open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chesapeake Bay

At **Chesapeake Bay** [] as en griisegrat müs faan a struumer Potomac River, Susquehanna River an James River tesken at Delmarva Hualeweilun uun't uasten an a fäästääg faan a US-amerikoonsk bundesstooten Maryland an Virginia uun't waasten. Det bocht as gud 300 km lung an namt en flaak faan 12.000 km² iin. Hat lääpt efter süüden ütj uun a Atlantik.

A nööm *Chesepiooc* komt faan't Algonkin spriak, diar faan a Powhatan an Nanticoke indioonern spreegen wurd, an ment wel *grat struum*. Uun't juar 1607 kaam a iarst kolonisten faan Ingelun, an haa diar det iarst kolonii Jamestown grünjlaanj. 

## Bilen

Chesapeake Bay Bridge.jpg|At *Chesapeake Bay Brag*.
Chesapeakewatershedmap.png|Iintoochregiuun faan't Chesapeake Bay mä sin tustruumer.


## Kwelen


## Luke uk diar
Pecten

A **Pecten** san en skööl faan Twiiskaalagen (Bivalvia) uun det order faan a Pectinida. Diar jaft'at 16 slacher faan.

## Slacher
* *[[Pecten afribenedictus]]* Kilburn & Dijkstra, 1995
* *[[Pecten albicans]]* Schröter, 1802
* *[[Pecten dijkstrai]]* Duncan & G. Wilson, 2012
* *[[Pecten diomedeus]]* Dall, Bartsch & Rehder, 1938
* *[[Pecten dorotheae]]* Melvill in Melvill & Standen, 1907
* *[[Pecten erythraeensis]]* G.B. Sowerby II, 1842
* *[[Pecten excavatus]]* Anton, 1838
* *[[Pecten fumatus]]* Reeve, 1852
* *[[Pecten gladysiae]]*
* *[[Pecten jacobaeus]]* Linnaeus, 1758 (Letj Jakob)
* *[[Pecten keppelianus]]* Sowerby III, 1905
* *[[Pecten maximus]]* Linnaeus, 1758 (Grat Jakob)
* *[[Pecten novaezelandiae]]* Reeve, 1853
* *[[Pecten raoulensis]]* Powell, 1958
* *[[Pecten sulcicostatus]]* Sowerby II, 1842
* *[[Pecten waikikius]]* Dall, Bartsch & Rehder, 1938

Uun Euroopa lewe tau slacher:

Pecten jacobaeus von aussen.jpg|*P. jacobeus*, Letj Jakob, Madlunsia
Pecten jacobaeus.jpg|*P. maximus*, Grat Jakob, Nuurduastelk Atlantik



## Luke uk diar
Pectinidae

A ***Pectinidae*** san en famile faan Twiiskaalagen (Bivalvia) uun det order faan a Pectinida. Jo kön hör skaalen gau tuupklap, an sodenang en letj stak swääm, wan's uungreben wurd.

## Onerfamilin
Adamussiinae - Austrochlamydinae - Camptonectinae - Chlamydinae - Hemipectininae - Palliolinae - Pectininae - Pedinae

#### Enkelt sköölen an slacher
* Pecten
*: Pecten jacobaeus, Letj Jakob
*: Pecten maximus, Grat Jakob

## Luke uk diar
Mya (muardüüdag)

Wat menst dü?

* mya - at ufkörtang för *million years ago*
* Mya (Twiiskaalagen) - en skööl faan muusjler
Tridacna

A ***Tridacna*** san en skööl faan griisegrat Twiiskaalagen (Bivalvia) uun't famile faan a Kaamken (Cardiidae). A gratsten wurd 140 cm lung an 400 kg swaar.

## Slacher
* *[[Tridacna crocea]]* Lamarck, 1819 -- Waastpasiifik
* *[[Tridacna derasa]]* (Röding, 1798) -- Waastpasiifik
* *[[Tridacna elongatissima]]* Bianconi, 1856
* *[[Tridacna gigas]]* (Linnaeus, 1758) -- Indo-Pasiifik
* *[[Tridacna maxima]]* Röding, 1798 ( =*Tridacna elongata*) -- Indo-Pasiifik
* *[[Tridacna mbalavuana]]* Ladd, 1934 -- Fiji, Tonga
* *[[Tridacna noae]]* (Röding, 1798) -- Sjineesk Sia
* *[[Tridacna rosewateri]]* Sirenho & Scarlato, 1991 -- Maskareenen
* *[[Tridacna squamosa]]* Lamarck, 1819 -- Indo-Pasiifik
* *[[Tridacna squamosina]]* Sturany, 1899 (= *[[Tridacna costata]]* Roa-Quiaoit, Kochzius, Jantzen, Al-Zibdah & Richter 2008) -- Indo-Pasiifik

## Luke uk diar
Hippopus

A ***Hippopus*** san en skööl faan griisegrat Twiiskaalagen (Bivalvia) uun't famile faan a Kaamken (Cardiidae).

## Slacher
* *[[Hippopus hippopus]]* (Linnaeus, 1758)
* *[[Hippopus porcellanus]]* Rosewater, 1982

Hippopus hippopus.jpg|*H. Hippopus*



## Luke uk diar
Mytilidae

A ***Mytilidae*** san en famile faan Twiiskaalagen (Bivalvia) uun det order faan a Mytilida. 

## Onerfamilin
Crenellinae - Dacrydiinae - Limnoperninae - Lithophaginae - Modiolinae - Mytilinae - Septiferinae

#### Sköölen
Adipicola – Adula – Amygdalum – Arcuatula – Bathymodiolus – Benthomodiolus – Botula – Brachidontes – Crenella – Dacrydium – Geukensia – Gigantidas – Gregariella – Idas – Idasola – Ischadium – Limnoperna – Lioberus – Lithophaga – Megacrenella – Modiolarca – Modiolatus – Modiolula – Modiolus – Musculista – Musculus – Mytella – Mytilaster – Mytilus – Perna – Rhomboidella – Septifer – Solamen – Stenolena – Tamu – Vilasina – Vulcanidas

#### Enkelt sköölen an slacher
* Heesen (*Mytilus*)
*: Hees, Blä Hees (*Mytilus edulis*)

## Luke uk diar
Islunskaal

At **Islunskaal** (*Arctica islandica*) as en slach faan Twiiskaalagen (Bivalvia) uun't order faan a Venerida. Hat as di iansagst slach uun det famile Arcticidae, an uun't skööl Arctica. At Islunskaal lewet uun a nuurdelk Atlantik, an uk uun a Uastsia. Hat koon flook hunert juar ual wurd.

## Luke uk diar
Weenusskaalen

A **Weenusskaalen** (Veneridae) san en famile faan Twiiskaalagen (Bivalvia) uun det order faan a Venerida. Diar hiar muar üs 400 slacher tu. A miasten kön eden wurd.

## Sköölen

Agriopoma – Ameghinomya – Amiantis – Anomalocardia – Anomalodiscus – Antigona – Aphrodora – Asaphinoides – †Atamarcia – Austrovenus – Bassina – Callista – Callithaca – Callocardia – Callpita – Chamelea – Chione – Chioneryx – Chionista – Chionopsis – Choristodon – Circe – Circenita – Circomphalus  – Clausinella – Clementia – Compsomyax – Comus – Cooperella – Costellipitar – Cryptonema – Cyclina – Cyclinella – Dorisca – Dosina – Dosinia – Egesta – Eumarcia – Eurhomalea – Ezocallista – †Frigichione – Gafrarium – Gemma – Globivenus – Gomphina – Gomphinella – Gouldia – Gouldiopa – Granicorium – Gratelupia – †Hinemoana – Humilaria – Hyphantosoma – Hysteroconcha – Iliochione – Irus – Irusella – Jukesena – †Kaneharaia – Katelysia – †Katherinella – †Kuia – Kyrina – Laevicirce – Lajonkairia – Lamelliconcha – Lepidocardia – Leukoma – †Leukomoides – Lioconcha – Liocyma – Lirophora – Macridiscus – Macrocallista – †Marama – Marcia – †Marwickia – Megapitaria – Mercenaria – Meretrix – †Meroena – †Mesochione – Mysia – Notocallista – Nutricola – †Paleomarcia – Panchione – Paphia – Paphonotia – Parastarte – Paratapes – Parvicirce – Pelecyora – Periglypta – Petricola – Petricolaria – Pitar – Pitarenus – Placamen – Polititapes – Privigna – Protapes – Procallithaca – Protocallithaca – †Proxichione – †Pseudamiantis – Redicirce – †Rohea – Ruditapes – Samarangia – Puberella – †Pseudamiantis – Redicirce – †Rohea – Ruditapes – Samarangia – Saxidomus – †Securella – †Siratoria – Sunetta – Sunettina – Tapes – Tawera – Timoclea – Tivela – Transennella – Transenpitar – †Turia – Turtonia – Veneriglossa – Venerupis – Venus

## Luke uk diar
Tijuana

**Tijuana** [tiˈxwana] as det naistgratst steed uun Meksiko. At steed leit uun a nuurdwaast faan't lun, uun det Baja California Bundestoot, nai bi't grens tu dön Ferianigt Stooten. Det hee 1.810.645 lidj (2020).

