open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gelsenkirchen

**Gelsenkirchen** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen, önj di Münster Regiiringsdistrikt. Jü stää heet 259.645 inboogere (2019).

## Kwäle
Galisch

**Galisch** (dt. *Gallisch*) as en keltische spräke, jü bit süwåt 500 e. Chr. snååked wörd önj Galjen (Frånkrik än önjladende Gebiite bit tu di Rhin). Jü as for ålem bekånd üt hunerte foon Önjschrafte önj stiinj, önj keraamische pute än oudere räischape, än aw münte än oudere metalene diile (blii, än önj åån fål sink).
		
Da jarste galische Önjschaifte datiire ål foon dåt süste iirhunert for Christi geburt än san önj Lepontisch (wåt wilems betråchtied wårt as en galisch dialäkt). Ja san fünen önj Gallia Cisalpina (dåt as Nord-Itaaljen) än wjarn schraawen önj en form foon dåt üülj-itaalische Alfabät. Önjschrafte önj griichisch bökstååwe foon dåt treed iirhunert f.Chr. san fünen bai da müninge foon e Rhone. Lääsere Önjschrafte eefter Chr. san mååst önj latinsch bökstååwe.

Önj jü tid wus Galjen ål foon da röömische beseet än wörd di spräke diiljs foon dåt Latinsch ferkrångd. Lååser as da Franke kömen, ferswün jü gåns. Gregor foon Tours schriif önj dåt süste iirhunert, dåt hu manschne önj sin gebiit nuch Galisch snååke köön.

Ouerdåt da Önjschrifte mååst en maagisch karakter heewe (dåt san goue unti hiinje wansche), as oofding ai lächt tu ferstönjen, wåt miinjd as. Deeram leet di galische spräke har mån diiljs rekonstruiire. 

## Biispel
eefter dåt bil ruchts:

## Literatuur
*Lambert, Pierre-Yves: *La langue gauloise* : description linguistique, commentaire d'inscriptions choisies / Pierre-Yves Lambert. - Paris : Errance, 1994. - 239 s. - (Collection des Hesperides).

## Linke
*Åle galische önjschrafte (frånsch ).

## Kiik uk deer
* Gallo
* Galien
Ialgus

At **Ialgus** (*Phalacrocorax carbo*) as en fögel uun det famile *[[Phalacrocoracidae]]*.

Hat liket en gus en betj, as diar oober goorei nai mä. Ialges hiar tu't order faan a Suliformes.

## Bilen

Phalacrocorax_carbo02.jpg|At Ialgus drüget hör jügen efter't düken.
Cormorant-island-748.JPG|Ialgus-kolonii
Phalacrocorax carbo MHNT.ZOO.2010.11.46.1.jpg|Aier faan *Phalacrocorax carbo* - MHNT


## Ferwisang efter bütjen
Kraaben

**Kraaben** (*Crustacea*) san en onerstam faan diarten. Föl slacher lewe uun't weeder, oober uk a müürswin, diar uun ääg lewe, hiar tu a kraaben.

## Süstemaatik
### Klasen
* Branchiopoda
*: Auerordern: Calmanostraca - Cladocera - Conchostraca - Sarsostraca
* Cephalocarida
*: Order: Brachypoda
* Hexanauplia
*: Onerklasen: Copepoda – Tantulocarida – Thecostraca 
* Ichthyostraca
*: Onerklasen: Branchiura – Pentastomida
* Malacostraca – Gratkraaben
*: Onerklasen: Eumalacostraca – Hoplocarida – Phyllocarida
* Maxillopoda
*: Onerklasen: Branchiura – Copepoda (Ruifutkraaben) – Mystacocarida – Pentastomida – Tantulocarida – Thecostraca
* Ostracoda
*: Onerklasen: Myodocopa – Podocopa
* Remipedia
*: Order: Nectiopoda

### Enkelt familin an slacher

* Order ( ...da)
: Famile ( ...dae)
:: Skööl
::: Slach 
uun't klas Malacostraca (Gratkraaben):

uun't klas Maxillopoda:
* Cyclopoida
: Cyclopidae
:: (*[[Cyclops]]*)

## Luke uk diar
Kraansfögel

A **Kraansfögel** of **Salwerkramper**,  **kramsföögel** (*Turdus pilaris*) as en Sjongfögel (Passeriformes) uun't Trooselfamile (Turdidae). 

## Bilen

Turdus_pilaris2.jpg|*Kraansfögel*
Turdus pilaris MHNT.ZOO.2010.11.186.29.jpg|*Turdus pilaris* - MHNT


## Ferwisang efter bütjen
Kramper

A **Kramper**,  **Tjok**,  **oosel**, **kråmper**, **suurt troosel** (*Turdus merula*) as en fögel uun't Trooselfamile Turdidae. 

## Bilen

Amselk%C3%BCken.JPG|Nääst mä jöönkin
Turdus merula merula  MHNT.ZOO.2010.11.186.11.jpg |Aier faan *Turdus merula merula*
Turdus merula azorensis MHNT.ZOO.2010.11.189.8.jpg|*Turdus merula azorensis* - MHNT


## Ferwisang efter bütjen
Kraanek

At **Kraanek** (*Grus grus*) as en fögel uun't famile faan a Kraaneken (*Gruidae*). 

## Bilen

Verbreitungskarte_des_Kranichs.png|Huar *Kraaneken* bräät an huar's auerwontre.
Grus grus egg - Niitvälja bog.jpg|Ai faan *Grus grus*


## Ferwisang efter bütjen
Kriak

At **Kriak**,  **Kriik**,  **krååge**,  **Kreek** (*Corvus corone*) as en fögel uun't famile faana a Raawenfögler (*Corvidae*). 

## Onerslacher
* Grä Kriak (*C. c. cornix*)
* Suart Kriak (*C. c. corone*)

## Bilen

Corvus_corone_map.jpg|Huar kriaken föörkem.
Corvus corone corone MHNT.ZOO.2010.11.173.1.jpg|Aier faan *Corvus corone corone* - (MHNT)
Corvus corone cornix  MHNT.ZOO.2010.11.175.4.jpg|Aier faan *Corvus corone cornix* - (MHNT)


## Luke uk diar
Kultuur

(mo.) **Kultuur** as en rüm begrip for åles wat foon da mansche mååged as. Tum biispel waanihäide, toochten, kunst, waasenschap, religjoon, fiilosofii än sport. Mååstens hiirt en kultuur bai en bestamd följk, sü as di nordfrasche spräke en fraschen spräke foon da nordfrasche as. Kultuur as oofting wichti, wilt et am tradisjoon ën waanihäide gungt, huk wichti san for dåt miinschapsgefäil än identitäät.

(sö.) "Kultuur" es en Sameluurt fuar alis, wat di Mensken sa maaki.
Dit ken wiis: Frinjskep, Taachten, Kunst, Weetenskep, Religioon, Filosofii, Musik of uk Sport en Foriiningen.
Aaftinoch uur di Kultuurbigrep fan en bistemet Folk of Lir, wat töhop kum, nemen, sa üs di Nuurdfriisk Spraak me di Lir tö dön heer, wat ön Nuurdfriislön uuni. Kultuur es wichtig, wan't aur Traditsjoon en Frinlighair giar, wat gur es fuar en Identiteet ön di Regioon.
Di forskelig Lir ken en skel hol jaar ain Uurter Instrumente of Teken finj, diartö wat bitödraii.

## Fresk Kultüür

* Kenkenbuum - Jöölboom
* Biakin
Kurnfink

A **Kurnfink**,  **kornfink** (*Prunella modularis*) as en Sjongfögel (Passeri) uun't Kurnfinkenfamile (Prunellidae). 

## Bilen

Zingende en poetsende heggenmus-4961739.webm |thumb |left|Prunella modularis
Prunella_modularis01.jpg|*Kurnfink*
Cuculus canorus canorus MHNT.ZOO.2010.11.149.30.jpg|Kukütjai faan *Cuculus canorus canorus* mad aier faan *Prunella modularis* - MHNT



## Ferwisang efter bütjen
Kurnsparag

A **Kurnsparag**,  *Seesche* ??,  **abc-föögel**, **korntiijer**,  **tjuk diirt**) (*Emberiza calandra*, uk *Miliaria calandra*) liket en Sparag, hiart oober tu det fögelfamile faan a Fialsparger (*Emberizidae*). 

