open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Noxolo Nogwaza

**Noxolo Nogwaza** ɔ, e jǐ ɖo 1987 bɔ e ku ɖò azan 24ɔ lidosun 2011 tɔn ɔ, nyɔnu gbɛvi hunjɛdo sunnu da sunnu nyɔnu da nyɔnu tɔn wɛ n'î ɖo Afɔgokɔ-Afrika to ɔ tɔn. E lɛ nyi gbɛvi nu kplékplé gbɛ "Ekurhuleni!.

## Gbɛ tɔn
E jǐ ɖo 1987 ɖò  KwaTherma ɖo Afɔgokɔ-Afrika to ɔ tɔn. E ɖo vǐ wè..

## E hwǐ
Ɖo azan 24 lidosun xwe 2011 tɔn ɔ, Noxolo Nogwaza ɔ, e ɖoxo xa ɛ gannu gannu bo nyi awiwanglo bo wa sɔ jivii lobo hwi ɖo KwaThema ɖo toxo Gauteng tɔn mɛ. Cobo nu e na ku ɔ,  Noxolo Nogwaza nɔkpɔ xa xɔntɔn tɔn nyɔnu ɖokpó ɖo aglaswe-sɔ-do-ji-tɛn ɖe. Ɖo finɛ ɔ, jlɛ ɖe bɛ ɖo eyɛ kpodo sunnu gbɛ e ko byɔ ha xɔntɔn tɔn ɖayi lɛ kpan tɛntin.

Kponɔ lɛ wayi mɔ kuku tɔn ɖo ayisundomɛ kpodo kofigbakun gege kpo bya go ɖokpo kpan kpodo awiwan ɖaxo ɖokpo kpan tɛntin. Kple wɛ mɛ lɛ kple do e bo ɖoxo xa ɛ.
Nyɔnu 31 ji wɛ e ɖo xo xa mɛ gannu gannu bo hu ɔ jɛ do ɖo Afɔgokɔ-Afrika to ɔ tɔn mɛ ɖo xwe wo gblamɛ. Nu gbɛta axɔsu-mɔdona-maɖonu-ɖemɛ "Luleki Sizwe" e nɔ wa alɔgɔ nu mɛ e gan ɖe mɛ lɛ ɔ, nyɔnu nyɔnu ba ye wo mɔ ji wɛ kan hwlɛn xa mɛ alɔkpa nɛ ɔ nɔ jɛ do ɖo toxo e xɛya Cap toxo ɔ lɛ e mɛ ɖo vodugbegbla ɖokpo mɛ. Gbɛta "Human Rights Watch" ɔ mɔ ɖɔ nuwalɔ mɔhun ɔ nyi azɔn mɛnúvɛ́mɛwú wu tɔn ɖe jlɔ sunnu tɔn xa sunnu nyɔnu tɔn xa nyɔnu sin gbɛvi lɛ gɔn ɖo Afɔgokɔ-Afrika to ɔ tɔn mɛ. Bo sɔ bɔ do lěè xwe atɔn ɖye wayi gudo ɔ, é hu anyumlimli-sɔ-afɔsɔxo tɔ nyɔnu Eudy Simelane, e nyi gbɛvi gbɛ nyɔnu tɔn xa nyɔnu tɔn e tɔn ɖɔhun ɖo township gbɔn wu.

Gbɛtɔ 2 000 wɛ wa cyɔ nuwiwa tɔn. Bɔ yemɛ gege nɔ gblɔn adan nu mɛ e nɔ xo adaka mɔhun lɛ e ɖɔ mi na sa ye kpodo atanxwlɛnu kpan nu kponɔ lɛ ma tɛnkpɔn bo wli ye a nɛ. Gbɛta 170 000 wɛ d'alɔ wema mɛ bo byɔ toxóɖɔtɔ́ lɛ ɖɔ ye ni wawu do xo nɛ ɔ wu.

Noxolo Nogwaza ɔ, jo vǐ ma ɖo xwe ɖe we do. Gbɛta axɔsu-mɔdona-maɖonu-ɖemɛ Amerika tɔn "GO Campaign" sɔ tutomɛ ɖo kanji ɖokpo ɖ'ayi bo na do do alɔ vǐ tɔn wè lɛ ɖo azɔmɛ yiyi linu ku tɔn gudo, bo lɛ sɔ walɔ ɖagbe ɖiɖo jlɔ nɔzo mɛtɔn gɔn sin nukplɔn mɛ e ɖo te nu jɔwunjɔja township tɔn lɛ.

Gbɛta "Human Rights Watch" ɖo kpɔ xa Amnesty International ɔ bɔ ylɔ mɛhuhu mɔhun ɖɔ mɛnúvɛ́mɛwú sin walɔ. Gbeyíɖɔ kponɔ lɛ tɔn ɖokpo ɖɔ «mɛhuhu mɛhuhu wɛ», bɔ kponɔ lɛ kun sixu ɖɔ mɛhuhu nɛ lɛ nyi sunnu da sunnu alo nyɔnu da nyɔnu tɔn wɛ nyi ɖo dobanu nu tɔn lɛ mɛ. Ɖo abɔxwisun xwe 2012 tɔn kponɔ lɛ wli danu watɔ nɛ lɛ ɖokpo e ɖò to e a.

Amnesty International lɛ tɔn xo nɛ ɔ hwě nu gbɛta « Write for Rights » hun nu sin nuwiwa tɔn ɖe nu gbɔn Jeremy Irons sin xosɔdagun mɛ bo byɔ ɖɔ e ni lɛ hun nu sin dobanu nu lɛ nu.

## Hwɛndo mɛ
Nǔnyanya mɔhun e mɛ Noxolo Nogwaza na nu sɔ do agun taglomɛkpɔn-do-ɖe-nu-tɔn-tɔ gege. Ɖo taji ɔ Jean-Christophe Pol, kpodo  Jean-Christophe Morandeau kpan e ɖe cicavi ɖokpo tɔn, ɖo Noxolo ji ɖo 2013. Mɔ ɖokpoɔ Jeanne Cherhal lɛ xɔ susu n'î gbɔn han tɔn Noxolo ɔ mɛ ɖo agbanxwɛ "Histoire de J" ɔ mɛ ɖo 2014.

## Dodo tɔn
Beverley Palesa Ditsie

**Beverley Palesa Ditsie** è jǐ ɖo xwe 1971 tɔn ɔ, nyɔnu ɖee nɔ hɛn nyɔnu lɛ sin xomɛsinsin ɔ, ɖiɖetɔn wɛ. Sinema blotɔ kpo wɛ n'î.   Ditsie nyi mɛ ɖokpo ɖo mɛ e ɖo gbɛta e nɔ jɛhun do sunnu kpo nyɔnu kpo sin gbɛta ji ɖo Witwatersrand ɔ lɛ mɛ.

## Gbɛtɔn
Ðò xóɖiɖɔ tɔn mɛ dó tamɛnlinlin dó acɛ e LGBT lɛ ɖó é jí ɖò acɛ e gbɛtɔ́ ɖó lɛ é sín akpáxwé é jí ɖò kpléɖókpɔ́ ɖaxó 4gɔ́ ONU tɔn e è bló dó nyɔnu lɛ jí ɖò Beijing ɖò Pékin ɖò 1995 é hwenu ɔ, é nyí nyɔnu nukɔntɔn e nyi nyɔnu bɔ e nɔ ɖóxó xá nyɔnu lɛ ɖò agbawungba bo wà mɔ̌ é.

Azɔn nukɔntɔn ɔ wɛ é lɛ́ nyí bɔ è ɖɔ xó ɖo tutomɛ gbɛ ɔ bi tɔn Nations Unies tɔn dó LGBT sín xó lɛ jí,  bɔ Ditsie ɖɔ, “nú kpléɖókpɔ́ ɖaxó e è bló ɖò gbɛ̀ ɔ bǐ mɛ dó nyɔnu lɛ wu é na ɖɔ xó dó nǔ e nɔ vɛ nú nyɔnu lɛ bǐ é jí ɔ, é ɖó na tuùn mɔ̌ ɖokpo ɔ ɖɔ mɛɖée kannununɔ e jinjɔn xóɖóxámɛ jí é nyí acɛ taji e gbɛtɔ́ ɖó lɛ é gbídígbídí”.

## Dodo
Lulama Xingwana

**Lulama "Lulu" Marytheresa Xingwana** (è ji'i ɖò azan 23ɔ Kɔnyásun xwe 1955 tɔn) nyí toxóɖɔtɔ́ Afrika Tofɔligbé tɔn ɖé, bo nyí gǎn nú Nyɔnu lɛ, Yɔkpɔvu lɛ kpo Mɛ e kpenukun do Azinzɔnnɔ lɛ wu é kpo tɔn sín Abɔxwísun 2010 tɔn yi jɛ Lidosun 2014 tɔn.  

Do nukɔn ɔ, e ko nyi gănhɔnyitɔ kpodo hlɔnhlɔn kpo sin xwe 2004 tɔn yijɛ xwe 2006 tɔn. É nyi gănhɔnyitɔ glelilɛ kpodo ayikungban kpan tɔn sin xwe 2006 tɔn yijɛ xwe 2009 tɔn, bo ɖu ɖo Thoko Didiza sin tɛnmɛ,  bo nyi gănhɔnyitɔ nu ɖagbewiwa kpodo akɔta kpo, 2009–2021.

## Dodo
Edwin Cameron

**[[w:Edwin_Cameron|Edwin Cameron]]** è ji ɖò azǎn 15ɔ́ Kɔnyásun xwe1953 tɔn gbè ɖò Pretoria Afɔgokɔ-Afrika to ɔ tɔn ɔ nyí hwɛɖɔtɔ́ e ko yì gbɔjɛ é ɖé bo nyí hwɛɖɔtɔ́ ɖò Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó Afrika gbeji tɔn .  È tuùn i ganji ɖó azɔnkwin VIH/SIDA kpodo sunnu e nɔ ɖóxó xá sunnu lɛ é kpo wu, bɔ Nelson Mandela kpa ɛ ɖɔ é nyí "akɔwé yɔyɔ̌ e ɖò Tofɔligbé Afrika tɔn lɛ é ɖokpo".  Togan Ramaphosa sɔ́ ɛ hwɛɖɔtɔ́ e nɔ gbéjé nǔ kpɔ́n ɖò azɔ̌xwé e nɔ kpé nukún dó mɛ wu lɛ é mɛ é sín azǎn nukɔntɔn ɔ Kɔnyásun xwe 2020 tɔn gbè . Wosun xwe 2019 tɔn ɔ mɛ ɔ, è sɔ́ ɛ gǎn ɖò Wemaxɔmɛ Ðaxó Stellenbosch tɔn.
Imani da Silva

**Imanni da Silva** è e jǐ ɖò xwè 1981 tɔn e nyí kpɔ́ndéwú Angola to tɔn ɖé. Gbɛtɔ́ sín acɛkpikpa sín ahwanfuntɔ́ wɛ n'î. É wɛ nyí kpɔ́ndéwú nukɔntɔn e nɔ ɖyɔ sunnu alǒ nyɔnu é ɖo Afrika tò ɔ mɛ. É ko ɖ’alɔ ɖò ɖɛkpɛ nyinyɔ sín agbahwlɛnhwlɛn gègě mɛ, bɔ dìn ɔ, é lɛ́ nyí hwɛɖɔtɔ́ ɖò ye mɛ. Ðò xwè 2023 tɔn mɛ ɔ, è na ɛ ajɔ ‘Mɛ e nyɔ́ ɖɛkpɛ hugǎn mɛ ɖelɛ bi ɖò xwè ɔ mɛ é’ ɖò Queer People Awards mɛ.
Muhsin Hendricks

**Muhsin Hendricks** è e jǐ ɖo ayidosun xwe 1967 tɔn bɔ é ku ɖo azan 15 ɔ zofinkplɔsun xwe 2025 tɔn nyí imam Afrika Tofɔligbé tɔn ɖé, akɔwé sinsɛn-núkplɔnmɛ tɔn ɖé wɛ n'î bo lɛ́ nyí mɛ e nɔ xò nǔ kpɔ́n dó LGBTQ jí é ɖé. 

E nɔ ɖ’alɔ ɖò gbɛ̌ta vovo e nɔ jɛhun dó mɛ e nɔ nyí LGBTQ lɛ é jí lɛ é mɛ, bo lɛ́ nyí mɛ e nɔ jɛhun dó mɛ e nɔ nyí LGBTQ lɛ é jí hugǎn ɖò sinsɛn-núkplɔnmɛ Islam tɔn mɛ é.

.

