open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Céline Dion

**Céline Dion**, è ji i ɖò azǎn agban gɔ́ ɔ (30) xwejisun 1968 tɔn gbè, ɖò Québec, nyí hansinɔ nyɔnnu Kanadatò tɔn ɖokpo. 

É nyí vi gudogudo tɔn ɖò xwédo vǐ wǒ-ɛnɛ tɔn mɛ. Aziza tɔn tunfla tloloo ɖò tokpɔn e mɛ é jɔ ɖè é, bɛsin xwe 1981 kpo han tɔn *Ce n’tait que un rêve* (Dlɔ̌ ɖé kpowun wɛ) kpo,.

## Gbɛzan tɔn

## Han tɔn

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Hanjítɔ
Akpaxwé:Hànsinɔ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1968 tɔn mɛ
Québec

**Québec,** kabi **Kebɛk**, toxo nukunɖeji  dokpo wɛ bo ɖo xweyixɔwaji Kanadatò do Amɛlika gbeji. Tokpɔnla tɔn ɖaxó ɔ wɛ nyí Montréal. Gbè e è nɔ dó ɖò Québec é wɛ nyí Flanségbe. 

## Tan Québec tɔn

## Dogbo tɔn lɛ

## Tokpɔnlavi tɔn lɛ

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Toxo Kanada tɔn lɛ
Paris

**Paris** nyi toxo nukunɖeji  Flansétò tɔn. E má ɖó tokpɔnla ko mɛ, bɔ é xwe aza nu tokpɔn Île-de-France tɔn. Tokpɔn e sɛkpɔ é lɛ é wɛ nyí Haut-de-Seine, Seine-Saint-Denis kpo Val de Marne kpo. 

## Tan Paris tɔn

## Dogbo tɔn lɛ

## Tokpɔnlavi tɔn lɛ

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Toxo Flanseto tɔn
ZE:A

**ZE:A** (Hangul: 제국의 아이들), e nɔ lɛ́ nyí **Children Of Empire** ɔ́, nyí sunvívívíví ɖé ɖò South Korea tɔn ɖé, bɔ è ɖó mɛ ayi 9 bɔ é nyí sunví Star Empire Entertainment tɔn.

Akpaxwé:Nǔxogbɛta
Akpaxwé:Hanjigbɛtá
Vladimir Poutine

**Vladimir Vladimirovitch Poutine**, è jì i ɖò kɔnyasun  azǎn  tɛnwe gɔ́ (7) gbe  ɖo xwe 1952 tɔn gbè ɖò Leningrad (Saint-Pétersbourg), nyí toxóɖɔtɔ́, togan Russitò tɔn.

Sín xwè 1999 tɔn mɛ wɛ  é nyí mɛ taji ɖò acɛkpikpa Russitò tɔn mɛ, bo ɖyɔɖyɔ  acɛkpikpa sín gǎn (1999-2000 kpo 2008-2012 kpo). E nyí togǎn nú Russitò sín 1999 jɛ 2000, bo nɔ ɖò azɔ̌ tɔn bǐ mɛ xwè 2000 jɛ 2008. E lɛvɔ lɛkɔ wa gan-sinkpo-ji sin 2012.

## Sɔmi sɔmi tɔn

## Gbɛzán tɔn

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1952 tɔn mɛ
Agboku Aga

Agboku Aga ɔ, slata wɛ bo ɖo tokpɔnlavi wegɔ tokpɔnla Xɔgbonu tɔn mɛ ɖo tokpɔn Wemɛ tɔn mɛ ɖo Bénɛ

## Ayi e jì é ɖěè
Agboku ɔ ɖo Xɔgbonu do tokpɔnlavi wegɔ tɔn ɔ mɛ

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Ɖò kɛnsisɔ hwenu 2013 ɔ e xa gbɛtɔ 8864 (sunnu 425̌1 kpodo nyɔnu 4613 kpan). Hɛnnu 2100 wɛ ɖo Agboku

## Tan tɔn
Agboku Aga nyi slata ɖo tokpɔnlavi wegɔ ɖo azan 6ɔ xwejisun xwe 2015 tɔn.

## Nyikɔ

## Fi nukunɖeji tɔn lɛ

## Dodo tɔn
Hounsouko

**Hounsouko** ɔ, kɔ ɖokpo ɖé wɛ bo ɖò tokpɔnlavivi 4gɔ́ ɔ mɛ ɖò tokpɔn Porto-Novo tɔn mɛ ɖò tokpɔnlavi wemɛ (Ouémé ) sín ayǐkúngban jí ɖò Benɛɛ sín zǎnzǎnhweji.
## TAN TƆN
Hounsouko huzu kɔmɛ 4gɔ́ ɔ ɖò tokpɔnlavi xɔgbonu tɔn mɛ ɖò sɛ́n 2015-01 tɔn e è ɖetɔ́n ɖò azǎn 6gɔ́ ɔ Kɔnyásun 2015 tɔn gbè é gudo, bo ɖyɔ sɛ́n 2013-05gɔ́ ɔ, ee kúnkplá tutoblonunu ɔ é, bo lɛ́ gɔ́ na. kpodo azɔwiwa acɛkpikpa sin gbɛta lɛ tɔn kpo ɖo Benɛɛtò mɛ.
## TÒVÍ TƆN LƐ
Ɖo xwe 2013 mɛ ɔ, gbɛtɔ lɛ kpodo xwe lɛ kpo sin mɛxixa e INSAE bló ɔ, mɛ 3 508 wɛ nɔ nɔ Hounsouko.
Jlado

**Jlado** nyi sla ɖokpo ɖò tokpolavi atɔɔngɔɔ Tokpɔnla xɔgbonu tɔn mɛ.

## TOVI LƐ
Gbɔn azɔwiwa Axɔsuxwé ee nɔ kpe nukun do xixa tovi lɛ tɔn wu ɔ (INSAE) Jlado sin tovi lɛɛ blo  gbɛtɔ 2707 ɖo xwé 2013 ɔ mɛ.
Accron-Gogankomey

**Accron-Gogankomey** ɔ, slata wɛ bo ɖo tokpɔnlavi nukɔntɔn mɛ, ɖo tokpɔnla Xɔgbonu tɔn mɛ  ɖo tokpɔn wemɛ tɔn mɛ.

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e wlǎn nú

## Fi nukunɖeji tɔn lɛ wlǎn nú

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Slata
Dowa Dédomɛ

**Dɔwa Deɖomè** nyi sla ɖokpo ɖo Tokpɔnlavi atɔɔngɔ ɔ Xɔgbonu tɔn mɛ b'ɛ jijɔn tokpɔn Wemɛ tɔn ɔ mɛ ɖo tofɔligbé hwétɔnwaji Benɛɛ to ɔ mɛ.

Akpaxwé:Slata
Avakpa Kpodji

**Avakpa Kpodji** alŏ “‘Avakpa Kpoji ”' nyi slaà ɖokpo nǔ tokpɔnlavi atɔn gɔ (3e)  tokpɔnla Xɔgbonu ɖo tokpɔn Wemɛ tɔn mɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Avakpa Kpoji ɖo  Xɔgbonu do tokpɔnlavi atɔn gɔ (3e) mɛ. E huzu slaà ɖò tokpɔnlavi atɔn gɔɔ tokpɔnla Xɔgbonu tɔn mɛ ɖò sɛ́n 2015-01 e è ɖetɔ́n ɖò azǎn ayizin gɔ́ xwejisun 2015 tɔn gudo, bo ɖyɔ bo lɛ́ gɔ́ nú sɛ́n 2013-05gɔ́ ɔ e è ɖetɔ́n ɖò azǎn ko-nunkun- tɛnwe-gɔ́ ɔ nunxwasun xwè 2013 tɔn gbè é, . 

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e

## Fi nukunɖeji tɔn lɛ

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Slaata Benɛɛto tɔn lɛ
Akpaxwé:Slata
Zèbou Aga

**Zèbou Aga** nyi slaà ɖokpo nǔ tokpɔnlavi atɔngɔ ɔ Xɔgbonu tɔn ɖo tokpɔn Wemɛ tɔn mɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Zèbou Aga ɖo  Xɔgbonu do tokpɔnlavi atɔn gɔ (3e) mɛ. E lɛ́zun slàa do sɛ̀nxwĭ jí ɖo azan ayizin (6) xwejisùn léxwé 2015 tɔn mɛ é, .

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad) e nɔ̀n kpé nunkún tovixixa wǔ é lɛn xɔta 201 nǔ gbɛtɔ 778  ɖo Foun-Foun Gbègo do léxwé 2013.

## Fi nukunɖeji tɔn lɛ

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Slaata Benɛɛto tɔn lɛ
Akpaxwé:Slata
Adovie

**Adovie** nyi gletoxo ɖokpo nǔ Ajara 1 nú tokpɔnla Ajara ɖo tokpɔn Wemɛ tɔn mɛ ɖo Benɛ. 

## Ayi e jì é ɖěè
Adovie ɖo  Ajara do tokpɔnlavi  Ajara 1  mɛ. E lɛ́zun gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizin (6) xwejisùn léxwé 2015 tɔn mɛ e ɖěè mɛ e

## Fi nukunɖeji tɔ lɛ

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Gletoxo Benɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Gletoxo
Gbɔjɛ

**Gbɔjɛ** alo **Gbodjè** nyi gletoxo ɖokpo nǔ Avagboji nú tokpɔnla Agégé ɖo tokpɔn Wemɛ tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Gbɔjɛ ɖo Agégé do tokpɔnlavi Avagboji mɛ. E lɛ́zun gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizin (6) xwejisùn léxwé 2015 tɔn mɛ é,.

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad) e nɔ̀n kpé nunkún tovixixa wǔ é lɛn xɔta 119 nǔ gbɛtɔ 536 ɖo Gbɔjɛ do léxwé 2013.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Gletoxo Benɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Gletoxo
Lokokukumɛ

**Lokokukumɛ** nyi slaà ɖokpo nǔ Agblangandan nú tokpɔnla Sɛmɛ-Kpoji ɖo tokpɔn Wemɛ tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Lokokukumɛ ɖo  Sɛmɛ-Kpoji do tokpɔnlavi Agblangandan  tɔn mɛ. E lɛ́zun slaa do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizin (6) xwejisùn léxwé 2015 tɔn mɛ é,.

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀n kpé nunkún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 2 668 nǔ gbɛtɔ 11 070   ɖo Lokokukumɛ do léxwé 2013.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Slaata Benɛɛto tɔn lɛ
Akpaxwé:Slata
Akaradɛ

**Akaradɛ** nyi gletoxo ɖokpo nǔ Alejo bo ɖò tokpɔnla Basila tɔn mɛ ɖo tokpɔn Dɔnga tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Akaradɛ ɖo Basila ɖò tokpɔnlavi Alejo tɔn mɛ. E nyi gletoxo ɖo sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizɛn gɔ (6ɔ) xwejisùn léxwé 2015 tɔn,.

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀ kpé nukún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 368 nǔ gbɛtɔ 3 258  ɖo Akaradɛ ɖo léxwé 2013.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Gletoxo Benɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Gletoxo
Hɔnvié (Tɔri-Bosito)

**Hɔnvié** nyi gletoxo ɖokpo nǔ Tɔri-Bosito nú tokpɔnla Tɔri-Bosito ɖo tokpɔn Altantique tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Hɔnvié ɖo Tɔri-Bosito do tokpɔnlavi Tɔri-Bosito  tɔn mɛ. E lɛ́zun gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizin (6) xwejisùn léxwé 2015 tɔn mɛ é,. 

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀n kpé nunkún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 344 nǔ gbɛtɔ 1 729 ɖo Hɔnvié do léxwé 2013****.

