open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wirmer

A **wirmer**,  **wörmer** (*Annelida*) san en stam faan Diarten (Animalia), huar't amanbi 18.000 slacher faan jaft.

## Iindialang tu klasen an ordern
### Ual iindialang

### Nei iindialang
efter: Struck et al. 2015 , Weigert & Bleidorn 2016:

## Enkelt familin, sköölen an slacher
* Amphinomidae
*: Hermodice
*:: Ialwirem (*Hermodice carunculata*)

* Arenicolidae
*: Arenicola
*:: Soongreewlang (*Arenicola marina*)

* Hesionidae
*: Sirsoe
*:: Iswirem (*Sirsoe methanicola*)

* Bitjwirmer (Hirudinidae)
*: Hirudo
*:: Bitjwirem (*Hirudo medicinalis*)

* Rinwirmer (Lumbricidae)
*: Lumbricus
*:: Rinwirem (*Lumbricus terrestris*) 

* Megascolecidae
*: Megascolides
*:: *[[Megascolides australis]]*

* Terebellidae
*: Lanice
*:: Buumröörwirem (*Lanice conchilega*)

## Literatüür
* Breipot 8 - Insekten, wörmer an mollusken uun't fering-öömrang

## Ferwisang efter bütjen
Wil An

At **Wil An**, a **Anfögel**,  **wilj an**,  **wilånert** (*Anas platyrhynchos*) as en fögel uun't Anenfamile (*Anatidae*). 

## Bilen

Mallard_ducklings.jpg|Jöönkin.
Anas platyrhynchos MHNT.ZOO.2010.11.18.6.jpg|Aier faan *Anas platyrhynchos* - MHNT.


## Luke uk diar
Wipstört

At **Wipstört** of **Blä Moonk**,  **bliibüker**, **blii-wipstjart**,  **wipsteert** (*Motacilla alba*) as en Sjongfögel (Passeriformes) uun't famile faan a Piipern (Motacillidae). 

## Bilen

Passer_chick01.jpg|Jongfögel
Motacilla alba alba MHNT.ZOO.2010.11.203.27.jpg|Ai faan *Motacilla alba alba* - MHNT
Poetsende man en jong witte kwikstaart-4962012.webm|thumb|Motacilla alba


## Ferwisang efter bütjen
Witj Baker

A **Witj Baker**,  **witbäker**, **witbaker** (*Sterna paradisaea*) hiart tu at fögelfamile faan a Bakern (*Sternidae*). 

## Bilen

Sterna paradisaea distribution and migration map.png|*Witj Bakern* flä arke juar trinj am a eerd.
Sterna paradisaea MHNT.ZOO.2010.11.137.5.jpg|thumb|Aier faan *Sterna paradisaea* - MHNT



## Ferwisang efter bütjen
Witjdün

**Witj(d)ün** as en saarep an ian faan trii gemeenen üüb det nuurdfresk eilun Oomram.

## Histoore
Sant 1890 as Witjdün en bat. Bit 1888 sted diar noch ei ian wenhüs. Iarst 1889 san diar tau hotels baud wurden faan a kopteins Volkert Quedens an Paul Köhn. An di 10. Mei 1890 kaam diar ferloof faan't regiarang för. 1892 hää Heinrich Andresen tuup mä ööder kuuplidj det AGWA grünjlaanj, det wiar en aktienselskap, an so san diar do noch muar hotels apwoksen. 1893 kaam det iarst Öömrang Iisenboon, diar a baadelidj ütj tu strun keerd. 1895 kaam diar al 2600 baadelidj.

Di 13. Oktuuber 1912 as Witjdün en aanj gemeen wurden.

## Bilen

Wittdün am Strand.JPG|Witjdün bi strun
Ortsschild Wittdün auf Amrum 0630.jpg|Witjdün hää nään öömrang saarepsnööm


## Luke uk diar
* Seenksteeden faan Witjdün
* Oomram (gemeen)

## Ferwisang efter bütjen

* [125 juar [bat] ] (sh:z)

## Futnuuten
Witten

**Witten** as en stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen. E stää läit önj di Ennepe-Ruhr-Kreis. Dåt heet 95.876 inboogere (2020).

## Kwäle
Wokdiarten

**Wokdiarten** (*Mollusca*) san en stam faan Diarten (Animalia) an haa miast en hard skel. Jo brük det skel, auer jo nian bian of knooken haa. Wokdiarten wurd tu aacht klasen iindiald.

## Iindialang tu klasen

1.**[[Skiltpuateten]]** (Caudofoveata), amanbi 70 slacher (jip sia)

2.**[[Hoodpuateten]]** (Cephalopoda), amanbi 786 slacher (sia)

3.**[[Kraabsneken]]** (Polyplacophora), amanbi 900 slacher (sia)

4.**[[Ianskaalagen]]** (Monoplacophora), amanbi 27 slacher (jip sia)

5.**[[Elefantentes]]** (Scaphopoda), amanbi 350 slacher (sia)

6.**[[Solenogastres]]**, amanbi 250 slacher (jip sia)

7.**[[Twiiskaalagen]]** (Bivalvia), amanbi 8.000 slacher (sia)

8.**[[Sneken]]** (Gastropoda), amanbi 100.000 slacher (lun an sia)

## Literatüür
* Breipot 8 - Insekten, wörmer an mollusken uun't fering-öömrang

## Luke uk diar
Wolfgang Amadeus Mozart

**Joannes Chrysostomus Lorenz Wolfgangus Michelangelo Theophilus Amadeus Raphael Mozart** wus en kompoonist üt Ååstenrik. Hi as tuläid di 27. Januar 1756 önj Såltborj (*Salzburg*) än störwen di 5. Detsember 1791 önj Wien.

Wolfgang Amdeus Mozart heet maning musiikstöögne schraawen: oopern, schörkmusiik, orkästerårbe än foole mör. Sin berüümste årbe san wälj *Die Zauberflöte* än *Die Hochzeit des Figaro*.

## Kiik uk deer
*
Wolfsbörj

**Wolfsbörj** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Naarersaksen. Jü stää heet 123.840 inboogere (2020).

## Kwäle
Woningstair

**Woningstair** (Dütsk: Wenningstedt) liit süđern fan Kaamp. Hat jert tö di Gimiindi 
Woningstair-Brēderep.
Woningstair es en lung Tērp bi Strön. Woningstair slüt ön dit Nuurđerjen fan Weesterlön ön.Ön di Uastersiir fan't Tērp uuni jit rocht fuul sölring Lir. Üp di Weestersiir sen masi Hotels en üđer Hüüsinger, hur forhüürt uur.Di Infrastruktuur fan Woningstair es rocht nai bi di fan en litj "Stat". Hat jeft diar man jit en Huk me di ual Charakter, en dit es di Huk bi di Kiar, hur em uk di Friisenkapel en en ual Stiingreev, di Denghoog, önluki ken.

## Forwiisen
*Üđer Tērper üp Söl
Wonterfögelkönang

A **Wonterfögelkönang**, **Wonterkönang**,  **wunterföögelkining** (*Regulus regulus*) as en fögel uun't Fögelkönangfamile Regulidae. 

## Bilen

Regulus_regulus.jpg|*Wonterfögelkönang*
Regulus regulus regulus MHNT.ZOO.2010.11.207.jpg|Aier faan* Regulus regulus regulus *
Regulus regulus azoricus MHNT.ZOO.2010.11.207.jpg|Aier faan *Regulus regulus azoricus*
Regulus regulus inermis MHNT.ZOO.2010.11.207.jpg|* Regulus regulus inermis *
Regulus regulus teneriffae MHNT.ZOO.2010.11.jpg|* Regulus regulus teneriffae *


## Onerslacher
* R. r. azoricus
* R. r. buturlini
* R. r. coatsi
* R. r. ellenthalerae
* R. r. himalayensis
* R. r. hyrcanus
* R. r. inermis
* R. r. japonensis
* R. r. regulus
* R. r. sanctaemariae
* R. r. sikkimensis
* R. r. teneriffae
* R. r. tristis
* R. r. yunnanensis

## Ferwisang efter bütjen
Wuppertal

**Wuppertal** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen, önj di Düsseldorf Regiiringsdistrikt. Jü stää heet 355.004 inboogere (2020).

## Kwäle
Wyoming

**Wyoming** ([waɪˈoʊmɪŋ] ) as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't weesten foon't lönj. Dåt heet 578.759 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Cheyenne.

