open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
L'Homme dit fou et la Mauvaise Foi des hommes

**L'Homme dit fou et la Mauvaise Foi des hommes** ɖo fɔngbè **Gbɛtɔ ɖɔ taɖu kpodo xomɛkuku gbɛtɔ lɛ tɔn kpan** ɔ nuwlawlan ɖe lɛ wɛ bɔ Florent Couao-Zotti nuwlantɔ wemawlantɔ manahɛnvlɛvlɛ tɔn Benɛɛ tɔn wɛ.
Nuwlawlan elɔ lexwele 2000 tɔn wɛ e nyikan na ɖo Paris Flanse gbe ji wemaɖetɔntɛn *Le Serpent à Plumes*.

## Xowunklewun bo ɖɔ
Wema ɔ ɖɔxo tɛnmɛ tɛnmɛ b'ɛ kunkpla hwenuxo Benɛɛɛ tɔn ɖo taji ɔ toxo nukunɖeji Xɔgbonu tɔn ɔ. E ɖɔ xo do alannuwiwa, bojlɛjlɛ, vodun, kanhwlɛnxamɛ kpodo tɔ́ alo nɔ́ mɔlɔn anyi xa vi tɔn jiji kabi nɔvi-nɔvi mɔlɔn anyi xa yeɖee wu. Gbɛtɔ ɖɔ taɖu kpodo xomɛkuku gbɛtɔ lɛ tɔn kpan ɔ dɔn nuxatɔ byɔ nu e d'azwi hu nu bi ɖo gbɛtɔ lɛ sin gbɛzinzan we mɛ̌ e mɛ̀. Hwenuxo nuwlanwlan tɛnnɛ (9):

* Nudabaɖa (41 yijɛ 52)
* Azankposɔ sɛxwe tɔn (53 yijɛ 83)
* Zomɛ kpɛvi lɛ sin aliswin lɛ (85 yijɛ 117)
* E sunnyǐi ɖɔ azetɔ (119 yijɛ 138)
* Hɔnvi nukiko (139 yijɛ 166)
* Ɖelali (167 yijɛ 177)
* Jɔnké klesinnɔ (179 yijɛ 191)
* E nyi Wɛnsagun lɛ vɛ sixu koɖe ɔ (193 yijɛ 214)

Akpaxwé:Nuwlanwlan lɛ
Gbɛɖegbè

**Gbɛɖegbè** ɔ, slata ɖokpo wɛ é nyi ɖò Tokpɔnlavi w'atɔn gɔ ɔ Kutɔnu tɔn mɛ ɖò tokpɔn Litoralu tɔn mɛ ɖo Benɛɛto ɔ́ mɛ. 

## Fitɛ è kà hɛ̀n ɔ́ e na mɔ ɛ ɖe?
Gbɛɖegbé ɔ toxo hùnnukún Kutɔnu tɔn mɛ wɛ é ɖe, bo ka nyí slata ɖokpo ɖò ayizɛn e nyi tokpɔnlavi 13ɔ Kutɔnu tɔn lɛ é mɛ. Slata nɛ lɛ wɛ nyi Agla, Misité, Ayibatɛn, Hwenusu kpó Axɔgbohwɛ kpó. 

## Mɛ nabi ka ɖo Slata nɛ ɔ mɛ?
Kɛ́nxokple CBMS tɔn e tutomɛ 9ɔ kplekplemɛ PEP tɔn zan sinkɔn tɔn e ɖexɛlɛ ɖɔ slata Gbɛɖegbe tɔn ɔ, ɖó gbɛtɔ hú slata ɖelɛ.

Akpaxwé:Toxo Benɛɛto tɔn lɛ
Geneviève Boko Nadjo

**Geneviève Boko Nadjo** ɔ, nyɔnu toxoɖɔtɔ Benɛto tɔn wɛ.

## Gbɛ tɔn
Geneviève Boko Nadjo ɔ e ji i ɖò azan ko atɔɔn nukun ɖokpo (26) wosun xwe 1956 tɔn ɖo Kutɔnu. É yi kunnuɖéwéma BAC tɔn ɖo xwè 1977 tɔn mɛ ɖo Benɛɛ bo yi kplɔnyiji-alavɔ Benɛɛ tɔn bo ɖo kunnuɖewema Maîtrise tɔn ɖo xwè 1981 tɔn mɛ. É wa ɖo hwɛɖɔtɔ ɖaxo sin kunnuɖewema ɖo xwè 1988 tn on mɛ ɖo kplɔnyiji alavɔtɛn Benɛɛ tɔn.  Hwɛzɔ watɔ wɛ n'î, bɔ é ka lɛ nyi nyɔnu toxoɖɔtɔ bo nɔ lɛ jɛhun do nyɔnu lɛ sin acɛ ji tawun. É sɔ ɛ nu bɔ é nyi afɔsɔɖotetɔ gán hwɛɖɔtɔ lɛ tɔn ɖo tutomɛ é nɔ kpe nukun do sɔmisɔmi xo wu e mɛ bo huzu gǎn bɔ dó gǎn wu nu totumɛ ɔ.

## Azɔwiwa sin gbɛ e é zan e
Sin 1983 wayi jɛ 1986 ɔ, Geneviève Boko Nadjo w'azɔ ɖo azɔwatɛn é nɔ kpenukun do nutito bo sɔ nú nú nukɔnyiyi kpodo mɛxixa kpan wu ɖo Bénɛɛ e, ɖo ganhɔnyitɔgbasa é nɔ w'azɔ mɔhun gbasa. É lɛ wayi ganhɔnyitɔgbasá é nɔ kpe nukun  do hwɛɖuɖɔ xo wu e. 

Sin 1988 wayi jɛ 2006 ɔ, Geneviève Boko Nadjo nyi alɔgɔnu ganhwɛɖɔtɔ e to ɖenyi e tɔn ɖo Kutɔnu. E nɛ gudo ɔ, é wa nyi gán e xwè aza do è kpɔn hwɛ bo ɖɔ xa tovi lixo. É nyi gan xwe hwɛzɔwaxwe tɛnmɛ tɛnmɛ kaka wa 2004. Ɖo xwè 2014 tɔn mɛ ɔ, é nyi afɔsɔɖotetɔ hwɛɖɔtɔ ɖaxo lɛ tɔn ɖo tutomɛ CENA tɔn mɛ bo nyi gǎn bɔ do gǎn wú.

## Nyi è e ɖè e
Geneviève Boko Nadjo yi ɖuɖeji sin wuntun *Aské* ee nyi nyɔnu nukunɖeji Afrika tɔn lɛ tɔn e

Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1956 tɔn mɛ
Georges Adéagbo

**Georges Adéagbo**, nyí benɛɛví alɔsɔ́doblonǔɖótɔ́. 

## Gbɛ tɔn
Mɛdaxó Georges Adéagbo ɔ, e jì í ɖò azǎn ko nukún atɔ̀ngɔ́ ɔ́  Lidosùn xwe 1942 tɔn. E kplɔ́n sɛ́n ɖò Abijantomɛ̀. Ɖò xwè 1967 mɛ ɔ́, e yì Yovoflansetomɛ bo wa mɛlɔnukpinkpɔnzɔ́ ɖò Pechiney gɔ́n. Ee tɔ tɔn kú gudo ɔ́, é lɛkɔ wá Benɛ ɖò xwè 1971 mɛ̀ bo wa ɖɔ̀ daa tɔn nú lɛ xó. Finɛ wɛ̀ alɔsɔ́blonuɖózɔ́ ɔ́ b'ɛ́ n'î ɖè. 

## Nu é blo lɛ
E jɛ̀ sɛnunywɛnu lɛ wlan jí lobo jɛ̀ nu e bú alǒ e dovɛ̌ na ́ nyì fiɖefiɖe lɛ é cyan kpé jí. Nǔ enɛ lɛ wɛ nyí : avɔ̀ , wema, xojlawema, awyan, lɔba gbigba. . . . . 

E nɔ tò yě ɖě bɔ ɖó ɖě wú. Mɛɖaxó AGeorges Adéagbo nɔ xò nǔ lɛ yí ǎ, lěè eɖesú nɔ ɖɔ gbɔn e ɔ: >. Mɛ e lɛlɛ do é lɛ é mɔ̀ nǔ jɛ̀ nǔ ee wa wɛ̀ e ɖe e wú ǎ bo nɔ kinkɛn ɔ kaka bɔ e sɔ ɛ sú ɖɔ̀ taglomɛ tɔn zùn ajì. E ka wa mɔ̀ nǔ jɛ̀ azɔ̌ ee wa wɛ̀ e ɖe ɔ wú b'ɛ wa ɖó nukɔnyiyi ɖ'emɛ tawun lobo nɔ w'azɔ̌ ɖò Benɛɛ fí kpó Hambourg kpó.

## Ajɔ é do é lɛ é
Ɖo xwé 2017 tɔn mɛ wɛ mɛɖaxo Georges Adéagbo yi ajɔ Finkenwerder Art Prize6 tɔn

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1942 tɔn mɛ
Ghézo

vignette
**Gézo** ɔ wɛ nyi axɔsu tɛnnɛgɔ ɔ Agbomɛ tɔn.  É ɖu axɔsu sin xwe 1818 wayi jɛ xwe 1858.

## Hwenuxo

## Ganwuntun

Akpaxwé:Axɔsu Benɛɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Axɔsu Agbomɛ tɔn lɛ
Gilbert Bangana

**Gilbert Bangana** ɔ, nyi ɖɛmɛnu ɖo ɖɛmɛnugun tantɔngɔɔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ.
## Toxoɖɔgbɛ tɔn
Toxoɖɔgbɛ Bloc Républicain (BR) tɔn sin asya glɔ wɛ é sɔ'ɛ ɖɛmɛnu ɖé.
 Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ
Glazwé

**Glazwé** ɔ nyi tokpɔnla ɖokpo nú tokpɔn Sokan tɔn bo ɖo Benɛɛto mɛ.

= Tokpɔnlavi tɔn lɛ =
Tokpɔnlavi 10 wɛ ɖo topkɔnla Glazwé tɔn mɛ. Yě ɖié:
* Asánté 
* Aklankpa 
* Glazwé (tokpɔnlavi) 
* Gomɛ 
* Kpakpaza 
* Wagumi 
* Sokpɔnta 
* Wɛɖɛmɛ (Glazwé) 
* Tyɔ 
* Zafe

= Tovi tɔn lɛ =
Ɖo kɛń ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnla Glazwé tɔn ɔ ɖo tovi 124 431.

Akpaxwé:Tokpɔnla_Benɛ_tɔn_lɛ
Glelilɛ

**Glelilɛ** ɔ nyi walɔ é nɔ zan bo ɖo nɔ do nu na é. É nɔ lɛ glé bo nɔ ɖu alo bo na ɖo sa.

## Glé tɛnmɛ-tɛnmɛ
Ɖo Benɛɛtò mɛ é nɔ lɛ glé bo nɔ ɖo gbaɖo, fɛnyɛn, wɛli, tévi, timati, azǐn, anana, akwékwé bo na ɖo na ɖuɖu tovi lɛ na. 
É lɛ nɔ ɖo coton bo nɔ sa do toguɖo.

Akpaxwé:Glelilɛ
Glezɔ ɖo Benɛɛto mɛ

**Glezɔ ɖo Benɛɛto mɛ** ɔ, nyi akwɛ zinkan kpaxwe nukɔntɔn Benɛɛ tɔn. Alɔgɔ e é nɔ do akwɛ zinkan na lido Benɛɛ tɔn ɔ na sɔ ɖo kanweko ji ɔ gban nukun we kpɛɖe jɛji (32,7%). Ɖo jinukun kun yi to gudo linu ɔ mǐ na mɔ ɖo kanweko ji ɔ kandegbantɔn ɔ (75%). Ɖo to sin akwɛ mimɔ linu ɔ 15% bo ka nɔ d'alɔ to ɔ ɖo azɔ mɔ bo wa línù ɖo kanweko ji ɔ 70% mɔ. E nɔ lɛ d'alɔ to ɔ ɖo núɖùɖù ɖagbe mɔ bo ɖu línù. Glezɔwatɔ lɛ xo yěɖè kple do Kplekplemɛ gbasa glezɔ Benɛɛ tɔn mɛ.

Akpaxwé:Glelilɛ Akpaxwé:Glezɔ ɖo Benɛɛto mɛ
Glo-Jigbé

**Glo-Jigbé** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nú tokpɔnla Agbomɛ Kanɖofi ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ.

## Tovi tɔn lɛ
Kɛnsisɔ sin nuwiwa è azɔxwe « INSAE » tɔn blo ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ Glo-Jigbe ɖo gbɛtɔ 28103. 

