open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Orthomyxoviridae

**Orthomyxoviridae** (faan greks *myxa*: slim) san en famile faan wiiren an hiar faan hör struktuur tu a RNA-wiiren. Fööraal a *influenza-*wiiren kön minsken an ööder tetjdiarten, oober uk fögler kraank maage. Jo fu diar gripe faan.

## Süstemaatik

; famile *Orthomyxoviridae*
:* skööl *Influenzavirus A*
::* slach *[[Influenza-A-Virus]]*
:* skööl *Influenzavirus B*
::* slach *[[Influenza-B-Virus]]*
:* skööl *Influenzavirus C*
::* slach *[[Influenza-C-Virus]]*
:* skööl *Isavirus*
::* slach *[[Infectious salmon anemia virus]]*
:* skööl *Quaranjavirus*
::* slacher *[[Johnston Atoll virus]]* – *[[Quaranfil virus]]*
:* skööl *Thogotovirus*
::* slacher *[[Dhori-Virus]]* – *[[Thogoto-Virus]]*

efter Baltimore: Wiirus-Skööl 5

## Luke uk diar
Jürnruar

Di **Jürnruar** wukset aural twesken't Gērs. Di Planti jert tö di Famiilii fan die Kuurnskrēnkel-Planten.

### Senerligs aur Jürnruar

Me di bleeren fan Jürnruar ken em Salaat maaki, di iinfach sa fan di Planti wech iit of di sa kööki, üs em dit fan Spināt keent. Jürnruar ken uk me iin ön dit Fat, wan em Spināt kööki wel.
Hat jeft jit en Aart, di Litj Jürnruar.

Di Planti heer fuul Vitamin C. Fan olterfuul Jürnruar-Bleeren ken em man Niirenstiiner fo. Dit kumt fan Kāliumhydrogeenoxalāt, hurfan senerlig Jungen en Oxalāt-Forgifting fo ken.

Hingster en üđer Diirtern iit niin Jürnruar.

### Luki uk jir

* Küchenkunde: Sauerampfer
* Kochtipps auf biogemuese.de

**Wichtigi Biskiir tö Bidrachen aur di Sünhair**
----
Des Bidrachen maaki fuar't miist Lir, wat niin Dochters sen. Di skriif di Saaken jir sa hen, üs di dit weet of hur'ling di dit ön en üđer Wiki lesen haa.
Wan Di wat siir dö of üđers ek gans rocht es, sket Dü langsen en Dochter of Apoteeker fraagin. 

Ali Lir, wat jir skriif, dö dit eeđer beest Weeten en Giweeten. Hat skel man dach klaar wiis, dat fan des Aarber uk Failen pasiari ken, en diarfuar ken nemen en Garantii dö.

Senerk wan jir wat aur Medikamenti staant, sket Dü langsen me Din Dochter of tö't mendst me di Apotheker snaki!
Gērs

**Gērs** es dit Uurt fuar en hiili Reeg fan Planten, diar tö di Blöösenplanten Poales hiir.

## Aarten
Üs *Gērs* sen Planten fan des 4 Famiilien bekeent:
* Raidgērs (*Cyperaceae*)
* Rosken (*Juncaceae*)
* Swetgērs (*Poaceae*)
* *[[Restionaceae]]*


File: Gērs 2014 07 23 01.JPG|Ön di Juuli es al en diil fan di Siid wechwait uuren.
File:Gērs 23-Juuli 2014.JPG|En üđer Gērsaart ön di salev Dai.


## Luki uk diar
*
Müsklööwer

**Müsklööwern** wuksi mermung dit Gērs.
Hat jeft Ruar- en Witklööwer(n), "Klööwer", "Klööwern" en uk "Klööwen" es rocht sair. Des Uurt faat di Plantenaart töhop.



File:Müsklööwer leecht Juuli 2014.JPG|Müsklööwern ön di Juuli. Iin ön di Bleeren fan di Blostern es wat Swets sa üs en Höning.

File:Müsklööwer_ruar_Juuli_2014.JPG|Müsklööwern wuksi üp di Ailönen me forskeligi Klöören.
Litj Jürnruar

Di **Litj Jürnruar** (*Rumex acetosella*) jert tö di Famiilii *Polygonaceae*. Di gurteri Aart es di Jürnruar.

Di Litj Jürnruar heer ek sa gurt Bleeren üs di gurteri Aart, en diarom ken em diarme uk ek sa fuul bigen.

## Luki uk jir
Tistel

Üs **Tisteln** sen Planten me Tuurnen, of üs Mungard sair "Proter" bikeent. Dit Uurt kumt fan indogermānsk Spraaken en jit sa fuul üs "spüt" of "et steekt".

Ön di Botānik es "Tistel" bluat di Noom fan di Famiilii me masi aarten diarbenen.
Ön Nuurđfriislön wukset fuaral di Marientistel.
Di Famiilii jit Carduoideae, en des es en Önerfamiilii fan di Asteraceae:
* Ringtisteln (*Carduus*)
* Gultisteln of *[[Eberwurzen]]* (*Carlina*)
* Farwertisteln (*Carthamus*)
* Skrabitisteln (*Cirsium*)
* Kuugeltisteln (*Echinops*)
* Molkplakentisteln (*Galactites*)
* Eeseltisteln (*Onopordum*)
* Knaakenbiintisteln (*Ptilostemon*), me *[[Elfenbeindistel]]* (*Ptilostemon afer*)
* Marientisteln (*Silybum*)
* Guustisteln (*Sonchus*)

## Tisteln ön di Heraldik

Di Tistel es ön di Heraldik en Figuur. Jü jert tö di bikeentest Waapenbloomen sa üs dit uk bi Ruusen en Lilien es.
Ön Skotlön es di Tistel en Natsjonaalbloom. Hat jeft en Waapen me en Tistel diarbenen sa üs dit uk en Orden fan di Tistel jeft, di *Skots Orden fan di Tistel*. Ön skotlön jit uk masi Sportforiiningen en Sportsliren eeđer di Tistel, bikeent es diarfan senerlig Partick Thistle. 
Di Tistel kumt uk ön dit Emblem fan di Encyclopædia Britannica, diar fan Edinburgh kumt.

## Tisteln bi Mungard

Jens Emil Mungards Dechting *Min Bloom* fortelt fan di Strötistel. Des jert tö sin bikeentest Aarberen.

## Galerii

Marien-Tistel 001.JPG|Fan miarnem tö injems foranerti jam di Tisteln...
Marien-Tistel_002.JPG|... fan Blostring tö Siit
Marien-Tistel_003.JPG|Di Siit giar fan di Winj, jüst sa üs bi di Böderkrölen.
Marien-Tistel_004.JPG|En enkelti Tistel bi't Blostrin.


## Literārisk Senerlighairen
Ön dit Leedji *The Thistle o' Scotland* kumt di Planti üs en Metapher fuar Stolt en Bistuun fan di Skoten fuar.

It’s the flowret the proud eagle greets in his flight, as he covers the sun with the wings of his might. It’s the flowret that laughs at the storm as it blows, for the stronger the tempest, the greener it grows!
Böderkrölen

Di **Böderkrölen** (*Taraxacum* sect. *Ruderalia*) sen hok Plantenaarten, diar ek olter forskelig sen. Dit *Taraxaticum* jit da uk Böderkrölen.
Di Famiilii sen di Korevblostrern.

## Biskriiwing
Di Böderkrölen stuun ek bluat jen Jaar, di haa diip Röten en kum aliweegen weđer üt di Grün'. Böderkrölen uur 10 bit 30 cm gurt. Di Röten gung fuar't Miist jen Meeter diip, dit ken uk jens tau Meetern uur.
Wan di Röt fan en Gluuv of sawat ön Steken es, da wukset en Böderkröl üt di Röt weđer āp. Fuar't Miist haa regeneriareti Planten muar Bleeren.

File:Loewenzahn Taraxacum officinale.jpg|Böderkröl
File:Taraxacum Blütenstand aufgeklappt.jpg|Blostring iipen maaket. Planti es bal rip (Lefts) Ütblosterti Blosternfeken üt Flochtskiremern tain (Rochts).
File:01 pusteblume.jpg|Wan di Böderkrölen rip sen, da uur dit "Püsterbloomen".


