open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Elektrisk lääs

__FORCETOC__

At **elektrisk lääs** of uk *mengde faan [[elektrisiteet]]* as en grünjmiat uun a füsiik. Hat woort efter't SI-süsteem uun Coulomb (C) meeden an hää det formeltiaken Q of q efter det latiinsk wurd *quantum*.
At elektrisk lääs as en eegenskap faan atomaar elementaardialen üs elektroonen (negatiif apleesen) an protoonen (positiif apleesen).
Det letjst lääs as det elementaarlääs an het *e*. Hat as 1,602&nbsp;176&nbsp;565&nbsp;×&nbsp;10−19&nbsp;C grat. At prooton hää en lääs faan *+ 1e* an det elektron hää en lääs faan *- 1e*. Det neutron häält nian lääs.

## Coulomb-krääft

Det „gesets faan Coulomb“ as faan Charles Augustin de Coulomb am 1785 ütjfünjen wurden. Uun't SI-süsteem bereegent ham det krääft tesken tau lees efter

: F = \frac{1}{4\pi\varepsilon_0} \frac{q_1 \cdot q_2}{r^2} ,

diarbi san q_1 an q_2 tau elektrisk lees, r di wai diartesken an \varepsilon_0 det elektrisk fialtaal.

## Elektrisk lääs an struum
En konstanten struum an en konstant lääs hinge direkt faanenööder uf:

: I = \frac{Q}{t} \quad \Leftrightarrow\quad Q = I \cdot t.

Sodenang woort det ianhaid Coulomb ütj jo SI-grünjmiaten Ampere an Sekund bereegent:

:1\,\mathrm{C} = 1\,\mathrm{As}

## Ferwisang efter bütjen
* Eksperimenten tu't elektrisk lääs (sjiisk)
Coulomb

**Coulomb** [] (C) as det SI-ianhaid för't elektrisk lääs. Hat as näämd efter di fransöösk füsiiker Charles Augustin de Coulomb.

## Bestemang
1 Coulomb as det elektrisk lääs, diar uun 1 sekund troch en wiir skebet woort, huar en struum faan 1 Ampere lääpt:

:1\,\mathrm{C} = 1\,\mathrm{A} \cdot 1\,\mathrm{s}

## Amreegnang
At Coulomb (C) woort daalang brükt uunsteed faan det ual elektrostaatisk CGS-ianhaid ESU of Franklin (Fr).

:\begin{align}1\,\mathrm{C} \ &\mathrel{\widehat{=}} \ 2.997.924.580 \,\mathrm{Fr}\end{align} (10 (Fr s)/m mool det faard faan't laacht)
:\begin{align}1\,\mathrm{Fr} \ &\mathrel{\widehat{\approx}} \ 3,335641 \cdot 10^{-10} \,\mathrm{C}\end{align}
CGS-süsteem

Det **CGS-süsteem** wiar en internatjunaal ferianboorang för ianhaiden uun a füsiik sant 1874. Det kaam ütj at ingelsk an mend: **c**entimeter, **g**ram, **s**econd.
Det CGS-süsteem as det grünjlaag faan't "Gauß-süsteem".
1889 wurd det CGS-süsteem faan't MKS-süsteem ufliaset, det mend: **m**eeter, **k**ilogram an **s**ekund.
Det hää häälen bit 1960, do kaam det SI-süsteem.
1874

**1874** wiar det fjauer-an-sööwentigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Tüürsdai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 10. Oktuuber: Fidschi wurd en britisk kolonii.
* 06. Nofember: At University of Adelaide wurd uun Austraalien grünjlaanjen.
;*ünbekäänd dootem*
* Det CGS-Süsteem woort uun a füsiik iinfeerd.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 25. Janewoore: William Somerset Maugham, ingels dramaatiker an skriiwer († 1965)
* 01. Febrewoore: Hugo von Hofmannsthal, uasterriks dachter an skriiwer († 1929)
* 03. Febrewoore: Gertrude Stein, US-amerikoons skriiwer († 1946)
* 23. Febrewoore: Konstantin Päts, minister-president an president faan Eestlun († 1956)
* 09. Mei: Howard Carter, britisk archeolooge († 1939)
* 10. August: Herbert Hoover, 31. president faan dön Ferianigt Stooten († 1964)
* 27. Nofember: Chaim Weizmann, iarst president faan Israel († 1952)
* 30. Nofember: Winston Churchill, britisk premier-minister († 1965)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 21. Janewoore: Enno Wilhelm Hektor, uastfresk (plaat) skriiwer (* 1820)
1889

**1889** wiar det njüügen-an-tachentigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Teisdai.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 09. Marts: Menelik II. wurd keiser faan Ethioopien.
* 31. Marts: A Eiffel-Törn wurd eebenmaaget.
* 02. Nofember: North Dakota wurd de 39. an South Dakota wurd de 40. stoot faan dön Ferianigt Stooten.
* 08. Nofember: Montana wurd de 41. stoot faan dön Ferianigt Stooten.
* 11. Nofember: Washington wurd de 42. stoot faan dön Ferianigt Stooten.
* 15. Nofember: Een militeerputsch uun Brasiilien störtet keiser Peter II.. Marschal Manuel Deodoro da Fonseca rep en republiik ütj. 

;*ünbekäänd dootem*
* Det CGS-Süsteem uun a füsiik woort faan't MKS-Süsteem ufliaset.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 04. Janewoore: Yumeno Kyūsaku, jaapaans skriiwer († 1936)
* 25. Janewoore: Nakamura Kenkichi, jaapaans dachter († 1934)
* 13. Febrewoore: Georg Schrimpf, tjiisk konstmooler († 1938)
* 01. Marts: Okamoto Kanoko, jaapaans skriiwer († 1939)
* 16. April: Charlie Chaplin, ingels schauspeler an regisöör († 1977)
* 20. April: Adolf Hitler, Diktaator fan't Dütsk Rik († 1945)
* 26. April: Ludwig Wittgenstein, uasterriks filosoof († 1951)
* 23. Jüüne: Anna Achmatowa, rüs-sowjeetisk lyriker an auerseeter († 1966)
* 05. Jüüle: Jean Cocteau, fraansöösk skriiwer, regisöör, choreograaf, konstmooler († 1963)
* 26. September: Martin Heidegger, tjiisk filosoof († 1976)
* 15. Nofember: Manuel II., köning faan Portugal († 1932)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 10. Marts: Johannes IV., ethioopisk keiser (* 1831)
* 04. April: Gisela von Arnim, tjiisk skriiwer (* 1827)
* 05. August: Fanny Lewald, tjiisk skriiwer (* 1811)
* 11. Oktuuber: James Prescott Joule, füüsiker (* 1818)
* 27. Deetsember: Eduard Bendemann, tjiisk konstmooler (* 1811)
* 29. Deetsember; Glélé, köning faan Dahomey (* amanbi 1814)
Elektrisk struummäächt

At **elektrisk struummäächt** uf uk man ianfach a **struum** sait di, hüföl elektrisk lääs uun en was tidj skebet woort. Struum woort uun Ampere (A) meeden. Det formeltiaken I komt faan "intensiteet".

## Bestemang
Elektrisk struum hää en struummäächt faan 1&nbsp;A, wan uun 1 Sekund 6,24150948&nbsp;·1018 elementaar lees (det as so föl üs 1 Coulomb) troch en wiir skebet wurd.

För en konstant lääs {Q}~ uun det tidj {t}~ woort det struummäächt {I}~ so bereegent:
:\quad I=\frac{Q}{t}
Elektrisk Stroom-Starkhair

Di **elektrisk Stroomstarkhair** of iinfach di **Stroom** sair sa fuul üs dit, hurfuul elektrisk Leer ön hok Tir stjüürt uur. 
Di Stroom uur üs Ampere (A) meten en notiaret.
Dat Formelteeken "I" kumt fan "Intensiteet".

## Bisteming
Elektrisk struum hää en struummäächt faan 1&nbsp;A, wan uun 1 Sekund 6,24150948&nbsp;·1018 elementaar Leer (dit es sa fuul üs 1 Coulomb) döör en Wiir stjüürt uur.