## Dɔkun tɔn lɛ
Tokpɔnlavi énɛ ɔ mɛ ɔ acɛkpikpa ɔ ɖo jɔmɛhǔntɛn ɖokpo blo wɛ bo ka KO blo azɔwatɛn dɔkun tò ɔ tɔn ɖokpo b'ɛ nɔ ylɔ ɖɔ̀ GDIZ.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Glexwé

**Glexwé** ɔ, tokpɔnla Benɛɛto tɔn ɖokpo wɛ bo ɖó kilomɛtru kanɖe nukun wè (42 km) do Kutɔnu toxo ɔ. 

## Tàn kleun
Glexwe nɛ ɔ, agudaxwé xóxó wɛ bo nyi kannumɔ sà tɛn kpo fi è é nɔ bɛ kannumɔ lɛɛ sin sɔ́ yi yovotomɛ é sin nɔtɛn ɖokpo.
Ɖò mɛwi lǐvi wǒɖokpo (11 millions africains) ě ɖo kannumɔ gbenu ɖò yovotomɛ é mɛ ɔ, mɛ̌ lǐvi wè (2 millions) mɔ̌ nyi benɛtomɛ nù. Glexwe finɛ ɔ, kannumɔ e è sa lɛ ɔ è nɔ do gɛdɛ yě bo nɔ bɛ yě do tɔjihún mɛ ɖido yovotomɛ.

## Tokpɔnlavi tɔn lɛ
Sin xwè 2020 gɔ ɔ mɛ ɔ, tokpɔnla Glexwé tɔn ɔ ɖo tokpɔnlavi 10. Yě ɖie: 
*Avlékété
*Jɛgbaji
*Gakpé
*Hwakpɛ ɖaxo
*Glexwé I
*Glexwé II
*Glexwé III
*Glexwé IV
*Pawu
*Savi

## Gbɛtɔ nukunɖeji Benɛɛto ɔ tɔn é jɔ ɖo Glexwé sin tokpɔnla ɔ mɛ lɛ e
* Rosine Vieyra Soglo (1934-2021), togán xoxo Nicéphore Soglo sin asì bo lɛ nyi ɖɛ̌mɛnu ɖo Ɖɛmɛnugbasá Benɛɛtò
* Louis Parisot (1885-1960), yɛhwenɔgán Igléja Katolika tɔn France tɔn
* Robert Sastre (1926-2000), yɛhwenɔgán Igléja Katolika tɔn ɖo Benɛɛto mɛ
* Olympe Bhêly-Quenum (1928-), wemawlantɔ ɖokpo Benɛɛto tɔn
* Louis Chasme (1929-1994)
* Isidore de Souza (1934-1999), yɛhwenɔgan Iggléjá Katolika tɔn , Benɛɛto mɛ
* Véronique Ahoyo (1940-2008), ganhɔnyitɔ, afɔsɔɖotetɔ Benɛɛto tɔn bo lɛ nyi hunjɛdo acɛ e nyi nyɔnu Bénɛ tɔn lɛ ji tɔ.
* Honorat Aguessy () nukplɔnmɛtɔ ɖaxo ɖokpo wɛ eyin ɖo kpɔnyiji alavɔ beninto tɔn mɛ .
* Patrice Talon (1958-)  Azǎn ayizɛn gɔ ɔ é ɖo liɖosún xwè 2016 tɔn mɛ wɛ, é do é togán Benɛɛto tɔn.
* Angélique Kidjo (...), Hanjítɔ ɖaxó ɖokpo wɛ é nyi ɖó Benɛɛto kpoɖo wɛ́kɛ́ ɔ mɛ bí kpan.
* Édouard Adjanohoun (1928-2016), nǔwlǎntɔ
* Félix Couchoro, (1900-1986) Wemawlantɔ Togo tɔn ɖokpo wɛ n'î
* Gilbert Dagnon (1926-2012), Yɛhwenɔ Igléjá Katolika tɔn,É nyi mɛ é wlǎn Tohan Benɛɛto tɔn é.
* Ebawadé hànsinɔ̀, hànkpàtɔ́ Benɛɛ tɔ̀n
* Rabby Slo (1987-) hànsinɔ̀, hànkpàtɔ́ Benɛɛ tɔ̀n
* Robinson Sipa (), hànsinɔ̀, hànkpàtɔ́ Benɛɛ tɔ̀n
* Paul-Émile de Souza
* Émile Derlin Zinsou (1918-2016), togán to nɛ ɔ tɔ̀n ɖo xóxó hwenu

## Tovi nabi é ɖo e
Kɛ́n tovi lɛ tɔn ě e sɔ ɖo xwè 2013, Glexwe ɖo gbɛtɔ́ 162034.

## Toxo ee ɖo kɔndokpɔ xa lɛ e
* Toxo Melun tɔn ɖo France to mɛ, sin xwé 2003 tɔn mɛ
* Toxo Villeneuve-d'Ascq tɔn ɖo France to mɛ, sin xwé 2003 tɔn mɛ
* Toxo Saint-François (Guadeloupe) tɔn ɖo France to mɛ, sin xwé  2007 tɔn mɛ
* Toxo Les Anses-d'Arlet (Martinique) tɔn ɖo France to mɛ, sin xwé  2007 tɔn mɛ

Akpaxwé:Tokpɔnla Benɛɛ tɔn lɛ
Godomɛ

**Godomɛ** ɔ, tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi ní tokpɔnla Agbomɛ Kanɖofi tɔn wɛ. Tookpɔnlavi nɛ ɔ ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo afɔligbé Benɛɛto tɔn. E ɖó gletoxo w'atɔn.

## Slá kpo gletoxo tɔn lɛ kpo
Tokpɔnlavi Godomɛ tɔn ɖo slá kpo gletoxo kpo yě ɖie:
*Kokotomɛ
*Godomɛ tɔgudo
*Ɖɛkungbe
*Kokokɔji
*Tankpɛ
*Tɔgbɛn
*Asrɔsa
*Agɔnkanmɛ
*Atrokpo kɔji
*Finyɔwu
*Marya gleta
*Alɛgleta

## Tovi tɔn lɛ
Kɛnsisɔ sin nuwiwa è azɔxwe «INSAE» tɔn blo ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ Godomɛ ɖo gbɛtɔ 253262.
Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Gogotɛnkpɔn

**Gogotɛnkpɔn** ɔ gletoxo ɖokpo wɛ é nyi nù Benɛɛto tò ɔ ɖo tokpɔnlavi Agbanto tɔn  ě e ɖo tokpɔnla Kpɔmasɛ tɔn mɛ̀ é mɛ́. Gletoxo kpɛvi ɖé wɛ bo ɖo tɔji bo ka lɛ ɖò ageji. Ɖɔ̀ wɛ Gogotɛnkpɔnnu lɛ nɔ́ nyì. Gletoxo nɛ ɔ má dogbo tokpɔn Atlantique tɔn kpo Mɔnɔ tɔn kpo.

## Tàn gletoxo nɛ ɔ tɔn
Fitɛ Gogotɛnkpɔn nyikɔ ɔ ka go sin? 
Sinmɔnu nukanbyɔ nɛ ɔ tàn mɛ wɛ mǐ na mɔ ɖe. Kunnuɖiɖe tɛnmɛ tɛnmɛ lɛ ɖo ɖiɖexlɛ mǐ wɛ ɖɔ Nawe ɖe wɛ tǐn bo nyɔkpɔn tawun. Ɖɛkpɛ nyunyɔ tɔn zɛxwe. Gogo tɔn nyɔ kpɔn bo fɛwu tawun bo dɔnmɛ. Nawe nɛ ɔ wɛ zán wlɛnwin ě ɖ'asi tɔn e do dɔn lɛtriki wa gletoxo ɔ mɛ ; ɖó e ɖo xusu-xusu mɛ xa Toxoɖɔtɔ-tozɔwatɔ hwe nɛ nu tɔn lɛ. Nufyan mɛ nu tawun wɛ nu nɛ ɔ nyi nu gletoxo nɛ nù lɛ,  ɖo ayixa e Nawe nɛ nɔ zan do mɔsin nu wuvɛ tɛnmɛ tɛnmɛ e gletoxo ɔ mɛ nu lɛ nɔ sɔ wa mɔ ɛ lɛ e. Lɛtriki nɛ e Nawe ɔ dɔn wa ɔ lú Nya mɛxo mɔnɔ Gletoxo tɔn ɖe b'ɛ ɖɔ enyǐ : « Gogo tɛnkpɔn ! » Bɛ sin hwenɛnu ɔ nyikɔ nɛ  ɔ ci gletoxo ɔ wu. Lee mǐ se gbɔn ɔ nɛ. 
Ɖo azǎn 27 nuxwasùn xwè 2013 tɔn mɛ wɛ  Gogotɛnkpɔn  é nɛ ɔ huzu gletoxo nu tokpɔnlavi Agbanto tɔn. 

## Tovi nabi é do e
Ɖo kɛ́n é è sɔ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ, gletoxo nɛ ɔ ɖo hwɛndo 257 bo ɖo gbɛtɔ́ 1086.

Akpaxwé:Gletoxo_Benɛ_tɔn_lɛ
Goxomɛ

**Goxomɛ** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nú tokpɔnla Jakotomɛ tɔn bo ɖo tokpɔn Kufo tɔn mɛ ɖo Benɛɛto mɛ.

## Gletoxo tɔn lɛ

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛn ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnlavi Goxomɛ tɔn ɔ ɖo tovi 17706

Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Grace d'Almeida

**Grace d'Almeida** ɔ, hwɛɖɔtɔ wɛ bo nyi hun jɛ do nyɔnu kpo acɛ gbɛtɔ tɔn ji tɔ kpo  ɖo Benɛɛto mɛ.

## Gbɛ tɔn
E ji i ɖò azan 21ɔ xwejisun xwè 1951 tɔn ɖo Dakar bɔ é ku ɖo azan 12ɔ lidosun xwe 2005 ɖo tokpɔnlavi afɔtɔngɔ ɔ (15) Paris tɔn mɛ. É yi kplɔnyiji-alavɔ Panthéon-Sorbonne tɔn. É yi azɔmɛxwe dokɔ tɔn asyɔnla lɛ tɔn Xɔgbonu tɔn bo lɛ yi linsinmɛtɔn ɖo Notre-Dame des Apôtres kutɔnu tɔn bo ɖo kunnuɖewema BAC A tɔn ɖo Guebwiller ɖo France. É wa ɖo kunnuɖewema *Maitrise* tɔn ɖo Panthéon-Sorbonne, ɖo acɛ e nyi xuzinzan tɔn e kpo acɛ  gbɛtɔ ɖo na zan é wu, ajɔ sin acɛ kpodo azɔwatɔ sin acɛ kpan. É e yi DEA gudo ɔ é lɛkɔ yi Panthéon-Assas bo yi kunnuɖewema CAPA tɔn. É wa bɛ hwɛɖɔtɔzɔ ɖo Paris ɖo 1977. E lɛkɔ wa Kutɔnu ɖo 1978 bo nyi mɛsi ɖo kplɔnyiji-alavɔ Bénɛɛ tɔn. Ɖo 1990 ɔ, Grace d'Almeida e sɔ ɛ bɛ nyi mɛɖokpo ɖo mɛ watɔn(13) e na nɔ sɛn dodo ɔ wlanwlan sin gbɛta mɛ é, bo nyi nyɔnu ɖokpo é ɖo ye mɛ é. Xwe ɖokpo énɛ ɔ mɛ ɔ é do kplekple nyɔnu hwɛzɔwatɔ Bénɛɛ tɔn lɛ wá.

## Azɔ wiwa gbɛ tɔn
Grace d'Almeida ɔ, hwɛɖɔtɔ wɛ bo nyi hun jɛ do nyɔnu kpo acɛ gbɛtɔ tɔn ji tɔ kpo Bénɛɛ tɔn. É nyi mɛsi nukplɔnmɛtɔ kplɔnyiji-alavɔ tɔn Calavi tɔn. Bo ka lɛ nyi gbɛvi nu gbɛta *Independent International Commission on Kossovo* tɔn.

Akpaxwé:Hwɛɖɔtɔ
Grand-Popo

**Grand-Popo** ɔ, toxo ɖokpo wɛ é nyi ɖo xúto bo lɛ nyí tokpɔnla ɖokpo ɖo afɔligbe hweyixɔwaji nú Benɛɛto ɔ ɖo tokpɔn Mɔnɔ tɔn mɛ. E ka lindo dogbo togo tɔn ɔ ǎ .

