open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Citroën C-Zéro

Di **Citroën C-Zéro** (Of C-ZERO) es en mal litj Wain, wat di japānsk Firma Mitsubishi höör üttaacht heer en wat üs *Badge Engineering* uk fan di Citroën en Peugeot becht waar.

Di Öndreft waar fan 2013 ön uk iin ön di Citroën Berlingo iinbecht.

## Noomen

* Mitsubishi_i-MiEV (Fan 2010 bit 2016)

* Peugeot IOn (Sent 2010)

* Citroën C-Zéro (Sent 2010)

## Technik
Di Maskiin heer en Kraft fan 49 kW en en Draikraft fan 200 Nm. Di Lithium-Ioonen-Baterii heer en Kapatsiteet fan 16,5 kWh, hurfan ombi 14,5 kWh fuar tö köör nomen uur ken. Di Laapwai es twesken 130 en 160 km. Des Öndreft waar fan 2013 ön uk iin ön di Citroën Berlingo II électrique iinbecht.

2020 uur di C-Zéro jit me 14,5 kWh-Baterii en 100 km Laapwai eeđer WLTP fuar en bet aur 21.000 € önböören. Fuar 100 km skel 17 kWh nöörig wiis .

Muar Biskriiwing jeft et bi dit Mootermodel Mitsubishi_i-MiEV

## Futnooten
Iraklio

**Iraklio** (üüb Greks: Ηράκλειο *Irákleio* [iˈraklio]) as de fjuardgratst steed uun Grekenlun. At steed leit bi a nuurdeeg faan't eilun Kreeta. Det hee 157.452 lidj (2011). Det as at hoodsteed faan det Kreeta Regiuun.

## Kwelen
Espoo

**Espoo** (üüb Sweeds: *Esbo*) as det naistgratst steed uun Finlun. At steed leit uun a süüd faan't lun. amanbi 15 km tu a nuurdwaast faan Helsinki. Det hee 289.731 lidj (2019).

## Kwelen
Tampere

**Tampere** (üüb Sweeds: *Tammerfors*) as det traadgratst steed uun Finlun. At steed leit uun a süüdwaast faan't lun. Det hee 238.140 lidj (2019). Det as at hoodsteed faan det Pirkanmaa Lunskap.

## Kwelen
Vantaa

**Vantaa** (üüb Sweeds: *Vanda*) as det fjuardgratst steed uun Finlun. At steed leit uun a süüd faan't lun. Det hee 233.775 lidj (2019). 

## Kwelen
Oulu

**Oulu** (üüb Sweeds: *Uleåborg*) as det füftgratst steed uun Finlun. At steed leit uun a nuurduast faan't lun. Det hee 205.489 lidj (2019). Deet as at hoodsteed faan det Nuurdösterbotten Lunskap.

## Kwelen
Cavan (Graafskap)

Det **Cavan Graafskap** (üüb Ingels: *County Cavan*, üüb Iirsk: *Contae an Chabháin*) as ian faan dön graafskapen uun det Republiik Irlun. At graafskap leit uun nuurd faan't lun uun't regiuun Ulster. Det hee 76.176 lidj (2016). At hoodsteed faan't graafskap as Cavan.

## Kwelen
São Miguel

**São Miguel** ([sɐ̃u miˈɡɛɫ]) as det gratst eilun faan a Atsooren. Det as ian faan a eilunen uun a uast faan't skööl. At hoodsteed faan't eilun as Ponta Delgada.

## Kwelen
Mitsubishi i-MiEV

Dit **Mitsubishi Electric Vehicle**, wesen **i-MiEV** (三菱・i Mitsubishi i-MiEV, ja meen man MiEV für **M**itsubishi **i**nnovative **E**lectric **V**ehicle steht) es mal litj Elektroauto fan di japānsk Autofirma Mitsubishi Motors. Bāsis wiar di *Mitsubishi i*, wat 2006 weeget waar.

Üs *Badge Engineering* uur dit Auto uk bi PSA üs Citroën C-Zéro en Peugeot IOn becht. basiert. Sent di Marts fan 2014 waar di Wain öneer di Noom *Mitsubishi Electric Vehicle* önböören, sent 2016 uur bluat jit Peugeot en Citroën forkoopet.

## Bechning en Foraneringen
Fan di 5. Juuni 2009 ön waar di Wain ön Jāpan becht. Ön August en September 2009 wiar ön Dütsklön trii Wainer me Stjüring üp di rocht Sir öerwai, dat di Liren, di Skriiwers fan't Bleer en uk Firmen des önluki kür.

Bi di *Genfer Automobilsalon* fan 2009 waar di „i-MiEV SPORT AIR“ en uk di „i-MiEV Prototype“ weeget. Dit wiar Wainer, wat fuar Euroopa önpaset wiar. Sent di Jöölmuun fan 2010 ken em di Wain ön Dütsklön fo. Di i-MiEV skul jest 34.990&nbsp;Euro plus Transportjil kosti. Bit tö di Storemmuun fan 2012 waar Mitsubishi 34.000 Autos forkoopet, heer di Firma bi di eCarTec 2012 ön München sair.

Ön di Bārichtmuun fan 2012 waar fuar en Tir niin C-Zero en iOn becht, aurdat niin Wainer tö forkoopi wiar.

Dit Model fuar 2012 fing en "Facelift" en Auraarberingen. Sa kür em di Fuarseeten wārem maaki, en Rādio me CD en MP3 waar altert iinbecht, bit tö 35 km/h kür em en Lün önmaaki, dat dit Auto beeter jert uur, fuar di Kliimaönlaag jaav't en Stjüüring fuar fan fiirens, wat uk di Leering fan di baterii-töstant weegi en dit Āpleeren iinskrekeli kür. Di Pris waar üp 29.900 bzw. 29.300 Euro (Österreich/Deutschland) dialseet. Fuar dit Model 2014 kām jit en "Facelift", hur di Laapwai fan 150 üp 160 km kum skul en LED-Leechtern fuar di Halogeenlampen iinbecht uur skul. Di Pris waar om aur 5.500 € üp 23.790 Euro seet.

Sent di Meren fan 2016 uur di Misubishi ek muar önböören, man di Peugeot en di Citroën jeft et jit.

Citroën forkoopet di C-Zéro fan 21.800 Euro ön me 100 km Laapwai eeđer WLTP. Di Baterii heer aacht Jaaren of 100.000 km Garantii. . 


 Citroen C-Zero.JPG|Citroën C-Zero
 Peugeot iOn – Frontansicht, 5. April 2012, Düsseldorf.jpg|Peugeot iOn
 Mitsubishi iMiEV sport.JPG|Mitsubishi i-MiEV SPORT
 Mitsubishi i-MiEV Cargo 001.JPG|Mitsubishi i-MiEV Cargo, Tokyo Motor Show 2009
Dún Laoghaire-Rathdown

Det **Dún Laoghaire–Rathdown Graafskap** (üüb Ingels: *County Dún Laoghaire–Rathdown*, üüb Iirsk: *Contae Dhún Laoghaire–Ráth an Dúin*) as ian faan dön graafskapen uun det Republiik Irlun. At graafskap leit uun uast faan't lun uun't regiuun Leinster. Det hee 218.018 lidj (2016). At hoodsteed faan't graafskap as Dún Laoghaire.

## Histoore
At graafskap wurd 1994 grünjlaanjen.

## Kwelen
South Dublin (Graafskap)

Det **South Dublin Graafskap** (üüb Ingels: *County South Dublin*, *South Dublin County* of *South Dublin*, üüb Iirsk: *Contae Átha Cliath Theas*) as ian faan dön graafskapen uun det Republiik Irlun. At graafskap leit uun a uast faan't lun. Det hee 278.767 lidj (2016). At hoodsteed faan't graafskap as Tallaght.

## Histoore
At graafskap wurd 1994 grünjlaanjen.

## Kwelen
Tipperary (Graafskap)

Det **Tipperary Graafskap** (üüb Ingels: *County Tipperary*, üüb Iirsk: *Contae Thiobraid Árann*) as ian faan dön graafskapen uun det Republiik Irlun. At graafskap leit uun a süüd faan't lun uun't regiuun Munster. Det hee 159.553 lidj (2016). At hoodsteeden faan't graafskap san Nenagh (Nuurd) an Clonmel (Süüd).

