open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lingua Franca Nova

At **Lingua Franca Nova** (**LFN**, ütjspreegen **el'ef'en**) as en ploonspriak, diar faan C. George Boeree ütjwerket wurden as. Hi ging faan't *Lingua franca* ütj, det wiar en ferkiarspriak uun't madelääler trinjam't Madlunsia. 

At LFN skal en ianfach gramatik haa, an en ianfach ütjspriak. Hat lei sowat tesken Esperanto an Interlingua.

At wokabulaar komt faan a romaans spriaken fransöösk, itajeensk, portugiisk, spoonsk an katalaans.

## Tekstbispalen LFN

* *Bon dia.* – Gud dai.
* *Alo.* – Haloo.
* *Como es tu?* – Hü gongt di det?
* *Bon, e tu?* – Gud, an di?
* *No mal.* – Ei ring.
* *Cual es tua nom?* – Hü as dan nööm?
* *Mea nom es Maria.* – Man nööm as Maria.
* *Tu gusta un tas de cafe?* – Meest dü en kop kofe?
* *Si, per favore.* – Ja, wees so gud.
* *Grasias!* – Föl soonk!
* *Per no cosa.* – Diar ei för.
* *Joia!* – Sünjhaid!
* *Tu es vera bela.* – Dü beest würelk smok.
* *Pardona?* – Wat saist?
* *Me ama tu.* – Ik mei di hal liis.
* *Me debe vade aora.* – Ik skal nü luas.
* *Asta la ora?* – Bit leeder?
* *Adio.* – Ajis.
* *Bon sera.* – Gud naacht.
* *Bon fortuna.* – Föl lok.

## Luke uk diar

* Elefen – Lingua Franca Nova

## Kwelen
Sidjwinjer

A **Sidjwinjer** (*Crotalus cerastes*) as en slach faan Slaanger (Serpentes) uun det famile faan a Wiipern (Viperidae). Hat hää hör nööm efter det aparte sidjwiis winjen. A Sidjwinjer as giftag.

## Koord

## Luke uk diar
Suart Mamba

At **Suart Mamba** (*Dendroaspis polylepis*) as en slach faan Slaanger (Serpentes) uun det famile faan a Giftnatern (Elapidae). Hat lewet uun Afrikoo, woort 2,50 bit 4,50 meeter lung, an as böös giftag.

## Spriadkoord

## Luke uk diar
Leptotyphlopidae

A **Leptotyphlopidae** san en famile faan Slaanger (Serpentes). Jo san miast temelk letj an like en wirem. Diar jaft'at 115 slacher faan.

## Onerfamilin
* Epictinae
* Leptotyphlopinae

#### Sköölen
Epacrophis – Epictia – Habrophallos – Leptotyphlops – Mitophis – Myriopholis – Namibiana – Rena – Rhinoguinea – Rhinoleptus – Siagonodon – Tetracheilostoma – Tricheilostoma – Trilepida

#### Enkelt sköölen an slacher
* Tetracheilostoma
*: Tetracheilostoma carlae

## Luke uk diar
Tetracheilostoma carlae

***Tetracheilostoma carlae*** (of uk: *Leptotyphlops carlae*) as en slach faan Slaanger (Serpentes) uun't famile Leptotyphlopidae. Hat as iarst 2008 wedenskapelk beskrewen wurden, an täält üs letjst slaang faan a welt. Har woort man njüügen cm lung.

## Luke uk diar
San Miguel de Tucumán

**San Miguel de Tucumán** as det füftgratst steed uun Argentiinien. At steed leit uun a nuurd faan't lun. Det hee 902.200 lidj (2019). Det as at hoodsteed faan det Tucumán Prowins.

## Kwelen
Banluntaipaan

A **Banluntaipaan** (*Oxyuranus microlepidotus*, iar uk: *Parademansia microlepidota*) as en slach faan Slaanger (Serpentes) uun det famile faan a Giftnatern (Elapidae). Hat as det giftagst slaang faan a welt, woort miast so am tau meetern lung, an lewet uun Austraalien. Banluntaipaanen jaage miast rooten an müsen.

Üüb ingelsk het hat *fierce snake* (wil slaang), auer hat so ünwis spring koon. 

## Koord

## Luke uk diar
La Plata

**La Plata** as det seekstgratst steed uun Argentiinien. At steed leit uun a uast faan't lun, nai bi Buenos Aires. Det hee 852.800 lidj (2019). Det as at hoodsteed faan det Buenos Aires Prowins.

## Kwelen
Mar del Plata

**Mar del Plata** as det aachstgratst steed uun Argentiinien. At steed leit uun a uast faan't lun, uun det Buenos Aires Prowins. Det hee 626.300 lidj (2019).

## Kwelen
Formosa (Prowins uun Argentiinien)

Det **Formosa Prowins** (üüb Spaans: *Provincia de Formosa*) as ian faan dön trii-an-twuntig prowinsen uun Argentiinien. At prowins leit uun a nuurd faan't lun. Det hee 600.229 lidj (2019). At hoodsteed faan’t prowins as Formosa.

## Kwelen
La Paz (Boliiwien)

**La Paz** as ian faan dön tau hoodsteeden faan, an det traadgratst steed uun Boliiwien. At steed leit uun a nuurdwaast faan't lun. Det hee 758.845 lidj (2012). Det as uk at hoodsteed faan det La Paz Department.

## Kwelen
Cochabamba

**Cochabamba** as det fjuardgratst steed uun Boliiwien. At steed leit uun a waast faan't lun. Det hee 632.013 lidj (2012). Det as at hoodsteed faan det Cochabamba Department.

## Kwelen
Mohamed

**Mohamed** (araabisk *Abū l-Qāsim Muhammad b. ʿAbdallāh b. ʿAbd al-Muttalib b. Hāschim b. ʿAbd Manāf al-Quraschī* (; * tesken 570 an 573 uun Mekka, † 8. Jüüne 632 uun Medina) wiar *profeet* an grünjleier faan a islaam, ian faan a grat weltreligioonen. Sin efterfulgern wiar a *kaliifen* an widjet at herskap ütj efter Persien, Syrien, Palestiina an Egypten.

Mekka an Medina san a halag stääden faan a islaam.


Kaaba -Mecca -Saudi Arabia-1Aug2008.jpg|At *Kaaba* uun Mekka.
Medina Grab des Propheten.JPG|Moschee faan Medina mä Mohamed sin grääf.
Calligraphic representation of Muhammad's name.jpg|*Kaligrafii* mä Mohamed san nööm.



## Luke uk diar
El Alto

**El Alto** as det naistgratst steed uun Boliiwien. At steed leit uun a nuurdwaast faan't lun, uun det La Paz Department. Det hee 846.880 lidj (2012).

## Kwelen
Santa Cruz de la Sierra

**Santa Cruz de la Sierra**, of **Santa Cruz**, as det gratst steed uun Boliiwien. At steed leit uun a maden faan't lun. Det hee 1.442.396 lidj (2012). Det as at hoodsteed faan det Santa Cruz Department.

## Kwelen
Medina

**Medina**, amtelk **al-Madīna al-munawwara** () as en gratstääd uun't waastelk Saudi-Araabien. Hat as en halag stääd faan a islaam, auer diar Mohamed sin grääf leit. 

## Luke uk diar
Lentivirus

## Taxonavigation
Hoodkategorii: Wiiren
Order: Ortervirales
Famile: Retroviridae
Onerfamile: Orthoretrovirinae
Skööl: *[[Lentivirus]]* 
Slacher: *[[Bovine immunodeficiency virus]]* – *[[Caprine arthritis encephalitis virus]]* – *[[Equine infectious anemia virus]]* – *[[Feline immunodeficiency virus]]* – *[[Human immunodeficiency virus 1]]* – *[[Human immunodeficiency virus 2]]* – *[[Jembrana disease virus]]* – *[[Puma lentivirus]]* – *[[Simian immunodeficiency virus]]* – *[[Visna-maedi virus]]*

## Nööm
*Lentivirus*

Typusslach: *[[Human immunodeficiency virus 1]]* (*HIV-1*)

## Luke uk diar
* ICTV Virus Taxonomy 2014
Maskiin

En **Maskiin** (komt faan , an det faan ) as en technisk iinrachtang, diar di minsk det werk ufnamt. Maskiinen san miast starker, gauer an akerooter üs en minsk, an diarmä kön grat staktaalen bewerket wurd. 

