open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Krokusen

**Krokusen** (*Crocus*) san en plaantenskööl uun det famile *[[Iridaceae]]*. At jaft diar wel son 90 slacher faan. Uk saweraan hiart diartu.

Jo kem faan Fööraasien, Euroopa an Afrikoo. Daalang wurd jo üüb a hieler welt aptaanj.

## Bilen

Frühlingsblumen Krokus.jpg|Holuns krokusen
Krokusse violett.jpg|Brons krokusen
Krokusse Weiss violett Flensburg Lutherpark.jpg|Krokusen uun Flensborag
Krokus-kih.jpg|Krokus mä en eeben bloos
Husumer Krokusblüte - Schloss vor Husum.jpg|Krokusen bloosne uun Hüsem


## Luke uk diar
Skiremplaanten

**Skiremplaanten** (*Apiaceae*) san en plaantenfamile uun det kategorii *[[Apiales]]*. Diar hiar 434 sköölen mä 3.780 slacher tu. A miast slacher waaks üs en krüüs.

## Onerfamilin
* Apioideae
*: Triibuus: Aciphylleae – Annesorhizeae – Apieae – Bupleureae – Careae – Chamaesieae – Choritaenieae – Coriandreae – Echinophoreae – Erigenieae – Heteromorpheae – Komarovieae – Lichtensteinieae – Marlothielleae – Oenantheae – Phlyctidocarpeae – Pimpinelleae – Pleurospermeae – Pyramidoptereae – Scandiceae – Selineae – Smyrnieae – Tordylieae 
* Azorelloideae
*: Sköölen: Asteriscium – Azorella – Bolax – Bowlesia – Dichosciadium – Dickinsia – Diplaspis – Diposis – Domeykoa – Drusa – Eremocharis – Gymnophyton – Homalocarpus – Klotzschia – Oschatzia – Pozoa – Spananthe
* Mackinlayoideae
*: Sköölen: Actinotus – Apiopetalum – Brachyscias – Centella – Chlaenosciadium – Mackinlaya – Micropleura – Pentapeltis – Schoenolaena – Xanthosia
* Saniculoideae
*: Sköölen:  Actinolema – Alepidea – Arctopus – Astrantia – Eryngium – Hacquetia – Petagnaea – Polemanniopsis – Sanicula – Steganotaenia

## Enkelt sköölen an slacher
: Hünjpitersile (*Aethusa*)
:: Hünjpitersile (*Aethusa cynapium*)
: Dil (*Anethum*)
:: Dil (*Anethum graveolens*)
: Kualewröör (*Anthriscus*)
:: Kerbel (*Anthriscus cerefolium*)
: Silere (*Apium*)
:: Echt Silere (*Apium graveolens*)
::: Silerestaang (Apium graveolens dulce)
::: Silereknol (Apium graveolens rapaceum)
::: Silerekrüüs (Apium graveolens secalinum)
: Köömenplaanten (*Carum*)
:: Köömen, Bruadkrüüs, Seeskrüüs (*Carum carvi*)
: Gaalrutplaanten (*Cicuta*)
:: Gaalrut (*Cicuta virosa*)
: Koriander (*Coriandrum*)
:: Echt Koriander (*Coriandrum sativum*)
: Wochler (*Daucus*)
:: Wil Wochel, Wortel (*Daucus carota*)
::: (Guard-)Wochel, Wortel (*Daucus carota sativus*)
: Maantrau (*Eryngium*)
:: Dünemfisel (*Eryngium maritimum*)
: Fenchel (*Foeniculum*)
:: Fenchel (*Foeniculum vulgare*)
: Pimpinella (*Pimpinella*)
:: Anis (*Pimpinella anisum*)
: Pitersileplaanten (*Petroselinum*)
:: Pitersile (*Petroselinum crispum*)

## Luke uk diar
Buumkaat

At **(Europeesk) Buumkaat** (*Sciurus vulgaris*) as en slach faan gnaudiarten (*Rodentia*) uun det famile *[[Sciuridae]]*. Hat as di iansagst slach faan det skööl *[[Sciurus]]* uun Euroopa.

## Bilen

Bild:Flitzi bearbeitet.jpg |Somerskan
Bild:Schwarzes Eichhörnchen.jpg|Jonkbrün suurt
Bild:Eichhörnchen im Herbst.jpg |Mä *uarpinsler* uun a harewst
File:Eichhörnchen auf Schnee.jpg|Wonterskan


## Spriadkoord

## Luke uk diar
Wretern

A **Wretern** (*Cricetidae*) san en famile faan Tetjdiarten (*Mammalia*) an hiar tu't order faan a Gnaudiarten (*Rodentia*).

## Onerfamilin an enkelt sköölen an slacher
* Wretmüsen (*Arvicolinae*)
: Weederrooten (*Arvicola*)
:: Weederroot (*Arvicola terrestris* of uk *Arvicola amphibius*)
: Biisams (*Ondatra*)
:: Biisam (*Ondatra zibethicus*)
* Hamstern (*Cricetinae*)
* *[[Lophiomyinae]]* 
* *[[Neotominae]]*
* *[[Sigmodontinae]]*
* *[[Tylomyinae]]*

## Luke uk diar
Biibern

**Biibern** (*Castoridae*) san en famile faan tetjdiarten (*Mammalia*) an hiar tu a gnaudiarten (*Rodentia*).

## Slacher
At jaft man tau slacher, eder uun det skööl *[[Castor]]*.
* Europeesk Biiber (*Castor fiber* Linnaeus, 1758)
* Kanaadsk Biiber (*Castor canadensis* Kuhl, 1820)



Tree destroying by beaver.jpg|Biibern kön stark buumer ufgnau.
Liesing Unterlaa Biberdamm 01.jpg|En biiberdoom
Beaver lodge.jpg|Tiaknang faan en biiberhüs
European beaver map (cropped).PNG|Huar di *Europeesk Biiber* lewet.



## Luke uk diar
Amaryllisplaanten

**Amaryllisplaanten** (*Amaryllidaceae*) san en plaantenfamile uun det order faan a spargeloortagen (*Asparagales*).

## Onerfamilin
Diar san trii onerfamilin mä 73 sköölen an amanbi 1600 plaantenslacher:

* *[[Agapanthoideae]]* (Endl.)
*: Skööl: Agapanthus
* *[[Allioideae]]* (Herb.)
*: Sköölen: Allium – Erinna – Gilliesia – Ipheion – Latace – Leucocoryne – Miersia – Nothoscordum – Prototulbaghia – Speea – Trichlora – Tristagma – Tulbaghia
* *[[Amaryllidoideae]]* (Burnett)
*: Sköölen: Acis – Amaryllis – Ammocharis – Apodolirion – Boophone – Brunsvigia – Calostemma – Chlidanthus – Clinanthus – Clivia – Crinum – Crossyne – Cryptostephanus – Cyrtanthus – Eithea – Eucharis – Eucrosia – Eustephia – Galanthus – Gethyllis – Griffinia – Habranthus – Haemanthus – Hannonia – Hessea – Hieronymiella – Hippeastrum – Hymenocallis – Ismene – Lapiedra – Leptochiton – Leucojum – Lycoris – Mathieua – Namaquanula – Narcissus – Nerine – Pamianthe – Pancratium – Paramongaia – Phaedranassa – Phycella – Plagiolirion – Proiphys – Pyrolirion – Rauhia – Scadoxus – Sprekelia – Stenomesson – Sternbergia – Strumaria – Traubia – Ungernia – Urceolina – Vagaria – Worsleya – Zephyranthes

## Enkelt sköölen an slacher
* *[[Agapanthus]]*
* Look (*Allium*) 
*: Pore (*Allium ampeloprasum*)
*: Skalot (*Allium cepa*, mä *Allium ascalonicum*) 
*: Lookskalot (*Allium fistulosum*)
*: Knooplook (*Allium sativum*)
*: Gäärslook (*Allium schoenoprasum*)
*: Baarlook (*Allium ursinum*)
* *[[Amaryllis]]*
* Rederstäären (*Hippeastrum*)
* Aprilbluumen (*Narcissus*) 
*: Puaskruus (*Narcissus pseudonarcissus*)
*: Pingstruus (*Narcissus poeticus*)

## Luke uk diar
Sciuridae

***Sciuridae*** san en famile faan gnaudiarten (*Rodentia*). Diar hiart uk det buumkaat tu. At jaft wel son 280 slacher uun 51 sköölen.

