open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Weeder

**Weeder** (H2O) as en cheemisk ferbinjang faan sürstoof&nbsp;(O) an weederstoof&nbsp;(H). Bluas weeder komt uun a natüür fääst (is), luupen (weeder) of uk üs en gas (weederdamp) föör.

## Uun a natüür
Det miast weeder üüb a eerd as saaltweeder. Det miast swetweeder as freesen, an det miast luupen weeder as uun sian.



## Luke uk diar

* Füsikaalisk dooten faan weeder (ingelsk)
Paracetamol

**Paracetamol** as en medesiin jin piin an fiiber.

## Nöömer/Markin
### Rian Paracetamol
Acetalgin (CH), ben-u-ron (D, CH), Captin (D), Contac (D), Contra-Schmerz (CH), Dafalgan (CH), Dolprone (CH), Enelfa Dr. Henk (D), GRIPPEX (D), Mexalen (A), Panadol (CH), Parapaed (D), Perfalgan (A, D), RubieMol (A), Tylenol (USA, CH) an flook generika.

### Ferbünjen
* mä Acetylsalicylsäure: Fibrex (D), Thomapyrin 300&nbsp;mg/200&nbsp;mg (D)
* mä Butylscopolamin: Buscopan Plus (D)
* mä Coffein: Azur (D), COPYRKAL (D), Neopyrin (D), Octadon (D), Prontopyrin (D), Vivimed (D)
* mä Codein: Contraneural (D), Gelonida (D),  Nedolon (D), Optipyrin (D), Paracetamol comp. STADA (D), talvosilen (D), Titretta (D)
* mä Diphenhydramin: Panadol PM (USA)
* mä Metoclopramid: Migraeflux MCP (D), Migräne-Neuridal (D), Migränerton (D), Migralave + MCP (D)
* mä Phenylephrin: Doregrippin (D)
* mä Tramadol: DOLEVAR (D), Zaldiar (D)
* mä Vitamin C: Mexa-Vit C (A)

### Muarsis ferbünjen
* mä Acetylsalicylsäure an Coffein: Chephapyrin (D), dolomo (D), Dolopyrin (D), HA-Tabletten N (D), Melabon (D), Neuralgin (D), Novo Petrin (D), ratiopyrin (D), Thomapyrin CLASSIC (D), Thomapyrin INTENSIV (D), TITRALGAN (D), Thomapyrin (A), InfluASS (A), Irocophan (A)
* mä Ascorbinsäure, Coffein an Chlorphenamin: Grippostad (D)
* mä Coffein an Codein: Azur compositum (D)
* mä Acetylsalicylsäure an Ascorbinsäure: Grippal + C (D)
* mä Guaifenesin, Phenylephrin an Ascorbinsäure: WICK DayMed Erkältungs-Getränk für den Tag (D)
* mä Phenylpropanolamin an Dextromethorphan: Basoplex Erkältungs-Kapseln (D), WICK DayMed Erkältungs-Kapseln (D)
* mä Doxylamin, Ephedrin, Dextromethorphan: WICK MediNait Erkältungssirup (D)
* mä Doxylamin an Dextromethorphan: WICK MediNait Erkältungssirup mit Honig- und Kamillenaroma (D, CH)
* mä Phenylephrin an Dextromethorphan: Contac Erkältungs-Trunk Forte (D)
* mä Pheniramin, Phenylephrin, Ascorbinsäure: NeoCitran (A, CH)

## Ferwisang efter bütjen
* 

## Luke uk diar

## Futnuuten
LD

**LD** komt faan't sjiisk *Letale Dosis* of ingelsk *lethal dose* an beskraft, hüföl faan en giftag materiool för di minsk (of en diart) tu duas feert.

## LD<sub>50</sub>
Miast woort uun a wedenskap faan LD50 snaaket. Det ment, 50% skel sterew, wan jo en was miat faan en was materiool uffu.

LD0 ment, näämen komt tu duas an LD100 ment, aaltumaal skel sterew.

## Luke uk diar
MAK

**MAK** komt ütj at huuchsjiisk an stäänt för **''M**aximale **A**rbeitsplatz-**K**onzentration''. Det beskraft, hüföl faan en giftag materiool trinjam dan werkplaats wees mut.

## Bispalen

## Kwelen
Digital Object Identifier

**Digital object identifier** wort miast *[[DOI]]* ufkört an beskraft det steed uun't wääb, huar dü en was informatjuun fanjst.

## DOI an URL
Normoolerwiis fanjst dü en informatjuun uun't näät auer di URL (Uniform Resource Locator), det as det internet-adres. Det woort oober flooksis feranert an do fanjst dü det informatjuun ei weder. Di DOI paaset üüb, hü ham di URL feranert hää, an skraft det iin uun sin dootenbeenk. Sodenang könst dü det wääbsidj leewen weder finj.

DOIs wurd miast faan wedenskapelk iinrachtangen brükt an haa det furem . Diarbi as *1371* det numer faan en onernemen an di began as leewen det taal *10*.

## Ferwisang efter bütjen
* At Internatsionaal DOI Stiftang (ingelsk)
ChemIDplus

**ChemIDplus** (faan't ingelsk **Chemical Identification**) as en dootenbeenk faan't United States National Library of Medicine, NLM.

## Wat as det
Uun detdiar dootenbeenk san nöömer an betiaknangen faan 379.000 cheemisk materiolen fersaamelt, an 257.000 diarfaan mä hör struktuurformel. Dü könst diar efter ünlik nöömer, CAS-Numer, formeln an giftaghaid luke.

## Ferwisang efter bütjen
* Chemidplus tugang
Ppm

Di ütjdruk **ppm** komt ütj at ingelsk: **parts per million** an ment dialen faan en miljuun, 10−6. Hi woort uun a wedenskap för di miljuunst dial brükt, so üs prosent (%) för di hunertst dial.

## Amreegnang
* 1 **[[Prosent]]** = 10−2 = 10.000 ppm = 1 dial üüb hunert = 1 %
* 1 **[[Promil]]** = 10−3 = 1.000 ppm = 1 dial üüb düüsen = 0,1 % = 1 ‰
* 1 **bp** (**') = 10<sup>−4</sup> = 100 ppm = 1 dial üüb tjiindüüsen = 0,01 % = 1 ‱
* 1 **pcm** (**') =10−5 =10 ppm = 1 dial üüb hunertdüüsen = 0,001 %
* 1 **ppm** = 10−6  =  1 dial üüb en miljuun = 0,0001 %
* 1 **[[Parts per billion|ppb]]** (**') = 10<sup>−9</sup> = 1 dial üüb en miljaard
* 1 **ppt** (**') = 10−12 = 1 dial üüb en biljuun
* 1 **ppq** (**) = 10−15 = 1 dial üüb en biljaard
Priština

**Priština** (;  [] of uk *Prishtinë*) of **Pristina** as det hoodstääd faan't Kosovo.

## Kliima

## Sasterstääden
* , Türkei
* , Albaanien
* , Pakistan
* , Montenegro

## Futnuuten


## Luke uk diar
Vaduz

**Vaduz** ([] of [], sjiisk []) as det hoodstääd faan Liechtenstein.

## Vaduz an sin eksklaawen

## Kwelen


## Luke uk diar
Chișinău

**Chisinau** [kiʃiˈnəw] as det hoodstääd faan Moldaawien an uk en munisipaliteet uun't lun. Det hää 532.513 lidj (2014).

## Geografii
### Iindialang faan Ferwaltang
Chișinău hää sääks stääden (*orașe*) an 12 komuunen (*comune*).

* Stääden:
# Codru
# Cricova
# Durlești
# Sîngera
# Vadul lui Vodă
# Vatra
* Komuunen:
# Băcioi
# Condrița
# Ghidighici
# Trușeni
# Bubuieci
# Budești
# Colonița
# Cruzești
# Tohatin
# Ciorescu
# Grătiești
# Stăuceni

## Sasterstääden
* Bukarest (1999), Alba Iulia (2011) an Iași, Rumeenien (2008)
* Odessa (1994), Kiew (1999) an Tscherniwtsi, Ukraine (2014)
* Mannheim, Tjiisklun (1989)
* Sacramento, California (1990)
* Grenoble, Frankrik (1977)
* Kingston upon Hull, det Ferianagt Könangrik (1982)
* Reggio Emilia, Itaalien (1989)
* Patras, Grekenlun (2004)
* Jerewan, Armeenien (2000)
* Minsk, Witjruslun (2000)
* Tel Aviv-Jaffa, Israel (2000)
* Ankara, at Türkei
* Tiflis, Georgien (2011)

## Futnuuten


## Luke uk diar
Gibraltaar

**Gibraltaar** ( [],  []) as en britisk bütjenlun an en city üüb a süüder ääg faan Spoonien. Hat hiart tu't Ferianagt Könangrik, det as faan Spoonien oober nimer gudkäänd wurden.