Arke maskiin as för en was werk föörsen, man enkelt baudialen faan en maskiin kön uk för ööder maskiinen brükt wurd. 

Al sant düüsenen faan juaren wurd maskiinen brükt, a wichtagst baudialen wiar tuiarst: a heebel, at wel an at skrüüw.

## Bispalen faan ual maskiinen

Nuria,Ibiza.jpg|En pomp, sant 700 f.Kr.
Drejebænk.jpg|En dreibeenk
Heron's Windwheel.jpg|Heron sin orgel, juar 50
Steam engine in action (two-thirds speed).gif|Dampmaskiin, ~ 1750



## Luke uk diar

* Motoor
Stöörmflööd 1962

Öön e naacht foon de 16. tu de 17. Feebrewoor 1962 wurd e aawer foon e Nöördsii foon en grot stöörmflööd auerflööded. Dirbai draangeden 340 jude, 315 alian öön Hamborch.

Maost de aale weerwe uwe e Haliie wurden auerflööded. Husüüge wurden döör e brandung indrüked än beesteböösens wächräwen. Uwe e Huuge fung more husinge sufole skaoe, dat jude ee mor diröön wone ku. Man kumen nian jude än beeste uwe't ailöön am't lääwen. Uwe e Nees waos et feerhus foon e schork wächbräägen, än as uwe e Huuge, e schorkhoof ferwüüsted. Fole husinge weern dir ok öön stugene maaged ooder maost hial to niks maaged. More bure ferluasen jääre skeepe, man bliawen e grotbeeste, wän ok jääre böösens auerflööded wurden.

## Kule
* "Die Sturmflut von 1962", öön Quedens, Georg (1975), *Die Halligen*, Breklumer Verlag, s. 22-24.
Oriya

**Oriya** of **Odia** () as en indoaarisk spriak, diar uun Uast-Indien snaaket woort, fööraal uun a Indisk bundesstoot Odisha (of *Orissa*). At jaft wel son 38 miljoon spreegern. Uun Odisha as Oriya det amtspriak, bütj ingelsk.

Oriya hää en aanj skraft, det het uk Oriya an hiart tu a Brahmi skraften.

## Spriadkoord
* 

## Tekstbispal
Algemian Ufkemen auer a Minskenrochten, Artiikel 1:
: 
: 
: Aal a minsken san frei bäären mä likedenang rochten an wäärdaghaid. Jo haa fernonft an geweeten, an skel arkööder uun a geist faan brederlikhaid määt.

## Luke uk diar

* Oriya mä IPA ütjspriak.
Retroviridae

## Taxonavigation
Hoodkategorii: Wiiren
Order: Ortervirales
Famile: Retroviridae
Onerfamilin:  
Slacher:       

efter Baltimore: Wiirus-Skööl 6

## Nööm
*Retroviridae*

## Luke uk diar
*  1992. Structure and classification of retroviruses. *In*: The Retroviridae, Vol 1, (, ed.), Pp. 19–50. Plenum Press, New York. 
*  (eds.) 1997. Retroviruses. Cold Spring Harbor Laboratory, Cold Spring Harbor, New York.
*  1989, Origins and evolutionary relationships of retroviruses. *Quart. Rev. Biol*. 6': 1–30.
*  2009. Retroviridae. *In*: ICTVdB – The Universal Virus Database, version 4. Büchen-Osmond, C. (Ed), Columbia University, New York, USA. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/Ictv/fs_retro.htm

* ICTV Virus Taxonomy 2014
Che Guevara

**Ernesto „Che“ Guevara** (eegentelk *Ernesto Guevara de la Serna* (*&nbsp;14. Mei 1928 uun Rosario, Argentiinien; †&nbsp;9. Oktuuber 1967 uun La Higuera, Boliiwien) wiar en rewolutsioneer an skriiwer. Hi hinget a liaren faan Karl Marx uun. Faan 1956 bit 1959 wiar hi di uunfeerer (**) faan't Kubaansk Rewolutsion.

Guevara hää medesiin studiaret, as uun jong juaren föl raiset, an hää daibuken skrewen. Sin skraften an föördracher hed grat iinflööd widj auer Kuuba henwech. Auer Guevara sin leewent san flook buken skrewen an filmer dreid wurden. Det US tidjskraft *Time* täält Guevara tu a 100 wichtagst minsken faan't 20. juarhunert. An det bil rochts täält üs bekäändst knipset bil üüb a hialer welt.

## Luke uk diar
Komunismus

**Kommunismus** (faan  ‚mäenööder') as en poliitisk ideologii, diar am 1840 uun Frankrik apkaam. Det wurd ment oober ei aleewen detsalew:

* En selskapelk teorii, diar faan likedenanghaid an freihaid faan a minsken ütjgongt. Hat jaft nian priwoot eegendoom, an fraagen wurd *kolektiif*, saner en baas liaset.

* En ökonoomisk an poliitisk teorii, diar fööraal üüb Karl Marx, Friedrich Engels an Wladimir Iljitsch Lenin turag gongt. Diar gongt det am en stoot, huar aal a minsken a salew rochten haa.

* En nööm för partein, diar a Komunismus praktisk amsaat wel. 

* Komunismus as oober uk en nööm för diktatuuren, huar en komunistisk partei alian at saien hää, so üs uun a weesen Sowjetunioon of uun Sjiina. Sok diktatuuren wurd miast üs *realsotsialismus* betiakent.

## Luke uk diar
Multituberculata

A **Multituberculata** wiar en order faan ütjstürwen Tetjdiarten (Mammalia), diar Gnaudiarten liket.

Jo daaget tuiarst uun't Madel-Jura (föör son 165 miljoon juaren) ap, lewet fööraal uun't Kritjtidj an san uun't Eozän (föör son 34 miljoon juaren) ütjstürwen. Jo haa det ütjsterwen faan a Dinosauriern (föör ~ 65 miljoon juaren) auerlewet. 

Uk wan jo Gnaudiarten liket haa, san jo diar dach ei nai mä. 

## Tiaknangen

Taeniolabis NT small.jpg|Taeniolabis
Catopsbaatar.jpg|Catopsbaatar
Taeniolabis taoensis.jpg|Taeniolabis taoensis



## Iindialang
* Onerorder: †Cimolodonta
*: Auerfamilin: †Djadochtatherioidea – †Ptilodontoidea – †Taeniolabidoidea
*:: Ööder familin: †Boffiidae – †Cimolomyidae – †Eucosmodontidae – †Kogaionidae – †Microcosmodontidae
* Onerorder: †Plagiaulacida
*:: Familin: †Albionbaataridae – †Allodontidae – †Eobaataridae – †Paulchoffatiidae – †Pinheirodontidae – †Plagiaulacidae – †Zofiabaataridae – (†Hahnodontidae , ünseeker)

## Luke uk diar
Eifel

A **Eifel** as en regiuun faan Madelhuuch Berger bit ap tu en hööchde faan . Hat namt en areaal faan muar üs 5300 km² iin. Hat leit uun Waastsjiisklun waasten faan a struum Rhein an nuurden faan a Moosel.

## Luke uk diar
Huuch Aacht

At **Huuch Aacht** bi Adenau as mä en hööchde faan  di huuchst berag uun a Eifel. Hi stäänt üüb a grens tesken a lunkreiser Ahrweiler an Mayen-Koblenz uun Rheinlun-Pfalz. Boowen üüb a toop stäänt di *Kaiser-Wilhelm-Türn*.


Kaiser-Wilhelm-Turm (Hohe Acht).JPG|Kaiser-Wilhelm-Türn



## Kwelen


## Luke uk diar
Borgward

Di **Borgward** es en dütsk Autofirma. Carl F.W. Borgward her 1919 sin Firma iipenmaaket. 