## Geografii



Wyoming as di tiintgrutste diiljstoot önj da Feriind Stoote.
 
E Rocky Mountains lade önj't söödweesten foon e diiljstoot.

E Great Plains lade önj't ååsten.

### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Indiiling foon Ferwalting
Wyoming heet 23 *[[county|counties]]*:
Kiik uk deer: List ma counties önj Wyoming

## Kwäle
Wääderkunde

**Wääderkunde** as jü liir foon dåt wääder. Di tustånd foon di atmosfiir wat en grute influs aw da mansche heet. Önj e wääderkunde koon huum dåt historische wääder, dåt wääder foon dilingedäis än dåt häi. Süwälj ålgemiinj as uk for jü loonwirtschap, luftfård än wåådersport.

## Kiik uk deer
* Francis Beaufort
* Swarken - Wulkne (öömrang)
Wååderstuf

**Wååderstuf** (de. *Wasserstoff*) as en kemisch elemänt ma sümbool **H** (La: **''H**ydrogenium*) än [[atoomnumer]] 1. Wååderstufgas (Diwååderstuf, H<sub>2</sub>) as bai rümtämpratur en blailuus, brånbor, döörsichti [[ai-metal]].

Lüüse atoome Wååderstuf kaame önj fri form bål ai for, wan uk sunt di iinje foon dåt twuntiest iirhunert unersäkinge mååged wörden as önj [[atomääre wååderstuf]]. Lüüse atoome foon dåtdeer elemänt san ordi reaktiw än ferbine jam matiinjs ma oudere wååderstufatoome. Heerbai wårt mååsttids wååderstufgas bilied (H<sub>2</sub>). 

Da äinschape da önj dideer artiikel nååmd wårde, jüle dan uk for ålem for dideer stuf, di bai [[rümtämpratur]] en gas (H<sub>2</sub>) as.

Lüüse atoome wååderstuf wårde uk wälj "[[in statu nascendi]]" nååmd.

== Önjtdäking ==
Önj dåt iir [[1671]] beschriif di irisch-änglische keemiker [[Robert Boyle]] önj en publikasjoon en brånbor gas dåt fri wörd bai en reaksjoon twasche [[stälj]] än ferteende [[söre]]. Jarst foole lääser önjtdäkte di britische waasenschaper [[Henry Cavendish]] önj [[1766]], dåt et ham hoonlede am en keemisch elemant, ås hi äksperimänte döörfjard ma [[kwaksilwer]]. Wan hi uk foole Äinschape hiilj nau beschriwe köö, miinjd hi duch, dåt önjt stäa foon jü söre, dåt metal jü kwäl foon dåt gas wus. Deeram nååmd hi sin nai önjtdäkt elemänt *brånbor gas foon metale*. Hu iirnge lääser jäif [[Antoine Lavoisier]] wååderstuf di latinsch noome *hydrogenium* foon diling.

Dåt uurd *hydrogenium* as en tuhuupeseeting foon da [[Griichisch|griichische]] uurde *hydor* (wååder) än *genes* (bilie, mååge). *Hydrogenium* koon ålsü ouerseet wårde ås *wåådermååger''.

## Önjwiinjinge
For industriäle önjwiinjinge san grute mase wååderstuf nüsi önj sünååmde hydrogenasjoon-reaksjoone, uner oudere önj di Haber-Boschprosäs, önj di amoniak produtsiird wårt, dåt hardien foon smeere än ööle än jü produksjoon foon Methanol.
Würzbörj

**Würzbörj** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Bayern. Jü stää heet 126.954 inboogere (2020).

## Bile

Würzburg-Blick-von-Festung.jpg|Säntrum foon Würzbörj
Wuerzburg-Alte Bruecke-10-Statue Carolus Borromaeus-Altes Rathaus-Kiliansdom-2007-gje.jpg
Wuerzburg-Neumuenster-08-2007-gje.jpg
Wuerzburg-Residenzplatz-02-2007-gje.jpg
Wuerzburg-Residenz-Westfassade-02-2007-gje.jpg
Wuerzburg-Residenz-Parkfassade-14-2007-gje.jpg
Wuerzburg-Kaeppele-02-2007-gje.jpg
Wuerzburg-Main-20-Festung Marienberg-2014-gje.jpg
Wuerzburg-Festung Marienberg-Scherenbergtor-08-2007-gje.jpg
Wuerzburg-Festung Marienberg-Maschikuliturm-04-2007-gje.jpg


## Kwäle
Zypern

**Zypern** as en lönj önj Aasien. Et heet 856.857 manschne (2011). E hoodstää foont lönj as Nikosia.

## Geografii
E Räpubliik Zypern läit önjt sööden foon't ailönj Zypern.

### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e räpubliik san:

### Indiiling foon Ferwalting
Et lönj heet 5 distrikte:

## Kwäle


## Kiik uk deer
* Akrotiri an Dekelia
* Nuurdzypern
Wrålrüm-teleskoop Hubble

**Dåt wrålrüm-teleskoop Hubble**

Dåt wrålrüm-teleskoop Hubble, ås sänj foon e rümfäär Discovery wilt misioon STS-82.



Bile nümen foon dåt wrålrüm-teleskoop Hubble, önj fålsche blaie wijääwen: foon leefts boowen önj klookwisersan: tjukhood-galaksii, jü käägelwulk, tou tuhuupe-stiitjende käägelgalaksiie, än dåt tuleeden foon en stäär önj e omeganääbel. (*Bile san äinduum foon [[NASA]]*)

Dåt **[[wrålrüm]]-teleskoop Hubble** (**Hubble Space Telescope**, HST) bestönjt üt en tål foon pretsisjoonsinstrumänte for astronomische woornaaminge. Dåt as nååmd eefter di amerikaanisch astronoom Edwin Hubble än drait sunt ju lansiiring döör e NASA aw e 24. april 1990 ås en kunstmoune am e wråål. Di Hubble wårt benjüted for optische woornaaminge. Dåt teleskoop önjthüüljt uk en infrarüüdjkamera. For woornaaminge önj dåt röntgenwoogläängdegebiit wårt dåt Chandra X-Ray Observatory benjüted.

Döör dåt breegen foon en Atmosfääre önj di wrålrüm koone ma di Hubble üngekånd scharfe bile foon fiire astronomische objäkte mååged wårde. Iinj foon da bekåndste bile, da ma di Hubble mååged wörden san, as foon di oodlernääbel (M16). Dåt bil as eefter foole astronoome dåt natst bil, dåt jee mååged wörden as foon en objäkt önj dåt åål.
Wrååldiile

En wrååldiil as en lönjmase, jü iinjlik leet än en natürlike schiising heet. Ap jü wråål jeeft et soowen wrååldiile:
Ääderstää

**Ääderstää** (aw Dånsch: *Ejdersted*, aw Tjüsch: *Eiderstedt*) as en huulewailönj önj e kris Nordfraschlönj än as amänbai 30 km lung än 15 km briidj, wat foont iir 1000 ouf döört bägen foon dike (kuuch) än loonwining üt da trii ailönje Utholm (bai Tating), Ääderstää (bai Taning) än Eewerschop (bai Garding) wüchsen as. Amdåt da trii ailönje hiirde, d. h. äinständie ferwaltingsdistrikte wjarn, wörd dåt gebiit foon e huulewailönj Ääderstää iirtids uk Triilönje nååmd. Gåns tüüpisch for Ääderstää san da hüsinge, da sü nååmde haubärje. Woortiiken foon Ääderstää as uk di iiljtörn foon Westerheewer.

## Tuläid
* Theodor Mommsen
Ääkerhenk

At **Ääkerhenk**,  **eekerhenk**, **rebhan**,  **äägerhån** (*Perdix perdix*) as en fögel uun't fasaanenfamile *Phasianidae*. 

## Bilen

Rapph%C3%B6na,_Iduns_kokbok.jpg|thumb|296px|Tiaknang faan en *ääkerhenk*.
Perdix perdix MHNT.ZOO.2010.11.5.10.jpg|thumb|Aier faan *Perdix perdix* - MHNT


## Ferwisang efter bütjen
Aarhus

**Aarhus** as jü grutst stää ap Jutlönj, än ju tweedgrutst stää önjt Dånsch. E stää läit önjt ååsten foon e Regjoon Midtjylland. Deer booge 285.273 manschne (2022). Dåt as e hoodstää foon jü Aarhus Komuun.

