open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tokpɔnlavi tɛnwe gɔ ɔ Kutɔnu tɔn

**Tokpɔnlavi tɛnwe gɔɔ Kutɔnu tɔn** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi ɖo tokpɔnlavi w'atɔn tokpɔnla Kutɔnu tɔn mɛ bo ɖo tokpɔn Litoralu tɔn mɛ. Tokpɔnlavi nɛ ɔ ɖo afɔligbe nu Benɛɛto ɔ.

## Slaá tɔn lɛɛ
Tokpɔnlavi nɛ ɔ ɖo slaá wèwé yě ɖie: 

* Gbɛɖomiji
* Gbɛna
* Gbewa (batito)
* Sɛdami
* Sɛjlo
* Toɖote
* Yevɛdo
* Ɖagbeji
* Enanyɔ
* Finyɔ
* Misite
* Sexogan

## Tovi tɔn lɛɛ
Ɖo kɛnsisɔ sin nuwiwa é azɔxwe «INSAE» tɔn blo ɖo xwe 2013 tɔn mɛ wayi ɔ, tokpɔnlavi tɛnwe gɔ ɔ Kutɔnu tɔn ɔ ɖo gbɛtɔ 27 535.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Tokpɔnlavi atɔngɔ ɔ Kutɔnu tɔn

**Tokpɔnlavi atɔngɔ ɔ Kutɔnu tɔn** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nu tokpɔnla Kutɔnu tɔn ɖo tokpɔn Xulɛnu tɔn mɛ ɖo Benɛɛto ɔ mɛ. 

## Kɔmɛ tɔn lɛ
Tokpɔnlavi nɛ ɔ ɖo afɔligbe nu Benɛto ɔ bo ɖo kɔmɛ w'atɔn yě ɖie: 
* Ajegunle
* Adɔgleta
* Gbenɔkpɔ
* Hlakɔmɛ
* Kpankpan
* Midɔnbɔ
* Sɛgbɛya (taligbe)
* Sɛgbɛya (afɔligbe)
* Agbatɔ
* Ayelawajɛ I
* Ayelawajɛ II
* Agbɔnjɛdo
* Fifatin

## Tovi tɔn lɛɛ
Ɖo kɛnsisɔ sin nuwiwa é azɔxwe «INSAE» tɔn blo ɖo xwe 2013 tɔn mɛ wayi ɔ, tokpɔnlavi é nɛ ɖo gbɛtɔ 69 991.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Tokpɔnlavi wegɔ ɔ Kutɔnu tɔn

**Tokpɔnlavi wegɔ ɔ Kutɔnu tɔn** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nu tokpɔnla Kutɔnu tɔn ɖo tokpɔn Litoralu tɔn mɛ. Tokpɔnlavi nɛ ɔ ɖo afɔligbe nu Benɛɛto ɔ.

## Kɔmɛ tɔn lɛ
Tokpɔnlavi wegɔ ɔ Kutɔnu tɔn ɔ ɖo kɔmɛ wéwè yě ɖie: 
* Irede
* Kpɔndewu II
* Lɔn'nava
* Sɛnaɖe I
* Sɛnaɖe II
* Ahwasa
* Gankpodo
* Jɛjɛlaye
* Kpɔndewu I
* Minɔcù
* Yenawa
* Kɔwegbo

## Tovi tɔn lɛɛ
Ɖo kɛnsisɔ sin nuwiwa é azɔxwe «INSAE» tɔn blo ɖo xwe 2013 tɔn mɛ wayi ɔ, tokpɔnlavi é nɛ ɖo gbɛtɔ 61 668.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Tokpɔnlavi wéwegɔ ɔ Kutɔnu tɔn

**Tokpɔnlavi wéwègɔ ɔ Kutɔnu tɔn** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nu tokpɔnla Kutɔnu tɔn ɖo tokpɔn Xulɛnu tɔn mɛ. 

## Kɔmɛ tɔn lɛ
Tokpɔnlavi nɛ ɔ ɖo kɔmɛ wɛnɛ (14) yě ɖie: 
* Atibatɛn I
* Kajɛwun I
* Kajɛwun II
* Kajɛwun III
* Kajɛwun IV
* Kajɛwun V
* Kajɛwun Kpota
* Kokotié
* Fijlosɛ (centre)
* Fijlosɛ Kpota 
* Finyɔwu I
* Finyɔwu II
* Ahwanlɛkɔ
* Vojɛ Kpota

## Tovi tɔn lɛɛ
Ɖo kɛnsisɔ sin nuwiwa é azɔxwe «INSAE» tɔn blo ɖo xwe 2013 tɔn mɛ wayi ɔ, tokpɔnlavi é nɛ ɖo gbɛtɔ 97 920.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Tokpɔnlavi ɛnɛgɔ ɔ Kutɔnu tɔn

**Tokpɔnlavi ɛnɛgɔ ɔ Kutɔnu tɔn** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nu tokpɔnla Kutɔnu tɔn ɖo tokpɔn Xulɛnu tɔn mɛ. 

## Kɔmɛ tɔn lɛ
Tokpɔnlavi nɛ ɔ ɖo kɔmɛ wo-ɖokpo yě ɖie: 
* Enanyɔ
* Fifaji xúto
* Sojatinmɛ (centre)
* Sojatinmɛ (Est)
* Sojatinmɛ (Ouest)
* Abokikɔji (centre)
* Abokikɔji (lagune)
* Deɖokpo
* Gbejewɛn
* Misɛsin
* Ohe

## Tovi tɔn lɛɛ
Ɖo kɛnsisɔ sin nuwiwa é azɔxwe «INSAE» tɔn blo ɖo xwe 2013 tɔn mɛ wayi ɔ, tokpɔnlavi é nɛ ɖo gbɛtɔ 36 357.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Tomɛyiyiwema Benɛɛto mɛ tɔn

**Tomɛyiyiwema Benɛɛto mɛ tɔn**, b'ɛ ylɔ ɖɔ Passeport ɖo Flanségbè mɛ ɔ, nyi wéma nukun ɖ'éji ɖo Benɛɛto mɛ. Wéma nɛ ɔ wɛ é nɔ sɔ do yi to gudo na alo bo do nɔ déxlɛ ɖɔ é mi nyi Benɛɛto-vi.

## Xwe nabi é na zan na é
Ɖo Benɛɛto mɛ ɔ, xwè ayizɛn (6) wɛ é na zan tomɛyiyiwema ɔ na. E nɛ gudo ɔ, e ɖo na blo yɔyɔ tɔn ɖévo.

## To é mɛ é hɛn é na yi kpodo wema élɔ kɛɖɛ kpo é
Tomɛyiyiwema Benɛɛto mɛ tɔn ɔ, kɛɖɛ ko kpé, é nyi ɖɔ mi xwé to élɔ lɛ mɛ nu azan kléwun ɖé.

Akpaxwé:Tomɛyiyiwema
Tossou Marcellin Ahonoukoun

**Tossou Marcellin Ahonoukoun**  nyi ɖɛmɛnu ɖo ɖɛmɛnugun tantɔngɔɔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ.
## Toxoɖɔgbɛ tɔn
Toxoɖɔgbɛ Union Progressiste (UP) tɔn sin asya glɔ wɛ é sɔ'ɛ ɖɛmɛnu ɖé.
 Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ
Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Toura

**Toura** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nú tokpɔnla Banikoara tɔn ɖo tokpɔn Alibori tɔn mɛ. Tokpɔnlavi é nɛ ɔ ɖo taligbé nu Benɛɛto ɔ.

## Gletoxo tɔn lɛɛ
Tokpɔnlavi Toura tɔn ɔ ɖo gletoxo ayizɛn (6). Yě ɖie:
* Atabenou
* Toura A
* Toura B
* Toura -Peulh
* Tintinmou- Bariba
* Tintinmou- Peulh 

## Tovi lɛɛ
Ɖo zofinkplɔsùn xwe 2016 tɔn mɛ ɔ azɔxwe « INSAE » tɔn ɖɔ tokpɔnlavi Soroko tɔn ɔ ɖo gbɛtɔ  10530.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Tévixwè

thumb|right|<center>Agun tévi</center>

**Tévixwè**  nyí xwe ɖé b'ɛ̀ nɔ ɖù ɖò xwewúxwewú ɖò azǎn afɔtɔn gɔ ɔ́ avivɔsun ɔ tɔn gbè ɖò Savalu ɖo Benɛto mɛ.

## Tàn tɔ̀n
Sín xóxó hwénu wɛ é nɔ ɖù Tévi xwé ɔ ɖé b'ɛ lɛ nyi kpɛdónu numɛ̀sɛ̀n lɛ ɖó tévi glé é nyɔ́ ɖò xwé ɔ mɛ é wutu.

Ɖò xwè 1954 tɔn mɛ ɔ, tévi xwé ɔ ɖyɔ ada bó wá húzú xwè è nɔ̀ ɖù bó ná dó kplé tovi Savalu tɔn é ɖo togudo lɛ kpodo yé mɛ è ɖò Savalu lɛ é kpo.

## Xwénuwiwa lɛ
Azǎn afɔtɔ̀n gɔ avivɔsun ɔ tɔn wɛ é nɔ ɖu xwè ɔ ɖè bɔ xwénuwiwá lɛ nɔ bɛ ɖo azǎn wɛnɛ gɔ sùn ɔ tɔ̀n. Vɔ̌sísá tɛnmɛ-tɛnmɛ numɛsɛn lɛ. Tévi é ylɔ ɖɔ *Laboco* alo *Agun tévi* ɔ wɛ nyí tévi é sin xwé wɛ é nɔ ɖu tawun é.

## Nukɔ̀nyìyì Savalu tɔ̀n
Xwewúxwewú ɔ, ɖo tévixwè ɔ ɖuɖu tɔn gblamɛ ɔ, è nɔ sɔ xota ɖé ɖo té bo na do ɖɔ xó ɖó nukɔnyìyì Savalu topkɔnla ɔ tɔn wú. 

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Xwè_lɛ
Tɔ Xɔgbonu tɔn

**Tɔ Xɔgbonu tɔn** ɔ, ayigɔngɔn é e ɖo do nu Wemɛ tɔsisa ɖaxo ɔ, tɔ Xɔgbonu tɔn ɔ kpodo tɔ Nɔxwe tɔn ɔ kpo blo kplekplemɛ ayi fifa tɔn eé gblo hu ɖe lɛ bi é ɖo Benɛ.

Tutomɛ gbɛ ɔ bi tɔn Ramsar wɛ nɔ nya xɛ ji tɔn.

## Fitɛ lɛ wɛ é ka ɖè
E nɔ̀ mɔ ɛ ɖo tokpɔn Wémɛ tɔn ɔ ɖo afɔgokɔ Bénɛ tɔn. Wémɛ ée ɖo dokɔ é nɔ sà gbɔn dodo kpo kpɛvi ɖe ji. E nɛ wɛ zɔn tɔ nɔ yawu gba mɛ. Wémɛ tɔ ɔ kɔnnyi Nɔxwe tɔɔ mɛ bo nɔ wa yi kɔnnyi Atlantique tɔn me gbɔn tɔ Xɔgbonu tɔn ɔ mɛ.

## E byɔ ɖɔ e ni ɖé nyi  nu gbɛ ɔ bi ni tuun ɔ bi ni tunmun
Mɛɖesɛdo UNESCO tɔn lɛ wa  ɖo azɔ é ye wa ɔ sín gbé ɖo azan 16ɔ ayidosun xwe 2020.

## Kanlin kpo atin kpo zun kpo

Akpaxwé:Tɔ lɛ
Azili

thumb|right|<center>Azili</center>
**Azili** ɔ, tɔ kpɛvi ɖe wɛ bo ɖo tokpɔnla Kétu tɔn mɛ bo ɖó gblo afɔɖe (200km2). Tokpɔn Plateau tɔn mɛ e ɖe bo dlɛn afɔ yi Zu tokpɔn lɔ mɛ.

## Ayi tɔ lɛlɛ do
Agɔnvɛ kɛ nyi ayi é tɔ lɛlɛ do ɖo Azili tɔ ɔ mɛ é. Toxo tɔji tɔn ɖe wɛ, bɔ é gba ɖo tɔ ɔ tɛntin b'ɛ nyɔ kpɔn tawun bo dɔn mɛ. Mɛ é ɖo toxo nɛ ɔ mɛ lɛ nɔ sɔ fɛn do lɔn zan kpo nu ɖevoe ɖevoe kpan.

## Fi é tɔ ɔ ɖée
Azili tɔ ɔ, tɔ Bénɛ tɔn ɖe wɛ bo ɖo tokpɔnlavi  Kpéɖékpɔ tɔn kpodo tokpɔnla Zannyalando tɔn kpan mɛ. E ɖo gblo ɛta afɔɖe (200ha) jɛji.

## Hwé huhu
Walɔ xoxo hwé huhu tɔn wɛ yé zan ɖo xwe ɔ bi mɛ do hu hwé na.

Akpaxwé:Tɔ lɛ
Tɔ mitɔn é ɖo sɛxwé

thumb|right|
**Tɔ mitɔn é ɖo sɛxwé** ɔ nyi ɖɛ ɖé bɔ klisanwun lɛ nɔ xo.