## Tan

## Grand-Popo
Yovo lɛ ko ɖo ajɔ wa xa Grand-Popo sin Toxo ɔ wɛ jɛ nukɔn nu Xɔgbonu.  Toxo ɔ ɖo xu ɔ kpo Mɔnɔtɔ ɔ sin awa lɛ ɖokpo kpan tɛntin. Enɛɔ wuwɛ yovo lɛ nɔ bɛ kannumɔ gbɔn finɛ.

## Tokpɔnlavi tɔn lɛ
Grand-Popo ɔ ɖo tokpɔnlavi tɛnwe yě ɖie: Ajaxa, Agwé, Avlo, Jangblanmɛ, Gbéxwé, Sazwé, kpodo Grand-Popo kpan.Grandpoponu lɛ gba xwe lɛ kpo bliki kpo,  bɔ bi ɖo Gbekɔn sin sla ɔ mɛ ɖo axi ɖaxo ɔ kpa b'ɛ kpan nukɔn xu ɔ. 

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛń ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnla Grand-Popo tɔn ɔ ɖo tovi 57636. Gbè gěgè wɛ tovi lɛ nɔ do, yě ɖé ɖie: xwla-gbe fɔngbe ....

Akpaxwé:Tokpɔnla Benɛ tɔn lɛ
Gumɔli

**Gumɔli** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nú tokpɔnla Banikwala tɔn ɖo tokpɔn Aliboli tɔn mɛ.Tokpɔnlavi é nɛ ɔ ɖo taligbé nu Benɛ tò ɔ.

## Gletoxo tɔn lɛɛ
Tokpɔnlavi nɛ ɔ ɖo gletoxo tańtɔ̀n yě ɖie:
* Gumɔli A
* Gumɔli B
* Gumɔli- Pel
* Gbasa
* Dɔnbule-Baliba
* Dɔnbule-Pel
* Gbangbanga
* Mɔdukoka

## Tovi lɛɛ
Ɖo zofinkplɔsùn xwe 2016 tɔn mɛ ɔ azɔxwe « INSAE » tɔn wlan ɖɔ tokpɔnlavi Gumɔli tɔn ɔ ɖo gbɛtɔ 33 241.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Guy Ossito Midiohouan

**Guy Ossito Midiohouan** ɔ,  mɛsi nukplɔnmɛtɔ kplɔnyiji-alavɔ tɔn wɛ n'î bo nɔ lɛ kɛnu do nuwlanwlan Bénɛtɔn lɛ wu.

## Gbɛ tɔn
Mɛjitɔ-mɛjinɔ Guy Ossito Midiohouan tɔn lɛ bi wɛ  nyí Bénɛɛvi. Ye ji  i ɖo azan wowegɔ ɔ(12) zosun xwè 1952 ɖo Lomɛ, Togo tomɛ. Finɛ wɛ é yi azɔmɛxwe dokɔ tɔn kpodo linsinmɛ tɔn kpan ɖe. E blo azɔmɛxwe linsinmɛ tɔn *Saint-Joseph* tɔn sin 1965 wayi 1972.

Ee é ɖó Bac gudo é ɔ, é yi kplɔnyiji-alavɔ Togo tɔn bo ɖo kunnuɖema *Licence' tɔn ɖo 1975*.

É wa yi yovo Fransétomɛ bo yi gbɛkan do nukplɔnkplɔn nu ɖo Grenoble bo yi kunnuɖewewa *Maîtrise* tɔn ɖo Sorbonne. Finnɛ wɛ e yi kunnuɖewema *Doctorat* tɔn ɖe ɖo 1979 ɖo xoɖɔ do nuwlanwlan e nyi mɛwi-Afrika tɔn lɛ wu.

Ɖo 2000 ɔ, é yi dobanu nu bo na nɔ nu ɖo kplɔnyiji-alavɔ *Cergy-Pontoise* tɔn.

É nyi mɛsi nuwlanwlan Afrika gbeji tɔn nukplɔnmɛtɔ ɖo kplɔnyij-alavɔ Kanɖofi tɔn bɛ sin 1981 wayi jɛ 2017.

## Nyiɖemɛ tɔn lɛ
É yi nyiɖemɛ tɛnmɛtɛnmɛ :
* Kplekplemɛ nunyɔwatɔ tɔn Benɛɛ tɔn
* Kplekplemɛ gbɛtɔ ɖenyi Benɛɛ tɔn

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1952 tɔn mɛ
Gérard Gbenonchi

**Gérard Gbenonchi** ɔ, nyí ɖɛ̌mɛnu ɖò ɖɛ̌mɛnugùn tantɔngɔɔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ.
## Toxoɖɔgbɛ tɔn
Toxoɖɔgbɛ Union Progressiste (UP) tɔn sín asya glɔ wɛ è sɔ'ɛ ɖɛ̌mɛnu ɖè.
 Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ
Gì

**Gì** ɔ gbade wɔ wɛ, e nɔ nylɔ́ gbade ɔ lobo nɔ lì. E li fo ɔ, e nɔ xwí. Nuɖuɖu ɖe wɛ bɔ e nɔ ɖu ɖo mɛwigbeji: Benɛɛ, Awɔnlin, Gana, Bukina kpodoKodivwa kpo.

Gi ɔ, nuɖuɖu ɖe wɛ bo nɔ vɛsin.Enɔ Êɖu kpo nusunnu ee jlo mɛ ɔ kpó.

Wemɛtomɛ wɛ gi xo bɛ sín.

Gbade e e nɔ ɖa na e ɖo na wé enɛ ɔ, mɛ lɛ nɔ yi wǎn na tawun.

Lee e nɔ ɖà gi gbɔn e ɖie.

 Akpaxwé:Nuɖuɖu_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Gɔbi

**Gɔbi** ɔ, aza ɖé wɛ bɔ é nɔ xwé ɖo Benɛɛto mɛ. Sunnu lɛ wɛ nɔ xwé tawun tɔn kpodo bowunba, ɖawunciki, jalabu alo agbaɖa kpo.

## Tan tɔn kléwun
Ɖo xoxohwénu ɔ, gbɛtɔ sisijɛxa é nɔ w'azɔ xa axɔsu xɔgbonu tɔn lɛ è, wɛ nɔ cyɔ́n gɔbi ɔ. Ɖo taji ɔ, Mitɔ Akplɔgan nɔ xwé bo do nɔ sɔ yɛmɛnu wuntun tɔn lɛ sɔ sɛxwé. Gbɛtɔ sisijɛxa nɛ lɛ nɔ xwè ɖo nuwiwa ɖaxo lɛ hwénu.

## Titɔ tɔn
Avɔ alo kanvɔ wɛ nutɔtɔ lɛ nɔ sɔ bo do nɔ tɔ gɔbi na. É ɖé alɔkpa alɔkpa tɔn.

## Cyɔncyɔn tɔn kpodo tinmɛ tɔn kpo
Gɔbi ɔ, cyɔncyɔn tɔn ɖo alɔkpa tɛnmɛtɛnmɛ kpodo tinmɛ tɛnmɛtɛnmɛ kpo. Ɖo xɔgbonu ɔ, é hɛn ɔ, é nɔ xwe yi nukɔn bɔ tinmɛ tɔn wɛ nyi nukɔnyiyi. É xwè sɔ yi aɖusimɛ ɔ, tinmɛ tɔn wɛ nyi awajijɛ. Aɖusimɛ wɛ mɛgègé nɔ xwe sɔ yi.
É ka wa yi xwe sɔ yi amyɔmɛ ɔ tinmɛ tɔn wɛ nyi sisi. É ka wa xwe sɔ yi gudo ɔ, tinmɛ wɛ ɖɔ è dovɔ nu nuvɛnanɔ lɛ.

Ɖo Batɔnu lɛ tomɛ ɔ, tinmɛ vo wɛ cyɔncyɔn gɔbi tɔn ɖo. É xwè sɔ yi aɖusimɛ ɔ, tinmɛ tɔn wɛ nyi tɔkubojodonanɔ (tɔcyɔvi). Ɖo amyɔmɛ ɔ, tinmɛ tɔn wɛ nyi nɔkubojodonanɔ (nɔcyɔvi). Gɔbi ɔ tè wɛ e nɔ xwe sɔyi bɔ mɛxo lɛ nɔ xwe sɔyi gudo ɖo Batɔnu lɛ tomɛ.

Akpaxwé:Aza lɛ Akpaxwé:Nusisɔ ɖo Benɛɛto mɛ
Gɔgunu

**Gɔgunu** ɔ tokpɔnla ɖokpo wɛ é nyi nu Benɛɛto ɔ ɖo taligbe bo ɖo tokpɔn Aliboli tɔn.

## Tokpɔnlavi tɔn lɛɛ
Gɔgunu ɔ ɖó tokpɔnlavi ayizɛn yěe ɖie:
* Bagu
* Gunalu
* Wuala
* Soli
* Zungu-Pantlosi
* Gɔgunu

## Tovi tokpɔnla ɔ tɔn lɛɛ
Ɖo kɛn ě e sɔ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi e ɔ, tokpɔnla ɔ ɖo gbɛtɔ 117 523. Gbɛtɔ ě ɖo tokpɔnla mɛ lɛ wɛ nyi batɔnulɛ, pelulɛ kpodo jonɔ lɛɛ kpo.

Akpaxwé:Tokpɔnla Benɛ tɔn lɛ
Gomparou

**Gomparou** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nú tokpɔnla Banikoara tɔn ɖo tokpɔn Alibori tɔn mɛ. Tokpɔnlavi é nɛ ɔ ɖo taligbé nu Benɛɛto ɔ.

## Gletoxo tɔn lɛɛ
Tokpɔnlaví nɛ ɔ ɖó gletoxo tɛ́nnɛ̀ yě ɖie:
* Bouhanrou
* Gomparou A
* Gomparou B
* Gomparou -Peulh
* Kpesanrou
* Niekoubanta
* Pampime
* Tigassounon
* Gourouede

## Tovi lɛɛ
Ɖô zofinkplɔsùn xwè 2016 tɔn mɛ ɔ́ azɔxwe « INSAE » tɔn wlan ɖɔ̀ tokpɔnlavi Gomparou tɔn ɔ ɖo gbɛtɔ adɔ̌kpò ɖokpó afɔwǒ afɛnɛ̀ nukun atɔ̀n (22 803).

Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Gɛngbe

**Gɛn** ɔ e nɔ lɛ yɔlɔ ɛ ɖɔ Gɛngbě alo mina bo ɖo gbe e mǐ nɔ do lɛ tɔn mɛ bo ɖo kplekple mɛ gbe e nɔ yɔlɔ ɖɔ *nigero-congolaises* lɛ e mɛ. E nɔ do gbe nɛ ɔ ɖo Afɔgokɔ Togo tɔn sin Hwetɔnwaji, bo nɔ do ɖo Mɔnɔ sin Tokpɔn ɔ mɛ ɖo Benɛɛto. Gbe e ye nɔ do ɖo toxo hunnukun Lomɛ tɔn e nɛ. E na xa mɛ e nɔ e na xa ye do gbɛtɔ 325,000.

Wekuin tɔn lɛ wukun sin kplekple mɛ 
* gbe nigéro-congolaises
* gbe atlantico-congolaises
* gbe voltaïco-congolaises
* gbe voltaïco-nigériennes
* gbe mɛ
* Gɛn

Akpaxwé:Gbe lɛ
Habib Dakpogan

**Habib Dakpogan** ɔ, taglomɛ kpɔn do wlan nu tɔ wɛ. Xɔgbonu wɛ e jɔ ɖe ɖo Benɛɛto mɛ bo kplɔn walɔ e na zan do hɛn dotoxwe mǐtɔn e.

