open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Saturnus

**Saturnus** (sümbool: ) as en gasplaneet. Dåt as jü seekste planeet önj üs sansüsteem än eefter Jupiter di tweedgrutste planeet. Saturnus heet 61 moune, deerfoon da grutste Titan, Rhea, Iapetus, Dione än Tethys san. Åle gasplaneete önj üs sansüsteem heewe ränge. Bi Saturnus koon me dåt bloot ma da uugne löke.

## Unersäk
* 1979: Pioneer 11
* 1980: Voyager 1
* 1981: Voyager 2
* 2004-diling: Cassini-Huygens

## Kiik uk deer
Seesje

At **Seesje**, a **Güülspooter**,  **grute gööle fliigebiter**, **göölspooter** (*Hippolais icterina*) as en fögel uun't famile faan a Acrocephalidae. 

## Bilen

Zaganiacz02.JPG|*Seesje*
Hippolais icterina MHNT ZOO 2010 11 201 Spire (ville).jpg|Aier faan *Hippolais icterina*


## Ferwisang efter bütjen
Selag

A **Selag** (*Phoca vitulina*) as en Ruuwdiart (Carnivora) uun't famile faan a Siahünjer (Phocidae). Hi lewet üüb a nuurdelk eerdheleft.

## Luke uk diar

* Slach faan a muun üüb Wikispecies
Serbien

**Serbien** ( ) as en banenlun uun Süüduasteuroopa. A naiberlunen san uun't uasten Ungarn, Rumeenien an Bulgaarien, uun't süüden Nuurd-Matsedoonien, Albaanien an at Kosovo, an uun't waasten Montenegro, Bosnien an Herzegowina an Kroaatien.

## Geografii
### Grat stääden

### Grat stääden uun Kosovo

### Indialang faan Ferwaltang
Serbien hää 23 distrikten:

## Ferwisang efter bütjen

## Futnuuten
Siadgus

At **siadgus** (uk *raidgus*,  *gragöis* ??) (*Anser fabalis*) as en fögel an hiart tu at onerfamile faan a *[[ges an swaanen]]* (*Anserinae*).

## Bilen

Tundra_bean_goose.jpg|thumb|296px|*Siadges* uun a loft.
Anser fabalis MHNT.ZOO.2010.11.14.7.jpg|Aier faan *Anser fabalis*-MHNT


## Ferwisang efter bütjen
Siapopegei

At **Siapopegei**,  *siipapegoi* (*Fratercula arctica*) hiart tu at Fögelfamile faan a Alken (*Alcidae*). Hat as jüst so bruket, hää oober ööders niks mä Popegein tu dun.

## Bilen

Puffins,_Lunga.jpg|*Siapopegeien* bräät uun näästhööl.
Fratercula arctica arctica MHNT.ZOO.2010.11.146.6.jpg|Ai faan *Fratercula arctica arctica* - MHNT
Fratercula arctica naumanni MHNT.ZOO.2010.11.146.10.jpg| *Fratercula arctica naumanni* - MHNT



## Ferwisang efter bütjen
Siegen

**Siegen** as en stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen. Jü stää heet 101.943 inboogere (2020). Dåt as e hoodstää foon e Kris Siegen-Wittgenstein.

## Kwäle
Siisenstört

A **Siisenstört**,  **sisenstjart** (*Bombycilla garrulus*) as en slach faan Sjongfögler (Passeriformes) uun't famile Bombycillidae.

## Bilen

Cedar_Wax_Wing.jpg|*Siisenstört*
Bombycilla garrulus  MHNT.ZOO.2010.11.179.6.jpg |Aier faan *Bombycilla garrulus*



## Ferwisang efter bütjen
Siliitsium

**Silitsium** as en huulewmetal. Dåt wårt tun biispel önj Photovoltaik-önjlåågen ferwånd.

## Eefterwise
Simon Reinhard Bohn

**Simon Reinhard Bohn** (* 10. Janewoore 1834 uun Aalkersem, † 08. Mei 1879 uun Kiel) wiar en feringen dachter.  Faan Bohn san 17 staken auerlöwerd; am bekäändsten as wel det poliitsk-satiirsk stak **.

## Staken
(Tiitel an sidjentaal bi Bremer, 1888)
# . 40-48
# . 48
# . 54
# . 59
#Taw Lickstianer. 61
#Kriak an Müss. 63
# . 65
#Riadels. 69
#Min Eilunn Fer. 70
#A fjawer Juarstidjen. 71
#An Liat un 'th Sälskapp tu sjongen bi 'n Ball
#Puns, wann 'm nanth öders witj. 72
#A iast Krinolin. 74
#Üs a Könning üb Fer wiar. 75
#Di Kuppman. 77
#Frödd. 80
#Namen Sütjers Pretjei. 81

## Literatüür
L.C. Peters: Nordfriesische Dichter. NFJb. 1949. S.  151-155.

## Luke uk diar
*  (S. 65-68)
Sjongswaan

At **Sjongswaan** (*Cygnus cygnus*) as en fögel an hiart tu at onerfamile faan a *[[Ges an Swaanen]]* (*Anserinae*).

## Bilen

Whooper_Swan.jpg|Trii *[[Sjongswaan]]en* (föör) an en *[[Grat Swaan]]* (rochts)
Cygnus cygnus MHNT.ZOO.2010.11.12.1.jpg|Ai faan *Cygnus cygnus* - MHNT



## Ferwisang efter bütjen
Siabeeren an Sialööwen

A **Siabeeren an Sialööwen** (*Otariidae*) san en famile faan tetjdiarten.

## Sköölen an Slacher
At jaft wel 15 slacher, diar tu sööwen sköölen hiar:
* *[[Arctocephalus]]*, Süüdelk Siabeeren
* *[[Callorhinus]]*
* *[[Eumetopias]]*
* *[[Neophoca]]*
* *[[Otaria]]*
* *[[Phocarctos]]*
* *[[Zalophus]]*

## Ferwisang efter bütjen
Sjongtroosel

At **Sjongtroosel**, **Troosel** (*Turdus philomelos*) as en fögel uun at trooselfamile Turdidae. 

## Bilen

Turdus philomelos MHNT ZOO 2010 11 187 Courtalain.jpg|Aier faan *Turdus philomelos*
01 Song Thrush (2 Dec 2020).webm|thumb |Turdus philomelos


## Ferwisang efter bütjen
Skandinoowien

**Skandinoowien** as en huulewailönj önjt norden foon Euroopa. Awt huulewailönj san da stoote Norwegen än et Swärik; kulturäl än spräklik hiirt uk Dånmark deertu. Wilems wårt Finlönj uk deertu räägent. Uk da autonoome gebiite äiwen as da Åland ailönje, Gräinlönj än da Färöer.

## Kiik uk deer
Sjüüren

A **Sjüüren** (*Pinus*) san en skööl faan Näädelbuumer (*Pinophyta*) uun det famile Pinaceae.

## Beskriiwang

A miast sjüüren slacher waaks üs en buum, enkelten oober uk man üs en strük. Sjüüren san imergreen an stirme stark. Jo kön 50 bit 60 m huuch wurd. Enkelt slacher kön 4000 juar ual wurd.

## Föörkemen

Sjüüren fanjst dü fööraal üüb a nuurdelk eerdheleft, diar huar't ei tu hiat an wiat enooch as. Uun Korea an Japan stun sjüüren üs en sümbool för krääft, dülaghaid an en loong leewent. Uun Sjiina täält a sjüürenbuum mä at plum an a bambus tu a 'trii frinjer faan a wonter'.

Am en stak lun mä buumer tu beplaantin, namt am hal sjüüren. Jo waaks gau an kem mä en skraalen grünj turocht so üs uun a hias. Rian Monokultüüren kön oober gau faan insekten befäälen wurd an braan uk gau.

