open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Faskiarner

**Faskiarner** (Pandionidae) san en famile faan Gripfögler, huar't man tau slacher faan jaft.

## Slacher an onerslacher
* Faskiarn (*Pandion haliaetus*)
*: *P. h. carolinensis*
*: *P. h. haliaetus*
*: *P. h. ridgwayi*
* Austraalisk Faskiarn (*Pandion cristatus*)

## Ferwisang efter bütjen
Hanenfögler

A **Hanenfögler** (*Galliformes*) san en order faan fögler, huar fiiw familin an muar üs 250 slacher tu hiar.

## Familin
* Hokkos (*Cracidae*)
*  (*[[Megapodiidae]]*)
* Parlhanen (*Numididae*)
* (*[[Odontophoridae]]*)
*  Fasaanen (*Phasianidae*)

## Spreegwurden
* * At ai wal kluuker wees üs at han*
* *En han, diar kret, docht niks*
* *En guden höön woort ei lacht fäät*

## Ferwisang efter bütjen

## Kwelen
Holthakerfögler

A **Holthakerfögler** (*Piciformes*) san en order faan fögler, huar't muar üs 400 slacher faan jaft.

## Familin
Bucconidae – Capitonidae – Galbulidae – Indicatoridae – Lybiidae – Megalaimidae – Picidae – Ramphastidae – Semnornithidae

## Enkelt slacher
* Holthakern (*Picidae*)
*: Dreierfögel (*Jynx torquilla*)
*: Grat Holthaker (*Dendrocopos major*)

## Ferwisang efter büjen
Lunwäärlisdiarten

**Lunwäärlisdiarten** (*Tetrapoda*) san a Wäärlisdiarten (*Vertebrata*) saner a fasker. Det wurd komt faan't greks "tetra" (sjauer) an "podes" (fet).

## Klasen
:: Amfiibien (''Amphibia'')
:: Fögler (''Aves'')
:: Krepdiarten (''Reptilia'')
:: Tetjdiarten (''Mammalia'')

## Luke uk diar

* Tetrapooden
Hobelfask

A **Hobelfask**,  **Hopeltuuts** (*Rana temporaria*) as en slach faan amfiibien, an hiart tu't order faan a Hobelfasker an Poden.

## Ferwisang efter bütjen
Echt Hobelfasker

(Echt) **Hobelfasker**,  **Hopeltuutsen** (*Ranidae*) san en famile faan amfiibien, huar't 850 slacher faan jaft.

## Sköölen
Amolops – Babina – Clinotarsus – Glandirana – Huia – Humerana – Hylarana – Lithobates – Meristogenys – Odorrana – Papurana – Pelophylax – Pseudorana – Pterorana – Pulchrana – Rana – Sanguirana – Staurois – Sumaterana

## Enkelt slacher
* Lithobates
*: *[[Lithobates catesbeianus]]*
* Rana
*: Hobelfask, Hopeltuuts (*Rana temporaria*)

## Ferwisang efter bütjen
Hobelfasker an Poden

**Hobelfasker an Poden**,  '''Poren''' (lat. *Anura* of uk *Salientia*) san en order faan diarten an hiar tu a amfiibien. At jaft amanbi 6.700 slacher.

Jo ööder tau ordern faan amfiibien san Störtpoden (Caudata, ~700 slacher) an Blinjwarper (Gymnophiona, ~ 200 slacher).

## Familin
Allophrynidae – Alsodidae – Alytidae – Aromobatidae – Arthroleptidae – Ascaphidae – Batrachylidae – Bombinatoridae – Brachycephalidae – Brevicipitidae – Bufonidae – Calyptocephalellidae – Centrolenidae – Ceratobatrachidae – Ceratophryidae – Conrauidae – Craugastoridae – Cycloramphidae – Dendrobatidae – Dicroglossidae – Eleutherodactylidae – †Gobiatidae – Heleophrynidae – Hemiphractidae – Hemisotidae – Hylidae – Hylodidae – Hyperoliidae – Leiopelmatidae – Leptodactylidae – Limnodynastidae – Mantellidae – Megophryidae – Micrixalidae – Microhylidae – Myobatrachidae – Nasikabatrachidae – Nyctibatrachidae – Odontobatrachidae – Odontophrynidae – †Palaeobatrachidae – Pelobatidae – Pelodryadidae – Pelodytidae – Petropedetidae – Phrynobatrachidae – Phyllomedusidae – Pipidae – Ptychadenidae – Pyxicephalidae – Ranidae – Ranixalidae – Rhacophoridae – Rhinodermatidae – Rhinophrynidae – Scaphiopodidae – Sooglossidae – Telmatobiidae

## Enkelt familin, sköölen an slacher
* Ialpoden (Bombinatoridae)

* Poden (Bufonidae)
*: *[[Bufo]]*
*:: Pod (*Bufo bufo*)

* Piilgifthobelfasker (Dendrobatidae)

* Hylidae
*: *[[Agalychnis]]*
*:: *[[Agalychnis callidryas]]*

* Nasikabatrachidae
*: *[[Nasikabatrachus]]*

* Echt Hobelfasker (Ranidae)
*: *[[Rana]]*
*:: (Echt) Hobelfask (*Rana temporaria*)

## Ferwisang efter bütjen
Weederhanen

A **Weederhanen** (*Rallidae*) san en famile faan fögler an hiar tu at order faan a Kraanekfögler (*Gruiformes*).

## Sköölen
Aenigmatolimnas – Amaurolimnas – Amaurornis – Anurolimnas – Aramides – Aramidopsis – Atlantisia – Coturnicops – Crex – Cyanolimnas – Dryolimnas – Eulabeornis – Fulica – Gallicrex – Gallinula – Gallirallus – Gymnocrex – Habroptila – Himantornis – Laterallus – Lewinia – Megacrex – Micropygia – Neocrex – Nesoclopeus – Paragallinula – Pardirallus – Porphyrio – Porphyriops – Porzana – Rallicula – Rallina – Rallus – Rougetius – Tribonyx

## Enkelt slacher
: *Crex*
:: Knalangefal (*Crex crex*)
: *Fulica*
:: Bleskaader (*Fulica atra*)
: *Gallinula*
:: Weederhan (*Gallinula chloropus*)

## Luke uk diar
Kraaneken

A **Kraaneken** (Gruidae) san en famile faan fögler an hiar tu a Kraanekfögler (*Gruiformes*).

## Sköölen
Antigone – Grus – Leucogeranus

## Enkelt slacher
: *Grus*
:: Kraanek (*Grus grus*)

## Ferwisang efter bütjen
Kraanekfögler

A **Kraanekfögler** (*Gruiformes*) san en kategorii faan fögler, huar 11 fögelfamilin tu hiar.

## Familin
Aramidae – Cariamidae – Eurypygidae – Gruidae – Heliornithidae – Mesitornithidae – Otididae – Psophiidae – Rallidae – Rhynochetidae – Turnicidae

## Enkelt slacher
: Kraaneken (*Gruidae*)
:: *Grus*
::: Kraanek (*Grus grus*)

: Weederhanen (*Rallidae*)
:: *Crex*
::: Knalangefal (*Crex crex*)
:: *Fulica*
::: Bleskaader (*Fulica atra*)
:: *Gallinula*
::: Weederhan (*Gallinula chloropus*)

## Ferwisang efter bütjen
Alken

**Alken** (Alcidae) san en famile faan Fögler uun det order faan a Kuben an Waadfögler.

## Sköölen
Aethia – Alca – Alle – Brachyramphus – Cepphus – Cerorhinca – Fratercula – Ptychoramphus – Synthliboramphus – Uria

## Enkelt slacher
: Alca
:: Grat Alk (*Alca torda*)
: Alle
:: Letj Alk (*Alle alle*)
: Fratercula
:: Siapopegei (*Fratercula arctica*)
: Uria
:: Luum (*Uria aalge*)

## Ferwisang efter bütjen
Kuben an Waadfögler

**Kuben an Waadfögler** (*Charadriiformes*) san en order faan Fögler, huar 18 familin tu hiar.

## Aal a familin
Alcidae – Burhinidae – Charadriidae – Chionidae – Dromadidae – Glareolidae – Haematopodidae – Ibidorhynchidae – Jacanidae – Laridae – Pedionomidae – Pluvianellidae – Pluvianidae – Recurvirostridae – Rostratulidae – Scolopacidae – Stercorariidae – [ Sternidae ] – Thinocoridae – Turnicidae