## Beskriiwang

## Bilen

Emberiza_calandra.jpg|*Kurnsparag*
Emberiza calandra MHNT.ZOO.2010.11.217 Chiach Maroc-Naurois.jpg|Aier faan *Emberiza calandra*


## Luke uk diar
Köln

**Köln** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen, önj di Köln Regiiringsdistrikt. Deer booge 1.087.863 manschne (2019).

## Kwäle
Laasken

**Laasken**,  **loosche**,  **lörken** (*Alaudidae*) san en fögelfamile an hiar tu at order faan a Sjongfögler (*Passeriformes*).

## Sköölen
Alaemon – Alauda – Ammomanes – Calandrella – Calendulauda – Certhilauda – Chersomanes – Chersophilus – Eremalauda – Eremophila – Eremopterix – Galerida – Heteromirafra – Lullula – Melanocorypha – Mirafra – Pinarocorys – Ramphocoris – Spizocorys

## Enkelt slacher
Uun üüs breetjin käänt am jodiar slacher:

: Fiallaask (*Alauda arvensis*)
: Hiaslaask (*Lullula arborea*)
: Toopet Laask (*Galerida cristata*)

## Luke uk diar

## Ferwisang efter bütjen
* Frasche Loosche
Lakadive

Da *Lakadive*, ofisjäl **Lakshadweep** (Malayalam: ലക്ഷദ്വീപ്) nååmd, as en unjoontäritoorium foon Indien. Dåt san 36 koralenailönje ma en fläche foon 32 km² önj dåt Araabisch Heef. Da lade twasche 200 bit 300 km üt e küste foon Kerala.

Da wichtiste ailönje san Kavaratti (uk jü hoodstää foon da Lakadive), Agatti, Minicoy un Amini. Da tiin beboogede ailönje heewe 60.650 inboogere eefter e följksteeling foon 2001. Agatti heet en fliiplås.

Di noome Lakshadweep bedjüset bökstääwlik *hunertduusend ailönje* (*laksha* = hunertduusend, *dweep*= ailönj). Bit 1973 hiit jü ailönjegrupe ofisjäl da Lakadive (tu fergliken ma da sööderliker ladene Maledive).

Da manschne foon da ailönje snååke en dialäkt foon dåt Malayalam än san bål åle moslem. Di ofisjäle spräke ap da Lakadive as uk dåt Malayalam. Dåt as en följksouertjööging, dåt ja eefterkaamen san foon hoonelsmoons, da wilt en ordi swåår ünwääder aw da ailönje önjswumd san.

## Linke

*Lakshadweep, ofisiel sid (änglisch)
 (änglisch)
Kukütj

At **Kukütj**,  **kuukuuk** (*Cuculus canorus*) as en fögel uun't famile faan a Kukütjen (*Cuculidae*). Kukütjen warep hör aier iin uun frääm nees.

## Onerslacher
C. c. bakeri – C. c. bangsi – C. c. canorus – C. c. subtelephonus

## Bilen

Kuckuck_im_Flug_v._J._Schmidt.jpg|En mantje uun a loft.
Cuculus canorus canorus MHNT.ZOO.2010.11.149.48.jpg|Kukütjaier faan *C. c. canorus* mad aier faan *[[Acrocephalus arundinaceus]]* - MHNT
Cuculus canorus bangsi MHNT.ZOO.2010.11.149.13.jpg|Kukütjai faan *C. c. bangsi* mad aier faan *[[Phoenicurus moussieri]]* - MHNT


## Ferwisang efter bütjen
Kuben

A **Kuben**,  **hiiföögle**, **mööwen**, **meewen** (*Laridae*) san en Fögelfamile an hiar mä Bakern (Sternidae) an ööder fögelfamilin tu at order faan a Kuben an Waadfögler (*Charadriiformes*).

## Onerfamilin an sköölen
* Larinae
*: Chroicocephalus – Creagrus – Hydrocoloeus – Ichthyaetus – Larus – Leucophaeus – Pagophila – Rhodostethia – Rissa – Xema
* Rynchopinae
*: Rynchops
* Sterninae*
*: Chlidonias – Gelochelidon – Hydroprogne – Larosterna – Onychoprion – Phaetusa – Sterna – Sternula – Thalasseus
* ünseeker onerfamile: 
*: Anous – Gygis
----
* * A *Sterninae* wurd heer üs aanj famile uunsen: -> Sternidae (Bakern)

#### Ufstamang

## Enkelt slacher
* *[[Larus]]*
*: Grä Kub (*Larus argentatus*)
*: Hääfkub (*Larus marinus*) 
*: Hiarangskub (*Larus fuscus*)
*: Ismeew (*Larus hyperboreus*)
*: Meew (*Larus canus*)
*: Suarthoodet Kub (*Larus ridibundus*) 

* *[[Rissa]]*
*: Triituankub (*Rissa tridactyla*) 

## Bilen

Birdsniper.jpg|Kuben san ei baang för minsken.
Larus_ridibundus_2007.jpg||Suarthoodet Kub
Larus_argentatus2.jpg||Grä KubFöör ual-, bääft jongfögel
Rissa_tridactyla_1Winter_080127.jpg|Jong Triituankub uun a iarst wonter



## Luke uk diar
Leguart

At **Leguart**,  *skräpånert* (*Anas querquedula*) as en fögel faan't Anenfamile (*Anatidae*). 

## Bilen

Garganey_I2_IMG_1122.jpg|*Leguarten*, wörd (bääft) an wiiftje (föör).
Spatula querquedula MHNT.ZOO.2010.11.18.1.jpg|Aier faan *Spatula querquedula* - MHNT


## Luke uk diar
Leipzig

**Leipzig** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Saksen. Jü stää heet 597.493 inboogere (2020).

## Bile

Thomaskirche.jpg|St. Thomas' schörk



## Geografii
E stää heet sunt 1992 10 stääbetsirke:

{| class="toptextcells" width="100%"
|

## Kiik uk deer
* Tjüsch Natsionaalbibleteek

## Kwäle
Lembek

**Lembek** as di noome foon en nordfrasche rockband. Önj 2006 heewe ja jare jarste albuum ütbroocht.

## Lasmoote
*Anna - schungster
*Yang - slåchtjüch 
*Dennis - gitaar
*Ralf - Bass 

## Diskografii
*2006: *Hoker as eentelk Anne-Marleen?*

## Haanewise eefter büten
*Ofisjäl websid
*Lembek aw Myspace
Letj Alk

At **Letj Alk** (*Alle alle*) hiart tu at Fögelfamile faan a Alken (*Alcidae*). 

## Bilen

Zwemmende en duikende kleine alk-4961715.webm
Alle_alle1.jpg|thumb|296px|*Letj Alk* uun't wonterkleet.
Alle alle MHNT.ZOO.2010.11.146.3.jpg|Ai  faan *Alle alle* - MHNT



## Ferwisang efter bütjen
Letj Fleegenbitjer

A **Letj Fleegenbitjer**,  **latje fliigebiter** (*Phylloscopus trochilus*) as en sjongfögel (Passeriformes) uun't famile faan a Phylloscopidae. Hi liket a Tjiftjaf (*P. collybita*). 

## Beskriiwang

Phylloscopus_trochilus.jpg|Tiaknang
Fitis im Baum.jpg|Letj Fleegenbitjer noch uun't wonterkleet


## Ferwisang efter bütjen
Letj Raidtromp

At **Letj Raidtromp**,  **latj räidrumper** (*Ixobrychus minutus*) as en fögel uun't famile faan a Heegern (*Ardeidae*). 