È ɖɔ̀ ɖɔ́ é wɛ nyí imam nukɔntɔn e nɔ ɖóxó xá sunnu alǒ nyɔnu ɖò agbawungba ɖò gbɛ̀ ɔ mɛ é, ɖó é tɔ́n ɖò 1996. Hendricks kú ɖó tú e é xò é wu ɖò ahwanfunfun ɖé hwenu ɖò azan 15ɔ zofinkplɔsun xwe 2025 ɖò Bethelsdorp toxo Port Elisabeth tɔn mɛ Afrika Tofɔligbé. 

Ðò kúxówema ɖé mɛ ɔ, xójlawema *The Economist* wlan ɖɔ Hendricks "fun ahwan xá mɛ e nɔ gbɛ́ wǎn nú mɛ e ɖó mɛ̌ ɖokpo ɔ lɛ é kpodo Koran kpo", bɔ azɔ̌xɔsa tɔn na "kplétɛn lɛ, mɛslɛtin ɖé, jiɖe hwebinu tɔn kpodo acɛkpikpa gbɛtɔ́ tɔn we kpo bo na dó jɛhun dó sinsɛn-núkplɔnmɛtɔ́ e ɖò nùɖiɖi yetɔn kpodo xóɖóxámɛ yetɔn kpo tɛntin lɛ é jí".

## Dodo
Dan(Kanlin)

**Dan** ɔ, kanlin ee nɔ sa gbɔn kɔmɛ lɛ e wɛ. E ɖe alɔkpa alɔkpa.

## Dan tɛnmɛ tɛnmɛ e ɖe lɛ e
* Dàngbé
* Xlibo
* Dodan

Akpaxwé:Dàn lɛ
Thoko Didiza

**Angela Thokozile Didiza** è ji ɖò azǎn 2ɔ́ Kɔnyásun xwe 1965 tɔn gbè ɖo Msane ɔ, toxóɖɔtɔ́ Afrika Tofɔligbé tɔn ɖé wɛ bo nyí xóɖɔtɔ́ nú akɔjijɛ to ɔ tɔn sín azǎn 14ɔ́ Kɔnyásun xwe 2024 tɔn gbè. Mɛ e ɖò gbɛta Akɔjijɛ Afrika Tɔn (ANC) mɛ é wɛ, bo ko nyí gǎnhɔnnyitɔ̀ glelilɛ tɔn, adahu nu jɔhɔn kpodo nukɔnyiyi gletoxo lɛ tɔn kpan ɖ’ayǐ ɖò nuxwasun xwe 2019 tɔn kpo ayidosun xwe 2024 kpo tɛntin. E wa azɔ nɛ nu acɛkpikpa ɔ ɖo xwe 1999 tɔn kpodo xwe 2008 tɔn kpan tɛntin.

Didiza byɔ toxóɖiɖɔ mɛ gbɔn acɛkpikpa e nɔ fun ahwan xá apatɛdu (apartheid) é gblamɛ. Ɖò bǐbɛ̌mɛ ɔ, é ɖò tutoblonu nu Klisanwun lɛ tɔn lɛ kpo nyɔnu lɛ sín gbɛ̌ta lɛ kpo mɛ.   E wɛ nyi wemawlantɔ nukɔntɔn nu nyɔnu lɛ sin gbɛta sin xwe 1992 wayi xwe 1994 tɔn. E sɔ ɛ ɖo toxóɖɔgbɛta nukɔntɔn e jɛ apatɛdu gudo e b'ɛ nyi ɖɛmɛnù wínnyáwínnyá nu toxoɖɔgbɛ ANC  ɖo xwe 1994 tɔn mɛ. É wa byɔ Nelson Mandela sin acɛkpikpa mɛ bo nyi gănhɔnyitɔ glelilɛ tɔn sín xwe 1994 yijɛ xwe 1999 tɔn. Toxóɖɔtɔ́ e jɛ Mandela tɛnmɛ é, togán Thabo Mbeki, wá sɔ ɛ huzu sunví e ɖò tíntɔ́n wɛ é ɖò acɛkpikpa tɔn mɛ, bo nyí gănhɔnyitɔ́ glelilɛ tɔn kpodo ayikungban tɔn kpan tɔn sín ayidosun xwe 1999 tɔn yijɛ ayidosun xwe 2006 tɔn mɛ, bo lɛ́ nyí gănhɔnyitɔ́ azɔ̌ togun tɔn tɔn sín ayidosun xwe 2006 tɔn yijɛ ayidosun xwe 2008 tɔn mɛ.

E ɖo gănhɔnyitɔ́ gege e gosin acɛkpikpa ɔ mɛ ɖo hwenu e ANC ylɔ Mbeki ɖo zisun xwe 2008 tɔn mɛ gudo e mɛ. Ee é gbɔjɛ ɖò toxóɖiɖɔ nukɔntɔn ɔ mɛ, ɖò xwè 2008 tɔn kpo xwe 2014 kpo tɛntin gudo é ɔ, Didiza lɛkɔ wá toxóɖɔgbɛta ɔ mɛ ɖò 2014 bo huzu gǎn ɖe mɛ ɖo tɛn e mɛ é nɔ ɖayi ɔ, sín acɛkpikpa atɔ́ɔ́ngɔ́ ɔ mɛ é. Hwenɛnu ɔ, é yi agbahwlɛ́nhwlɛ́n xɔmi xɔmi bo ma ɖo ɖuɖeji ǎ e ɔ,  ANC jló na sɔ́ ɛ b’ɛ na nyí tokpɔnlagan Tshwane tɔn ɖò tokpɔnlagan sisɔ xwe 2016 tɔn mɛ é. Nyi e ɖěè ɔ dɔn hwinya hwinya byɔ toxóɖɔgbɛ́ ɔ mε.

E lɛkɔ wa acɛkpikpa ɔ bo nyi gǎnhɔnnyitɔ̀ glelilɛ, adahu nu ayikungban kpodo gletoxo sin nukɔnyiyi tɔn kpan ɖò xwe 2019 sin toxóɖɔgbɛta ɔ gudo, bɔ togan Cyril Ramaphosa wɛ sɔ́ ɛ. Sɔmi sɔmi kplekple mɛ tɔn 2024 tɔn ɔ gudo ɔ è sɔ́ ɛ b’ɛ nyí gǎn nú toxóɖɔgbɛta ɔ.

Didiza wɛ nyi mɛ nukɔntɔn è sɔ ɖo ANC sin toxoɖɔgbɛta ɔ mɛ ɖo xwe 1997 tɔn mɛ e. Sín xwe 1997 tɔn mɛ yijɛ xwe 2007 tɔn mɛ wɛ e nɔ toxóɖɔgbɛ́ ɔ mɛ bɔ gbɔjɛ kpɛɖe, bo lɛ́kɔ wa mɛ sin 2012 bo kpo ɖemɛ kaka wa égbé. Ée é ma nɔ toxɔgbɛ̌ ɔ mɛ ɖò xwè 2007 tɔn kpo 2012 tɔn kpo tɛntin ǎ é ɔ e nɔ kple ɖaxo ANC tɔn e è bló ɖò Polokwane é tɛnmɛ a, bɔ ye bɛ́ azɔ̌ ɖé bo na dó huzu ANC sín wěgbójínɔtɔ́ ɖaxó sín tɛnmɛ ɖò é ɖò togan Mbeki sín wěma jí nu sɔmi sɔmi ɖɛmɛnù lɛ tɔn.

Akpaxwé:Nyɔnu toxóɖɔtɔ Akpaxwé:Ganhɔnyitɔ Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1965 tɔn mɛ
Miombo Angola tɔn

Miombo Angola tɔn ɔ, gbejí ɖe wɛ bo gbakpe Angola to tɛntin mɛ bo dlɛn afɔ yi káká Congo Democratique sin to ɔ mɛ. É ɖò mǔ e ɖo gbɛ̀ ɖò Miombo e habu mɛ, bo gbakpe hwetɔnwaji Afrika wayi tofɔligbé afrika tɔn sín gbe gege ji.

## Fyé éɖeé
Zun wlɛwlɛ ɖe kpo zungbo ɖe kpo bo kpe ayiwɛnjɛ kpo sokanmɛ wɛlɛ wɛlɛ e ɖo Angola e ji e bo nyi kplekplemɛ tɔsisa lɛ tɔn Okavango tɔn e kpo Zambèze tɔn kpan ɖo hwetɔnwaji. Kpɔnla nɛ ɔ ɖo hwetɔnwaji nu sokanmɛ slɛdo e go sin xwedo Atlantik xu e, bo ɖo taligbe nu gbexlolo Kalahari tɔn kpodo zungbo mufɛɛn Kɔngo tɔn kpan.
Kpɔnla nɛ ɔ ji ɔ ji nɔ ja sun lɛ bi mɛ bɔ yozo nɔ tiin sin abɔxwisun mɛ wayi xwejisun ɔ mɛ.

## Atin lɛɛ
atin è e nɔ mɔ ɖo zun wlɛwlɛ mu fɛɛn mɛ kpodo zungbo e ma gɔ ganji e a e kpan mɛ e tɔn wɛ ɖo kpɔnla e nɛ ɔ mɛ. Zun we nɛ lɛ tɛntin ɔ zunkan faɖaɖa wɛ gbodoe mɛ. Atin wunmɛ atɔn wɛ ɖu baba ɖo kpɔn e n,e ɔ ji.   Entre ces zones se trouve une zone de prairie ouverte. Trois espèces d'arbres dominent, 'Brachystegia', 'Julbernardia' kpo'Isoberlinia' kpo. Zunkan tɛnmɛ tɛnmɛ wɛ ɖo atin nɛ lɛ glɔ bɔ zunkan faɖaɖa ɔ nɔ wu do kɔ ji. Sinɖanu nɔ byɔ zungbo nɛ ɔ ɔ mɛ tawun, ɖo kpɔn nɛ ɔ mɛ ɔ ji nɔ ja hwɛhwɛ a.

## Kanlin
 kanlin e ɖo zun nɛ ɔ mɛ ɔ sukpɔ bo gege. Xɛ lɛ sukpɔ bɔ kanlin e nɔ na anɔ vi yetɔn lɛ e lɔ hwexwɛ a. Zungbɔ ɖaxo zo jangɛn jangɛn nɔ wiwi (Hippotragus niger variani), ajaka Angola tɔn (Dendromus vernayi), nyibu kpɛvi zunmɛ tɔn bo ci zungbɔ ɖohun bo ɖo fun kɔsin (Tragelaphus scriptus), (Philantomba monticola) kpodo (Cephalophus silvicultor) ɖo fyé zun do ɖe ganji e. Fyé sin ɖe tawun ɔ e na mɔ Aganlin kɔga, zungbɔ kɔsinn;po xwi wewe gbɔn mɛ (Tragelaphus spekei) kpodo zungbo zo nɔ (Kobus ellipsiprymnus) sɔ zun mɛtɔn (Damaliscus lunatus) kpan ɖo gbehan faɖaɖa mɛ.
E lɛ kpo kanlin anɔ na vi tɔ ɖevoe lɛ ɖo kpɔn nɛ ɔ mɛ.
Ena mɔ xɛvi hwlɛnsuvɔ ɖɔhun ɖe bo nyi xɛvi ɖokpo gee e sukpɔ bɔ e nɔ mɔ ɖo kpɔn nɛ ɔ mɛ e, b'ɛ ɖo va wiwi (Cisticola melanura) Xɛvi ɖelɛ su kpɔ a.
Bese han ɖo kpɔn nɛ ɔ mɛ.
Miombo sin zungbo ɔ mɛ ɔ, kɔsukɔsu kpo wanvu lɛ kpan   sukpɔ bo nɔ wa azɔ ama lɛ tɔn tawun.

## Fi ninɔ gbɛtɔ lɛ tɔn
Kpɔn nɛ ɔ mɛ ɔ mi na mɔ toxo Kuito tɔn, Menongue tɔn kpodo Luena tɔn kpan, bɔ ye bi wɛ ɖo ahanfunfun kpɔn ɖo taji ɔ ahan Kɔngo tɔn sin 1975 wayi 2002.

## Adanfyanmɛ kpo ayi e enya xɛ deji lɛ kpan
Ahan Kɔngo tɔn nɛ ɔ hɛn nu gege gble do ayi e nyi Angola tɔn ɔ wu gbɔn zungbo mɛ byɔ ma ɖo acɛ bo hu kanlin bo sɛn atin gblamɛ. Enɛ ɔ wu ɔ acɛkpikpa sɔ nɔ dogan ɖe do nya xɛ ɖo zungbo lɛ ji a.
Glelilɛ kpodo atindudo kpan ɖo xɔxɔ nyanya ti do zungbo lɛ ji a.