## Kwelen
ZEBRA-Baterii

Di **ZEBRA-Batterii** (*Zero Emission Battery Research Activities*) es en Akkumulātor fan di Aart Sekundeerseli. Di Baterii es üs Nātrium-Nickelchloriid-Baterii, wat fuar höör Aarber en Temperatuur nöörig heer, en *Thermaalbaterii*.  Di Elektrolyt fan fast Materiaal (Ek wiit), en di Elektrooden sen fan wiit en fast Materiaalien maaket. 

Des Bateriiaart uur fuaral iin ön Elektroautos sa üs di Citroën Berlingo électrique fan 2009, Hybridbusi en Bateriibusi iinbecht. Bi Kraftwerki, wat Stroom āpwaari ken en bi't Militeer uur des Bateriiaart uk iinseet.
Ruarbiit

**Ruarbiit**en (*Beta vulgaris* ssp. *vulgaris*, *Conditiva skööl*) sen en Frücht (Rocht biluket en Röt) en Kultuurplanten. Ja hiir tö di Famiilie fan diAmaranthen (*Amaranthaceae*).

Ruarbiit es ek fiir fan Fođerrööv, Mangold of Sokerrööv. Ruarbiit kumt jüst fan di Wilj Rööv (*Beta vulgaris* ssp. *maritima*).

## Skeltern

Beta_vulgaris,_San_Francisco_farmers_market.jpg



## Luki uk diar
1125

## Störwen
* 24. Janewoore: Köning Dawit IV. faan Georgien (* 1073)
* 12. April: Wladislaw I., hertooch faan Böömen (* amanbi 1070)
* 19. Mei: Wladimir Wsewolodowitsch Monomach, Gratfürst faan Kiew (* 1053)
* 23. Mei: Heinrich V., Keiser faan det Hilig Röömsk Rik (* amanbi 1086)
Gusfet

**Gusfet** (*Chenopodium*) san en plaantenskööl uun det famile faan a Amaranten (Amaranthaceae). Diar jaft at son 90 slacher üüb a hialer eerd faan.

## Slacher
C. acerifolium – C. aciculare – C. acuminatum – C. adpressifolium – C. albescens – C. album – C. allanii – C. atripliciforme – C. atrovirens – C. auricomiforme – C. auricomum – C. ayare – C. baccatum – C. benghalense – C. benthamii – C. berlandieri – C. bryoniifolium – C. candolleanum – C. capillare – C. carnosulum – C. chaldoranicum – C. cordobense – C. crusoeanum – C. cuneifolium – C. curvispicatum – C. cyanifolium – C. cycloides – C. desertorum – C. desiccatum – C. detestans – C. drummondii – C. eremaeum – C. ficifoliiforme – C. ficifolium – C. flabellifolium – C. foggii – C. formosanum – C. fremontii – C. frigidum – C. frutescens – C. gaudichaudianum – C. harae – C. hastatifolium – C. hederiforme – C. helenense – C. hians – C. hircinum – C. hubbardii – C. iljinii – C. incanum – C. jenissejense – C. karoi – C. leptophyllum – C. littoreum – C. lobodontum – C. loureiroi – C. mucronatum – C. neomexicanum – C. nesodendron – C. nevadense – C. nitens – C. nitrariaceum – C. novopokrovskyanum – C. nutans – C. oahuense – C. obscurum – C. olukondae – C. opulifolium – C. pallescens – C. pallidicaule – C. pamiricum – C. papulosum – C. parabolicum – C. parryi – C. pedunculare – C. perttii – C. petiolare – C. philippianum – C. phillipsianum – C. pilcomayense – C. polygonoides – C. pratericola – C. preissii – C. pueblense – C.&nbsp;quinoa – C. robertianum – C. rostratum – C. rugosum – C. ruiz-lealii – C. sagittatum – C. sanctaeclarae – C. sancti-ambrosii – C. santoshei – C. scabricaule – C. sosnowskyi – C. spegazzinii – C. spinescens – C. standleyanum – C. stenophyllum – C. striatiforme – C. strictum – C. subficifolium – C. subglabrum – C. subopulifolium – C. suecicum – C. tonkinense – C. triandrum – C. trigonon – C. ulbrichii – C. ulicinum – C. vulvaria – C. watsonii – C. wilsonii – C. zerovii 

## Luke uk diar
Rölken (skööl)

**Rölken** (*Salicornia*) san en plaantenskööl uun det famile faan a Amaranten (Amaranthaceae). Jo haa flääskag twiigen an lewe fööraal uun a waas üüb a nuurdelk eerdheleft. Diar jaft at son 50 slacher faan.

## Slacher
S. alpini – S. ambigua – S. andina – S. arabica – S. bigelovii – S. blackiana – S. brachiata – S. capensis – S. cuscoensis – S. decumbens – S. decussata – S. depressa – S. dunensis – S. europaea – S. fruticosa – S. globosa – S. helmutii – S. hispanica – S. lagascae – S. littorea – S. magellanica – S. maritima – S. meyeriana – S. mossambicensis – S. mossiana – S. natalensis – S. neei – S. obclavata – S. pachystachya – S. pacifica – S. perennans – S. perennis – S. perrieri – S. persica – S. pillansii – S. procumbens – S. pruinosa – S. pulvinata – S. quinqueflora – S. rubra – S. senegalensis – S. tegetaria – S. terminalis – S. uniflora – S. utahensis – S. virginica – S. xerophila

## Luke uk diar
Saaltplaanten

**Saaltplaanten** (*Halophyten*, faan ualgreks ἅλς hals, „saalt“ an φυτόν phytón, „plaant“) san plaanten, diar saalt ferdreeg kön. Enkelten (*obligaat halophyten*) brük det saalt nuadag, öödern (*moderaat halophyten*) brük det ei so nuadag, haa diar oober nään komer mä.

## Iindialang
* *Oligohaliin* (gr. *oligos* – *letjet*) plaanten ferdreeg en saaltuundial faan 0,5 bit 5 ‰ , det san a miasten.
* *Mesohaliin* (gr. *meso* – *madel*) plaanten lewe mä en saaltuundial faan 5 bis 18 ‰.
* *Polyhaliin* (gr. *poly* – *muar*, *föl*) plaanten kem noch mä 30 ‰ saalt turocht.

## Bilen

Salt-marsh Chidham 5.2.2003.jpg|Oonlun bi a Nuurdsia
Mangrove4.jpg|Mangroowen uun a troopen

Saaltplaanten bi a waas:

Zawciag nadmorski Ameria maritima maritima.jpg|Hongerkral
Salicornia europaea.jpg|Rölken
Plantago maritima aehre.jpeg|Südjen
Limonium vulgare.jpg|Halagruus
Cochlearia anglica 02.jpg|Greens saloot


## Luke uk diar
Mangroowen

**Mangroowen** san en loonskap uun a troopen, huar at sia suutjis tu't lun uunsticht. Diar waaks mangroowenbuumer an ööder saaltplaanten. Uun miatag kliima het son loonskap oonlun.

## Bilen

Mangroves in Puerto Rico.JPG|Mangroowenbuumer uun Puerto Riko.



## Luke uk diar
Encamp

**Encamp** [əŋˈkam] as en sarkspal (üüb Katalaans: *parròquia*) an steed uun Andora. At sarkspal leit uun a uast faan't lun. Det hee 11.688 lidj (2019).

## Kwelen
Porsche

Di **Porsche AG** (Lüng Noom *Dr. Ing. h.c. F. Porsche Aktiengesellschaft*) es en dütsk Autofirma, wat ön Stuttgart-Zuffenhausen set. Dit Bigenimng fan di Firma es en Konstruktsjoonskontoor, war Ferdinand Porsche 1931 iinrocht her. Diarfan kām di KdF- of leeter Volkswagen, wat Hitler fuar Dütsklön haa wil. Naa di Krich waar diarfan en Firma, wat fuaral Sportwainer üttaacht en becht.