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Gletoxo Benɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Gletoxo
Igbere

**Igbere** nyi gletoxo ɖokpo nǔ Manigri nú tokpɔnla Basila ɖo tokpɔn Dɔnga tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Igbere ɖo Basila do tokpɔnlavi Manigri tɔn mɛ. E lɛ́ nyi gletoxo ɖo sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizɛn (6ɔ) xwejisùn léxwé le 2015 tɔn mɛ é,. 

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀ kpé nukún tovixixa wǔ, é lɛn xɔta 706 nǔ gbɛtɔ 4 287  ɖo Igbere do léxwé lé 2013.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Gletoxo Benɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Gletoxo
Manigri Oke

**Manigri Oke Igboélé** nyi slaà ɖokpo nǔ Manigri nú tokpɔnla Basila ɖo tokpɔn Dɔnga tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Manigri Oke Igboélé ɖo Basila do tokpɔnlavi Manigri tɔn mɛ. E lɛ́ nyi slata do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizin (6) xwejisùn léxwé 2015 tɔn mɛ é,. 

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀n kpé nunkún tovixixa wǔ, é lɛn xɔta  1 601 nǔ gbɛtɔ 12 529 ɖo Manigri Oke Igboélé ɛ do léxwé 2013.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Gletoxo Benɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Gletoxo
Sɛmɛ-Kpoji (tokpɔnlavi)

**Sɛmɛ-Kpoji** ɔ nyi tokpɔnlavi ɖokpo ɖo Benɛɛto mɛ bo nyi tokpɔnlavi nu tokpɔnla Sɛmɛ-Kpoji tɔn ɖo tokpɔn Wemɛ tɔn mɛ .

## Tovi tɔn lɛ
Kɛnsisɔ sin nuwiwa è azɔxwe «INSAE» tɔn blo ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ, gbɛtɔ 23 636  wɛ ɖo tokpɔnlavi Sɛmɛ-Kpoji tɔn mɛ,. 

## Slaá tɔn lɛ
Tokpɔnlavi Sɛmɛ-Kpoji tɔn ɔ ɖó slaá ayzin (06). Yě ɖyé:  Agɔngo, Okun-Sɛmɛ, Poji-Agé, Poji-Agé Gbago, Poji-Missérété kpodo Sɛmɛ-Poji kpo. 

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Tokpɔnlavi
Dogɛ (Doguè)

**Dogɛ (Doguè)** ɔ nyi gletoxo ɖokpo nú tokpɔnla Basila tɔn ɖo tokpɔn Dɔnga tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Dogɛ ɖo tokpɔnlavi Basila tɔn mɛ. E nyi gletoxo ɖo sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizɛn gɔ (6ɔ) xwejisùn léxwé 2015 tɔn,. 

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀n kpé nunkún tovixixa wǔ, é lɛn xɔta 627 nǔ gbɛtɔ 4 539 ɖo Doguè do léxwé 2013.

## Dodo tɔn
Abato

**Abato** nyi gletoxo ɖokpo nǔ Ajowun nú tokpɔnla Ajowun ɖo tokpɔn Wemɛ tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Abato ɖo Ajowun mɛ. E lɛ́ nyi gletoxo ɖo sɛ́nxwĭ jí sin azan ayizɛn (6ɔ) xwejisùn léxwé lé 2015 tɔn mɛ é,.

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀ kpé nukún tovíxixa wǔ é, lɛn xɔta 152 nǔ gbɛtɔ 676 ɖo Abato ɖo léxwé lé 2013.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Gletoxo Benɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Gletoxo
Ganto

**Ganto** ɔ, slata wɛ bo ɖo tokpɔnlavi nukɔntɔn Xɔgbonu tɔn tɔn mɛ, ɖo tokpɔn wemɛ tɔn mɛ.

## Ayi e jì é ɖěè

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e

## Fi nukunɖeji tɔn lɛ

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Slaata Benɛɛto tɔn lɛ
Asake

**Ahmed Ololade Rhodes**, e ji ɖo azan watɔn gɔ́ alunsun xwe 1992 tɔn ɖo Lagos. É nyi hansinɔ, hanwlantɔ Afrobeats tɔn kpo ɖo Awɔnlin.

## Gbɛzan tɔn
È jì Ahmed Ololade ɖò azǎn watɔn gɔ́ alunsun xwe 1995 tɔn gbè ɖò Lagos. É kplɔ́n nǔ dó manahɛn boblo ji ɖò wemaxɔmɛ Ðaxó *Obafemi-Awolowo* tɔn ɖò Ile-Ifɛ, ɖò Osun bo yi kunɖewema kplonyijinun-alavɔ tɔn, Licence (ɖò flanségbé mɛ),.

## Han tɔn lɛ

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Hànsinɔ
Hwinsa

**Hwinsa** nyi gletoxo ɖokpo nǔ Akpadanu ɖo tokpɔnla Ajowun ɖo tokpɔn Wemɛ tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Hwinsa ɖo Akpadanu do Ajowun. E huzu gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizɛn (6) xwejisùn léxwé 2015 tɔn mɛ é,.

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀ kpé nukún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 408 nǔ gbɛtɔ 1 953 ɖo Hwinsa do léxwé 2013.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Gletoxo Benɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Gletoxo
Houenoussou

**Houenoussou** ɔ, sláta Benɛɛto tɔn lɛ ɖokpo wɛ bo ɖo tokpɔnlavi w'atɔngɔ ɔ Kutɔnu tɔn mɛ ɖo tokpɔn Xulɛnu tɔn mɛ.

## Slatavi tɔn lɛ

## Tovi tɔn lɛ

Akpaxwé:Toxo Benɛɛto tɔn lɛ
Koɖe Age

**Koɖe Agé** nyi gletoxo ɖokpo nǔ Koɖe nú tokpɔnla Ajowun ɖo tokpɔn Wemɛ tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Koɖe Agé ɖo Koɖe do Ajowun. E lɛ́zun gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizin (6) xwejisùn léxwé 2015 tɔn mɛ é,.

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀n kpé nunkún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 162 nǔ gbɛtɔ 936 ɖo Koɖe Agé do léxwé 2013.

## Dodo tɔn
Abogomɛ

**Abogomɛ** nyi slaà ɖokpo nǔ Akpro-Misérété nú tokpɔnla Akpro-Misérété  ɖo tokpɔn Wemɛ tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Abogomɛ ɖo Akpro-Misérété do Wemɛ. E lɛ́ nyi gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizɛn (6ɔ) xwejisùn léxwé lé 2015 tɔn mɛ é,.

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀ kpé nukún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 1549  nǔ gbɛtɔ 8150 ɖo Abogomɛ do léxwé le 2013.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Slaata Benɛɛto tɔn lɛ
Akpaxwé:Slata
Kiliti

**Kiliti** nyi gletoxo ɖokpo nǔ Katagɔn nú tokpɔnla Akpro-Misérété  ɖo tokpɔn Wemɛ tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Kiliti ɖo tokpɔnlavi Katagɔn mɛ ɖo tokpɔnla Akpro-Misérété tɔn mɛ do Wemɛ. E lɛ́zun gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizin (6) xwejisùn léxwé 2015 tɔn mɛ é,.

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
## Dodo tɔn

Akpaxwé:Gletoxo Benɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Gletoxo
Avlanku (tokpɔnlavi)

**Avlanku** nyi tokpɔnlávì ɖo tokpɔnla Avlanku tɔn mɛ bo ɖo tokpɔn Wemɛ tɔn mɛ ɖo afɔgokɔ Benɛ tɔn.

## Ayi è jì é ɖěè
Tokpɔnlavi Avlanku tɔn ɔ ɖo tokpɔnla Avlanku tɔn mɛ. E  ɖò gletoxo wo  : Alawa, Avaligbo, Dangboji, Gbegodo, Xwedadakɔmɛ, Houézè, Houndomè-Aligo, Kogbomè, Latchè-Houèzounmè kpodo Sɛjɛ kpo. 

## Jɔhɔn è nɔ nyi do ji tɔn è

## Atín e ɖo ayi nɛ ɔ ji e

## Hwenuxo tɔn

## Gbɛtɔ e ɖemɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀n kpé nunkún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 4374 nǔ gbɛtɔ 20 326 ɖo Avlanku tɔn mɛ do léxwé 2013.

## Akwɛzikan tɔn

## Gbɛtɔ nukúnɖéjí tɔn lɛ
## Dodo tɔn

Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Kuti

**Kuti**  nyi  tokpɔnlávì ɖo tokpɔnla Avlanku tɔn mɛ bo ɖo tokpɔn Wemɛ tɔn mɛ ɖo afɔgokɔ Benɛ tɔn.

## Ayi è jì é ɖěè
Tokpɔnlavi Kuti tɔn ɔ nyi tokpɔnlavi ɖokpo ɖo tokpɔnlavi tɛnwe (7) ě ɖo tokpɔnla Avlanku tɔn mɛ bò ɖò gletoxo woo (10). Yè  ɖie :

Afomajɛ-Kada, 

Gbagla-Ganfan, 

Gbagla-Koké, 

Gbohungbo,

Flonu, Kuti-Logɔn,

Kuti-Karo, 

Kuti-Yénawa,

Loko-Davɛ 

kpodo Tokpo kpo.

## Jɔhɔn è nɔ nyi do ji tɔn è

## Atín e ɖo ayi nɛ ɔ ji e

## Hwenuxo tɔn
## Hwenuxo tɔn

## Gbɛtɔ e ɖemɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀ kpé nǔkún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 3 738 nǔ gbɛtɔ 18 312 ɖo tokpɔnlavi Kuti tɔn mɛ ɖo léxwé 2013.

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Tokpɔnla Benɛɛ tɔn lɛ
Agnangnan

**Agnangnan** nyi slata ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Húnli tɔn ɖo Agbomɛ ɖo tokpɔn Zu tɔn mɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Agnangnan ɖo tokpɔnlavitokpɔnlavi Hunli tɔn ɖo Agbomɛ ɖo tokpɔn Zu tɔn mɛ.. E lɛ́zun gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizin (6) xwejisùn léxwé 2015 tɔn mɛ é,.

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀n kpé nunkún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 804 nǔ gbɛtɔ 3 694 ɖo Agnangnan tɔn mɛ do léxwé 2013.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Slata
Akpaxwé:Slaata Benɛɛto tɔn lɛ
Hwɛzunmɛ̀( Houèzounmey)

Hwɛzunmɛ̀ ( Houèzounmey)ɔ, slata wɛ bo ɖo tokpɔnlavi nukɔntɔn mɛ, ɖo tokpɔnla Xɔgbonu tɔn mɛ  ɖo tokpɔn wemɛ  tɔn mɛ.

## Ayi e jì é ɖěè

## Dodo tɔn
Lokossa

**Lokossa** nyi gletoxo ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Aganmalɔmɛ nú tokpɔnla Kpɔmasɛ ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Lokossa ɖo tokpɔnlavi Aganmalɔmɛ tɔn mɛ ɖo Atlantique. E lɛ́zun gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizin (6) xwejisùn léxwé 2015 tɔn mɛ é   .

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀n kpé nunkún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 112 nǔ gbɛtɔ 522 ɖo Lokossa tɔn mɛ do léxwé 2013

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Gletoxo Benɛ tɔn lɛ
Sado (gletoxo)

**Sado** nyi gletoxo ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Sado tɔn ɖo tokpɔnla Avlanku tɔn mɛ ɖo tokpɔn Wemɛ tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Gletoxo Sado tɔn ɖo tokpɔnlavi Sado ton mɛ ɖo tokpɔnla Avlanku tɔn mɛ ɖo Wemɛ. E nyi gletoxo ɖo sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizɛn gɔ (6ɔ) xwejisùn léxwé 2015 tɔn,.

