open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zabib Musa Loro Bakhit

**Zabib Musa Loro Bakhit** ɔ, nyɔnu hunjɛdó nyɔnu lɛ kpó súnnu kpódo nyɔ̌nu kpan na nɔ zɛnzɛn jí tɔ́ tofɔligbé Soudan to tɔn wɛ. È tuùn í gbɔn kan tɛnmɛ tɛnmɛ e é xo han hwenu lɛ mɛ. Ɖò lexwele 2025 ɔ, é yi wuntun nyɔnu akɔnkpinkpannɔ tɔn e Amerika to ɔ nɛɛ do kpa glagla n'î bo do wǔsyɛ́n lanmɛ n'î do hunjɛ dó sɛn gbɛtɔ lɛ tɔn ɖò taji ɔ nyɔnu lɛ tɔn jí e wu, ma wɔn azɔ̌ tɛnmɛ tɛnmɛ e é wa toxoɖiɖɔ linu kpodo gbɛ kplékplé tɛnmɛ tɛnmɛ é nɔ wà azɔ̌ nú zɛnzɛn nunɔ sunnu kpo nyɔnu kpo tɔn kpan mɛ.

## Bǐbɛ́mɛ azɔwiwa tɔ́n tɔ́n
Bakhit ɖò unnyɔwa bo kpewu sin walɔ b'ɛ hu xwe 10 ɖò hunnyahunnya alɔkpa alɔkpa, ganɖenaɖo kpodo wuvɛ̌ mimɔ ɖò ayidɔkun lɛ lixo kpan mɛ. É nɔ tɛn gegě mɛ ɖò tò tɔn mɛ kpodo Aflika gbe ɔ lɔɔ mɔ kpan. É nyí gǎn e xwè aza do kplekplemɛ gbɛta zali xá Sida'zɔn ɔ tɔn ɖò tofɔligbé Soudan kpodo kplékplémɛ gbɛta hwetɔnwaji to ɔ tɔn lanmɛ-na-nɔ-ganji tɔn.

É lɛ nyí gbɛvi nu sɛwamaɖɔ gbɛta kplé bó dó wlɛnwin wa kplékplémɛ gbɛta hwetɔnwaji Aflika tɔn kpodo nukunkpedo gbɛta axɔsu mɔ dó ná ma ka ɖó nǔ ɖ'emɛ tɔn nyɔnu hunjɛdo sɛn gbɛtɔ lɛ tɔn jí tɔn kpan. Bakhit do gbɛta Nyɔnu nú hwɛjijɔ kpodo zɛnzɛn nunɔ kpan tɔn tofɔligbé Soudan to tɔn wa b'ɛ nɔ wà dó xó e kan nyɔ̌nu lɛ́ɛ, fifa kan kpo ayijayi kpo wu, ɖò taji ɔ kplékplé mɛ e mɛɖé ma nɔ ké ya ná lɛ e tɔn. Ɖò daxwi nɛ ɔ mɛ ɔ, é nɔ kplé bo nɔ kplɔnnu yě, nukɔnyiyi, nukun húnhún, afɔ ɖagbe ɖiɖe kpodo nudobiba kpan.

## Ajɔ e e do é lɛ
Ɖò 2025 ɔ, Amerika to ɔ nɛɛ wuntun nyɔnu akɔnkpinkpannɔ tɔn ɔ ɛ, b'ɛ nyí nyɔnu ɖokpo ɖò tantɔn é yi ajɔ mɔhun lɛ mɛ ɖò gbɛ ɔ mɛ bǐ.

## Dodo tɔn
Wɔ̌fléfle

**Wɔ̌fléfle** ɔ, wɔ̌ e ɖa dlɔ bo já do ado ji ɖo núsunnusin alo mǎsinnusunnu mɛ é wɛ . É nɔ ɖu ɖo Benɛɛtò mɛ. Nùɖúɖu e nɔ na gǎn mɛ e wɛ bɔ e ka nɔ ɖu zozo tɔn .

Akpaxwé:Nuɖuɖu_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Kaossara Sani

**Kaossara Sani** ɔ, Togo nu wɛ bo nɔ kplɔn nu do gbɛmɛ nu lɛ wu, bo yi wemawlantɔ bo nɔ nɔ Lomé. E wɛ nyi mɛ e ɖo Africa Optimism ɖo te bo nyi mɛ e ɖo acɛkpikpa Sahel tɔn sin gbɛta ɔ ɖo te bo nyi gănhɔnyitɔ tɔn.

## Gbɛtɔn
È jì Kaossara Sani ɖò Burkina Faso cobɔ é sɛ̀ tɛn yì Togo hwenu e é ɖó xwè ayizɛ́n é. É sù ɖò Lomé. E nɔ nɔ nɔ tɔn kpodo nɔvi tɔn we lɛ kpo gɔn.

## Azɔwiwa
É ɖó Africa Optimism ayǐ, gbɛ̌ta ɖé wɛ bo nɔ w’azɔ̌ bo nɔ bló bɔ mɛ lɛ nɔ tuùn lee è na ɖeɖɛ tagba jɔhɔnmɛ tɔn lɛ kpodo ayikungban ɔ tɔn lɛ kpo gbɔn é gbɔn wemaxɔmɛ yiyi gblamɛ. E lɛvɔ nyi mɛ ɖokpo ɖo mɛ e ɖo gbɛta Act On Sahel tɔn mɛ, bɔ e nɔ hɛn akwɛ wa bo nɔ xɔ nukun kpodo jεn kpo nu glesi lɛ ɖo Sahel sin tokpɔn Aflika tɔn mɛ. Tutoblonunu ɔ nɔ lɛ́ xò akwɛ kplé bo nɔ xɔ nǔ e nɔ hɛn mɛ ɖó mimɛ̌ jí lɛ é, lobo nɔ lɛ́ bló bɔ è nɔ mɔ sin mímɛ́ kpo hlɔnhlɔn e è nɔ vɔ́ blóɖó é kpo.

È lɛ́vɔ tuùn azɔ̌ e é wà é hwenu e é sɛ́ wema ɖé dó kpléɖókpɔ́ ɖaxó e è bló ɖò 2021 bo ɖɔ xó dó jɔhɔnmɛhuzuhuzu wu é, bo ɖɔ ɖɔ akwɛ e è na zán dó yì Glasgow é na nyɔ́ hú ɖɔ è ni zán dó gbá dotɔ ɖé bo na dó na sin mímɛ́ mɛ e ɖò Togo lɛ é. Ðò wěɖexámɛ tɔn mɛ ɔ, é lɛ́ flín akɔta dɔkunnɔ lɛ ɖɔ “akpá e ye dó bo gbà é” wɛ nyí ɖɔ ye na nɔ na akwɛ livi 100 ɖò xwè ɖokpo ɖokpo mɛ nú tò e ɖò nukɔnyiyi wɛ lɛ é kaka jɛ 2020 sín vivɔnu, akwɛ enɛ ɔ, è jlaɖó kaka jɛ 2025 sín 2015. dobanúnǔ dó jɔhɔnmɛhuzuhuzu jí gbɔn jɔhɔnmɛhuntɛn lɛ gbigbá gblamɛ.

## Dodo

Akpaxwé:Wemawlantɔ lɛ
Ayawovi Demba Tignokpa

**[[w:Ayawovi_Demba_Tignokpa|Ayawovi Demba Tignokpa]] ɔ**, toxóɖɔtɔ́ Togo tɔn wɛ. E nyi ganhɔnyitɔ akwɛ tɔn sin xwe 2002 wayi 2003. É lɛ́ nyí ganhɔnyitɔ tito kpo Nukɔnyiyi sin alunsùn 2019 kaka jɛ kɔ́nyàsùn 2020.

## Gbɛ tɔn
Tignokpa wɛ nyi nyɔnu nukɔntɔn e ɖu ganhɔnyitɔ akwɛ tɔn ɖo Togo ɔ. Ðò xwe 2013 mɛ ɔ, è sɔ́ ɛ ɖó toxóɖɔgbɛta ɔ mɛ. Ðò xwè 2015 mɛ ɔ, é d’alɔ bɔ è ɖó gbɛ̌ta toxóɖɔtɔ́ Aflika tɔn e nɔ sɔ́ ayi ɖó nukɔnyiyi jí é ɖé ayǐ.

Ðò xwe 2017 mɛ ɔ, Tignokpa nyí gǎn nú Hwɛɖɔxɔsa Togo tɔn kpo Hwɛɖɔxɔsa E Nɔ Kpé Nukún Dó Akwɛzinzan Wu Ðò Aflika Zǎnzǎnhweji Tɔn É kpo.

Ðò 2019 ɔ, è lɛ́vɔ sɔ́ Tignokpa b’ɛ nyí gǎn. É nyí ganhɔnyitɔ tito kpo Nukɔnyiyi kpo tɔn, bo lɛ́ kpé nukún dó Coopération wu. Xwe ɖokpo ɔ mɛ ɔ, e hɛn ɔ e na nɔ nukɔn nu Togo sin tɛnkpɔn lɛ bo na mɔ akwɛ sin akwɛzinzan gbɛ ɔ bi tɔn mɛ bo na do fun ahwan xá SIDA, Kpɛn kpodo Malaria kpo.

Ðò xwè 2020 mɛ ɔ, Tignokpa sin ganhɔnyitɔgbasa bú hwenu e è sɔ́ ganhɔnyitɔgbasa ɔ ɖó gǎnhɔnyitɔ́ tò ɔ tɔn glɔ́ é.

## Dodo


Akpaxwé:Toxóɖɔtɔ́
Akpaxwé:Ganhɔnyitɔ
Farida Nabourema

**Farida Bemba Nabourema**, e ji ɖo azan 19gɔ́ ɔ lìdósùn xwe 1990 tɔn mɛ ɖo Lome, e nyi Togo nu gbɛtɔ sin acɛkpikpa sin xotɔ bo lɛ nyi nu wlantɔ. Hwenu e é ɖó xwè ko é ɔ, é ɖó gbɛ̌ta "Faure Must Go" ayǐ, bo nɔ ylɔ mɛ lɛ ɖɔ ye ni nɔ ɖí xwi xá mɛɖesúsínínɔ ɖò Togo.

## Gbɛ tɔn

### Yɔkpɔvu mɛ kpo wemaxɔmɛ yiyi kpo
Farida Bemba Nabourema e è jì ɖò azǎn 19gɔ́ ɔ lìdósùn xwe 1990 tɔn mɛ ɖo Lomé é fó wemaxɔmɛ tɔn kpodo baccalauréat kpo ɖò 2007. Enɛ gudo ɔ, é kplɔ́n tan ɖò Wemaxɔmɛ Ðaxó Lomé tɔn, cobo wá kplɔ́n nǔ dó kancica to lɛ tɛntin tɔn wu ɖò États-Unis ɖò Wemaxɔmɛ Ðaxó Amɛlika Tɔn E Nɔ Kpé Nukún Dó Azɔ̌ Wu Ðò To lɛ tɛntin É Ðò Washington, DC. É ko nɔ États-Unis sín hwenu e é ɖó xwè 18 é.

### Nǔ e lɛlɛ̌ dó è é kpo kanɖodonǔwu kpo
Farida sù ɖò togán Gnassingbé Eyadema sín acɛkpikpa glɔ́, bɔ é kú ɖò xwè 2005 mɛ, bɔ vǐ tɔn Faure Gnassingbé ɖu gǎn nú acɛkpikpa Togo tɔn. Acɛkpikpa Gnassingbé tɔn e mɛ acɛkpikpa lɛ nɔ ɖyɔɖyɔ tɛgbɛ kpodo toxóɖiɖɔ kpo sín tagba lɛ kpo ɖè é ɔ, è nɔ gbɛ́ wǎn n’i bo nɔ kpɔ́n ɛ dó mɔ acɛkpikpa acɛ gannaganna tɔn. Mɛ e nɔ klán gbè xá mɛ lɛ é kpo mɛ e nɔ xò nǔ kpɔ́n lɛ é kpo kú, bɔ è wlí mɛ ɖevo lɛ dó gankpá mɛ alǒ è hɛn ye gannugánnú bɔ ye yì kannumɔgbenu.

Ðò ninɔmɛ énɛ́ ɔ́ mɛ̀ ɔ́, è doya nú Farida Nabourema sín tɔ́, mɛ e nɔ xò nǔ kpɔ́n dó toxóɖɔgbɛ́ ɔ́ wú é Bemba Nabourema, syɛnsyɛn ɖò xwè 2003 mɛ hwenu e é ɖó xwè wǒ-atɔn é. Enɛ wu ɔ, éɖesunɔ huzu mɛ e nɔ klán gbè xá acɛkpikpa ɔ é.