## Weblinks

* Böderkrölen üs Hiiliplaant
* zauber-pflanzen.de – Di Böderkröl
* Böderkrölen-Sir fan di Informatsjoonszentrāli töögen Forgiftingen bi di Uniwersiteet Bonn
* Böderkrölen ön di Folks-Hiilkundi
Eekerbai

Di **Eekerbai** (*Rubus fruticosus* agg.) es en Frücht en en Planti ön di Famiilii fan di Ruusenplanten (*Rosaceae*). Hat jeft muar üs 2.000 aarten, diar ütse üs di Eekerbai. *Rubus fruticosus* es diarbi en Saamlinoom ("agg.") fuar en hiili Reeg fan Aarten. Fuar't Miist fent em di Aart *Rubus plicatus* fuar.

## Luki uk diar

*
Filoviridae

**Filoviridae** of **Filowiiren** san en famile faan wiiren an haa miast di skak faan en triad (lat. *filum* = "triad"). Efter hör struktuur hiar jo tu a RNA-wiiren. Jo kön bit 14 Mikromeeter lung wurd an hiar diarmä tu a lingst wiiren auerhood.

Fööraal uun Waastafrikoo suragt det Ebola-Virus leewen weder för hunerten faan duaden, tuleetst uun Jüüle 2014.

## Süstemaatik
* Filoviridae
** Cuevavirus
*** *Lloviu cuevavirus*
** Ebolavirus
*** *Ebola-Zaïre-Virus* 
*** *Ebola-Sudan-Virus* 
*** *Ebola-Reston-Virus* (gongt ei üüb minsken)
*** *Ebola-Côte d’Ivoire-Virus*
*** *Ebola-Bundibugyo*
** Marburgvirus
*** *Marburg-Lake Victoria-Virus*

efter Baltimore: Wiirus-Skööl 5

## Luke uk diar
Undine (Skep, 1931)

Di **Undine** es en dütsk Frachten-Gafelskuuner me en Rump fan Iirsen. Jü wiar fan 2013 bit 2017 fuar di Sailskeepen-Reederii Koptain Hass e.K. fan Flensborig Sonwik üs Liinienskep twesken Hamborig en Söl' önerwai.
Hoken dit bitaali kür, di kür uk en Trampfaart döör dit hiili Euroopa memaaki. 
Des heer höm man ek luanet, dit Skep maast 2017 forkoopet uur. Di Haimathaawen fan di Undine wiar en es Hamborig.

## Histoorii
Di *Undine* waar 1931 ön di neđerlönsk Werev Gebr. Niestern & Co ön Delfzijl becht. Di jest Noom wiar "Franziska". Dit Skep wiar ön Weest- en Uastsee üs Frachtskep iinseet.
Ön di taust Wārelkrich faarti jü fuar di Krichsmariini. 

1948 waar dit Skep ombecht. Di Rump waar 5,75 Meetern leenger, en diarme kür di "Franziska" 200 Tenen mefo, fuarof wiar dit 150 wesen.
Dit Takelwerk waar wechnomen, en dit Skep fing en Maskiin me 88 kW (122PS). Bit 1980 wiar dit Skep diarme nai bi di Weeterkanten önerwai.

Twesken 1980 en 1984 waar dit Skep restauriaret. Dit Takelwerk waar weđer önbecht, en di Rump waar weđer üp dit ual Maat töbeekbecht.

Bit 2009 waar jü fuar di Aarber me jungi Liren iinseet. Di Fracht wiar da bluat en pedagoogisk Merel.

Fan 2013 bit 2017 wiar dit Skep öner di Noom *Undine* üs Frachter fuar Bruarwening önerwai. Fuar Jil waar uk bit tö 8 Pasajiiri menomen. Des jert da man ek tö di Manskep fan't Skep, üs dit bi üđer Skeepen hölen uur.

2017 maast di Reeder Insolvens önmel, en da waar dit Skep tö di *[[Stifting Hamburg Maritim]]* forkoopet.

## Teenkstair

Sent di 5. Aprilmuun fan't Jaar 2018 staant di Undine öner Sküül fuar Teenkstairen.

Dr. Christine Onnen fan dit Teenkstairenamt ön Hamborig skreev diartö:
„… Die Erhaltung des Schiffes liegt somit aus geschichtlichen, insb. schifffahrts-, wirtschafts- und sozialgeschichtlichen, Gründen sowie aufgrund seines Beitrages zum charakteristischen Bild der norddeutschen Fluss- und Küstenlandschaft im öffentlichen Interesse. …“

## Noomen
* *Franziska* (1931–1952)
* *Palmyra* (1952–1958)
* *Annelies* (1958–1961)
* *Gerd-Ute* (1961–1966)
* *Nordstrand 1* (1966–1980)
* *Undine* (Sent 1980)

## Galerii

Undine (1931) Hörnem - Söl 2014 08 03 01.JPG|Dit Skep ön Hörnem, 2014.
Undine (1931) Hörnem - Söl 2014 08 03 02.JPG|Di hiili Undine.
Flagi_Reederii_Koptain_Hass_2014.JPG|Flagi fan di Reederii (2014)
Undine (1931) Hörnem - Söl 2014 08 03 03.JPG|Töögen't Leecht en fan achtern.


## Technik
Di Sailen haa 420 m², wan niin Winj es, da ken em en Maskiin önsmit, diar 1937 bi di "Deutsche Werke Kiel" becht uuren es. Des Fjuurtsülinder-fjuurtakt-Skepsdiesel heer 88 kW of 120 PS. 
Di Undine ken ombi 70 Tenen Wecht me langs fo.

Di *Undine* es dit iinsigi Fracht-Siilskep iin ön dit Register fan di Germanischen Lloyd öner dütsk Flagi.

## Jir kürst Dü uk jens luki

* Ialer Sir aur dit Skep (Wayback-Machine)
Skuuner

En **Skuuner** (Dütsk **Schoner**, **Schooner** of **Schuner**), es en Siilskep me tau Meestboomern, hur di fuarderst Boom kuurter of efen sa lüng es üs di achterst Jen.
Leeter eeđer di jest Skuunern waar uk Skeepen me muar üs tau Meestboomern Skuuner nēmt sa üs di Trii-Boomern Skuuner ''Amphitrite''. Fuaral ön di Foriinigti Staaten waar ön dit leeteri 19. en dit jer 20. Jaarhönert Skuunern me muar Meestboomern becht.

Di fuarderi Meest (Fokmeest) uur uk Skuunerboom nēmt. Dit sail ön des Meestboom jit uk *Skuunersail*, en aaft es dit en Gafelsail. Ön di achterst Meestboom jit et *Gurtsail*. Fuar di Skuunerboom sen fuar't Miist tau Klüüwersailen en en Foksail āptain.

## Noom

1713 löp en nii Siilskep tö Weeter, en jen skel sair haa: „There she scoons“ of „Oh, see how she scoons“ („Diar gleeret jü" of „Luki, hur fain jü gleeret").
Achterön skel di Mensk, diar dit Skep becht her, dit en *Scuuner* nēmt haa.

Dit Uurt kumt fan dit Skotsk Dö-Uurt üt di Clydesdale-Müraart: „to scoon“ jit sa fuul üs Stiiner aur't Weeter gleer let en sa förter.

Di Takeling fan di Skuunern kumt fan di Neđerlönen, hur dit al ön't 17. Jaarhönert sa becht uuren wiar.
Sail

En **Sail** es en Stek Lenem, diar ön en Meestboom üp Skep hoogtain uur, dat dit skep diarfan faart, dat di Winj iin ön dit diari Tjüch püstet.

Me Sailen tö faar, jit "siili", en Skep, diar me Sailen faart, jit Sail- of Siilskep.

