open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Atogon

**Atogɔn** ɔ, tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nú tokpɔnla Alada tɔn ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo afɔligbe Benɛɛto tɔn.

## Tàn kleun
Ɖo azǎn 27 gɔ ɔ nuxwasùn xwè 2013 tɔn mɛ wɛ Atogɔn huzu tokpɔnlavi nu tokpɔnla Alada tɔn.

## Gletoxo tɔn lɛ
Tokpɔnlavi nɛ ɔ ɖo gletoxo ayizɛn (06) yě ɖie: Asihwi, Atogɔn sin vlɔ ɖo wè, Avankanmɛ, Kpogɛtomɛ, Niawuli kpo Nuzunkpa kpo.

## Tovi nabi é ɖo e
Kɛnsisɔ sin nuwiwa è azɔxwe «INSAE» tɔn blo ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ tokpɔnlavi Atogɔn tɔn ɖo hwɛndo 1843 kpodo gbɛtɔ 7123 kpan: nyɔ̌nu 3710 kpo sǔnnu 3413 kpo.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Atokɔligbe

**Atokɔligbe** ɔ nyi tokpɔnlavi ɖokpo nú tokpɔnla Bantɛ tɔn bo ɖo tokpɔn Sokan tɔn mɛ ɖo Benɛto mɛ.

## Gletoxo tɔn lɛ
Atokɔligbe ɔ ɖo Benɛ to ɔ tɛntin bo ɖo glexo 4 yě ɖie:
* Agbɔn
* Alɔba
* Atokɔlibe
* Malomi

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛn ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnlavi Atokɔligbe tɔn ɔ ɖo tovi 12863.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Atacora (Atakola)

thumb|right

**Atakola** ɔ, tokpɔn ɖokpo wɛ é nyi bo ɖo taligbe hweyixɔwaji nu Benɛɛto ɔ.

## Dogbo tokpɔn ɔ tɔn lɛɛ
É ɖo dogbo xá Bukina Faso ɖo taligbe, bo ɖo xa Nigɛ ɖo hweyixɔwaji bo lɛ ɖo xa tokpɔn Aliboli tɔn Bɔgu tɔn kpodo Đɔnga tɔn kpan. Ɖo xwe 1999 tɔn mɛ wɛ Atakola sin tɛntin ɔ fɛn ala sin tokpɔn Atakola tɔn wu bo huzu tokpɔn yɔyɔ Đɔnga.

## Tokpɔnla tɔn lɛɛ
Tokpɔn Atakola tɔn ɔ ɖo tokpɔnla tɛnnɛ, yě ɖie.
* Bukunbé
* Kɔbli
* Kéru
* Kwanɖé
* Materi
* Natitingu
* Péhunko
* Tangiéta
* Tukuntunna

## Gletoxo tɔn lɛɛ
Sin xwe 2013 gɔɔ tɔn mɛ wɛ tokpɔn Atakola tɔn ɔ ɖo gletoxo kpo slaá kpo 517.

Akpaxwé:Tokpɔn_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Aurélie Adam Soulé

**Aurélie Adam Soulé** ɔ, ganhɔnyitɔ Benɛɛto tɔn ée nɔ kpenukun do kantitɛ kpodo jɔxwixwi'tɛ nu lɛ kpan wu e wɛ é nyi sin azan ko-atɔɔn nukun we (27) gɔ xwe 2017 ɖ'acɛkpikpa togan Patrice Talon nukɔn tɔn kpo wegɔ kpo mɛ. Rafiatu Mɔru wɛ jo tɛnmɛ do n'î. É lɛ nyi gan é xwe aza do ganhɔnyitɔ ée nɔ kpenukun do kantitɛ kpodo jɔxwixwi'tɛ nu lɛ kpan wu sin azan wo (10) gɔ xwe 2018 tɔn bo lɛ nyi gbɛvi gbɛta nukun ɖeji *ONU* tɔn é nɔ kpenukun do akwɛ biba wu nu é na do zan do tutomɛ jɔxwixwi'tɛ nu lɛ sin nukun yiyi wu e sin azan ko-atɔɔn nukun ɛnɛ (29) gɔ abɔxwisun xwe 2018 tɔn

## Gbɛ tɔn
Ee e jí ɖo azan wo-ɖokpo (11) gɔ lidosun xwe 1983 tɔn ɖo Niki (Bénɛ) e ɔ e sun nyi ɖɔ Aurélie Adam Soulé Zumaru. 
Ɖo 2001 ɔ é yi do nyikɔ wema mɛ ɖo wemaxɔmɛ ɖaxo é na d'alɔ ɛ b'ɛ na sɔnu nú agbahwlɛnhwlɛn é na blo do yi azɔmɛxwe ɖaxo Paris e mɛ e nɔ kplɔn nu ɖè do nyi nuxwitixwiti'zɔwatɔ e. 
Ɖo 2003 ɔ, é yi bɛ azɔmɛ ɖo azɔmɛxwe Paris tɔn é nɔ kplɔn kantitɛ nuxwitixwiti lɛ mɛ. Finnɛ wɛ é yi kunnuɖewema tɔn ɖe.
Ɖo 2015 ɔ, Aurélie Adam Soulé lɛ nyi kunnuɖewema e na d'alɔ wɛ ɖo toxoɖuɖɔmɛ è ɖo azɔmɛxwe Maxwell School of Citizenship and Public Affairs Syracuse tɔn. 
Ɖo 2017 ɔ, é lɛ yi do nyikɔ wemamɛ bo na do ɖo kunnu ɖe wema *Doctorat* tɔn ɖo azɔmɛxwe *Montaigne-Humanités, kplɔnyiji-alavɔ xwe Bordeaux tɔn, bo yi kunnuɖewema ɖo nuxwiti-nuxwiti wɛndudo tɔn kpodo kantitɛ tɔn kpan linu. *
Ɖo 2018 ɔ, é lɛkɔ wa Bénɛ̌, to tɔn mɛ fi e jǐ ɖe e bo b'ɛ azɔ ɖò azɔxwe to ɔ tɔn é nɔ kpenukun do kantitɛ ɖo ganji ɖo sɛnxwiji wu e bɔ è nɔ ylɔɖɔ (ARCEP BENIN) e bo nyi gan na kaka yi jɛ hwěnu é wa byɔ acɛkpikpa ɔ mɛ do ɖo abɔxwisun xwe 2017 tɔn e 

