: **Henffordd**) as en stääd an en city uun a Waast Madlunen (Regiuun) faan Ingelun, naibi Wales. Diar sat at ferwaltang faan't unitary authority Herefordshire.

Uun Hereford woort det *Hereford-[[Beest]]* aptaanj. Det regiuun as uk bekäänd för't büürin mä aapler.

## Luke uk diar
Pottjüch

**Pottjüch** as en ütjdruk för krööger, poten an dasker uun a hüshual. Uun't jindial to *[[portselaan]]* as pottjüch grööwer an flooksis salew maaget.

För't maagin faan pottjüch wurd tuun, silikaaten (feldspaat) an kalk brükt.

## Bispalen

Linear_pottery_culture.jpg|Pottjüch faan't stiantidj
Grapen.jpg|Tau krööger faan't madelääler, Hamborag, ~ 1200–1400 e.Kr.
Select Sketches - Menai Bridge 1.jpg|Dask faan Staffordshire, ~ 19. juarhunert
V und B Drina res.jpg|Pottjüch tu sauen, ~ 1910



## Luke uk diar
Kaoliniit

**Kaoliniit** as en mineraal an hiart tu a silikaaten. Hat komt aueraal üüb a eerd föl föör. Kaoliniit as en cheemisk ferbinjang efter det formel  Al4[(OH)8|Si4O10]. Hat as en *[[tuun]]mineraal* an komt üs stianang Kaoliin föör. Det as miast witj, koon oober uk en betj skemre efter ruad, brün of blä. 

At sachthaid faan Kaoliniit leit bi 2,61 bit 2,68&nbsp;g/cm³. Oner weeder woort hat wok an koon ferfuremt wurd.

Di nööm komt faan't saarep 高嶺 Gaoling uun Sjiina uf. Diar as mä Kaoliin wel tuiarst portselaan maaget wurden. Diarföör hed a minsken 
ianfacher pottjüch. Kaoliin as uk al iarer brükt wurden, am papiir tu maagin. Oober iarst am't juar 700 küd a minsken oonker mä sok huuch tempratuuren maage. Iarst bi son 1450 graad began Kaoliniit an Feldspaat tu *fergloosin*. Auer juarhunerten wiar portselaan wel at wichtagst hanelswaar för Sjiina.

## Kristalstruktuur

## Luke uk diar
Rex Stout

**Rex Todhunter Stout** (* 1. Deetsember 1886 uun Noblesville, Indiana; † 27. Oktuuber 1975 uun Danbury, Connecticut) wiar en US-ameerikoons skriiwer. Hi wurd bekäänd troch sin kriminaalromoonen auer a priwootdetektiif Nero Wolfe.

## Luke uk diar
Madlunsia Mandariin

At **Madlunsia Mandariin** (*Citrus × deliciosa*)  as en buum an en Citrusfrücht (*Citrus*) uun det famile faan a Winrütjplaanten (Rutaceae). Hat as ans iinkrüsagt wurden faan't Mandariin (*Citrus reticulata*) an't Pampelmuus (*Citrus maxima*) uun't ääder 19. juarhunert. Det witj daalang oober näämen muar so rocht.

Tuiarst as hat uun Itaalien aptaanj wurden, hää daalang oober nian grat bedüüdang muar, auer hat ei nooch frücht drait. Üüb a ööder sidj as hat temelk robust, an woort diaram hal uun a bio büürerei brükt. Faan detdiar suurt san oober weder ööder krüsangen aptaanj wurden, t.b. at Klementiin (*Citrus clementina*).

## Suurten
* Avana
* Emperor
* Yousef Effendi
* Comuna/Commune
* Natal (Meksiko)
* Paterno
* Willowleaf (USA)
* Setubalense

## Luke uk diar
Pomeelo

At **Pomeelo** as en suurt faan Citrusfrüchten. Hat as eegentelk en Pampelmuus (*Citrus maxima*), diar mä en Grapefruit (*Citrus × paradisi*) krüsagt wurden as. 


Pomelo semi peeled.jpg|
Pummelo sectioned.jpg|
Pomelo flesh.jpg|


## Luke uk diar
Danbury (Connecticut)

**Danbury** as en steed uun Fairfield County, Connecticut. At steed leit uun a waast faan a bundesstoot. Det hee 84.694 lidj (2019).

## Persöönelkhaiden
* Rex Stout (1886-1975), skriiwer.

## Kwelen
Orodara

**Orodara** as en stääd an en department uun Burkiina Faaso naibi Maali. Hat as prowinshoodstääd faan't prowins Kénédougou uun't regiuun Hauts-Bassins. Diar wene 30.332 minsken (Stant: 2006). Uun Orodara wurd föl Mangos an Aapelsiinen aptaanj.

## Luke uk diar
Anacardiaceae

A **Anacardiaceae** san en plaantenfamile uun det order faan a Siapenbuumer (Sapindales). Diar hiar son 70 bit 82 sköölen tu. Enkelt slacher haa früchten, diar'am iidj koon. 

## Sköölen
Abrahamia – Actinocheita – Allospondias – Amphipterygium – Anacardium – Androtium – Antrocaryon – Apterokarpos – Astronium – Attilaea – Baronia – Blepharocarya – Bonetiella – Bouea – Buchanania – Campnosperma – Campylopetalum  – Cardenasiodendron – Choerospondias – Comocladia – Cotinus – Cyrtocarpa – Dobinea – Dracontomelon – Drimycarpus – Ebandoua – Euleria – Euroschinus – Faguetia – Fegimanra – Gluta – Haematostaphis – Haplorhus – Harpephyllum – Heeria – Holigarna – Koordersiodendron – Lannea – Laurophyllus – Lithraea – Loxopterygium – Loxostylis – Malosma – Mangifera – Mauria – Melanochyla – Melanococca – Metopium – Micronychia – Montagueia – Mosquitoxylum – Myracrodruon – Nothopegia – Ochoterenaea – Operculicarya – Orthopterygium – Ozoroa – Pachycormus – Parishia – Pegia – Pentaspadon – Pistacia – Pleiogynium – Poupartia – Poupartiopsis – Protorhus – Pseudosmodingium – Pseudospondias – Rhodosphaera – Rhus – Schinopsis – Schinus – Sclerocarya – Searsia – Semecarpus – Smodingium – Solenocarpus – Sorindeia – Spondias – Swintonia – Tapirira – Thyrsodium – Toxicodendron – Trichoscypha

## Luke uk diar
Cashews

A **Cashews** (*Anacardium*) san en plaantenskööl uun det order faan a Siapenbuumer (Sapindales). Diar jaft'at son 20 slacher faan. A wichtagst as det Cashewnöd (*Anacardium occidentale*).