Amenbai dåt iir 770 boogseeten da jarste manschne jam önj Aarhus. Jü jarste dokumäntasjoon as foon 951. Dåt wus en hoonelplåts for da Wikingere. Önjt 16. iirhunert heet jü stää tunümen.

## Kwäle
Åål

Dåt **åål** unti **universoom** as åles dåt bestoont, dåt rüm ma åles wat deer önj tu finen as. Da stääre, äiwen as jü san, da planeete, äiwen as jü jard, di kompläte moolkestich, åle oudere sansüsteeme, unti dåt hiil rüm.

## Tuhuupestaling
Eefter jü teorii foon di üürknal schal dåt åål amenbai 13,7 miljarde iirnge üülj san. Jü tachthäid is meeten döör di WMAP in 2003. 74 % foon dåt åål bestoont üt junke energii, 22 % üt junke mateeri, 3,6 % üt intergalaktisch gas, unti 0,4 % üt stääre ä.s.w.

Önjt åål jeeft et superfloosen än superhoolinge. Ån superfloose as en floose foon ünlike galaksen. Deernäist jeeft et gebiite önjt åål weer ninte as, dåt san da superhoolinge.

## Stuudium
Dåt åål wårt bestudiirt döör di stäärekunde, ouers jü jard ai, dåt as et stuudiumobjekt foon jü jardwaasenschap. En diilj foon di stäärekunde, jü kosmologii, unerseecht hü dåt åål önjtstiinjen as. Et jeeft fuule liire deerouer, mååstens wårt jü liir foon di üürknal nåmd.

## Tääle
Et jeeft maning tääle ouer mansche da jü jard ferlätje, tum biispel eefter di moune räise, san hiilj üülj. Bekånd is dåt tääl "Räis eefter die Moune" foon Jules Verne. Di ååst-frasche Minssen schraft in 1845 in dåt seelterfriiske tääl foon "Die Knächt die in de Moune weesen waas".

## Sii uk
* Sansüsteem
* Wrålrüm-teleskoop Hubble

## Literatuur
* Stephen Hawking: *Hawkings Univers*,  *aingelsch*
* Bill Bryson: *En Kort Historie om næsten alt*,  *dånsch*

## Haanewise eefter büten
* Koorde foon dåt åål

;Wiideo
* alpha-Centauri - ''Wie groß ist das Universum?'' *tjüsch*
* alpha-Centauri - ''Wird sich das Universum wieder zusammenziehen?'' *tjüsch*
* alpha-Centauri - ''Wie sieht die Zukunft des Universums aus?'' *tjüsch*
Ååstenrik

**Ååstenrik**, åmtlik e **Republiik Ååstenrik**, as en lönj önj Mad-Euroopa. Et lönj wårt foon Tjüschlönj önjt norden, Tschechien önjt nordååsten, jü Slowakäi önjt ååsten, Ungarn önjt söödååsten, Sloweenien önjt sööden, Italien önjt söödweesten, jü Swaits än Liechtenstein önjt weesten begränsed. Deer booge 8.979.894 mansche (önjfång 2022). E hoodstää foont lönj as Wien. 

## Geografii
### Stääse
Da tjiin grutste stääse önjt lönj san:

## Politiik
Ååstenrik as sunt di 14de önj e Jülmoune 1955 lasmoot foon e Feriind Nasjoone. Et lönj as sunt 1995 lasmoot foon jü Europäisch Unjoon.

## Kwäle
Ödersem

**Ödersem** (üüb Tjiisk: *Utersum*, üüb Deensk: *Yttersum*) as en taarep an gliktidjig en gemeend üüb Feer. Tu detheer gemeend hiart uk det taarep Hedehüsem. Ödersem hiart tu det sarkspal St. Laurentii an tu det Amt Feer-Oomrem. Uun't gemeend wene 414 lidj (2016).

## Geografii
At gemeend hiart tu Waasterlun-Feer.

Ödersem as 5,26 km². Det as det fjuardletjst gemeend üüb Feer.

## Histoore
At taarep Ödersem wurd 1369 at iarst feer skraftelk neemd. Det hiard föör 1864 (üüs dial faan Waasterlun Feer) tu't köningrik Denemark. Uun't folkufsteming uun Süüdsleeswich 1920 stemet at muartaal uun Ödersem (so üüs uun Hedehüsem an Wiisem) föör Deenemark. 1970 kaam Hedehüsem tu't gemeend Ödersem tu. Sant 2007 hiart Ödersem tu det nei-grünjlaanjen Amt Feer-Oomrem.

## Befölkring
Efter en schetsing uun't juar 2020 wene 406 lidj uun Ödersem: 222 diarfaan san wüfen an 184 maaner.

## Politiik
### Taarepsfertreeding
At gemeend hee njüügen saten uun't gemeendfertreeding. Faan dön njüügen lidj uun a taarepsfertreeding wiar efter at wool 2003 fiiw faan det "Freie Wählergemeinschaft Utersum (FWU)" an fjauer faan det "Utersumer Wählergemeinschaft (UWG)". Det FWU häält sant det komunaalwool 2018 aacht saten uun det gemeendfertreeding.

### Bürgermäästern
* 2003-2013: Jürgen Schmidt
* 2013-2016: Joachim Lorenzen (FWU)
* 2016-2024: Göntje Schwab (FWU)
* 2024- : Hark Steinert

## Ferwisang efter bütjen
* 
* Gemeinde Utersum

## Biljen

Ödersem 001.JPG
Ödersem 002.JPG


## Futnuuten an Kwelen
Øresund bru

Jü **Øresund bru** (aw Sweedsch: *Öresundsbron*, aw Dånsch: *Øresundsbroen*) as en bru twasche Swärik än Dånmark ouer e Øresund. Jü bru ferbant da stääse Malmö än Kopenhuuwen. Tuhuupe ma en tunel as jü bru 15,9 km lung. Di huuchste punkt as 204 m. Et jeeft tou spuure önj e biise ruchtinge. Deer kääre arken däi süwat 17.000 autos lungs. Än uner da autos kjart en iisenboon.

## Bile

Öresundbrücke nach Kopenhagen.JPG|Eefter Kopenhuuwen
Öresundbrücke nach Malmö.JPG|Eefter Malmö
20050319-Peberholm.jpg|Ouergung tu e *Drogdentunel* aw dåt nai ailönj *Peberholmen*
20180217 Oresundsbron betalstation Lernacken 0195 (40322368971).jpg|Betåålt wjart aw e sweedsch sid


## Kiik uk deer
Silina

**Silina** (**Žilina**) as e hoodstää foon e Regjoon Žilina önj jü Slowakäi. E stää läit önjt weesten foon e regjoon. Deer booge 82.656 manschne (2021). Dåt gebiit foon Žilina as 80,03 km². Jü inboogertächte as 1.066 manschne pro km². Jü pustliidjtål as 010 01, di forwoolnumer as 421-41 än dåt kfz-kåntiiken as ZA.

## Kwäle
Dong Hoi

**Dong Hoi** as en stää önj e Prowins Quang Binh, Vietnam. Jü stää heet 103.988 inboogere (2009).

## Sii uk
* Fluuchplaats Dong Hoi
Sylt

Wat meenst Dü?

* Dit Ailön Söl' (Sölring)
* Det eilun Sal (Öömrang)
* Di Föri Sylt (Föriskep, 1927)
* Di Föri Sylt Express
Sal

**Sal** (uk: *Sul*, Sölring: *Söl*) as dåt långst än grutst ailönj önj Tjüschlönj. Et läit önjt uterst nordweesten foont lönj, tächt bait Dånsch.

Önj Tjüschlönj as Sal besuners bekånd döör "Kurorte" suk as Weesterlönj, Kaamp än Woningstair än uk döör san 40 km lunge strönj aw e weesterkånt foon dåtdeer ailönj. Am sameren san er haaneiinj 150.000 manschne awt ailönj. Deer kaame uk arken däi maning årbesmanschne ouer foon e fååstewål, ouerdåt et laawen aw Sal sü jöör wörden as. Deeram gungt e tål foon inboogere uk stääsiwäch dil. Önjt iir 2010 häi e gemiine üträägne leet, dåt's am twunti iir bloot nuch ambai 10.000 inboogere heewe schal.