## Onerfamilin an enkelt slacher
* Callosciurinae / Nannosciurinae
*: Funambulini
*: Exilisciurini
*: Nannosciurini

* Ratufinae
*:: Ratufa

* Sciurillinae
*:: Sciurillus

* Sciurinae
*: Sciurini
*:: Buumkaater (*Sciurus*)
*::: Buumkaat (*Sciurus vulgaris*)
*: Pteromyini
*:: *Pteromys*
*::: *Pteromys volans*

* Xerinae
*: Marmotini
*:: Marmoten, Murmeldiarten (*Marmota*)
*: Protoxerini
*: Xerini

## Luke uk diar
Buumkaater

**Buumkaater** (*Sciurus*) san en skööl faan gnaudiarten (*Rodentia*). Diar jaft at 28 ünlik slacher faan. A miasten lewe uun Ameerikoo. Uun Euroopa lewet man ään slach: Sciurus vulgaris. 

## Beskriiwang
Buumkaater lewe uun a tanen. Jo freed siad an früchten, hünjmotsen an insekten, man uk fögelaier an jöönkin. Hör gratst fiinden san gripfögler an huarmer.

Jo kön bit 12 juar ual wurd.

Di wedenskapelk nööm „Sciurus“ komt faan ualgreks „skia“ (skaad) an „oura“ (stört).

## Slacher
S. aberti – S. aestuans – S. alleni – S. anomalus – S. arizonensis – S. aureogaster – S. carolinensis – S. colliaei – S. deppei – S. flammifer – S. gilvigularis – S. granatensis – S. griseus – S. ignitus – S. igniventris – S. lis – S. nayaritensis – S. niger – S. oculatus – †S. olsoni – S. pucheranii – S. pyrrhinus – S. richmondi – S. sanborni – S. spadiceus – S. stramineus – S. variegatoides – S. vulgaris – S. yucatanensis
#### Enkelt slacher
* (Europeesk) Buumkaat (*Sciurus vulgaris*)

## Luke uk diar
Sciurini

***Sciurini*** san sköölen faan gnaudiarten (*Rodentia*), diar üüb buumer lewe. Jo like aaltumaal at buumkaat. At jaft fiiw sköölen mä 35 slacher. A miasten hiar tu det skööl *[[Sciurus]]*.

## Sköölen
* Buumkaater (*Sciurus*)
* *[[Syntheosciurus]]* (uun Madelameerikoo)
* *[[Microsciurus]]* (uun Ameerikoo)
* *[[Rheithrosciurus]]* (üüb Borneo)
* *[[Tamiasciurus]]*

## Luke uk diar
Sciuromorpha

***Sciuromorpha*** san en onerorder faan a Gnaudiarten (*Rodentia*) mä trii familin.

## Familin
* Aplodontiidae
:: Aplodontia
::: Aplodontia rufa

* Sliapmüsen (Gliridae)

* Sciuridae
: Sciurinae
:: Buumkaater (*Sciurus*)
::: Buumkaat (Kaateeker) (*Sciurus vulgaris*)
: Xerinae
:: Marmoten, Murmeldiarten (*Marmota*)

## Luke uk diar
Glycerin

**Glycerin** (faan greks *glykerós* ‚swet‘, het uk **glycerol** of **glyzerin**) as di bekäänd nööm för **Propan-1,2,3-triol**. Glycerin as di ianfachst triiwäärdag alkohol. Diaram as *glycerol* eegentelk di rocht nööm.

Glycerin komt uun arke natüürelk fäät of ööle föör, an spelet en grat rol bi a stoofwaksel.

Wan glycerin uun't iidj brükt woort, het det **E 422**.

## Bilen

Sample of Glycerine.jpg|Glycerin



## Kwelen


## Luke uk diar
Baas

En **baas** (mä en wok 's', faan greks *βάση*, basé "grünjlaag") as en cheemisk ferbinjang, diar hydroxid-ionen (OH−) abpau koon an di pH-wäärs huuchsaat. Hydroxid-ionen tji protoonen faan en süren uf.

*Baasen* san det jinstak faan *süren*, an jo kön enööder jinsidjag apheew.

## Apheewen faan baas an süren
Natronbaas an saaltsüren heew enööder ap: 
: \mathrm{3. \ Na^+ + OH^- + H_3O^+ + Cl^- \ \rightleftharpoons \ Na^+ + Cl^- + 2 \ H_2O}
:Natronbaas + saaltsüren wurd tu naatriumkloriid (NaCl, *saalt*), diar uun weeder apliaset as.

## Luke uk diar
* Süren
PH wäärs

A **pH wäärs** as en miat diarför, of en liasang sür of baasisk as. 

Di nööm komt faan't latiinsk uf an stäänt för: *<big>p</big>otentia <big>H</big>ydrogenii* (= *määcht faan [[weederstoof]]*).

## Bestemang
Di pH wäärs as di negatiif 10er logarithmus faan a weederstoof-ionen-aktiwiteet:

:p\mathrm H = - \log_{10} a\left(\mathrm H^+\right)\  &nbsp;amkiard:&nbsp; a\left(\mathrm H^+\right) = 10^{-p\mathrm H}\ 

Uun liasangen as di pH wäärs di negatiif 10er logarithmus faan det konsentratsion *c* faan a Oxoniumionen (H3O+) uun mol per liter:

:p\textrm H = - \log_{10} \left(c\mathrm{(H_3O^+) \cdot \frac{l}{mol}} \right) &nbsp;amkiard:&nbsp; c\left(\mathrm{H_3O^+}\right) = 10^{-p \mathrm H} \, \mathrm{\frac{mol}{l}}

## Bispalen

## Luke uk diar
Liliales

***Liliales***, a **Lilienoortagen** san en order faan bloosenplaanten mä 10 plaantenfamilin.

## Familin

* Alstroemeriaceae, mä Luzuriagaceae
* Campynemataceae
* Colchicaceae
* Corsiaceae
* Lilienplaanten (*Liliaceae*)
* Melanthiaceae
* Petermanniaceae, mä ään slach: *[[Petermannia cirrosa]]*
* Philesiaceae
* Rhipogonaceae, mä ian skööl: *[[Rhipogonum]]*
* Smilacaceae

## Luke uk diar
Naatriumhüdroksiid

**Naatriumhüdroksiid** (of **Ätznatron**), **NaOH**, as en witj polwer, diar ham gud uun weeder apliaset an woort diar tu naatronbaas. Mä't kööldioxid uun a loft reagiaret hat tu Naatriumhüdrogeenkarbonaat (NaHCO3, det as det naatriumsaalt faan köölsüren) an skal diaram loftsacht apwaaret wurd.

## Kwelen


## Luke uk diar
Stoofwaksel

**Stoofwaksel** (of **metabolismus**) as en betiaknang för aal a cheemisk föörgunger uun en laben organismus. 

## Stoofwaksel bi ünlik organismen
Plaanten an bakteerien bedriiw photosynthees. Jo brük det energii faan't laacht, am kööldioxid (CO2), weeder an ööder materiol amtusaaten för hör aanj organismus.

Diarten an uk di minsk ferdau hör iidj, det san fööraal köölhüdraaten, protein an fäät an saat det am.

## Luke uk diar
Footosüntees

**Footosüntees** (ualgreks  *phōs* „laacht“ an  *sýnthesis* „tuupsaaten“) as det produksion faan huuchwäärdag orgaanisk materiool an sürstoof mä't halep faan det energii uun laacht. Hat woort faan plaanten an bakteerien bedrewen.

## Bispal
6 HO + 6 CO → CHO + 6 O
6 weeder + 6 köölsüren → (+laacht, energii) → 1 glukoos + 6 sürstoof

## Luke uk diar
Chloroplast

**Chloroplasten** (faan  ** „green“ an  *plastós* „furemt“) san sel-dialen faan green algen an huuger plaanten, diar photosynthese bedriiw. 

Bi huuger plaanten jaft at noch en fiiner iindialang tu chromoplasten, leukoplasten (amyloplasten an elaioplasten), etioplasten an gerontoplasten, det san ales plastiden.