## Slacher
A. amapaense – A. amilcarianum – A. brasiliense – A. caracolii – A. corymbosum – A. curatellifolium – A. excelsum – A. fruticosum – A. giganteum – A. humile – A. kuhlmannianum – A. microsepalum – A. nanum – A. negrense – A. occidentale – A. othonianum – A. parvifolium – A. rondonianum – A. spruceanum – A. tenuifolium

## Luke uk diar
Mangos

A **Mangos** (*Mangifera*) san en plaantenskööl uun det order faan a Siapenbuumer (Sapindales). Diar jaft'at en hialer rä slacher faan. A wichtagst as di slach Mango (*Mangifera indica*).

## Slacher
M. acutigemma – M. altissima – M. andamanica – M. applanata – M. austroindica – M. blommesteinii – M. bompardii – M. bullata – M. caesia – M. caloneura – M. campnospermoides – M. camptosperma – M. casturi – M. cochinchinensis – M. collina – M. decandra – M. dewildei – M. dongnaiense – M. duperreana – M. flava – M. foetida – M. gedebe – M. gracilipes – M. griffithii – M. havilandi – M. indica – M. inocarpoides – M. khasiana – M. khoonmengiana – M. lagenifera – M. lalijiwa – M. linearifolia – M. longipes – M. macrocarpa – M. magnifica – M. mariana – M. merrillii – M. minor – M. minutifolia – M. monandra – M. nicobarica – M. odorata – M. orophila – M. pajang – M. paludosa – M. parvifolia – M. pedicellata – M. pentandra – M. persiciforma – M. pseudoindica – M. quadrifida – M. reba – M. rubropetala – M. rufocostata – M. similis – M. subsessilifolia – M. sulavesiana – M. sumbawaensis – M. superba – M. swintonioides – M. sylvatica – M. timorensis – M. transversalis

## Luke uk diar
Mango

At **Mango** (*Mangifera indica*) as en frücht an en plaantenslach uun det order faan a Siapenbuumer (Sapindales). A Mangobuum leewert oobst an plaantenööle, an woort uk uun a medesiin brükt.


Mangga gedong gincu mangoes.JPG
Mangos - single and halved.jpg


## Luke uk diar
Cashew

A **Cashewbuum** (, *Anacardium occidentale*) as en plaantenslach uun det order faan a Siapenbuumer (Sapindales). Hi wääkst uun a troopen. Sin früchtstianer wurd üs **Cashewnöden** ferkääft. Det san eegentelk nian nöden, oober jo like nöden.


Anacardium occidentale1.jpg|Buum
Cashew apples.jpg|Früchten
CashewSnack.jpg|Stianer ("nöden")



## Luke uk diar
FAE Dirham

A **FAE-Dirham** of ianfach **Dirham** as at münt faan a Ferianagt Araabisk Emiraaten. Hi as ferbünjen mä a US-Dooler. Ään Dirham (Dh) hää 100 Fils. Amtelk ufkörtang efter ISO 4217 as **AED**.

## Luke uk diar
Houndé

**Houndé** as en gemeen an en department uun Burkiina Faaso. Hat as prowinshoodstääd faan't prowins Tuy uun't regiuun Hauts-Bassins. Diar wene 72.723 minsken (Stant: 2006).

## Luke uk diar
Dubai (Emiraat)

**Dubai** as ian faan a sööwen Ferianagt Araabisk Emiraaten (FAE). Diar wene knaap 3,5 miljoon minsken (Stant:2021). At emiraat lewet fööraal faan di ferkuup faan eerdööle. Hoodstääd as Dubai-Stääd, diar di gratst dial faan't emiraat ütjmaaget.


Flag of Dubai.svg|Flag
Coat of arms of Dubai.svg|Woopen
Boat_in_Dubai_fountain_pond_in_front_of_Dubai_Mall.jpg|Huuchhüsang


## Luke uk diar
Biebersteinia

A ***Biebersteinia*** san det iansagst plaantenskööl uun det famile Biebersteiniaceae. Diar jaft'at sjauer slacher faan. Jo hiar tu a Siapenbuumer (Sapindales) an waaks uun Aasien.

## Slacher
* B. heterostemon
* B. multifida
* B. odora
* B. orphanidis

## Luke uk diar
Kirkia

A **Kirkia** san det iansagst plaantenskööl uun't famile Kirkiaceae. Diar hiar sääks slacher tu. Jo waaks uun't süüdelk Afrikoo an üüb Madagaskar. 

## Slacher
* K. acuminata
* K. burgeri
* K. dewinteri
* K. leandrii
* K. tenuifolia
* K. wilmsii

## Luke uk diar
Myrrhebuum

A **Myrrhebuum** (*Commiphora myrrha*) as en plaantenslach uun det famile faan a Balsambuumer (Burseraceae). Hi wääkst uun Uastafrikoo an uun't süüdelk Araabien. Faan sin buumharts woort Myrrhe wonen.


Somali man Myrrh tree.jpg
Myrrhe.jpg


## Luke uk diar
Nitrariaceae

A **Nitrariaceae** san en plaantenfamile uun't order faan a Siapenbuumer (Sapindales).

## Sköölen an slacher
* Malacocarpus
*: *M. crithmifolius*
* Nitraria
*: *N. billardierei – N. retusa – N. schoberi – N. sibirica*
* Peganum
*: *P. harmala – P. mexicanum – P. multisectum – P. nigellastrum*
* Tetradiclis
*: *T. tenella*

## Luke uk diar
Boswellia sacra

***Boswellia sacra*** as en plaantenslach uun det famile faan a Balsambuumer (Burseraceae). Faan sin buumharts woort *Weihrauch* (lat. *Olibanum*) wonen. 


Boswellia-Dowkah-2.JPG
Weihrauchmischung.jpg
Thus-Weihrauch.jpg


## Luke uk diar
Bateresken

A **Bateresken** (Simaroubaceae) san en grat plaantenfamile uun det order faan a Siapenbuumer (Sapindales). Jo waaks fööraal uun a troopen. 