## Dodo tɔn
Jikpá ɖaxo Sehlabathebe tɔn

alt=Gbehan wlɛwlɛ, Tɔsisa, Sokanmɛ|vignette|Jikpa ɖaxo Sehlabathebe tɔn
**Jikpá ɖaxo Sehlabathebe** tɔn ɔ ɖò so ɖaxo Maloti tɔn mɛ ɖò Qacha Nek sin gbejí, ɖo Lesotho, bo nyi dɔkun ɖaxo nyaxɛɖeji gbɛ ɔ tɔn ɖò Maloti-Drakensberg. Nǔɖogbɛ e ɖe mɛ e sukpɔ bo gege tawun bo nyi dɔkun ɖaxo nyaxɛɖeji gbɛ ɔ tɔn. Jikpá nɛ ɔ sin azan 8ɔ nuxwasun xwe 1969 tɔn wɛ e dowa ɖò. Gbehan alɔkpa alɔkpa wɛ gɔ jikpá nɛ ɔ mɛ. Kplekplemɛ nu e ɖo gbɛ ɔ mɛ lɛ tɔn e ɖo jikpá nɛ ɔ mɛ lɛ e nɔ wa nu kaca kaca, ɖo taji ɔ sin zinzin ni na ɖo Lesotho, tofɔligbé Afrika tɔn kpo Namibie kpo.

## Tan tɔn
Jikpá ɖaxo Sehlabathebe tɔn, jikpa nukɔn tɔn Lesotho to ɔ tɔn wɛ bo lɛ jika ɖaxo wegɔ to ɔ tɔn bo ɖo zɔ bo lɛ do xɛsi. Sehlabathebe ɔ sin tinmɛ wɛ nyi gaglonu ayiwɛnjɛ tɔn bo ɖo gbehan faɖaɖa ɖo kpo ɖe do ɖe mɛ. atinsɛ gbehan mɛtɔn kpo abwɛ e ɖe mɛ ɔ nɔ na gbɔjɛ blɔ ma ɖewu mɛ

## Nu mɔ bo ɖɔ

## Dodo tɔn
Zungbo Knysna kpo Amatole kpo tɔn

**Zungbo Knysna kpo Amatole kpo tɔn** ɔ, nyi zungbo ɖaxo ee ɖo ji e ɖo tofɔligbe Aflika tɔn ɖo Afrique du Sud to mɛ. 

Gbejí nuɖogbɛ tɛnmɛ tɛnmɛ tɔn sin  e ɖò tofɔligbe Afrika to ɔ tɔn ɔ ɖo ayi e jǐ gbɛ nyɔɖe ɖo zungbo sin kpe e aman tɔn nɔ ku bo nɔ j'ayǐ kpɛ kpɛ lɛ mɛ kpodo e mɛ ji kpo hwe kpo nɔ hun j'akɔ ɖe lɛ é mɛ. Gbé è jǐ atin kpo kan ɖe ganji e wɛ. Fi e ɖěè ɖo gblo 3100 ɖò hwetɔnwaji kpo hwéyixɔwaji Cap to tɔn ɔ kpo.

Akpaxwé:Zungbo lɛ
Zungbo ɖe ɖevo Ithala Game tɔn

**Zungbo Ithala Game**  tɔn nyí zungbo ɖé bo ɖò kilomɛ́tlu 400 mɔ do totaligbe Durban ɖò KwaZulu-Natal  ɖo tofɔligbé Afrika tɔn. É nyi zungbo ɖe bo ɖo gblo 290 ɖò sókan ɖaxo Bushveld tɔn mɛ, bó nyí zungbo ɖaxo nyaxɛɖeji yaɖe yaɖe ɖo tofɔligbé Afrika to ɔ tɔn mɛ. Ɖò zungbo nɛ ɔ mɛ ɔ è nɔ mɔ kanlin alɔkpa alɔkpa gege.

## Hwenuxó tɔn

left|thumb|Só kpɛvi Ithala tɔn ɔ

Ɖò fifonu lé xwe lé 1800 tɔn lɛ mɛ ɔ, axɔsu Dinizulu sɔ́ ayikungban lɛ jo nu glesi boers. Ðò xwe 1973 ɔ, "Natal Parks Board" xóxó ɔ xɔ gle sukpɔ bo dó dò ayi nyaxɛɖeji na. Sika dɔkun gege ɖo ayi nyaxɛɖeji nɛ ɔ mɛ.

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Zungbo lɛ
Joana Lina

**Joana Lina Ramos Baptista Cândido** ɔ è e jǐ ɖo azan 22ɔ zosun xwe 1957 tɔn ɖo Angola ɔ nyí toxoɖɔtɔ kpo akwɛzɔwatɔ kpo ɖo Angolato mɛ. Toxoɖɔgbɛ *People's Movement for the Liberation of Angola* e e nɔ ylɔɖɔ (MPLA) ɔ mɛ e é ɖé. É ko nyí ɖɛmɛnù nú toxóɖɔgbɛ́ tò ɔ National Circle kpɔn sin xwe 1992 tɔn káká wa yijɛ xwe 2022 tɔn mɛ.

## Gbɛ tɔn
Joana Lina ɔ é ji ɖo Kamabatela ɖo toxo Cuanza-Nord ɖo Angola. E ɖo kunnuɖewema 'master' tɔn ɖo toxoɖuɖɔ kpodo nukɔnyiyi ɖo akwɛ zinzan linu kpan mɛ.

### Toxoɖuɖɔ gbɛ tɔn
Joana Lina ɔ ɖo toxoɖuɖɔ gbɛ tɔn bi mɛ ɔ, nɔ zinkpo tɛnmɛ tɛnmɛ ji ɖo ɖo toxoɖɔgbɛ tɔn MPLA e mɛ éɖe sin 1974 mɔ ɖokpo ɔ ɖo ɖɛmɛnugun ɔ kpo acɛkpikpa ɔ kpo mɛ.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              

Joana Lina huzu nyɔnu nukɔn tɔn e kp'acɛ nu kpɔnla Huambo tɔn e, xwe 43 e sunnu lɛ kp'acɛ na e gudo. Togan Angola tɔn João Lourenço wɛ sɔ acɛkpikpa nɛ ɔ d'alɔ tɔn mɛ ɖo 2018. 

Joana Lina ɔ è wa sɔ ɛ wegbojinɔtɔ nukɔntɔn toxoɖɔgbɛ MPLA ɖo Luanda, bo nyi nyɔnu nukɔntɔn e junjɔn azinkpo nɛ ɔ ji ɖo toxo kpɔnla Luanda tɔn mɛ e ɖo 2020. 

Togan Angola tɔn João Lourenço wa kɔn gan ɛ ɖo 2021 sin toxo Luanda tɔn nu

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Angola tɔn
Corbin Bleu

**Corbin Bleu Reivers**, b'ɛ a ji ɖo azan 21gɔ, Zofínkplɔsun xwe 1989 tɔn mɛ ɖo Brooklyin, nyi hankpatɔ, hanjitɔ Amɛlikatò tovi tɔn.

hanjitɔ
Kewpie (drag queen)

**Kewpi**, e e nyìkɔ tɔn ɖèsú nɔ nyí **Eugene Fritz**  bɔ e jǐ ɖo 1942 bɔ e ku ɖò 2012 ɖò to Afrika tofɔligbé tɔn mɛ ɔ, é nyí ada huzu nu nùsisɔ ɖo ɖa, awu dido, nu sa do wu linu tɔ, bo lɛ nyi ɖablonumɛtɔ ɖo Aflika tofɔligbé.

## Gbɛ tɔn
Eugene Fritz wɛ é nɔ nyi sin hwenu e jǐ e. E jǐ ɖo toxo Six tɔn mɛ ɖo 1942 ɖo hɛnnu vǐ ayizɛn tɔn mɛ. É yɛ, nɔvi tɔn sunnu Trevor kpodo nɔvi tɔn nyɔnu Ursula kpan kɛɖɛ wɛ nɔ gbɛ bo nyi mɛxo. É bɛ weɖuɖu kplɔnkplɔn ɖo kplɔnyiji'alavɔ Cap tɔn ɖo hwenu é ɖo xwe 14 e.
Tɔ tɔn d'alɔ ɔ bɔ é mɔ ɖa blo blo, bo lɛ blo ɖablaxɔ ɖokpo n'î. Finɛ wɛ ada huzu nu nùsisɔ ɖo ɖa, awu dido, nu sa do wu tɔ lɛ nɔ kple ɖe bo nɔ sɔnu nu manahɛn vlɛ vlɛ yetɔn lɛ.
Hwenu é e nya mɛ ɖo 1968 gannu gannu ɖo toxo e mɛ e ɖe ɔ, e gbɛ toxo nɛ ɔ mɛ gosin bo yi jɛ xɔntɔn tɔn ɖelɛ kpa. E lɛ wa hun ɖa blo blo xɔ ɖevo do toxo Kensington tɔn mɛ.
Kewpie gbɔ wa yi jɛ nɔvi tɔn nyɔnu Ursula kpa. É bɛ kansɛ vɛgo mɛ tɔn sin azɔn bɔ e wa azɔ n'î.
Ɖò 1999 ɔ Kewpie wa sɛ fɔto tɔn lɛ do nuwiwa 'GALA' tɔn bo gbajɛ ye mɛ ganji.
Kewpie wa ku ɖo Kensington ɖo 2012.

## Susu e ye xɔ n'î lɛ
Gu e Kewpie jodo e ɔ kpo ɖóte gbɔn fɔto nuwɔntɔn kanweko (700) mɔ gblamɛ. Fɔto nɛ lɛ ɖe sunnu na ba sunnu, nyɔnu na ba nyɔnu sin gbɛzínzán ayun wiwi kpo wewe kpo ma mɔ yěɖée gbɔ ɖo toxoɖiɖɔ linu ɖo tofɔligbé Afrika to tɔn mɛ hwenu bɔ gbɛta GALA tɔn ɔ hɛn ganji e.
Ɖò 2018 ɔ, ɖo toxo Six Museum tɔn mɛ ɔ, ye xlɛ fɔto gbɔn daxwi hwenuxo gbɛ tɔn tɔn gblamɛ.

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1942 tɔn mɛ Akpaxwé:Kú ɖò xwè 2012 tɔn mɛ
Ana Paula Ribeiro Tavares

**Ana Paula Ribeiro Tavares** ɔ, è jǐ ɖo Lubango ɖo toxo Huila tɔn mɛ ɖò Angola ɖò azǎn 30ɔ̀ kɔnyasun xwè 1952 tɔn mɛ bɔ é nyí xo lomilomi ɖɔtɔ.

## Nu e kan gbɛ tɔn e
Ana ɔ, e jǐ ɖo 1952. Cobo nu é na nyi wemawlantɔ ɔ, é nɔ wema gɔnu 'Gabinete de Investigação do Centro Nacional de Documentação e Investigação Histórica Luanda toxo ɔ tɔn nu sin 1983 wayi 1985.
Wema tɔn nukɔntɔn e é wlan bɔ xota ɔ nyi Dindin nǔwiwa lɛ (Rites de passages) ɔ é ɖetɔn ɖo 1985. Nuwlanwlan tɔn lɛ nɔ jlɔ gbe e nɔ dɔn mɛ e mɛ. Ye ɖɔxo do nu jɛ do to Angola tɔn ɔ jɛ éɖe sin gudo e wu kpodo nunɔmɛ nyɔnu lɛ kpan wu. Ana Paula Ribeiro Tavares ɔ nɔ agbahwlɛ́nhwlɛ́n nuwlantɔ ɖagbe Angola tɔn lɛ gbejekpɔntɔ lɛ mɛ ɖo lé xwéle 1988 kpodo 1989 tɔn kpan mɛ. Ɖo 1996 ɔ, é yi kunnuɖewema 'Master'ɖo wema wlanwlan linu ɖo Lisbonne Espagne to mɛ. E nɛ ɔ gudo ɔ, é lɛ ɖe xo lomilomi ɖevo lɛ tɔn. É nɔ Lisbonne bo kplɔn nu mɛ ɖo kplɔnyiji'alavɔ katolika tɔn.

## Nu wlanwlan tɔn lɛɛ
Ana Paula Ribeiro Tavares ɔ, wema xo lomilomi tɔn ayizɛn wɛ é wlan bo sɔ bi ɖò toji ɖo wemaɖetɔn xwe 'Caminho' tɔn ɖo Lisbonne. Ye ɖyě:

• Ritos de Passagem, xwe 1985

• O Lago da Lua, xwe 1999

• Dizes-me coisas amargas como os frutos, xwe 2001

• Ex-votos, 2003

• Manual para amantes desperados, 2007

• Como veias Finafa na terra, xwe 2010

• O Sangue da Buganvilia, xwe 1998

• A cabeça de Salomé, Lisbonne xwe 2004

• Os olhos do homen que chorava no rio, Lisbonne xwe 2005

• Verbetes para um dicionário afetivo, Lisbonne xwe 2016
• Um rio preso nas mãos : Vozes de  Africa, Kkapulana, São Paulo xwe 2019.