## Ɖɛ ɔ
Tɔ mitɔn é ɖo Sɛwxwé le, nyikɔ towe ni nyí nǔmimɛ tɛgbɛ, nu a nyi mɛ bǐ'xɔsu. 

Lě e nɔ bló jlǒ towé gbɔn ɖò Sɛxwé ɔ, ni nyí mɔ̌ ɖo gbɛde. 

Nǎ nuɖuɖu egbe tɔn mi, lěe a ko nɔ na gbɔn le. 

Sɔ hwɛ̀ mìtɔn lɛ kɛ mi lěe mi lɔ nɔ sɔ hwɛ kɛ mɛ é nɔ j'agɔ do mi lɛ gbɔn le. 

Ma lɔn nu mi jɛ mɔɖuɖo aovi tɔn lɛ mɛ o. 

Ka hwlɛ́n mǐ gan sin nǔnyanya mɛ.

Axoaɖi!

Akpaxwé:Ɖɛ lɛ
Tɔbré

**Tɔbré** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nu tokpɔnla Péhunko tɔn ɖo tokpɔn Atakola tɔn mɛ ɖo Benɛɛto tò mɛ.

## Gletoxo tɔn lɛɛ

Tokpɔnlavi Tɔbré tɔn ɔ ɖo taligbe hweyixɔwaji nu Benɛɛto ɔ, bo ɖo gletoxo wǒ yě ɖie:

* Bana
* Gɔnri
* Gɛnbereru
* Wasa Kika
* Mare Orugan
* Nɛgusuru
* Sinawu
* Tɔbré
* Tɔnri
* Wasa Maro

## Tovi nabi è é ɖo é
Ɖo kɛn ěe axɔxwe INSAE sɔ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi e ɔ, tokpɔnlavi Tɔbré tɔn ɔ ɖo tovi 25860.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Tossou Okri Pascal

**Tossou Okri Pascal** ɔ, mɛsi nukplɔn mɛ̀tɔ ɖòkpó wɛ̀ é nyí bo nyi Benɛɛtòvi

Akpaxwé:Nukplɔnmɛtɔ
Tukuntuna

**Tukuntuna** ɔ toxo ɖokpo wɛ é nyi ɖo taligbe hweyixɔwaji nú Benɛɛto ɔ bo lɛ nyi tokpɔnla ɖokpo ɖo tokpɔn Atakola tɔn mɛ.

## Dogbo tokpɔnla ɔ  tɔn
Tokpɔnla ě ɖo ɖogbo xá Tukuntuna lɛ ɖyé: Natitingou, Tanguiéta, Boukoumbé kpoɖo Kouandé kpo.

## Tokpɔnlavi tɔn lɛɛ
Tokpɔnlavi atɔn (03) wɛ ɖo tokpɔnla Tukuntuna tɔn mɛ. Ye ɖyé:
* Kuarfa
* Tampégré
* Tukuntuna (tokpɔnlavi)

## Tovi tokpɔnla ɔ tɔn lɛɛ
Ɖo kɛn ěe axɔxwe INSAE sɔ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi e ɔ, tokpɔnla Tukuntuna tɔn ɔ ɖo tovi 39779.

Akpaxwé:Tokpɔnla_Benɛ_tɔn_lɛ
Tɔfɔ

**Tɔfɔ** ɔ, toxo ɖokpo wɛ e nyi ɖo afɔligbe Benɛɛto ɔ tɔn bo lɛ nyi tokpɔnla ɖo Atlantique .

## Tovi nabi é ɖo é
Kɛn tovi lɛɛ tɔn ěe e sɔ́ ɖo xwè 2013  tɔn mɛ e ɔ, tokpɔnla Tɔfɔ tɔn ɖo gbɛtɔ 101585.

## Gbɛtɔ nukunɖéji Tɔfɔ tɔn lɛ
Gbɛtɔ nukun ɖeji Tɔfɔ tɔn ěe ma sɔ ɖo mi mɛ a lɛɛ ɖokpo wɛ nyi yɛxwénɔgan Bɛnadɛn Gantin

Akpaxwé:Tokpɔnla_Benɛ_tɔn_lɛ
Tɔgudo

**Tɔgudo** ɔ, tokpɔnlavi Alada tɔn ɖokpo wɛ bo ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo afɔligbé Benɛɛto tɔn.

## Gletoxo tɔn lɛ
Tokpɔnlavi Tɔgudo tɔn ɔ ɖo gletoxo 04 yě ɖie:
* Govie
* Kpojava
* Togó
* Zɛbu

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛń ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnlavi Tɔgudo tɔn ɔ ɖo hwɛndo 1444 kpo tovi 6051 kpan.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Ajalalazɛ́n

alt=Bohicon voie inter-État Bénin-Niger Bénin |vignette|'''Bohicon voie inter-État Bénin-Niger Bénin'''
**[[w:Ajalalazɛ́n|Ajalalazɛ́n]]** ɔ, zɛ̌n ɖe wɛ bo nyí wùntùn kpɔ́nínɔ, nuwaɖokpɔ nu tò na yi nukun tɔn ɖo Benɛɛtò mɛ.

## Hwènuxó tɔn
Ee e fli Axɔsu Adánɖozàn (1797-1818) sin zinkpo ji ɔ,Dada Gezo (1818-1858) wa xɔ Danxomɛ tò.

E nɛ ɔ gúdoɔ Dada Adánɖozàn sɛ ajalalazɛn, e nyi zɛn b'ɛ nɔ́ zan ɖo Vodun Sakpata sin goxɔ lɛ mɛ e, ɖokpo do nɔvi tɔn Gezo ɖɔ ni wun sin děmɛ̀ ni gɔb, nu e sɛdo E. Ɖo nubasɔ nɛ ɔ nukɔn ɔ, Dada Gezo kple hɔnyitɔ tɔn lɛ. 

Ye dogan bo na su dò e ɖó zɛn ɔ wu lɛ e kpodo alɔ yetɔn lɛ kpo b'ɛ kpa ye a ; ɖó  zɛn ɔ gɔ̌ ɖewagbɛn bo sɛdo Mɛɖaxo tɔn Adánɖozan ɔ ɖè ɖéa. E nɛ ɔ gudo wɛ Dada Gezo sɔ Fá tɛ. Fá-du e tɔn sinmɛ wɛ nyi « TULÁ-SI-WLƐ̀N ». Bo ɖo tíntin mɛ wɛ ɖɔ̀, « E ɖo na lɛ vɔ zɛn ɔ trɛ sin xomɛ kpodo kò kpan bo lɛ mɛ ». E nɛ ɔ wɛ ye blo bɔ Ajalalazɛn ɔ sixu hɛn sin lo. Dada Gezo wa sɛ zɛn e sin gɔ̌ɔ e sɛdo mɛɖaxo tɔn Adánɖozàn bo ɖɔ : « Danxomɛvi lɛ bi wɛ sɔ alɔ́vi yetɔn lɛ do su ajalalazɛn ɔ ». Ee Dada Adánɖozan yi zɛn sin ɖemɛ ě Dada Gezo sɛdo é ɔ,  e ɖɔ ni ɖɔ ni gbéjé Fá-du (TULÁ-SI-WLƐ̀N) ɔ kpɔn ganji bo tǔn dòyídòslɔ tɔn céɖé- céɖé. 

Nu e ɖɔ wɛ Fá-du ɔ ɖě wɛ nyi « Danxomɛ to jɛ gbemanɔkpɔ do ɖeya, loɔ e ɖo bɔ̌yiwɛ ɖò Danxomɛvi e ɖo ayidɔkun tɔn lɛ xo gbafun wɛ, bo nɔ sɔ gbɔn amyɔ ji lɛ e wu wɛ, bɔ To ɔ ɖo kpɛka mɛ jɛ wɛ » ; nu e dogesi wɛ Ajalalazɛn ɔ ɖěe nɛ.

- « Wlɛnwinɖíɖé dó nu e ɖó To ɔ sɔ do kolijijɛ e wu ɔ, Toɔ mɛ jɛn e sixu mɔ ɖe » ; e nɛ ɔ wu wɛ e vɔ zɛn trɛ sin xomɛ. . . 

Dada Adanɖozan dó gesi ɖɔ nu e ɖo jijɛ wɛ e sin afɔsɔɖotetɔ yovo lɛ tɔn Bresilu to mɛ tɔn Félisi Suza ě nɔ yɔlɔ ɖɔ Caca e wu,  ɖó e ɖò azɔ nu Pɔtugalu to ɔ,  Olandu to ɔ kpodo Flansě to ɔ kpan wɛ ɖo akwɛ li nu bɔ Gezo wa fli zinkpo nu mɛ. Nu nɛ Felisi Caca wa e ɔ Danxomɛvi lɛ ɖesu wɛ zɔn bɔ katawunkpɛ'han nɛ ɔ jɛ bɔ yovo togbàtɔ́ lɛ na wa syǎn ayi bi ɖo Danxomɛ. 

Nu mǐ na sɔ nuny'ɛ sin hwenuxo nɛ ɔ,  mǐ na tuun ɖɔ, ɖokpo ɖokpo nɔ mǐtɔn na mɔnujɛwu ɖɔ « Ajalalazɛn » kun sixu hɛn sin o.

## Zinzan tɔn ɖo toxoɖiɖɔ lijí
Mǐ na kpɔn nu dó nu wu ɔ, toxoɖiɖɔ gbɛta ɖebu e sɔ wuntun « Ajalalazɛn » tɔn ɖo Benɛ̌ to mǐtɔn mɛ, bo yi sɔmì-sɔmì togan na nyi tɔn ɔ e kun nɔ tɔnta ó. Mǐ na flin Toxoɖɔgbɛta «Union Fait la Nation » ɖo lexwelé 2011.

Akpaxwé:Ajalalazɛn
Tɔkpa

**Tɔkpa, Tɔkpa-Avagudo** ɖayi tɔn, nyi tokpɔnlavi ɖokpo nú tokpɔnla Alada tɔn bo ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo afɔligbe Benɛɛto tɔn.

## Tàn kleun
Azǎn 27 gɔɔ nuxwasùn xwè 2013 tɔ̀n mɛ wɛ yě sɔ Tɔkpa ɔ do huzu tokpɔnlavi nú tokpɔnla Alada tɔn. É ɖo mɔ hùn elɔ́ ɖo tokpɔnlavi wèwé (12) Alada tɔn lɛ mɛ

## Gletoxo tɔn lɛ
Lɔn-Agɔnmɛ ɖó glétoxò 06 ɖo kanwè gban nukún wè (112) ě tokpɔnla Alada tɔn ɖo é ji. Yě ɖie:
* Boli
* Gbéji
* Hùngbado
* Kotovi
* Wɔgo
* Zunleji

## Tovi nabi é ɖo e
Kɛnsisɔ sin nuwiwa è azɔxwe «INSAE» tɔn blo ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ tokpɔnlavi Tɔkpa-Avagudo tɔn ɖo hwɛndo 969 kpodo gbɛtɔ 3992 kpan.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Tɔkpa-Domɛ

**Tɔkpa-Domɛ** ɔ, tokpɔnlavi tɛnnɛ ( ̇9) tokpɔnla Kpomasɛ tɔn ɖokpo wɛ bo ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo Benɛɛto mɛ. 

## Dogbo tɔn lɛ
Tokpɔnlavi nɛ ɔ, ɖo  tokpɔnla Kpomasɛ sin wè vlɔ̀ ɖò mɛ̀. Ɖo taligbe ɔ é ɖo dogbo xá Dékanmɛ , ɖo afɔligbe ɔ é ɖo dogbo xá Sɛgbohwɛ kpo Aganmalɔmɛ kpo, ɖo hwetɔnwaji ɔ, é ɖo dogbo xá Sɛgbɛya bɔ ɖo hweyixɔ ɔ é ɖo dogbo xá Tokpɔnla Bopa tɔn. 

## Gletoxo tɔn lɛ
Tokpɔnlavi é nɛ ɔ, ɖo gletoxo wèwé (12 villages) yě ɖie : Amukonu, Gbɛfaji-Ayijɛdo, Gbétɔzo, Gboho, Hɛnzumɛ, Hwetɔn, Lokogbo Zunta, Lokogbo Nyɔwa, Wutun, Sɛkomɛ Xwlakɔmɛ. 

## Tàn kleun
Ɖo azǎn 27 gɔɔ nuxwasùn xwè 2013 tɔn mɛ wɛ Tɔkpa-Domɛ huzu tokpɔnlavi nu tokpɔnla Kpomasɛ tɔn. 

## Tovi nabi é ɖo e
Ɖo kɛ́n é è sɔ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ, tokpɔnlavi nɛ ɔ ɖo hwɛndo 2321 bo ɖo gbɛtɔ́ 10191: nyɔ̌nu 5077 kpo sǔnnu 5114 kpo. 

## Gbè tovi lɛ tɔn
Ɖo tokpɔnlavi Tɔkpa-Domɛ tɔn mɛ ɔ gbè gěgè ɖo finɛ amɔ̌ fɔngbé kpo ajagbé do tɔ́ lɛ kpo sukpɔ. 

## Azɔ̌ tovi lɛ tɔn
Azɔ̌ e tovi lɛɛ nɔ wa wɛ nyi glezɔ. Jinukun e yě nɔ do lɛɛ e ɖie: gbade, azǐin, fɛnnyɛ̌, atakin, timati, kpodo atinsinsɛn maga yovozɛn....kpo. Yě nɔ lɛ blo gali bo nɔ lɛ ɖa ami vɔvɔ kpo azǐinmi kpo.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Tɔri-Bosito

**Tɔri-Bosito** ɔ toxo ɖokpo wɛ e nyi ɖo afɔligbe Benɛɛto ɔ tɔn bo lɛ nyi tokpɔnla ɖokpo ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ.