Wan di Leer {Q}~ ön en Tir {t}~ konstant es, da uur di Stroomstarkhair {I}~ sa bireeknet:
:\quad I=\frac{Q}{t}
André-Marie Ampère

**André-Marie Ampère** (* 20. Januwaari 1775 ön Lyon, Frankrik; † 10. Juuni 1836 ön Marseille) wiar en franzk Füüsiker en Mathemātiker. 
Di Stroomstarkhair Ampere heer höör Noom eeđer höm fingen.

## Iaringen

Tö Iaren fan Ampère es dat Maat fuar di elektrisk Stroom ön't SI-Maatensüsteem „Ampere“ (Teeken A) nēmt uuren. 
Ampère sin Noom es ön di Eiffeltorn önslain uuren. 
Sent 1935 drait en Barig üp di Muun di Noom "Mons Ampère".

Datei:Eiffel names cropped.jpg|Rochts ön des Skelt sjocht em Ampère sin Naam ön di Eiffeltorn.
|Breefmark fan di DDR-Post (Seerii "Bedeutende Persönlichkeiten")
Datei:MuseeAmperePoleymieux.jpg|Sin Aalernhüs es deling en Museeum uuren. 
Datei:Ampere.JPG|Dat Greev fan Ampère en sin Dreeng



## Luki uk jir
Füsikaalisk chemii

**Füsikaalisk chemii** as ian faan trii ufdialangen faan't wedenskap faan a chemii. Jo ööder tau het orgaanisk chemii an anorgaanisk chemii. Di nööm sait at al, dat diar en auergung tu't füsiik as.

## Beskriiwang
At füsikaalisk chemii onersjükt eegenskapen faan materioolen an hör feranrangen, an beskraft jodiar eegenskapen mä matemaatisk formeln.

## Ufdialangen
* Teoreetisk chemii
* Cheemisk termodünaamik
* Kineetik
* Spektroskopii
* Elektrochemii

## Luke uk diar
* Suspensjoon (sölring)
Şalom

**Şalom** (Hebreews: שָׁלוֹם, Nuurdfresk: Frees) as en bleed uun Istanbul, Türkei.

## Luke uk diar
* Şalom (Türkisk)
* Şalom (Ladino)
1960

**1960** wiar det söstigst juar faan det 20. juarhunert. At juar wiar en skregeljuar an begand mä’n Freidai uun de Gregoriaans kalender.

 **1960** wus dåt süstist iir foon dåt 20. iirhunert. Et iir wus en schåltiir än begand ma’n Fraidi önj di Gregoriåånsch Kaläner.

 **1960** waos dat sustist iir foon dat 20. iirhonert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 01. Janewoore: Fraansöösk Kameruun wurd suwereen.
* 27. April: Toogo wurd suwereen; Sylvanus Olympio wurd de iarst president faan't lun.
* 01. August: Beniin wurd suwereen. 
* 05. August: Burkiina Faaso wurd suwereen.
* 25. August-11. September: Sööwentanjst Olympisk Somerspalen wiar uun Room.
* 08. Nofember: Presidentskapswool uun dön Ferianigt Stooten: wool faan John F. Kennedy tu a president.
* 12. Deetsember: Keith Holyoake wurd weler premier-minister faan Nei-Sialun.
;*dootem ünbekäänd*
* Det MKSA-süsteem uun a füsiik woort faan't SI-süsteem ufliaset.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 23. Febrewoore: Naruhito, keiser faan Jaapaan.
* 26. Marts: Axel Prahl, dütsk Spölster en Musikant.

## Störwen – Sturwen – Stürwen
Franklin (ianhaid)

At **Franklin** (Fr) as det ianhaid för't elektrisk lääs *Q* uun't elektrostaatisk CGS-süsteem. Hat as näämd efter di amerikoonsk wedenskapsmaan Benjamin Franklin.

## Ööder nöömer
* *Statcoulomb* (statC)
* **''e**lectro**s**tatic **u**nit of charge* (ESU)

== Bereegnang ==
: <math> Q = k_\mathsf{C}^{-1/2} \cdot F^{1/2} \cdot r</math>

Diarbi as *F* at krääft, *r* di wai tesken tau lees an *kC'' det Coulomb-taal (= 1 uun't CGS-ESU-Süsteem)

## Amreegnang tu [[Coulomb]] uun't [[SI-süsteem]]
:
\begin{align}
1 \mathrm {Fr} & =  \frac{1}{\mathsf{10} \, c} \;  \frac{ \mathsf{m \cdot A \cdot s} } {\mathsf{s}}\\
 & \approx  3{,}335 641 \cdot 10^{-10} \; \mathsf{C}
\end{align}


Diarbi as c at faard faan't laacht.
Faard faan't laacht

{\textrm s}
| WertPlanck    = 1
| Formel        = c=\frac{1}{\sqrt{\varepsilon_0 \mu_0}}\varepsilon_0\,&nbsp;–&nbsp;Elektrisk fialtaal\mu_0\,&nbsp;–&nbsp;Magneetisk fialtaal
| Anmerkung     = SI-wäärs efter: CODATA&nbsp;2010 (NIST)
}}

At **faard faan't laacht** sait, hü gau at laacht of elektromagneetisk waagen uun a leesag rüm san. Iar mend'am, det faard faan't laacht wiar saner aanj. Sant Heinrich Hertz witj'am, dat det so amanbi 300.000.000 m/s san.

## Di wäärs

Sant 1983 as uk di meeter fäästlaanj üs di wai, di det laacht uun a leesag rüm för di 299&nbsp;792&nbsp;458st dial faan en sekund brükt .

Sodenang as det faard faan't laacht:
: c \,=\, 299\,792\,458\ \frac{\text{meeter}}{\text{sekund}}\,
Det san ~ 1.079.252.849 km/h.

## Futnuuten


## Luke uk diar
Ampere

**Ampere** [] as en ianhaid uun a füsiik mä det tiaken "A", an as näämd efter di fransöösk füsiiker André-Marie Ampère.
Uun't SI-süsteem stäänt Ampere för't elektrisk struummäächt I.
Det ianhaid woort ööders üs di nööm „Ampère“ saner accent grave skrewen.

## Bestemang
1 Ampere (A) as det määcht faan en likstruum, diar tesken tau struumfeerern, diar 1m paraleel luup, üüb en lengde faan 1m en krääft faan 2 × 10−7&nbsp;Newton ütjmaaget. Sodenang as det magneetisk grünjmiat *μ<sub>0</sub>* genau 4 · π&nbsp;× 10−7&nbsp;H/m.

1 Ampere struum lääpt, wan en elektrisk lääs faan 1 Coulomb per Sekund troch en wiir skebet woort:

: 1 Ampere = 1 Coulomb&nbsp;per&nbsp;Sekund
:1 A = 1 \frac C s = 1 C \cdot s^{-1}

## Luke uk diar
Elektrisk fialmäächt

At **elektrisk fialmäächt** (E) as en vektoriel grate uun a elektrostaatik an elektrodünaamik an beskraft det elektrisk fial. Hat koon krääft (F) üüb en elektrisk lääs (Q) ütjööwe.

## Beskriiwang
:\vec{E}=\frac}{q}

q stäänt för en letj lääs, an \vec{F} as det krääft üüb detdiar lääs.

## Ianhaid
Det SI-ianhaid för \vec {E} as Newton per Coulomb of Volt per Meeter. Det hinget so tuup:

:\mathrm{\frac{N}{C} = \frac{W\,s}{A\,s} \cdot \frac{1}{m} = \frac{V}{m}}

of

:\mathrm{\frac{N}{C} = \frac{J}{m\,C}}

## Luke uk diar
Volt

\mathrm
|Dimension=M1·L2·T-3·I-1
|Dim= 
|PhysicalSize= Elektrisk späänang
|Size= U,\, V
|NamedAfter= Alessandro Volta
|DerivedFrom= 
|SeeAlso= 
|cgs= 
|esE= \mathrm{1\, V = \frac{1}{300}\,\frac{\sqrt{cm\, g}}{s}}
|emE= \mathrm{1\, V = 10^8\,\frac{\sqrt{cm^3\, g}}{s^2}}
}}

**Volt** as det SI-ianhaid för't elektrisk späänang. Hat as näämd efter di italieensk füüsiker Alessandro Volta. Det ufkörtang as „V“.

Volt as nian SI-grünjmiat, sodenang koon det mä ööder grünjmiaten beskrewen wurd. Det san: kg, m, s an A.