## Bilen

Ixobrychus_minutus_NRM.jpg|*Letj Raidtromp*
Ixobrychus minutus MHNT.ZOO.2010.11.49.1.jpg|Aier faan *Ixobrychus minutus* - MHNT



## Ferwisang efter bütjen
Letj Rütjer

A **Letj Rütjer** of at **Fuulsnep** (*Limosa lapponica*) as en fögelslach uun't famile faan a Snepen (*Scolopacidae*). 

## Bilen

Limosa lapponica MHNT.jpg|Ai faan *Limosa lapponica*
Rodzina_szlamikow.jpg|*Letj Rütjern* bi strun


## Luke uk diar
Letj Swaan

At **Letj Swaan** (*Cygnus bewickii*) as en fögel an hiart tu at onerfamile faan a *[[Ges an Swaanen]]* (*Anserinae*).

## Bilen

Bewicks.head.arp.jpg|Hood faan at *Letj Swaan*



## Ferwisang efter bütjen
Letj Rintüüter

A **Letj Rintüüter**,  **latje tüüter**, **tuuter**, **latje rintüüter** (*Numenius phaeopus*) as en slach faan fögler uun't famile faan a Snepen (*Scolopacidae*). 

## Bilen

Whimbrel Numenius phaeopus.jpg|*Letj Rintüüter*
Whimbrel07.jpg|Tiaknang faan en *Letjen Rintüüter*.
Numenius phaeopus MHNT.jpg|Ai faan *Numenius phaeopus*


## Luke uk diar
Letlönj

**Letlönj** as en lönj önjt norden foon Euroopa än ån foon da tra baltische stoote. Et lönj wårt önjt norden foon Estlönj, önjt ååsten foon Ruslönj, önjt söödååsten foon Witruslönj, önjt sööden foon Litauen än önjt söödweesten foon e Rigabucht än Ååstsiie begränsed. Deer booge 1.893.223 manschne (önjfång 2021). E hoodstää foont lönj as Riga.  

## Geografii
### Stääse
Da tiin grutste stääse önjt lönj san:

## Histoori
Letlönj wörd suwereen di 18. önj e Mistmoune 1918. Foon 1940 tu 1941 än foon 1945 tu 1991 wörd et lönj foon e Sowjetunion beseet. Önj di Oudere Wråålkrich wörd et foon 1941 tu 1945 foon Tjüschlönj beseet.

## Politiik
Letlönj as sunt 2004 lasmoot foon e Europäisch Unjoon.

Et lönj as uk lasmoot foon e Feriind Nasjoone än e NATO.

## Kwäle
Leverkusen

**Leverkusen** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen, önj di Köln Regiiringsdistrikt. Jü stää heet 163.729 inboogere  (2019).

## Kwäle


## Links
* Leverkusen
Liap

At **Liap**,  **liip**,  **liip** (*Vanellus vanellus*) as en fögel uun't tüüterfamile (*Charadriidae*). 

## Nöömer

## Bilen


Vanellus vanellus MHNT.jpg|Ai faan*Vanellus vanellus*


## Luke uk diar
Liirk

At **Liirk** (*Charadrius dubius*) as en tüüter uun't fögelorder faan a Kuben an Waadfögler an liket at Groonk auer a miaten. 

## Bilen

Little-Ringed-Plover.jpg|*Liirk*
Charadrius_dubius_P4222977.jpg|*Liirkenjöönke*.
Charadrius dubius curonicus MHNT.jpg|Ai faan*Charadrius dubius*


## Luke uk diar
Liiw

At **Liiw** (*Haematopus ostralegus*) as en fögelslach an hiart tu a Kuben an Waadfögler (*Charadriiformes*)

## Nöömer

## Bilen

Haematopus ostralegus MHNT.jpg|Ai faan Haematopus ostralegus


## Luke uk diar
Likfögel

A **Lik(en)fögel**,  **alk**, **ålken**, **likenföögel** (*Corvus monedula* of uk *Coloeus monedula*) as en fögel uun't famile faan a Raawenfögler (*Corvidae*). 

## Onerslacher
A onerslacher skeel en betj uun hör klöör an hör halsring:
* *Corvus monedula cirtensis* (Algeerien)
* *Corvus monedula monedula* (Skandinaawien)
* *Corvus monedula soemmeringi* (Uasteuroopa)
* *Corvus monedula spermologus* (Waasteuroopa)

## Bilen

Corvus_monedula_map.jpg|Huar a *likfögel* föörkomt.
Coloeus monedula  MHNT.ZOO.2010.11.172.3.jpg|Aier faan *Coloeus monedula* (MHNT)



## Ferwisang efter bütjen
Limborj

Wat minjst dü?
**Limborj** (*Limburg, Lèmbörg, Limbourg*):

* Limborj (Bälgien)
* Limborj (Nederlönje)
* Limborj (Großherzogtum)
Lisabon

**Lisabon** as jü hoodstää foon Portugal. Deer booge 507.220 manschne (2018).

## Geografii
Stäädiile:
* Alcântara
* Alfama
* Mouraria
* Bairro Alto
* Baixa
* Beato
* Belém
* Chiado
* Parque das Nações

## Bile

Lissabon-Praca do Comercio-04-2011-gje.jpg
Lissabon-Sao Vicente de Fora-70-Dachterrasse-2011-gje.jpg
Lissabon-Elevador de Santa Justa-18-Convento do Carmo-2011-gje.jpg
Lissabon-Castelo de Sao Jorge-30-Aufstieg-2011-gje.jpg
Lissabon-Ascensor da Gloria-12-2011-gje.jpg
Lissabon-Ginjinha-06-2011-gje.jpg
Lissabon-Restaurant Leao D'Ouro-06-2011-gje.jpg
Lissabon-Pension-02-2011-gje.jpg


## Sasterstääse

## Kwäle
List

**List** es en Sölring Tērp. Hat es det nuurđelkst Tērp fan Dütsklön'.
Di Dütsk - Deensk Grensi maakit en Böög nuurđfuar, dat di Nuurđtērper sa üs List me iin ön Dütsklön pasi.
Sa kumt et, dat em Denemark sjocht, weđer em tö uasten of tö nuurđen luket.

## Haawen

Bi di Haawen fan List köört en Föri hentö Denemark, en diar uur uk masi üđer Skepstuuren önberen.Sent di gurt Renoveering fan di Haawen ön't Bigening fan't Jaardüüsend ken em diar fuul forskelig Kraam koopi (Alte Tonnenhalle). Aur lung Jaaren kür em diar ek fuul üđers üüs Fesk en Iis fing.
Ön List es uk dit "Erlebniszentrum Naturgewalten" itüüs, hur em masi liir ken hur di Natuur sa aarbert.

## Forwiisen
*Üđer Tērper üp Söl
*Uthörn
* Lister Kuuch önt *Nordfriesland Lexikon* fant NFI
* Listlön önt *Nordfriesland Lexikon* fant NFI

## Futnooten
Listen foon da isotoope

**Listen fooan da isotoope**

# Liste foon Isotoope/1. Perioode
# Liste foon Isotoope/2. Perioode
# Liste foon Isotoope/3. Perioode
# Liste foon Isotoope/4. Perioode
# Liste foon Isotoope/5. Perioode
# Liste foon Isotoope/6. Perioode
# Liste foon Isotoope/7. Perioode
# Liste foon Isotoope/8. Perioode
Litauen/mo

**Litauen**, åmtlik e **Republiik Litauen** (aw Litauisch: *Lietuva*), as en stoot önjt norden foon Euroopa än di sööderlike foon da tra baltische stoote. Önj dåt weesten gränset Litauen bai e Ååstsiie än wider wårt dåt begränset foon Letlönj, Witruslönj, Poolen än e prowins Kaliningrad foon Ruslönj. Deer booge 2.810.761 manschne (önjfång 2021). E hoodstää foont lönj as Vilnius.

## Geografii

Da huuchste bärje foon dåt lönj san Aukštasis kalnas än Juozapines kalnas (294 m). Önj dåt weesten wårt Litauen foon e Ååstsiie begränset.