Sent 2009 jert Porsche tö di Volkswagen AG, aurdat dit Aurnemen fan VW 2009 sküüv gingen wiar. Diarfan bleev man dach di Porsche Automobil Holding (Kuurt Porsche SE) wat sent des Tir di Muarhair fan di VW-Aktien heer.

## Wainer
Di Porsche AG heer fuaral luchtkööleti Maskiinen becht, hurfan di jest (Fjuurkolben-) Maskiinen rocht nai bi des fan di Volkswagen wiar man gurter becht wiar en muar Kraft her. Me Wainer üs di Porsche 901 (Leeter 911) waar muar Sokskolbenmaskiinen becht, wat jit me Lucht köölet waar. Des wiar fuar't Miist Boxer_Maskiinen. Wan di Ofgasrook ek muar üpü Straat töleten waar, es em tö Weeterkööling aurgingen.
Ön di soowentiger Jaaren jaav't en VW-Porsche 914 me Fjuurkolbenmaskiin fan VW of Sokskolbenmaskiin fan Porsche. Biiring waar me Lucht köölet en set ön di Meren fan des Wain.File:Vw-porsche914-typenbezeichnung.JPG
Ön di Tachentiger Jaaren kām Wainer sa üs di 928 üt, wat en 4,5 Liiter-V8-Maskiin her, hur em me en Tankwain achterön köör skul. Me di 924 waar en Porsche fuarstelt, wat fuaral me Audi-en VW-Technik önerwai wiar (Fjuur Kolben ön Reeg; di Maskiin wiar en foranerti Audi Maskiin).
Nii Modeli sa üs *Panamera* of *Cayenne* braacht muar Plaats en fuaral aaft uk Maskiinen fan di VW-Konsern. Sa hing Porsche me, üs di Diesel-Skandāl me Autos fan VW en Audi ön Gang kām.

#### Elektrowainer
2015 waar en Prototyp me di Noom *[[Mission E]]* fuarstelt, en diarfan skul en Elektrowain uur. Des kām ön't Jaar 2019 me di Noom Taycan üp Marker.

## Futnooten
Canillo

**Canillo** [kəˈniʎu] as det gratst sarkspal (üüb Katalaans: *parròquia*) an en steed uun Andora. At sarkspal leit uun a nuurduast faan't lun. Uun a nuurd an uast leit Frankrik, uun a süüd Encamp an uun a waast Ordino. Det hee 4325 lidj (2019).

## Geografii
### Iindialing faan Ferwalting
Canillo hee seeks naibüürskapen (üüb Katalaans: *veïnats*):
* Aldosa
* Meritxell
* Prats
* Ransol
* el Tarter
* Soldeu

## Kwelen
Mangroowenbuum

**Mangroowenbuumer** san buumer, diar uun mangroowen waaks. Jo kön saaltweeder ferdreeg, san oober ööders ei alt nai mäenööder.

## Enkelt slacher

Mangrove auf Cayo Levisa, Kuba.jpg|En *[[Rhizophora]]* slach
Avicennia germinans-hypersaline flat.jpg|*Suart mangroowen* (*Avicennia germinans*)
Rhizophora-forest.jpg|*Ruad mangroow* (*Rhizophora mangle*)
Starr 010420-0117 Conocarpus erectus.jpg|*Knoopmangroow* (*Conocarpus erectus*)
XP Nepf D4090.JPG|*[[Nypapualem]]* (*[[Nypa fruticans]]*)



## Luke uk diar

* Saaltplaanten
Porsche Taycan

Di **Porsche Taycan** es en elektrisk Sportwain fan di Autofirma Porsche. Des Wain waar ön di fjort Dai fan di Hārefstmuun 2019 fuarstelt. Di jest Tir waar di Taycan bluat üs *Turbo* en *Turbo S* önböören, di *4S* kām leeter diartö.
Dit Coupé heer fjuur Düüren en es en hualev Klas öner di *Panamera*, en Wain me Jölingsmaskiin önseet.

## Technik
Wan di Elektroautos fuar't Miist ombi 400 Volt haa, heer di Taycan 800 Volt. Diarfan es di Stroom bluat hualev sa gurt, wan em di salev Maskiinenkraft haa wel.

Ark Wain heer tau Maskiinen me töhop 390 (530&nbsp;PS), 500 (680&nbsp;PS) of 560 kW (760&nbsp;PS) Kraft. Di Taycan Turbo S sküüvt ön 2,8 bit 4,0 Sekunden üp 100 km/h en lapt 250 of 260 km/h, dit giar eeđer di Maskiin.

### Baterii
Di Baterii es fan Lithium-Ioonen-Pouch-Selen becht. Jü heer en Kapatsiteet fan 79,2 of 93,4&nbsp;kWh brutto (71 kWh of 83,7&nbsp;kWh netto), dit sen 104,25 Ah (Amperestünen) bi 800 Volt. Jü set twesken di Aksen iin ön di Böört. Fuar di Fet fan Liren, dānen achtern set wel, sen diar Gapen leten uuren ("Fußgaragen").

### Āpleer
Des Baterii let höör uk waker āpleer: Me āp bit 270 kW Likstroom ön CCS waaret et bi di gurter Baterii gur 22 Minüten, bit 80% iin ön di Baterii leeren sen. Wan em Likstroom fuar 400 Volt heer, da ken jit me 50 kW (Me en senerlig Leergiraat uk 150 kW) Leerkraft "tanket" uur, en itüüs giar dit me dit rocht Giraat bit 11 kW. Fuar Leerstatsjoonen me Skrekelstroom jeft it jit en Kābel, wat bit tö 22 kW iin ön di Baterii fair.
Fan Porsche jeft et uk en Leergiraat, wat üppaset, dat di Stroom iin ön't Hüs jit leengt. Wan dit ek inoch es, giar di Leerstroom fan't Auto dial.


Taycan_Turbo_Söl_001.JPG|En Taycan Turbo bi "Porsche auf Sylt".
Taycan_Turbo_Söl_002.JPG|Gurt güül Bremssaareln, uk wan en Elektrowain dach Rekuperatsjoon her.
Taycan_Turbo_Söl_003.JPG|Taycan Turbo fan achtern.


## Daaten

### Technische Daten

## Luki uk jir

* Hur fiir kumt en Taycan 4S me 200 km/h? (Video üp dütsk)

## Futnooten
Berane (Gemeend)

Det **Berane Gemeend** (üüb Monteneegrins: *Opština Berane*) as ian faan a gemeenden uun Monteneegro. Det hee 33.970 lidj (2011). At hoodsteed faan't gemeend as Berane.

## Kwelen
Tesla Model X

Dit **Tesla Model&nbsp;X** fan Tesla Inc. es en Persoonenwain fan di Boowerklas me elektrisk Maaskiinen fuar Fuar- en Achterweelen. Dit Model waar ön di 9.&nbsp;Febriwaari fan 2012 ön Los Angeles üs Prototyp weeget, en sent di 29.&nbsp;September 2015 uur di Wain forkoopet.
Tesla nēmt dit Model X en SUV.

## Ütstafiaring

Datei:2017 Tesla Model X 100D Rear.jpg 
Datei:Tesla Model X P100DL.jpg 
Datei:Tesla Model X P100DL side view.jpg 


Tesla_Model_X_Söl_001.JPG|Sa'n Lek skel jen haa: En Model X staant sa gur üs frii üp Plaats.
Tesla_Model_X_Söl_002.JPG
Tesla_Model_X_Söl_Dual_Motor_Skreft_001.JPG|Öndreft aur fjuur Weelen giar bi Elektrowainer rocht iinfach me tau Maskiinen.
Tesla_Model_X_Söl_003.JPG
Tesla_Model_X_Söl_004.JPG


heer Plaats fuar āp bit soowen Mensken. Taust en trēr Plaatsenreeg sen achter di Jükendüüren tö finj. Di Jükendüüren (Falcon doors) klapi hualev töhop, wan di iipenmaaket uur, en sa ken em diar uk öner stuun, en di Riin ken ek sa iinfach iin ön di Wain kum, wan sa'n Düür iipen es.