## Bekånde Salernge

* Jap Peter Hansen
* Christian Peter Hansen
* Boy Peter Möller
* Jens Mungard
* Peter Klint

## Toorpe aw Sal

* *[[Söl' (Gemiindi)|Gemiinde Sal]]*
** Ārichsem
*** Kairem
*** Muasem
*** Munkmēsk
*** Raantem
*** Tinem
*** Weesterlönj

* *[[Woningstair-Brēderep (Gimiindi)|Gemiinde Woningstair-Brēderep]]*
** Brēderep
*** Woningstair

* *Äine gemiinde*
** Hörnem
** Kaamp
** List

## Lök uk deer

* 
* Söl'ring Foriining

* Söl'ring histoori
* Biike
* Klimaänderung und Küste – Fallstudie Sylt
* Fuar Söl'ring Lir 2.0
Tjiisk

At **Tjiisk** (üüb Tjiisk *Deutsch*) as en waastgermaans spriik, wat faan amanbi 105 miljuunen mensken snaaket wurt, fööraal uun Tjiisklun, Uasterrik, a Sweits, Belgien an Luksemborig.
Dütsk

**Dütsk** (Üp Dütsk *Deutsch*, Fööring *Tjiisk*, Aamring *Sjiisk*, Mooring *Tjüüsch*) es en weestgermaansk Spraak, wat fan ombi 105 Miljoonen Mensken snaket uur, fuarall ön Dütsklön, Uasterrik, di Swaits, Belgien en Luksemborig.
Hålilönj

**Hålilönj** (aw Tjüsch: *Helgoland*, aw Änglisch: *Heligoland*) as en ailönj önj e Weestsiie än en åmtsfri gemiine önj e Kris Pinnebärj.

## Histoori
Foon 1807 tu 1890 wus Hålilönj en kolonii foon dåt Feriind Kiningrik.
Vietnam

**Vietnam** as en lönj önj Aasien. Deer booge amenbai 87 miljoon mansche. Jü politiik önj Vietnam heed bloot iinj partai, dåt as jü kommunistische partai.

## Stääse önj Vietnam
* Ca Mau
* Dong Hoi
* Ho Chi Minh-stää
* Vung Tau
Ho Chi Minh-stää

**Ho Chi Minh-stää** (iir Saigon) as jü grutste stää önj Vietnam. Jü stää heet 7.113.150 inboogere (2009).
Weeterfrii Pesistiin

## Algimiins aur Pesistiiner

En **Pesistiin** uur ön di Wuch fastmaaket, dat Karminger ön't Stuun pesi ken.
Hat es uk forsjukt uuren, sawat fuar Wüfhaurn tö maaki, man diar es ek fuul fan kemen.
Bi gurt Festivals ken di Wüfhaurn Traachter fing, dat di uk di Pesistiiner nüti ken.

Wan em iin ön't Hüs di diar Forliising brükt, skel bet hentö nü langsen Weeter brükt uur.

Jir es töhopreeknet, hur fuul dit uur ken:

Wan em aliining itüüs es, skel em ark Dai ombi 10 tö 15 Lop luas tö pesi.
Wan em dit me di normaal Kloo maaket, brükt em ark Lop ombi tri Liters Weeter, wan em san Spaaritaste heer. 
Dit sen aur di Dai 40 tö 45 Liters.
Me en Pesistiin, wat me Weeter aarbert, brükt em jit langsen ark Lop jen Liter.
Dit sen aur di Dai 10 tö 15 Liters.

Hat giar man uk söner Weeter. 
Hat jeft bi dös Technik tri forskelig Möögelkhairen:
*Me Kemie (Techtings-Wiitighair)
*Söner Kemie (Swumer)
*Söner Kemie (Silikoonmembraan)

----
## Weeterfrii Systeeme

Bi dit **jerst Systeem** heer, üs ali, en senerk Hāremforslüt. Diarbenen es en litj Fat, hur en sperend Wiitighair iinkumt. Dit maaket techt, dat et ek stjunkt. 
Di Wiitighair skel nönt tö Diiren en Plaanten dö, en Dü sket dit hol liif.

Bi't **taust Systeem** es en Swumer iin ön di Hāremforslüt. Di swumt üp't Weeter of wat diar sa benen es.
Kumt wat Wiits fan boowen, drükt dit di Swumer dial, lapt of, en di Swumer kumt weder üp. 
Sok Pesistiiner ken em bi en gurt Fast-Food-Firma biluki. 
-Di maaki en bet wunerk Spitaakel, man di stjunk gaar ek.

Dit **trērst Systeem** heer en "Ofloopkop". Dit es ek fuul muar üüs en foftiger Röör, hurbenen en Silikoon-Slang of Membraan set, wat üp't ünnerst Jen langsen töhop en diarme techt bleft. 
Bluat, wan wat Wiits fan boowen kumt, giar di kuurt iipen, dat dit diari ofloop ken.
Fan des Systeem sen ön di Bidrach aur di Hāremforslüt Skeltern weeget.

## Forwiisen

*Dütsk Forklaaring üp Heimwerker.de
*Teekningen en Forklaaring fan Membraan- en Wiitighairsysteem
*
Iserlohn

**Iserlohn** as en stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen. E stää läit önj di Märkischer Kreis. Dåt heet 92.174 inboogere (2019).

## Kiik uk deer

## Kwäle
Taning

**Taning** (Tönang, tjüsch: *Tönning*, dånsch: *Tønning*) as en stää önj e Kris Nordfraschlönj, Slaswik-Holstiinj. Deer booge 4984 manschne (2019). Tu e gemiine Taning hiire uk da toorpe Kååting (*Kating*), Kååtingsiil (*Katingsiel*), Ålwersem (*Olwersum*) än Grut Ålwersem (*Groß-Olwersum*). Taning läit aw't huulewailönj Ääderstää.

## Geografii
E stää Taning läit bai e nordkånte foon e müning foon e Ääder Struum. Dåt heet en huuwen, wat önj dåt 17. iirhunert grääwen wörd. Di Gräine Küstwäi gungt dör e ååstkånte foon e stää Taning.

Önjt sööden foon e stää läit Ålwersem. Önjt weesten foon Ålwersem san Grut-Ålwesem än Kååting. Kååtingsiil läit önjt söödweesten foon e gemiine.

Di Kååting Hoolting läit önjt sööden foon e gemiine, önjt sööden foon e Norderluchslüütj (*Norderlochgraben*). Uk önj e gemiine as e Natörschöölberik Gräin Ailönj ma Ääderwåt (*Naturschutzgebiet Grüne Insel mit Eiderwatt*), bai di Ääder önjt sööden foon Grut-Ålwersem.

## Histoori

E Taninghiird wörd for di jarste keer 1187 nååmd. Dåt wus diilj foon e Uthlande. 1186 wörd jü St.-Laurentius-Schörk foon nü grünläid. 1414 wörd e stää dilbråned. 

Dåt jarst Beloogering foon Taning (1700) än dåt ouder Beloogering foon Taning (1713-1714) wjarn bejääwenhäide önj di Grute Nordische Krich (1700-1721). Foon 1867 tu e reform foon e krise (1970) wus e stää e hoodstää foon e Kris Ääderstää.

Di 1. önj e Ismoune 1974 wörden e toorpe Kååting, Kååtingsiil, Ålwersem än Grut-Ålwersem diile foon Taning.

## Persöönlikhäide
* Hein Hoop (1927-1986), schriwer.

## Kiik uk deer
* Taning önjt *Nordfriesland Lexikon* foont NFI

## Referäntse
Garding (stääd)

**Garding** as en stääd uun a kreis Nuurdfresklun (Schleswig-Holstian), diar wene amanbi 2.600 minsken. Det leit üüb't hualeweilun Eidersteed.