## Apbau
Liküs mitochondrien haa chloroplasten en aanj DNS an uk aanj ribosoomen. Det cytoplasma banen uun het stroma. Troch det stroma ferluup thylakoid-membraanen. Jodiar membraanen lei auerenööder an son bonk het granum. Uun a membraanen as det green chlorophyll. Hat koon det energii faan't laacht apnem an saat det am tu ATP, ADP an phosphat. ATP woort brükt, am faan CO<sub>2</sub> an weeder glucose tu maagin. 

## Luke uk diar
* Kromosoom
* Photosynthese
* Chloroplastida
Glukoos

**Glukoos**, uk **Glucose** (faan  ‚swet‘) of **drüüwensoker** as en monosaccharid (ianfachsoker) an hiart sodenang tu a köölhüdraaten.

Diar san tau slacher: **<small>D</small>-glukoos** an **<small>L</small>-glukoos**. Uun a natüür komt oober bluas D-glukoos föör. Hat woort uk **dextrose** näämd.

## Föörkemen
Drüüwensoker as üs baustian uk uun taufachsokern banen, so üs uun laktoos (*moolksoker*) of saccharoos (*röörsoker*, *rööwensoker*) an uk uun muarfachsokern üs raffinoos an polysacchariden üs starken, glykogen of celluloos.

Glukoos woort faan meis of irpler wonen, diarfaan komt uk di ual nööm *starkensoker*.

## Kwelen


## Luke uk diar
* Köölhüdraaten
Naatriumhüdrogeenkarbonaat

**Naatriumhüdrogeenkarbonaat** (of uk: **Naatron**) as det naatriumsaalt faan köölsüren mä det formel NaHCO3. Ei ferwaksle mä Naatriumkarbonaat (Soda, Na2CO3) of Naatriumhüdroksiid (Ätznatron, NaOH)!

## Ööder nöömer
Naatriumhüdrogeenkarbonaat het uk *dobeltköölsür naatron* of *naatriumbikarbonaat*, det as oober ei gans rocht.

Hat woort ferkääft üs *Speisesoda*, *Backsoda*, *Speisenatron* of *Bullrich-Salz* an *Kaiser Natron*.

## Brük (bispalen)
Naatriumhüdrogeenkarbonaat woort fööraal üs baagpolwer brükt. Man diar san uk noch ööder mögelkhaiden:
* üs baagpolwer
* üs spruudelpolwer
* tu tespotsin
* jin suadsiisen
* uun a medesiin
* bi't ütjstoopin faan diarten
* uun a büürerei jin swaampen
* uun saupolwer
* tu potsin an redin
* tu köögin mä bongfrüchten
* för en frisken stirem uun keelskaaben of sekreeten
* jin miiren
* jin hard weeder

## Futnuuten


## Luke uk diar
Naatronbaas

**Naatronbaas** as uun weeder apliaset Naatriumhüdroksiid (NaOH). Son liasang as baasisk.

Natriumhüdroksiid liaset ham gud uun weeder ap. Hat woort tu redin brükt, koon oober hidj an uug uungrip.

## Futnuuten
Cola

**Cola** of **Kola** as en spruudel mä kofein, soker an köölsüren.

## Wat diar banen as
Cola woort fööraal faan't kolanöd maaget, diar as föl kofein uun. An do kem diar bleeden faan't ruadholt (*Erythroxylum*) tu. Sant 1902 woort ei muar di cocastrük (*Erythroxylum coca*) brükt, auer diar kokain uun as. Oober uk ööder *Erythroxylum*-slacher hual föl kofein.

Di smaag woort oober uk noch faan ööder gewürtsen bestemet. Det san wanile, kaneel, neegelken, koriander an flook öödern.

## Markin
Det bekäändst marke as was *Coca-Cola*, man mä a tidj kaam diar muar onernemen tu, uun Ameerikoo as det fööraal *Pepsi-Cola*. Uun Sjiisklun käänt'am noch *Afri-Cola* an *Fritz-Kola*.

Cola woort hal mä rum of whisky misket. Do smääkt di alkohol ei so bater.

## Luke uk diar
Kolabuumer

**Kolabuumer** (*Cola*) san en plaantenskööl uun det onerfamile faan a *Sjonkbuumer* (*Sterculioideae*). Jo hiar tu't famile *[[Malvaceae]]*. Jo lewe uun Afrikoo. Diar jaft at amanbi 100 slacher faan.

## Kolanöd

Faan det Kolanöd woort Cola maaget.

## Luke uk diar
Cola (muardüüdag)

Wat menst dü?

* Cola, di drank
* Cola (skööl), a Kolabuumer

* Kola Hualeweilun (Ruslun)
* Lunkreis Kola (Rajon) uun't Oblast Murmansk
* Kola (Stääd) uun a Rajon Kola
Sesamstruat

***Sesamstraße*** (***Sesamstruat***) as en amerikoonsk fernseerä för jongen. Hat as ütjsoocht wurden faan Jim Henson. Det program begand iarst uun Ameerikoo, kaam do oober 1973 auer tu Sjiisklun.

Mä't *Sesamstruat* skul letj jongen neiskiarag wurd üüb't leesen, skriiwen an reegnin.

## Luke uk diar
Malwenplaanten

**Malwenplaanten** (*Malvaceae)* san en plaantenfamile uun det kategorii faan a *[[Malvales]]*. Diar hiar 243 sköölen mä amanbi 4.300 slacher tu. 

## Onerfamilin
Bombacoideae – Brownlowioideae – Byttnerioideae – Dombeyoideae – Grewioideae – Helicteroideae – Malvoideae – Sterculioideae – Tilioideae

#### Enkelt slacher
: Aabenbruadbuumer (*Adansonia*)
:: Baobab (*Adansonia digitata*)
: Stookruusen (*Alcea*)
:: Stookruus (*Alcea rosea*)
: Kolabuumer (*Cola*)
: Hibiskus (*Hibiscus*)
: Malwen (*Malva*)
:: Sees (*Malva neglecta*)
: Kakaobuumer (Theobroma)
:: Kakaobuum (Theobroma cacao)

## Luke uk diar
Eetjsüren

**Eetjsüren** (uk *Ethansüren*, ) as en süren saner klöör, mä en starken stirem. Uun't iidj feert hat det numer *E&nbsp;260*. Uun weeder liaset eetjsüren woort miast eetj näämd. Saalten an estern faan eetjsüren het *[[Acetat]]*.

## Eetj

**Eetj** (lat. *Acetum*) smääkt sür an woort üs gewürts brükt, of am iidj linger aptuwaarin.

Wan dü eetj uun en looden kääfst, san diar tesken 5 % an 15 % eetjsüren uun. Miast san det so am 5 %.

## Kwelen


## Luke uk diar

* Acetyl
Acetat

En **acetat** as det saalt of en ester faan eetjsüren. 

Saalten haa det struktuur CH3COO−M+ (M+ as en kation).

Estern haa det struktuur CH3COOR (R as di rest).

## Luke uk diar
Algen

**Algen** san eukarioten, diar uun't weeder lewe. Algen san nian order faan a biologii. Det kön green algen, brün algen of ruad algen wees.

Uk blä algen het algen, jo san oober nian eukarioten, man hiar tu a prokarioten.

## Bilen

Batrachospermum moniliforme.jpg|En ruad alge
Diatoms through the microscope.jpg|Diatomeen
Luftalge Trentepohlia aurea OhWeh-003.jpg|Loftalgen



## Luke uk diar
* 
* Song
Chlorophyll

**Chlorophyll** (faan ualgreks  *chlōrós* „laachtgreen“ an  *phýllon* „bleed“) woort uk *bleedgreen* näämd an as di nööm faan en hialer rä ünlik materiolen. Jo wurd faan organismen apbaud, diar photosynthese bedriiw. Fööraal plaanten wurd green faan chlorophyll. Man at jaft uk algen an bakteerien, diar photosynthese bedriiw.

## Föörkemen
Uun green plaanten as föl chlorophyll. Det toofel wiset di uundial faan chlorophyll *a* an *b* bereegent üüb 100&nbsp;g:

## Luke uk diar
Jakobskrüskrüüs

At **Jakobskrüskrüüs** (*Senecio jacobaea* of uk *Jacobaea vulgaris*) as en plaantenslach uun det famile faan a Kurewbloosen (Asteraceae).