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Azɔxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀ kpé nǔkún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 228 nǔ gbɛtɔ 1 049  ɖo Gletoxo Sado tɔn mɛ do léxwé 2013.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Gletoxo Benɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Gletoxo
Bonu (tokpɔnlavi)

**Bonu** lɛ́ nyi tokpɔnlaví ɖokpò nú tokpɔnla Bonu tɔ̀n ɖo tòkpɔn Wemɛ tɔn ɔ mɛ ɖo Benɛɛto mɛ.

## Tovi tɔn lɛ
Kɛnsisɔ sin nuwiwa è azɔxwe «INSAE» tɔn blo ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ, gbɛtɔ 12 061 wɛ ɖo tokpɔnlavi Bonu tɔn mɛ.

## Gletòxò tɔn lɛ
Gletoxo tɛnɛ (9) wɛ ɖo tokpɔnlavi Bonu tɔn ɔ mɛ. Yé ɖyé:  Agbonan, Acabita, Ayogo, Azɔngbosa, Bonu-Centre, Lokosa, Webosu, Sotinkanmɛ kpodo Tovoh kpo.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Tokpɔnlavi
Abeokuta (Bonu)

**Abeokuta** nyi gletoxo ɖokpo nǔ Hunvigɛ nú tokpɔnla Bonu ɖo tokpɔn Wemɛ tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Abeokuta ɖo tokpɔnlavi Hunvigɛ mɛ ɖo tokpɔnla Bonu tɔn mɛ do Wemɛ. E lɛ́ nyi gletoxo do sɛ́nxwĭ jí sin azan ayizɛn (6ɔ) xwejisùn léxwé lé 2015 tɔn mɛ é,.

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀ kpé nukún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 201 nǔ gbɛtɔ 1 071 ɖo Abeokuta tɔn mɛ do léxwé le 2013.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Gletoxo Benɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Gletoxo
Dangbo (tokpɔnlavi)

**[[w:Dangbo|Dangbo]]** lɛ́ nyi tokpɔnlavi ɖe bo ɖo tokpɔnla Dangbo tɔn mɛ ɖo tokpɔn Wemɛ tɔn ɔ mɛ ɖo Benɛɛto mɛ.

## Dogbo tɔn lɛ

## Tovi tɔn lɛ
Kɛnsisɔ sin nuwiwa è azɔxwe «INSAE» tɔn blo ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ, gbɛtɔ 12 838 wɛ ɖo tokpɔnlavi Dɛkɛn tɔn mɛ. Xwédo 2678, sunnu 6 193  kpodo nyɔnu  6 645 kpo.

## Gletoxo tɔn lɛ
Gletoxo tɛnwe wɛ ɖo tokpɔnlavi Dangbo tɔn ɔ mɛ. Yé ɖyé:  Dangbo, Dangbo Hɔnmɛ, Dogla, Dokomɛ, Ké, Mɔnotokpa kpodo Tovɛ kpo. 

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Dangbo (gletoxo)

**[[w:Dangbo|Dangbo]]** lɛ́ nyi gletoxo ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Dangbo nú tokpɔnla Dangbo ɖo tokpɔn Wemɛ tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Gletoxo Dangbo ɖo tokpɔnlavi Dangbo tɔn mɛ ɖo Wemɛ. E lɛ́zun gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizin (6) xwejisùn léxwé 2015 tɔn mɛ é,.

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀n kpé nunkún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 1264 nǔ gbɛtɔ 6 033  ɖo Gletoxo Dangbo tɔn mɛ do léxwé 2013.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Gletoxo Benɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Gletoxo
Akiza ( Gletoxo)

**Akiza** ɔ, gletoxo ɖokpo wɛ bo ɖo tokpɔnlavi akiza tɔn mɛ ɖò  tokpɔnla  Zogbodomɛ tɔn mɛ, ɖo tokpɔn Zu tɔn mɛ.

## Ayi e jì é ɖěè

## Gbɛtɔ e ɖ'emɛ lɛ e

## Fi nukunɖeji tɔn lɛ

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Gletoxo Benɛ tɔn lɛ
Davido

**Davido Adedeji Adeleke**, e ji ɖo azǎn ko-nunkùn-ɖokpo-gɔ́ (21) abɔxwisùn léxwé 1992 tɔn ɖo Amɛlikatò mɛ. É nyi hanwlantɔ, hansinɔ Afropop tɔn bo nyi Amɛlikavi-Awɔnlinu,. Xójlawema New African lɛn Davido dò gbɛtɔ kanwe-ko (100) nunkunɖeji Aflika tɔn lɛ mɛ ɖò léxwé 2019. 

## Gbɛzan tɔn
È jì Davido ɖò Atlanta ɖò Amɛlikatò mɛ, bɔ é sù ɖò Lagos ɖò Awɔnlintò mɛ. Tɔ́ tɔn Adedeji Adeleke nyí ajɔ̌watɔ́ ɖaxó ɖokpo bɔ nɔ tɔn Vero Adeleke nyí mɛ̌si kplɔnyiji-alavɔ tɔn. E wɛ nyí ví atɔ́ɔ́n gɔɔ bo nyí tɔ́ tɔn sín vǐ sunnu wegɔ ɔ.

E bɛ hanjiji ɖò han-gbɛ̌ta KB International tɔn mɛ. Davido bɛ wema kplɔ́n kplɔ́n dó ajɔ̌wiwa ji ɖò Wemaxɔmɛ Ðaxó Oakwood ɖò Amɛlikatò mɛ cobo jódó bo jɛ nùxixo (beats) ji. E tunfla gbɛji hwenu e e ɖe *dami duro* tɔn ɖo léxwé 2012 e.

## Han tɔn lɛ
Ðo azǎn ko-nunkùn-atɔ́ɔ́n gɔɔ(25) zofinkplɔsùn 2013 tɔn mɛ ɔ́, Davido ɖe han Gobe tɔn ɖò Shizzi gɔn ɖo Aflikatò Tɔfɔligbe. É sɔ han énɛn ɔ ɖò han woon ɖagbe Premium Times tɔn lɛ mɛ ɖò 2013.

Han tɔn Skelewu, é é ɖé tɔ́n ɖò azǎn watɔn (13) gɔ́ɔ avuvɔsun léxwé 2013 tɔn gbè é, nyi han atɔ́ɔ́n gɔɔ ɖagbe Premium Times  tɔn ɖò 2013.

Han tɔn *If*, é é ɖé tɔ́n ɖò azǎn fɔtɔn-nunkun-we (17) gɔ́ɔ zofinkplɔsun léxwé 2017 tɔn gbè é ɖo Tekno gɔn é, nyi  nuxixo *Pop* sín han ɖagbe tewungbejù ɖaho ɖò Headies 2018 tɔn xwenu.

Han tɔn *Fall*, é é ɖé tɔ́n ɖò azǎn we (02) gɔ́ɔ ayidosun léxwé 2017 tɔn gbè é, Azɔ̌xwé nǔxixo Aflikatò Tɔfɔligbe tɔn sɔ́ ɛɛ ɖò han Platine lɛ mɛ. E ɖò han kanwe-koo (100) Shazam tɔn ji nu gbɛ ɔ bi, bo lɛ́ nyi han woo gɔɔ ɖò Shazam jí ɖò New-York ɖò alunsun 2019 tɔn mɛ. Ðò woosun 2018 tɔn mɛ ɔ, yɛwun-kpɔ́nyi-dowù han ɔ tɔn hu livi kanwe-ko (100 millions), bo huzu  yɛwun-kpɔ́nyi-dowù taji hansinɔ Awɔnlinu tɔn ɖò YouTube jí. Han tɔn kpodò agbanxwɛ tɔn lɛɛ kpò dyé: 

## Dodo tɔn
Vɛkpa

VƐKPA nyi slata dokpo do tokpɔnla hɔgbonù tɔn mɛ.

   [Ayi e jì e děé]

       Vɛkpa nyi slata nú tokpɔnlavi nukɔntɔn tokpɔnla  hɔgbonù tɔn tɔn mɛ do tokpɔnla ueme 
tɔn mɛ  do Bɛnɛɛ yíkúngban ji.[1]

  

    [Gbɛtɔ e de mɛ e]
   

       Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀n kpé nunkún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 325 nǔ gbɛtɔ 1231 ɖo vɛkpa   do xwé 2013.[2] 

     [Dodo tɔn ]
 
   1. ↑Vêkpa, 1er-Arrondissement, Porto-Novo, Ouémé, Benin - ToutBenin

   2.↑INSAE, « INSTITUT NATIONAL DE LA STATISTIQUE ET DE L’ANALYSE ECONOMIQUE (INSAE) », 2016,‎ février 2016 (lire en ligne [archive])
Kpatinmɛ(Kpatimè)

**Kpatinmɛ (Kpatimè)** ɔ, gletoxo wɛ bo ɖo tokpɔnlavi Adanhɔnjigɔn tɔn mɛ ɖo tokpɔnla Agbannyizun tɔn mɛ ɖo Zu tokpɔn ɔ mɛ ɖo Bénɛ tomɛ

## Ayi e jì é ɖěè
Kpatinmɛ ɔ ɖo tokpɔnla Agbannyizun tɔn mɛ do tokpɔnlavi Adanhɔnjigɔn tɔn ɔ mɛ. E nyi gletoxo ɖokpo ɖo atɔɔn (5) è ɖo tokpɔnlavi Adanhɔnjigɔn tɔn ɔ mɛ e.

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Ɖò kɛnsisɔ hwenu 2013 ɔ e xa gbɛtɔ 796 (sunnu 388 kpodo nyɔnu 408) bɔ hɛnnu 173 wɛ ɖo Kpatinmɛ sin gletoxo ɔ mɛ.

## Tan tɔn

## Nyikɔ

## Fi nukunɖeji tɔn lɛ

## Dodo tɔn
Awo

**Awo** nyi gletoxo ɖokpo nǔ Penessoulou nú tokpɔnla Basila ɖo tokpɔn Dɔnga tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Awo ɖo Basila do tokpɔnlavi Penessoulou tɔn mɛ. E lɛ́zun gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizin (6) xwejisùn léxwé 2015 tɔn mɛ é,.

Akpaxwé:Gletoxo Benɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Gletoxo
Olushegun Bakari

**Olushegun Adjadi Bakari** nyí ajɔ̌watɔ́ kpo toxóɖɔtɔ́ Benɛɛto tɔn ɖokpo. E nyi  gǎnhɔnyitɔ nu tito é kan to mǐtɔn kpodo to ɖevo lɛ kpo tɔn e sin azan ayizɛn gɔ (06ɔ) ayidosun léxwé 2023 tɔn.

## Gbɛ tɔn
È ji Olushegun Adjadi Bakari ɖò Pointe Noire ɖò Kɔngotò mɛ. Amɔ mɛjitɔ tɔn lɛ nyi benɛɛvi. Mɛɖaxó ɔ yí wemaxɔmɛ ɖò Lille ɖò Flansétò mɛ bò yi kúnnuɖewema Master tɔn ɖo nulinlɛn (Mathématiques) mɛ.

E wazɔ ɖo akwɛsɛxwetɛn (banki) liji nu akwɛsɛxwetɛn "Société Générale" cobɔ wa byɔ azɔwaxwe BMW Franseto ɔ tɔn. É lɛvɔ wa nyi gǎn ɖo  azɔ̌xwé M Auto.

Togán Faure Gnassingbé sɔ́ ɛ wěɖexámɛtɔ́ tɔn ɖò Togo ɖò azan kwatɔɔn nǔkún ɛnɛ gɔ (29ɔ) lidòsun 2021.