:\mathrm{1\, V = 1\,\frac{kg\, m^2}{A\, s^3}}

## Bestemang
1 Volt (V) as det späänang U bi en struumfeerer, di bi en struum I faan 1 Ampere (A) en efekt P faan 1 Watt (W) hää.
:
[U]_{SI}=\mathrm{V}=\frac{\mathrm{J}}{\mathrm{C}}
=\frac{\mathrm{W}}{\mathrm{A}}
=\frac{\mathrm{kg}\cdot\mathrm{m}^2}{\mathrm{s}^3\cdot\mathrm{A}}\,


Det formel het
:U=\frac{W}{Q} „Späänang as werk per lääs“

## Alessandro Volta
Elektrisk späänang

At **elektrisk späänang** as en grate uun a füsiik. Det dää uun, hüföl elektrisk werk (= energii) nuadag as, am en elektrisk lääs faan en elektron of ion uun en elektrisk fial tu skebin.

Det Formeltiaken *U* komt faan latiinsk *urgere* (trak of pui). Uun't SI-süsteem woort at späänang uun't ianhaid Volt (V) efter Alessandro Volta beskrewen.

## Huar det faan komt
Späänang entstäänt uun a natüür troch rofin, so üs bi en laid, huar onerskiaselk loft bienööder rofet. Uun a technik woort späänang miast troch induksion häärsteld. Bi en baterii entstäänt späänang troch en cheemisk reaksion.

## Nat
För a hüshual woort uun föl lunen en späänang faan 220 V paroot steld, uun ööder lunen oober 110 V. Grater maskiinen brük dreistruum mä 380 V. Wan maskiinen uun a gang san, suragt det späänang för struum.

## Bestemangen
Det späänang woort bereegent ütj det elektrisk werk (= energii) W_\mathrm{AB}\, (uun Joule of Wattsekunden of Newtonmeeter) an det elektrisk lääs (Q) (uun Coulomb).

Ütj
:W = \vec{F} \cdot \vec{s}  an \vec{F} = \vec{E} \cdot Q \,


woort
:
U_\mathrm{AB} = \frac{W_\mathrm{AB}}{Q} 


Q = elektrisk lääs;
F = krääft;
E = elektrisk fialmäächt;
s = wai;
W_\mathrm{AB} = werk faan't skebin

### Späänang an struum
Hüföl struum I bi en was späänang U lääpt, hinget faan di wederstant R (uun Ohm) faan di struumfeerer (of det maskiin) uf.
:
U = R \cdot I \,


### Späänang an efekt
Di elektrisk efekt P (uun Watt) bereegent ham ütj at elektrisk werk W per tidj t:
:
P =\frac{W}{t} \,

Auer di struum I ham efter elektrisk lääs Q an tidj t bereegent, komt at tu 
:
P = U \cdot I \,


## Luke uk diar
* Stroom - Stroomkraft - Energii

## Ferwisang efter bütjen
* Ferklaarang faan't späänang mä't "weedermodel" (sjiisk)
CGS-Süsteem

Aur dat **CGS-Süsteem** heer di Füüsikers jam ön't Jaar 1874 internatsjonaal iinigt.
Dat Süsteem kām ön Engelön üt en meent sa fuul üs: **c**entimeter, **g**ram, **s**econd.

Dat "Gauß-Süsteem" becht üp't CGS-Süsteem āp.
1889 kām dat MKS-Süsteem, en dit meent sa fuul üs **m**eter, **k**ilogram, **s**econd.
Dat MKS-Süsteem blef bit hentö't Jaar 1960, en da kām dat SI-süsteem.
Joule (ianhaid)

\mathrm{ = 1\, {V A s}= 1\, {C V} = 1\, {W s}}
|Dimension= 
|Dim= \mathsf{M L^2 T^{-2}}
|PhysicalSize= Werk; Energii; Waremk
|Size= W;\, A;\, E;\, U;\, Q
|NamedAfter= James Prescott Joule
|DerivedFrom= 
|SeeAlso= 
|cgs= \mathrm{1\, J = 10^7\, erg = 10^7\,\frac{cm^2\, g}{s^2}}
|esE= 
|emE=
}}

**Joule** [] (J) as en SI-ianhaid för a füsikaalisk gratin energii, werk an waremk. Hat as näämd efter James Prescott Joule.

Joule koon am bereegne mä a SI grünjmiaten kg, m an s:

:\mathrm{1\, J = 1\, \frac{kg\, m^2} {s^2}}

## Bispalen
1 Joule as det energii,
* am en mase faan 0,102&nbsp;kg (det as so föl üs en toofel sakelaad) 1 meeter huuchtulaften (= **1&nbsp;[[Newtonmeeter]]**)
* am 1 sekund loong di efekt faan 1 Watt aptubringen, det as so föl  üs en minskelk hart koon (**= 1&nbsp;[[Wattsekund]]**)
* wan bi en späänang faan 1 V 1 sekund loong en struum fan 1 A lääpt (= **1&nbsp;[[Voltamperesekund]]**) 
* am 1 gram weeder faan 15&nbsp;°C am 0,239&nbsp;°C warmer tu maagin


## Amreegnangen

## Futnuuten
V

Wat menst dü?
* V - di buksteew
* V - det ufkörtang för Volt

## Luke uk diar
* В (rüsk)
* Ѵ (kyrilisk)
A

Wat menst dü?
* A - di buksteew
* A - det ufkörtang för't ianhaid Ampere uun a füsiik
* A - det autokääntiaken faan Augsburg
* A - det internatsjunaal autokääntiaken faan Uastenrik

## Luke uk diar
* Å
* Ą (poolsk)
* А (rüsk)
* Я (rüsk /ja/)
* Æ
* Ä
* @
* ∀
* ა (georgisk)
Efekt

Di **efekt** as en grate uun a füsiik an stäänt för energii (= werk) per tidj. Det formeltiaken uun't SI-süsteem as P (faan ), det SI-ianhaid as Watt.

## Bestemang
Di efekt P bereegent ham ütj werk&nbsp;Δ*W* of energii&nbsp;Δ*E* an det tidj&nbsp;Δ*t* :
: P = \frac{\Delta E}{\Delta t} = \frac{\Delta W}{\Delta t}\ .

;Bispal: Woort en energii faan 1&nbsp;kilowattstünj 1&nbsp;stünj loong ferbrükt, do as di efekt 1&nbsp;kilowatt.  Woort detsalew energii uun en hualew stünj ferbrükt, do as di efekt tweisis so huuch, do san det 2&nbsp;kilowatt.

## Mechaanisk efekt
Am uun en tidj *t* en wai *s* mä det faard *v* jin det krääft *F* tu skaafin, as soföl energii P nuadag:
: P(t) = \frac{F(t) \, \mathrm s(t)}{\mathrm t} = F\cdot v 

## Elektrisk efekt
Luke bi di artiikel Elektrisk efekt

## Miaten an ianhaiden
Energii

**Energii** (faan greks εν *en* „banen“ an ἔργον *ergon* „werke“) as en wichtag grate uun a füsiik an spelet en grat rol uk uun a technik, chemii, biologii an wiartskap. Hör SI-ianhaid as Joule (J).

En wichtag natüürgesets sait, dat energii ei ferleesen gung koon. Hat koon oober hör skak feranre.

## Bestemangen

### Mechaanik
Energii woort miast üs werk W betiakent an bereegent ham ütj krääft F an wai s

:W_{\text{mechaanisk}} = F \cdot s

### Elektrisk energii
Uun a elektrotechnik saat energii (elektrisk werk) ham ütj späänang U, struummäächt 
I an tidj t tuup:

:E_{\text{elektrisk}} = U \cdot I \cdot t

### Energii an faard
Am so muar energii E ik iinsaat, am so muar mase m koon ik reer. v as at faard

:E_\mathrm{kineetisk} \,=\, \tfrac{1}{2} m v^2\,
.

### Energii as relatiif
Uun en mase m raut energii efter det formel

:E_{\text{uun rau}}=m\, c^2\,

Diarbi as c at faard faan't laacht.

## Amreegnangen
Elektrisk werk

**Elektrisk werk** as uun a füsiik det auerdreegen faan energii troch elektrisiteet.

## Miaten
Det formeltiaken as E (faan "energii") an det ianhaid as Wattsekund (Ws) of Joule (J).  1 Ws = 1 J.
Uun a hüshual werket'am oober mä Kilowattstünj (kWh). 1 kWh = 3.600.000 Ws, 1 Ws ≈ 2,778·10−7 kWh.