## Ajɔ kpo nyi e ɖěè lɛ kpan

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Xo-lomi-lomi-ɖɔtɔ

Akpaxwé:Nukplɔnmɛtɔ
Azɔxwe ɖaxo Benɛ to tɔn lɛ

Bo na wanu xwedo sɛn dodo Benɛ to ɔ tɔn, e sɔ ɖ'ayi ɖo azan 11ɛ kɔnyasun 1990 ɔ, azɔxwe ɖaxo tantɔn wɛ tiin. Ye ɖyě: Togan  gbasa, Ɖɛmɛnù lɛ gbasa, Sɛn dodo gbasa, Hwɛɖɔgbasa ɖaxó sɛn dodo ɔ tɔn, Hwɛɖɔgbasa ɖaxó hwɛɖiɖɔ tɔn, Akwɛzinzan kpodo gbɛtɔ lɛ sin ɖagbe kpan sin agbasa, Acɛkpikpa ɖaxo nukunkpedo xojlajla zɔwu tɔn, Acɛkpikpa ɖaxo nyi ɖemɛ tɔn

## Acɛkpikpa azɔwiwa tɔn

## Acɛkpikpa sɛn zɔwiwa tɔn

## Acɛkpikpa hwɛɖiɖɔ tɔn

## Acɛkpikpa sɛ afɔ wa dokɔ́

## Azɔwatɛn acɛkpikpa sɛ afɔ wa dokɔ́ tɔn

## Ɖevo lɛ
Gbejí e ɖò Angola é

alt=Sokanmɛ, atin, Nyibu kpodo gbɛtɔ kpan ɖo angola|vignette|Sokanmɛ, atin, Nyibu kpodo gbɛtɔ kpan
Gbejí e ɖò Angola ɔ́ wɛ nyí gbejí e mɛ e nɔ mɔ (kplekplemɛ nu tɛnmɛ tɛnmɛ e ɖo ayi ɔ ji lɛ e tɔn : fi e gbɛ ɖe lɛ alo fi e gbɛ ma ɖe a lɛ e - bo lɛ do gbɛtɔ ɖokpó alo nǔɖogbɛ ɖokpo tɔn bɔ ɖélɛ nɔ wa alɔgɔ n'î ɖo hudo tɔn lɛ mɛ e) ɖò Angola.

## kplekplemɛ nuɖogbɛ tɛnmɛ tɛnmɛ e ɖo Angola lɛ e tɔn
Nǔɖogbɛ tɛnmɛ tɛnmɛ e ɖò Angola lɛ é sukpɔ́ bo gege ɖò ayi e ji eɖee bo ɖo kanlin lɛ kpo atín lɛ kpo mɛ.

## Xɔxɔ tɛnmɛ tɛnmɛ e kunkpla ayikungban tɛnmɛ tɛnmɛ lɛ e
### Azɔ gbɛtɔ tɔn lɛ
#### Mɔjangɛnjangɛn

#### Glelilɛ, hwehuhu kpo gbenyinya kpo

#### Agbankunyito

#### Azɔ e kan azɔ haji atɔn gɔ lɛ e

### Ayidɔkun lɛ zinzan wutu wutu

#### Ayidɔkun ma sɔ na mɔ bo zan lɛ sin zinzan wutu wutu

### Ayikungban kpo sin kpo zinzan wutu wutu

### Nu hɛn kwiji
#### Azɔ tɛnmɛ tɛnmɛ e nɔ hɛn jinukunsin ɔ gble lɛ

#### Jɔ hɛn kwiji

#### Sin hɛn kwiji

#### Nu e kunkpla zaxɔ bibɛ e

### Xɔxɔ e kunkpla nukunhunhun'zɔ ɖo angola e

## Adan tɛnmɛ tɛnmɛ ee hɛn ɔ e na fyan Angola to ɔ e
### Ayikungban danwu sin wuvɛ
Ayikungban danwu ee jlɛ yetɔn bɛ sin 4 wayi 5 e gege wɛ angola to ɔ xozlɛ ɖo toxo e ya do toxo Lubango tɔn lɛ e mɛ. Ye dyé : 

* Dindan 4,6 ɖo azan 6ɔ abɔxwisun 2023 tɔn ɖo gan 10 xodin cɛju 56 mɛ ɖo kilomɛtlu 2883,5 ɖo toxo Lubango tɔn mɛ
* Dindan 5,4 ɖo azan 16ɔ zofinkplɔsun 2023 tɔn ɖo gan 3 xodin cɛju 55 mɛ ɖo kilomɛtlu 2761,5 ɖo toxo Lubango tɔn mɛ
* Dindan 5,3 ɖo azan 16ɔ zofinkplɔsun 2023 tɔn ɖo gan 3 xodin cɛju 55 mɛ ɖo kilomɛtlu 2759,9 ɖo toxo Lubango tɔn mɛ
* Dindan 4,7 ɖo azan 27ɔ zosun 2023 tɔn ɖo gan 4 xodin cɛju 45 mɛ ɖo kilomɛtlu 2737,7 ɖo toxo Lubango tɔn mɛ
*  Dindan 4,9 ɖo azan 26ɔ zosun 2022 tɔn ɖo gan 1 xodin cɛju 27 mɛ ɖo kilomɛtlu 2729,7 ɖo toxo Lubango tɔn mɛ
* Dindan 4,7 ɖo azan 25ɔ zosun 2022 tɔn ɖo gan 6 xodin cɛju 37 mɛ ɖo kilomɛtlu 2739,2 ɖo toxo Lubango tɔn mɛ
* Dindan 4,9 ɖo azan 18ɔ zosun 2022 tɔn ɖo gan 12 xodin cɛju 26 mɛ ɖo kilomɛtlu 2743,4 ɖo toxo Lubango tɔn mɛ
*  Dindan 4,6 ɖo azan 15ɔ zosun 2022 tɔn ɖo gan 8 xodin cɛju 45 mɛ ɖo kilomɛtlu 2747,2 ɖo toxo Lubango tɔn mɛ
* Dindan 5,1 ɖo azan 13ɔ zosun 2022 tɔn ɖo gan 6 xodin cɛju 34 mɛ ɖo kilomɛtlu 2740,6 ɖo toxo Lubango tɔn mɛ
* Dindan 4,8 ɖo azan 12ɔ zosun 2022 tɔn ɖo gan 4 xodin cɛju 29 mɛ ɖo kilomɛtlu 2731,7 ɖo toxo Lubango tɔn mɛ
ɖo xwe 2025 tɔn mɛ ɔ, ayikungban danwu azɔn wo ɖo Angola to ɔ mɛ ;bo dindan tɔn na yi ayizɛn mɔ (5,4).

### Adra gbɛtɔ'lɔ ma ɖe mɛ
### ɖyɔɖyɔ e ɖo jɔhɔn linu ɔ
Xɔxɔ taji e ɖoɖyɔɖyɔ jɔhɔn tɔn linu ɖo Angola lɛ e ɖyé akuɖiɖo ɖo ji ma ja wu kpodo ayimaj'ayi ɖo nuɖuɖu linu kpan. Enɛ ɔ wɛ zɔn bɔ tovi lɛ nɔ b'agban yi Namibie tomɛ bo na do gan ɖevo. Gɔ nu nu we nɛ lɛ ɔ, kanlin kpo tovi tɔn ènɔ sɔ jonu kanlin nyi bo sa tɔ lɛ bo nɔ dɔn ayimaj'ayi ɖo nuɖuɖu linu wa. ɖyɔɖyɔ e ɖo jɔhɔn linu ɔ nɔ dɔn xɔxɔ huzu huzu tɔn wa kplekplemɛ tovi lɛ tɔn mɛ bɔ ye nɔ ɖo sijaji.

## Nutobona wa ɖo a yi e ji èɖe é ɖo Angola
### Nudobiba blebu do ayi e ji èɖe é

## Dodo tɔn
Kunene (tɔsisa)

alt=Sin, zunkan, so|vignette|Sokan singosinji tɔn Epupa tɔn
**Kunene tɔ** (é nɔ́ lɛ ylɔ ɔ ɖɔ Cunene, Counène ɖò flanségbé mɛ ɔ) nyi tɔ̀ ɖé wɛ bo ɖò Angola kpo Namibie kpo ɖò tofɔligbé Afrika tɔn. &nbsp;

## Fyé é ɖée
kunene tɔsisa ɖaxo ɔ wukun sin so Bié tɔn ji, bo gbɔn dogbo Angola kpodo namibie kpan tɛntin bo ,nɔ kɔnnyi Atlantik sin xu ɔ mɛ.
ɖo sisa yi tɔn mɛ ɔ, è blo aligbo nu tɔ bo yi lɛtliki hlɔnhlɔn sin mɛ Gove tɔn kpo Matala tɔn kpo ɖeji ; bo nɔ lɛ mɔ singosinji Epupa ɖeji.

## Tutomɛ bo blo nu tɛnmɛ tɛnmɛ do tɔsisa nɛ ɔ ji
Tutomɛ aligbo nu sin bo yi lɛtliki hlɔnhlɔn sin mɛ tɔn Epupa tɔn dɔn hwinnyahwinnya gege wa kpɔnla nɛ ɔ mɛ.

## Dodo tɔn
Zocitɔ

**Zocitɔ** wɛ nyi mɛɖe bɔ azɔ tɔn taji ɔ wɛ nyi myɔcici, amɔ̌, e nɔ lɛ sixu na alɔgɔ́ ɖo nu tɛnmɛ tɛnmɛ ɖevo lɛ lixo (tɔ̀gbamɛ, awovinu, mɛhwlɛngán, alɔdomɛ kpodo nuɖevo lɛ kpo  ). Azɔ̌ tɔn taji ɔ wɛ nyí ɖɔ é ni hwlɛn gbɛtɔ́ lɛ gán, bo cyɔn alɔ nǔɖokan lɛ kpo ayikúngban ɔ kpo jí. Myɔcici nyi akpáxwé kpɛví ɖé ɖò nǔ e é nɔ wà lɛ é mɛ.

## Tinmɛ tɔn
Zocici ɔ, azɔ̌ e nɔ kpé nukún dó toví lɛ wu é ɖé wɛ. Azɔ̌xwé lɛ alǒ gbɛ̌ta e mɛ ye ɖè lɛ é ɖó nyikɔ vovo sɔgbe xá tò ɔ. : *zones d'urgence (ZS)* ɖò Belgique, *Azɔ̌xɔsa e nɔ kpé nukún dó zo wu é (SDIS)* ɖò Flansetomɛ, *Azɔ̌xɔsa e nɔ kpé nukún dó zo wu é* (CGDIS) ɖò Luxembourg, *[[Service d'incendie et de secours|Azɔ̌xɔsa e nɔ kpé nukún dó myɔ wu é]]* (SIS) ɖò Suisse. Lo ɔ nyikɔ kpaa ɖo wɛkɛ ɔ mɛ ɔ wɛ nyí . zocitɔ ".
## Tan
Sin xoxohwenu wɛ myɔ ko nɔ hɛn nǔ gble do wu gbɛtɔ́ lɛ (xɔ lɛ, glè lɛ, kpo nǔ ɖevo lɛ kpo). Enɛ ɔ wutu wɛ e mɔ  ahwanfun xa myɔ  sín wuntun ɖo dobanunu lɛ mɛ 

Enɛ wu ɔ, ɖò Hlɔma hwexónu tɔn ɔ mɛ ɔ , e mɔ ɖɔ mɛkanisyɛn e tuùn azɔ̌ e kúnkplá pɔmpi lɛ é  . Pompi, alɔ  e nɔ ci myɔ é ka nyí alɔnu pɔmpi sín ninɔmɛ ɖé kpowun (cobɔ pɔmpi zozo tɔn lɛ na wá, enɛ gudo ɔ, pɔmpi e nɔ zán mɔ̌to e nɔ dó zo ɖò xomɛ é wá).
Anas Seko

**Anas Seko** ɔ, Benɛɛtò sin vǐ wɛ bo nɔ xokan bonu  ayijí ná nyɔ nɔ lo bɔ e ji i ɖo azan 23ɔ abɔxwisun 1996.  

E wɛ nyi mɛ e jɛ nukɔn nu "Pression écologique"sin gbɛta ɔ ɖo Benin kpodo linlin "Jigbezan ce, To ce" kpo.  

Nǔ e é zé éɖée jó nú ahwan e é fun bo na dó hɛn nǔe lɛlɛ̌ dó mǐ lɛ é ɖó mimɛ̌ jí é zɔ́n bɔ è n'ɛ ajɔ lɛ. 

## Gbɛzán tɔn sín tàn

### Yɔkpɔvu mɛ kpo wemaxɔmɛ yiyi kpo
È ji Anas Seko ɖò azǎn 23 gɔ́ ɔ Kɔnyásun 1996 tɔn gbè ɖò Bɛnin  . Ee é bló baccalauréat tɔn ɖò 2015 gudo é ɔ, é kplɔ́n nǔ dó gbɛtɔ́ lɛ wu ɖò wemaxɔmɛ ɖaxó Abomey Calavi tɔn  ,  .