## Persöönelkhaiden
* Johannes Jessen (1880-1945), prääster
* Knut Kiesewetter (* 1941), musiiker
* Theodor Mommsen (1817–1903), histooriker
* Tycho Mommsen (1819–1900), skriiwer
* Richard Petersen (1865–1946), injenöör
* Dieter Staacken (* 1935), konstler

## Ferwisang efter bütjen
*Stääd Garding

## Luke uk diar
* Sarkspal Garding
*   uun't *Nordfriesland Lexikon* faan't NFI

## Futnuuten
Kotsenbel/öö

**Kotsenbel** as en gemeen uun Nuurdfresklun (Schleswig-Holstian), diar wene amanbi 240 minsken. 

## Ferwisang efter bütjen

## Futnuuten
Sankt Peter-Ording

**Sankt Peter-Ording** as en stääd uun Nuurdfresklun (Schleswig-Holstian), diar wene amanbi 4.200 minsken. 

## Bilen

St. Peter Strand 01.jpg|St. Peter strun 1895
Ording Westerhever 01.jpg|Ording 1895
13-09-29-nordfriesisches-wattenmeer-RalfR-17a.jpg|Loftbil faan St. Peter-Ording, faan waasten


## Luke uk diar
* Fluuchplaats Sankt Peter-Ording

## Futnuuten
Aastenfäil

**Aastenfäil** (Uastenfial, tjüsch:Ostenfeld, dånsch: Ostenfeld / Østerfjolde) as ån gemiinde önj e kris Nordfraschlönj, deer booge amänbai 1521 manschne (2019). 

## Bile

 

## Referäntse


## Kiik uk deer
Ingelsk spriak

At **ingelsk spriak** (üüb ingelsk: [ˈɪŋɡlɪʃ]) hiart tuup mä't Sjiisk, Holuns, Plaatsjiisk, Afrikaans an Fresk tu a waastgermaans spriaken.

## Beskriiwang
Uun a wurdschats wurd Ingelsk för't iarst faan det 9. juarhunert faan dön nuurdgermaansk spriaken an faan det 11. juarhunert faan Fraansöösk beinflöödet.

Ünlikhaiden mä wurden twesken det Ingels uun dön Ferianagt Stooten an det Ferianagt Könangrik:

## Gramatik
### Pronoomen

## Luke uk diar
Weetertecht Beton

Wan em en ual Hüs heer, diar ken em ön di wunerkst Huken me Fochtighair tö dön'n haa.
Aaftinoch kumt dat Weeter fan önern üt di Grün.
Me delings Technik ken em weetertecht Böört maaki, wan di Ual Böört üt es:

## Kapilaarbreekend Sjicht
En *Kapilaarbreekend Sjicht* es en Laag fan grof Split (Sa üs 16/32) tögen Diiren, wat öner di Böört ombikrabi en en Foolie önknaberi ken. Ombi 5 cm leengt fuar'r miist, dit ken uk me en bet Zement töhophualen uur.
Üp des Split kumt en starki PE-Foolii.

## Wit Wani
En *Wit Wani* es Beton, hur san Polver of Wiitighair me iin kumt, dat di Kapillaaren (Litj Kaneele iin ön't Materiaal) wat litjer uur.
Dit sen sa litj Tuten, wat dit fan forskelig Firmen jeft. Diarfan kum miisttirs sa 500 g üp en Sak Zement.
Wan san Beton mendstens 20 cm tjuk es, skel diar niin Weeter iin kum.
Di Beton skel gur ütdrügi, mendstens soowen Daagen. 
Em sjocht, wan't rocht drüch es, en em skel di Nöös brük, weđer't jit fochtig hāremt.

Nü weetst Dü al, hur diip dü ütgraav sket. - Sket man Din Naiber fraagi, weđer hi ek di Kaar sküüf wel.
Di ken da uk metjens help en smit diar weđer wat iin ön dit diar Hol. Es masi Wecht!

## Suurt Wani
En *Suurt Wani* ken fuar di Sekerhiar üp di *Wit Wani* kum. 
Dit uur fan Bituumen-Baanen maaket, wat töhopbrent uur, of hat jeft nü uk wat söner Jöl en Gasbreners: Dit diari sen Kunststoff-Baanen, wan en Strip haa, diwat üp di jerst Baan klüwet uur.

## Horizontaalsperi
Wan dit alis klaar en drüch es, of mesken uk fuaroff, sket eeđer di *Horizontaalsperi* luket haa. Di diari skel di Wuchen fan ünnern hol haa, dat diar niin Fochtighair hoogtocht. 
##### Techtingsbaanen
Wat gans gur giar, es langsen san Meter iipen maaki en san *Techtingsbaan* iinsmit.
Langsen sa aarberi, dat Dü me di naist Baan mendstens 10 cm aur di Leest kumst.
Kenst jit forklüwi; dit Weeter keent masi Waien.

##### Āpsküümit Glees
Nü jeft dit jit wat Üđers diarfuar, en dit es *āpsküümit Glees*.
Diarfan uur "Stiiner" maakit, wat em mesken wat beeter diar iin fo.

Wan dit alis klaar en drüch es, kenst weđer techt maaki.
Di Estrich of dat holten Böört mut ek me di Wuchen töhopkum.
Diaraur skel (Wan niin *Suurt Wani* diar es), en PE-Folii öner di Demung en bisir Randstripen langs di Wuchen. - Fuul Formaak!

## Diarfuar ek
Dit jir es niin Reer, hurfuar ik hafti wel. Ik wel man bluat forklaari, hurdeling dit gung ken en ön min Hüs uk al waker gingen es. - Wan dit jen beeter weet, skel hi't beeter jir hen skriif.


## Forwiisen
*Wat Weeten aur di Bechningsfüsiik
*Kategorii Hüstechting (Dütsk)
*Wat Ceresit önber, fuar iin ön di Beton tö misji 
*Technisk Informatsjoon fan Lugato
*Bi Lugato sket üppasi: Diar es jen Kilo iin ön san Tut, fuar 50 Kilo Zement.<br> Dü faist man bluat 25 Kilo iin ön di Mischmaskiin, aurdat jit Sön diartö kumt. <br>Diaraur skel diar uk bluat en hualev Kilo me iin (Fuarof me en Kökenwecht āpdiili).<br>Bi Ceresit staant ek diarbi, hur gurt di Tuten sen.<br>Mesken giar dit uk gans gur me di diar Wiitighair, wat em da me en Metglees dosiari ken.<br>"Bei Überdosierung ist mit Festigkeitseinbußen zu rechnen."*

Wat aur dit Skuumglees
Katriinenheerd/öö

**Katriinenheerd** as en gemeen uun Nuurdfresklun (Schleswig-Holstian), diar wene amanbi 175 minsken. 

## Futnuuten
Oldenswort

**Oldenswort** as en gemeen uun Nuurdfresklun (Schleswig-Holstian), diar wene amanbi 1.280 minsken. 

## Geografii
Di Green Küstwai gungt troch't gemeen.

## Persöönelkhaiden
* Thusnelda Kuehl
* Dieter Staacken
* Ferdinand Tönnies

## Futnuuten
 

## Luke uk diar
Popenbel/öö

**Popenbel** as en gemeen uun Nuurdfresklun (Schleswig-Holstian), diar wene amanbi 200 minsken. 

## Kwelen


## Luke uk diar
* Popenbeler Sankt Johanniskuuch uun't *Nordfriesland Lexikon* faan't NFI
* Uwe Herms
Tating

**Tating**,   **Tååting** as en gemeen uun Nuurdfresklun (Schleswig-Holstian), diar wene amanbi 1.000 minsken. Det leit üüb't hualeweilun Eidersteed.

## Futnuuten


## Luke uk diar
* Tatinger Ual Kuuch uun't *Nordfriesland Lexikon* faan't NFI
* Tatinger Büürenkuuch uun't *Nordfriesland Lexikon* faan't NFI
Teedenbel/öö

**Teedenbel** as en gemeen uun Nuurdfresklun (Schleswig-Holstian), diar wene amanbi 600 minsken.

## Futnuuten
Folerwiik

**Folerwiik** (sjiisk: *Vollerwiek*) as en gemeen uun Nuurdfresklun (Schleswig-Holstian), diar wene amanbi 225 minsken. 

## Luke uk diar

## Kwelen
Aalkersem

**Aalkersem** as en gemeen uun Nuurdfresklun (Schleswig-Holstian), diar wene amanbi 411 minsken.

## Histoore
Sant 2007 hiart Aalkersem tu det nei-grünjlaanjen Amt Feer-Oomram.

## Politiik
### Taarepsfertreeding
At gemeend hee njüügen saten uun't gemeenfertreeding. Sant a komunaalwoolen uun Sleeswich-Holstian 2018 hee diaruun det *Alkersumer Wählergemeinschaft* (AWG) al njüügen saten.