## Bestemenag
Det elektrisk energii E of uk elektrisk werk W woort bereegent ütj elektrisk späänang U, struummäächt I an tidj t:

:E = U \cdot I \cdot t

## Luke uk diar
*Elektrisiteet
*Energii
*Werk
Sekund

At **Sekund** – faan lat. *pars minuta secunda* as en grünjmiat uun't SI-süsteem för at tidj. Uun a ualdai as't di 86.400st dial (24x60x60) faan a dai.

## Bestemang
Di dai as oober leewen ei likelung. Sodenang brükt a füsiik en beeder bestemang:
:1 Sekund woort fäästlaanj üs det tidj, huar det Caesiumnuklid 133Cs 9.192.631.770-sis hör tustant anert. Diaram het detdiar sekund uk „atoomsekund“.

## Bröökdialen
* 1 Attosekund = 0,000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;001 Sekunden = 10-18 Sekunden
* 1 Femtosekund = 0,000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;001 Sekunden = 10-15 Sekunden
* 1 Pikosekund = 0,000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;001 Sekunden = 10-12 Sekunden
* 1 Nanosekund (ns) = 1000 Pikosekunden = 0,000&nbsp;000&nbsp;001 Sekunden = 10-9 Sekunden
* 1 Mikrosekund (µs) = 1000 Nanosekunden = 0,000&nbsp;001 Sekunden = 10-6 Sekunden
* 1 Millisekund (ms) = 1000 Mikrosekunden = 0,001 Sekunden = 10-3 Sekunden
* 1 Sekund = 1000 Millisekunden
* 1 Minüüt = 60 Sekunden
* 1 Stünj = 60 Minüüten = 3600 Sekunden
* 1 Dai = 24 Stünjen = 1440 Minüüten = 86.400 Sekunden

## Futnuuten
S

Wat menst dü?
* S - di buksteew
* S - det autokääntiaken faan Stuttgart
* S - det autokääntiaken för lunen faan Sweeden
* S - det ufkörtang för't cheemisk element Swaawel
* s - det ufkörtang för Sekund
* s - det ufkörtang för't S-Orbitaal
* $ - det tiaken för a US-Dooler

## Luke uk diar
* ß
* Ś (poolsk)
* С (rüsk)
* Ш (rüsk /sch/)
* Щ (rüsk /schtsch/)
* Ѳ (kyrilisk)
* Š (sloweensk /sch/)
G

Wat menst dü?
* G - di buksteew
* G - det formeltiaken för't gewicht
* g - det ufkörtang för gram
* g - det formeltiaken för't faardferanerang üüb a eerd
* g - det ufkörtang för't G-Orbitaal

## Luke uk diar
* Г (rüsk)
Kilogram

At **kilogram** as en SI-grünjmiat för't mase. Hat as bestemet troch det *urkilogram*, det as en silinder ütj Platin-Iridium. Hi woort uun Frankrik ferwaaret. Det ianhaid woort mä „kg“ ufkört.

1000 gram san 1 kilogram.

1000 kilogram san 1 ton.

1000 ton san 1 kiloton (kt).

## Luke uk diar

* SI-süsteem
Ljouwert (stää)

**Ljouwert** ([ljɔ.ṷ(ə)t] unti [lɔ.ṷət]; neederlönjsch *Leeuwarden*) is jü hoodstää än gemiinde foon e prowints Fryslân in da Naaserlönje. Jü stää heet 92.460 inboogere (2018) än e gemiinde 124.499 inboogere (2021).

## Geografii

### Stääse
Daheere stääse lade önj e gemiinde Ljouwert:

Stääddiile foon e stää Ljouwert (*wiken*):
* Achter de Hoven
* Aldlân & De Hemrik (sunt 2018)
* Bilgaard
* Blitsaard
* Camminghabuorren
* Binnenstêd
* Faleriuskertier
* Fokseparkwyk (Westerparkwyk)
* Flietsône
* Frijheidswyk
* Heechterp-Skieringen
* Huzum (Neederlönjsch: *Huizum*)
* Huzum-West
* Muzykwyk / Transfaalwyk / Fûgelbuert
* Nijlân
* Oldegalileën / Blommebuert
* Oranjewyk
* Suderbuorren
* Skipsbuert
* Tsjerk Hiddes / Cambuursterhoek
* Westein
* Wielenpôle

## Histoori
Kneppelfreed wus en forfål di 16. Mistmoune 1951: fryske spräkeaktiwiste protestiird fort ruchthüs bait Wilhelminaplein deeriinj, dåt bloots et Neederlönjsch önjt hüs brüked wårde köö. Jü politii inseet slüünjstooke iinj e aktiwiste. En unersäkingsütschut eefter e forfål reet, dåt di Fryske Spräke as manerhäidsspräke en ruchtstaatus heewe schölj.

## Sii uk
Elektrostaatik

**Elektrostaatik** as en feenomeen uun a füsiik an befaadet ham mä't elektrisk lääs uun rau.

Al loong witj am, dat was mateeriool letj lacht dialen uuntji koon. Det greks wurd elektron för rääf, huar det gud bi tu sen as, käänt am daalang uun a miast spriaken.

Det krääft uun a elektrostaatik komt faan't elektrisk lääs an woort efter't gesets faan Coulomb bereegent. Det krääft komt üs böös letj föör, as oober uun ferglik mä't grawitatsion böös grat. So as det elektrisk krääft tesken en elektron an en proton 1040-sis grater üs det grawitatsioonskrääft diartesken.

## Elektrodünaamik
Det elektrodünaamik befaadet ham mä't elektrisk lääs uun faard.

## Luke uk diar
Rääf

**Rääf**, uk **baarnstian** (lat. electrum of glaesum, ualgreks ἤλεκτρον ēlektron) as en mineraal. Det grünjlaag as harts faan näädelbuumer, woorskiinelk sjüüren, det witj am oober ei so nau.

## Luke uk diar
* Elektrostaatik
Krääft (füsiik)

**Krääft** as en grate uun a füsiik an spelet en grat rol uun a mechaanik. Hat koon at faard faan dingen feranere of ferfurme. Troch krääft woort werk den an det energii faan dingen feranert. Enkelt slacher faan krääft haa en aanjen nööm: krääft faan't rofin, krääft faan't gewicht an sentrifugaalkrääft.

Isaac Newton foonj uun't 17. juarhunert ütj, dat at krääft di grünj as, wan det faard faan dingen ham feranert. An do foonj hi ütj, dat at tu arke krääft en jinkrääft jaft ("actio = reactio").

## Krääft meed

Wan krääft at faard faan en ding fernanert, do koon det krääft auer di wai an det tidj bereegent wurd. Efter Newton sin ööder gesets täält för en mase m an en konstant faardferanerang a det reegel:

: \vec F = m \vec a 

Det woort uk bi det bestemang faan't ianhaid Newton düütelk:

:\mathrm{\, N =  kg\, \cdot \tfrac{m}{s^2}}

## Krääft an werk
Hü krääft an werk tuuphinge, beskraft det "gulen reegel faan a mechaanik":

:W = F \, s 

Diarbi as W at werk, F at krääft an s a wai. Wan det krääft sküüns tu a wai mä di winkel \alpha uungrapt, do woort det werk W letjer efter det formel:

:W=\vec F \cdot \vec s = |\vec  F| \, |\vec  s|  \, \cos\alpha 

## Grünjkrääften
Uun a füsiik käänt'am sjauer **grünjkrääften**:

* Stark kernkrääft
* Swaak kernkrääft
* Elektromagneetisk krääft
* Grawitatsion

A wedenskapslidj werke bi ian grat "weltformel", huar aal jodiar krääften uun föörkem. Tuupfaadang üüb huuchsjiisk:



## Luke uk diar
* Normoolkrääft - Tangentialkrääft
Newton

Wat menst dü?
* Isaac Newton, di wedenskapsmaan
* det ianhaid för krääft uun a füsiik
* Newton-Skala, det miat för temperatuur


Of menst dü ferlicht?
* Newtown Township PA
N

Wat menst dü?
* N - di buksteew
* N - det ianhaidentiaken för Newton
* N - det autokääntiaken faan Nürnberg
* N - det internatjunaal autokääntiaken faan Norweegen
* N - det ufkörtang för Nuurd

## Luke uk diar
* \N - Natüürelk taalen
* Ń - (Poolsk)
* °N - (Newton-Skala)
* Н (rüsk)
Newton (ianhaid)

|Dimension= Krääft
|Dim= F
|PhysicalSize= Krääft
|Size= F;\, G
|NamedAfter= Isaac Newton
|DerivedFrom= 
|SeeAlso= 
|cgs= \mathrm{1\, N = 10^5\, dyn}
\mathrm
|esE= 
|emE=
}}

**Newton** [] as uun a füsiik det SI-ianhaid för't krääft. Hat as näämd efter di ingelsk wedenskapsmaan Isaac Newton.

## Bestemang
1 Newton (N) as fäästlaanj mä a SI-grünjmiaten kg, m an s:

:1\, \mathrm{N} = 1\, \frac{\mathrm{kg}\cdot \mathrm{m}}{\mathrm{s}^2}

Det ment, 1 N as det krääft, wat dü brükst, am en mase faan 1 kg uun en tidj faan 1 s ütj rau üüb en faard faan  1\,\frac{\mathrm{m}}{\mathrm{s}} tu bringen.

