open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ebusco

**Ebusco** es en Elektrobus-Fabriik ön Deurne/Neđerlönen. Fuar di jest Jaaren waar di Busi bluat üttaacht en da fan forskelig Firmen ön Chiina becht. 
Di Ebusco 3.0 es dit jest Model, wat hiilendal ön di Neđerlönen becht uur.

### Innovatsjoon
Ebusco es mal mans diaraur, dat em höm ek fan en Dieselfirma omstel tört. Sa kür em en Elektrobus maaki, wat fan di Bigening sa taacht es. Sa üs altert giar dit fuaral om Laapwai en Wecht.

Sa es di Ebusco 2.2  me gur 12 Tenen ek muar swaarer üs es Dieselbus en ken likwel me sin 350 kWh-Baterii bit tö 300 km laap. Me di 500 kWh-Baterii waar al fiir aur 500 km köört.

Di Ebusco 3.0 es sa fuul lechter becht, dat achtern niin Twenlingsweelen muar nöörig sen. Des spaaret ek bluat dit Tjüch hur dit fan becht es sa üs uk Wecht, dit lapt uk sa fuul lechter.
Di Ebusco 3.0 kür bi en "Meet-Dai" üp Liinienfaart bi Transdev me 0,65 kWh fuar en Kilomeeter laap. Normaal es lecht dit debelt Maat.
Fuaral kür em Wecht spaari, aurdat em me Dibond-Platen becht heer.

### Luki uk jir

* 

### Futnooten
Amomum

***Amomum*** as en plaantenskööl uun det famile faan a Ingefeerplaanten (Zingiberaceae) mä son 200 slacher. Enkelt slacher wurd üs gewürts of medesiin brükt.

## Slacher

A. alborubellum – A. ampliflorum – A. andamanicum – A. apiculatum – A. aquaticum – A. argyrophyllum – A. bicornutum – A. bilabiatum – A. billburttii – A. biphyllum – A. bulusanense – A. calcicola – A. carnosum – A. centrocephalum – A. cephalotes – A. chaunocephalum – A. chayanianum – A. chevalieri – A. chong-eui – A. chryseum – A. cinnamomeum – A. corrugatum – A. curtisii – A. dampuianum – A. dealbatum – A. deuteramomum – A. diphyllum – A. dolichanthum – A. echinatum – A. elan – A. exertum – A. flavorubellum – A. fragile – A. fragrans – A. garoense – A. glabrum – A. globba – A. gymnopodum – A. hainanense – A. hochreutineri – A. hypoleucum – A. irosinense – A. johorense – A. kerbyi – A. kingii – A. kwangsiense – A. lacteum – A. lagarophyllum – A. laoticum – A. latiflorum – A. limianum – A. linearifolium – A. longipes – A. longipetiolatum – A. lutescens – A. luzonense – A. macrodons – A. maximum – A. meghalayense – A. menglaense – A. mengtzense – A. microcheilum – A. miriflorum – A. mizanianum – A. monophyllum – A. nemorale – A. nimkeyense – A. odontocarpum – A. pauciflorum – A. pellitum – A. petaloideum – A. plicatum – A. poonsakianum – A. prionocarpum – A. procurrens – A. pterocarpum – A. puberulum – A. pubescens – A. purpureorubrum – A. putrescens – A. queenslandicum – A. ranongense – A. repoeense – A. riwatchii – A. robertsonii – A. rugosum – A. sabuanum – A. schlechteri – A. sericeum – A. siamense – A. slahmong – A. smithiae – A. stenocarpum – A. stenosiphon – A. subcapitatum – A. subulatum – A. sumatranum – A. tephrodelphys – A. terminale – A. trianthemum – A. trichanthera – A. trilobum – A. unifolium – A. velutinum – A. wandokthong – A. warburgianum – A. warburgii – A. yingjiangense

#### Enkelt slacher
* Suart Kardamom (*[[Amomum subulatum]]*)

## Luke uk diar
Suart Kardamom

A **Suart Kardamom** [] (*Amomum subulatum*) of uk **Brün Kardamom** as en plaantenslach uun det famile faan a Ingefeerplaanten (Zingiberaceae). Sin siad woort üs gewürts brükt. Hi komt faan't uastelk Himalaja uun Sjiina, Neepaal an Sikkim (Indien). 

Diar wurd oober uk ööder *Amomum* slacher üs Suart Kardamom betiakent.


Black and green cardamom.jpg|Green an Suart (Brün) Kardamom



## Luke uk diar

* Green Kardamom
Elettaria

***Elettaria*** as en plaantenskööl uun det famile faan a Ingefeerplaanten (Zingiberaceae). Diar jaft'at sant 2018 man muar ään slach faan, det as a Green Kardamom (*Elettaria cardamomum*). Hi woort üs gewürts an uun a medesiin brükt.

## Luke uk diar
Green Riswans

At **Green Riswans** (*Nezara viridula*) as en slach faan Wansen (Heteroptera). Hat komt eegentelk faan Uastafrikoo, maaget ham daalang oober uk uun Euroopa briad.

Hat befäält muar an muar früchten, diar en grat bedüüdang för üs haa: Buanen, Irpler, Ruusenplaanten, Naachtskaadplaanten, Öölebuumplaanten.

## Luke uk diar
Green Kardamom

A **Green Kardamom** [] (*Elettaria cardamomum*, iar uk *Amomum cardamomum*) as en plaantenslach uun det famile faan a Ingefeerplaanten (Zingiberaceae). Diar jaft'at tau onerslacher faan:
* Malabarkardamom (*Elettaria cardamomum* var. *cardamomum*)
* Ceylonkardamom (*Elettaria cardamomum* var. *major*).

At siad woort üs gewürts brükt.


Black and green cardamom.jpg|Green an Suart (Brün) Kardamom



## Luke uk diar

* Suart Kardamom
Fangerotern

A **Fangerotern** (*Aonyx*) san en skööl faan Ruuwdiarten (Carnivora) uun det famile faan a Huarmer an Elken (Mustelidae). Diar hiar trii slacher tu. Tau slacher lewe uun Afrikoo, an ään uun Süüduastaasien.

## Slacher
* *A. capensis* (Kap Oter, Süüdafrikoo)
* *A. cinerea* (Swerag Oter, Süüduastaasien)
* *A. congicus* (Kongo Oter, Kongo)

Aonyx capensis, male, Shamvura.jpg|*A. capensis*
Zwergotter-Porträt.jpg|*A. cinera*
Aonyx Congicus.jpg|*A. congicus*


## Luke uk diar
Siaoter

At **Siaoter** of **Kalan** (*Enhydra lutris*) as en slach faan Ruuwdiarten (Carnivora) uun det famile faan a Huarmer an Elken (Mustelidae), an di iansagst slach uun det skööl Enhydra. Hat lewet bi a küsten faan a Nuurdpasiifik.

At Siaoter as iar för sin smok skan skööden wurden. Sant det ferbeeden wurden as, jaft'at weder muaren diarfaan.

## Spriadkoord

Sea-otter-map.jpg


## Luke uk diar
Hiarnöösoter

At **Hiarnöösoter** (*Lutra sumatrana*) as en slach faan Ruuwdiarten (Carnivora) uun det famile faan a Huarmer an Elken (Mustelidae). Hat lewet fööraal uun Malaysia, an as böös raar wurden.

Hairy-nosed Otter area.png|Leewentsrüm faan't Hiarnöösoter


## Luke uk diar
Halsplakoter

At **Halsplakoter** (*Hydrictis maculicollis*, uk: *Lutra maculicollis*) as di iansagst slach faan Otern (Lutrinae) uun det skööl Hydrictis. Hat lewet uun't süüdelk Afrikoo.

## Spriadkoord

Spotted-necked Otter area.png


## Luke uk diar
Amerikoonsk Faskotern

A **Amerikoonsk Faskotern** (*Lontra*) san en skööl faan Otern (Lutrinae) uun det famile faan a Huarmer an Elken (Mustelidae). Diar jaft'at sjauer slacher faan, an jo lewe uun Ameerikoo.