## Aarten
Üp dit skelt fan dit Skep "Iskra" (rochts) sen forskeligi Aarten fan Sailen tö keen.
: Fuarsailen: Klüüwer en Jaager
: Ruasailen: Fok, Marssaiel, Braamsail en Royaal
: (Merel-)Staachsailen
: Gafelsail me Gafeltopsail
: Bermuudasail üs Besaan

## Materiaal
Sailen waar jerer bluat fan Lenem maaket, deling uur di uk fan Könst fāsern maaket.

## Luki uk jir
Greens Saloot

**Greens Saloot** (*Cochlearia officinalis*) as en plaant uun det famile faan a Krüsbloosen (*Brassicaceae*). Hat het uk *[[Skorbük]]skrüüs*, auer diar föl witamiin C uun as, an sodenang iar föl faan a sialidj brükt wurden as.

## Föörkemen
Det plaant mei hal en saalten grünj, so üs hi bi a Nuurdsia-küst föörkomt. Hat wääkst oober uk widj ap uun't nuurden bit uun a Arktis.
Diar san noch tau muar plaanten uun det famile *Brassicaceae* nai mä:

## Luke uk diar
*
Bomelmots

En **bomelmots** as en muude uun Nuurdeuroopa, am det hood warem tu hualen.


Sialidj brük det hal, auer det mots ei so gau wechweit üs en hud. Iar füng arke jong siamaan en bomelmots, wan hi tu siafaartskuul kaam.
Michelangelo Buonarroti

**Michelangelo Buonarroti** (* 6. Maarts 1475 uun Caprese; † 15. Febrewoore 1564 uun Rom, toskanisk uk Michelangiolo) wiar en italjeensken geliarten an konstler. Hi as fööraal troch sin stunbil David bekäänd.

'David' by Michelangelo JBU0001.JPG|'David'

## Luke uk diar
1564

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 15. Febrewoore: Galileo Galilei, italjeens uniwersaalgeliard († 1641/1642)
* 26. April: (krasnet) William Shakespeare, ingels dramaatiker, dachter an schauspeler († 1616)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 15. Febrewoore: Michelangelo, italjeensk geliart an konstler (* 1475)
1475

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren
* 06. Maarts: Michelangelo († 1564)
* 31. Deetsember: Gendün Gyatsho, naist Dalai Lama († 1542)

**Ünbekäänd Dootem**
* Gottschalk faan Ahlefeldt, letst katuulsk baskop faan Sleeswich († 1541)

## Störwen – Sturwen – Stürwen
* 06. Mei: Dieric Bouts, neederluns konstmooler (* 1415)
* 14. Mei: Shinkei, jaapaans dachter (* 1406)
Mööbel

**Mööbel** (faan lat. *mobilis* = luas) san iinrachtangen uun hüüs, diar ei fääst mä't hüs ferbünjen san.

## Tu apwaarin

Schrank(1825).JPG|Kluaderskaab
Kommode,_mit_4_Schubladen.jpg|Komuud
Schreibkabinett_18_Jh_rem.jpg|Sekreteer
Frilandsmuseet-kiste.jpg|Kast
Wall_Closet.jpg|Wochskaab (as eegentelk nian mööbelstak, auer't fääst iinbaud as)
Bundesarchiv_B_145_Bild-F048803-0028,_Bonn,_Neubau_Kanzleramt,_Arbeitszimmer_Schmidt.jpg|Rich
Atifells_de_cuina_andalusins,_Museu_Arqueològic_Municipal_d'Alcoi.JPG|Bürtje
Serwantka.JPG|Gläässkaab
Bundesarchiv_Bild_183-C0908-0010-046,_Schrankwand,_VEB_Deutsche_Werkst%C3%A4tten_Hellerau.jpg|Skaabwoch


## Boosler

RSLB_Arbeitszimmer_Charlotte_Mathilde.jpg|Dörnskboosel, Teeboosel
Dinner_table_and_chairs.jpg|Köögemboosel
Schreibtisch.2.JPG|Skriiwboosel
Tischbank.jpg|Beenkboosel


## Tu saten

039_Theresianism_Style_-_Interiors.jpg|Suufa
Traditional_Wicker_Chair.jpg|Sesel
Garten-bank.jpg|Beenk
Charles_Rennie_Mackintosh_-_Chair_-_1903.jpg|Stuul
Thonet-model14KJ.jpg|Lönstuul
FreedomChair.jpg|Dreistuul
Tabouret_bois.JPG|Skeemel


## Baaden

Camera_da_Letto_Vincent_van_Gogh.jpg|Enkelt baad
Steel_double_bed.svg|Dobelbaad
Vianden_Burg_Himmelbett.JPG|Hemelbaad
Alkoven_-_Museumsdorf_Cloppenburg.JPG|Wochbaad (fääst iinbaud)
Gammel_vogge_på_Maihaugen.JPG|Lool of uk Waag


## Luke uk diar
Hüs

At **Hüs** as en gebüüde, huar minsken uun lewe of werke.

## Iindialang
### Nat
Hüsang wurd diar efter iindiald, huar's gud för san:

1500_block_of_Corcoran_Street,_N.W..JPG|Wenhüsang uun Ameerikoo
Bauernhof_Vechta.jpg|Büürenhüs uun Niidersaksen
C%26A,_Vaňkovka,_Brno.jpg|Kuuphüs (looden) uun Tschechien
Krankenhaus_Ilmenau.JPG|Kraankenhüs uun Saksen


### Bauwiis
Hüsang kön uk diar efter iindiald wurd, hü's baud san:

Prefabricated_house.jpg|Ian-famile-hüs
Coschützer_Straße_54_56_Dresden.JPG|Muar-familin-hüs
Home_Insurance_Building.JPG|Huuchhüs
Korowai_Treehouse_3.jpg|Buumhüs


## Öömrang hüs

Ockholm_Peterswarf_P8220106.jpg|Peterswerew, en *geesthiirdenhüs* uun E Hoolme
1866 Jessen Dörns in Klockries anagoria.JPG|*Dörnsk* mä kaarskiarwang an bileger üüb en bil faan Carl Ludwig Jessen
Geesthardenhaus.png|Ferskeel tesken en geesthiirdenhüs an en *bütjlunfresk stunerhüs*
J_Alberts_Besuch_auf_der_Hallig.jpg|En *piisel* üüb en bil faan Jacob Alberts


## Luke uk diar
* At Öömrang Hüs, det museumshüs uun Neebel
Pearl-Index

Di **Pearl-Index**, nēmt eeđer di amerikaansk Biologi Raymond Pearl (1879–1940), es en Maat fuar di Wirksomhair of di Töferletelkhair fan di Skeken fuar di Forheneringsmerel. Di Index teeknet huarful di Diil fan Wüfhaurn, diar seksuel ön Gang sen en likert jen Forheneringsskek benen jen Jaar skrabelet. Wat liiger di Pearl-Index es, wat sekerer es di Skek.

Fuar di Pearl-Indices enkelter Forheneringsskeken luki bi Forheneringsmerel.

## Definitsjoon
\mbox{Pearl-Index} = \frac{\mbox{Öntal fan Üp-Wai-Wiisen}}{\mbox{Öntal Wüfhaurn}}\cdot\frac{ 12}{\mbox{Önweeningsmuun}} \cdot 100

Jen Bispöl: En Pearl-Index fan 15 döt ön, dat fan 100 Wüfhaurn, wat me jen Forheneringsskek jen Jaar aarberet heer, 15 skrabelet.

## Referenswērti
Bi reegelmeesigi Bisliip söner Sküül töögen Skrabelin wiist di Pearl-Index di Früchtbaarhair en bilapt höm om en bi 85 bi 20 Jaar ual Wüfhaurn, 50 bi 35 Jaarn ual Wüfhaurn en bluat jit 30 bi 40 Jaarn ual Wüfhaurn en sünkt da om en bi ön di Ialer fan 45–50 me di Bigen fan di Wekseljaaren hentö 0.