## Distrikte
Litauen heet sunt e ferwåltingsreform önj da 90er iirnge 10 ferwåltingsbesirke:

# Distrikt Alytus 
# Distrikt Kaunas
# Distrikt Klaipeda 
# Distrikt Marijampole 
# Distrikt Paneve ys
# Distrikt Šiauliai
# Distrikt Taurage 
# Distrikt Telšiai
# Distrikt Utena 
# Distrikt Vilnius 

## Histoori
Litauen wörd suwereen di 16. önj e Biikenmoune 1918. Foon 1940 tu 1941 än foon 1945 tu 1991 wörd et lönj foon e Sowjetunion beseet. Önj di Oudere Wråålkrich wörd et foon 1941 tu 1945 foon Tjüschlönj beseet. 

## Ökonomii
Dåt Bruttoinlönjsprodukt pro hood wus $16.800 önj 2007. Önj 2007 wus 5,3% foon e hiilj ökonomii loonbedrif, 33,3% industrii un 61,4% tiinjste.

## Politiik
Litauen as sunt di 1. moi 2004 lasmootstoot foon e Europäisch Unjoon.

## Kwäle
Literatuur

**Literatuur** as daalang ales, wat uun teksten apskrewen of auerleewert wurden as. 

## Iindialang
Teksten wurd fööraal tu tau slacher apdiald:
* **Fääkliteratuur**, det as miast för lidj soocht, diar jo auer en was teemo slau maage wel.
*: **Saagliteratuur**, det as miast för enarken skrewen an lachter tu ferstunen. Diar hiar uk tidjskraften of det Wikipedia tu.

* **Staken**, diar hiar tu:
*: **[[Fertelang]]en**, det san saagen, täälen of romoonen (*proosa*, *eepik*).
*: **[[Draama|Draamen]]**, det san teooterstaken of komeedin (*dramaatik*).
*: **[[Dachtang]]en**, det san uk liitjin, jo haa miast en fääst furem faan fees (*lyrik*).

## Luke uk diar
* Nordfriisk literatuur
* Saaterfrasch literatuur
* Biletääle
* Poetry Slam
* Bidracher auer literatuur üüb Tjabelstünj
* Saga

## Nuurdfresk tekstbibleteek
Lithium

**Lithium** as en keemisch elemänt ma sümbool Li än atoomnumer 3. Dåt as en silwerwit alkaalimetal.

## Önjtdäking

Lithium wörd 1817 önjtdäkt foon Johan Arfwedson. Di noome as oufliidjed foon dåt griichische λιθος (lithos), wåt 'stiinj' bedjüset. Arfwedson önjtdäkt dåt elemänt bai e unersäking foon mineroolie da ståmden foon dåt sweedisch ailönj Utö. Christian Gmelin obserwiird önj 1818, dåt lithiumsålte önj e flam en gräl rüüdj blai jääwen. Nåån foon da biise hiire köö ouers dåt lithium isoliire. Jü jarst isolasjoon foon lithium schaid bai jü elektrolüüse foon lithiumoxide döör Humphry Davy. Önj 1923 wörd lithium dåt jarst tooch önjt grute produtsiird döör dåt tjüsche bedrif 
*Metallgesellschaft AG*, weer huum lithium wün madels elektrolüüse foon en minging foon lithiumchloride än kaliumchloride.




## Wällen
Ljubljana

**Ljubljana** (tjüsch: *Laibach*) as jü hoodstää foon Slowenien. Deer booge 284.355 manschne (2019).

## Geografii
E stää heet 17 stäädistrikte (*Četrtne skupnosti*):

## Kwäle
London/mo

**London** as jü hoodstää foon dät Feriind Kiningrik. Deer booge 8.992.166 manschne (2018).

## Histoori
E histoori foon London långt 2000 iir tubääg. Et wårt toocht, dåt et en keltisch siidlung aw’t stää foon e stää foon diling wus, ouers heet dåt ai eefterwised wörden. E stää wörd foon e Röömere kort eefter e began foon jare önj 43 ouerfål aw Britanien grünläid. Eefter e iinje foon et Röömsch Rik wörd e stää foon e ängelsaksene önjstöömååged. E iinje faan dåt 9. iirhunert wörd London nai grünläid. Eefter e normane 1066 Ängelönj griipen, wörd London hoodstää foon et kiningrik.
Lorenz Friedrich Mechlenburg

**Lorenz Friedrich Marstrand Mechlenburg** (* 15. Febrewoore 1799 uun Neebel üüb Oomram; † 15. Oktuuber 1875 uk diar) wiar en prääster an wedenskapsmaan för't öömrang spriak.

## Leewent <small></small>
Lorenz Friedrich Mechlenburg wiar di dring faan prääster Christian Riese Mechlenburg (1748-1833) an sin wüf Naemi Dorothea, bäären Petersen (1770-1833). Hi küd sjiisk, däänsk an öömrang snaake. Tu huuger skuul ging Mechlenburg uun Hüsem, uun Kopenhuuwen hää'er teologii studiaret. 1825 kaam'er tüs tu Oomram an 1827 auernaam hi det steed üüb't St. Clemens sark faan san aatj. Uun't salew juar freid hi Matje Tückes (1806–1874), hat wiar en kusiine faan Knut Jungbohn Clement.
Sodenang wiar Mechlenburg al di traad prääster ütj sin famile üüb detdair steed. Hi hää sin leewent loong üüb Oomram lewet. Fööraal uun a juaren faan 1843 bit 1854 hää Mechlenburg ham am det öömrang spriak komert, an diar kaam sin öömrang wurdenbuk bi ütj. Bütj det hää'er ham uk mä histoore an botaanik befaadet. 1860 füng'er faan a däänsk könang Friedrich VII. di Dannebrogorden.

## Werken
Mechlenburg sin iarst drükt skraft wiar det fering dachtang *Gesang in der Westerlandföhrer Mundart, verfaßt vor 130 Jahren von Pastor M. Flor*. 1851 drükt det *Zeitschrift für Deutsches Alterthum* en saamlang faan spreegwurden faan Oomram an Fer.

Do as diar uk noch en grat saamlang faan hoonskraften uun't Staats- und Universitätsbibliothek Hamburg an uun't Öömrang Archiif uun Neebel. Sin gratst werk as det *Amrumer Wörterbuch oder Lexicon alphabetisch geordnet nach dem Amrumer Dialekt* faan 1854.

## Literatüür
* Lorenz Friedrich M. Mechlenburg: *Amrumer Wörterbuch*, ütjden faan Reinhard Jannen, 312 S., Jens Quedens Ferlach, Oomram 1997, .
* Reinhard Jannen: *Lorenz Friedrich M. Mechlenburg (1799-1875)*, Quedens Ferlach, 2020, 

## Ferwisang efter bütjen
* Kurt biografii (Öömrang Archiif)
* Hildegard Mechlenburg as tu rau (sh:z)

## Luke uk diar
* Moritz Momme Nissen

## Futnuuten
Louisiana

**Louisiana** ([luˌiːziˈænə]; aw Louisiana Frånsch: *La Louisiane*) as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't sööden foon't lönj. Dåt heet 4.648.794 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Baton Rouge.

## Geografii

### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Indiiling foon Ferwalting
E diiljstoot heet 64 schöspele (Aingelsch: *parishes*, Frånsch: *paroisses*, Spånsch: *parroquias*).
Kiik uk deer: List foon schöspele önj Louisiana

## Kwäle
Luksemborj

**Luksemborj** as en lönj önj Euroopa. Luksemborj as lasmoot foon e Feriind Nasjoone, di NATO, di Benelux än di Europäisch Unjoon. Dåt lönj heet tri distrikte (Grevenmacher, Luxemburg, Diekirch) as huchste diiljstjör. Da distriktkumesare wårde foon di gruthertooch kiisd. Et jeeft tweelwen kantoone än 116 gemiinde. Tweelwen gemiinden heewe di statuus foon en stää. Jü hoodstää unti regiiringsat as Luxemborj-Stää.

Luksemborj wårt önjt ååsten foon Tjüschlönj, önjt sööden foon Frånkrik än önjt weesten foon Bälgien begränsed.

## Politiik
Luksemborj as sunt e began (1957, as et dåt *Europäisch Wjartschapsgemiinschap* wus) lasmoot foon jü Europäisch Unjoon.