## Bedüüdang
Det krüüs woort goorei hal sen, auer diar Pyrrolizidinalkaloiden uun san. Wan hingster an beesten det mä't fooder freed, kön jo kraank wurd an uk sterew. Sjep an siigen kön det beeder uf.

## Bilen

Senecio jacobaea - Le Sénécon jacobée - Jakobs-Greiskraut - Jacobskuiskruid - 3.JPG|*Jacobaea vulgaris*


## Luke uk diar

*
Siigen

**Siigen** (*Capra*) san en skööl faan hurndiarten mä 10 slacher. A miast slacher (*) wurd üs **Stianroom** betiakent. At Hüs Siig komt faan *Capra aegagrus* uf. 

## Slacher

## Spriadkoord

## Luke uk diar
Stookruusen

**Stookruusen** (*Alcea*) san en skööl faan bloosenplaanten mä amanbi 60 slacher. Jo hiar tu det famile faan a Malwenplaanten (Malvaceae). A miasten lewe uun Uast- an Süüdeuroopa, man uk uun Süüdwaast- an Madelaasien.

## Slacher

A. abchazica – A. acaulis – A. afghanica – A. angulata – A. antoninae – A. apterocarpa – A. arbelensis – A. assadii – A. aucheri – A. baldshuanica – A. biennis – A. calvertii – A. chrysantha – A. damascena – A. denudata – A. digitata – A. dissecta – A. djahromi – A. excubita – A. fasciculiflora – A. ficifolia – A. flavovirens – A. freyniana – A. froloviana – A. galilaea – A. ghahremanii – A. gorganica – A. heldreichii – A. hohenackeri – A. hyrcana – A. ilamica – A. iranshahrii – A. karakalensis – A. karsiana – A. koelzii – A. kopetdaghensis – A. kuhsanguia – A. kurdica – A. kusjariensis – A. lasiocalycina – A. lavateriflora – A. lenkoranica – A. litvinovii – A. loftusii – A. longipedicellata – A. mazandaranica – A. mosulensis – A. mozaffarianii – A. nikitinii – A. nudiflora – A. peduncularis – A. pisidica – A. popovii – A. rechingeri – A. remotiflora – A. rhyticarpa – A. rosea – A. rosulata – A. rufescens – A. rugosa – A. scabridula – A. schirazana – A. semnanica – A. setosa – A. sophiae – A. sosnovskyi – A. sotudehi – A. striata – A. sulphurea – A. sycophylla – A. tabrisiana – A. talassica – A. tarica – A. teheranica – A. tholozanii – A. transcaucasica – A. turcomanica – A. turkeviczii – A. vameghii – A. wilhelminae – A. woronowii – A. xanthochlora

## Enkelt slacher
* Stookruus (*Alcea rosea*)

## Luke uk diar
Siig

At (Hüs-)**Siig** (*Capra aegagrus hircus* of *Capra hircus*) as efter di hünj an tuup mä det sjep ian faan a iarst hüsdiarten, diar a minsk aptaanj hää. Hat hiart tu't skööl faan a Siigen (Capra) an sodenang tu't famile faan a Hurndiarten (Bovidae).

Diar jaft at en hialer rä rasen faan.

Siigen wurd häälen för moolk, flääsk, leeder an ol (angoora, kaschmiir).

## Luke uk diar
Echt Swin

**Echt Swin** (*Suidae*) san en famile faan Tetjdiarten (*Mammalia*). Diar hiar 6 sköölen mä knaap 20 slacher tu.

## Sköölen
* *[[Sus]]* : 10 slacher, uk det Wil Swin an det Hüsswin
* *[[Porcula]]* : 1 slach
* *[[Potamochoerus]]* : 2 slacher
* *[[Hylochoerus]]* : 1 slach
* Uartswin (*Phacochoerus*) : 2 slacher uun Afrikoo
* *[[Babyrousa]]* : lewe üüb det eilun Sulawesi

## Luke uk diar
Swin (Skööl)

**Swin** (*Sus*) san en skööl faan Tetjdiarten (*Mammalia*) uun det famile faan a Echt Swin (*Suidae*). Diar hiar wel son 10 slacher tu.

## Slacher
* saner uarten of biard:
** Wilswin (*Sus scrofa*), diar komt det Hüsswin (*Sus scrofa domestica*) faan uf.
** Letj Wilswin (iar: *Sus salvanius*, daalang: *Porcula silvania*)
* mä biard:
** Biardswin (*Sus barbatus*)
** Palawan-Biardswin (*Sus ahoenobarbus*)
* mä uarten:
** *[[Sus bucculentus]]*
** *[[Sus cebifrons]]*
** *[[Sus celebensis]]*
** *[[Sus oliveri]]*
** *[[Sus philippensis]]*
** *[[Sus verrucosus]]*

## Luke uk diar
Hipos

**Hipos**,  **Flödjhängste** (*Hippopotamidae*) san en famile faan Tetjdiarten (*Mammalia*), huar't man tau slacher faan jaft:
* *Hippopotamus*
*: Grat Hipo (*Hippopotamus amphibius*)
* *Choeropsis*
*: Letj Hipo (*Choeropsis liberiensis*)

## Beskriiwang
Hipos lewe uun Afrikoo süüdelk faan a Sahara. Likes dat jo üüb sjiisk 'Flusspferd' of 'Nilpferd' het, haa jo niks mä hingster tu dun. Apartagerwiis san jo nai mä Waalen.

## Ufstamang

## Luke uk diar
Wilswin

At **Wilswin** (*Sus scrofa*) as en Tetjdiart (*Mammalia*) uun det famile faan a Echt Swin (*Suidae*). Hat lewet iar uun Euraasien, daalang üüb a hialer welt.

Wilswin freed ales an kön jo gud uunpaase. Jo san ei baang för minsken. 

Faan't Wilswin komt det Hüsswin uf, so üs wi det daalang kään.

## Bilen

Sus_scrofa_1_-_Otter,_Owl,_and_Wildlife_Park.jpg|Sög mä gris
Gewaff.jpg|Huktes faan en Wilswin
Sus_scrofa_range_map.jpg|Spriadkoord: iar (green) an daalang uk (blä)
DE-ST 15-0-91-241 Woerlitz COA.png|Wilswin uun en woopen
2020-06-21 - Wildschweinzaun ins Watt.jpg|Wilswinstaach uun a waas tesken Sjiisklun an Denemark


## Luke uk diar
Eerdööle

**Eerdööle** as en natüürelk mineraal, an diar as köölweederstoof uun.

Am diar bitukemen, skel hööl jip iinuun a eerd bööret wurd. Al uun a 1850er juaren begand am diarmä uun Nuurdsjiisklun.

Uun eerdööle steget föl energii, an diar woort struum mä maaget an bal arke auto of lastwaanj keert diar mä. Man uk am plastik tu maagin, as eerdööle wäärsfol. 

Auer diar so föl mä maaget wurd koon, het det uk *suart [[gul]]*.

## Eerdööle-produkten

## Bilen

Erd%C3%B6lbohrloch.png|Mä sok böörern wurd jip hööl iinuun a eerd bööret.
Erd%C3%B6l_Bohrturm.jpg|Faan son böörtürn ütj woort diar deel bööret.
Oil_well_scheme.svg|Det as en pomp, diar det ööle efter boowen pompet.
Oil_well.jpg|Sok pompen stun uk uun Nuurdsjiisklun ambi.


## Luke uk diar
Köölweederstoof

**Köölweederstoof** (*Hydrokarbon*) het en skööl faan cheemisk ferbinjangen, huar bluas köölstoof an weederstoof uun as. Jo hual föl energii an haa diaram en grat bedüüdang uun a industrii.