## Koord

## Luke uk diar

* Struat faan Gibraltaar

## Kwelen
Greenwich Mean Time

**Greenwich Mean Time** (kurt **GMT**) [], of Greenwich-tidj as det tidj faan a nulmeridiaan.

Det GMT wiar faan 1884 bis 1928 det welttidj, det as daalang at UTC. 

Di ütjdruk GMT woort daalang oober noch uun't Ferianagt Könangrik an uun Waastafrikoo brükt för det Waasteuropeesk Tidj (WEZ).
UTC±0

At **Waasteuropeesk Tidj** (**UTC±0**) as en tidjsoon an ferlääpt troch Greenwich. Hat wikt ei faan't UTC uf.

Öder nöömer san:
* Westeuropäische Zeit (WEZ)
* Greenwich Mean Time (GMT)
* Azores Daylight Time (AZODT)
* Ireland Standard Time (IST)
* Eastern Greenland Summer Time (EGST)
* Sierra Leone Time (SLT)
* Universal Coordinated Time (UTC)

## Luke uk diar
Guernsey

**Guernsey** [] (ingelsk *Bailiwick of Guernsey*, fransöösk *Bailliage de Guernesey)* as det öödergratst eilun uun a Ingelsk Kanool. A Kanooleilunen hiar ei tu't Ferianagt Könangrik, jo hiar direkt tu't ingelsk krüün (*crown dependency*), an sodenang hiar jo uk ei tu't Europeesk Unioon.

## Kliima

## Gemeenen (parishes)
# Castel
# Forest
# Saint Andrew
# Saint Martin
# Saint Peter Port mä eilunen Herm an Jethou
# Saint Pierre du Bois
# Saint Sampson
# Saint Saviour
# Torteval
# Vale
# Alderney (eilun) mä eilun Burhou
# Sark (eilun) mä eilun Brecqhou

## Sasterstääd
* Biberach an der Riß

## Luke uk diar

## Kwelen
Jersey

**Jersey** (ingelsk ütjspriak [], fransöösk ütjspriak [], normansk *Jèrri* []) as det gratst faan a kanooleilunen. Hat leit uun a bocht faan Saint-Malo sowat 160&nbsp;km faan't ingelsk, an 20 km för't fransöösk küst. Jersey hiart ei tu't Ferianagt Könangrik, man direkt tu't ingelsk krüün (crown dependency), an sodenang uk ei tu't Europeesk Unioon. 

## Kliima
Jersey hää a miast sanskiin faan a Britisk eilunen. Uun a wonter jaft at knaap ans froost.

## Kwelen


## Luke uk diar
* Harro Harring
Eilun Man

At **Eilun Man** (ingelsk *Isle of Man* [] (iar uk *Isle of Mann*, manx *Ellan Vannin*) as en eilun uun't Iirsk Sia. Hat as en *crown dependency* an hiart sodenang direkt tu't ingelsk krüün, oober ei tu't Ferianagt Könangrik an uk ei tu't Europeesk Unioon.

## Kliima
A wontern san mil an a somern ei rocht warem.




## Stääden
Dön aacht gratst stääden an taarpen üüb't eilun san:

## Iindialang faan Ferwaltang
Det eilun hed sääks "sheadings", sowat üs gemeenen:

Sant 2016 hää't eilun 2 distrikten (*districts*), 14 sarkspalen (*parishes*), 4 ferwaltangsstääden (*towns*) an 2 ferwaltangstaarpen (*villages*).

* A ferwaltangsstääden san:
# Castletown
# Douglas
# Peel
# Ramsey 

* A ferwaltangstaarpen san:
# Port Erin
# Port St. Mary

* A distrikten san:
# Michael
# Onchan

* A sarkspalen san:
# Andreas
# Arbory
# Ballaugh
# Braddan
# Bride
# Garff
# German
# Jurby
# Lezayre
# Malew
# Marown
# Patrick
# Rushen
# Santon

## Luke uk diar
* Manx (spriak)

## Kwelen
UTC+2

At **Uasteuropeesk Tidj** (**UTC+2**) as en tidjsoon bi amanbi 30° uastelk lengde. Hat wikt am tau stünj faan't UTC uf. Det as at salew üs at Madeleuropeesk Somertidj.

Öder nöömer san:
* East European Time (EET)
* Osteuropäische Zeit (OEZ)
* Central European Daylight Time (CEST/CEDT)
* Mitteleuropäische Sommerzeit (MESZ)
* Central Africa Time (CAT)
* South Africa Standard Time (SAST)
* Egypt Standard Time
* Israel Standard Time
* Kaliningrader Zeit
* West Africa Summer Time (WAST)

## Luke uk diar
Transnistrien

**Transnistrien** (rüsk: Приднестро́вье *Pridnestrowje*, rumeensk: *Stînga Nistrului*) as en dial faan Moldaawien uun't uasten faan a struum Dnjester, oober muar of maner suwereen faan't regiarang uun Chișinău. Transnistrien woort faan nian ööder lun üs aanj stoot gudkäänd. Sant di konflikt faan't juar 1992 as diar oober rau.

## Luke uk diar
Futbaal EM 2012

Det **14. Futbaal-Euroopamäästerskap 2012** (*UEFA EURO 2012*; ; ) wiar faan a 8. Jüüne bit 1. Jüüle 2012 uun Poolen an a Ukraine. Euroopamääster wurden as Spoonien.

## Spelsteeden
Sjauer spelsteeden san uun Poolen an sjauer san uun a Ukraine.

 

### Poolen

### Ukraine

## Sköölen

A taalen uun kläämen men det FIFA-positsjuun tu began faan't EM (Stant 6. Jüüne 2012).

## Spalen uun a sköölen A bit D
### Skööl A

Ruslun hää muar tooren skööden üs Griichenlun, oober Griichenlun hää uun a direkt ferglik jin Ruslun wonen.

### Skööl B

### Skööl C

### Skööl D

## Finaalspalen
### Kwartfinaale

### Hualewfinaale

### Finaale

e.F. ment efter Ferlingerang, e.E. ment efter Elwenmeeter schiten

## Luke uk diar
* 
* UEFA wääbsidj faan't Euro 2012

## Futnuuten
Graad Fahrenheit

**Graad Fahrenheit** as en inahaid för't meeden faan tempratuur. Hat as näämd efter Daniel Gabriel Fahrenheit an woort fööraal uun a USA brükt.

## Brük

## Tempratuurianhaiden amreegne

## Luke uk diar
ISO 3166-2:NO

1Außengebiet. Diese sind separat nochmals in der ISO 3166-2:SJ codiert.

## Siehe auch
*  (EU-Statistikregionen)
* ISO 3166-2, Referenztabelle der Ländercodes.
* ISO 3166-1, Referenztabelle der Ländercodes, wie sie in Domainnamen verwendet werden.

## Einzelnachweise
Jan Mayen

**Jan Mayen** as en 373&nbsp;km² grat eilun an leit sowat 650&nbsp;km uun't nuurduasten faan Islun. Hat hiart tu Norweegen an woort faan det prowins Nordland ütj ferwaltet. Hör nööm hää det eilun efter Jan Jacobs May van Schellinkhout.

## Internet

Likes dat diar knaap hoker wenet, hää Jan Mayen tuup mä Svalbard en aanj top-level-domain (TLD): .sj.

## Luke uk diar
Spitsbergen

**Spitsbergen** (noorsk uk: **Spitsbergen**) as en eilun uun't Arktisk Sia an hiart tu det skööl faan eilunen mä di salew nööm (of uk Svalbard). Hat as sowat 380 km lung faan nuurd tu süüd an 220 km briad faan uast tu waast.

## Saarpen
* Barentsburg (rüsk)
* Grumant (rüsk, 1965 ferläät)
* Longyearbyen (Hoodstääd)
* Ny-Ålesund (för a wedenskap)
* Ny-London (ferläät)
* Pyramiden (1998 ferläät)
* Smeerenburg (üüb det Amsterdameilun, 1660 ferläät)
* Svea

## Luke uk diar
Svalbard

**Svalbard** as en skööl faan eilunen uun't nuurden faan Norweegen. Miast wurd jo Spitsbergen näämd, det as oober ei gans rocht, auer bluas det gratst eilun uun't waasten so het.

## Geografii
### Lunskap
Dön gratst eilunen faan Svalbard san Spitsbergen (37.673 km²), det Nuurduastlun (Nordaustlandet; 14.443 km²) an Edgeøya (5073 km²). Öler eilunen san Barents Eilun (Barentsøya; 1288 km²), Kvitøya (682 km²), Prins-Kaarl-Föörlun (Prins Karls Forland; 615 km²), Kongsøya (191 km²), Baar Eilun (Bjørnøya; 178 km²), Svenskøya (137 km²), Wilhelm Eilun (120 km²) an öler letjer eilunen.