## Ali é zɔn ɖo toxoɖuɖɔ mɛ è
Ɖo kɔnyasun xwe 2017 tɔn ɔ togan Patrice Talɔn sɔ wɛ do acɛkpikpa tɔn mɛ b'ɛ nyi ganhɔnyitɔ ée na kpenukun do kantitɛ kpodo jɔxwixwi'tɛ nu lɛ kpan wu e, bo ɖyɔ Rafiatu Mɔru é blo xwe ɖokpo sun ayizɛn e. 
Nyɔnuzangbe azan atɔɔn (5) gɔ zosun xwe 2019 tɔn ɔ gbetakɛn ee xixa tɔn nyi 2019-396 bo nyi azan atɔɔn gɔ zosun xwe 2019 bo nyi adahuzunu ganhɔnyitɔ lɛ sin tɛnmɛ e, sɔ ganhɔnyitɔ gbasa ee nɔ kpenukun do kantitɛ kpodo jɔxwixwi'tɛ nu lɛ kpan wu e n'î.
Ɖo 2020 ɔ, yé sɔ ɛ gan e na ɖɔnu do kplekplemɛ  ganhɔnyitɔ é nɔ kpenukun do kantitɛ kpodo jɔxwixwi'tɛ nu lɛ kpan wu e tɔn. 
Ɖo 2015 ɔ, é ɖu wema kplɔnkplɔn sin ajɔ e nyi Mandela Washington Fellowship tɔn kpodo Young African Leaders Initiative tɔn kpan é.

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Ganhɔnyitɔ Benɛɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1983 tɔn mɛ
Avakpa

**Avakpa** ɔ, tokpɔnlavi Alada tɔn ɖokpo wɛ bo ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo afɔligbé Benɛɛto tɔn. 

=Tàn kleun=
Ɖo azǎn 27 gɔ ɔ nuxwasùn xwè 2013 tɔn mɛ wɛ Avakpa ɔ huzu tokpɔnlavi nu tokpɔnla Alada tɔn.

=Gletoxo tɔn lɛ=
Tokpɔnlavi nɛ ɔ ɖo gletoxo ɛnɛ (04). Yě ɖie: 
* Ajohun
* Avakpa
* Glotomɛ
* Hukpokpwe

=Tovi nabi é ɖo e=
Kɛnsisɔ sin nuwiwa è azɔxwe «INSAE» tɔn blo ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ tokpɔnlavi Avakpa tɔn ɖo hwɛndo 1200 kpodo gbɛtɔ 4852 kpan: nyɔ̌nu 2483 kpo sǔnnu 2369 kpo.Ayizɔ kpo fɔngbe kpo wɛ yě nɔ do ɖo tokpɔnlavi é nɛ mɛ.
Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Avivɔsùn

**Avivɔsùn** ɔ wɛ nyí sùn tantɔ̀n gɔ é ɖo xwé ɔ mɛ é. Zǒsùn wɛ nyí sùn ée jɛ gudo ni é.

## Tinmɛ tɔn
Avivɔsun ɔ tinmɛ tɔn wɛ nyi sun é mɛ *avivɔ nɔ jɛté* ɖé é.

## Xixa tɔn
Wékpo:LL-Q33291 (fon)-ALFREDAZASEGLA-avivɔsun.wav

 Akpaxwé:Sun_lɛ
Axɔsu Kilili

**Axɔsu Kilili** ɔ nyí axɔsu ɖokpó ɖò Benɛɛtò mɛ.

## Tinmɛ nyikɔ ee jɛ e tɔn
Wan jɔ so kilili ma nyɔ gbigba. Dada Gbɛhɛn'azin wɛ ji mɛ ɖo lexwele 1885 ɖo kpɔjitɔ Gbɛwɛnɔdonǐi e nyi Aklanwunkpa nu bo jɔ ɖo Azɔnɖekɔn kunkan mɛ e sín xomɛ̀, axɔsu Kilili wa lɛ yɛhwesin bo jɛ nyi Robɛ̌ɛ. E nyi mɛ ɖo vi ko nukɔn tɔn e kpo bo ɖo gbɛ sin wɛ cobɔ dada Gbɛhɛn'azin yì gbeji.