## Sköölen
Ailanthus – Amaroria – Brucea – Castela – Eurycoma – Gymnostemon – Hannoa – Homalolepis – Iridosma – Leitneria – Nothospondias – Odyendea – Perriera – Picrasma – Picrolemma – Pierreodendron – Quassia – Samadera – Simaba – Simarouba – Soulamea

## Luke uk diar
Adschmaan (Emiraat)

**Adschmaan** (üüb Araabsk: إمارة عجمان *Imārat ‘Ajmān* [ʔɪmaːra(t) ʕaʤmaːn]) as ian faan dön sööwen emiraaten faan dön Ferianigt Araabsk Emiraaten. Det hee 206.997 lidj (2005). At hoodsteed faan’t emiraat as Adschmaan.

## Kwelen
Triibleedrag Aapelsiin

At ***Poncirus trifoliata*** of uk **Triibleedrag Aapelsiin** as di iansagst plaantenslach uun det skööl Poncirus faan a Winrütjplaanten (Rutaceae). Hat komt eegentelk faan Nuurdsjiina an Jaapan, an liket en Citrusplaant. Hat koon muar kol uf üs Citrusplaanten, an woort diaram hal iinkrüsagt.

Poncirus trifoliata0.jpg|Bloos
Poncirus trifoliata - plant with flowers.jpg|
Poncirus trifoliata (cut).JPG|Frücht



## × Citroncirus
Wan Poncirus trifoliata mä Citrusplaanten krüsagt woort, komt diarbi en suurt faan ×&nbsp;Citroncirus ütj:
* mä Aapelsiin: *Citrange*
* mä Grapefruit of Pomeelo: *Citrumelo*
* mä Sitroon: *Citremon*
* mä Bateraapelsiin: *Citradia*
* mä Mandariin: *Citrandariin*

Pomological Watercolor POM00006386.jpg|Citrange



## Luke uk diar
Bio büürerei

**Bio büürerei** of uk **alternatiif büürerei** as en oort an wiis, büürerei tu bedriiwen. Diarbi skal a amwelt skuanet wurd, a tiiren skel mögels natüürelk häälen wurd, an at produksion skal mögels üüb aanj grünlaagen waaks (*[[kreisluupwiartskap]]*).

Sant 1991 woort faan a EU fäästlaanj, hü en bedriif feerd wurd skal, amdat hi ham * 'bio' * nääm mut. Tuleetst san a föörskraften uun't juar 2022 auerwerket wurden.

## Onernemen
A bio büürsteeden uun  Sjiisklun haa jo tu flook ferbanter tuupslööden:

## Luke uk diar
Mors

**Mors** (uk *Morsø* of *Morsland*) as en eilun uun a Limfjord uun Nuurdjütlun. A huuchst berag diar as a Salgerhøj mä en hööchde faan  . Hodstääd as Nykøbing Mors. Diar sat at ferwaltang faan't Morsø Komuun (Regiuun Nordjylland).

## Stääden an saarpen üüb Mors

## Luke uk diar
Amsterdam/mo

**Amsterdam** as e hoodstää foon e Neederlönje. E stää läit önjt weesten foont lönj, önj e Prowins Nordholönj. E stää heet foole kanoole. Dåt heet 1.114.745 inboogere (2018).

## Geografii
Amsterdam heet mör as 100 km foon kanoole (aw Neederlönjsch: *grachten*), amenbai 90 ailönje an 1500 brue. Da trii grutste kanoole, *Herengracht*, *Prinsengracht* än *Keizersgracht*, önjt 17. iirhunert grääwen, mååge bälte am dåt ålst diilj foon e stää.

### Stäädiile
E stää Amsterdam heet 9 stäädiile:
# Centrum
# Noord
# Oost
# West
# Nieuw-West
# Weesp
# Westpoort
# Zuid
# Zuidoost

## Kwäle
Kreisluupwiartskap

En **Kreisluupwiartskap** (faan ingelsk: *circular economy*) as en wiartskapsfurem, wat diar üüb aachtet, dat mä't materiool sünag amgingen woort, an mögels niks wechsmeden woort. Sodenang skuanet hat a amwelt. Fööraal gongt'at diaram, dat produkten mögels loong hual, an dat jo uk klütjet wurd kön, wan's ans uunstaken gung. Ual kroom woort ei ferbraand of deponiaret, man weder apwerket ("recycelt").

At jindial as *lineaar wiartskap*, wat leewen nei grünjmaterioolen brükt, an tu muar an muar uffaal feert.

Uun ualang tidjen as goorniks wechsmeden wurden, ales küd noch ans brükt wurd. Det wechsmitjen begand iarst mä't apkemen faan a industrii so am't juar 1800. Dat det ei gud as, haa a minsken iarst aanj faan 20. juarhunert begreben. Di ingelsk ütjdruk 'circular economy' jaft'at iarst sant ~ 1990.

At kreisluupwiartskap woort oober uk kritisiaret, auer det apwerkin faan uffaal flooksis föl muar energii brükt, üs det nei produksion.

## Luke uk diar

* Skramel
* Skramelnumern
Athen/mo

**Athen** as e hoodstää foon Griikenlönj. E stää läit önjt söödååsten foon e fååstewål. Dåt hee 3.146.166 inboogere.

## Kwäle
Andorra la Vella/mo

**Andorra la Vella** as e hoodstää an uk en schöspel (*parròquia*) foon Andorra. E stää läit önjt sööden foont lönj, bai di Gran Valira Struum. Dåt heet 20.088 inboogere.

## Geografii
Andorra la Vella läit önj en dool önj e Pyreneen. Et jaft trii struumer, wat önjt dool luupe: da Valira del Nord än Valira d'Orient Struume, wat önjt norden foon e stää ferbine än di Gran Valira Struum mååge. At jaft uk di Madriu, wat in önj di Valira Orient önjt ååsten foon e stää låpt.

Di grutste bärj önj e schöspel as e Serra d'Enclar (2316 m), wat önjt weesten foon e stää stoont.

## Kwäle
Dodekanes

A **Dodekanes** (faan  ‚twaalew‘ an  ‚eilun‘) as en skööl faan eilunen uun't uastelk Ägäis. Jo hiar tu't Süüd-Egeeis (Regiuun). 

Di nööm ment 'twaalew eilunen', diar lei oober son 160 eilunen, huar 25 faan bewenet san. Daalang san jo iindiald tu 15 gemeenen:

## Kwelen


## Luke uk diar
Süüdelk Sporaaden

A **Süüdelk Sporaaden** san en skööl faan a eilunen uun a uastelk Ägäis. Det san fööraal a Dodekanes eilunen, an do noch enkelt öödern. Det san uun't gehial 170 eilunen, diar san 30 faan bewenet.