Togán Patrice Talon sɔ́ ɛ gǎnhɔnyitɔ wěɖexámɛtɔ́ tɔn ɖò lidosun xwe 2023 tɔn cobo wá zé gǎnhɔnyitɔ nu tito é kan to mǐtɔn kpodo to ɖevo lɛ kpan e tɔn sin azan ayizɛn gɔ (06ɔ) ayidosun léxwé 2023 tɔn.

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Ganhɔnyitɔ Benɛɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Faure Gnassingbé

**Faure Gnassingbé**, jɔ ɖo azǎn ayizin gɔ (06) é ɖo ayidosún xwè 1966 tɔn mɛ ɖo Afagnan, nyí toxoɖɔtɔ, togan Togo tɔn sin xwè 2005 tɔn mɛ. 

Xwɛ ɔ, e nyi  togan hwenu klewun tɔn  (sín  azan  tɛnwe gɔ (07) jɛ ko-nunkun atɔ́ɔ́n (25) zofinkplɔsún 2005), enɛ gudo ɔ, è sɔ́ togan ɛ azɔn ɛnɛ ( xwè 2005, 2010, 2015 kpodo 2020 kpo). 

É jɛ tɔ́ tɔn Gnassingbé Eyadéma tɛnmɛ, é é nyí togán sín xwè 1967 kaka jɛ kú tɔn jí ɖò xwè 2005 mɛ.

## Gbɛzan tɔn
Ee tɔ́ tɔn Gnassingbé Eyadema kú ɖò azǎn atɔ́ɔ́ngɔ́ (05) ɔ zofinkplɔsun xwè 2005 tɔn gbè é, kpodo alɔgɔ́ sɔja lɛ tɔ́n kpo ɔ́, Faure Gnassingbé huzu togán.

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1966 tɔn mɛ
Akpaxwé:Togán Togoto tɔn
Jewelry

**Jewelry** (Korean: 쥬얼리) nyí sunnycore tɔn nyɔ̌nu ɖé sín hwlɛnkpɔn ɖé bɔ Star Empire Entertainment bló ɖò xwè 2001 mɛ. Wǒ bú shì yī gè xué jiā hěn shòu dào (zhě méi yǒu 2 rén) de shì, tā zài 2015 nián bù zhù zhù de zhùyì zhùyì de zhùjiān, tāmen bú shì Baby V.O.X.

Akpaxwé:Nǔxogbɛta
Akpaxwé:Hanjigbɛtá
François (yɛhwenɔxɔsu)

**Jorge Mario Bergoglio,** b'ɛ jì ì ɖò azǎn  17gɔ wǒsùn xwe 1936 ɖò Buenos Aires, Argentine bo kú ɖò azǎn 21gɔ́ ɔ Kɔnyásun 2025 tɔn gbè, nyi yɛhwenɔxɔsu papa 266gɔ ɔ Igléjà Katolíki Hlɔma tɔ̀n ɖò nyikɔ **François** sín acɛ mɛ  bɛ̌sín  xwè 2013 tɔn mɛ.

E  nyi pápa nukɔntɔn e ma nyi Elɔpu nu ǎ sin pápa Syrie tɔn Grégoire III  hwenu e. É lɛ́ nyí pápa nukɔntɔn Amɛlika vi, bo lɛvɔ nyi pàpa nukɔntɔn é nyi François é.

## Gbɛtɔn
É ji Jorge Mario Bergoglio ɖò xwè 1937 ɖò Flores sin xá mɛ ɖò Buenos Aires. Tɔ́ tɔn‚ Mario José Bergoglio ɔ‚ gosin Italitò mɛ bo wa sa xwe ɖo Argentine to mɛ. Nɔ tɔn Regina María Sivori ɔ, e è jì ɖò Argentine e lɔlɔ mɔ́ sin mɛjitɔ́ lɛ gosin Italitò mɛ. 
## Ɖiɖé tɔn ɖé lɛ

Wékpo:Pope Francis at an Argentine seminary where he studied for the priesthood in the 1950s.webp
Wékpo:Bergoglio Misa Conmemoracion Beagle cropped.jpg
Wékpo:Kirchner Bergoglio.jpg|Pápa François kpo Togán  Cristina Fernández de Kirchner ɖò
Wékpo:Pope Francis in March 2013.jpg
Wékpo:Pope Francis and President Joko Widodo Portrait.jpg|Pápa François kpo Togán Joko Widodo kpo ɖò 2024.
Wékpo:Pope Francis Apostolic Journey to Iraq - Hall of the Presidential Palace in Baghdad - 5 March 2021 05.jpg
Wékpo:Franciscus kotel.jpg
Wékpo:Vladimir Putin with Franciscus (2015-06-10) 4.jpg|Pápa François kpo Togán Vladimir Poutine kpo ɖò 2015.


## Dodo tɔn
Akpaxwé:Sinsɛngan lɛ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1936 tɔn mɛ
Zògbɛ́n nukún atɔ̀n nɔ

**Zògbɛ́n nukún atɔ̀n nɔ** bɔ e nɔ lɛ́ ylɔ́ ɖɔ̀ alità zogbɛ́n lobɔ yovo flànsegbemɛ ɔ,e nɔ ylɔ́ ɖɔ feux tricolors ɔ́, wɛ nyí nǔ e nɔ zɔ́n bɔ alijí gbígbɔ̀n nɔ̀ bɔ̀kùn nú alizɔntɔ́ lɛ, mɔ̌to lɛ kpo afɔzɔntɔ́ lɛ kpo tɛntin é
Kouaro Yves Chabi

**Kouaro Yves Chabi** (19 nuxwasun 1973 – 20 zofinkplɔsun 2025) nyi toxóɖɔtɔ́ Benɛɛto tɔn bo lɛ́ nyí gǎnhɔnyitɔ ɖò acɛkpikpa Patrice Talon tɔ mɛ sin nuxwasun léxwé 2021 gbè.

## Gbɛzán tɔn
È ji Mɛɖaho Yves ɖò azǎn fɔtɔ nunkun ɛnɛn (19) gɔ́ nuxwásun 1973 tɔn gbè ɖò tokpɔnla Tangiéta ɖò Atakola sín tokpɔn mɛ.

Ðò xwè 1998 tɔn mɛ ɔ, é yí kúnnuɖewema kplonyijina-lavɔ tɔn Maîtrise ɖò sɛ́nzɔ́ liji ɖò Kplɔnyiji alavɔtɛn Agbomɛ kanɖofi tɔn.

É yi wemaxɔmɛ  ɖò  Québec ɖò Canada, bo lɛvɔ yí kúnnuɖewema ɖò wemaxɔmɛ ɖaxó West Virginia tɔn ɖò États-Unis ɖò 2007.

É nyi wěgbójínɔtɔ́ ɖò Hwɛɖɔxɔsa Kandi tɔn sín alunsun jɛ xwejusun 1999 tɔn gbè. Ðò azan ko-nunkun-atɔn gɔ (23) nuxwasun léxwé 2021 gbè ɔ, togan Patrice Talon sɔ́ ganhɔnyitɔ.

É kú nu alitawoví ɖo  azǎn ko (20) gɔ́ ɔ zofinkplɔsun léxwé 2025 tɔn gbè.

## Dodo
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1973 tɔn mɛ
Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Ganhɔnyitɔ Benɛɛ tɔn lɛ
Gnassingbé Eyadéma

**Gnassingbé Eyadéma ɔ,** è jì ì ɖò azǎn 26ɔ wǒsùn xwe 1935 ɖò Pya, ɖò Togo bɔ é kú ɖò azǎn 5ɔ zofinkplɔ́sùn xwe 2005 tɔ̀n mɛ ɖò jɔmɛhun é jlo na kplá ɛ yì  Izlayɛli tomɛ nǔ  é na kpé nukún dó nukún tɔn lɛ wǔ ɖò dotóoxwé ɔ. E nyi Sɔja, toxóɖɔtɔ hwɛ, cobo wa ɖu togan nu xwe gban atɔ́ɔ́n (35).

## Gbɛzan tɔn
Étienne Eyadéma Gnassingbé e é nɔ lɛ ylɔ ɖɔ Gnassingbé Eyadémaɔ, è jì ì ɖò azǎn 26ɔ wǒsùn xwe 1935 ɖò Pya totaligbe Togo tɔn. Gbagbɔnɔ "Protestant" wɛ n'î. Tɔ́ tɔn nɔ nyí Gnassingbé bɔ nɔ tɔn nɔ nyi N’Danida. 

Hwenuxo ɔ́ ɖɔ tɔ́ tɔn kú hwenu é ɖò vǔ e, ɖo é ɖɔ jlɛ xá sɔja acɛkpikpa yovo lɛ tɔn bɔ ye xo kaka b'ɛ ku.

Ee tɔ́ tɔn kú gudo é ɔ, é bɛ wemaxɔmɛ wɛnɖagbe Protestant tɔn ɖò Pya.

## Ɖoɖo tɔn
Akpaxwé:Togán Togoto tɔn
Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Togoto tɔn
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1935 tɔn mɛ
Akpaxwé:Kú ɖò xwè 2005 tɔn mɛ
Mariama Bâ

**Mariama Bâ ɔ**,  e ji i ɖo azan 17 gɔ lidosun  xwè 1929 ɖo Dakar bɔ é kú ɖò toxo ɖokpo ɔ mɛ ɖo azan 17 avuvɔsun 1981 mɛ. Nyɔnu wema wlantɔ wɛ. É gosin xwédo Malɛnu lɛ tɔn e ɖò akɔta Lébous tɔn é mɛ. Ðò nuwlanwlan tɔn lɛ mɛ ɔ, é yi gbe nú vogbingbɔn e ɖò sunnu lɛ kpo nyɔnu lɛ kpo tɛntin ɖó Aflika gbeji lɛ e a.  

## Gbɛzán tɔn
È jì Mariama Bâ ɖò Dakar, Senegaltò mɛ ɖò 17gɔ lidosun xwè 1929.Tɔ́ tɔn nyí Amadou Bâ, axɔ́suzɔ́watɔ́ bo  wa lɛ́ nyí ganhɔ́nynitɔ́ Lanmɛ na nɔ ganji tɔn ɖò Sénégal e ko jɛ éɖée sí é ɖé mɛ.

Ee nɔ tɔn kú gudo é ɔ, tɔ́gbó tɔn lɛ wɛ kplɔ́n ɛ ɖò Malɛnu lɛ mɛ. 

Ee wli alɔ gudo  éɔ, Mariama Bâ  jɛhun dó nyɔnu lɛ jí dó gbɛ̌ta gègě mɛ. Ðò taji ɔ, é jɛhun nu nyɔnu lɛ sín wemaxɔmɛ u. É nɔ na xóɖiɖɔ lɛ bɔ é nɔ wlan nu dó gbɛzán nyɔnu lɛ tɔn jí, tawun ɔ, mɛ ɖěɖee sín gbɛ̀ ma ɖó nǔɖe ǎ lɛ é. E kú nú kansɛ́ɛzɔn.

## Nu e é wlan lɛ e

* 1979: *Une si longue lettre* é ɖetɔ́n ɖo  *Nouvelles éditions africaines glwɛ* ɖo Dakar..

* 1982*: Un chant écarlate*.*.*

## Dodo tɔn
Annie Ernaux

**Annie Ernaux,** b'ɛ ji i ɖò azǎn nukɔntɔn (1) zosun xwè 1940 ɖo Lillebonne (Flansétò mɛ). Mɛsi nukplɔnmɛtɔ́, wema wlantɔ́ flansétovi ɖokpo wɛ n'î. E ɖu ajɔ Nobel  wema lɛ tɔn ɖò xwè 2022 tɔn.