## Enkelt slacher
* Alken (*Alcidae*)
:: Alca
::: Grat Alk (*Alca torda*)
:: Alle
::: Letj Alk (*Alle alle*)
:: Fratercula
::: Siapopegei (*Fratercula arctica*)
:: Uria
::: Luum (*Uria aalge*)

* Tüütern (*Charadriidae*)
:: Charadrius
::: Mösk (*Charadrius alexandrinus*)
::: Liirk (*Charadrius dubius*)
::: Groonk (*Charadrius hiaticula*)
:: Pluvialis
::: Hiasluuper (*Pluvialis apricaria*)
:: Vanellus
::: Liap (*Vanellus vanellus*)

* Liiwen (*Haematopodidae*)
:: Liiwen (*Haematopus*)
::: Liiw (*Haematopus ostralegus*)

* Kuben (*Laridae*)
:: *[[Larus]]*
::: Grä Kub (*Larus argentatus*)
::: Hääfkub (*Larus marinus*) 
::: Hiarangskub (*Larus fuscus*)
::: Ismeew (*Larus hyperboreus*)
::: Meew (*Larus canus*)
::: Suarthoodet Kub (*Larus ridibundus*) 

:: *[[Rissa]]*
::: Triituankub (*Rissa tridactyla*) 

* Recurvirostridae
:: Sütjern (*Recurvirostra*)
::: Sütjer (*Recurvirostra avosetta*)

* Snepen (*Scolopacidae*)
:: *Actitis*
::: Holtskuch (*Actitis hypoleucos*)
:: *Arenaria*
::: Stianwinjer (*Arenaria interpres*)
:: *Calidris*
::: Stönerk (*Calidris alpina*)
::: Kanuut (*Calidris canutus*)
::: Kleipraker (*Calidris minuta*)
::: Brüüshöön (*Calidris pugnax*)
:: *Gallinago*
::: Stonger (*Gallinago gallinago*)
::: Dobelsnep (*Gallinago media*)
:: *Limosa*
::: Letj Rütjer (*Limosa lapponica*)
::: Rütjer (*Limosa limosa*)
:: *Lymnocryptes*
::: Hualewsnep (*Lymnocryptes minimus*)
:: *Numenius*
::: Grat Rintüüter (*Numenius arquata*)
::: Letj Rintüüter (*Numenius phaeopus*)
:: *Scolopax*
::: Holtsnep (*Scolopax rusticola*)
:: *Tringa*
::: Kleer (*Tringa totanus*)

* Ruuwkuben (*Stercorariidae*)
:: Ruuwkuben (*Stercorarius*)
::: Skua (*Stercorarius skua*)

* Bakern (*Sternidae*)
:: *Chlidonias*
::: Blä Baker (*Chlidonias niger*)
:: *Sterna*
::: Dol Baker (*Sterna hirundo*)
::: Hääfbaker (*Sterna caspia*)
::: Stäärnk (*Sterna albifrons*)
::: Stianbaker (*Sterna sandvicensis*)
::: Witj Baker (*Sterna paradisaea*)

## Luke uk diar
Liiwen

**Liiwen** (*Haematopus*, Haematopodidae) san en skööl an en famile faan fögler, huar't 12 slacher faan jaft. Jo hiar tu at order faan a Kuben an Waadfögler (*Charadriiformes*).

## Aal a slacher
H. ater – H. bachmani – H. chathamensis – H. finschi – H. fuliginosus – H. leucopodus – H. longirostris – H. moquini – H. ostralegus – H. palliatus – H. unicolor

## Enkelt slacher
:: Liiw (*Haematopus ostralegus*)
:: Suart Liiw (*Haematopus bachmani*)

## Ferwisang efter bütjen
Recurvirostridae

***Recurvirostridae*** san en Fögelfamile, huar't 10 slacher faan jaft.

## Sköölen
Cladorhynchus - Himantopus - Recurvirostra

## Enkelt slacher
: Himantopus
:: Steltenluuper (*Himantopus himantopus*)
: Sütjern (*Recurvirostra*)
:: Sütjer (''Recurvirostra avosetta'')

## Ferwisang efter bütjen

* Der Säbelschnäbler – Bilen faan a Neusiedlersee
Foriinigt Staaten fan Ameerika

Di **"Foriinigt Staaten fan Ameerika"** es en Lön ön Nuurd-Ameerika. Diar uuni 305.843.000 Mensken (2008).

## Geografii
Di foriinigt Staaten sen töhop dit fjuurst gurtest Lön üp Wārel. Gurter sen bluat: China, Ruslön' en Kanada.

## Staaten
AlabamaAlaskaArizonaArkansasCaliforniaColoradoConnecticutDelawareFloridaGeorgiaHawaiiIdahoIllinoisIndianaIowaKansasKentuckyLouisianaMaineMarylandMassachusettsMichiganMinnesotaMississippiMissouriMontanaNebraskaNevadaNew HampshireNew JerseyNew MexicoNew YorkNorth CarolinaNorth DakotaOhioOklahomaOregonPennsylvaniaRhode IslandSouth CarolinaSouth DakotaTennesseeTexasUtahVermontVirginiaWashingtonWest VirginiaWisconsinWyoming

Dü kenst üp di Koort kliki:

## Kwelenbiskiir


## Weblinks

* United_States_Minor_Outlying_Islands
Eskilstuna

**Eskilstuna** ([ˈɛ̂sːkɪlsˌtʉːna] ) as en stää önj jü prowins Södermanland, Sweeden. Jü stää heet 75.902 inboogere (2019). Dåt as e hoodstää foon di Eskilstuna Komuun.

## Forwiisen

## Kwäle
Gävle

**Gävle** as en stää önj jü histoorisch prowins Gästrikland, Sweeden. Jü stää heet 77.699 inboogere (2019). Gävle as hoodstää foon Gävleborgs län än jü Gävle Komuun.

## Forwiisen

* Gävle kommun

## Kwäle
Uurdiarten

A **uurdiarten** (*Protista*) wiar iar en aanj rik (*regnum*) faan a eukariooten , auer jo bluas ian sel of en hunfol selen haa. Daalang dialt a biologii jo oober mä bi a plaanten (*Plantae*) of diarten (*Animalia*) of swaampen (*Fungi*) iin.

## Ferwisang efter bütjen

## Luke uk diar
* Protozoa
Eukarioten

Tu a **eukarioten** (*Eukaryota*) uun a biologii hiart ales labenen, wat en selkial hää.
Labenen mä selen, oober saner selkial, hiart tu a prokarioten.

## Riken <small>(''Regna'')</small>
* ( Uurdiarten (*Protista*) )
* Protozoa
:* Diarten (*Animalia*)
* Chromista
:* Plaanten (*Plantae*)
:* Swaampen (*Fungi*)

## Bilen

Animal cell structure de.svg|En sel faan en diart.
Plant cell structure svg-de.svg|En sel faan en plaant.


## Luke uk diar
Sundsvall

**Sundsvall** as en stää önj jü prowins Västernorrland, Sweeden. Jü stää heet 50 712 inboogere (2010).

## Forwiisen

* Sundsvall kommun
Halmstad

**Halmstad** as e hoodstää foon e prowins Halland, önj Sweeden. Jü stää heet 70.480 inboogere (2019). Dåt as uk e hoodstää foon jü Halmstad Komuun.

## Musiik
* Jonas Altberg (Basshunter), sweedsk schungster, produsent än DJ

## Forwiisen

* Halmstad stää 

## Kwäle
Södertälje

**Södertälje** as en stää önj jü prowins Stockholm (histoorisch prowins Södermanland), Sweeden. E stää läit önjt söödweesten foon e prowins, bai di Södertälje Kanool, amenbai 29 km önjt söödweesten foon e mal foon e stää Stockholm. Dåt heet 75.773 inboogere (2020). Dåt as e hoodstää foon jü Södertälje Komuun.

## Forwiisen

* Södertälje kommun

## Kwäle
Karlstad

**Karlstad** ([ˈkɑ̌ːɭsta(d)] ) as en stää önj jü prowins Värmland, Sweeden bai e Vänern siie. Jü stää heet 69.123 inboogere (2020). Dåt as e hoodstää foon jü Karlstad Komuun.

## Kwälen


## Forwiisen

* Karlstad stää
Wikipedia

**Wikipedia** [vɪkiˈpeːdia] as en weltwidj projekt mä di san, en frei ensiklopedii üüb a bian tu stelen. Diarför woort det software 'MediaWiki' brükt.