## Slacher

* ufdialang *Pinus*
** onerufdialang *Pinus* (Europa, Aasien, Nuurdameerikoo (uastküst), Kuuba)
** onerufdialang *Pinaster* (Madlunsia, Kanaaren, Himalaya)

* ufdialang *Trifoliae*
** onerufdialang *Contortae* (Nuurdameerikoo)
** onerufdialang *Australes* (Madelameerikoo, Kariibik)
** onerufdialang *Ponderosae* (Nuurdameerikoo (waastküst), Mexiko)

* ufdialang *Parrya* 
** onerufdialang *Balfourianae* (Nuurdameerikoo (waasten))
** onerufdialang *Cembroides* (Nuurdameerikoo (süüdwaasten), Mexiko)
** onerufdialang *Nelsoniae* (Mexiko)

* ufdialang *Quinquefoliae*
** onerufdialang *Gerardianae* (Uastaasien, Himalaya)
** onerufdialang *Krempfianae* (Vietnam))
** onerufdialang *Strobus* (Nuurdameerikoo, Europa, Aasien)

## Nat

At sjüürenholt as lacht. Hat woort brükt üs bauholt of uk för boosler, stuuler an skaaben. Det miast papiir as faan sjüürenholt maaget. Enkelt slacher haa sok grat siad, dat at sogoor eden woort.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Siahünjer

A **Siahünjer** (*Phocidae*) san en famile faan Tetjdiarten (Mammalia) an hiar tu't order faan a Ruuwdiarten (Carnivora).

## Sköölen an enkelt slacher
* Cystophora
* Erignathus
*: Biardselag (*Erignathus barbatus*)
* Halichoerus
*: Grä Selag (*Halichoerus grypus*)
* Histriophoca
* Hydrurga
* Leptonychotes
* Lobodon
* Mirounga
* Monachus
* Ommatophoca
* Pagophilus
* Phoca
*: Selag (*Phoca vitulina*)
* Pusa
*: Ringelt Selag (*Pusa hispida*)
*:: Ladoga Ringelt Selag (*Pusa hispida ladogensis*)
*: Baikal Selag (*Pusa sibirica*)
*: Kaspisk Selag (*Pusa caspica*)

## Luke uk diar
* Weederhünj

## Ferwisang efter bütjen
Skol

Di **Skol** (*Pleuronectes platessa*), uk Bot nēmt, jert tö di Platfeski.  

## '''Biskriiwing'''
### Hurom Bot?
Di Skol es en Platfesk, wat biiring Oogen üp di rocht Sir drait. Didiar Sir es brün, sömtirs uk gre-brün. Di Skol heer üp des Sir Punkti, wat mung ruar en güül li, sa dat et en bet ütsjocht üs Gul.
Diarfan es di taust Naam "Goldbutt" kemen, en diarom jit di üp Plattdütsk uk "Butt" en üp Friisk uk "Bot".

Hat jeft da jit en ain Aart *Boten (Bothidae)*, wat di Oogen man üp di Left Sir heer, en hur di Skol ek töjert. 
Di rocht Boten lewi uk ön wāremer Weeter ön di Atlantik en di Indopazifik - ek ön di Nuurđsee.

### En "Weeterkameeleon"
Fan Önern es si Skol wit, en fan boowen? 
Jaa, dit es san Saak:
Normaalerwiis es jü brün bit gre-brün. Jü ken höör Klöör man uk eeđer di Önergrün foraneri.
Wan jen kumt en wel höör fang, da ken jü höör uk rocht gau iingreev. Diartö slait jü me di Flosen ön höör Rech en Achterjen.

### Gurthair en Aaler
Di Skolen uur twesken 40 en 70 cm lung. Ja uur bit hentö 7 Kilo swaar. 
En Skol ken bit hentö 45 Jaaren ual uur.

## '''Skolen en jaar Jungen'''
### Hentö Jööl
Skolen fing jaar Jungen ön di Wuntermuunen, bi ombi 6 °C, en iin ön en Liter Weeter skel mung 10 en 12 Gram Saalt wiis.
Fan jen Skol kum mung 50.000 en 500.000 Aier, wat 1,6 bit 2,1 Milimeter gurt sen. Des swum da frii iin ön't Weeter ombi.
Fan di Aier kum ombi 20 Daagen leeter Larven, wat sa 6 mm lung sen. Des se di jerst Tir üt üs  normaali Fesk. Ja iit Plankton, wan ja swum.

### Metamorfoosi
Eeđer fjuur Weeken bit tau Muunen wanert dit left Oog aur tö di rocht Sir, en di Skol uur en "Buuremfesk".

### Wan ken di Skolen Jungen fo?
Di Mantjis skel ombi *4 Jaaren ual* en *mung 18 en 26 cm lung* uur.
Di Wüfkis skel ombi *mung 6 en 9 Jaaren ual* uur, en da sen ja *30 bit 40 Zentimeter lung*.

Fungen uur ja aaftinoch, wan ja bluat 25 bit 40 cm lung sen.

## '''Boten sat? <br>- Aur Mensk en Skol'''
### Gurthair fan di fungen Fesk

Di Skol es mal wichtig fuar di Hanel me Fesk.
Aur di hiili Warel uur ön't Jaar 100.000 bit 120.000 Tenen fungen. 
Di Skol ken man rocht leet ön höör Leewent Jungen fo, en fuul fan des Fesk uur fungen jer dat di Jungen haa.
Diarom uur di Skolen altert mener. 
Jerer sen uk jens Skolen fungen uuren, wat al 50 Jaaren ual wiar en bal en Meeter lung. Deling uur di Fesk fuar't miist ek leenger üs 25 bit 40 Zentimeeter.

Hat jeft al fuul Plaatsen, hur lung ek sa fuul Skolen tö Wārel kum üs diar fungen uur.

### Di "Maiskol" en üđer Iit

Di "Maiskol" uur hol eten, aurdat jü senerlig wuk wiis skel.
Sa fuul üs ik weet, sen di Skolen ön di Juunimuun of September ek fuul ringer tö iit, fuaral, wan diar Poren me bi sen. 
Wat Spek bi di Skolen skel, ken ik ek rocht bigrip.

## '''Forwiisen'''

*"WWF-Fischführer Scholle"
*Greenpeace Fischratgeber 2010 (PDF)
*Di Skol staant ön di Redlist fan't IUCN
Skootfink

A **Skootfink**,  **piiploosch**, **piiper**, **wisepiiper**, **häärspanster** (*Anthus pratensis*) as en Sjongfögel (Passeriformes) uun't famile faan a Piipern (Motacillidae). 

## Bilen

Anthus_pratensis_nest.jpg|Nääst faan *Skootfinken*.
Anthus pratensis MHNT.ZOO.2010.11.2.20.jpg|Ai faan *Anthus pratensis* MHNT
Cuculus canorus canorus MHNT.ZOO.2010.11.150.16.jpg|Aier faan *[[Cuculus canorus canorus]]* an *Anthus pratensis* - MHNT


## Ferwisang efter bütjen
Slaswik-Holstiinj

**Slaswik-Holstiinj** (aw Seelterfriisk: *Släswiek-Holstein*, aw Weestfrasch: *Sleeswyk-Holstein*, aw Tjüsch: *Schleswig-Holstein*, aw Dånsch: *Slesvig-Holsten*) as ån foon da seekstäin stjörkrise (diiljstoot) foon Tjüschlönj. Slaswik-Holstiinj lait twasche e Weestsiie än e Ååstsiie, än heet 2.910.875 inboogere (2020). E hoodstää foon e diiljstoot as Kil.

## Geografii
### Stääse
Da tiin grutste stääse önj e diiljstoot san:

### Indiiling foon e Ferwålting
E diiljstoot heet fjouer krisfrie stääse än 11 krise:

### Gebiite

* Nordfriislon (Nordfraschlönj)

## Links
Slaswik-Holstiinj (video, spräägen aw Frasch).

## Kwäle
Slob

At **Slob** ( *slubånert*) (*Anas clypeata*) as en slach faan fögler uun't anenfamile (*Anatidae*). 

## Bilen

Spatula clypeata MHNT.ZOO.2010.11.18.2.jpg|Aier faan *Spatula clypeata* - MHNT
Northern shovelers spinning in Prospect Park.webm|Slob


## Ferwisang efter bütjen
Slowakäi

E **Slowakäi** as en lönj önj Euroopa. Önjt norden lait Poolen, önjt ååsten Ukraine, önjt sööden Ungarn än önjt weesten Ååstenrik än Tschechien. Deer booge 5.449.270 manschne (önjfång 2021). E hoodstää foont lönj as Bratislava. 