* Dodekanes
*: an:
* Ikaria
* Samiopoula
* Samos
* Fourni
Ünkrüüs

**Ünkrüüs** san plaanten üüb ääkerlun, greenlun of uun guarder, wat diar ei henhiar. Sodenang san jo nian kategorii efter a betiaknangen faan a biologii. Daalang snaaket'am uk flooksis faan *wilkrüüs*, auer't jo eegentelk goor nian *<u>ün</u>krüüs* jaft. An ünkrüüsen san uk ei ünbedingt *krüüsag* plaanten, det koon uk gäärs of möösk wees.

Uun guarder woort miast mä kääksen an riiwen jüdet, üüb ääkerlun oober mä *herbitsiiden*, an jo san en beläästang för't grünjweeder. Diaram woort daalang föl spikeliaret, fööraal uun a bio büürerei, hü'm det ünkrüüs üüb natüürelk wai luas woort. Hat jaft nemelk uuntesken al *superkrüüsen*, diar dü uk mä herbitsiiden ei muar luas woorst.

## Luke uk diar
Ääkerlun

**Ääkerlun** of ianfach **Fial** as en stak lun, huar mä büüret woort. Hat woort brükt, amdat fialfrüchten waaks kön.

Det wurd *ääker* as nai mä ualhuuchsjiisk ackar of acchar, an mä ualingelsk æcer. Uun ingelskspreegen lunen woort det wurd acre uk brükt üs miat för en areaal: 1 acre ≈ 4067 kwadrootmeetern ≈ 0,4 hektaar. Uk uun greks *agrós* an latiinsk *ager* komt det wurd föör.

Faan ~ 17 miljoon hektaar büürlun uun Sjiisklun woort üüb ~ 12 miljoon hektaar ääkert mä ~ 6 miljoon hektaar kurn an ~ 3 miljoon hektaar raps.

## Luke uk diar
Nuurdelk Sporaaden

A **Nuurdelk Sporaaden** () san en skööl faan eilunen uun't Ägäisk Sia. Diar wene man son 16.000 minsken. Jo hiar tu Thessaalien (Regiuun) üs *regiunaal ianhaid*. Bluas Skyros hiart tu Madel-Grichenlun.

A sjauer gratst eilunen Skiathos, Skopelos, Alonnisos und Skyros nem alian al son 97% faan't lunflaak iin. Do san diar noch 122 letjer eilunen, huar knaap hoker wenet.

## Luke uk diar
Kyklaaden

A **Kyklaaden** () san en skööl faan eilunen uun't süüdelk Ägäis. Jo san en swaarpont faan a fräämenferkiar uun Grichenlun. A Kyklaaden hiar tu't Süüd-Egeeis (Regiuun).

## Grater eilunen

## Luke uk diar
Saroonisk Eilunen

A **Saroonisk Eilunen** (, Nisiá tou Argosaronikoú) san en skööl faan eilunen uun't waastelk Ägäis naibi Atheen. Jo hiar tu't Attika (Regiuun). 

## Eilunen
* Salamis (91,503 km²)
* Ägina (77,014 km²)
* Angistri (11,732 km²)
* Methana (50,16 km², Hualeweilun)
* Hydra (49,586 km²)
* Poros (22,841 km²)
* Spetses (20,263 km²)
* Dokos (13,537 km²)

## Luke uk diar
Larisa

**Larisa** (üüb Greks: Λάρισα *Lárisa*) as det füftgratst steed uun Grekenlun. At steed leit uun a nuurd faan't lun. Det hee 144.651 lidj (2011). Det as at hoodsteed faan det Thessaalien Regiuun.

## Kwelen


## Luke uk diar
Kastelorizo

**Kastelorizo** (,  „ruad kastel“) as en greks eilun uun't uastelk Madlunsia, man trii kilomeetern föör't küst faan a Türkei. Hat as gud njüügen kwadrootkilomeetern grat, an hiart tuup mä enkelt letjer eilunen tu't gemeen Megisti. A huuchst toop diar as a berag *Vigla* mä en hööchde faan 273 meetern.

Kastelorizo woort noch mä tu a Dodekanes tääld, uun't Süüd-Egeeis (Regiuun). 

## Luke uk diar
Chania

**Chania** (üüb Greks: Χανιά *Chaniá*) as det aachstgratst steed uun Grekenlun. At steed leit üüb de nuurdwaasteeg faan't eilun Kreeta. Det hee 88.525 lidj (2011).

## Kwelen


## Luke uk diar
Kythira

**Kythira** [] () as en greks eilun süüden faan a Peloponnes. Hat hiart tuup mä't naibereilun Andykythira tu't Attika (Regiuun).

Det eilun as böös skraal, diaram san flook iinwenern ütjwaanert tu Austraalien. Waasten faan't eilun woort at sia böös jip, diar leit mä't Calypsojip at jipst steed faan't hialer Madlunsia. 

## Luke uk diar
Volos

**Volos** (üüb Greks: Βόλος *Vólos*) as det seekstgratst steed uun Grekenlun. At steed leit uun a uast faan't lun, uun det Thessaalien Regiuun. Det hee 130.094 lidj (2011).

## Kwelen


## Luke uk diar
Uastägäisk Eilunen

A **Uastägäisk Eilunen** san en skööl faan greks eilunen uun't uastelk Ägäis föör't waastküst faan a Türkei. Jo hiar tu't Nuurd-Egeeis (Regiuun).

Faan nuurd tu süüd:
* Lesbos
Regiuun Chios:
* Chios
* Inousses
* Psara an Andipsara
Regiuun Samos:
* Samos an Samiopoula
* Fourni an Thymena
* Ikaria
an do noch en hialer rä letjer eilunen.
Nuurdägäisk Eilunen

A **Nuurdägäisk Eilunen** san en skööl faan greks eilunen uun nuurdelk Ägäis. 

Faan nuurd tu süüd:

Uun Makedoonien:
* flook letj eilunen föör Chalkidiki mä Amouliani an Drenia
* Xeronisi
* Thasos an Thasopoula
uun Thrakien:
* Samothraki an Ladoxera
uun't Nuurd-Egeeis (Regiuun):
* Limnos
* Agios Efstratios
an do noch flook letjer eilunen.

Tu a Türkei hiar tau eilunen muar uun detdiar regiuun:
* Gökçeada an Bozcaada

## Luke uk diar
Ratak Keed

At **Ratak Keed** as en skööl faan atolen uun a Pasiifik. Hat maaget di uastelk dial faan a Marshall Eilunen ütj. Det wurd *Ratak* komt faan't marshalleesk spriak an ment *huar a san apgongt* (uast). Üüb jodiar letj eilunen wene son 34.000 minsken, muar üs a heleft üüb't Majuro Atol, at hoodstääd faan a Marshall Eilunen.