### Kliima



## Internet

Likes dat diar knaap hoker wenet, hää Jan Mayen tuup mä Svalbard en aanj top-level-domain (TLD): .sj.

## Luke uk diar
Nuuk

**Nuuk** (det ment *„nook“*, sjiisk *„Kap“*), of däänsk **Godthåb** [] (*„gud hööb“*), as det hoodstääd an mä 16.000 iinwenern det gratst stääd faan Greenlun. Det as uk det hoodstääd faan de Sermersooq Komuun.

## Kliima

## Ferkiar
At jaft nian waier, wat at stääd mä öler stääden ferbinj. At stääd hää'n fluughuuwen (üüb Greenluns: *Mittarfik Nuuk*). Buaten faan det Arctic Umiaq Line gung faan April tu Janewoore tu Maniitsoq, tu a nuurd, an tu Qeqertuarsuatsiaat, tu a süüd.

## Sasterstääden
*  Aalborg (Denemark)
*  Amasya (Türkei)
*  Askim (Norweegen)
*  Barrow, Alaska (USA)
*  Changchun (Sjiina)
*  Huddinge (Sweeden)
*  Ittoqqortoormiit (Greenlun)
*  Lyngby-Taarbæk (Denemark)
*  Pangnirtung, Nunavut (Kanada)
*  Seyðisfjörður (Islun)
*  Vantaa (Finlun)

## Luke uk diar
1728

**1728** wiar det aacht-an-twuntigst juar faan det 18. juarhunert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen
* 11. Jüüne: George II. wurd köning faan det Ferianigt Köningrik.
* Nuuk üüb Greenlun woort grünjlaanj.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren

## Störwen – Sturwen – Stürwen
Tórshavn

**Tórshavn** [] (sjiisk **Thorshaven**; ualnoorsk **Þórshöfn**, däänsk: **Thorshavn**, färöisk kurt: **Havn**) as det hoodstääd faan a Färöer eilunen an leit bi't uastküst faan Streymoy. Hat as 158 km² grat. Det as uk at hoodstääd foon det Tórshavn Komuun. 

## Geografii
Uun a nuurd an süüd faan't stääd san Hoyvík an Argir.

### Kliima



## Sasterstääden
*  Asker (Norweegen)
*  Birkerød (Denemark)
*  Eslöv (Sweeden)
*  Garðabær (Islun)
*  Jakobstad (Finlun)
*  Mariehamn, Åland (Finlun)

## Persöönelkhaiden
* Jákup Jakobsen, spriakwedenskapsmaan (1864-1918)

## Luke uk diar
Markatal

**Markatal** (*marktaal*) as en miat uun a büürerei üüb a Fääröer an sait wat ütj auer di wäärs faan det lun.

Ian **mørk** (mk.) as soföl üs 16 **gyllin** (gl.) of 320 **skinn** (sk.).

Ian *mørk* koon grater of letjer wees, uun't madel sowat en hualwen kwadrootkilomeeter.

## Markatal üüb a Fääröer
Fääröisk spriak

**Fääröisk** [] (üüb fääröisk *føroyskt* [], däänsk: *færøsk* as det spriak faan a Fääröer. Det spriak as nai mä Isluns.

## Spriakwiisen

Di ruad streg dialt a spriakwiisen iin uun "Nuurdfjords" an "Süüdfjords".
Jo ööder streger betiakne isoglossen faan enkelt aparte ütjspriaken.

## Gramatik
Bispalen: *fuglur* (fögel, menelk), *oyggj* (eilun, weipelk) an *hús* (hüs, sechelk):

## Luke uk diar

* Jákup Jakobsen
Siilern

**Siilern** (Apodidae) san en famile faan fögler uun det order faan a Siilfögler (Apodiformes). Jo like Swaalken, ha diarmä oober widjer niks tu dun.

## Süstemaatiik

#### Iindialang
At jaft wel 90 slacher faan Siilern:
* Onerfamile: Apodinae
*: Triibus: Collocaliini
*:: Sköölen: Aerodramus – Collocalia – Hydrochous – Schoutedenapus
*: Triibus: Chaeturini
*:: Sköölen: Chaetura – Hirundapus – Mearnsia – Neafrapus – Rhaphidura – Telacanthura – Zoonavena
*: Triibus: Apodini
*:: Sköölen: Aeronautes – Apus – Cypsiurus – Panyptila – Tachornis – Tachymarptis
* Onerfamile: Cypseloidinae
*:: Sköölen: Cypseloides – Streptoprocne

#### Enkelt slacher
*: Türnswaalk (*Apus apus*)

## Luke uk diar
Bucerotiformes

A **Wiiduufögler**, **Bucerotiformes** of uk **Bucerotes** san en order faan fögler mä 72 slacher.

## Süstemaatik

## Luke uk diar
Wiiduus

**Wiiduus** of **Hopfögler** (Upupidae) san en famile faan fögler uun det order faan a Bucerotiformes. Jo san nai mä Buumwiiduus (Phoeniculidae)

## Slacher
At jaft man sjauer slacher:
* St. Helena Wiiduu (*Upupa antaios*) †
* (Europeesk) Wiiduu (*Upupa epops*)
* Afrikoonsk Wiiduu (*Upupa africana*)
* Madagaskar Wiiduu (*Upupa marginata*)

## Luke uk diar
Caprimulgiformes

**Caprimulgiformes** of **Naachtswaalkenfögler** san en order faan fögler. Jo san miast am naachtem uun a gang.

## Süstemaatik
Diar wiar sjauer familin mä amanbi 90 slacher. Uun a leetst juaren as ütjfünjen wurden, dat jo goorei so nai mäenööder san. Diaram san a familin (..dae) tu aanj ordern (..formes) wurden. 

## Luke uk diar
Naachtswaalken

**Naachtswaalken** (Caprimulgidae) san en fögelfamile uun det order faan a Caprimulgiformes. Jo san nai mä a Siilern (Apodidae).

## Süstemaatik
; Onerfamile Chordeilinae
* (*Lurocalis*)
** (*L. rufiventris*)
** (*L. semitorquatus*)
* (*Chordeiles*) - 5 slacher:
** (*Ch. minor*)
* (*Podager*)
** (*P. nacunda*)
* (*Nyctiprogne*)
** (*N. leucopyga*)
** (*N. vielliardi*)

; Onerfamile Caprimulginae
* (*Eurostopodus*) - 7 slacher
* (*Nyctidromus*)
** (*N. albicollis*)
* (*Phalaenoptilus*)
** (*Ph. nuttallii*)
* (*Siphonorhis*)
** (*S. americanus*)
** (*S. brewsteri*)
* (*Nyctiphrynus*) - 3 slacher
* (*Caprimulgus*) - amanbi 60 slacher:
** Naachtswaalk (*C. europaeus*)
** (*C. macrurus*)
** (*C. ruficollis*)
* (*Macrodipteryx*)
** (*M. longipennis*)
** (*M. vexillarius*)
* (*Uropsalis*)
** (*U. segmentata*)
** (*U. lyra*)
* (*Hydropsalis*)
** (*H. climacocerca*)
** (*H. brasiliana*)
* (*Macropsalis*)
** (*M. creagra*)
** (*M.forcipata*)
* (*Eleothreptus*)
** (*E. anomalus*)

## Luke uk diar
Heegern (Ardeidae)

**Heegern** (*Ardeidae*) san en fögelfamile an hiar tu det order faan a *[[Pelecaniformes]]*. Diar hiar 62 slacher tu.

## Onerfamilin an sköölen
* Ardeinae
*: Agamia – Ardea – Ardeola – Bubulcus – Butorides – Egretta – Pilherodius – Syrigma
* Botaurinae
*: Botaurus – Dupetor – Ixobrychus
* Nycticoracinae
*: Cochlearius – Gorsachius – Nyctanassa – Nycticorax
* Tigrisomatinae
*: Tigriornis – Tigrisoma – Zebrilus – Zonerodius

## Enkelt slacher
: *Ardea*
:: Grä Heeger (*Ardea cinerea*)
: *Botaurus*
:: Raidtromp (*Botaurus stellaris*)
: *Ixobrychus*
:: Letj Raidtromp (*Ixobrychus minutus*)

## Luke uk diar

* Heegernääb
Aarebaarin

**Aarebaarin** (Ciconiidae) san det iansagst fögelfamile uun't order faan a Straalfögler (Ciconiiformes). Diar jaft at 19 slacher faan.

## Sköölen
Anastomus – Ciconia – Ephippiorhynchus – Jabiru – Leptoptilos – Mycteria

## Enkelt slacher
: *Ciconia*
:: Aarebaare (*Ciconia ciconia*)
:: Suart Aarebaare (*Ciconia nigra*)

## Luke uk diar
Kukütjen

**Kukütjen** (Cuculidae) san det iansagst fögelfamile uun det order faan a Kukütjfögler (Cuculiformes). Diar jaft at sowat 140 slacher faan, an auer 50 slacher warep hör ai uun en frääm nääst.