Ales, wat diar banen stäänt, woort faan freiwalagen skrewen an pleeget. Jo fu diar nian jil för. Diaram as en artiikel uk nimer  'klaar'. Arken koon ham widjer skriiw, ferbeedre, of uk ans wat strik. Bit 2024 jääw't son 60 miljoon artiikler uun muar üs 330 spriak wersioonen, an ian diarfaan as Nordfriisk mä gud 20.000 artiikler. Aal a artiikler wurd iindiald tu 'kategoriin', amdat dönen, wat tuup hiar, beeder fünjen wurd kön. 

At Wikipedia woort faan't 'Wikimedia Foundation' (WMF) bedrewen. Det as en stiftang, diar uun San Francisco (USA) sat. An hat lewet faan freiwalag bidracher. Uun flook lunen jaft'at uk noch Wikimedia ferianer, diar det stiftang tuwerke, uun Sjiisklun het di ferian 'Wikimedia Deutschland' (WMDE).

Wikipedia as a 15. Janewoore 2001 grünjlaanj wurden, an hiart daalang weltwidj tu a miast besoocht wääbsteeden.

## Luke uk diar

* 
* Artiikel üüb't sjiisk Wikipedia auer Wikipedia.
Christian Ludwig Brehm

**Christian Ludwig Brehm** (* 24. Janewoore 1787 uun Schönau vor dem Walde bi Gotha; † 23. Jüüne 1864 uun Renthendorf bi Neustadt (Orla)) wiar en sjiisken prääster an ornitoloog.

## Leewent

Brehm hää ham fööraal mä't bestemin faan a sjongfögler befaadet. Hi hed tu sin tidj det gratst saamlang faan ütjstoopet fögler.

San dring Alfred Edmund Brehm (1829-1884) as bekäänd wurden mä det buk "Brehms Tierleben".
 

## Luke uk diar

## Ferwisang efter bütjen
*
Gräine

Wat miinjst dü?

* Di föögel -> Greenfink (Öömrang)
* Jü partei -> Da Gräine

Of menst dü ferlicht ?

* Gemüüse
* A Greenen, partei
Fialsparger

**Fialsparger** (*Emberizidae*) san en fögelfamile an like a sparger an finken.

## Sköölen
Tu detdiar famile hiart man muar ian skööl: Emberiza mä jodiar slacher:
E. affinis – E. aureola – E. bruniceps – E. buchanani – E. cabanisi – E. caesia – E. calandra – E. capensis – E. chrysophrys – E. cia – E. cineracea – E. cioides – E. cirlus – E. citrinella – E. elegans – E. flaviventris – E. fucata – E. godlewskii – E. hortulana – E. impetuani – E. jankowskii – E. koslowi – E. lathami – E. leucocephalos – E. melanocephala – E. pallasi – E. poliopleura – E. pusilla – E. rustica – E. rutila – E. sahari – E. schoeniclus – E. siemsseni – E. socotrana – E. spodocephala – E. stewarti – E. striolata – E. sulphurata – E. tahapisi – E. townsendi – E. tristrami – E. variabilis – E. vincenti – E. yessoensis

## Slacher
Uun üüs breetjin käänt am jodiar slacher:

:: Kurnsparag (''Emberiza calandra'') 
:: Gulsparag (''Emberiza citrinella'')
:: Raidsparag (''Emberiza schoeniclus'')

## Ferwisang efter bütjen
Smeerpötje

At **Smeerpötje** as en slach faan Sneken (Gastropoda) uun det famile Arionidae. Hat koon 10 bit 13 cm lung wurd. 

## Ferwisang efter bütjen
Laspuateten

A **Laspuateten** (*Arthropoda*) san di gratst stam faan diarten.

## Auerklasen an Klasen
; Chelicerata
: Koonkern (Arachnida)
: Merostomata
: Pycnogonida

;  (Weeder-)Kraaben (Crustacea)
: Branchiopoda
: Cephalocarida
: Hexanauplia
: Ichthyostraca
: Malacostraca
: Maxillopoda
: Ostracoda
: Remipedia

; Sääksbianeten (Hexapoda)
: Entognatha
: Insekten (Insecta)

; Düüsenbianer (Myriapoda)
: Chilopoda – Hunertbianer
: Diplopoda – Dobelbianer
: Pauropoda – Letjetbianer
: Symphyla – Sweragbianer

**† [[Trilobiten]]** (*Trilobita*)

## Ferwisang efter bütjen
 
 

## Futnuuten
Nordfriislon

**Nordfriislon** as en konstwurd. Det as iinfeerd wurden, am en gemiansoomen nööm för Nuurdfresklun uun a nuurdfresk spriakwiisen tu finjen.

## Nuurdfresk spriakwiisen

* Sölring  : Nuurđfriislön
* Fering  : Nuurdfresklun
* Öömrang  : Nuurdfresklun
* Halunder  : Noorfriislon
* Halagfresk  : Nöördfreesklöön
* Mooring  : Nordfraschlönj
* Wiringhiirder  : Noordfreeskluin
* Karhiirder  : Nardfräischlön
* (Nuurder-)Gooshiirder : Noordfräischlön
* (Madel-)Gooshiirder  : Noordfreeschlon

## Luke uk diar
* Nordfriisk
* Nordfriisk Instituut

## Nuurdfresklun uun ööder spriaken

### Latiinsk skraft
* Frise-du-Nord (fransöösk)
* Frisia Septentrional (spoonsk, katalaansk)
* Frisia Settentrionale (itajeensk)
* Kuzey Frizye (türkisk)
* Noard-Fryslân (waastfresk)
* Noordfraislaand (needersaksies)
* Noord-Friesland (afrikaans)
* Nordfreesland (plaatsjiisk)
* Nordfriesland (huuchsjiisk, sweedsk, finsk)
* Nordfrisland (däänsk, noorsk)
* Norda Frislando (esperanto)
* North Frisia (ingelsk)
* Noudfräislound (seeltersk)
* Põhja-Friisimaa (estnisk)
* Sjeverna Frizija (kroatisk)

### Ööder skraften
* نوردفرایسلند (farsi)
* ჩრდილოეთ ფრიზიის რაიონი (georgisk)
* Солтүстік Фрисландия (kasachisk)
* Северна Фризија (matsedoonsk)
* نارڈفریزلینڈ (panjabi)
* Северная Фрисландия (rüsk)
* 北弗里斯兰县 (sjineesk)
* Північна Фризія (ukrainsk)
* Паўночная фрызы (witjrüsk)
Nordfriisk

**Nordfriisk** as en konstwurd. Det as iinfeerd wurden, am en gemiansoomen nööm för *Nuurdfresk* uun a *nuurdfresk* spriakwiisen tu finjen:

* Sölring (sö.) : Nuurđfriisk
* Fering (fe.) : Nuurdfresk
* Öömrang (öö.) : Nuurdfresk
* Halunder (ha.) : Noorfriisk
* Halagfresk (hf.) : Nordfreesk
* Wiringhiirder (wi.) : Nordfreesk
* Mooring (mo.) : Nordfrasch 
* Karhiirder (ka.) : Nordfräisch
* (Nuurder-)Gooshiirder (go.) : Nordfräisch
* (Madel- an Süüdergooshiirder) : Noordfreesch

## Luke uk diar
* Nordfriislon
* Nordfriisk Instituut
* Nuurdfresk wurdenbuken

## Ferwisang efter bütjen
* EduNordfriisk, spriakkurs för frasch an fering
* friisk.org, online auersaater
* ''Üüsen Feeder'' uun aal a spriakwiisen (archive.org)
Biisam

At **Biisam** (*Ondatra zibethicus*) as en slach faan Gnaudiarten (Rodentia). Ham sait diar uk *Biisamroot* tu, man hat hää niks mä Rooten (*Rattus*) tu dun. At Biisam hiart tu't famile faan a Wretern (*Cricetidae*).

Ondatra zibethicus MHNT.ZOO.2010.11.236.4.jpg|Skrook faan *Ondatra zibethicus* - MHNT


## Ferwisang efter bütjen
Rooten

**Rooten** (*Rattus*) san en skööl faan Gnaudiarten (Rodentia) uun det famile faan a Müsen (Muridae), at jaft diar 65 slacher faan.