## Pearl-Index fan di forskelig Forheneringsskeken
* Hormoonimplantat: 0 – 0,08
* Sterilisatsjoon fan di Karming: 0,1
* Hormoonspirali: 0,16
* Sterilisatsjoon fan di Wüfhaur: 0,2 – 0,3
* Vaginaalring: 0,4 – 0,65
* Kööperspiirali: 0,3 – 0,8
* Depootspröt: 0,3 – 0,88
* Pil: 0,1 – 0,9
* Forheneringsplaaster: 0,72 – 0,9
* Symptotermaali Skek (Sensiplan): 0,4 – 2,3
* Mini-Pil: 0,5 – 3
* Basaltemperaturmetoodi: 0,8 – 3
* LEA contraceptivum: 2 – 3
* Portiokap: 6
* Kalendermetoodi: 9
* Kondoom: 2 – 12
* Coitus interruptus: 4 – 18
* Diafragma: 1 – 20
* Keemisk Forheneringsmerel: 3 – 21
* Kondoom fuar di Wüfhaur: 5 – 25
* Söner Forhenering: 85

*Quelle: Leitlinien der Deutschen Gesellschaft für Gynäkologie und Geburtshilfe Juli 2004, pro familia*

## Ek biteenkti Parameeter
Bi di Pearl-Index es dit statistisk ek biteenkt hur aaft di Bisliip foltiit uur, sa üüs di Gurthair fan di Steekproov of Töhophair ek fuarskrewen. Diarom es di Pearl-Index fan niiaartige Forheneringsmerel, sa üüs dit fan Interesikeren en fan Maaker tö di Algimiinhair bekeent maaket uur, aaft ek sa gur tö nüti.

Wat lunger en muar fuarbreeret en Forheneringsmerel es, wat beeter ken di Pearl-Index nütet uur.

## Seekerhair fan Metoodi vs. di Seekerhair fan di Önwening
Di Seekerhair fan di miist Forheneringsmerel hinget fan di rocht Önwening of. Diarom sen *Metoodiseekerhair*, alsoo dat Forsiien, en *Önweningsseekerhair*, alsoo di Biteenking fan Önweningsfailen, bi di miist Metoodi düüdelk forskelig. Di Pearl-Index fan maning Metoodi es ofhingig fan di Önweener, senerlig fan sin Kentis- en Erfēringsstant sa üüs fan sin Töferletelkhair en Motivatsjoon. Di Pearl-Index ken sa stark dingeli.
Sterilisatsjon fan di Kārming (Vasektomie)

**Sterilisatsjon fan di Kārming (Vasektomie)**, dit jit bi di Doktors uk **Vasoresektion**, meent, dat Iiđern of Diilen fan en Iiđer üt di Lif skiart uur. Fuart miist es man dach di kirugisk Iingrep fuar di Sterilisatsjon fan di Kārming meent. Di Iingrep uur fuar di Forhenering brükt. Da uur di Siitlaiting iin ön di Siitstreeng (*Ductus deferens*) ön di Klootsak boowen di Bitö-Kloot fan di Kārming döörskiaren.

## Döörfööring en Föligen

## Sekerhair

## Bisliip achter di Iingrep
Di maist Liren beskriiw, dat di Bisliip achter di Sterelisatsjon beeter es. Niin Taachten aur Skrabeling, wat ja ek wel en sawat.
Fuar di Kārming es dit ek fuul üđers aurdat di Sperma üđers tohopsetet es.

## Komplikatsjonen

## Refertislisiiringsoperatsjonen achter di Sterilisatsjon

## Kosten

## Ofgrensing
Di Vasektomi es wat üđers üüs en Kastraatsjon.

## Luki uk diar
* Bundeszentrale für gesundheitliche Aufklärung (BZgA): familienplanung.de - Vasektomie
Łobez

**Łobez** (, ) as en stääd uun Poolen an hää 10.409 iinwenern (2015).

## Iinwenern

ImageSize = width:460 height:320
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:11000
ScaleMajor = unit:year increment:11000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:20 align:center
  bar:1680 from:0 till:800
  bar:1740 from:0 till:1191
  bar:1749 from:0 till:1339
  bar:1831 from:0 till:2443
  bar:1861 from:0 till:4756
  bar:1895 from:0 till:5187
  bar:1925 from:0 till:5994
  bar:1933 from:0 till:6947
  bar:1939 from:0 till:7310
  bar:1945 from:0 till:1710
  bar:1946 from:0 till:4144
  bar:1957 from:0 till:6026
  bar:1970 from:0 till:7355
  bar:1990 from:0 till:10953

PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1680 at: 800 text: 0,8 shift:(0)
  bar:1740 at: 1191 text: 1,2 shift:(0)
  bar:1749 at: 1339 text: 1,3 shift:(0)
  bar:1831 at: 2443 text: 2,4 shift:(0)
  bar:1861 at: 4756 text: 4,8 shift:(0)
  bar:1895 at: 5187 text: 5,2 shift:(0)
  bar:1925 at: 5994 text: 6 shift:(0)
  bar:1933 at: 6947 text: 7 shift:(0)
  bar:1939 at: 7310 text: 7,3 shift:(0)
  bar:1945 at: 1710 text: 1,7 shift:(0)
  bar:1946 at: 4144 text: 4,1 shift:(0)
  bar:1957 at: 6026 text: 6 shift:(0)
  bar:1970 at: 7355 text: 7,4 shift:(0)
  bar:1990 at: 10953 text:11 shift:(0)
  

## Büürföögesen

## Luke uk diar

## Futnuuten
Vetlanda

**Vetlanda** as en stää önj jü prowins Jönköping, Swärik. Jü stää heet 13 050 inboogere (2010). Dåt as e hoodstää foon jü Vetlanda Komuun.

## Haanewise eefter kwäl


## Forwiisen
Bankeryd

**Bankeryd** as en stää önj jü Jönköping Prowins (histoorisch prowins Småland), Swärik. Jü stää heet 8 107 inboogere (2010).

## Haanewise eefter kwäl


## Forwiisen
Kirgistaan

**Kirgistaan** (uk **Kirgiisistaan** of **Kirgiisien**;  *Kyrgysstan*; amtelk *Kirgiisk Republiik*,  *Kyrgys Respublikasy*,  *Kirgisskaja Respublika)* as en banenstoot uun Madelaasien mä gud fiiw miljuun iinwenern. Trinjam lei Kasachstaan, Schiina, Tadjikistaan an Usbekistaan. Hoodstääd as Bischkek.

## Geografii

### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

### Iindialang faan Ferwaltang

Kirgistaan as uun sööwen ferwaltangsregiuunen (kirgiisk облус/*oblus,* pl. облустор/*oblustor;* rüsk область/*oblast*) an tau stääden (шаар/*schaar*) Bischkek an Osch iindiald. Oblasten wurd weder uun lunkreiser (район/*rajon,* pl. райондор/*rajondor*) onerdiald an stääden haa distrikten.

## Histoore
Det wiar faan 1936 tu 1991 üüs det Kirgisk SSR ian faan a republiiken uun't Sowjetunioon. Det wurd 31. August 1991 suwereen.

## Futnuuten
Radiisken

At **radiisken** (*Raphanus sativus sativus*, faan lat. ** = rut) as en plaant an en frücht uun det famile faan a krüsbloosen.

## Nat
Di rut woort bit 4 cm schok, as bütjen miast ruad an banen witj an smääkt skarep. Tuiarst wurd hi uun Frankrik eden an kaam iarst leeder uun ööder lunen üüb a boosel.

## Suurten


Radiisken san ei aaltumaal ruad an trinj:

* witj an keegelfuremt, t.b. "Egel", woort uk kööget
* witj an silinderfuremt, t.b. "White Breakfast"
* ruad-witj an silinderfuremt, t.b. "Duett"
* ruad-witj an trinj, t.b. "Isabell"
* güül an trinj, t.b. "Gulbaal"



## Luke uk diar
Lengde

At **lengde** as en füsikaalisk grate.Hat beskraft det ütjmiat faan en objekt of uk di wai tesken objekten.

Uun a musiik as at 'lengde' det düür faan en tuun.

## SI-ianhaid
At lengde as ian faan sööwen grünjmiaten uun't SI-süsteem.

## Luke uk diar
* Siamiil
* Meeter
* Fut (Miat)
* Tol
* Nuuten
Papua-Nei-Guinea

**Papua-Nei-Guinea** (Tok Pisin *Independen Stet bilong Papua Niugini*) as en stoot uun a Pasiifik an leit üüb't uastelk heleft faan't eilun Nei-Guinea. Det eilun woort tu a kontinent Austraalien tääld.
Di waastelk dial faan't eilun hiart tu Indoneesien.