## Kwelen
Moosbel

Wat menst dü?

* Moosbel (Hürup), saarep uun  a Kreis Schleswig-Flensborag
* Moosbel (Risem), saarep uun't gemeen Risem-Lunham
Ecatepec de Morelos

**Ecatepec de Morelos**, of kort **Ecatepec**, as det traadgratst steed uun Meksiko. At steed leit uun a süüd faan't lun, uun de Meksiko Bundesstoot. Det hee 1.643.623 lidj (2020).

## Kwelen
Sussex

Wat menst dü ?

Uun Ingelun:
* Sussex (Köningrik)
* Sussex (Graafskap), traditsionel graafskap uun Ingelun
* East Sussex, ferwaltingsregiuun uun Süüd Uast Ingelun
* West Sussex, ferwaltingsregiuun uun Süüd Uast Ingelun

Uun USA:
* Sussex County (Delaware)
Erika Botte

**Erika Johanna Botte**, bäären Petersen (* 3. Detsember 1957, † 20. Marts 2023) wiar en nuurdfresk skuulmääster.

Erika as un Hjisbel apwoksen, an lewet leeder uun Naischöspel. Tuiarst hää't amklaper liard an at määsterpreew maaget. Aran wooks hat mä't Freesk ap, det spriakwiis faan a Wiidinghiird. Auer juaren wiar Erika uun a föörstant faan a Wiidinghiirder Fresk Ferian, an hää sant 1988 mäholpen bi't *Freesk Uurdebuk* faan Adeline Petersen an Prof. Bo Sjölin. 19 juar loong hää't Freesk onerracht den uun a skuulen faan Naischöspel an Ämelsbel. 

Erika Botte wiar befreid, an hed trii jongen an sjauer enkeljongen.

## Luke uk diar
* Anongs uun't bleed tu Erikas duas.
* Erika üüb *Welle Nord* (NDR)
* E Suurshäks, auersaat buk faan Erika Botte
Ol

Mä **Ol** men wi miast a triader faan't sjepskan. Man uk faan ööder diarten koon ol brükt wurd:
* Kaschmiirsiig
* Alpaka
* Angorakanin
* Kameel

Ol woort al sant 5.000 juaren faan a minsken brükt. An uk daalang noch, huar wi föl konsttriader of buumol brük, hää ol leewen noch en grat bedüüdang.


Sheep shearing by Magic Foundry.jpg|En sjep woort klapt.
Wollknäuel naturgefärbt mit Birkenblätter Walnuss und Blutblättriger Hautkopf.jpg|Iinklööret juarn
Wolle150microns.JPG|* 'Super 150' * as en gans fiin juarn



## Luke uk diar
Letj Fläpöösmüsen

A **Letj Fläpöösmüsen** (Acrobatidae) san en famile faan Kläämpöösdiarten (Diprotodontia). Diar jaft'at man trii slacher faan.

## Sköölen an slacher
* *Acrobates*
*: *Acrobates frontales*
*: *Acrobates pygmaeus*
* *Distoechurus*
*: *Distoechurus pennatus* (koon ei "flä")


Feathertail glider.jpg|*Acrobates pygmaeus*
Distoechurus pennatus.png|*Distoechurus pennatus*



## Luke uk diar
Grat Fläpöösmüsen

A **Grat Fläpöösmüsen** (Petauridae) san en famile faan Kläämpöösdiarten (Diprotodontia). Diar hiar trii sköölen mä 14 slacher tu.

## Sköölen an slacher
* *Dactylopsila*
*: D. megalura – D. kamburayai – D. palpator – D. tatei – D. trivirgata
* *Gymnobelideus*
*: G. leadbeateri
* *Petaurus*
*: P. abidi – P. ariel– P. australis – P. biacensis – P. breviceps – P. gracilis – P. norfolcensis – P. notates


Dactylopsila trivirgata 1.jpg|*Dactylopsila* slach
Leadbeater's Possum called George - taxidermied 01.JPG|*Gymnobelideus leadbeateri*
Sugar Glider.JPG|Spriadkoord *Petaurus*


## Luke uk diar
Ringelstörtpöösdiarten

A **Ringelstörtpöösdiarten** (Pseudocheiridae) san en famile faan Kläämpöösdiarten (Diprotodontia). Diar hiar sääks sköölen mä 20 slacher tu.

## Onerfamilin an sköölen
* Hemibelideinae
*: Hemibelideus - Petauroides
* Pseudocheirinae
*: Petropseudes - Pseudocheirus - Pseudochirulus
* Pseudochiropsinae
*: Pseudochirops


PhalangistaLemuroidesSmit.jpg|*Hemibelideus lemuroides*
Petauroides volans Gould.jpg|*Petauroides volans*
Smit.Pseudochirus dahli.jpg|*Petropseudes dahli*
A hand-book to the marsupialia and monotremata (Plate XIII) (6008351401).jpg|*Pseudocheirus peregrinus*
PhalangistaHerbertensisSmit.jpg|*Pseudochirulus herbertensis*
PhalangistaArcheriSmit.jpg|*Pseudochirops archeri*



## Luke uk diar
Slakepöösmüs

At **Slakepöösmüs** (*Tarsipes rostratus*) as di iansagst slach faan Kläämpöösdiarten (Diprotodontia) uun det skööl Tarsipes an uun't famile Tarsipedidae. Hat slaket polen faan a bloosen, an halept sodenang bi't fermuarin faan a plaanten, jüst so üs imen.


Honey Possum area.png|Spriadkoord
Tarsipes rostratus 257088220.jpg



## Luke uk diar
Letj Pöösmüsen

A **Letj Pöösmüsen** (*Burramyidae*) san en famile faan Kläämpöösdiarten (Diprotodontia). Diar jaft'at tau sköölen mä fiiw slacher faan. Jo lewe uun Austraalien an Neiguinea.

## Sköölen an slacher
* *Burramys*
*: *†B. brutyi - B. parvus - †B. tridactylus - †B. wakefieldi*
* *Cercartetus*
*: *C. caudatus – C. concinnus – C. lepidus – C. nanus*


Mountain-pygmy-possum.jpg|*Burramys parvus*
Cercartetus caudatus.jpg|*Cercartetus caudatus*
Cercartetus concinnus Museums Victoria.jpg|*Cercartetus concinnus*
Specimen C 27907 Cercartetus lepidus.jpg|*Cercartetus lepidus*
Eastern Pygmy Possum Pilliga Forest NSW.jpg|*Cercartetus nanus*


## Luke uk diar
Rheinisk Skiiferberger

A **Rheinisk Skiiferberger** san en keed faan Madelhuuch Berger uun Sjiisklun. Jo ling auer a bundeslunen Nuurdrhein-Waastfaalen, Rheinlun-Pfalz, Hessen an at Saarlun. Widjer faadet ling jo noch widjer am a waast bit iin uun Luksemborag, Frankrik an Belgien bit hen tu a Ardennen. Hör huuchst toop as üüb a rochter ääg faan a Rhein a Grat Fialberag (Taunus) mä en hööchde faan  an üüb a lachter ääg a Erbeskopf (Hunsrück) mä 816 m auer NHN.