## Dogbo tɔn lɛ
Tokpɔnla ě ɖo dogbo xá Tɔri-Bosito ɔ lɛɛ ɖie: Glexwé , Agbomɛ-Kanɖofi, Kpɔmasɛ , Alada kpodo Zɛ kpan.

## Tovi nabi é ɖo é
Kɛn tovi lɛɛ tɔn ěe e sɔ́ ɖo xwè 2013  tɔn mɛ e ɔ, tokpɔnla Tɔri-Bosito tɔn ɖo gbɛtɔ 57632.

## Tokpɔnlavi tɔn lɛ
Tokpɔnla e nɛ ɔ ɖo tokpɔnlavi wǒ-ɖokpo (11). Yě ɖie: 
* Avamɛ
* Azɔhwɛ-Alixo
* Azɔhwɛ-kaɖa
* Tɔri-Bosito (tokpɔnlavi)
* Tɔri-Kaɖa
* Tɔri-Gar
* Tɔri-Ayiɖohwɛ
* Tɔri-Akajamɛ

## Dɔkun tɔn
Akwɛ dɔkun tokpɔnla e nɛ ɔ tɔn wɛ nyi glezɔ.

Akpaxwé:Tokpɔnla_Benɛ_tɔn_lɛ
Tɔsisa Nokoué tɔn

thumb|'''Nokoué tɔsisa'''

**Tɔsisa Nokoué** tɔn ɔ, nyi tɔsisa ɖé bo ɖo tofɔligbé Benɛɛto ɔ tɔn. Gaɖiɖi tɔn blo kilomɛtru ko (20 km) mɔ bɔ aɖa tɔn ka blo kilomɛtru woɖokpo (11 km) mɔ.

## Ɖɔkun é nɔ hɛn wa nu to é
Ɖokun tɛnmɛ tɛnmɛ wɛ tn tɔsisa nokoué tɔn ɔ nn o hɛn wa to ɔ. 

## Wuntun tɔn

Akpaxwé:Tɔsisa Benɛɛto tɔn lɛ
Tɔéɖégbénumi

thumb|Tɔédégbénumi

O tɔéɖégbenúmi sù
adolopkokpóé nɔ́ ji agɔn ǎ
Belubete ɖè gbé nú mi
Adokpokpoé nɔ́ ji agɔ
A éé loo

O tɔéɖégbenúmi sù
adolopkokpóé nɔ́ ji agɔn ǎ
Belubete ɖè gbé nú mi
Adokpokpoé nɔ́ ji agɔ
A éé loo

O hɔn kun nɔ́sánǔɖòagasási ó
Han bo ɖɔ̀ aéé lóò
Hɔ̀n kun nɔ́ sánǔɖòagasáxwé ó
O mi ɖòtɔ lómɛ̀
Gbɛwɛnɔɖɔnii sú
Un ko ɖèkɔ dóyé bóɖɔ̀
Yé ni wásɛn mɛ
Tɔ́ɖegbenumi sú
Adolokpokpoé nɔ́ ji agɔn ǎ

Akpaxwé:Axɔsu mlamla
Tɛ-Agbanlin

**[[w:Tɛ-Agbanlin|Tɛ-Agbanlin]]** wɛ nyí mɛ é dó axɔsuɖuto Xɔgbonu tɔn wa é bo ka nyi axɔsu nukɔnnukɔn tɔn nu xwè gbantɔɔn (35ans). É ɖo ví atɔ́ɔ́n.

## Sin Alada wa yi Xɔgbonu
É e axɔsu Alada tɔn Lansuhutɔ zun alɔd'afin mɛ̀ ɖò lexwele 1600 tɔn ɔ e ɔ, xuɖuvi tɔn lɛ : Mɛji, Tɛ-Agbanlin kpodo Dǒ-Aklɛ́n kpan jɛ axɔsu zinkpo ɔ hwlɛ́n jí. Ée ye wa mɔ ɖɔgbo tinsa é ɔ , ye nɔvi-nɔvi Agasuvi atɔn lɛ wa ɖe nyi ...ɖo

Akpaxwé:Axɔsu Benɛɛ tɔn lɛ
Tɛnigbé

**Tɛnigbé** nyi azan ɖokpo ɖo azan tɛnwé é ɖo sɛ ɔ mɛ lɛ é mɛ.

## Tɛn tɔn ɖo sɛ ɔ mɛ
Tɛnigbé (tɛníigbe) wɛ nyi azán nukɔn tɔn é ɖo sɛ (aklunɔn'zangblamɛ alo voɖugbégblamɛ) ɔ mɛ é.

## Tɛníigbeví nyíkɔ
E ji vi súnnu ɔ e nɔ sunnyi ɖɔ : Kɔjó. Bõ nyɔ̌nu wɛ ɔ e nɔ sunnyi ɖɔ Siká
 Akpaxwé:Azan lɛ
Tɔviklɛn

**Tɔviklɛn** ɔ tokpɔnla ɖokpo wɛ é nyi ɖo tokpɔn Kufo tɔn mɛ bo ɖo afɔligbe hweyixɔwaji nú Benɛɛto ɔ.

## Tokpɔnlavi tɔn lɛ
Tokpɔnla Tɔviklɛn tɔn ɔ ɖo tokpɔnlavi 07 yě ɖie: 

* Avejɛn
* Doko
* Tannu-gola
* Ajido
* Hwedogli
* Tɔviklɛn (Tokpɔnlavi)
* Misɛnkɔ

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛn ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnla Tɔviklɛn  tɔn ɔ ɖo tovi 88611

Akpaxwé:Tokpɔnla Benɛ tɔn lɛ
Unɛ

**Unɛ** ɔ, tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nú tokpɔnla Banikwala tɔn ɖo tokpɔn Aliboli tɔn mɛ. Tokpɔnlavi é nɛ ɔ ɖo taligbé nu Benɛɛto ɔ.

## Gletoxo tɔn lɛɛ
Tokpɔnlavi nɛ ɔ ɖo gletoxo atɔ́ɔ́n yě ɖie:
* Unɛ A
* Unɛ B
* Unɛ- Pel
* Sɔnnu-Baliba
* Sɔnnu-Pel

## Tovi lɛɛ
Ɖo zofinkplɔsùn xwe 2016 tɔn mɛ ɔ azɔxwe « INSAE » tɔn wlan ɖɔ tokpɔnlavi Unɛ tɔn ɔ ɖo gbɛtɔ 20 920.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Valentine Gangbo

**Valentine Gangbo** ɔ, nyɔ̌nu toxoɖɔtɔ́ Benɛɛto tɔn wɛ.

## Tozɔwiwa tɔ̀n
E nyi ɖɛmɛnu ɖo ehuzu hwenu bo nɔ gan bɔ do gan é xwe aza do dɛmɛnu gun ɔ nu e bo lɛ togan ɖo tejɛmɛ nu to ɔ azɔn atɔn ɖo tɛn e mɛ éɖe ɖo ɖɛmɛnugun gbasa hwenɛnu ɔ wutu.

## Gbɛ̀ tɔ̀n
̧Valentine Gangbo ɔ,  nyɔ̌nu ajidonu-nɔ-nu-mɛ-tɔ Benɛɛ tɔn wɛ. Ɖo 1979 ɔ, é ɖo nyɔ̌nu tɛnnɛ (9) e sɔ gbɔn nɛbɔ ɖo acɛ kpikpa éhuzu tɔn hwenu e lɛ mɛ.

Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Valère Dèhouegnon Tchobo

**Valère Dèhouegnon Tchobo** ɔ, nyi ɖɛmɛnu ɖo ɖɛmɛnugun tantɔngɔɔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ.
## Toxoɖɔgbɛ tɔn
Toxoɖɔgbɛ Union Progressiste (UP) tɔn sin asya glɔ wɛ é sɔ'ɛ ɖɛmɛnu ɖé.
 Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ
Vi é e hɛn ɔ́ è nǎ sixú ji é

O vi é e hɛn ɔ́ ènǎsixúji é 
Jɛn wɛ̀ Gɛlɛlɛ Mazé lɔ́ vi Awexwɛɖòxweɖáéji lé
Ayijɛ́lɛ́ wɛ̀ Gɛlɛlɛ dóji axɔsu ɔ́ ná
O gùxɔ́sú ò kókótiko 
Lé a nɔ́ ɖɔ nugbǒ talala
O Gézo jɛ kú deji é
E má nyi nùgbó à?
Aciɖijɛgaláwɛ́ jɛ o kúdéji
Lanwilianfin bɔ̀ Aségóló wá yi agban nɛ ɖóta.
Agban é sin Danhunli é nɔ́ gbàǎ
O xwesin cé gbèhun ali bòxɔ̀ agban nɛ
Acaɖiɖa wayi agban nɛ ɖótà
Agban é sin Danhunli é nɔ́ gbàǎ
O xwesin cé gbèhun ali bòxɔ̀ agban nɛ
Acaɖiɖa wayi agban nɛ ɖótà
Hun ali bo xɔ̀ agban nɛ

Akpaxwé:Hɛnnumlanmlan
Vodúnxwè

**Vodúnxwè** ɔ, nyi xwé ɖé bɔ é nɔ ɖu ɖo azǎn wǒ gɔ ɔ́ Alunsun ɔ́ tɔ̀n mɛ ɖo Benɛɛto mɛ.

Togán xóxó Nicéphore Soglo wɛ sɔ́ xwé nɛ ɔ ɖùɖù tɔ̀n ɖó té.

## Tàn tɔ̀n
Vodúnxwè, togan mɛɖaxó Nicéphore Soglo wɛ ɖó ayǐ ɖò xwè 1992 tɔ̀n mɛ bo na do zé numɛsɛ̀n mitɔn lɛ sɔ dó ajò. Acɛkpikpa hwénɛnu tɔn ɔ mɔ ɖɔ, enyi sinsɛn ɖě lɛ ɖo xwè yěɔn ɖu wɛ ɔ, é jɛ xa ɖɔ mɛ é ɖò jɔwamɔ̀ mitɔn kɔn lɛ lɔ mɔ̌ ni ɖo azǎn ɖokpó bo do ɖù xwè ná.

Xwè Glexwe 92 tɔn ɔ gudo wɛ, acɛkpikpa ɔ sɔ gbéta kɛ́n bonú xwè ɔ na nyi ɖuɖu ɖò Benɛɛ yikungbàn ɔ bǐ jǐ ɖò azǎn wǒ gɔ alunsun xwè ɖokpo ɖokpo tɔn mɛ.

Xwé 1993 tɔn mɛ wɛ é ɖu xwè ɔ nukɔn nukɔn tɔn ɔ ɖé.

## Fi é nɔ ɖu xwé ɔ ɖé lɛ é
Fǐ bǐ wɛ è nɔ̀ ɖu xwé ɔ ɖé ɖo Benɛɛto mɛ. Glexwé kpodo Agbǒmɛ kpo ka nyi toxo e mɛ e nɔ ɖu ɖé tawun lɛ é.

## Vodun tɛnmɛ tɛnmɛ lɛ
Vodún e ko ɖo to ɔ mɛ lɛ e bǐ sín xwè wɛ è nɔ ɖu, yèɖé wɛ nyi: Lɛ̌gba, Zǎngbétɔ, Atigali, Kɛ̀nnnɛsi, Sakpátá, Ogǔ, Oro, Nɛsuxwé, Dàn, Agasu, Trɔn, Xɛvioso, Mami-wata, Zomadonu, Kpélu, Lisa, Tɔxɔsu, Gèdè.

## Ɖiɖé xwè ɔ tɔn ɖé lɛ

Wékpo:Divinité zangbeto.jpg
Wékpo:The followers of Sakpata.jpg
Wékpo:Dan, dangbe, Oxumare1..JPG
Wékpo: Procession Vodoun Festival Grand Popo Benin Jan 2018.jpg


## Dodo tɔn
Akpaxwé:Xwè lɛ Akpaxwé:Vodun
Véronique Ahoyo

**Véronique Ahoyo** ɔ, alɔdo tovi lɛ ɖo zinzan yetɔn linu tɔ́ wɛ, b'ɛ ji i ɖo azǎn 29ɔ ayidosun xwè 1939, bɔ é kú ɖo azǎn 14ɔ woosun xwe 2008 tɔn. Nyɔ̌nù toxoɖɔtɔ wɛ, bo nyí ganhɔnyitɔ, afɔsɔɖotetɔ Benɛɛto tɔn bo lɛ nyi hunjɛdó acɛ e nyi nyɔnu Bénɛ tɔn lɛ ji tɔ.

## Gbɛ tɔn
Véronique Ahoyo ɔ, Kutɔnu wɛ e ji i ɖe ɖo ayidosun 1939 tɔn. Vi nyɔnu François Gbéjinɔ tɔn kpodo Justine Ajovi Kpɛhuntɔn tɔn kpan wɛ. Tɔ tɔn nyi nunyɔɖatɔ (cuisinier).