## Gbɛzán tɔn
È jì Annie Thérèse Blanche Duchesne ɖò azǎn nukɔntɔn gɔ́ gbe (1) zoosun xwè 1940 gbè ɖò  Lillebonne, Flansétò mɛ.

É sǔ ɖò Yvetot, bɔ mɛjitɔ́ tɔn lɛ dò é wemaxɔmɛ mɛɖesunɔ tɔn ɖyɔvǐ  lɛ tɔn, lycée Jeanne-d'Arc. Annie din nu baki ɖò 1959 ɖò Caen bo yi kplɔ́nyiji-na-lavɔ  ɖò wemaxɔmɛ ɖaxó Rouen tɔn kpo Bordeaux tɔn kpo.

Najinɔ ɔ̌ huzu mɛ̌si e ɖó kúnnuɖewema é, bɔ enɛ gudo ɔ, é wa nyi mɛ̌si  ɖò 1971.

Ðò 1964 ɔ, é da Philippe Ernaux. Ye ji vǐ sunnu wè: Éric (è jì ɖò 1964) kpo Davidi (è jì ɖò 1968).  Amɔ yé klán ɖò xwè 1981 gbè. 

## Nu e é wlan lɛ e
Annie Ernaux ɖe wema tɔn nukɔntɔn *Les armoires vides* tɔn ɖó 1974, we gɔ́ *Ce qu'ils disent ou rien* ɖó 2008.

## Dodo tɔn
Fatou Diome

**Fatou Diome** ɔ, e jǐ ɖè ɖò Niodor ɖò Senegaltò mɛ ɖo 1968, nyi nyɔnu nuwlantɔ. Ěe e wlan hwenuxo ée xota tɔn nyi *Nú e jlo to ɔ bi* (*La préférence nationale*) *ɖò 2001,* *Adɔgo Atlantiki tɔn* (Le ventre de l'Atlantique) e ɖɔxó do akwɛ Afrika gbejí gosin bo yi yovo Flansétò tomɛ ɔ xɔ e wu ɔ zɔn bɔ e mɔ nu jɛ wu tɔn ɖo gbɛ ɔ bi mɛ. 

## Gbɛ tɔn
vignette|gauche|Niodor, fi é e ji ɖe. Fatou Diome ɔ, é jǐ ɖo 1968 ɖò Niodor ɖo ayikungban kpɛvi ɖo tɔ tɛntin é e nɔ ylɔɖɔ Guior e ɖo tɔkplenu'tɛn Saloum tɔn mɛ e ɖo toxo (Sèrères) ɖo afɔgokɔ Sénégal tɔn sin hweyixɔ waji,.           

Nyɔnuvi jɔgbesɛ tɔn wɛ n'î, bɔ mama tɔn Aminata kpo dagbo tɔn kpo ée nyi ɖɔnyitɔ́ e wɛ hɛn ɛ. Nyìkɔ tɔn ɔ gosin sine Saloum mɛ, fyé Diome lɛ nyi (Niominka) ɖěè. 

Nu gbɔnvo nu hɛndo sin nuwiwa lɛ ɔ, é nɔ zɔn xa sunnu lɛ mayi wazɔ xa nyɔnu gbɛtɔn lɛ ɖo nuɖuɖu ɖíɖá kpo xwegbe'zɔ kpan mɛ. E yi azɔ mɛ bo kplɔn fransegbe.

É gosin gletoxo tɔn mɛ bo yi gbɛ kan do wema kplɔnkplɔn tɔn wu ɖo toxo hun nukun Sénégal tɔn mɛ. É nɔ ɖo azɔ tɛnmɛ tɛnmɛ wa wɛ sin hwenu é ɖò xwe 14 ɔ bo nɔ do su axɔ do kplɔn wema na. 

Fatou Diome wa yi (Lycée) M'bour tɔn bo ka nɔ wa ahannutɛn'azɔ ɖo Gambie tomɛ. É wayi blo kplɔnyiji'alavɔ ɖo Dakar toxo mɛ. Hwe nɛ nu ɔ, é wa mɛsi fransegbe kplɔnmɛtɔ'zɔ, ma lin gbeɖe ɖɔ mi na yi to gudo. Hwenu é ɖò xwe 22ɔ, yovo Franse ɖokpo wa wazɔ ɖo Sénégal bo yi wan n'î bo dɛɛ bo kplɛɛ yi Franse tomɛ ɖò toxo Strasbourg tɔn mɛ ɖo 1994. 

Asu tɔn hɛnnu'mɛ gbɛ wan n'î, bɔ e gbɔ bo gbɛ asu xwe wè gudo bo wa jɛ fulu mɛ. Bo na do gan ɔ, é wa xwegbe'zɔ nu xwe ayizɛn bo do kpenukun do wema kplɔnkplɔn tɔn wu.

## Azɔwiwa gbɛ tɔn
É Fatou Diome kplɔn wema kpe ɔ, e wa mɛsi nukplɔnmɛntɔ'zɔ ɖo kplɔnyiji'alavɔ Strasbourg tɔn, Marc-Bloch Strasbourg tɔn kpodo Karlsruhe Janma (Allenagne) to ɔ kpan.

É wa yi wuntun Mɛsi kplɔnyiji'alavɔ tɔn "honoris causa" tɔn ɖo kplɔnyiji'alavɔ Liège toxo ɔ tɔn ɖò 2017. 

É wlan nú gěgé. Bo ɖe wema "La préférence nationale"; "Le ventre de l'Atlantique" ; "Inassouvies, nos vies" ɖo 2008 ; "Celles qui attendent" 2010 ; "Impossible de grandir" 2013. Ɖo 2019 ɔ, é yi "ajɔ nuwlanwlan ɖo Fransegbe mɛ tɔn" kpo wema tɔn "Les veuileurs de Sangomar" ee ɖɔ xo do Coumba, ɖyɔvǐ ěe asu ku jo do yɔyɔ ɔ wu e. É ɖɔ xo do ku, wanyiyi kpo jlokoko kpo wu. Ɖo 2021 ɔ, e gbɛ kan do nuwlanwlan'zɔ tɔn wu.

## Nú e sin tɛnmɛ e nɔ sɔ lɛ e

## Nú e wlan lɛɛ

## Nú wa do kpɔ xa mɛ tɔn lɛ

## Nuwlanwlan gbɛ tɔn

## Dodo tɔn
Rebecca Cheptegei

**Rebecca Cheptegei** nyi wezunkantɔ́ Uganda tɔn, bɔ è jì i ɖò azǎn 22ɔ́ zofinkplɔsun xwè 1991 tɔn ɖò dogbó Kenyàtò kpodò Ugandatò tɔn kpo ji. Asú tɔn xóxó, hu i ɖò azǎn atɔ́ɔ́ngɔ́ (5ɔ) zǒsùn  2024 tɔn gbè ɖò tokpɔnla Eldoret tɔn mɛ.

É wɛ ɖò ɖudeji nu  wezun kínkán ɖò só jí  wa do nuwiwa mɛ, ɖò  xwè 2022,  bo lɛ́vɔ ɖu ajɔ kpatágan nɔ () ɖò mɛtlu 5 000 mɛ ɖò 2011 sín ayihun e è nɔ ylɔ ɖɔ *Military World Summer Games* é hwenu.

## Gbɛtɔn
Rebecca jɔ waa gbɛ ɖò azǎn 22ɔ́ zofinkplɔsun xwè 1991 tɔn ɖò dogbó Kenyàtò kpodò Ugandatò tɔn kpo ji. 

É nyí vǐ Agnes kpo Joseph Cheptegei kpo tɔn, bo nyi vǐ wegɔ ɔ ɖò vǐ 13 mɛ.

É sù xá xwéndo tɔn ɖò Bukwa lɛ gɔ́n, fí e xwédo tɔn gosin é. Enɛ gudo ɔ, é xɔ xwé ɖo Chepkum.

É ji vǐ wè nu asú tɔn xóxó Simon Ayeko bo lɛ́ tɔ́n xá Dickson Ndiema Marangach.

## Dodo

Akpaxwé:Wezunkantɔ lɛ
Glɛnsíngbè

**Glɛnsingbe** ɔ gbe ɖe wɛ bɔ yovo Glɛnsin dò. É lɛ nyi gbe b'ɛ nɔ do Afrika to gégé mɛ

## Tan tɔn

## To e nɔ dò lɛ e

## Mɛ na bi e nɔ dò e
Paul Kagame

**Paul Kagame** ɔ, togan Rwandato ɔ tɔn wɛ ɖo mɛwi gbeji. E ji i ɖo azǎn ko nukun atɔn (23) gɔ, kɔnyasùn xwe 1957 tɔn mɛ ɖo Ruhango ɖo Rwandatò mɛ.

## Gbɛ tɔn

## Togan nyìnyì tɔn

Akpaxwé:Togán Rwandato tɔn Akpaxwé:Togán lɛ Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1957 tɔn mɛ
Asi

**Asi** ɔ, nyɔnu e yi gbe bo wli alɔ xa sunnu, ee na ylɔ ɖɔ asu tɔn e wɛ.

## Tinmɛ tɔn
Nyɔnu e wli alɔ xa mɛ e wɛ, e nɔ ylɔ ɖɔ asi.

Akpaxwé:Hɛnnu
Asu

**Asu** ɔ, súnnù e yi gbe bo wli alɔ xa nyɔ̌nù, ee na ylɔ ɖɔ asi tɔn e wɛ.

## Tinmɛ tɔn
Sunnu e wli alɔ xa mɛ e wɛ, e nɔ ylɔ ɖɔ asu.

Akpaxwé:Hɛnnu
Mathieu Nyaligo Fuseni

**Mathieu Gnanligo Fiusseni (Nyaligo Fuseni)** ɔ, e jǐ ɖo azan 13ɔ woosun xwe 1986  tɔn ɖò Xɔgbonu b'ɛ nyi lɔnyiji-lɔnfɔnkan wezun kantɔ Benɛ tɔn, bo nyi afɔ-sɔ-ɖo-te-tɔ Benɛ to ɔ tɔn ɖò gbɛ ɔ mɛ ɖò wezun kinkan nujlɛkpo 400 tɔn mɛ.

## Gbɛ tɔn
Mathieu Nyaligo Fuseni ɔ 2005 wɛ è tunwun tawun, ɖò é ɖò ɖuɖéjí ɖò wezun kinkan nujlɛkpo 400 tɔn è e blo ɖo ayihun dida nuwiwa Flankofoni tɔn e. Ɖò 2007 ɔ, é yi ɖuɖéjí wuntun kpatágan nɔ ɖo ayihun dida nuwiwa Afrika tɔn bɔ è ɖenyii nu agbahwlɛ́nhwlɛ́n nuwiwa gbɛ ɔ tɔn. É dogan ɖò lɔnyiji-lɔnfɔnkan'zɔ wiwa tɔn mɛ bo lɛ yi nukɔn ɖeji ɖo 2008 ɖo ayihun dida nuwiwa Afrika tɔn. Ɖo ayihun dida nuwiwa Flankofoni tɔn ɔ 2009 tɔn ɔ, é nyi mɛ wegɔ ɔ bɔ Eric Milazar to ɖò tɔ tɛntin Maurice tɔn ɔ jɛ nukun n'î. Mathieu Nyaligo Fuseni lɛ dogan tawun ɖò ayihun dida nuwiwa Afrika tɔn 2012 tɔn ě Isaac Makwala ɖo ɖuɖéjí ɖě bo jɛ nukɔn nú Oscar Pistorius e. É lɛ yi agbahwlɛ́nhwlɛ́n ɖevo ɖo 2012 loɔ é ka yi fifonu a

## Lɔnyiji-lɔnfɔnkan gbɛ tɔn

## Ajɔ tɛnmɛ tɛnmɛ ě e do e lɛ è
|2005 |ayihun dida nuwiwa Afrika tɔn |Niamey |bgcolor=gold align="center" |  |46 s 43 |- |2007 |Ayihun dida nuwiwa Afrika tɔn |Alger |bgcolor="cc9966" align="center" |  |45 s 89 |- |2008 |ayihun dida nuwiwa Afrika tɔn |Addis-Abeba |align="center" |  |46 s 19 |- |2009 |ayihun dida nuwiwa Flankofoni tɔn |Beyrouth |bgcolor=silver align"center" |  |46 s 03 |- |2012 |ayihun dida nuwiwa Afrika tɔn |Porto-Novo |align="center" |  |45 s 82 |}

## Fye é gosin è kpodo kplɔn è é yi e kpo

## Azɔwiwa gbɛ tɔn
Fayssal Atchiba

**Fayssal Atchiba(Aciba)** ɔ, Lɔnyiji-lɔnfɔnkan  nu wiwa èe nɔ yɔlɔ ɖɔ "Sprint" wɛ é nɔ blo bo nyi afɔ-sɔ-ɖo-te-tɔ Benɛ to ɔ tɔn ɖò gbɛ ɔ mɛ.