## Beragkeeden

## Koord

## Luke uk diar
Klemerpöösdiarten

A **Klemerpöösdiarten** of **Kuskusen** (*Phalangeridae*) san en famile faan Kläämpöösdiarten (Diprotodontia). Diar hiar sääks sköölen mä 30 slacher tu. Jo lewe uun Süüduastaasien.

## Onerfamilin an sköölen
* Ailuropinae
*: Ailurops – Strigocuscus
* Phalangerinae
*: Phalanger - Spilocuscus
* Trichosurinae
*: Trichosurus - Wyulda


Ailurops_ursinus_Naemundung_2_North_Sulawesi.jpg|Ailurops ursinus
Cuscus1.jpg|*Spilocuscus maculatus*
Brushtail_possum.jpg|*Trichosurus vulpecula*


## Luke uk diar
Natsionaalbibleteek faan Aserbaidschaan

At **Natsionaalbibleteek faan Aserbaidschaan** (üüb Aserbaidschaansk: *Azərbaycan Milli Kitabxanası*) as at stootelk bibleteek faan Aserbaidschaan. Hat as 1922 grünjlaanj wurden an sat uun Baku. Diar wurd son 4,5 miljoon dokumenten ferwaaret an onerstäänt det Kultuurministeerium faan Aserbaidschaan.

## Kwelen


## Ferwisang efter bütjen

* Wääbsteed faan't Natsionaalbibleteek faan Aserbaidschaan (aserbaidschaansk) (rüsk) (ingelsk)
Sator Kwadroot

At **Sator Kwadroot** as en palindroom mä a latiinsk wurden **SATOR AREPO TENET OPERA ROTAS**. Dü könst det faan boowen tu onern, faan lachts tu rochts, of uk amkiard lees.

## Bedüüdang

Diar as ferlicht mä mend: *God hää a welt ütjsest, an häält a welen faan sin werken uun hunen.*

A buksteewen kön uk amsteld wurd tu en anagram, so dat diar wairocht an luadrocht det wurd *Paternoster* (üüsen feeder) bi ütjkomt. An uun a huken stun A an O för alpha (a began) an omega (at aanj).

Sok iinskraften san al sant 2000 juaren bekäänd:

20110908 P1080767 Amuleto Museo Conimbriga.jpg|Tegelstian faan Portugal, 2. juarhunert
Day 22 - The Manchester Wordsquare (8208742577).jpg|Dial faan en *amphore*, am't juar 180, Ingelun
Rotas square from Cirencester.jpg|Müürstian faan en röömsk hüs, 2. - 3. juarhunert
Enigmatic inscription of St Peter ad Oratorium 400.jpg|*Quadrato magico*, Aquila, am 732


## Ööders wat
Uun san film *Tenet* faan't juar 2020 hää di rejesöör Christopher Nolan det motiif faan't Sator Kwadroot apnimen. Ään hoodfigüür uun di film het Andrei *Sator*, an hi häält ham bal för en God. En ööder, en betj ünbestemet figüür het *Arepo*. *Tenet* as en ingelsk wurd för *grünjsats* of *gluuw* (diar *hual ik tu*), an so het di code för det onernemen, an di hialer film. Hi begant uun en oopernhüs (*Opera*), an *Rotas* as di nööm faan faartjüügen an faan en onernemen.

## Luke uk diar
Palindroom

En **Palindroom** ( - *turag luupen*) as en wurd of en sats, diar dü föör an turag lees könst.

Palindroomen jaft'at oober ei bluas uun a spriak, man uk uun a matematiik, musiik of uun a chemii.

## Bispalen

* Wurd palindroom (huuchsjiisk) - *Reittier*
* Sats palindroom (ingelsk) - *Madam, I’m Adam*!
* Taal palindroom - *41214*
* Dootem palindroom - *20.02.2002*
* Cheemii palindroom - Diethylether, luke rochts

## Luke uk diar

* Anagram
* Pangram
Anagram

En **Anagram** as en wurd of en sats, huar dü a buksteewen ferbütje könst, an huar do weder en sanfol wurd of en sanfolen sats bi ütjkomt.

## Bispalen
* Tom Marvolo Riddle - I am Lord Voldemort (ingelsk, ütj *Harry Potter*)
* Geburt - Erbgut - Betrug (huuchsjiisk)
* knob - bonk (öömrang)

## Luke uk diar

* Palindroom
* Pangram
Homo

***Homo*** ( [] „minsk“ of „maan“) as en skööl faan Minskenaaben (Hominidae), huar uk a Minsk tu hiart. Ööder sköölen faan minskenaaben maage nian werktjüch.

## Slacher
A miast slacher faan det skööl Homo san ütjstürwen, bluas di modern minsk (Homo sapiens) as diarfaan auerblewen.

* *[[Homo antecessor]]* †
* *[[Homo bodoensis]]* †
* *[[Homo erectus]]* †
* *[[Homo ergaster]]* †
* *[[Homo floresiensis]]* †
* *[[Homo georgicus]]* †
* *[[Homo habilis]]* †
* *[[Homo heidelbergensis]]* †
* *[[Homo luzonensis]]* †
* *[[Homo naledi]]* †
* *[[Homo neanderthalensis]]* †
* *[[Homo rhodesiensis]]* †
* *[[Homo rudolfensis]]* †
* ''Homo sapiens'' (a modern minsk)

## Luke uk diar
Gorilas

A **Gorilas** (*Gorilla*) san en skööl faan Minskenaaben (Hominidae). Jo san a gratst Primaaten (Primates) üüb a eerd, an lewe uun Madelafrikoo. Diar jaft'at tau slacher mä eder tau onerslacher tu.

## Slacher an onerslacher
* Waastelk Gorila (*G. gorilla*)
*: Cross-River-Gorila (*G. g. diehli*)
*: Waastelk Flaaklungorila (*G. g. gorilla*)
* Uastelk Gorila (*G. beringei*)
*: Beraggorila (*G. b. beringei*)
*: Uastelk Flaaklungorila (*G. b. graueri*)


Cross river gorilla.jpg|*G. gorilla diehli*
Lightmatter silverback gorilla.jpg|*G. gorilla gorilla*
Mountain gorilla in Rwanda.jpg|*G. beringei beringei*
RickMurphy graueri72.jpg|*G. beringei graueri*


## Spriadkoord

## Luke uk diar
Homininae

A **Homininae** san en onerfamile faan a Minskenaaben (Hominidae). Diar hiar a Gorilas, a Sjimpansen an a Minsk tu, diar temelk nai mäenööder san. A Orang-Utans hiar uk tu a Minskenaaben, man ei tu a Homininae.

## Triibuus, Sköölen an Slacher
* Dryopithecini (†)
* *[[Gorillini]]*
** Gorilas (*Gorilla*)
*** Waastelk Gorila (*Gorilla gorilla*)
*** Uastelk Gorila (*Gorilla beringei*)
* *[[Panini]]*
** Sjimpansen (*Pan*)
*** Sjimpans (*Pan troglodytes*)
*** Bonobo (*Pan paniscus*)
* *[[Hominini]]*
** *[[Homo]]*
*** Minsk (*Homo sapiens*)

## Luke uk diar
Orang-Utans

A **Orang-Utans** (*Pongo*) san en skööl an en onerfamile (Ponginae) faan a Minskenaaben (Hominidae). Aal a ööder Minskenaaben hiar tu det onerfamile Homininae. A Orang-Utans haa diar jinauer en ruad-brün skan, an lewe muar üüb a buumer uun Süüduastaasien.

## Slacher
* Sumatra Orang-Utan (*Pongo abelii*)
* Borneo Orang-Utan (*Pongo pygmaeus*)
* Tapanuli Orang-Utan (*Pongo tapanuliensis*)


Orangutan II (13945320711).jpg|*Pongo abelii*
Male Bornean Orangutan - Big Cheeks.jpg|*Pongo pygmaeus*
Pongo tapanuliensis2.jpg|*Pongo tapanuliensis*


## Spriadkoord

## Luke uk diar
Berkeley (Ingelun)

**Berkeley** [] as en gemeen mä gud 2.000 iinwenern uun't groofskap Gloucestershire (Ingelun), bi a struum Severn, an nuurdnuurduast faan Bristol. 