## Sköölen
Cacomantis – Carpococcyx – Centropus – Cercococcyx – Ceuthmochares – Chrysococcyx – Clamator – Coccycua – Coccyzus – Coua – Crotophaga – Cuculus – Dasylophus – Dromococcyx – Eudynamys – Geococcyx – Guira – Hierococcyx – Microdynamis – Morococcyx – †Nannococcyx – Neomorphus – Pachycoccyx – Phaenicophaeus – Piaya – Rhamphococcyx – Rhinortha – Scythrops – Surniculus – Taccocua – Tapera – Urodynamis – Zanclostomus

## Enkelt slacher
: *Cuculus*
:: Kukütj (*Cuculus canorus*)
: *Geococcix*
:: Nuurdelk Räänkukütj (*Geococcyx californianus*)
:: Süüdelk Räänkukütj (*Geococcyx velox*)

## Luke uk diar
Vienne (Isère)

**Vienne** as en stääd uun Frankrik uun det regiuun Rhône-Alpes an mä  iinwenern (stant ) efter Grenoble det öödergratst stääd uun't Département Isère.

## Sasterstääden

## Luke uk diar

* Festival „jazz a vienne“
Suliformes

**Suliformes** san en order faan fögler mä sjauer familin.

## Familin, sköölen an enkelt slacher
; Slaanghalsfögler (*Anhingidae*)
:: Slaanghalsfögler (*Anhinga*)

; Fregatfögler (*Fregatidae*)
:: Fregatfögler (*Fregata*)

; Ialges (*Phalacrocoracidae*)
:: Blä-Uugen-Ialges (*Leucocarbo*)
:: Letj Ialges (*Microcarbo*)
:: Grat Ialges (*Phalacrocorax*)
::: Ialgus (*Phalacrocorax carbo*)

; Genten (*Sulidae*)
:: Morus
::: Jan-faan-Gent (*Morus bassanus*)
:: Papasula
:: Sula

## Luke uk diar
Sturemfögler

**Sturemfögler** (Procellariiformes) san en order faan fögler mä lung jügen an kurt störter. Jo lewe miast üüb a huuchsia an kem bluas tu brääten uun ääg.

## Familin
Diomedeidae (Albatrosen) - Hydrobatidae (Sturemswaalken) - Pelecanoididae (Düksturemfögler) - Procellariidae (Echt Sturemfögler)

## Enkelt slacher
: Sturemswaalken (*Hydrobatidae*)
:: *Hydrobates*
::: Sturemswaalk (*Hydrobates pelagicus*)

: Echt Sturemfögler (*Procellariidae*)
:: *Fulmarus*
::: Malmuk (*Fulmarus glacialis*)

## Luke uk diar
Gnaudiarten

**Gnaudiarten** (Rodentia) san en order faan tetjdiarten (Mammalia). Diar jaft at amanbi 2280 slacher uun 34 familin faan. Sowat 42 % faan a tetjdiarten san gnaudiarten.

## Onerordern, familin an enkelt slacher

; Anomaluromorpha
* Anomaluridae
* Pedetidae
* Zenkerellidae

; Castorimorpha
* Biibern (Castoridae)
:: Biibern (*Castor*)
::: Europeesk Biiber (*Castor fiber*)
::: Kanaadsk Biiber (*Castor canadensis*)
* Geomyidae
* Heteromyidae

; Hystricomorpha
* Diatomyidae - Ctenodactylidae - Hystricidae - Bathyergidae - Petromuridae - Thryonomyidae - Erethizontidae - Cuniculidae - Caviidae - Dasyproctidae - Dinomyidae - Chinchillidae - Abrocomidae - Octodontidae - Ctenomyidae - Capromyidae - Myocastoridae - Echimyidae

; Myomorpha
* Wretern (Cricetidae)
: Wretmüsen (Arvicolinae)
:: Biisams (*Ondatra*)
::: Biisam (*Ondatra zibethicus*)
:: Weederrooten (*Arvicola*)
::: Weederroot (*Arvicola terrestris* of uk *Arvicola amphibius*)
* Müsen (Muridae)
: Murinae
:: Echt Müsen (*Mus*)
::: Hüsmüs (*Mus musculus*)
:: Rooten (*Rattus*)
::: Hüsroot (*Rattus rattus*)
::: Waanerroot (*Rattus norvegicus*)
* Dipodidae - Platacanthomyidae - Calomyscidae - Nesomyidae - Spalacidae

; Sciuromorpha
* Aplodontiidae
* Sliapmüsen (Gliridae)
* Sciuridae
: Sciurinae
:: Buumkaater (*Sciurus*)
::: Buumkaat, Kaateeker (*Sciurus vulgaris*)
: Xerinae
:: Marmoten, Murmeldiarten (*Marmota*)

## Luke uk diar
Laurasiatheria

**Laurasiatheria** san en skööl faan Huuger Tetjdiarten mä sööwen ordern. Hör nööm haa's efter di uurkontinent *Laurasia*.

## Ordern
* Insektenfreedern (Eulipotyphla), diar hiar a Iigler tu
* Fladerdiarten (Chiroptera)
* Ünpaartuanet Klooksdiarten (Perissodactyla), det san Hingster an Nööshurner
; Cetartiodactyla
* Paartuanet Klooksdiarten (Artiodactyla), det san Beesten, Swin an Kameelen
* Waaler (Cetacea), diar hiar uk Delfiinen tu
; Ferae
* Skolepdiarten (Pholidota)
* Ruuwdiarten (Carnivora)

## Ufstamang
efter Westheide/Rieger (2004), S. 503:

## Luke uk diar

* Afrotheria
Goobeldiarten

**Goobeldiarten** (*Monotremata*) san man en letj kategorii faan tetjdiarten uun det onerklas faan a *Protheria*. Uun't jindial tu ööder tejdiarten lei jo aier. Jo lewe aaltumaal uun Austraalien an Nei-Guinea.

## Slacher
; Tachyglossidae
* *Tachyglossus*
:: *Tachyglossus aculeatus*
* *Zaglossus*
:: *Zaglossus attenboroughi*
:: *Zaglossus bartoni*
:: *Zaglossus bruijni*
; Ornithorhynchidae
* *Ornithorhynchus*
:: Snoobeldiart (*Ornithorhynchus anatinus*)

## Luke uk diar
Fladerdiarten

**Fladerdiarten** (*Chiroptera*) san en order faan Tetjdiarten (Mammalia), diar flä kön. Diar jaft at sowat 1100 slacher faan.

## Slacher
; Grat Fladerdiarten (*Megachiroptera*)
1 famile, 200 slacher
* *Pteropodidae*

; Fladermüsen, Letj Fladerdiarten (*Microchiroptera*)
17 familin, 900 slacher
* Skuilisnöösen (*Rhinolophidae*)
: *Rhinolophus*
:: Grat Skuilisnöös (*Rhinolophus ferrumequinum*)
* Gläädnöösen (*Vespertilionidae*) 
: *Myotis*
:: Grat Müsuar (*Myotis myotis*)

## Luke uk diar
Insektenfreedern

**Insektenfreedern** (Eulipotyphla, iar uk Lipotyphla of Insectivora) san en kategorii faan tetjdiarten.

## Familin
Süstemaatik efter Beck:

## Futnuuten


## Luke uk diar
Ualfresk

Det **Ualfresk Spriik**, en waastgermaans spriik, as det det föörluuper faan dön neimuuds fresk spriiken. Hat as auerlöwert uun rochtsbuken an uurkunden ütj det 13. tu 16. juarhunert ütj at lun twesken de Weser Struum an Ijsselmeer. Ualfresk wurd do uk uun Nuurdfresklun spreegen, man teksten diarfaan san ei auerblewen.

## Ferlik mä öler waastgermaans spriiken

## Gramatik
### Nöömer
Ualfresk nöömer haa fjauer kaasen: noominatiif, akusatiif, geenitiif an daatiif.
* Tu bispal: thī bām *a buum*, thiū erthe *at eerd* an thet skip *at skap*.

### Adjektiiwen
Ualfresk adjektiiwen hed en stark deklinatschuun an en swak deklinatschuun: 

### Werben
At Ualfresk hed stark werben an swak werben

* Bispal faan en stark werb, **nima** (nem):

* Bispal faan en swak werb, **nera** (neere):

## Bispal
Faan det *Fivelgo Rocht* (15. juarhunert):

1. Hueth is riucht? List ende kenst riuchtis ande godis. *Riuchtes*, thet queth rethelika thinga ande riuchtelika thinga, alsa bithiut hit thi paws. 2. Hwet queth thet wird *godis*? Nethelikera thinga and erlikera thinga, sprecht thi kaiser. 3. Hv monich riucht ister? Twa, en godelic ende en manslic; thet erste is thi onbern, thet other scoltu lernia; thet en hath *naturalis*, thet other *ciuilis*.