## Gbɛ tɔn
Habib Dakpogan ɔ e ji i ɖo azan afɔtɔn nukun ɛnɛgɔ ɔ (19) avuvɔsun xwè 1974 tɔn ɖo Xɔgbonu ɖo Bénɛɛ. Tɔ ɔ kpo nɔ ɔ kpo bi wɛ nyi nukplɔnmɛtɔ. Sin yakpɔvu tɔn mɛ wɛ é sɔ wemanɔtɛn hɛnnu tɔn tɔn do ɖo ayihundatɛn kpodo nuwlantɛn kpan na. Xwe afɔtɔn nukun ɖokpo (16) wɛ é ɖo bo wlan wema tɔn nukɔn-nukɔn tɔn e nyi «Solitudes d'ombres et d'éthers» e. Enɛ gudo ɔ é wlan «J'étais errant» bɔ é ɖetɔn ɖo xojlawema wemakplɔntɛn Baule tɔn ɖo 1992 bo yi ajɔ̀ «Trois Continents pour l'Afrique». Xwe yɔywɛ ɖe gudo e é yi kunnuɖema walɔ e na zan do hɛn dotoxwe mǐtɔn ɖo kplɔnyiji-alavɔ xwe «ENA» ɖo Bénɛɛ e ɔ, e yi i do hwɛɖɔtɔ zɔwatɛn ɖokpo. Finɛ wɛ é wlan «*Partir ou Rester*, l'infamante République» ɖe ɖo 2006, bo ɖe numasɔgbe e nɔ jɛ ɖo azɔxwe Bénɛ tɔn lɛ gba. Ɖo 2011 ɔ, é mɔ tomɛyiyi bo yi kplɔn wema ɖo Paris toxo mɛ ɖo France bo wlan «PV Salle 6» ɖo 2013 bo zɔn b'ɛ yi ajɔ ɖaxo «Grand Prix Littéraire du Président de la République» ɖo 2015. Taglomɛ kpɔn do wlan nu tɔ wɛ bo ka lɛ nyi hansinɔ-hankpatɔ-hanjitɔ sin dɔnkpɛvu mɛtɔn ɖokpó. É yi ajɔ gégé ɖo Bénɛ kpo togudo kpo.

## Nu taji e é wlan lɛ e
* 2006 : é wlan «*Partir ou Rester*, l'infamante République» bɔ «Ruisseaux d'Afrique» wɛ ɖetɔn ɖo Kutɔnu.
* 2008 : é wlan  «Le centième discours» bɔ «Fondation» Zinsu wɛ ɖetɔn. 
* 2013 : é wlan «PV Salle 6» bɔ «Star» wɛ ɖetɔn ɖo Kutɔnu. 
* 2016 : é wlan «Etha contest» bɔ «Plurielles» wɛ ɖetɔn ɖo Kutɔnu. 
* 2017 : é wlan «Dessins de silence», xolomi-lomi wɛ bɔ «Vénus d'Ebène», wɛ ɖetɔn ɖo Kutunu 
* 2020 : é wlan «La compétence, nuances et précisions» bɔ «Savanes du Continent» wɛ ɖetɔn ɖo Kutɔnu.

## Nyi e è ɖee e
Nyi e è ɖee e gégé: 
* 2005 : ajɔ e nyi kɔnuɖiɖɔ tɔn «Prix de la révélation musicale» é;
* 2008 : ajɔ e è ylɔɖɔ «Prix du Salon International du Livre de Cotonou(SILCO) «*Partir ou Rester*, l'infamante République» wɛ zɔn bɔ é yi ajɔ nɛ ɔ. ...

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1974 tɔn mɛ
Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ
Akpaxwé:Wemawlantɔ lɛ
Harmonie Dode Byll Catarya

**Harmonie Dode Byll Catarya** ɔ, wemawlantɔ Benɛɛtòvi ɖokpo wɛ é nyi bɔ é jǐ ɖo xwe 1991 tɔn mɛ.

## Tàngbɛtɔ̀n tɔ́n
Harmonie Dote Byll Catarya ɔ kplɔn wema ganji bo ɖo kunnuɖewema ě e nɔ ylɔ ɖɔ "Mastet" do akwɛzɔwiwa mɛ. E ɖo mɔ có é lɛ nyi wan nú wemaxixa tawun.

Akpaxwé:Wemawlantɔ lɛ
Hermas Gbaguidi

**Hermas Gbaguidi** ɔ, Savalu vi jiji wɛ bo nyi xolomilomi ɖɔtɔ Benɛɛto tɔn. 

## Gbɛ tɔn
E ji i ɖò azǎn tɛnnɛ gɔ ɔ nuxwasùn xwe 1968 ɖo Savalou bɔ tɔ tɔn nyi nukplɔnmɛtɔ dokɔ tɔn bɔ nɔ tɔn ka nɔ wa xwegbezɔ.  Manahɛnvlɛtɔ wɛ é nyi.

Akpaxwé:Xo-lomi-lomi-ɖɔtɔ
Hervé Hehomey

**Hervé Hehomey** ɔ, nyí ɖɛ̌mɛnu ɖò ɖɛ̌mɛnugùn tantɔngɔɔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ.
## Tòxóɖɔgbɛ tɔ̀n
Toxoɖɔgbɛ Bloc Républicain (BR) tɔn sín asya glɔ wɛ è sɔ'ɛ ɖɛ̌mɛnu ɖè.
 Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ
Hortense Mayaba

**Hortense Mayaba** ɔ, nyɔ̌nu nuwlantɔ́ Benɛɛtò tɔn ɖokpó wɛ n'î b'ɛ jì ì ɖo xwè 1959 tɔn mɛ.

## Gbɛ̀ tɔ̀n
Hortense Mayaba ɔ, Jugu wɛ e jì i ɖe ɖo xwe 1959 mɛ . Salan wɛ nyí hɛ̌nnu nyikɔ tɔn. É yi azɔmɛ kaka yi xɔ gudo tɔn ɔ mɛ ɖo linsinmɛ, bo wayi kplɔn wegbojinunɔzɔ. Ɖò xwè 1979 ɔ, é dín nú nyɔ̌nu ajinɔnumɛtɔzɔ mɔ̌ ɖokpo ɔ, nú atinkɛnzɔwatɔ. É wa sɔ atinkɛnzɔwatɔ tɔn ɔ. Loɔ, atinkɛnzɔwaxwe lɛ bǐ wa sú hɔn ɖò ehuzu hwenu. É gbɔ bo kpanta azɔ ɖevo. Azɔ nɛ ɔ zɔ́n b'ɛ nɔ yi Nigeria kpo Togo kpan bo jɛ éɖée si ɖo avɔsisalinu ma gɔn nu wlǎn, ma gɔn yɛɖedowemaji. É blo yɛɖedowemaji gegě nú nǔ è é wlan nú yɔkpɔvu lɛ kpo jɔwunjɔja lɛ e kpan. Hortense Mayaba d'asú bo ji vǐ ɛnɛ.

## Nu é wlan lɛ é
* 1997 : Wuvɛ gbɛ (L'Univers infernal) 
* 2007 : Engrenage

Nu jɔwunjɔja lɛ ɔ é wlan :
* 2002 : Aɖifun wunmɛ lɛ bi tɔn, Kɔku huzu sɛnunywɛ nɔ? Molie ɖo hwehuzu'zohunglintɛn, Nini sin hlɔbu, Suurukani, Tutu agluza kpɛvi
* 2003 : Bɔ a (ba) bɔ e (be) Gajɔ tɔn, Aruna ɖuɖejitɔ kpɛvi, Azwi kpo zoklɛnwinwin kpo, Atin e nɔ gbɔ azɔn e * 2008 : Kadi yi wan nu sin 
* 2011 : Kadi nɔ hɛn nɔvi sunnu tɔn 
* 2017 : Ɛza pupevi ce, Kunnuɖetɔ e é budo e.

Akpaxwé:Wemawlantɔ lɛ
Hwawe-Wasaxo

**Hwawe-Wasaxo** ɔ, tokpɔnlavi ɖokpo wɛ bo ɖo tokpɔnla Gbɔ̀xikɔn tɔn mɛ, ɖo tokpɔn Zu tɔn ɔ mɛ. 

=Gletoxo tɔn lɛ=
É ɖo gletoxo ayizɛn (6). Yě ɖie: 
* Ahwali
* Atɔgwin
* Wasaxo
* Voli
* Wannyasa
* Zúnzɔnsa. 
Tokpɔnlavi nɛ ɔ ɖò wèmàxɔmɛ linsinmɛ tɔn ɖokpo.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Hwedo-Agekɔn

**Hwedo-Agekɔn** ɔ, tokpɔnlavi wɛ é nyi ɖo tokpɔnlavi tɛnwe (7) tokpɔnla Só-Ava tɔn mɛ, bo ɖo tokpɔn Atlantique ɖo Benɛɛto mɛ.

## Gletoxo tɔn lɛ
Hwedo-Agékɔn ɔ, ɖo gletoxo 08 yě ɖie: 

* Gblɔnto

* Gbégodo

* Gbagboji

* Ganviékɔmɛ

* Gbégbomɛ

* Wɛkɛkɔmɛ

* Gbésu

* Sokomɛ.

## Tàn kleun
Ɖo azǎn 27  gɔ ɔ nuxwasùn xwè 2013 tɔn mɛ wɛ Hwedo-Agékɔn huzu tokpɔnlavi nu tokpɔnla Só-Ava tɔn.

## Tovi nabi é ɖó e
Kɛnsisɔ sin nuwiwa è azɔxwe « INSAE » tɔn blo ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ, Hwedo-Agékɔn ɖo hwɛndo 3460 kpodo gbɛtɔ 20909 kpan: nyɔ̌nu 10396 kpo sǔnnu 10513 kpo.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Hwehuhu ɖo Benɛ tomɛ

thumb
**Hwehuhu** ɔ azɔwiwa kpaxwe taji ɖokpo wɛ. Bo nɔ gɔ alɔ nu akwɛzinkan to ɔ tɔn ɖo kanwe ko ji ɔ mima atɔn (3%), bo ka zɔn bɔ gbɛtɔ 600000 mɔ nɔ wazɔ bo nɔ zan gbɛtɔ afɔtɔn ɖo kanweko ji (15%).

Hwehuhu ɔ ɖo akpaxwe we wɛ yi nukɔn tawun ɖo Benɛɛto mɛ : Hwehuhu ɖo xumɛ kpodo hwehuhu ɖo ageji kpan. 

## Hwehuhu ɖo xumɛ
Hwehuhu alɔkpa nɛ kpo ɖo walɔ xoxo lɛ zan wɛ bo ka ɖo nukɔnuyiyi tawun ɖo xwe wo mɛ. Bɔ hwěnu mǐ ɖe din ɔ, e ci ɖɔ e ɖo ayijijɛ kpɛɖè ɖo nu gege wi. Nu e zɔn bɔ e ɖo ayijɛ wɛ e ɖe wɛ nyi : ɖɔnyitɔ lɛ sin ɖɔ e ɖɔnyitɔ to ɖevo mɛ tɔn nɔ hɛngble e, adɔndindɔn e nɔ tǐin ɖo tɔfinnu lɛ kpodo ɖɔnyitɔ kpan tɛntin e, hwevi han ɖo tɔmɛ, adanwiwa tɔzunkan *gble* ɔ tɔn, ɖɔ mɛɖokpokonu, akaja, atinkɛn kɔn do tɔ mɛ do wli hwe na. E ɖo xoɖɔ do kplɔnnu yě wɛ, e ɖo yě wli wɛ, e ɖo sɛn sa do yě wɛ (Sɛn n°2014-19 sin azan 7ɔ avivɔsun 2014 ě ɖɔ nu do hwehuhu kpodo hwenyinyi kpowu, yě fɔn bo kpo ɖo walɔ nyanya nɛ lɛ zan wɛ. 

## Hwehuhu ɖo ageji
Hwehuhu ɖo ageji nɔ d'alɔ akwɛzinkan lido Benɛ tɔn nu e ma do ɛnɛ ɔ akpa atɔn ɖo ɛnɛ lɛ ji. Xwe ɖokpo mɛ hwehuhu ɖo ageji ɔ nɔ na Tɔnu 30000. Nu mǐ sɔ tɔsisa lɛ sin gblogblo ɔ hwehuhu ageji tɔn nɔ zan Ɛta 130000 mɔ. Gbɛtɔ ě e nɔ wa hwehuhu'zɔ nɛ ɔ ɖo Benɛ ɔ na yi 600000 mɔ.

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Hwéhuhu ɖo Benɛɛto mɛ
Hwenu un ɖò yɛ̌yě é

**Hwenu un ɖò yɛ̌yě é** nyi xó lómí lómí b'ɛ é nɔ xa ɖo Benɛɛto mɛ.

## Xó lómí lómí
Hwenu un ɖò golobwé é ɔ́‚ un nɔ́ ɖò nayé cè fífá ɔ́ sín awa mɛ hwebǐnu.

Un nɔ́ bló yɛ̌yɛ̌ níí titewungbè bɔ é nɔ́ lébè nú mì.

É nɔ́ jì yɛ̌yɛ̌ hán víví nú mì bɔ un nɔ́ konǔ dó é.

É nɔ́ hɛn mì dó alɔ mɛ ɖi síká ɖɔhun bɔ nyɛ ɖesu nɔ́ bló vǐ vívɛ́ níí.