### Akpáxwé gbɛ̌ta tɔn lɛ
Anas Seko nyí mɛɖé bó ɖo gbɛ̌ta gègě mɛ bo lɛ́ nyí gǎn nú gbɛ̌ta Excellence For Africa tɔn  .  

Ðó é sɔ́ éɖée jó nú ahwan e è na fun nu nǔ e lɛlɛ̌ dó mǐ ɖo ayǐjí lɛ́ɛ é ni nyɔ́ é wutu ɔ, é nɔ nukɔn nú nǔwiwa gegě ɖo ali enɛ nu  bɔ ahwan e é nɔ fun lɛ é nɔ wà nǔ ɖagbé dó gbɛtɔ́ lɛ bǐ wu. 

Anas Seko nɔ bló nǔwiwa lɛ hwɛhwɛ nú zunkɔ́ kplékplé ɖó kɔn do kpɔ́ mɛ.  

É lɛ́ nyí mɛ e bɛ́ xóɖɔɖókpɔ́ sín wlɛnwín gegě dó ayikúngbanwu ɔ jí é kpodó tuto ɖé lɛ́ɛ kpó bo na dó bló bɔ mɛ lɛ na tuùn nǔ dó nǔ e kàn ayiji jladó lɛ́ɛ é wu  . 

Anas Seko ɖesu nyi yɛ wlítɔ́ ɖaxó ɖé. É nɔ sɔ́ ɖiɖe lɛ́ɛ ɖó tɛntin xóɖɔɖókpɔ́tɔ tɔn lɛ́ɛ tɔn bo na dó kplɔn nǔyeé bo na lɛ́ɛ bló bɔ ye na bló tuto bo nǔ ayiji na mɛ́  .

## Nyǐɖemɛ

* Ajɔ̀ ɖedóvo mɛ e nɔ Kpé Nukún Dó Ayijí na y*ɔn nɔn* wu é, 2020 
* Ajɔ̀ Eco-Toví tɔn ɖò Écolo Awards lɛ hwenu, 2021 

## Dodo
Sylvanus Olympio

**Sylvanus Olympio**, è jì i ɖò  azǎn ayizin (6) gɔ́ ɔ gbè.ɖò zoho sun 1902 ɖò Kpando bɔ é ku ɖò azǎn wù tɔn gɔ́ ɔ (13)  gbè ɖò  alou sun 1963 ɖò Lomé, é nyí toxóɖɔtɔ́ Togo tɔn ɖé, é nyí togán nukɔntɔn Togo tɔn sín azǎn 15gɔ́ ɔ Kɔnyásun 1961 tɔn jɛ azǎn wò  tɔn (13) gɔ́ ɔ  gbè ɖò alou sun 1963, azǎn ɖé gbè è ku ɖò axɔsuzɔwatɛn Amɛlika tɔn nukɔn ɖò Lomé ɖò acɛkpikpa ɖiɖe sín acɛkpikpa glɔ́ ɖò 1963 bɔ Gnassingbé Eyadema hɛn wá é hwenu.

É ko nyí tokpɔngán nukɔntɔn Togo tɔn sín avril 1958, ɖò sɛ́nzɔ́watɔ́ nukɔntɔn e è sɔ́ ɖò mɛɖesúsínínɔ mɛ bo lɛ́ sɔgbe é gudo. ; é jɛ acɛkpikpa ɔ jí ɖò nǔwiwa ɖaxó ɖé gudo ɖò Axɔsuɖuto ɔ sín Kpléxɔ mɛ ɖò azǎn 16gɔ́ ɔ Kɔnyásun xwè ɖokpo ɔ tɔn gbè  ,  .

## Gbɛzán tɔn sín tan

### Jiji kpo xwédo kpo
È jì Sylvanus Olympio ɖò azǎn ayizin (6) gɔ́ ɔ gbè.ɖò zoho sun 1902  ɖò Kpando mɛ ɖò Togo janman tɔn mɛ . : ayikungban enɛ ɔ e jɛ ɖo acɛkpikpa janman  tɔn sin mima mɛ ɖo France kpodo Axɔsuɖuto Hlɔma tɔn kpo tɛntin hwenu e janman tɔɖuɖeji ɖo ahwan nukɔntɔn ɔ mɛ gudo ɔ, e na lɛ vɔ wa acɛkpikpa Angleterre tɔn sin alɔ mɛ bo na hɛn Ghana sin mɛɖesunɔ sin acɛkpikpa mɛ hwenu e ye na mɔ mɛɖesunɔkanmɛ ɔ.

Tɔ́ tɔn, Epiphanio Elpidio Olympio (1873-1968), nyí ajɔ̌tɔ́ dɔkunnɔ ɖé bo lɛ́ nyí agɔnkɛ́, bɔ nyɔnu Yoruba ɖé, axɔsi Nigéria tɔn ɖé ɖò Abeokuta, kpo Francisco da Silva Olympio, Bresil-nu ɖé kpo wɛ jì i . ; é yí kannumɔ e è ɖó ayǐ ɖò Agoué lɛ é yí kpo linlin ɔ kpo ɖɔ emi na kplɔ́n ye. Sylvanus sín nɔ, Fidélia Afe (1862-1967), gosin akɔta Mamprusi tɔn mɛ bo gosin toxo Dapaong tɔn mɛ, ɖò Togo sín totaligbe  . Olympio, xwédo e ɖó Togo ayǐ é , wɛ è nɔ kpɔ́n égbé dó mɔ xwédo dɔkunnɔ kpo hlɔnhlɔnnɔ kpo e ɖò Totaligbé Aflika tɔn lɛ é ɖokpo.
Azɔ̌xwé e nɔ kpé nukún dó nyɔnu lɛ wu é

Ðò Benɛ ɔ, **azɔ̌xwé e nɔ kpé nukún dó nyɔnu lɛ wu é** bɔ e nɔ ylɔ ɖɔ INF ɔ, nyí tutomɛ to ɔ tɔn ɖé, bo gbɔnvo nú ee jɛ nukɔn n'ii bo nyí tamɛlinlin, nudobiba kpodo nukɔnyiyi nyɔnu tɔn kpan ɔ sín woosun 1990 tɔn é. Azɔ̌xwé enɛ ɔ sin hwenu ganhɔnyitɔ lɛ sin kple na ɛ acɛ ɖo azan 21 liyasun 2021 tɔn ɔ, ko jɛ do nyɔnu lɛ sin nukɔnyiyi ɖo akwɛzinzan, toxóɖiɖɔ, gbɛzinzan ɖo togun mɛ, sɛ́n kpodo nudodo kpan sin kan xo ji, ɖo to ɔ sin azɔxwe lɛ mɛ kpodo mɛkpaa lɛ sin azɔxwe lɛ kpan.

Enɛ wu ɔ, azɔxwe to ɔ tɔn nɛ ɔ, huzu tutomɛ to tɔn yɔyɔ̌ ɔ mɛ ɔ, é huzu tuto to ɔ tɔn ɖé, bo ɖó acɛ mɛɖesúsínínɔ ɖò akwɛ linu, sɛn linu, bo lɛ́ ɖó acɛ taji lɛ, bo na dó sixu wa alɔgɔ nu nyɔnu lɛ ɖaxó.

## Dido wa tɔn
Azɔ̌xwé e nɔ kpé nukún dó nyɔnu lɛ wu e ɔ ganhɔnyitɔ lɛ sin kple wɛ dowa ɖo azan 21ɔ liyasun xwe 2021 ɔ. E ɖo tɛnmɛ n'ii ɖo togan ɔ sin agbasa.

## Azɔ e nyi étɔn lɛ e
Azɔ̌ e è sɔ́ d’así nú azɔ̌xwe ɔ lɛ é sukpɔ bo gege. E sɔ nyɔnu lɛ sín nukɔnyiyi ɖò akpáxwé lɛ bǐ mɛ ɖo taji ɔ, azɔ̌xwé ɔ nɔ lɛ́ kpénukún dó kanhwlɛn-xa-nyɔnu lɛ wu kpodo nyɔnu nyinyɛ bo sɔ ɛ hwe kpodo adaka xo nyɔnu lɛ wu alɔkpaɖe alɔkpɖe  lɛ bǐ kpan wu. Enɛ wu ɔ, Azɔ̌xwe ɔ hɛn ɔ e na dɔn mɛ yi hwɛ nukɔn.

Gɔ́ nú azɔ̌ enɛ lɛ ɔ, azɔxwe ɔ nɔ d'alɔ nyɔnu lɛ́ɛ ɖo nukɔnyiyi ɖò toxóɖiɖɔ, akwɛ́zínzán, gbɛ̌ zan ɖo mɛmɛ, sɛ́n ɔ kpódó nudodo mitɔn lɛ kpan sín alinu.

## Gǎn e xwe aza de nu e
Claudine Prudencio wɛ nyí gǎn nukɔntɔn e nɔ azɔ̌xwé nɛ ɔ nu é. É kp'acɛ na sín 2021 wayi jɛ 2023.

Eyɛ gudo ɔ Huguette Bokpè Gnacadja wa yi azinkpo ɔ, sin hwenu gǎnhɔnyitɔ́ lɛ sín kplé azǎn 15ɔ xwejisun 2023 tɔn ɔ ɖenyii e.

## Wemagbojinɔtɔ tɔn
Wegbojinɔtɔ nukɔntɔn e sɔ nu azɔxwe ɔ e wɛ nyi Huguette Bokpè Gnacadja . É nɔ tɛn enɛ mɛ sín 2021 wayi jɛ 2023.

Ðò gbeta e tɔn sin ganhɔnyitɔ lɛ sin kple azan 15ɔ xwejisun 2023 ɔ mɛ ɔ, Flore Djinou wɛ è sɔ́ wěgbójínɔtɔ́ nú Azɔ̌xwé nyɔnu lɛ tɔn to ɔ tɔn.

## Dodo tɔn
Aleyya Gouda épouse Baco

**Aleyya Gouda épouse Baco**

nyí hwɛɖɔtɔ gan ɖaxo Benɛ tɔn bo nyi gan ɖokpo ɖo sɛndodó gbasá Benɛɛtò tɔn lɛ tɔn mɛ

.

## Gbɛ tɔn sin tan
Aleyya Gouda Baco ɔ, hwɛɖɔtɔ́ nukúnɖeji Benɛ tɔn wɛ, bo nyí wěɖexámɛtɔ́ nú sɛndodó gbasá Benɛɛtò tɔn 7ɔ ɖo Mɛɖaxo Dorothé Sossa glɔ. E nyi gan bo xwe aza do hwɛɖɔgbasa nukɔntɔn Paraku tɔn nu, bo lɛ nyi azaglɔgan nu ganhɔnyitɔ Séverin Quenum ɖayi. É ɖò tɛn ɖaxo mɛ  hwɛɖɔ'linu ɖo Afrika, bo nɔ yi kplé ɖaxó e kan sɛndodo lɛ e hwɛhwɛ.

Ðò abɔxwisun 2024 ɔ, ɖò kpléɖókpɔ́ ɖaxó 7gɔ́ e è bló ɖò Victoria Falls ɖò Zimbabwe é hwenu ɔ, é xwlé wema ɖé mɛ dó “Lìnlìn e kúnkplá sísí gbɛtɔ́ tɔn ɖò sɛ́n dodo lɛ mɛ é” jí. É tɛɖɛ̌ jí ɖɔ sísí gbɛtɔ́ tɔn nǔ taji wɛ nyi ɖò sɛ́n dodo ɔ mɛ, bo nu gbɛtɔ ma nyi ayihundanu alǒ nǔ e è nɔ zán lɛ é ɖɔhun gbeɖé o. É lɛ́ ɖɔ xó dó tagba égbé tɔn e kúnkplá sísí gbɛtɔ́ tɔn lɛ é jí, ɖi vogbingbɔn e ɖò akwɛzinzan linu é, tagba mɛ e nɔ sɛ̀ tɛn sín tò ɖevo mɛ lɛ é tɔn, ayikúngban ɔ sín huzuhuzu lɛ, kpodo walɔ ɖagbe e nǔnywɛ xwitixwiti sín nǔ lɛ nɔ fɔ́n lɛ é kpan jí. É byɔ ɖɔ hwɛɖɔtɔ́ sɛ́n dodo ɔ tɔn ni jɛ hun do nǔ nɛ lɛ ji kpo hlɔnhlɔn kpo bo lɛ́ ɖó akɔ́nkpinkpan bo na dó hɛn nǔ taji enɛ ɖó te ɖò tagba hwe mǐtɔn nu tɔn enɛ lɛ nukɔn.

## Tɛnmɛ e xɔ n'i e
Aleyya Gouda Baco ɔ, è tuùn i ɖó nǔnywɛ e é ɖó ɖò sɛ́n dodo ɔ mɛ é kpodo linlin e é ɖó dó hwɛjijɔ kpodo acɛ taji lɛ kpo wu ɖò Afrika é wu.