### Bürgermäästern
* 2013-2014: Ina Ketels
* 2014-2018: Johannes Siewertsen
* 2018-: Karl-Heinz Juhl

## Persöönelkhaiden
* Frederik Paulsen, medesiiner an onernemer.

## Ferwisang efter bütjen

Aalkersem 001.JPG

* Gemeinde Alkersum
* Ferring Stifting
* Museum Kunst der Westküste

## Futnuuten an Kwelen
Borigsem

**Borigsem** (üüb Tjiisk an Deensk: *Borgsum*) as en gemeend uun’t Amt Feer-Oomrem faan a Kreis Nuurdfresklun. At gemeend leit uun a süüdwaast faan't eilun Feer. Uun a nuurd leit a gemeend Olersem, uun a uast Aalkersem, uun a süüduast Njiblem, uun a süüdwaast Wiisem, uun a waast en eksklaawe faan Olersem an uun a nuurdwaast Söleraanj. Det hee 333 lidj (2016).

## Geografii
At gemeend leit uun Waasterlun-Feer. 

Borigsem as 5,51 km². Det as det füftletjst gemeend üüb Feer.

### Kliima

## Histoore
Borigsem wurd 1462 at iarst keer skraftelk neemd. Sant 2007 hiart at gemeend tu det nei-grünjlaanjen Amt Feer-Oomrem.

## Befölkring
Efter en schetsing 2016 wiar 333 lidj uun Borigsem. Diarfaan wiar 167 maaner an 166 wüfen. Efter det folksteeling 2011 wiar det tutool befölkring faan't gemeend 347.

## Politiik
### Taarepsfertreeding
At gemeend hee njüügen saten uun't gemeendfertreeding. Diarfaan hee det *Borgsumer Wählergemeinschaft* (BWG) sant det komunaalwoolen uun Sleeswich-Holstian 2018 aacht saten, en widjer sat häält en enkeltbewerewer, Norbert Nielsen.

### Bürgermäästern
* 2008-2013: Uwe Ingwersen
* 2013-: Norbert Nielsen

## At Belukin wäärt

Datei:Windmühle in Borgsum auf Föhr.jpg|At Winjmaln



## Borigsem Borig

## Ferwising efter bütjen
* Gemeinde Borgsum

## Luke uk diar

Borigsem 001.JPG


## Futnuuten an Kwelen
Dunsem

**Dunsem** as en gemeen üüb't eilun Fer uun Nuurdfresklun (Schleswig-Holstian), diar wene amanbi 60 minsken. Dunsem hiart tu det sarkspal St. Laurentii.

## Histoore
Sant 2007 hiart Dunsem tu det nei-grünjlaanjen Amt Feer-Oomram.

## Politiik
### Taarepsfertreeding
At gemeend hee sööwen saaten uun't gemeendfertreeding, Diarfaan häält det *Dunsumer Wählergemeinschaft* (DWG) uun det kommunaalwoolen uun Sleeswich-Holstian 2018 seeks saten, en sat häält en enkeltbewerewer.

### Bürgermäästern
* 2013–2018: Erk Hemsen
* 2018-: Arfst Christiansen (DWG)

## Persöönelkhaiden
* Hinrich C. Hinrichsen

## Ferwisang efter bütjen

Dunsem 001.JPG

* Gemeinde Dunsum

## Futnuuten an Kwelen
Madlem (Feer)

**Madlem** as en gemeen üüb't eilun Feer uun Nuurdfresklun (Schleswig-Holstian), diar wene amanbi 383 minsken. 

## Histoore

Madlem 001.JPG

Sant 2007 hiart Madlem tu det nei-grünjlaanjen Amt Feer-Oomram.

## Politiik
### Taarepsfertreeding
At gemeend hee njüügen saten uun't gemeendfertreeding. Diarfaan hee det *Midlumer Wählergemeinschaft* (MWG) sant dön kommunaalwoolen uun Sleeswich-Holstian 2018 aacht saten. En widjer sat häält en enkeltbewerewer.

### Bürgermääster
* ?-2013: Helmut Marczinkowski
* 2013–2017: Stefan Hinrichsen (MWG)
* 2017-: Frauke Vollert

## Futnuuten an Kwelen


## Luke uk diar
Ööwenem

**Ööwenem** as en gemeen üüb't eilun Feer uun Nuurdfresklun (Schleswig-Holstian), diar wene amanbi 485 minsken.

## Histoore
Sant 2007 hiart Ööwenem tu det nei-grünjlaanjen Amt Feer-Oomram.


Ööwenem 001.JPG


## Politiik
### Taarepsfertreeding
At gemeend hee njüügen saten uun't gemeendfertreeding. Sant a kommunaalwoolen uun Sleeswich-Holstian 2018 hee det *Oevenumer Wählergemeinschaft* (ÖWG) sööwen mandaaten uun det gemeendfertreeding, tau mandaaten hual enkeltbewerewer..

### Bürgermääster
2013-: Gisela Riemann (ÖWG)

## Ferwising efter bütjen
* 

## Futnuuten
Söleraanj

**Söleraanj** ( Söderaanj) as en gemeen üüb't eilun Fer uun Nuurdfresklun (Schleswig-Holstian), diar wene amanbi 180 minsken. Söleraanj hiart tu det sarkspal St. Laurentii.


Söleraanj 001.JPG


## Geografii
At gemeen hiart tu Waasterlun-Feer.

Söleraanj as 2,59 km². Det as det naistletjst gemeend üüb Feer.

## Histoore
Söleraanj wurd 1532 at iarst keer skraftelk neemd. Sant 2007 hiart at gemeen tu det nei-grünjlaanjen Amt Feer-Oomram.

## Politiik
### Taarepsfertreeding
Det *Süderender Wählergemeinschaft* (SWG) häält sant a komunaalwoolen uun Sleeswich-Holstian 2018 seeks saten uun't gemeendfertreeding, en widjer sat häält en enkeltbewerewer..

### Bürgermäästern
* 2008?-: Christian Roeloffs (SWG)

## Ferwisang efter bütjen
* Gemeinde Süderende
* Kirche St. Laurentii in Süderende

## Futnuuten
Waasterheewer

**Waasterheewer** as en gemeen uun Nuurdfresklun (Schleswig-Holstian), diar wene amanbi 120 minsken. 

## Ferwisang efter bütjen

## Futnuuten
Wraksem

**Wraksem** as en gemeen üüb Feer uun Nuurdfresklun (Schleswig-Holstian), diar wene amanbi 684 minsken. 


Wraksem 001.JPG


## Histoore
Sant 2007 hiart Wraksem tu det nei-grünjlaanjen Amt Feer-Oomram.

## Politiik
### Taarepsfertreeding
Sant a komunaalwoolen uun Sleeswich-Holstian 2018 häält det *Wrixumer Wählergemeinschaft* (WWG) al njüügen saten uun't gemeendfertreeding..

### Bürgermäästern
* 2008-: Heidi Braun

## Ferwising efter bütjen

## Futnuuten
Wiisem

__NOTOC__

**Wiisem** as en gemeen üüb't eilun Fer uun Nuurdfresklun (Schleswig-Holstian), diar wene amanbi 50 minsken.


Wiisem 001.JPG


## Histoore
Sant 2007 hiart Wiisem tu det nei-grünjlaanjen Amt Feer-Oomram.

## Politiik
### Taarepsfertreeding
Auer at gemeend maner üüs 70 iinwenern hee, hee det en gemeendfersaamlang an nian gemeendfertreedang; tu't fersaamlang hiar aal a bürger faan't gemeend.

## Luke uk diar
* Gemeinde Witsum
* Salwert

## Kwelen
Traachter

En **Traachter** (lat: traiectorium) es en Giraat, fuar Wiitighairen of Polvern iin ön Faten of Borelern me litj Höölern tö fo, dat diar nönt üp Staal of Böört falt. Beeter Traachtern haa en litj Röör iin ön't Röör, dat di Lucht, wat üt dit Fat drükt uur, wech ken.Wan em Wiitighairen iin ön wat haa wel, hur dit Hol tö Sir weeget, da skel em en Traachter me en wuk Röör haa. Da giar dit wat diar iin skel, om di Huk.
Hat jeft jit ekstra Traachtern fuar Laboori: Wan em di fast Diilen üt en Suspensjoon haa wel, da skel em di wiit Diil diarfan treni. Diarfuar jeft et di "Hirsch-Traachter" of di "Büchner-Traachter" me en Röör üp Siir.
Wäilt (Ääderstää)

**Wäilt** as en gemiinde önj Nordfraschlönj (Slaswik-Holstiinj). Dåt heet 198  inboogere (2019).

## Bile

## Futnuuten


## Kiik uk deer
Suspensjoon

En **Suspensjoon** (lat.: *suspendere* „āphingi“; swum let iin ön Wiitighair) es, wan Faststofdiilen heterogeen (Di Diilen sen ali en bet forskelig) iin ön en Wiitighair ombiswumt. Sawat uur me ekstra Maskiinen maakit, sa üs Wiitmelner, wat di Faststof rocht fain greni ken en Röörmaskiinen (Dissolver) wat dit rocht gur iin ön di Wiitighair fordiile ken .  Wat di Maskiinen ek ken, dit maakit em me Kemie, sa üs āpslemi en ön't Swumi hual. Diarfuar heer em Dispergeeringsmiddeln. En Suspensjoon es en grofdispersi Dispersjoon, en di Diilen wel langsen ütarküđer. Di Faststof wel langsen dial (Sedimentatsjoon), sa üs em dit fan't Wat keent, hur di Öört dial giar, wan't ebt.