## Stääse
* Bratislava hoodstää

* Bardejov
* Bytča
* Košice
* Martin
* Nitra
* Poprad
* Prešov
* Ružomberok
* Trnava
* Žilina

## Politiik
E Slowakäi as sunt 2004 lasmoot foon jü Europäisch Unjoon.

## Kwäle
Sloweenien/mo

**Sloweenien** as sunt 1991 en ünoufhängi republiik önj madel-Euroopa. Et jeeft tou stääse ma mör as 100.000 inboogere, Ljubljana än Maribor. Sloweenien as lasmoot önj e NATO, jü Europäisch Unjoon än da Feriind Natione. 

Slowenien wårt begränsed foon:
* Ååstenrik önjt norden,
* Ungarn önjt nordååsten,
* Kroatien önjt sööden,
* Adriatische Siie önjt söödweesten,
* Itaalien önjt weesten.

## Geografii
Dåt norden foont lönj as Alpengebiit.

### Stääse
Da tiin grutste stääse önjt lönj san:

## Politiik
Sloweenien as sunt 2004 lasmoot foon jü Europäisch Unjoon.

## Kwäle
Smen

At **Smen**,  **smün**,  **Smjen** (*Anas penelope*) as en fögel ütj at anenfamile (*Anatidae*). 

## Bilen

Mareca penelope 2.jpg|*Smenen*, föör at wiiftje, bääft a wörd.
Mareca penelope MHNT.ZOO.2010.11.29.3.jpg|Aier faan *Mareca penelope* - MHNT



## Ferwisang efter bütjen
Sneken

**Sneken** (*Gastropoda*) san ian faan aacht klasen faan a wokdiarten. Jo wurd tesken 0,5 mm an 75 cm grat.

## Onerklasen
Caenogastropoda – Heterobranchia – Neomphaliones – Neritimorpha – Patellogastropoda – Vetigastropoda

## Enkelt ordern, familin, sköölen an slacher
* Littorinimorpha
: Hydrobiidae
:: *Peringia*
::: Waassnek (*Peringia ulvae*)

* Pulmonata (Longsneken)
: Arionidae
:: *Arion*
::: Smeerpötje (*Arion ater*)
: Helicidae
:: *Helix*
::: Winberagsnek (*Helix pomatia*)

* Patellogastropoda
: Patellidae
:: *[[Patella]]*
::: *Patella vulgata*
::: *Patella candei*

* Sorbeoconcha
: Buccinidae
:: *Buccinum*
::: Kinkhurn (*Buccinum undatum*)
: Littorinidae (Strunsneken)
:: *Littorina*
::: Grat Strunsnek, Hölker (*Littorina littorea*)
: Ranellidae
:: *Charonia*
::: Tritonhurn (*Charonia tritonis*)
: Turbinellidae
:: *[[Syrinx]]*
::: *[[Syrinx aruanus]]*

## Luke uk diar
Snepenfögler

A **Snepen**(fögler),  **Snepen**,  **snäpe**, **snape** (*Scolopacidae*) san en fögelfamile an hiar mä Bakern an ööder fögelfamilin tu't order faan a Kuben an Waadfögler (*Charadriiformes*).

## Sköölen
Actitis – Arenaria – Bartramia – Calidris – Coenocorypha – Gallinago – Limnodromus – Limosa – Lymnocryptes – Numenius – Phalaropus – Prosobonia – Scolopax – Tringa – Xenus

## Enkelt sköölen an slacher
* Auerluupern (*Actitis*)
:: Holtskuch (*Actitis hypoleucos*)

* Stianwinjern (*Arenaria*)
:: Stianwinjer (*Arenaria interpres*)

* Strunluupern (*Calidris*)
:: Stönerk (*Calidris alpina*)
:: Kanuut (*Calidris canutus*)
:: Kleipraker (*Calidris minuta*)
:: Brüüshöön (*Calidris pugnax*)

* Modersnepen (*Gallinago*)
:: Stonger (*Gallinago gallinago*)
:: Dobelsnep (*Gallinago media*)

* Rütjern (*Limosa*)
:: Letj Rütjer (*Limosa lapponica*)
:: Rütjer (*Limosa limosa*)

* Hualewsnepen (*Lymnocryptes*)
:: Hualewsnep (*Lymnocryptes minimus*)

* Rintüütern (*Numenius*)
:: Grat Rintüüter (*Numenius arquata*)
:: Letj Rintüüter (*Numenius phaeopus*)

* Holtsnepen (*Scolopax*)
:: Holtsnep (*Scolopax rusticola*)

* Weederluupern (*Tringa*)
:: Kleer (*Tringa totanus*)

## Luke uk diar
Snäsparag

A **Snäsparag**,  **sniispåri**,  **Sniiling**,  **Snefügel**, **Snekok** (*Plectrophenax nivalis*) liket en Sparag, hiart oober tu det fögelfamile faan a *[[Calcariidae]]*.

## Bilen

Snj%C3%B3tittlingur.jpg|*Snäsparag*
Plectrophenax_nivalis_2.jpg|Tiaknang faan en *snäsparag*
Plectrophenax nivalis nivalisMHNT.ZOO.2010.11.218. Kingsbay, Ny-Ålesund Naurois.jpg|Aier faan en snäsparag
Plectrophenax nivalis song.ogg|A Snäsparag sjongt.


## Luke uk diar
Solingen

**Solingen** as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen, önj di Düsseldorf Regiiringsdistrikt. Jü stää heet 159.193 inboogere (2020).

## Kwäle
Sofia

**Sofia** as jü hoodstää foon Bulgaarien än et Sofia Prowins. E stää läit önjt weesten foont lönj. Önj e stää booge 1.242.568 manschne (2019).

## Geografii
E stää läit önjt norden foon da Witoscha Bärje (2292 m).

### Indiiling foon Ferwalting
E stää heet 24 distrikte:

## Manschne
Dåt leest följksteeling wus önjt iir 2011. Eefter e resultoote wjarn 1.202.761 manschne önj Sofia: 1.056.738 deerfoon Bulgare, 6149 Türke, 17.550 Roma än 16.562 manschne foon ouder följke. Eefter jü fergingen följksteeling önjt iir 2001 wjarn 1.091.772 manschne önjt stää.

## Kwäle
Somerfögelkönang

A **Somerfögelkönang**, **Somerkönang**,  **samerföögelkining** (*Regulus ignicapilla*) as en fögel uun't Fögelkönangfamile Regulidae. 

## Bilen

Regulus ignicapilla MHNT.ZOO.2010.11.207.jpg|Aier faan a *Somerfögelkönang*
Regulus_ignicapillus2.jpg|*En Somerfögelkönang*


## Onerslacher
* R. i. balearicus
* R. i. caucasicus
* R. i. ignicapilla
* R. i. tauricus

## Ferwisang efter bütjen
Soongreewlang

At **Soongreewlang** (*Arenicola marina*) as en Wirem (Annelida) uun det klas faan a Baswirmer (*Polychaeta*).

## Ferwisang efter bütjen
Sosjologii

**Sosjologii** as jü liir än stuudium eefter jü miinschap, forålem eefter jare inruchting än önjtwikling. Swiirihäide än konflikte wårde oofting bestudiirt önj e sosjologii.

## Ferwisinge

* Manerhäide
* Seelschap
South Carolina

**South Carolina** [ˌsaʊθ kɛɹəˈlaɪnə] as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't söödååsten foon't lönj. Dåt heet 5.148.714 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Columbia.

## Geografii
E Appalachen lade önj't nordweesten foon e diiljstoot.

### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Counties
South Carolina heet 46 counties:
Kiik uk deer: List foon counties önj South Carolina

## Kwäle
South Dakota

**South Dakota** as en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't norden foon't lönj. Dåt heet 884.659 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Pierre.

## Geografii
E diiljstoot läit önj e Great Plains. Önj't weesten lade e Black Hills.

### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Counties
South Dakota heet 66 counties:
Kiik uk deer: List foon counties önj South Dakota

## Kwäle
Sowjetunion

Di **Sowjetunion** waas en kommunistisch lönj twasche 1922 än 1991.