## Kwelen


## Luki uk hjir
Laacher Sia

A **Laacher Sia** uun't gemeen Glees uun a Eifel as a gratst sia uun Rheinlun-Pfalz. Hi as en kraater faan en wulkaan, di tuleetst uun't juar ~ 10.930&nbsp;f.&nbsp;Kr. ütjbreegen as. Di wulkaan as uk daalang noch aktiif, det markt'am bi tidjwiis ütjgaasangen.

Di nööm komt faan lat. *lacus* (ingelsk *lake*), an det ment *sia*.

## Bilen

Laacher See, Mofetten.jpg|Ütjgaasangen vaan Kööldioksiid



## Luke uk diar
Lunkreis Mayen-Koblenz

A **Lunkreis Mayen-Koblenz** as en lunkreis uun a nuurd faan't sjiisk bundeslun Rheinlun-Pfalz. Kreisstääd as Koblenz. Mayen-Koblenz as mä &nbsp;iinwenern () di lunkreis mä't huuchst iinwenertaal uun Rheinlun-Pfalz.

## Kwelen


## Luke uk diar
Adenau

**Adenau** as en stääd uun a Eifel. Hat hiart tu a Lunkreis Ahrweiler uun Rheinlun-Pfalz.

## Kwelen


## Luke uk diar
Hunsrück

A **Hunsrück** as en regiuun faan Madelhuuch Berger uun Rheinlun-Pfalz, dialwiis uk uun't Saarlun. A huuchst toop diar as a Erbeskopf mä en hööchde faan . 

Di nööm komt ferlicht faan *hünj* an *rag*, det as oober ei seeker.

## Kwelen


## Luke uk diar
USB-Meetgiraat

En **USB-Meetgiraat** es en muar of mener litj Giraat wat mung en Leergiraat, en Powerbank of Powerstatsjoon en di Akku of dit Giraat steekt uur wat āpleeren uur skel.

Diarme ken em meet hur waker di Stroom döör dit Kābel giar (Leerkraft) en hurfuul Energii al üt di Stroomkwel nomen uuren es. Wan em di Energii töhopteelt, da heer em uk di Kapatsiteet fan en Bateriigiraat sa üs en Powerbank.

Dit Giraat ön dit önerst Skelt teelt altert fiiđer, wan em dit omsteekt heer. Sa uur di Stroom wat t. B. üt en Powerbank nomen uur töhopteelt, uk wan em jest en Smartphone, da en Tablet of jit en üđer Giraat diarme forsörigt.

## Galerii
**Biskriiwing Skelt 2** 


USB Multimeter.jpg
Yojock USB-Tester 001.jpg|thumb|Des Giraat weeget di Leerspeening me 5,02 V, di Leerkraft me 7,4 Watt en di Energii wat al fan di Powerbank nomen waar (11,00 Wh) sa üs jit muar.


## Luki uk jir
Metternich

**Klemens Wenzel Lothar von Metternich** (hial nööm: *Clemens Wenceslaus Nepomuk Lothar*, Föörst, bit 1813 Groof *von Metternich-Winneburg zu Beilstein*; * 15. Mei 1773 uun Koblenz; † 11. Jüüne 1859 uun Wien), miast bluas **Metternich** näämd, wiar en Uastenriksen diplomaat, politiker an stootsbaas. Hiar wiar di wichtagst minister uun't Keiserrik faan Uastenrik. Hi spelet en grat rol üüb a Kongres faan Wien (1815), an hi saat ham för en 'glikgewicht faan a määchten' uun Euroopa iin. Man hi hääl bit tuleetst fääst tu a monarchii, an werket jin a natsionaalen an liberaalen uun Sjiisklun an Itaalien. Iarst uun't rewolutsioonsjuar 1848 soonket hi uf.

## Luke uk diar
Monarchii

En **Monarchii** (faan ualgreks  *monarchía* ‚Alianherskap‘, efter  *monos* ‚ään‘ an  *archein* ‚herske‘) as en stootsfurem mä en *monarch*, det as ian persuun, diar miast hen tu sin leewentsaanj stootsbaas as. Det amt faan en monarch koon ferarewt wurd, do as det en *dynastii*. En monarch koon oober uk weelet wurd. 

At jinstak tu en monarchii as at republiik, diar woort a stootsbaas faan't fulk weelet.

En monarch hää oober ei aueraal föl tu saien, hat jaft:
* at parlamentaarisk monarchii
* at konstitutsionel monarchii
* at absoluut monarchii

Hoker tu en monarchii häält, as en *monarchist* of en *royalist*. Hoker diarjin as, as en *republikaaner*.

## Stootsfurmen üüb a welt

## Luke uk diar
Republiik

En **Republiik** (faan , „öfentelk uungeleegenhaiden“) as en stootsfurem, huar at fulk a stootsbaas weelet. 

At jinstak tu en republiik as at monarchii.

Det wurd Republiik ment oobei aleewen detsalew:
* en stoot, huar politikern för en was tidj weelet wurd; uun en demokratii faan't fulk, an uun en aristokratii faan a aadel. Jindial as at monarchii.
* en stoot, di det welliisen faan a minsken uun san hää. Jindial as at despotii.
* en stoot, di ei bluas a grünjrochten faan't fulk uun't uug hää, man uk det dialnemen an mäwerkin bi a stoot.

## Stootsfurmen üüb a welt

## Luke uk diar
Gulag

A **Gulag** wiar det näät faan stroofloogern uun a Sowjetunioon. Di nööm betiakent oober uk det hialer süsteem faan a *suart hööl*, huar iinsperet minsken för a stoot werke skul. Man uk ööder minsken, diar ei uunpaaset wiar, san tu werkin twüngen wurden.

Di nööm *Gulag* of eegentelk *GULag* komt faan , ufkört , , amskrewen **''G**lawnoje **u**prawlenije isprawitelno-trudowych **lag**erej* *i kolonij*, auersaat “Hoodferwaltang faan a beederangswerkloogern an -koloniin”. Hat sted oner't komando faan't gehiampolitsei GPU, leeder OGPU.

Tesken 1930 an 1953 wiar muar üs 18 miljoon minsken uun jodiar loogern, muar üs 2,7 miljoonen san diar stürwen.Tu [[Stalin]] sin tidjen seed diar tauenhualew miljoon misken. An efter a [[Ööder Weltkriich]] seed diar sjauer bit sääks miljoon kriichsfangden. Flooksis woort uk faan a *archipeel'' Gulag snaaket, auer jo loogern auer't hialer lun ferstreielt wiar, so üs eilunen faan en archipeel.

## Luke uk diar
Bohoduchiw (Distrikt)

De **Bohoduchiw Distrikt** (üüb Ukrainisk: Богодухівський район *Bohoduchiv'skyj rajon*) as een faan a distrikten uun det Charkiw Prowins. A distrikt leit uun a nuurdwaast faan't prowins. Det hee 124.936 lidj (2021). At hoodsteed faan a distrikt as Bohoduchiw.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
A distrikt hee 5 gemeenden (üüb Ukrainisk: грома́ди *hromády*, iantaal: грома́да *hromáda*):

# Bohoduchiw (Богодухів)
# Kolomak (Коломак)
# Krasnokutsk (Краснокутськ)
# Solotschiw (Золочів)
# Walky (Валки)

## Kwelen
Charkiw (Distrikt)

De **Charkiw Distrikt** (üüb Ukrainisk: Харківський район *Charkiv'skyj rajon*) as een faan a distrikten uun det Charkiw Prowins. A distrikt leit uun a nuurd faan't prowins. Det hee 1.745.734 lidj (2021). At hoodsteed faan a distrikt as Charkiw.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
A distrikt hee 15 gemeenden (üüb Ukrainisk: грома́ди *hromády*, iantaal: грома́да *hromáda*):

# Besljudiwka (Безлюдівка)
# Charkiw (Харків)
# Derhatschi (Дергачі)
# Ljubotyn (Люботин)
# Lyptsi (Липці)
# Mala Danyliwka (Мала Данилівка)
# Merefa (Мерефа)
# Nowa Wodolaha (Нова Водолага)
# Pisotschyn (Пісочин)
# Piwdenne (Південне)
# Rohan (Рогань)
# Solonytsiwka (Солоницівка)
# Tsyrkuny (Циркуни)
# Wilchiwka (Вільхівка)
# Wysoky (Високий)

## Kwelen
Isjum (Distrikt)

De **Isjum Distrikt** (üüb Ukrainisk: Ізюмський район *Izjums'kyj rajon*) as een faan a distrikten uun det Charkiw Prowins. A distrikt leit uun a uast faan't prowins. Det hee 175.986 lidj (2021). At hoodsteed faan a distrikt as Isjum.