## Nɛ e ka ji mɛ ji gbɔn?
Hwenuxo e vado jiji Axɔsuvi Kilili tɔn wu ɔ ko ɖe xwlɛ ɖɔ Vi ɖo vi kɛn mɛ wɛ e nyi. E na ɖɔ̌ɔ, dada Gɛlɛlɛ dà Asi jɛ ɖò nukun mɛ ee ɖo Dada Hwzgbɛ'aja kasudomɛ e nɔ ylɔ ɖɔ *kpɔsi jɛɖonukunlɛ* e we nu vi tɔn Kowundo. Mɛ ɖokpo nɔ nyi Viɖeɖoté bɔ mɛ we gɔɔ nɔ nyi Gbɛwɛnɔdoni.
Viɖeɖoté wa ji vi nyɔnu ɖokpo bɔ Dada Gɛlɛlɛ sunnyǐi *Nyivi*.
Gbɛwɛnɔdoni lɔlɔ mɔ wa ji vi sunnu ɖokpo. E yi do wɛn Dada Gɛlɛlɛ ɖɔ : Vi e na xɔ Danxomɛ to e wa.

## Gbɛ e axɔsuvi Kilili zan e
E na ɖɔ̌ɔ E ɖu Tɔ tɔn dada Gbɛhɛn'azin tɔn ɖebu, ɖo yovo flǎansěe lɛ kpla Dada yi togudo. E ɖo susu wɛ jɔlɔwɛ jɔlɔwɛ ɖi Dada Gbɛhɛn'azin vi sunnu kpodo nyɔnu mɔ kpan kpo. E gbɔ bo zan gbɛ tɔn ɖo hlahla ji sin lexwele 1894 wa 1900.

Yovo flǎansěe lɛ wa kpla ɛ yi Ahwa nukɔntɔn gbɛ ɔ bi tɔn bɔ E yi nɔ ahangbenu nu xwě ɛnɛ (1914–1918). Akɔnkpinkpan ma sisɔ ɖo nu ɖe nukɔn tɔn kpodo nu e e zɔn mɛ e wa do ganji kpan zɔn bɔ yovo lɛ ɖekɛn ɛ bo nɛɛ Nuɖeji wuntun gege.

E wa lɛkɔ wa xwe bo nɔ kpɔ xa yovo toyitɔ lɛ bo wazɔ xa ye nu hwenu kpɛviɖe ɖo Sɔnba lɛ gbeji ɖo to taligbe. Bo wa lɛ kɔ wa Dɛɛ tɔn xwe ɖ'Agbomɛ, fi E nyi takwɛyitɔ aximɛ tɔn ɖe e.

## Axɔsuvi glesi(1922–1925)
Bɛ sin xwe 1922 tɔn ɔ mɛ kaka wa xwe 1925 tɔn ɔ, axɔsuvi Robɛɛ wa huzu Glesi atindotɔ ɖo gleta kɔxo Jihiziɖe tɔn kpodo Tanta kpan mɛ.
Hwenɛnu ɔ,  glegbo tɔn wɛ gbo atin bɔ yɔvotoyitɔ lɛ do gba xɔ gege na
Hwěnu e Glenɔgan sin gbɛ tɔn ɖo nukɔnyiyi ɖo wɛ ɔ Togan lɛ jɛ mɛ e na ɖu Kɔnmadan lɛ yɔlɔ ji.

Akpaxwé:Axɔsu Benɛɛ tɔn lɛ
Tegbessou

**Axɔsu Tegbesu** wɛ nyi axɔsu ayizɛngɔ ɔ ɖo axɔsuɖuto Danxomɛ tɔn mɛ. E nɔ gan ji bɛ sin lidosùn léxwèlé xwè 1732 wa xwè 1774 tɔn mɛ. Hwe è nu è é ku ɖé ɔ, asi tɔn afɔɖé kanwè atɔɔn(285) lɛɛ bɛ wuhwinhwan bo nɔ hu yeɖée lɛ b'a mɔtɛn yi sɛxwé kpo axɔsu ɔ kpo. Ɖiɖi tɔn hwénu ɔ, asi ayizɛn wɛ yigbè bo nɔ yɔdo ɖokpo ɔ mɛ kpo e kpo.

## Axɔsu Tegbesu mlámlá
Tégbésu ahanɖé

Akpaxwé:Axɔsu Benɛɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Axɔsu Agbomɛ tɔn lɛ
Axɔsugbasa Niki tɔn

**Axɔsugbasa Niki tɔn** ɔ, nyi axɔsugbasa nukunɖéji ɖokpo ɖo toxo Nikki tɔn mɛ ɖo Benɛɛtò mɛ. Sín hwénu e axɔsu Sabi Nayina atɔn gɔɔ ɔ yi su mɛxo lɛ ɖo lɔn é ɔ wɛ axɔvi kanɖe nukun ɖokpo (41) wɛ jɛ zinkpo ɔ ba ji.