## Atolen

## Luke uk diar
* Ralik Keed
Ralik Keed

At **Ralik Keed** as en skööl faan atolen uun a Pasiifik. Hat maaget di waastelk dial faan a Marshall Eilunen ütj. Det wurd *Ralik* komt faan't marshalleesk spriak an ment *huar a san onergongt* (waast). Üüb jodiar letj eilunen wene son 21.000 minsken.

Üüb a atolen Bikini an Eniwetok haa a Amerikoonern uun a 1940er an 1950er juaren atoombomben testet. Diaram wene diar uk daalang noch nian minsken muar. 

## Atolen

## Luke uk diar
* Ratak Keed
Düüsenbleedplaanten

A **Düüsenbleedplaanten** (Haloragaceae) san en plaantenfamile uun det order faan a Stianbreegern (Saxifragales). Diar hiar son 145 slacher tu.

## Sköölen
* *Glischrocaryon*
* *Gonocarpus*
* *Haloragis*
* *Haloragodendron*
* *Laurembergia*
* *Meziella*
* *Myriophyllum* (Düüsenbleeden)
* *Proserpinaca*
* *Trihaloragis*

## Luke uk diar
Hamamelisplaanten

A **Hamamelisplaanten** of uk **Troolnöden** (Hamamelidaceae) san en plaantenfamile uun't order faan a Stianbreegern (Saxifragales). Enkelt slacher wurd uun a medesiin brükt.

## Iindialang
Onerfamilin: 
: Disanthoideae – Exbucklandioideae – Hamamelidoideae – Mytilarioideae

Sköölen:
: *Chunia – Corylopsis – Dicoryphe – Disanthus – Distyliopsis – Distylium – Embolanthera – Eustigma – Exbucklandia – Fortunearia – Fothergilla – Hamamelis – Loropetalum – Maingaya – Matudaea – Molinadendron – Mytilaria – Neostrearia – Noahdendron – Ostrearia – Parrotia – Parrotiopsis – Rhodoleia – Sinowilsonia – Sycopsis – Trichocladus*

## Luke uk diar
Stianbreegplaanten

A **Stianbreegplaanten** (Saxifragaceae) san en plaantenfamile uun det order faan a Stianbreegern (Saxifragales).

## Iindialang
Triibuus: 
: Astilbeae – Boykinieae – Cascadieae – Chrysosplenieae – Darmereae – Heuchereae – Leptarrheneae – Micrantheae – Saniculiphylleae – Saxifrageae
Sköölen:
: *Asimitellaria – Astilbe – Astilboides – Bensoniella – Bergenia – Bolandra – Boykinia – Brewerimitella – Cascadia – Chrysosplenium – Conimitella – Darmera – Elmera – Hemieva – Heuchera – Hieronymusia – Jepsonia – Leptarrhena – Lithophragma – Micranthes – Mitella – Mitellastra – Mukdenia – Oresitrophe – Ozomelis – Pectiantia – Peltoboykinia – Rodgersia – Saniculiphyllum – Saxifraga – Saxifragodes – Saxifragopsis – Spuriomitella – Suksdorfia – Sullivantia – Tanakaea – Telesonix – Tellima – Tetilla – Tiarella – Tolmiea*

## Luke uk diar
Tetracarpaea tasmannica

***Tetracarpaea tasmannica*** as di iansagst plaantenslach uun det skööl *[[Tetracarpaea]]* an uk uun det famile Tetracarpaeaceae. Det plaant wääkst bluas üüb Tasmaanien.

## Luke uk diar
Korfu

**Korfu** ( []) as mä en grate faan 585 kwadrootkilomeetern det sööwenstgratst greks eilun uun't nuurdwaasten faan't lun. Faan diar san't man muar 100 km tu Itaalien. Uun Korfu-Stääd sat at ferwaltang faan a Ionisk Eilunen (Regiuun).

### Kliima




## Luke uk diar
Majuro

**Majuro** ([], ) as at hoodstääd faan a Marshall Eilunen. Diar wene gud 23.000 minsken (2021). Hat leit üüb't Majuro Atol.

## Luke uk diar
Warnen

A **Warnen** (, ) wiar en germaansen stam. Huar jo lewet haa, as ei gans seeker, miast wurd jo diar fermuuden, huar daalang Mecklenborag as. 

Diar jaft'at uk daalang noch en struum Warnow, det ment *kriakenstruum*, di san müs bi Rostock hää.

## Luke uk diar
Angeln (Fulk)

A **Angeln** wiar en nuurdsiagermaans fulk, diar uun Jütlun lewet hää. Diar jaft'at daalang noch en loonskap mä disalew nööm nuurden faan a Schlei. Jo hed en könang Offa, di huuch uunsen wiar.

Flook Angeln san uun't fulkenwaanrangstidj tu Britanien ütjwaanert, an diar komt di nööm Ingelun an Ingelsk faan uf. Ferlicht san jo diar uunwürben wurden, üs a Röömern uftoog, amdat det lun ei a Pikten uun hun fool.

Uun't 8. juarhunert lewet di ingelsk könang *[[Offa faan Mercia]]*, di faan a Angeln ufkaam.

## Luke uk diar
Pikten

A **Pikten** (faan lat. *picti* - a uunmooleten) as en röömsken nööm för a fulken, diar uun Skotlun lewet haa. Faan hör spriak an kultuur as ei föl auer, bluas enkelt steednöömer wise diar noch üüb hen. An do san diar noch a *Piktenstianer* faan't 5. bit 9. juarhunert.


Pictish stone strathpeffer eagle.jpg|Piktenstian
Norrie's LawDSCF6226.jpg|Salwersmok
Habit of a Pict. Ancient Pict (NYPL b14140320-1638439).tiff|Föörstelang faan en Pikten wüf



## Luke uk diar
Offa faan Mercia

**Offa** wiar uun ualang tidjen en könang faan a Angeln uun Jütlun. Faan Offa woort uun't ualingelsk dachtang *[[Widsith]]* ferteld. Hi skal mä sin swörd *Skræp* jin a Saksen streden haa. An hi füng det turocht, dat a Saksen ei widjer am a nuurd üs bit tu a struum *Fifeldor* (det wiar wel a Eider) föör kaam. 