1. Wat as rocht? Wedenskap an weden faan't rocht an faan't gud. *Faan't rocht*, dat bedüüdet wis dingen an rochtelk dingen,  so düüdet det a paap. 2. Wat bedüüdet at wurd *faan it gud*? Natelk dingen an iarelk dingen, spreecht a keiser. 3. Hüföl rochten san diar? Tau, en götelk an en menskelk; det iarst as det uunbäären, det öler skääl dü liar; det ian het *naturalis*, det öler *civilis*.

## Literatüür

* *Fon Alra Fresena Fridome* (at TITUS: TITUS)
* A gebööd (TITUS)
* 17 *petitiones* (TITUS)
* *Londriucht* (TITUS)
* *Thet Freske Riim* (TITUS, ed. E. Epkema, Google Books)
* *Skeltana Riucht* gesetsbuk (TITUS)

### Buken
* Heuser, W. (1903), *Altfriesisches Lesebuch mit Grammatik und Glossar*, Heidelberg: C. Winter. (Archive.org)
* Richthofen, K. (1840), *Friesische Rechtsquellen*, Berlin: Nikolaische Buchhandlung. (Archive.org)

## Luke uk diar
*  (Ualfresk)
Skolepdiarten

**Skolepdiarten** (*Pholidota*) san en order faan Tetjdiarten (Mammalia) mä man ian famile (*Manidae*).

## Süstemaatik
* Slacher *Manis*
** (*Manis crassicaudata*), uun Indien an ambi
** (*Manis pentadactyla*), uun Süüd-Sjiina
* Slacher *Paramanis*
** (*Manis javanica*), uun Malaysia, Indoneesien an a Filipiinen
** (*Manis culionensis*), üüb det Filipiinen-eilun Palawan
* Slacher *Smutsia*
** (*Manis gigantea*), uun Afrikoo uun't süüden faan a Sahara
** (*Manis temminckii*), uun Uast- an Süüdafrikoo
* Slacher *Uromanis*
** (*Manis tetradactyla*), uun Madelafrikoo
* Slacher *Phataginus*
** (*Manis tricuspis*), uun Madelafrikoo

## Luke uk diar
Ferae

**Ferae** san en skööl faan tetjdiarten. Diar hiar jo tau kategoriin faan skolepdiarten (Pholidota) an ruuwdiarten (Carnivora) tu. Di nööm komt faan't latiinsk *ferus*, det ment „wil“.

## Ufstamang
efter Westheide/Rieger (2004), S. 503:
Siaki

**Siaki** (Sirenia) san en order faan Tetjdiarten, huar't sjauer slacher faan jaft.

## Slacher
; (*Dugongidae*)
* Dugong (*Dugong dugon*)
* Steller-Siakü (*Hydrodamalis gigas*) †

; (*Trichechidae*)
* Kariibik-Manati (*Trichechus manatus*)
* Amazonas-Manati (*Trichechus inunguis*)
* Afrikoonsk Manati (*Trichechus senegalensis*)

## Bilen

Mapa distribuicao Trichechus.png|Huar Manatis lewe:
Kariibik-Manati: green;
Amazonas-Manati: ruad;
Afrikoonsk Manati: orangj
Dugong-range.png|Diar lewet di Dugong


## Ufstamang

## Luke uk diar
Tethytheria

**Tethytheria** san en skööl faan tau kategoriin faan tetjdiarten, det san elefantendiarten (Proboscidea) an siaki (Sirenia).

## Ufstamang

## Luke uk diar
* Afrotheria
Beesten

**Beesten** (*Bos*) san en skööl faan hurndiarten (*Bovidae*). Bütj üüs hüsbeest, diar faan a uuroks ufkomt, san diar noch sööwen slacher muar.

Of uk a biisons mä tu detdiar skööl tääl, as uun a wedenskap amstreden.

## Slacher
* B. frontalis, komt faan B. gaurus uf -> Gaur
* B. gaurus, Gaur, Süüduastaasien
* B. grunniens, komt faan B. mutus uf -> Yak
* B. indicus, B. taurus indicus, Tseebu
* B. javanicus, Banteng, Süüduastaasien
* B. mutus, Yak
* B. primigenius Uuroks (†)
* B. sauveli, Kouprey, Süüduastaasien († ?)
* B. taurus, B. primigenius taurus, Hüsbeest

## Luke uk diar
Haasendiarten

**Haasendiarten** (*Lagomorpha*) (faan griischisk lagos (λαγος) "haas" an morph (μορφή) "furem") san en order faan huuger tetjdiarten mä 70 bit 80 slacher.

## Familin an sköölen
* Haasen (*Leporidae*)
*: Aztlanolagus – Brachylagus – Bunolagus – Caprolagus – Lepus – Nesolagus – Oryctolagus – Pentalagus – Poelagus – Pronolagus – Romerolagus – Serengetilagus – Sylvilagus
* *Ochotonidae*
*: *Ochotona*

## Enkelt slacher
: *[[Lepus]]*
:: Fialhaas (*Lepus europaeus*)
: *[[Oryctolagus]]*
:: Kanin (*Oryctolagus cuniculus*)

## Luke uk diar
Afrotheria

**Afrotheria** san en skööl faan sääks ordern mä Huuger Tetjdiarten (*Eutheria*) mä amanbi 80 slacher. Jo haa jo faan Afrikoo ütj auer a welt ferdiald.

## Ordern
* (Bibymalagasia) (†)
* Afrosoricida
* Hyracoidea
* Macroscelidea
* Eerdswin (Tubulidentata)
;Tethytheria
* (Embrithopoda) (†)
* (Desmostylia) (†)
* Elefantendiarten (Proboscidea)
* Siaki (Sirenia)

## Luke uk diar

* Laurasiatheria
Kaatoortagen

A **Kaatoortagen** (Feliformia, Feloidea of Aeluroidea) san en auerfamile faan Ruuwdiarten (Carnivora). Det ööder auerfamile san a Hünjoortagen.

## Familin
* Pualemrolern (Nandiniidae)
* Kaater (Felidae)
* Linsanger (Prionodontidae)
* Slikkaater (Viverridae)
* Hyäänen (Hyanidae)
* Mangusten (Herpestidae)
* Madagaskarruuwdiarten (Eupleridae)
ütjstürwen:
* Percrocutidae (†)
* Nimravidae (†)
* Barbourofelidae (†)

## Ufstamang

## Luke uk diar
Hünjoortagen

A **Hünjoortagen** (Caniformia of uk Canoidea) san en auerfamile faan a Ruuwdiarten (Carnivora). Det ööder auerfamile san a Kaatoortagen.

## Familin
* Hünjer (Canidae)
* Beeren (Ursidae)
*:: Elkoortagen (Musteloidea)
* Letj Pandas (Ailuridae)
* Sjonkdiarten (Mephitidae)
* Huarmer an Elken (Mustelidae)
* Letj Beeren (Procyonidae)
*:: Siaruuwdiarten (Pinnipedia)
* Waalrosen (Odobenidae)
* Siabeeren an Sialööwen (Otariidae)
* Siahünjer (Phocidae)

## Ufstamang

## Luke uk diar
ISO 3166-2:LT

## Futnuuten


## Luke uk diar
* ISO 3166-2 Luncodes
* ISO 3166-1 Luncodes uun domainnöömer
*  (EU-Statistikregiuunen]]
Juodkrantė

**Juodkrantė** as en saarep an en bat üüb't Kuurisk Neerang uun Litauen. Di nööm ment *suart küst*, bit 1945 hää det saarep *Schwarzort* het. Juodkrantė hiart tu't gemeen Neringa.

## Bilen

Juodkrant%C4%972009061009.JPG|Koord faan Juodkrante
Juodkrante amber.jpg|Rääfhuuwen faan det sjiisk onernemen *Stantien & Becker* am 1880
Juodkrantė ŝtona parko 1.jpg|Skulptuurenguard mä ütjsicht auer't Kuurisk Hääf


## Luke uk diar
Neringa

**Neringa**  as en gemeen üüb't Kuurisk Neerang uun Litauen. Bütj Palanga as Neringa en madelponkt faan a fräämenferkiar uun Litauen.