Ɖi axɔ́sú ɖɔhun ɔ́‚ é nɔ́ sɔ́ mì dó asákplá tɔn lɛ́ɛ jí‚

Bɔ un nɔ́ kpɔ́n ɛ́ kpódó núkún cé ée fá bó ɖò nyɔ́ɔ é kpán.

Hwenu un nɔ́ xò kɔ nyì amyɔ alǒ aɖusí é ɔ́‚ é nɔ́ jlɔ́ tà cè ɖi yɛhwenɔgán gbákún ɖɔhun.

Kpódó awǎjíjɛ́ kpán ɔ́‚ é nɔ́ ná anɔ̌ mì.

Un nɔ́ byɔ́ bó nɔ́ lɛ́ byɔ́ gɔ́ná.

É nɔ́ sɔ́nǔ nú mì nǔsúɖáxó ɖɔhun bó nɔ́ kpán mì.

É nɔ́ cyɔ́n avɔ nú mì ɖi lě kokló asì nɔ́ fɛ azìn é ɖɔhun.

Ényí é wá dě alǒ é yì dɔ̌n ɔ́‚ nyì kpó é kpó jɛ́n nɔ́ ɖè.

É nɔ́ sɔ́ éɖée hwè bɔ ayi tɔn nɔ́ fá dó wǔ yè.

É nɔ́ ɖò xó ɖɔ́ nú mì wɛ bó nɔ́ ɖò alɔ lílí núkún mɛ nú mì wɛ kpowun.

Un nɔ́ wá ɖɔxó ɖélɛ́ɛ níí vlavo bɔ awǎjíjɛ́ nɔ́ gɔ́ ɛ́ túnflá.

Nú jǒnɔ tɔn lɛ́ɛ ɔ́‚ é nɔ́ xlɛ́ mì dó ɖè ayi ɖayǐ.

Bɔ yedɛlɛ́ɛ nɔ́ kéya nú mì káká.

Nayé cé yíwǎn tawun bó tlɛ nɔ́ ba ná nɔ zɔ nú mì ǎ.

Nyɛ ɔ́‚ un nɔ́ kpɔ́n ɛ́ bó nɔ́ ba ní kpacɛ nú mɛnyínyí cè káká sɔ́ yì mavɔ.

Akpaxwé:Xó lómí lómí
Hwesivɔzɔn

thumb|right|<center>Zànsúkpɛ́ asì</center>

**Hwesivɔzɔn**  ɔ̀, azɔn nyànyà tàjí ɖokpo wɛ nyi ɖo tò mitɔn bɔ mǐ nɔ dovɛna. Zǎnsukpɛ asi e nɔ ylɔ ɖɔ anɔfɛli e wɛ nɔ do mɛ. Ɖo xwè ɖokpo mɛ ɔ énɔ hu gbɛtɔ gègé sín gbɛ ɔ mɛ ɖo tají ɔ, ɖo Aflika.

 Akpaxwé:Azɔn lɛ Akpaxwé:Hwesivɔzɔn
Hweyixɔ

**Hweyixɔ** ɔ, sláta Benɛɛto tɔn lɛ ɖokpo wɛ bo ɖo tokpɔnlavi wo-ɖokpogɔ ɔ Kutɔnu tɔn mɛ ɖo tokpɔn Xulɛnu tɔn mɛ.

## Tan tɔn kléun
Hweyixɔ ɔ jɔ́ ɖo mijɛmiɖesihwenu ɖo xwe 1960 tɔn mɛ.É nyi slata nukunɖeji ɖokpo nu Benɛto ɔ ɖo hweyixɔwaji. Slata hweyixɔ sin tinmɛ wɛ nyi ɖɔ fie  hwesivɔ nɔ yixɔ ɖee.

## Tovi tɔn lɛ
Kɛnsisɔ sin nuwiwa è azɔxwe « INSAE » tɔn blo ɖo xwè 2013 tɔn ɔ, Hweyixɔ ɖo gbɛtɔ 7 761.

Akpaxwé:Toxo Benɛɛto tɔn lɛ
Hwin

**Hwin** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nu tokpɔnla Lokosa tɔn ɖo tokpɔn Mɔnɔ tɔn mɛ ɖo Benɛɛto mɛ.

## Gletoxo tɔn lɛ
Hwin ɔ ɖo afɔligbe hweyixɔwaji nu Benɛ to  ɔ bo ɖo gletoxo tɛnwe yě ɖie: 

* Desa
* Hwedaho
* Tɔkpa
* Kesawe
* Logbo
* Sesehukamɛ
* Veha

## Tàn tɔn

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛń ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnlavi Hwin tɔn ɔ ɖo tovi 8400

Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Hwɛ̀do

**Hwɛ̀do** ɔ, tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nú tokpɔnla Agbomɛ Kanɖofi ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo afɔligbe Benɛ tò tɔn.

## Tàn kleun
Ɖo azǎn 27 gɔ ɔ nuxwasùn xwè 2013 tɔn mɛ wɛ Hwɛ̀do huzu tokpɔnlavi nu tokpɔnla Agbomɛ Kanɖofi tɔn.

## Dogbo tɔn lɛ
Hwɛ̀do ɔ ɖo dogbo xá tokpɔnlavi Togba tɔn ɖo zǎnzǎnhwe ji bo lɛ ɖo xá tokpɔnlavi Xɛvie tɔn ɖo gbadahwe ji bo lɛ ɖo xá tokpɔnlavi Godomɛ tɔn ɖo afɔligbe bo lɛ ɖo xá Glo-Jigbe ɖo taligbe.

## Gletoxo tɔn lɛ
Tokpɔnlavi nɛ ɔ ɖo gletoxo tantɔn (8) yě ɖie: 
* Ajagbo 
* Ahwatɔ
* Alansankɔmɛ
* Dasekɔmɛ
* Kpɔsija
* Hwɛ̀do sin wè vlɔ ɖo, 
* Desato, 
* Ajagbo-Ayijɛdo

## Tovi tɔn lɛ
Kɛnsisɔ sin nuwiwa è azɔxwe «INSAE» tɔn blo ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ Hwɛ̀do ɖo hwɛndo 5849 kpodo gbɛtɔ 27522 kpan: nyɔ̌nu 13933 kpo sǔnnu 13589 kpo.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Hélène Aholou Kèkè

**Hélène Aholou Kèkè** ɔ, nyɔnu hwɛɖɔtɔ gan wɛ n'ǐi. E lɛ nyi nyɔnu toxoɖɔtɔ Benɛɛto ɔ tɔn. E ko nyi ɖɛmɛnu ɖo Ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn kpɔn.

## Gbɛzinzan tɔn
Nunywɛ yi do nunywɛ ji tɔn e blo do *Acɛ e nyi hɛnnu tɔn e ji.* Hwɛɖɔgbasa nukɔn nukɔntɔn e yi e wɛ Paris tɔn ɖo Flanse tomɛ, cobɔ e wa nyi ɖo Hwɛɖɔgbasa Kutɔnu tɔn ɖo xwe 2008 tɔn mɛ. E wa hwɛɖɔtɔzɔ tɔn nu xwe ko jɛji nu Acɛkpikpa Bénɛɛ tɔn ɔ.
E sɔ Ɖɛmɛnu ɖo kɛnsusɔ do ɖe nyi ɖɛmɛnu nuwiwa xwe 2007 gɔ ɔ kpodo 2011 gɔ ɔ kpan ɖo toxoɖɔgbɛta *FCBE* tɔn ɔ kanta. E sɔ do tutomɛ e ɖɔnu do *Acɛ e nyi gbɛtɔ ɖokpo tɔn* e nu ɖo Ɖɛmɛnugbasa Bénɛɛ to ɔ tɔn ɖo Wǒsun xwe 2012 xwe e xwè e ɖonu sɛnsadomɛ bo humɛ sɛn ɔ nu e. E wa gosin toxoɖɔgbɛta FCBE ɔ mɛ ɖo xwè 2015 gɔ ɔ mɛ. 

E ɖɔxo do nujɛdo tɛnmɛtɛnmɛ e kunkpla nusɔnu togan susɔ nuwiwa e xa xojlazɔwatɔ lɛ kpodo gan nukunɖeji lɛ kpan ɖo zofinkplɔsun xwe 2016 tɔn tɔ́n. Ɖo nuxwasun xwe 2016 tɔn ɔ e ɖe nyǐ i do Tutomɛ Bènɛɛto ɔ tɔn e Togan Patrice Talɔn ɖekɛn b'ɛ na ɖɔnu do adahuzu nu toxoɖuɖɔ sin zinzan nu e.

Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ_Benɛɛ_tɔn
Akpaxwé:Nyɔnu nukɔndéji Benɛɛto tɔn lɛ
Hɛ́nvi

**Hɛ́nvi** ɔ, tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nu tokpɔnla Alada tɔn bo ɖò tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo afɔligbe Benɛɛto tɔn.

## Gletoxo tɔn lɛ
Tokpɔnlavi Hɛ́nvi tɔn ɔ ɖo gletoxo atɔɔn (5). Yě ɖie: 
* Aligudo
* Dovɔ
* Tanga
* Tanga-Tɔdo
* Zungbomɛ̀.

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛn ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnlavi Hɛ́nvi tɔn ɔ ɖo tovi 5160: súnnu 2477 kpo nyɔnnu 2683 kpan

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Ibitecho Jean-Pierre Babatunde

**Ibitecho Jean-Pierre Babatunde** ɔ, nyi ɖɛmɛnu ɖo ɖɛmɛnugun tantɔngɔɔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ.
## Toxoɖɔgbɛ tɔn
Toxoɖɔgbɛ Union Progressiste (UP) tɔn sin asya glɔ wɛ é sɔ'ɛ ɖɛmɛnu ɖé.
 Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ
Igléjà kánɖo ɖaxo Parakou tɔn

thumb| Alikplehɔntɛn akwɛsɛxwétɛn lɛ tɔn

**Igléjà kánɖo Kplaku tɔn** ɔ igléjà kánɖo ɖaxó ɖokpo wɛ é nyi nu igléjà katolika ɖo Benɛɛtò mɛ. Nɔtɛn tɔn  ɖo yɛhwenɔxwe ɖaxo "Yɛhwe Pyɛɛ kpo Pɔlu" mɛ ɖo Parakou. Igleja kanɖo ɖaxo nɛ ɔ kpacɛ nú igleja kanɖo Jugu tɔn Kanɖi tɔn Natitingu tɔn kpodo N'Dali tɔn kpan.

## Yɛhwenɔ yɛhwenɔxwe ɖaxo ɔ tɔn lɛɛ

## Tokpɔnla tɔn lɛɛ

## Tan tɔn

Akpaxwé:Igleja kanɖo katolika Benɛɛ tɔn lɛ
Iglejà kanɖo katolika Júgu tɔn

**Igléjà kánɖo Júgu tɔn** ɔ igléjà kánɖo ɖokpo wɛ é nyi bo ɖó vogbingbɔn kpɛɖe ɖo Igleja katolika Benɛɛtò tɔn ɔ mɛ. Nɔtɛn tɔn  wɛ nyi yɛhwexɔ ɖaxo *Ayisinsɛn tɔn* ě ɖo Júgù é.
## Yɛhwenɔgan tɔn lɛɛ

## Tokpɔn tɔn

## Tan tɔn

Akpaxwé:Igleja kanɖo katolika Benɛɛ tɔn lɛ
Iglejá kanɖo katolika Hlɔma tɔn Kanɖi tɔn

thumb|right
**Iglejá kanɖo katolika Hlɔma tɔn Kanɖi tɔn**, ɔ  igléjà kánɖo ɖokpo wɛ é nyi bo ɖo vogbingbɔn kpɛɖe ɖo Igleja katolika Benɛɛtò tɔn ɔ mɛ. Nɔtɛn tɔn  ɖo yɛhwexɔ ɖaxo Nɔ Mitɔn  *Mont Carmel* tɔn ě ɖo Kanɖi é mɛ.

## Yɛhwenɔgan tɔn lɛɛ
* Azǎn 19ɔ wǒsun xwe 1994 wayi jɛ  azǎn 10ɔ ayidosun xwe 2000: Marcel Agboton
* azǎn 29ɔ alǔnsun xwe 2000 wayi jɛ ehɔnmɛ: Clet Felixo

## Tokpɔn tɔn lɛɛ
Tokpɔn Aliboli tɔn wɛ igleja kanɖo enɛ ɔ kpa acɛ na

## Tan tɔn
Igleja kanɖo Kanɖi tɔn ɔ jɔ ɖo azǎn 19ɔ wǒsun xwe 1994. E jɔ sin Igleja kanɖo Kplaku tɔn mɛ.

Akpaxwé:Igleja kanɖo katolika Benɛɛ tɔn lɛ
Iglejá kanɖo katolika Hlɔma tɔn Dasa-Zunmɛ̀ tɔn

**Iglejá kanɖo katolika Hlɔma tɔn Dasa-Zunmɛ̀ tɔn** ɔ,  igléjà kánɖo ɖokpo wɛ é nyi bo ɖo vogbingbɔn kpɛɖe ɖo Igleja katolika Benɛ tò tɔn ɔ mɛ bɔ nɔtɛn tɔn  ɖo  yɛhwexɔ ɖaxo "Nɔ Mitɔn Fuviyɛ " tɔn mɛ ɖo Dasa-Zunmɛ.