Sa üs uk dit Model S ken em fuarn en achtern wat iin ön di Wain paki. Fuarn jit dit "Frunk" (Front Trunk). Des heer ombi 150 Liitern Plaats. Achtern sen 745 Liitern Plaats fuar Kraam, en wan em di Seteten omlair, da fair em aur 1.645 Liitern . Di Wain heer en 17″-Touchscreen.

Dit Model&nbsp;X es di jest Tesla, wat em uk *vegān*, söner Leđer of üđers wat fan Diirten fo ken. 

En Haak fuar Önhingers bit 2.250 kg Wecht es ön ark Model X tö finj. Sa ken em uk Weelen of Ski me langs fo, aurdat em üp Taak jaa aur di Jükendüüren nönt fastfo ken.

Eeđer di *National Highway Traffic Safety Administration* ön Ameerika es des Model dit seekersti SUV, wat en Amt tö Ark Tir önluket heer. 

## Daaten

## Futnooten
Serravalle (San Marino)

**Serravalle** (amtelk nööm üüb Italjeens: *Castello di Serravalle*; üüb Sammarineesk: *Saravâl*) as en gemeend uun San Marino. At gemeend leit uun a nuurd faan't lun. Det hee 10.976 lidj (2019).

## Kwelen
Jölingsmaskiinen

**Jölingsmaskiinen** sen Maskiinen en Giraaten, hur Jöling iinkumt, dat di diarfan jaar Kraft fo.
Jölingen fuar Motooren sen fuar't Miist fan Öörtööl maaket, man ja laap uk somtirs me Gas.
Ön di Taust Wārelkrich her em ek fuul Ööl, en da waar Holtforgāsern becht, dat di Autos me dit Rookgas fan Holt laap kür.

Jölings-Motooren haa forskelig gur Energii-Ütnütingen.

## Jölingen

Wan em en Bensiinmotoor me Ethanool köört, da nemt di sa fuul muar üs dit ringer brent. En Passat 35i (1,6 Litern, 74 kW/100 PS) kām üp aur 12 Litern fuar 100 km. Dit kumt fan di Iinsprütönlaag en di Sensooren iin ön di Motor.
Dit salev Auto nemt man ek muar, wan em me E 10 (Bensiin me 10% Ethanool) köört en ek me dit normaali E5 (5% Ethanool).

## Elektroautos en Jöling
En Elektroauto me Baterii heer fuar't Miist niin Jöling nöörig, man fuar di Stroom es aaftinoch Kööl oft Brün Kööl nöörig.
Som Autos maaki jaar Stroom salev me Weeterstof. Weeterstof es da dit Jöling fuar en Brenstofseli. Fuar Weeterstof tö maaki es fuul Energii nöörig, en des zur aaftinoch fan dir Jöling Gas maaket.

Weeterstof uur uk üs Jöling fuar ombecht Bensiinmaskiinen nomen.

FiatPandaHydrogen2.jpg|„Weeterstofmaskiin“ iin ön en Fiat Panda
Fuel cell NASA p48600ac.jpg|Brenstofseli
Chieti (Prowins)

Det **Chieti Prowins** (üüb Italjeens: *Provincia di Chieti*; üüb Abruzzeesk: *Pruvìngie de Chjìte*) as ian faan a prowinsen faan det Abruzzen Regiuun uun Itaalien. Det hee 385.588 lidj (2019). At hoodsteed faan't prowins as Chieti.

## Geografii

### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:

### Iindialing faan Ferwalting
At prowins hee 104 gemeenden (üüb Italjeens: *comuni*). Luke: *[[List faan Gemeenden uun det Chieti Prowins]]*.

## Kwelen
Heinz Schubert (Spölster)

**Heinz Schubert**, (* di 12. f. d. Töökmuun 1925 ön Berlin; † di 12. f. d. Wuntermuun) 1999 ön Hamborig) wiar en dütsk Spölster, Skuulmaister fuar Spölsters en Fotogrāf. Senerlig bikeent es hi fan di Rul "Alfred Tetzlaff" of "Ekel Alfred" bi di Fiirlukireeg *Ein Herz und eine Seele*.

Heinz Schubert en sin Wüf sen ön Woningstair bigreewen.

## Hiirsteken (Ütsaacht)
* 1980 *Das Geheimnis der drei englischen Silberschalen* (als Dellorma)
* 1989 *Der zwiefache Mann* – NDR
* 1990: Paul Hengge: *Ein Pflichtmandat* – Regie: Robert Matejka (Hörspiel – RIAS Berlin)
* 1993 *[[Pettersson und Findus]]: Pettersson zeltet / Aufruhr im Gemüsebeet*
* 1993 *Pettersson und Findus: Eine Geburtstagstorte für die Katze / Armer Pettersson*
* 1993 *Pettersson und Findus: Pettersson kriegt Weihnachtsbesuch / Ein Feuerwerk für den Fuchs*
* 1998 *Letzte Runde von Graham Swift* – WDR
* 1999 *Der Zauberer von Oz*

## Literatur
* Heinz Schubert: *Theater im Schaufenster.* Mahnert-Lueg, München 1979, ISBN 3-922170-04-8.

## Luki uk jir
* Heinz Schubert bi di Internet Movie Database
* Schubert bi Filmportal.de
* 

* ''Ein Herz und eine Seele'' – Georg Seeßlen über Heinz Schubert
* Grabstelle auf dem Friedhof der Friesenkapelle Wenningstedt/Sylt auf knerger.de
* Heinz-Schubert-Archiv im Archiv der Akademie der Künste, Berlin

## Futnooten
Dütsk Natsjonaalbibleteek

Di **Dütsk Natsjonaalbibleteek** (DNB) forwaaret sent 1913 aur 26 Miljoonen Skreften üp hoogdütsk ön Leipzig en Frankfurt (Main).

## Skeltern

Deutsche Nationalbibliothek Leipzig.jpg|Dütsk Natsjonaalbibleteek ön Leipzig
Deutsche bibliothek.jpg|Dütsk Natsjonaalbibleteek ön Frankfurt


## Luki uk jir
* Di Dütsk Natsjonaalbibleteek ön't Nat
Vajrayana

**Vajrayana** (of *Wadschrajaana*, üüb Sanskrit: वज्रयान *vajrayāna* of „demantfaartjüch“, üüb Tibeetisk: རྡོ་རྗེ་ཐེག་པ་ *rDo-rje Theg-pa*, üüb Mongools: Очирт хөлгөн *Otschirt chölgön*; uk üüs *Lamaismus*, *Mantrayāna* „Mantrafaartjüch“, *Tantrayāna* „Tantrafaartjüch“ of *esoteerisk Buddhismus* bekäänd) as en skööl faan skuulen uun Mahayana-Buddhismus wat uun det 4. juarhunert uun Inje begand. Det as fööraal at grünjlaag faan Buddhismus uun Tibeet, Bhuutaan, Kalmükien, Burjaatien, Tuwa an uun't Mongolei. Det hee uk inflööd üüb a Buddhismus uun öler dialen faan Schiina an Jaapaan.

## Luke uk diar

* Buddhistisk Sentrum Nuurdfresklun
Martin Luther King

**Martin Luther King Jr.** (* 15. Janewoore 1929 uun Atlanta, Georgia üüs *Michael King Jr.*; † 4. April 1968 uun Memphis, Tennessee) wiar en US-ameerikoons baptistenprääster an bürgerrochtsmaan.
Buraimii (Guwernement)

Det **Buraimii Guwernement** (üüb Araabsk: المنطقة البريمي *al-Muḥāfaẓat al-Buraymī* of البريمي *Al-Buraymī*) as ian faan a guwernementen uun Omaan. At guwernement leit uun a nuurdwaast faan't lun. Det hee 115.658 lidj (2019). At hoodsteed faan't guwernement as Al-Buraimii.

## Kwelen
Ottawa

**Ottawa** (ütjspriik üüb Ingels: [ˈɒtəwə] of [ˈɒtəwɑː]; ütjspriik üüb Fraansöösk: ​[ɔtawɔ]) as at hoodsteed faan Kanada. Det leit uun a süüduast faan det Ontario Prowins. Det hee 989.567 lidj (2016).