## Saarpen
Tu det gemeen (*Neringos savivaldybė*) hiar: 
* Nida (sjiisk: *Nidden*) – (*kurorta*): 1178 iinwenern
* *Juodkrantės seniūnija* (amt)
** Juodkrantė (sjiisk: *Schwarzort*) – (*gyvenvietė*):720 iinwenern
** Alksnynė (sjiisk: *Erlenhorst*) – (*gyvenvietė*):4 iinwenern
* *Preilos-Pervalkos seniūnija* (amt)
** Preila (sjiisk: *Preil*) – (*gyvenvietė*):205 iinwenern
** Pervalka (sjiisk: *Perwelk*) – (*gyvenvietė*):20 iinwenern

## Kuurisk spriak

 

## Luke uk diar
Litauen

**Litauen** () as en stoot uun Nuurduasteuroopa. Uun't waasten leit a Uastsia, uun't nuurden Letlun, uun't süüduasten Witjruslun, uun't süüdwaasten Poolen an uun't waasten det rüsk Oblast Kaliningrad.

Suwereniteet käänt Litauen faan 1918 bit 1940 an efter 1990. Sant di 1. Mei 2004 as det lun lasmoot faan a EU.

## Geografii
### Kliima



### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

### Iindialang faan Ferwaltang
Uun Litauen jaft at 60 gemeenen (*Savivaldybės*). Lunkreiser of bundeslunen jaft at ei (ei muar sant 2010).



## Histoore
At lun wiar faan 1918 tu 1940 en suwereen republiik. 1940-1941 wurd det faan't Sowjetunioon an 1941-1944 faan Tjiisklun besaat. 1944 wurd at lun weler dial faan't Sowjetunioon üüs det Liitauisk SSR. At lun wurd 1991 weler suwereen.

## Luke uk diar
* Baltikum

## Futnuuten
Litauisk spriak

**Litauisk** (litauisk ) as en baltisk spriak an hiart tu't indogermaans.

Sant di 1. Mei 2004 as litauisk en amtsspriak faan a EU.

## Bilen

Lithuanian_language_in_the_16th_century.png|Huar litauisk snaaket woort. (Stant 16. jh.)
Mazvydo_katekizmas.jpg|Det iarst drükt buk üüb litausik: Di katechismus faan Martynas Mažvydas


## Skraft
A skriwer Martynas Mažvydas (1510-1563) skeeb 1547 det iarst skraft för litauisk. Det hed 23 buksteewer uun Fraktuur. A skraft hed ei a buksteewer č, š, ž, ą, ę, ė, į, ų an ū. Det wurd tu det 18. juarhunert brükt. Det litauisk skraft faan nü wurd tu't iarst 1901 faan spriakwedenskapsmaan Jonas Jablonskis (1860-1930) uun det *Lietuviškos kalbos gramatika* ("Gramatik faan det Litauisk Spriak", 1901) brükt. Uun detheer skraft wurd tu bispal at buksteew *w* apjewen, auer dat at regiarang faan det Rüs Keiserrik det brüken faan det poolsk skraft ferbeeden hed (man ei det Latiinsk Skraft), wat at buksteew för't lüt [v] brükt.

Nü hää det litauisk skraft 32 buksteewer.

## Gramatik
### Noomen
* En bispal - *sala* (weipelk; "eilun")

### Pronoomen
* **àš**: ik
* **tù**: dü
* **jìs**: hi of hat (s.)
* **jì**: hat (w. of s.)
* **mùdu** of **mùdvi**: wat
* **jùdu** of **jùdvi**: jat
* **juõdu**: jo tau (m. of s.)
* **jiẽdu** of **jiẽdvi**: jo tau (w. of s.)
* **mẽs**: wi
* **jū̃s**: jam
* **jiẽ**: jo (m. of s.)
* **jõs**: jo (w. of s.)

## Luke uk diar

: (of uk Schemaitisk ≈ "Plaatlitauisk")

## Wurdenbuken
* Online-wurdenbuk
* Wurdenbuk online, Sjiisk-Litauisk an Litauisk-Sjiisk
* Sjiisk-Litauisk Online-wurdenbuk / Vokiečių-lietuvių kalbų žodynas
* Litauisk-Sjiisk Online-wurdenbuk / Lietuvių-vokiečių kalbų žodynas
* Litauisk-Sjiisk-Litauisk wurdenbuk mä amanbi 4000 iindreegangen
1323

**1323** wiar det trii-an-twuntigst juar faan det 14. juarhunert. 

## Bejewenhaiden
* Vilnius uun Litauen woort grünjlaanj.
Venedig

**Venedig** (aw Italjeensch: *Venezia* [veˈnɛt.t͡sja]) as et hoodstää foont regjoon Veneetien önj Itaalien. E stää läit önjt ååsten foont regjoon. Dåt heet 254.661 inboogere (2022). Dåt as diilj foon e Metropolitanstää Venedig.

## Kwäle
Litas

**Litas** wiar det münt faan Litauen bit tu a 31. Detsember 2014. Sant 2015 woort diar a Euro brükt.

## Nöömer
: 1 litas/centas (Nom. Sg.)
: 2 (bit 9) litai/centai (Nom. Pl.)
: 10 (20, 30 etc.) litų/centų (Gen. Pl.)

## Jilstaken

1centas_1991_Lietuva.png | 1 Centas
2 centai (1991).jpg | 2 Centai
5 centai (1991).jpg | 5 Centai
10 centai (1997).jpg | 10 Centų
20 centai (1997).jpg | 20 Centų
50 centai (1997).jpg | 50 Centų

1 litas coin (1997).jpg | 1 Litas
2 litai coin (1997).jpg | 2 Litai
5 litai coin (1997).jpg | 5 Litai


## Luke uk diar
Isle-of-Man Pünj

Det **Isle-of-Man-Pünj** (of uk *Manx-Pünj*) as det münt faan't eilun Man. Hat as jüst so föl wäärs üs det Britisk Pünj. Bit 1840 wiar det Manx-Pünj tu 20&nbsp;shillings of 20&nbsp;mool&nbsp;14 = 280&nbsp;pence iindiald. Sodenang jääw't doomools en aanj Manx-Penny.

Det Manx-jil woort uun't Ferianagt könangrik miast ei uunnimen.

## Manx-Penny

## Ferwisang efter bütjen
* Jilskiiner faan't eilun Man (IOM Treasury)
Apiales

**Apiales** san en order faan bloosenplaanten mä amanbi 5500 slacher.

## Familin, enkelt sköölen an slacher
* Skiremplaanten (*Apiaceae*)
: Kualewröör (*Anthriscus*)
:: Kerbel (*Anthriscus cerefolium*)
: Silere (*Apium*)
:: Echt silere (*Apium graveolens*)
::: Silerestaang (Apium graveolens dulce)
::: Silereknol (Apium graveolens rapaceum)
::: Silerekrüüs (Apium graveolens secalinum)
: Köömenplaanten (*Carum*)
:: Köömen, Bruadkrüüs, Seeskrüüs (*Carum carvi*)
: Gaalrutplaanten (*Cicuta*)
:: Gaalrut (*Cicuta virosa*)
: Wochler (*Daucus*)
:: Wil wochel, Wortel (*Daucus carota*)
::: (Guard-)Wochel, Wortel (*Daucus carota sativus*)
: Maantrau (*Eryngium*)
:: Dünemfisel (*Eryngium maritimum*)
: Fenchel (*Foeniculum*)
:: Fenchel (*Foeniculum vulgare*)
: Pimpinella (*Pimpinella*)
:: Anis (*Pimpinella anisum*)
: Pitersileplaanten (*Petroselinum*)
:: Pitersile (*Petroselinum crispum*)
* Araalienplaanten (*Araliaceae*)
: Efeuplaanten (*Hedera*)
:: Efeu (*Hedera helix*)
: Schefflera (*Schefflera*)
* (*Griseliniaceae*)
* (*Myodocarpaceae*)
* (*Pennantiaceae*)
* (*Pittosporaceae*)
* (*Torricelliaceae*) (mä Aralidiaceae, Melanophyllaceae)

## Luke uk diar
Brassicales

A **Brassicales** san en order faan Bloosenplaanten (Magnoliopsida).

## Süstemaatik
* (*Famile*)
: (*Slacher*)
:: (*Slach*)
::: (*Onerslach*)
----
* (*Akaniaceae*) (mä Bretschneideraceae)
* (*Bataceae*)
*  Krüsbloosen (*Brassicaceae*)
* (*Capparaceae*)
*  Papayaplaanten (*Caricaceae*)
* (*Cleomaceae*)
* (*Emblingiaceae*)
* (*Gyrostemonaceae*)
* (*Koeberliniaceae*)
* (*Limnanthaceae*)
* (*Moringaceae*)
* (*Pentadiplandraceae*) 
*  Reseedaplaanten (*Resedaceae*)
* (*Salvadoraceae*)
* (*Setchellanthaceae*)
* (*Tovariaceae*)
* (*Tropaeolaceae*)

## Luke uk diar
Boksbuumoortagen

**Boksbuumoortagen** (*Buxales*) san en order faan bloosenplaanten.

## Süstemaatik
At jaft man tau familin:
* Boksbuumplaanten (*Buxaceae*) (mä Didymeles)
: Boksbuumer (*Buxus*)
:: Boksbuum (*Buxus sempervirens*)
* (*Haptanthaceae*)

## Luke uk diar
Caryophyllales

A **Caryophyllales** (a ***Neegelkoortagen***) san en order faan bloosenplaanten mä 33 familin an auer 11.000 slacher.