## Geografii

### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

Öder stääden: Arawa (40.266 iinwenern).

### Indialang faan Ferwaltang
At lun hää sjauer regiuunen an ian autonoom regiuun (Bougainville):

### Kliima

## Politiik
Papua-Nei-Guinea as sant 1975 lasmoot faan det Commonwealth of Nations.

## Futnuuten


## Luke uk diar

* Suwereen stooten uun Melaneesien: Fidschi, Papua-Nei-Guinea, Salomoon-Eilunen, Wanuaatuu.
Quebec (Steed)

**Québec** as at hoodsteed faan det prowins Québec uun Kanada. At steed leit uun a süüd faan't prowins an diar wene 705.103 lidj (2016).

## Geografii
### Kliima

## Kwelen
Lorenz Conrad Peters

**Lorenz Conrad Peters** (*Luurens-Kunrad Peeters*; * 11. Janewoore 1885 uun Ööwenem, † 30. Jüüle 1949 uun Aarhus), muar bekäänd üs L.C. Peters of ianfach "Lonje", wiar en feringen skriiwer an histooriker.

Sin mam, Julia, wiar a dachter  Knud Broder Knudsen (1846-1917) sin saster.
 

## Werken
* „Omi Petji ütj Amerika“ (nü: *Oome Peetje ütj Amerika*; 1923)
* „Claus Lembecks Ki“
* Dü min tüs

## Luke uk diar
* 
* 
* Lernen Sie Fering (N|DR.de)
Knudt Flor

**Knudt Flor** (* 25. Jüüle 1959 uun Naibel) as en diploom-injenöör an direkter bi BMW uun München.

## Leewent
Knudt as uun A Wik apwoksen üs dring faan Ocke Hinrich Flor an sin wüf Christa, bäären Baumgarten. Leeder skebet hi mä sin aalern tu Schleswig, auer san aatj diar hen fersaat wurd. Diar hää'er sin abituur maaget. Uun a tachentager juaren hää Knudt maskiinenbau uun Braunschweig studiaret an foor uk tu sia. 1988 kaam hi tu det grat auto- an motoorenfabrik BMW uun München, huar hi ham fööraal am det kwaliteet uun a produksion komert hää. Leeder wiar hi föl uun't ütjlun üs direkter uun Spartanburg (USA), Rosslyn (Süüdafrikoo) an Shenyang (Sjiina). 2013 seed'er weder uun München uun en huuch positsion. Sant Detsember 2016 as hi CEO uun Spartanburg.

## Famile
Uun Knudt sin famile wiar flooken, diar jo för't fering spriak an wiis iinsaat haa. Sin oome Lena Flor wiar en saster faan di historiker an dachter L.C. Peters an sin uur-oome Julia Peters wiar en saster faan Knud Broder Knudsen an en kusiine faan Namine Witt. Knudt hää tau sastern, Gundel an Lena.

## Luke uk diar
* Knudt Flor sin profiil bi XING.
* Karl Doemens: ''Die Bösen im Bibelgürtel'' (Frankfurter Rundschau, 23. Jüüne 2017)
Namine Witt

__NOTOC__

**Namine Witt** (5. Jüüne 1843 - 16. September 1930) wiar en fering dachter. 

## Leewent
Namine Witt wurd a 5. Jüüni 1843 uun Ööwenem bären üüs Namine Maria Paulsen. 
Sin aalern wiar kaptein Simon Nahmen Paulsen (1818-1863) an Rosina Marianne Paulsen, bären Knudsen (1821-1914).
Hat wiar befreid mä de kruuger Broder Jansen Witt faan Njiblem. Namine hed trii jongen; tau dringer stoorew äder:
Simon Nicolaus (1866),
Broder Jansen (1879-85),
Robert Marius (1882-1885).
Namine Witt stoorew a 16. September 1930 uun Njiblem.

## Dachting
Faan Namine Witt san tun bispal
dön dachtingen *Matje an Tatje*, *En faaligen brant* , *Jöögelstidj*, *Adjis, min leew Aalern albialn* an *En letj fering düntje*.

## Literatüür
Uwe Zacchi: Namine Witt - Die Nieblumer Heimatdichterin

L.C. Peters: Nordfriesische Dichter. NFJb. 1949. S. 155-158.

## Ölers wat
* Uun Njiblem jaft et en Namine Witt Wai
* Uun Njiblem jaft et en restaurant mä di nööm

## Luke uk diar
Namiibia/öö

**Namiibia** () as en lun uun't süüden faan Afrikoo tesken Angoola, Botswana, Sambia, Süüdafrikoo an di Atlantik.

Di nööm komt faan det wüüst Namib uf, diar a hialer küst loongs lääpt.

## Koord



## Regiuunen




Uun Namiibia san 14 ferwaltangsregiuunen mä knaap hunert komuunen: Det san gemeenen, stääden an saarpen. 

Windhoek as det gratst stääd, do kem Rundu, Walvis Bay, Oshakati an Swakopmund.


## Luke uk diar

* Amtelk fertreedang uun Sjiisklun.
* Bütjluns Amt auer Namiibia

## Futnuuten
Wüüst

**Wüüsten** ( *Färkne*) san regiuunen üüb a eerd, huar goorniks of knaap wat wääkst. Det kön *hiat wüüsten* wees, diar as't tu drüg, am dat plaanten waaks küd. Of det san *kuul wüüsten*, diar as ferlicht nooch focht, man nian waremk för plaanten.

## Bilen
### Hiat wüüsten

Libyen-sandwueste1.jpg|Sunwüüst uun Libyen
Moon_desert_in_ladakh_001.jpg|Stianwüüst uun Ladakh
SALAR1.JPG|Saaltwüüst uun Boliiwien

### Kuul wüüsten

AntarcticaDomeCSnow.jpg|Iswüüst uun a Antarktis
HighlandSprengisandur.jpg|Uun't huuchlun faan Islun


## Grat wüüsten

A wüüsten nem sowat di fift dial faan't lun üüb a eerd iin, det san knaap 30 miljuun kwadrootkilomeetern. Tuup mä hualew-wüüsten as't sogoor en traaden faan't lun, det san knaap 50 miljuun kwadrootkilomeetern.

## Luke uk diar

* Kliima
Kreisfrei stääd

En **kreisfrei stääd** as en grat stääd, diar ei bluas a apgoowen faan en stääd, man uk faan en lunkreis hää. Hat säär ei ünbedingt en *gratstääd* (mä muar üs 100.000 iinwenern) wees.

## Schleswig-Holstian
Uun Schleswig-Holstian san diar sjauer kreisfrei stääden:
* Flensborag
* Kiil
* Lübeck
* Neumünster

## Ööder Bundeslunen
* uun Baden-Württemberg: Baden-Baden, Freiburg im Breisgau, Heidelberg, Heilbronn, Karlsruhe, Mannheim, Pforzheim, Stuttgart an Ulm.
* uun Bayern: Amberg, Ansbach, Aschaffenburg, Augsburg, Bamberg, Bayreuth, Coburg, Erlangen, Fürth, Hof, Ingolstadt, Kaufbeuren, Kempten (Allgäu), Landshut, Memmingen, München, Nürnberg, Passau, Regensburg, Rosenheim, Schweinfurt, Schwabach, Straubing, Weiden in der Oberpfalz an Würzburg.
* uun Brandenborag: Brandenburg an der Havel, Cottbus, Frankfurt (Oder) an Potsdam.
* uun Hessen: Darmstadt, Frankfurt am Main, Kassel, Offenbach am Main an Wiesbaden.
* uun Mecklenborag-Föörpomern: Rostock an Schwerin.
* uun Niidersaksen: Braunschweig, Delmenhorst, Emden, Oldenburg, Osnabrück, Salzgitter, Wilhelmshaven an Wolfsburg.
* uun Nuurdrhein-Waastfaalen: Bielefeld, Bochum, Bonn, Bottrop, Dortmund, Duisburg, Düsseldorf, Essen, Gelsenkirchen, Hagen, Hamm, Herne, Köln, Krefeld, Leverkusen, Mönchengladbach, Mülheim an der Ruhr, Münster, Oberhausen, Remscheid, Solingen an Wuppertal.
* uun Rheinlun-Pfalz: Frankenthal (Pfalz), Kaiserslautern, Koblenz, Landau in der Pfalz, Ludwigshafen am Rhein, Mainz, Neustadt an der Weinstraße, Pirmasens, Speyer, Trier, Worms an Zweibrücken.
* uun Saksen: Chemnitz, Dresden an Leipzig.
* uun Saksen-Anhalt: Dessau-Roßlau, Halle an Magdeburg.
* uun Tüüringen: Eisenach, Erfurt, Gera, Jena, Suhl an Weimar.