## Politische hoodmoone
* Wladimir Leenin 1917-1922
* Joosef Staalin 1922-1953
* Georgi Malenkow 1953
* Nikita Chruschtschow 1953-1964
* Leonid Breschnjew 1964-1982
* Juri Andropow 1982-1984
* Konstantin Tschernjenko 1984-1985
* Michail Gorbatschow 1985-1991

## Sii uk
* Ruslönj
Space Shuttle

En **Space Shuttle** is en amerikaanisch rümschap dåt lansiird wört än as en fliimaschiin lönje koon. Deereefter koon di Space Shuttle wider brükt wårde. En Space Shuttle is en diilj foon dåt Space Transportation System (STS), da oudere diile foon dåt STS san en eksternen tank än tou rakeeten.

Normåål wårde ma en Space Shuttle 5-7 mansche transportiird in dåt åål, inklusiiwe tou piloote. Bai nüüdj koone 11 astronauten mafliinj. Di Shuttle koon ma dåt lees 22.700 kg dreege. Tubääg eefter jü jard koon di Shuttle mör lees mabrange. Tutids wört di Shuttle mååstens for transport eefter dåt ISS brükt. Oudere missione foon di Shuttle is transport eefter di Hubble Space Telescope än oudere satellite.

## Siie uk
*Rümfård
Spaanien

**Spaanien**, åmtlik **Kiningrik foon Spaanien** (aw Spaanisch: *España* [esˈpaɲa] än *Reino de España*) as en lönj önj Euroopa. Önjt norden lade jü Biskaya än Frånkrik, önjt ååsten än söödååsten läit et Madelheef, önj’t söödweesten än nordweesten e Atlantik än önjt ååsten Portugal. Deer booge 47.385.107 manschne (önjfång 2021). E hoodstää foont lönj as Madrid.

## Geografii

### Geogrååfisch Lååge
E fååstewål foon Spaanien läit twasche 43°47′ än 27°38′ (foon’t norden tu sööden) än twasche 43°02′ än 42°19′ (foon’t weesten tu ååsten). Et lönj heet uk twäär floose foon ailönje: e Balearen än e Kanaaren. 

### Stääse
Da tiin grutste stääse önjt lönj san;

### Indiiling foon Ferwålting
Spaanien heet 17 autonoom gemiinschape än tou autonoom stääse:
Da autonoom gemiinschape san:

## Politiik
Spaanien as sunt 1986 lasmoot foon jü Europäisch Unjoon.

## Sii uk

## Kwäle
Sparger

**Sparger** ( *spårie*) (*Passeridae*) san en fögelfamile an hiar tu't order faan a sjongfögler (*Passeriformes*).

## Sköölen
Carpospiza – Gymnoris – Histurgops – Montifringilla – Onychostruthus – Passer – Petronia – Philetairus – Plocepasser – Pseudonigrita – Pyrgilauda

## Enkelt slacher
Uun üüs breetjin käänt am jodiar slacher:

: Hüssparag (*Passer domesticus*)
: Sarksparag (*Passer montanus*)

## Luke uk diar
2010

**2010** wiar det tjiinst juar faan at 21. juarhunert. At juar begand mä’n Freidai.
 **2010** wus dåt tiint iir foon dåt 21. iirhunert. Et iir beganed ma’n Fraidi.
 **2010** wiar dit tiinst Jaar fan dit 21. Jaarhön’ert. Dit Jaar bigent me en Friidai.
 **2010** waos dat tiint iir foon dat 21. iirhonert. Et iir begaant mä en Fraidii.

## Bejewenhaiden – Forfåle – Fuarfalen
* 04. Januaar: Di Burj Khalifa önj Duubai, ma 828 meeter dåt huuchste bag aw e wråål, as klåår.
* 12. Januaar: Swiiri jardbääwing aw Haiti.
* 12.-28. Febrewoore: Ian-an-twuntigst Olympisk Wonterspalen wiar uun Vancouver.
* 11. Mei: David Cameron wurd premierminister faan dön Ferianigt Köningrik.
* 28. Moi - 30 Moi: Friesen-Droapen aw Deät Lun.
* 05. Jüüne: Portugal as det 8. lun, huar tau maaner of tau wüfen frei mut.
* 27. Jüüne: 
** Iarst runde uun a presidentskapswoolen uun Guinea.
** Islun as det 9. lun, huar tau maaner of tau wüfen frei mut.
* 30. Jüüne: Christian Wulff wurd tu a bundespresdient weelet.
* 22. Jüüle: Argentiinien as det 10. lun, huar tau maaner of tau wüfen frei mut.
* 19. August * .
* 10. Oktuuber: A Neederluns Antilen wurd apliaset.
* 14. Oktuuber: Mark Rutte wurd premierminister faan Holun.
* 07. Nofember: Naist runde uun a presidentskapswoolen uun Guinea: wool faan Alpha Condé tu a president.

## Bäären – Tuläid – Bēren

## Störwen – Stürwen
* 23 januaar: Oleg Velyky, tjüsche hönjbåålspaler
* 13. Marts: Jean-Joseph Sanfourche, fransöösk konstler

## Neis
*01. Januar Klife foon Moher jarst önj e weestfrasch “top 100". 

*19. bit 23. Febrewoore Radio Öömrang wiar 5 daar online.

*13. Märts: Di jarste frasche dokumentarfilm ma spal-szene  „Nis Albrecht, di üülje" (24 min.) wårt wised.

*24. Märts: Nais foon diling nü ås podcast.

*30. Märts: Frasch hüs kamt önj Bräist.

*2. April: .

*28. Juuli: Bretoone önjdäkt Fraschlönj.

*19. August: **Nordfriisk Wikipedia** woort iinracht !

*05. September: Halunder seaning iip Wesfriisk.

*25. September: '''Friisk Funk''' begant üüb UKW 96.7

*12. Oktuuber: "Saterfriesisch erlebt eine Renaissance" (General-Anzeiger)

*23. Oktuuber: Fideo: Gretchen Grosser ouer Saaterfrasch önj NDR 3 - buten un binnen 

*23. Oktuuber: Tu a 275. gebursdai faan Hans Momsen woort tu't 25. tooch di kultuurpris faan a kreis Nuurdfresklun ferden.

*30. Oktuuber: Antje Arfsten: Göntje Braren an Sveja Hogrefe san dön tau wüfen faan a friiskfunk (SH:Z)

*06. Nofember: Lehrer lernen Saterfriesisch (Nordwest Zeitung)

*20. Nofember: Film "Cwkw" (Kukütj) faan Wales want di 3. European Minority Film Award 2010 uun Hüsem. (SH:Z)

*30. Nofember: Ferteel iinjsen 2010 (NDR)

*07. Detsember: Nordfriisk Wikipedia hää **1000 artiikler**.
A Kniip

**A Kniip** as en huuchsun uun a Nuurdsia an as mä det nuurdfresk eilun Oomram ferbünjen.

## Beskriiwang

A Kniip as sowat 10 km² grat an woort bluas bi sturemfluden auerspeeld. Üüb en siakoord faan 1585 wurd a Kniip üs *Ameren Bor* betiakent an lai dojütidjs swäärs tu't eilun. Bit uun a 1960er juaren lai en priil tesken a Kniip an Oomram. Sodenang küd heer bit uun a 1940er juaren sogoor skeb faan Hörnem üüb Sal uun a *Kniiphuuwen* bi Noorsaarep uunlei.

## Bedüüdang

Daalang as a Kniip di best skül för't eilun jin a sturemfluden. Uun a somer kön a baadelidj diar baase, an enkelten bau diar strunborger ütj strunholt.

A Kniip hiar mä tu't *Landschaftsschutzgebiet Amrum*.

## Futnuuten


## Luke uk diar
* Otfried Schwarz
Aarebaare

At **Aarebaare**, **Witj Aarebaare**,  **wite stork**,  **stauerk** (*Ciconia ciconia*) as en fögel uun't famile faan a Aarebaarin (*Ciconiidae*). 

## Bilen

Cigogne blanche MHNT.jpg|Ai faan *Ciconia ciconia*
Whitestorkflock.jpg|*Aarebaarin* waanre am a süüd


## Ferwisang efter bütjen
Abel faan Denemark

Könang **Abel** (* 1218, † 29. Jüüne 1252 bi Oldenswort) wiar en däänsken könang. Hi wiar di sön faan di däänsk Könang Waldemar II. an sin naist wüf Berengaria faan Portugal (* ~1195; † 27. Maarts 1221). 1232 wurd Abel Hertooch faan Jütlun. Üs hi Mechthild, det doochter faan Groof Adolf IV. faan Holstian freid, slood hi ham mä Holstian tuup.