## Wema kplɔnkplɔn tɔn kpodo azɔwiwa tɔn kpan
É yi azɔmɛ dokɔ tɔn kpodo lisinmɛ tɔn kpan ɖo Kutɔnu bo ɖo kunuɖewa Bac tɔn ɖo 1961 hwenu Danxomɛ to ɔ jɛ eɖee si bɔ é blo xwe ɖokpo gudo é. É yi nunywɛ do nunywɛ ji ɖo azɔ wa ɖo azɔxwenu linu ɖo Paris kpodo abijan kpan mɔ ɖokpoɔ azɔ é kan gbɛ sin nunɔmɛ é ɖo Toulouse. É wli alɔ ɖo 1963. É wazɔ ɖo Toulouse ɖo xwe 1966 tɔn ɔ bi hwenu ɖo azɔmɛ sin nunɔmɛ-zɔtɛn Toulouse tɔn. E e é lɛ kɔ wa Bénɛ é ɔ, é nyi alɔgɔnu tovi tɔ ɖo nunɔmɛ yetɔn mɛ sin 1967 wayijɛ 1970. É lɛ wa yi kplɔnnu nu xwe we ɖo kplɔnyiji-alavɔ Abijan tɔn bo ɖo kunnuɖewema *Maîtrise* tɔn ɖo 1972. É lɛ kɔ wa tɛn tɔn mɛ nu xwe atɔn, cobo wa yi kan-do-kan-ji bo nyi gan é xwe aza do nunɔmɛ gbɛtɔn ɖo ganhɔnyitɔgbasa e nɔ kpenukun do azɔ wa ɖ'axɔsuxwe, azɔxo kpodo nunɔmɛ gbɛtɔn kpan wu é sin 1975 wayijɛ 1990.

## Ali e é gbɔn ɖo toxoɖuɖɔ mɛ
Toxoɖuɖɔ jɛ agba nu mɛ bi hwenu wɛ mi jɛ, ɖo e huzu jo tɛnmɛ do nu *democratie* bɔ toxoɖuɖɔ gbɛta lɛ huzu gege. Ana sɔ bo gosin toxoɖuɖɔ gbɛta ɖokpo nɔ tonu wayi toxoɖuɖɔ gbɛta gege ɖɔ toxo liji. E e ye blo kple gɛnnyi-gɛnnyi PLM Alejo tɔn ɔ gudo ɔ, e ɖenyi mɛɖaxo Nicephore Soglo nu é na nɔ ganhɔnyitɔ lɛ nu kakayijɛ gansisɔ ɖevo hwenu. Nyɔnu we wɛ è sɔ ganhɔnyitɔ ɖo kple togan gbasa tɔn xwejisun xwe 1990 ɖo acɛkpikpa tɛnmɛkpɔntɔ tɔn. Yé wɛ nyi Véronique Lawson kpodo Véronique Ahoyo kpan. Mɛ nukɔntɔn ɔ nyi ganhɔnyitɔ lanmɛnanɔganji tɔn bɔ mɛ ɖe ɔ nyi xo ekan tovi lɛ e, azɔnamɔwa kpo azɔwiwa tɔn kpo (acɛkpikpa gudo tɔn togan kerekou tɔn ɔ hwenu ɔ nyɔnu ɖokpo ko ɖemɛ ɖ'ayi, é wɛ nyi Rafiatou Karimou, bo nɔ lanmɛnanɔganji kpaxwe). 

Hwenu e nɛ din wa yi ɔ Véronique Ahoyo hɛn ganhɔnyitɔgbasa tɔn togan sisɔ gudo ɖo 1991, hwenu Soglo Nicephore ɖugan é. É nɔ tɛnnɛ mɛ sin lidosun xwe 1991 tɔn wayijɛ zosun xwe 1993 tɔn. 

Ɖo 1994 ɔ, é nyi afɔsɔɖotetɔ Bénɛ to ɔ tɔn ɖo Amerika gbeji ɖo Canada. 

É lɛkɔ wa xwe (Bénɛ) ɖo 1996. É wa yi gbɔjɛ ɖaxo bo ɖonú ɖo kplekple gbɛta hunjɛdo nyɔnu lɛ ji tɔn mɛ. É nyi gbɛvi gbɛta é nyi ganhɔnyitɔ kpo ɖɛmɛnu nyɔnu aflika tɔn kpo tɔn REFAMP e. É nɔ jɛ tagba ɖesu nu nyɔnuvi lɛ na yi azɔmɛ. É wa ku ɖ'alitawovi ɖe mɛ ɖo Basila ligboji,  hwenu e hunkuntɔ e sɔwɛ ɖo hwezun ta bɔ hunfɔ ɔ gba é. Nɛ ɛnɛ ɖevo ku ɖo alitawovi nɛ ɔ mɛ. Nɔye Karimu Rafiatu ɖo mɛ egblewu lɛ e mɛ.

## Nyiɖemɛ
E sɔ gbeɖetɔ ɖo Benɛto mɛ ɖo tozɔ e é wa e wu.

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1939 tɔn mɛ
Véronique Lawson

**Véronique Lawson** ɔ, dotoo yɛyɛvi lɛ kpo yɔkpɔvu lɛ kpo tɔn wɛ, bo ka lɛ nyi nyɔnu toxoɖɔtɔ ɖo Benɛɛtò mɛ.  

## Gbɛ tɔn
Véronique Lawson ɔ e ji i ɖo azǎn 22 ɔ zofinkplɔsùn xwè 1939 tɔn mɛ ɖo Kutɔnu. É kú ɖò azǎn 30 kɔnyasùn xwè 2012 ɖò xwe tɔn kanɖe gban nukun atɔn (73) gɔ mɛ. É yì kplɔnyiji-alavɔ ɖo Dakar Senegaltò mɛ. É wa yi wa dotoo yɛyɛvi lɛ kpo yɔkpɔvu lɛ kpo wu'zɔ ɖo ɖotooxwe Kutɔnu tɔn sin 1969.

## Toxoɖuɖɔzɔ wiwa tɔn
Véronique Lawson ɔ, ganhɔnyitɔ lanmɛ-na-nɔ-ganji tɔn wɛ é nyi sin azan 13ɔ xwejisun xwe 1990 wayijɛ azan 29 liyasùn xwe 1991 ɖo togan Nicephore Soglo hwenu. É hɛn tɛn nɛ́ ɔ kakayijɛ azǎ̌n 9ɔ lidosùn xwe 1996 tɔn. Ɖo hwenɛnu ɔ, é ɖenyi i gǎn lanmɛ nanɔ ganji tɔn bo lɛ ɖo mɛ e do nukunkpedo abahwɛ gbigbo vlɔnkan na wu lɛ mɛ, na do súkúndo nu azɔ̀n e nɔ hu yɔkpɔvu lɛ é. Ɖò xwè 1991 ɔ, é lɛ nyi ganhɔnyitɔ e e nɔ kpenukún do azɔ kpo tovi lɛ sin zinzan kpo wu hwenu nɔyé Véronique Awoyo jo tɛn tɔn mɛ do klewun e. Ɖo 1990 ɔ é do kplekple gbɛ nyɔnu Bénɛ tɔn lɛ wa nu nukɔnyiyixo bo ka nyi gǎn nukɔn-nukɔn tɔn é xwe aza de nu e.

Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1939 tɔn mɛ
Akpaxwé:Kú ɖò xwè 2012 tɔn mɛ
Vǐ

**Vǐ** ɔ, dɔkùn wɛ é nyí bɔ Mawu Mavɔmavɔ nɔ̀ dó nú mɛ, vǐ wɛ nyí ajɔ̀ bɔ é nɔ́ ná mɛ. 

Vǐ súnnu e è jì ɖo wǐnnyáwínnyá mɛ lɛ́ɛ ɔ́ cí gǎ e ahwanfuntɔ́ ɖé hɛn alɔ mɛ ɔ́ ɖɔhun. 

Nǔ nyɔ́ nú mɛ e ɖó gǎ mɔ̌hun káká bɔ gǎhɛnnú tɔn gɔ́ é; kɛntɔ́ yětɔn lɛ́ɛ kpó yě kpó kplé ɖò hwɛ̀gùn ɔ́, winnyá nɔ́ hu yě ǎ.
## Ɖìɖè vǐ tɔ̀n ɖé lɛ

Akpaxwé:Ví
Vǐkplɔ́nkplɔ́n

**Viklpɔnkplɔ́n** nyí walɔ e nɔ sɔ bo do nɔ na kplɔn ɖagbé ví lɛ na b'ɛ na do huzu tovi ɖagbé.

## Wuvɛ tɔn lɛ
Ɖò vǐkplɔnkplɔn sín hwenu ɔ, mɛjitɔ́ lɛ nɔ mɔ̀ wuvɛ̌ ɖó yě nɔ mɔ ɖɔ̀ vǐ ɔ́ ɖò wuvɛ mɔ wɛ ɖò tó ee dɔn n'î wɛ e ɖe ɔ́ mɛ̀.Wuvɛ mɛ wɛ̀ nǔ ɖagbe ka nɔ tɔ́n ɖè.

Akpaxwé:Kplɔ́n
Vivi l'internationale

**Vivi l'internationale** ɔ, hànsinɔ ɖokpó wɛ̀ e nyí ɖò Benɛɛtò mɛ.

## Gbɛ̀ tɔ̀n
Vivi l'internationale ɔ, nyǐkɔ tɔn ɖesú ɔ nɔ nyí Agbato Victorine. E jì i ɖò xwè 1946 abi xwè 1947 tɔn mɛ. 
E kú ɖo zofinkplɔsun ɔ sin azǎn 15 gɔɔ ɖo xwè 2022 tɔ̀n mɛ. 

E nɔ jihàn dó xò kàn nu fifá ná t́iìn lobo nú hwinnyà hwinnyà ni yì xɔ̀. Hàn tɔn e é sùn nyǐ ɖɔ " fifá " ɔ wɛ sɔ nǔkɔ́ tɔ̀n d'agà, b'ɛ húzú nyɔ̌nu nukún ɖ'ejì ɖo Benɛɛtò mɛ.
## Alì e é gbɔ̀n ɖò hànsinɔ̀ nyínyí tɔ̀n mɛ̀ lɛ é
Vivi l'internationale ɔ, měgègě wɛ̀ túùn ì gbɔ̀n fífá sín hàn e é jì hwènu è Benɛɛtò ɔ́ ɖò Ehúzú hwénu byɔ́ wɛ̀ é. Ɖò tòkplé gɛ́nnyì gɛ̀nnyì è e blǒ ɖò zòfínkplɔ̀sùn xwè 1990 tɔ̀n mɛ̀ ɔ́ sín domɛ̀ ɔ́, é jì fífà hàn tɔ̀n >. Hàn enɛ̀ ɔ́ nyí kànta bɔ̀ é sɔ́ ná ɖó fífá Benɛɛ tò ɔ tɔ̀n tàmɛ.

Zɛ̀ enɛ̀ ɔ wú ɔ́, Vivi l'internationale lɛ́ wá jɛ̀hùn dó tòxó jí. E ɖè eɖée xlɛ́ ɖò nyɔ̌nù e xòkàn nú hùzǔ húzú ná tíìn ɖò Benɛɛ lɛ mɛ. Fífà kàn ɖòkpó nɛ́ ɔ xó wɛ̀ é ɖè lòbó yì jìhàn ɖò xwè 2018 nú gàntɔ́ è e wlǐ dó daavǐgǎnxwé savalu tɔ̀n lɛ e. Ɖò lěxwèlé 2008 ɔ, e xɔ̀sùsù nî lòbò nɛ̂ wùntùn ajɔ̀ mɛɖagbè kɛ́n è nɔ̀ ná mɛ̀ ɖò Benɛɛ é tɔ̀n.
## Hàn tɔn lɛɛ
Ɖò 1982 ɔ́, é jìhàn xá Pédro ɖó xwèkpéxwènù kò gɔ̀ ɔ́ ɖògòwùngbáxwé Benɛɛ tɔ̀n ɔ́ tàmɛ.
Vivi l'internationale wá jì Oluwà ɖakun.

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Hànsinɔ
Vɛki

**Vɛki** ɔ, tokpɔnlavi wɛ é nyi ɖo tokpɔnlavi tɛnwe (7) tokpɔnla Só-Ava tɔn mɛ, bo ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo Benɛɛto mɛ.

## Gletoxo tɔn lɛ
Vɛki ɖo gletoxo 12. Yě ɖye:
* Gbetigao
* Hwlazumɛ
* Hunhwe
* Kpakomɛ
* Lokpoji
* Nɔhweto
* Somayi
* Cinakomɛ
* Todo
* Vɛki ɖaxo
* Vɛki dogboji
* Zunhomɛ

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛn ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnlavi Vɛki tɔn ɔ ɖo tovi 29476

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Waké

**Waké** ɔ, tokpɔnla ɖokpo wɛ é nyi nú Benɛɛto  ɔ ɖo taligbe hweyixɔwaji bo ɖo tokpɔn Dɔnga tɔn mɛ.

## Dogbo tɔn lɛ
É ɖo dogbo xá tokpɔnla Kopago tɔn, Basilia, tɔn Jugu tɔn, bo lɛ ɖo xá Tógoto ɔ ɖo hweyixɔwaji. 

## Tokpɔnlavi tɔn lɛ
Waké ɖo tokplɔnlavi ayizɛn (06). Yě ɖie:
* Bajudɛ
* Kɔnɖe
* Waké (tokpɔnlavi)
* Sɛmɛrɛ I
* Sɛmɛrɛ II 
* Canlinga

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛn ěe azɔxwe INSAE sɔ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi e ɔ, tokpɔnla Waké tɔn ɔ ɖo tovi 74 289.