Hwenu e é ɖò wemaxɔmɛ yì wɛ ɖò États-Unis é ɔ, é ɖó gbɛ̌ta "Faure Must Go" ayǐ, bo bló tuto nú mɛ e nɔ klán gbè xá Faure Gnassingbé lɛ é. Sin hwenɛnu ɔ, é huzu xógbe e è nɔ zán ɖò Togo sín ahwanfuntɔ́ lɛ tɛntin é.

Ðò xwè 2019 mɛ ɔ, Farida wɛ nyí gǎn nú gbɛ̌ta e nɔ kpé nukún dó nyɔnu lɛ sín acɛ wu ɖò nukɔnyiyi mɛ é (AWID).

Ðò xwè 2014 mɛ ɔ, é ɖè *The Pression of Oppression* tɔ́n, xójlawema ɖé wɛ bo nɔ dó wusyɛn lanmɛ nú mɛ e è ɖò ya dó nú wɛ lɛ é ɖɔ ye ni nɔ ɖí xwi xá.

## Dodo tɔn
Pyabélo Chaold Kouly

**Pyabélo Chaold Kouly** ɔ, Togo nu wlantɔ wɛ bɔ e ji ɖo xwe 1943 bo ku ɖo xwe 1995. E wɛ nyi mɛ e wlan wema ɖiɖe nukɔntɔn ɔ bo nyi nukɔntɔ nu wema yɔkpɔvu lɛ tɔn ɖo Togo.

## Gbɛ tɔn
È ji Pyabélo Chaold Kouly ɖò xwè 1943 ɖò Pagouda ɖò Togo tò mɛ. É kú ɖò xwè 1995 mɛ. É yì wemaxɔmɛ ɖaxó égbé tɔn e ɖò Sokodé ɖò Togo é. Ðò xwè 1961 mɛ ɔ, é mɔ akwɛ bo na dó kplɔ́n nǔ d’eji ɖò Laboratoire kpo Cytologie kpo mɛ ɖò Allemagne. É bɛ́ azɔ̌ tɔn ɖò dotóoxwé ɖé ɖò Allemagne hwenu e é kplɔ́n azɔ̌ nú xwè ayizɛ́n gudo é. Pyabélo Chaold Kouly ji vi we: Mawussi kpodo Afi kpo.

É nyí gǎn tɛnmɛ tɛnmɛ ɖò gbɛ̌ta mɛ e nɔ wlan nǔ lɛ é tɔn ɖò Togo.

## Azɔ̌ wemaxixa tɔn
Wema tɔn nukɔntɔn ɔ, "Souvenirs de douze années passées en République Fédérale d’Allemagne" (Flínflín Xwè Wěwe E É Nɔ République Fédérale Allemagne Tɔn Mɛ É), è ɖè tɔ́n ɖò 1975, bo lɛ́vɔ ɖè tɔ́n ɖò 1978. Ðò wema ɔ mɛ ɔ, é ɖɔ xó dó mɛɖée zízé jó nú mɛ ɖevo lɛ jí. Enɛ gudo ɔ, é wlan wema ɖevo lɛ, ɖi "Lettre d’une Togolaise à des Amis et connaissances en Allemagne" (Wema e nyɔnu Togo tɔn ɖé sɛ́dó xɔ́ntɔn tɔn lɛ kpo mɛ e é tuùn lɛ é kpo ɖò Allemagne é), "Le Missionnaire de Pessare Kouloum" (Mɛsɛ́dó Pessare Kouloum tɔn), "*Le Caneton Egaré"*, e mɛ é xlɛ́ ɖɔ è ni kplɔ́n nǔ mɛxo lɛ ɖò mɛ winnyawinnya hwe mǐtɔn nu tɔn lɛ ɖɔhun é ɖé, "Enfants à la ferme de Lama-Tessi" (Vǐ e ɖò Lama-Tessi sín gle mɛ lɛ é), e mɛ é nɔ flín gbɛzán gletoxo mɛ tɔn lɛ é, kpo "Fala le Foroutable" (Fala Ðaxó ɔ), ee ɖuɖeji tawun é kpo. Gbɔn azɔ̌ tɔn lɛ gblamɛ ɔ, Chaold Kouly Pyabélo nɔ lilɛ adohu adohu e è ma nɔ mɔ ǎ lɛ é dó nǔjɔnǔ mɛ bo nɔ lɛ́ zán linlin vovo lɛ.

Mɛ winnyawinnya lɛ sín wemaxɔmɛ yiyi wɛ nɔ ɖu ayi mɛ nú Chaold Kouly Pyabélo. É kudeji ɖɔ aca kpo linlin lɛ kpo wɛ na zɔ́n bɔ wema yɔkpɔvu lɛ tɔn na yì nukɔn.É w’azɔ̌ magbokɔ bo sɔ́ éɖée jó bo na dó jla wema yɔkpɔvu lɛ tɔn ɖó ɖò Togo. Hwenu e wemaxɔsa lɛ mɔ ɖɔ wema tɔn lɛ kún sɔgbe bo na sà ó é ɔ, é sɔ́ nǔ lɛ ɖó alɔ tɔn jí, bo kpéwú bo bló bɔ mɛjitɔ́ lɛ xɔ ye nú vǐ yetɔn lɛ, lobo bló bɔ è sɔ́ ye dó wemaxɔmɛ mɛɖesunɔ tɔn lɛ sín tuto mɛ. Xwè wè ɖò kú tɔn gudo ɔ, wema yɔkpɔvu lɛ tɔn huzu nǔgbo ɖò Togo.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Wemawlantɔ lɛ
Jeannette Schmidt Degener

**Jeannette Schmidt Degener**, e ji ɖo xwe 1926 bo ku ɖo azan  19gɔ ɔ sun wegɔ ɔ xwe 2017 tɔn mɛ ɖo Montauban ɔ, ajɔwatɔ nyɔnu Niger tɔn wɛ, e nɔ hɛn nyɔnu lɛ sin xomɛ hun, bo nɔ lɛ nyi toxóɖɔtɔ́. É ɖò nyɔnu lɛ sín tutoblonunu e nɔ nyí Union des Femmes du Niger é mɛ, bo byɔ toxóɖiɖɔ mɛ ɖò xwè kanɖé ko (1960) lɛ mɛ. Sín 1996 jɛ 1999 ɔ, é wɛ nyí nyɔnu ɖokpo géé e jinjɔn Niger sín kpléɖókpɔ́ ɖaxó jí é, bɔ è sɔ́ ɛ b’ɛ nyí gǎn tɛnmɛ tɛnmɛ ɛnɛgɔ́ e nɔ kpé nukún dó azɔ̌xɔsa tɔn wu é. E wa azɔ taji ɖo azɔwiwa mɛ bo na do ze xwe e nyɔnu lɛ ɖo na da bo na wli alɔ ɔ yi ji sin xwe 12 yi xwe 16 mɛ.

## Gbɛ tɔn

### Azɔ̀
Schmidt Degener jɛ azɔ̌ tɔn jí ɖò ajɔ̌wiwa sín akpáxwé, bo nɔ kplɔ́n nǔ dó nǔ e è nɔ hɛn wá tò mɛ lɛ é wu, bo nɔ lɛ́ kpé nukún dó otɛli lɛ kpo nǔɖutɛn lɛ kpo wu. Ɖo xwe 1960 mɛ ɔ, e byɔ gbɛta Niger tɔn mɛ Rally Démocratique Africaine (PPN-RDA) mɛ bo jɛ alɔ ɖo nyɔnu lɛ sin gbɛta Union des Femmes Niger tɔn mɛ.

Ðò xwè kanweko 1990 tɔn sín bǐbɛ́mɛ ɔ, é byɔ kplékplé mɛɖesunɔ tɔn (CDS-Rahama) mɛ, bo nɔ gudo nú togán Mahamane Ousmane. Ee Ibrahim Baré Maïnassara hɛn acɛkpikpa ɔ yi gudo ɔ, e nɔ gudo nu gbɛta alɔdo tɔn bo byɔ gbɛta mɛɖesúsínínɔ tɔn e nɔ hɛn mɛɖesúsínínɔ ɔ (UNIRD) mɛ, bɔ gbɛta enɛ ɔ, Rally pour la Démocratie et le Progrès (RDP-Jama) wɛ ɖyɔ ɛ zaanɖe.

Ðò toxóɖɔgbɛta Nigéria tɔn sín toxóɖɔgbɛ́ 1996 tɔn mɛ ɔ, è sɔ́ ɛ b’ɛ nyí mɛ e ɖò toxóɖɔgbɛta ɔ mɛ é nú tokpɔngán toxo ɖaxó Niamey tɔn bo w’azɔ̌ ɖò toxóɖɔgbɛta ɔ mɛ kaka jɛ 1999. É wɛ nyí toxóɖɔgbɛta nyɔnu ɖokpo géé ɖò Niger sín toxóɖɔgbɛta ɛnɛgɔ́ ɔ hwenu, bɔ è sɔ́ ɛ b’ɛ nyí dɛmɛnu ɛnɛgɔ́ e nɔ kpé nukún dó toxóɖɔgbɛta ɔ wu é. É ɖu ɖò ahwan ɔ jí bo na dó bló bɔ xwè e è ɖó na ɖó bo na wlí alɔ ɖò sɛ́n linu é na jɛji sín xwè 12 jí bo na yì xwè 16 jí.

## Kú
Jeannette Schmidt Degener kú ɖò azǎn 19gɔ́ ɔ zofinkplɔ́sùn 2017 tɔn gbè ɖò Montauban ɖò France. É da axɔsuzɔwatɔ́ nukúnɖeji Hollande tɔn ɖò Niger bo jì vǐ atɔ́ɔ́n.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Toxóɖɔtɔ́
Marthe Fare

**Marthe Fare**, e ji Nounfoh Fare ɖo Lomé ɖo azǎn 29 ɔ sun lìyasùn gɔ ɔ xwe 1985 tɔn mɛ ɔ, e nyi wema wlantɔ kpodo wema wlantɔ kpo, bo ɖɔ emi ɖo kancica ɖaxo kpodo wema wlantɔ Sami Tchak kpodo Calixthe Beyala kpo, kpodo mɛ ɖevo lɛ kpo, bo lɛ nyi xojlawema wlantɔ Togo tɔn kpodo nyɔnu lɛ sin acɛkpikpa kpo. É bló wemaxɔmɛ xójlawema Lille tɔn (klasi 86gɔ́ ɔ), bo huzu gǎn nú azɔ̌xɔsa e nɔ kpé nukún dó xóɖɔɖókpɔ́ kpo mɛ lɛ kpo wu ɖò Togo é ɖò Azɔ̌xɔsa Mɛɖéezejotɔ́ lɛ Tɔn Togo tɔn mɛ.

## Gbɛ tɔn
Marthe Fare ɔ, xojlawema wlantɔ, nu wlantɔ, blogger, azɔwatɔ, kpodo xoɖiɖɔ sin azɔmɛvi kpo wɛ. É yí wǎn nú xójlawema wlanwlan, bɔ è tuùn i ɖó alɔɖiɖó tɔn ɖò tuto mɛ winnyawinnya lɛ tɔn gègě mɛ, ɖi "Casse-lui la gueule" kpo "Viva Hollidays" kpo ɖò Zephyr sín hladio jí. Hwenu e é ɖò wemaxɔmɛ ɖaxó kplɔ́n wɛ é ɔ, televiziɔn mɛɖesunɔ tɔn TV7 e ɖò Togo é yí i dó azɔ̌mɛ bonu é na nyí xójlawema jlatɔ́. É w’azɔ̌ ɖò azɔ̌ enɛ mɛ, bo lɛ́ ɖò wema égbé tɔn lɛ kplɔ́n wɛ ɖò hwe ɖokpo ɔ nu. Nukɔnmɛ ɔ, é mɔ akwɛ bo fó azɔ̌kplɔnmɛ tɔn ɖò Lille sín wemaxɔmɛ xójlawema wlantɔ́ lɛ tɔn.

Ee é lɛkɔ wá Togo é ɔ, é sɔ́ éɖée ɖó tɛn ɛntɛnɛti tɔn jí bo nɔ wlan nǔ dó xójlawema yɔyɔ̌ lɛ jí. E nɔ lɛ kplɔn xojlawema web tɔn ɖo wemaxɔmɛ ɖaxo e nɔ kplɔn nu mɛ ɖo "Techniques, Arts et Communication" (ESTAC) mɛ. Marthe Fare wɛ nyí wema wlantɔ́ kpo tan kpɛví wlantɔ́ kpo, é wɛ nyí mɛ e wlan wema "La Sirène des bas-fonds" kpo "Rivales" kpo é, wema tɔn wegɔ ɔ.

E nɔ ɖe eɖee xlɛ ɖi Marthe Fare ɖi xojlawema wlantɔ bo nɔ ɖe eɖee xlɛ ɖi Noun Fare ɖi wema wlantɔ.