## Bispalen

Methane-2D-stereo.svg|Methan
Ethan Keilstrich.svg|Ethan
Ethene structural.svg|Ethen
Propene-2D-flat.svg|Propen
Ethyne-2D-flat.png|Ethin
BenzGrenz1.png|Benzol


## Föörkemen
Köölweederstoof komt uun a natüür uun eerdööle, eerdgas of kööl föör. Man uk plaanten haa diar föl faan. 

## Luke uk diar
Waasterhiird

Bit 1864 wiar at **Waasterhiird** en hiird uun't könangrik Denemark. Diar hiard a saarpen Njiblem (dialwiis), Guatang, Boragsem, Wiisem, Ödersem an at sarkspal St. Laurentii mä Söderaanj üüb Waasterlun-Feer tu. Tu det *Waasterhiird* hiard uk Oomram mä tu. 

At Waasterhiird wiar en könangriksenklave. Trinjam lai det Hertoochdoom Schleswig mä't Ribe Amt an Tønder Amt.

## Koord

Vesterlandf%C3%B8r_og_Amrum.png|Koord faan't *Waasterhiird*


## Luke uk diar
* Waasterlun-Feer
Hiird/öö

**Hiirden** wiar ferwaltangsiindialangen uun Skandinaawien, fööraal uun Denemark, man uk uun't Hertoochdoom Schleswig.

Uun ööder spriaken sait am *Harde* (huuchsjiisk), plaatsjiisk *Harr*, sweedsk *härad* (ualsweedsk *hæraþ*), isluns *hérað*, däänsk/noorsk *herred* (nei-noorsk: *herad*). An üüb ingelsk: *hundred* (= hunert).

## Hiirden uun Denemark

## Luke uk diar
Industrii

**Industrii** (det komt faan't latiinsk wurd *industria* uf an ment so föl üs *flitj*) as di dial faan't wiartskap, huar't am det produksion of ferwerkin faan waaren gongt. 

Uun't jindial tu't hoonwerk woort uun a industrii det werk apdiald, an di enkelt (hoon-)werker werket bluas noch bi ian steed faan't produksioonskeed. Diaram san industriiuunlaagen miast temelk grat an het *[[fabrik]]*.

Kääntiaken faan industriiproduksion san:
# Mechanisiarang - diar wurd föl maskiinen iinsaat
# Automatisiarang - di ufluup faan't werk as leewen di salew
# Spezialisiarang - di enkelt (hoon-)werker of injenöör käänt ham bluas mä san uundial faan't produksioonskeed gud ütj

Det wurd *industrii* woort oober uk diar brükt, huar grat onernemen uun't spal san. t.b. *musiikindustrii*.

## Luke uk diar
Hoonwerk

**Hoonwerk** (det wurd as en auersaatang faan't latiinsk *opus manuum* of greks χειρουργία *cheirurgía*) as det maagin faan besteld waaren. Diarjin stäänt a industrii, diar waaren uun grat staktaalen maaget, an jo do auer a hanel ferkääft.

Kääntiaken faan't hoonwerk as, dat di hoonwerker di gratst dial faan't werk salew maaget.

Hoker en hoonwerk liard hää, as en *ge'sel*. En gesel, di en bedriif feer wal, skal en *määster*preew maage. 

## Luke uk diar
Suina

**Suina** san en onerorder faan a *[[Artiodactyla]]* (Paartuanet Klooksdiarten). 

## Familin
* Hipos (*Hippopotamidae*)
* Echt Swin (*Suidae*)
* Naawelswin (*Tayassuidae*)

## Luke uk diar
Letj Wilswin

At **Letj Wilswin** (*Porcula salvania* of uk *Sus salvanius*) as en slach faan Tetjdiarten (*Mammalia*) uun det famile faan a Echt Swin (*Suidae*). Hat as det letjst swin auerhood, an diar jaft at man bluas uun Indien noch högen faan.

## Luke uk diar
Uasterlun-Feer

**Uasterlun-Feer** as di uastelk dial faan Feer.

Bit 1864 wiar Waasterlun-Feer en hiird uun't könangrik Denemark. Diar hiard a saarpen Njiblem (dialwiis), Guatang, Boragsem, Wiisem an at sarkspal St. Laurentii mä Söderaanj tu. Tu det *[[Waasterhiird]]* uun't Ribe Amt hiard uk Oomram mä tu. 

Uasterlun-Feer mä't huuwenstääd Wik hiard tu't Tønder Amt uun't Hertoochdoom Schleswig.

An uk daalang noch woort üüb Waasterlun-Feer föl muar fering snaaket üs uun't uasten. 

## Koorden

Datei:Ducatus Sleswicum sive Iutia Australis -map of Johannes Blaeu.jpg|Üüb det koord faan 1652 könst dü sä, hü Feer apdiald wiar
Datei:Halligen 1858.png|Üüb det Halgen-koord faan 1858 as Uasterlun-Feer gud tu käänen
Datei:Fohr-kort.gif|Ual koord faan amanbi 1864
Datei:Slesvig-counties.png|Hiirdeniindialang uun't Hertoochdoom Schleswig bit 1864 (*3i*&nbsp;=&nbsp;Uasterlun-Feer)
Sulawesi

**Sulawesi** (iar uk *Celebes*) as en indoneesk eilun tesken Borneo an Nei-Guinea mä en grate faan 189.216 km². 

A miast minsken lewe uun't süüdwaasten trinjam Makassar an uun't nuurden trinjam Manado, Kota Gorontalo, Poso, Palu an Luwuk.

## Prowinsen
* Gorontalo
* Sulawesi Barat (Waast-Sulawesi)
* Sulawesi Selatan (Süüd-Sulawesi)
* Sulawesi Tengah (Madel-Sulawesi)
* Sulawesi Tenggara (Süüduast-Sulawesi)
* Sulawesi Utara (Nuurd-Sulawesi)

## Spriaken üüb Sulawesi

## Luke uk diar
Borneo

**Borneo** as en eilun uun Süüduastaasien. Hat as mä en grate faan 751.936&nbsp;km² efter Greenlun an Nei-Guinea det traadgratst eilun üüb a eerd. Borneo hiart tu trii stooten: Indoneesien, Malaysia an Brunei. 

Uun Indoneesien sai's tu det eilun **Kalimantan**. Dialwiis men jo mä didiar nööm oober uk bluas di indoneesk dial uun't süüden faan't eilun.

## Stääden
A tjiin gratst stääden üüb Borneo san:

## Luke uk diar
Guineawirem

A **Guineawirem** (*Dracunculus medinensis*) as en slach faan Triadwirmer (*Nematoda*). Hi komt auer't drankweeder iinuun't lif faan di minsk an bööret ham do troch't hidj weder ütj.

## Kraankhaid ''Dracontiasis''

## Luke uk diar
Triadwirmer

A **Triadwirmer** of **Nematooden** (*Nematoda*, faan greks  ‚triad‘) san en stam faan diarten mä amanbi 20.000 slacher.

Det san miast letj witj wirmer, diar't hal wiat an warem haa mei. Fölen lewe üs parasiiten.

## Ordern
Det iindialang tu klasen an onerklasen as ei gans seeker. Man diar san wel son gud 20 ordern:
* Adenophorea / Chromadorea
*:: Araeolaimida – Ascaridida – Benthimermithida – Chromadorida – Desmodorida – Desmoscolecida – Monhysterida – Oxyurida – Plectida – Rhabditida – Rhigonematida
* Enoplea
*: Enoplia
*:: Enoplida – Isolaimida – Marimermithida – Oncholaimida – Stichosomida – Triplonchida – Tripylida
*: Dorylaimia
*:: Dioctophymida – Dorylaimida – Mermithida – Mononchida – Trichocephalida

## Enkelt slacher
* Ascaridida 
: Ascarididae
:: *[[Ophidascaris]]*
::: *[[Ophidascaris robertsi]]*
* Rhabditida
: Dracunculidae
:: *[[Dracunculus]]*
::: *[[Guineawirem]]* (*[[Dracunculus medinensis]]*)
* Trichocephalida
: Trichinellidae
:: Trichiinen (*[[Trichinella]]*)

## Luke uk diar
Iberoromaans spriaken

__NOTOC__

**Iberoromaans(k) spriaken** san romaansk spriaken, diar üüb't Ibeerisk Hualeweilun snaaket wurd. Jo hiar tuup mä a Galloromaans spriaken tu a Waastromaans spriaken.