## Geografii
De Donets Struum (üüb Ukrainisk: Сіверський Донець *Sivers'kyj Donec*') leept troch a distrikt.

### Steeden
* Isjum
* Balaklija

### Indialing faan Ferwalting
A distrikt hee 8 gemeenden (üüb Ukrainisk: грома́ди *hromády*, iantaal: грома́да *hromáda*):

# Balaklija (Балаклія)
# Barwinkowe (Барвінкове)
# Borowa (Борова)
# Donets (Донець)
# Isjum (Ізюм)
# Kunje (Куньє)
# Oskil (Оскіл)
# Sawyntsi (Савинці)

## Kwelen
Milicia excelsa

***Milicia excelsa*** (of uk *Chlorophora excelsa*) as en buum uun det famile faan a Muurbeiplaanten (Moraceae). Hi wääkst uun Waast-, Madel an Uastafrikoo.

Bütj *Milicia excelsa* jaft'at uun det skööl *[[Milicia]]* noch ään öödern slach, hi het *Milicia regia*, hää oober ei (muar) son grat bedüüdang.

Di buum as bekäänd för sin holt, det het *African teak*, *[[Kambala]]*, *Odoum*, of *Iroko*. 


Iroko Holz.JPG|*Iroko* holt
Iroko wood.jpg|*Iroko* holt jonket



## Luke uk diar
Karoliinen

A **Karoliinen** san en skööl faan eilunen uun a waastelk Pasiifik. Jo lei temelk ferstreielt tesken a Filipiinen uun't waasten an a Marshall Eilunen uun't uasten.

A gratst dial hiart tu a Tuupslööden Stooten faan Mikroneesien, a waastelk eilunen hiar tu Paalau.

A Karoliinen lei uun a troopen, nuurden faan a ekwaator, diaram as't diar auer't hialer juar likedenang warem, so tesken 25 an 30 graad.

A Karoliinen wiar ans en sjiisk kolonii.

## Luke uk diar
Krasnohrad (Distrikt)

De **Krasnohrad Distrikt** (üüb Ukrainisk: Красноградський район *Krasnohrads'kyj rajon*) as een faan a distrikten uun det Charkiw Prowins. A distrikt leit uun a süüdwaast faan't prowins. Det hee 105.948 lidj (2021). At hoodsteed faan a distrikt as Krasnohrad.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
A distrikt hee 6 gemeenden (üüb Ukrainisk: грома́ди *hromády*, iantaal: грома́да *hromáda*):

# Kehytschiwka (Кегичівка)
# Krasnohrad (Красноград)
# Natalyne (Наталине)
# Sachnowschtschyna (Сахновщина)
# Satschepyliwka (Зачепилівка)
# Starowiriwka (Старвірівка)

## Kwelen
Tschuhujiw (Distrikt)

De **Tschuhujiw Distrikt** (üüb Ukrainisk: Чугуївський район *Čuhujivs'kyj rajon*) as een faan a distrikten uun det Charkiw Prowins. A distrikt leit uun a nuurd faan't prowins. Det hee 197.695 lidj (2021). At hoodsteed faan a distrikt as Tschuhujiw.

## Geografii
De Donets Struum (üüb Ukrainisk: Сіверський Донець *Sivers'kyj Donec*') leept troch a distrikt.

### Indialing faan Ferwalting
A distrikt hee 9 gemeenden (üüb Ukrainisk: грома́ди *hromády*, iantaal: грома́да *hromáda*).

# Malyniwka (Малинівка)
# Nowopokrowka (Новопокровка)
# Petschenihy (Печеніги)
# Sloboschanske (Слобожанське)
# Smijiw (Зміїв)
# Stary Saltiw (Старий Салтів)
# Tschkalowske (Чкаловське)
# Tschuhujiw (Чугуїв)
# Wowtschansk (Вовчанськ)

## Kwelen
Kupjansk (Distrikt)

De **Kupjansk Distrikt** (üüb Ukrainisk: Куп'янський район *Kup'jans'kyj rajon*) as een faan a distrikten uun det Charkiw Prowins. A distrikt leit uun a nuurduast faan't prowins. Det hee 133.135 lidj (2021). At hoodsteed faan a distrikt as Kupjansk.

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting
A distrikt hee 8 gemeenden (üüb Ukrainisk: грома́ди *hromády*, iantaal: грома́да *hromáda*):

# Dworitschna (Дворічна)
# Kindraschiwka (Кіндрашівка)
# Kupjansk (Куп'янськ)
# Kuryliwka (Курилівка)
# Petropawliwka (Петропавлівка)
# Schewtschenkowe (Шевченкове)
# Welyky Burluk (Великий Бурлук)
# Wilchuwatka (Вільхуватка)

## Kwelen
Chromis

A ***Chromis*** of uk **Swaalkenstörter** san en grat skööl faan Bianfasker (Osteichthyes) uun det famile faan a Pomacentridae. Jo lewe uun a subtroopen an troopen tesken koralen an stianer. 

Jo san ei alt grat, an miast bruket, diaram wurd jo hal för't akwaarium kääft.

## Slacher

C. abrupta – C. abyssicola – C. abyssus – C. acares – C. agilis – C. albicauda – C. albomaculata – C. alleni – C. alpha – C. alta – C. amboinensis – C. analis – C. atrilobata – C. atripectoralis – C. atripes – C. axillaris – C. bami – C. bowesi – C. brevirostris – C. cadenati – C. caerulea – C. caudalis – C. chromis – C. chrysura – C. cinerascens – C. circumaurea – C. crusma – C. cyanea – C. dasygenys – C. degruyi – C. delta – C. dimidiata – C. dispila – C. durvillei – C. earina – C. elerae – C. enchrysura – C. fatuhivae – C. fieldi – C. flavapicis – C. flavaxilla – C. flavicauda – C. flavipectoralis – C. flavomaculata – C. fumea – C. gunting – C. hangganan – C. hanui – C. howsoni – C. hypsilepis – C. insolata – C. intercrusma – C. iomelas – C. jubauna – C. kennensis – C. klunzingeri – C. lepidolepis – C. leucura – C. limbata – C. limbaughi – C. lineata – C. lubbocki – C. margaritifer – C. megalopsis – C. meridiana – C. mirationis – C. monochroma – C. multilineata – C. nigroanalis – C. nigrura – C. nitida – C. notata – C. okamurai – C. onumai – C. opercularis – C. ovalis – C. ovatiformis – C. pamae – C. pelloura – C. pembae – C. planesi – C. punctipinnis – C. pura – C. randalli – C. retrofasciata – C. sanctaehelenae – C. scotochiloptera – C. scotti – C. struhsakeri – C. ternatensis – C. tingting – C. trialpha – C. unipa – C. vanbebberae – C. vanderbilti – C. verater – C. viridis – C. weberi – C. westaustralis – C. woodsi – C. xanthochira – C. xanthopterygia – C. xanthura – C. xouthos – C. xutha – C. yamakawai

#### Enkelt slacher
* Moonkfask (Chromis chromis)

## Luke uk diar
Moonkfask

A **Moonkfask** (*Chromis chromis*) as en slach faan Bianfasker (Osteichthyes) uun det famile faan a Pomacentridae. Hi lewet fööraal uun't Madlunsia. Hi as ei alt grat, miast letjer üs 15 cm, an mei hal mad siagäärs lewe. A Moonkfask koon njüügen juar ual wurd.

## Luke uk diar
Congridae

A ***Congridae*** of **Hääfialer** san en famile faan Bianfasker (Osteichthyes) uun det order faan a Ialoortagen (Anguilliformes). Diar hiar trii onerfamilin tu.