#### Nian kreisfrei stääden uun a bundeslunen:
* Berlin, stäädstoot
* Bremen, stäädstoot
* Hamborag, stäädstoot
* Saarlun
Tiber

A **Tiber** (italjeensk *Tevere*, lat. *Tiberis*) as die traadgratst struum uun Itaalien an 405&nbsp;km lung. Linger san man a Po an a Etsch.

## Luke uk diar
Itajeensk

**Itajeensk** (uk **Italjeensk**, **Italjeens**, ital. *lingua italiana*, *italiano* []) as en indogermaans spriak faan di romaansk twiig. Hat woort fööraal uun Itaalien spreegen.

## Spriakwiisen


* Nuurditajeensk (*Padaanisk*, bit deel tu't *[[La-Spezia-Rimini-liinje]]*)
*: 1. Galoitaalisk:
*: Piemonteesk, Lombardisk, Liguurisk, Emilians mä Romagnol
*: 2. Veneetisk

* Toskaans
*: "Huuchitajeensk" uun't Toskaana

* Madelitajeensk
*: uun't Latium, Umbrien an a Marken, Korsisk

* Süüditajeensk
*: Sizilians, Kalabreesk, Kampaanisk, Neapolitaans

* Sardisk, Ladiins an Furlaans tääl üs aanj spriaken

## Literatuur
* 
* 
* 

## Luke uk diar

## Futnooten
1141

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* Frascheschörk bäged.

## Bäären
* 30. Marts: Aleksios Komnenos, uaströömsk aristokraat († 1183)
* 27. Mei: Eisai, grünjleier faan det Rinzai-Skuul faan't Zen-Buddhismus († 1215)

## Störwen
* 13. Febrewoore: Béla II., Köning faan Ungarn (* amanbi 1110)
* 10. Jüüne: Richenza faan Northeim, Keiserin faan det Hilig Röömsk Rik (* twesken 1087 an 1089)
Albaansk spriak

**Albaansk** hiart tu a indogermaans spriaken. Hat as sant at 15. juarhunert en skraftspriak an daalang amtsspriak uun Albaanien an uun't Kosovo. Di aanj nööm as *Gjuha Shqipe*  of kurt *Shqipja* .

## Spriakwiisen


* Geegisk (ruad)
: Nuurdwaastgeegisk uun Nuurdwaastalbaanien an Montenegro
: Nuurduastgeegisk uun Nuurduastalbaanien an uun't Kosovo
: Madelgeegisk uun't nuurdelk Madelalbaanien
: Süüdgeegisk uun Madelalbaanien

* Geegisk-Toskisk auergungsregiuun (green)

* Toskisk (brons)
: Nuurdtoskisk
: Labisktoskisk
: Çamisk-Toskisk uun Süüdalbaanien an Griichenlun
: Arberesk-Toskisk uun Süüditaalien
: Arvanitisk-Toskisk uun Madel- an Süüdgriichenlun

## Luke uk diar
Prishtina

**Prishtina** (ünbestemet form: *Prishtinë*; üüb Serbisk: Приштина/Priština) as at hoodsteed faan Kosowo. At steed leit uun a uast faan't lun. Det hee 143.469 lidj (2024). Det as at hoodsteed faan det Prishtina Regiuun.

## Kwelen
Woopen faan Süüdafrikoo

At **Woopen faan [[Süüdafrikoo]]** as di 27. April 2000 faan president Thabo Mbeki föörsteld wurden.

## Sümboolen
* Elefantentes: för kluukhaid, krääft, miat an iiwaghaid
* Wiatenaaksen: för rünjhaid an waaksen
* Skilt: för seekerhaid
* Minsken: för ianhaid an minskelkhaid
* Speer an stook: för frees
* Bluum (Protea): för't apbleuen faan't natsion
* Sekreteerfögel: för skül
* Sanapgung: för wal an weden
* Jügen: för freihaid

## Luke uk diar

* Flaggen-Lexikon (Beskriiwang faan flagen an woopens, sjiisk)
Flag faan Süüdafrikoo

A enkelt klöören faan det **flag faan Süüdafrikoo** wise a ünlik fulken uun't lun, an sümbolisiare at histoore. Süüdafrikoo füng det nei natschunaalflag di 27. April 1994.

Di green strimel uun furem faan en leien "Y" skal det ianhaid faan't lun wise efter't aanj faan't apartheid. "Ianhaid maaget üs stark". Det green klöör stäänt för't lun salew an för a hööb.


## Ual flag
 
Det ual flag faan Süüdafrikoo komt ütj det tidj, üs det lun faan Holunern regiaret wurd.
GNIS

**GNIS** ment *Geographic Names Information System*. Det as en dootenbeenk för auer 2 miljuun geograafisk objekten uun Ameerikoo.

## Luke uk diar
* Geographic Names Information System. Wääbsteed, ingelsk.
Kliawer

**Kliawer** (*Trifolium*) as en plaantenskööl uun det famile faan a bongfrüchten (*Fabaceae*) mä 245 slacher.

Mä di nööm *kliawer* wurd oober uk plaanten betiakent, diar eegentelk tu ööder plaantensköölen hiar: *Medicago*, *Melilotus* of *Oxalis*.

Kliawer as en wäärdag fuderplaant, an hat ferbeedert a grünj.

Kääntiaken faan kliawer san jo triidiald bleeden. Kliawerbleeden san uk en sümbool för lok. An bi spelkoorden jaft at en klöör *kliawer*.

## Onersköölen
T. subg. Chronosemium – T. subg. Trifolium

## Enkelt slacher
* Haasknober, Eersprop (*Trifolium arvense*)
* Ruad Kliawer, Hönangruus (*Trifolium pratense*)
* Tinirip, Gulkliawer (*Trifolium aureum*)
* Witj Kliawer (*Trifolium repens*)

Trifolium arvense W.jpg|*T. arvense*
Trifolium pratense - Keila.jpg|*T. pratense*
Trifolium aureum eF.jpg|*T. aureum*
TrifoliumRepensFlowers.jpg|*T. repens*


## Luke uk diar
Wulkaan

En **Wulkaan** daaget ap, huar at bütjenst skel faan a eerd ünstabiil as, an huar hiat magma faan banen uun a eerd efter boowen kem koon. Uun ööder spriaken het hi uk ***Ialberag***.

## Ütjbruch

Wan en wulkaan ütjbräächt, komt hiat luupen stian (at *laawa*) efter boowen, man uk fääst materiol an gas.

Sowat 100 km oner a boowerkaant faan a eerd as't amanbi 1.000 graad hiat an faan diar uf uun begant stian tu smolten. Det woort do tu *magma*, en tuch materiol, wat tu luupen begant an ham uun en *magmaheerd* saamelt. Didiar *heerd* koon bit tau km oner a boowerkaant huuchling.

An wan di druk faan son magmaheerd tu grat woort, do raft hi det bütjenst eerdskel ütjenööder an sjükt san wai efter boowen. Diarbi wurd a eerdplaaden ütjenööder trakt an so komt at miast uk tu en eerdbeewrin.

Wan di ütjbruch föörbi as, blaft diar miast en keegelfuremten berag bi auer. Det koon oober uk üs en graten traachter ütjsä of üs en graten pokel uun a loonskap.