## Mɛɖée zízé jó nú gbɛtɔ́ lɛ
Blogger ɖaxo ɖe ɖo Togo, Marthe Fare nɔ hɛn nyɔnu lɛ sin acɛ kpodo adakaxixo nyɔnu lɛ tɔn kpo sin xomɛ tawun. Ðò xwè 2018 mɛ ɔ, é ɖó gbɛ̌ta "No Means No" ayǐ, gbɛ̌ta ɖé wɛ bo nɔ ɖí xwi xá adakaxixo nyɔnu lɛ tɔn. Gbɛ̌ta élɔ́ bló nǔ ɖaxó ɖaxó ɖé lɛ ɖò Lomé bo na dó bló bɔ mɛ lɛ na tuùn nǔ dó dakaxixo wu. E nɔ ylɔ ɛ hwɛhwɛ ɖɔ e wɛ nyi gbe nukɔntɔn ɖo xoɖiɖɔ gbɛtɔ tɔn lɛ mɛ bo nɔ ɖɔ xo do ahwan e è nɔ fun kpodo adakaxixo nyɔnu lɛ tɔn kpo wu.

## Vogbingbɔn lɛ
Marthe Fare wɛ nyí mɛ e yí ajɔ gègě ɖò tò ɔ mɛ kpo togudo kpo é. E ɖu ajɔ Sembene Ousmane tɔn 2021 tɔn nu wemaxixa sin wema wlantɔ Sénégal tɔn sin gbɛta (AES) mɛ nu wema tɔn "Rivales", e ɖe tɔn ɖo xwe 2014 mɛ. Ðò xwè 2020 mɛ ɔ, è sɔ́ ɛ ɖó tɛn e mɛ é nyí gǎn mɛ winnyawinnya ɖagbe hugǎn ɔ ɖè é, bɔ ɖò xwè 2021 mɛ ɔ, é sɔ́ ɛ ɖó tɛn e mɛ é nyí mɛ e nɔ bló nǔ ɖagbe hugǎn ɖò akɔta mɛ é mɛ é. Ðò xwè 2019 mɛ ɔ, é ɖ’alɔ ɖò tuto Nyɔnu e ɖó wanyiyi lɛ é tɔn mɛ ɖò Canal+ Togo jí. E wa yi tɛn wegɔ ɔ mɛ ɖo voting togun tɔn gudo.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Wemawlantɔ lɛ
Amadou Cheiffou

**Amadou Cheiffou** ɔ**,** toxóɖɔtɔ́ Niger tɔn wɛ, bɔ è ji i ɖò azǎn nukɔntɔn woosùn xwè 1942 tɔn gbè ɖò Kornaka ɖò Maradi sín ayǐkúngban jí. Fulani sin akɔta mɛ wɛ e nyi togan Niger tɔn sin azan 26 Kɔ́nyàsùn  1991 tɔn mɛ kaka jɛ azan 17 lìdósùn xwe 1993 tɔn mɛ, ɖo kpléɖókpɔ́ to ɔ tɔn e sɔ acɛkpikpa gege sin tutomɛ ɖo te ɔ gudo. E nɔ nukɔn nu RSD-Gaskiya, toxóɖɔgbɛta ɖee è ɖó ayǐ ɖò alunsùn 2004 é.

## Gbɛ tɔn
Cheiffou nyí jɔmɛhunkuntɔ́ e è kplɔ́n azɔ̌ é ɖé, bo lɛ́ yí kúnnuɖewema tɔn ɖò Wemaxɔmɛ Jɔhɔnmɛhunkuntɔ́ lɛ Tɔn, bo w’azɔ̌ ɖò Dakar ɖi Afɔsɔ́ɖótetɔ́ Tutoblonunu Jɔhɔnmɛhunkuntɔ́ lɛ Tɔn To lɛ Bǐ Tɔn nú Aflika Zǎnzǎnhweji tɔn kpo Tɛntin tɔn kpo. É wɛ nyí mɛsɛ́dó nu Niger nu e nɔ nɔ to ɖevo mɛ lɛ sin gbɛtaɖò kpléɖókpɔ́ ɖaxó tò ɔ tɔn jí. È mɔ ɖɔ è sɔ́ ɛ b’ɛ́ nyí gǎn nú acɛkpikpa ɖé ɖò Niger hwenɛnu ɔ, é nyí nǔ e è bló ɖó kpɔ́ é ɖé, ɖó é ɖó kancica ɖé alǒ kancica ɖé xá acɛkpikpa e ko wá yì lɛ é ǎ.

E nyi ɖokpo ɖo mɛ e ɖo gbɛta CDS Rahama tɔn Mahamane Ousmane tɔn ayǐ lɛ mɛ. É ɖò wɛn ɖɔ alɔdó tɔn ɖò taji tawun ɖò Ousmane sín togán nukɔntɔn e è sɔ́ ɖò demokrasi linu é sín acɛkpikpa mɛ. Ðò hwe ɖokpo ɔ nu ɔ, é lɛ́ nyí Ministère de la Défense. Ðò azǎn atɔngɔ́ ɔ alunsùn 2006 tɔn gbè ɔ, é huzu Gǎn nú Kplékplé Akwɛzinzan, Gbɛtɔ́ lɛ Tɔn, kpo Akɔta lɛ kpo tɔn e Mamadou Tandja ɖó ayǐ é. Ðò Woosùn 2009 ɔ, é ɖ’alɔ ɖò tokpɔngán sín azɔ̌ mɛ ɖò Kornaka, bɔ enɛ gudo ɔ, è sɔ́ ɛ wěɖegbɛ́, bɔ é nyí mɛ nukɔntɔn e è sɔ́ ɛ nú toxóɖɔtɔ́ ɖaxó ɖé é.

### Dodo tɔn

Akpaxwé:Toxóɖɔtɔ́
Massata Cissé

**Massata Cissé**, è e acagbenyikɔ tɔn nɔ nyí **Mama Aflika ɔ**, e jǐ ɖo xwe 1961 tɔn mɛ ɖo tokpɔn Nouna tɔn mɛ ( Bukinatò mɛ) ɔ , nyɔnu ɖokpogée é nɔ kun hun ɖaxo hweyixɔwaji Aflika tɔn e sin xwe 1980.

## Azɔ̀ tɔn
Massata Cissé xɛlɛ nyɔnu e hunnukun e tɔn wɛ é nyi ɖo to tɔn mɛ, xwe 1981 tɔn mɛ wɛ é jɛ hunkunkun 'zɔ waji. Ðò bǐbɛ̌mɛ ɔ, tɔ tɔn gɔn wɛ é kplɔn azɔ ɖe bo huzu hunɖaxo nyɔkuntɔ sin xwe 1981 tɔn mɛ. Nyɔnu hunɖaxo kuntɔ ɖokpo e na mɔ ɖo hweyixɔwaji Aflika tɔn kpo Bukinato mɛ kpo, é nɔ w’azɔ̌ ɖò simǎɖaxwe to tɔn ɖokpo bo nɔ kun agban sin fi é nɛ yi Malito, Nijɛto, Togoto, Kodivwato kpo Benɛɛto kpodo to ɖevoe ɖevoe lɛ mɛ kpan hwɛhwɛ. Asuka nyikɔ tɔn wɛ nyí *Mama Aflika**.*

## Nǔ e è lin bo bolo é
Ðò xwe 2019 tɔn mɛ ɔ, é ɖɔ mi ɖo jló na kplɔ́n hunɖaxo kunkun'zɔ̌ ɖyɔvǐ lɛ.

## Ajɔ̀ e do ée
Ðò xwè 2017 tɔn mɛ ɔ, é yí ajɔ e è nɔ ylɔ́ ɖɔ  nyɔnu Aflika tɔn e bikan d’azɔ̌wiwa yétɔn lɛ wu é tɔn (TIFAA) ɖò azan ɖaxo e sɔ ɖote nu nyɔnu lɛ bi ɖo gbɛ ɔ mɛ gbè.

## Yɛwunkɔnnyido e blo do ji tɔn e
*Mama Aflika*, yɛwunkɔnnyido do ɖe azɔwiwa Massata Cisse tɔn xlɛ bɔ Yssouf Koussé xlɛ bɔ Dieudonné Alaka bló é, ɖo xwe 2017 tɔn e.

## Dodo tɔn
Angéla Kpeidja

**Angela Kpeidja** ɔ, nyɔ̌nù,Benɛɛví ɖokpo wɛ. Enyí nǔnywɛtɔ́ ɖò dò bànú nǔ nùxwitixwiti e nɔ nɔ agbazà mɛ alǒ e lɛ dó gbɛtɔ bɔ̀ nùkún má nɔ̀ mɔ̀ ǎ é línu.E lɛ nyí xójlawema wlantɔ́, bo nyí mɛ e nɔ xò acɛ e nyɔ̀nu lɛ ɖó é sín kàn é ɖě. É nyí ɖokpo ɖò nyɔ̌nu nukɔntɔn ɖěɖee ɖɔ xó ɖò agbawungba ɖɔ è nɔ ɖóxó xá mɛ nyɔ̀nu lɛ ɖò azɔ̌ emɛ ye ɖe lɛ é mɛ.
## GBƐ TƆN
Angéla Kpeidja nyí nǔnywɛtɔ́ ɖò dò bànú nǔ nùxwitixwiti e nɔ nɔ agbazà mɛ alǒ e lɛ dó gbɛtɔ bɔ̀ nùkún má nɔ̀ mɔ̀ ǎ é.Ee é wa azɔ̌ nú xwè atɔ́ɔ́n ɖò nùgbejé kpɔ́n(laboratoire) lɛ mɛ gudo é ɔ, é jó azɔ̌ nɛ ɔ́ dó bo jɛ xójlawema lìnù, lobo nɔ ɖɔ̀ xó dó lanmɛ na nɔ ganji sín wàlɔ̀ lɛ jí ɖò "Weekend-Matin" Steve Facia tɔn mɛ. E wa tɔ́n ɖò  nù wìwà xójijlá tɔ̀n "5 SUR 7 MATINS"tɔ̀n mɛ. Xójlawema wlantɔ́ e nɔ kpé nukún dó lanmɛ na nɔ ganji wu é ɖé wɛ, bɔ è sɔ́ ɛ nú xóɖɔɖókpɔ́ ɖé xá togán Patrice Talon dó lee acɛkpikpa ɔ wà nǔ gbɔn dó Covid-19 wu é jí ɖò azǎn 29gɔ́ ɔ Kɔnyásun 2020 tɔn gbè. È sɔ́ ɛ gǎn nú azɔ̌xɔsa ɛntɛnɛti tɔn ɖò ORTB ɖò azǎn 18gɔ́ ɔ Kɔnyásun 2020 tɔn gbè.
## Mɔ ɖó nú mɛ dó dɔn mɛ dó walɔ gblégblé mɛ sin nu wiwa

Ðò azǎn nukɔntɔn nuxwasun xwè 2020 tɔn gbè ɔ, Angela Kpeidja, ɖò xó e é wlan dó Facebook jí é mɛ ɔ, é gbɛ́ nǔ nú walɔ e nɔ zɔ́n bɔ è nɔ blɛ nyɔnu alǒ e nɔ jɛ̀ gòmɛ n'î dó dɔn ɛn dó wàlɔ kwijikwiji mɛ e ɖò ORTB,gbaví nukpɛnnɔ gɔ̀nù Benɛɛ tɔn mɛ é, bɔ sín hwenɛnu ɔ, é ɖò ahwan fun wɛ bo na dó lizà xá walɔ nɛ e è nɔ zán xá nyɔnu lɛ e . 

Akpaxwé:xójláwemawlantɔ lɛ
Moussa Kaka

**Moussa Kaka** ɔ, xojlawema wlantɔ Niger tɔn wɛ. E wɛ nyi xojlawema Niger tɔn nu Radio France Internationale bo nyi găn nu Radio Niger tɔn Saraounia. È wlí i dó gankpá mɛ nú xwè ɖokpo (sín zosùn 2007 jɛ 7 kɔ́nyàsùn 2008). Acɛkpikpa Niger tɔn do hwɛ ɛ ɖɔ e ɖo kancica xa gǔnfífɔn Tuareg tɔn lɛ bo "ɖo alɔ ɖo acɛkpikpa ɔ sin acɛkpikpa mɛ." Hwɛhwɛ ɔ, è nɔ ɖɔ xó dó nyikɔ tɔn jí bɔ è nɔ xò nǔ kpɔ́n dó wǔ tɔn, bɔ hweɖelɛnu ɔ, è nɔ lɛ́ ɖɔ xó dó akɔta lɛ jí.