## Dodo tɔn
Michel Adjaka

**Michel Adjaka** ɔ, hwɛɖɔtɔ́ ɖaxo Benɛ tɔn ɖokpo wɛ bo ɖo weɖexamɛtɔ sɛndodo gbasa Benɛɛ tɔn lɛ mɛ sin xwe 2023.

## Gbɛ tɔn sin tan
Michel Adjaka ɔ, Benɛvi jiji wɛ bo nyi hwɛɖɔtɔ́ ɖaxo Benɛ tɔn ɖokpo bo ɖo weɖexamɛtɔ sɛndodo gbasa Benɛɛ tɔn lɛ mɛ sin xwe 2023 ɖo Mɛɖaxo Dorothé Sossa glɔ.

## Tɛn e mɛ é nɔ kpɔn
Michel Adjaka ko nyi kplekplemɛ gbɛta hwɛɖɔtɔ ɖaxo Benɛ tɔn e nɔ ylɔ ɖo UNAMAB e kpɔn. Gbɛta ɖe wɛ bo nɔ jɛhun do hwɛɖɔtɔ ɖaxo lɛ ji. E nɔ gbɛta nɛ ɔ nu kpludo kpludo nu xwe ayizɛn kaka yi wa 2018, bo w'azɔ tɛnmɛ tɛnmɛ do huzu ada nu azɔwiwa kpodo gbɛ hwɛzɔwatɔ ɖaxo lɛ tɔn kpan.   

E nyi hwɛɖɔtɔ gan bɔ do hwɛɖɔtɔ ɖaxo wu ɖo hwɛɖɔgbasa Kutɔnu tɔn.  E sɔ ɛ ɖo gan hwɛɖɔtɔ bɔ do gan hwɛɖɔtɔ wu 3ɔ ɖo zosun 2019, bo lɛ wa nyi gan hwɛɖɔtɔ bɔ do gan hwɛɖɔtɔ wu nukɔntɔn ɖo zosun 2020.

- E lɛ nyí azaglɔgǎn nú gǎnhɔnyitɔ́ Sévérin Quenum ɖo azan 6ɔ aluunsun xwe 2021 bo jɛ tɛn e mɛ Nɔe Aleyya Gouda Baco nɔ wayi e.

## Toxoɖuɖɔ
Michel Adjaka byɔ toxoɖuɖo mɛ ɖo 2023 Do toxoɖɔgbɛta Bloc Républicain (BR) ɖo gansusɔgɔnu 20ɔ e mɛ tokpɔnla Ajowun tɔn, Bonu tɔn, Dangbo tɔn, Akplo-Mislete tɔn kpodo Avranku tɔn ɖe kpan mɛ. Mɛ lɛ ɖinu n'ii ɖo hwɛɖɔtɔ gan e é nyi e wu kpodo alɔ do nukɔnyiyi'zɔ wiwa tɔn kpan wu.                                                                                                                                                    

## Azɔ e é wa ɖo sɛnzɔ linu e
E Michel Adjaka ɖo kplekplemɛ gbɛta hwɛɖɔtɔ ɖaxo Benɛ tɔn UNAMAB nu e ɔ, e sɔ tutomɛ ɖelɛ ɖote nu hwɛɖudɔ nu hwɛɖiɖo na sixu bɔkun. Nǔ enɛ lɛ ɖíe:

- Nukpɔndonukɔn sin wema bo ɖo hwenu do d'ɑlɔ ganhɔnyiʈo gbasa enɔ kpe nukun do hwɛxo kpodo sɛn xo kpan wu e.

- Adahuzu nu sɛndodo bo do do wusyɛn acɛkpikpa hwɛɖiɖɔ tɔn ɔ.

- Akwɛ e nɔ sɔ ɖote nu hwɛɖiɖɔ ɖo Benɛ jɛji kaka yi 10 ɖo ko ji ɖo akwɛzinzan to ɔ tɔn mɛ

- Tutomɛ e vɔ gbɛ bloɖo nu hwɛɖɔtɔ ɖaxo lɛ e kpodo hɛnnu yetɔn lɛ kpo.

- Wema yɔyɔ e ɖɔnu do sɛn sado mɛ wu ɖo Benɛ bo ka jɛhun deji ɖo zinzan tɔn linu.

Nu tɛnmɛ nɛ lɛ bi wɛ ɖe le do e é ɖo jlo na do do wusyɛn nu hwɛɖudɔ ɖo sɛnxwi ji ɖo Benɛ e.

## Dodo tɔn
Gustave Anani Cassa

**Gustave Anani Cassa,** ɔ hwɛɖɔtɔ́, sɛ́nzɔwatɔ́, nǔkplɔnmɛtɔ kplɔnyiji'alavɔ Benɛɛtò tɔn wɛ. E kú ɖò azǎn 5gɔ kɔ́nyàsùn xwe 2024 tɔ̀n mɛ ɖò Kutɔnu.

## Azɔ̌ tɔ̀n
É nyi gǎn hwɛnyitɔ ɖo acɛkpikpa togan Boni Yayi tɔn mɛ .

.

## Dodo tɔn
Ashana Weeraratna

**Ashani Tanuja Weeraratna** è e ji ɖò xwè 1970 alǒ 1971 nyí dobanúnǔtɔ́ kansɛ zɔn tɔn Sri Lanka-Amɛlika tɔn ɖé. Azɔ̌ tɔn d’alɔ bɔ nǔnywɛ xwitixwitizɔ́watɔ́ lɛ mɔ nukúnnú jɛ kansɛ́ɛzɔn wu. É wɛ nyí Mɛ̌si kplɔnyiji'alavɔ Bloomberg tɔn, e nɔ kplɔ́n nǔ mɛ dó kansɛ́ɛzɔn wu é, é kpo mɛsi E.V. McCollum kpo, bo lɛ́ nyí gǎn e xwe aza do Azɔ̌xwe e nɔ Kpénukún dó nǔ e ɖò gbɛ̀ ɔ mɛ lɛ é kpo nǔviɖogbɛ lɛ kpo wu e ɖò wemaxɔmɛ Johns Hopkins Bloomberg tɔn e nɔ kpé nukún dó lanmɛ na nɔ ganji mɛ lɛ tɔn wu é. Weeraratna nyí gbɛvi nu sɛwamaɖɔ gbɛ é nɔ w'azɔ ɖo kansɛzɔn ji e tɔn, bo nɔ ɖè wě xá gǎn e nɔ kpé nukún dó kansɛ́zɔn wu ɖò tò ɔ mɛ é, bo nɔ lɛ́ d’alɔ ɛ ɖò azɔ̌ e è nɔ wà ɖò tuto kansɛ́ɛzɔn tɔn to ɔ tɔn mɛ lɛ é mɛ.

## Kplɔnyiyi tɔn kpo jɔnwunjɔja mɛ nunɔ tɔn kpo
È jì Weeraratna ɖò Sri Lanka bɔ é sù ɖò Lesotho. Sín hwenu e é ɖó xwè 15 é ɔ, é jló na huzu dobanúnǔtɔ́ ɖo kansɛ́zɔn linu. Ðò xwè 1988 tɔn mɛ ɔ, ɖó mɛɖeɖovo gan ɖuɖu hwenu wutu ɔ, Weeraratna gosin Tofɔligbé Afrika tɔn hwenu e é ɖó xwè 17 é, bo yì kplɔ́nnǔ dó nǔɖogbɛ lɛ ji ɖò wemaxɔmɛ St. Mary's College du Maryland. E yí kunnuɖewema (licence) ɖò 1991. Weeraratna yí kunnuɖewěma (Maitrise) ɖò tamɛ-núkplɔnmɛ linu ɖò kplɔnyiji'alavɔ George Washington ɖò 1997. É yí kunnuɖewema ɖaxo (dɔtora) ɖò kansɛ́zɔn e nɔ hɛn nǔ gblé dó mɛ wu é kpo mɛ ɖò wemaxɔmɛ ɖaxó Columbia tɔn e nɔ kplɔ́n nǔ dó nǔnywɛ xwitixwitizɔ́ lɛ ji é ɖò kplɔnyiji'alavɔ ɖaxó George Washington tɔn ɖo 1998.

## Azɔwiwa gbɛ tɔn

### Dobanunu ɖo kansɛ linu
Ðò xwè 2007 mɛ ɔ, Weeraratna w’azɔ̌ ɖò nugbejekpɔn ɖo mɛ lan mɛ tɛn to ɔ tɔn e nɔ kpe nukún dó mɛxonyinyi wu é. Weeraratna byɔ azɔxwe Wistar tɔn mɛ ɖò 2011. Jɛ nukɔn ɔ, é nyí mɛ̌si alɔdómɛtɔ́ ɖé, bo lɛ́ nyí gǎn nú tuto e nɔ kpé nukún dó nǔ e nɔ hɛn nǔ gblé dó mɛ wu lɛ é wu é tɔn. Ðò xwè 2014 ɔ, é yí alɔdomɛ'kwɛ R01 ɖò azɔ̌xwé Kansɛɛzɔn tɔn to ɔ tɔn si. Ðò 2015 ɔ, dobanúnǔ tɔn sɔ́ ayi ɖó nǔ e mɛxonyinyi nɔ wà ɖ'agbaza wu é kpo huzuhuzu e sɔgbe xá é kpo jí ɖò nǔ e nɔ hɛn nǔ gblé dó mɛ wu é mɛ. É nyí mɛ̌si ɖaxó Ira Brind tɔn ɖò 2016.

## Wema è é wlan lɛ

## Dodo tɔn
Sita Valles

**Sita Maria Dias Valles** ɔ, è ji ɖo azan 23ɔ avuvɔsun xwe 1951 bɔ é jo gbɛdo ɖo azan 1ɔ avuvɔsun xwe 1977 ɖo Cabinda toxo mɛ ɖo Angola. Nyɔnu toxoɖɔtɔ Angola tɔn bo nyi gbɛvi nu toxoɖɔgbɛ PCP, bo lɛ nyi nukɔntɔ nu kplɔnyiji'alavɔ gbɛ UEC ɔ kpodo LEC tɔn ɔ kpan. Edo kuya n'ii kaka bo hwii ɖo Luanda toxo ɔ mɛ ɖo nuxwasun 1977 ɖo hwinnyahwinnya nu e jɛ azan enɛ gbe e mɛ.

## Gbɛ tɔn
È jì Sita Valles èe nyi vi jiji Edgar Francisco da Purificação Valles tɔn kpodo Maria Lúcia Dias Valles tɔn kpan ɔ e ji ɖò azan 23ɔ avuvɔsun 1951 ɖo Luanda toxo mɛ ɖo Angola. Akwɛnɔ'hɛnnu Goa tɔn ɖokpo mɛ wɛ e jɔ ɖe. E su ɖo toxo luanda tɔn ɔ mɛ bo yi wemaxɔmɛ lanmɛgbejenumɛtɔ tɔn ɖo toxo ɖokpo enɛ ɔ mɛ. finɛ wɛ e tɔn jɛ gbɛta Mao gbɛvi tɔn ji ɖe bo ɖido kangbɛdo wema kplɔnkplɔn wu ɖo Lisbonne bo byɔ kplɔnyiji'alavɔ gbɛta UEC ɔ mɛ bo wa huzu gbɛtɔ nukunɖeji ɖokpo Zita Seabra gudo.

Gufufɔn tovi lɛ kpodo sɔja lɛ tɔn kpan wa gbo é do ɖo Moscou. E wa sɔ gbetakɛn bo lɛ kɔ wayi Angola akuɖido hwenu bo na yi ɖonu ɖo gufufɔndo togan Salazar e ɖo to ɔ dɔn-fu-lɛn wɛ hwenɛnu mɛ.

## Azɔ̌ e è ɖo huzu-huzu hwenu e
Hwénu Marcello Caetano's ɖo gan ɖu wɛ ɖo Portugal ɔ huzu huzu jɔhɔn ɔ bɛ ɖo azan 25ɔ lidosun 1974 tɔn bɔ Sita Valles ka ɖo kplé ɖaxo Moscou tɔn tɛnmɛ. E wa sɔ gbetakɛn bɔ lɛkɔ wa Angola ɖo xwe 1975 tɔn mɛ bo na do nɔ huzu huzu nuwiwa ɔ mɛ

## Kú tɔn
Ee Angola jɛ éɖé e si gudo ɔ‚ Alves kp'acɛ nu toxóɖiɖɔ gbɛta yɔyɔ ɖee ɖo gan do wɛ nu Angolatovi lɛ nɔ jlokokomɛ e nu, bɔ e nɔ ylɔ ɛ ɖɔ 'Fraccionismo'‚ b'ɛ ko ɖo kp'acɛ do to ɔ ji wɛ sin hweénu e Angolato ɔ jɛ éɖesunɔsi e. Gbɛta enɛ ɔ jɔ  hweenu nukun ma mɔ jɛ mɛɖée gbe mɛ xo ɖe wa tin ɖò MPLA mɛ Angolato ɔ jɛ éɖesunɔsi gudo e bo gbɛ́ wǎn nú togán Agostinho Neto. É nɔ gbɛ́ wǎn nú gbɛ̌ta Neto tɔn ɔ tawun, bo nɔ dóhwɛ acɛkpikpa tɔn sin lɛ ɖɔ ye nɔ ɖunuɖonumɛ bo nɔ jɛdɔkun kpo to ɔ sin akwɛ kpo.