## Slacher

River Otter-27527.jpg|*L. canadensis*
Lontra longicaudis 2.jpeg|*L. longicaudis*
Lontra provocax 73250025.jpg|*L. provocax*
Lfelina.jpg|*L. felina*


## Luke uk diar
Mööskwansen

A **Mööskwansen** (Peloridiidae) san det iansagst famile faan Hualewjügeten (Hemiptera) uun det onerorder Coleorrhyncha. Jo san nai mä Wochlüs (Wansen, Heteroptera). Aal a ööder familin faan a Coleorrhyncha san ütjstürwen.

Hat jaft 32 slacher faan Mööskwansen uun 17 sköölen.

## Sköölen
Craspedophysa – Hackeriella – Hemiodoecellus – Hemiodoecus – Hemiowoodwardia – Howeria – Idophysa – Kuscheloides – Oiophysa – Oiophysella – Pantinia – Peloridium – Peloridora – Peltophysa – Rhacophysa – Xenophyes – Xenophysella

## Kwelen


## Luke uk diar
Indisk Faskoter

At **Indisk Faskoter** of **Gläädoter** (*Lutrogale perspicillata*) as di iansagst slach faan Otern (Lutrinae) uun det skööl Lutrogale. Hat hiart tu't famile faan a Huarmer an Elken (Mustelidae). Hat lewet uun Süüduastaasien.

## Spriadkoord

Smooth-coated Otter area.png


## Luke uk diar
Riisoter

At **Riisoter** (*Pteronura brasiliensis*) as di iansagst slach faan Otern (Lutrinae) uun det skööl Pteronura. Hat hiart tu't famile faan a Huarmer an Elken (Mustelidae). Hat lewet uun Süüdameerikoo trinjam a struumer Amazonas, Orinoco an Río de la Plata.

## Spriadkoord

Range map pteronura brasiliensis.svg


## Luke uk diar
Trichiinen

**Trichiinen** (*Trichinella*) san en skööl faan Triadwirmer (Nematoda). Jo lewe üs parasiiten an befaal Tetjdiarten, uk Minsken an Fögler. Jo kem miast auer rä swinflääsk iin uun't lif. Diaram skal swinflääsk leewen kööget of braaset wurd.

## Leewent faan ''Trichinella spiralis''

## Slacher

## Luke uk diar
Orinoco

A **Orinoco** (ütjspreegen: *Orinoko*) as en struum uun Süüdameerikoo. Efter't weedermengde as hi di sjuardgratst struum faan a welt efter Amazonas, Kongo an Meghna. Det komt diar faan, dat hi uun a troopisk rinwalt leit, huar auer't juar tesken 1.000 an 4.000 mm rin fäält.

Sin iintoochregiuun amfaadet son ian miljoon kwadrootkilomeetern, an leit nuurden faan a ekwaator. Ian traden leit uun Kolumbien, an tau traaden uun Weenesuela. 

## Iintoochregiuun

## Luke uk diar
Listeerien

**Listeerien** (*Listeria*) san en skööl faan Bakteerien (Bacteria) uun di stam Firmicutes. Jo kem bal aueraal föör, an a miast minsken mark diar goor niks faan, dat jo Listeerien apnimen haa. Listeerien kön oober *Listeriose* ütjliase, fööraal mä di slach *[[Listeria monocytogenes]]* uun rä moolk of sees. Do feit di minsk trochskeeren an fiiber.

## Slacher
L. aquatica – L. booriae – L. cornellensis – L. costaricensis – L. fleischmannii – L. floridensis – L. goaensis – L. grandensis – L. grayi – L. innocua – L. ivanovii – L. marthii – <big>L. monocytogenes</big> – L. newyorkensis – L. riparia – L. rocourtiae – L. seeligeri – L. thailandensis – L. valentina – L. weihenstephanensis – L. welshimeri

## Luke uk diar
Vibrio cholerae

***Vibrio cholerae*** (iar: *Vibrio comma*) as en slach faan Bakteerien (Bacteria) uun det famile Vibrionaceae. Hat liaset det kraankes Koolera ütj. Hat liket en *komma*, an so hat kam hat tu hör iarst nööm.

Det bakteerium woort iarst gefeerelk för minsken, wan hat faan wiiren (*bakteriophagen*) befäälen woort, diar det DNA feranre.

## Luke uk diar
Tayra

At **Tayra** (*Eira barbara*) as en slach faan Ruuwdiarten (Carnivora) uun det famile faan a Huarmer an Elken (Mustelidae). Hat lewet uun Süüdameerikoo, an as nai mä a Elken (*Martes*).

## Spriadkoord

## Luke uk diar
De Panne

**De Panne** () as en gemeen uun Belgien uun't prowins Waastflandern. Diar wene  minsken (Stant: ). De Panne as di waastermiast ponkt faan Belgien, an hiart tu't Arrondissement Veurne.

Tu't gemeen De Panne hiar det eegentelk *De Panne* bi a küst, an *Adinkerke* en stak widjer banluns.


De_Panne_Dunes_et_plage.jpg|Hotels bi strun



## Luke uk diar
Beragkooter

A **Beragkooter** (*Gulo gulo*) as en slach faan Ruuwdiarten (Carnivora) uun det famile faan a Huarmer an Elken (Mustelidae). Hi as nai mä a Elken, oober aal wat grater, hi liket muar en hünj. Beragkootern lewe uun a tundra an taiga üüb a nuurdelk eerdheleft, a miasten uun Kanada.

Di huuchsjiisk nööm *Vielfraß (=freedsääk)* as wel en ferkiard auersaatang faan ualnoorsk *fjeldfross*. Det ment eegentelk *fjeld*=berag an *fross*=kooter. A Beragkooter as di iansagst slach uun det skööl Gulo.

## Spriadkoord

## Wiideo

## Luke uk diar
Hönangdaks

At **Hönangdaks** (*Mellivora capensis*) as en slach faan Ruuwdiarten (Carnivora) uun't famile faan a Huarmer an Elken (Mustelidae). Hat lewet uun Föör- an Süüdaasien, an fööraal uun Afrikoo.

## Spriadkoord

## Luke uk diar
Plaket Elk

At **Plaket Elk** of **Tiigerelk** (*Vormela peregusna*) as en slach faan Ruuwdiarten (Carnivora) uun det famile faan a Huarmer an Elken (Mustelidae). Hat fäält üüb mä hör plakag skan, an lewet uun Madelaasien. 

## Spriadkoord

## Luke uk diar
Swindaksen

A **Swindaksen** (*Arctonyx*) san en skööl faan Ruuwdiarten (Carnivora) uun det famile faan a Huarmer an Elken (Mustelidae). Jo lewe uun Süüduastaasien, an diar jaft'at trii slacher faan.

## Spriadkoord

## Slacher
* Nuurdelk Swindaks (*Arctonyx albogularis*)
* Swindaks (*Arctonyx collaris*)
* Sumatra Swindaks (*Arctonyx hoevenii*)

Recherches pour servir à l'histoire naturelle des mammifères (Pl. 62) (7093196697).jpg|*A. albogularis*
Arctonyx collaris 84653414 2.jpg|*A. collaris*
no picture.jpg|*A. hoevenii*


## Luke uk diar
Galictis

A ***Galictis*** san en skööl faan Ruuwdiarten (Carnivora) uun det famile faan a Huarmer an Elken (Mustelidae). 
Jo lewe uun Madel- an Süüdameerikoo, an diar jaft'at man tau slacher faan.

* *Galictis cuja* (di letjer slach, süüdelk Süüdameerikoo)
* *Galictis vittata* (di grater slach, nuurdelk Süüdameerikoo)

Distribuição geográfica do furão-pequeno.png|Spriadkoord *G. cuja*
Greater Grison area.png|Spriadkoord *G. vittata*


## Slacher

Galictis.jpg|*G. cuja*
Greater grison.jpg|*G. vittata*


## Luke uk diar
Wormhout

**Wormhout** as en stääd uun Frankrik mä  iinwenern (Stant: ) uun't Département Nord (Regiuun Hauts-de-France). Hat hiart tu't Arrondissement Dunkerque. Hat leit bi a struum Yzer an bi a wederluup Peene.

Uun Wormhout woort uk Waastflaamsk snaaket.

Uun Wormhout sat det museeum *Jeanne Devos*, diar faan't Comité flamand de France ferwaltet woort.