## Persöönelkhaiden
* Edward Jenner (1749–1823), dochter, hää det pooksaaten ütjfünjen.
* Michael Praed (* 1960), spelster
* Pfeiffer Georgi (* 2000), sportler

## Luke uk diar
Preserved County

En **Preserved County** (waliisk „Siroedd cadwedig“), det ment so föl üs "bewaaret groofskap", as en ual iindialang faan a loonskapen uun Wales. Arke Preserved County hed en "Lord Lieutenant", di faan't Britisk krüün iinsaat wiar, an uk en "High Sheriff". Daalang haa jodiar countys man muar en kulturel bedüüdang, jüst so üs a "Seremoniel Groofskapen" uun Ingelun. 

Wales hää aacht Preserved Counties:

# Gwent
# South Glamorgan
# Mid Glamorgan
# West Glamorgan
# Dyfed
# Powys
# Gwynedd
# Clwyd

An jo san apdiald tu 22 *[[hoodgebiit]]en*:

## Luke uk diar
Laurence Sterne

**Laurence Sterne** [stɜːɹn] (* 24. Nofember 1713 uun Clonmel, Köningrik Irlun; † 18. Marts 1768 uun London) wiar en ingels-iirsk skriiwer uun't tidj faan't Apkleering an *vicar* (prääster) faan det Anglikaans Sark. Sin hoodwerk wiar *The Life and Opinions of Tristram Shandy, Gentleman* (Tristram Shandy, Gentleman, sin Leewent an Meeningen; 1759-1767).

## Luke uk diar
Samoaans

At **Samoaans spriak** as en Polyneesk spriak uun det Austroneesk spriakenfamile. Hat as nai mä a spriaken faan Tuwaalu of Tokelau uun det skööl faan a *Samoisk spriaken*. Samoaans as amtspriak üüb Samoa an Amerikoonsk Samoa.

## Luke uk diar

* Spriakfeerer
* Wurdenbuk
Tongaans

At **Tongaans spriak** (tongaans: *lea faka-Tonga*) as en Polyneesk spriak uun det Austroneesk spriakenfamile. Hat as nai mä det spriak faan Niue. Tongaans as amtspriak faan Tonga.

## Luke uk diar

* ''The Tongan Language Guidelines'' (ingelsk)
Cardiff

**Cardiff** [] (waliisisk *Caerdydd* []) as at hoodstääd an uk at gratst stääd faan Wales uun't Ferianagt Könangrik. Hat leit tuup mä enkelt saarpen trinjam uun't *Principal Area* City and County of Cardiff. Uun Cardiff wene 366.903 minsken (Stant 2019). Tuup mä't amlun san't son 1.100.000 minsken.

### Kliima




## Luke uk diar
South Glamorgan

**South Glamorgan** () as ian faan aacht Preserved Countys uun Wales. Faan 1974 bit 1996 wiar't en ferwaltangsiindialang, daalang hää't man muar kulturel bedüüdang.

Uun South Glamorgan lei daalang tau "Principal Areas", det san ferwaltangsiindialangen jüst so üs Unitary Authoritys uun Ingelun.
* City and County of Cardiff
* Vale of Glamorgan

## Kwelen


## Luke uk diar
Niueaans

At **Niueaans spriak** (niueaans: *ko e vagahau Niuē*) as en Polyneesk spriak uun det Austroneesk spriakenfamile. Hat as nai mä det spriak faan Tonga. Niueaans as amtspriak faan Niue.

## Luke uk diar
Maorisk spriak

At **Maorisk spriak** (*Māori*, **) as en Polyneesk spriak uun det Austroneesk spriakenfamile. Hat woort faan a Māori uun Neisialun snaaket, an as diar sant a 1.&nbsp;August 1987 en amtspriak. 

Maorisk as nai mä Rarotongaans an Tahitiaans. Hat woort mä latiinsk skraft skrewen.

## Kwelen


## Luke uk diar
Rarotongaans

At **Rarotongaans** of **Cook-Eilunen-Māori** () as sant 2003 ian amtspriak üüb a Cook-Eilunen bütj Ingelsk. Hat as nai mä Tahitiaans an Maorisk (Neisialun).

## Luke uk diar
Tuamotuisk

At **Tuamotuisk spriak** of uk **Paumotuisk** (aanj nööm: **Pa’umotu**, **Reo Pa'umotu**, **Reko Pa’umotu**) as en polyneesk spriak uun det Austroneesk spriakenfamile. Hat woort faan ~ 6.700 minsken üüb a Tuamotu-Eilunen snaaket, an uk faan ~ 2.000 lidj üüb Tahiti.

Tuamutoisk as nai mä ööder uast-polyneesk spriaken üs Hawaiiaans, Maorisk, Rarotongaans, an uk Rapa Nui. Ööders üs jodiaren woort Tuamotuisk oober ei gudkäänd, an uk ei uun skuulen onerracht.

## Spriakwiisen
Parata, Vahitu, Maraga, Fagatau, Tapuhoe, Napuka an Mihiro.
Mangarevaans

At **Mangarevaans** (aanj nööm: *te reo magareva* []) as en Polyneesk spriak uun det famile faan a Austroneesk spriaken. Hat woort üüb Mangareva (Fransöösk Polyneesien) snaket.

Mangareva(ans) as nai mä Hawaiiaans an ööder spriaken üüb a Tuamotu-Eilunen.

## Kwelen
* Albrecht Klose: *Sprachen der Welt. Ein weltweiter Index der Sprachfamilien, Einzelsprachen und Dialekte, mit Angabe der Synonyma und fremdsprachigen Äquivalente* = *Languages of the world*. 2. aplaag. Saur, München 2001, .
Mangareva

**Mangareva** (ual nöömer: *Peard* of *Peard‘s Island*, *Angauru*, *Raroata*) as det gratst eilun faan a Gambier-Eilunen uun a süüduastelk Pasiifik. Hat hiart tu Fransöösk Polyneesien. 

Det wurd 'Mangareva' ment so föl üs: 'Berag, di üüb sia draft'.

## Kwelen


## Luke uk diar
Rapaisk

At **Rapa(n)isk** as en Polyneesk spriak uun det Austroneesk spriakenfamile. Hat woort üüb Rapa snaaket, ian faan a Austral-Eilunen uun Fransöösk Polyneesien.

At Rapaisk woort ei gudkäänd, an woort uk ei uun skuulen onerracht. 

Rapaisk as nai mä Tahitiaans, as uun a leetst 700 juaren oober tu en aanj spriak wurden, auer Rapa so widj uf leit.
Gambier-Eilunen

A **Gambier-Eilunen** of uk: **Mangareva-Eilunen** () san en skööl faan 43 eilunen, son 1.800 km süüduasten faan Tahiti. Jo lei nai bi a Tuamotu-Eilunen an hiar tu Fransöösk Polyneesien.

#### Eilunen
A Gambier-Eilunen san en atol mä det hoodeilun Mangareva. Diar leit a huuchst ponkt, det as a *Mont Duff* mä en hööchde faan 440 meetern. Det hialer atol as 450 km² grat, diarfaan san oober man 31&nbsp;km² lun. An det gratst eilun Mangareva as alian al 18&nbsp;km² grat.

Sjauer eilunen san bewenet (Iinwenertaalen faan 2012):
# Mangareva (1239)
# Aukena (40)
# Akamaru (22)
# Taravai (9)

## Luke uk diar

* Mangarevaans spriak
Lorenz Christian Hansen

**Lorenz Christian Hansen** (* 12. August 1831 uun Haatst; † 1913) wiar en skuulmääster uun Steerdebel an Aast-Boorlem, di üüb Süüdergooshiirder skreew. Sin bekäändst werk as at stak üüb riimen *die Söpper* ("a Süper"), diaruun hi a masbrük faan at puns denunsiaret. Sin welerstant jin at puns wiar en dachterisk reaktsion üüb't ütjdun faan Ingwer Petersen sin drankliitje ** ("At Liitje faan a Teepuns"). Muar faan Hansen sin werken san det humoristisk stak *Verjäden* ("Ferjiden") of *Di Kore* ("A Wentj"), an uk en efterferteling faan Jap Peter Hansen sin Gitshals.
   
## Kwelen


## Luke uk diar
* Mein Lebenslauf ... (husumer-stadtgeschichte.de)
Austral-Eilunen

A **Austral-Eilunen**,  san en skööl faan eilunen uun a Pasiifik. Jo hiar tu Fransöösk Polyneesien. 