## Efterkemen
Abel an Mechthild hed sjauer jongen:
* Waldemar III. (Schleswig) (* 1238; † 1257), hertooch faan Schleswig 1252–1257
* Sophie (* 1240; † efter 1284) ∞ Bernhard I. (Anhalt) († 1286/87), föörst faan Anhalt-Bernburg
* Erik I. (Schleswig) († 1272), hertooch faan Schleswig 1260–1272
* Abel (* 1252; † 1279), her faan Langeland 1261-79

Efter di duas faan san bruder, könang Erik IV. "Plovpenning", huar Abel ei gans ünskilag bi wiar, wurd Abel uun't juar 1250 Erik IV. san efterfulger. Könang Abel fool a 29. Jüüne 1252 uun di sliak bi Oldenswort. A Fresken wul Abel nian stüüren betaale, auer jo faan keiser Karl di Grat a "Fresk freihaid" füngen hed. A büüren faan a hiirden Eidersteed, Everschop an Uthörn strääd jin a däänsk soldooten. Diarbi skal Abel üüb a Milderdoom bi Mildeborag amkimen wees. Leederhen wurd ferteld, Wessel Hummer faan Ual-Nuurdstrun hed Abel duadskööden.

## Literatuur
Albert Panten: König Abels Tod - Ende einer Legende. Uun: JbNF 16 (1980), S. 117-126. 

## Futnuuten


## Luke uk diar
Änglisch

Et **änglisch** as en weestergermaanschen spräke, wat foon amänbai 380 milion manschne snååked wård, forålem önjt Feriind Kiningrik, da Feriind Stoote foon Ameerika, Kanada, Nai-Seelönj, Irlönj, Australien än dåt sööden foon Afrika.

## Histoori
* üülj änglisch (*Old English* unti *Anglo-Saxon*) foon: 450–1150 
* madel änglisch (*Middle English*) foon: 1150–1500 
* eedernai änglisch (*Early Modern English*) foon: 1500–1700 
* nai änglisch (*Modern English*) foon: 1700-diling
Aksiom

En **aksiom** as en grünjlaag faan an en teorii, huar ales üüb apbaut.

## Beskriiwang
Di ütjdruk betiakent

# En grünjsats, wat arken begrip koon.
#: Bispal: Sats faan a wederspreeg. Det ment, dat tau meenangen, diar jo wederspreeg, ei biasen woor wees kön. Wan weeder wiat as, do koon't ei drüg wees.
# En natüürgesets, wat algemian tustemang fanjt.
#: Bispal: Sir Isaac Newton sin trii aksiomen. A) Gesets faan a traihaid, B) Grünjgesets faan a dünaamik, C) Actio = Reactio
# Algemian uk en grünjlaag, wat ei uun fraag steld woort, an huar ööder dun üüb apbaut.

## Luke uk diar
* Matematiik
Alabama

**Alabama** [ˌæ.lə.ˈbæ.mə] as sunt 1819 en diiljstoot foon da  Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't söödååsten foon't lönj. Önj't norden läit Tennessee, önj't ååsten Georgia, önj't sööden Florida, önj't söödweesten e Golf foon Meksiko än önj't weesten Mississippi. Dåt heet 4.903.185 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Montgomery.

## Geografii
E Appalachen lade önj't norden foon e diiljstoot.

### Struume
* Coosa Struum önj't norden.
* Alabama Struum önj't sööden.
* Mobile Struum önj't sööden.

### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Indiiling foon Ferwålting

## Histoori
For 1763 wus et Alabama foon nü diilj foon dåt frånsch kolonii *Louisiana*. 1763-1783 wus et britisch (e küst wus spånsch). Foon 1783 wus et ameerikånsch. 1798 wörd Alabama (saner e küst, wat nuch spånsch wus) ma Mississippi diilj foon dåt *Mississippi-Teritoorium*. 1813 wörd e küst uk diilj foon't teritoorium. Et teritoorium wörd 14. Jülmoune 1819 ån stoot önj da Feriind Stoote.

## Politiik
Kay Ivey foon dåt Republikåånisch Partäi as sunt di 10. April 2017 guwernöör foon e diiljstoot.

## Kwäle
Alaska

**Alaska** [əˈlæs.kə] as sunt 1959 en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diijstoot läit önj't nordweesten foon't lönj. Önj't nordååsten läit jü Beaufort Siie, önj't ååsten Kanada, önj't söödååsten e Golf foon Alaska, önj't söödweesten jü Bering Siie, önj't weesten di Bering Stroote än önj't nordweesten jü Tschuktschi Siie. Dåt heet 731.545 manschne (2019). E hoodstää foon e stoot as Juneau.

## Geografii
Alaska as di grutste diiljstoot önj da Feriind Stoote.

### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Boroughs än Census Areas
Alaska heet niin *counties*, sü as da mååste oudere stoote önj e USA, mån deerfor *boroughs* än *census areas* (önj en *ünorganisiirt borough*):

#### Boroughs

#### Census Areas

## Histoori
For 1867 wörd Alaska iinj rusisch kolonii. Önj dåtdeer iir wörd et kolonii tu da Feriind Stoote ferkååft. 1867–77 wörd et foon dåt United States Army, 1877–79 foon't finånsministeerium än 1879–1884 foon e krichsmariin ferwålted. Foon 1884 tu 1912 häi Alaska (*District of Alaska*) iinj äin regiiring än 1912 tu 1959 (*Alaska-Teritoorium*) ån sat önj e kongres foon da Feriind Stooten. Alaska wörd 3. Ismoune 1959 ån stoot önj da Feriind Stoote.

## Politiik
Mike Dunleavy foon dåt Republikåånisch Partäi as sunt di 3. jülmoune 2018 guwernöör foon e diiljstoot.

## Kwäle
Aachen

**Aachen** as en stää önj dåt tjüsch bundeslönj Nordrhin-Weestfåålen, önj di Köln Regiiringsdistrikt. E stää läit önjt söödweesten foont bundeslönj. Dåt heet 248.960 inboogere (2019).

## Süsterstääse

## Kwäle
A Wik

**A Wik** of **Bi a Wik** as en steed üüb det nuurdfresk eilun Feer.

## Geografii
A Wik leit uun bütjerst süüduasten faan’t eilun Feer, uun Uasterlun-Feer. Det as 8,08 km² grat. At gemeend as det fjuardgratst üüb Feer.

Uun a Wik lewe 4.500 lidj mä hoodwensteed, man uun’t hauptseesong hual jo amanbi 20.000 mensken uun a steed ap.

### Kliima

## Befölkring
Efter en schetsing uun't juar 2020 wene 4280 lidj uun a Wik: 2280 diarfaan san wüfen an 2000 maaner.

## Histoore
Sant 2007 hiart A Wik tu det nei-grünjlaanjen Amt Feer-Oomram.

## Politiik
### Steedfertreeding

### Bürgermäästern
* ?-? Heinz Lorenzen
* ?-2018: Paul Raffelhüschen (CDU)
* 2018-: Uli Hess (CDU)

## At belukin wäärt
* At Ialtürn Ualhörn (1952)
* At Freskmuseeum
* At Sark St. Nikolai

## Biljen

Image:Foehr_Wyk_Mittelbruecke_Sandwall.jpg|thumb|left|A (ual) Madelbrag uun A Wik (bit 2022).
Image:Foehr Wyk Leuchtturm Olhoern.JPG|thumb|left|Ialtürn Ualhörn.


## Ferwising efter bütjen

*   uun't *Nordfriesland Lexikon* faan't NFI
* Fering Flugplaats

## Luke uk diar
* Snöfelstiiner ön Wyk üp Föör
* Hüs Tübingen

## Futnuuten
Alumiinium

**Aluminium** as en keemisch elemänt ma sümbool Al än atoomnumer 13. Dåt as en silwerwit metal.

## Önjtdäking
Ferbininge foon aluminium wjarn ål bekånd önj dåt ålerduum. Sü wårt alöön uner oudere brükt am blädjinge tu stalen. Dåt as ouers ai iinjfåch, dåt metal üt alöön fri tu måågen. Aluminium wörd 1807 önjtdäkt foon Humphry Davy, di fersoocht dåt tu måågen üt aluminiumoksiid. Önj dåt iir 1825 måågede Hans Christian Ørsted en ünriin form foon aluminium üt aluminiumkloorid än kaliumamalgaam. Iirngelung wus dåt metal sü jöör, dåt et önj ornamänte önjwånd wörd, ås önj e kåp üt masiiw aluminium aw dåt Washington monumänt. Jarst 1886 wård döör di Hall-Heroult prosäs jü elektrokeemisch produksjoon foon dåt metal möölik önj grute amfång.