## At belukin wäärs

0 Wormhout - Clocher de l'église St-Martin (2).JPG|Sark Saint-Martin
MOULIN DE WORMHOUT.jpg|Winjmaln
Wormhout Kiosque R01.jpg|Musiik spelrak


## Luke uk diar
Melogale

A ***Melogale*** san en skööl faan Ruuwdiarten (Carnivora) uun det famile faan a Huarmer an Elken (Mustelidae). Diar jaft'at fiiw (sääks?) slacher faan, diar uun Süüduastaasien lewe.

## Slacher
* *Melogale cucphuongensis*
* *Melogale everetti*
* *Melogale moschata*
* *Melogale orientalis*
* *Melogale personata*
* *Melogale subaurantiaca* (? ünseeker)


no picture.jpg|*M. cucphuongensis*
no picture.jpg|*M. everetti*
Melogale moschata (male) Praha zoo 02.2011 01.jpg|*M. moschata*
Melogale orientalis sundaicus 60531978.jpg|*M. orientalis*
Melogale personata - Museo Civico di Storia Naturale Giacomo Doria - Genoa, Italy - DSC02624.JPG|*M. personata*
HelictisSubaurantiacusWolf.jpg|*M. subaurantica*


## Luke uk diar
Bailleul (Nord)

**Bailleul** (neederluns *Belle*) as en stääd uun Frankrik mä  iinwenern (Stant: ) uun't Département Nord uun't regiuun Hauts-de-France.

## At belukin wäärs

Église Saint-Armand à Bailleul 280912 10.48.jpg|Sark Saint-Armand
Bailleul Saint Vaast R01.jpg|Sark Saint-Vaast
Bailleul musee.jpg|Museeum


## Luke uk diar

* Edmond de Coussemaker
Edmond de Coussemaker

**Charles Edmond Henri de Coussemaker** (* 19. April 1805 uun Bailleul; † 10. Janewoore 1876 uun Lille) wiar en fransöösken jurist an musiikwedenskapsmaan.

Hi as uk diar för bekäänd, dat hi ual musikaalisk hoonskraften faan't madelääler ufskrewen hää, diar 1870 uun Straßburg ferbraand san. An nü jaft'at diar bluas noch sin ufskraften faan.

Sant 1847 wiar Coussemaker mäfulger faan't *Académie royale des Sciences, des Lettres et des Beaux-Arts de Belgique (Classe des Beaux-Arts)*, an sant 1848 uun a *generaalriad* faan't Department Nord. 

Sant 1853 bedrääw hi di skül faan't Flaamsk spriak uun Fransöösk Flandern trinjam det huuwenstääd Duinkerke, üs hi begand, en saamlang faan detdiar spriakwiis aptubaun. Diarför hää'er det Comité flamand de France grünjlaanj.

Fööraal sin saamlang faan liitjin, diar 1856 üs *Chants populaires des Flamands de France* ütjkaam, blaft mä san nööm ferbünjen. Üs det riadhüs faan Bailleul uun a Iarst Weltkriich tuupskööden wurd, ging flook werken ferleesen.

## Werken
* Hucbald, moine de St.-Amand et ses traités de musique, 1841; 
* Notice sur les collections musicales de la bibliothèque de Cambrai et des autres villes du département du Nord, 1843; .
* Histoire de l’harmonie au moyen âge, 1852; 
* Trois Chants historiques, Dünkirchen 1854
* Chants liturgiques de Thomas à Kempis, Gent 1856
* L’Harmonie au moyen âge, »Orientis partibus« à trois parties, 1857
* Notice sur un manuscrit musical de la Bibliothèque de Saint-Dié, P./Lille 1859
* Les Harmonistes du XIIe et XIIIe siècles, Lille 1864; 
* L’Art harmonique aux XIIe et XIIIe siècles, 1865; .
* Les Harmonistes du XIVe siècle, ebd. 1869; , 
* Histoire des instruments de musique au moyen âge, Ms. E.
Ütjgoowen:
* Chants populaires des Flamands de France, Gent 1856
* Drames liturgiques du moyen âge, Rennes/P. 1861 (eigentl. 1860); .
* Messe du XIIIe siècle traduite en notation moderne et précédée d’une introduction, Tournai 1861
* Chanson du XVe siècle, in: Annales de la Société archéologique de Namur 7, 1861/62, 186; sep. 1861
* Scriptorum de musica medii aevi novam seriem a Gerbertina alteram, 4 Bde., 1864–1876
* Traités inédits sur la musique du moyen âge, Lille 1867
* Sources historiques de l’art musical au XIVe siècle, ebd. 1869
* Œuvres complètes du trouvère Adam de la Halle (poésie et musique), 1872
* Joannis Tinctoris Tractatus de musica juxta Bruxellensem codicem/Œuvres théoriques de Jean Tinctoris, Lille 1875

## Luke uk diar
Andreas Ludwig Jacob Michelsen

**Andreas Ludwig Jacob Michelsen** (* 31. Mei 1801 uun Satrup; † 11. Febrewoore 1881 uun Schleswig) wiar en sjiisken histooriker, jurist, jornalist an politiker.

## Werken
* *Dissertatio inauguralis de exceptione rei venditae et traditae.* Schade, Berlin 1824 (Online).
* *Nordfriesland im Mittelalter. Eine historische Skizze.* Königliches Taubstummen-Institut, Schleswig 1828 (Online).
* *Archiv für Staats- und Kirchengeschichte der Herzogthümer Schleswig, Holstein, Lauenburg*. Mehrere Bände seit 1833 (Band 1 Online, Band 2 Online und Band 4 Online).
* (Hrsg.) *Urkundenbuch zur Geschichte des Landes Dithmarschen.* Hammerich, Altona 1834 (Online).
* *Der ehemalige Oberhof zu Lübeck und seine Rechtssprüche.* Hammerich, Altona 1839 (Online)
* *Ueber die ehemaligen Landestheilungen in Schleswig-Holstein unter dem Oldenburgischen Hause.* Mohr, Kiel 1839 (Online).
* (Hrsg.): *Urkundensammlung der Schleswig-Holstein-Lauenburgischen Gesellschaft für vaterländische Geschichte.* Königliche Schulbuchdruckerei, Kiel 1839 (Online).
* *Entstehung und Begründung der Predigerwahl in Schleswig-Holstein als protestantischer Norm.* Mohr, Kiel 1841 (Online).
* (Hrsg.): *Sammlung altdithmarscher Rechtsquellen.* Hammerich, Altona 1842 (Online).
* *Polemische Erörterung über die schleswig-holsteinische Staatssucession mit bisher ungedruckten Urkunden.* Weidmann, Leipzig 1844 (Online).
* *Acta iudicialia in causa quae inter comites Holsatiae et consules Hamburgenses, medio saeculo XIV Agitata est de Libertate civitatis Hamburgensis Publica.* Frommann, Jena 1844 (Online).
* *Zweite polemische Erörterung über die Schleswig-Holsteinische Staatssuccession.* Weidmann, Leipzig 1846 (Online).
* *Über die Genesis der Jury*, Wigand, Leipzig, 1847 (Online).
* *Die vier wichtigsten Actenstücke der schleswigschen Ständeversammlung von 1846.* Frommann, Jena 1847 (Online).
* *Specimen codicis diplomatici Jenensis.* Frommann, Jena 1852 (Online).
* *Ueber die Ehrenstücke und den Rautenkranz als historische Probleme der Heraldik*, Frommann, Jena 1854 (Digitalisat).
* *Codex Thuringiae diplomaticus. Sammlung ungedruckter Urkunden zur Geschichte Thüringens.* Frommann, Jena 1854 (Bd. 1 Online).
* *Die Hausmarke. Eine germanistische Abhandlung.* Frommann, Jena 1855 (Online).
* *Ueber die festuca notata und die germanische Traditionssymbolik.* Frommann, Jena 1856 (Online).
* *Urkundlicher Ausgang der Grafschaft Orlamünde. Hauptsächlich nach Urkunden der Hofmann-Heydenreichischen Handschrift.* Frommann, Jena 1856 (Online).
* *Die ältesten Wappenschilde der Landgrafen von Thüringen.* Frommann, Jena 1857 (Online).
* *Johann Friedrich der Grossmüthige Stadtordnung für Jena.* Frommann, Jena 1858 (Online).
* *Frisiae septemtrionalis vetus jus aggerale.* Frommann, Jena 1859 (Online).
* *Urkundlicher Beitrag zur Geschichte der Landfrieden in Deutschland.* Germanisches Museum, Nürnberg 1863 (Online).
* *Über Schleswig-Holsteinische Staatserbfolge*. E. F. Thienemann, Gotha 1864.
* *Schleswig-Holsteinische Kirchengeschichte,* 3 Bde. Homann, Kiel 1873–1877 (Online).