A Austral-Eilunen lei süüden faan a Selskapseilunen an san sodenang a süüdelk dial faan Fransöösk Polyneesien. Jo wurd iindiald tu a nuurdwaastelk *[[Tubuai-Eilunen]]* an a süüduastelk *[[Bass-Eilunen]]*. Hoodeilun as Tubuai.

## Eilunen
; Tubuai-Eilunen:
* Ilôts Maria of uk *Hull*
* Rimatara
* Rurutu
* Tubuai
* Raivavae
; Bass-Eilunen:
* *Rapa* of Rapa Iti
* Marotiri of uk *Bass Rocks*

#### Gemeenen

## Luke uk diar
Moruroa

**Moruroa** (uk: **Mururoa**; det ment *grat hiamelkhaid*) as en 300 kwadrootkilomeeter grat atol uun a süüdelk Pasiifik. Hat hiart tu a Tuamotu-Eilunen uun Fransöösk Polyneesien. 

Det atol as faan 1966 bit 1996 faan Frankrik för atoombombentests brükt wurden. Diaram mut diar uk daalang noch näämen wene.

## Bilen

## Luke uk diar
Teepuns

En **Teepuns** as en droonk faan suart tee an kööm. A tee mut ei loong tji, hi skal noch laachtgüül wees.

Loongs a Arlau uun Nuurdfresklun ferlääpt a "köömekwaator". Nuurden faan a Arlau drankt'am *güül kööm* (t.b. *"De Geele Köm"*), an süüden faan a Arlau woort *klaar kööm* (t.b. *"Hallig Köm"*) dronken.

## Luke uk diar
* Teepuns (gourmet-magazin.de)
Akwawiit

En **Akwawiit** (faan , *leewentsweeder*) as en sprit, di faan kurn of irpler maaget woort. Ööders üs rian kurn of wodka, hää akwawiit en sweten smaag. Di aparte smaag komt faan köömen, dil, koriander, fenchel, kaneel of neegelken. An hi ripet uun brükt Sherry feed. 

Bekäänd markin san *Bommerlunder*, *Malteserkreuz Aquavit*, *Linie-Aquavit* an *Aalborg Akvavit*. Uun Nuurdsjiisklun jaft'at Kööm, det as uk en slach faan akwawiit, di miast ei so föl alkohol häält. An uun Islun haa's *Brennivín*, det ment eegentelk *baarnwin*, as oober uk en sprit.

## Luke uk diar
Echt Koriander

A **Echt Koriander** (*Coriandrum sativum*), of ianfach **Koriander** as en plaantenslach uun det skööl *[[Coriandrum]]*. Hi woort üs gewürts an uk uun a medesiin brükt.

En ualen nööm för Koriander as wansenkrüüs. Koriander as uk uun Coca-Cola.

#### Coriandrum
Uun det skööl *Coriandrum* jaft'at man tau ööder slacher muar: *Coriandrum tordylioides* an *Coriandrum tordylium*, jo haa oober nian grat bedüüdang.

## Bilen

Starr 080731-9547 Coriandrum sativum retusche.jpg|Bleeden
Coriandrum sativum 003.JPG|Bloos
Coriander.jpg|Früchten
Echter Koriander (ganz und gemahlen).jpg|Koriander, hial an grünjen


## Luke uk diar
Kurn (sprit)

En **Kurn** as en klaaren sprit, di faan kurn maaget woort. Normoolerwiis häält Kurn 32% alkohol. Wan hi starker as mä 38% alkohol het hi **Dobelkurn**.

För en kurn mut bluas Roog, Wiaten, Bere an Heewer brükt wurd. Tuläät as uk Bokwiaten, wat oober eegentelk nian rocht *kurn* as. Normoolerwiis wurd wiaten of roog brükt. Bere woort brükt, am malts (soker) tu wanen.

## Luke uk diar
* Kurn (plaanten)
Wodka

**Wodka** (faan Slaawisk spriaken:  [],  [], uk  []; an det faan * *weeder*, diaram *weedertje'') as en klaaren sprit, di miast son 40% alkohol häält. Hi hää knaap aanj smaag, diaram woort hi hal misket mä swet spruudel of saft. Fööraal uun Uasteuroopa woort föl wodka dronken.

## Wat diar banen as
Miast woort wodka faan kurn of irpler maaget. Diar jaft'at oober nian föörskraften föör, uun ööder lunen wurd för wodka uk t.b. windrüüwen brükt.

## Kwelen


## Luke uk diar
Spruudel

**Spruudel** as en droonk saner alkohol, di mä köölsüren fersaat as, an diaram *spruudelt*. Miast ment'am mä *spruudel* swet spruudel mä smaag efter sitroonen of aapelsiinen. Uk Cola as en sweten spruudel.

Hat jaft oober uk *[[spruudelweeder]]*, det hää nään smaag, an as en mineraalweeder mä köölsüren.

Jongen mei hal swet spruudel, an woksenen brük det uk hal, am det mä en sprit tu miskin, amdat di sprit do ei so bater smääkt.

## Luke uk diar
Whisky

En **Whisky** (uun Irlun an USA skraft'am **Whiskey**) as en sprit, di faan ünlik slacher kurn maaget woort. Amdat di sprit *whisky* het mut, skal hi trii juar uun holtfeed ufloogert wurd, an tumanst 40% alkohol hual. Whisky woort fööraal uun Skotlun, Irlun, USA an Kanada maaget.

## Nööm
Di nööm komt faan't skots-geelisk uf: *uisge beatha* (ütjspreegen: [ɯʃkʲe 'bɛha]), of uk faan't iirsk: *uisce beatha* (ütjspreegen: ischke baha), an det ment *leewentsweeder*. 

## Kurn
Whisky woort fööraal faan bere maaget, auer bere föl starken häält, diar tu soker woort. An bere wääkst uk gud uun nuurdelk lunen. Man uk meis, roog an wiaten woort brükt. Uun ööder lunen uk heewer, bokwiaten, ris, kinoa of hirse.

## Luke uk diar
Erich Friedrichs

**Erich Paul Jansen Friedrichs** (* 2. Nofember 1890 üüb Haliglun; † 21. April 1945 uun Cuxhuuwen-Sahlenburg) wiar en welerstantstridjer üüb Haliglun. Hi fersoocht, at eilun tu a aliiarten saner welerstant auer tu dun. A Nazis naam ham mä an racht ham hen tau weg föör't aanj faan de Naist Wäältkrich.

## Leewent
Friedrichs wurd de 2. Nofember 1890 üüb Haliglun bäären. Sin mam wiar Fanny Elise Krüß an san aatj Peter Paul Friedrichs. Trii muuner föör sin gebuurt wurd at eilun tjiisk efter 83 juaren faan britisk reegiment. Föl haligluners, diaroner Erich Friedrichs, snaaket diaram gud Ingels; detheer weden wul ham uu so natelk uun de Iarst an Naist Wäältkrich wees.

Uun't ääler faan 19 juaren treed hi uun Janewoore 1910 iin uun det Keiserelk Tjiisk Mariin iin an bleew do tu Jüüne 1912. Üüs de Iarst Wäältkrich ütjbruch, treed hi weler iin uun't mariin bi an kaam iarst aanj Marts 1919 tu Haliglun turag.

De 29. Oktuuber 1919 freid hi Tina Therese Bartz, diar uk faan Haliglun kaam.

Faan 1924 tu 1929 wiar hi gemeenfertreeder an snaaket för dön ual rochten an traditsionen faan a halunders, huarför ham oner ölern separatismus föörsmeden wurd. Bewost snaaket hi so fölsis üüs mögelk sin spriik Halunder.

Ääder de maaren faan de 18. April 1945 wurd Erich Friedrichs ferhaftet an uun de naist naacht tu Cuxhaven auerfeerd. De 21. April 1945 wurd 'er uun Cuxhaven, tauanhualew wegen föör a aanj faan a krich, henrachtet.

## Literatüür
* Astrid Friedrichs (2010), *Wir wollten Helgoland retten: auf den Spuren der Widerstandsgruppe von 1945*, Helgoland, Förderverein Museum Helgoland, s. 56-61.