Suspensjoonen iin ön Weeter nemt em uk **Āpsleming** of (fan Engelsk) **Slurry**. Hat jeft diar „grof“ (Gurthair fan di Diilen 0,1 bis 1&nbsp;mm, tö'n Bispöl Kreideslemi) und „fiin“ Suspensjoonen (Gurthair 1 bis 100&nbsp;µm, t.&nbsp;B. Kalkmolk). Wan't jit litjer uur (litjer üs 1000&nbsp;nm bzw. 1&nbsp;µm) da sen dit Dispersjoonen, jit litjer (1&nbsp;nm) nēmt em Molekulaardispersjoonen.

Suspensjoonen of Dispersjoonen fan di Polymeerkemie sen fiinstdispergiariti Polymeerprodukte, wat em fan Suspensjoonspolymerisatioon fo. Dit ken sawat üs Polyacrylaati oder Vinylacetaati wiis.
Polyacrylaati en hok üđer Kraam kumt aaftinoch iin ön Akrylfārev fuar. Twesken di Wiitighair en di Diilen, wat diarbenen ombiswum, es langsen wat Lucht.Sa kumt't, dat dit iin ön't Fat ütsjocht üs san Molk. Wan't drügit, giar di Lucht en dit Weeter üt, hat klüwit töhop, en dit uur di "Film". Diaraur uur san Klaarlak achterön klaar. San Lak jert tö di Dispersjoonen, aurdat dit fast Diile mal litj sen.

## Bispölen
**Bispölen fan Suspensjoonen:**
* Āpslemingen Sön in Meerweeter, Swumstofi, oder Driifsön.
* Mörtel of Beton (mineraalisk Suspensjoonen)
* Maalerfāreven sen langsen Pigmentsuspensjoonen, en diaraur sen di forskelig fan Fārevstofi, wat jam āplöösi ken.
* Blöör
* Dit, wat bi Fotopopiir fan't Leecht foranert uur, sa dat dit en Skelt uur.
* Polen iin ön Hooniglösungen me Weeter: Dit uur noch maakit, wan em Polen gans genau biluki wel.
* Heefebiir (Hurfan di Bayern sa wunerk snaki)
* Aapelsiinensaft, grof Aapelsaft
En nü kumt't:
* Kakao me Molk es ek bluat en Suspensjoon (Fan di Diilen fan't Kakaopolver), dit es uk en Āplöösing fan Soker en en Emulsjoon fan Fet me Weeter. 

Wan di fast Kraam ön des Bispölen dial gung (sedimentiari), uur fan des en di Rest fan di Wiitighair en Suspensjoon, aurdat diar jit wat swumt.  Di diar wiit Rest ken hömsalev en Dispersjoon wiis, hurbenen nönt muar dialsaket. Hat ken uk en Emulsjoon of en Āplöösing wiis, sa üüs Molk en Emulsjoon es.
Peter Klint

**Peter Klint** (* 11.11.1971 ön Weesterlön'/Söl') es en dütsk Konstmaaler.

## Sin Wai
Sent dit Jen fan di Tachentiger Jaaren maalet Klint Skelter. Sent 2001 maaket hi niin üđer Aarber muar. Miisttirs maalet he figuratiif of teeknet minimalistisch - aaftinoch nemt hi kraftfoli Klöören, en di miist Skelter sen ek olter gurt. Di Aarbern fan Klint weegi aaftinoch iinfachi Bigeewenhairen, wat he me sin faini Ironii karikiaret.

Iin ön dit "Neue Sylt Lexikon" (Wachholtz Verlag, Neumünster 2007), wat dit Nordfriisk Instituut ütdönen heer, es Peter Klint uk tö finj.

Ön Juni 2010 es Peter Klint me sin Familii weđer tö Söl' kemen. Ja haa en Hüs ütbecht, wat nü üs **Atelier Klint** en Plaats es, hur Könstlern fan ali Lönen jam raaki.

## Jenstrekteekni achter Törööpin
Bi di Konstauktion *Einstrichzeichnen auf Zuruf* aarbert di Könstler me di Bisjukers töhop. Di sii diarbi wunerk Uurter, en dit teeknet Peter Klint ön jen Strek. Dit diari es gans gur, wan em ön en gans ain Skelt haa maat, en miisttirs es dit uk mal spaasig.

Niigen fan des "Jenstrekteekningen" kür em ön di *Ziegel 11* biluki, dat "Hamburger Jahrbuch für Literatur" (Dölling und Galitz Verlag, Hamburg 2008).

Ön Detsembermuun fan 2009 es ön Hamborig en Benefizevent wesen, hurfuar di jerst Böörföger fan Hamborig, Ole von Beust, di Sjutsherskep önnemen hee. Diarbi heer Klint Jenstrekteekningen maaket, dat dit Jil diarfan hentö di "Sylter Rehabilitationsklinik für Familien mit einem krebskranken Kind" ön Woningstair giar. 

Ön di Maimuun fan 2009 wiar uk Jenstrekteekning, en dit wiar bi di "Lung Nacht aur di Museen" ön't Altonaer Museum ön Hamborig.

## Natwarken fuar Könstlers

Ön di Uurs fan 2006 heer Peter Klint Könstlers töhop braacht, hoken Stuckisten jit. Di diar Ker kumt fan ali Lönen en wel wat fuar delings figuratiif Maalerii dö. Ön di Oktoober fan't salev Jaar waar Klint sin Skeltern weeget, üs di *The Triumph Of Stuckism* iin ön di Liverpool John Moores University biluket uur kür, hur uk di Skelter fan üđer Stukisten bi wiar.

Ön di Somer fan 2007 heer di Könstler en *Konglomeraat* ütröpen. Di diar 30 Meföligster keem fan Dütsklön, Österreich, Belgien, di Neederlönen, Engilön, di USA und Austraalien. Diarfan sen da Ütstelingen kemen, hur alis töhop 16 Könstlers fan 4 Lönen diilnemen haa. Dit diari wiar ön September en November fan 2007 ön Kiel, Hamborig en Krefeld.  Di leest Ütsteling fan't Konglomeraat wiar ön Köln, en dit wiar ön di Februwaari fan 2008.

Ön 2009 röp Klint Lir fan Hamborig en Sleeswig-Holstiin fuar en Kerprojekt töhop. Fan di diar *NordStart* sen tau thematisiareti Kerütstelingen kemen:Di jerst wiar ön Hamborig, Galerii "xpon-art" en diar es uk wat Söl'ring sjungen uuren. Di taust en leest Ütsteling wiar iin ön di "Bürgergalerie Neumünster".

## Luki uk jir
* Peter Klint ön't Internet
* Alis aur Atelier Klint üp Söl'

* Interview me Peter Klint ön myartspace.com (engelsk)
Stutensee

**Stutensee** as en stää önj dåt tjüsch bundeslönj Baden-Würtembärj. Jü stää heet 24.788 inboogere (2019).

## Kwäle
Mosbach

**Mosbach** as en stää önj dåt tjüsch bundeslönj Baden-Würtembärj. Jü stää heet 23.497 inboogere (2019). Dåt as e hoodstää foon e Neckar-Odenwald-Kreis.

## Kwäle
Nordfriisk Instituut

Dat **Nuurdfriisk Instituut** seet ön Bräist. Hat es 1964 fan di Friisk Menerhair bigent uuren, en dit skul en weetenskepelk fundiaret Stair wiis, hur ali Friisen hengung ken.