## È gbɛ́ ɖɔ è ni ma ɖè è tɔ́n ɖò lìyasùn 2008 ó
Ðò azǎn atɔngɔ́ ɔ azǎn 23gɔ́ ɔ lìyasùn 2008 tɔn gbè ɔ, hwɛɖɔtɔ́ ɖaxó e ɖò nǔ ba kpɔ́n wɛ bo ɖò hwɛ ɔ nu é wlan alɔ dó gbeta e kɔn è ɖè bo na ɖè Moussa Kaka sín azɔ̌mɛ é jí, bɔ enyi hwɛɖɔtɔ́ lɛ ma ko ylɔ hwɛ ɔ ǎ ɔ, é ɖó na ko zɔ́n bɔ è na ɖè Moussa Kaka sín azɔ̌mɛ. Amɔ̌, hwɛɖɔtɔ́ Niamey tɔn ylɔ hwɛ enɛ wá hwɛɖɔxɔsa. È ɖè è tɔ́n ɖò azǎn 23gɔ́ ɔ Kɔnyásun 2008 tɔn gbè.

## Togan sin sɔmisɔmi 2021 tɔn
Ðò azǎn 25gɔ́ ɔ zofinkplɔ́sùn 2021 tɔn gbè ɔ, è hɛn xwé tɔn gblé bo dó myɔ mɛ ɖò hwɛgbe e è ɖó dó nǔ e è na bló ɖò togán sín acɛkpikpa 2020-2021 tɔn mɛ é wu é wu. Ðò xó e è ɖɔ ɖó kpɔ́ é mɛ ɔ, gbɛ̌ta akwɛ́zínzán tɔn e ɖò Aflika zǎnzǎnhweji tɔn é (CEDEA) kpodo Nations Unies kpo "gbɛ́ adakaxixo sín nǔwiwa lɛ syɛnsyɛn" ɖò Niger bo "ylɔ mɛ e ɖ’alɔ ɖò nǔ ɔ mɛ lɛ é bǐ ɖɔ ye ni hɛn yeɖée ɖó te."

## Dodo
Akpaxwé:Xojlazɔwàtɔ
Mylène Flicka

**Mylène Flicka**,  ɔ Benɛví wɛ bɔ è jǐ ɖ bo lɛ́ ɖó xójlawema Irawo ayǐ.

## Gbɛ tɔn
Mylène Flycka ɔ, hwěnu e jǐ ɖo xwe 1996 ɖo Benɛ ɔ é nɔ nyí Marie-Madeleine Akrota. Ðò xwe 2005 tɔn mɛ ɔ, é ɖè afɔ nukɔntɔn lɛ ɖò wunflagbɛjí kan ji. Hwenu e é ɖó xwè 14 é ɔ, é sɔ́ acagbe-nyikɔ tɔn, Mylène Flicka (bo do flín azɔ̌ Mary O’Hara tɔn, *[[Mon amie Flicka|Xɔ́ntɔn ce Flicka]] tɔn*), bo na dó ɖó wedmakpaFacebook tɔn ɖokpo.

Hwenu e é ɖó xwè 17 é ɔ, é ɖó blogue tɔn nukɔntɔn ɔ ayǐ, bɔ é d’alɔ ɛ bɔ è jɛ xóɖɔdo gbajɛ xo e kan gbɛtɔ kpo akwɛ zinzan kpo e ma nyɔ nudodo Benɛ tɔn lɛ mɛ. É nɔ ɖɔxo taala do acɛ cé nyi nyɔnu lɛ tɔn ɔ wu, ɖo taji ɔ walɔ e nɔ zan dpo nyɔnu lɛ wu ɖo azɔxwe axɔsu tɔn e wu ɖo Benɛ. Ðò 2011 ɔ, é dɔ tɛnkpɔn BAC tɔn bo nyi mɛkɔntɔ ɖdo akpaxwe nuwlanwlan tɔn. E wayi kplɔnyi'alavɔ ɖo azɔmɛxwe ENAM tɔn ɖo Agbomɛ-Kanɖofi ɖo Bénɛto mɛ. Loɔ é mɔ awakanmɛkuku walɔ ɖo ganhɔnyitɔgbasa ɖokpo bo sɔ gbetakɛn ɖɔ mi na gbɛkan do nuwlanwlando kanji nuwiwa mitɔn wu :« Un mɔ ɖɔ awakanmɛ kú do nu mɛ hwenu e nu un yi kunnuɖewema ce ɖo ENAM ɔ. Un wayi nunywɛ yi do nunyɛ ji kunkpla wema e un kplɔn e ɖo ganhɔnyitɔgbasa xo é kan Benɛto ɔ kpo to ɖevo lɛ kpan, fi e un mɔ awakanmɛku do nu mɛ ɖaxo gbɛ ce tɔn ɖee, ɖo azɔwatɔ lɛ nɔ wanu klo(logozo) ɖɔhun. Numɔhun do xomɛsin xo mɛ nu mi tawun.

Hwenu é ɖo xwe 18ɔ na do ba do na bo wlannu do jla tan nunyɛtɔ Aflika tɔn ɔ é do xojlazɔwiwa xwe tɛn Irawo ayǐ, bɔ é huzu xójlajla zɔwiwa sín tɛn nu Aflika  tɔn ɖé bɔ è nɔ má nǔ e ɖò xójlajla tɛn mɛ unflagbeji tɔn jí kpo togunxokpledo wunflagbɛji ji bɔ gbɛto hu livi ɖokpo ɖo gbɛ ɔ mɛ bi. É wá yí kúnnuɖewema tɔn ɖò wemaxɔmɛ ENAM tɔn Benɛ tɔn. Ðò xwè 2018 tɔn mɛ ɔ, é yi kunnuɖewema MBA tɔn ɖò Paris yovo Flanseto mɛ.

Mylène Flicka nɔ nublóblo tuto gege nu ɖò unflagbɛji jí, taji ɔ #GiveMeMyCredit ɖò 2016, nu nǔkpɔnbodowatɔ lɛ fotoglafu lɛ bo nu ye na sixu nyaxɛ ɖ'acɛ è nyi yetɔn ɔ ji bo nu azɔwiwa yetɔn na lee nu ye. Xwe ɖokpo enɛ ɔ mɛ ɔ, xojlagɔnu Irawo  tɔn sɔ nuɖuɖonumɛ acɛkpikpa e kunkpla sín zinzin na tovi ɖo toxo Bnouko tɔn mɛ e tɔn d'agun. Ðò xwè 2017 tɔn mɛ ɔ, é nɔ nukɔn nuwiwa ɖo unflagbɛji ji #FreeMyBoobs, bɔ linlin tɔn wɛ nyí ɖɔ nyɔnu lɛ ni ma do anɔhɛnnu ó. Ðò Zǒsun 2017 tɔn mɛ ɔ, Mylène Flicka blo xóɖiɖɔ kple tɔn TEDx tɔn nukɔntɔn ɔ. Ðò xwè 2018 tɔn mɛ ɔ, Mylène Flicka ɖo nu ɖò #TaxePasMesMo sín tuto ɔ mɛ (tinmɛ tɔn wɛ nyi : (Ma sɔ takwɛ do megaoctets ce lɛ ji ó), hwenu acɛkpikpa ɔ jlo na yi takwɛ ɖò xóɖɔ gbɔn nuwiwa lɛ kpodo mɛylɔylɔ kpan mɛ e. Mylène Flicka d’alɔ bɔ è bló tuto nú do ɖɔxo do gbɛ numɔhun gbɔn unflagbɛji ji lɛlɛ do toxo hunnukun lɛɛ. Azǎn wǒ gudo ɔ, acɛkpikpa ɔ ɖè takwɛ ɔ síìn. Tutomɛ Internet sans frontières nɔ gudo nú nuwiwa nɛ ɔ, bɔ Mylène Flicka kaka nɔ wazɔ xa ye weɖexamɛtɔ ɖɔhun. Ðò kɔnyasun xwe 2018 tɔn mɛ ɔ, UNICEF wa gɔ alɔ n'î bɔ e ɖɔ xo jlɔ ɖɛnugun Flanseto tɔn keze gbɛ ɔ tɔn nyɔnuvi lɛ tɔn gbè.

## Dodo tɔn
Brigitte Affidehome Tonon

**Brigitte Affidehome Tonon** é jǐ ɖo azan 23 liyasun xwe 1974 tɔn nyí bɔlu alɔsɔxo basket xótɔ xoxo ɖé, bo nyi dobanúnǔtɔ́ kpo wemawlantɔ kpo Benɛ tɔn. E wɛ nyi nyɔnu nukɔntɔn ɖo Aflika bo ɖo basket xuxo gbɛta tɔn ayi bo nɔ kplɔn sunnu lɛ sin xwe 2017 tɔn gbɔn basket-bɔlu gbɛta cyan cyan Aflika gbeji tɔn gblamɛ.

## Gbɛ tɔn

### Yɔkpɔvǔ mɛtɔn kpo wemaxɔmɛyiyi tɔn kpo
Ðò xwè 2017 tɔn mɛ ɔ, nɔé Tonon nyí wěgbójínɔtɔ́ ɖaxó gbɛ̌ta basket-bɔluxixo tɔn Benɛ tɔn (FBBB). Tɔ́ tɔn nɔ nyí Pierre Coffi Tonon. É ɖó kunnuɖewema dɔktora tɔn ɖo akpaxwe gbɛtɔ sin nunɔmɛ tɔn ji bo nɔ kplɔnmɛ ɖo kplɔnyiji'alavɔ Agbomɛ-Kanɖofi.

### Azɔ̀wiwa tɔn
Ðò xwè 2017 tɔn mɛ ɔ, è sɔ́ ɛ basketbɔluxixo kplɔ́nmɛtɔ́gbɛta sunnu lɛ tɔn bo kpla ɛ yi gbɛta bɔlu nɛ ɔ xotɔ cyan cyan tɔn 2017 ɖo Kutɔnu bɔ yé ɖo ɖuɖeji bo mɔ kɛn 69 bɔ gbɛta Bukinato tɔn ɔ mɔ 61. E lɛ nyi mɛsi bo nɔ kplɔn basket xuxo mɛ ɖo lɔnyi-lɔnfɔnkan sin wemaxɔmɛ Benɛ tɔn.

## DOdo tɔn
Kadidjatou Amadou

**Kadidjatou Amadou Salifou** ɔ, hunjɛdo gbɛtɔ wɔnɖowunanɔ sin sɛn lɛ ji tɔ Nijɛto tɔn wɛ, bo lɛ́ nyí nudawatɔ ɖo to vǐ lɛ tɔ kpo lɔnyiji-lɔnfɔnkan wɔnɖowunanɔ lɛ tɔn zɔ watɔ. È jì i ɖò azǎn 11ɔ zosun xwe 1984.

## Gbɛ tɔn
È jì̌ ɖò azan 11ɔ zosun xwe 1984 tɔn bo bɛ kplibɔ'zɔn hwenu e é ɖó xwè 2 e é, bɔ enɛ ɔ zɔ́n bɔ afɔ tɔn lɛ kú. È kpɔn ɛ ɖò dotóoxwé to ɔ tɔnNiamey tɔn kpo dotóoxwé Lomé tɔn ɖé kpo ɖò Togoto mɛ. É jó wemaxɔmɛ dó hwenu e é ɖó xwè 15 é bo nɔ kpé nukún dó éɖée wu gbɔn nǔtitɔ gblamɛ, bɔ ɖò nukɔnmɛ ɔ, é hun azɔ̌xɔsa éɖesunɔ tɔn bo nɔ kplɔ́n nutitɔ  wɔnɖowunanɔ ɖevo lɛ vɔ̌nu.

Ðò azɔn vɔkun COVID-19 tɔn hwenu ɔ, Amadou byɔ nǔtitɔ́ gbɛta Nijɛto tɔn lɛ sín tuto nutito sin nukɔnyiyi tɔn é nyi PDC bo ɖò CICR sín tuto azɔ̌kplɔnmɛ tɔn mɛ. Amadou wɛ nyí afɔsɔ́ɖótetɔ́ mɛ e ɖó blɔ̌ lɛ é tɔn ɖò wěɖexagbɛ́ nuvɔto tɔn (CCR) bo lɛ́ nyí gǎnè xwe aza do gbɛ̌ta mɛ e ɖó blɔ̌ lɛ é tɔn (ANHL) tɔn nu ɖò Nijɛto mɛ. É lɛ́ nyí gbɛvi gbɛ̌ta mɛ e afɔmaɖosina lɛ é tɔn.

## Lɔnyiji-lɔnfɔ́nkan sín azɔ̌ tɔn
Kadidjatou lɛ́ yi lɔnyiji-lɔnfɔnkan sin agbahwlɛnhwlɛn  tɛnmɛ tɛnmɛ lɛ ɖo gbɛ ɔ mɛ ɖo akpaxwe gege ɖi lɔnyiji-lɔnfɔnkan eé nɔ ylɔ ɖɔ (haltérophilie e, javelot e) kpo wezun kan ɖo kɛkɛvi mɛ kpo. E yi lɔnyiji-lɔnfɔnkan Aflika tɔn lɛ mɛ, bo ɖu ajɔ medalya tɔn atɔn ɖò lɔnyiji-lɔnfɔnkan Aflika to lɛ bi tɔn xwe 2003 tɔn ɖo Abuja, ɖo Nijelya, bɔ yi medalya sikánɔ sin ajɔ ɖò agbahwlɛnhwlɛn haltérophilie mɛ,. É lɛ́ yi javelot sin agbahwlɛnhwlɛn F54/55/56 mɛ ɖò Paralympic 2012 tɔn e è bló ɖò London ɖò Angleterre é mɛ, bo huzu lɔnyiji-lɔnfɔnkan nyɔnu e jɛ kplibɔ e nukɔntɔn bo ze Nijɛto ɔ sin afɔ ɖote ɖò lɔnyiji-lɔnfɔnkan paralympiques tɔn.