Uun a fulkenwaanrangstidj toog a Angeln tu Britanien, an strääd diar fööraal jin a Pikten. Tu jü tidj jääw't uun Ingelun noch flook könangriken: Northumbria, Mercia, Wessex, Sussex, Essex, Kent an East Anglia. Faan 757 bit 796 wiar **Offa faan Mercia** diar könang, an hi wiar di iarst, di ham *Könang faan Ingelun* näämd. An san nööm ferwiset üüb det ufstamang faan a Angeln, huar di ual Offa en graten helt wiar.

Oober iarst hunert juar leeder jääw't di iarst würelk *Könang faan Ingelun*, det wiar Alfred di Grat, könang faan Wessex, an 886-899 faan Ingelun.

Sant 1936 jaft'at en bleed **Offa** faan a archeoloogen faan't CAU uun Kiel, an det as uk efter di ual könang faan a Angeln näämd wurden.

## Luke uk diar
Widsith

**Widsith** as en ualingelsk dachtang mä 144 fees faan amanbi at 6. bit 9. juarhunert; det äälst auerleewert dokument diarfaan as at *Exeter Book* faan't 10. juarhunert.

;  Tekstbispal 

Uun't Widsith woort uk faan a ymbre (Ambroonen) ferteld, an faan Könang Finn.

## Luke uk diar

* [Ufskraft](https://en.wikisource.org/wiki/The_Exeter_Book_(Jebson)/Widsith)
* Ingelsk auersaatang
* Beowulf
Beowulf

A **Beowulf** [] as en ualingelsk dachtang faan amanbi at juar 700. Hat beracht faan det tidj föör 600 uun Skandinaawien. Det äälst dokument diarfaan as a *Nowell Codex* faan amanbi at juar 1000.

Hat begant mä a wurden: „Hwæt! Wé Gárdena&nbsp;…“ (Harke'm! Faan beseenkenwäärs diaden&nbsp;…)

Uun a Beowulf woort uk faan Könang Finn beracht.

## Luke uk diar

* Ufskraften an auersaatangen
* Widsith
Saga

A **Sagas** san en skööl faan nuurdeuropeesk (*noröön*) fertelangen faan't madelääler. Miast bekäänd san a *Islunsagas* faan't 12. bit 15. juarhunert. Hat jaft oober uk noch ööder slacher:

#### Iindialang
* 11. an 12. juarhunert: Heilagra manna sögur (Sagas faan Hilagen), Postola sögur (Sagas faan Aposteln) an Biskupa sögur (Baskoop Sagas);
* 1190 bit 1230: a Konunga sögur (Könang Sagas);
* 13., dialwiis 14. juarhunert: a Íslendinga sögur (Islun Sagas);
* 13. juarhunert: a Samtíðarsögur (Nütidj Sagas);
* leed 13. juarhunert: at Sturlunga saga (Sturlunga Saga);
* leed 13. an 14. juarhunert: a Fornaldarsögur Norðurlanda (Föörtidj Sagas);
* aanj 13. juarhunert: a Riddarasögur (Reder Sagas);
* aanj 13. juarhunert an leeder: a Lygisögur (Tääl Sagas).

## Luke uk diar
Saksen (Fulk)

A **Saksen** wiar en ferbant faan waastgermaans fulken, diar jo so am't 3. juarhunert tuupslööden haa. Det wiar a Chauken, Angrivariern an Cheruskern; jo haa diar lewet, huar daalang Nuurdwaastsjiisklun an a Nuurduastneederlunen san. A Saksen wiar auer juarhunerten uun stridj mä a Franken, bit Karl di Grat auer a Saksen woon.

A sjiisk bundeslunen Niidersaksen an Saksen-Anhalt ferwise daalang noch üüb a ual Saksen. Det bundeslun Saksen hää diar oober ei föl mä tu dun, diar lewe a *Boowersaksen*, det as en öödern stam.

Uun a leewentsrüm faan a ual Saksen woort uk daalang noch plaatsjiisk snaaket.

## Luke uk diar
Finnsburg Fragment

At **Finnsburg Fragment** as en ualingelsk dachtang faan amanbi at 8. juarhunert. Det äälst dokument diarfaan as en ufskraft faan 1705.

Faan det dachtang san man 48 fees erhäälen, diaram witj uk näämen so rocht, wat diar eegentelk uun stäänt. Üüb arke faal gongt det am en stridj tesken di fresk Könang Finn an di däänsk Prens Hnæf. Am jodiar tau persuunen gongt det uk uun tau ööder ualingelsk skraften: A Beowulf an at Widsith.

Uun det buk *[[Finn and Hengest]]* faan J.R.R. Tolkien (1982/2006) woort fersoocht, di bääftgrünj faan det Finnsburg-Fragment aptuklaarin.

## Luke uk diar
* [Ufskraft](https://en.wikisource.org/wiki/Beowulf_(Harrison_and_Sharp)/The_Fight_at_Finnsburh)
Historia Brittonum

At ***Historia Brittonum*** as en histoorisk skraft auer det iarst besiidlang faan Britanien. Hat as am 829/830 uun Wales apskrewen wurden, an fertelt faan ual saagen, fööraal auer det tidj efter't juar 410, üs a Röömern uftoog. Diaram as det uk ei ales woor, wat diar uun stäänt, man hat hää föl auer't ual britisk kultuur fäästhäälen. Diar gongt'at t.b. am Könang Artus, di en grat bedüüdang för a britisk mythologii hää. An uk di fresk Könang Finn komt diar uun föör. Ales tuup sant son 40 hunskraften, diar üüb latiinsk skrewen wurden san. Diaram woort uunnimen, dat di waliisk moonk Nennius det apskrewen hää. Man det san was muar skriiwern weesen.

## Luke uk diar
* Paul Halsall: ''Medieval Sourcebook: Nennius: Historia Brittonum'' (1998, ingelsk auersaatang)
* Könang Finn
Alfred di Grat

**Alfred di Grat** (uk *Ælfred* of *Ælfrēd;* * 848 of 849 uun Wantage, Oxfordshire; † 26. Oktuuber 899) wiar sant 871 Könang faan Wessex (a Waastsaksen), an sant 886 Könang faan Ingelun (a Angelsaksen). Hi hää en grat bedüüdang för't ingelsk histoore, auer hi a ual britisk könangriken ferianagt hää uun a stridj jin a Wikingern. Uun det nü *Ferianagt Könangrik* hed oober widjerhen a Waastsaksen faan Wessex at saien. Sant di tidj kaam det (ual)ingelsk spriak an kultuur amhuuch.


A ual sööwen könangriken wiar: Wessex, Sussex, Kent, East Anglia, Essex, Mercia, Northumbria.