## Slacher
R. adustus – R. andamanensis – R. annandalei – R. arfakiensis – R. argentiventer – R. arrogans – R. baluensis – R. blangorum – R. bontanus – R. burrus – R. colletti – R. detentus – R. elaphinus – R. enganus – R. everetti – R. exulans – R. feliceus – R. foersteri – R. fuscipes – R. giluwensis – R. hainaldi – R. hoffmanni – R. hoogerwerfi – R. jobiensis – R. koopmani – R. korinchi – R. leucopus – R. losea – R. lugens – R. lutreolus – †R. macleari – R. marmosurus – R. mindorensis – R. mollicomulus – R. montanus – R. mordax – R. morotaiensis – †R. nativitatis – R. nikenii – R. niobe – R. nitidus – R. norvegicus – R. novaeguineae – R. omichlodes – R. osgoodi – R. palmarum – R. pelurus – R. pococki – R. praetor – R. pyctoris – R. ranjiniae – R. rattus – R. richardsoni – R. salocco – R. sanila – R. satarae – R. simalurensis – R. sordidus – R. steini – R. stoicus – R. tanezumi – R. tawitawiensis – R. timorensis – R. tiomanicus – R. tunneyi – R. unicolor – R. vandeuseni – R. verecundus – R. villosissimus – R. xanthurus

#### Enkelt slacher
* Waanerroot (R. norvegicus)
* Hüsroot (R. rattus)

## Luke uk diar

## Of menst dü ferlicht
* Weederroot
Echt Müsen

**Echt Müsen** (*Mus*) san en skööl faan gnaudiarten (Rodentia) uun det famile faan a Müsen (Muridae), at jaft diar amanbi 40 slacher faan.

## Onersköölen an slacher
* M. (Coelomys)
*: M. (C.) crociduroides – M. (C.) mayori – M. (C.) pahari – M. (C.) vulcani
* M. (Mus)
*: M. (M.) booduga - M. (M.) caroli - M. (M.) cervicolor - M. (M.) cookii - M. (M.) cypriacus - M. (M.) famulus - M. (M.) fragilicauda - M. (M.) macedonicus - M. (M.) musculus - M. (M.) nitidulus - M. (M.) spretus - M. (M.) spicilegus - M. (M.) terricolor
* M. (Nannomys)
*: M. (N.) baoulei - M. (N.) bufo - M. (N.) callewaerti - M. (N.) goundae - M. (N.) haussa - M. (N.) indutus - M. (N.) kasaicus - M. (N.) mahomet - M. (N.) mattheyi - M. (N.) minutoides - M. (N.) musculoides - M. (N.) neavei - M. (N.) orangiae - M. (N.) oubanguii - M. (N.) setulosus - M. (N.) setzeri - M. (N.) sorella - M. (N.) tenellus - M. (N.) triton
* M. (Pyromys)
*: M. (P.) fernandoni - M. (P.) phillipsi - M. (P.) platythrix - M. (P.) saxicola - M. (P.) shortridgei

## Spreegwurden
* A kaat spelet so loong mä't **müs**, bit's at apfrat.
* Letj **müs**en haa uk uaren.

## Ferwisang efter bütjen

## Kwelen
Fering dracht

## Histoore
At **fering dracht** (of uk man ianfach **at fering**), wat ham daaling faan Feer an Oomrem käänt, jaft at noch goor ei so loong. Iarst tu a began faan't 19. juarhunert kaam at uun a muud an hed wel det dracht faan a Halgen üüs föörbilj. Nütudais drait ham fööraal det fering, wat ham iar tu huuchhaiden uunhed. Det uuntjin as oober goor ei so lacht an ham brükt diar halep för.

## Beskriiwing
Det suart, fjauerhuket braanjnöösduk wurt so konstfol trinj am't hood bünjen, det auer a braanj de raam, huar en ruusenmönster üübseid as, tu sen komt. Bi a sidjen faan't braanjnöösduk hinge franjin deel. Bi befreid wüfen wurd beeft üüb't hiar noch en letj ruad duk mä suart parler üüb feeststeecht.
De jonk pei lingt miast deel tu a fet an hee onern en laachtblä snuur. Trinjam a skolern wurt det triihuket halsnöösduk uun fualen laanjen an mä en 100 needler üüb a pei plakt. Det siisen halsnöösduk jaft at uun muar klöören. At kön tu'n bispal ruad, green of blä wees an hee trinjenam en kant mä suart franjin. Bi dön suart sliawen san witj spitsen biseid. Tu huuchhaiden namt ham fölsis en witjen skortluk föör, wat miast trinjenam lingt. At jaft oober skortluker uun suart an brons.

## At salwer
At wäärtfolst bi't fering as at salwer. Diartu hiart a panser, en briad salwern keed, wat mä tau haagen bi a pei feestmaaget wurt. At hee en medaljon uun a maden, wat en krüs, en hart an en aanker wiset, dön teeken för gluuw, leefde an hööb. Bi det briad keed san uk noch smeel keeden ütj gul an salwer feestmaaget. Det hiale wurt faan tjiin bit twaalew salwern knooper iinraamet. Tu't salwer hiar uk noch knooper för a sliawen an knoopneedler för a braanjnöösduk.

## Luke uk diar
* Sölring Drachten
* Dr. Carl Häberlin: , 1909, sidjen VI bit XIII

## Ferwising efter bütjen
* Hooger Tracht (üüb tsjiisk)
Concepción, Chiile

**Concepción** as en stääd uun Chiile mä son 220.000 iinwenern. Tuup mä't amlun san't son 720.000. Hat leit uun't Región del Bío-Bío (Regiuun VIII) bi a Pasiifik, an as sin hoodstääd.

Flag of Concepcion, Chile.svg|Flag
Escudo de Concepción (Chile).svg|Woopen

## Kliima



## Luke uk diar
Bloosenplaanten

**Bloos(en)plaanten**  (*Magnoliopsida* of uk *Angiosperma*) san en klas faan plaanten. Jo wurd tu 64 ordern mä 226.000 slacher iindiald.

## Süstemaatik

A plaantenordern san efter hör latiinsk nööm apfeerd.

## Literatuur
* Arfsten, Reinhard: Mamenspriik, Olhersem, 1957
* Breipot 11, S.20-24

## Kwelen


## Luke uk diar

* Bloos
Lüsruus

At **Lüsruus** (*Knautia arvensis*) as en plaant uun det famile faan a Caprifoliaceae.

## Bilen

Acker-Witwenblume_Knautia_arvensis.jpg|Lüsruus
Knautia arvensis flower (side view) - Keila.jpg|


## Ferwisang efter bütjen
Riinfreenken

**Riinfreenken** of uk **Wiremkrüüs** (*Tanacetum vulgare* of uk *Chrysanthemum vulgare*) hiart tu at plaantenfamile faan a Kurewbloosen (*Asteraceae*). 

## Beskriiwang
Riinfreenken san "kompaasplaanten", auer jo hör bloosen lik efter süüden ütjracht.

## Ferwis efter bütjen
Näädelbuumer

**Näädelbuumer** (*Coniferopsida* of *Pinophyta*) san en klas faan plaanten an hiar tu a huuger plaanten (*Tracheophytes*).

Iar tääld a *[[Gnetopsida]]* of *Gnetophyta* üs en aanj klas. Daalang wurd jo mä tu a näädelbuumer tääld.