## Yɛhwenɔgan tɔn lɛɛ
* Antoine Ganyé: Azǎn 10 gɔɔ ayidosuǹ xwe 1995 wayi jɛ  azǎn 21 gɔɔ avivɔsùn xwe 2010 
* Azǎn  21 gɔɔ avivɔsùn xwe 2010 wayi jɛ azǎn 27 gɔ ɔ  zofinkplɔs̀n xwè 2015 zinkpo ɔ nɔ vɔ̌
* François Gnonhossou: Azǎn 28 gɔ ɔ zofinkplɔsùn xwè 2015 wajɛ ehɔnmɛ ɔ

## Tokpɔn tɔn lɛɛ
Tokpɔn Plato tɔn kpo We tɔn kpan wɛ igleja kanɖo enɛ ɔ kpa acɛ na

## Tan tɔn
Igleja kanɖo Dasa-Zunmɛ̀ tɔn ɔ jɔ ɖo azǎn 14 gɔ ɔ zǒsùn xwe 1955  tɔn mɛ.

Akpaxwé:Igleja kanɖo katolika Benɛɛ tɔn lɛ
Iglejá kanɖo katolika Hlɔma tɔn N'Dali tɔn

**Iglejá kanɖo katolika Hlɔma tɔn N'Dali** tɔn ɔ  igléjà kánɖo ɖokpo wɛ é nyi bo ɖo vogbingbɔn kpɛɖe ɖo Igleja katolika Benɛɛtò tɔn ɔ mɛ. Nɔtɛn tɔn  ɖo N'Dali ɖo yɛhwexɔ ɖaxo *Wɛnɖagbéjlatɔ Yɛhwe Maki* tɔn mɛ.

## Jlɛkpo tɔn lɛ
Yɛhwenɔxwedo: afɔtɔn(15)

Yɛhwenɔ: ɖokpo (1)

Sunnu sɛkanta: ko nukun ɖokpo (21)

Nyɔnu sɛkanta: kanɖé tantɔn (48)

Gblogblo tɔn: degba we afɔwo afatɔɔn afɔwe kanɖe wɛnɛ (11454 km²)

Tovi lɛɛ: gbɛtɔ 113604 ɖo xwe 2013

Katolika vi lɛɛ: gbɛtɔ 38040 ɖo xwe 2013

## Yɛhwenɔgan tɔn lɛɛ

- Sin azǎn 22 gɔ ɔ wǒsun xwe 1999 wayi jɛ ehɔnmɛ: Martin AJU-MUMUNI

## Tokpɔnla tɔn lɛɛ
Tokpɔnla Bemberekɛ kalale N'Dali Niki Pɛrɛrɛ Snaɖe wɛ igleja kanɖo N'Dali tɔn ɔ kpa acɛ na ɖo tokpɔn Bɔgu tɔn

## Tan tɔn

Igleja kanɖo N'Dali tɔn ɔ jɔ ɖo azǎn 22 gɔ ɔ wǒsun xwe 1999. E jɔ sin Igleja kanɖo Kplaku tɔn mɛ.

Akpaxwé:Igleja kanɖo katolika Benɛɛ tɔn lɛ
Igléjà kánɖo ɖaxo Kutɔnu tɔn

thumb|Yɛhwexátɛn Nɔ Mitɔn Nublawukunumɛtɔ Alada tɔn

**Igléjà kánɖo Kutɔnu tɔn** ɔ, igléjà kánɖo ɖaxó ɖokpo wɛ é nyi nu igléjà katolika ɖo Benɛto mɛ. Nɔtɛn tɔn  wɛ nyi yɛhwexɔ ɖaxo "Nɔ Mitɔn Nùbláwùkúnùmɛtɔ" ě ɖo Kutɔnu é. Yɛhwexɔ ɖaxo "Nɔ Mitɔn Blɔ Hɛnnuhwɛtɔnmɛvo tɔn" ě ɖo Glexwé ɔ lɔ mɔ ɖo acɛ tɔn mɛ.Mɔ̌ ɖokpo ɔ Igléjà kánɖo Agbomɛ tɔn Dasa-Zumɛ tɔn  Lokosa tɔn kpodo Xɔgbonu tɔn kpan lɔmɔ ɖò acɛ tɔn mɛ.

Yɛhwenɔgan Roger Hungbeji wɛ ɖo  Igléjà kánɖo Kutɔnu tɔn ɔ nu, bo lɛ nyi Gan e xwe aza do Yɛhwenɔgan lɛ bi sin kplekple nu e.

## Yɛhwenɔgan tɔn lɛɛ
Igléjà kánɖo ɖaxo Kutɔnu tɔn ɔ sin Yɛhwenɔgan lɛ ɖié

* Agbomɛ: Yɛhwenɔgan Cyrille Hundekɔn
* Kutɔnu: Yɛhwenɔgan Roger Hungbeji
* Dasa: Yɛhwenɔgan François Nyɔxɔsu
* Lokosa: Yɛhwenɔgan Roger Anumu
* Xɔgbonu: Yɛhwenɔgan Aristide Gɔnzalo.  

## Tokpɔn tɔn lɛɛ
Tokpɔn e ɖo Igleja kanɖo ɖaxo Kutɔnu tɔn mɛ lɛ e ɖie:
* Tokpɔn Litoralu tɔn
* Tokpɔn Xulɛnu tɔn (Atlantique)
* Tokpɔn Wemɛ tɔn
* Tokpɔn Zú tɔn
* Tokpɔn Sokanmɛ tɔn

## Tan tɔn

Akpaxwé:Igleja kanɖo katolika Benɛɛ tɔn lɛ
Nǔnywɛ gbɛtɔ ɖɔhun tɔn

**Nǔnywɛ gbɛtɔ ɖɔhun tɔn** b'ɛ ylɔ ɖɔ *Intélligence artificielle* ɖo flanségbè mɛ e, nyí alyannu e gbɛtɔ ɖé tɔ́n b'ɛ nyɔ́nwi bo nɔ wanǔ gbɛtɔ ɖɔhun e.

## Nu sɔ d'agun
Alyannu nɛ  nɔ kplɔ́nnǔ bo nɔ wà nùnywɛzɔ́ . E nɔ mɔnukúnnú jɛ nu mɛ bo nɔ ɖeɖɛ tagba lɛ mɛ, ɖi gbɛtɔ́ lɛ ɖɔhun. Ði kpɔ́ndéwú ɔ, é nɔ tín gbè mɛ, è kannǔ byɔ ɛ ɔ,  é nɔ yi gbe nu mɛ,  é nɔ kplɔnnǔ mɛ,  è́ wɛ nɔ kun mɔto e nɔ yi yeɖesunɔ lɛ. É nyɔ́ tawun à cé? Amɔ̌, é ɖò taji ɖɔ è tuùn ɖɔ intelijɛns atifsyɛl kún nyí gbɛtɔ́ ó, lo ɔ é nɔ wà nǔ sɔgbe xá nǔ e è kplɔ́n ɛ é kpowun.

Akpaxwé:Nǔ e kan mɔ yaɖe-yaɖe lɛ
Israël Mensah

**Israël Mensah** ɔ, yɛhwenɔ wɛ b'ɛ jii ɖo xwè 1970 tɔn mɛ.

## Tan tɔn
E wɛ é do nuwiwa é e nɔ nylɔɖɔ  é wa bo ka nyi nukɔntɔ tɔn. 

* 2005 ɔ é wlan hwenuxo lɛ kpodo tan tɛnmɛ tɛnmɛ é ko nyi Benɛɛtò tɔn lɛ kpan
* 2006 ɔ è wlan Nyɔnu Kpɔ̀.

Akpaxwé:Yɛhwenɔ Igleja Katolika tɔn
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1970 tɔn mɛ
Jakotomɛ

**Jakotomɛ** ɔ nyi tokpɔnla bo lɛ nyi toxo dokpo bo ɖo tokpɔn Kufo tɔn mɛ ɖo afɔligbe hweyixɔwaji nú Benɛɛto ɔ.

## Tokpɔnlavi tɔn lɛ
Tokpɔnla Jakotomɛ tɔn ɔ ɖo tokpɔnlavi 10 yě ɖie:

* Ajɛntimɛ 
* Bɛtumɛ 
* Jakotomɛ I 
* Jakotomɛ II 
* Goxomɛ 
* Hwɛgamɛ 
* Kɛnkɛnxwé 
* Kokoxwé 
* Kpoba 
* Sokuxwé

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛń ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnla Jakotomɛ tɔn ɔ ɖo tovi 134028.

Akpaxwé:Tokpɔnla Benɛɛ tɔn lɛ
Jakotomɛ I

**Jakotomɛ I** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nú tokpɔnla Jakotomɛ tɔn bo ɖo tokpɔn Kufo tɔn mɛ ɖo Benɛɛto mɛ.

## Gletoxo tɔn lɛ
* Jakotomɛ Centre, 
* Agbedranfɔ, 
* Amɛganxwe, 
* Acuxwe, 
* Beoci,
*Hunxomɛ,
*kpodo Sogbavixwe kpan

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛn ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnlavi Jakotomɛ I tɔn ɔ ɖo tovi 8379

Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Janvier Yahouédéou

**Janvier Yahouédéou** ɔ, nyi ɖɛmɛnu ɖo ɖɛmɛnugun tantɔngɔɔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ.
## Toxoɖɔgbɛ tɔn
Toxoɖɔgbɛ Bloc Républicain (BR) tɔn sin asya glɔ wɛ é sɔ'ɛ ɖɛmɛnu ɖé.
 Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ
Jean-Jacques Dabla

**Jean-Jacques Dabla** ɔ, taglomɛ kpɔn bo ɖe nutɔntɔ Flanseto tɔn wɛ e nyi. E jɔ ɖo azan tɛnnɛ (9) gɔ wosun xwe 1956 tɔn mɛ ɖo tokpɔnla Bɛwunbɛlɛkɛ tɔn mɛ ɖo Benɛɛto mɛ.

## Gbɛ tɔn
E nɔ yakpɔvu ɖo Bénɛɛ kpo Sénégal kpo nu xwé yɔywɛ ɖe ɔ, é wayi azɔmɛ linsinmɛ tɔn kpodo kplɔnyiji-alavɔ tɔn kpo ɖo Togo kpo Bénɛɛ kpo bo yi kunnuɖewema un wa tɔn. E wa lin kpɛɖe bɔ é yi kunnuɖewema «doctorat» ɖo kplɔnyiji-alavɔ Paris 12 tɔn. Sín xwe ko ɖié mɔ ɔ é sáxwé nyì Mayenne sín toxo mɛ ɖo Flansé gbeji kpo asi tɔn kpo. Vi atɔn (3) wɛ é ɖo. 

E nyi nukplɔnmɛtɔ ɖo azɔmɛxwé linsinmɛ Don Bosco tɔn ɖo Mayenne toxo mɛ fi e é kplɔn Flanségbe mɛ ɖe ɖo xɔ atɔɔngɔ ɔ kpo ayizɛngɔ ɔ kpo linsinmɛ tɔn e. É lɛ kplɔn nu mɛ ɖo kplɔnyiji-alavɔ Rennes 2 tɔn.

## Nu wlanwlan tɔn lɛ
* 1985 é wlan «Leur figure-là»
* 1987 é wlan «Les couleurs du monde» hwenuxo wɛ
* 1990 é wlan «Catharsis» xolomi-lomi wɛ
* 2001 é wlan «Ciels de vertige» xolomi-lomi wɛ
* 2003 é wlan «Dernières nouvelles de la Françafrique
* 2008 é wlan «L'Éternité mythique,  xolomi-lomi wɛ
* 2010 é wlan «Haïti Haïcris»,  xo-ɖɔ-do-dɔnmɛ wɛ
* 2010 é wlan «Pour Haïti», xolomi-lomi wɛ
* 2011 é wlan «Poètes pour Haïti», xolomi-lomi wɛ
* 2011 é wlan «The Original Explosion...»
* 2011 é wlan «Naturelles», xo-ɖɔ-do-dɔnmɛ wɛ
* 2013 é wlan «Mayenne nature en ville» xo-ɖɔ-do-dɔnmɛ wɛ 
* 2014 é wlan «Monsieur Mandela» xolomi-lomi wɛ 
* 2014 é wlan «Malmonde» xolomi-lomi wɛ... 