## Kwäle
Luxemborj (stää)

**Luxemborj** as jü hoodstää foon Luxemborj än uk en komuun foont lönj. Deer booge 122.273 manschne (2020).

## Geografii
### Indiiling foon Ferwalting
E stää heet 24 fiirdinge (*quartiers*):
# Beggen
# Belair
# Bouneweg-Nord/Verlorenkost
# Bouneweg-Süd
# Cents
# Cessange (Zessingen)
# Clausen
# Dommeldange (Dommeldingen)
# Eich
# Gare (Bahnhofsviertel)
# Gasperich
# Grund
# Hamm
# Hollerich
# Kirchberg
# Limpertsberg
# Merl
# Mühlenbach
# Neudorf/Weimershof
# Pfaffenthal
# Pulvermühl
# Rollingergrund
# Ville Haute (Oberstadt)
# Weimerskirch

## Kwäle
Lübeck

**Lübeck** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Slaswik-Holstiinj. Jü stää heet 215.846 inboogere (2020).

 

## Beschriwing
**Stäädiile**:
* Innenstadt
* St. Jürgen
* Moisling
* Buntekuh
* St. Lorenz-Süd
* St. Lorenz-Nord
* St. Gertrud
* Schlutup
* Kücknitz
* Travemünde

## Referäntse
Maarswin

At **Maarswin** (*Phocoena phocoena*) as en letjen slach faan Waaler (*Cetacea*) uun det famile faan a Swinswaaler an woort son 1,85 m lung.

## Bilen

Harbor.Porpoisel.1.jpg|
Cetacea_range_map_Harbour_Porpoise.PNG|Huar *maarswin* föörkem.
Datei:Ecomare - bruinvis Berend (berend3).jpg|
Datei:Ecomare - skelet bruinvis (bruinvis-skelet-sd).jpg|


## Ferwisang efter bütjen

* Maarswenke (!)
Maasklun

A **Maask** ( *Mēsk* of *Mērsk*,  *mjarsch*) as en flaak loonskap saner huuger of berger. Maasklun as knaap huuger üs a sia an lingt bit hen tu a geest. Hen tu a Nuurdsia as a maask mä diker ufseekert. A geest as uun a istidj faan istonger tuupsköwen wurden, a maask wooks iarst leederhen ap uun a efteristidj.

## Föörkemen
Maasken jaft at uun Sjiisklun ei bluas bi a Nuurdsiaküst, man uk banluns bi a struumer Ialew, Weeser, Eider, Oste an Ems. Üüb sidj faan a sjiisk maasken jaft at sok loonskap uk uun Denemark an Holun, an tuup san a Nuurdsiamaasken faan Den Helder bit Esbjerg at gratst maasklun üüb a eerd.

## Beskriiwang
Maasken waaks bi a waaskaant. Uun a luup faan juarhunerten saat ham muar an muar fiin slober uf. An sok plaanten üs rölken an oongäärs surge diarför, dat hi leien blaft. Uk a minsken halep mä di bau faan loonangen mä, dat di slober ei weder ütjmä uun a Nuurdsia draanj woort. Ütj oonlun wort sodenang mä a tidj maasklun.
Auer a siapeegel suutjis uunsticht, wääkst sodenang uk at maasklun amhuuch. Uun Uastfresklun as det maasklun steedenwis huuger üs a muuren widjer uun't banlun. Auer diar iarjuaren at türew ufgreewen wurden as, leit det banlun nü düütelk oner a siapeegel.
Wan at maasklun mä diker jin a Nuurdsia ufseekert wurden as, do sait am tu det lun bääft a dik kuuch, grooden of polder. Wan't nään diker jaft, so üs üüb a Halgen, do skel a minsken werwer, wurten of terpen bau, am bi sturemfluden ei uftusüpen.
Am maasklun för a minsken tu nadgin, skal't mä gruuger an weederliasangen drüg häälen wurd. Ööders woort sok lun tu en muur. Steedenwis woort maasklun ei muar drüg häälen, am raar diarten an plaanten uuntusiidlin, so maaget det di ferian Elmeere üüb Fer.

## Ferwisang efter bütjen
* LancewadPlan - Auer't kultüürloonskap maask (sjiisk an ingelsk)
* Ferian Elmeere üüb Fer (sjiisk)

## Luke uk diar
* Maaskeilun
Ludwig Ingwer Nommensen

**Ludwig Ingwer Nommensen** (* 6. Februar 1834 aw dåt frasch ailönj Nordströnj; † 23. Moi 1918 önj Sigumpar, Sumatra) wus di frasche misjonåår foon da Bataker aw Sumatra (Indonesien).

## Lääwent
Nommensen öntståmt en eerm famiili än öntslüütj ham aw grün foon en swåår krunkhäid as tweelweniirige, misjonaar tu wården. 

1857 trätj hi önj Wuppertal-Barmen dåt seminoor foon e riinische misjoon önj. Di een for jül 1861 wörd hi eefter Sumatra önjtsånd. Deer leet hi ham 1864 önj dåt huucgdool Silindung dil. Önj e august 1865 köö hi da jarste famiili krasne. Ouers dåt wåård nuch maning iirnge, iir grutere grupe foon da Batakere har foon jare animistische religjoon schåsden än har krasne leeten. 

Önj en oudere misjoonsfaase (ca. 1881-1903) misjoniirde hi bai e Toba-siie önj et norden foon Sumatra. Hiir häi hi uk foole luk. 

Önj sin düüsiir teeld jü Batak-schörk (sunt 1930 "Huria Kristen Batak Protestant") 180.000 lasmoote önj süwat 500 gemiinde.



## Literatuur

* Werner Raupp: *NOMMENSEN, Ludwig Ingwer.* In: *Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon* (BBKL). Band 6, Bautz, Herzberg 1993, , Sp. 1002–1006.

## Linke

* http://www.heiligenlexikon.de/BiographienL/Ludwig_Ingwer_Nommensen.html
* https://web.archive.org/web/20110506062916/http://www.kirche-nordstrand.de/index-Dateien/Page3690.htm
Luum

At **Luum**,  **Skit**, jong luumen het **Fürrit**,  **schüt** (*Uria aalge*) hiart tu at Fögelfamile faan a Alken (*Alcidae*). 

## Bilen

Uria_aalge.jpg|Tiaknang faan en *Luum*.
Morus_bassanus_5.jpg|*Luumen*, Triituankuben an en Jan faan Gent bräät üüb Halaglun.
Uria aalge aalge MHNT.ZOO.2010.11.144.26.jpg|Aier faan *Uria aalge aalge* - MHNT


## Ferwisang efter bütjen
Madelan

At **Madelan** ( *skräpånert* ??) (*Anas strepera*, *Mareca strepera*) as en fögel uun't anenfamile (*Anatidae*). 

## Bilen

Anas_strepera_pair.jpg|*Madelanen*, bääft at wiiftje, föör a mantje.
Anas_strepera2.jpg|An mä jöönkin.
Mareca strepera MHNT.ZOO.2010.11.18.4.jpg|Aier faan *Mareca strepera* - MHNT.
30.3.09 Canard chipeau (Anas strepera, Gadwall).webm|Madelan.


## Ferwisang efter bütjen
Madrid

**Madrid** (sjiisk [], spoonsk []) as det hoodstääd faan Spoonien an faan det Autonoom Gemianskap Madrid.

Uun't metropolregiuun Madrid lewe sööwen miljuun iinwenern. Det stääd Madrid as efter London an Berlin det traadgratst stääd uun Euroopa.

## Iindialang faan Ferwaltang
Madrid hää 21 distrikten (*distritos*):
# Centro
# Arganzuela
# Retiro
# Salamanca
# Chamartín
# Tetuán
# Chamberí
# Fuencarral-El Pardo
# Moncloa-Aravaca
# Latina
# Carabanchel
# Usera
# Puente de Vallecas
# Moratalaz
# Ciudad Lineal
# Hortaleza
# Villaverde
# Villa de Vallecas
# Vicálvaro
# San Blas-Canillejas
# Barajas

## Futnuuten
Magdebörj

**Magdebörj** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Saksen-Anhalt. Jü stää heet 235.775 inboogere (2020).

## Kwäle
Magneesium

**Magneesium** as en cheemisk element mä det ufkörtang **Mg** an det atoomnumer 12.

Magneesium hiart tu tjiin miast föörkemen elementen üüb a eerd. 