## Gbɛ tɔn

## Lɔnyiji-lɔnfɔnkan gbɛ tɔn
Fayssal Aciba ɔ wezun kinkan lɔnyijilɔnfɔnkan tɔn wɛ é nɔ blo. É nɔ do wezun nujlɛkpo 100 tɔn kpodo 200 tɔn kpan. É yi sika sin ajɔdomɛ ɖo Maroc to mɛ ɖo 2023. Fayssal Aciba nyi afɔ-sɔ-ɖo-te-tɔ Benɛ tɔn ɖo lɔnyijilɔnfɔnkan nuwiwa è e nɔ ylɔɖɔ "Jeux paralympiques d'été" 2024 tɔn ɖo Paris toxo ɔ mɛ ɖo yovo Flansé to ɔ mɛ. Anyumlimli afɔsɔxotɔ wɛ é nyi ɖo bibɛmɛ. È e e sin alɔ tɔn gudo ɔ, Fayssal Aciba wa huzu wezun dotɔ ɖo mɛcyacyan nuwiwa è e e  blo ɖo Benɛ e. É yi lɔnyijilɔnfɔnkan nuwiwa Tokyo tɔn ɖo xwe 2020. É yi ajɔ ɖuɖéjí tɔn atɔn : ɖokpo nyi sika nɔ ɖo wezun kikan nujlɛkpo 200 tɔn mɛ, ɖevo nyi akwɛgan nɔ ɖo wezun kikan nujlɛkpo 100 tɔn mɛ bɔ atɔn gɔ ɔ nyi kpatágan nɔ ɖo linlɔn ɖo gagaji mɛ ɖo kplekple ɖaxo 7ɔ gbɛ ɔ bi tɔn è e nɔ ylɔɖɔ ajɔ ɖaxo "Moulay El Hassan" tɔn e ɖo Marrakech sin toxo ɔ mɛ ɖo 2023

## Ajɔ tɛnmɛ tɛnmɛ ě e do e lɛ è

## Fye é gosin è kpodo kplɔn è é yi e kpo

## Azɔwiwa gbɛ tɔn
Yɛhwexɔ ɖaxo Nɔ mǐtɔn nǔbláwǔkúnúmɛtɔ́ tɔn Kutɔnu tɔn

Yɛhwexɔ ɖaxo Nɔ mǐtɔn nǔbláwǔkúnúmɛtɔ́ tɔn ɔ wɛ nyi Máwú kpetɛn klisanwun katolika lɛ tɔn ɖo toxo kutɔnu hun nukun ɖ'akwɛ lixo Benɛ tɔn. È wɛ nyi yɛhwenɔxwedo ɖaxo fye yɛhwenɔgan ɔ sin azinkpo ɖěè bɔ kp'acɛ nu yɛhwenɔxwedo ɖelɛ bi e. È dowa ɖo xwe 1955 gɔ ɔ mɛ. Lěè è gba gbɔn ɖo xoolo bo ci Máwú kpetɛn klisanwun katolika lɛ tɔn nukɔntɔn lɛ ɖɔhun. E jlo na byɔ xwe ɔ gbe ɔ e nɔ mɔ glegbedo e é tɛ kaloo na bɔ ye ɖo sinmɛ wewe kpo vɔvɔ kpo e. Hɔntogbó ɖaxo we wɛ na ali byɔ xwe ɔ gbe. E na lɛ mɔ gan e è nɔ xo do ylɔ klisanwun lɛ do yɛhwexixa lɛ wu e b'ɛ ɖò taligbe nu glegbedo ɔ

## Yɛ tɛnmɛ tɛnmɛ lɛ



## Dodo tɔn
Akpaxwé:Yɛhwexɔ lɛ
Aklo

vignette|Aklo
**Aklo** ɔ, tɔjihun wɛ, bɔ e nɔ dò. É nɔ ɖiga bo nɔ siso nuvinu ɖeji wayi ɖevo ji. Atinkpo gaga ɖokpo wɛ e nɔ kpa do blo na. E nɔ kun xo tɔn mɛ b'ɛ nɔ siso.

## Fi e ě nɔ zan ɖě lɛ e
E nɔ kun gbɔn xu ji kpo tɔsisa tɛnmɛ tɛnmɛ lɛ kpo mɛ. E nɔ mɔ ɖo Afrika gbeji, Azii gbeji, Oseanii gbeji kpodo Amerika gbejí kpan

## Lěè é nɔ blo gbɔn e

## Aklo tɛnmɛ tɛnmɛ e tíìn lɛ e

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Tɔjihun
Kozɛn

vignette|<center>Kozɛn bloblo</center>
**Kozɛn** ɔ, nuhɛnnu ɖe bo nɔ ci klobotoo bɔ e nɔ sɔ ko do blo na. E nɔ ɖa nuɖuɖu ɖemɛ

## Bloblo tɔn
Bo na blo kozɛn ɔ, mǐ na mɔ kɔ yaya, ko, sin, kpo, avɔvi. E ba ko ɔ wa xwe gbe ɔ, e nɔ sɔ kpo do gba na bɔ e nɔ mɛ́. E nɛ gudo ɔ, e nɔ kɔn sin deji bo nɔ jodo bɔ é nɔ nu sin ganji b'ɛ nɔ nyadewu. É nɔ dɛ ganji, b'ɛ nɔ kan bo nɔ funfun ko yaya do kɔ mɛ bo nɔ sɔnyiji. Bo nɔ nɛɛ nunɔmɛ e na nɔ bo nukpɔn e. E nɔ sɔ avɔ do sinmɛ bo nɔ blo nù e jlo na e na. E nɛ ɔ nunɔmɛ e jɛ xa ɔ kpe bo nu e sɔ gbe ɔ e nɔ xya b'ɛ nɔ xu...

## Ɖiɖa tɔn

## Toxo e mɛ e nɔ blo ɖe ɖo Benɛ e

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Zɛn
Akpɔkpɔ

vignette|Akpɔkpɔ

**Akpɔkpɔ** ɔ, sin kplekple jixwé tɔn é sukpɔ tawun bo nɔ wa na jí hwe tɔnnu e wɛ.  

## Lěè é ɖěè
Lěè akpɔkpɔ ɖé ɖe ɔ nyìkɔ wɛ è nɔ jɛ, lěè é e gblo ada sɔ e mɛ wɛ e nɔ tǔnnywi ɖè. Sin lɛ nɔ gosin kplekple akpɔkpɔ lɛ tɔn e ɖo jɔhɔnmɛ e mɛ. Yě nɔ gɔ nu jɔhɔn flɛflɛ. Nú e sɔ Kpinkpɛn jɔhɔn flɛflɛ ɖokpo tɔn ɔ, lée e hunzo gbɔn e wɛ nɔ ɖexlɛ kpodo hlɔnhlɔn é do e kpan. Nu é hunzo gaɖa gaɖa ɔ sin dɛnjijɛ nɔ sukpɔ. Ɖò  hwenu ɖokpo ɖokpo ɔ, ɖo kanwe ko ji akungban sin akpaxwe è sɛya jixwé ɔ, nɔ gɔ nu akpɔkpɔ kanɖé ko 

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Akpɔkpɔ
Ellen Johnson Sirleaf

**Ellen Johnson Sirleaf**, e è jì ɖò 29gɔ́ ɔ kɔnyásun 1938 tɔn gbè, nyi nyɔnu togan xoxo Libelya to ɔ tɔn wɛ. É wɛ ji tɛnmɛ do nu togan xoxo George Wear.

## Gbɛ tɔn
E è jì ɖò 29gɔ́ ɔ kɔnyásun 1938 tɔn gbè ɖò Monrovia.

## Dodo
Tɔjihun

**Tɔjihun** ɔ, hun wɛ, bɔ e nɔ kun gbɔn tɔ ji.

## Tɔjihun tɛnmɛ tɛnmɛ lɛ
Tɔjihun zo ɖemɛ tɔn ɖe bɔ tɔjihun zo ma ɖemɛ tɔn lɔ mɔ ɖe.

## Zizan tɔn
E nɔ sɔ tɔjihun do bɛ agban na alo bo nɔ bɛ mɛ lɛ yi fi na. Hwehutɔ lɛ nɔ zan tawun bo nɔ ɖɔ yetɔn kpo hwevi lɛ kpo ɖemɛ.

Akpaxwé:Tɔjihun
Privel Hinkati

**Privel Hinkati** ɔ, é jǐ ɖo azan 8ɔ wosun xwe 1988 ɖo Caen yovo Flansé gbeji. Lɔnyiji-lɔnfɔnkan  nu wiwa èe nɔ yɔlɔ ɖɔ *"Aviron"* wɛ é nɔ blo bo nyi afɔ-sɔ-ɖo-te-tɔ Benɛɛ to ɔ tɔn ɖò gbɛ ɔ mɛ.

## Lɔnyiji-lɔnfɔnkan gbɛ tɔn
Privel Hinkati ɔ yi kpatágan sin ajɔ ɖo lɔnyiji-lɔnfɔnkan "Aviron" tɔn Afrika tɔn ɖò lexwele tɔn 2017 ɖo Tunizi (Tunisie) ɖo toxo Tunisu tɔn ɔ mɛ. É lɛ nyi mɛ atɔɔn gɔ è e tɔn ta ɖo lɔnyiji-lɔnfɔnkan "Aviron" tɔn Afrika tɔn ɖò lexwele 2019 ɖò Tunisu bo nyi mɛ nukɔn tɔn ɖo aklo kun gbɔn tɔji sin agbahwlɛ́nhwlɛ́n nuwiwa mɛ ɖò Benɛ. Azɔn we wɛ é yi lɔnyiji-lɔnfɔnkan nuwiwa gbɛ ɔ tɔn è e nɔ ylɔɖɔ "Jeux olympiques" ɖo taji ɔ Tokyo tɔn ɖo 2020

## Azɔwiwa gbɛ tɔn
Privel nyi gan nuxwitixwiti'zɔ tɔn ɖò azɔxwe "MyLegiTech" ɖo toxo "Bretteville-sur-Odon" tɔn mɛ
Angela Aquereburu

**Angela Aquereburu Rabatel**,  ée ji ɖo xwe 1977 ɖo Togo, nyi xojlazɔwatɔ, nuɖetɔ wlantɔ Togo tɔn.  E sɔ́ ɛ gǎn ɖaxó bo nɔ kpé nukún dó Hladio kpo Televiziɔn kpo xwé SRTB, Benɛɛtò to tɔn ɖo xwe 2025 mɛ.