## Nǔ e jɛ nu huzu huzu ɔ gudo é
Ðò Zǒsun xwe 2020 tɔn mɛ ɔ, hladyo gɔnu BBC tɔn sɔ nu é kanbyɔ vǐ sunnu Sita Valles tɔn mɛɖaxo João Ernesto Van Dunem doto ɖò nuwiwa tɔn 'Newshour Sounds' tɔn mɛ bɔ e João ɖɔ "È hu mɛjitɔ́ ce lɛ ɖò mɛhuhu'hwan Angola tɔn mɛ".

Ee è vɔ wlan gbɛ tɔn sín tan dó Glɛnsingbe mɛ ɖò 2018 é ɔ, mɛɖé lɛ ɖó jlǒ bo na bado nu gbɛ tɔn  ɖò Goa, tò e mɛ mɛjitɔ́ tɔn lɛ jɔ ɖè é.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1951 tɔn mɛ Akpaxwé:Kú ɖò xwè 1977 tɔn mɛ
Bernice Tlalane Mohapeloa

**Bernice Tlalane Mohapeloa** è e ji ɖo 1899 bɛ ku ɖo 1997 ɔ nyi nukplɔnmɛtɔ ɖayi bo lɛ toxoɖɔtɔ ɖo Lesothoto mɛ .

## Gbɛ tɔn
E ji ɖo toxo Morolong mɛ ɖo Mafeteng, fye é yi wemaxɔmɛ dokɔ tɔn ɖé e bo w'azɔ bo din yi lisinmɛ ,do 1913. Xwe e jɛ finɛ ɔ é b;yɔ mɛsi nukplɔntɔ dokɔ tɔn lɛ sin wemaxɔ ɖo azɔmɛxwe nyɔnu lɛ tɔn Thabana Morena tɔn nu xwe we. E wayi Tofɔligbe Afrikato ɔ tɔn ɖo 1915 bo yi wemaxɔmɛ lisinmɛ tɔn Lovedale tɔn. Enɛ ɔ gudo ɔ, é kunnuɖewema tɔn lisinmɛ tɔn ɖo 1918, bo wayi kplɔnyiji'alavɔ 'Fort Hare' tɔn ɖo 1919. Finɛ wɛ é :do kunnuɖewema mɛsi nukplɔnmɛtɔ dokɔ tɔn ɖo 1922.

## Azɔ wiwa gbɛ tɔn
E kplɔnnu mɛ ɖdo azɔmɛxwe 'Tiger Kloof' bo lɛ kplɔnme ɖo azɔmɛxwe mɔjangɛn jangɛn tɔn nyɔnu lɛ tɔn Indina tɔn ɖo Natal. E è sɔ ɛ gan ɖo azɔmɛxwe tejɛmɛ tɔn Mafeteng tɔn ɖo 1929 ɔ, é huzu nyɔnu nukɔn tɔn Lesotho tɔn è e ɖu gan mɔhun e. Mohapeloa lɛkɔ yi Basutoland toxo mɛ ɖo 1942. E jɛ nukplɔnmɛ ji ɖo azɔmɛxwe lisinmɛ tɔn Basutoland tɔn ɖo 1943. Sin 1944 wayi gbɔjɛ tɔn ɖaxo ɔ mɛ ɖo 1955 ɔ,é kplɔnnu mɛ ɖo azɔmɛxwe mɔjangɛn jangɛn tɔn nyɔnuvi lɛ tɔn Yɛhwe Cathérine tɔn.

## Susu è e xɔ n'i lɛ e
E yi medalya axɔɖuto glɛnsin lɛ tɔn ɖo susu xɔ nu xweɖuɖu 1946 tɔn ɔ hwenu, bo huzu nyɔnu nukɔntɔn Afrika tɔn  e yi ajɔdomɛ Dorothy Cadbury tɔn e. E lɛ yi Ramatseatsana sin acɛ ɖo acɛkpikpa Lesothoto ɔ tɔn kpodo nyiɖemɛwema ɖaxoet dɔktora susuxɔnu mɛ tɔn kplɔyiji'alavɔ Lesothoto ɔ tɔn ɖo 1991.

## Gbɛ tɔn xwegbe tɔn
E da Joel Thabiso Mohapeloa ɖo 1930.

## Dodo tɔn
Anna'Matlelima Hlalele

**Anna 'Matlelima Hlalele** è ji ɖo 1929 bɔ é ku ɖo azan 24ɔ xwejisun 2024) ɔ, toxóɖɔtɔ́ Mosotho tɔn wɛ bo nyí ganhɔnyitɔ bɔdo ganhɔnyitɔ wu ɖ'acɛkpikpa Lesothoto ɔ tɔn mɛ, bɔ è nɔ kpɔ́n ɛ dó mɔ nyɔnu nukɔntɔn e nyí toxóɖɔtɔ́ acɛkpikpa tɔn ɖò Lesotho é.

## Gbɛtan tɔn
È jì Hlalele ɖò Teyateyaneng ɖò Lesothoto mɛ ɖò 1929, ɖò xwédo alɔnu'zɔ̌watɔ́ lɛ tɔn ɖé mɛ. E yi wemaxɔmɛ gbagbɔnɔ lɛ tɔn Randfontein tɔn fi e é yi kunnuɖewema tɔn ɖe kpodo nunyɔwa ganji bɔ e do zogboe ji tɔn ɖe hwɛ , bo yi wemaxɔmɛ linsinmɛ tɔn Basutoland tɔn, bo yi kunnuɖewema kplɔnyiji'alavɔ nukplɔnmɛ tɔn ɖo Cap bo mɛsi nukplɔnmɛtɔ bɔdewu. Enɛ gudo ɔ, é kplɔ́n azɔ̌ nú xwè atɔn ɖò kplɔnyiji'alavɔ Bristol tɔn, bo yí kúnnuɖewema ɖé dó nukplɔnmɛ ji. Sín 1969 wayi jɛ 1970 ɔ, Hlalele kplɔ́n nǔ dó nuɖuɖu ji bo lɛ́ kplɔn le é na zán nǔɖuɖu ɔ gbɔn e wu ɖò kplɔnyiji'alavo Ibadan tɔn, cobo wa lɛkɔ yi Lesothoto mɛ bo na kpé nukún dó nǔɖuɖu kpo akwɛzinzan xwégbe tɔn kpo wu ɖò azɔ̌xɔsa Glesilɛ Tɔn mɛ. É yí gbɔjɛ ɖò acɛkpikpa ɔ sín azɔ̌ mɛ ɖò 1977 bo ɖó azɔ̌xɔsa e nɔ kpé nukún dó akwɛzinzan xwégbe tɔn wu ɖo ganhɔnyitɔ gbasa glexo tɔn. E wa yí gbɔjɛ ɖaxo ɔ ɖo 1977 bo nɔ lɛ́ kpé nukún d’ewu ɖò wemaxɔmɛ ɖaxó Machabeng tɔn ɖò Maseru.

## Ku tɔn
Hlalele kú ɖò Maseru ɖò azǎn 24ɔ xwejisun 2024 tɔn gbè, ɖò xwè 94ɔ mɛ.

## Dodo tɔn
Amadé Moussa

**Amadé Moussa,** ɔ è jì ì ɖò azǎn 29gɔ xwejisùn xwe 1959, bo nyi toxòɖɔtɔ Benɛɛtò tɔn ɖokpo.

## Gbɛzǎn tɔn
Vividji Gbèto è nyi Amadé Moussa do Doji-Bata tokpɔnlavi  . E ɖu tokpɔnlagan Zè tɔn sìn 29gɔ nuxwasùn xwe 2020 .

## Toxoɖɔgbɛ tɔn
Toxoɖɔgbɛ Union Progressiste (UP) tɔn sin asya glɔ wɛ é sɔ'ɛ ɖɛmɛnu ɖé.

## Dodo
Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1959 tɔn mɛ
Nicolas Assogba

**Nicolas Assogba** e jiji nyikɔ nyi Nicolas Luc Aurélien Assogba ɔ, nyi gănhwɛɖɔtɔ ɖaxo Benɛto tɔn ɖokpo bo nyi ganbɔ do gan wu ɖo sɛndodo ɔ gbasa Benɛɛto tɔn tɛnwegɔ ɔ ɖo Mɛɖaxo Dorothé Sossa glɔ. E ko ɖo gbɔjɛ tɔn ɖaxo ɔ mɛ. E ko nyi mɛ ɖokpo ɖò gbɛ̌ta e nɔ kpé nukún dó sɔmi-sɔmi wu ɖò Benɛtò bɔ e nɔ ylɔ ɖɔ CENA e mɛ, bo nyi afɔsɔɖotetɔ  nú hwɛɖɔtɔ ɖaxo lɛ tɔn kpɔn. É nyí sɛ́nzɔ́watɔ́ ɖaxó ɖé, ɖo azɔ̌ tɛnmɛ tɛnmɛ é wa ɖò hwɛɖiɖɔ linu e wu.

## Gbɛ tɔn sin tan
Nicolas Assogba e ji ɖo azan 18ɔ kɔnyasun 1957 tɔn mɛ ɖo Benɛto mɛ. E ɖo kunnuɖewema 'Licence' tɔn ɖo sɛnzɔ e kan ajɔ̌wiwa e tɔn ɖo 1981, bɔ xwe e bɔ dewu ɔ e yi kunnuɖewema 'Maîtrise' tɔn ɖo wemaxɔmɛ sɛ́nzɔ kpodo toxóɖiɖɔ tɔn kpan tɔn ɖo kplɔnyiji'alavɔ Agbomɛ-Kanɖofi tɔn mɛ. Ðò xwè 1985 mɛ ɔ, é yí hwɛɖɔtɔ ɖaxo sin kunnuɖewěma tɔn ɖò wemaxɔmɛ ɖaxo azɔ̌wa ɖo azɔxwe lɛ kpodo hwɛɖɔtɔ ɖaxo lɛ tɔn kpan benɛ tɔn e e nɔ ylɔ ɖo ENAM e mɛ.

## Azɔwiwa tɔn sin tan
Ee Nicolas Assogba yi kunnuɖewema tɔn ɖo hwɛɖiɖɔ mɛ gudo ɔ, e byɔ hwɛɖɔxɔsa lɛ mɛ gbɔn hwɛylɔmɛ gbasa kutɔnu tɔn. Finɛ ɔ,é nyi alɔdomɛtɔ hwɛɖɔtɔ ɖaxo hwɛɖɔgbasa nɛ ɔ tɔn cobo wa nyi hwɛɖɔtɔ ɖaxo Benɛ ɖo hwɛɖɔgbasa Kutɔnu ɖo 1988.

Ðò ganhɔnyitɔ hwɛzɔwiwa tɔn ɔ, ɖò xwè 2013 kpo 2014 kpo vlamɛ ɔ, é nɔ nukɔn nu tuto e w'azɔ̌ nu e na sɔ hwɛ ylɔ mɛ gbasa ɖaxó ɔ kpo hwɛɖɔgbasa ajɔ̌wiwa tɔn lɛ kpo ɖ'ayǐ é, bo lɛ́ bló tuto nú sɛ́n hwɛhuhu tɔn Benɛ tɔn ɔ. Azɔ enɛ lɛ gudo ɔ, Nicolas Assogba wayi e sɔ ɖo hwɛɖɔgbasa ɖaxo ɔ bo nyi mɛhwlɛn sin hwɛ mɛ tɔ ɖaxo sin xwe 2014 yi jɛ 2016.

E ɖo nunywɛ do xo e kan sɔmi-sɔmi lɛ e ji tawun. Enɛ ɔ wu ɔ é nyi  wěɖexamɛtɔ nu tutomɛ sɔmi-sɔmi tɔn Benɛtɔn CENA ɔ nu ɖɛmɛnu lɛ sussɔ xwe 1999 tɔn, bo nyí gǎn e xwe aza do sɔmi-sɔmi togan nu e ɖo tokpɔn Kufo tɔn mɛ ɖo 2001. E lɛ nyí afɔsɔɖotetɔ nutotɔ sɛndodo ɔ gbasa tɔn ɖo tokpɔn tɔn ɖo sɔmi-sɔmi xwejisun 2003 tɔn. Bo lɛ nukɔnnɔtɔ nu kplekple gbɛta nunywɛ sɔmi-sɔmi tɔn flansegbe dotɔ lɛ tɔn e.