## Dodo tɔn
Acɛ Nijɛto tɔn

**Acɛ Nijɛto tɔn** wɛ nyí sɛ́n e è nɔ zán ɖò Nijɛto mɛ sín hwenu e é jɛ éɖesi ɖò azǎn 3ɔ avuvosun xwé 1960 tɔn mɛ e.

## Tɔjɔtɛn sɛ́n ɔ tɔn

### Sɛ́ndodo

### Wema kpo sɛn gbɛ ɔ bǐ tɔn tɛnmɛ tɛnmɛ lɛ

### Sɛ́nwéma
Sɛ́n ɔ ɖò tɛn atɔngɔ́ ɔ mɛ ɖò sɛ́n lɛ sín tuto mɛ. Ɖɛmɛmigun ɔ wɛ nɔ kpa sɛn lɛ xwedó sɛndodo to ɔ tɔn. Sɛ́n wanu xwédo lɛ e ɖò dandan mɛ ɖɔ sɛndodo gbasa ɔ ni gbéjé kpɔ́n hwɛ

### Sɛnwanuxwedo

### Hwɛndo sɛn

## Sɛn to bo wanu xwédo

### Tuto hwɛɖiɖɔ tɔn

### Hwɛɖɔxɔsa hwɛɖiɖɔ tɔn nukɔntɔn kpo hwɛɖɔxɔsa ɖaxo ɔ kpo
Hwɛɖɔxɔsa nukɔntɔn lɛ kpo hwɛɖɔxɔsa ɖaxó lɛ kpo nyí hwɛɖɔxɔsa e nɔ ɖɔhwɛ ɖò nǔ lɛ bǐ mɛ é, zɛ hwɛɖɔxɔsa e è sɔ́ acɛ yetɔn jó nú hwɛɖɔxɔsa ɖevo lɛ é wu; ye nɔ kpé nǔ wu hweɖebǔnu e akwɛ e è na é hugǎn francs livi ɖokpo.

Hwɛɖɔxɔsa ɖaxó nukɔntɔn tantɔn wɛ tíìn ɖò toxo ɖaxó Nijɛto tɔn lɛ ɖokpó ɖokpó mɛ amɔ̌ toxo Niamey tɔn jɛn gbɔnvo. Hwɛɖɔxɔsa ɖaxó nukɔntɔn lɛ tɔn lɛ ɖò tokpɔn lɛ ɖokpó ɖokpó mɛ.

### Hwɛɖɔxɔsa ayǐjínjɔ́n bó kpenukun hwɛɖiɖɔ xó wu tɔn
Hwɛɖɔxɔsa ayǐjínjɔ́n bó kpenukun hwɛɖiɖɔ xó wu tɔn nɔ ɖɔxó dó mɛhuhu sin hwɛ lɛ wu bɔ nɔtɛn ye tɔn ɖo hwɛɖɔxɔsa ɖaxó nukuntɔn lɛɛ bɔ sɛn e ɖɔnu debu e junjɔn tutowanuxwedo hwɛɖuɖɔ tɔn ji.

### Hwɛyɔmɛgbasa
Hwɛylɔmɛgbasa lɛ mɛ ɔ e nɔ mɔ hwɛɖɔxɔsa hwɛɖuɖɔ é ɖò acɛ jaga wègɔ ɔ tɔn ɖokpoɔ lɛ é. We wɛ tíìn ɖò Nijɛto mɛ : ɖokpo ɖo Niamey (e sin acɛkpikpa tɔn gosin Niamey bo hun káká yi Tillabery, Dosso kpodo Tahoua kpan) bɔ ɖokpo ɖo Zinder (acɛkpikpa tɔn gosin Zinder bo hun káká yi Maradi, Difa kpodo Agadez kpan).

### Hwɛɖɔxɔsa taji ɔ
Hwɛɖɔxɔsa taji ɔ wɛ nyí hwɛɖɔxɔsa e nɔ ɖɔ hwɛ gbɔn gudo e bɔ azinkan tɔn ɖò Niamey. É nɔ ɖɔhwɛ xwédó nǔ e ɖò sɛ́n ɔ mɛ lɛ é ma ɖɔ xwedó nǔ e jɛ lɛ é. Hwɛ e é ɖɔ lɛ é wɛ nyí gudo tɔn.

## Hwɛɖɔxɔsa ɖevo lɛ

### Hwɛɖɔxɔsá hwɛɖɔxa togan lɛ tɔn
Hwɛɖɔxɔsa ɖaxó ɖé wɛ, bo ɖó acɛ bo na ɖɔhwɛ xá togán ɔ ɖó nǔwanyido ɖaxó ɖé  é wa e wu. É lɛ́ ɖó acɛ bo na ɖɔhwɛ xá gǎnhɔnnyitɔ̀ lɛ ɖò nuwluluwa tɛnmɛ tɛnmɛ e yě blo hwenu yě ɖo acɛkpikpa ɔ mɛ lɛ e wu.

### Sɛndodo gbasa
Sɛndodo gbasa ɔ wɛ nyí hwɛɖɔxɔsa e nɔ kpɔn ɖɔ ɖɔ sɛ́n lɛ sɔgbe xá sɛ́ndodo ɔ a jí. Sɛ́ndodo gbasa sɛn e xixa tɔn nyí 2000-11 azan 14ɔ avuvɔsun xwe 1999 tɔn bɔ e huzu ada ná gbɔn sɛn e xixa tɔn nyí 2004-16 azan 8ɔ zpfinkplɔsun xwe 2004 tɔn e bo nɔ ɖɔ lè e na wanu gbɔn e, nú walɔ tɔn lɛ kpɔ tuto tɔn lɛ kpan wu ɖò sɛndodo ɔ gbasa.

## Dodo tɔn
Centrafriquetò

Centrafriqueto b'ɛ ylɔ ɖɔ Répubique de Centrafrique ɖo yovo flansé gbè mɛ ɔ, nyí tò ɖé ɖo Aflika.

## Tò é lɛlɛ do é lɛ

Tchadtò ɔ, Soudantò ɔ, Tofɔligbe Soudantò tɔn ɔ, Congoto, Congo democratiqueto ɔ kpodo Camerounto ɔ kpo wɛ nyi to e lɛlɛ do e lɛ e

## Gbè ee nɔ dó ɖò Centrafrique lɛ

Flanségbè kpodo Sangogbé kpo wɛ nyi gbè ee nɔ do ɖò tájí ɖo Centrafriqueto mɛ lɛ é. E lɛ ɖò gbè kantɔn ɖevo lɛ bo nɔ dó.
Prenam Pesse

**Prenam Pesse** **ɔ**, Togoto vǐ wɛ bo nyi wekantɔ ɖò mɛtlu 200 mɛ. È jǐ ɖò azǎn 31ɔ́ woosun xwe 1997 tɔn gbè.

## Azɔ̀wiwa tɔn
É ɖò ɖuɖeji tɔn ɖaxo bi ɔ ɖò xwe 2017 tɔn lɔnyiji-lɔnfɔnkan nuwiwa nuwadokpɔ tɔn ɖò Azerbaidjan tɔn tɛnmɛ. E lɛvɔ ɖ’alɔ ɖò agbahwlɛnhwlɛn Aflika tɔn xwe 2012 tɔn mɛ ɖò (200 m), ɖò agbahwlɛnhwlɛn Aflika tɔn xwe 2015 tɔn mɛ ɖò (100 kpo 200 m kpo), agbahwlɛnhwlɛn Aflika tɔn xwe 2016 tɔn mɛ ɖò (100 kpo 200 m kpo), ɖò ayihundida sin agbahwlɛnhwlɛn Olympic tɔn xwe 2016 tɔn mɛ ɖò (100 m) kpodo ayihundida kplekple to e nɔ do Flansegbe tɔn tɔn xwe 2017 tɔn mɛ ɖò (100 kpo 200 m) kpo có, é ka nyì nukɔntɔ ǎ. Ðò xwe 2019ɔ, é sɔ Togoto ɔ sin afɔɖote ɖò agbahwlɛhwlɛn bɔluxixo Akɔta Aflika tɔn lɛ tɔn e e blo ɖo toxo Rabat tɔn mɛ ɖò Maroc to mɛ ɖo xwe 2019. É lɛ yi ɖò wezun kínkán mɛtlu 100 tɔn nyɔnu lɛ tɔn tɛnmɛ.

Hwenu ɖagbe e nyɔ n'î hu bi e wɛ nyí wezunkinkan tɔn 100m é blo ɖo nukunxwixwe 12,08 mɛ e, bɔ é bló ɖò lidosun xwe 2014 ɖò Abijan toxo mɛ ɖo Cote d'Ivoire e; kpo nukunxwixwe 24,90 wezunkinkan ɖò 200m bɔ é kpéwú bo bló ɖò 2017 ɖò Bakou, Azerbaïdjan to mɛ é hwenu.

## Dodo tɔn
Hadizatou Mani

**Hadizatou Mani**, e e jǐ ɖo xwe 1984 tɔn mɛ ɔ, acɛ gbɛtɔ tɔn ji jɛhundotɔ Nijɛto tɔn wɛ bo fun hwɛ'ahwan tawun do hwlɛn eɖee sin kannumɔgbenu, bo lɛ kpodewu xa nyɔnu ɖevo lɛ.

## Gbɛ tɔn
È jí Hadizatou Mani ɖò xwè 1984 tɔn mɛ ɖò Nijɛto mɛ, ɖò gletoxo Dogaroua tɔn mɛ, ɖò toxo Tahoua tɔn, bo nyí gbetótló ɖé ɖò tò ɔ tɛntin. È sà ɛ dó kannumɔgbenu hwenu e é ɖó xwè 12 ɔ é nú akwɛ dɔla 500. É huzu kanhwlɛnxamɛ sinalɔnugbɔvǐ (wahaya), hun é nyi asì atɔ́ɔ́ngɔ́ ɔ, bɔ walɔ nɛ zɛ eè Koran dowa bo yi gbe ɖɔ asì ɛnɛ wɛ sunnu da lɛ é wu. È hɛn ɛ gannugánnú bɔ é nɔ xò likun, bo nɔ dɔn sìn kpo nakí kpo, lobo nɔ dɛ ɖò xóɖóxámɛ gannu gannu linu, bo jǐ vǐ ɛnɛ ɖemɛ, bɔ wè jɛn gán.

Ðò xwe 2003 tɔn mɛ ɔ, ɖó kplɔsu ɖo nu mɛ gbɛ ɔ tɔn wutu ɔ, kannumɔgbenu nunɔ ɔ huzu dojɛ nú sɛn bɔ è na gbe gbɛta lɛ nu yé na jɛhun bo liza xa nu mɔhun. Gbɛta axɔsu mɔdo na ma ka ɖonu ɖe mɛ Nijɛto tɔn, Timidria, do cɔ́cɔ́ nu Hadizatou Mani sín gǎn ɔ bɔ é d'alɔ mɛjujo-wema mɛ e jí nú Hadizatou kpo wahiya tɔn ɖevo kpo. Amɔ̌, nya ɔ gbɛ́ ɖɔ emi kún na d'alɔ wema mɛ nú nyɔnu wè lɛ bo jo yé o. ɖɔ emi jɛte ó.Gbɛta axɔsu mɔdo na ma ka ɖonu ɖe mɛ ɔ, wɛ wa blo sun mɔkpan gudo.

Hwɛɖuɖɔ sin zalili gblɛlɛ ɖe wa tiin. Hwɛɖɔxɔsa nukɔntɔn ɔ yí gbè jlokoko nunɔ tɔn, amɔ̌, hwɛ ɖuɖɔ ɖevo wa tiin bo xwedo hwɛndo sin sɛn bo sɛ do ganxo. Hadizatou Mani da asu e é jló é tlolo hwenu e jo é ɔ, bɔ gǎn tɔn xóxó ɔ ɖɔ́ ɖɔ̀ asì emitɔn wɛ é nyi, é kun nyí kannumɔ emitɔn o, bo dóhwɛ ɛ ɖɔ é da asu we.