## Yɔkpɔvu mɛ kpo wemaxɔmɛ yiyi kpo
È ji Angela Aquereburu ɖò xwè 1977 mɛ ɖò Togotò mɛ. É bɛ wema kpinkplɔ́n ɖo to tɔn mɛ bó yi fó ɖò Pointe-à-Pitre ɖò Guadeloupe (fí e è jì nɔ tɔn ɖè é) kpò Alpes de Hautes Provinces ɖò ajɔ̌ li ji. Ee é wà azɔ̌ ɖò nǔ e è nɔ zán lɛ é mímá mɛ, bɔ enɛ gudo ɔ, é wà azɔ̌ ɖò gbɛtɔ́ lɛ sín azɔ̌ mɛ gudo é ɔ, é jɛ nǔ e è nɔ sè bo nɔ mɔ lɛ é sín azɔ̌ wà jí xá asú tɔn

## Azɔ̀ tɔn
Ðò azǎn wèwegɔ́ ɔ (12) sun zofinkplɔsun xwè 2025 tɔn gbè ɔ, è sɔ́ ɛ gǎn nú axɔsu-zɔ̌xwé xójlawema kpo televiziɔn kpo  tɔn SRTB.E lɛ́ nyí gǎn nú azɔ̌xwé e nɔ kpé nukún dó televiziɔn tò ɔ tɔn wu é.

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1977 tɔn mɛ
Ayanda Denge

**Ayanda Denge**, é e jǐ ɖo lé xwle 1982 ɔ nyi nyɔnu ma nyi nyɔnu, sunnu sɔ nyɔnu sin awu do, xo lomilomi ɖɔtɔ kpodo hunjɛmɛjitɔ Afɔgokɔ-Afrika to ɔ tɔn. 

E nɔ jɛhun do gbɛtɔ sunnu ma nyi nyɔnu alo nyɔnu na sunnu lɛ ji, mɛ e gan mɛbiba gannu gannu mɛ kpodo nusudo tonyinya kpan ji tɔ. E nyi gan bo xwe azan do gbɛta e nɔ wa azɔ nukplɔnmɛ kpodo hunjɛdo tonyatɔ lɛ kpan ji ɔ. E sɔ jivi ii ɖo azan 24ɔ xwejisun 2019 tɔn ɖo xɔ tɔn ɖèsú mɛ.

## Gbɛ tɔn

### Yɔkpɔvu mɛ tɔn
Ayanda Denge ɔ e jii ɖo 1982, b'ɛ gosin Xhosa lɛ sin togun mɛ, bo ka su ɖò toxo Port Elizabeth tɔn mɛ, ɖo Cap-Oriental ɖo Afɔgokɔ-Afrika to ɔ tɔn.

### Azɔwiwa gbɛ tɔn
Denge bɛ azɔwiwa ɖo toxo Johannesbourg tɔn mɛ. Enɛ ɔ gudo ɔ e wa azɔ ɖo toxo gege mɛ ɖo Afɔgokɔ-Afrika to ɔ tɔn, ɖo taji ɔ Harare, Durban, Cap, Port Elizabeth kpodo Chutes Victoria kpan. E nyi tonyatɔ nu xwe 15.

Denge lɛ nyi nutotɔ  xoɖɔ do tin nu mɛ nu mɛ tɔn nú nu Sisonke Sex Worker Movement (Sisonke) nu xwe wè.

Denge nyi hunjɛdó gbɛtɔ sunnu ma nyi nyɔnu, nyɔnu ma nyi sunnu lɛ ji tɔ. Ɖo azɔwiwa tɔn lɛ mɛ ɖò gbɛta SWEAT mɛ ɔ, Denge sɔnu nu nukplɔnmɛtɔ 50 bɔ ye nyi gbɛvi gbɛ gbɛta enɛ ɔ tɔn bo na wa azɔ do d'alɔ mɛ mɔhun lɛ nu ye na mɔ nu jɛ  "kansɛ,  Sida sin azɔnkwin ɔ kpodo nu e kunkpla acɛ gbɛtɔ tɔn e kan tonyinya'zɔ e lɛ kpan". E lɛ wa azɔ do fɛn likpo nu sida'zɔn ɔ ji ɖo "TB/HIV CARE Association mɛ". E lɛ xokan do acɛ e nyí gbɛtɔ e ɖo sida'zɔn ɔ lɛ tɔn bo lɛ nyi gbɛvi nu SistazHood, gbɛta e nɔ jɛhun do acɛ e nyí gbɛtɔ lɛ bi tɔn bo lanmɛ na nɔ ganji kpodo alɔdo tonyatɔ sin azɔ kpan ji e tɔn ɖo gbɛta SWEAT tɔn mɛ.

Denge ɖo gbɛta SWEAT ɔ nu hwenu e hunnu sin  kplekple Asijiki nu wiwa ɔ nu ɖò avuvɔsun xwe 2015 ɖo toxo Cap tɔn mɛ e. Gbɛta tɛnmɛ tɛnmɛ ě mɛ e gbɔn lɛ ɖie : Sisonke, WLC, SWEAT, kpodo Sonke Gender Justice kpan.

Denge ɔ Daily Vox kan xo byɔ ɛ hwěnu e yi kple ɖaxo gbɛ ɔ bi tɔn e e blo do sida ɔ ɖo 2016 ɖo Durban e.

## Gbɛ tɔn mɛ bi ma mɔ nu jɛ ji
Denge ɔ toxo Cap tɔn mɛ wɛ e nɔ nɔ̀ ɖayǐ, ɖo Afɔgokɔ-Afrika to ɔ tɔn mɛ. E dɔ alikpa kpɛɖé cobo wayi Helen Bowden Nurses Home ɖò Green Point sin toxo mɛ. Ye sɔ ɛ gan ɖo zofinkplɔsun xwe 2019 tɔn.

## Kuku tɔn
Denge ɔ e hwǐ ɖo xɔ tɔn ɖèsú mɛ ɖo azan 24 xwejisun xwe 2019 tɔn. É sɔ jivi ii bo jo e do ɖo kɔmɛ ɖo xɔ tɔn mɛ. Kúnnuɖetɔ lɛ ɖɔ agasa ɖo hɔn ɔ mɛ ɖo kɔxo bɔ gan fi e e ɖe tɔn ɖokpo kpɔn xɔ tɔn mɛ sɛdo g ɔn flɛtɛ linu bo mɔ ɛ ɖo kɔmɛ. E wɛnkan nu zogbɛn bɔ zinflu do. E kpodo mɛ ɖokpo kpo ɖo kpɔ ɖayi, mɛ e nɛ ɔ bu hwenu é hwii e.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1982 tɔn mɛ
Akpaxwé:Kú ɖò xwè 2019 tɔn mɛ
Levo Mathosa

**Lebo Mathosa**, é e jii ɖo azan 16 liyasun xwe 1977 bɔ e ku ɖò azan 23 kɔnyasun xwe 2006 ɔ, nyi hansinɔ totun ɖo Afɔgokɔ-Afrika to ɔ tɔn ɔ, xwe 29 wɛ e ɖo bo ku. Hansinɔ  kwaito wɛ n'î, ganji walɔ nukɔntɔn e tɔn ɖo tohunhunun apartheid gudo e wɛ, ɖo toxo Township tɔn mɛ ɖo Afɔgokɔ-Afrika to ɔ tɔn bo nyi dɔnkple nǔxixo walɔ xoxo tɔn kpodo nuxixo walɔ yɔyɔ kpan to nɛ ɔ tɔn. Lebo Mathosa ɔ, kpo walɔ tɔn kpodo nuwlanwlan tɔn lɛ kpo ɔ, e nɔ mɔ  nyɔnu walɔ tohunhunun apartheid gudo ɖo Afɔgokɔ-Afrika to ɔ tɔn sin wunmɛ ɖemɛ.

## Gbɛ tɔn
Lebo Mathosa ɔ, e jii ɖo azan 16 liyasun xwe 1977 tɔn ɖo Daveyton, toxo kpɛvi e ya do Johannesbourg ɔ mɛ, fye nɔ tɔn Nomvula Magdeline kpodo tɔ tɔn Madimetsha Gerriet Mathosa ɖe hwe nɛ nu ɔ. Ye wa gosin fi nɛ bo yi jɛ Johannesbourg, fie é tɔnjɛ hanjiji totun ɔ ji gbɔn hansinɔ Brenda Fassie, e e nyi yiwan na tawun e. E jɛ hanji ji hwenu é ɖo xwe 7 e ɖo amisa. Ɖo 1994 sin xwe mɛ, hwenu é ɖo xwe 17 ɔ, e jɛ hanji ji xa gbɛta "Boom Shaka" bo nyi hansinɔ tɔnɖeji nu gbɛ ɔ. E nyi hansinɔ nukúnɖéjí ɖo hanjiji walɔ  kwaito, e mɛ sunnu lɛ sukpɔ ɖee.

Xwe atɔɔn gudo ɔ, ɖo 1999 ɔ, e jɛ eɖo ɖo. Han tɔn nukɔn tɔn lɛ sin kplekple nyìkɔ ɔ nɔ nyi *Dream*, bɔ e ɖe tɔn ɖo 2000 ɔ huzu agbanxwɛ sika tɔn ɖo sun ɖokpo mɛ. Ɖo 2001 ɔ, é ɖenyǐ ɖo nuwiwa "South African Music Awards" (SAMA) mɛ ɖo akpaxwe agbanxwɛ ɖagbe "Electronic dance music|dance" nu agbanxwɛ tɔn *Dream* ɔ. Han tɔn *Ntozabantu* ɔ zɔn bɔ e ɖenyǐ hansinɔ ɖagbeissu du même album. Agbanxwɛ tɔn wègɔ ɔ e nyi *Drama Queen* ɔ, tɔn ɖo 2004 ɔ e lɛ ɖenyǐ ɖò South African Music Awards, ɖo akpaxwe agbanxwɛ ɖagbe weɖuɖu tɔn mɛ.

E ɖenyǐ ɖo ajɔdomɛ glɛnzin tɔn MOBO Award tɔn ɖo 2006, ɖo akpaxwe hansinɔ ɖagbe Afrika tɔn. E huzu hansinɔ tɔnɖeji kpo ɖa kɔsinnɔ tɔn kpodo Elle est alors célèbre pour ses cheveux teints en blond awu tɔn e nɔ do bo nɔ jihan na e kpan. E ɖɔ ɖo agbawungba ɖɔ mi ɖo nunɔmɛ sunnu kpo nyɔnu kpo tɔn. E nɔ jihan ɖo fibi ɖo gbɛ ɔ mɛ sin Afɔgokɔ-Afrika to ɔ tɔn. Elle joue sur scène wayi Malɛzi (Malaisie) to ɔ mɛ gbɔn Trafalgar Square, Lɔndlu (Londres), ɖo jijixwezan 85 togan Nelson Mandela tɔn hwenu. E lɛ ji gbɔn toxo Amerika tɔn gege mɛ. Lebo Mathosa ku ɖo alitawovi ɖo xwe tɔn 29ɔ mɛ ɖo toxo Johannesbourg tɔn mɛ ɖo hunkuntɔ tɔn zɛ ali.

## Dodo tɔn
Zanele Muholi

**Zanele Muholi** ɔ, e jǐ ɖo azan 19ɔ liyasun 1972 ɖo Umlazi ɖo Durban toxo mɛ. E nyi gbɛtɔ nukúnɖéjí ɖokpo ɖo Afɔgokɔ-Afrika to ɔ tɔn, bo nɔ wun yɛ do wema ji.  Azɔwiwa tɔn sunnu tɔn xa sunnu nyɔnu tɔn xa nyɔnu linu wɛ e junjɔn ɖo Afɔgokɔ-Afrika to ɔ tɔn mɛ ɖo taji ɔ nunɔmɛ mɛ e nɛ lɛ tɔn kpodo mɛnyinyi yetɔn kpan ɖo to nɛ ɔ mɛ.