## Luke uk diar
* Erich Friedrichs (spurensuche-kreis-pinneberg.de)
* Snöfelstiiner üp Heliglön
Snöfelstiiner üp Heliglön

Di **List fan di Snöfelstiiner üp Heliglön** weeget di Snöfelstiiner, diar eeđer di Taachten fan di Könstler Gunter Demnig üp Heliglön di 17. April 2010 forlair uuren sen. Aur di Snöfelstiiner skel om di Mensken taacht uur, dānen bi di Nationalsozialismus jaaget, meshanelt en ombraacht uuren sen.

## Weblinks

* stolpersteine.eu
Wiartskapswedenskap

At **Wiartskapswedenskap** of **Ökonomii** as en sotsialwedenskap, diar at produksion, ferdialang an ferbrük faan produkten an siinsten onersjükt. 

Hat luket diar üüb, hü a bedialagten jo ferhual uun't wiartskapsleewent. A bedialagten san hüshualer, onernemen, iinkuuper an ferkuuper. Hör ferhualen bedraapt at produksion, a ferbrük, at spaarin an at inwestiarin. Det ales woort beiinflöödet faan inflatsion, waaksdoom an poliitisk iingreber üs gesetsen an stüüren.

Uun a wedenskap woort onerskääst tesken **Fulkswiartskap** an **Bedriifswiartskap**.

Wichtag wedenskapslidj wiar Jean-Baptiste Colbert, Adam Smith, Karl Marx, John Maynard Keynes, Milton Friedman.

## Luke uk diar
Teerin

At **Teerin** of **Tuberkuloos** (kurt *Tb* of *Tbc*) as en sjocht, diar faan mykobakteerien ütjliaset woort. Diarbi woort fööraal at long uungreben.

En traaden faan a minsken üüb a eerd haa sok bakteerien uun't lif, oober jo wurd ei aaltumaal kraank. Arke juar wurd son 10 miljoon minsken kraank, an gud 1 miljoon minsken sterew diar auer.

Kraanken kön mä antibiotika behaneld wurd, oober det düüret temelk loong. Daalang woort miast ei muar jin't Teerin imfet, auer det riisiko uun Sjiisklun an Euroopa ei so huuch as. Man föör raisen uun't faarder ütjlun koon det dach nuadag wees.

## Mykobakteerien
Minsken wurd fööraal faan det bakteerium *Mycobacterium tuberculosis* uungreben. Man uk ööder mykobakteerien kön faan diarten üüb a minsk auerspring:
* *M. bovis*, beesten
* *M. caprae*, siigen
* *M. avium*, fögler
* *M. marinum, M. fortuitum an M. chelonae*, fasker

## Luke uk diar
Wonteriakebuum

A **Wonteriakebuum** (*Quercus petraea*, of uk: *Quercus sessilis*, *Quercus sessiliflora*) het uk *Drüüweniakebuum* of *Stianiakebuum*, an as en slach faan Iakebuumer (*Quercus*). Hi as nai mä a Someriakebuum (*Quercus robur*).

## Onerslacher
* *Q. p. subsp. austrotyrrhenica*, Süüditaalien
* *Q. p. subsp. huguetiana*, Nuurdspoonien
* *Q. p. subsp. petraea*, Madeleuroopa
* *Q. p. subsp. pinnatiloba*, Türkei an Syrien
* *Q. p. subsp. polycarpa*, Balkan, Krim, Türkei

## Bilen

Quercus petraea tronc.jpg|Buark
Quercus petraea 02.jpg|Bleeden an früchten (=&nbsp;*ekern*)
Quercus petraea 06.jpg|Buum
Cave Barriques.jpg|Winfeed faan iakeholt (*Barriques*)


## Luke uk diar
Ayahuasca

**Ayahuasca**, ütjspreegen: *Ajawaska* (*Banisteriopsis caapi*) as en slach faan liaanen, di uun Süüdameerikoo wääkst. Hat hiart tu't famile faan a Malpighiaceae. Ayahuasca as eegentelk di nööm faan en droog, diar faan *Banisteriopsis caapi* maaget woort, oober uk det plaant woort so näämd. Uun a ünlik spriaken faan Süüdameerikoo jaft'at en hialer rä nöömer för det plaant: 

* Kolumbien: yagé, ayahuasca, yagé del monte, yagé sembrado
* Ekwadoor: ayahuasca, natema, nepe
* Peruu: ayahuasca, ayahuasca amarilla, purga-huasca, ciele ayahuasca, ayahuasca negra, shuri-fisopa
* Brasiilien: caapí, yagé, cauupuri mariri, mão de onça, tiwaco-mariri

Di nööm Ayahuasca komt faan't Ketschua, an ment so föl üs: *liaan faan a sialen*.

## Bilen

3209-Banisteriopsis caapi-Teplice BZ.jpg|A bloosen san iarst ruusa, an wurd do witj.
Ayahuasca Vine 25.jpg|Twiigen
Banisteriopsis-caapi-cooking.jpg|Det droog woort ütjkööget



## Luke uk diar
Droog

En **Droog** as so temelk ales, wat üs lif ferwerket, oober nian iidj of drank as. Droogen skel üs weesen feranre, amdat wi üs beeder feel. 

Flook droogen wurd oober goorei so betiakent, auer jo tu't "normool" leewent hiar:
* Alkohol (Biir, Win, Sprit)
* Nikotiin (Tabak)
* Koffein (Kofe, Tee)
Enkelt droogen wurd oober ei aueraal üs "normool" uunsen an san bi üs ferbeeden, t.b.
* Cannabis (sant 2024 dialwiis tuläät)
* Kokaiin
* Beetel
* Khat

## Luke uk diar

* Alkaloid
Kualpualem

At **Kualpualem** (*Euterpe oleracea*) as en slach faan Pualmer (Arecaceae), diar uun Süüdamerikoo wääkst. Hat hää en grat bedüüdang üs iidj för a minsken uun Brasiilien. Diar het det pualem *açaizeiro*, an det frücht ***açaí*** ([] ). Auer det frücht so huuchwäärdag as, woort di buum *kualpualem* näämd. Ööders hää det plaant mä Kual (*Brassica*) goorniks tu dun.

## Bilen

Acai oil.JPG|Açaí-Ööle
Acaikorb.jpg|Açaífrüchten üüb en markes
Açaí.jpg|Açaí podang


## Luke uk diar
Someriakebuum

A **Someriakebuum** (*Quercus robur*, uk: *Quercus pedunculata*) het uk *Sjiisk Iakebuum*, an as en slach faan Iakebuumer (*Quercus*). Hi as nai mä a Wonteriakebuum (*Quercus petraea*).

## Onerslacher
* *Q. r. subsp. broteroana*, Portugal
* *Q. r. subsp. brutia*, Süüditaalien
* *Q. r. subsp. imeretina*, Waastkaukasus
* *Q. r. subsp. pedunculiflora*, Balkan, Krim, Türkei
* *Q. r. subsp. robur*, Madel- an Uasteuroopa

## Bilen

QuercusRobur ZasiegGatunku01.png|Spriadkoord
Keimling Stiel-Eiche.jpg|Sprööd
20150420Quercis robur3.jpg|Knob
Egeved.JPG|Holt
Quercus robur acorn - Keila.jpg|Frücht (=&nbsp;*eker*)
Stiel-Eiche-Ivenack.JPG|Buum



## Luke uk diar
Korkiakebuum

A **Korkiakebuum** (*Quercus suber*) as en slach faan Iakebuumer (*Quercus*) uun det famile faan a Böökeplaanten (Fagaceae). Hi as en imergreenen bleedbuum, an komt uk mä drüg tidjen turocht, oober ei mä froost. Di buum hää san nööm efter det sjok buark, huar dober faan maaget wurd, t.b. för winbutler. Faan ään buum kön auer a juaren 100 bit 200 kilogram kork ufskelet wurd. Dober wurd daalang oober muar an muar faan konstelk materioolen maaget, an sodenang woort kork ei muar so föl ferlangd. Det as spiitag, auer uun korkiakeplantaajen en hialer rä diarten lewe üs t.b. di Ibeerisk Loks (Lynx pardinus), an diar waaks uk flook slacher faan Hünjmotsen.