## Iindialang tu familin an sköölen
; Konifeeren (*[[Coniferales]]* of *[[Pinales]]*)

* Araucariaceae
: Kauribuumer (*Agathis*)
: Araukaarien (*Araucaria*)
: *[[Wollemia]]*

* Cephalotaxaceae
: *[[Cephalotaxus]]*

* Tsüpresenplaanten (*[[Cupressaceae]]*)
: Tsüpresen (*Cupressus*)
: Wacholder (*Juniperus*)
: Leewentsbuumer (*Thuja*)
: *. . . Actinostrobus – Athrotaxis – Austrocedrus – Callitris – Calocedrus – Chamaecyparis – Cryptomeria – Cunninghamia – [[Cupressus]] – Diselma – Fitzroya – Glyptostrobus – [[Juniperus]] – Libocedrus – Metasequoia – Microbiota – Neocallitropsis – Papuacedrus – Pilgerodendron – Platycladus – Sequoia – Sequoiadendron – Taiwania – Taxodium – Tetraclinis – [[Thuja]] – Thujopsis – Widdringtonia – (Callitropsis – Fokienia – Hesperocyparis – Xanthocyparis)*

* Pinaceae
: Tanen (*Abies*)
: *[[Cathaya]]*
: Tseedern (*Cedrus*)
: *[[Keteleeria]]*
: Lerchen (*Larix*)
: *[[Nothotsuga]]*
: Fichten (*Picea*)
: Sjüüren (*Pinus*)
: *[[Pseudolarix]]*
: Douglaasien (*Pseudotsuga*)
: Hemlock (*Tsuga*)

* Podocarpaceae
: *. . . Acmopyle – Afrocarpus – Dacrycarpus – Dacrydium – Falcatifolium – Halocarpus – Lagarostrobos – Lepidothamnus – Manoao – Microcachrys – Nageia – Parasitaxus – Pectinopitys – Pherosphaera – Phyllocladus – Podocarpus – Prumnopitys – Retrophyllum – Saxegothaea – Sundacarpus*

* Sciadopityaceae
: *[[Sciadopitys]]*

* Iiwenplaanten (*Taxaceae*)
: *[[Amentotaxus]]*
: *[[Austrotaxus]]*
: *[[Pseudotaxus]]*
: Iiwenbuumer (*Taxus*)
: Nödiiwen (*Torreya*)

; *[[Gnetales]]*

* *[[Ephedraceae]]*
* *[[Gnetaceae]]*
* *[[Welwitschiaceae]]*

## Luke uk diar
* Buumer
Fichten

A **Fichten** (*Picea*) san en skööl faan näädelbuumer uun det famile faan a Pinaceae. Di iansagst slach uun Madeleuroopa as *Picea abies*, huar'am uk *Ruad-Tan* tu sait. Hat hää mä a Tanen oober niks tu dun.

## Slacher
P. abies – P. alcoquiana – P. asperata – P. aurantiaca – P. balfouriana – P. brachytyla – P. breweriana – P. chihuahuana – P. crassifolia – P. engelmannii – P. farreri – P. glauca – P. glehnii – P. jezoensis – P. koraiensis – P. koyamae – P. likiangensis – P. linzhiensis – P. mariana – P. martinezii – P. maximowiczii – P. meyeri – P. morrisonicola – P. neoveitchii – P. obovata – P. omorika – P. orientalis – P. pungens – P. purpurea – P. rubens – P. schrenkiana – P. sitchensis – P. smithiana – P. spinulosa – P. torano – P. wilsonii

## Bilen

Koeh-105.jpg|Fichtenbuum (*Picea abies*), tiaknang ütj Koehler, 1887.



## Ferwisang efter bütjen
Denghoog

Di **Denghoog**, wat nuurđern di Serk fan Woningstair üp Söl liit, es en  Gurtstiingreev, wat ön di  Jungstiintir becht uuren es. Des Tir es uk di *Denghoog-Stufe* neemt uuren. Di Denghoog es sa ombi 5000 Jaar ual. Dü kenst ön des Megalithstiin-Önlaag  iingung, wat öner en 3,20 Meeter hoogi Öörtstak liit.
Di Hoog es 1868 fan di Geoloog Ferdinand Wibel (beren 1840, stürewen 1902) üt Hamborig önersaacht uuren. Sent 1930 ken di Baarigasten dit beest pleeget Gunggreev ön Sleeswig-Holstiin bisjuk.

 Di Kaamer heer di Fuarem fan en Ai en mat 5 Meter fan Uasten hentö Weesten en sa ombi 3 Meeter fan Nuurđen hentö Süđern. Di Höögdi es 1,90 Meeter üp di Weester- en 1,50 Meeter ön di Uastersir. Di Kaamer es fan Dikstiiner üt di Istir. Des sen bit hentö 18.000 Kilogram swaar. 12 Dikstiiner stuun ön en Krans, wat 3 jit gurter Stiiner drai, en dit es di Aurskot. 
Di Gung es becht fan 12 Stiiner en jit 2, wat di Düür fuarstel skel. Di Hööler twesken di Dikstiiner sen me Ruarsönstiiner techt maaket uuren. Ön jer Tiren skul em döör en 6 Meeter lüng Gung, wat 1 m hoog en breer wiar en wat me litj Stiiner plaasterit uuren wiar, ön di Kaamer iingung. Deling kum di Liren fan boowen iin. 
Des Gung weeget hen tö Süđern, sa dat di Sen ön di 21.Detsember üp di Spailstiin ön di Greev skinjt. 
Ön di uastermuar Hualev fan di Kaamer sen 2 Reegen Stiiner hoogkant stelt uuren en diili di Rüm. Jir heer di Geoloog Ferdinand Wibel en Jölstair fünen, wat üp en akuraat becht Bröch öntjent uuren wiis maast.

 Wat heer hi diar fünen? Hi fuan iin ön di Greev Aurbliifsel fan en ünforbronen Lik, en Ter fan en Nuat, 6 Röfstiinperlken, en Muk, Toonfaten en –potsjaart, Eeksen, forskelig Baitels en Flentstiinklingen. Di originaal Diilen kenst Dü ön Schloss Gottorf ön Schleswig finj en önluki. Kopiien sen iin ön dit Sölring Museeum ön Kairem ütstelt uuren.

Di Naam „Denghoog“ es Söl'ring en jit sa fuul üs *Thinghoog (Deng: Thing)*. Man Spreckelsen meent, Denghoog kumt fan „d’eng“ of „d’inge“. Dit Uurt „Eng“ es deensk en jit Ingi, üp Dütsk „Wiese“. 
Ön jer Tiren wiar trinjom di Denghoog bluat Eeker en di Kiar. Deling es diar al di Tērp. 
Hat es möögelk, dat des Stair uk fan üüs Fuarfaaren üs Plaats brükt uuren es, om Rocht tö spreeken.

(*En Tekst fan Birgit Hussel, [[Söl'ring_Foriining|Sölring Foriining]]*)
Flensborig

**Flensborig** es en kraisfrii Stat ön Sleeswig-Holstiin me knap 90.000 Iinuunern.

## Histoorie
Flensborig waar ombi 1200 bi en ialer Uuniplaats grünjlair. Di Stat waar üs jest ön en Uurkund fan 1240 nēmt.

Di Noom skel fan Flemmings Borig kum.

## Skeltern

Luftbild Flensburg Schleswig-Holstein Zentrum Stadthafen Foto 2012 Wolfgang Pehlemann Steinberg-Ostsee IMG 6187.jpg|Flensborig fan boowen
Flensburg.jpg|Haawen fan Flensborig
Flensburger Hafen (Gesamtbild).jpg|Flensborig


## Futnooten


## Luki uk diar
Sweeden/öö

At **Könangrik Sweeden** (  of ianfach *Sverige* ) as en lun uun Nuurdeuroopa. Hat leit uun Skandinaawien. Sant 1995 as Sweeden uun e EU. Ööders üs Norweegen an Denemark as Sweeden oober iarst sant 2023 uun a NATO.

## Ferwaltang
Uun Sweeden san 21 prowinsen (*län*):

## Kwelen


## Luke uk diar
Wiringhiirder

At **Wiringhiirder Freesk** (4) as en nuurdfresk spriakwiis, an woort uun't süüden faan a Wiidau uun't amt Süüdtondern uun a kreis Nuurdfresklun snaaket.

Wiidinghiirder hiart tu't fäästäägs fresk an as nai bi't frasch. Auer a Wiidinghiird nai bi Denemark as, jaft at uk däänsk iinflööd üüb det spriakwiis.

At spriakwiis woort nü uun Runees, Naischöspel, Klangsbel an Ämelsbel-Hoorbel snaaket. Daalang lewe a miasten spreegern trinjambai Naischöspel.

## Gramatik
* Werben:

## Skriiwern
* Peter Jensen (1861-1939)
* Broder Clausen (1900-1962)

## Literatüür
* Peter Jensen: Die nordfriesische Sprache der Wiedingharde, 1925
* Peter Jensen: Wörterbuch der nordfriesischen Sprache der Wiedingharde, 1927/28
* Prof. Bo Sjölin: Foon 'aab' bit 'würm', Wörterliste des Wiedingharder Friesisch, 94 S., Kiel, 1991
* Peter Jensen: Wanderiirnge, ütjden faan Adeline Petersen, 2005

## Nei bidracher üüb wiringhiirder

category             = Wiringhiirder Artiikel
notcategory          = Wikipedia:Stomp
namespace            = 0
count                = 5
ordermethod          = created 
order                = descending
addfirstcategorydate =


## Kwelen
Karhiirder

At **Karhiirder Fräisch** as en nuurdfresk spriakwiis (6), an woort uun Stedesand an Enge-Sande uun a Karhiird uun a kreis Nuurdfresklun snaaket.