Di noome as oufliidjed foon latinsch ‘alumen’ (alöön). (Aw britisch-änglisch hiitj dåt *alumínium*, ouers önj ameerikaanisch-änglisch *alúminum*.)

## Önjwiininge än wise foon beårbing
Dåt metal stoont nü en kink lunger ås en iirhunert tu ferfäiging än önj jüdeer tid heet dåt aw stormi wise jü wrål eroobred. Dåt as ökonoomisch en bäisti wichti metal. Aluminium as lächt (bloot en treedepårt foon dåt wächt foon stool unti brontse), än ma 4% Cu 1%Mg 1% Mn 0,5% Si like stark, ferslitfååst än korrosjoonsbeständi, ütnümen spåningskorrosjoon. Dåt as en goue liidjer, dåt as ai magneetisch (ouers koon bai dåt önjkontaktkaamen ma en ordi kreefti magneet wälj sin äin di-magneetisch fälj mååge), dåt nistet ai, än dåt leet ham lächt forme. Aluminium äint ham deerma besuners ås konstruksjoonsmaterjool for e fliiger- än rümfård-industrii, ouers ai for motoore, dan dåt wårt uuker bai hatj. Dåt metal heet en plasmonfrekwänts foon 15eV än as deerma en späägel ås t weese schal for åle strooling önj dåt infrarüüdje, dåt sachtboore än dåt näi-ultrafiolät berak; forålem ås tuforkiimen wårt, dåt di spääglende ouerfläche oksxidasjoon ütseet wårt. Dåt koon iinjfåch apdåmped wårde än aluminium späägele wårde wälj önj e astronomii önjwånd.

Dåt metal wårt oofding döör laserscheeren beårbed.

Sam önjwiinjingsfälje:
* Bål åle ai-ekologische deodorante
* Paking: Aluminiumfooli
* Spaaltjüch (Dinky Toys)
* Transport (auto, fliiger, rümfårtjüch, tooch, schap, äsw.)
* Hüsstånd-räischape (krooge än poone tu koogen än broosen, schiisinge än goobele, soole foon dåt strikjoorn äsw.)
* Talt-ütrüsting (füüljestölj, talt, poone, taltstooke äsw.)
* Eläktrische huuchspåningsliidjinge (liidjfjardihäid as 63% foon jüdeer foon koower, ouers weecht en treedepårt)
* Konstruksjoonsbäg (rååme, dööre)
* Fälinge (aluminium autofälinge)
* Aluminium tååge än fruntbekluusing
* Bägstaloosche
* Lådere
* Jåchtebäg
* Jåcht- än lüdindustrii (Måågen foon konstruksjoone)
Amsterdam

**Amsterdam** () as det hoodstääd an uk det gratst stääd faan a Neederlunen. At regiarang sat oober uun Den Haag. Amsterdam hää  iinwenern (Stant: ) an *Groot-Amsterdam* tuup mä a föörstääden hää sowat 1,3 miljuunen (August 2012).

Amsterdam leit uun't Prowins Nuurdholun bi a müs faan a struum Amstel.

## Kliima

## Sasterstääden
*  Beira uun Mosambik
*  Algier uun Algeerien
*  Managua uun Nikaraagua
*  Peking uun't Folksrepubliik Sjiina
*  Sarajevo uun Bosnien an Herzegowina
*  Toronto uun Kanada
*  Manchester uun det Ferianagt Könangrik
*  Kairo uun Egypten

## Bilen

Amsterdam-3118-Schreierstoren und Sint Nicolaaskerk-2008-gje.jpg|Schreierstoren, Sint Nicolaaskerk
Amsterdam-452-Dam-2010-gje.jpg|Dam
Amsterdam-3132-Dam-Fiaker-2008-gje.jpg|Dam, Fiaker
Amsterdam-3346-Herengracht-2008-gje.jpg|Herengracht
Amsterdam-466-Reguliersgracht-2010-gje.jpg|Reguliersgracht
Amsterdam-3160-Nieuwezijds Voorburgwal-Posthumus-2008-gje.jpg|Nieuwezijds Voorburgwal
Amsterdam-3210-Max Euweplein-Boegen-2008-gje.jpg|Max Euweplein
Amsterdam-476-Leidsegracht-2010-gje.jpg|Leidsegracht
Amsterdam-504-Brouwersgracht-Melkmeisjesbrug-2010-gje.jpg|Brouwersgracht
Amsterdam-434-SAIL2010-2010-gje.jpg|SAIL2010


## Kwelen


## Luke uk diar

* Wääbsteed faan't stääd Amsterdam
Anen

A **Anen**,  **ånerte**,  **anerte** (*Anatidae*) san en fögelfamile uun det order faan a Anen an Ges (*Anseriformes*).

## Onerfamilin
Anatinae - Anserinae - Dendrocygninae - Merginae - Oxyurinae - Plectropterinae - Stictonettinae - Tadorninae - Thalassorninae

## Sköölen an enkelt slacher
#### [[Echt Anen]] (''Anatinae'')
: Aix
:: Mandarin-An (*Aix galericulata*)
:: Carolina-An (*Aix sponsa*)

: Anas
:: Gräfögel (''Anas acuta'')
:: Slob (''Anas clypeata'') 
:: Uart (''Anas crecca'') 
:: Smen (''Anas penelope'')
:: Wil An (''Anas platyrhynchos'') 
:: Leguart (''Anas querquedula'')
:: Madelan (''Anas strepera'') 

: Aythya
:: Toofelan (''Aythya ferina'')
:: Toopet An (''Aythya fuligula'')
:: Beragan (''Aythya marila'')

: Malacorhynchus
:: Malacorhynchus membranaceus

: Salvadorina
:: Salvadorina waigiuensis

#### [[Ges an Swaanen]] (''Anserinae'')
::: - Echt Ges (Anserini) -
: Fialges (*Anser*)
:: Grä Gus (*Anser anser*)
:: Snägus (*Anser caerulescens*)
:: Siadgus (*Anser fabalis*)

: Siages (*Branta*)
:: Groltergus (''Branta bernicla'')
:: Kanadagus (''Branta canadensis'')
:: Greenlungus (''Branta leucopsis'')

::: - Hanenges (Cereopsini) -
: Hanenges (*Cereopsis*)
:: Hanengus (*Cereopsis novaehollandiae*)

::: - Swaanen (Cygnini) -
: Coscorobaswaanen (*Coscoroba*)
:: Coscorobaswaan (*Coscoroba coscoroba*)

: Swaanen (*Cygnus*)
:: Suart Swaan (*Cygnus atratus*)
:: Letj Swaan (*Cygnus bewickii*)
:: Sjongswaan (*Cygnus cygnus*)
:: Grat Swaan (*Cygnus olor*)

#### [[Sia-Anen]] (''Merginae'')
: Bucephala
:: Bralan (*Bucephala clangula*)
: Clangula
:: Isfögel (An) (*Clangula hyemalis*)
: Melanitta
:: Suart An (*Melanitta nigra*)
: Mergellus
:: Letj Seegnääb (*Mergellus albellus*)
: Mergus
:: Grat Seegnääb (*Mergus merganser*)
:: Madel Seegnääb (*Mergus serrator*)
: Somateria
:: Eidergus (*Somateria mollissima*)

#### [[Hualewges]] (''Tadorninae'')
: *[[Alopochen]]*
:: Nilgus (*Alopochen aegyptiacus*)
: *[[Tadorna]]*
:: Baragan (*Tadorna tadorna*)

## Spreegwurd
* Wan a **anen** wonterdais ei tu sluat gung, do jaft at bal froost.

## Luke uk diar

## Futnuuten
Antarktikaa

**Antarktikaa**









**Antarktikaa** as en weltdial uun a *[[Antarktis]]*. Diarbi as **Antarktis** det weltregiuun süüdermuar faan ~ 66° 33′ süüdelk breetje (a *süüdelk [[pulaarkreis]]*) trinj am a süüdpuul. Hat leit jinauer faan't *[[Arktis]]*, det leit nuurdermuar faan 66° 33′ nuurdelk breetje. Trinjam Antarktikaa leit at Antarktisk Sia. A *kontinent* Antarktikaa amfaadet poliitisk oober det regiuun trinjam a süüdpuul bit ap tu 60 graad süüdelk breetje.