## Luke uk diar

## Kwelen
Toronto

**Toronto** as at hoodsteed faan det Ontario Prowins uun Kanada. At steed leit uun a süüduast faan't prowins bi a eeg faan de Ontario Sia. Det hee 5.429.524 lidj (2016).

## Geografii
### Kliima

## Kwelen
Edmonton

**Edmonton** ([ˈɛdməntən]) as at hoodsteed faan det Alberta Prowins uun Kanada. At steed leit uun a maden faan't prowins. Det hee 1.062.643 lidj (2016).

## Geografii
### Kliima

## Sastersteeden
*  Gatineau, Québec, Kanada, sant 1967.
*  Harbin, Schiina, sant 1985.
*  Nashville, Tennessee, dön Ferianigt Stooten, sant 1990.
*  Wonju, Süüdkorea, sant 1998.
*  Bergen op Zoom, Neederlunen, sant 2013.

## Kwelen
VW Golf VII

Di **VW Golf VII** es di soowenst Bechningsreeg fan di VW Golf. Dit Model es 2012 üp Marker kemen.

## Elektro- (e-)Golf
Sent di Wuntermuun fan 2014 jeft et di E-Golf. Des es dit jest Model fan di Golf, wat üs gurter Seerie üs Elektroauto önböören uur. Fan Golf II en III jaav dit al en litjeri Seerie me Luar-Süüri-Bateriien, en fuarof wiar uk fan di Golf I en Prototyp becht.
Wan di ialer Modeli jit 18 bit 25 kWh fuar 100 km haa skul, ken em di Golf VII uk me knap 13 kWh köör, en des Stroom ken me ombi 16 kWh weđer āpleeren uur.

Fan di e-Golf jeft et niin Kombiwain (Variant).


VW_E-Golf_Söl_001.JPG|Di VW E-Golf es en ombecht Golf VII, wat et uk me Bensiinmotor jeft.
VW_E-Golf_Söl_002.JPG
VW_E-Golf_Söl_003.JPG
VW_E-Golf_Söl_004.JPG
VW_E-Golf_Söl_005.JPG


## Daaten

## Futnooten
VW Up!

Di **VW Up!** (Bechningsreeg 120) es en mal litj Wain fan di Volkswagen AG. VW heer diarme di Modelreeg *New small family* maaket, hur uk di *SEAT Mii* en di *Škoda Citigo* tö hiir. Fuargungster fan di Up! wiar di *VW Fox*. Di Up! es 2011 fuarstelt uuren.

Di Up! es me Bensiin-Jölingsmaskiinen en üs Elektroauto tö fo.

## Aur di Up!

Di Modeli fan di "New small family"-Bechningskast fuar Euroopa uur fan Volkswagen Slovakia ön Bratislava becht. Sent 2012 ken em di Up! uk me Maskiin fuar Öörtgas fo, sent di Krölenmuun fan 2012 ken em tau of fjuur (3 of 5) Düüren fo.

2013 kām di *e-Up!* üt, wat 160 km Laapwai haa skul.

Üs *Load Up!* heer di Wain bluat tau Stöölern, en diarachter es en Giter üs Sküül fuar Kraam, wat achtern iinleeren es.
Di *Cross Up!* ken uk jens fan di Straat of. Des Wain uur me fjuur (5) Düüren önböören, man jit langsen uur bluat di Fuarweelen öndrewen.
Di *Up! GTI* heer 85kW (115 PS). Des Wain waar bi dit Golf GTI-Raakin bi di Wörthersee ön't Jaar 2017 weeget. Des skel di Traditsjoon fan di jest *Golf GTI* fan 1976 me 81 kW (110 PS) pleegi. Sent 2018 uur des Model uk forkoopet.

Di GTI es me 196 km/h di wakerst Wain, wat bi Draitalen fan 2000–3500 /min en Draikraft fan 200 Nm heer. Dit es aartig wat fuar en litj Wain sa üs di Up!.
Di Lungsomst es di e-Up! me 130 km/h, man des heer me 210 bit 212 Nm di beest Draikraft aur binai ali Draitalen hen. 
Di GTI heer man bi 6 Liitern Bensiin en Brenwertenergii fan ombi 48 kWh fuar 100 km nöörig, wat en e-Up! me ombi 13 kWh laap ken.

En iinfachi Up! heer 95 Nm Draikraft twesken 3.000 en 4.300 /min. Lapt uk.

## VW e-Up!

VW_E-Up_Söl_001.JPG|En VW E-Up fan di jest Bechningsreeg ön Kairem üp Söl. 
VW_E-Up_Söl_002.JPG
VW_E-Up_Söl_003.JPG


## Daaten

## Futnooten
Volkswagen

**Volkswagen** es en Marki fan di Volkswagen AG.

## Elektrowainer fan Volkswagen
* VW e-Up!
* VW e-Golf
* VW ID3
* VW e-Crafter

## Futnooten
Azua (Prowins)

Det **Azua Prowins** (üüb Spaans: *Provincia de Azua* [ˈaswa]) as ian faan dön 30 prowinsen uun det Dominikaans Republiik. Det hee 214.311 lidj (2010). At hoodsteed faan’t prowins as Azua de Compostela.

## Kwelen
Bleer

En **Bleer** es en Töhopsteling fan Tiringen, Böören en aaftinoch uk Reklāmi, wat muar of mener me en Rail ütkumt. 
Hat jeft daagelk Bleeren, Weekenbleeren sa üs uk sok, wat ark Muun of ark kwart Jaar ütkum.

En Bleer ken uk üs en Wai (Uk Orgān) fastlair uur, hur en Gimiindi of Komuuni höör Böören fuar ark jen bikeent maaket.

Masi Bleeren uur fan Instituuten of Foriiningen sa üs uk Forseekeringen ütdönen en prenti leten.
Bleer (Plaanten)

Dit **Bleer** jert töhop me Sprööti-Twiig of Stok en Röten tö di Plaantendiili, wat bi hooger Plaanten fuar't Leewent en Wuksin nöörig sen. Di Orgaantyp jit *Phyllom*. Ja wuksi fan Kneten (Nodi) ön di Sprööti-Stok tö Sir üt. Ja seet Leecht tö Wuksin om (Photosyntheesi) en Sweet (Weeter ken ütdampi, wan't olter wārem es, en des köölet uk). Fan di "Sweet" uur uk Niaring aural iin ön di Plaant henbraacht.

## Luki uk jir
* "En Bleer" fan Jens Emil Mungard üp YouTube
Ruusenaartigi Plaanten

**Rosales** (Ruusenaartigi Planten) es en Kategorii me niigen Famiilien. Hok Aarten diarfan wuksi üs Bosken.

Blaanern hiir diartö.
Bleer (Muar Meeningen/muardüüdag)

Wat meenst Dü?

* Dit Bleer, wat ön Bloomern en Plaanten wukset
* Dit Bleer fan Popiir, wat em lees ken
* Dit Bleer, hur em wat āpskriiv ken
Nordfriesland (Bleer)

**Nordfriesland** es dit Bleer fan't Nordfriisk Instituut ön Bräist.

## Histoorie
Al 1845 skreev di Pröst Christian Feddersen iin ön sin Āpskreft "Fünf Worte an die Nordfriesen", dat Nuurđfriislön nöörig en Bleer haa skul, en diarbenen skul aur Nuurđfriislön fortelt uur.

Ek jerer üs ön't Jaar 1965 kām Numer 1 üt. Öntwesken waar al aur 2000 Eksemplaari fan't Nordfriisk Instituut prentet. Meföligern fan di Instituutsforiining fo dit Bleer söner Jil, Üđern ken dit aboniari.  

"Nordfriesland" kumt normaalerwiis fjuur Lop ön't Jaar üt. Theemen sen fuaral Politiik, Wiartskep en Kultuur.

Diaraur hen uur Fraagen diskutiaret, Mensken fan di regioon fuarstelt en fuaral uk Bokern fuarstelt.
## Luki uk diar
* Nordfriisk Instituut
Automobiil

En **Automobiil** es en Wain mä Maskiin, wat diarfuar taacht es, dat em diarme fuaral üp Straat köör ken.