## Ütjbriaden

## Iindialang


* Spoonsk
* Portugiisk
* Galicisk
* Aragoneesk
* Astuurisk/Asturleoneesk
* Katalaans (?)
* Ladino

### Katalaans
Of uk det katalaans diar mä tu tääld wurd koon, as ei gans seeker. Hat as aal wat naier mä't fransöösk üs jo ööder spriaken. 

### Ladino
Ladino of uk *juuden-spoonsk* woort daalang fööraal uun a Türkei an uun Israel snaaket.
Flääsk

Mä **flääsk** (ualhuuchsjiisk *fleisc*) men wi miast det *muskelflääsk* faan diarten, diar wi iidj. Det san uun Nuurdfresklun fööraal beestenflääsk an swinflääsk, man uk fögelflääsk of sjepflääsk woort hal eden. 

Det wurd *flääsk* woort oober uk brükt för kraaben (porenflääsk) of wokdiarten (heesenflääsk).

An uk det frücht*flääsk* faan aapler of ööder früchten het so.

Bi fask brükt am det wurd oober miast ei: *As det fask of flääsk* ?

## Spreegwurden
* Beeder en lüs uun a kual üs goornian ***flääsk***.
* Am feit ei lacht en stak ***flääsk*** saner knook.
* Faan en oks könst ei muar ferlang üs en stak ***flääsk***.

## Futnuuten


## Luke uk diar
Tønder Amt

**Tønder Amt** wiar bit 1864 en amt uun't Hertoochdoom Schleswig, an faan 1920 bit 1970 en amt uun Denemark.

Faan 1864 bit 1920 wiar diar di nuurdelk dial faan a Kreis Tondern.

## Hiirden
Uun't Tønder Amt (efter 1920) wiar trii hiirden:
* Hviding
* Slogs
* Tønder, Højer og Lø

Efter't komunaalreform faan 1970 as det Tønder Amt apdiald wurd tu't Ribe Amt an Sønderjyllands Amt.

Tu't Sønderjyllands Amt kaam:
* Bredebro
* Gram
* Højer
* Løgumkloster
* Nørre-Ragnstrup
* Skærbæk
* Tønder
* Tinglev

## Luke uk diar
* Kreis Südtondern
Ribe Amt

Di gratst dial faan't **Ribe Amt** hiard bit 1864 tu't Hertoochdoom Schleswig, man diar wiar uk könangriksenklaven uun, diar tu't könangrik Denemark hiard, det wiar at Waasterhiird mä Waasterlun-Feer an Oomram, List üüb Sal an di süüdelk dial faan Röm.

Sant 2007 as Ribe Amt en dial faan't Regiuun Syddanmark.

## Hiirden
Uun't Ribe Amt wiar aacht hiirden:
*Anst Herred
*Gørding Herred
*Malt Herred
*Ribe Herred
*Skast Herred
*Slavs Herred
*Vester Horne Herred
*Øster Horne Herred

An trii hanelsstääd (*købstæderne*):
*Ribe
*Varde
*Esbjerg

Efter't komunaalreform faan 1970 kaam sääks sarkspalen tu't Vejle Amt: 
* Seest Sogn kaam tu't Kolding Komuun
* Hjarup Sogn 
* Vamdrup Sogn kaam tu't Vamdrup Komuun 
* Jordrup Sogn 
* Lejrskov Sogn 
* Skanderup Sogn kaam tu't Lunderskov Komuun

Di gratst dial hiart daalang tu't Esbjerg Komuun.

## Koorden
Könangriksenklaven

A **könangriksenklaven** wiar enkelt regiuunen bi't jütsk westküst, diar bit 1864 tu't Ribe Stift an diarmä tu't könangrik Denemark hiard. Trinjam lai regiuunen, diar tu't Hertoochdoom Schleswig hiard: Ribe Amt an Tønder Amt.

## Enklaven
* Frøs Herred
* Hviding Herred
* Tønder, Højer og Lø Herred
*: mä di süüdelk dial faan Röm
* Oomram
* Waasterlun-Feer
* List üüb Sal
Hüseesel

A **Hüseesel** of man ianfach **Eesel** (*Equus asinus asinus*) as en hüsdiart, diar üüb a hialer welt föörkomt. Hi komt faan di Echt Eesel (*Equus asinus*) uf.

## Krüsangen
Eesler san nai mä hingster an kön mäenööder krüsagt wurd:
* Snütjeesel (*hinnus*) – krüsang faan en springhingst an en eeselhoos
* Snütjdiart of uk *Muuli* (*mulus*) – krüsang faan en springeesel an en (hingst)hoos
An do jaft at uk noch Seesel, det san krüsangen mä't Seebra.


Hinny2.jpg|Snütjeesel(ingelsk: Hinny)
Juancito.jpg|Snütjdiartof uk: Muuli
Zonkey.jpg|Seesel(ingelsk: Zonkey)


## Luke uk diar
Echt Eesel

A **Echt Eesel** of **Afrikoonsk Aesel** (*Equus asinus*) as en Tetjdiart uun det famile faan a Hingster (*Equidae*). Faan ham komt di Hüseesel (*Equus asinus asinus*) uf.

## Onerslacher
* Hüseesel (*E. a. asinus*)
* Wileesel (*E. a. africanus*), woorskiinelk ütjstürwen
* *E. a. melkeinsis*, ütjstürwen
* Somali Wileesel (*E. a. somaliensis*)

Donkey in Clovelly, North Devon, England.jpg|*E. a. asinus*
Bonaire's Critically-Endangered Nubian Wild Ass.jpg|*E. a. africanus*
Somali Wild Ass mother and foal.jpg|*E. a. somaliensis*



## Luke uk diar
Katalaans spriak

__NOTOC__

**Katalaans** (*català* [] üüb uastkatalaans, [] üüb waastkatalaans) as en romaansk spriak. Hat as nai mä oksitaans uun Süüdfrankrik. Diar san oober uk ferbinjangen tu't spoonsk an diaram woort katalaans üs *auergungsspriak* tesken at iberoromaans an at galloromaans uunsen.

Katalaans as amtsspriak uun Andora an üüb sidj faan spoonsk uk uun Kataloonien, üüb a Balearen an uun enkelt regiuunen faan Aragon an Valencia.

## Spriakwiisen

## Luke uk diar

## Futnuuten
Seebra

En **Seebra** as en Tetjdiart (*Mammalia*) uun det famile faan a Hingster (*Equidae*).

Diar jaft at trii slacher faan. Jo lewe fööraal uun Madel-Afrikoo.

## Slacher

## Luke uk diar
* 
* 
* 
* 
*
1512

**1512** wiar det twaalewst juar faan det 16. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 24. April: Sultaan Bayezid II. faan det Osmaans Rik toonket uf an san dring Selim I. wurd sultaan.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 31. Janewoore: Heinrich I., köning faan Portugal († 1580)
* 05. Marts: Gerhard Mercator, fleemisk-tjiisk matemaatiker, geograaf, filosoof, teoloog an kartograaf († 1594)
* 10. April: Jaakob V., köning faan Skotlun († 1542)
* 04. Deetsember: Jeronimo Zurita, spaans histooriker († 1580)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 26. Mei: Bayezid II., sultaan faan det Osmaans Rik (* 1447)
1797

**1797** wiar det sööwen-an-neegentigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Söndai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 22. Jüüne: Christian Bernstorff wurd stootsminister faan Denemark.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 31. Janewoore: Franz Peter Schubert, uasterriks komponist († 1828)
* 22. Marts: Wilhelm I., keiser faan Tjiisklun († 1888)
* 15. April: Adolphe Thiers, president faan Frankrik († 1877)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
1795

**1795** wiar det fiiw-an-neegentigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Tüürsdai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 03. Janewoore: Uun en ferdrach twesken Ruslun, Preussen an Uasterrik wurd det traad dialing faan Poolen reegelt.
* 16. Janewoore: A fransuusen naam Utrecht uun Holun.
* 18. Janewoore: Det holuns steedhualer Wilhelm V. flüchtet tu Ingelun.
* 19. Janewoore: Det Bataawisk Republiik wurd uun Holun ütjrepen.
* 20. Janewoore: A fransuusen naam Amsterdam.
* 28. Janewoore: Det holuns flot, wat bi Texel uun a is iinfreesen wurd, wurd tu en ufdialing faan fraansöösk kawalerii auerden.
* 01. Oktuuber: Det Uasterriks Holun wurd dial faan det Fraansöösk Republiik.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 15. Oktuuber: Köning Friedrich Wilhelm IV. faan Preussen († 1861)
* 31. Oktuuber: John Keats, ingels dachter († 1821)
* 01. Deetsember: Swen Hans Jensen, salring siamoon an bürgermääster foon Kil († 1855)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 26. Janewoore: Johann Christoph Friedrich Bach, tjiisk komponist (* 1732)
* 11. Febrewoore: Carl Michael Bellman, sweedsk dachter (* 1740)
* 22. September: Sajat-Nowa, armeens musiker an dachter (* 1712)
1789

**1789** wiar det njüügen-an-tachentigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Tüürsdai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 04. Febrewoore: George Washington wurd tu de iarst president faan dön Ferianigt Stooten weelet.
* 07. April: Selim III. wurd sultaan faan det Osmaans Rik.
* 30. April: George Washington wurd amtelk President faan dön Ferianigt Stooten.
* 14. Jüüle: Det Fraansöösk Rewolutschoon: A sturem üüb at Bastille uun Pariis.
* 21. November: North Carolina wurd de twaalewst bundesstoot faan dön Ferianigt Stooten.