## Luke uk diar

*
Neogale

A ***Neogale*** san en skööl faan Ruuwdiarten (Carnivora) uun det famile faan a Huarmer an Elken (Mustelidae). Det skööl as 2021 iinracht wurden, auer jodiar sjauer (fiiw) slacher temelk nai mäenööder san. Jo lewe uun Ameerikoo.

* *Neogale africana*, iar: *Mustela africana*
* *Neogale felipei*, iar: *Mustela felipei*
* *Neogale frenata*, iar: *Mustela frenata*
* *[[Neogale vison]]*, iar: *[[Neovison vison]]*
* *Neogale macrodon*, iar: *Neovison macrodon*, † 19. juarhunert

no picture.jpg|*N. africana*
no picture.jpg|*N. felipei*
Long tailed weasel.jpg|*N. frenata*
Kunawodna3.JPG|*N. vison*
Neovison macrodon.png|*N. macrodon*


## Luke uk diar
Arrondissement Dunkerque

At **Arrondissement Dunkerque** as en ferwaltangsianhaid faan Frankrik uun't Département Nord, regiuun Hauts-de-France. Hoodstääd as Dunkerque.

## Gemeenen
Diar lei sööwen kantoonen mä 111 gemeenen:

## Kantoonen
* Bailleul
* Kanton Coudekerque-Branche
* Kanton Dunkerque-1
* Kanton Dunkerque-2
* Kanton Grande-Synthe
* Kanton Hazebrouck
* Kanton Wormhout
Ictonyx

A ***Ictonyx*** san en skööl faan Ruuwdiarten (Carnivora) uun det famile faan a Huarmer an Elken (Mustelidae). Diar jaft'at tau slacher faan.

* *Ictonyx striatus* (*Zorilla*, *Strimelelk*), süüdelk Afrikoo
* *Ictonyx libyca*, nuurdelk Afrikoo

## Spriadkoord

## Slacher

Ictonyx libyca.jpg|*I. libyca*
25, Animal of the Weasel-Kind, Charles Catton's Animals (1788) (cropped).jpg|*I. striatus*


## Luke uk diar
Fallopia japonica

***Fallopia japonica*** (ööder nöömer: *[[Reynoutria japonica]]*, *[[Polygonum cuspidatum]]*) as en plaantenslach uun det famile faan a Düüsenknober (Polygonaceae). 

Hat komt eegentelk faan Uastaasien, wääkst daalang oober uk uun Euroopa an Nuurdameerikoo, an ferdraft diar ööder plaanten. Hat as en plaag wurden, huar nü mä siigen jinuun gingen woort.


Polygonum cuspidatum - Curtis's Botanical Magazine, t. 6503.png|Menelk plaant
Reynoutria japonica 13 ies.jpg|Bloosen
Fallopia-japonica(Fruechte).jpg|Früchten

## Luke uk diar
Metropolitan Frankrik

**France métropolitaine** of **Metropolitan Frankrik** as di europeesk dial faan Frankrik, det ment det fransöösk fäästlun tuup mä sin eilunen uun a Ingelsk Kanool, Atlantik an Madlunsia, uk Korsika.

Diar jinauer stun a bütjluns regiuunen (ROM) Fransöösk Guayaana, Guadeloupe, Martinique, Réunion an Mayotte, an a teritoorien (COM) Saint-Barthélemy, Saint-Martin, Saint-Pierre an Miquelon, Wallis an Futuna, Fransöösk Polyneesien, Neikaledoonien an a Fransöösk Süüd- an Antarktisregiuunen.

Metropolitan Frankrik namt son 85% faan hial Frankrik iin, an diar wene knaap 97% faan a Fransuusen.

Hat jaft uk noch di ütjdruk *France continentale* (Kontinentaal Frankrik), det as Metropolitan Frankrik saner Korsika.
Arrondissement Douai

At **Arrondissement Douai** as en ferwaltangsianhaid faan Frankrik uun't Département Nord, regiuun Hauts-de-France. Hoodstääd as Douai.

## Gemeenen
Diar lei 4 kantoonen mä 64 gemeenen:

## Kantoonen
* Aniche
* Douai
* Orchies
* Sin-le-Noble
Arrondissement Valenciennes

At **Arrondissement Valenciennes** as en ferwaltangsianhaid faan Frankrik uun't Département Nord, regiuun Hauts-de-France. Hoodstääd as Valenciennes.

## Gemeenen
Diar lei sääks kantoonen mä 82 gemeenen:

## Kantoonen
* Anzin
* Aulnoy-lez-Valenciennes
* Denain
* Marly
* Saint-Amand-les-Eaux
* Valenciennes
Arrondissement Cambrai

At **Arrondissement Cambrai** as en ferwaltangsianhaid faan Frankrik uun't Département Nord, regiuun Hauts-de-France. Hoodstääd as Cambrai.

## Gemeenen
Diar lei sant 2015 man muar trii kantoonen mä 116 gemeenen:

## Kantoonen
* Cambrai
* Le Cateau-Cambrésis
* Caudry
Arrondissement Avesnes-sur-Helpe

At **Arrondissement Avesnes-sur-Helpe** as en ferwaltangsianhaid faan Frankrik uun't Département Nord, regiuun Hauts-de-France. Hoodstääd as Avesnes-sur-Helpe.

## Gemeenen
Diar lei sjauer kantoonen mä 151 gemeenen:

## Kantoonen
* Kanton Aulnoye-Aymeries
* Kanton Avesnes-sur-Helpe
* Kanton Fourmies
* Kanton Maubeuge
Arrondissement Beauvais

At **Arrondissement Beauvais** as en ferwaltangsianhaid faan Frankrik uun't Département Oise, regiuun Hauts-de-France. Hoodstääd as Beauvais.

## Gemeenen
Diar lei sööwen kantoonen mä 246 gemeenen:

## Kantoonen
* Kanton Beauvais-1 
* Kanton Beauvais-2
* Kanton Chaumont-en-Vexin 
* Kanton Grandvilliers 
* Kanton Méru 
* Kanton Mouy
* Kanton Saint-Just-en-Chaussée
Arrondissement Clermont

At **Arrondissement Clermont** as en ferwaltangsianhaid faan Frankrik uun't Département Oise, regiuun Hauts-de-France. Hoodstääd as Clermont.

## Gemeenen
Diar lei sööwen kantoonen mä 146 gemeenen:

## Kantoonen
* Clermont 
* Estrées-Saint-Denis 
* Montataire 
* Mouy 
* Nogent-sur-Oise 
* Pont-Sainte-Maxence 
* Saint-Just-en-Chaussée
Arrondissement Compiègne

At **Arrondissement Compiègne** as en ferwaltangsianhaid faan Frankrik uun't Département Oise, regiuun Hauts-de-France. Hoodstääd as Compiègne.

## Gemeenen
Diar lei fiiw kantoonen mä 156 gemeenen:

## Kantoonen
* Kanton Compiègne-1
* Kanton Compiègne-2
* Kanton Estrées-Saint-Denis 
* Kanton Noyon
* Kanton Thourotte
Arrondissement Senlis

At **Arrondissement Senlis** as en ferwaltangsianhaid faan Frankrik uun't Département Oise, regiuun Hauts-de-France. Hoodstääd as Senlis.

## Gemeenen
Diar lei njüügen kantoonen mä 132 gemeenen:

## Kantoonen
* Chantilly 
* Creil 
* Crépy-en-Valois 
* Méru 
* Montataire 
* Nanteuil-le-Haudouin
* Nogent-sur-Oise 
* Pont-Sainte-Maxence
* Senlis
Magicicada

A ***Magicicada*** san en aparte skööl faan Tsikaaden (Cicadina). Diar jaft'at sööwen slacher faan, diar uun a uastelk USA lewe. Enkelt slacher lewe sööwentaanj juar oner a eerd, iar's aaltumaal mäenööder ap tu boowen kem, an do flook plaanten befaal. Ööder slacher lewe trataanj juar oner a eerd.