## Luke uk diar
Aberdeenshire

**Aberdeenshire** [æbə(ɹ)ˈdiːnʃɪə] as en *[[council area]]* uun Skotlun. Det leit uun a uast faan't lun. Det hee 262.690 lidj (2021). At hoodsteed as Aberdeen, uk wan't steed nian dial faan det council area as, man sin aanj apartig council area maaget.

## Kwelen
Bretwalda

A **Bretwalda** wiar uun't ual Ingelun en könang faan en britisk könangrik, di oober auer sin aanj könangrik henwech noch määcht an iinflööd hed, en *auerkönang*.

; apskrewen faan Beda uun't *Kroonik faan a Angelsaksen*
* Ælle of Sussex (488–~514)
* Ceawlin of Wessex (560–592, stürwen 593)
* Æthelberht of Kent (590–616)
* Rædwald of East Anglia (~600–~624)
* Edwin of Deira (616–633)
* Oswald of Northumbria (633–642)
* Oswiu of Northumbria (642–670)

; Könger faan Mercia mä föl määcht
* Penda of Mercia (626/633–655)
* Wulfhere of Mercia (658–675)
* Æthelred of Mercia (675–704, stürwen 716)
* Æthelbald of Mercia (716–757)
* Offa of Mercia (757–796)
* Cœnwulf of Mercia (796–821)

; apskrewen uun't *Kroonik faan a Angelsaksen*
* Egbert of Wessex (829–839)
* Alfred of Wessex (871–899) = *Alfred di Grat*
Eduard di Ääler

**Eduard di Ääler** (ingelsk: *Edward the Elder*, * am 874; † 17. Jüüle 924) uun Farndon, Cheshire wiar faan 899 bit 924 *Könang faan a Angelsaksen* (~ faan Ingelun).


Jüst so üs san aatj Alfred di Grat hää Eduard jin di iinflööd faan a Wikingern uun't nuurden streden, an küd a Könangriken Mercia an East Anglia turag wan.

## Luke uk diar
1279

## Bejewenhaiden
* 19. Marts: A Mongoolen oner Kublai Khan woon a Slacht faan Yamen jin det Song-Dünastii; at dünastii kaam mä a duas faan keiser Song Bing uun a slacht tu aanj an Kublai Khan wurd de iansigst keiser faan Schiina.

;Dootem Ünbekäänd
* at steed Haapsalu (*Hapsal*) uun Eestlun wurd grünjlaanjen.
Stonehenge

**Stonehenge** [] as en stiansaatang faan't Jongstiantidj naibi Amesbury (Ingelun). Hat as wel muar üs 5.000 juar ual.

Huarför di stiankreis ans maaget wurden as, witj daalang näämen so rocht. Üüb arke faal hää hi wat mä a juarstidjen tu dun, ferlicht as hi son slach faan sanklook.

Efter det Artussaage as hi faan di *druiid* (trool) Merlin maaget wurden.

Daalang as Stonehenge en UNESCO weltarewdial.


Stonehenge, Salisbury retouched.jpg|
Stone Plan.jpg|
Trilith - Tragstein mit Zapfen.jpg|


## Luke uk diar
Artus

Könang **Artus** (waliisk **Arthur** []) as en saagenhelt faan't madelääler. Hi hää wel uun't süüdelk Britanien regiaret, an diar jin a Angeln, Saksen an Jüten streden. Üs a Röömern uun't 5. juarhunert uftoog, fool fulken faan Nuurdwaasteuroopa uun Britanien iin, an haa diar *angelsaksisk* könangriken grünjlaanj. 

Of diar würelk en histoorisken könang Artus lewet hää, an of hi auerhood en *könang* wiar, det witj daalang näämen muar tu saien. Auer Artus woort tu't iarst tooch uun't Historia Brittonum am't juar 829/830 ferteld.

## Artussaage
Uun det Artussaage gongt det am Britanien uun't 5. an 6. juarhunert. A Röömern toog uf, an nü fool a Saksen faan uasten an a Pikten faan nuurden uun det lun iin. A Röömern hed det lun Ambrosius Aurelianus an san frinj, di *druiid* Merlin auerden. Merlin hää uk det gewaltag stiansaatang Stonehenge apracht läät. Merlin siig föörütj, dat Ambrosius sterew skul, an Uther Pendragon san efterfulger wurd skul. Uther liart Igraine, det wüf faan a Hertooch Gorlois faan Cornwall käänen, di hertooch woort dol an raiset uf efter Cornwall. Nü woort Uther dol an fäält uun Cornwall iin. Gorlois brangt Igraine uun seekerhaid tu't borag *[[Tintagel]]*. Merlin fertroolet Uther, so dat hi ütjsjocht üs Gorlois, an det borag iinnem koon. Uther an Igraine fu en letj, det as Artus. Uther strat uun a naist juaren jin flook fulken, an stareft. Artus as uuntesken apwoksen an koon det swörd *Excalibur* ütj en stian hise, huar Merlin det iinuun troolet hed. Diarmä wiset hi, dat hi di iarelk *Könang faan Britanien* as. Artus freit Guinevere an wenet mä ham üüb sloot *Camelot*. Diar stäänt di grat trinj boosel, huar hi sin wichtagst redern *am a trinj boosel* fersaamelt: Lancelot, Gawain, Keie, Gaheris, Parzival, Bors, Iwein, Erec, Galahad an öödern. Man a Röömern ferlang en tribuut faan Könang Artus, amdat jo ham diar uun rau läät. Det wal Artus ei hennem, an tjocht mä soldooten tu Rom. Iar hi diar uunkomt, feit hi uun Galien, huar föl Briten lewe, tu weden, dat san ferwalter Mordred ham jin Artus stelt. Artus kiart am, an stäächt Mordred duad, man di hed a redern al jin Artus apbroocht, an nü skal Artus ferswinj tu det eilun *Avalon*. Üs hi hiart, dat sin wüf Guinevere mä di reder Lancelot tjungelt, komt hi noch ans tüs, an strat jin Lancelot.

## Luke uk diar
Amesbury

**Amesbury** as en stääd (*Town*) uun Wiltshire (Ingelun) naibi Salisbury. Naibi Amesbury leit det 5.000 juar ual stiansaatang Stonehenge. 

Üüb ual koorden het det stääd *Ambersbury*, det wiset ferlicht üüb *Ambrosius Aurelianus* hen, di tuup mä *Merlin* jin a Saksen strääd. 

Uk det Artussaage hää mä Amesbury tu dun. Det kluaster, huar *Guinevere* lewet hää, skal det faan Amesbury weesen haa. 