## Bilen

Quercus suber range.svg|Spriadkoord
Quercus suber - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-254.jpg|Plaantendialen
Cork oak trunk section.jpg|Holt an buark
Quercus suber corc.JPG|Iinbürgen buark
Champagne cork.jpg|Dob för sekt
Quercus suber g4.jpg|*Eker* (frücht)



## Luke uk diar
Beetelpualmer

A **Beetelpualmer** of **Arekapualmer** (*Areca*) san en skööl faan Pualmer (Arecaceae). Diar jaft'at gud 50 slacher faan, an jo kön 30 meeter huuch wurd. Beetelpualmer waaks fööraal uun Süüduastaasien.

## Slacher
A. abdulrahmanii – A. ahmadii – A. andersonii – A. arundinacea – A. bakeri – A. brachypoda – A. caliso – A. camarinensis – A. catechu – A. chaiana – A. churchii – A. concinna – A. congesta – A. costulata – A. dayung – A. dransfieldii – A. furcata – A. gurita – A. hutchinsoniana – A. insignis – A. ipot – A. jugahpunya – A. kinabaluensis – A. klingkangensis – A. laosensis – A. ledermanniana – A. macrocalyx – A. mandacanii – A. minuta – A. mogeana – A. montana – A. novohibernica – A. oxycarpa – A. parens – A. rheophytica – A. ridleyana – A. riparia – A. songthanhensis – A. subacaulis – A. triandra – A. triginticollina – A. tunku – A. unipa – A. vestiaria – A. vidaliana – A. whitfordii

#### Enkelt slacher
* Beetelpualem (*Areca catechu*)

## Luke uk diar
Uartslaanger

A **Uartslaanger** (*Acrochordus*) san det iansagst skööl faan Slaanger (Serpentes) uun det famile Acrochordidae. Diar jaft'at man trii slacher faan, diar uun Süüduastaasien lewe.

## Spriadkoord

## Slacher
A. arafurae – †A. dehmi – A. granulatus – A. javanicus

## Luke uk diar
Koralslaang

At **Koralslaang** (*Anilius scytale*) as di iansagst slach faan Slaanger (Serpentes) uun det famile faan a Rolslaanger (Aniliidae). Hat komt uun Süüdameerikoo an üüb Trinidad föör. Hat lewet uun a troopisk rinwalt.

## Onerslacher
* *A. s. scytale*
* *A. s. phelpsorum*

## Luke uk diar
Trinidad

**Trinidad** as det grater hoodeilun faan di eilunstoot Trinidad an Tobaago uun a Kariibik. Diar wene gud 1,2 miljoon minsken. Hat leit süüdwaasten faan det letjer hoodeilun Tobaago.

Bütj det amtspriak ingelsk woort üüb Trinidad uk föl fransöösk, spoonsk, hindi, sjineesk an patois snaaket.

## Luke uk diar
Eerdboas

A **Eerdboas** (Tropidophiidae) san en famile faan Slaanger (Serpentes), diar uun a Kariibik föörkem. 

## Sköölen an slacher
* Exiliboa (*)
*: Exiliboa placata
* Trachyboa
*: T. boulengeri - T. gularis
* Tropidophis
*: T. battersbyi – T. bucculentus – T. cacuangoae – T. canus – T. caymanensis – T. celiae – T. curtus – T. feicki – T. fuscus – T. galacelidus – T. grapiuna – T. greenwayi – T. haetianus – T. hardyi – T. hendersoni – T. jamaicensis – T. leonae – T. maculatus – T. melanurus – T. morenoi – T. nigriventris – T. pardalis – T. parkeri – T. paucisquamis – T. pilsbryi – T. preciosus – T. schwartzi – T. semicinctus – T. spiritus – T. steinleini – T. stejnegeri – T. stullae – T. taczanowskyi – T. wrighti – T. xanthogaster
* Ungaliophis (*)
*: U. continentalis - U. panamensis

(*) wurd dialwiis uk to Ungaliophiinae reegent

## Luke uk diar
Eerdpython

At **Eerdpython** (*Calabaria reinhardtii*) as di iansagst slach faan Slaanger (Serpentes) uun det skööl faan a Eerdpythons (Calabaria). A wedenskapslidj san ei gans ians, wäär hat tu en onerfamile Calabariinae faan a Boidae täält, of tu en aanj famile Calabariidae. Üüb arke faal hiart hat tu't auerfamile Booidea.

Hat lewet uun a troopenwalt faan Waast- an Madelafrikoo. Hör nööm hää't efter det stääd Calabar uun't süüduastelk Nigeeria. 

## Luke uk diar
Khat

A **Khatstrük** of uk **Abesiinsk Tee** (*Catha edulis*) as en plaantenslach uun det famile faan a Celastraceae. Hat as di iansagst slach uun det skööl Catha. Khat woort üs en droog brükt. Hat woort fööraal uun Jemen, Etioopien, Somaalia, Keenia an Omaan aptaanj.

## Nöömer
Kath, Kat, Qat, Khat, Qad (araabisk قات, DMG qāt), Gat, Chat of Miraa as en alerweltsdroog uun Uastafrikoo. Uun Khat as Cathin, det as tu fergliken mä Kofeiin.

## Luke uk diar
Beetelpualem

At **Beetelpualem**, **Arekapualem** of **Katechupualem** (*Areca catechu*) as en slach faan Pualmer (Arecaceae). Hat hiart tu't skööl Areca an wääkst uun Süüduastaasien.

A früchten san **Beetelnöden** of **Arekanöden**, diar as Arecolin uun, an jo wurd uun Aasien üs droog brükt. Muar üs 500 miljoon minsken brük Beetel, diarmä as det at sjuardmiast brükt droog efter Kofeiin, Alkohol an Nikotiin. Arecolin as nai mä Nikotiin.

## Bilen

Palm I IMG 2081.jpg|Beetelpualem
Betel nuts (from top).jpg|Früchten
Dili market 3.jpg|Beetelnöden üüb en markes



## Luke uk diar
Candoia

A ***Candoia*** of **Pasiifik Boas** san en skööl faan Slaanger (Serpentes) uun a Süüdpasiifik. Diar jaft'at fiiw slacher faan. A wedenskapslidj san ei gans ians, wäär jo en onerfamile Candoiinae faan a Boidae san, of en aanj famile Candoiidae. Üüb arke faal hiar jo tu't auerfamile Booidea.

## Slacher
*C. aspera – C. bibroni – C. carinata – C. paulsoni – C. superciliosa*

## Luke uk diar
Charinidae

A **Charinidae** of **Gume Boas** san en famile faan Slaanger (Serpentes). Diar jaft'at tau sköölen mä sjauer slacher faan.

A wedenskapslidj san ei gans ians, wäär jo en aanj famile, of man en onerfamile Charininae faan a Boidae san. Üüb arke faal hiar jo tu't auerfamile faan a Booidea. 

## Sköölen an slacher
* Charina
*: *C. bottae – C. umbratica*
* Lichanura
*: *L. orcutti – L. trivirgata*

## Luke uk diar
Eryx

A ***Eryx*** of **Sun Boas** san en skööl faan Slaanger (Serpentes) mä twaalew slacher. A wedenskapslidj san ei gans ians, wäär jo en onerfamile Erycinae faan a Boidae san, of en aanj famile Erycidae. Üüb arke faal hiar jo tu't auerfamile faan a Booidea. 

## Slacher
*E. borrii – E. colubrinus – E. conicus – E. elegans – E. jaculus – E. jayakari – E. johnii – E. miliaris – E. muelleri – E. sistanensis – E. somalicus – E. tataricus – E. vittatus – E. whitakeri*

## Luke uk diar
Ungaliophiinae

A **Ungaliophiinae** of **Swerag Boas** san en onerfamile faan Slaanger (Serpentes) uun det famile faan a Boidae. Jo lewe uun Madelameerikoo. 

A wedenskapslidj san ei gans ians, wäär jo en onerfamile of en aanj famile Ungaliophiidae san. Üüb arke faal hiar jo tu't auerfamile Booidea.

## Sköölen an slacher
* Exiliboa
*: *Exiliboa placata*
* Ungaliophis
*: *U. continentalis - U. panamensis*

## Luke uk diar
Lamprophiidae

A **Lamprophiidae** san en famile faan Slaanger (Serpentes) uun det auerfamile Elapoidea. Jo like Natern (Colubridae), an diar hiar 15-18 sköölen tu.