## Onerfamilin an sköölen
* Bathymyrinae
*: Ariosoma – Bathymyrus – Chiloconger – Kenyaconger – Parabathymyrus – Paraconger – Rostroconger
* Congrinae
*: Acromycter – Bassanago – Bathycongrus – Bathyuroconger – Blachea – Castleichthys – Conger – Congrhynchus – Congriscus – Congrosoma – Diploconger – Gnathophis – Japonoconger – Lumiconger – Macrocephenchelys – Poeciloconger – Promyllantor – Pseudophichthys – Rhynchoconger – Scalanago – Uroconger – Xenomystax
* Heterocongrinae
*: Gorgasia – Heteroconger


Ariosoma selenops.jpg|Bathymyrinae:*Ariosoma selenops*
Conger-Meeraal, Nationalpark Port-Cros.JPG|Congrinae:*Conger conger*
Rörålar.jpg|Heterocongrinae:*Heteroconger hassi*


## Luke uk diar
Hääfsaloot

A **Hääfsaloot** (*Ulva lactuca*) as en weederplaant, an hiart tu a Green Algen (Chlorobionta). Hi liket en salootbleed an wääkst aueraal bi a küsten.

Hääfsaloot woort ufsaamelt, an üs fuder of ged brükt. Man uk üs iidj woort hi brükt, diar as föl witamiin C, proteiin, iisen an jood uun.

## Luke uk diar
Brün Draaghood

At **Brün Draaghood** (*Scorpaena porcus*) as en fask uun det famile faan a Draaghööd (Scorpaenidae). Hi lewet uun't Madlunsia, uun't Suart Sia an uun a uastelk Atlantik faan Gratbritanien bit deel tu a Kanaaren, Atsooren an Madeira hen tu Seenegal.

## Luke uk diar
Draaghööd

A **Draaghööd** (Scorpaenidae) san en grat famile faan Bianfasker (Osteichthyes) uun det order faan a Barschoortagen (Perciformes), diar üüb a hialer welt föörkem.

## Onerfamilin
* Skorpionfasker (Scorpaeninae)
* Caracanthinae
* Ialfasker (Pteroinae)
* Setarchinae
* Sebastolobinae
* Sebastinae

#### Enkelt sköölen an slacher
* Scorpaena
*: Brün Draaghood (*Scorpaena porcus*)

## Luke uk diar
Kachowka (Distrikt)

De **Kachowka Distrikt** (üüb Ukrainisk: Каховський район *Kachovs'kyj rajon*) as een faan a distrikten uun det Cherson Prowins. A distrikt leit uun a maden faan't prowins. Det hee 216.458 lidj (2022). At hoodsteed faan a distrikt as Nowa Kachowka.

## Kwelen
Pomacentridae

A ***Pomacentridae*** san en famile faan Bianfasker (Osteichthyes).

## Onerfamilin an sköölen
* Abudefdufinae
*: Abudefduf
* Amphiprioninae
*: Amphiprion – Premnas
* Chrominae
*: Acanthochromis – Azurina – Chromis – Dascyllus
* Lepidozyginae
*: Lepidozygus
* Pomacentrinae
*: Altrichthys – Amblyglyphidodon – Amblypomacentrus – Cheiloprion – Chrysiptera – Dischistodus – Hemiglyphidodon – Neoglyphidodon – Neopomacentrus – Pomacentrus – Pomachromis – Pristotis – Teixeirichthys
* Stegastinae
*: Hypsypops – Mecaenichthys – Microspathodon – Nexilosus – Parma – Plectroglyphidodon – Stegastes

## Luke uk diar
Baschtanka (Distrikt)

De **Baschtanka Distrikt** (üüb Ukrainisk: Баштанський район *Baštans'kyj rajon*) as een faan a distrikten uun det Mykolajiw Prowins. A distrikt leit uun uast faan't prowins. Det hee 134.234 lidj (2021). At hoodsteed faan a distrikt as Baschtanka.

## Kwelen
460

## Bäären
* amanbi detheer juar: Romulus Augustulus, de letst keiser faan det Waaströömsk Rik († efter 476)
Romulus Augustulus

**Romulus Augustulus** (eegentelk **Romulus Augustus**; * amanbi 460; † efter 476) wiar de letst keiser faan det Waaströömsk Rik, diar uun Itaalien regiaret. Hi wurd faan san aatj, de *Magister Militum*, Orestes, üüb de keiserelk truun saat. Efter dat hi bluat tjiin muuner regiaret hed, fool a barbaarengenerool Odoaker uun August 476 iin uun Itaalien iin an naam at hoodsteed faan't rik, Ravenna. Odoaker maaget Orestes duad an saat Romulus uf. Odoaker wurd do Köning faan Itaalien. 

## Luke uk diar
Ravenna (Steed)

**Ravenna** as en stääd uun Itaalien mä  iinwenern (Stant ). Hat as hoodstääd faan det Prowins Ravenna mä di salew nööm. Ravenna lai iar ans bi a Aadria, as oober muar an muar fersunet. Daalang feert diar en kanaal hen, huar det bat Marina di Ravenna leit.

Faan 402 bit 476 wiar Ravenna hoostääd faan't Waaströömsk Rik. Hat as bekäänd för hör ääderkrastelk sarken, kapelen an mosaiken.

## Kwelen


## Luke uk diar

* Dante Alighieri
* Romulus Augustulus
Huuder

**Huuder** (uk: **Huuger**, dånsch: **Højer Sogn**, tjüsch: **Hoyer**) as en dånsch schöspelgemiind (dåånsch: sogn) önjt sööden foon Dånmark. Jü läit bai e Weestsii än e gränse tu Tjüschlönj. Bit 1970 wus Huuder en diilj foon e hiird "Tønder, Højer og Lø Herred", än eeftert foon e Højer Komuun, wat ma e Kommunalreform foon di 1. Janewoore 2007 tu e Tønder Komuun önj e Regjoon Syddanmark wörd.

## Ferkiir
Iir 1927 di Hindenburgdoom bäged wörd, kjard en dåmper foon e salringe DSG foon Huuder eefter Munkmēsk.
Siagurken

A **Siagurken** (Holothuroidea) sen en klas faan diarten uun a stam faan a Puurthidjeten (Echinodermata). Diar jaft'at wel son 1.700 slacher faan. Jo san nai mä Siaiigler (Echinoidea).

## Ordern an familin
* Apodida
*: Chiridotidae - Myriotrochidae - Synaptidae
* Aspidochirotida
*: Gephyrothuriidae - Holothuriidae - Stichopodidae - Synallactidae
* Dactylochirotida
* Dendrochirotida
*: Cucumariidae – Cucumellidae – Heterothyonidae – †Monilipsolidae – Paracucumidae – Phyllophoridae – Placothuriidae – Psolidae – Rhopalodinidae – Sclerodactylidae – Vaneyellidae – Ypsilothuriidae
* Elasipodida
*: Deimatidae - Elpidiidae - Laetmogonidae - Pelagothuriidae - Psychropotidae
* Molpadiida 
*: Caudinidae - Gephyrothuriidae - Molpadiidae

## Luke uk diar
Siaiigler

A **Siaiigler** (Echinoidea, faan greks ἐχῖνος echĩnos: Iigel, Siaiigel) san en klas faan Puurthidjeten (Echinodermata). Diar jaft'at wel 950 of noch muar slacher faan. Jo san nai mä Siagurken (Holothuroidea).

## Onerklasen an ordern
* Euechinoidea
*: Auerorder: Atelostomata
*:: Cassiduloida - Spatangoida
*: Auerorder: Diadematacea
*:: Diadematoida - Echinothurioida - Pedinoida
*: Auerorder: Echinacea
*:: Arbacioida – Camarodonta – Salenioida – Stomopneustoida
*: Auerorder: Gnathostomata
*:: Clypeasteroida – Holectypoida

* Perischoechinoidea
*:: Cidaroida

## Luke uk diar
Sialiilien

A **Sialiilien** (Crinoidea, faan greks κρίνος krinos‚ Liilie) san en klas faan diarten uun a stam faan a Puurthidjeten (Echinodermata). Diar jaft'at wel muar üs 620 slacher faan, a miasten uun det order Comatulida. Jo like plaanten, an enkelten san uk fääst mä a grünj ferwoksen.