## Bilen

SIMSMG.JPG|SIMS-spektrum faan magneesium
Electron shell 012 Magnesium.svg|Elektroonenskel
Magnesium-2.jpg|Rian magneesium
Magnesium.jpg|Magneesium spuuner
Mg sheets and ingots.jpg|Magneesium trumler an blöög
Samsung NX1 chassis.jpg|Knipskasche faan magneesium


## Luke uk diar

## Kwelen
Maine

**Maine** [meɪn] as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't nordååsten foon't lönj. Dåt heet 1.344.212 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Augusta.

## Geografii
Maine as diilj foon Nai-Änglönj. E Appalachen lade önj't norden foon e diiljstoot.

### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Indiiling foon Ferwalting
Maine heet 16 *[[county|counties]]*:

## Bile

## Kiik uk deer

## Kwäle
Mainz

**Mainz** as jü hoodstää foon än en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Rhinlönj-Pfalz. Jü stää heet 196.425 inboogere (2006).
Portaal:Spräke

Dåt jeeft duusende foon **[[Spräke (iinjtål)|spräke]]** aw e wrål. Hu manschne miine dåt dåt bloot jü kommunikasjoon swiirier mååget än dåt we bååder iinj spräke heewe köön. Di grute stridpunkt as dan natörlik *huken* spräke. Aw e ouder sid as uk nuch ai foole bekånd ouer jü influs foon en spesiifisch spräke aw dåt tanken. Wan dåt tånken ma klång-assosjasjoon årbet, dan köön wase müüle önj jü iinj spräke flicht gauer långd wårde ås önj jü ouder än sügoor köön jam deerbai oudere gesichtspunkte änäämmååge.

Da spräke wårde önjdiild önj spräkefamiilie. Büte da spräkefamiilie stönje da isoliirde spräke.

Jü eewi änring foon da spräke håt spräkeänring.

**Manertålspräke** san da spräke foon da Spräkmanertåle.

*Spräke-oufkortinge.

*Oudere latje Wikipedie.

## Apstaling foon hu spräke


* Indogermaans
** Germaans
*** Tjüsch
*** Plaatsjiisk
*** Däänsk
**** Sønderjysk
*** Färöisk
*** Aingelsch
*** Friiske spräke
**** Nordfriisk
**** Saaterfrasch
**** Weestfrasch
** Itaalisk
*** Latiinsk
*** Fransöösk
*** Italjeensk
*** Spoonsk
** Keltisch
*** Bretonisch
*** Kornisch
*** Waliisisch
*** Manx
*** Galisch
** Baltisk
*** Litauisk
** Slaawisk
*** Poolsk
*** Rüsk
*** Ruteensk
*** Serbisk
*** Sorbisk
*** Ukrainisk
*** Witjrüsk
** Indoiraansk
*** Indoaarisk
**** Romani
*** Iraansk
**** Persisk
**** Zazaki

* Turkspriaken
** Tatarisch

* Afro-asiaatisk spriaken
** Araabisk
** Berberspräke

* Eskimo-aleutisk spriaken
** Aleutisk
** Inuit spriaken
*** Iñupiaq
*** Waastkanada inuit
*** Uastkanada inuit,Inuktitut
*** Greenluns,Kalaallisut
** Jupik spriaken
*** Sirenik jupik
*** Sibirisch jupik
*** Naukan jupik
*** Alaska jupik
*** Alutiiq of Sugpiaq

* Dene-Jenisejsk_spriaken
** Jenisejsk_spriaken
** Na-Dene_spriaken
*** Tlingit_spriak
*** Eyak_spriak
*** Atapaskisk_spriaken

* Irokeesenspriaken
** Onondaga

* Austraalisk spriaken
** Pitjantjatjara

## Lök uk bai
*Spräke (iinjtål)
*Manerhäide
*Spräkewaasenschap

## Linke
*Da tåle iinj bit tiin önj 5000 spräke foon e wråål.
*Sprachen der Welt (aw tjüsch)
Spräke (iinjtål)

Di **spräke** (de. *Sprache*) as dåt süsteem foon lüde, dåt manschne ma e müs mååge än dåt följk tiint, jam maenouder tu unerhüüljen. Di äine spräke foon Nordfraschlönj as dåt Nordfrasch.

Da mååste spräke koone räägend wårde ås tu hiiren tu en spräkefamiili. 

Wat apårties as en hiimlike spräke.

Ma da spräke befootet har jü spräkewaasenschap.

## Sii uk

* 
* IPA
* Skraft
Portaal:Spräkewaasenschap

**Ålgemiin**
* Spräkütbäg
* Tauspräkihäid
* Noome
* Substrootspräke
* Gramatik
* IPA

**Friisk**
* Friiske spräke
* Nordfriiske spräke

**Waasenschapsmanschne**
* Nils Århammar (1931 - 2022)
* Temmo Bosse (* 1979)
* Otto Bremer (1862 - 1936)
* Noam Chomsky (* 1928)
* Knut Jungbohn Clement (1803 - 1873)
* Karen Heide Ebert (1945 - 2016)
* Volkert Faltings (* 1951)
* Marron Fort (* 1938)
* Malcolm Guthrie (1903 - 1972)
* Hauke Heyen (* 1987)
* Jarich Hoekstra (* 1956)
* Reinhard Jannen (* 1955)
* Tams Jörgensen (1924 - 1987)
* Pyt Kramer (* 1936)
* Ernst Löfstedt (1893 - 1978)
* Adeline Petersen (1940 - 2011)
* Theodor Siebs (1862 - 1941)
* Bo Sjölin (1931 - 2016)
* Hermann Möller (1850 - 1923)
* Wendy Vanselow (* 1983)
* Alastair Walker (* 1949)
* Ommo Wilts (1937 - 2021)
* Christoph Winter (* 1989)

## Sii uk
*
Spräkütbäg

**Spräkütbäg** as n naien begrip, di t.b. definiird wårt as “bjarne foue naie möölikhäide, di spräke tu ferwiinjen aw en wise, huk tu jü situasjoon pååset”. Dåt håt ålsü, dåt bjarne liire ma jare mamenspräke amtugungen. Diling ruchtet dåt schölj ham deeraw, ouers åltens nuch bääder as dåt snåken foon da ålerne ma da bjarne. Deer koone ja jare hiilj lääwent aw widerbäge.

Deer gungt dåt ålsü ouer jare äine spräke, ouers dåtseelwie jült wan huum en oudern spräke liirt, t.b. änglisch unti turkische bjarne liire tjüsch. Ouers heer jült uk: Wan da begripe önj e äine spräke ål deer san, dan koon huum uk en näien spräke iir ferstönje.

Dåt åles as bloot möölik, wan di mamenspräke har uk ma da situasjoone önj jü modärn wråål befoote koon, har deerönj ütdrüke koon. Sü kamt huum tu di ütbäg foon e spräke seelew. Dåt koon ham ruchte aw en gruten spräke as dåt tjüsche, ouers uk aw regionåål- än manertålspräke. Deer koon en wikipedia önj sü’n spräke flicht gåågenful weese.

## Literatuur

* Spieß, Gunter [Hrsg.], *Modernisierung des Wortschatzes europäischer Regional- und Minderheitensprachen* - Tübingen: Narr, 1999. VIII, 243 S. : Kt.. - .
* N. Århammar, *das Nordfriesische im Sprachkontakt*, in: Handbuch des Friesischen. Hg. von Horst Haider Munske. Tübingen 2001 - , S. 313-353.