Magicicada wurd 20 bit 33 mm lung, an faal üüb mä hör ruad uugen.

Uun't juar 2024 kem eder 17-juaragen (*Northern Illinois Brood*, VIII) an uk 13-juaragen (*Great Southern Brood*, XIX) gliktidjag ap efter boowen, wat oobstbüüren komer maaget, diar mää aapler, käärsen of firsichen büüre.

## Slacher
; 17-juaragen, uun a nuurduastelk USA:
* *[[Magicicada cassini]]* (Fisher, 1851)
* *[[Magicicada septendecim]]* (Linnaeus, 1758)
* *[[Magicicada septendecula]]* (Alexander & Moore, 1962)

; 13-juaragen, uun a süüduastelk USA:
* *[[Magicicada neotredecim]]* (Marshall & Cooley, 2000)
* *[[Magicicada tredecim]]* (Walsh & Riley, 1868)
* *[[Magicicada tredecassini]]* (Alexander & Moore, 1962)
* *[[Magicicada tredecula]]* (Alexander & Moore, 1962)

## Luke uk diar
Arrondissement Arras

At **Arrondissement Arras** as en ferwaltangsianhaid faan Frankrik uun't Département Pas-de-Calais, regiuun Hauts-de-France. Hoodstääd as Arras.

## Gemeenen
Diar lei aacht kantoonen mä 357 gemeenen:

## Kantoonen
* Arras-1
* Arras-2
* Arras-3
* Auxi-le-Château 
* Avesnes-le-Comte
* Bapaume
* Brebières
* Saint-Pol-sur-Ternoise

## Luke uk diar
Arrondissement Calais

At **Arrondissement Calais** as en ferwaltangsianhaid faan Frankrik uun't Département Pas-de-Calais, regiuun Hauts-de-France. Hoodstääd as Calais.

## Gemeenen
Diar lei sjauer kantoonen mä 52 gemeenen:

## Kantoonen
* Calais-1
* Calais-2
* Calais-3
* Marck

## Luke uk diar
Arrondissement Béthune

At **Arrondissement Béthune** as en ferwaltangsianhaid faan Frankrik uun't Département Pas-de-Calais, regiuun Hauts-de-France. Hoodstääd as Béthune.

## Gemeenen
Diar lei aacht kantoonen mä 104 gemeenen:

## Kantoonen
* Aire-sur-la-Lys 
* Auchel
* Béthune
* Beuvry
* Bruay-la-Buissière
* Douvrin
* Lillers
* Nœux-les-Mines

## Luke uk diar
Arrondissement Boulogne-sur-Mer

At **Arrondissement Boulogne-sur-Mer** as en ferwaltangsianhaid faan Frankrik uun't Département Pas-de-Calais, regiuun Hauts-de-France. Hoodstääd as Boulogne-sur-Mer.

## Gemeenen
Diar lei sjauer kantoonen mä 74 gemeenen:

## Kantoonen
* Boulogne-sur-Mer-1 
* Boulogne-sur-Mer-2
* Desvres
* Outreau

## Luke uk diar
Arrondissement Lens

At **Arrondissement Lens** as en ferwaltangsianhaid faan Frankrik uun't Département Pas-de-Calais, regiuun Hauts-de-France. Hoodstääd as Lens.

## Gemeenen
Diar lei njüügen kantoonen mä 50 gemeenen:

## Kantoonen
* Kanton Avion
* Kanton Bully-les-Mines
* Kanton Carvin
* Kanton Harnes
* Kanton Hénin-Beaumont-1
* Kanton Hénin-Beaumont-2
* Kanton Lens
* Kanton Liévin
* Kanton Wingles

## Luke uk diar
Arrondissement Montreuil

At **Arrondissement Montreuil** as en ferwaltangsianhaid faan Frankrik uun't Département Pas-de-Calais, regiuun Hauts-de-France. Hoodstääd as Montreuil-sur-Mer.

## Gemeenen
Diar lei fiiw kantoonen mä 164 gemeenen:

## Kantoonen
* Kanton Auxi-le-Château 
* Kanton Berck
* Kanton Étaples
* Kanton Fruges 
* Kanton Lumbres 

## Luke uk diar
Laon

**Laon** [] as en stääd uun Frankrik mä  iinwenern (Stant ). Laon as hoodstääd faan't Département Aisne.

## Luke uk diar
Arrondissement Abbeville

At **Arrondissement Abbeville** as en ferwaltangsianhaid faan Frankrik uun't Département Somme, regiuun Hauts-de-France. Hoodstääd as Abbeville.

## Gemeenen
Diar lei sääks kantoonen mä 164 gemeenen:

## Kantoonen
* Kanton Abbeville-1
* Kanton Abbeville-2
* Kanton Flixecourt 
* Kanton Friville-Escarbotin
* Kanton Gamaches
* Kanton Rue

## Luke uk diar
Arrondissement Montdidier

At **Arrondissement Montdidier** as en ferwaltangsianhaid faan Frankrik uun't Département Somme, regiuun Hauts-de-France. Hoodstääd as Montdidier.

## Gemeenen
Diar lei trii kantoonen mä 109 gemeenen:

## Kantoonen
* Ailly-sur-Noye 
* Moreuil 
* Roye

## Luke uk diar
Arrondissement Péronne

At **Arrondissement Péronne** as en ferwaltangsianhaid faan Frankrik uun't Département Somme, regiuun Hauts-de-France. Hoodstääd as Péronne.

## Gemeenen
Diar lei sjauer kantoonen mä 208 gemeenen:

## Kantoonen
* Kanton Albert 
* Kanton Ham 
* Kanton Moreuil
* Kanton Péronne

## Luke uk diar
Arrondissement Avranches

At **Arrondissement Avranches** as en ferwaltangsianhaid faan Frankrik uun't Département Manche, regiuun Normandie. Hoodstääd as Avranches.

## Gemeenen
Diar lei aacht kantoonen mä 134 gemeenen:

## Kantoonen
*Kanton Avranches 
*Kanton Bréhal
*Kanton Granville 
*Kanton Isigny-le-Buat
*Kanton Le Mortainais 
*Kanton Pontorson 
*Kanton Saint-Hilaire-du-Harcouët 
*Kanton Villedieu-les-Poêles-Rouffigny 

## Luke uk diar
Arrondissement Coutances

At **Arrondissement Coutances** as en ferwaltangsianhaid faan Frankrik uun't Département Manche, regiuun Normandie. Hoodstääd as Coutances.

## Gemeenen
Diar lei fiiw kantoonen mä 80 gemeenen:

## Kantoonen
*Kanton Agon-Coutainville
*Kanton Carentan-les-Marais 
*Kanton Coutances
*Kanton Créances 
*Kanton Quettreville-sur-Sienne

## Luke uk diar
Arrondissement Saint-Lô

At **Arrondissement Saint-Lô** as en ferwaltangsianhaid faan Frankrik uun't Département Manche, regiuun Normandie. Hoodstääd as Saint-Lô.

## Gemeenen
Diar lei sääks kantoonen mä 87 gemeenen:

## Kantoonen
*Kanton Carentan-les-Marais 
*Kanton Condé-sur-Vire 
*Kanton Pont-Hébert
*Kanton Saint-Lô-1 
*Kanton Saint-Lô-2 
*Kanton Villedieu-les-Poêles-Rouffigny 

## Luke uk diar
Arrondissement Mortagne-au-Perche

At **Arrondissement Mortagne-au-Perche** as en ferwaltangsianhaid faan Frankrik uun't Département Orne, regiuun Normandie. Hoodstääd as Mortagne-au-Perche.

## Gemeenen
Diar lei sööwen kantoonen mä 151 gemeenen:

## Kantoonen
*Kanton L’Aigle 
*Kanton Bretoncelles 
*Kanton Ceton 
*Kanton Mortagne-au-Perche
*Kanton Rai
*Kanton Tourouvre au Perche 
*Kanton Vimoutiers

## Luke uk diar
Arrondissement Argentan

At **Arrondissement Argentan** as en ferwaltangsianhaid faan Frankrik uun't Département Orne, regiuun Normandie. Hoodstääd as Argentan.