## Ordern
* Comatulida (*[[Hiarstäären]]* of *[[Feederstäären]]*)
* Cyrtocrinida
* †Encrinida
* Hyocrinida
* Isocrinida
* †Millericrinida
* †Roveacrinida

Feather_Star_(Lamprometra_palmata).jpg|Comatulida
Holopus_2.jpg|Cyrtocrinida
Hyocrinida Okeanos 2021.jpg|Hyocrinida
Proisocrinus ruberrimus.jpg|Isocrinida



## Luke uk diar
Hiarstäären

A **Hiarstäären** of **Feederstäären** (Comatulida) san en order faan diarten uun di stam faan a Puurthidjeten (Echinodermata). Comatulida san det gratst order uun't klas faan a Sialiilien (Crinoidea). At jaft diar wel son 550 slacher faan.

## Iindialang
* Onerorder: Bourgueticrinina
*: Familin: Atelecrinidae – Bathycrinidae – Phrynocrinidae – Rhizocrinidae
* Auerfamilin: Antedonoidea – Atelecrinoidea – Comatuloidea – Himerometroidea – Notocrinoidea – †Paracomatuloidea – Tropiometroidea
* Ööder familin: Atopocrinidae – Bourgueticrinidae – Eudiocrinidae – Guillecrinidae – Septocrinidae

## Luke uk diar
Aral Sia

A **Aral Sia** (ütjspriak: Áral, ei: Araal, ; usbekisk *Orol dengizi*; ) wiar en graten sia uun Madelaasien. Diarfaan san daalang bluas noch letj rester auer.

## Ferdrügin

Dat di sia ferdrüget, kaam ei faan salew. Sant Stalin sin tidjen as diar föl tu föl weeder ütj a struumer Amudarja an Syrdarja ütj pompet wurden, an so as di siapeegel am 18 meeter fäälen. Daalang lei diar skeb ambi.

## Luke uk diar
Tritonhurn

At **Tritonhurn** (*Charonia tritonis*) as en slach faan Sneken (Gastropoda) uun det order faan a Sorbeoconcha. Hat lewet uun a troopen an subtroopen an hiart tu a gratst sneken, hat koon 50 cm grat wurd. Hör nööm komt faan det greks godhaid Triton uf, di dring faan Poseidon.

Det höske woort brükt, am diar üüb tu tuutin.

Gyeonbokgung-March-01.jpg|Soldooten tuute üüb en Tritonhurn



## Luke uk diar
Slaangstäären

A **Slaangstäären** (Ophiuroidea) san en klas faan Puurthidjeten. Hör nööm komt faan't greks *ophis* – Slaang an *ura* – Stört. Jo san nai mä Siastäären (Asteroidea).

## Onerklasen an ordern
* Myophiuroidea
*: Auerorder: Euryophiurida
*:: Ordern: Euryalida – Ophiurida
*: Auerorder: Ophintegrida
*:: Ordern: Amphilepidida – Ophiacanthida – Ophioleucida – Ophioscolecida
* †Oegophiuroidea

## Luke uk diar
Black Hills

A **Black Hills** (Lakota: *Paha Sapa* of *He Sapa*, det ment *Suart Berger*) san en beragkeed uun a waastelk USA, fööraal uun South Dakota, man jo ling uk iin uun Wyoming. Jo lei sowat tesken a Rocky Mountains an a Great Plains. Diar waaks fööraal granjebuumer. 

A huuchst toop diar as a Black Elk Peak mä en hööchde faan 2.208&nbsp;m.

Uun't 19. juarhunert as diar gul fünjen wurden. Man diar jaft'at uk luad, iisen, uraan, eerdööle an kööl.

## Luke uk diar
Black Elk Peak

A **Black Elk Peak** as mä en hööchde faan  di huuchst ponkt faan a US bundesstoot South Dakota an uk faan det beragkeed Black Hills. Hi as uk a huuchst toop uasten faan a Rocky Mountains. 

Hi füng san nööm efter Black Elk, en *medesiinmaan* faan a Oglala-Lakota-Indioonern.

## Luke uk diar
Lakota (Spriak)

At **Lakota** (of: *Lakȟótiyapi*) as en spriak uun det famile faan a Sioux spriaken. Hat woort faan't fulk faan a Lakota spreegen. 


Langs N.Amer Deutsch.png|Koord faan indiooner-spriaken. Sioux spriaken san laacht brons.
WIKITONGUES- Junior speaking Lakota.webm|Junior Garcia, en skuulmääster snaaket Lakota.



Tu det fulk faan a Lakota hiar sööwen onerstamer:
* Oglala
* Brulé
* Hunkpapa
* Minneconjou
* Sans Arc
* Sihasapa
* Two Kettles

## Luke uk diar
Oglala

A **Oglala** san ään faan a onerstamer faan a Lakota indioonern uun det Sioux spriakfamile. 

A Oglala tääld 2013 noch 46.000 lasmooten an san a gratst onerstam mad a Lakota. Jo wiar a iarst Lakota, diar auer a Missouri River efter waasten waanerd, an diar tesken a Missouri an a Black Hills lewet. Daalang lewe a miasten uun en reserwatsion uun South Dakota.

Tu a Lakota hiar noch sääks ööder onerstamer, det san a Brulé, Hunkpapa, Minneconjou, Sans Arc, Sihasapa an Two Kettles. Jo haa iar faan't jacht üüb a Amerikoonsk Büfel (Biison) uun a Great Plains lewet, an üs nomaaden uun *tipis* wenet.

A Oglala haa fertwiiwelt am hör freihaid streden. Bi't Sliak am *Little Big Horn* tesken 1875 an 1877 an tuleetst bi a *Wounded Knee* struum san flook Oglala amkimen. A US-soldooten strääd oner *Generaal Custer*, an a Sioux wurd uunfeerd faan *Sitting Bull*. 


Oglala girl in front of a tipi2.jpg|Oglala tipi
American bison k5680-1.jpg|Biison
Bighornbattle de.png|Sliak am Little Big Horn



## Luke uk diar
Reserwatsion

En **Reserwatsion** as en regiuun, huar a amerikoonsk uurinwenern ("indioonern") muar of maner autonoom lewe. Jodiar reserwatsioonen san miast uun't 19. juarhunert iinracht wurden, am amfaade en letjen dial faan det regiuun, huar a indioonern iar ans lewet haa. 

Hat jaft oober uk "würelk autonoom" regiuunen, t.b. uun Kanada of Nikaraagua, diar haa a uuriinwenern muar rochten.

## Nöömer
* Kanada: **' of 
* [[USA]], [[Belize]]: 
* [[Costa Rica]], [[Nikaraagua]], [[Ekwadoor]], [[Guyaana]]: 
* [[Domiinika]]: 
* [[Panama]]: 
* [[Weenesuela]]: 
* [[Kolumbien]]:  an **'
* Peruu:  an 
* Brasiilien: 
* Boliiwien:  of **
* Argentiinien: 

A gratst reserwatsioonen lei uun a waastelk USA uun a stooten Arizona, Utah, Montana an South Dakota. Uun Kanada san jo miast auer liitjeletj ianhaiden ferstreielt.
Man uk uun Brasiilien an Kolumbien lei grater reserwatsioonen nai bi a Amazonas.

## Luke uk diar
Missouri River

A **Missouri River** [] as mä en lengde faan 4.087 kilomeetern di lingst tustruum faan a Mississippi River, an uk di lingst struum faan a USA. Hi brangt leewen föl slober mä, an het diaram uk „Big Muddy“.

Tuup mä a Mississippi as a *Mississippi-Missouri* di sjuardlingst struum faan a eerd.