## Sköölen
*Alopecion – Boaedon – Bofa – Bothrolycus – Bothrophthalmus – Chamaelycus – Dendrolycus – Gonionotophis – Gracililima – Hormonotus – Inyoka – Lamprophis – Limaformosa – Lycodonomorphus – Lycophidion – Mehelya – Montaspis – Pseudoboodon*

## Luke uk diar
Prosymna

A ***Prosymna*** san en skööl faan letj Slaanger (Serpentes), an det iansagst skööl uun't famile Prosymnidae. Jo lewe uun Afrikoo süüden faan a Sahara.

## Slacher
*P. ambigua – P. angolensis – P. bivittata – P. confusa – P. frontalis – P. greigerti – P. janii – P. lineata – P. lisima – P. meleagris – P. ornatissima – P. pitmani – P. ruspolii – P. semifasciata – P. somalica – P. stuhlmanni – P. sundevalli – P. visseri*

## Luke uk diar
Psammophiidae

A **Psammophiidae** san en famile faan Slaanger (Serpentes) uun det auerfamile faan a Elapoidea. Jo haa iar üs en onerfamile faan a Lamprophiidae tääld, sant 2008 tääl jo üs aanj famile. Jo san nai mä a Prosymnidae.

## Sköölen
*Dipsina – Dromophis – Hemirhagerrhis – Kladirostratus – Malpolon – Mimophis – Psammophis – Psammophylax – Rhamphiophis*

## Luke uk diar
Pseudaspididae

A **Pseudaspididae** san en famile faan Slaanger (Serpentes) uun det auerfamile faan a Elapoidea. Diar jaft'at man sjauer slacher faan. Jo san iar üs onerfamile faan a  Lamprophiidae tääld wurden, tääl daalang oober üs aanj famile.

## Sköölen an slacher
* Psammodynastes
*: *Psammodynastes pictus*
*: *Psammodynastes pulverulentus*
* Pseudaspis
*: *Pseudaspis cana*
* Pythonodipsas
*: *Pythonodipsas carinata*

## Luke uk diar
Pseudoxyrhophiidae

A **Pseudoxyrhophiidae** san en famile faan Slaanger (Serpentes) uun det auerfamile faan a Elapoidea. A miasten lewe üüb Madagaskar. 

## Onerfamilin an sköölen
* Amplorhininae
*: *Amplorhinus – Ditypophis – Duberria*
* Pseudoxyrhophiinae
*: *Alluaudina – Brygophis – Compsophis – Dromicodryas – Geodipsas – Heteroliodon – Ithycyphus – Langaha – Leioheterodon – Liophidium – Liopholidophis – Madagascarophis – Micropisthodon – Pararhadinaea – Pseudoxyrhopus – Stenophis*

## Luke uk diar
Homalopsidae

A **Homalopsidae** san en famile faan Slaanger (Serpentes), an det iansagst famile uun't auerfamile Homalopsoidea. Jo lewe uun swet- an *[[brakweeder]]* uun Süüduastaasien. 

## Sköölen
*Bitia – Brachyorrhos – Calamophis – Cantoria – Cerberus – Dieurostus – Djokoiskandarus – Enhydris – Erpeton – Ferania – Fordonia – Gerarda – Gyiophis – Heurnia – Homalophis – Homalopsis – Hypsiscopus – Karnsophis – Kualatahan – Mintonophis – Miralia – Myanophis – Myron – Myrrophis – Phytolopsis – Pseudoferania – Raclitia – Subsessor – Sumatranus*

## Luke uk diar
Eerdwiipern

A **Eerdwiipern** (Atractaspididae) san en famile faan Slaanger (Serpentes) uun det auerfamile Elapoidea. 

## Onerfamilin an sköölen
* Aparallactinae
*: *Amblyodipsas - Aparallactus - Brachyophis - Chilorhinophis - Elapotinus - Hypoptophis - Macrelaps - Micrelaps - Polemon - Xenocalamus*
* Atractaspidinae
*: Atractaspis – Homoroselaps

## Luke uk diar
Cyclocoridae

A **Cyclocoridae** san en famile faan Slaanger (Serpentes) uun det auerfamile Elapoidea. Jo lewe üüb a Filipiinen.

## Sköölen an slacher
* Cyclocorus
*: *Cyclocorus lineatus*
*: *Cyclocorus nuchalis*
* Hologerrhum
*: *Hologerrhum dermali*
*: *Hologerrhum philippinum*
* *Levitonius*
*: *Levitonius mirus*
* Myersophis
*: *Myersophis alpestris*
* Oxyrhabdium
*: *Oxyrhabdium leporinum*
*: *Oxyrhabdium modestum*

## Luke uk diar
Pareidae

A **Pareidae**, iar uk **Pareatidae** san en famile faan letj Slaanger (Serpentes), an det iansagst famile uun det auerfamile Pareoidea. Jo lewe uun Uastaasien. 

## Onerfamilin an sköölen
* Pareinae
*: *Aplopeltura – Asthenodipsas – Pareas*
* Xylophiinae
*: *Xylophis*

## Luke uk diar
Xenodermidae

A **Xenodermidae** of **Xenodermatidae** san en famile faan Slaanger (Serpentes), an det iansagst famile uun't auerfamile Xenodermatoidea. Jo lewe uun Süüd-, Süüduast- an Uastaasien. 

## Sköölen
*Achalinus – Fimbrios – Parafimbrios – Paraxenodermus – Stoliczkia – Xenodermus*

## Luke uk diar
Anomalepididae

A **Anomalepididae** san en famile faan Slaanger (Serpentes) uun det auerfamile faan a Typhlopoidea. Jo san miast temelk letj an like en wirem. Jo lewe uun Süüd- an Madelameerikoo. 

## Sköölen
*Anomalepis - Helminthophis - Liotyphlops - Typhlophis*

## Luke uk diar
Gerrhopilus

***Gerrhopilus*** as en skööl faan Slaanger (Serpentes) uun det auerfamile faan a Typhlopoidea, an det iansagst skööl uun't famile Gerrhopilidae. Jo lewe uun Süüd- an Süüduastaasien. 

## Slacher
G. addisoni – G. andamanensis – G. ater – G. beddomii – G. bisubocularis – G. ceylonicus – G. depressiceps – G. eurydice – G. flavinotatus – G. floweri – G. fredparkeri – G. hades – G. hedraeus – G. inornatus – G. lestes – G. lorealis – G. mcdowelli – G. mirus – G. oligolepis – G. papuanorum – G. persephone – G. polyadenus – G. slapcinskyi – G. thurstoni – G. tindalli – G. wallachi

## Luke uk diar
Typhlopidae

A **Typhlopidae** of uk **Blinjslaanger** san en famile faan Slaanger (Serpentes) uun det auerfamile faan a Typhlopoidea. Jo san miast temelk letj an like en wirem. Diar jaft'at wel son 250 slacher faan.

## Onerfamilin
Afrotyphlopinae - Asiatyphlopinae - Madatyphlopinae - Typhlopinae

#### Sköölen
*Acutotyphlops – Afrotyphlops – Amerotyphlops – Anilios – Argyrophis – Cyclotyphlops – Grypotyphlops – Indotyphlops – Lemuriatyphlops – Letheobia – Madatyphlops – Malayotyphlops – Ramphotyphlops – Rhinotyphlops – Typhlops – Xerotyphlops*

## Luke uk diar
Anakondas

A **Anakondas** (*Eunectes*) san en skööl faan Slaanger (Serpentes) uun det famile faan a Boas (Boidae). Jo lewe uun Süüdameerikoo.

## Slacher
* *Eunectes beniensis*
* *Eunectes deschauenseei*
* *[[Eunectes murinus]]*
* *Eunectes notaeus*

## Luke uk diar
Europeesk Weedernatern

A **Europeesk Weedernatern** (*Natrix*) san en skööl faan Slaanger (Serpentes) uun det famile faan a Natern (Colubridae). Diar jaft'at fiiw slacher faan.

## Slacher
* *Natrix astreptophora*
* *Natrix helvetica
* *Natrix maura*
* *Natrix natrix*
* *Natrix tessellata''

## Luke uk diar