Akpaxwé:Tokpɔnla_Benɛ_tɔn_lɛ
Wema gbejekpɔ́n

**Wema gbejekpɔ́n** ɔ, azɔ mɛsí lɛ no wa bo do nɔ sɔkɛn nukplɔnví yétɔn lɛ.

## Hwenu ee nɔ gbeje wema kpɔ́n é
Mɛsì nyɔwlan nyɔxa tɔn lɛ yì gbeje nuwlanwlan nukplɔnví ee ɖó BAC bo ze gbe lɛ é tɔn kpɔ́n.

Akpaxwé:Wemaxɔmɛzɔ
Wemɛ

right|thumb

**Wemɛ** ɔ, tokpɔn ɖe wɛ bo ɖo Afɔgokɔ Benɛɛto ɔ tɔn ɖo hwetɔnwaji. 

## Tán tɔn
Tɔsisa ɖaxo ě nyi Wemɛ bo d'asa Benɛ To ɔ sin taligbe kaka bo nɔ wa kɔn Xu e ɖo afɔgokɔ to ɔ tɔn e sin nyikɔ wɛ e nɛ̌ɛ. Adahunu to ɔ sin mima ɖěe akpaxwe ěe ɖo taligbe tɔn bo nyi tokpɔn Platǒ tɔn din e sǐin.

## Tokpɔnla tɔn lɛ
Wemɛ ɖo tokpɔnla tɛnnɛ (09). Yé ɖyé:
* Xɔgbonu
* Ajara
* Ajowun
* Agégé
* Akpro-Misérété
* Avlanku
* Bonu
* Dangbo
* Sɛmɛ-Kpoji

Akpaxwé:Tokpɔn_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Woosùn

**Woosùn** ɔ wɛ nyí sùn wéwé gɔ é ɖo xwé ɔ mɛ é. E wɛ jɛ Abɔxwísùn gudo.

## Tinmɛ tɔ̀n
Woosùn ɔ tínmɛ tɔn wɛ nyí sùn é mɛ *woo nɔ tɔn* ɖé é.

## Xixà tɔ̀n
Wékpo:LL-Q33291 (fon)-Mah3110-Woósùn.wav

 Akpaxwé:Sun_lɛ
Wumakɔ

**Wumakɔ** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nù tokpɔnla Komɛ tɔn bo ɖo taligbe nú Benɛɛto ɔ ɖo tokpɔn Mɔnɔ tɔn mɛ.

## Gletoxo tɔn lɛ
Akɔɖéxá ɔ ɖo taligbe hweyixɔ waji nú Benɛ tò ɔ bo ɖo gletoxo 03 yě ɖie:
*Jakote
*Sivamɛ
*Tɔve

## Tovi nabi é ɖo e
Kɛnsisɔ sin nuwiwa è azɔxwe «INSAE» tɔn blo ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ Wumakɔ tɔn ɔ ɖo  gbɛtɔ 4599.

 Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Wúntún Benɛɛto tɔn lɛ

**Wúntún [[Benɛɛto]] tɔn lɛ** ɔ, wɛ nyi wúntún é sɛ́n dodo Benɛɛto sɔ kɛn na é lobɔ acɛkpikpa to ɔ tɔn nɔ zan é.

## Tinmɛ tɔn lɛ
Ɖo tɛntin mɛ ɔ, wuntun ɛnɛ wɛ é na mɔ. Yé ɖié:
* Ɖo ji amyɔxwé ɔ, é na mɔ xɔ tata sɔnba lɛ tɔn sin ɖiɖé
* Ɖo ji aɖusixwé ɔ, é na mɔ sunvi, lobɔ é nyi akluzu ala tɛnnɛ nɔ
* Ɖo do amyɔxwé ɔ, é na mɔ détin Sinople b'ɛ na sinsɛn gégé
* Ɖo do aɖusixwé ɔ, é na mɔ zohun b'ɛ ɖo xú jí

Kpɔ wé wɛ hɛn ɖo té lobɔ, ɖo aga tɔn ɔ, é na mɔ, azo dɔkun tɔn lobɔ gbaɖé ɖo kún wu wɛ sin yé mɛ.

Ɖo do tɔn ɔ, é na mɔ xogbè to ɔ tɔn xá. Xogbè nɛ ɔ wɛ nyi: Wanyiyi nu nɔzo, Hwɛjijiɔ kpodo Azɔ kpo.

## Ɖyɔɖyɔ wúntún ɔ tɔn lɛ

Image:Coat of arms of Republic of Dahomey 1958-1964.svg|Daxomɛto hwenu (xwè 1958 yi jɛ xwè 1964)
Image:Sceau du Dahomey.svg|Daxomɛto hwenu (é sɛn azan woɖokpogɔ ɔ avivɔsun xwè 1964 blo é)
Emblem of the People's Republic of Benin.svg|Benɛɛto ɖo huzuhuzu hwenu (xwè 1975 yi jn e xwè 1990)
File:Coat of arms of Benin.svg|Benɛɛto éhɔnmɛ tɔn (Bɛ sin xwè 1990)


Akpaxwé:Wúntún Benɛɛto tɔn lɛ
Ahwando Agɔngwɛnto tɔn

**Ahwando Agɔngwɛnto tɔn**  nyi wǎ tomɛ b'a nyɔ nǔ i tɛ̀n tájí ɖokpo bo ɖo tokpɔnlavi Agɔngwɛnto tɔn mɛ ɖo Benɛɛto mɛ.

## Tàn tɔ̀n kléwun
Zofinklɔsùn xwè 1998 tɔn mɛ wɛ, yovo Danemark-tomɛ tɔn lɛ mɔ ahwando ɔ hwenu ee ɖo alikplétɛn gbá wɛ e. 

Mɛtlu wǒ (10 mètres) mɔ wɛ e ɖè ɖo ayìkúngban glɔ bɔ gblogblo tɔn hwè ɖebǔ ǎ (7 ha). Xwé  na yì kanɖé wɛnɛ mɔ̌ (54) wɛ ɖo ahwando ɔ mɛ. 

Axɔsú Dakodonou hwenu wɛ yě blo  nɔtɛn ènɛ ɖo ayìkúngban glɔ dɔ̌n bɔ ahwanfuntɔ lɛɛ nɔ hwlá yěɖee dó.

## Ɖiɖé tɔn ɖé lɛ

Refuge du village souterrain d'Agongointo.jpg
Refuge au village souterrain d'Agongointo.jpg
Village souterrain d'Agongointo de Bohicon.jpg


## Dodo tɔn


Akpaxwé:Wǎ tomɛ b'a nyɔ nǔ i tɛ̀n
Wàsà wásà

**Wàsà wásà** ɔ, nǔɖúɖú ɖòkpó wɛ bɔ e nɔ mɔ ɖo Bento mɛ. E nɔ ɖa kpodo libɔ kpo. E nɔ lɛ ylɔ́ ɔ ɖɔ kusukusu tevi tɔn. È nɔ ɖú hwebǐnu, loɔ zǎnzǎn kpo hwelɛ́kɔ kpo è nɔ ɖú taun. È sa ɖò nuɖuɖu satɛn lɛ, ɖò axi lɛ mɛ, ali lɛ tó ɖó tají ɔ totaligbe benɛɛto tɔn. 

## Ɖiɖa tɔn

### Ɖadonu nú mɛ atɔn

* Libɔ kilo 1 
* Aziin mǐ nuɖucivi 3
* Jɛ
* Hwevi e jló mɛ e kilo 1 alǒ wè 2
* Atakin 
* Ayo
* Lɛnlɛnkun
* Ayoma we 

### Ɖiɖa tɔn
E na ɖa ɔ gǎn xixo atɔn é blo 

- 
Akpaxwé:Nuɖuɖu_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Wɔ̌koli

**Wɔ̌koli** ɔ, wɔ e ɖa dlɔ bo zɛ do ado ji ɖo Benɛɛtò mɛ e wɛ. Nùɖúɖu e nɔ na gǎn mɛ e wɛ bɔ e ka nɔ ɖu zozo tɔn alo fifa tɔn.

## E tɛ e ka nɔ mɔ do ɖa na
Bo na do ɖa Wɔ̌koli ɔ mǐ ɖo na mɔ : zɛ̌n e klɔ b'ɛ́ mɛ e ɖokpo, sìn, agbade linfin, asikɛ, wɔtiin, gànnu e mɛ e. Bo na ɖa dlɔ (e nǎ ɖà bɔ̀ ayǐ ná hɔ́n dó). 
Ayihɔngbe tɔn ɔ e nɔ wún sìn do zɛ̌n e klɔ bɔ e mɛ́ e mɛ̀, bo zɛ wɔ̌ e e ɖa dlɔ e d'emɛ, bo nɔ bɔ myɔ do b'ɛ nɔ hwùnagbǎn ganji : WƆ̌KOLI ɔ nɛ, b'ɛ́ nɔ syɛ́n bo nyɔ kán hú wɔ̌ e e ɖa tlolo e. 

Ɖo Ayizɔnu lɛ gɔn ɔ, e nɔ sɔ Wɔ̌koli ɔ do wa xwetanu gɛnnyi gɛnnyi na. Ɖo xwetanu nɛ ɔ domɛ ɔ, wɔ̌koli ɔ kɛɖɛ wɛ mɛbi nɔ ɖu kpodo *nùsunnu* alɔkpa alɔkpa kpan. Xwetanu lɛ tɔn nɛ ɔ nɔ kple Ayizɔnu lɛ bɔ ye nɔ lintamɛ do nukɔnyiyi yetɔn lɛ wu bo nɔ ba ayì dó wuvɛ e ye nɔ mɔ lɛ e bi wǔ.

## Hwetɛnu wɛ e ka nɔ ɖu
Wɔ̌koli ɔ e hɛn ɔ e na ɖu hwe ɖebu nu ɖo keze ɔ mɛ, lo ɔ gbadanu alo zanzan tɛ̌n ɛ wɛ jɛ xa.

Akpaxwé:Nuɖuɖu_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Wágàcí

**Wágàcí** ɔ́, amɔ̌ wɛ̀ bɔ̀ e nɔ̀ bló ɖò hweyìxɔ̀ wàjí kpó nyìbúnɔ́sìn kpó. Fúlanǐ lɛ wɛ kò ɖó jìjɔ̀ tɔn bó nɔ̀ bló, bɔ̀ e nɔ̀ mɔ̀ ye e ɖò totáligbé Benɛɛto ɔ tɔn.

## To é mɛ é nɔ mɔ ɖé lɛ é
E nɔ̀ mɔ̀ wagací ɔ gěgě tɔ̀n xɔ̀ ɖò Parakú, ɖò Benɛɛtò ɔ́ tɛ́ntìn. E nɔ̀ lɛ́ mɔ̀ nǔɖúɖù nɛ ɔ́ ɖò tò è ɖò hwèyìxɔ̀ wà jí lɛ bǐ mɛ, ɖò tàjí ɔ́, tò e mɛ gběhàn kpó atín wínni wínní lɛ kpó nɔ́ wú ɖè lɛ e. Gbè tɛ̀nmɛ̀  tɛ̀nmɛ̀ e nɔ̀ ylɔ́ àmɔ̌ nɛ ɔ́ ɖɔ̀ Wágàcí lɛ ɖi e : zarmá sɔ̀ngayi kpó dɛ̀ndi gbè kpó. fɔ̀nnù lɛ nɔ̀ ylɔ́ ɖɔ̀ *àmɔ̌,* ànagó gbèmɛ ɔ, é nɔ́ nyí *wàra*, bɔ̀ Balibánù lɛ nɔ ylɔ́ ɖɔ̀ **gàsàru.** Yòvó ǎnyǔ wěwě lɛ nɔ ylɔ́ ɖɔ̀ *frɔ̀màj*.

Wágàcí ɔ́, nǔ bìbɔ̀ ɖé wɛ̀ bó nɔ̀ víví. E nɔ̀ zán dó ɖànǔ nǎ : è nɔ̀ ɖà nǔsúnnú tɔ̀n bó nɔ̀ dó ɖù àgǔn ná, è nɔ̀ lɛ vɔ́ zé dó ɖù nǔ ɖèvò ɖèvò lɛɛ nà.