Auer det faardferanerang üüb a eerd g = 9,81 \frac{m}{{s}^2} grat as, as 1 N sodenang uk det gewicht faan en mase faan 102&nbsp;g (det as so föl üs en toofel sakelaad).


## Amreegnangen

## Luke uk diar
* Krääft
N (buksteew)

**N** of **n** (ütjspreegen: []) as di 14. buksteew faan't latiinsk alfabeet an en konsonant.

## Ütjspriak
Det ütjspriak faan N as ei leewen detsalew. Normoolerwiis as't stemhaft an alweolaar, koon oober uun ferbinjang mä en G uk stemhaft an welaar wees.

## Began

## Codes

## Luke uk diar
M

Wat menst dü?
* M - di buksteew
* M - det autokääntiaken faan München
* M - det dimensjuunstiaken för't mase
* m - det formeltiaken för't mase
* m - det ufkörtang för't ianhaid meeter

## Luke uk diar
* М (rüsk)
C

Wat menst dü?
* C - di buksteew
* C - det ufkörtang för Coulomb, det ianhaid faan't elektrisk lääs
* c - det formeltiaken för't faard faan't laacht
* °C - det ufkörtang för graad Celsius
* C - det tiaken för't cheemisk element: karboon

## Luke uk diar
* \Complex - Kompleks taalen
* Ć (poolsk)
* Ч (rüsk /tsch/)
* Č (sloweensk /tsch/)
Faard

At **faard** (formeltiaken *v*, faan lat. *Velocitas*) as en grünjmiat uun a mechaanik. Hat sait uun, hü gau ham wat reert. Det faard bereegent ham ütj wai an tidj. Ianhaiden uun't SI-süsteem san meeter per sekund (m/s) of kilomeeter per stünj (km/h).

Det gaust faard, wat wi kään, as det faard faan't laacht.

## Bestemang
Mä di wai s an det tidj t läät ham det madelt faard v bereegne.

:\bar{v}=\frac{s\left(t\right)}{t}

## Amreegnangen

*1 kn = 1 sm/h = 0,5144&nbsp;m/s = 1,852&nbsp;km/h;
*1&nbsp;m/s = 3,6&nbsp;km/h (genau) = 1,944 kn  = 2,237&nbsp;mph;
*1&nbsp;km/h = 0,2778&nbsp;m/s = 0,540 kn = 0,6214&nbsp;mph;
*1&nbsp;mph = 0,8690 kn = 0,44704&nbsp;m/s (genau) = 1,609344&nbsp;km/h (genau);
*100&nbsp;ft/min = 0,508&nbsp;m/s (genau);
**[[c]]* = 299.792.458&nbsp;m/s (genau) = 1.079.252.848,8&nbsp;km/h (genau).

## Luke uk diar
Minüüt

En **minüüt** as en ianhaid för't tidj uun't SI-süsteem. 60 minüüten san 1 stünj, an 60 sekunden san 1 minüüt.

## Ufkörtangen
At minüüt woort mä min ufkört.
Dan an wan sjocht'am uk t.b. *1h&nbsp;30′&nbsp;45″* (för 1&nbsp;stünj, 30&nbsp;minüüten an 45&nbsp;sekunden). Det as oober eegentelk ei rocht, auer jo tiakens *′* an *″* bluas för winkel-minüüten an winkel-sekunden tuläät san, t.b. 54°23'48".
Stünj

At **stünj** as di 24. dial faan en dai. Det ufkörtang h komt faan't latiinsk wurd „hora“.

## Iindialang
1 stünj (h) = 60 minüüten (min) = 3600 sekunden (s)
Uun skuul as en stünj oober miast bluas 45 minüüten loong.
Muun

Wat menst dü?

**Mooring**
* di eerdsatelit

**Öömrang**
* di 12. dial faan't juar

**Sölring**
* Muun (Planeet)
* Muun (Kalen'er), di Tir fan 28 bit 31 Daagen
Juar

__NOTOC__

At **(Juliaans) juar** as en miat för't tidj an düüret akeroot 365,25 daar. Det krüm taal komt diarfaan, dat wi trii juar loong mä 365 daar reegne, an do ian juar mä 366 daar. Det as en skregeljuar. 

## Tidjrümer
* Juartjiint. Det as en tidjrüm faan 10 juaren an woort faan di 1. Janewoore efter en tjiiner-juar, t.b. 1971 bit tu di 31. Detsember faan't naist tjiiner-juar reegent, det wiar do 1980. Wan am faan a "sööwentager juaren" snaaket, ment am oober miast a juaren, diar mä 197.. began, det ment faan 1970 bit 1979.

* Juarhunert. Diar as miast en tidjrüm faan di 1. Janewoore efter en hunerter-juar (t.b. 1801) bit tu di 31. Detsember faan't naist hunerter-juar (t.b. 1900) mä mend. Detdiar juarhunert as do det 19. juarhunert.

* Juardüüsen. Det lääpt jüst so mä düüsener-juaren, t.b. faan di 1. Janewoore 1001 bit tu di 31. Detsember 2000. Det as do det 2. juardüüsen efter Krast.

* Juarmiljuun. Son tidjrüm woort t.b. uun a geologii brükt. Ian juarmiljuun woort Ma (faan Mega-annum) ufkört.

## Kalendern

At juar spelet en grat rol bi kalendern. Wi racht üs efter di Gregoriaans kalender an haa nü det juar  efter Krast. 

## Ööder brük
* Uun a astronomii woort det juar ööders fäästlaanj: Ian juar as am, wan a eerd ham iansis am a san dreid hää. An det düüret ei akeroot 365,25 daar, det san 365,2421 daar. Am dat üs kalender nü ei ferkiard gongt, fäält leewen efter 100 (kalender)juaren, diar jo ei troch 400 dial läät, at skregeljuar ütj, naist tooch uun't juar 2100.

* En skuuljuar düüret ei akeroot ian juar an begant uk ei di 1. Janewoore. Det woort faan't amt fäästlaanj an begant miast aanj August an lääpt bit began Jüüle amanbi.

* At hööwjuar begant mä a 1. Advent.

* At **leewentsjuar** begant mä a gebursdai an woort miast arke juar feiert.

## Spreegwurden
* *Det juar hää manang daar an noch muar mialtidjen*
* *Drüg juaren san nian hongerjuaren*

## Luke uk diar
* Skregeljuar
* Iirnge ouersacht
* 

## Futnuuten
I

Wat menst dü?
* I - di buksteew
* I - det formeltiaken för't struummäächt
* i - det imagineer taal

## Luke uk diar
* И (rüsk)
* Ы (rüsk /ɨ/)
* І (kyrilisk)
K

Wat menst dü?
* K - di buksteew
* K - det ufkörtang för't ianhaid Kelvin
* K - det autokääntiaken faan Köln
* k - det ufkörtang för't Boltzmann-taal

## Luke uk diar
* К (rüsk)
L

Wat menst dü?
* L - di buksteew
* L - det dimensjuunstiaken för't lengde
* L. - uun a biologii det ufkörtang för Carl von Linné
* £ - det tiaken för't Britisk Pünj

## Luke uk diar
* Ł (poolsk)
* К (rüsk)
P

Wat menst dü?