## Ferwise eefter büten

* **Mamenspräke** tjüsch https://web.archive.org/web/20030610181406/http://home.arcor.de/wbuese/Richtlinien_Lehrplaene.htm
: Gåågen foon bileböke https://web.archive.org/web/20071227052021/http://www.hausarbeiten.de/faecher/vorschau/18154.html
: Marokkanische bjarne önj Tjüschlönj https://web.archive.org/web/20090902233758/http://www.streitfall-zweisprachigkeit.de/files/pres/maas_abstract.pdf
* **oudere spräke** Ängelsk: http://www.heliweb.de/telic/baltessa.htm
***di spräke seelew** Huuchtjüsch: https://web.archive.org/web/20071102030155/http://www.lemnitzer.de/lothar/Aldianer.html
:Plååttjüsch: https://web.archive.org/web/20080115105233/http://www.evermann.de/platt/wikipedia.html
:Ladinisch: http://www.noeles.net/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=13
Stianbaker

A **Stianbaker**,  **Huuchsternk**,  **heefbaker**, **heefbäker**, **stiinjbaker** (*Sterna sandvicensis* of *Thalasseus sandvicensis*) hiart tu at fögelfamile faan a Bakern (*Sternidae*). 

## Bilen

Sterna_sandvicensis_Brandseeschwalbe.jpg|*Stianbaker* fudert en jöönke.
Thalasseus sandvicensis MHNT.ZOO.2010.11.134.1.jpg|Aier faan *Thalasseus sandvicensis* - MHNT


## Ferwisang efter bütjen
Stianood

**Stianood** as en saarep üüb det nuurdfresk eilun Oomram an hiart tu det gemeen Neebel.

## Beskriiwang

Stianood as det letjst saarep üüb Oomram. Diar stun man son 20 hüsang, an diar wene sowat 50 lidj. Hat leit lik bi a waas an as tu'n dial iindiket.

At belukin wäärs san at grääfhuug ütj a bronsetidj "Ual Hööw" an a huuger faan't wikingertidj. Di huuchst grääfhuug faan Oomram stäänt üüb a waaster ääg faan't saarep, hi het Eesenhuug.

Stianood hää en aanj brag, iar keerd heer a dampern faan a ASAG reederei uf tu a Halgen an Schlüttsiel. Daalang lei heer dan an wan frachtskeb uun an det ööleskap, wat Oomram mä heitsööle fersuragt. Di siilferian ASRV onerhäält heer tau holtbragen för siilbuaten.

Uun Stianood stäänt det äälst hüs faan Oomram. Hat as 1720 baud wurden an wiar auer juaren det öömrang tolhüs, leeder wiar't det wiartskaft *Lustiger Seehund*, an daalang wurd diar rümen tu baadelidj uun ferhüürd.

## Bilen

Os_Steeodde_P8200102.JPG
Esenshugh.JPG|Eesenhuug
Steenodde_Wikinger.JPG|Grääffial faan a wikingertidj
Dolmen_steennodde_kammer.jpg|Ual Hööw


## Luke uk diar
Sprian

A **Sprian**,  **spriin**,  **spriin**,  **Spreen** (*Sturnus vulgaris*) as en Sjongfögel (Passeriformes) an hiart tu't fögelfamile faan a Sprianer (*Sturnidae*).

## Bilen

Zugvoegel_hassloch_20051014_662_(edit).jpg|*Sprianer* fersaamle jo üüb a fögelwaanrang uun grat sköölen.
Sturnus vulgaris MHNT.ZOO.2010.11.215.Courtalain28.jpg|Aier faan *Sturnus vulgaris*


## Ferwisang efter bütjen
Ween

**Ween** as en blai, dåt önj dåt späktrum lait twasche zyan än violät. Dåt as dåt komplementär blai foon orange. Ween heet en woogelängde foon süwat 470 nanomeeter.

Ween as en primäär blai önj dåt süsteem foon aditiiw blaiminging. Dåt as en sekundäär blai önj dåt süsteem foon subtraktiiw blaiminging. Önj e bilschirmtächnik wårt di tweede blaitoon brükt ås en awenäidekaamen for di jarste; deerfor siie we önj dåt unerstönjen blai di tweede blaitoon.

Wan jü luft, dåt firmamänt, am däiem woolkenlüüs as, siie we jü ås nü ween luft, jü oofding uk ås ween refläktiird wårt önj en wååderouerfläche.



 


**Ween** foon djunk eefter jåcht:

Foon zyan eefter ween:
Stianwinjer

A **Stianwinjer**,  **stiinewiinjer**,  *mösk* ?? (*Arenaria interpres*, ingelsk *turnstone*) as en fögelslach uun't famile faan a Snepen (*Scolopacidae*). 

Uun det skööl faan a Stianwinjern (*[[Arenaria]]*) jaft'at man ään slach muar, det as *[[Arenaria melanocephala]]*. Hi bräät uun't nuurdelk Kanada. 

## Bilen

Turnstone_Arenaria_interpres.jpg|*Stianwinjer*
Arenaria interpres MHNT.jpg|Ai faan *Arenaria interpres*
Haematopus_ostralegus2.jpg|*Stianwinjer* (bääft) an *[[liiw]]* (föör).
Black Turnstone, breeding plumage (2112366200).jpg|*Arenaria melanocephala* uun Kanada


## Luke uk diar
Stockholm

**Stockholm** as jü hoodstää foon Sweeden. Deer booge 962.154 mansche (2018).

 

## Geografii
### Indiiling foon Ferwalting
E stää heet 14 stäädistrikte:
# Kungsholmen
# Norrmalm
# Östermalm
# Södermalm
# Enskede-Årsta-Vantör
# Farsta
# Hägersten-Liljeholmen
# Skarpnäck
# Skärholmen
# Älvsjö
# Bromma
# Hässelby-Vällingby
# Rinkeby-Kista
# Spånga-Tensta

## Kwäle
Stonger (elger)

A **stonger** (*elger*, fe. *äälger*) as en rääskap, am ialer tu fangen.

Ialer ferbode jo uun a harewst an wonter uun a klei. Mä en stonger stäät am iin uun a klei, an di ial ferfangt ham tesken a tinjen, diar üs seegbleeden smeset san. Daalang as det stongrin ferbeeden.
Stonger (fögel)

A **Stonger**,  **snäp** (*Gallinago gallinago*) as en fögel uun't famile faan a Snepen (*Scolopacidae*). 

## Bilen

Gallinago_gallinago_hamburg.jpg|Tiaknang faan en *Stonger*.
Gallinago gallinago MHNT.jpg|Ai faan *Gallinago gallinago*
Gallinago_gallinago_1_(Marek_Szczepanek).jpg|*Stonger* uun a waas.
Common snipe (Gallinago gallinago) in courtship flight.jpg


## Luke uk diar
Halagruus

At **Halagruus** of **Strunfliider** (*Limonium vulgare*) as en bloosenplaant uun det famile Plumbaginaceae.

## Ferwisang efter bütjen
Strunkraab

At **Strunkraab**, **Kraab** (*Carcinus maenas*) as en slach faan Kraaben (Crustacea) uun't order faan a Tjiinbiankraaben (Decapoda).

## Ferwisang efter bütjen
Stookruus

At **Stookruus** (*Alcea rosea*) as en plaantenslach uun det famile faan a Malwenplaanten (*Malvaceae*).

## Luke uk diar
Struum - lååsting - energii

Heer wårt ferklåård, hü eläktrische **struum**, **lååsting** än **enärgii** tuhuupehinge.

## En wååder-modäl

Wan wååder lung aw en stiinj fålt, dan kamt aw jüdeer ståå en latj kööl önj e stiinj. Nü as dåt je sü, dåt we wååder hiilj moi mätje koone, dan en drüpe wååder as åltens like grut. Da drüpe koone we tun biispel mååge döör en oomer ma en schånksnüte aw e sid tu hüüljen. Än je mör drüpe fåle - tun biispel döör en briidje snüte - je gruter dåt hoolig wårt. En wååderstruum foon 10 drüpe pro sekunde mååget önj en iir en tiintooche diiper hooling ås en wååderstruum foon 1 drüpe pro sekunde.