## Luke uk diar
Henk Wolf

**Henk Wolf** (* 25. Febrewoore 1973) as en spriakwedenskapsmaan. Hi befaadet ham mä holuns an fresk.

Werksteeden (mad öödern):
* NHL Stenden Hogeschool uun Leeuwarden an Groningen.
* Algemiene Fryske Underrjochtskommisje (Afûk)
* Centraal Instituut Toetsontwikkeling (CITO)
* Uniwersiteeten uun Amsterdam, Flensborag an Groningen
* Bleeden, tidjskraften, raadio Omrop Fryslân
* Flook buken
* Aktuel: Konsulent för Saaterfresk bi't Oldenburgische Landschaft

## Luke uk diar
* Henk Wolf sin aanj wääbsteed
* Seeltersk.de
Giuseppe Garibaldi

**Giuseppe Garibaldi** ([dʒuˈzɛppe ɡariˈbaldi]; * 4. Jüüle 1807 uun Nizza; † 2. Jüüne 1882 üüb Caprera) wiar en italjeens freihaidsstridjer an een faan dön populeerst feerern faan det Risorgimento, det italjeens ianigungsbeweeging twesken 1820 an 1870.

Efter dat hi uun Febrewoore 1834 uun en apstant uun Piemont dialnimen hed, wurd hi tu a duas feruurdiald, man hi entkaam an siild tu Süüdameerika, huar hi 14 juaren uun a eksiil ferbroocht an uun hög kriiger dialnaam.

Uun't juar 1848 kaam Garibaldi tu Itaalien turag an streed hi uun fialtööger, wat  tuletst tu det italjeens ferianiging feerd. Üüs uun a April 1859 a suwereniteetskrich ütjbruch, feerd hi'n armee, wat grat steeden uun a Lombardei, diaroner Varese an Como naam an't grens tu Süüdtirool lingd. A krich kaam tu aanj mä't auernemen faan a Lombardei. 1860 feerd at *Ekspeditsion faan a Düüsen* uun a süüd faan Itaalien. At ekspeditsion loket an kaam tu aanj mä't aneksion faan at Köningrik faan dön Tau Sisiilien, a Marken an Umbrien tu't Köningrik Sardiinien, wat de 17. Marts 1861 det ferianigt Köningrik Itaalien wurd.

## Luke uk diar
* Harro Harring
Frederick Douglass

**Frederick Douglass** (* 1818 uun Talbot County, Maryland; † 20. Febrewoore 1895 uun Washington, D.C.; bäären üüs *Frederick Augustus Washington Bailey*) wiar en slaaw an leeder abolitsionist an skriiwer. Hi wiar de inflöödrikst aafroameerikooner faan det 19. juarhunert.

## Luke uk diar
Nomaaden

**Nomaaden** (faan ualgreks  *nomás*, „ambiraise“) san minsken, diar nian fääst aran haa. Jo fulge miast wil diarten üüb hör waanrang tesken somer- an wontersteeden, amdat's at hialer juar wat tu iidjen haa. 

Nomaaden jaft'at al sant ualang tidjen. Iarst üs a büürerei föör son 12.000 juaren apkaam, begand a minsken, üüb fääst wensteeden tu lewin. Man huar at kliima det ei tuläät, waanre a minsken uk daalang noch ambi. Hat jaft oober uk *waanerbüüren*, diar hör lun efter hög juaren apdu, auer di grünj tu skraal as. 

Do san diar oober uk noch minsken, diar ütj kulturel grünjer nochuaren aran san, so üs flook Roma. Jo wurd oober ei tu a nomaaden tääld.

## Luke uk diar
Maghreb

A **Maghreb** as en regiuun uun Nuurdwaastafrikoo mä a lunen Tuneesien, Algeerien, Maroko an Waastsahara, diar kulturel nai mäenööder san. Uk Libyen an Mauretaanien wurd leewen diar mä tu tääld.

Det araabisk wurd  ("huar a san onergongt", a waast, a okzident) komt faan't wurd  (wech gung, onergung) uf, uun Tamazight ⵜⴰⵎⴰⵣⵖⴰ *Tamazɣa*. At jindial tu a Maghreb as a *Maschrek* (Egypten, Israel, Palestiina, Jordaanien, Liibanon, Syrien, Iraak),  ("huar a san apgongt", a uast, a orient).

Uun't araabisk men a minsken mä Maghreb miast det lun Maroko, auer't det waastermiast araabisk lun as. Hör aanj nööm för't lun as uk *al-Maghrib* (kurt för , at "waastelk könangrik"). 

Uun a Maghreb woort bütj araabisk föl fransöösk snaaket.

## Luke uk diar
Allegany County (Maryland)

**Allegany County** as en county uun de US-ameerikoons bundesstoot Maryland. At county leit uun a nuurdwaast faan a bundesstoot. Det hee 68.106 lidj (2020). At hoodsteed faan't county as Cumberland.

## Kwelen
Slacht bi Poltawa

A **Slacht bi Poltawa** (28. Jüüne/8. Jüüle 1709) wiar en slacht twesken Sweeden oner Kaarl XII. an Rüslun oner Peeter I. uun de Grat Noordisk Krich. Det wiar uun a nuurd faan't steed Poltawa uun a Ukraine faan nü. Rüslun woon a slacht an Kaarl XII. moost iin uun det Osmaans Rik flücht. 

Det wiar de wichtigst slacht faan a krich, auer dat det de anringsponkt faan a krich wiar. A krich salew markiaret a aanj faan det Sweedsk Rik an't apstiigen faan det Rüs Keiserrik.

## Futnuuten
Homern

A **Homern** (*Homarus*) san en skööl faan Tjiinbiankraaben (Decapoda). Diar jaft'at man tau slacher faan.

## Slacher
* Europeesk Homer (*Homarus gammarus*)
* Amerikoonsk Homer (*Homarus americanus*)

Bugre europeu.jpg|Europeesk Homer
Bugre americanu.jpg|Amerikoonsk Homer


## Luke uk diar
Homer

Wat menst dü ?

* Homer (Dachter) (~ 8. juarhunert föör Krast)
* Homern (Homarus), skööl faan Kraaben
Amerikoonsk Homer

A **Amerikoonsk Homer** (*Homarus americanus*, ingelsk *lobster*) as en slach faan Homern (Homarus) uun det order faan a Tjiinbiankraaben (Decapoda). Hi liket a Europeesk Homer, as oober en betj laachter klööret.

## Bilen

Homerus americanus distribution.png|A Amerikoonsk Homer lewet fööraal föör't küst faan Maine.
Blue-lobster.jpg|Enkelt homern kön uk blä wees.



## Luke uk diar
Henri Milne Edwards

**Henri Milne Edwards** (* 23. Oktuuber 1800 uun Brügge; † 29. Jüüle 1885 uun Pariis) wiar en fransöösken dochter an bioloog. Hi hää ham fööraal mä a Kraaben (Crustacea) befaadet.

## Luke uk diar
* Faan Milne Edwards bestemet diarten (ütjwool)
Trachichthyiformes

A **Trachichthyiformes** san en order faan Strualflikerten (Acanthopterygii) uun't rä faan a Bianfasker (Osteichthyes). Diar hiar fiiw familin mä 20 sköölen an knaap 70 slacher tu. Jo lewe uun böös jip weedern.

#### Iindialang faan a ''[[Strualflikerten]]'' (Acanthopterygii)
 
#### Onerorder an familin
:: Trachichthyoidei
* Anomalopidae
* Anoplogastridae
* Diretmidae
* Monocentridae
* Trachichthyidae

## Kwelen


## Luke uk diar
Holocentridae

A ***Holocentridae*** of **Soldootenfasker** san en famile faan Strualflikerten (Acanthopterygii) uun't rä faan a Bianfasker (Osteichthyes). Jo lewe uun troopisk weedern.

#### Iindialang faan a ''[[Strualflikerten]]'' (Acanthopterygii)
 
#### Onerfamilin an sköölen
:: Holocentrinae
* Flammeo
* Holocentrus
* Neoniphon
* Sargocentron
:: Myripristinae
* Corniger
* Myripristis
* Ostichthys
* Plectrypops
* Pristilepis

## Kwelen


## Luke uk diar
Spariformes

A ***Spariformes*** san en order faan Bianfasker (Osteichthyes), an hiar tu a Percomorphaceae.