## Luke uk diar
Wiltshire

**Wiltshire** as en Unitary Authority uun't Groofskap Wiltshire uun Ingelun. At ferwaltang sat uun't stääd Trowbridge.

Uun Wiltshire leit det 5.000 juar ual stiansaatang Stonehenge.

## Stääden an gemeenen
Uun Wiltshire lei 259 gemeenen (*parishes*). Salisbury as en *City*, an do san diar 19 grater *Towns*:

## Groofskap Wiltshire

Tu't *Seremoniel Groofskap Wiltshire* hiart tau distrikten: Bütj det Unitary Authority Wiltshire (1) uk noch det Unitary Authority Borough of Swindon (2).

## Kwelen


## Luke uk diar
Borough of Swindon

At **Borough of Swindon** as en Unitary Authority uun Süüd Waast Ingelun. Hat as uk en distrikt uun't *Seremoniel Groofskap* Wiltshire.

At Borough amfaadet det stääd Swindon, an do noch Badbury, Chiseldon, Highworth, Liddington, Wanborough an Wroughton.

## Kwelen


## Luke uk diar
Cheshire

**Cheshire** [ of ] as en *Seremoniel Groofskap* an en *Traditsionel Groofskap* uun a nuurdwaast faan Ingelun. Hoodstääd as Chester. 

Trinjam lei a groofkapen Merseyside, Greater Manchester, Derbyshire, Staffordshire an Shropshire, an Clwyd uun Wales.


Flag of Cheshire.svg|Flag
Arms of Cheshire County Council.svg|Woopen


Nuurden faan Cheshire lei a gratstääden Manchester an Liverpool. Det groofskap as iindiald tu sjauer Unitary Authorities:

## Luke uk diar
Borough of Stockton-on-Tees

**Stockton-on-Tees** as en borough an en unitary authority uun Nuurd Uast Ingelun. Di gratst dial diarfaan as det stääd Stockton-on-Tees; trinjam lei a [town]]s Billingham, Ingleby Barwick, Thornaby an Yarm; an flook letjer gemeenen.

Det borough woort diald faan a struum Tees, sodenang hiar hat tu tau groofskapen: County Durham nuurden faan a Tees, an North Yorkshire süüden faan a Tees.

## Kwelen


## Luke uk diar
Tees

A **Tees** [] as en struum uun Nuurdingelun. Hi ferlääpt faan waast tu uast an as 113&nbsp;km lung.

A Tees skääst a traditsionel groofskapen Durham uun't nuurden an Yorkshire uun't süüden. Hi lääpt tuleetst troch a stääden Stockton-on-Tees an Middlesbrough an di grat huuwen Teesport, iar hi iin uun a Nuurdsia uflääpt.

## Luke uk diar
Northumberland

**Northumberland** [] as en *Traditsionel Groofskap* an en Unitary Authority uun Nuurd Uast Ingelun bi't grens tu Skotlun. Hoodstääd as Morpeth.

Uun ualang tidjen lai diar det Könangrik Northumbria, diar noch föl widjer am a süüd bit tu a struum Humber lingd.

Flag of Northumberland.svg|Flag
Arms of Northumberland County Council.svg|Woopen


Uun Northumbria lei 166 civil parishes. Bit 2009 jääw't diar noch sääks distrikten: Blyth Valley, Wansbeck, Castle Morpeth, Tynedale, Alnwick an Berwick-upon-Tweed. Jo san apliaset wurden.

## Luke uk diar
County Durham

At **County Durham** as en *Traditsionel* an en *Seremoniel Groofskap* uun Nuurd Uast Ingelun. Trinjam lei a groofskapen Cumbria, Northumberland, North Yorkshire, Tyne and Wear.

Flag of County Durham.svg|Flag


Det groofskap as iindiald tu sjauer distrikten (unitary authorities), ään diarfaan het uk *County Durham (UA)*:

## Luke uk diar
North Yorkshire

**North Yorkshire** ([]) as en *Seremoniel Groofskap* uun't Regiuun Yorkshire and the Humber. Hat namt di gratst dial faan't loonskap Yorkshire iin.

North-Yorkshire-Flag.svg|Flag
Arms of North Yorkshire County Council.svg|Woopen

North Yorkshire as iindiald tu fiiw distrikten (Unitary Authorities), ään diarfaan mä di salew nööm *North Yorkshire (UA)*:

## Luke uk diar
Rutland

**Rutland** as en *Traditsionel* an en *Seremoniel Groofskap*, an uk en Unitary Authority uun a East Midlands faan Ingelun. At ferwaltang sat uun Oakham. Trinjam lei Leicestershire, Lincolnshire an Northamptonshire.

Rutland County Flag.svg|Flag
Arms of Rutland County Council.svg|Woopen


## Luke uk diar
Leicestershire

**Leicestershire** [] as en *Seremoniel* an en *Ferwaltangsgroofskap* uun a East Midlands faan Ingelun. At ferwaltang sat uun Leicester. Trinjam lei a groofskapen Lincolnshire, Rutland, Northamptonshire, Warwickshire, Staffordshire, Derbyshire an Nottinghamshire.

Flag of Leicestershire County Council.svg|Flag
Arms of Leicestershire County Council.svg|Woopen

Leicestershire as iindiald tu sööwen distrikten. Det stääd Leicester salew as en unitary authority an hiart ei tu't ferwaltangsgroofskap:

## Luke uk diar
East Riding of Yorkshire

**East Riding of Yorkshire** (det ment: *uastelk traaden faan Yorkshire*) as en *Seremoniel Groofskap* an en Unitary Authority uun't Regiuun Yorkshire an a Humber. Hat as dial faan det *Traditsionel Groofskap* Yorkshire. Trinjam lei a groofskapen North Yorkshire, South Yorkshire an Lincolnshire, an det stääd Kingston-upon-Hull.

Flag of the East Riding of Yorkshire.svg|Flag
Arms of East Riding of Yorkshire Council.svg|Woopen

Kingston-upon-Hull hiart mä tu't Seremoniel Groofskap, ferwaltet ham oober salew. Det ferwaltang faan't unitary authority East Riding sat uun Beverley.

## Luke uk diar
South Yorkshire

**South Yorkshire** [] as en *Seremoniel Groofskap* an en *[[Metropolitan County]] (Stäädgroofskap)* uun't Regiuun Yorkshire an a Humber. Trinjam lei a groofskapen Derbyshire, West Yorkshire, North Yorkshire, East Riding of Yorkshire, Lincolnshire an Nottinghamshire.

Tu South Yorkshire hiar sjauer *[[Borough]]s*:

## Luke uk diar