## Luke uk diar

* Todoque (La Palma, 2021)
* Cumbre Vieja (La Palma, 2021)
Mineraal

En **mineraal** as en cheemisk element of en ferbinjang diarfaan, an komt miast üs en kristal föör. Hat entstäänt üüb en geoloogisken wai. Uun di nööm steget det wurd *miin*, auer mineraalen miast uun miinen ufbaud wurd.

Am snaaket faan amanbi 4.800 bekäänd mineraalen, man diar hiar daalang uk natüürelk stian üs t.b. niirenstian tu.

## Süstemaatik
Diar wurd 10 klasen faan mineraalen onerskääst
# Elementen, 23 rian (dääg) materiolen, det san 18 metalen an 5 öödern
# Sulfiiden, t.b. Pyrit
# Halogeniiden, t.b. Kalisaalt
# Hüdroksiiden, t.b. Korund of Limonit
# Karbonaaten an Nitraaten, t.b. Calcit 
# Boraaten, saalt mä Boor uun
# Sulfaaten an öödern, t.b. Gips
# Fosfaaten an öödern, t.b. Türkiis
# Silikaaten, t.b. Zirkon
# Natüürelk mineraalen, t.b. buumharts, ober rääf woort ei märeegent.

## Luke uk diar
Oomram (gemeen)

**Oomram** wiar di nööm faan en gemeen uun a Kreis Tondern (efter a 19. Oktuuber 1920 Kreis Südtondern) uun det Prowins Schleswig-Holstian.

## Dooten
Det gemeen ging auer det hiale eilun Oomram.

Di 1.Detsember 1905 lewet üüb Oomram 1.005 minsken, det eilun wiar 20,37&nbsp;km2 grat.

Üüb Oomram jääw't a saarpen Noorsaarep, Neebel, Sössaarep, Stianood an sant 1890 Witjdün.

Det gemeen as di 27. Jüüne 1871 iinracht wurden.

Di 13. Oktuuber 1912 as det nei gemeen Witjdün iinracht wurden.

Di 25. Jüüle 1925 as det gemeen Noorsaarep iinracht wurden.

Di 23. Febrewoore 1926 as det, wat faan det gemeen *Oomram* noch auer wiar, amnäämd wurden tu't gemeen Neebel.

## Neis
Uun a leetst juaren woort faan det gemeen Witjdün en tuupslütjen faan a trii öömrang gemeenen bedrewen. Man jo ööder tau gemeenen Neebel an Noorsaarep hual diar ei föl faan.

## Kwelen


## Luke uk diar
* Oomram
Weđergunger

__NOTOC__

En **Gunger** of uk **Weđergunger** es en duar Mensk, diar niin Freer fent en leewendig "weđergiar". Sa giar en Stek, diar  üp Aamrem an Söl' fortelt uur.

# Hat uur fortelt, dat Liren, diar ön jaar Leewent masi Rings dönen haa, eeđer jaar Duar niin Ruu finj ken en üs *Gunger* leewendig weđer raaket uur. Fuar't Miist sen dit Liren, dāne üđer Liren tö wat twungen haa of Skan aur jamsalev braacht haa.
#: *Diar es noch me meent, dat sok Folk fan Liren ek auriiten uur, en dat uk di Jungen en Jungensjungen diarme tö dön haa.*
# Wan en Seeman üp See stüreft, da giar hi üs *Gunger* tüs, om Böör fan sin Duar tö dön. Hi stiigt āp üt di See, giar iin ön sin Hüs, maaket Leecht ön en let en litj Sluat Seeweeter diar. Det dēäär hi sa lung bit di Liren jam aur höm biteenk. 
#: *Diar skel wes di Seeliren me iaret uur, dānen jaar Leewent fuar daagligs Bruarwening leten haa, dat ja ek auriiten uur.*
# Uk hok Mensken, diar ombraacht uuren sen, of hurfan di Liren meen, hi wiar fan Ünlek omkemen *gung weđer*.
#: *Dit skel noch jit, dat dit ring Giweeten fan en Duarslaier dach weđer tö se kumt.*

## Di Dikjendeelman
Tau Tialen jeft et om Manne Teten, en Ārichsemböör, diar tö See fuarti.
Biiring fortel fan sin Skep, wat fuar Söl önergiar, man Manne teten ken jit üp Strön kum en fair sin Jilkas me langs.
Biiring fortel uk, dat hi üp Strön fan Strönroowers duarslain uur.
Bi jen fan di Tialen uur hi fan di Roowers ön di Dünemern iingreewen. Jen, diar diar leeter langslapt, sjocht sin Jerem, diar diar üt Sön luket en keent sin Fingerring.
Bi di taust Tial, en Dechting fan Hermann Schmidt, uur hi fol fan Blör üp Strön fünen, man diar heer hi höm ön't Sterewin iin ön di Sön wöölet.
Achterön uur fan Manne Teten di "Dikjendeelman", diar em "toltrin sjocht, wan Storm me Macht en Lait höm bleent".

## Musical
Gary Funk fan di Friisk Foriining heer en Musical aur en Weđergunger skrewen, hur di Wüf höör Kārming töbeek fair.
Dit es en Stek om Leengsküür en nii Taachten om Tialen uuren.

## Weđergungern ön di Literatuur
* Hugo Wolfgang Philipp skrääw uun a 1930er juaren det teooterstak *Der Gonger kommt*
* 2008 as di film *Gonger – Das Böse vergisst nie* dreid wurden.
* An 2010: *Gonger 2 – Das Böse kehrt zurück*
* Karl Müllenhoff (ütjden): *Sagen, Märchen und Lieder der Herzogthümer Schleswig, Holstein und Lauenburg*, 1845. Kapitel CCLI, *Die Gongers*.

## Futnooten
Albert Einstein

**Albert Einstein** (* 14. Marts 1879 ön Ulm; † 18. Aprilmuun 1955 ön Princeton (New Jersey)) wiar en *Füüsiker aur Theorii* of en *bireeknendi Füüsiker*. Hi fuan masi aur Mateerie, füüsikālsk Rüm en Tir sa üs aur di Aart en Wiis fan di Grawitatsjoon üt.
Fan des heer höm ön di Füüsik masi foranert. 
Einstein es diarom üs jen fan di nöörigst Füüsikern üp Wārel bikeent.

## Sin Aarberstheemen
Einsteins Hauptaarber wiar di Relatiwiteetstheorii, en diarfan waar hi aur di hiili Öört bikeent.
Ön't Jaar 1905 kām sin Āpskreft *Zur Elektrodynamik bewegter Körper* üt, diar deling üs en speetsieli Relatiwiteetstheorii bikeent es. 1915 dēr Einstein di Relatiwiteetstheorii fuar hiilendal üt.
Fan di Kwantenfüüsik fuan Einstein uk masi üt. Fuar sin "Fortiinsten om di bireekneti Füüsik, senerlig om di fotoelektrisk Effekt" fing hi 1922 di Nobelpris fuar Füüsiker. 
Sin Bireekningen spölet - ön Forskel tö dit, wat di Liren meen - niin direkti Rul fuar dit Bechnig fan Atoombomben en Atoomkraftwerki.

## Einstein en di Politik
Albert Einstein es üs Bigrep fuar en Ütfinjer en Genii bikeent. Sin Bikeenthair seet hi uk fuar sin Aarber fuar dat di Fölker meenachtler snaki en Freer meenachtler hual iin.
Albert Einstein forstön hömsalev üs Patsifist, Sotsjalist en Zionist.

## Staatstöhiirighairen
Einstein heer aur sin Leewent hok Staatstöhiiringen: Aur hi diar tö Wārel kemen wiar, wair hi Würtembāriger Staatstöhiirighair en wiar diarme uk Dütsk. Twesken 1896 en 1901 wiar hi staatenluas, achterön waar hi Swaitser. 1911/12 her hi uk di Natsjonaliteet fan Uasterrik-Ungarn. Fan 1914 bit 1932 uuneti Einstein ön Berlin, diarme Preußi en diarfan uk weđer Dütsk. Eeđer dat Hitler tö Macht kām, dēr Einstein sin dütsk Pas töbeek. Hi blef da Swaitser en waar 1940 jit Amerikaaner, wat hi da uk blefen es.