Enɛ gudo ɔ, gbɛta xoxo hunjɛdo gbɛtɔ sin acɛ ji tɔ e è nɔ ylɔɖɔ Anti-Slavery ɔ, wá d’alɔ ɖyɔvǐ ɔ kpo gbɛta axɔsu mɔdo na ma ɖonu ɖemɛ Timidria tɔn kpo, bo sɔ́ xó ɔ yì hwɛɖɔxɔsa kplekplemɛ to e ɖo hweyixɔwaji Aflika tɔn lɛ tɔn ɔ nukɔn, lobo sɔ́ nǔ tawun bo na hwlɛn ɛ sin hwɛ mɛ. "Mɛhwlɛnsinhwɛmɛtɔ glɛnsin to mɛ tɔn ɖokpo kpo Sénegalto tɔn ɖokpo kpo wɛ gbɛta ɖaxo Interights kpo hwɛɖɔtɔ glɛnsinto mɛtɔn é nyi azɔ kpɔn bo watɔ hwenɛ nu ɔ kpo Nijɛto mɛtɔn ɖokpo kpan wɛ nɔ xo enɛ nu" bɔ Ilguilas Weila, e gosin Timidria gbɛta ɔ mɛ é wɛ tinmɛ. Hwɛɖɔxɔsa hweyixɔwaji aflika tɔn ɔ ɖo kɔnyasun xwe 2008 tɔn yigbe nu xo ɖyɔvi ɔ tɔn bo sɔ do ɖo xo taji e sɔ gbee bo ɖɔ walɔ ɖe wɛ bo hɛnhun nu to ko ɖo kplekplemɛ ɔ mɛ lɛ bi bɔ yé ɖo na lizaxa bo nyaxɛ ɖo tovǐ nɛ lɛ ji.

Ee Hadizatou Mani kpéwú bo ɖyɔ hwɛ e è ɖó n’i é gudo é ɔ, è sú axɔ́ ɛ bɔ Amelikato ɔ do akɔnkpinkpan sin ajɔ ɛ ɖo xwe 2009. E yi ajɔ nɛ ɔ ɖo Michelle Obama kpodo wegbojinɔtɔ to tɔn Hillary Clinton kpo sin alɔ mɛ. È tlɛ wlan nyikɔ tɔn dó xojlawema Time Magazine mɛ ɖò 2009 ɖò gbɛtɔ 100 e e ɖo nukunji xwe enɛ è.

E e do sɛn zalixa kannumɔgbenu sin walɔ lɛ ɖo Nijɛto ɔ mɛ ɖo 2003 ɔ, hwenɛnu ɔ, Hadizatou Mani jɛ gan do ji bo nɔ ɖo azɔ wa wɛ bo na d'alɔ nyɔnu ɖevo lɛ, kpodo gbɛta Timidria tɔn kpo, bo nɔ sɔ xo hunmɛ enɛ yi hwɛɖɔxɔsa lɛ. Ðò 2014 ɔ, hwɛɖɔxɔsa ɖé ɖò hweyixɔwaji Nijɛto tɔn ɖó hwɛ nú nya ɖé ɖɔ é na nɔ ganmɛ nú xwè 4 ɖó é sɔ́ nyɔnu ɖé dó kannumɔgbenu wutu.

Ðò xwè 2022 tɔn mɛ ɔ, é lɛ́ ɖò nyɔnu 100 e e BBC kpɔ́n ɖɔ ye ɖó nukunji lɛ ɖò xwè enɛ mɛ ɔ mɛ.

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1984 tɔn mɛ
Guiné Bissautò

Guiné-Bisawutò b'ɛ ylɔ ɖɔ **République de Guinée-Bissau** ɖo yovo flansé gbè mɛ ɔ, nyí tò ɖé ɖo Aflika sín hwéyixɔwaji (Aflika hweyixɔwaji).

## To lɛ sín dogbó lɛ
Sénégaltò kpo Guinéetò kpo wɛ nyí tò e mɛ é ɖó dogbó xá lɛ é.

## Gbè e è nɔ dó ɖò Guinée-Bissau é
Gbè e è nɔ dó ɖò tò ɔ mɛ é wɛ nyí Pɔtugal-gbè kpo Kreole-gbè kpo.

È nɔ lɛ́ dó gbè ɖevo lɛ ɖò tò elɔ 
mɛ.

Akpaxwé:Tò lɛ
Mauritanietò

**Mauritanietò** b'ɛ ylɔ ɖɔ **république islamique de Mauritanie** ɖo yovo flansé gbè mɛ ɔ, nyí tò ɖé ɖo Aflika.

## Tò é lɛlɛ do é lɛ
Mauritanietò nɔ má dogbó tɔn lɛ xá Algérietò (463 km) ɖò totaligbe-tofɔligbé-zǎnzǎnhweji, Sahara Zǎnzǎnhweji tɔn (1 561 km) ɖò totaligbe kpodo Malitò (2 237 km) ɖò zǎnzǎnhweji kpodo tofɔligbé-zǎnzǎnhweji kpo. Ðò tofɔligbé-zǎnzǎnhweji ɔ, Sénégaltò wɛ ɖò dogbó tɔn jí.

## Gbè ee nɔ dó ɖò Mauritanie lɛ
Gbè e è nɔ dó ɖò tò ɔ mɛ lɛ é wɛ nyí Arabu Hasaniya, Fulani, Soninke kpo Wolof kpo. Flanségbe ɔ nyi gbè e è nɔ w’azɔ na ɖò acɛkpikpa ɔ mɛ lɛ é mɛ.

## Dodo
Akpaxwé:Tò lɛ
Tunisietò

**Tunisitò** b'ɛ ylɔ ɖɔ République Tunisienne ɖo yovo flansé gbè mɛ ɔ, nyí tò ɖé ɖo Aflika totaligbé (Aflika sín agé taji).

## Tò é lɛlɛ do é lɛ
Aljélitò ɔ kpó Libitò ɔ kpó wɛ nyí tò é lɛlɛ dó è lɛ é. Méditɛlané xù ɔ ɖò totaligbé tɔn.

## Gbè ee nɔ dó ɖò Tunisitò mɛ lɛ
Alabugbè wɛ nyí gbè ee nɔ dó ɖò tájí bɔ é nyí axɔ́súgbè é. Flanségbè lɔmɔ̌ wɛ nyí gbè é mɛ gegě nɔ dó ɖò ajɔ̌ kán mɛ, ɖò wemaxɔmɛ kpó acɛkpikpa sín nǔ lɛ mɛ kpó é.

Akpaxwé:Tò lɛ
Maroctò

**Maroctò**‚ bɔ è nɔ ylɔ́ ɛ ɖɔ **royaume du Maroc** ɖò Flanségbe mɛ‚ tò ɖé wɛ bo ɖò totaligbé Aflika tɔn.

## Tò é lɛlɛ do é lɛ
Algérietò wɛ ɖò dogbó tɔn jí ɖò zǎnzǎnhweji kpo tofɔligbé-zǎnzǎnhweji kpo, bɔ Mauritanitò ɖò dogbó tɔn jí ɖò tofɔligbé. Ðò totaligbé ɔ, é kpankɔ́n nú Espagnetò gbɔn Gibraltar sín tɔdo ɔ mɛ, bo ɖó dogbó xá Espagnetò sín ayǐkúngban jí Ceuta kpo Melilla kpo.

## Gbè ee nɔ dó ɖ ò Maroc lɛ
Arabugbe kpodo Amazighgbe kpo wɛ nyi gbe e è nɔ do ɖo Maroctò. Arabugbe Maroc tɔn (Darija) wɛ nyi gbè e mɛ lɛ nɔ do hu e, bɔ Flansegbe wɛ nyi gbè e mɛ lɛ nɔ do ɖo acɛkpikpa kpo ajɔ̌wiwa kpo mɛ é.

## Dodo
Akpaxwé:Tò lɛ
Soudantò

Soudantò b'ɛ ylɔ ɖɔ Répubique du Soudan ɖo yovo flanségbè mɛ ɔ, nyí tò ɖé ɖo Aflika.

## Tò é lɛlɛ do é lɛ
Libyetò ɔ, Etyopitò ɔ, Erithréetò ɔ, Égyptetò ɔ, Tchadtò ɔ kpo wɛ nyi to e lɛlɛ do e lɛ e.

## Gbè ee nɔ dó ɖò Soudan lɛ
Arabegbè kpodo glɛnsingbè kpo wɛ nyi gbè ee nɔ do ɖò tájí ɖo Soudantò mɛ lɛ é.
Libyetò

Libyetò b'ɛ ylɔ ɖɔ Libye ɖo yovo flansé gbè mɛ ɔ, nyí tò ɖé ɖo Aflika.

## ‎Tò é lɛlɛ do é lɛ
‎Xu Méditerranée tɔn ɖo totaligbé, Égypteto ɖo hwetɔnwaji, Soudantò hwetɔnwaji Tofɔligbe tɔn, Tchadto ɔ ɖo Tofɔligbe , Nijɛto hweyixwɔwaji Tofɔligbe tɔn , Algérieto ɖo hweyixwɔwaji, ɔ kpodo Tunisieto ɖo hweyixwɔwaji totaligbé ɔ kpo wɛ nyi to e lɛlɛ do e lɛ e

## ‎Gbè ee nɔ dó ɖò Libyetò lɛ
Arabegbé‎  kpodo berbèregbé  kpo wɛ nyi gbè ee nɔ do ɖò tájí ɖo Libyetò mɛ lɛ é. E lɛ ɖò gbè ɖevo lɛ bo nɔ dó.
São Tomé-et-Príncipetò

**São Tomé-et-Príncipetò**, è nɔ lɛ́ ylɔ́ ɛ ɖɔ **République Démocratique de San Tomé et Principe**, nyí tɔtɛntinto tò ɖé ɖò Aflika bo ɖò Tɔdo Guinée tɔn mɛ.

## Tò é lɛlɛ do é lɛ
Tokpɔn tɔtɛntinto tɔn ɖé wɛ, bɔ tò ɔ ɖó dogbó ayikúngban jí tɔn ɖě ǎ. Nɔzo tɔn e sɛkpɔ ɛ hugǎn ɖò xù jí lɛ é wɛ nyí Gabontò , Guinée Equatorialetò , Camerountò kpo Awɔnlintò kpo.

## Gbè ee nɔ dó ɖò São Tomé-et-Príncipetò lɛ
Pɔtugal-gbè wɛ nyí gbè e è nɔ dó ɖò São Tomé-et-Príncipetò kpo é. Gbè Forro, Lunguye kpo Angolar kpo wɛ nyí gbè e è nɔ dó ɖò tò ɔ mɛ hugǎn lɛ é.

## Dodo
Akpaxwé:Tò lɛ
Guinée équatoriale

Guinée équatorialetò ɔ ɖo Aflika tɛntin b'ɛ ylɔ ɖɔ Répubique du Guinée équatoriale ɖo yovo flansé gbè mɛ. Ɛ nyí tò ɖé ɖo Aflika.

## Tò é lɛlɛ do é lɛ

Camerountò ɔ dó totaligbé, Gabontò ɔ ɖo tofɔligbé kpódó hwetɔnwaji wɛ nyi to e lɛlɛ do e lɛ e

## Gbè ee nɔ dó ɖò Guinée équatoriale lɛ

Espagnolegbè, flanségbè kpodo portugaisgbè kpo wɛ nyi gbè ee nɔ do ɖò tájí ɖo Guinée équatorialetò mɛ lɛ é.
Tofɔligbéto-Soudan

Tofɔligbéto-Soudanto tɔn  b'ɛ ylɔ ɖɔ Soudan du Sud ɖo yovo flansé gbè mɛ ɔ, nyí tò ɖé ɖo Aflika.

## ‎Tò é lɛlɛ do é lɛ
Soudanto ɖo totaligbé, Centrafriqueto ɖo hweyixwɔwaji, Congoto, Ougandato, Kenyato ɖo Tofɔligbe, ɔ kpodo Éthiopieto ɔ ɖo hweyixwɔwaji kpo wɛ nyi to e lɛlɛ do e lɛ e

## ‎Gbè ee nɔ dó ɖò Tofɔligbéto-Soudanto tɔn lɛ
‎Arabegbé  kpodo glɛnsigbe  kpo wɛ nyi gbè ee nɔ do ɖò tájí ɖo Tofɔligbéto-Soudanto tɔn mɛ lɛ é. E lɛ ɖò gbè  ɖevo lɛ bo nɔ dó.
Burunditò

**Burunditò** b'ɛ ylɔ ɖɔ République du Burundi ɖo yovo flansé gbè mɛ ɔ, nyí tò ɖé ɖo Aflika (zǎnzǎnhweji taji).

## Tò é lɛlɛ do é lɛ
Rwandatò ɔ, Tanzanitò ɔ kpó Kóngotò (RDC) ɔ kpó wɛ nyí tò é lɛlɛ dó è lɛ é. tanganika xù (tɔ̀) ɔ ɖò hwéyixɔwaji tɔn.