## Nusɔdagun yeɖesunɔ tɔn lɛ
2017 : « Zanele Muholi », nusɔdagun tɔn tɔn sin zali xa mɛɖeɖóvo, mɛnyinywi kpodo mɛɖe ɔ ma sɔ ylɔ ɖɔ nuɖe kpan tɔn sin 2006 ɖo Afɔgokɔ-Afrika to ɔ tɔn mɛ, ɖo Stedelijk Museum, Amsterdam sin toxo mɛ ɖo Pays-Bas, sin azan liyasun tɔn wayi jɛ azan 15 kɔnyasun 2017

2023 : « Zanele Muholi ɔ lɛ sɔ nu d'agun  ɖo "Maison européenne de la photographie" ɖo "Paris" toxo mɛ, b'ɛ do. Azan 1ɔ zofinkplɔsun tɔn wayi jɛ azan 21ɔ nuxwasun 2023 tɔn

2023 : « Zanele Muholi », lɛ sɔ nu d'agun ɖo Kunstmuseum Lucerne tɔn ɖo Suisse tomɛ bɛ sin azan 8ɔ ayidosun ton wayi jɛ azan 22ɔ  kɔnyasun xwe 2023 ɔ tɔn 2025 : « Zanele Muholi »,  kple yɛ yɛwunkɔnnyido "Somnyama Ngonyama" tɔn kpodo "Brave Beauties" tɔn bo sɔ d'agun gbɔn mɛnyinyi nyɔnu e nɔ sɔ nunɔmɛ sunnu tɔn lɛ tɔn e gblamɛ ɖo SCAD Museum of Art, ɖo toxo Savannah tɔn mɛ ɖo  Géorgie, Amerika gbeji bɛ sin azan 24 zofinkplɔsun tɔn wayi jɛ azan 6 liyasun 2025 tɔn.

## Nusɔdagun ɖe e blo xa mɛ ɖevo lɛ e
2024 : « Beauté fragile » (Ɖɛkpɛnyunyɔ ganɖemaɖowu), yɛ wli do wema ji kplekple mɛ "Sir Elton John" tɔn kpodo "David Furnish" tɔn kpan gbɔn yɛ 300 mɔ gblamɛ bɔ fotoglafu 140 mɔ sin azɔwiwa bɛ sin 1950 kaka wa hwenu mǐ ɖěè. Yɛ nɛ lɛ ɖɔ xo do hwenuxo yɛwunkɔnnyiwema ji tɔn wu sin 1950 wayi hwenu mǐ ɖěè gbɔn nusisɔ, yɛwlido wema ji, gbɛtɔ nukúnɖéjí lɛ sin yɛ, sunnu'gbaza kpodo yɛwlido wema ji Amerika tɔn lɛ kpan ɖo Victoria and Albert Museum ɖo toxo South Kensington tɔn mɛ ɖo Londres sin azan 18ɔ nuxwasun 2024 wayi jɛ azan 5ɔ alunsun 2025 ɔ.

## Ajɔ e e yi lɛ e
2005 : "Tollman Award" nu yɛ kpɔndonukun wu lɛ tɔn. 2006 : "Fellowship" nu yɛ kpɔndonukun wu lɛ tɔn ɖo "Billiton/université" tɔn ɖo "Witwatersrand" 2009 : nu xwe sa nyi  Thami-Mnyele ɖo  Amsterdam — ɖo xwe Ida & Ely Rubin ɖo "Massachusetts Institute of Technology" 2013 : ajɔ  "l'Index on Censorship" — ajɔ axɔvi  "Claus" tɔn 2016 : nu "Infinity Award" sin yɛ wli do wema ji e kan xójlawema lɛ e ɖo azɔxwe gbɛ ɔ tɔn yɛ wliwli tɔn ɔ ɖo New York 2023 : ajɔ "Docteur honoris causa" kplɔnyiji'alavɔ Liège tɔn.

## Nu tɛnmɛ tɛnmɛ e ɖɔ do wu tɔn lɛ kpodo xo ɖevo ɖevo lɛ kpan
Ɖò avuvɔsun 2009 tɔn mɛ ɔ, gǎnhɔnnyitɔ̀ nudodo tɔn Afɔgokɔ-Afrika to ɔ tɔn  mɛɖaxó Lulama Xingwana mɔ ɖɔ nusɔdagun tɔn ɖe tiin bɔ  kun sɔ gbɛtɔ kpo to ɔ kpan sɔ su o. Zanele Muholi yigbe bo do ɖe nu kpaca mɛtɔn lɛ xlɛ bo ka ɖo jlo na ɖɔ xo ɖo nyanɛ nyanɛ mɛ.

Ɖo azan 20ɔ lidosun xwe 2012 tɔn ɔ e yi ka ajo ɖo xwe tɔn gbe bo fin agbanxwɛ e ji e bɛ yɛ e e ko wliwli nu xwe atɔɔn e bi kpodo yovomɔ "ordonateur" tɔn kpan. Ɖo nu e mɛ lɛ fin e mɛ ɔ yɛ̀ wlǐwlí e kan cyɔ nuwiwa nyɔnu ba nyɔnu Afɔgokɔ-Afrika to ɔ tɔn sin gbɛvi atɔn tɔn. Ajojijɛ nɛ ɖexlɛ gan a ɖɔ yɛ e kan nyɔnu tɔn xa nyɔnu Afɔgokɔ-Afrika to ɔ tɔn tɔn lɛ kɛɖɛ gbe wɛ mɛ e nɛ lɛ tɔn. Muholi tlɛ ɖo xwe a togudo wɛ eɖe hwe e nɛ ɔ nu.

## Dodo tɔn
Brenda Fassie

**Brenda Nokuzola Fassie**  (azan 3ɔ abɔxwisun xwe 1964 tɔn bɔ e ku ɖò azan 9ɔ  nuxwasun xwe 2004)  ɔ, hansinɔ, hanwlantɔ, weɖutɔ kpodo hwɛɖɔtɔ kpo wɛ é nyi.  Mɛ e nɔ yiwan n'î lɛ e nɔ ylɔ ɛ kpodo wanyiyi kpo ɖɔ **MaBrrr**, bɔ e nɔ lɛ ylɔ ɛ ɖɔ "Axɔsi Pop Afrika tɔn" alo " Madonna Toxo lɛ tɔn." Fassie nyí mɛ nukúnɖeji ɖé ɖò hanjiji Afrika Tofɔligbé tɔn mɛ, bɔ è nɔ kpa susu n’i ɖó gbè tɔn hlɔnhlɔnnɔ ɔ wu, lee é nɔ cí ɖò agbahwlɛnhwlɛntɛn bo nɔ dɔn mɛ é, kpo jlǒ e é ɖó nú hwɛjijɔ gbɛtɔ́ lɛ tɔn é kpo wu, bɔ è nɔ ylɔ ɛ hwɛhwɛ ɖɔ hanjitɔ́ e ɖó hlɔnhlɔn hugǎn bo lɛ́ nyí mɛ nukúnɖeji hugǎn ɖò Aflika sín tò ɔ mɛ lɛ é ɖokpo. É ɖò mɔ̌ có, é ɖò xó ɖɔ wɛ ɖò agbahwlɛnhwlɛntɛn ɔ jí wɛ gbe tɔn nɔ yi zɔ tawun. Nyikɔ tɔn, Nokuzola, sín tinmɛ wɛ nyí "fífá", "fífá", alǒ "fífá".

## Gbɛ tɔn

### Yɔkpɔvu mɛ tɔn
E jǐ ɖo Langa ɖo (Le Cap), toxo hun nukun Afɔgokɔ-Afrika to ɔ tɔn, bɔ e nyi vǐ tɛnnɛ gɔ ɖo hɛnnu tɔn mɛ. Tɔ tɔn ku hwenu e ɖo xwe we ɔ.

### Hansinɔ gbɛ tɔn kpodo azɔ nunu gbɛ tɔn kpan

Gbɔn xo tɔn ɖuɖɔ lɛ kpodo wamamɔnɔ lɛ yi ba kpɔn ɖo Johannesbourg ɔ kpan ɔ, ɖo han e jǐ do gbɛzínzán ɖo Township (Afɔgokɔ-Afrika to ɔ tɔn),  e mɔ xɔxɔ ɖaxó. E nɔ ji han do glɛnzin kpodo zuluu gbe mɛ kpan. È tunwun ɖo han tɔn *Weekend Special*, *Too Late for Mama*, *Thola Amadlozi* ɖo taji ɔ *Vul'indlela* han ɔ. Xójlawema Time sunnyǐ ɖo 2001 ɖɔ  «La Madone des bidonvilles».

### Ku tɔn

Brenda Fassie ɔ xwe 39 wɛ é ɖo bo ku ɖo azan 9ɔ nuxwasun 2004 tɔn mɛ. Kpɛn gbɔxii wu wɛ nu nɛ ɔ sin ɖo Johannesbourg toxo mɛ. E e gbéjé cyɔ tɔn kpɔn ɔ, e mɔ ɖɔ azɔ nunu díngan tɔn wu wɛ sin. 

## Agban tɔn lɛ kpɛɖe
Funeka Soldaat

**Funeka Soldaat** ɔ nyɔnu nyɔnu batɔ wɛ n'î bo nyi Afɔgokɔ Afrika to ɔ tɔn sin vi jiji. E nɔ w'azɔ xa gbɛta axɔsu-mɔdona-maɖonu-ɖemɛ "Projet Triangle" e nɔ w'azɔ ɖokpɔ xa gǎnhɔnnyitɔ̀-gbasa hwɛɖiɖɔ tɔn Afɔgokɔ-Afrika to ɔ tɔn. Bo lɛ nyi mɛɖokpó ɖo mɛ e do gbɛta hunjɛdó nyɔnu ba nyɔnu tɔn "Free Gender" mɛ ɖò Afɔgokɔ-Afrika to ɔ tɔn.

## Azɔ tɔn ɖevo lɛɛ
Ɖo 2010 ɔ xwekpanu Millicent Gaika e nyi gbɛvi gbɛta "Free Gender tɔn ɔɖoxo gannugannu xa Millicent Gaika, bo xo e bo do ya tɛnmɛ tɛnmɛ lɛ n'î nu ganxixo atɔɔn ɖo e ɖɔ mi na gbɔ nyɔnu ba nyɔnu sin azɔn n'î. Ɖo 2013 ɔ, xwekpanu tɔn Andile Ngocka ɔ é sa sin do e bɔ e na sɛn gan nu xwe 22.

Ɖò aluunsun 2014 tɔn ɔ wa yi ɖekunnu le e ɖo xo xa ɛ gannu gannu gbɔn ɖo 1995 ɔ.

Xwe ɖokpo nɛ ɔ mɛ ɔ, Soldaat ɖɔ ɖɔ́ Free Gender gbɛta ɔ kun sɔ na ɖi "un nyi mɔ cɔcɔ" zɔnlin ɔ ɖo  Cape Town o. Matthew van As, e xwe aza do zɔnlin zunzun mɔhun nu ɔ gbɛ xo nɛ ɔ. Soldaat kpodo nyɔnu na ba nyɔnu yetɔn ɖɔhun lɛ mɔ ɖɔ é ɖe e mi sin zɔnlin zunzun tɛnmɛ tɛnmɛ e kan ye mɛ mɛwi mɔhun lɛ.

## Dodo tɔn