* P - di buksteew
* P - det cheemisk element Fosfoor
* P - det formeltiaken för di efekt uun a füsiik
* P - det autokääntiaken faan Potsdam
* P - det internatsionaal autokääntiaken faan Portugal
* p - det ufkörtang för't P-Orbitaal
* \pi - det kreistaal Pi

## Luke uk diar
* П (rüsk)
Q

Wat menst dü?
* Q - di buksteew
* Q - det formel- an dimensjuunstiaken för't elektrisk lääs uun a füsiik
* q - det formeltiaken för en letj elektrisk lääs

## Luke uk diar
* \Q - Ratjunaal taalen
* Ǫ, Ҁ (kyrilisk)
R

Wat menst dü?
* R - di buksteew
* R - det formeltiaken för di elektrisk wederstant uun a füsiik

## Luke uk diar
* \R - Reel taalen
* Р (rüsk)
* \rho (Rho)
T

Wat menst dü?
* T - di buksteew
* T - det dimensjuunstiaken för't tidj
* T - det formeltiaken för't temperatuur
* T - det ufkörtang för't ianhaid Tesla
* t - det formeltiaken för't tidj uun a füsiik
* t - det ufkörtang för't ianhaid ton = 1000 kg

## Luke uk diar
* Т (rüsk)
U

Wat menst dü?
* U - di buksteew
* U - det formeltiaken för't elektrisk späänang
* U - det ufkörtang för't cheemisk element Uraan
* u - det ufkörtang för't atomaar masenianhaid

## Luke uk diar
* Ü
* У (rüsk)
* Ю (rüsk /ju/)
E

Wat menst dü?
* E - di buksteew
* E - det formeltiaken för't elektrisk fialmäächt uun a füsiik
* E - det formeltiaken för't energii uun a füsiik
* E - det autokääntiaken faan Essen
* E - det internatjunaal autokääntiaken faan Spoonien
* € - det tiaken för a Euro
* e - Euler sin taal

## Luke uk diar
* Ę (poolsk)
* Е (rüsk /je/)
* Ё (rüsk /jo/)
* Э (rüsk)
* Є (kyrilisk)
F

Wat menst dü?
* F - di buksteew
* F - det formeltiaken för't krääft uun a füsiik
* F - det autokääntiaken faan Frankfurt
* F - det internatsjunaal autokääntiaken faan Frankrik
* f - det ufkörtang för't F-Orbitaal
* °F - Graad Fahrenheit

## Luke uk diar
* Ф (rüsk)
J

Wat menst dü?
* J - di buksteew
* J - det ufkörtang för't ianhaid Joule

## Luke uk diar
* Й (rüsk)
* Ь (rüsk /ʲ/, palatalisiare)
* Ъ (rüsk /-/, ei palatalisiare)
* Ј (kyrilisk)
O

Wat menst dü?
* O - di buksteew
* O - det ufkörtang för't cheemisk element Sürstoof (Oxygenium)

## Luke uk diar
* \mathrm{\Omega}, det formeltiaken för Ohm
* Ó (poolsk)
* О (rüsk)
* Ö
* Ø
* Œ (fransöösk)
W

Wat menst dü?
* W - di buksteew
* W - det formeltiaken för't werk uun a füsiik
* W - det ufkörtang för't ianhaid Watt
* W - det autokääntiaken faan Wuppertal
X

Wat menst dü?
* X - di buksteew
* x - det tiaken för det ünbekäänd taal uun a matematiik

## Luke uk diar
* Х (rüsk)
* Ѯ (kyrilisk)
B

Wat menst dü?
* B - di buksteew
* B - det autokääntiaken faan Berlin
* B - det autokääntiaken för lunen faan Belgien

## Luke uk diar
* Б (rüsk)
D

Wat menst dü?
* D - di buksteew
* D - det autokääntiaken faan Düsseldorf
* D - det autokääntiaken för lunen faan Sjiisklun
* d - det ufkörtang för't D-Orbitaal

Of menst dü ferlicht?
* Đ an đ, so üs det uun't sölring brükt woort
* Д (rüsk)
Z

Wat menst dü?
* Z - di buksteew
* Z - det (sjiisk) formeltiaken för't tidj
* Z - det autokääntiaken faan Astana uun Kasachstan

## Luke uk diar
* ß
* \Z - Hial taalen
* Ź (poolsk)
* Ż (poolsk)
* Ж (rüsk)
* З (rüsk)
* Ц (rüsk /ts/)
* Ž (sloweensk /dj/)
Latiinsk alfabeet

Det **latiinsk alfabeet** as faan't latiinsk spriak ütjgingen an woort daalang faan flook romaansk, germaans of slaawisk spriaken brükt. Uk ööder spriakfamilin haa det auernimen. Daalang as't det miast brükt alfabeet üüb a welt.

## Koord



## Buksteewen

## Luke uk diar
* Latiinsk spriak
* Indogermaans
Latiinsk spriak

**Latiinsk** (lat. *lingua latina*) as en indogermaans spriak, diar iar trinjam Room snaaket wurden as.

## Bedüüdang
Latiinsk wiar det amtelk spriak faan't Röömsk Rik an sodenang en wichtag spriak trinjam at waastelk Madlunsia. Ütj det amgungsspriak san leeder a romaansk spriaken wurden. Latiinsk as üs amgungsspriak ütjstürwen, oober 
hat blääw det spriak faan a wedenskap an fööraal faan a hööw. Bit iin uun't 19. juarhunert wiar't det spriak üüb a huuchskuulen uun Euroopa. An uk daalang as't uun düüsenen faan fräämwurden noch diar. Uun flook skuulen an huuchskuulen woort det daalang noch onerracht, auer't son grat bedüüdang för't Europeesk kultüür hää.

Latiinsk as at amtsspriak faan't Watikaanstääd. At röömsk-katuulsk hööw skraft daalang noch aal a wichtag skriiwen so, an a poop dää san seegen üüb latiinsk.

## Gramatik
### Nöömer
Bispalen: *īnsula* (eilun w.); *amīcus* (frinj m.); an *rēgnum* (könangrik s.).
Madlunsia

At **Madlunsia** () as en grat banensia tesken Euroopa, Afrikoo an Aasien. Hat as amanbi 2,5 Mio. km² grat an häält 4,3 Mio. km³ weeder. Det jipst steed as 5.267&nbsp;m jip. Det regiuun trinjam at Madlunsia hää en aanj kliima.

## Lunen trinjam

Uun't waasten begant det mä Spoonien, do kem klookwiis Frankrik, Monako, Itaalien, Malta, Sloweenien, Kroatien, Bosnien an Herzegowina, Montenegro, Albaanien, Griichenlun, a Türkei, Zypern, Syrien, Libanon, Israel, Gaza, Egypten, Libyen, Tuneesien, Algeerien, Maroko an Gibraltaar.

## Kliima

Miast as't uun a somer fiks warem an drüg, an uun a wonter milj an wiat. Faan waast tu uast woort at leewen drüger. Föraal faan Süüdfrankrik (Mistral) an faan Kroatien (Bora) kön fiks sturmer auer't Madlunsia püüste.

## Luke uk diar

* Sueskanaal
Neederluns/öö

__NOTOC__

At **Holuns** (*Nederlandse taal*), uk **[[Neederluns]]** hiart tuup mä't Sjiisk tu a waastgermaans spriaken an as diarmä en twiig faan't Indogermaans. 

Wan'am't genau namt, as holuns bluas det neederluns spriakwiis faan a waastelk prowinsen (Nuurdholun, Süüdholun). Det standardspriak uun a Neederlunen het neederluns.

Diar san en hiale rä ferbinjangen mä't plaatsjiisk, ingelsk an fresk. Holuns as det grünjlaag faan't afrikaans.

## Huar holuns snaaket woort

## Spriakwiisen


* Needersaksisk
*: Waastsaksisk
*:&nbsp;&nbsp; Stelingwerfs
*:&nbsp;&nbsp; . . .
*: Uastsaksisk
*:&nbsp;&nbsp; Gronings
*:&nbsp;&nbsp; . . .
* Nuurdneederfrenkisk
*: Nuurdholuns
*: Süüdholuns
*: Amelands
*: Bilts
*: . . .
* Süüdneederfrenkisk
*: Limborags
*: Süüdbrabants
*: Zeeuws / Sialuns
*: Uastflaams
*: Waastflaams (*Westhoek Vlaemsch*)
*: . . .