## Axɔsu Niki tɔn yɔyɔ ɔ
Bagli Abu Lafia wɛ é ɖe nyi ɖo axɔvi kanɖe nukun ɖokpo lɛ mɛ nu é yi zinkpo ji ɖo Niki. Azan afɔtɔngɔ ɔ alunsun xwe 2023 tɔn gɔ ɔ tɔn wɛ é ɖe nyi ɖo Niki hɔnmɛ. Bagli Abu Lafia ɔ kunkan Makararu tɔn mɛ wɛ e jɔ ɖe. Azinkpo tɔn sín nyikɔ ɔ wɛ * Séro Toru. *

## Gbɛ tɔn
Séro Toru ɔ xwe kanwe atɔɔn (85) wɛ é ɖo bo huzu axɔsu kanɖe lisa (41ème) gɔ ɔ ɖo Niki bo nyi axɔsu nu Baatɔnu kpodo Boo é ɖo Bénɛ kpodo Awɔnlin kpan é bi kpodo ye mɛ é ko ɖo gbɛ ɔ mɛ lɛ é bi tɔn kpan. Asi we wɛ ɖo asi tɔn bɛ ɖo vi watɔn (13) (vi sunnu ayizɛn kpo vi nyɔnu tɛnwe kpo).

Akpaxwé:Axɔsuɖuto lɛ Akpaxwé:Axɔsugbasa lɛ
Axɔsuɖuto Xwela tɔn

**Axɔsuɖuto Xwela tɔn** ɔ, axɔsuɖutò kpɛvi kleun ɖe wɛ bɔ *kolɔn* lɛ zan ɖo hweyixɔwaji Mɛwigbeji tɔ̀n, ɖo ayi-hun-hɔn-do-xu-ji *Giné* tɔ̀n mɛ ɖo afɔgokɔ Benɛɛtò ɔ tɔn. Axɔsuɖutò Danxomɛ tɔn ka wa yi ɖo azǎn tɛnnɛ (9) ɔ xwejisùn xwè 1727 tɔn.

## Tinmɛ tɔn kpɛɖe
Xwela nyikɔ kplekple ajanu é e wa junjɔn Ayémé tɔ ɔ to ɖo xwe kànwe ko xixa afɔtɔn (15è siècle) gɔ ɔ tɔn mɛ é mɛ wɛ e wukun sín. Ɖò mɛ ɖelɛ sɔ xu sín ala bo nɔ nyi *Xwla*, bɔ mɛ ɖevo lɛ sɔ xwe sín ala bo nɔ nyi *Xwelá abǐ Xweɖá*.

## Hwenuxo tɔn kpɛɖe
Hwenuxo tɔn ɔ e ko mɔnujɛwu gan ji ǎ. E ɖɔ xwe kanwe ko xixa afɔtɔn nukun ɖokpo (16è siècle) gɔ ɔ sín vlɔdowe mɛ é mɛ wɛ Xwela lɛ sɔ axɔsuɖuto nɛ ɔ junjɔn ayi ɖo acɛkpikpa Ahoho alo Haholo tɔn mɛ. Toxo-ɖo-kɛnji tɔn wɛ Savi, bo ɖo kilomɛtu tantɔn (8) ɖo taligbe nu Glexwé toxo din tɔn ɔ. Kannumɔ kpo nu ɖevo ɖevo kpo sa xa yovo lɛ wɛ zɔn b'ɛ hun nukun ɖ'akwɛ lixo tawun. Azan tɛnnɛ (9) gɔ xwe 1727 tɔn dɔn ɔ Agbomɛ'xɔsu Agaja wa Savi bo hu axɔsu tɔn  Xufɔn.

## Axɔsu tɛnmɛ tɛnmɛ é xɔ Xwela'xɔsuɖuto ɔ lɛ é
* Ayɔhwan (Sín 1671 wa yi 1703)
* Ayisan alo Ama (Sín 1704 wa yi 1708)
* Xufɔn (Sín 1708 wa yi 1727)
* Sagbe (Sín 1753 wa yi 1774)
* Akanmu (Sín 1776 wa yi 1802) 
* Dɛkpɔn (Sín 1804 wa yi 1819) 
* Dɛɖé (Sín 1820 wa yi 1843) 
* Dɛji (Sín 1844 wa yi 1857)

Akpaxwé:Axɔsuɖuto lɛ
Axɔ́súzángbé

**Axɔ́súzángbé** nyi azan ɖokpo ɖo azan tɛnwé é ɖo sɛ ɔ mɛ lɛ é mɛ. Azan nɛ ɔ e lɛ ylɔɖɔ mɛxogbé

## Tɛn tɔn ɖo sɛ ɔ mɛ
Axɔ́súzángbé wɛ nyi azán atɔɔn gɔ é ɖo sɛ (aklunɔn'zangblamɛ alo voɖugbégblamɛ) ɔ mɛ é.

## Axɔ́súzángbgbeví nyíkɔ
E ji vi súnnu ɔ e nɔ sunnyi ɖɔ : Kofí. Bɔ nyɔ̌nu wɛ ɔ e nɔ sunnyi ɖɔ Afyáví alo Af́
Akpaxwé:Azan lɛ
Ayidósùn

**Ayidósùn** ɔ, wɛ nyí sùn ayizɛn gɔ é ɖò xwé ɔ mɛ é.

## Tínmɛ̀ tɔ̀n
Ayidósùn ɔ tínmɛ̀ tɔ̀n wɛ̀ nyí sùn é mɛ é nɔ do ayìkún ɖé é.

## Xìxà tɔ̀n
Wékpo:LL-Q33291 (fon)-ALFREDAZASEGLA-ayidosun.wav

Akpaxwé:Sun_lɛ
Ayihunhɔngbɛmɛ su

Ayihùnhɔ́ngbɛmɛ sù 

Agbè si' agbèji dó nú kɛn cè

O tɔ́ é má nɛ́ à

O Gbagidi ò nà yi dùn Ajagbɛ bó dùn Jisánkpɛ́ wá nù?