## Gemeenen
Diar lei aacht kantoonen mä 123 gemeenen:

## Kantoonen
*Kanton Argentan-1 
*Kanton Argentan-2 
*Kanton Athis-Val de Rouvre 
*Kanton Domfront en Poiraie
*Kanton La Ferté-Macé 
*Kanton Flers-1
*Kanton Flers-2 
*Kanton Magny-le-Désert 

## Luke uk diar
Arrondissement Alençon

At **Arrondissement Alençon** as en ferwaltangsianhaid faan Frankrik uun't Département Orne, regiuun Normandie. Hoodstääd as Alençon.

## Gemeenen
Diar lei aacht kantoonen mä 111 gemeenen:

## Kantoonen
*Kanton Alençon-1 
*Kanton Alençon-2 
*Kanton Bagnoles de l’Orne Normandie 
*Kanton Damigny
*Kanton Écouves
*Kanton La Ferté-Macé 
*Kanton Magny-le-Désert 
*Kanton Sées

## Luke uk diar
Arrondissement Dieppe

At **Arrondissement Dieppe** as en ferwaltangsianhaid faan Frankrik uun't Département Seine-Maritime, regiuun Normandie. Hoodstääd as Dieppe.

## Gemeenen
Diar lei sööwen kantoonen mä 343 gemeenen:

## Kantoonen
*Kanton Dieppe-1 
*Kanton Dieppe-2 
*Kanton Eu 
*Kanton Gournay-en-Bray
*Kanton Luneray
*Kanton Neufchâtel-en-Bray 
*Kanton Saint-Valery-en-Caux 

## Luke uk diar
Leewent

At **Leewent** as en ütjdruk för en hialer rä natüürelk föörgunger. Diar jinauer stäänt at *amwelt*, diar ei tu't leewent tääld woort.

Ales, wat lewet, hää jodiar eegenskapen:
* hat stoofwakselt
* hat reguliaret ham salew
* hat reagiaret üüb sin amwelt
* hat fermuaret ham
* hat ferareft geenen
* hat wääkst an fergongt

At grünjlaag faan ales labenen as at sel. At labenen dialt ham ap efter:

## Ööders wat
* *Leewent* as uk en ütjdruk för *spiktaakel*.
* *Leewent* as uk en ütjdruk för't *onerlif*.
* *Leewent* as uk en ütjdruk för det oort an wiis, hü wi lewe.

## Spreegwurden
* *Diar hiart muar tu't leewent üs en stak spääk.*
* *"Renelkhaid as at hualew leewent" saad det ual wüf, an do faaget hat a boosel mä a beesem uf.*

## Kwelen


## Luke uk diar
Swörd

En **Swörd** as en woopen tu steegen, tu skeeren, an tu hauen. Swörden san miast faan metal, an haa miast tau skarep ääger, an en skarep spas. Bit hen uun't madelääler wiar swörden at wichtagst woopen uun en kriich.

En knif, diar fööraal uun a hüshual brükt woort, hää miast man ään skarepen ääg.

Üs at suartpolwer ütjfünjen wurd, ferlus a swörden hör grat bedüüdang, an nü kaam ünilk slacher faan rudern ap.

## Luke uk diar
Suartpolwer

At **Suartpolwer** wiar det iarst materiool, diar för rudern brükt wurden as, am kuugler diar mä uftusjiten. Diaram het det uk *Sjitpolwer*. Uk daalang woort det noch brükt för ialwerk.


RoyalFireworks.jpg|Ialwerk 1749 uun London.
Böllerkanone.JPG|En kanoon.
Alte Deutsche Knaller.jpg|Knalern.


Suartpolwer as tuupsaat faan son 75 % Salpeeter (miast *Kaalisalpeeter*), 15 % Holtkööl an 10 % Swaawel.

Hat as wel so am't juar 1050 uun Sjiina ütjfünjen wurden, an wiar am't juar 1250 uk uun Euroopa bekäänd. Am 1350 as suartpolwer brükt wurden, am diar kanoonen mä uftusjiten. Iarst uun't 19. juarhunert kaam do ööder materioolen för woopens ap.

## Luke uk diar
Ruder

En **Ruder** as en woopen, diar miast för a jacht, man uk bi't militeer brükt woort. Wan't kurter üs 60 cm as, do täält hat üs *pistool*.

## Luke uk diar
Muunfasker

A **Muunfasker** of **Klompfasker** (Molidae) san en famile faan hial aparte skeeben Bianfasker (Osteichthyes) uun det order faan a Kuugelfaskoortagen (Tetraodontiformes). 
Diar jaft'at man fiiw slacher uun trii sköölen faan.
Muunfasker lewe fööraal uun troopisk weedern faan Atlantik, Pasiifik an Indik.

A Muunfask (Mola mola) koon 3 meeter lung an 2 tonen swaar wurd.

## Slacher
* Masturus
*: *Masturus lanceolatus*
* Mola
*: *Mola alexandrini*
*: *Mola mola*
*: *Mola tecta*
* Ranzania
*: *Ranzania laevis*

Molidae - Masturus lanceolatus.JPG|*M. lanceolatus*
Mola alexandrini (Bump-head Mola).jpg|*M. alexandrini*
Mola mola2.jpg|*M. mola*
Mola tecta.jpg|*M. tecta*
Ranzania laevis2.jpg|*R. laevis*


## Luke uk diar
Arrondissement Rochechouart

At **Arrondissement Rochechouart** as en ferwaltangsianhaid faan Frankrik uun't Département Haute-Vienne, regiuun Normandie. Hoodstääd as Rochechouart.

## Gemeenen
Diar lei tau kantoonen mä 30 gemeenen:

## Kantoonen
* Kanton Rochechouart
* Kanton Saint-Junien

## Luke uk diar
Oradour-sur-Glane

**Oradour-sur-Glane** as en gemeen uun Frankrik uun't regiuun Nouvelle-Aquitaine naibi Limoges. Diar wene son 2.500 minsken.

Det ual Oradour as a 10. Jüüne 1944 faan a SS tuupskööden wurden, an bal aal a iinwenern, muar üs 600 minsken, san diarbi stürwen. Det wiar ian faan a slimst ferbreegen jin siwilisten uun a Ööder Weltkriich.

Diarefter as det saarep üüb en ööder steed weder nei apbaud wurden, an det ual saarep blaft üs seenksteed stunen.

## Luke uk diar

* Lidice
Irpelbuum

A **Irpelbuum** of **Ensianstrük** (*Lycianthes rantonnetii*, iar: *Solanum rantonnetii*) as en plaantenslach uun det skööl *[[Lycianthes]]*. Hat hiart tu't famile faan a Naachtskaadplaanten (*Solanaceae*), huar uk a Irpler tu hiar.

Det plaant komt eegentelk faan Süüdameerikoo, woort uun Euroopa oober uk üs potbluum häälen. Hat mut nään froost fu.


L.rantonnetii-gin-1.jpg|Bloos.
Lycianthes rantonnei Frucht.JPG|Frücht.
Lycianthes rantonnei habit.jpg|Det potbluum skal uun a wonter iin.


## Luke uk diar
Tanheeger

A **Tanheeger** (*Nucifraga caryocatactes*) as en slach faan Sjongfögler (Passeriformes) uun det famile faan a Raawenfögler (Corvidae). Hi lewet uun't nuurdelk Euraasien, an brükt siad faan näädelbuumer üs fuder.

## Onerslacher
* nuurdelk skööl:
*: N. c. caryocatactes – N. c. japonica – N. c. macrorhynchos – N. c. rothschildi
* süüdelk skööl: 
*: N. c. hemispila – N. c. interdicta – N. c. macella – N. c. owstoni

## Spriadkoord

## Nucifraga
Tu det skööl *Nucifraga* ("Nödknakern") hiar man trii slacher:
* Tanheeger (*Nucifraga caryocatactes*)
* Sjüürenheeger (*Nucifraga columbiana*)
* Himalaya Heeger (*Nucifraga multipunctata*)

## Luke uk diar
Skara Brae

**Skara Brae** as en stiantidjelk siidlang üüb a Orkneys. Hat kaam efter en fürchterliken sturem uun't juar 1850 weder tu sen, üs det dün trinjam ufbruch.
Skara Brae wiar wel sowat faan 3.100 bit 2.500 f.Kr. bewenet, an as do apjiwen wurden, oober näämen witj, huaram.