## Luke uk diar

## Ferwisang efter bütjen
* Online wurdenbuk – faan a FU Berlin
* Online spriakkurs – faan a Uni Wien
Tidj

At **tidj** as en grate uun a füsiik, det formeltiaken as *t*, an det SI-ianhaid as det Sekund *s*.

Det **klooktidj** racht ham efter a san an as uun tidjsoonen fäästlaanj.

At **tidj** hää en grat bedüüdang uun't leewent faan a minsken an as en teemoo uun flook wedenskapen.

## Luke uk diar
Wedenskap

Uun a **wedenskap** gongt det am't ütjfinjen faan nei weden, am onerracht an skriiwen faan wedenskapelk werken.

## Iindialang
En grööw iindialang gongt efter
* Natuurwedenskapen
** Astronomii
** Geografii
** Biologii
** Medesiin
** Chemii
** Füsiik
* Kultuurwedenskapen
** Histoore
** Religioon
** Spriak
** Konst
** Sotsiologii
** Ekonomii
* Formaal wedenskapen
** Matematiik
** Loogik

An a • Filosofii as diarbi sowat üs en "auer-"wedenskap.

Uk a • Psüchologii läät ham ei so iandüüdag iin uun det ian of ööder sküf paake.

An at • Kognitsioonswedenskap as en ferbinjang faan flook enkelt wedenskapen.

## Futnuuten


## Luke uk diar
Tempratuur

At **tempratuur** as en grate uun a füsiik. Hör SI-ianhaid as Kelvin (K). Uun Sjiisklun, Uastenrik an a Schweiz as oober uk Graad Celsius (°C) tuläät.



## Tempratuuren amreegne

## Luke uk diar

* Waremk
Graad Celsius

Det **Graad Celsius** as en miat för't temperatuur.

## Bestemang
At Celsius-temperatuur ist likwäärdag mä't termodünaamisk temperatur Kelvin:
:\vartheta \equiv T

För't amreegnen faan graad Celsius tu Kelvin skel dü reegne:
:\left\{ \vartheta\right\}_\mathrm{^\circ C} = \left\{ T \right\}_\mathrm{K} - 273{,}15 

## Bispalen faan temperatuuren uun graad Celsius



## Temperatuuren amreegne
Winkelgraad

At **Graad** (faan ‚ straal) as en miat uun a matematiik för di winkel. Det ianhaid woort mä **°** ufkört. Am det ei mä en temperatuur tu ferwakslin, haa jo temperatuur-ianhaiden leewen noch en buksteew diarbi so üs °C = graad Celsius.

## Bestemang
1&nbsp;graad as fäästlaanj üs di 360.&nbsp;dial faan en kreis. En sjuarden faan en kreis hää 90°, det as en "rochten winkel", en hualwen kreis as 180° grat.

## SI-süsteem

Uun a wedenskap woort oober miast mä rad (Radiant) werket. Diarbi gongt am diarfaan ütj, dat en kreis di raadius 1 hää. Do as di hiale kreis (360°) likwäärdag mä 2\pi. Det amreegnin gongt so:

:
360^\circ = 2\pi\,\mathrm{rad}

an so komst dü tu:
:
1^\circ = \frac{2\pi}{360}\,\mathrm{rad} = \frac{\pi}{180}\,\mathrm{rad} \approx 0{,}017453293\,\mathrm{rad}


## Bröökdialen
Bröökdialen faan en graad wurd deesimaal uunden, t.b. 12,37° (= 12 °).
Jo mut oober uk uun söstagstel uunden wurd mä winkelminüüten an winkelsekunden, t.b. 12°22′12″ (= 12++°).
Uun a nawigatsioon mä geograafisk koordinaaten woort det deesimaal süsteem mä det söstagstel süsteem fermisket. Diar koon det t.b. 54°22,3' (= 54+°) het. Diarbi as 1° =  faan en sjuarden faan a eerdkreis (amanbi 10.000:90 = 111 km), 1' as =  faan 1° (amanbi 1,852 km = 1 siamiil) an 0,1' as =  faan en siamiil (amanbi 185 m = 1 kaabel).
Nuurdpuul

Wat menst dü?
* en aanj faan en magneetisk fial
* di geograafisk nuurdpuul faan a eerd
* (\infty), di nuurdpuul faan Riemann sin taalenkuugel
Magneetisk fial

En **magneetisk fial** entstäänt troch magneetisk materiool of troch elektrisk struum.

## At fial
Det magneetisk fial lääpt uun sleufen tesken en nuurdpuul an en süüdpuul. En magneetisken nuurd- an en süüdpuul tji enööder jinsidjag uun. Sodenang könst dü mä en kompaas efterwise, huar en magneetisk fial lääpt.
Di wai faan a magneetisk struum as faan a nuurd- tu a süüdpuul.
Di nuurdpuul faan en kompas wiset tu a geograafisk nuurdpuul faan a eerd, auer diar en magneetisken süüdpuul as. An amkiard as di geograafisk süüdpuul en magneetisken nuurdpuul.

## Magneetisk krääft
Det magneetisk fial ööwet en krääft üüb elektrisk leesen dialen ütj, detdiar krääft het *Lorentzkrääft*.

:\vec F_L=q\,\vec v\times \vec B\,

Diarbi as q at elektrisk lääs, v at faard an B at magneetisk struummäächt.
Tesla

Wat menst dü?
* det miat faan't magneetisk fial
* di wedenskapsmaan Nikola Tesla
* Di Autofirma Tesla Inc.
Magneetisk struummäächt

At **magneetisk struummäächt** of uk ianfach **magneetfial** as en grate uun a füsiik an hää det formeltiaken *B*. Hat woort uun't SI-süsteem uun Tesla meeden.

## Bestemang

Det elektrisk struummäächt hinget so mä ööder gratin tuup:

: {\vec F_B} = q \cdot {\vec v}\times {\vec B} \Leftrightarrow {\vec F_B} = I \cdot {\vec s}\times {\vec B}

Diarbi as:
* {\vec F_B} – det krääft üüb't lääs *q* uun't magneetisk fial
* q\, – elektrisk lääs
* I\, - elektrisk struummäächt
* {\vec v} – faard faan't lääs
* {\vec s} – di wai faan a elektrisk struum *I*
* {\vec B} – magneetisk struummäächt

## Luke uk diar
* Magneetisk fialmäächt *H*
Magneetisk fialmäächt

At **magneetisk fialmäächt** as en grate uun a füsiik an hää det formeltiaken *H*. Hat bestemet krääft an wai faan't magneetisk fial.

## Bestemang
At magneetisk fialmäächt hinget so mä ööder füsikaalisk gratin tuup:

:\vec{B} = \mu \cdot \vec{H}
Diarbi as B at magneetisk struummäächt an \mu det magneetisk permeabiliteet faan en materiool (uun a leesag rüm as det μ<sub>0</sub>)

:\left[ H \right] = \,{\mathrm{A} \over \mathrm{m}} (Ampere per Meeter)

## Bereegnang
Bi en liken struumfeerer:
:H = \frac{I}{2 \pi \cdot r}

Bispal: Det magneetisk fialmäächt *H* as bi en struumfeerer, di en struum faan *I* = 50&nbsp;A feert, *r* = 5&nbsp;cm faan det aaks wech so stark:

:H = \frac{I}{2 \pi \cdot r} = \frac{50 \, \mathrm A}{2 \pi \cdot 5 \, \mathrm{cm} } = 159{,}14 \,\mathrm{\frac{A}{m}}
Magneetisk permeabiliteet

At **magneetisk permeabiliteet** *μ* as en grate uun a füsiik an sait uun, hü stark en materiool uun en magneetisk fial magnetismus trochläät.

## Bestemang
At magneetisk permeabiliteet hinget direkt mä't magneetisk struummäächt *B* an magneetisk fialmäächt *H* tuup:

: \vec{B} = \mu \, \vec{H}

## Bispalen

## Curie-Tempratuur
Faan en was tempratuur uf uun ferswanjt det **ferromagneetisk** eegenskap faan en materiool an hat woort **paramagneetisk**. 