Akpaxwé:Nuɖuɖu_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Wɛsɛ

**Wɛsɛ** ɔ nyi tokpɔnla bo lɛ nyi toxo ɖokpo bo ɖo Benɛɛto ɔ tɛntin ɖo tokpɔn Sokan mɛ tɔn mɛ.

## Dogbo tɔn lɛ
## Tokpɔnlavi tɔn lɛ
Wɛsɛ ɖo tokpɔnlavi 9.Yě ɖie:
* Cala-Ogwa
* Jɛgbɛ
* Gbanlin
* Kémɔ
* Kilibɔ
* Laminu
* Odugba
* Wɛsɛ (tokpɔnlavi).
* Twi

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛń ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnla Wɛsɛ tɔn ɔ ɖo tovi 142017

## Ayikungban tɛ ji e ka jujɔn?
Tokpɔnla Wɛsɛ tɔn ɔ jijɔn ayikungban ɖe ji bo ɖo kpó bɔ kɔ tɔn lɛ ci vɔvɔ kpɛɖe bo lɛ ɖo kɛn kpɛvikpɛvi lɛ. 

## Jinukun tɔn lɛɛ
Ayikungban ɔ lɛ ɖo kɛn gege b’ɛ gosin só lɛ ji bɔ jinukun lɛ nɔ nyɔ tawun ɖo tokpɔnla nɛ lɛ mɛ. Ye nɔ lɛ agbade‚ aziin, mɔlikun‚ ayikun‚ azingokwin‚ soja kpodo akaju kpan. Ye nɔ lɛ gle mɔlikun tɔn tawun kpo mǎ tɛnmɛtɛnmɛ lɛ kpo ɖó ye lɛɛ ɖo gbà kpoɖo ayikungban e nɔ sin lɛ kpo. 

Akpaxwé:Tokpɔnla_Benɛ_tɔn_lɛ
Wɛɖɛmɛ

**Wɛɖɛmɛ** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nu tokpɔnla Lokosa tɔn ɖo tokpɔn Mɔnɔ tɔn mɛ ɖo Benɛɛto mɛ.

## Gletoxo tɔn lɛ
Wɛɖɛmɛ ɔ ɖo afɔligbe hweyixɔwaji nu Benɛ to  ɔ bo ɖo gletoxo wèwé yě ɖie: 

* Ajigo Kpodavɛ
* Ajohwe
* Agɔnkanmɛ
* Dansihwe
* Jɔnjizumɛ
* Hlɔdo
* Kɛnweji
* Mɛɖehunta
* Mɔkpa-Seji
* Weɖemɛ kada
* Weɖemɛ Janglanmɛ
* Totinga

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛń ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnlavi Wɛɖɛmɛ tɔn ɔ ɖo tovi 15075

Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Wɛ̀li

thumb|Wɛ̀li
thumb|Wɛ̀li sisɔ

**Wɛ̀li** ɔ nuɖúdù ɖokpó wɛ e nyí ɖo Benɛɛto mɛ bɔ é nɔ ɖu gbadamajá na. E hɛn ɔ é nɔ ɖa kpowun bo nɔ ɖu kpo ami vɔvɔ kpo abi é nɔ lɛ sɔ̀ bo nɔ ɖu alo e nɔ lɛ ɖa wɔ̌ tɔn.
Wɛ́li ɔ "vitamines A; B; kpo "vitamines E1; E2; E3" kpan wɛ gɔ mɛ.

## Wɛli alɔkpa le ɖe lɛɛ
Wɛli alɔkpa gege wɛ ɖe

E ɖe flo wewe tɔn 

E ɖe koklojonɔ tɔn

E lɛ vɔ ɖe flo vɔvɔ tɔn

## Fitɛ lɛ e nɔ lɛ wɛli gle ɖe ?
Ɖo gbɛ ɔ bi sese mɛ ɔ‚ wɛli alɔkpa afa tɛnwe wɛ ɖe. E nɔ lɛ gle tɔn ɖo fi gege ɖo taji ɔ Azii kun gban ji ( Cinu‚ Japɔn‚ Ɛndolezi‚Filipinu‚ Ɛndi‚ Viéténamu‚....kpo e kpo lɛ kpo); Afrika gbe ji (Nijelia «awɔnni»‚ Uganda‚ Kenya‚Malawi... kpo e kpo lɛ kpo); ɖo Amelika gbeji kpo  oseali kpo ( Papuazi‚Gine yɔyɔ‚ Zelandi yɔyɔ‚ Ɔsitrali‚ Xawai kpan) kpo ɖevoɖevo lɛ kpo.

= Etɛ lɛ wɛ é nɔ mɔ bo nɔ sɔ̀ wɛ̀li ɔ tawun? =
E ɖo wɛ̀li ná sɔ́ wɛ ɔ é ɖa mɔ:
* wɛ̀li
* amì
* jɛ̀

= Nɛ é nɔ sɔ̀ gbɔn? =
1- E ná kpá wɛ̀li ɔ

2- E ná klɔ ganji bo na sɛ́n ɖo lě e ba ɖo ɔ

3- E na fúnfun jɛ̀ ɔ gbɔnji bo hunhun d'ewu

4- E na kɔn amì ɔ do agban ě nɔ sɔ̀ nu ɔ mɛ bo sɔ ɖo ado ji bɔ e na sɛ ganji enɛ ɔ gudo ɔ e na bɛ wɛ̀li sinsɛ̀n ɔ kpɛɖe d'emɛ bo na jodo bɔ e na bi ganji kaka bɔ e na mɔ ɖɔ hwɛkan yetɔn na dyɔ.

= Etɛ wɛ e nɔ ɖu kpo wɛ̀li sisɔ ɔ kpo? =
E hɛn ɔ e nɔ ɖu wɛ̀li sisɔ̀ kpo soja koko kpo abi abɔkun kókó kpo e hɛn ɔ é nɔ lɛ ɖu kpo atá kpo.

Akpaxwé:Nuɖuɖu Benɛɛ tɔn lɛ
Atlantique

right|thumb

**Atlantique** ɔ, topkɔn xoxo e wu kan tokpɔn Litoralu tɔn ɔ sin ɖo lexwele 1999 tɔn e wɛ. Sin lexwele 2016 Alada wɛ toxotɔndeji nu tokpɔn nɛ ɔ

## Tokpɔnla tɔn lɛ
right|thumb

Tokpɔn Xulɛnu tɔn ɔ ɖo tokpɔnla 08 yě ɖie:
*Agbomɛ Kanɖofi
*Alada
*Kpɔmasɛ
*Glexwé
*So Ava
*Tɔfɔ
*Tɔri Bosito
*Zɛɛ. 

Akpaxwé:Tokpɔn_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Wɔ̌ (gbade wɔ̌)

**Wɔ̌ (gbade wɔ̌)** ɔ nuɖúɖu ɖokpo wɛ é nyi ɖo Benɛɛto mɛ ɖo taji ɔ fɔnnu lɛɛ gbeji; yě ma ɖu a ɔ ye nɔ́ nɔ̀ ganji a.

= Etɛ lɛ wɛ nɔ ɖà gbade wɔ̌ ɔ? =
E ɖo gbade wɔ̌ na ɖa wɛ ɔ é na mɔ:
* gbade linfin
* sìn

= Nɛ̌ wɛ e nɔ ɖa gbɔn? =
1- E na wún sìn do adoji bɔ é na hwangban

2 - E nɛ ɔ gudo ɔ e na fan gbade linfin ɔ ɖo kɔmɛ bo na kɔn do sìn hwangban ɔ mɛ ɖo adoji.

3- E na jodo bɔ e na hwangban. E nɛ ɔ gudo ɔ e na kɔn linfin ɔ d'emɛ bo na dan kaka bɔ e na syɛn bo na dɛ̀.

= Etɛ wɛ e nɔ ɖu kpo wɔ̌ ɔ kpo? =

Gbade wɔ̌ ɔ e nɔ ɖu kpo mǎ tɛnjan kpo nɛnuwi kpo févi sǔnnu kpo.

 Akpaxwé:Nuɖuɖu_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Wɛnxí

**Wɛnxi** ɔ tokpɔnla ɖokpo wɛ é nyi nu tokpɔn Zu tɔn ɔ bo ɖo afɔligbe nu Benɛɛto ɔ. Tokpɔnla nɛ ɔ ɖo kilomɛtru kanɖe tantɔn do toxo Agbomɛ tɔn.

## Dogbo tɔn lɛ
Wɛnxi ɖo dogbo xa Zanyanado, Bonu, Zogbodomɛ kpodo Aja-wɛrɛ kpo.

## Tokpɔnlavi tɔn lɛ
Tokpɔnlavi ɛnɛ wɛ ɖo tokpɔnla wɛnxi tɔn mɛ. Yé ɖyé:
* Wɛnxi
* Daso
* Sagɔn
* Tɔxuɛ

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛń ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnla Wɛnxi tɔn ɔ ɖo tovi 59381.

Akpaxwé:Tokpɔnla_Benɛ_tɔn_lɛ
Xwa

thumb|<center>Xwa</center>

**Xwa** ɔ hwéhuhu sín wlɛnwin ɖe wɛ bɔ̀ hwéhutɔ lɛ zán ɖo Nɔxwe tɔ, Ayémé tɔ kpo Xɔgbonu tɔ ɔ kpo mɛ. Wlɛnwin nɛ ɔ, sɛ́n gbɛ ɖɔ é ma sɔ zan ɖe ɖo tɔ lɛ ji o sin xwe 2014 mɛ.

## Tinmɛ tɔn
Xwa ɔ wlɛnwín hwehuhu tɔn ɖe wɛ bɔ hwehutɔ lɛ nɔ zan ɖo Bénɛɛto mɛ, ɖo taji ɔ Nɔxwé tɔ, Ayémé tɔ kpo Xɔgbonu tɔ kpo mɛ. Ali su do ɖo mɔ nu hwévi sín wlɛnwin ɖe wɛ bɔ hwéhutɔ lɛ nɔ zan ma lin do Kpɛko ɖo "Bouche du Roy" mɛ.

## Nu hɛn gble tɔn
Wlɛnwin hwéhuhu tɔn nɛ nɔ hɛn nu gble tawun atin tɔ mɛtɔn *magrove* ɔ wu ɖo ɛ ɖo nu hwévi lɛ kpodo dekpa kpo ɖo tɔ ɔ mɛ.

## Hwenuxo
Wlɛnwin nɛ ɔ axɔsu Gézɛn tɔn Dɛ Zunɔ wɛ lintamɛ kpɔ́n bo ɖe tɔn na do wli hwevi sukpɔ. E na ɖɔ ɔ sín lexwele 1957 kpo 1958 tɔn kpo dɔn wɛ wlɛnwin ɖevo wa bo nyi yaɖeyaɖe bo nyɔ hú  bɔ hwehutɔ lɛ jɛ zinzan ji ɖo Ayémɛtɔ ɔ ji. Adɔ̀n wá byɔ wlɛnwin we e nɛ lɛ zantɔ  lɛ tɛntin bɔ xwè 1992 tɔn dɔn ɔ acɛkpikpa ɔ byɔ ɖɔ e ma sɔ zan wlɛnwin we é nɛ lɛ ɖo tɔ lɛ ɖe ji o b'a do nya xɛ ɖò Ayémɛtɔ jí bo nu adɔn bi ni xwɛ. Ɖo 2014 sín xwe mɛ ɔ sɛn e ɖɔnu do hwéhuhu kpo hwenyinyi kpo wu ɖo Bénɛɛ ɔ wa ɖe lěè e na hu hwe gbɔn e tɔn.

Akpaxwé:Hwéhuhu ɖo Benɛɛto mɛ
Xwefa

**Xwefa** ɔ nyɔnu vi fɔnnu nyikɔ wɛ. Nyikɔ nɛ ɔ e nɔ mɔ ɖo Ajanu lɛ, Maxinu lɛ kpodo Ayizɔnu lɛ mɔ kpan gɔn ɖo Benɛɛto mɛ. Tinmɛ tɔn ɔ wɛ nyi *FIFA ƉO HWƐNDO MƐ* bɔ e nɔ na Vi nyɔnu nukɔntɔn b'ɛ ka lɛ nyi yɛhwexixa ɖɛ bɔ mɛjitɔ lɛ nɔ xa nu fifa na tǐin tɛgbɛ ɖo hwɛndo ɔ mɛ.

Akpaxwé:Ví nyikɔ ɖo Benɛɛto mɛ
Xwejísun

**Xwejísun** ɔ, wɛ nyi sun atɔn gɔ é ɖo xwé ɔ mɛ é. É wɛ jɛ Zofínkplɔ́sùn gudo.

## Tinmɛ tɔn
Xwejísun ɔ tinmɛ tɔn wɛ nyi sun é mɛ jí nukɔntɔn xwé ɔ mɛ tɔn lɛ nɔ bɛ jija ɖé é.

## Xixa tɔn
Wékpo:LL-Q33291 (fon)-Mah3110-Xwejísùn.wav

Akpaxwé:Sun_lɛ
Xwènúɖiɖa

**Xwenuɖiɖa** nyí nǔ kpligidì ɖokpó. Ɖò xwe lɛ bí mɛ ɔ, e nɔ xɔ̀ nǔ sukpɔ́ bo nɔ ɖà nǔ. Nǔ ee vɛwǔ ɖò xo ɔ mɛ ɔ wɛ nyí ɖɔ̀ mɛbǐ nɔ nuɖuɖu sukpɔ́ e ka ylɔ mɛɖe ǎ. E nɔ sín enɛ wú bɔ nú xwe jɛ̀ bɔ̀ ayihɔn ɔ, nǔɖuɖu nɔ kpò sukpɔ́ bɔ e sixú nɔ ɖù ǎ. Egbɔ bo nɔ bɛ ye nyì gbě ɖò nuɖuɖu ɖe lɛ ɖì mɔlikún, makalonii nɛ lɛ ɔ́, ye nɔ yì adoji sukpɔ́ ǎ.