#### ''Carved Stone Balls''
Tu jü tidj wiar't diar muude, stianbaaler tu maagin. Det wiar ferlicht iarentiaken för huuchsteld persuunen, oober det witj'am uk ei so rocht.

Towriepetrosphere.jpg
Petrosphere.jpg
Stone ballDSCF9515.JPG
BLW_Carved_Stone_Balls_(cropped).jpg


## Luke uk diar
Rēzekne

**Rēzekne** (iir aw Tjüsch: *Rositten*) as jü soowenstgrutst stää önj Letlönj. Et läit önjt ååsten foont lönj. Deer booge 27.314 manschne (2021).


Rēzekne - panoramio (2).jpg
Rezekne castle ruins.jpg
20090724-IMG 6858. Rēzeknes viduslaiku pils makets.jpg
Embassy of Latgale GORS (2).jpg
Rezekne central street - panoramio.jpg


## Kwäle


## Kiik uk deer
Ogre

**Ogre** (iir aw Tjüsch: *Oger*) as jü oochtstgrutst stää önj Letlönj. Et läit önj e mal foont lönj. Deer booge 23.022 manschne (2021).


Ogre3.jpg|Jü stää
Ogres luterāņu baznīca.jpg|Jü schörke
Ogres dzelzceļa stacija - ogre11 - Panoramio.jpg|E boonhuf
}}


## Kwäle


## Kiik uk deer
Valmiera

**Valmiera** (iir aw Tjüsch: *Wolmar*) as jü nüügenstgrutst stää önj Letlönj. Et läit önj e nuurd foont lönj. Deer booge 23.046 manschne (2021).


   Valmieras Svētā Sīmaņa baznīca.jpg|St. Simeon Schörke 
   Valmieras pilsdrupas 2014-12-27 (1).jpg|Üülj borj
   Ст. Валмиера - panoramio.jpg|Boonhuf


## Kwäle


## Kiik uk deer
Jēkabpils

**Jēkabpils** (iir aw Tjüsch: *Jakobstadt*) as jü tiinstgrutst stää önj Letlönj. Et läit önj e sööd foont lönj. Deer booge 21.686 manschne (2021).


   Jēkabpils pilsētas dome 2000-07-23.jpg|Rädjhüs
   Bm05032abm.jpg|Üülj moolet bil
   Coat of Arms of Jēkabpils.svg|Woopen


## Kwäle


## Kiik uk deer
Collonge-Bellerive

**Collonge-Bellerive** as en gemeen uun a Kantoon Genf (Sweits) bi a Genfer Sia.

Tu det gemeen hiar a saarpen Collonge, Vésenaz, Saint-Maurice, Cherre, Bellerive, La Repentance an La Capite. 


 Collonge-Eglise.jpg|Sark
 Collonge-Mairie.jpg|Gemeenhüs
 Collonge-Ecole-2.jpg|Skuul


## Luke uk diar

* Uwe Jens Lornsen
Christian Jürgensen Thomsen

**Christian Jürgensen Thomsen** (* 29. Deetsember 1788 uun Kopenhuuwen; † 21. Mei 1865 uk diar) wiar en däänsken histooriker. Hi hää det *[[trii periooden süsteem]]* grünjlaanj: At minskenhistoore wurd nü iindiald tu stiantidj, bronsetidj an iisentidj.

## Literatuur
* Ulla Lund Hansen (Red.): *Christian Jürgensen Thomsen. 1788 – 29. december – 1988.* Det kongelige nordiske oldskriftselskab, Kopenhagen 1988, ISBN 87-87483-11-4 (*Aarbøger for Nordisk Oldkyndighed og Historie.* 1988).
* Jørn Street-Jensen: *Christian Jürgensen Thomsen und Ludwig Lindenschmit. Eine Gelehrtenkorrespondenz aus der Frühzeit der Altertumskunde (1854–1864). Beiträge zur Forschungsgeschichte.* Verlag des Römisch-germanischen Zentralmuseums, in Kommission bei Rudolf Habelt, Bonn/Mainz 1985, ISBN 3-88467-014-X (*Römisch-Germanisches Zentralmuseum.* Monographien 6).
Genfer Sia

A **Genfer Sia** (Sweitser skriiwwiis: *Genfersee*, fransöösk: *lac Léman*, itajeensk: *lago Lemano*) as di gratst sia faan Frankrik an uk faan a Sweits. Hi hiart dialwiis tu a Kantoon Genf, a Kantoon Waadt, a Kantoon Wallis, an tu't Département Haute-Savoie.

## Koord

## Luke uk diar
Zürich Sia

A **Zürich Sia** (Sweitser sjiisk: *Zürisee* []) as en sia uun a Sweits süüduasten faan't stääd Zürich. Trinjam lei a Kantoon Zürich, Kantoon St. Gallen an Kantoon Schwyz.

## Koord

## Luke uk diar
Buumslaang

At **(Afrikoons) Buumslaang** (*Dispholidus typus*) of uk **Green Buumslaang** as en slach faan Slaanger (*Serpentes*) uun det famile faan a Natern (Colubridae), an di iansagst slach uun det skööl Dispholidus. Hat lewet uun't süüdelk Afrikoo an as giftag. Det as en betj üngewöönelk, auer a miast Natern ei giftag san.

## Spriadkoord

## Luke uk diar
Luzern

**Luzern**  (Luzerner sjiisk: *Lozärn* ,   ) as en stääd an en gemeen uun a Sweits, an hoodstääd faan a Kantoon Luzern.

Luzern leit bi a Vierwaldstätter Sia, an as mä gud 80.000 iinwenern at sööwenstgratst stääd uun a Sweits. Wan dü't amlun märeegenst, san't son 223.000.

## Koord
Luzern as iindiald tu sääks *stäädkreiser* mä 27 stääddialen (*kwartiiren*):

## Kliima




## Kwelen


## Luke uk diar
Biel

**Biel** ( [], Berner sjiisk: [], of uk [],  []) as en stääd an en gemeen uun a Sweits. Hat leit bi a Bieler Sia uun a Kantoon Bern.

Biel as det gratst stääd, diar amtelk tauspriakag as, diaram het hat amtelk **Biel/Bienne**. Mä son 55.000 iinwenern as Biel at tjiinstgratst stääd uun a Sweits. Wan dü't amlun märeegenst, san't son 150.000.

## Koord
Stääddialen (*Kwartiiren*) faan Biel:

## Kliima




## Kwelen


## Luke uk diar
1230

**1230** wiar det dörtigst juar faan det 13. juarhunert.

## Störwen
* 15. Deetsember: Ottokar I. Přemysl, köning faan Böömen (* amanbi 1155)
Bieler Sia

A **Bieler Sia** (Sweitser sjiisk: *Bielersee*, ; ; ) as ään faan a trii grat *Jura Sian* uun't *Trii-Sian-Lun*. Hi as 39,8&nbsp;km² grat, an leit tu en graten dial uun a Kantoon Bern, tu en letjen dial uun a Kantoon Neuenburg.

## Koord

## Luke uk diar
Vierwaldstätter Sia

A **Vierwaldstätter Sia** of **Luzern Sia** (Sweitser sjiisk: *Vierwaldstättersee*,   , ingelsk: *Lake Lucerne*) as en graten sia maden uun a Sweits. Trinjam lei a Kantoon Uri, Kantoon Schwyz, Kantoon Nidwalden, Kantoon Obwalden an Kantoon Luzern. Hi as 114&nbsp;km² grat an 214&nbsp;m jip.

## Koord

## Luke uk diar
1228

**1228** wiar det aacht-an-twuntigst juar faan det 13. juarhunert.

## Bäären
* David VI., köning faan Georgien an Imereetien († 1293)
Hönangbei

At **Hönangbei** (*Lonicera caerulea* var. *kamtschatica*) as en wariant faan en plaantenslach uun det famile faan a Siigbleedplaanten (Caprifoliaceae). Hat hiart tu't skööl faan a Haagekäärsen (Lonicera). Hat komt eegentelk faan Kamtschatka an a Kuriilen uun a Nuurdwaastpasiifik, woort daalang oober uk uun Euroopa aptaanj, auer det plaant gud mä ünlik kliima turocht komt.