E lɛ wlan nu gégé ɖévo.

Akpaxwé:Wemawlantɔ lɛ
Jean-Marc-Aurèle Afoutou

**Jean-Marc-Aurèle Afoutou** ɔ,  xo-lomi-lomi-ɖɔtɔ wɛ é nyi bó ka lɛ nyí nukplɔnmɛtɔ Benɛɛto tɔn. Zannyanadó wɛ ji ɖe.

## Hwènu e e ji i é
E jí ɖo azan tantɔn (8) ayidosùn xwe 1947 tɔn ɖo Zannyanado tokpɔnla ɖo Zu tokpɔn mɛ ɖò Benɛɛ tò mɛ.

## Azɔwiwa tɔn lɛ
Jean-Marc-Aurèle Afoutou ɔ,  xo-lomi-lomi-ɖɔtɔ wɛ é nyi bo ka lɛ nyi nukplɔnmɛtɔ titewungbè. Nu taji é tuun ni é wɛ wema e é wlan ɖo 1991 bo sunnyi ɖɔ «Certitudes» e.

## Gbɛ tɔn kpɛɖe
Mɛjitɔ tɔn lɛ ɔ, Baɖugbè kpodo Anɛxɔ́ kpan nu wɛ ye nyi. Toxo we nɛ lɛ ɔ Togo sin xuligboji wɛ e nɔ mɔ ye ɖè. É yi wema-xɔmɛ ɖo to tɔn mɛ cobo lɛ yi ɖo togudo. É wa huzu nukplɔnmɛtɔ tɔndeji, bo lɛ nyi nukplɔnmɛtɔ toɖenyi e nɔ gbeje nukplɔnmɛtɔ ɖelɛ sin azɔwiwa kpɔn ɖo azɔmɛxwe linsinmɛ tɔn é. É lɛ vɔ yi nunywɛ do ɔunumɛ gbɛ tɔn ɖo walɔ tɔn lɛ sin zinzan linu (psychologie), mɛnyinyi gbɛtɔ tɔn (sociologie), kpodo gbe e gbɛtɔ nɔ do (linguistique) e kpan. E kplɔn nu mɛ ɖo kplɔn-yiji-alavɔ Bénɛ tɔn bɛ sín 1980.

## Nu é wlan lɛ e
Nu sukpɔ wɛ é wlan loɔ kpɛɖé jɛn e sɔ do tò.

## Ajɔ e e do é lɛ e
É yi Ajɔ̀ nukɔntɔn e nyi xo-lomi-lomi tɔn ɖo agbahwlɛnhwlɛn taglomɛ-kpɔn do ɖe nu tɔn kpodo xo-lomi-lomi tɔn kpan Bénɛ to tɔn ɖo 1988. - Ajɔ ɖaxo é nyi xo-lomi-lomi tɔn ò mɛwigbeji bɔ xwé e nɔ ylɔɖɔ̀ «Centre Africain d'Animation et d'Échanges Culturels (CAEC)» bolo ɖo Sénégal ɖo 1989 é. - Ajɔ e nyi kɛnsusɔ tɛnmɛ ɖagbe tɔn bɔ̀ gbɛtà «Academia Internazionale Greci  Marino bo nyi Italie to ɔ tɔn e ɖo 1988 nu e é ko wlan lɛ bi.

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Xo-lomi-lomi-ɖɔtɔ
Akpaxwé:Wemawlantɔ lɛ
Jean Odoutan

**Jean Odoutan** ɔ, yɛwun nyi nu ji zɔwatɔ wɛ, b'ɛ ji ì ɖò Benɛɛtò mɛ ɖò xwè 1965 tɔn mɛ.

## Gbɛ̀ tɔ̀n
Jean Odoutan ɔ, é jìì ɖò xwè 1965 ɖo Bénɛɛ yɛwunnyi nu ji zɔwatɔ, hàn kpodo yɛwun nyi nu ji wlan tɔ kpan wɛ nî, bɔ ɖe yɛwun nyi nu ji gege tɔn. Han e nyi  yɛwun nyi nu ji tɔn lɛ tɔn ɔ éɖesunɔ wɛ wlan ye. É nɔ ma yɛwún nyi nu ji é ɖe tɔn lɛ é gbɔn azɔxwe tɔn 45rdlc tɔn ɔ jii. Yɛwun nyi nu ji tɔn gaga nukɔntɔn ɔ e e nɔ ylɔ ɖɔ *Barbecue Pejo* ɔ ye ze ɖo yɛwun nyi dowu nu wiwa ɖaxo Afrika gbeji tɔn, Yovo gbeji kpo Amerika gbeji tɔn gege kpo. É ɖu ajɔ e nyi *La Prix d'interprétation féminine* tɔn e ɖo tòxò Khourigba tɔn mɛ ɖò Maroc tomɛ.

Yɛwún nyi nu jǐ tɔn gege dɔn ajɔ wa nî ɖo yɛwun nyi dowu nu wiwa ɖaxo ɖaxo gbɛ ɔ tɔn gege mɛ. Ye wɛ nyi : Djib kpo Piwun-Piwun cè kpan é nɔ ylɔ ɖɔ *Toast de vie* e ɖo  *Vues d'Afrique* ɖo Montréal sin toxo mɛ ɖo Canada. É wɛ do yɛwun nyi dowu nu wiwa é nɔ ylɔ ɖɔ *Quintessence* e wa. Nuwiwa nɛ gbɛ ɔ bi wɛ é sɔ ɖo te na bo blo ɖo Glexwé xwewu-xwewu bo bɛ sin alunsun 2003 tɔn. Nuwiwa ɔ nɔ sɔ yɛwun nyi dowu gbɛ ɔ é e ɖenyi lɛ gege d'ajo. É lɛ do azɔmɛxwe yɛwun nyi nu ji tɔn *Institut Cinématographique de Ouidah* wa. Jɔwunjɔja yovo flansé gbe dotɔ gege wɛ gbɔn finnɛ bɔ gege ɖevo lɛ kpoɖo finnɛ gbɔn din wɛ. Sín xwè1980 wɛ é ko yì cí France.

## Yɛ̀wún nyi nǔ ji tɔ̀n lɛ
* 1999 : Barbecue-Pejo 
* 2000 : Djib - 2002 : Mama Aloko 
* 2002 : La Valse des gros derrières (weɖuɖu gogo nɔ lɛ tɔn), La Porte du non-retour (Hɔn e nu e nɔ gbɔn bo ma sɔ nɔ lɛkɔ a é) 
* 2010 : Piwun-Piwun cé-Toast de la vie! 
* 2022 : Le Panthéon de la joie (Awajijɛ sin kplekplemɛ)

### Yɛwun nyi nu jǐ ɖevo lɛ
* 1984 : Marche à l'ombre de Michel Blanc (Ɖi zɔnlin ɖo Michel Blanc sin yɛ mɛ). 
* 1988 : Black Mic-Mac 2 de Marco Pauly. - 1988 : La Bohème de Luigi Comencini. 
* 1992 : Diên Biên Phu de Pierre Schoendoerffer, L.627 de Bertrand Tavernier : Mamadou Diop 
* 2000 : Barbecue - Pejo : Boubacar, Djib : Monsieur Explorer,  Mama Aloko : Jean 
* 2002 : L'envol, court-metrage (Tesisi alo zunzɔn,  yɛwun nyi nu ji klewun) Mallory Grolleau tɔn. 
* 2004 : La Valse des gros derrières (weɖuɖu gogo nɔ lɛ tɔn) : Rod 
* 2010 : Piwun-Piwun cé-Toast de la vie : Akɔnkpinkpan.

## Dodo ton
Akpaxwé:Yɛwun nyi nu ji zɔwatɔ lɛ
Jean Pliya

**Jean Pliya** ɔ, nǔwlǎntɔ ɖokpó wɛ e nyí ɖò Benɛ̀ tòmɛ̀. E jì i ɖò azǎn 21gɔ liyàsùn xwè 1931 ɖò júgù tomɛ. E kú ɖò azǎn 14 gɔ nuxwásùn xwe 2015 ɖò Abíjàn ɖo Kodivwatò mɛ.

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Wemawlantɔ lɛ
Jeanne-Agnès Ayadokun

**Jeanne-Agnès Ayaba Mahougbé Ayadokoun** ɔ e jǐ ɖo azan 13ɔ nuxwasun 1954 tɔn. Hwɛɖɔtɔ gan Benɛ tɔn wɛ. E nɔ jɛhun do nukɔnyiyi sɛn e ɖɔnu do Nyɔnu lɛ wu etɔn ɖo taji ɔ gu mima sɛn lɛ.

## Gbɛ tɔn
Jeanne-Agnès Ayaba Mahougbé Ayadokoun ɔ hwɛɖɔtɔgan ayimɛtɔn sɔ do nuji tɔ wɛ sin lexwele 1988, bo nyi Mɛsi kplɔnyiji alavɔ tɔn ɖo ENAM. E ɖo sɛwamaɖɔ gbɛta Hwɛɖɔtɔgan lɛ tɔn mɛ, bo ka ɖo gbɛta tɛnmɛ tɛnmɛ mɛ ɖo Benɛ kpodo togudo kpan. Jeanne-Agnès Mawugbe Ayadokun  ɔ wɛ nyi gan nu kplekple nyɔnu hwɛɖɔtɔ gbɛta gbɛ ɔ bi tɔ̌n tɔn.

## Yɔkpɔvu mɛ nunɔ tɔn kpodo Azɔmɛ yiyi tɔn kpan
Jeanne-Agnès Mawugbe Ayadokun  ɔ e jǐ ɖo azan 13 nuxwasun 1954 tɔn, bɔ e yi azɔmɛ bo ɖo kunnuɖe wema *Maîtrise* hwɛɖiɖɔ tɔn ɖo lexwele 1981 tɔn ɖo Kplɔnyiji alavɔ Agbomɛ-Kandofi tɔn. E yi nunywɛ do nunywɛ ji ɖo hwɛɖiɖɔ linu ɖo azɔ xwe *Centre de Formation Administrative et de Perfectionnement* Kutɔnu tɔn. E nɛ ɔ gudo ɔ ɖo lexwele 1983 tɔn ɔ, e lɛ yi nunywɛ do nunywɛ ji ɖevo ɖo azɔmɛxwe hwɛ ɖaxo ɖɔtɔ lɛ tɔnbYovo Flanse to ɔ tɔn ɖo Paris. Ɖo lexwele 2000 ɔ Jeanne-Agnès Mawugbe Ayadokun  ɔ yi kunɖewema *DEA* ɖo acɛ e nyi gbɛtɔ ɖokpo tɔn e kpodo tovi ɖonu ɖo toxoɖuɖɔ mɛ linu ɖo Nunywɛ yi tɛn UNESCO tɔn ɖo kplɔyiji alavɔ Agbomɛ-Kandofi tɔn.

## Azɔ wiwa tɔn
Jeanne-Agnès Mawugbe Ayadokun bɛ hwɛɖiɖɔ'zɔ wiwa sin hwɛɖiɖɔ ji ɖo hwɛɖɔxwe Kutɔnu tɔn. Ɖo lexwele 1988 ɔ, E hwuzu hwɛɖɔdo kplɔnnumɛtɔ ɖo hwɛɖɔxwe Xɔgbonu tɔn nu xwe we. E nɛ gudo ɔ, ɖo lexwele 1990 ɔ e huzu Gan nukɔntɔn hwɛɖɔxwe Xɔgbonu tɔn. Ɖo lewwele 1997 ɔ, e yi zinkpo nukplɔnmɛ do nuwu tɔ ɖo hwɛɖɔxwe hwɛyɔmɛ tɔn Kutɔnu tɔn, bo nyi Gan nukɔntɔn hwɛɖɔxɔsa hwɛdomɛtɔn nu xwe we. Ɖo lexwele 1999 tɔn ɔ sin gblamɛ ɔ, e nyi Gan nukɔntɔn hwɛɖɔsa nukɔntɔn acɛ kpǎa (droit tradictionnel) ɖo hwɛyɔlɔ mɛtɛn Kutɔnu tɔn. Ɖo lexwele 2001 ɔ, e nyinukplɔnmɛ do nuwu tɔ ɖo hwɛɖɔxwe ɖoxo Benɛ tɔn *Cour Suprême*.