Inauguration of George Washington by Ramon Elorriaga.jpg|George Washington wurd amtelk President faan dön Ferianigt Stooten
III._Selim.jpg|Sultaan Selim III. faan de Osmaans Rik
Prise_de_la_Bastille.jpg|A sturem üüb at Bastille


## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 15. Oktuuber: William Christopher Zeise, deensk keemiker († 1847).

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 07. April: Abdülhamid I., sultaan faan det Osmaans Rik (* 1725)
* 27. April: Antonius Brugmans, waastfresk filosoof an natüürwedenskapsmoon (* 1732)
Kwetjkauern

**Kwetjkauern** (*Ruminantia*) san en onerorder faan a Paartuanet Klooksdiarten (*Artiodactyla*). Jo freed plaanten an haa en maag tu *kwetjkauin*. Hör fuder woort muarsis ferdaud an sodenang kön kwetjkauern a köölhüdraaten beeder ütjnadge üs diarten mä en ianfachen maag. Uk di minsk hää man en ianfachen maag an koon t.b. seluloos ei ferdau.

## Iindialang
* Auerfamile *[[Pecora]]* (mä hurner)
** Girafen (*Giraffidae*)
** Moskusdiarten (*Moschidae*)
** Amerikoonsk Antiloopen (*Antilocapridae*)
** Hirsker (*Cervidae*)
** Hurndiarten (*Bovidae*)

* Nian *Pecora* (saner hurner)
** Sweraghirsker (*Tragulidae*)

## Luke uk diar
Uuroks

A **Uuroks** (*Bos primigenius*) as det grünjfurem faan a beesten. Hi as daalang ütjstürwen. Di leetst wil uuroks stoorew woorskiinelk uun't juar 1627.

## Bilen

Aurochs_reconstruction.jpg|So amanbi hää di uuroks wel ütjsen
Miura-est.jpg|Di spoonsk stridjhole liket di uuroks noch
5Reliekhoorns01.jpg|Fünjen uurokshurner
Bos_primigenius_map.jpg|Huar di uuroks iar lewet hää


## Luke uk diar
Irisplaanten

**Irisplaanten** (*Iridaceae*) san en plaantenfamile uun det kategorii faan a spargeloortagen (*Asparagales*). Jo kem üüb a hiale welt föör. At jaft wel son 2.000 ünlik slacher.

## Onerfamilin
Aristeoideae – Crocoideae – Geosiridoideae – Iridoideae – Isophysidoideae – Nivenioideae – Patersonioideae

## Sköölen
Diar san 66 sköölen:

Afrocrocus – Ainea – Alophia – Aristea – Babiana – Bobartia – Calydorea – Cardenanthus – Chasmanthe – Cipura – Cobana – Crocosmia – Crocus (Krokusen) – Cyanixia – Cypella – Devia – Dierama – Dietes – Diplarrena – Duthiastrum – Eleutherine – Ennealophus – Ferraria – Fosteria – Freesia – Geissorhiza – Gelasine – Geosiris – Gladiolus (Gladioolen) – Herbertia – Hermodactylus – Hesperantha – Hesperoxiphion – Iris (Irisen)– Isophysis – Ixia – Kelissa – Klattia – Lapeirousia – Lethia – Libertia – Mastigostyla – Melasphaerula – Micranthus – Moraea – Nemastylis – Neomarica – Nivenia – Olsynium – Onira – Orthrosanthus – Patersonia – Phalocallis – Pillansia – Pseudotrimezia – Radinosiphon – Romulea – Salpingostylis – Savannosiphon – Sessilanthera – Sisyrinchium – Solenomelus – Sparaxis – Syringodea – Tapeinia – Thereianthus – Tigridia – Trimezia – Tritonia – Tritoniopsis – Watsonia – Witsenia – Xenoscapa – Zygotritonia

## Bilen

Babiana sambucina 1.jpg|*Babiana sambucina*
Lily flower.jpg|*Neomarica northiana*
Tigridia pavonia Duerkheim.jpg|*Tigridia pavonia*



## Luke uk diar
Nöd

**Nöden** san früchten mä en hard skel.

## Plaanten mä nöden  (bispalen)
* Böökebuum
* Walnöd
* Kastanje
* Iakebuum
* Eerdnöd
* Haaselnöd

### Plaanten mä aparte nödfrüchten
* *Saamelnöden*, det san eerdbeien of juupen.
* Sanbluum
* Hingstkralen

## Plaanten saner nöden (a früchten het oober likes so)
* Cashewnöd
* Kokosnöd (stianfrücht)
* Mandelnöd (stianfrücht)
* Muskaatnöd
* Pistazie (stianfrücht)

## Wäärdaghaid

## Luke uk diar
Juup

En **juup** as det frücht faan ruusen. Hat as en *saamelfrücht* an hiart tu a nöden.

## Wäärdaghaid
At früchtflääsk faan juupen smääkt swetsür, diar san rikelk witamiinen uun, fööraal vitamin C, man uk a vitaminen A, B1 an B2. Det siad hää fiin hiaren, diar böös piire, wan's üüb a hidj kem. 

Juupen san en wichtag fuder för stunfögler, diar auer wonter ei am a süüd waanre. Man dü könst diar uk marmeloode faan maage.

## Bilen

Sorbus_aria-3420.jpg|Uk a früchten faan fögelbeien san juupen.
Hagebutte_Schnee.jpg|Bit iin uun a wonter leewre juupen fuder för fögler.


## Luke uk diar
Kakaobuum

Di **Kakaobuum** (*Theobroma cacao*) as en plaant uun det famile faan a Malwenplaanten (*Malvaceae*). Tu det famile hiar 20 plaantenslacher. Di nööm komt faan  *theos* ‚God‘ an  *broma* ‚iidj‘.

Uun Kakao as *[[Theobromin]]*.

## Frücht
Di buum koon 15 m huuch wurd, üüb plantaajen woort hi oober üüb 4 m deelkört. 

A früchten haa en tuch skel, an diar as witj früchtflääsk uun. Hat smääkt swet. Uun Brasiilien woort diar saft faan maaget.

At siad san kakao"buanen", jo haa oober mä buanen goor niks tu dun. Diar woort kakaopolwer faan maaget, an det woort brükt för sakelaad.

## Bilen

Cacao-fruits.jpg|A früchten waaks lik bi a stam of twiig.
Fr%C3%BCchte_des_Kakaobaumes.JPG|Drüget früchten
Cacao-pod-k4636-14.jpg|Swäärs apskäären frücht mä kakao"buanen"
Theobroma_cacao_-_fruit,_from_inside,_beans.jpg|Loongs apskäären frücht


## Luke uk diar
Sakelaad

**Sakelaad** as en iidj, hat woort fööraal mä kakao an soker, dialwiis uk mä moolk maaget. Di nööm komt faan xocóatl of xocólatl* [] ([[Nahuatl]]: xócoc ‚bater‘, atl ‚weeder‘)* uun't spriak faan a Asteeken uun Meksiko. Det as oober eegentelk en droonk mä weeder, kakao, wanile an Cayennepöber.