## Gbè ee nɔ dó ɖò Burunditò mɛ lɛ
Kilundigbé wɛ nyí anɔ̌nugbè ee ɖò tájí é bo lɛ nyí axɔ́súgbè. Flanségbè kpó Anglégbè kpan lɔmɔ̌ nyí axɔ́súgbè ɖò tò ɔ mɛ. Suwahiligbé lɔmɔ̌ wɛ nyí gbè é gegě nɔ dó ɖò ajɔ̌ kán mɛ é.

Akpaxwé:Tò lɛ
Algérieto

Algerietò b'ɛ ylɔ ɖɔ Algerie ɖo yovo flansé gbè mɛ ɔ, nyí tò ɖé ɖo Aflika.

## Tò é lɛlɛ do é lɛ

Maroctò ɔ ɖó hweyìxɔwaji, Tunisietò ɔ ɖo hwetɔnwaji totaligbé to ɔ tɔn , Libyetò ɔ ɖo hwetɔnwaji, Nijɛtò kpodo Malitò kpó ɖò afɔligbé, mɔ ɖokpo ɔ Mauritanietò, Sahara occidentaltò ɔ kpodo hweyìxɔwaji tofɔligbé ɔ kpo wɛ nyi to e lɛlɛ do e lɛ e

## Gbè ee nɔ dó ɖò Algerie lɛ

Arabe kpodo Tamazight kpo wɛ nyi gbè ee nɔ do ɖò tájí ɖo Algerietò mɛ lɛ é.
Seychelles

Seychellestò b'ɛ ylɔ ɖɔ Répubique de Seychelles ɖo yovo flansé gbè mɛ ɔ, nyí tò ɖé ɖo Aflika.

## Tò é lɛlɛ do é lɛ
Madagascartò ɔ, Zanzibartò ɔ, Comorestò ɔ kpodo Mauricetò ɔ kpo wɛ nyi to e lɛlɛ do e lɛ e

## Gbè ee nɔ dó ɖò Jibuti lɛ
Créolegbè seychelles tɔn ,glɛnsingbè, kpodo flanségbè kpo wɛ nyi gbè ee nɔ do ɖò tájí ɖo Seychellestò mɛ lɛ é.
Congo democratiquetò

**[[w:Congo_democratiquetò|Congo democratiquetò]]** b'ɛ nɔ ylɔ ɖɔ 'Répubique democratique du Congo' ɖo yovo flansé gbè mɛ ɔ, nyí tò ɖé ɖo Aflika .

## Tò é lɛlɛ do é lɛ

Tó tɛnnɛ wɛ lɛlɛ do Congo democratiquetò ɔ . Yě ɖie:
* Angolatò
* République du Congotò
* République Centrafricainetò
* Soudantò
* Ougandatò
* Rwandatò
* Burunditò
* Tanzanietò
* Zambietò

## Gbè ee nɔ dó lɛ

Flanségbè wɛ nyi gbè ee nɔ do ɖò taji ɖo Congo democratiquetò  kpodo gbè ɛnɛ tò ɔ mɛ tɔn ɖevo kpan . Yě ɖie:

* lingala
* swahili
* kikongo
* tshiluba

Akpaxwé:Tò lɛ
Érythréetò

**Erythreetò**, ee è nɔ ylɔ ɖɔ **État d'Érythrée**, tò ɖé wɛ bo ɖò Aflika sín Kwɛ mɛ.

## Tò é lɛlɛ do é lɛ
Erythreetò ɖó dogbó ayikungban tɔn lɛ xá Sudantò ɖò gbadahweji, Ethiopitò ɖò tofɔligbé, kpo Djiboutitò kpo ɖò tofɔligbé-zǎnzǎnhweji. Xù Vɔvɔ ɔ lɛ́ ɖó dogbó nú tò ɔ ɖò totaligbe-zǎnzǎnhweji kpo zǎnzǎnhweji kpo.

## Gbè e è nɔ dó ɖò Érythrée lɛ é
Erythreetò ɖó gbè e è nɔ dó ɖò tò ɔ mɛ bɔ Sɛ́n Ðaxó ɔ ɖɔ é ǎ, amɔ̌, Tigrinya, Arabugbe kpo Glɛnsigbe kpo wɛ nyí gbè taji e è nɔ dó ɖò azɔ̌mɛ lɛ é. Tigrinya kpo Arabugbe kpo wɛ nyí gbè e è nɔ zán hugǎn ɖò xóɖɔɖókpɔ́ tò ɔ tɔn kpo acɛkpikpa ɔ tɔn kpo mɛ é.

## Dodo
Akpaxwé:Tò lɛ
Ougandatò

Ougandatò b'ɛ ylɔ ɖɔ Répubique de l'Ouganda ɖo yovo flansé gbè mɛ ɔ, nyí tò ɖé ɖo Aflika.

## Tò é lɛlɛ do é lɛ

Tofɔligbé tò Soudantò tɔn ɔ dó totaligbé, Kenyatò ɔ dó hwetɔnwaji, Tanzanietò ɔ dó tofɔligbé, Rwandatò ɔ dó hweyìxɔwaji tofɔligbé tɔn, kpódó Congo dèmocratiquetò ɔ dó hweyìxɔwaji kpo wɛ nyi to e lɛlɛ do e lɛ e

## Gbè ee nɔ dó ɖò Ouganda lɛ

Glɛnsíngbè kpodo swahiligbè kpo wɛ nyi gbè ee nɔ do ɖò tájí ɖo Ougandatò mɛ lɛ é.
Saharatò

Saharatò b'ɛ ylɔ ɖɔ Répubique du Sahara ɖo yovo flansé gbè mɛ ɔ, nyí tò ɖé ɖo Aflika.

## Tò é lɛlɛ do é lɛ

Egyptetò ɔ, Maroctò ɔ, Libyetò ɔ, Tunisietò ɔ, Mauritanietò ɔ, Nijɛrtò ɔ, Malitò ɔ,  Tchadtò ɔ kpódó Soudantò ɔ kpo wɛ nyi to e lɛlɛ do e lɛ e

## Gbè ee nɔ dó ɖò Sahara lɛ

Arabegbè kpodo berbéregbè kpo wɛ nyi gbè ee nɔ do ɖò tájí ɖo Saharatò mɛ lɛ é.
Ethiopietò

‎Ethiopieto b'ɛ ylɔ ɖɔ Ethiopie ɖo yovo flansé gbè mɛ ɔ, nyí tò ɖé ɖo Aflika.

## ‎Tò é lɛlɛ do é lɛ
‎Érythréeto ɖo totaligbé, Djiboutito ɖo hwetɔnwaji totaligbé tɔn, Somalieto ɖo hwetɔnwaji, Kenyato ɖo Tofɔligbe, Tofɔligbéto-Soudanto tɔn ɖo  hweyixwɔwaji ɔ kpodo Soudantò ɔ kpo ɖo hweyixwɔwaji totaligbé tɔn kpo wɛ nyi to e lɛlɛ do e lɛ e

## ‎Gbè ee nɔ dó ɖò Ethiopieto lɛ
amhariquegbé, glɛnsigbé kpodo oromogbé kpan lɛ kpo wɛ nyi gbè ee nɔ do ɖò tájí ɖo Ethiopieto mɛ lɛ é. E lɛ ɖò gbè ɖevo lɛ bo nɔ dó.
Lesothotò

**Lesothotò**‚ tò ɖe wɛ bɔ è nɔ ylɔ́ ɛ ɖɔ Royaume du Lesotho‚ to ɖe wɛ e ɖo Tofɔligbe Aflika tɔn.

## Tò é lɛlɛ do é lɛ
Lesothotò gbɔn vo ɖó é nyí toxo ɖé: tò ɖokpo géé wɛ ɖó dogbó n’i bǐ mlɛ́mlɛ́, bo lɛ́ lɛlɛ̌ dó è, é wɛ nyí Tofɔligbé Aflika tɔn.

## Gbè ee nɔ dó ɖò Jibuti lɛ
Sotho Tofɔligbé tɔn (alǒ Sesotho) kpo Glɛnsigbe kpo wɛ nyí gbè we e è nɔ dó ɖò tò ɔ mɛ lɛ é. Sesotho wɛ nyí anɔ̌nugbe e ɖibla nyí tò ɔ bǐ tɔn é.

Akpaxwé:Tò lɛ
Botswanatò

Botswanaò b'ɛ ylɔ ɖɔ Répubique de Djibouti ɖo yovo flansé gbè mɛ ɔ, nyí tò ɖé ɖo Aflika.

## Tò é lɛlɛ do é lɛ
Zambietò ɖo totaligbé, zimbabwetò  ɖo hwetɔnwaji kpodo Afrique du Sudtò ɔ kpo ɖo tofɔligbe  kpodo hwetɔnwaji wɛ nyi to e lɛlɛ do e lɛ e .

## Gbè ee nɔ dó ɖò Botswana lɛ
Glɛnsingbè wɛ nyi gbè ee nɔ do ɖò tájí ɖo Botswanatò mɛ lɛ é.
Mozambique

Mozambique nyí tò ɖé ɖo Aflika. E ɖò tofɔligbé ɖò hwetɔnwaji

## Tò é lɛlɛ do é lɛ
Tanzanie, Malawi, Zambie, Zimbabwe ....

## Gbè ee nɔ dó ɖò Mozambique lɛ e
Muaka wɛ nyi anɔ̌nugbè ee ɖò tají e.
Zimbabwetò

Zimbabwetò b'ɛ ylɔ ɖɔ République du Zimbabwe ɖo yovo flansé gbè mɛ ɔ, nyí tò ɖé ɖo Aflika sín gěwaji (Aflika sín afɔligbé).

## Tò é lɛlɛ do é lɛ
Zambitò ɔ, Mozambitò ɔ, Botswanatò ɔ kpó Aflika sín Gěwaji tò (Afrique du Sud) ɔ kpo wɛ nyí tò é lɛlɛ dó è lɛ é.

## Gbè ee nɔ dó ɖò Zimbabwetò mɛ lɛ
Anglégbè wɛ nyí axɔ́súgbè ee nɔ dó ɖò tájí é. Chonagbè (Shona) kpó Ndébélégbè (Ndebele) kpan ká nyí anɔ̌nugbè (gbè tò mɛ tɔn) ee ɖò tájí hú bǐ e.
Comoretò

Comoretò b'ɛ ylɔ ɖɔ Répubique du Comore ɖo yovo flansé gbè mɛ ɔ, nyí tò ɖé ɖo Aflika.

## Tò é lɛlɛ do é lɛ

Mozambiquetò ɔ dó hweyìxɔwaji, Madagascartò ɔ dó hwetɔnwaji tofɔligbé hwetɔnwaji tɔn, Tanzanietò ɔ dó hweyìxɔwaji totaligbé tɔn, Seychellestò ɔ dó hwetɔnwaji totaligbé tɔn kpódó île Mayottetò ɔ dó hwetɔnwaji tofɔligbé tɔn kpodo Éritretò ɔ kpo wɛ nyi to e lɛlɛ do e lɛ e

## Gbè ee nɔ dó ɖò Comore lɛ

shikomorigbè, flanségbè kpodo arabegbè kpo wɛ nyi gbè ee nɔ do ɖò tájí ɖo Comoretò mɛ lɛ é.
Angola

Angolatò b'ɛ ylɔ ɖò Pɔtugal-gbè mɛ ɖɔ **República de Angola**, nyí tò ɖé ɖo Aflika.

vignette|alt=Dide

## To é lɛlɛ do é lɛ

Congotò (République Démocratique du Congo) ɖò totaligbe kpo tofɔligbé-zǎnzǎnhweji kpo, Congo to (Republique du Congo) ɖò totaligbe-zǎnzǎnhweji (gbɔn Cabinda to enclave jí), Zambito to ɖò zǎnzǎnhweji -zǎnzǎnhweji kpo Namibia to kpo ɖò tofɔligbé wɛ nyi to e lɛlɛ do e lɛ e

## Gbè ee nɔ dó ɖò Angola lɛ

Portugais kpo Umbundu kpo wɛ nyi gbè ee nɔ do ɖò tájí ɖo Angolato mɛ lɛ é. Pɔtugɛɛgbé ká nyí anɔ̌nugbè ee ɖò tají e.
Zambieto

Zambietò b'ɛ ylɔ ɖɔ Répubique de Zambie ɖo yovo flansé gbè mɛ ɔ, nyí tò ɖé ɖo Aflika.

## Tò é lɛlɛ do é lɛ

Tanzanietò ɔ, Malawitò ɔ, RDCongotò ɔ, Zimbabwetò ɔ Mozambiquetò ɔ, Namibietò ɔ, Bostwanatò ɔ kpodo Angolatò ɔ kpo wɛ nyi to e lɛlɛ do e lɛ e

## Gbè ee nɔ dó ɖò Jibuti lɛ

Anglaisgbè wɛ nyi gbè ee nɔ do ɖò tájí ɖo Somalitò mɛ lɛ é. Bembagbè kpo Tongagbè kpan ká nyí anɔ̌nugbè ee ɖò tají e.
Mozambiquetò

Mozambiquetò b'ɛ ylɔ ɖɔ Répubique de la Mozambique ɖo yovo flansé gbè mɛ ɔ, nyí tò ɖé ɖo Aflika.