## Noom

*Automobil* („Salevsküüwer“) es en substantiviaret Adjektiif. Tö't Jen fan't 19. Jaarhönert jeet en Straatenbaan, wat me Preslucht öndrewen waar üp Franzk: *voiture automobile* (salevsküüwendi Wain). Dit Uurt kumt fan Greeksk: αὐτός (autós, meent salev) en mobilis (ön Gang braacht, önskööwen, önerwai). 
Des skul di Forskel tö di Wainer tö des Tir biskriif, wat fan Hingstern of Ausen tain waar.

## Skeltern

Patent-Motorwagen Nr.1 Benz 2.jpg|Dit jest Automobiil, *Benz Patent-Motorwagen Nr.1* fan 1886.
Ford T Jon Sullivan.jpg|*Ford Model T*, di jest Wain, wat iin ön en Autofabriik becht waar.
VOLKSWAGENS ON PIER - NARA - 542638.jpg|*VW Käfer*, me 15 Miljoonen Wainer twesken 1945 en 1972 wiar des fan 1972 bit 2002 dit Auto, wat üs miist becht uuren wiar.
Bundesarchiv Bild 183-P0619-306, Trabant 601.jpg|Dit Auto, wat ön di DDR üs miist becht waar, es di Trabant 601.
1986 Porsche 911 SC.jpg|Di *Porsche 911* es en mal bikeent Sportwain.


## Aarten
Me "Auto (-mobiil)" sen fuaral Persoonenwainer meent, man uk Busi of Mootorweelen hiir diartö.

Forskelen jeft et fuaral aur di Forem fan di Karoserii en di Aart fan di Öndreft. Bi di Jölingsmaskiinen sen fuaral Bensiin- en Diesel-Wainer önerwai, man uk Gas uur forbronen. Hok Maskiinen let jam uk ombecht, dat em me Weeterstof köör ken.

Me Weeterstof ken em man uk aur en Brenstofseli Stroom maaki, hur em en Elektromaskiin me öndriiv ken.
Elektroautos köör man fuar't Miist me Bateriien, aurdat em masi Stroom of Energii diarfuar nöörig es, Weeterstof tö maaki.

## Autofirmen
Delings Wainer uur fuar't olermiist iin ön Fabriiken becht, en di Autofirmen haa jen of muar diarfan. Aaftinoch hiir tö des Firmen uk hok Marken.

Bikeent sen Firmen en Marken sa üs:
* Audi
* BMW
* Daimler AG
* E.GO Mobile
* Porsche
* Volkswagen AG
* Toyota
* Nissan
* Renault
* Citroën

## Luki uk jir
Maskiin (Motoor)

En **Maskiin** of uk Motoor ([] of uk [], fan  ‚reert uun‘) es en Kraftmaskiin, wat energii tö Werk of Aarber omseet.

Maskiinen haa normaalerwiis en Diil, wat höm drait (*Rootor*), en didiari Draiing uur aur en Skrekelkast of Önerseeting ofdönen.

Delings Maskiinen sen fuaral Elektromaskiinen en Forbreners, uk Jölingsmaskiinen.

## Skeltern

Steam engine in action (two-thirds speed).gif|Dampmaskiin
Dampfturbine Montage01.jpg|Dampturbiin, skel en Generaator öndriiv
Windpark Berching01 verkleinert retusche.jpg|Winjstroom"meln", dreft en Generaator ön
Motors01CJC.jpg|thumb|Elektromaskiinen
Mercedes V6 DTM Rennmotor 1996.jpg|thumb|Fjuurtakt-DOHC-Automobiilmaskiin ön V-Forem



## Luki uk diar
Elektrisk Köörmaskiin

En **elektrisk Köörmaskiin** es en Köörmaskiin, wat me elektrisk Stroom öndrewen uur.

Sok Maskiinen sen Rulstööler, Elektroautos, elektrisk Tochen, E-Rolern sa üs Elektroweelen.

Elektrisk Köörmaskiinen sen mal litjem. Dit ken ring wiis, wan Futgungsters jam ek hiir.

## Futnooten
Noost (Bleer)

**Noost** wiar en tidjskraft för nuurdfresk literatuur. Det redaktjuun lai uun a hunen faan Jarich Hoekstra, Christina Tadsen an Ommo Wilts.

## Noom
Üs em al ön dit Fuarbleer sjocht, es en "Noost" en lüng Fat, hur di Nuaten of Kraitern jaar Weeter fo.
Üp Sölring es dit man en Nost me kuurt O.

## Ütjgoowen
* Nr. 0: 2002
* Nr. 1: 2002
* Nr. 2: 2004
* Nr. 3: 2004
* Nr. 4: 2005
* Nr. 5: 2005

## Skriiwern
Fuar di *Noost* haa masi gurkeent nuurđfriisk Skriiwern jaar Steken en Dechtingen dönen, sa üs:

* Enke Christiansen
* Ernst Martin Dahl
* Brunhilde Hagge
* Hans Hoeg
* Jarich Hoekstra
* Emil Ingwersen
* Ingo Laabs
* Ellin Nickelsen
* Ingwer Nommensen
* Erk Petersen
* Erk-Uwe Schrahé
* Antje Tadsen

## Luki uk diar
* Nordfriisk literatuur
* frisica nova
Hummus

**Hummus** (, ) kumt fan di Orient. Dit uur fuaral fan falsk Iarten maaket, wat püriaret uur. Fuar di  falsk Iarten ken uk Buanen nomen ur. Fuar di Smak kum aaftjens Seesam (-muus), Oliivenööl, Sitroonensaft, Sitroonenskelen, Krüüren wit Look en of en tö Kumiin diartö.

Hummus uur aaftinoch fuar't Iiten ütdönen, en da uur di Bruaraarten fan di Orient sa üs Pita diar iinstipet.

Ön Dütsklön uur dit uk nomen en strik üp Bruar of stipi diar Tacos iin.

## Filmi
* *Zwei Völker – Ein Geschmack: Hummus.* Dokumentarfilm, Deutschland, 2008, 20 Min., Buch und Regie: Karin Storch, Produktion: 3sat, Reihe: Kulinarische Spurensuche, Erstsendung: 12. Mai 2008 bei 3sat, Inhaltsangabe von 3sat.
* *Die Kichererbsen-Story.* (OT: *Make Hummus Not War.*) Dokumentarfilm, Australien, 2012, Kino: 73 Min., Fernsehen: 43:33 Min., Buch und Regie: Trevor Graham, Produktion: Yarra Bank Films, Ned Lander Media, Fine Cut Films, Inhaltsangabe von Berlinale 2013, Vorschau.

## Luki uk jir

* ''Israel-ABC: Humus oder Hummus?'' israelmagazin.de

## Einzelnachweise
Hinrich Matthiesen

**Hinrich Matthiesen** (* 29. f. d. Ismuun 1929 ön Weesterlön', † 19. f. d. Fođermuun 2009 ön Muasem) wiar en dütsk Krimiskriiwer.

## Leewent
Hinrich Matthiesen kām fan en ual Söl'ring Koptainsfamiilie. Hi wukset ön Lübeck āp, en diar wiar hi fan 1935 bit 1945 uk tö Skuul. Me 16 Jaaren maast hi ön di Wuntermuun fan 1945 iin ön di Krich ön di naa di Uasterfront, en diar waar hi fan di Rusen iinfungen. 1948 kām hi töbeek naa Dütsklön en studiareti ön Kiil. 

Hi kür niin Koptain uur, aurdat di Skeepen fuar't Miist ön en eeđer di Krich forleesen gingen wiar. Fan 1951 ön maaketi Hinrichsen Raisen naa Frankrik, Spānien sa üs uk naa Merel- en Süđer-Ameerikaa. Hi studiareti bi di Universiteet fan Valparaíso / Chile fiiđer en kür üs Skuulmaister bi dütsk Skuulen ön Chile en Mexiko aarberi. Diar fung hi ik me sin Skriiwen ön. Öntwesken wiar hi jen Jaar ön Dütsklön, man da ging hi jit jens naa Mexiko. 