## Familin an sköölen
* Lethrinidae
*: Gnathodentex - Gymnocranius - Lethrinus - Monotaxis - Wattsia
* Nemipteridae
*: Nemipterus - Parascolopsis - Pentapodus - Scaevius - Scolopsis
* Sparidae
*: Acanthopagrus - Amamiichthys  – Archosargus - Argyrops - Argyrozona - Boops - Boopsoidea - Calamus - Cheimerius - Chrysoblephus - Crenidens - Cymatoceps - Dentex - Diplodus - Evynnis - Gymnocrotaphus - Lagodon - Lithognathus - Oblada - Pachymetopon - Pagellus - Pagrus - Parargyrops - Petrus - Polyamblyodon - †Pshekharus – Pterogymnus - Rhabdosargus - Sarpa - Sparidentex - Polysteganus - Porcostoma - Pterogymnus - Sparodon - Sparus - Spondyliosoma - Stenotomus - Virididentex

## Luke uk diar
Synbranchiformes

A ***Synbranchiformes*** of **Moderialer** san en order faan Bianfasker (Osteichthyes) mä sjauer familin, 13 sköölen an amanbi 115 slacher. Jo like Ialer an lewe uun a troopen an subtroopen.

## Familin an sköölen
* Chaudhuriidae
*: Bihunichthys - Chaudhuria - Chendol - Garo - Nagaichthys - Pillaia - Pillaiabrachia
* Mastacembelidae
*: Aethiomastacembelus – Caecomastacembelus – Macrognathus – Mastacembelus – Mastacemeblus – Sinobdella
* Synbranchidae
*: Macrotrema – Monopterus – Ophisternon – Synbranchus

* Indostomidae
*: Indostomus

## Luke uk diar
Queen Anne's County (Maryland)

**Queen Anne's County** as en county uun de US-ameerikoons bundesstoot Maryland. At county leit uun a uast faan a bundesstoot. Det hee 49.874 lidj (2020). At hoodsteed faan't county as Centreville.

## Kwelen
Nöös

At **Nöös** (;  **) as en orgaan, huar wi mä stirme kön. Bi Minsken an a miast Tetjdiarten (Mammalia) as det nöös uun a maden faan't gesicht, an hää tau nööshööl. Banen faan a nöösrüm leit a *rachen*.

## Nöösen

Harzer Schweine.jpg|Swin
Cat2go.jpg|Kaat
Santorinis donkey (4584481711).jpg|Eesel
11WochenAlterDobermannruede.jpg|Hünj


## Spreegwurden
* *Hoker a leetst drööb mähaa wal, di fäält at lad üüb a nöös*
* *Hi stäät sin nöös uun arke skeet*

## Kwelen


## Luke uk diar
Beryciformes

A ***Beryciformes*** of **Slimhoodoortagen** san en order faan Strualflikerten (Acanthopterygii) uun't rä faan a Bianfasker (Osteichthyes). Flook slacher lewe uun böös jip weedern.

#### Iindialang faan a ''[[Strualflikerten]]'' (Acanthopterygii)
 
#### Onerordern an familin
:: Berycoidei
* Berycidae, Slimhoodfasker
* Melamphaidae
:: Stephanoberycoidei
* Barbourisiidae
* Cetomimidae, Waalhoodfasker
* Rondeletiidae
* Stephanoberycidae, Suurnfasker
* Gibberichthyidae
* Hispidoberycidae

## Kwelen


## Luke uk diar
Sjimpansen

A **Sjimpansen** (*Pan*) san en skööl faan Minskenaaben (Hominidae). Diar hiar tau slacher tu, an jo lewe uun Madelafrikoo.

## Slacher an Onerslacher
* (Grat) Sjimpans (*Pan troglodytes*)
*: *P. t. schweinfurthii*
*: *P. t. troglodytes*
*: *P. t. vellerosos*
*: *P. t. verus*
* (Letj Sjimpans), Bonobo (*Pan paniscus*)
A struum Kongo dialt jo tau slacher faan enööder uf.


Bonobo-Head.jpg|Bonobo
Chimpanzee-Head.jpg|Sjimpans


## Spriadkoord

## Luke uk diar
Cebidae

A **Cebidae** of **Kaputsiineraaben** san en famile faan Aaben uun det rä faan a Briadnöösaaben (Platyrrhini). Diar hiar trii sköölen tu. Dialwiis wurd uk a Callitrichidae üs onerfamile Callitrichinae diar mä tu tääld.

## Sköölen
:: Cebinae
* (Cebus)
* (Sapajus)
:: Saimiriinae
* (Saimiri)

## Luke uk diar
Minskenlüs

A **Minskenlüs** (Pediculidae) san en famile faan Lüs (Phthiraptera). Diar uun jaft'at man ian skööl Pediculus. Minskenlüs san parasiiten.

## Slacher
* Eegentelk Minskenlüs (*Pediculus humanus*)
*: Kluaderlüs (*Pediculus humanus humanus*)
*: Hoodlüs (*Pediculus humanus capitis*)
* *[[Pediculus schaeffi]]* , parasiit bi Sjimpansen
* *[[Pediculus mjobergi]]* , parasiit bi aaben faan't famile Cebidae

## Luke uk diar
Likmiatag faardferanrang

**Likmiatag faardferanrang** as en ütjdruk uun a füsiik, wan en lif leewen gauer woort, auer diar stüdag en krääft jin werket, t.b. at swaarkrääft. At lif reert ham leewen üüb en liken wai, wan det krääft leewen di salew wai werket. Wan ik oober t.b. en baal smitj, do werket tuiarst det krääft, diar ik di baal mäden haa, an eftert det swaarkräft, wat ham weder deel tu a eerd brangt. Do maaget di baal nään liken wai, sin boon as en paraabel.

## Gesetsen
Bi en liken wai, täält det *skalaar* furem, auer det krääft fol amsaat woort. Bi en paraabel täält leewen bluas di luadrocht dial faan det krääft, do skal'am mä *[[vektooren]]* reegne.

## Bispal
En baal fäält deel faan en 10 meeter (= s) huuch hüs. At swaarkrääft as 9,81 m/s² (= a). (An di loftwederstant woort ei märeegent.)
# s = 1/2 * a * t²  ->  t = \sqrt{\;\;}(2 * s / a) ≈ 1,43 sekunden.
#: Hi fäält 1,43 sekunden loong.
# v = a * t ≈ 14 m/s ≈ 50,4 km/h 
#: Wan hi oner uunkomt, as hi 50,4 km/h gau.
Interslaawisk spriak

**Interslaawisk** (**medžuslovjansky, меджусловјанскы**) as en slaawisk ploonspriak. Hat hää 2006 tuiarst **Slovianski** het, an as faan slawisten uun flook lunen ütjwerket wurden. Det spriak skal halep, dat slaawisk spreegen minsken jo mäenööder onerhual kön. An hoker goor nian slaawisk spriak snaaket, koon ham üüb Interslaawisk mä slaawen oonerhual. At gramatik an a wurden kem fööraal faan't Ual-Sarkenslaawisk, an a ploonern gung diarfaan ütj, dat 90% faan a slaawen Interslaawisk ferstun kön. 

Interslaawisk wurd eder mä't latiinsk an uk mä't kyrilisk alfabeet skrewen.

Üüb facebook jaft'at en skööl faan 18.000 lidj (stant: 03.2023), diar jo üüb Interslaawisk onerhual.

## Skraft

## Kwelen


## Luke uk diar
Baltimore (Maryland)

**Baltimore** [] (USA) as det gratst stääd an en "independent city" (kreisfrei stääd) uun a bundesstoot Maryland. Baltimore hää en bedüüdenen huuwen. 

## Stääddialen

## Kliima



## Sasterstääden
*  Alexandria, Egypten
*  Ashkelon, Israel
*  Cádiz, Spoonien
*  Gbarnga, Libeeria
*  Genua, Italien
*  Kawasaki, Jaapan
*  Luxor, Egypten
*  Odessa, Ukraine
*  Piräus, Griichenlun
*  Rotterdam, Neederlunen
*  Xiamen, Sjiina

## Luke uk diar
Delmarva

At **Delmarva Hualeweilun** as en 300 km lung an 100 km briad hualeweilun bi't uastküst faan a USA. Di aparte nööm komt faan a trii bundesstooten, diar en uundial haa: DELaware, MARyland an VirginiA. Ööder nöömer san *Delaware and Chesapeake Peninsula* of bluas *Chesapeake Peninsula*.

## Luke uk diar