## Tò é lɛlɛ do é lɛ
Tanzanietò ɔ dó totaligbé,  Malawitò ɔ, kpódó Zambietò ɔ kpo dó hweyìxɔwaji totaligbé tɔn, Zimbabwetò ɔ dó hweyìxɔwaji, mƐndokpo ɔ afrique du Sudtò kpódó Eswatinitò kpódó ɔ dó hweyìxɔwaji totaligbé tɔn kpo wɛ nyi to e lɛlɛ do e lɛ e

## Gbè ee nɔ dó ɖò Mozambique lɛ
Portugaisgbè wɛ nyi gbè ee nɔ do ɖò tájí ɖo Mozambiquetò mɛ lɛ é. Makuagbè, tsongagbe kpo senagbè kpan ká nyí anɔ̌nugbè ee ɖò tají e.
New York

**New York to** ée è nɔ ylɔ ɖó Amɛlika sin Glɛnsigbe mɛ ɖɔ  / nuˈjɔɹk /, kabi **City of New York** bɔ è nɔ lɛ́ ylɔ ɛ kpo  xókwín klewun klewun lɛ kpo ɖɔ **New York City** alǒ **NYC,** nyi toxo ɖaxo bi ɖo Amelika bo nyi ɖokpo ɖo toxo taji lɛ mɛ ɖo Amelika kpodo gbɛ ɔ bi mɛ kpo.
Toxo atɔɔn wɛ ɖo New York Toxo ɔ mɛ *boroughs* Manhatan, Brooklyn, Queens, Bronx kpo Tɔtɛntinto Statɛn tɔn kpo.
## To é lɛlɛ do é lɛ
É ɖò tofɔligbé-zǎnzǎnhweji tò ɔ tɔn, ɖò Atlantique sín agě jí, ɖò tokpɔn New York tɔn sín vivɔnu zǎnzǎnhweji tɔn.

## Gbè ee nɔ dó ɖò New York lɛ
È nɔ ylɔ mɛ e nɔ nɔ finɛ lɛ é ɖɔ New Yorkers. Glɛnsigbe kpodo espagnol gbe kpo wɛ nyi gbè ee nɔ do ɖò tájí ɖo New Yorktò mɛ lɛ é.
Salifou Fatimata Bazeye

Salifou Fatimata Bazeye, é nɔ lɛ́ nyí Fatoumata Bazeye kpo Fatoumata Bazaï kpo è jì i ɖò azǎn 29ɔ lidosun 1951. É nyí hwɛɖɔtɔ́ Nijɛto tɔn, hwɛɖɔtɔ́ xóxó, bo lɛ́ nyí gǎn nú Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó Niger Tɔn, bɔ sín 2007 jɛ 2009 ɔ, é nyí gǎn nukɔntɔn nú Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó Niger Tɔn. Ɖo gbeta e kɔn hwɛɖɔxɔsa ɖaxó Nijɛ tɔn, Mamadou Tandja ɖò biba wɛ é ɔ, hwɛɖɔxɔsa ɖaxó e é nɔ kpé nukún dó wu é gbɛ́ ɖɔ gǎn Tandja kún na nɔ acɛkpikpa ɔ jí kaka jɛ hwenu e é na fó é ó, bo ɖɔ ɖɔ è na bló referendum dó xó enɛ jí ɔ, é na sɔgbe xá sɛ́n ɖaxó ɔ ǎ .

## Gbɛ tɔn
Bazeye ɔ, e ji ɖo xwe 1951 ɖo Dosso, bo kplɔn sɛ́n ɖo France ɖo wemaxɔmɛ hwɛɖiɖɔ tɔn to ɔ tɔn ɖo Paris, bo yi wema tɔn ɖo xwe 1979 mɛ. É da acɛkpikpazɔ́watɔ́ ɖé bo huzu vǐ gègě sín nɔ. É lɛkɔ wá Nijɛtò bo nyí hwɛɖɔtɔ́. É wà azɔ̌ ɖò Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó ɔ, bɔ è wá sɔ́ ɛ ɖó Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó ɔ. É jɛ nyi ɖò tò ɔ mɛ ɖò 2005 hwenu e é nyí hagbɛ̌ Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó ɔ tɔn é, bo gbɛ́ ɖɔ emi kún na yí gbè nú hwɛɖɔtɔ́ e ɖò azɔ̌ wà wɛ lɛ é ó é. É ɖò mɔ̌ có, gǎnhɔnyitɔ́ nukɔntɔn e bɔ d’ewu é wɛ sɔ́ ɛ ɖó tɛn e è sɔ́ ɖó te nú hwɛɖɔtɔ́ lɛ ɖò Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó ɔ é ɖokpo jí ɖò 2007. Enɛ gudo ɔ, hagbɛ̌ tɔn lɛ sɔ́ ɛ b’ɛ nyí Hwɛɖɔxɔsa ɔ sín gǎn.

Ðò xwè 2009 mɛ ɔ, é nɔ nukɔn nú hwɛɖɔxɔsa ɖaxó ɔ, bɔ hwɛɖɔxɔsa enɛ lɛ bǐ yí gbè nú togán Nijɛtò tɔn, Mamadou Tandja, hwenu e é jló na bló xóɖɔɖókpɔ́ ɖé bo na ɖyɔ sɛ́n ɖaxó Nijɛtò tɔn bo na kpó ɖò tɛn tɔn mɛ hwenu e è ɖò sɛ́n yɔyɔ̌ ɖé wlan wɛ é.Togan ɔ yigbe bo gba Akɔjijɛ To ɔ tɔn kpodo Hwɛɖɔxɔsa Sɛ́n Ðaxó ɔ kpo bo na dó bló tuto e é ɖó bo na ɖyɔ Sɛ́n Ðaxó ɔ é. Ðò Zofinkplɔ́sùn 2010 ɔ, è ɖè è sín acɛ jí ɖò ahwanfuntɔ́ lɛ sín acɛkpikpa ɖiɖe sín acɛkpikpa mɛ, bɔ è lɛ́vɔ sɔ́ acɛkpikpa ɔ jó nú acɛkpikpa mɛwi tɔn ɖé ɖò 2011 kpo tutoblonunu e è bló nú sɔmisɔmi yɔyɔ̌ lɛ é kpo.

Ðò acɛkpikpa ɔ sín gǔfínfɔ́n 2010 tɔn kpodo Mamadou Tandja sín gǔfínfɔ́n kpo gudo ɔ, hwɛɖɔxɔsa ɖaxó e nɔ kpé nukún dó acɛkpikpa ɔ wu é (CSRD) lɛ́vɔ sɔ́ e.

Ðò  Wosùn 2011 ɔ, xójlawema **[[Awɔnlintò]]** tɔn e nɔ ɖetɔ́n xójlawema Daily Trust é na ajɔ̀.

## Dodo tɔn
Abdourahamane Soli

**[[w:Abdourahamane_Soli|Abdourahamane Soli]]**, e ji ɖo xwe 1938 ɖo Tahoua bo ku ɖo azan 18 sun wegɔ ɔ xwe 2016 tɔn mɛ ɖo Niamey ɔ, hwɛɖɔtɔ, kpodo toxóɖɔtɔ Niger tɔn kpo wɛ. É nɔ tɛn ɖaxó ɖaxó lɛ mɛ ɖò hwɛɖiɖɔ Niger tɔn mɛ, ɖò taji ɔ, é nyí  ganhɔnnyitò Hwɛjijɔ ton, bɔ enɛ gudo ɔ, é nyí Hwɛɖɔtɔ́ ɖaxó ɖò Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó ɔ.

## Gbɛ tɔn
Abdourahamane Soli fó wemaxɔmɛ nukɔntɔn tɔn ɖò Tahoua, enɛ gudo ɔ, é yì wemaxɔmɛ linsinmɛ tɔn ɖò Niamey kpo Xɔgbonu kpo, bo yí wemaxɔmɛ ɖaxó tɔn ɖò finɛ. Enɛ gudo ɔ, é wà ahwanzɔ́ tɔn ɖò ahwankpá Flansé tɔn mɛ ɖò Glexwé.

Ðò xwè 1958 kpo 1962 kpo vlamɛ ɔ, é kplɔ́n sɛ́n mɛɖesunɔ tɔn ɖò Wemaxɔmɛ Ðaxó Dakar tɔn, bo yí kúnnuɖewema ɖaxó ɖé ɖò finɛ. Enɛ gudo ɔ, é kplɔ́n hwɛɖiɖɔ ɖò Centre national des études judiciaires ɖò Bordeaux.

## Azɔ̀
Soli byɔ azɔ̌xɔsa Nigéria tɔn mɛ, bo kplɔ́n nǔ dó hwɛɖiɖɔ wu tawun. É ɖò mɔ̌ có, é kpó ɖò azɔ̌ wà wɛ ɖò gbɛzán mɛ lɛ tɔn mɛ, bo nɔ ɖɔ xó ɖò kpléɖókpɔ́ lɛ jí hwɛhwɛ, lobo nɔ lɛ́ d’alɔ ɖò xóɖiɖɔ mɛ lɛ tɔn mɛ.

Ðò xwè 1987 mɛ ɔ, è sɔ́ ɛ gǎnhɔnyitɔ́ hwɛɖiɖɔ tɔn ɖò togán Ali Saïbou sín acɛ glɔ́. É wá huzu Hwɛɖɔtɔ́ Ðaxó ɖò Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó ɔ.

È tuùn i tawun ɖó azɔ̌ e é wà ɖò xóɖɔɖókpɔ́ sɛ́n ɖaxó ɔ tɔn e lɛlɛ̌ dó sɛ́nzɔ́watɔ́ lɛ sín sɔmisɔmi 1995 tɔn lɛ é wu, bɔ ɖò hwenɛnu ɔ, é klán gbè xá hwɛɖɔtɔ́ Flansé tɔn Jacques Vergès.

Ee Soli yi gbɔjɛ tɔn mɛ ɖò 1998 gudo é ɔ, é kpó ɖò xó ɖɔ wɛ ɖò agbawungba dó toxóɖiɖɔ kpo sɛ́n kpo sín xó lɛ jí. Ðò xwè 2009 mɛ ɔ, é gbɛ́ ɖɔ togán Mamadou Tandja ni tɛ́n kpɔ́n bo na bló bɔ acɛkpikpa tɔn na gɔ́ngɔ́n hú dogbó e sɛ́n ɔ ɖó é. Ee acɛkpikpa ɔ j’ayǐ gudo é ɔ, è sɔ́ ɛ gǎn tɛnmɛ tɛnmɛ ɖò hwɛɖɔxɔsa ɖaxó e nɔ ɖɔ xó dó sɛ́n ɖaxó ɔ jí é mɛ ɖò xwè 2010 mɛ.

## Kú
Abdourahamane Soli kú ɖò azǎn 18gɔ́ ɔ Zofinkplɔ́sùn 2016 tɔn gbè, ɖò myɔ ɖé mɛ ɖò xwé tɔn gbè ɖò Niamey.

## Takwɛ
Ðò 1979 ɔ, è sun nyǐ wemaxɔmɛ nukɔntɔn e ɖò Nijɛtò  nú nukúntíntɔ́nnɔ lɛ kpo mɛ e ma nɔ mɔ nǔ ganji ǎ lɛ é kpo é dó kpa susu n’i.

## Dodo

Akpaxwé:Ganhɔnyitɔ
Kɔkukɔji(Kokoukodji)

Kɔkukɔji ɔ Gletoxo ɖe wɛ bo ɖò tokpɔnla gezɛn tɔn mɛ̀

## Tokpɔn e mɛ e ɖe e
Mɔnɔmɛ wɛ Kɔkukɔji ɖè

## Mɛ nabi e ɖ'emɛ e
Ibrahim Baré Maïnassara

**Ibrahim Baré Maïnassara** ee tinmɛ tɔn nyi ɖuɖejitɔ do awusagbè mɛ ɔ ,nyi ahwangan sunvinɔ bɔ é  jii ɖo azǎn 9 gɔɔ Nuxwasùn xwè 1949 ɖò Maradi ee ɖo zǎnzǎnhweji Aflika flansé tɔn é .É ku ɖo azǎn 9 gɔɔ lidosùn xwè 1999 ɖo Niamey . É nyi awɔnlintovi ahwanzɔwatɔ bo lɛ nyi togan awɔnlintò tɔn sin xwè 1996 tɔn wayi xwè 199̇9 . Ɖo alǔnsùn xwè 1996 , é kpa'cɛ ɖo Nigertò ɔ nù bo yi gǎn Hwɛɖɔxɔsa Hwlɛngán tɔn .