Bɔ̀ éné un ɖɔ̀ vɛ̀ jɛ́n ná wɛ̀n

O gbɔ bo dun Agbadɔ tɔ́n kɛɖɛ

Gbagidi na yi dun Ajagbɛ bó dun Jisankpɛ wá nù?
 Akpaxwé:Su_lɛ
Ayomà

thumb|<center>Ayomà</center>
**Ayomà** ɔ nuhwɛnkun ɖé wɛ nyi bo ɖé wéwe tɔn bo lɛ ɖe vɔvɔ tɔn. E hɛn ɔ é nɔ ɖu mǔ tɔn alo ɖiɖa tɔn.

## Etɛ wɛ ayomà nɔ wá?
Ayoma nɔ ɖa nusunnu alo é nɔ lɛ blo jǎ tɔn kpo ami kpo. É nɔ ɖɔ do wutɔn ɖɔ, sín tɔn kpo suklé kpo nɔ lɛ gbɔ kpɛ̀n.

Akpaxwé:Nuhwɛnkun lɛ Akpaxwé:Ɖadonu lɛ
Axɔsu tɛnmɛ tɛnmɛ é xɔ tò ɖò Xɔgbonu lɛ

Axɔ́suɖuto Xɔgbonu tɔn ɔ, axɔ́su tɛnmɛ tɛnmɛ wɛ xɔ̀ tò ɖě jɛ̀ ɖè gúdo sín Tɛ-Agbanlin ji wa yi jɛ̀ Kpɔtozunmɛ Dɛ Hakpɔn III sin zofinkplɔ́sun 2020

## Axɔsu lɛ ɖokpo ɖokpo kpodo xwè é xɔ to na e kpan
Mɛxixa élɔ na bɛ sin axɔsu Xufɔn ji. 

* Xufɔn (1794 - 1807)
* Ajohan (1807 - 1816)
* Tofa I (1816 - 1818)
* Hwezé (1818 - 1828)
* Tonyɔ (1828 - 1836)
* Mɛyi (1836 - 8ɔ zosun 1848)
* Soji (Azan tantɔn gɔ (8ɔ) zosun xwe 1848 yi jɛ - azan atɔn gɔ (3ɔ) zofinkplɔsun xwe 1864)
* Mikpɔn (Azan woɖokpo gɔ (11ɔ) zofinkplɔsun xwe 1864 yi jɛ - azan ko nukun atɔn gɔ (23ɔ) lidosun xwe 1872)
* Mɛsɛ II (Azan ɛnɛ gɔ (4ɔ) ayidosun xwe 1872 yi jɛ - azan 26 ɔ ayidosun xwe 1874)
* Tofa II (Azan 16ɔ zosun xwe 1874 yi jɛ - azan 7ɔ zofinkplɔsun xwe 1908)

## Gǎn kplogan-kplogan Xɔgbonu tɔn lɛ
* Gbɛɖisin Tofa (Azan wo gɔ (10ɔ) zofinkplɔsun xwe 1908 yi jɛ - azan 22ɔ kɔnyasun xwe 1913)
* Huji (1913 - 1929)
* Toli (1929 - 1930)
* Gbɛhɛnto (1930 - 1940)
* Gbɛsɔ Toyi (1941 - 194...)
* Alɔhɛnto Gbɛfa (194... yi jɛ azan 16ɔ liyasun xwe 1976)
* Kpɔtozunmɛ Dɛ Hakpɔn III (Azan tɛnwe gɔ (7ɔ) zofinkplɔsun xwe 2020 tɔn)

Akpaxwé:Axɔsu Xogbonu tɔn lɛ
Ayu

**Ayu** ɔ, tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nú tokpɔnla Alada tɔn bo ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo afɔligbe Benɛɛto tɔn.

## Tàn kleun
Ɖo azǎn 27 gɔ ɔ nuxwasùn xwè 2013 tɔn mɛ wɛ Ayu huzu tokpɔnlavi nu tokpɔnla Alada tɔn.

## Gletoxo tɔn lɛ
Tokpɔnlavi nɛ ɔ ɖo gletoxo wǒ ɖokpo (11) yě ɖie: Ahota , Gbeji, Gbeova, Hannya, Hunkpa, Lanmaji, Sɛbɔ, Tanmɛ, Tɔkpa, Zindagba kpodo Zungudo kpo.

## Tovi nabi é ɖo e
Kɛnsisɔ sin nuwiwa è azɔxwe «INSAE» tɔn blo ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ tokpɔnlavi Ayu tɔn ɖo hwɛndo 1833 kpodo gbɛtɔ 7897 kpan: nyɔ̌nu 4011 kpo sǔnnu 3886 kpo.

## Gbè e mɛ lɛ nɔ do é
Gbe ěe yě nɔ do tawun ɖo tokpɔnlavi e nɛ mɛ e wɛ nyi Ayizɔ kpo fɔngbe kpo.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Ayôdélé

**Ayôdélé**, bɔ nyikɔ tɔn ɖésu nyi **Gloria Jemima Lawson** ɔ, nyi hansinɔ, hankpatɔ, nuxotɔ Benɛɛto tɔn ɖokpo. É ji i ɖò azan ko  atɔɔngɔ ɔ avivɔsun xwé 1997 tɔn mɛ. É nyi Benɛɛvi bo lɛ nyi Togovi.