Karhiirder hiart tu't fäästäägs-fresk an as nai bi't frasch.

## Werben
Bispalen faan **heewe** (*haa*) an **weere** (*wees*)

## Skriiwern
* Moritz Nissen (1822-1902)

## Literatüür
* Tjardes Jabben Oltmann (1931), *Die friesische Sprache der Karrharde: Lautlehre*, F. Hirt, Breslau.

## Nei bidracher üüb karhiirder

category             = Karhiirder Artiikel
notcategory          = Wikipedia:Stomp
namespace            = 0
count                = 5
ordermethod          = created 
order                = descending
addfirstcategorydate =
Mölndal

**Mölndal** as en stää önj jü prowins Västra Götaland,  Sweeden.  Jü stää heet 38 608  inboogere (2009). Dåt as e hoodstää foon jü Mölndal Komuun.

## Forwiisen
Ruuwdiarten

**Ruuwdiarten** (*Carnivora*) san en order faan a Tetjdiarten (Mammalia). Jo wurd apdiald efter a Hünjoortagen (Caniformia) an a Kaatoortagen (Feliformia).

## Süstemaatik
:* Letj Pandas (*Ailuridae*)
:* Hünjer (*Canidae*)
:*: Echt Hünjer (*Canini*)
:*: Echt Foosen (*Vulpini*)
:* Madagaskarruuwdiarten (*Eupleridae*)
:* Kaater (*Felidae*)
:*: Letj Kaater (*Felinae*)
:*: Grat Kaater (*Pantherinae*)
:* Mangusten (*Herpestidae*)
:* Hyäänen (*Hyaenidae*)
:* Sjonkdiarten (*Mephitidae*)
:* Huarmer an Elken ( Moore) (*Mustelidae*)
:* Pualemrolern (*Nandiniidae*)
:* Waalrosen (*Odobenidae*)
:* Siabeeren an Sialööwen (*Otariidae*)
:* Siahünjer (*Phocidae*)
:* Linsanger (*Prionodontidae*)
:* Letj Beeren (*Procyonidae*)
:* Beeren (*Ursidae*)
:* Slikkaater (*Viverridae*)

## Luke uk diar
Skiltpoden

A **Skiltpoden** **Skelpoden** (*Testudinata*, *Testudines*, iar uk *Chelonia*) san en order faan Krepdiarten (Reptilia), diar't al sant 220 miljoon juaren jaft.

## Iindialang
* Onerorder Cryptodira
*: Auerfamilin:  †&nbsp;Adocoidea – Chelonioidea – Chelydroidea – †&nbsp;Macrobaenoidea – †&nbsp;Plesiochelyoidea – Testudinoidea – Trionychoidea – †&nbsp;Xinjiangchelyoidea
* Onerorder Pleurodira
*: Auerfamilin:  Chelidoidea – Pelomedusoidea

## Ferwisang efter bütjen
Torslanda

**Torslanda** as en stää önj jü prowins Västra Götaland,  Sweeden.  E stää läit önjt söödweesten foon e prowins, önj jü Göteborg Komuun. Dåt heet 22.872 inboogere (2020).

## Forwiisen

## Kwäle
Växjö

**Växjö** as e hoodstää foon jü prowins Kronoberg, Sweeden.  Jü stää heet 71.009 inboogere (2020). Dåt as uk e hoodstää foon jü Växjö Komuun.

## Forwiisen

## Kwäle
Kristianstad

**Kristianstad** as en stää önj jü prowins Skåne,  Sweeden.  Jü stää heet 86.217 inboogere (2020). Dåt as e hoodstää foon jü Kristianstad Komuun.

## Kwäle


## Forwiisen

* Kristianstad kommun
Karlskrona

**Karlskrona** ([kaɭsˈkrûːna] ) as et hoodstää foon e prowins Blekinge,  Sweeden.  E stää läit önjt söödwessten foon e prowins, bai e Ååstsiie. Dåt heet 37.166 inboogere (2019). Dåt as uk e hoodstää foon jü Karlskrona Komuun.

## Ferkiir
*  E Europastroote 22 ferbant Karlskrona ma Nättraby önjt weesten an Jämjö önjt ååsten.

## Süsterstääse
*  Aizpute (Letlönj)
*  Baltijsk (Ruslönj) 
*  Gdynia (Poolen)
*  Klaipėda (Litauen)
*  Rostock (Tjüschlönj)

## Forwiisen

* Karlskrona kommun

## Kwäle
Östersund

**Östersund** as e hoodstää foon jü prowins Jämtland,  Sweeden.  Jü stää heet  44.327  inboogere (2010). Dåt as uk e hoodstää foon jü Östersund Komuun.

Ostersund city hall.jpg|Rädjhüs



## Forwiisen

* Östersund kommun
Örnsköldsvik

**Örnsköldsvik** as en stää önj jü prowins Västernorrland,  Sweeden.  Jü stää heet 28 991 inboogere (2010).

## Forwiisen

* Örnsköldsvik stää
Falun

**Falun** [ˈfɑ̂ːlɵn] as e hoodstää foon e prowins Dalarna, Sweeden.  Jü stää heet 40.663 inboogere (2019). E stää as uk e hoodstää foon ju Falun Komuun.

Falun as gödj kånd for har miinen, weer koower oufbäged wörden as. Ma dåt koower as uk fårw mååget wörden, dåt *Falun-rüüdj*, wat uk as *Sweeden-rüüdj* kånd as. 


Redswedenred.sommar.jpg|Falunrüüdj hüs önj Sweeden


## Süsterstääse
*  Hamina (Finlönj)
*  Røros (Norweegen)
*  Vordingborg (Dånmark)
*  Gütersloh (Tjüschlönj)
*  Grudziądz (Poolen)

## Forwiisen

* Falun kommun

## Kwäle
Trollhättan

**Trollhättan** as en stää önj jü prowins Västra Götaland,  Sweeden.  Jü stää heet 46 457 inboogere (2010). Dåt as e hoodstää foon jü Trollhättan Komuun.

## Forwiisen

* Trollhättan kommun
Trelleborg

**Trelleborg** as en stää önj jü prowins Skåne,  Swärik.  Jü stää heet 30.760 inboogere (2020). Dåt as e hoodstää foon jü Trelleborg Komuun.

## Ferkiir
*  E Europastroote 6 låpt foon Trelleborg tu Kirkenes önj Norweegen.

## Forwiisen

## Kwäle
Enköping

**Enköping** as en stää önj jü prowins Uppsala,  Sweeden.  Jü stää heet 24.493 inboogere (2019).

## Forwiisen

*  Enköping kommun 

## Kwäle
Stavanger

**Stavanger** as en stää önj Norwegen. Jü stää heet 225.020 inboogere (2019). Dåt as e hoodstää foon e Rogaland Prowins.

## Forwiisen

* Stavanger kommun

## Kwäle
Tromsø

**Tromsø** as en stää önj Norwegen.  Jü stää heet 73 776 inboogere (2016). Dåt as iinj foon e hoodstääse foon e Troms og Finnmark Prowins.

## Forwiisen

* Partnerstää Zagreb
* Tromsø kommun
Sandnes

**Sandnes** as en stää önj Norwegen. Jü stää heet 74 964  inboogere (2016).

## Forwiisen

* Sandnes kommun
Longyearbyen

**Longyearbyen** as en stää önj Norwegen (Svalbard).  Jü stää heet 2 043 inboogere (2013).

## Forwiisen
Letlun

**Letlun**, amtelk **Republiik faan Letlun** (üüb Letisk: *Latvija*  [ˈlatvija] an *Latvijas Republika*) as en lun uun nuurduast faan Europa.  Uun a nuurd leit Eestlun,  uun a uast Ruslun, uun a süüduast Witjruslun, uun a süüd Liitauen an uun a waast at Uastsia.  At lun hee 1.893.223 lidj. At hoodsteed faan't lun as Riga. 

## Geografii

### Steeden
Dön tjiin gratst steeden an uk *republiik steeden* (*republikas pilsētas*) uun't lun san:

### Indialing faan Ferwalting
Letlun hee seeks statistisk regiuunen (wat ei indialing faan ferwalting san), an sant 2021 tjiin *[[republiik steeden]]* an 35 gemeenden.