Dit diar Instituut es fan nemen ofhengig. Et fo sin Jil fan biiring, di Deensk en di Dütsk Sir.

## Di Sen fan't Instituut
Di Āpgaawen fan di diar Lir sen:
* Di Forskelig Spreekwiisen en Skriivwiisen fan't Friisk ütfinj en āpskriiv,
* Ual Kraam (Fuar't Miist Popiiren en Boker) forwaari,
* Boker en Forklaaringen töhopstel en ütdö,
* Alis, wat me friisk Kultuur tö dön heer,
* Fraagen fan Lir, wat me Friisk aarberi wel, biswaari, 
* Dāten en Fakten fan di Ütwanering töhop fo.

Dat Nordfriisk Instituut heer en gurt Bokerii, hur em ual en nii Friisk Boker önluki en somtirs uk mefo ken.

## Töhopaarber

Dat Nuurdfriisk Instituut aarbert me di üđer Iinrochtingen töhop, wat fuar di Friisk Spraaken en Kultuur diar sen, sa üs:
* Di Friisk Reer
* Di Interfriisk Reeren
* Di forskelig Foriiningen aur't hiili Nuurdfriislön, wat fuar jaar Brükdoomen en Spreekwiisen diar sen.

## Luki uk jir
* Nordfriisk
* Nordfriislon
* Nuurdfriisk Instituut ön't Nat
* En Video aur't Instituut en dit "Spraakenlön Nuurđfriislön"
* Nordfriesland (bleed)
* Nordfriesisches Jahrbuch
Ettlingen

**Ettlingen** as en stääd uun det sjiisk bundeslun Baden-Württemberg. Det stääd hää 39.373 iinwenern (2019).

## Sasterstääden
* Épernay, Frankrik, sant 1953
* Middelkerke, Belgien, sant 1971
* Clevedon, Ferianagt Könangrik, sant 1980
* Löbau, Sachsen, sant 1990
* Gattschina, Ruslun, sant 1992
* Menfi, Italien (Siziilien), sant 2007

An do haa uk noch enkelt stääddialen sasterstääden:
* Bruchhausen mä Fère-Champenoise sant 1962
* Oberweier mä Étoges sant 1973 an mä Ferebrianges/Beaunay sant 1994
* Schluttenbach mä Soudron sant 1961

## Bilen

Rathausturm Ettlingen.JPG|Riadhüs faan Ettlingen
Ettlingen-09c-Rathaus-2021-gje.jpg|Riadhüs faan Ettlingen
Ettlingen-Schloss-34-2020-gje.jpg
Ettlingen-Schloss-52-Ostfassade-2021-gje.jpg
Ettlingen-Skulpturengarten-06-2021-gje.jpg
Ettlingen-St Martin-02-2021-gje.jpg
Ettlingen-St Martin-22-zum Chor-2021-gje.jpg
Ettlingen-Herz-Jesu-Kirche-118-Portal-2021-gje.jpg
Ettlingen-Herz-Jesu-Kirche-202-zum Chor-2021-gje.jpg


## Luke uk diar

## Kwelen an Futnuuten
Hauptsir-sölring-ual

Hat jeft  ön di .

Hat jeft **** Kategoriien ön di .







**Hü skal Dan nei artiikel het?**

 type=create
 width=40
 bgcolor=#ffffff
 preload=Template:Standard content for new page
 editintro=Template:Instructions
 default=



----
**<big>Üđer Wikimedia Projekte</big>**

----
Selskap

**Selskap**,  **seelschap**,  **selskep** as en begrip ütj a Sotsiologii.

## Begrip
Uun a wedenskap as det wurd 1887 iinfeerd wurden faan Ferdinand Tönnies mä sin buk *Gemeinschaft und Gesellschaft*. Uun en *gemianskap* gongt at am fertrauen an ferbünjenhaid. Uun en *selskap* gongt at am reegeln, hü a minsken mäenööder ütjkem.

## Ferianer
En labenen ütjdruk faan selskapelk dun as det tuupfinjen uun ferianer:
* Leewentshelp
* Gesellschaft für bedrohte Völker
* Ferian Jordsand
* Öömrang Ferian
Ferdinand Tönnies

**Ferdinand Tönnies** (*26. Juuli 1855 bi Oldenswort, † 9. April 1936 ön Kiil) es en Sotsjoloog, en Ökonoom en en Filosoof wesen. He heer 1887 dat Bok "Gemeinschaft und Gesellschaft" skrefen, wat en Grün fuar di nii weetenskep aur di Sotsjologii lair.

## Leewent

## Skraften

## Luke uk diar
UTC

At **Ufstemet Welttidj** jaft at sant 1968 an het üüb ingelsk *universal time coordinated*, so komt'at tu di ütjdruk **UTC**. UTC as muar of maner at salew üs a ingelsk wontertidj. Uun Nuurdfresklun san wi Ingelun ian stünj föörütj, diaram skraft'am bi üs UTC+1. At leetst wegaanj uun Maarts stel wi a klook ian stünj föör üüb somertidj, do san wi Ingelun imer noch ian stün föörütj, auer Ingelun uk üüb a somertidj amsteld, oober UTC dää det ei, diaram haa wi uun a somer UTC+2. Aanj Oktuuber stel wi a klook weder ian stünj turag, uun a wonter haa wi weder at *normool* Madeleuropeesk Tidj.

## Tidjsoonen

## Luke uk diar
* Greenwich Mean Time
Blä

**Blä** as en klöör an hää en waagenlengde tesken  420&nbsp;an 490&nbsp;nm. Waagenlangden oner (=kurter üs) 420 nm hää brons laacht, an laacht mä muar üs 490 nm as green.

## Nööm
Di nööm as nai mä ualhuuchsjiisk *blao*, an det ment 'skemrin' of 'skürnin'.

## Slacher
Diar san ünlik slacher faan blä mä ünlik nöömer:


Blä as bütj ruad an green ian faan a *grünjklöören*.

## Natüür

25-01-08_1250-Himmelsblau.jpg
Innenhafen Duisburg Blaue Stunde 2014.jpg
Blau-_Pigmente.JPG
Gentiana-clusii-ClusiusEnzian.jpg
ParusCaeruleus.jpg
Blubaer.JPG


## RAL
RAL as en norm föör klöören, an arke slach blä hää diar en aanj numer:

## Spreegwurden
* Blä uugen an fergald hiar bäächt nian bruad an braut nian biir.

## Referensen


## Luke uk diar
Flensborag

**Flensborag** as en kreisfrei stääd uun Schleswig-Holstian mä knaap 90.000 iinwenern.

## Histoore
Flensborag wurd am 1200 bi ian ääler siidlang grünjlaanjen. At stääd wurd uun en uurkunt 1240 tu't iarst feer neemd.

## Bilen

Luftbild Flensburg Schleswig-Holstein Zentrum Stadthafen Foto 2012 Wolfgang Pehlemann Steinberg-Ostsee IMG 6187.jpg|Loftbil faan Flensborag
Flensburg.jpg|Huuwen faan Flensborag
Flensburger Hafen (Gesamtbild).jpg|Flensborag


## Futnuuten


## Luke uk diar
Zürich

**Zürich** (Sweitser sjiisk *Züri* ,  ,  , Rumantsch Grischun ) as en stääd an en gemeen uun a Sweits, an hoodstääd faan a Kantoon Zürich.

Zürich leit bi a Zürich Sia an hää knaap 450.000 iinwenern. Uun det hialer stäädregiuun lewe son 1,3 miljoon minsken, an uun't *Metropoolregiuun Zürich* son 1,8 miljoonen. 

## Koord
Stääddialen (*Kwartiiren*) faan Zürich:

## Kliima




## Kwelen


## Luke uk diar
Genf

**Genf** (, , ) as en stääd an en gemeen uun a Sweits, an hoodstääd faan a Kantoon Genf.

Genf leit widj uun't süüdwaasten bi a Genfer Sia. Efter Zürich as Genf at öödergratst stääd uun a Sweits mä gud 200.000 iinwenern.

Tuup mä Lausanne hiart Genf tu't *Metropoolregiuun Genf-Lausanne* mä gud 1,3 miljoon iinwenern.

## Koord
Genf as apdiald tu sjauer seksioonen mä sääkstaanj stääddialen (*Kwartiiren*)

## Kliima



## Kwelen


## Luke uk diar