## Tan tɔn
Benɛɛto mɛ é jí Ayôdélé ɖé bɔ tɔ tɔn nyi Benɛɛvi bɔ nɔ tɔn nyi togovi. Sin kpɛvimɛ wɛ é jɛ han ji jí ɖé. Ée é ɖo xwè atɔɔn mɔ ɔ, tɔ tɔn sin gbɛmɛ wɛ̀ é jɛ han ji ɖé ji kpodo amisa kpo. Ée é ɖó xwè tantɔn mɔ ɔ, éɖésunɔ jɛ han tɔn lɛ kpá ji bɔ han tɔn lɛ nɔ ɖɔ xó do fifa kpodo wanyinunɔzo kpo wu. Ée e ɖó xwè w'atɔn mɔ ɔ, é kpà han ɖokpo bo na do xɔ̀susu nú nɔ tɔn ée nyi matiintɔ hwénu è é lɛ kpo ɖò kpɛvi é.

Ee é yi kunnuɖéwéma baki tɔn ɔ, Ayôdélé yi kplɔnyiji alavɔtɛn Agbomɛ kanɖofi tɔn bo kplɔn gbè lɛ lobo lɛ kplɔn nusisa kpodo xoɖɔdotoji kpo ɖo wémaxɔmɛ Cerco tɔn.

## Hansinɔ'zɔ tɔn
Gbɛkplékplé axɔsu tunwun bo ma ka ɖo alɔ dé mɛ (ONG) nɛ ɔ ji wɛ bɛ sin bo na do gɔ alɔ nu wamanmɔnɔ lɛ lobo na sɔ hwɛndomɛnu lɛ su. É sun nyi gbɛkplékplé ɔ ɖɔ̀ Ayôdélé b'ɛ wa huzu hansinɔ nyikɔ tɔn. É nɔ xo hun tɛnmɛ tɛnmɛ bo nɔ xo Ogbɔn ɖo tají.

Ɖo xwè 2017 tɔn mɛ ɔ, han tɔn Kpakpato ɔ zɔn bɔ Ayôdélé yi ajɔ wégɔ ɔ agbahwlɛnhwlɛn é ylɔ ɖɔ *prix Découvertes RFI* tɔn é. É kpá lobo jí han gègé. É na xá: Fimilè, Partagez, Chéco kpodo Ifèmi kpo.

Ɖo  xwè 2020 tɔn mɛ ɔ, Youth and Students for Peace sɔ ɛ afɔsɔɖotétɔ fifa tɔn bɔ é sɔ Aflika sin afɔ ɖo té ɖo Coréée du Sud dɔn.

É xo nu ɖo Abidjan ɖo nuxixo MASSA tɔn é blo ɖo xwè 2022 tɔn mɛ lobɔ mɛɖaxo A’salfo, hanjitɔ gbɛta Magic System tɔn yi jonɔ tɔn.

## Ajɔ kpodo wuntun é do é lɛ kpo
É na xa:
* Ajɔ wégɔɔ agbahlɛnhlɛn é ylɔ ɖɔ *prix Découvertes RFI* tɔn ɖo xwé 2017 tɔn mɛ.
* Afɔsɔɖotétɔ fifa tɔn Youth and Students for Peace tɔn ɖo xwé 2020 tɔn mɛ

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Hànsinɔ Akpaxwé:Hànkpatɔ Akpaxwé:Nuxotɔ
Azǐin

thumb|<center>Azǐin</center>

**Azǐin** ɔ, atinvu ɖe wɛ bo gosin hweyixowaji Amelika tɔn kpodo Bolivitò sin hwetɔnwaji ɖò afɔgokɔ bɔ e nɔ do ɖo akpaxwe gbɛ ɔ e fifa kpodo zòzò kpan tǐin ɖěe tawun e ɖo kwǐn tɔn wu. Domɛ wɛ e nɔ wú ɖe.

## tàn tɔ̀n kléwun
Bɛ sín lexwele 1682 wɛ Yɛhwenɔ Charles Plumier (1646–1704) ɖò tomɛyiyi tɔn lɛ mɛ ɖo taji ɔ , Antilles tɔ lɛ sin tomɛ mɔ atin ɖe lɛ bo sunnyi yě. Ɖo wema *Nova plantarum americanarum genera* (1703), Yɛhwenɔ ɔ ɖe nunɔmɛ azǐin ɔ tɔn xɛlɛ bo sunnyǐ ɖɔ *Arachidna quadrofolia* bɔ mɛ ɖe lɛ nɔ yɔlɔ ɖayi ɖɔ *pois de terre* alo *pistache de terre* ɖo Antilles.
Bɔ ɖò lexwele 1753 tɔn dɔ̌n ɔ, Carl Linné wa sunnyǐ ɖɔ *Arachis hypogaea* Arachis ɔ latɛɛngbe mɛ e ɖe, bɔ hypogaea ka ɖo Glɛki gbemɛ.
Amà tɔn lɛ nɔ ɖo nyi weɖobu ɖo buninɔ webɔ webɔ alo atɔn mɔ, bɔ ɖo do ɔ azǐin kwin ɔ nɔ wu ɖe glɔ cɛkɛ. E nɔ nɔ akpamɛ ɖo doglɔ bɔ akpa nɛ lɛ nɔ yi centimɛtlu 3 alo 4 mɔ ɖo gaɖiɖi mɛ.
## Ɖìɖe tɔ̀n ɖé lɛ