Dön 35 gemeenden san:

## Histoore

 
Iar wiar at lun uun tau regiuunen onerdiald: Liiflun, wat a nuurduast faan't lun faan't nü (an uk at süüddial faan't Eestlun faan nü) hed an Kurlun, wat a süüdwaast faan't lun faan nü hed. Uun't 13. juarhunert wurd dön tau regiuunen faan de Swäärtbrelerorden, wat lääder dial faan de Tjiisk Orden üüs de *Liifluns Orden* wurd, uun föl kriiger nimen. 1561 wurd a orden sekularisiaret an Liiflun an Kurlun wurd dial faan Liitauen.

1621 wurd Liiflun (saner det süüduast dial, Letgalen, wat üüs det *Inflanty* Prowins tup mä Kurlun dial faan Poolen-Liitauen bleew) wurd dial faan Sweeden. Liiflun wurd 1721 dial faan det Rüs Keiserrik. Inflanty wurd uun det iarst dialing faan Poolen 1772 an Kurlun uun det traad dialing faan Poolen 1795 uk dialen faan det Rüs Keiserrik.

At lun wurd uun de Iarst Wäältkrich faan 1915 faan Tjiisklun besaat. Det süüddial faan Liiflun an Kurlun slood jo 1918 tup, am at Republiik Letlun wurden. A poliitiker Kārlis Ulmanis en wichtig persuun uun't politiik faan't republiik uun detheer tidj. 17. Jüüne 1940 wurd at lun faan't Sowjetunioon besaatet. Faan 1941 tu 1944-1945 wurd at lun faan Tjiisklun besaatet. Do wurd at lun üüs det Letisk SSR weler dial faan't Sowjetunioon. Letlun wurd 1991 weler suwereen.

## Luke uk diar
* Kreiser faan Letlun bit 2021

## Kwelen
Rumeenien

**Rumeenien** [ruˈmɛ:ni̯ən] (üüb Rumeensk: *România*  [romɨˈnia] ) as en stoot uun at grensrüm twesken at maden an a süüduast faan Euroopa.  Uun a süüd leit Bulgaarien, uun a waast lei Serbien an Ungarn, uun a nuurd an a uast Ukraine an Moldaawien an uun a uast leit uk at Suartsia.  At lun hee 21.698.181 lidj.  At hoodsteed as Bukarest.

## Geografii

At lun dialt grensen mä fiiw lunen. Det lingst grens (681 km) wurt mä Moldaawien an det kurtst (448 km) mä Ungarn diald. At lun dialt uk en 649 km lung grens mä Ukraine, en 631 km lung mä Bulgaarien an en 546 km lung mä Serbien.

Dön Karpaaten stun twesken a nuurdwaast an süüduast faan't lun. De Donau Struum maaget at grens tu Bulgaarien an leept troch a uast faan't lun iin uun't Suartsia.

Rumeenien hee aacht histoorisk regiuunen:
# Banat, mä Serbien diald.
# Böökenlun (*Bucovina*), mä't Ukraine diald.
# Dobrudscha (*Dobrogea*), mä Bulgaarien diald.
# Kreischlun (*Crișana*)
# Maramuresch (*Maramureș*)
# Moldau (*Moldova*), mä Moldaawien an't Ukraine diald.
# Sööwenborger (*Transilvania*)
# Walachei, wat iin uun Munteenien (*Muntenia*) an Olteenien (*Oltenia*) diald as.

### Steeden
Dön tjiin gratst steeden uun Rumeenien san:

### Iindialing faan Ferwalting
Rumeenien as uun ian-an-fiartig kreiser (üüb Rumeens: *județe*, iantaal *județ*) an’t steed Bukarest onerdiald.

## Befölkring
### Kultüür
;Komponisten
* George Enescu (1881-1955)

## Histoore
A neimuuds rumeensk stoot enstäänt 1859 troch at ferianigung faan a fürstentuumen Moldau an Walachei. Alexandru Ioan Cuza wurd Janewoore 1859 tu a fürst faan't Moldau an letjet wegen lääder, 24. Janewoore, tu a fürst faan't Walachei woolet. 24. Deetsember 1861 wurd dön dau fürstentuumen üüs Rumeenien ian fürstentuum. Alexandru wurd 23. Febrewoore 1866 störtet an Karl von Hohenzollern-Sigmaringen tu de nei fürsten neemd. Uun de Rüs-Osmaans Krich (1877–1878) streed Rumeenien mä Rüslun jin det Osmaans Rik an diarefter wurd uun't kongres uun Berliin at suwereniteet faan't lun uunkäänd. 26. Marts 1881 wurd at lun en köningrik. Uun de Iarst Wäältkrich streed at lun jin Uasterrik-Ungarn, Tjiisklun an Bulgaarien. Efter a krich fing at lun Transilwaanien faan Ungarn an Besaraabien faan Rüslun.

## Luke uk diar
* Rumeensk spriik

## Kwelen
Boliiwien

**Boliiwien** as en lun uun Süüd-Ameerikoo. Uun't nuurd an uast leit Brasiilien, uun't süüduast Paraguay, uun't süüd Argentiinien, uun't süüdwaast Chiile an uun't nuurdwaast Peruu. At lun hää 11.365.333 lidj (2024). At hoodstääd faan't lun as Sucre, at regiarang sat oober uun La Paz.

## Geografii
### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

### Indialang faan Ferwaltang
Boliiwien hää njügen departmenten:

## Kwelen


## Luke uk diar
Hamborig

**Hamborig** as en bundeslun an steed uun a nuurd faan Tjiisklun. Det hee 1.852.478 lidj (2020).

## Geografii
### Indialing faan Ferwalting

At steed hee sööwen besirken:

## Kwelen
Francis Beaufort

Sir **Francis Beaufort**, ütjspreegen [boˈfort], (* 7. Mei 1774 uun Navan, County Meath, uun Irlun; † 17. Detsember 1857 uun Hove, Sussex, Ingelun) wiar hüdrograaf faan a ingelsk admiraliteet. Diar wiar hi tustendag för a best siakoorden faan jü tidj. Leederhen wurd det bekäänd Beaufort-tabel efter ham näämd. 

## Histoore faan't Beaufort-tabel
Det Beaufort-tabel as goorei faan Francis Beaufort apsteld wurden. Det stamt woorskiinelk faan Alexander Dalrymple, di hüdrograaf faan a "East India Company". An Dalrymple hää det faan a winjmalern ufluket.

Sin leewent loong hää Beaufort daibuken auer't weder skrewen. An 1806 skrääw hi diar iin, dat hi faan do uf uun det määcht faan a winj efter en tabel mä 13 straaler beskriiw wul. Det begand mä "luuwen" an hääl ap mä "sturem". 1807 hää hi det tabel widjer ferbeedert, an Beaufort skrääw ap, hün saiel en folskap bi hün winjmäächt dreeg küd. Bi 5 Beaufort kön noch aler saiels stunen bliiw, faan 6 uf uun skal do ian efter't ööder bürgen wurd.

1829 wurd Beaufort hüdrograaf faan a ingelsk admiraliteet, an faan 1838 wurd sin tabel amtelk iinfeerd. Det hed tu jü tidj oober noch nään nööm, an iarst 1906 hää a ingelsk wedersiinst Met Office det tabel tu't iarst tooch üs "Beaufort scale" betiakent.

## Beaufort-tabel<small></small>

## Ferwis efter bütjen

* [Beaufort uun't archiif faan a Royal Society](http://www2.royalsociety.org/DServe/dserve.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqSearch=(Surname='Beaufort')&dsqPos=1) (ingelsk)

## Futnuuten
Ingelun

**Ingelun** as en lun uun Nuurdwaasteuroopa an di gratst dial faan't Ferianagt Könangrik.

## Laag
Tu Ingelun hiart di gratst an süüdelk dial faan't eilun Gratbritannien, uun't nuurden leit Skotlun an uun't waasten Wales.

Trinjam Gratbritannien as weeder: Uun't uasten at Nuurdsia, uun't waasten at Iirsk Sia, uun't süüden di Ingelsk Kanool an uun't Süüdwaasten di Atlantik.

Hoodstääd faan Ingelun, man uk faan't hialer könangrik as London. Uun Ingelun lewe 53 miljuunen minsken, det san 85% faan't hialer könangrik.