Akpaxwé:Xwè lɛ
Xwèwɔgbè

**Xwèyɔgbè** ɔ, toxo ɖokpo wɛ é nyi bo lɛ nyí tokpɔnla ɖokpo ɖo afɔligbe hweyixɔwaji nú Benɛɛto ɔ ɖo tokpɔn Mɔnɔ tɔn mɛ. Ali ɖaxó axɔsu tɔn ɔ wɛ xò toxo énɛ zlɛ.

## Tokpɔnlavi tɔn lɛ
Xwéyɔgbè ɔ ɖo tokpɔnlavi ayizɛn yě ɖie: 
* Ɖaxé
* Dutu
* Hɔnxwè
* Xwèyɔgbè
* Sɛ̀
* Zungbonu

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛ́n ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnla Xwèwɔgbè tɔn ɔ ɖo tovi 101893.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Tokpɔnla Benɛ tɔn lɛ
Xɛvie

**Xɛvie** ɔ, tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nú tokpɔnla Agbomɛ Kanɖofi ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo taligbe-afɔligbe nu Benɛɛto ɔ. Xɛvie ɔ vodun nǔ wa tɛn ɖaxo wɛ é nyi bo ɖo gletoxo atɔ́ɔ́n.

## Gletoxo tɔn lɛ

## Tovi tɔn lɛ
Kɛnsisɔ sin nuwiwa è azɔxwe «INSAE» tɔn blo ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ Xɛvie ɖo hwɛndo 13657 kpodo gbɛtɔ 67218 kpan: nyɔ̌nu 34415 kpo sǔnnu 32803 kpo.

 Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Yacoubou Orou Se Guene

**Yacoubou Orou Se Guene** ɔ, nyi ɖɛmɛnu ɖo ɖɛmɛnugun tantɔngɔɔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ.
## Toxoɖɔgbɛ tɔn
Toxoɖɔgbɛ Union Progressiste (UP) tɔn sin asya glɔ wɛ é sɔ'ɛ ɖɛmɛnu ɖé.
 Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ
Yenawa

**Yénawa** ɔ, slata ɖe wɛ ɖo tokpɔnlavi wegɔ mɛ, kutonu toxo mɛ, bo ɖo tokpɔn Littoral tɔn mɛ do Benɛɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
**Yénawa**  ɔ, slata ɖe wɛ ɖo tokpɔnlavi wegɔ mɛ mɛ, kutonu toxo mɛ, bo ɖo tokpɔn Litoral tɔn mɛ. Slata ɖevo lɛ lɛ́ lɛ̌ dó è ɖi Irédé, Ahouassa,Lom-Nava kpo.

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Ði lee INSAE ɖɔ gbɔn é ɔ, ɖò 2013 sín mɛxixa kpo xwé lɛ kpo sín kɛ́n (RGPH-4) mɛ ɔ, Yénawa ɖó xwédo 2 454 bɔ gbɛtɔ́ 11 405 wɛ ɖò ye mɛ, bɔ sunnu 5 511 kpo nyɔnu 5 894 kpo ɖ’emɛ.
Akpaxwé:Slaata Benɛɛto tɔn lɛ

Akpaxwé:Tokpɔn_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Yovo dokɔ

**Yovo dokɔ** ɔ nǔɖuɖu ɖé wɛ bo tiin ɖò Benɛɛtò mɛ bɔ e nɔ ɖà kpó yòvó línfín kpó. E nɔ̀ ɖù eɖóɖó abǐ kpó kókó kpó. E nɔ̀ ɖù ɖò tají zǎnzǎn lɛ bɔ̀ mɛ̌bǐ ká yiwǎn nǎ ɖò tò ɔ́ mɛ. Nyɔ̌nù lɛ wɛ nɔ̀ bló bó nɔ sà b'ɛ nɔ̀ dɔ̀n akwɛ wa nú yee.
Yovo dokɔ tiin ɖò Aflika mɛwi wàji bó ɖó nyǐkɔ́ tɛnmɛ tɛnmɛ. Ɖò Awɔnlìn tòmɛ ɔ e nɔ ylɔ́ ɖɔ̀ puff puff, ɖò kɔ́ngo ɔ e nɔ nyí mikaté, ɖo Abijan tòmɛ ɔ, e nɔ́ nyí Blofoto, ɖò Tógó ɔ e nɔ ylɔ́ ɖɔ botokwɛn. Yovodokɔ lɛɛ nɔ̀ víví ɖó suklè nɔ ɖ'é mɛ,bó nɔ̀ ɖó adɔ̀ ɖò xòmɛ. E nɔ̀ sà myɔ̀ɖòwǔ zòzò ɖò fíbǐ.

## Nɛ e kà nɔ̀ ɖà gbɔ̀n
Nú e ǎ blǒ bɔ mɛ tántɔ̀n mɔ̌ ná ɖù ɔ, e nǎ mɔ̀ yòvó lìnfín è nɔ̀ bló yovo dokɔ é tounglo vlɔ́ mɔ̌

Akpaxwé:Nuɖuɖu_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Xɛtin-Hwedomɛ

**Xɛtin-Hwedomɛ** ɔ, tokpɔnlavi ɖe wɛ bo ɖo tokpɔnla Dangbo tɔn mɛ ɖo tokpɔn Wemɛ tɔn ɔ mɛ ɖo Benɛɛto mɛ.

## Gletoxo tɔn lɛ
Gletoxo tɛnnɛ wɛ ɖo tokpɔnlavi Xɛtin-Houedomɛ tɔn ɔ mɛ. Yé ɖyé:
* Ajido
* Agbonu
* Agongwe
* Damɛ
* Dewemɛ daho
* Hwedomɛ
* Soji
* Wɔzoumɛ

## Tovi tɔn lɛ
Kɛnsisɔ sin nuwiwa è azɔxwe «INSAE» tɔn blo ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ, gbɛtɔ 17507 wɛ ɖo Xɛtin-Hwedomɛ. 

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Yovogan

**Yovogan** ɔ gan nukun ɖeji Axɔɖuto Danxomɛ tɔn wɛ bo nɔ kpe nukun do kannumɔ sisa'jɔ wu kpodo xoɖě-xoɖě e kan Danxomɛ kpodo yovo lɛ kpan wu ɔ nú nù Dada ɖo Glexwé. 

Yovogan ɔ mɛ e ɖu gan ɖo yovo lɛ nu e wɛ bo ka nyi Danxomɛnu. 

Mɛ nukɔn nukɔntɔn ɔ Dada Agaja wɛ ɖenyǐi, nu e na ɖɔɔ ɖo lexwele 1733, hweenu mɛ ɖu ɖo Xwela to ɔ ji ɖo Saxwɛ ɖo lexwele 1727 e. Yovogan nukɔntɔn nɛ ɔ kpodo mɛ wa nyi yovogan bo jɛgudo tɔn kpo ɖo alɔ ɖo Toxoɖudɔ, xo e kan Danxomɛ to ɔ kpodo yovo awun wewe nɔ lɛ kpan e kpo ahwanfunfun e tawun kaka yi jɛ lixwe kanwe ko donu tɛnnɛ gɔɔ sin fifonu. 

E ɖo mɔ co e kɔn gan yogan gege kaka bɔ Dada Tegbesu e jɛ Dada Agaja gudo e gbota nu ɖè ɖo ye mɛ.

Akpaxwé:Tan Danxomɛ tɔn
Xɔgbonu

**Xɔgbonu** ɔ, toxo nukunɖeji Benɛɛto tɔn wɛ bo ɖo afɔligbe tò ɔ tɔn, b'ɛ nyi toxo mijɛmiɖésunɔsi tɔn nu tò ɔ. Wemɛ tokpɔn mɛ wɛ Xɔgbonu ɖé, b'ɛ nyi nɔtɛn nǔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn.

## Tan Xɔgbonu tɔn
Xɔgbonu ɔ, toxo ɖe wɛ bɔ gungbé, yoruba gbé kpo do tɔ lɛɛ sukpɔ ɖ'emɛ, tɔri gbe do tɔ lɛɛ ka sukpɔ din ǎ.
 
Xɔgbonu ɔ gungbe mɛ wɛ é nyi mɔ ɖe bo ka nyi ajacɛ do yoruba gbe mɛ. Xɔgbonu ɔ ɖo nujlɛkpo gban (30 km) do toxo Kutɔnu tɔn ɖo hweyixɔ waji, bo ɖo wéwè (12 km) do dogbo Awɔnlin tɔn ɖo hwetɔn waji. 

## Dogbo tɔn lɛ
Tokpɔnla ɖěe lɛdo Xɔgbonu  lɛɛ ɖie : Akplo-Miserete, Avlanku kpo Ajara kpo ɖo taligbe n'i, bɔ Sɛmɛ- kpóji ɖo afɔligbe n'i, Ajara ɖo hwetɔn waji n'i, bɔ Agégé ɖo hweyixɔ waji.

## Tokpɔnlavi tɔn lɛ
Xɔgbonu toxo ɔ ɖo tokpɔnlavi atɔɔn. Yé ɖyé:
* Tokpɔnlavi nukɔntɔn
* Tokpɔnlavi wégɔ
* Tokpɔnlavi atɔngɔ
* Tokpɔnlavi ɛnɛgɔ
* Tokpɔnlavi atɔɔngɔ

## Axi Xɔgbonu  tɔn lɛ
* Ouando xi
* Ahouangbo xi 

## Axɔsu Xɔgbonu tɔn lɛ
* Xufɔn (1794 - 1807)
* Ajohan (1807 - 1816)
* Tofa I (1816 - 1818)
* Hweze	(1818 - 1828)
* Toyon	(1828 - 1836)
* Meyi	(1836 - 8 sept. 1848)
* Soji (8 sept. 1848 - 3 févr. 1864)
* Mikpon (11 févr. 1864 - 23 mai 1872)
* Mesi II (4 juin 1872 - 26 juin 1874)
* Tofa II (16 sept. 1874 - 7 févr. 1908)

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Toxo Benɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Tokpɔnla_Benɛ_tɔn_lɛ
Akpaxwé:Tokpɔnla_Wemɛ_tɔn_lɛ
Za-Kpota

**Za-Kpota** ɔ tokpɔnla ɖokpo wɛ é nyi ɖo tokpɔn Zu tɔn ɔ mɛ bo ɖo taligbe nu Benɛɛto ɔ.

## Tokpɔnla ě ɖo dogbo x'ɛ lɛɛ

* Jija
* Gbɔxikɔn
* Kɔvɛ
* Zogbodomɛ

## Tovi lɛɛ
Ɖò kɛnsisɔ sin nuwiwa ě e blo ɖo xwe 2013 tɔn mɛ é ɔ tokpɔnla Za-Kpota tɔn ɔ ɖo gbɛtɔ 132 818.

Akpaxwé:Tokpɔnla_Benɛ_tɔn_lɛ
Zofínkplɔ́sùn

**[[Zofínkplɔ́sùn]]** ɔ wɛ nyí sùn wé gɔ é ɖo xwé ɔ mɛ é. É wɛ jɛ Alunsùn gudo.

## Tínmɛ tɔ̀n
Zofínkplɔ́sùn ɔ tinmɛ tɔ̀n wɛ nyí sùn é mɛ é nɔ *kplɔ́ zofín* ɖò glé lɛ mɛ é.

## Xìxà tɔ̀n
Wékpo:LL-Q33291 (fon)-Mah3110-zofínkplɔ́sùn.wav

Akpaxwé:Sun_lɛ
Zinvie

**Zinvie** ɔ, tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nú tokpɔnla Agbomɛ Kanɖofi ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo afɔligbe Benɛɛto tɔn.

## Tàn kleun
Ɖo azǎn 27 gɔ ɔ nuxwasùn xwè 2013 tɔn mɛ wɛ Zinvie huzu tokpɔnlavi nu tokpɔnla Agbomɛ Kanɖofi tɔn.

## Gletoxo tɔn lɛ
Tokpɔnlavi nɛ ɔ ɖo gletoxo wǒ (10) yě ɖie: 
* Ajogansa
* Dangboji
* Dokɔmɛ
* Gbɔjɛ
* Gbɔjokɔ
* Kpotomɛ
* Sokan
* Wawata
* Yɛvie
* Zinvie (Slata)

## Tovi tɔn lɛ
Kɛnsisɔ sin nuwiwa è azɔxwe «INSAE» tɔn blo ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ tokpɔnlavi Zinvie tɔn ɖo hwɛndo 3468 kpodo gbɛtɔ 18157 kpan: nyɔ̌nu 9401 kpo sǔnnu 8756 kpo.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Zakari Dramani-Issifou

**Zakari Dramani-Issifou** ɔ, mɛsi Tán kpodo Ayi é ji mi ɖé é (Histoire-Géographie) tɔn kpo wɛ. E jii ɖo Jugu ɖo Benɛ to mɛ.