## Süstemaatik

* (*Achatocarpaceae*)
*  Madebluumen (*Aizoaceae*)
*  Amaranten (*Amaranthaceae* an *Chenopodiaceae*)
* (*Anacampserotaceae*)
* (*Ancistrocladaceae*)
* (*Asteropeiaceae*)
* (*Barbeuiaceae*)
* (*Basellaceae*)
*  Kakteen (*Cactaceae*)
*  Neegelken (*Caryophyllaceae*)
* (*Didiereaceae*)
* (*Dioncophyllaceae*)
*  Fleegenfangern (*Droseraceae*)
* (*Drosophyllaceae*)
* (*Frankeniaceae*)
* (*Gisekiaceae*)
* (*Halophytaceae*)
* (*Limeaceae*)
* (*Lophiocarpaceae*)
* (*Microteaceae*)
* (*Molluginaceae*)
* (*Montiaceae*)
* (*Nepenthaceae*)
*  Wonerbluumen (*Nyctaginaceae*)
* (*Physenaceae*)
* (*Phytolaccaceae*)
*  Strunkrüüs (*Plumbaginaceae*)
*  Düüsenknober (*Polygonaceae*)
* (*Portulacaceae*)
* (*Rhabdodendraceae*)
* (*Sarcobataceae*)
* (*Simmondsiaceae*)
* (*Stegnospermataceae*)
* (*Talinaceae*)
*  Tamariskenplaanten (*Tamaricaceae*)

## Luke uk diar
Asterales

**Asterales**, a *Asteroortagen*, san en grat order faan Bloosplaanten (Magnoliopsida).

## Familin
* (*Alseuosmiaceae*)
* (*Argophyllaceae*)
*  Kurewbloosen (*Asteraceae*)
* (*Calyceraceae*)
*  Klookenbluumplaanten (*Campanulaceae*, mä *Lobeliaceae*)
* (*Goodeniaceae*)
* (*Menyanthaceae*)
* (*Pentaphragmataceae*)
* (*Phellinaceae*)
* (*Rousseaceae*)
* (*Stylidiaceae*, mä *Donatiaceae*)

## Luke uk diar
Dipsacales

**Dipsacales** san en order faan bloosenplaanten.

## Familin, sköölen an enkelt slacher
Tau familin:
* Moschuskrüüsplaanten (*Adoxaceae*)
: Halbuumer (*Sambucus*)
:: Halbuum (*Sambucus nigra*)
: Snäbaaler (*Viburnum*)
:: Snäbaal (*Viburnum opulus*)
* Siigbleedplaanten (*Caprifoliaceae*)
: Knoopbluumen (*Knautia*)
:: Lüsruus (Knautia arvensis)
: Haagekäärsen (*Lonicera*)
:: Blä Haagekäärs (*Lonicera caerulea*)
::: Hönangbei (*Lonicera caerulea var. kamtschatica*)
:: *[[Lonicera caprifolium]]*
:: Ruad Haagekäärs (*Lonicera xylosteum*)
: Haasruusen (*Scabiosa*)
:: Haasruus (*Scabiosa columbaria*)
Jodiar familin wurd daalang üs onerfamilin faan *Caprifoliaceae* uunsen:
* (*[[Diervillaceae]]*)
* (*[[Dipsacaceae]]*)
* (*[[Linnaeaceae]]*)
* (*[[Morinaceae]]*)
* (*[[Valerianaceae]]*)

## Luke uk diar
Equisetales

**Equisetales** san en kategorii faan huuger plaanten, huar't man ian famile faan jaft.

## Slacher
* (*Archaeocalamitaceae*) (†)
* (*Calamitaceae*) (†)
* (*Equisetaceae*)
: (*Equisetum*)
:: Rölken ?? (*Equisetum arvense*)
:: Küduad (*Equisetum palustre*)

## Luke uk diar
Küduad

**Küduad** (*Equisetum palustre*) hiart tu a huuger plaanten, as oober nian bloosenplaant.

## Nööm
Det plaant wääkst üüb wiat fäänen an uun muuren. Diar as Thiaminase uun, det as giftag för hingster. An do as diar Palustrin uun, det as giftag för beesten.

## Luke uk diar
Flenerkbloosen

**Flenerkbloosen** (*Fabales*) san en kategorii faan bloosenplaanten mä 4 familin.

## Süstemaatik
*  Bongfrüchten (*Fabaceae*)
*  Krüsbluumplaanten (*Polygalaceae*)
* (*Quillajaceae*)
* (*Surianaceae*)

## Luke uk diar
Ericales

**Ericales** san en order faan Bloosenplaanten.

## Beskriiwang
Det san miast strüker of letj buumer, an ju brük en süren grünj. Hör bloosen haa miast fiiw bleetjin.

## Süstemaatik
 **[[Kiiwiplaanten]]** (*Actinidiaceae*)
* (*Balsaminaceae*)
* (*Clethraceae*)
* (*Cyrillaceae*)
* (*Diapensiaceae*)
 **[[Iiwenholtplaanten]]** (*Ebenaceae*)
 **[[Hiasplaanten]]** (*Ericaceae*)
* (*Fouquieriaceae*)
* (*Lecythidaceae*)
* (*Marcgraviaceae*)
* (*Mitrastemonaceae*)
* (*Pentaphylacaceae*)
* (*Polemoniaceae*)
 **[[Priimeln]]** (*Primulaceae*, mä Maesaceae, Myrsinaceae an Theophrastaceae)
* (*Roridulaceae*)
 *[[Sapotaceae]]*
* (*Sarraceniaceae*)
* (*Sladeniaceae*)
* (*Styracaceae*)
* (*Symplocaceae*)
* (*Tetrameristaceae*)
 **[[Teeplaanten]]** (*Theaceae*)

## Luke uk diar
Gentianales

**Gentianales** san en order faan bloosenplaanten. Det kön bluumen, bosker of uk buumer wees.

## Familin an enkelt slacher
*  Apocynaceae
: Oleander (*[[Nerium]]*)
:: Oleander (*[[Nerium oleander]]*)

*  Gelsemiaceae

*  Gentianaceae
: Ensiaanen (*[[Gentiana]]*)
:: Long-Ensiaan (*[[Gentiana pneumonanthe]]*)

*  Loganiaceae
: Speinöden (*[[Strychnos]]*)
:: (Gewöönelk) Speinöd (*[[Strychnos nux-vomica]]*)

*  Rubiaceae
: Kofe (*[[Coffea]]*)
:: Araabika (*Coffea arabica*)
:: Robusta (*Coffea canephora*)
: *[[Galium]]*
:: Möösken (*[[Galium odoratum]]*)

## Luke uk diar
Lapbloosoortagen

**Lapbloosoortagen** (*Lamiales*) san en order faan bloosenplaanten.

## Plaantenfamilin
*  Akantusplaanten (*[[Acanthaceae]]*)
*  Trompeetenbuumplaanten (*[[Bignoniaceae]]*)
* (*Byblidaceae*)
* (*Calceolariaceae*)
* (*Carlemanniaceae*)
*  Gesneerien (*[[Gesneriaceae]]*)
*  Lapbloosplaanten (*[[Lamiaceae]]*)
* (*Lentibulariaceae*)
* (*Linderniaceae*)
* (*Martyniaceae*)
*  Öölebuumplaanten (*[[Oleaceae]]*)
*  Somerrutplaanten (*[[Orobanchaceae]]*)
* (*Paulowniaceae*)
* (*Pedaliaceae*)
* (*Phrymaceae*)
*  Waibleedplaanten (*[[Plantaginaceae]]*)
* (*Plocospermataceae*)
* (*Schlegeliaceae*)
*  Helemkrüüsplaanten (*[[Scrophulariaceae]]*)
* (*Stilbaceae*)
* (*Tetrachondraceae*)
* (*Thomandersiaceae*)
*  Iisenkrüüsplaanten (*[[Verbenaceae]]*)