## Geografii
### Regiuunen
Ingelun as tu njüügen ferwaltangsregiuunen apdiald, ian diarfaan as Grat London:


# Grat London
# Süüd Uast Ingelun
# Süüd Waast Ingelun
# Waast Madlunen
# Nuurd Waast Ingelun
# Nuurd Uast Ingelun
# Yorkshire an a Humber
# Uast Madlunen
# Uasten faan Ingelun 

### Stääden
Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

## Kwelen


## Luke uk diar

* Angeln (Fulk)
Luksemborag

Wat menst dü?

* Luksemborag, di stoot
* Luksemborag (stääd)
* Prowins Luksemborag uun a Wallonii (Belgien)
Euro/mo

Di **Euro** (tiiken: €; koode: **EUR**) as sunt di 01. Januar 2002 dåt ofisjäl betåålmadel foon jü Eurozone: 18 foon da 27 lasmootstoote fon jü Europäisch Unjoon. 

## Lasmootstoote
Da lasmootlönje foon jü Eurozone önj 2011 san: Ååstenrik, Andorra, Bälgien, Estlönj, Finlönj, Frånkrik, Griichenlönj, Irlönj, Italien, Letlönj, Luxemborj, Malta, da Nederlönje, Portugal, jü Slowakäi, Slowenien, Spanien, Tjüschlönj än Zypern. 

Da lönje Monaco än Montenegro brüke di Euro passiiw. Dåt bedjüset, da ministoote san ai EU-lasmoot, ouers da brüke ofisjäl di Euro.

## Münte än banknuten
Iinj Euro bestoont üt 100 sänte. Et jaft münte foon 1, 2, 5, 10, 20 än 50 sänt. Banknuten jaft et foon 5, 10, 20, 50, 100, 200 än 500 Euro. Åle münte heewe da EU-lönje aw e forsid, aw e äädersid heet ark lönj sin äin bil.

## Weblinks
Bakteerien

A **bakteerien** (*Bacteria*) (Iantaal: bakteerium) san bütj a uurbakteerien an eukarioten ian faan jo trii domeenen uun a biologii, huar ales labenen efter iindiald woort.

Tu bakteerien an uurbakteerien sait'am uk prokarioten. Di ferskeel tu eukariooten as, dat jo nään selkial haa.

## Süstemaatik
Bakteerien wurd tu stamer iindiald.
* Stam
: Famile
:: Slach

* Acidobacteria
* Actinobacteria
: Mycobacteriaceae
:: Mycobacterium leprae (-> Leepra)
:: Mycobacterium tuberculosis (-> Teerin)
* Aquificae
* Armatimonadetes
* Bacteroidetes
* Caldiserica
* Chlamydiae
* Chlorobi
* Chloroflexi
* Chrysiogenetes
* Cyanobacteria ("*blä algen*")
* Deferribacteres
* Deinococcus-Thermus
* Dictyoglomi
* Elusimicrobia
* Fibrobacteres
* Firmicutes
: Listeriaceae
:: Listeerien, *Listeria* (-> Listeriose)
* Fusobacteria
* Gemmatimonadetes
* Ignavibacteriae
* Lentisphaerae
* Nitrospinae
* Nitrospirae
* Planctomycetes
* Proteobacteria
: Enterobacteriaceae
:: *[[Escherichia coli]]* (-> EHEC)
:: *[[Yersinia pestis]]* (-> Pest)
: Vibrionaceae
:: *[[Vibrio cholerae]]* (-> Koolera)
* Rhodothermaeota
* Spirochaetes
* Synergistetis
* Tenericutes
* Thermodesulfobacteria
* Thermotogae
* Verrucomicrobia

## Luke uk diar
Luleå

**Luleå** as en stää önj jü prowins Norrbotten, Sweeden. Jü stää heet 49.123 inboogere (2020). Dåt as e hoodstää foon jü Luleå Komuun.

## Forwiisen

* Luleå kommun
Escherichia coli

**Escherichia coli** (kurt **E. coli**, am sait uk *kooli-bakteerium*) as en bakteerium an komt uun a siarem faan minsken an diarten föör. Hat hiart tu at famile faan a Enterobacteriaceae (greks „enteron“: siarem). Di nööm hää't 1919 füngen efter di wedenskapsmaan Theodor Escherich, di't fünjen hää.

## Bedüüdang
Enkelt onerslacher faan *E. coli* maage a minsken kraank. Diartu hiar:
* EHEC (enterohämorrhagische *E. coli*)
: Uun a somer 2011 san föl minsken uun Nuurdsjiisklun faan EHEC kraank wurden an flooken san stürwen.
* EPEC (enteropathogene *E. coli*)
* ETEC (enterotoxische *E. coli*)
* EIEC (enteroinvasive *E. coli*)
* EAEC (enteroaggregative *E. coli*)
* DAEC (diffus adhärente *E. coli*)

## Luke uk diar

## Kwelen
Prokarioten

**Prokarioten** (Prokarya, Prokaryota) san laben organismen mä selen, oober saner selkial.

At labenen uun a biologii woort uun trii domeenen iindiald. Tu a Prokarioten hiar jo tau domeenen faan a Bakteerien (Bacteria) an a Uurbakteerien (Archaea).

Det traad domeen san a eukarioten, diar hiar a diarten, plaanten an swaampen tu.

## Luke uk diar
Uurbakteerien

A **uurbakteerien** (Archaea) san ian faan trii domeenen uun a biologii, huar at labenen uun iindiald woort. Tuup mä a bakteerien hiar's tu a prokarioten. Ööders üs a eukarioten haa's uk selen, oober nään selkial.

## Iindialang
; DPANN skööl
: stam Nanoarchaeota
: + kandidooten: Aenigmarcheota&nbsp;– Diapherotrites&nbsp;– Micrarchaeota&nbsp;– Nanohaloarchaeota&nbsp;– Pacearchaeota&nbsp;– Parvarchaeota&nbsp;– Woesearchaeota
; stam Euryarchaeota
: klasen: Archaeoglobi&nbsp;– Hadesarchaea&nbsp;– Halobacteria&nbsp;– Methanobacteria&nbsp;– Methanococci&nbsp;– Methanomicrobia&nbsp;– Methanopyri&nbsp;– Thermococci&nbsp;– Thermoplasmata&nbsp;– ünseeker Euryarchaeota
; TACK skööl
: stamer: Crenarchaeota&nbsp;– Thaumarchaeota
: + kandidoot: Korarchaeota
; ünseeker Archaea
: kandidooten: DUSEL4 skööl&nbsp;– NAG2 skööl&nbsp;– Bathyarchaeota&nbsp;– Geoarchaeota&nbsp;– Lokiarchaeota&nbsp;– Thorarchaeota

## Luke uk diar

## Ferwisang efter bütjen
* Bacterological Code (Revision 1990)
* NCBI Taxonomy
* Bacterio.net
* Microbial Genome Database
* European Nucleotide Archive
Wiiren

**Wiiren** (Iantaal: at (a?) *wiirus*) san letj partiikler, diar laben selen uungrip an jo uun uungreben selen fermuare. Saner frääm selen kön jo ei auerlewe, diaram wurd jo miast ei tu't labenen tääld uun a biologii.
Wiiren grip selen faan eukarioten uun, det san plaanten, diarten an swaampen. Oober uk prokarioten wurd uungreben, det san bakteerien an uurbakteerien.
Wiiren auerdreeg en DNA of RNA tu det sel an feranre sodenang det natüürelk program faan det sel.

## Süstemaatik
### efter ICTV
Ordern: Bunyavirales – Caudovirales – Herpesvirales – Ligamenvirales – Mononegavirales – Nidovirales – Ortervirales – Picornavirales – Reovirales – Tymovirales

Familin saner order: 

	

Sköölen saner famile:

### efter Baltimore
* I dsDNA
* II ssDNA
* III dsRNA
* IV ssRNA(+)
* V ssRNA(-)
* VI ssRNA(RT)
* VII dsDNA(RT)

## Ferwisang efter bütjen
Sel

En **sel** (lat. *cellula* = letj koomer) as det grünjlaag faan ales labenen. Enkelt leewent bestäänt man ütj ian sel. Miast san oober muar selen ferbünjen, huarbi arke enkelt sel en aanj apgoow hää. Di minsk hää 220 onerskiaselk selen, diar alian ei auerlewe kön.
Selen san miast tesken 1 an 30 mikromeeter grat, ai-selen kön oober uk 7 cm grat wurd. Uk bi a minsken as det ai-sel mä 110 bit 140 mikromeetern det gratst.

## Luke uk diar

* DNA