File: 061212-nordkapp.jpg
File:Fryxellsee Opt.jpg
File:Mount Erebus Aerial 2.jpg
File:Aurore australe - Aurora australis.jpg


## Politisk iindialang
Sööwen stooten ferlang en dial faan Antarktikaa. Di Antarktisferdrach faan 1961 erkäänt det oober ei uun.



## Luke uk diar

## Kwelen
Anton Heimreich

**Anton Heimreich** wörd di 5.3.1626 önj Trindermjarsch (Söödoostdiilj foont üülj Nordströnj) tuläid, weer san taatje preester wus (ouf 1639 aw Polweerm) än weer'r wälj sin bjarnetid bit 1634 ferbroocht heet.

Eefter sin schölj-, studien- än räisetid (1640-52) laawed'r sunt 1652 as preester aw Latj Moos wider uner Nordströnjer, wat jam iinjsen aw et "wüstes Moor" made önjt lönj ladenen ouerräst foont üülj ailönj boogseet hääwe. Et koon ai säid wårde, dåt huum önj Trindermarsch ouers snååked heet as aw e fååstewål foon Nordfraschlönj. Aw arken fål heet Anton Heimreich en rucht Nordströnjer frasch snååked. Hi wus befraid ma Helene Finke än heet tumånst trii bjarne hädj. Heimreich heet beschraawen, hü dåt üülj Strönj unergingen as, önj sin "Nord-Fresische Chronick" (1666). E jarst wersion foon e  as önj sin kroonik uk tu finen, weer Detlev von Liliencron sin ballade foon dachted heet. Di begrip "Blanker Hans" as sünonüm for e Weestsiie as uk foon ham. Störwen as'r 1685 aw Latj Moos, di däi nau koon huum ai seede. Kånd wörden as'r as kroonikschriwer, önj sin kroonik san da ålste tüüchnise foont frasch tu finen. Et san hu dachte: ; ;  Hammeldiebstahl, wat önj sin kroonik oufpränted san.

## Weblinks
* Anton-Heimreich-Hüs aw Pälweerm
Antoni Gaudí

**Antoni Gaudí i Cornet** (Reus (Spaanien), 25. Juni 1852 – Barcelona, 10. Juni 1926), wus n spånsch Arkitäkt. Hi betoocht am 1900 hu markante bäge än oudere objäkte önj Barcelona än deerbüte, weerfoon ju Sagrada Família jü bekåndste as. 

## Årbe
Hi wårt betråchtied as åån foon da gründleedere foon jü orgaanisch arkitäktuur. Sin årbe hiirt tu jü Art Nouveau/Jugendstil. Önj Katalonien wårt dideer stil dåt *Modernisme Catalá* nååmd.

## Bile

Casa Mila, schoorstenen.JPG|Casa Milà, schorstiinj
Sagrada familia detail.jpg|Jü önjwiinjing foon schorde önj åån foon da tårne foon jü Sagrada Familia
Argon

**Argon** as en keemisch elemänt ma sümbool Ar än atoomnumer 18 as en äädelgas.

## Nutsenge

Image:Argon.jpg|Hier is ne Anloage uum mäd Argon Fjuur tou läskjen. Dät is foar ne Server-Koomere, wier dät Läskjen mäd Woater alles fernäile wuude.
Image:ArTube.jpg|Dät wäd uk nuumen, uum Ljuchtroore tou fällen.


## Wällen


¨¨stq±Argon**
Baukonst

**Baukonst** (lat. *architectura*) as det ploonin an baun faan hüsang an gebüüden. Det woort faan architekten ütjfeerd. Iar wiar det baumäästern.

Huar baukonst begant, as swaar tu saien. En ianfach hüs woort miast ei üs baukonst betiakent.

## Elementen faan baukonst
* **Rümen** : Hü san a rümen mäenööder ferbünjen?
* **Positsion** : Hü as det objekt ütjracht?
* **Furem** : Hü sjocht det objekt ütj?
* **Funksion** : Huar as det objekt gud föör?
* **Konstruksion** : Hü as det objekt baud?
* **Woger** : Hük materiol an klöören wurd brükt?
* **Käänen** : As al faan bütjen tu käänen, wat diar banen as?
* **Trinjam** : Hü paaset det objekt tu ööder objekten trinjam?
* **Idee** : As diar noch en grater idee mä det objekt ferbünjen?
* **Ökologii** : Woort det objekt fernünftag ploonet an baud?
* **Koosten** : Luup a koosten ei ütj at ruder?

## Architekten
* Antoni Gaudí
* Christopher Wren
Atheen

**Atheen** ( []) as det hoodstääd an uk det gratst stääd faan Griichenlun. Hat as al föör 5.000 juar grünjlaanj wurden. Det *Gemeen Atheen* as goorei so grat, oober mä *Atheen* ment'am daalang miast uk di huuwen Piräus an a föörstääden mä tuup amanbi 4 miljoon iinwenern.

## Kliima

## Sasterstääden

## Luke uk diar

## Kwelen
Arkansas

**Arkansas** [ˈɑːrkənsɔː] as sunt 1836 en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't sööden foon't lönj. Önj't norden läit Missouri, önj't nordååsten Tennessee, önj't söödååsten Mississippi, önj't sööden Louisiana, önj't söödweesten Texas än önj't nordweesten Oklahoma. Dåt heet 3.017.804 manschne (2019). E hoodstää foon e stoot as Little Rock.

## Geografii
Di Mississippi Struum as for't mååst et ååstgränse foon e diiljstoot. Di Arkansas Struum låpt foon't weesten tu't ååsten in önj e Mississippi. 

### Bärje
Et jeeft twäär grute floose foon bärje önj e diiljstoot:
* E Ozarks
* Da Ouachita Bärje

Di grutst bärj önj Arkansas as Mount Magazine, wat 839 meeter huuch as än önj't weesten foon a diiljstoot stoont.

### Ploontenwråål
* Iikenbuume (floose: *Quercus*, t.b. *Quercus nigra*)
* Grutnaasbuume (floose: *Carya*)
* Fjüüren (floose: *Pinus echinata* än *Pinus taeda*)
* Süpresenbuume (floose: *Taxodium* än *Juniperus ashei*)
* Bloosenploonte (floose: *Cornus*)
* Kanåådisch Juudasbuume (floose: *Cercis canadensis*)
* Farne (floose: *Woodsia scopulina* än *Adiantum*)

### Kliima

### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Indiiling foon Ferwalting
Arkansas heet 75 *[[county|counties]]*:
Kiik uk deer: List foon counties önj Arkansas

## Histoori
E stoot wörd 15. Samermoune 1836 diilj foon da Feriind Stoote.

## Kwäle
Atoomfüsiik

At **Atoomfüsiik** as en dialfääk faan a Füsiik. Hat befaadet ham mä atoomen, hü jo apbaud san, an hük krääften diar werke.