Sent di Meren fan di 1980er Jaaren heer Hinrich Matthiesen üs frii Skriiwer ön Muasem üp Söl' aarbert, en diar es hi 2009 uk stürewen. Sin Romāni uur uk aur di gur maaketi Rechercheaarber sa üs en gur Lokālkolorit hol leesen.

## Romāni/Kriminaalromāni
** 1969 Minou, Schneekluth Verlag, München, HC OA
** 1970 Blinde Schuld, Schneekluth Verlag, OA HC
** 1972 Tage, die aus dem Kalender fallen, Schneekluth Verlag OA HC
** 1974 Der Skorpion, Schneekluth Verlag, OA HC
** 1974 Fluchtpunkt Yukatan, (Heyne 6433) OA
** 1976 Acapulco Royal, Schneekluth Verlag, OA HC
** 1977 Tombola, Schneekluth Verlag, München, HC OA
** 1979 Der Mestize, C. Bertelsmann Verlag, OA HC
** 1979 Die Variante, C. Bertelsmann Verlag, OA HC
** 1980 Die Ibiza-Spur (Heyne 5947) OA
** 1981 Brandspuren, C. Bertelsmann Verlag, OA HC
** 1983 Die Barcelona Affäre (Heyne 6230) OA
** 1983 Mit dem Herzen einer Löwin, Hestia Verlag, Bayreuth, OA HC
** 1984 In den Fängen der Nacht, Hestia Verlag, Bayreuth, OA HC
** 1985 Der Canasta Trick (Heyne 6569) OA
** 1985 Der Malaga-Mann (Heyne 6506) OA
** 1986 Das Cordoba Testament (Heyne 6745) OA
** 1986 Das Gift, Hestia Verlag, Bayreuth OA HC
** 1987 Vabanque (Heyne 6960) OA
** 1988 VX, Hestia Verlag, Bayreuth OA HC
** 1989 Nacht der Erinnerung (Heyne 7846) OA
** 1989 Der Enkel (Heyne 01/7700) OA
** 1990 Fleck auf weisser Weste (Heyne 7978) OA
** 1991 Atlantik Transfer, Rasch und Röhring Verlag, Hamburg OA HC, ISBN 3-89136-319-2
** 1991 Ein Sieg zuviel (Heyne 8194) OA
** 1991 Tatort Spanien (Kompilation: Drei Romane in einem Band) (Heyne 8268) OA
** 1992 Das Theunissen-Testament, Rasch und Röhring Verlag, OA HC
** 1992 Die Spur der Katze (Heyne 8357) OA
** 1994 Jagdzeit in Deutschland, Rasch und Röring, OA HC
** 1995 Die Falle (Heyne 9544) OA
** 1997 Auch Du wirst weinen, Tupamara (Quermarken Verlag)
** 1998 Der Kapitän (Heyne 10798) OA
** 2000 Mein Sylt, Ullstein-Bücher, Allgemeine Reihe, ISBN 3-548-24964-7

## Futnooten
*
Zoll (Maat)

En **Zoll** jit ön Ameerikaa *inch*.  

## Eeđer dütsk en engelsk Norm

Iin ön di DIN-Norm 4890 Bleer 1 „Zoll – Millimeter. Normtemperatuur (Bezugstemperatur 20&nbsp;°C)“ fan 1935 waar reeren: „Fuar di miist Maaten leengt dit en reekni en Zoll me 1″ &nbsp;engl.&nbsp;=&nbsp;25,400&nbsp;000&nbsp;mm, wat en bet kuurter es üs dit wiar, wan em dit olter ginau weet wel. Di Forskel fan 0,044&nbsp;µ maaket sa gur üs nönt üt“. (Dit µ jit deling Mikromeeter (µm).) Di akuraati Wert wiar di Wert, di Engelön fastlair heer (National Physical Laboratory, Teddington): 1″ &nbsp;engl.&nbsp;=&nbsp;25,399&nbsp;956&nbsp;mm. Fuar aur di Maaten akuraati Meetingen es uk dit Omreekning fuar di amerikaansk Zoll öndönen: 1″&nbsp;amerik.&nbsp;=&nbsp;25,400&nbsp;051&nbsp;mm.

## Hur dit ön Dütsklön fuarkumt
Fuar Jeansboksen uur di Maaten fuar't Miist üs *Inches* öndönen (Sa üs 32/34'').

Uk bi Skiremern fan Smartphones en Reekenmaskiinen uur dit Diagonaalmaat üs Zoll öndönen. 

Sa heer en 5"-Smartphone en Diagonaalmaat fan ombi 5*2,54cm=12,7cm

En PC-Skirem me 24" heer da 24*2,54cm=60,96cm
Greevstair

En **Greevstair** es en Plaats, hur en Mensk bigreewen uur, wan hi stürewen es. Fuar't Miist sen Greevstairen üp Sērkhof. 
En Greevstair es en aart fan Teenkstair fuar des Mensken.

Dat em weet, hoken ön en Stair bigreewen es, staant diar fuar't Miist en Greevstiin, man aaftinoch uur uk en holten Krüts me di Noom diarön henstelt.

En Aart fan Teenken om di Mensken, dānen em forleesen heer es, diar Bloomern hentöstel of höm om dit Greev tö kömeri.

## Greevstairen fan bikeent Mensken üp Söl

Greevstiin_Ossenbrüggen_Maike_001.JPG|Jan en Maike Ossenbrüggen
Greevstiin_Schrahé_Erk-Uwe_001.JPG|Ingeborg en Erk-Uwe Schrahé
Greevstiin Matthiesen Hinrich 001.JPG|Gondel en Hinrich Matthiesen
Shiftphone

Dit **Shiftphone** *Smartphone*-Modelreeg fan di dütsk *Shift GmbH.* Shiftphones sen modulaar becht, dat em jam uk repariari ken. Di Moduuli kum fan China, en di Firma paset üp, dat di Mensken, dānen dit bech, rocht bitaalet uur en dat di Stofi fuar di Diili sa fuarhualing wonen uur üs dit man giar.

Shiftphone skel diarme di jest Fiirsnaker wiis, *fair* becht es en uk jit fan en dütsk Firma kumt.  

## Giraaten

## Noomen
Di Giraaten fo jaar Noom fan di Gurthair, wat dit *Display*, di Skirem, heer. En Shift 5me heer 5 Zoll  Diagonaalmaat, en Shift 6m heer 5,7 bit 6 Zoll esf..

Dit *Shift mu* skel en Smartphone me en Tastatuur sa üs en Laptop uur, wat da 5 bit 6 Zoll Diagonaalmaat fair. Me des Giraaten (Smartphone, Tastatuur, Hualer (Hub) en Stroomadapter) skel em ombi 70% mener Ressourcen nöörig haa üs wan em en Reekenmaskiin en nen Smartphone heer.

## Futnooten
Tol

Wat menst dü ?

* Tol (Miat), ianhaid för't lengde [öömrang]
* Zoll (Maat) [sölring]
* Tol (Stoot), det iinrachtang faan a stoot
* Tol (Stüüren), a stüüren üüb bütjluns waaren
Müsduk

En **müsduk** ( **mösduk**,  **müsdök**, **Mürdok**) as en nöösuk, amdat ööder lidj ei uunspütjet wurd. Hat as wichtag wurden, üs det Corona-sjocht uun't juar 2020 amging. Auer't ei nooch müsnöösuken tu kuupin jääw, haa a lidj begand, salew sok nöösuken tu seien. Jo hual ei ales ap, man san dach beeder üs goorniks. Uun di focht bi't snüüwen kön uk bakteerien an wiiren wees, an sodenang san sok nöösuken föörskrewen wurden, wan dü ütj tu äärnin gongst, of huar dü mä föl ööder lidj tuupkomst.

## Det wurd
Uun a Mei 2020 hää't Nordfriisk Instituut tuup mä't Friisk Foriining en wäädstridj ütjracht, am det best wurd för jodiar müsnöösuken tu finjen. An jo kaam auerian, dat **müsduk** det best wurd as, auer det uun arke nuurdfresk spriakwiis bal likedenang klangt.
Diar jääw't uk noch en bonk föörslacher muar üs t.b. *spütjslont*, *noose-hoose*, *snoobelschööl*, man jo läät jo ei so gud uun ööder spriakwiisen auerdreeg. So hää det *müsduk* wonen.