Groundnuts farm.jpg|Aziin sín amà ɖò glè mɛ̀
Lavage des arachides-Tayap (2).jpg|E ɖò aziin klɔ́ wɛ
16-09-17-WikiLovesCocktails-Zutaten-Img0161.jpg|Aziin fɛwǔ

Akpaxwé:Azǐin
Adidjatou Mathys

**Adidjatou Mathys** ɔ, nyɔ̌nu akwɛzɔwatɔ́ wɛ bo lɛ nyi nyɔ̌nu toxoɖɔtɔ Benɛɛtò tɔn, b'ɛ jíi ɖò 1956 ɖo Xɔgbonu ɖò Benɛɛ

## Azɔ̀wiwa tɔ̀n
Ganhɔnyitɔ Benɛɛ tɔn é nɔ kpenukun do azɔ̀xó wú e wɛ n'î. E ɖo ganji sín azan 7 gɔ nuxasùn xwe 2016 tɔn ɖo Togan  Patrice Talon sin acɛkpikpamɛ. Bo ko nyi gǎnhɔnyitɔ é nɔ kpenukún dó akwɛzinkàn to ɔ tɔn lido kpodo akwɛzinzán kpan wu ɖo Idriss L Dauda tɛnmɛ, ɖo Bénɛɛ Togan xoxo Yayi Boni hwenu, nu sùn wo ɖokpo (11) bo jo tɛnmɛ do nu Jonas Gbyan

## Gbɛ̀ tɔ̀n
Adidjatou Mathys ɔ,  è ji ɖo 1956 ɖo Xɔgbonu. E nyí nùkɔ̀ntɔ́ ɖo tòxóɖɔ́gbɛ  Bloc Républicain mɛ

## Toxoɖiɖɔ'zɔ wiwa tɔ̀n
Adidjatou Mathys ɔ ajacɛ víjiji wɛ bo byɔ tozɔwiwa mɛ ɖo xwè 1982 bo nɔ tɛn gege mɛ. É nyi gǎn nú akwɛ́zɔwa'xwe dokɔ tɔn Wemɛ tokpɔn ɔ tɔn bo nyí gǎn ɖaxo é xwe aza dó akwɛ́gbá ɔ tɔn kpodo akwɛ́linlɛn kpan we  bo lɛ nyi gǎn bɔ do ganhɔnyitɔ akwɛzinkan na lido kpodo akwɛ́zinzan kpan wu e kaka yi jɛ 2011 ɖo Togan Thomas Boni Yayi hwenu. É wɛ nyí nyɔ̌nu nukɔntɔn é yi gǎnhɔnyitɔ gbasa nɛ ɔ sin hwenu e hun i e.

## Nyi è eɖée
É yí Nyǐɖemɛ wuntun nyɔwatɔ Bénɛɛ tɔn (Officier de l'ordre du Mérite du Bénin) ɖò 2010, bo lɛ yi Nyǐɖemɛ tɛn nukɔntɔn sin wuntun Bénɛɛ tɔn ɖò 2000.

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Ganhɔnyitɔ Benɛɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1956 tɔn mɛ
Azɔ

**Azɔ** ɔ, nǔ ee gbɛtɔ nɔ blo bo do nɔ jɛ edesunɔ si b'ɛ ɖo tají ɖo akwɛ'liho. E nyí nǔ taji ɖé ɖò gbɛzán mǐtɔn 
mɛ.

## Xixa tɔn

## Ɖagbé azɔ tɔn lɛ
É nɔ zɔ́n bɔ mǐ nɔ kpé nukún dó gbɛzán mǐtɔn wu, mǐ nɔ wà nǔ mǐɖesunɔ tɔn lɛ, bo nɔ wà nǔ e jló mǐ lɛ é. Azɔ̌ alɔkpa alɔkpa wɛ tíin. Mɛɖě lɛ́ɛ nɔ yí wǎn nú azɔ̌ yetɔn, bɔ é nɔ víví nú yě tawun, có mɛ ɖevo lɛ́ɛ ka nɔ wa azɔ̌ ɖó akwɛ́ e è nɔ sú yě é wú kpowun. Azɔ̌ ɖebǔ e mǐ na wà ɔ́, é ɖò taji ɖɔ mǐ ni sɔ́ dó ayi mɛ, bo wà kpódó ayixa mǐtɔn bǐ kpo. Mawu ni na mɛ ɖokpo ɖokpo azɔ̌ ɖagbe e mɛ e na mɔ awǎjijɛ ɖe e.