## Gbɛ tɔn
Zakari Dramani-Issifou, ɔ e jii ɖo azan 22ɔ avuvɔsun 1940 tɔn ɖo Jugu fi e é yi azɔmɛ dokɔ tɔn ɖee. É wayi azɔmɛ lisínmɛ tɔn «Victor Ballot» tɔn  ɖo Xɔgbonu. Bo wayi kplɔnyiji-alavɔ ɖo Dakar

## Azɔ e é wa é
E nyi mɛsi ɖo 1985 ɖo lisínmɛ, bo nyi xolomi-lomi, hwenuxoɖɔtɔ. É wazɔ : - ɖo  kplɔnyiji-alavɔ Paris VIII tɔn ɖo 1985 - ɖo azɔxwe lisinmɛ tɔn Lycée Malherbe̵ tɔn ɖo 1985 bo kpe nukun wema wlan ɖokpo wu

Akpaxwé:Xo-lomi-lomi-ɖɔtɔ
Zopa

**Zopa** ɔ, slaatá ko é ɖo tokpɔnlavi Agbomɛ Kanɖofi tɔn mɛ lɛɛ é ɖokpo wɛ é nyi  bo ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo afɔligbé Benɛɛto tɔn. Zopa ɔ, ɖo ganji ɔ, e ɖo tokpɔnlavi Agbomɛ Kanɖofi tɔn kpodo tokpɔnlavi Akasato tɔn kpo sin acɛ glɔ.

## Tinmɛ tɔn
Ɖayixoxo ɔ slá  ee ɖo  Zopa nyi wɛ ehɔnmɛ ɔ glé ɖaxo détin tɔn wɛ  é nyi bɔ é ná ɖɔ ɔ fi é nyikɔ Zopa tɔn gosin é nɛ. Zopa ɔ tinmɛ tɔn wɛ nyi dékan, fi é détin sukpo ɖee.

## Tàn tɔn
Ɖayixoxo ɔ axɔsu ("État") hwé ayikungban Zopa tɔn ɔ nú mɛ́ɖé lɛ bɔ ye sɔ blo dékan ɖaxo ɖokpo nà. Ě e mɛ̀ é nɛ lɛ zán ayikungban ɔ fó é ɔ bɛsin xwè 1998 tɔn mɛ ɔ axɔsu wa yi sin ye si bo sɔ jo nu mɛ é tɔn wɛ lɛ. sin hwe é nɛ nú wɛ slá Zopa tɔn ɔ wa jɔ̀ bo wa huzu slá ɖaxo nukunɖéji ee d'agba ɔ ɖokpo ɖò tokpɔnla Agbomɛ Kanɖofi tɔn mɛ.

## Tovi nabi é ɖo e
Kɛnsisɔ sin nuwiwa è azɔxwe «INSAE» tɔn blo ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ slá ZOPAH tɔn ɔ ɖo gbɛtɔ 8000.

Akpaxwé:Slaata Benɛɛto tɔn lɛ
Zul kifl Salami

**Zul Kifl Sakami** ɔ toxoɖɔtɔ nukun ɖeji Benɛ to ɔ tɔn wɛ bo nyi ganhɔnyitɔ ɖo togan xoxo Boni Yayi glɔ̌ ɖayi. Mɔ ɖokpoɔ e lɛ nyi afɔsɔɖotetɔ Benɛ to ɔ tɔn ɖo togudò.

## Gbɛ tɔn kpodo Wema e kplɔn e kpo
Zul Kifl Sakami bɛ wemaxɔmɛ lisinmɛ tɔn *Protestant* Kutɔnu tɔn co bo wa yi ée nyi *Lycée Béhanzin* tɔn e ɖo Xɔgbonu . Ɖo kplɔnkplɔn tɔn lixo ɔ  e ɖe nukunɖeji kɛn nǐ b'ɛ yi ajɔ nukɔn tɔn Nulinlɛn kpo *Chimie* kpo Janma gbe kpan tɔn kpaxwe, e kplekplemɛ Afɔsɔɖotetɔ Flanseto tɔn kpo Janma to tɔn na e. E lɛ ɖu ajɔ wegɔ flansegbe dudo kpo Hwenuxo tɔn kpo. Ɖo azɔmɛxwe lisinmɛ tɔn *[[Lycée Béhanzin]]* tɔn ɔ e gbɛkan do wema kplɔnkplɔn tɔn nu bo wa yi kunnuɖewema *Probatoire* tɔn e yi *Baccalauréat* sin akpaxwe nukɔn tɔn e ɖo nulinlɛn kpaxwe. E wa Paris toxo mɛ ɖo Yovo Flansé gbeji, bo yì yí nunywɛ do nunywɛ ji ɖo Azɔmɛxwe ayidɔkun tɔn co bo lɛ wa yi Azɔmɛxwe Kalozǐin wujɔnu lɛ kpodo mɔ tɛnmɛ tɛnmɛ lɛ tɔn kpan. E nɛ ɔ gudo ɔ e wa yi junjɔn ayi tawun bo geze ɖo Sima ɖiɖa linu bo nyí *Ingenieur*. E lɛ wa yi kunnuɖewema *Doctorat* tɔn ɖo *Philosophie* linu ɖo kplɔnyiji-alavɔ *Californie* tɔn ɖo Amɛlikatò mɛ  .

## Azɔwiwa tɔn
Zul Kifl Salami ɔ nyi Ganhɔnyitɔ nutito tɔn kpo wlɛnwin biba kpo akwɛzinkan na lido kpan tɔn ɖo Boni Yayi hwénu. E lɛ nyi Gan ɖaxo ɖo Akwɛzinkan gbɛ ɔ tɔ́n tɔ̀n kpo Afrika gbeji tɔ́n tɔ̀n kpo Malɛnu lɛ tɔ́n tɔ̀n kpan. E nyi mɛ nukunɖeji ɖokpo ɖo mɛɖenyi Tutomɛ gbɛ ɔ bi tɔn *ONU* tɔn nu Afrika kpodo kplekple gbɛta Hweyixɔ waji Afrika (CEDEAO) tɔ́n tɔn kpan ; bo lɛ nyi Afɔsɔɖotetɔ Togan Bénɛ tɔ́n tɔ̀n. E lɛ ɖu Ganhɔnyitɔ ɖo Centrafrika to ɔ mɛ.

## Nu é e walɛ e
Zul Kifl Salami ɖo Tutomɛxwe ɖaxo ɖokpo b'ɛ nɔ xo fifa kpo gbenɔkpɔ kpo nɔzoyiyi kpo kan nu gbɛ ɔ na nyɔ ɖo taji ɔ Bénɛ to ɔ na nyɔ nu mɛbi

Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Ganhɔnyitɔ Benɛɛ tɔn lɛ
Zemijànnɔ

400px|right|DEGAN Gabin a ( the work of the zemidjans)

**Zemijànnɔ**, nyi mɛ é nɔ kùn kɛkɛ bo nɔ zé mɛ yi fǐ e xwé é lòbò nɔ̀ yí akwɛ e.

Ɖò Kutɔnu ɔ, è nɔ tunwun yě kpo awu koklojunɔ e ye nɔ do é kpo.

Zémijànnɔ afatɔn donú afɔɖé kanɖé wǒ (250000) mɔ́ wɛ ɖò Benɛɛtò ɔ mɛ . E nɔ lɛ ylɔ yě ɖɔ kɛkɛnɔ.

## Tàn zèmijànnɔ tɔn ɖò Benɛɛtò mɛ
Xwè 1970 tɔn mɛ mɔ̌ wɛ zémijànnɔzɔ́ bɛ́ ɖò Benɛɛtò mɛ. Mɛɖaxo Jules Ahotin, wɛ nyi Benɛɛ-vi nukɔntɔ̀n é w'azɔ énɛ é ɖo Xɔgbonu bo nɔ bɛ nyɔ̌nú é nɔ sa gì ɖo toxo ɔ mɛ lɛ yi gìsatɛn yétɔn lɛ kpo kɛkɛ tɔn kpo.

## Zémijànnɔ-zɔ́
«Eya a?» wɛ nyi xogbé é è zémijànnɔ lɛ zan bo ɖo nɔ ba mɛ na é. 

Mɛ é ɖo Zémijàn na do wɛ ɔ, nɔ ɖɔ fi è é xwé é bo nɔ ɖè axi kwɛ è é na sú é tɔn bɛ́ nɔ sú kwɛ nɛ ɔ é nyi é jɛ̀ fi é xwé é.

## Nùzizán ɖò Alǒkàn jí
Ɖɔ̌nkpɛvú benɛɛví ɖé lɛ dɔn gbé ɖó kpɔ́ bo bló ZemExpress, Núzizán ɖo Alokán jí bɛ nɔ zán bo dó nɔ mɔ zémiján ɖò Kutɔnu é.

## Nuwlǎnwlǎn ě blo ɖo zémijànnɔ lɛ jí é
* Paul Dehoumon, wlán wéma *Réflexions sur la profession zémidjan ou taxi-moto au Bénin*, Université nationale du Bénin, 1988. Wěma nɛ ɔ nyi Tá mɛ linlin do zémiján nɔ zɔ jí ɖo Benɛn to mɛ é.
* Sébastien Dossa Sotindjo, wlán wéma *Cotonou l'explosion d'une capitale économique (1945-1985)*, L'Harmattan, 2010, 
* Noukpo Agossou, wlán wéma *Zémidjan conquiert le territoire béninois*, 2012

Le transportː Cotonou au Bénin 01.jpg
DEGAN Gabin 2 (the motorcyclist).jpg
La sieste du Zém.jpg
STATIONNEMENT DES TAXI MOTO.jpg
DEGAN Gabin ( work cumulation ).jpg


## Dòdó tɔn

Akpaxwé:Yiɖé yiɖé ɖo Benɛɛtò mɛ
Zɛn ma jɛ gbɛn nyi

thumb|O Zɛ̀nmá jɛ̀ Gbɛn nyi
O Zɛ̀nmá jɛ̀ Gbɛnnyi wɛ́ ná Gedevitó mi nɛ́ 
O mɛ̀ kantá wɛ̀ é mǎ bɔ̀ un yi lɔ́n ? 
Lé Ceketecelú (lé Gangannagansu) wɛ́ ná Gedevitó mi nɛ 
O mɛ kantá wɛ̀ é mǎ bɔ̀ un yi lɔ́n ? 
O nyi wɛ nyi nùvɛbà
Bɔ̀ e ji mi dóvi mɛ
O jijɔgbe lɔ̌n wɛ̀ kósɔn
O mɛ ma jɔ̀ axɔ́sú nɔ́ wá zinkpoji wé   nɔ́nɔ́ ǎ 
O Gɛlɛlɛ nyɔ ɛ́ ɖɔ̀ mɛ èjɔ̀ kpɔ e nɛ́ nyi Gundɔ nɛ́ 
O mɛ̀ kantá wɛ̀ è mǎ bɔ̀ un yi lɔ́́n 
O Zɛnmá jɛ̀ Gbennyi wɛ́ ná Gedevitó mi nɛ́ 
O mɛ̀ kantá wɛ̀ è mǎ bɔ̀ un yi lɔ́́n 
Lé Ceketecelú wɛ́ ná Gedevitó mi nɛ 
O mɛ̀ kantá wɛ̀ è mǎ bɔ̀ un yi lɔ́́n?
Zɛnli

**[[w:Zɛnli|Zɛnli]]** ɔ̀, weɖúɖú Agbǒmɛ tɔn ɖokpo wɛ bɔ axɔ́vilɛ dowa bo nɔ́ dó wa cyɔnú lɛ na. Zɛnli ɔ̀ abɔ wé wɛ bɔ é ɖo ɖuɖú wɛ ɔ agbaza bǐ nɔ hùnhún.

## Tan tɔn
Zɛnli ɔ, axɔsuvi Danxomɛ tɔn Gbɛnnyi (zɛn ma jɛ gbɛn nyi)è e tunwun ɖo dada Glɛlɛ nyikɔ ji b'ɛ é xɔ Danxomɛ to sin xwe 1858 wayi 1889 e wɛ dowa do wa cyɔnu dɛɛ tɔn dada Gezo tɔn.
Mɛɖiɖi sin hunkpa ɖe wɛ bo kpodo mɔ kaka tɔn fi éhɔ̀nmɛ. È ɖo mɔ co é lɛ byɔ nǔxixo kpaa lɛ mɛ bɔ mɛɖaxó Alɛkpehanwú lɛ do jɛ kɔ na.

## Mǐ na ɖe xlɛ
Zɛnli alo avi-zɛnli ɔ, zɛn ɖe wɛ b'ɛ sɔ kpezin, gansu, gankpanvi kpodo asan kpo gɔna bɔ alɔxixo nɔ yikɔ na. Nú xonu tɛnmɛ tɛnmɛ nɛ lɛ sin gbe kpo han e ji ɖemɛ wɛ e ɖěè kpo nɔ kunmɛ byɔ wefɔ kpodo acɔ kpodo he kpan mɛ.
Éhɔ̀nmɛ ɔ, yovonunyɔxotɔ gěgé nɔ jihan do hunkpa nɛ ɔ mɛ. Zɛnli ɔ, è nɔ lɛ mɔ alɔkpa vo ɖo wemɛ kanmɛ kpodo mɔnɔ kanmɛ kpan.
Akpaxwé:Weɖúɖú lɛ Akpaxwé:Weɖúɖú lɛ ɖo Benɛɛto mɛ