Jeanne-Agnès Ayaba Mahougbé Ayadokoun  ɔ wa kplɔnnu kplɔnyiji alavɔ vi lɛ ɖo ENAM ɖo Agbomɛ Kanɖofi.

Akpaxwé:Hwɛɖɔtɔ
Jerôme Carlos

**Jerôme Carlos** ɔ, b'ɛ jǐ ì ɖò azǎn 30 gɔɔ zǒsùn xwè 1944 tɔn mɛ ɖò Xɔgbonu b'ɛ nyí matííntɔ ɖò azǎn 15 gɔɔ Alunsùn xwè 2024 tɔn mɛ, nyi wemawlantɔ́, hwenuxowlántɔ, xojlawemawlantɔ, Benɛɛ tomɛnu  ɖokpó.

## Tàngbɛtɔ̀n tɔn
Xojlawemawlantɔ kpo hwenuxowlantɔ kpán wɛ nyi azɔ̌ ě Jerôme Carlos kplɔn é bɔ é nyi gǎn ɖo hɔnmɛ lɛ, wegbohɛntɛn lɛ kpodo wemahɛntɛn ɖaxo Kutɔnu tɔn kpan.

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Wemawlantɔ lɛ
Jigbé

**Jigbé** ɔ, tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nu tokpɔnla Zɛ̌ tɔn ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ. É ɖo afɔligbé Benɛɛto tɔn.

## Gletoxo tɔn lɛ
Tokpɔnlavi Jigbé tɔn ɔ ɖo gletoxo 07 yě ɖie:
- Agunji
- Awasu
- Jigbé Agɛ
- Jigbé Gbɔjɛ
- Gbagodo
- Sɛsivali
- Wo-Togudo

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛń ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnlavi Jigbé tɔn ɔ ɖo hwɛndo 836 kpo tovi 4872 kpan.
Wémɛgbe wɛ jigbenulɛ  nɔ do.

## Tàn kleun ɖé
Tɔ wɛ ma  jigbenulɛ kpo wemɛnulɛ kpo bɔ togan lɛn yě do xulɛnu lɛɛ mɛ co bɔ ye nɔ lɛn yeɖě do wemɛnu lɛɛ mɛ.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Jija

**Jija** ɔ́ tokpɔnla ɖòkpó wɛ é nyí nú tokpɔn Zu tɔn ɔ bó ɖò afɔligbé nú Benɛɛto ɔ. É ɖo kilomɛtlu atɔn (3km) do Agbomɛ, bo ka ɖo wo (10km) do Dàn. Jija ɔ agɔ̌ wɛ é nyi nú tokpɔn Zu tɔn ɖó e nɔ dó jìnùkún tawun bó nɔ hɛn sɔ̀ tòví afɔligbe tɔn lɛɛ ɖò adɔ sí.

Gànkpa ɖàxó Agbǒmɛ tɔ̀n ɔ́ lɔ ɖò tokpɔnla é nɛ ɔ mɛ ɖò tokpɔnlavi Mùnyɔ̀ tɔ̀n ɔ́ mɛ.

## Tokpɔnlavi tɔn lɛ
Tokpɔnla Jija tɔn ɔ ɖo tokpɔnlavi 12. Yě ɖie:
* Agɔnji
* Agunna
* Dan
* Gobe
* Ungbɛgamɛ
* Mɔsuru
* Munyɔ
* Utɔ
* Sɛtɔ
* Zukɔn
* Dowimɛ
* Jija (tokpɔnlavi)

## Nuxixo Jija kanmɛ tɔn lɛ
Ɖo Jija ɔ, mi na mɔ gansu bɔ Somajɛ Gbɛsɔ wɛ ɖu baba na. E zɛ eyɛ wu ɔ mi na mɔ Sɛmijɛ agbandɔ ɖò tɔba mɛ. Zɛnli zan ɖo gbe nɛ ɔ ji a.Sɔkpo , Metɔka, Akɔkpa, Agbicesu lɛ desu gni hansino.

## Gbɛnuɖuɖo
Jija tokpɔnla ɔ ɖo tokpɔnla  Dasa tɔn kpodo Savalu tɔn kpo ɖo taligbe. Tokpɔnla Agbomɛ tɔn kpodo Gbɔ́xikɔn tɔn kpo ɖo afɔgokɔ. Tokpɔnla Akplaxwe tɔn kpodo Togo ɔ kpo ɖo hweyixɔwaji. Mǐ kpɔn hwetɔnwaji ɔ mǐ na mɔ tokpɔnla Kɔvɛ tɔn. Jija ɖò kilomɛtlu gban atɔɔn nukun ɖokpo (36) do Agbo toxo ɔ mɛ ɖo tokpɔn Zú tɔn ɔ mɛ. Toxo klewun ɖe wɛ bo ɖo nukun hun wɛ tawun. Glé'zɔ kpodo alɔlyɛn'zɔ wiwa kpo tinnyii. 

Tokpɔla Jija tɔn ɔ e hɛn ɔ́ e na ylɔ ɛ ɖɔ jinukungɔ Zú tɔn, ɖo nu na ɖu ɖo ganji ɖo afɔgbokɔ Benɛ tɔn.

## Fitɛ wɛ Jija ka ɖe tawun
Tokpɔnla e lɛlɛ do Jija tokpɔnla ɔ lɛ e ɖyé : Savalu, Kɔvɛ, Akplaxwé, Za-kpota, Kwlékanmɛ, Agbomɛ kpodo Gbɔxikɔn kpo.

## Hwenuxo Jija tɔn
Jija tokpɔnla wɛ nyi tokpɔnla e gblo hu tokpɔnla é ɖo tokpɔn Zú tɔn ɔ mɛ lɛ e bi, bo ka ɖo tokpɔnlavi wowe(12). Tokpɔnlavi wowe lɛ ɖye : Jija-toxomɛ(Djidja-Centre), Agɔnji, Aguna, Dan, Dowimɛ, Gobe, Ungbɛgamɛ, Mɔsulu, Munyɔ, Wutɔ, Sɛtɔ kpodo Zúkɔn kpo.

## Tovi na bi e ɖo Jija e
Gbɔn kɛnsusɔ (RGPH4) nu wiwa e e blo ɖo 2013 gblamɛ ɔ, Jija ɖo gbɛtɔ nayi 123542 mɔ.

## Akwɛ lixo Jija tɔn
Mǐ kpɔn Jija tokpɔnla ɔ mɛ ɔ, azɔ é ɖo taji bɔ mɛbi nɔ ɖibla wa ɔ wɛ nyi Glézɔ. Glezɔ nɛ ɖo wuvɛ xozlɛ wɛ tawun ɖo jí sɔ nɔ ja xoxo ɔ ɖɔhun à.

## Watomɛ ba nyɔnywɛ
Toxo Acerigbe nyi fi hɔnyibɛdo nu Dada Gbɛhɛn-azin ɖayi.

## Tokpɔnlagan tɛnmɛ é e ko nɔ Jija tokpɔn ɔ nu lɛɛ e
Mi na mɔ Jojo, Placide Avimajɛnɔ (2016), Théophile Dako (2017-2020), Denis Glegbɛtɔ (2020-2023), Mathias Agnoun (2023-...)

## Tonuɖuɖo Jija tɔn lɛɛ
Mǐ na mɔ :
* Dotoxwé ɖo Ungbɛgamɛ
* Azɔmɛxwé dokɔ tɔn kpodo linsinmɛ tɔn kpan
* Kpletɛn ayiɖeɖayitɛn jɔwunjɔja lɛ tɔn ɖo Jija-toxomɛ
* Gankpa Agbomɛ tɔn ɖo Munyɔ...

## Akɔ-nyi daxo ɛ do jija e
Mǐ na mɔ :
* Djoudjo
* Zettin
* Gangan
* Avanon
* Avimandjenon
* Ganbiala

Akpaxwé:Tokpɔnla Benɛɛ tɔn lɛ
Jijiwema

**Jijiwema** ɔ nyi wéma ɖotaji ɖokpo ɖo Benɛ to mɛ. Vi é ji lɛ bi ɖo na ɖo jijiwéma.

## Nyɔ̌na lɛ́ɛ
Jijiwema sin nyɔ̌na lɛ́ɛ sùkpɔ́ trala. Ye ɖie: 
* É wɛ́ nɔ́ zɔ́n bɔ̀ vǐ nɔ́ bɛ́ wemaxɔ́mɛ; 
* É nɔ bló mɛɖédógesíwema totɛ́ntín tɔn kpodo togudo tɔn kpán jijiwema mɛ vò ǎ
* Cóbó nú à ná yì àzɔ̌wiwa àló kúnnúɖewema sín tɛ́nkpɔn ɖěbú ɔ̀, jijiwema wɛ; alɔwlíwlí sín wema e nɔ cyán lɛ́ɛ e ɔ̀, jijiwema ɔ́, e ná mɔ̀ ɛ́ dandan; cóbónú à ná yí mɛ towe é kú sín wema ɔ́, e ná mɔ̀ jijiwema tɔn dandan

Akpaxwé:Jijiwema
Jocelyn Degbey

**Jocelyn Degbey** ɔ nyikɔ tɔn tawun ɔ wɛ nyì Jocelyn Kuadjo Degbey, est  . Toxoɖɔtɔ nukunɖeji Benɛ tɔn wɛ. E nyi Ɖɛmɛnu bo nyi Ganhɔnyitɔ e nɔ́ kpe nukun sín kpodo ayidɔkun lɛ kpan wu e sin Lidosun 2006 tɔn wa yi Liyasun 2007 tɔn ɖo Togan xoxo Thomas Boni Yayi hwenu. E nɔ toxoɖɔgbɛta *Alliance pour une dynamique démocratique* (ADD)

## Gbɛ tɔn

Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Ganhɔnyitɔ Benɛɛ tɔn lɛ
Joseph Adjignon Keke

**Joseph Adjignon Keke** nyí toxóɖɔtɔ́ Benɛɛto tɔn ɖé. È ji i ɖò azǎn 5gɔ́ wòósùn xwè 1927 tɔn mɛ, b'ɛ kú ɖò azǎn nukɔntɔn (1er) liyasùn xwè 2017 tɔn mɛ.

## Tan gbɛ tɔn tɔn
Joseph Adjignon Keke ɔ, è jì i ɖò azǎn 5gɔ́ wòósùn xwè 1927 tɔn mɛ ɖò Avranku. É kplɔn wlɛnwín bibá ɖo glelilɛ lijí. É lɛkɔ yi Danxomɛ ɖò xwè 1956 tɔn mɛ bo huzu gbɛtɔ nukunɖéji togán Sourou Migan Apithy. 

E sɔ mɛɖaxo ɔ ɖɛmɛnu ɖò xwè 1959 b'ɛ huzu toxoɖɔgbɛ *Parti Républicain Dahoméen* tɔn sin gánbɔɖogánwu yi jɛ xwè 1960 tɔn mɛ. Togán Hubert Maga wa sɔ'ɛ ganhɔnyitɔ ée nɔ kpé nukun ɖo hwɛɖiɖɔ wu é ɖ'acɛkpikpa tɔn mɛ. 

Mɛɖaxo Adjignon Keke Joseph nwá sɛ́nzɔ ɖò Kutɔnu ɖò acɛkpikpa togán Mathieu Kérékou tɔn hwenu. 

Ðò xwè 1990, é lɛ́ kɔ wá toxóɖiɖɔmɛ, xwé é bɔdo xwè é mɛ togán Justin Apithy ku é mɛ. É j'akɔ xá togán Justin Ahomadégbé-Tomêtin bo sɔ toxoɖɔgbɛ  é ylɔ ɖɔ*Rassemblement National pour la Démocratie* ɔ ɖo té. E sɔ'ɛ ɖɛmɛnu ɖo ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn. Keke nyi matintɔn ɖò azǎn nukɔntɔn (1er) liyasùn xwè 1951 tɔn mɛ, ɖò xwè tɔn 89 gɔ mɛ.

## Wuntun é do é lɛ
Wuntun gégé wɛ é do Mɛɖaxo Keke. Yé na xá:
* Commandeur de la Légion d'honneur
* Commandeur de l'ordre du Mérite agricole
* Grand officier de l’ordre national du Dahomey
* Grand Croix de l'ordre national du Bénin
* Grand Cordon de l'Etoile Brillante de la République de Chine 
* Commandeur de l'Ordre For Distinguished Service du Nigeria
* Commandeur de l'ordre national du Sénégal

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1927 tɔn mɛ
Akpaxwé:Kú ɖò xwè 2017 tɔn mɛ