## Kwelen


## Luke uk diar
Friisk Foriining

Jü **Friisk Foriining** as en nordfriisk kultuurforiining ma än for da Frasche önj Nordfraschlönj. Müülj as dåt stipen foon e nordfrasche spräke än identiteet. Jü foriining as 1923 grünläid wörden än heet diling amänbai 600 lasmoote. Ouerdåt da friiske en äinen spräke än en äin kultuur hääwe, betråchtet e Friisk Foriining e friiske följkefloose as en äin följk än en autochthon manerhäid önj Tjüschlönj, sü as da sorbe önj e Lausitz. Et wichtist müülj for e Foriining as et bewååren foon än e stipe for e friiske spräke än kultuur.

## Histoori
E Friisk Foriining wörd 1923 uner e noome „Friesisch-Schleswigscher Verein“ grünläid. E Friisk Foriining Foriining betråchtet foon önjfång önj e friiske spräke än e friisk kultuur as en äin än likberuchtid grutelse önjt tjüsch-dånsch gränslönj. Et hoodmüülj foon e Foriining as et årbe fort bewååren än ütbagen foon e friiske spräke än en friisk identitäät.E Friisk Foriining, wat bit 1933 ma en äin “Liste Friesland” bai woole apastald häi, heet eefter 1945 et tuhuupeårbe ma e dånsch manerhäid intensiwiird. 1948 wörd e Söödslaswiksche Wäälerferbånd (www.ssw.de) foon dånsche än friiske grünläid, am sü gemiinsoom da politische inträse tu fertreesen. Tu tids as üüs stjörlasmoot Lars Harms ån foon fjouer SSW-fertreesere önj e slaswik-holstiinsche loondäi.Di feriinsnoome wörd 1948 tu *Foriining for nationale Frashe,* än *1975 tu Foriining for nationale Friiske* amnååmd. Sunt 2003 håt di feriin Friisk Foriining. 

## Apgoowe
E Friisk Foriining årbet diling for ålem for e stipe foon e Nordfrasche spräke än kultuur. Di feriin stipet et apstalen foon twärspräklike toorpsschilde, än e ütbaig foon e Fraschunerrrucht aw dånsche än tjüsche schoule önj e kris Nordfraschlönj. Önj e berik schoule årbet e Foriining ma e dånsche schöljferiin tuhuupe, wat önj möre schoule friisk önjbüt än ma Risem Schölj (www.risumskole.de) et iinjsist schölj bedraft, weer e friiske spräke tubai dånsch än tjüsch uk unerruchtsspräke as. Önj tuhuupeårbe ma e jöögedferbånd Rökefloose wårde aktiwitääte önj e fritids- än jöögedberik önjbin, weer for ålem friisk snååked wårt. 

E Friisk Foriining organisiirt uk räise tu oudere spräkemanerhäide önj Europa än büt arks iir en sü nåmd friisk harfsthuuchschölj önj ma ünlike kreatiiwe kurse for biise wåksene än bjarne.

Foon moundis bit fraidis wårde arken däi tisinge for en webraadio produtsiird, wat tu arks tid uner www.friiske.de önjhiird wårde koone. 

## Kiik uk deer
* Friisk Foriining
* Rökefloose
* Et Nordfriisk Teooter
* Frisia Historica
* FUEN
Bidreftsysteem

En **Bidreftsysteem** es en Saamling fan Programi in en Reekenmaskiin, war diarfuar töhopstelt den, dat ön ditdiari Giraat Programi iinrocht uur ken en dat dem diar gur me aarberi ken.

Programi uur fuar en Bidreftsysteem skrewen, en dit dit jit, dat et ek ek ark Program fuar ark Systeem jeft.

## Bikeent Bidreftsysteemi
Me di Jaaren haa di Systeemi jam mal foranert. Bikeent Systeemi wiar of sen:

* C64 (Commodore), 1980er juaren
* Apple, 1980er juaren
* MAC-OS
* DOS, 1970er an 80er juaren
* Windows
* Linux
* iOS
* Android

## Luke uk diar
Android

**Android** es en Bidreftsysteem fuar Smartphones en Tablets, wat üp engelsk üs *Mobile devices* bikeent sen.

Android es üp frii (Open source) Programi āpbecht. Aur Swaarhairen, wat di Nüter fan sok Giraaten bi Google se aarberi hok Giraaten-Firmen sa es uk Shiftphone ön ain Bidreftsysteemi.

Huawei heer en ain Systeem, wat ek muar me Google töhopaarbert.

## Programi (Apps)
Android es sent hok Jaaren fan *Google* aurnomen. Des heer üs en Sjukmaskiin bigent en es mal niisgiirig, wat di Liren me jaar Reekenmaskiin sjuk of maaki.
Di Daatensaamling diarfan uur en broket Krans fan dit wat di *Users* da fuarhaa, en des ken em gur fuar Reklāmi forkoopi.

Apps uur fuaral aur di *Google Play Store * önböören, en diar skel em höm önmel, wan em en App önluki of haa wel. Uk ön di Giraaten skel em hol en Google-Konto haa, dat em "Services" fo fo ken. Diarachter staant man altert uk en Föliging (Tracking) en Protokoliaring
fan dit wat em maaket. Di Programi haa aaftinoch  uk en Föliger of Tracker ön Buurt.
Masi Liren, dānen en Giraat me Android haa, wel dit man ek haa, ja wel en *Googlefrii* Giraat.

### Googlefrii me Aptoide

Som Apps fair em bluat bi di Google Playstore. Wan em des söner Google-Konto haa wel, da ken em jam aaftinoch me di App *Aptoide* dialleer. 

Des App heer Kopiien fan di Apps wat et uk bi Google jeft.

Iin fach jens "Aptoide APK" iin ön di Sjukmaskiin skriif, man ek sa hol aur Google gung.

### Bispöl: Tastatuur-App
Des Giraaten haa jaa  normaal niin Tastatuur, en diarom es diar en Program (Software-Tastatuur) ön. Sok Programi ken um diarfuar iinrocht wiis, dat ja Daaten lees, war iindönen zur, sa das ja des Daaten (Sa üs uk Pasuurter) uk wechstjüüri ken.

## F-Droid
Bi Platforemen sa üs F-Droid uur man Alternatiiwen önböören. Jir kum Apps wat ek seeker sen gaar ek ìin. 

Di Browser *Mozilla Firefox* waar "rensket", dat des Versioon aur F-Droid önböören uur ken. *Duck Duck Go* es jit en Anti-Tracking-Browser, wat em uk söner Google Play Store fo ken.

### Bispölen: Tastatuur-Apps
Bi F-Droid uur Apps sa üs di *Anysoft Keyboard* of *Hacker's Keyboard* önböören.
Fuar Aarberen sa üs ön di Friisk Wikipedia  giar dit *Hacker's Keyboard* rocht gur, aurdat die apart Teeken jüst bi di Bokstaawen staan. Uk di forskelig Klamern ken em recht gut finj en iinseet.

## Friisk ön Reekenmaskiinen
En Reekenmaskiin skel maaki, wat di Nüter wel. Des es me di Handheld Giraaten ek iinfacher uuren, aurdat em ek muar sa fuul foraneri ken.
Wat man aaftinoch giar, dit es, dat di Biskiiren fan di Apps üp di rocht Spraak kum.

"Hoken ek me di Tir giar, di giar me di Tir.", uur sair, en sa skel di Friisk Spraak uk me di Tir gung.

En Saamling diartö jeft et üp Friisk ön Reekenmaskiinen

## Mobilsicher.de
Masi Weeten en Böör jeft et bi Natsir *mobilsicher.de*. Des fair uk Jil fan di Bundsregiaring aurdat  di Staat al ütfünen heer, dat em fuar di  Seekerhair fan sin Daaten war dö ken en uk skel.

Wan em bi en App ek rocht seeker es, da mut em diar uk en Mail henstjüüri en fraagi jens eeđer.

## Luki uk jir
* FDroid ön't Nat 
* www.mobilsicher.de

## Futnooten