**Tau Saaken üp Wārel sen söner Jen: <br>Dit Uniwersum en di Dumhair fan di Mensken. <br>- Bi dit Jest weet ik dit jit ek rocht.**
Albert Einstein


## Futnooten
Por/sö

Di **Por** (Anura; uk: Salientia) of *Springpor* jert tö di Wirbeldiirter, dānen iin ön Weeter en üp Lön önerwai wiis ken (Amfiibien).

Wan di Poren Aier ofsmit, da jit dit Porslap of Porslüner.
Hopkrab

**Hopkraben** (*Crangon crangon*) hiir tö di kraben.
Üp Aamring jit di Hopkraben "Por", man dit es üp Söl' wat Üđers.

## Luki uk jir
Gunger

En **gunger** of uk **wedergunger** as en duaden, diar nian rau fanjt an leewen "wedergongt". So gongt en stak, diar üüb Oomram an Sal ferteld woort.

# Diar woort ferteld, dat fülk lidj, diar uun hör leewent föl iarag den haa, efter hör duas nian rau finj an do üs *gunger* leewen weder apdaage. Det san miast lidj, diar hör mäminsken bedraanj of jo salew ferflekt haa.
#: *Diar as wel mä mend, dat sok fülk lidj ei ferjiden wurd an dat sogoor hör efterkemen diar noch oner liis.*
# Wan en siamaan üüb sia stareft, do daaget hi üs *gunger* weder ap, am bööd faan san duas tu dun. Hi sticht ap ütj a sia, gongt iinuun hüüs, maaget at laacht ütj an läät en letjen sluat faan saaltweeder diar. Det dää hi so loong, bit a lidj ham beseenk.
#: *Diar skel was a sialidj mä iaret wurd, diar hör leewent för't daagelk bruad läät haa, an ei ferjiden wurd skel.*
# Uk hoker, diar ambroocht wurden as, an huar a lidj faan men, hi wiar man troch en ünlok amkimen, *gongt weder*.
#: *Det skal wel het, det slacht geweeten faan en muurdager komt dach weder tu dais.*

## Gungern uun a literatüür

* *Di Widergunger* as en musical faan Gary Funck, diar 2014 apfeerd wurden as.
* Hugo Wolfgang Philipp skrääw uun a 1930er juaren det teooterstak *Der Gonger kommt*
* 2008 as di film *Gonger – Das Böse vergisst nie* dreid wurden.
* An 2010: *Gonger 2 – Das Böse kehrt zurück*
* Karl Müllenhoff (ütjden): *Sagen, Märchen und Lieder der Herzogthümer Schleswig, Holstein und Lauenburg*, 1845. Kapitel CCLI, *Die Gongers*.

## Futnuuten
Friisensērk

Di **Friisensērk** (*San Michele dei Frisoni* sa üs uk *San Michele in Sassia* of *Santi Michele e Magno*) es en Sērk ön Room. 

## Laag
Di Sērk staant ön di Huk fan di Straaten *Largo degli Alicorni* en *Via del S. Uffizio*, töögenaur fan di Petersplaats, nai bi Vatikanstat, hurfan jü en exterritorioale Zone es.
Em fent dit, wan em döör di gurt Straat *Borgo Santo Spirito 21/41* di Trap āpgiar, döör di Lēr en da lefts wech.
 
Di Friisensērk waar 1141 töögen jen fan di Roomsk Bechningen, dän Janiculus, becht, en des liit bi di Petersplaats. Aur des Laag blef di "Friisensērk" uk stuun, üs ön dit 16. Jaarhönert ali Bechningen, diar önern ön di Hoog stön, wechrewen uur skul, aurdat di nii Peterssērk becht uur skul.
Di Friisensērk staant sent 1990 ön di Listi fan't Ārefdiil fan di Wārel fan di UNESCO.

## Iinmüüreti Stiiner
Di Weestfriisi Loadewyk Damsma heer ön 17 Jaaren 2700 Stiiner fan't Merelaaler saamlet. Dānen kām fan Sērken ön Friisk Lönen. Des Stiiner waar ön't Jaar 2002 iin ön di Wuchen fan di Friisensērk müüret. Üt Sāterlön sen diar Stiiner fan dit Klooster ön Roomelse me twesken. 

## Luki uk jir
* Wat aur di Friisensērk üp Holönsk
* Artiikel ön di Weestfriisk Natsir 'It Nijs'
* Aur 1000 Skelter
Por (muardüüdag)

Wat menst dü?

* Por (öömrang) = *[[Crangon crangon]]*
* Por (sölring) = *[[Anura]]* of *[[Salientia]]*
Pod

At **Pod**,  **Trüs** (lat. *Bufo bufo*) as en diart uun det klas faan a Amfiibien (*Amphibia*) an hiart tu det order faan a Hobelfasker an Poden (*Anura*). Hat het uk **Eerdpod**.

## Spriadkoord

## Luke uk diar

## Kwelen
Poden

A **Poden** (Bufonidae) san en famile faan Amfiibien uun det order faan a Hobelfasker an Poden (*Anura*). Diar jaft at wel son 500 slacher üüb a hialer eerd faan.

## Slacher
500 slacher faan poden wurd uun 35 sköölen iindiald:
* *[[Adenomus]]* Cope, 1861
* *[[Altiphrynoides]]* Dubois, 1987
* *[[Amazophrynella]] Fouquet et al., 2012
* *Amietophrynus* Frost et al., 2006
* *Anaxyrus* Tschudi, 1845
* *Andinophryne* Hoogmoed, 1985
* *Ansonia* Stoliczka, 1870
* *Atelopus* Duméril & Bibron, 1841
* *Bufo* Laurenti, 1768 – [[Echt Poden]]
* *Bufoides* Pillai & Yazdani, 1973
* *Capensibufo* Grandison, 1980
* *Churamiti* Channing & Stanley, 2002
* *Crepidophryne* Cope, 1889
* *Dendrophryniscus* Jiménez de la Espada, 1871
* *Didynamipus* Andersson, 1903
* *Frostius* Cannatella, 1986
* *Laurentophryne* Tihen, 1960
* *Leptophryne* Fitzinger, 1843
* *Melanophryniscus* Gallardo, 1961
* *Mertensophryne* Tihen, 1960
* *Metaphryniscus* Señaris, Ayarzagüena & Gorzula, 1994
* *Nectophryne* Buchholz & Peters uun Peters, 1875
* *Nectophrynoides* Noble, 1926
* *Nimbaphrynoides* Dubois, 1987
* *Oreophrynella* Boulenger, 1895
* *Osornophryne* Ruiz-Carranza & Hernández-Camacho, 1976
* *Parapelophryne* Fei, Ye & Jiang, 2003
* *Pedostibes* Günther, 1876 
* *Pelophryne* Barbour, 1938
* *Pseudobufo* Tschudi, 1838
* *Rhamnophryne* Trueb, 1971
* *Rhinella* Fitzinger, 1828
* *Sabahphrynus* Matsui, Yambun & Sudin, 2007
* *Schismaderma* Smith, 1849
* *Spinophrynoides* Dubois, 1987
* *Stephopaedes* Channing, 1979
* *Truebella* Graybeal & Cannatella, 1995
* *Werneria* Poche, 1903 <small>(näämd efter [[Franz Werner (Zoologe)|Franz Werner]])</small>
* *Wolterstorffina* Mertens, 1939
* *Xanthophryne'' Biju, Van Bocxlaer, Giri, Loader & Bossuyt, 2009

## Luke uk diar

* Slacher faan't famile Bufonidae bi Amphibiaweb
* Stegelpoden

## Futnuuten
Echt Poden

**Echt Poden** (*Bufo*) san en skööl faan Poden (*Bufonidae*) uun det order faan a Hobelfasker an Poden (*Anura*). 

## Slacher
Tu detdiar skööl hiar knaap 300 slacher, uun Euroopa an Sjiisklun san't man trii:

* Eerdpod of man ianfach Pod (*Bufo bufo*)
* Krüspod (*Epidalea calamita*)
* Wakselpod (*Bufotes viridis*)

## Luke uk diar

*Slacher faan't famile Bufonidae bi Amphibiaweb