Didiar tempratuurponkt het **Curie-Tempratur** T_{\rm{C}} of \vartheta_{\rm{C}} (efter Pierre Curie).
Elektrisk wederstant

Di **elektrisk wederstant** as en eegenskap faan en materiool an sait uun, hüföl elektrisk späänang brükt woort, am en elektrisken struum troch en struumfeerer (= di wederstant) tu sjüüren. Det formeltiaken as *R* –&nbsp;det komt faan't latiinsk *resistere* (wederstun). Uun't SI-süsteem woort di wederstant mä Ohm betiakent, det ianhaidentiaken as di greks buksteew *Ω* ("Omega").

## Bestemang
Di elektrisk wederstant hinget direkt mä di elektrisk struum an't elektrisk späänang tuup:
:R = \frac U I = \text{const.}\ ; \quad U =R\cdot I\ ;\quad I=\frac U R

Wan struum troch en wederstant lääpt, fäält det späänang uf an do entstäänt waremk efter det formel:
:P=U\cdot I=\frac{U^2}{R}=I^2\cdot R
Diarbi as P di elektrisk efekt.

## Luke uk diar
* Mötjstande
Elektrisk efekt

Di **elektrisk efekt** (P) as di efekt, di bi en elektrisk energii per tidj ütjkomt. Hi as en eegenskap faan elektrisk aparooten an woort uun Watt (W) uunden.

## Bestemang
Di elektrisk efekt bereegent ham ütj:

: P=U\cdot I =I^2\cdot R=\frac{U^2}{R}\ 
Diarbi as U at elektrisk späänang, I a elektrisk struum an R a elektrisk wederstant. An
: P=\frac{W}{t}\ 
Diarbi as W at elektrisk werk an t at tidj.
Kelvin (ianhaid)

**Kelvin** (**K**) as det SI-ianhaid faan a temperatuur uun a termodünaamik. Uun Sjiisklun, Uastenrik an a Schweiz täält oober uk Graad Celsius (°C) üs amtelk miat.

## Bestemang
1 Kelvin(graad) as jüst soföl üs 1 Celsiusgraad, oober det begant bi a absoluut nulponkt tu täälen, det san -273,15&nbsp;°C.
: 0 K = -273,15&nbsp;°C
: 273,15 K = 0&nbsp;°C
: 373,15 K = 100&nbsp;°C

## Ferbinjangen
Kelvin läät ham lachter üs graad Celsius uun ööder energii-ianhaiden amreegne:
: 1\;\mathrm{K}\hat=8,61735\cdot 10^{-5}\;\mathrm{eV}
: 1\;\mathrm{eV}\hat=1,16045\cdot 10^{4}\;\mathrm{K}
: 1\;\mathrm{K}\hat=1,38066\cdot 10^{-23}\;\mathrm{J}
: 1\;\mathrm{J}\hat=7,24290\cdot 10^{22}\;\mathrm{K}

:**eV** stäänt för Elektronenvolt an **J** för Joule

## Amreegnangen uun ööder temperatuur-ianhaiden
Näädeldiarten

A **Näädeldiarten** (Cnidaria) san en stam faan diarten uun a biologii. Jo lewe oner weeder, an diar hiar muar üs 12.000 slacher tu.

## Klasen
A Näädeldiarten wurd fiiw klasen tureegent:
* Bluumdiarten (Anthozoa), det san amanbi 7.500 slacher, huar uk Sia Anemoonen an Stian Koralen tuhiar
* Staalglaagen (Staurozoa) san glaagen mä en staal, diar jaft at sowat 50 slacher faan
* Dööbelglaagen (Cubozoa) san amanbi 50 slacher faan glaagen, huar uk enkelt giftagen tuhiar
* Skiremglaagen (Scyphozoa) mä amanbi 200 slacher, huar uk a Blä Glaagen tuhiar
* Hydrozoa san en klas mä amanbi 3.500 ünlik slacher, diar hiar glaagen, koralen an polüüpen tu, uk siamöösk.
* Onerstam: Myxozoa mä amanbi 1.200 slacher uun 50 sköölen
*: Klasen: Malacosporea - Myxosporea

## Luke uk diar
Platwirmer

**Platwirmer** (*Plathelminthes* of uk *Platyhelminthes* faan greks *platys* = plat; *helminthes* = wirmer) san ianfach diarten saner wäärlisen. Miast san't parasiiten.

## Klasen an enkelt slacher
Amanbi 20.000 slacher wurd uun sjauer klasen iindiald:
; Bianwirmer (*Cestoda*)

; Haagtetjwirmer (*Monogenea*)

; Tetjwirmer (*Trematoda*)
* (Plagiorchiida)
:: (Dicrocoeliidae)
::: Letj Bot (Dicrocoelium dendriticum)

; Dreiwirmer (*Turbellaria*)

## Luke uk diar
Mase

At **mase** as en eegenskap faan arke materiool an en grate uun a füsiik. Hat woort uun SI-süsteem uun kilogram meeden. Det formeltiaken as m. Mase as di grünj för't grawitatjuun.

## Mase an gewicht
Flooksis woort uk en gewicht uun kilogram uunden. Det as oober eegentelk ei rocht, auer det gewicht en krääft G as, an det hinget ei bluas faan't mase m, man uk faan a faardferanerang üüb a eerd g uf:

:G = m \cdot g 
Diarbi as g = 9{,}81\,\mathrm{\frac{m}. Üüb a muun wäächt en kg föl maner.

## Luke uk diar
Gewicht

Wat menst dü?
* det eegenskap faan materiool: gewicht (füsiik)
* di aperoot, huar dü mä meed könst, hü swaar dü beest
* en gewichtstak mä en was miat
Watt

Wat menst dü?
* Watt (ianhaid), det miat faan di elektrisk efekt
* Wattsekund, det füsikaalisk miat för energii
* James Watt
Watt (ianhaid)

\mathrm
|PhysicalSize= Efekt; Elektrisk efekt
|Size= \ P uun a elektrotechnik\dot{Q} uun a waremktechnik
|NamedAfter= James Watt
|DerivedFrom= 
|SeeAlso= Voltampere
|cgs= \mathrm{1\,W = 10^7\,\frac{erg}{s}}\mathrm
|esE=
|emE=
}}

At **Watt** as det SI-ianhaid för di efekt uun a füsiik. Hat as efter di wedenskapsmaan James Watt faan Skotlun näämd. Det ianhaid woort mä en grat „W“ ufkört.

1 W koon uk mä jo SI-grünjmiaten kg, m an s beskrewen wurd:
:\mathrm{1\, W = 1\, \frac{kg\, m^2} {s^3}}

## Hüföl as 1 W?
; 1 W as di efekt,
* wan dü uun 1 sekund en werk faan 1 Joule skaafest
*:\mathrm{1\, W = 1 \, \tfrac Js}
* uun 1 sekund auer en wai faan 1 meeter det krääft faan 1 Newton aprangst, t.b. am en toofel sakelaad uun 1 s am 1 m huuchtulaften
* bi en elektrisk späänang faan 1 Volt en elektrisken struum faan 1 Ampere luup läätst
*:\mathrm{1\, W = 1\, \mathrm{VA}}
* wan dü 1 gram weeder faan 15&nbsp;°C uun 1 minüüt am  14,3&nbsp;K warmer maagest

## Grat an letj ianhaiden

## Efekt uun ööder ianhaiden
Faardferanrang üüb a eerd

Det **faardferanrang üüb a eerd** g dää uun, am hüföl en materiool gauer woort, wan't deelfäält. Uun arke sekund san det amanbi 9,81 m/s. Faan detdiar taal hinget uk at swaarkrääft uf. 9,81 m/s2 as oober muar en teoreetisken wäärs, auer ales, wat gau deelfäält, faan a loft aphäälen woort.

## Gewicht
Det taal g bestemet det gewicht G faan en mase m üüb a eerd:
:\vec G = m\, \vec g

## Faardferanrang an hööchde
Swaarkrääft

At **grawitatsion** of uk **swaarkrääft** as ian faan a sjauer grünjkrääften uun a füsiik. Hat suragt diarför, dat masin enööder jinsidjag uuntji.

## Grawitatsion üüb a eerd


At swaarkrääft hinget faan a faardferanerang üüb a eerd uf, an det as ei aueraal üüb a eerd likedenang. Üüb a berger as't en betj letjer, an üüb siapeegel as't en betj grater. Di ferskeel as oober minimaal.


## Luke uk diar
* Grawitatsioonstaal
* Einsteinkrüs