## Dodo tɔn
Félicien Azonsi Danwouignan

**Félicien Azonsi Danwouignan**  nyi toxòɖɔtɔ Benɛɛtò tɔn ɖokpo.  

## Gbɛzǎn tɔn
E ɖu tokpɔnlagan Za-Kpota tɔn sìn 6gɔ ayidosùn 2020  .

## Toxoɖɔgbɛ tɔn
Toxóɖɔgbɛ́ Bloc Républicain (BR)  tɔn sin asya glɔ wɛ é sɔ'ɛ ɖɛmɛnu ɖé.

## Dodo
Ayakha Melithafa

**Ayakha Melithafa**, e ji ɖo xwe 2002 mɛ ɔ, nyi ayiji-na-yɔn-zɔ-wa-tɔ Tofɔligbe Afrikatò tɔn, bo jɛ kun nun gbɛ̀ ɔ ni nɔn gangji.

## Gbɛzán tɔn
É gosin Eerste River mɛ ɖò Tofɔligbe Afrikatò tɔn. ji ɖo xwe 2002 mɛ. É ɖò nǔ  wemaxɔmɛ yi wɛ ɖò Khayelitsha.

È ylɔ Melithafa wá Davos, é kpo vǐ 15 ɖevo lɛ kpo, ɖi Greta Thunberg, bo na ylɔ  hwɛ nú wěɖegbɛ́ ONU tɔn e nɔ kpé nukún dó acɛ e vǐ lɛ ɖó é wu é, ɖó ye ma kpé nukún dó jɔhɔn dagbe wu ganji ǎ wutu.

## Dodo

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 2002 tɔn mɛ
'Neile Alina 'Mantoa Fanana

**'[[w:Neile_Alina_'Mantoa_Fanana|Neile Alina 'Mantoa Fanana]]**, è e ji ɖò 1945 ɔ, nyí hwɛɖɔtɔ́ ɖokpo ɖo Lesothoto mɛ. È sɔ́ ɛ hwɛɖɔtɔ́ hunjɛdo tovi lɛ sin acɛ ji kpannukɔn axɔsu Lesothoto tɔn ɖò 2010, bo nyí hwɛɖɔtɔ́ nyɔnu nukɔntɔn tò ɔ tɔn.

## Gbɛtan tɔn
Neile Alina 'Mantoa Fanana ɔ, e ji ɖo1945 ɖo Lesothoto mɛ. E yi kplɔnyiji'alavɔ wemaxɔmɛ ɖaxó Lesothoto tɔn bo yi kunnuɖewema sɛnzɔ wiwa tɔn ɖo 1980. Enɛ gudo ɔ, é yì kplɔnyiji'alavɔ wemaxɔmɛ ɖaxó Edimbourg tɔn Royaume-Uni to ɔ tɔn bo yi kunnuɖewema tamɛ-núkplɔnmɛtɔ́ tɔn. Enɛ gudo ɔ, Fanana kplɔ́n nǔ mɛ ɖò kplɔnyiji'alavɔ wemaxɔmɛ ɖaxó Lesothoto ɔ tɔn bo lɛ́ kplɔ́n nǔ ɖevo gɔnu èe ko kplɔn ɖayi lɛ e, ɖo taji ɔ sɛ́n e kúnkplá gbɛtɔ́ lɛ é, sɛ́n e kúnkplá gbɛtɔ́ lɛ ɖò tò lɛ bǐ mɛ é, kpo lee è nɔ ɖeɖɛ hwinnya hwinnya lɛ gbɔn é kpo. Ðò 1989 ɔ, é xle wema ɖé to dó lee è nɔ wà nǔ xá nyɔnu lɛ gbɔn ɖò xumima ji ɖo hɛnnu lɛ mɛ ɖo Lesothoto ɔ mɛ e ɖò kpléɖókpɔ́ bo ɖɔ xo do sɛ́nxo ji tɔn e è bló ɖò to e ɖo xá e lɛlɛ do Lesothoto ɔ mɛ é hwenu.

## Dodo tɔn

Lesothoto
Bastien Salami

Bastien Salami ɔ, benɛɛvi wɛ bo ka nyí mɛhwlɛnsínhwɛmɛtɔ́

## Gbɛ tɔn
Sɛnzɔwatɔ ɖaxo ɖokpo wɛ nyi mɛɖaxo ɔ ɖó e nyí mɛhwlɛnsinhwɛmɛtɔ.

E w'azɔ̌ ɖò fi e nɔ kpenukundó xojlazɔwiwa wu b'ɛ ylɔ ɖɔ̀ HAAC e nú xwè atɔɔn cobo wa lɛkɔ yi mɛhwlɛnsinhwɛmɛgbasá tɔ̀n 

## Toxoɖiɖɔ sín gbɛ e e zán é
Mɛɖaxo Bastien Salami nɔ toxoɖɔgbɛta Union fait la Nation mɛ ɖò Saketé  kaka bo ɖu gǎn  bo wa fɔ̀ azɔ kɔn yi ayi ɖò xwè 2018

## Nyi e  e ɖe e é
Dabula Mpako

**Dabula Anthony Mpako**, è ji ɖ'azǎn 6ɔ zosun 1959 tɔn gbe ɔ, é nyí yɛhwenɔgán Tofɔligbe Afrikato tɔn ɖé, bo nyí yɛhwenɔgán Iglejagunkanɖo Queenstown tɔn ɖ’ayǐ bo lɛ́ nyí yɛhwenɔgán Iglejagunkanɖo Pretoria tɔn.

## Gbɛtan tɔn
È jì Dabula Mpako ɖò Mthatha toxo mɛ ɖò tokpɔn Cap tɔn sin hwetɔnwaji mɛ ɖò Tofɔligbé Afrikato tɔn. Ðò azǎn 23ɔ́ lidosun 2011 tɔn gbè ɔ, yɛhwenɔxɔ Pápa Benoît XVIɔ sɔ́ Dabula Mpako b’ɛ nyí yɛhwenɔgán Iglejagunkanɖo Queenstown tɔn. Ðò azǎn 30ɔ nuxwasun 2019 tɔn gbè ɔ, è sɔ́ ɛ b’ɛ nyí yɛhwenɔgán ɖaxó  Iglejagunkanɖo Pretoria tɔn ɖò Tofɔligbé Afrikato ɔ tɔn, bo ɖyɔ William Slattery, é ko ɖo yɛhwenɔgán tɛn enɛ ɔ mɛ sín 2010 é.

## Kple ɖaxo yɛhwenɔgan lɛ bi tɔn gbɛ ɔ tɔn
Ee é ɖ'alɔ ɖò kpléɖókpɔ́ nukɔntɔn e è bló ɖò kpléɖókpɔ́ ɖaxó yɛhwenɔgan lɛ tɔn 2024 tɔn mɛ é ɔ, é flin ye ɖɔ : "Kpléɖókpɔ́ ɖaxó, ɖi Vatican wegɔ (II) ɔ ɖɔhun ɔ, jɛ hundo kɔlɛyi Igleja ɔ é."

## Dodo tɔn
Guy Landry Hazoumé

**Guy Landry Hazoumé**, jɔ ɖò azan 10ɔ ayidosun 1940 tɔn ɖò Gabonto mɛ, nyi toxóɖɔtɔ́ Benɛto tɔn, bo lɛ́ nyí xólomi lomi-wlantɔ́.

## Gbɛtan tɔn
Guy Landry Hazoumé ɔ, è ji i ɖò azǎn 10ɔ ayidosun 1940 tɔn gbè ɖò Gabonto mɛ, bɔ tɔ́ tɔn nɔ w’azɔ̌ ɖò acɛkpanu mɛ yovo tɔn mɛ. É yì wemaxɔmɛ Victor-Ballot tɔn. E yi kunnuɖewema toxóɖiɖɔ  tɔn ɖò wemaxɔmɛ toxóɖiɖɔ tɔn ɖò Flanséto tɔn.

## Toxóɖiɖɔ gbɛ tɔn
Guy Landry Hazoumé wɛ nyí gǎn ɖaxó nú toxóɖiɖɔ'zɔ lɛ ɖò 1968. Sín 1987 yijɛ 1989 ɔ, é nyi gǎnhɔnyitɔ xo e kan Benɛ kpo to  ɖevo lɛ́ kpo e ɖò acɛkpikpa togan Mathieu Kérékou tɔn hwenu. É lɛ́ nyí Afɔsɔ́ɖótetɔ́ Benɛ tɔn ɖò ONU. É kú ɖò azǎn 22ɔ avuvɔsun 2012 tɔn gbè.

## Dodo tɔn
Cécile Marie-José de Dravo

**Cécile Marie-José de Dravo Zinzindohoué**, è ji ɖò azǎn  wǒ(10)gɔ xwejisùn xwe 1956 dò Pointe-Noire (Congo-Brazzaville). É nyí mɛ̌si-dobanúnǔtɔ́ bo lɛ́ nyí gǎn nú Hwɛɖɔgbasà ɖaxó Benɛɛtò tɔn.

## Gbɛzan tɔn
È ji ɖo Pointe-Noire ɖo Kɔngo-Blazavili mɛ bo nyi ɖo kunɖéwema ɖaxó . Cécile nyi asì  Abraham Zinzindohoué tɔn. É ɖiyo Marcelline Ahouda Gbéha ɖo  Hwɛɖɔgbasà ɖaxó Benɛɛtò tɔn .

## Dodo
Akpaxwé:Mɛsi-dobanunǔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1956 tɔn mɛ
Odile Ahouanwanou

Odile Ahouanwanou, nyí benɛɛvi teungbeju ɖokpó

## Gbɛ tɔn

Odile Ahouanwanou jɔ ɖò azǎn atɔɔngɔ ɔ xwè 1991 tɔn gbè ɖò Benɛɛtomɛ. Agbahwlɛntɔ ɖaxo ɖokpo wɛ e nyí ɖò dɛnjɛɖagbazamɛnuwiwa lɛ mɛ̀.

## Nyi e  e ɖe e é
Odile Ahouanwanou yí nyiɖemɛwuntun sukpɔ́

E yí nyiɖemɛgan sikanɔ  sukpɔ́, mi hɛn ɔ mi na xà xwè 2018 tɔn kpó 2022 tɔn kpó
Dorothée Yévidé

**Dorothée Yevide** ɔ dotóo lanmɛ na nɔ ganji tɔn, bo nyi gǎn nú gbɛ̌ta Bénɛ tɔn e nɔ kpé nukún dó vijijimafyan mɛ kpo è na sɔnu nu mɛ ɖée bo ma mɔ xo kpludo kpludo o tɔn wu é bɔ è nɔ ylɔɖɔ (ABPF). Azaglɔgǎn xóxó ganhɔnyitɔ'gbasa e nɔ kpé nukún dó lanmɛ na nɔ ganji wu ɖò Bénɛ è wɛ nyi ɖayi é.

## Gbɛtan tɔn
Dotoo Dorothée Yévidé ɔ, é nyi dotoo ɖò dotóo e tɔn sin kplekplemɛ 6ɔ kplɔnyiji'alavɔ wemaxɔmɛ é nɔ kplɔn nu mɛ do lanmɛ na nɔ ganji ji Kutɔnu tɔn è e nɔ ylɔɖɔ FSS é mɛ é sɔ́ tíìn ǎ. Dotóo lɛ sín kplekple gɔnu Benɛtò ɔ tɔn wɛ jla kú tɔn ɖò talatagbe azǎn 12ɔ avuvɔsun 2025 tɔn gbè.

## Azɔ è é wa è
Sín 2005 wayi j2011 ɔ, é nyí azaglɔgǎn nu ganhɔnyitɔ'gbasa e nɔ kpé nukún dó lanmɛ na nɔ ganji wu ɖò Bénɛ è. E zán nǔ e un ko mɔ kpɔ́n ɖ'azɔwiwa tɔn mɛ lɛ é dó tuùn tuto ɖěɖee jí é na tɛɖɛ̌ ɖo vijijimafyan mɛ kpo è na sɔnu nu mɛ ɖée bo ma mɔ xo kpludo kpludo o tɔn wu lɛ é.

E xokan  bo nu walɔ tɛnmɛ tɛnmɛ nyɔnu lɛ zan bo na tlɛ sɛkpɔ sunnu ɔ yé ma na mɔ xo e na hugan 20% xwedo gbetakɛn e tɔn ɖo fufonu kple ɖaxo Addis-Abeba tɔn 2013 tɔn ɖe tɔn e. Bɔ nǔ nukɔntɔn e è ɖó na wà lɛ é ɖokpo wɛ nyí ɖɔ tuomɛ enɛ ɔ ni nyi vɔ̌nu nu jɔnwunja lɛ.

## Dodo tɔn