## Enkelt artiikler tu't atoomfüsiik
* Atoom
* Atoomstruum
* Elektrooneniinfang
* Isomeerenauergung
* Isotoop
* Kialklüüwang
* Kialspin
* Kwantenmechaanik
* NMR-spektroskopii
* Orbitaal
* Perioodisch tabäle
* Raadionukliid

## Wichtag atoomfüüsikern
* Niels Bohr (1885–1962), Nobelpris 1922
* Steven Chu (* 1948), Nobelpris 1997
* Claude Cohen-Tannoudji (* 1933), Nobelpris 1997
* Edward Uhler Condon (1902–1974)
* Marie Curie (1867-1934), Nobelpris 1903 + 1911
* Pierre Curie (1859-1906), Nobelpris 1903
* Paul Dirac (1902–1984), Nobelpris 1933
* Enrico Fermi (1901–1954), Nobelpris 1938
* Robert Hofstadter (1915–1990), Nobelpris 1961
* Robert Oppenheimer (1904–1967)
* Ernest Rutherford (1871–1937), Nobelpris 1908
* Arnold Sommerfeld (1868–1951)
* Johannes Diderik van der Waals (1837–1923), Nobelpris 1910

## Luke uk diar
Atoomnumer

Ark elemänt önj e perioodisch tabäle foon da elemänte heet en äin atoomnumer, deer koon huum ma siinj hü maning elemänte önj e kärn san. Önj unlääsen atoome (alsü niinj ione), ma likefoole elektroone büte di kärn as protoone önj e kärn, ålsü da nit-ionisiirde atoome, jeeft di atoomnumer jü tål elektroone. Bai maning prusäse sü as fusjoon wårt e tål protoone önj e atoomkäärn änred, än deerdöör änret di kärn än uk di atoomnumer.

Bai mateformel, ferlikinge än sü wider as di atoomnumer di bökstääw Z.
: {}^{A}_{Z} \text{Simbool}

Sü wiset dåt koolestufatoom tum biispel aw 6 protoone:
: {}^{12}_{\ 6} \mathrm C
Arizona

**Arizona** [ˌæɹɪˈzoʊnə] as sunt 1912 en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't söödweesten foon't lönj. Önj't norden läit Utah, önj't ååsten New Mexico, önj't sööden Meksiko, önj't söödweesten California än önj't nordweesten Nevada. Dåt heet 7.278.717 manschne (2019). E hoodstää foon e stoot as Phoenix.

## Geografii
Arizona as di seekstgrutste diiljstoot önj da Feriinde Stoote.

### Stääse
Da tiin grutst stääse önj e diiljstoot san:

### Indiiling foon Ferwalting
Arizona heet 15 *[[county|counties]]*:

## Histoori

For 1848 wus't lönj foon Arizona foon nü diilj foon Meksiko. 1850 wörd dåt *New-Mexico-Teritoorium* üt di Arizona foon nü, et weestdiilj foon New Mexico än et sööddiilj foon Nevada biled. 1853 wörd ma di *Gadsden-Kuup* foon Meksiko for 10 milioon US-Dollar wörd iinj wider gebiit foon 77.700 km² önj't sööden faan di Gila Struum diilj foon't teritoorium. Arizona wörd 24. Biikenmoune 1863 san äin teritoorium. Et teritoorium wörd 14. Biikenmoune 1912 ån stoot önj da Feriind Stoote.

## Bile

Image:Sun rays at Hopi Point Grand Canyon 2013.jpg
Image:Apache Sitgreaves Nima1.JPG
Image:North San Francisco Street, Flagstaff AZ.jpg


## Kwäle
Augsbörj

**Augsbörj** (aw Tjüsch: *Augsburg*) as en krisfri stää önj dåt tjüsch bundeslönj Bayern. E stää läit önjt söödweesten foont bundeslönj. Dåt heet 295.830 inboogere (2020).

## Sasterstääse
*  Inverness önj Schotlönj, Feriind Kiningrik, sunt 1956.
*  Nagahama önj Jaapaan, sunt 1959.
*  Amagasaki önj Jaapaan, sunt 1959.
*  Dayton önj Ohio, da Feriinde Stoote foon Ameerika, sunt 1964.
*  Bourges önj Frånkrik, sunt 1967.
*  Liberec önj Tschechien, sunt 2001.
*  Jinan önj Shandong önj Schiina, sunt 2004.

## Kwäle
Autonavigasjoon

**Autonavigasjoon** mååget dåt möölik, åltens tu bestimen weer huum as. Dåt årbet ma dåt GPS (Global Positioning System), wåt funksignååle foon spezielle satellite benjütet. Da siinje åltens hiilj presiis jare posisjoon än jü tid foon jü siinjing. Dåt navigasjoonsräischup empfångt sü’n signåål, schucht aw jü klook hü lung dåt signåål unerwäis wään as än koon dan ma jü hiilj bekånde funkgauihäid beräägne, hü fiir di satellit wach as. 

## Hü maning satellite?
Wan huum nü in dåt auto ma sü’n räischup käärt, än huum empfångt åån satellit di boowen Hambörj as än n oudern boowen Kopenhagen, dan wiitj huum ålsü, hü fiir huum foon Hambörj as än hü fier foon Kopenhagen än deerma san da **tou** möölike stääse foon dåt auto aw dåt flåche lönj hiilj än åål bestimd. 

Am nü tu waasen, huk foon da tou dåt rucht stää as, brükt huum ålsü nuch n treeden satellit, t.b. boowen Kiel. Deerma koon dan tuglik uk di Höögde ferårbed wårde, sü dåt huum deerma uk in da bärje kiire koon. Eentlik jeeft dåt bai trii satellite uk nuch n tweeden punkt, ouers di fant huum twaie sü huuch as da satellite boowen di wråålouerfläche än as deeram in e autoferkiir ünmöölik.
 
Ouerdåt dåt navigasjonsräischup hiilj presiis jü tid waase mötj, brükt huum deerfor uk nuch n fiirden satellit. Ouerdåt huum dan intwasche di äine lååge wiitj, koon huum jare oufstånd ünoufhingi bestime än deerma jü tid foon emfång, dåt as duch tid foon siinjing plus räiseduur foon dåt signåål. (Natörlik wiitj huum dåt jarst tooch jü tid än di äine lååge dan ai presiis, ouers döör widerhåålen kamt huum ålt tächter bai di rucht wjart).

## Dåt navigasjoonsräischup

Dåt as, dåt dåt möölik mååget. Dåt seecht automatisch aw arken momänt da starkste satellite, beräägnet jü posisjoon än jü kiirruchting än wist dåt dan ålens aw n latjen schirm in form foon n triidimensionåål koord. Deerbai wist dåt dan uk nuch jü gauihäid, än hü lung dåt nuch as eefter di näiste oufsliik.

Huum koon deer sügoor jü adräs önjbringe, weer huum haane wal än dan wårt huum deer gåns moi for jü döör ouflääwerd, bit aw hu meetere presiis! Sügoor koon huum ham wise lätje weer staue san än weer gauihäidskontrolle (mötj huum ai!). 

Wan huum iinjsen foon di önjjääwene wäi oufwikt, dan fångt dåt räischup gliks wi önj, da naie dooten tu ferräägnen. Dåt wåårt oofting hu minute, ouerdåt dan da önjnäiernde beräägninge foon näien ütfäärd wårde mönje.

## Koorde
Am tu wisen weer huum ham ma jü sü bestimde posisjoon befint, önjthålt dåt navigasjoonsräischup elektronische Koorde. Bai en goue Marke koon huum deer oofding näie for dilleese, sü dåt ål da änrenge in dåt weegesystem matiinjs ma apnümen wårde.

## Links
* Navigationssysteme Testberuchte
* GPS-Empfänger Testberuchte
* Fotos än infos tu dåt jarste autonavigasjoonssystem: di Electro Gyrocator foon Honda
Baden-Würtembärj

**Baden-Würtembärj** as en diiljstoot foon Tjüschlönj. E diiljstoot läit önjt söödååsten foon't lönj. Önjt norden läit Hessen, önjt ååsten Bayern, önjt sööden e Swaits, önjt weesten Frånkrik än önjt nordweesten Rhinlönj-Pfalz. Et heet 11.069.533 inboogere (2018). E hoodstää foon e diiljstoot as Stuttgart.

## Geografii
### Stääse
Da tiin grutst stääse önjt lönj san:

Mör stääse:
Bad Rappenau - Bruchsal - Ettlingen - Mosbach - Sinsheim - Stutensee

### Indiiling foon Ferwalting

Baden-Württembärj heet fjouer rägiiringsdistrikte:
* Freiburg
* Karlsruhe
* Stuttgart
* Tübingen

Et diiljstoot heet 9 krisfrie stääse (Baden-Baden, Freiburg im Breisgau, Heidelberg, Heilbronn, Karlsruhe, Mannheim, Pforzheim, Stuttgart än Ulm), än 35 lönjkrise:

## Politiik
Jü leest wool tu e loondäi foont bundeslönj wus di 14. Uursmoune, 2021.

## Kwäle