## Luke uk diar
Malpighiales

**Malpighiales** san en grat order faan Bloosenplaanten mä 39 familin an 16.000 slacher.

## Familin an enkelt sköölen an slacher
*  Achariaceae
* Balanopaceae
* Bonnetiaceae
*  Calophyllaceae
* Caryocaraceae
* Centroplacaceae
* Chrysobalanaceae
*  Clusiaceae
* Ctenolophonaceae
* Dichapetalaceae
* Elatinaceae
*  Ruadholtplaanten (Erythroxylaceae) (mä *[[Aneulophus]]*)
: *[[Erythroxylum]]*
:: Kokastrük (*Erythroxylum coca*)
*  Euphorbiaceae
: *[[Euphorbia]]*
:: Faalsk Kaktus (*[[Euphorbia canariensis]]*)
:: Moolkstuul (*[[Euphorbia helioscopia]]*)
:: Julstäär (*[[Euphorbia pulcherrima]]*)
: *[[Hevea]]*
:: Kautschukbuum (*[[Hevea brasiliensis]]*)
: *[[Hippomane]]*
:: Paradiisbuum (*[[Hippomane mancinella]]*)
: *[[Manihot]]*
:: Maniok (*[[Manihot esculenta]]*)
: *[[Ricinus]]*
:: Ritsinus (*[[Ricinus communis]]*)
* Euphroniaceae
* Goupiaceae
* Humiriaceae
*  Johanniskrüüsplaanten (Hypericaceae)
: Johanniskrüüsen (*Hypericum*)
:: Kanaarisk Johanniskrüüs (*Hypericum canariense*)
* Irvingiaceae
* Ixonanthaceae
* Lacistemataceae
*  Liinplaanten (Linaceae)
: Liin (*[[Linum]]*)
:: Flaaks (*[[Linum usitatissimum]]*)
* Lophopyxidaceae
*  Malpighiaceae
* Ochnaceae (mä Medusagynaceae an Quiinaceae)
*  Pandaceae
*  Passifloraceae (mä Malesherbiaceae an Turneraceae)
* Phyllanthaceae
* Picrodendraceae
*  Podostemaceae
* Putranjivaceae
* Rafflesiaceae
*  Rhizophoraceae
: Rhizophora
*  Wilagplaanten (Salicaceae)
: Papeln (*[[Populus]]*)
: Wilger (*[[Salix]]*)
:: Wilag (*[[Salix caprea]]*)
:: Pualemrut (*[[Salix repens]]*)
*  Trigoniaceae
*  Violaceae
: Viola
:: Ääker Sjipmöderk (*Viola arvensis*)
:: Hurn Sjipmöderk (*Viola cornuta*)
:: Marts Sjipmöderk (*Viola odorata*)
:: Sun Sjipmöderk (*Viola rupestris*)
:: Wil Sjipmöderk (*Viola tricolor*)
:: Guard Sjipmöderk (*Viola wittrockiana*)

## Luke uk diar
Malwenoortagen

**Malvales** of **Malwenoortagen** san en order faan Bloosenplaanten (Magnoliopsida).

## Plaantenfamilin
*  Bixaceae (mä Cochlospermaceae an Diegodendraceae)
*  Sanruusken (Cistaceae)
*  Cytinaceae
*  Dipterocarpaceae
*  Malwenplaanten (Malvaceae)
*  Muntingiaceae
*  Neuradaceae
*  Sarcolaenaceae
*  Sphaerosepalaceae
*  Pöberbömken (Thymelaeaceae)

## Luke uk diar
Siaruusoortagen

**Nymphaeales** san a **Siaruusoortagen** an en order faan bloosenplaanten mä trii familin.

## Süstemaatik
* Cabombaceae, 6 slacher uun tau sköölen: *Brasenia*, *Cabomba*
* Hydatellaceae, 10 slacher uun ian skööl: *Trithuria*
* Siaruusplaanten (Nymphaeaceae)
: Siaruusen (*Nymphaea*)
:: Puulepaapen (*Nymphaea alba*)

## Luke uk diar
Poales

**Poales** san en grat kategorii faan bloosenplaanten. Fölen faan det famile swetgäärs haa en grat bedüüdang för a büürerei.

## Süstemaatik
* (*Anarthriaceae*)
*  Bromeelienplaanten (*Bromeliaceae*)
* (*Centrolepidaceae*)
*  Raidgäärs (*Cyperaceae*)
* (*Ecdeiocoleaceae*)
* (*Eriocaulaceae*)
* (*Flagellariaceae*)
* (*Joinvilleaceae*)
*  Rosken (*Juncaceae*)
* (*Mayacaceae*)
*  Swetgäärs (*Poaceae*)
* (*Rapateaceae*)
*  *[[Restionaceae]]*
* (*Thurniaceae*)
*  Boberrosken (*Typhaceae* an *Sparganiaceae*)
* (*Xyridaceae*)

## Gäärs
Üs *[[gäärs]]* wurd plaanten uun jodiar 4 familin betiakent:
* Raidgäärs (*Cyperaceae*)
* Rosken (*Juncaceae*)
* Swetgäärs (*Poaceae*)
* *[[Restionaceae]]*

## Luke uk diar

* Kurn
Böökeoortagen

**Fagales** san en order faan bloosenplaanten. Jo waaks miast üs buumer of grater bosker. Hör nööm haa's efter a Böökebuumer (Fagus), an het uk **Böökeoortagen**.

## Familin an enkelt sköölen
*  Birkeplaanten (*Betulaceae*)
:: Elern (*Alnus*)
:: Birkebuumer (*Betula*)
:: Witjböökin (*Carpinus*)
:: Haaselnöden (*Corylus*)
:: Hoopböökin (*Ostrya*)
:: *[[Ostryopsis]]*

*  *[[Casuarinaceae]]*

*  Böökeplaanten (*Fagaceae*)
:: Kastanjebuumer (*Castanea*)
:: *[[Castanopsis]]*
:: *[[Chrysolepis]]*
:: Böökebuumer (*Fagus*)
:: *[[Lithocarpus]]*
:: *[[Notholithocarpus]]*
:: Iakebuumer (*Quercus*)
:: *[[Trigonobalanus]]*

*  Walnödplaanten (*Juglandaceae*, mä: *Rhoiptelea*)
:: Hickory (*Carya*) 
:: Walnöden (*Juglans*)

*  *[[Myricaceae]]*

*  *[[Nothofagaceae]]*

*  *[[Ticodendraceae]]*

## Luke uk diar
Ranunculales

**Ranunculales** san en order faan bloosenplaanten mä sööwen familin.

## Plaantenfamilin
* (*Berberidaceae*)
* (*Circaeasteraceae*)
* (*Eupteleaceae*)
* (*Lardizabalaceae*)
* (*Menispermaceae*)
* *[[Papaveraceae]]*
: (*Glaucium*)
:: Güül Klapruus (*Glaucium flavum*)
: (*Lamprocapnos*)
:: Breegen Harten (*Lamprocapnos spectabilis*)
: (*Papaver*)
:: Moonkoop, Klapruus (*Papaver rhoeas*)
* *[[Ranunculaceae]]*
: Akelein (*Aquilegia*)
:: Akelei (*Aquilegia vulgaris*)
: Ranunkeln (*Ranunculus*)
:: Böderkral (*Ranunculus acris*)
:: Weederruus (*Ranunculus aquatilis*)

## Luke uk diar
Ruusenoortagen

**Ruus(en)oortagen** (*Rosales*) san en order faan bloosenplaanten mä njüügen familin. Flook slacher waaks üs buumer.

## Süstemaatik
*  (*[[Barbeyaceae]]*)
*  Henepplaanten (*Cannabaceae*)
*  (*[[Dirachmaceae]]*)
*  Dünsuurnplaanten (*Elaeagnaceae*)
*  Muurbeiplaanten (*Moraceae*)
*  (*[[Rhamnaceae]]*)
*  Ruusenplaanten (*Rosaceae*)
*  Iiperplaanten (*Ulmaceae*)
*  Braannäädelplaanten (*Urticaceae*)

## Luke uk diar
Stianbreegern

**Stianbreegern** (*Saxifragales*) san en order faan bloosenplaanten mä 14 familin.

## Familin an enkelt sköölen
* (Altingiaceae)
* (Aphanopetalaceae)
* Cercidiphyllaceae 
: Cercidiphyllum 
* Crassulaceae
: Aeonium
: Echeveria
: Stianpöber (*Hylotelephium*)
: Stianpöber (*Sedum*)
: Luuken (*Sempervivum*)
* (Daphniphyllaceae)
* Grossulariaceae
: Riiblisen (*Ribes*)
:: Riiblis (*Ribes rubrum*)
:: Solbei (*Ribes nigrum*)
:: Stikelbei, Stekebäär (*Ribes uva-crispa*)
* Düüsenbleedplaanten (Haloragaceae)
* Hamamelisplaanten (Hamamelidaceae)
* (Iteaceae, mä Pterostemonaceae)
* Pingstruusplaanten (Paeoniaceae)
* (Penthoraceae)
* (Peridiscaceae, mä Medusandraceae an Soyauxia)
* Stianbreegplaanten (Saxifragaceae)
* Tetracarpaeaceae
: *[[Tetracarpaea]]*
:: *[[Tetracarpaea tasmannica]]*

## Luke uk diar