## Wäärdaghaid

## Ferbrük

Soföl sakelaad iidj a minsken uun Euroopa (kg per nöös, taalen faan 2012/2014):

## Luke uk diar
Moskusdiarten

**Moskusdiarten** (Moschidae) san nai mä Hirsker an hiar tu det order faan a Paartuanet Klooksdiarten (Artiodactyla). Aal a sööwen slacher faan det famile Moschidae hiar tu det skööl Moskus (*Moschus*).

## Slacher
* *Moschus moschiferus*; Sibiirien, Mongolei, Sjiina, Korea
* *Moschus fuscus*; Yunnan, Burma, Tibet
* *Moschus berezovskii*; Sjiina, Vietnam
* *Moschus anhuiensis*; Anhui
* *Moschus chrysogaster*; Sjiina, Nepal, Bhutan, Sikkim 
* *Moschus leucogaster*; Himalaya
* *Moschus cupreus*; Himalaya

## Luke uk diar
Berthold Bahnsen

**Berthold Broder Bahnsen** (* 8. Januwaari 1913 ön Risem-Lonham, † 14. Oktoober 1971 ön Flensborig) wiar en friisk Politiker fuar di Menerhairen ön Sleeswig-Holstiin.

## Leewent en Bruarwening

Wan Bahnsen fan di hooger Reālskuul kām, liirti hi ön Flensborig en Sleeswig Spaarikasen-Koopman .
1946 waar hi di Direktor fan di "Spaarikas Nuurđfriislön" ön Leck. Hi wiar bifriit, en jat fing tau Jungen.

## Politik

Bahnsen wiar Meföliger fan di SSW. Hi seet bi di Gimiindireer fan Leck. Ön di Jaaren fan 1947 bit 1954 en fan 1958 bis 1971 wiar hi tö di "Löndai", (Di Lönsting of dit Lönsparlament) ön Kiil stjüürt.  Diar waar hi 1949 tö en Meföliger fan di jest Bundsforsaamling maaket, diar ön di 12. September Theodor Heuss üs di di jest Bundspresident ütsaachti. 
Senerligi Gaawen her Bahnsen fuar di Politik aur Wertskep en Jil. Sent 1962 wiar hi di "Jen Kārming-Fraktsjoon" fan di SSW ön Kiil. 
Ön di Hārefst fan't Jaar 1969 wiar di Kraisreform. Fan 17 Kraisi ön Sleeswig-Holstiin skul 12 uur. Diarfuar wiar Bahnsen sin Stem senerlig nöörig, aurdat di regiarendi CDU/FDP-Koalitsjoon niin Stemen-Muarhair her. Di forskelig Politikern iin ön didiarem Parteien her ek al di salev Meening. 

Bahnsen wil hol di trii Kraisi Eiderstedt, Hüsem en Süđertöner töhopfaatet se, en diarfuar dēr hi sin Stem. Me des Stem töhop leengti dit da uk fuar di Meening fan di regiarendi Koalitsjoon.
Üs langsen kām dit ek arkjen töpas, en sa waar uk sair, dat hi beeter ek mestemi haa skul en dat nü des Reform "fan Deenemark stöt waar". Bahnsen saag dit üđers. Hi taacht ek hol ön Grensen, hi saag di Deenen üs Naibern en Brüđern. Deling wöör em dit mesken "europeeisk" nēm.

Di 24. Aprilmuun fan 1971 fing Bahnsen dit Bundsfortiinstkrüts (Jest Klas).
Nemen heer diarme reeknet, dat Berthold Bahnsen me bluat 58 Jaaren eeđer en Harts-Infarkt stürev. Hi wiar ön't Lönsparlament di Politiker me di leengst Tiinsttir, en masi Liren höl fuul fan höm.
Berthold Bahnsen stön langsen fast fuar sin Meening, man hi kür uk masi Fortröt me Humoor üt Wārel fo, sa dat achterön nemen muar sa rocht wust, hurom en Strir nöörig wesen wiar.
Me sin Politik heer hi fuul diarfuar dönen, dat Dütsklön en Deenemark jaar Riwaliteet auriit, jam fordrai en töhopaarberi kür.

## Luki uk jir
* Histoorii fan di SSW (Me en Skelt fan Berthold Bahnsen)
* Berthold Bahnsen bi't Lönsparlament

## Kweli
* Prof. Dr. Thomas Steensen: *Ein Wegbereiter für die Verständigung*, SHZ, Insel-Bote, Siđ NF 1 fan di 8. Januwaari 2013
* Dr. Claas Riecken: *Berthold Bahnsen. Friesisch-schleswigscher Landtagsmann* Bräist/Bredstedt 2015.
Moolk

__NOTOC__

**Moolk** as en witj liasang faan proteinen, moolksoker an moolkfäät uun weeder.

Hat komt faan moolkdrüüsen faan tetjdiarten, diar hör jongen tetje.

Moolk an hör produkten wurd uk faan woksen minsken eden an dronken. Diarbi as mä di ütjdruk *moolk* leewen kümoolk mend. Moolk faan ööder diarten het do sjepmoolk, siigmoolk an so widjer.

## Wäärdaghaid

## Moolksoker

Flook woksen minsken ferdreeg nian laktoos (moolksoker). Uun Euroopa ferdreeg a minsken det aal wat beeder üs uun Süüdameerikoo, Afrikoo of Süüdaasien.

Uk det moolkaiwitj (det miast diar uun as *kasein*) ferdrait ei arken.

## Produkten
Faan moolk wurd en hialer rä produkten maaget:
* Folmoolk (3,5-4,5% fäät)
* Fäätaarem moolk (1,5 - 1,8% fäät)
* Maagermoolk (maner üs 0,5% fäät)
* Fliatang,  Fleten
* Tjuarel
* Ooder
* Sees
* Böder
* Joghurt

Crème Chantilly.jpg|Fliatang
Kartoffeln-quark.jpg|Tjuarel
Buttermilk.jpg|Ooder
Various cheeses.jpg|Sees
NCI butter.jpg|Böder
Lebensmittel-im-supermarkt-by-RalfR-13.jpg|Joghurt

## Luke uk diar
Bei

En **bei** as en frücht mä en wok skel. Wi brük det wurd oober miast bluas för letjer früchten.

## Plaanten mä beien (bispalen)
* Banaan
* Citrusfrüchten (Aapelsiin, Sitroon)
* Datel
* Meloon
* Kiiwi
* Papaya
* Naachtskaadplaanten (Paprika, Tomoot)
* Avocado

## Plaanten saner beien (a früchten het oober likes so)
* Eerdbei (en nödfrücht)
* Himbei an Braandebei (stianfrüchten)
* Halbuum (fliiderbeien san stianfrüchten)
* Fögelbei (früchten san nöden)
* Wacholder (en näädelbuum, a "beien" san taaper)

## Luke uk diar
Berthold Bahnsen/mo

**Berthold Broder Bahnsen** (* 8. Januar 1913 önj Risem-Lonham, † 14. Oktoober 1971 önj Flansborj) wus en Politiker foon Nordfriislon.

## Kiik uk deer
* Histoori fan di SSW (Ma en Bil foon Berthold Bahnsen)
* Berthold Bahnsen bai't Lönjsparlament

## Kwele
* Prof. Dr. Thomas Steensen: *Ein Wegbereiter für die Verständigung*, SHZ, Insel-Bote, Sid NF 1 foon di 8. Januar 2013
* Dr. Claas Riecken: *Berthold Bahnsen. Friesisch-schleswigscher Landtagsmann*, Bräist/Bredstedt 2015.
Brügge

**Brügge** (, ) as det hoodstääd an mä  iinwenern (stant ) det gratst stääd uun't prowins Waastflandern uun Belgien.

## Stääddialen

* Banenstääd, *Sint-Pieters* an *Sint-Jozef* (I)
* *Koolkerke* (II)
* *Sint-Andries* (III)
* *Sint-Michiels* (IV)
* *Assebroek* (V)
* *Sint-Kruis* (VI)
* *Dudzele* (VII)
* *Lissewege*, *Seebrügge* an *Zwankendamme* (VIII)

## Sasterstääden
*  Burgos (Spoonien), 2007

## Luke uk diar