Ouers wan dåt wååder foon hiilj huuch fålt, dan as jü ütwirkig foole gruter ås wan dåt läiger jurt kamt. Önjnümen dåt en drupe foon 10 meeter huuch fålt, dan wårt jü latj kööl 10 tooche diiper ås wan jü foon 1 meeter höögde fålt.

Kort säid: jü ütwirking - jü "lååsting" foon dåt wååder as proporsjonool ma jü höögde X di struum. Unti ouders säid: iinj drupe pro sekunde foon 10 meeter höögde mååget önj en was tid jüst sü’n diip hooling ås tou drupe wååder pro sekunde foon 5 meeter höögde.  

Jü totool-ütwirking - ju enärgii - foon dåt wååder hinget uk nuch ouf foon e tid: önj 10 X süfoole tid wårt dåt hooling uk 10 X sü grut. Jü grute foon dåt iinjgülti önjtstiinjene hooling as dan proporsjonool ma jü enärgii, unti ma höögde X struum X tid.

## Ouerseeting eefter dåt eläktrisch modäl
eläktrische struum koone we uk mätje önj åltens like "drupe", ouers da hiitje dan "Eläktrone". We koone di struum ålsü ütdrüke önj Eläktrone, ouers ouerdåt da eläktrone sü latj san, ferwiinje we jü iinjhäid *[[Ampêre]]*, dåt as  6.250.000.000.000.000.000 eläktrone pro sekunde!

Un jüst sü ås bai da wååterdrupe jü höögde, as dåt bai jü eläktrisitäät jü "", jü uk influs aw e lååsting heet. 
Jü spåning drüke we üt önj *[[Volt]]*, wilt we for jü eläktrisch l lååsting jü iinjhäid *[[Watt]]* heewe. 
Deerbai as 

**lååsting P (Watt, W) = spåning U (Volt, V) x struum I (Ampère, A)** 
: P = U * I 
of me di miaten
: W = V * A 

**En autolåmp for 6 V dåt 10 Ampêre "tjucht", dåt ferbrükt ålsü**
:6 V * 10 A = 60 W  

Duusend Watt hiit en Kilowatt (kW).

### Struum an struumriaknang
Wåt jü lååsting bedjüset, koone we dütlik siinj bai da gloilåmpe: en låmp foon diseelwi sliik ma twaie süfoole Watts jeeft twaie süfoole jåcht. Ouers wåt we betååle schan, hinget iinjgülti ouf foon hü lung we dåt låmp önjknipsed hädj heewe, ålsü foon ju ferbrükt enärgii. Brüke we en låmp foon 100 Watt 10 stüne lung, dan ferbrükt dåt önj jü tid 100 X 10 = 1000 Watt-stüne, unti 1 kiloWatt-stün (kWh).
Ströntistel

Wat menst dü?

* ''Ströntistel''(sö.) ''Dünemfisel''(öö.), at plaant
* , at dacht faan Jens Mungard
Sturemswaalk

At **Sturemswaalk**,  **stormswulk** (*Hydrobates pelagicus*) as en siafögel faan't famile Hydrobatidae. 

## Bilen

Hydrobates pelagicus MHNT ZOO 2010 11 42 - Ile Calseraigne.jpg|Ai faan't Sturemswaalk - MHNT



## Ferwisang efter bütjen
Stuttgart

**Stuttgart** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Baden-Württemberg. E stää läit önj e mal foont bundeslönj, önj di Stuttgart Regiiringsdistrikt. Deer booge 630.305 manschne (2020). Önj e agglomerasjoon booge amänbai 1,26 milion (2009). Jü stää as bekånd am e automååger Porsche.

## Süsterstääse

## Kwäle
Stäärkunde

**Stäärkunde** unti *astronomi* as jü waasenschap jü har befooted ma jü forsching eefter åle sååge büte jü atmosfëër foon jü jard.

Jü stäärkunde koon huum ferdiile eefter da füliende aspekte:

* Astrofüsiik
* Komeete
* Kunstmoune
* Messier-objekte
* Meteoore
* Moune
* Planeete
* Planetoide
* Stääre
* Stäärbile
* Sansüsteem

## Mör informasjoon
Stäärnk

At **Stäärnk** (*Sterna albifrons*) hiart tu at fögelfamile faan a Bakern (*Sternidae*). 

## Bilen

Leasttern54.jpg|Ameerikoonsk Stäärnk *(Sterna antillarum)*
Sternula albifrons albifrons MHNT.ZOO.2010.11.138.3.jpg|Aier faan *Sternula albifrons albifrons* - MHNT



## Ferwisang efter bütjen
Stönerk

A **Stönerk**,  **slikmüs**,  **slåågemüs** (*Calidris alpina*) as en fögel uun't famile faan a Snepen (*Scolopacidae*). 

## Bilen

Calidris_alpina03.jpg|*Stönerk*
Calidris alpina alpina MHNT.ZOO.2010.11.119.22.jpg|Aier faan *Calidris alpina alpina* - MHNT
Calidris alpina schinzii MHNT.ZOO.2010.11.119.20.jpg| *Calidris alpina schinzii* - MHNT


## Luke uk diar
Suart Aarebaare

At **Suart Aarebaare**,  **suurte stork** (*Ciconia nigra*) as en fögel uun't famile faan a Aarebaarin (*Ciconiidae*). 

## Bilen

Ciconia_nigra_Eurasian_Migration_.png|Hü *Suart Aarebaarin* am a süüd waanre
Ciconia_nigra_1_(Marek_Szczepanek).jpg|*Suart Aarebaare*
Cigogne Noire MHNT.jpg|Ai faan *Ciconia nigra*


## Ferwisang efter bütjen
Suart An

At **Suart An** (*Melanitta nigra*) as en fögel uun't famile faan a Anen (*Anatidae*). 

## Bilen

BlackScoter23.jpg|*Suart An*, a mantje.
Melanitta nigra MHNT.ZOO.2010.11.19.5.jpg|Aier faan *Melanitta nigra* - MHNT


## Ferwisang efter bütjen
Suart Fleegensnaper

A **Suart Fleegensnaper**,  **suurt fliigesnåper** (*Ficedula hypoleuca*) as en Sjongfögel (Passeriformes) uun't Fleegensnaperfamile Muscicapidae. 

## Bilen

Ficedula hypoleuca MHNT 232 Oued Béchar Algérie.jpg|Aier faan * Ficedula hypoleuca*
Ficedula_hypoleuca-female.jpg|At wiiftje üüb't nääst.



## Ferwisang efter bütjen
Stäärdüker

A **Stäärdüker**,  **duuker** (*Gavia stellata*) hiart tu at fögelfamile faan a Siadükern.

## Bilen

RedthroatedLoon23.jpg|*Stäärdüker* uun't somerkleet
Gavia stellata MHNT.ZOO.2010.11.36.1.jpg|Aier faan *Gavia stellata* - MHNT



## Ferwisang efter bütjen
Suart Kriak

At **Suart Kriak**,  **Suart Kriik**,  **suurte krååge** (*Corvus corone corone*) as en fögel uun't famile faana a Raawenfögler (*Corvidae*). 

## Ferwisang efter bütjen
* Kriak
Suartbüket Ruadstört

A **Suartbüket Ruadstört**,  **suurt rüdjstjart** (*Phoenicurus ochruros*) as en Sjongfögel (Passeriformes) uun't Fleegensnaperfamile Muscicapidae. 

## Bilen

DistributionBlackRedstart.png|Huar *Suartbüket Ruadstörter* bräät, an hü jo onerslacher het.(Grater bil)



## Ferwisang efter bütjen
Suarthoodet Kub

At **Suarthoodet Kub**,  **wite föögel**, **suurthood**, ***[[Doogebel]]er håne*** (*Chroicocephalus ridibundus* of uk *Larus ridibundus*) hiart tu at fögelfamile faan a Kuben (*Laridae*). 

## Bilen

Lachm%C3%B6we_Larus_ridibundus_3_Richard_Bartz.jpg|*Suarthoodet Kub* uun't wonterkleet.
Chroicocephalus ridibundus MHNT.ZOO.2010.11.128.1.jpg|Aier faan *Chroicocephalus ridibundus* - MHNT



## Ferwisang efter bütjen