Hör früchten smääk efter Bläbeien, so kaam det plaant uk tu hör nööm * 'Hönangbei' * of * 'Sibiirisk Bläbei' *. En öödern nööm as * 'Haskap Bei' *.


Lonicera coerulea a3.jpg|Früchten
Lonicera_coerulea_2.jpg|Bosk


## Luke uk diar
Blä Haagekäärs

At **Blä Haagekäärs** (*Lonicera caerulea*) as en plaantenslach uun det skööl faan a Haagekäärsen (*Lonicera*). Hat hiart tu't famile faan a Siigbleedplaanten (Caprifoliaceae), an wääkst uun miatag bit keelag kliima üüb a nuurdelk eerdheleft.

## Onerslacher / Warianten
L. c. subsp. altaica – L. c. subsp. baltica – L. c. subsp. caerulea – L. c. subsp. edulis – L.&nbsp;c.&nbsp;subsp.&nbsp;kamtschatica (Hönangbei) – L. c. subsp. pallasii – L. c. subsp. stenantha – L. c. subsp. subarctica

## Luke uk diar

*
Europeada

At **Europeada** as en Futbaal-Euroopamäästerskap faan a spriakmanertaalen uun Euroopa. Hat woort faan a FUEN üüb a bian steld, leewen tu salew tidj üs det Euroopamäästerskap faan a UEFA, an leewen bi en ööder manertaal. 

* 2008: Rätoromaanen, Graubünden (Sweits)
* 2012: Sorben, Lausitz (Sjiisklun)
* 2016: Sjiisken, Süüdtirool (Itaalien)
* 2020/22: Sloweenen, Kärnten (Uastenrik)
* 2024: "Between the Seas" Nuurdfresken, Däänsk manertaal, Sjiisk manertaal, Nuurdschleswig (Denemark), Süüdschleswig (Sjiisklun). Spelsteeden san Flensborag, Sønderborg, Tønder, Kruså, Aabenraa, Schleswig, Eckernförde, Tönang, Breetsteed, Risem-Lunham an Naibel. 

## Luke uk diar
* Europeada.eu Wääbsteed
FUEN

At **FUEN** (iar **FUEV**) as det **Föderalistisk Union faan Europeesk Natsionaliteeten**. Diar uun san muar üs 100 (spriak-)manertaalen faan 36 lunen uun Euroopa tuupslööden.

At FUEN as 1949 uun Versailles (Frankrik) grünjlaanj wurden. Hat sjocht ham salew üs efterfulger faan a *Europeesk Natsionaliteetenkongres* (1925-1938). At FUEN as bedialagt bi a Euroopariad an a UN.

Hör büroo hää at FUEN uun Flensborag (Sjiisklun).

## Wat wal at FUEN?
* Spriak, kultuur an histoore faan manertaalen skel pleeget an erhäälen wurd.
* Manertaalen an muartaalen uun en stoot skel uun frees tuuplewe.
* A grensen tesken stooten skel aachtet wurd.
* At Europeesk Charta för a Regiunaal- an Manertaalspriaken skal faan aal a lunen uun Euroopa gudkäänd wurd.

## Wat maaget at FUEN?
* Arke juar jaft'at en kongres mä aal a manertaalen.
* Tu aktuel fraagen woort beslööden an bekäänd den.
* At tidjskraft *Europa Ethnica* woort ütjden
* Tu salew tidj faan't UEFA Futbaal Euroopamäästerskap jaft'at at Europeada.

## JEN
För a jong lidj jaft'at en jöögesiinrachtang **JEN** (iar **JEV**), det as at **Jööges faan a Europeesk Natsionaliteeten**. At JEN wal a Europeesk manertaalen onerenööder bekäänd maage, an maaget arke juar en grat rais.

Uun't JEN san 42 jöögesiinrachtangen faan 19 lunen tuupslööden.

## Nordfriislon
Faan Nuurdfresklun san tau ferianer lasmoot faan't FUEN:
* Fresk Riad (för Nuurdfresklun)
* Friisk Foriining

## Presidenten
* Charles Plisnier (1949–1952)
* Willem Kok (1954–1957)
* Hans Graf von Matuschka (1957–1959)
* Hans Schmidt-Oxbüll (1959–1963)
* Svend Johannsen (1963–1967)
* Severino Caveri (1967–1969)
* Friedl Volgger (1969–1973)
* Hans Ronald Jørgensen (1973–1977)
* Karl Mitterdorfer (1977–1981)
* Reginald Vospernik (1982–1986)
* Pierre Lemoine (1986–1990)
* Karl Mitterdorfer (1990–1994)
* Christoph Pan (1994–1996)
* Romedi Arquint (1996–2007)
* Hans Heinrich Hansen (2007–2016)
* Loránt Vincze (2016–daalang)

## Luke uk diar
* FUEN Wääbsteed
Gulbluum

At **Gulbluum** (*Glebionis coronaria*) as en plaantenslach uun det famile faan a Kurewbloosen (Asteraceae). 

Diar jaft'at tau warianten faan, diar uk madenööder föörkem:
* *Glebionis coronaria* var. *coronaria* , güül bloosen
* *Glebionis coronaria* var. *discolor* , güül-witj bloosen

Chartzit001.JPG


## Luke uk diar
Versailles

**Versailles** [] as en stääd uun Frankrik naibi Pariis uun't Regiuun Île-de-France. Diar wene gud 80.000 minsken. Hat as weltwidj bekäänd för't *Sloot Versailles*, diar för Könang Ludwig XIV. uun't 17. juarhunert baud wurden as.


Blason ville fr Versailles (Yvelines).svg|Woopen
Plan de Versailles - Gesamtplan von Delagrife 1746.jpg|Stäädploon faan 1746
Cathedrale saint louis versailles face.jpg|Sark Saint Louis


## Stääddialen (quartiers)
* Notre-Dame
* Saint-Louis
* Chantiers
* Montreuil
* Porchefontaine
* Clagny-Glatigny
* Bernard de Jussieu
* Satory 

## Luke uk diar
UEFA

At **UEFA** as det **Union of European Football Associations**, di Euroopa widj futbaal ferbant. Hi as ään faan sääks kontinentaal ferbanter, diar tuup at FIFA ütjmaage.

At wichtagst onernemen as at Futbaal Euroopamäästerskap (för maaner), diar aal a sjauer juar trochfeerd woort, tuleetst 2024. A best natsionaal maanskapen mut do bi't FIFA Futbaal Weltmäästerskap mämaage, diar uk aal a sjauer juar trochfeerd woort, tuleetst 2022, naist tooch 2026. Det Euroopa- an Weltmäästerskap för a wüfen as leewen ian juar leeder.

Ööder Euroopa widj futbaal wäädstridjer faan ferianer san:
* UEFA Champions League
* UEFA Europa League
* UEFA Europa Conference League
* UEFA Super Cup
* UEFA Women’s Champions League
* UEFA Youth League
* UEFA Futsal Champions League

## Luke uk diar

* Europeada
Asteeken

A **Asteeken** (faan Nahuatl: *aztecatl*, aanj nööm: **Mexica**) wiar en kultuur uun Madelameerikoo faan't 14. bit iin uun't 16. juarhunert. Det wiar en hialer rä fulken, diar auer en gemiansoom spriak, at Nahuatl ferbünjen wiar.

Uun a juaren 1519 bit 1521 haa's oober hör määcht jin a spoonsk iinwaanrern oner Hernán Cortés ferleesen.

A Asteeken käänd taalen an en kalender, oober hör skraft wiar en bilenskraft.

Huitzilopochtli telleriano.jpg|Huitzilopochtli, God faan san an kriich
Piedra del Sol.jpg|Asteeken kalender
Aztec Triple Alliance.png|Sümboolen faan a trii Asteeken stääden Tenochtitlan, Texcoco an Tlacopan
Feather headdress Moctezuma II.JPG|Feederhud, ferlicht faan Könang Moctezuma II.


## Luke uk diar