## Gbehwan nyinyi
Azoɖé na nylá ɖo gbɛmɛ fĩ ǎ.Glezɔwiwa ɖesu ɔ azɔ titeungbe ɖokpo wε nyi bo

jɛ nukɔn n nú azɔ ɖè lɛ bǐ. Toxosú wɛ nú we à? Alǒ wetín a nɔ  hɛn?  Ayi hɔn nú a ma

ɖu nǔ ǎ hǔn, adra jɛ gbe jí. Nuɖuɖu ɖebu ɔ glesi ɖie, hwehutɔ kpó kanlinnyitɔ

kpo si wɛ nɔ gosin. Loɔ ényí a na bo mɔ nǔ ɖù bo ma ɖó xɔ ta ǎó, xɔtlɛtɔ nú ba

wè. Xɔ ɔ nɛ è mɛ nú we nɛ, atínkpato wε na gbá bo dó hɔn nu nú wè. Xɔ ɖagbe

ma jɛ asi we à? Hwi ɖie ma sixu zɔn mɛ tɔń ǎ e. Avɔlɔntɔ kpodo nutɔtɔ kpan wɛ 

na nyi mɔ. Vǐ towe bɛ sra kpodo srusru kpan ɔ amasinsato gbémɛ wɛ a nǎ je.

E lɛ kpo azɔ ɖevoɖevo lɛ bɔ un sixu srɛ bǐ ɖó fi ǎ.
Akpaxwé:Azɔ
Azɔ̀n ma jɛ

**Azɔnmajɛ** wɛ nyi lanmɛsyɛn hunsin ɖagbé ɖiɖo.

## Azɔn ma jɛ walɔ ɖagbé lɛ
Nǔ ɖu dó ganmɛ̀, sin nu do ganmɛ̀ , amlɔ dɔ́ ganjí, vivo ɖó ɖ'ayimɛ̀. 

Akpaxwé:Lanmɛsyɛn
Aɖí

thumb|right|<center>Aɖí</center>

**Aɖí** nyi nu e è nɔ zan do klɔ nu, do nya nu, alo do lɛ wu na e. E ɖe sinnɔ tɔn, syɛnsyɛn tɔn kpodo lifinnɔ tɔn kpan.

Akpaxwé:Aɖí

## Xixa tɔn
Badirou Din Owolodé Otonikou Aguemon

**Badirou Din Owolodé Otonikou Aguemon** ɔ, nyi ɖɛmɛnu ɖo ɖɛmɛnugun tantɔngɔɔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ.

## Toxoɖɔgbɛ tɔn
Toxoɖɔgbɛ Union Progressiste (UP) tɔn sin asya glɔ wɛ é sɔ'ɛ ɖɛmɛnu ɖé.

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ
Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Zungbo Bamɛzun tɔn

**Zungbo Bamɛzun tɔn** ɔ, zungbo ɖe wɛ bo ɖo tokpɔnla Agégé tɔn mɛ, ɖo Tokpɔn Wemɛ tɔn ɔ mɛ ɖo afɔgokɔ Benɛɛto tɔn. 

## Fitɛ wɛ zungbo nɛ ɔ ɖe
Zungbo Bamɛzun tɔn ɔ ɖo gletoxo Bɛmbé tɔn mɛ, ɖo tokpɔnlavi Avagboji tɔn mɛ, ɖo tokpɔnla Agege tɔn mɛ. E lin do tɔsisa ɖaxo Wemɛ tɔn ɔ ǎ, bo ɖo gblǒ 15 (15ha). 

## Hwenuxo tɔn
Bibɛmɛ zungbo nɛ ɔ tɔn ɔ flin mǐ tɔgbo wemɛnu lɛ tɔn Yaxasa e hɔn sin toxo Aga tɔn ɖo ahwan wu bo wa yi saxwe nyi zungbo mɛ. Zungbo nɛ ɔ huzu tɛn sisi ɖe, ɖo finnɛ wɛ e nɔ sɔ toxɔsu yetɔn lɛ ɖe bo ka nɔ lɛ ɖi yě (toxɔsu) do finnɛ. Bamɛzun sin tinmɛ wɛ nyi *zun e ɖo Gbamɛ ě*. 

## Etɛ lɛ e ka nɔ mɔ ɖo zungbo nɛ ɔ mɛ
Zungbo Bamɛ tɔn ɔ, e do bɔ mɛɖe nɔ byɔ mɛ a. E nyi mǐ na xa atǐn tɛnmɛ tɛnmɛ e ɖe mɛ lɛ ɔ mǐ xa do kanwe atɔ̌ɔn (85). Ye wɛ nyi *Ceiba pentadra, Antiaris toxicaria, Milicia exelsa, Cola grandifolia*. 
Xɛ lɛ ɔ mǐ na xa ye do kanɖe tɛnwe (67) bo lɛn ye do gban nukun we (32) bɔ mǐ na mɔ kanlin e nɔ hɛn vi d'agomɛ bo ko ɖo hinhan wɛ lɛ ɛnɛ (4), dan wunmɛ ɛnɛ (4) kpodo agwin wunmɛ ɛnɛ (4) m
kpan. Ɖo zungbo nɛ ɔ mɛ ɔ e nɔ mɔ cyɔɖitɛn kpodo fi sisi ɖelɛ kpan.

Akpaxwé:Zungbo lɛ
Banikoara

**Banikoara** ɔ tokpɔnla ɖokpo wɛ é nyi nu Benɛɛto ɔ ɖo tokpɔn Aliboli tɔn.

## Tokpɔnlavi tɔn lɛɛ
Banikoara ɔ má ɖó tokpɔnlavi wǒ yěe ɖie:

* Banikoara
* Founougo
* Gomparou
* Goumori
* Kokey
* Kokiborou
* Ounet
* Somperekou
* Soroko
* Toura

## Tovi tɔn lɛɛ
Ɖo kɛn ěe axɔxwe INSAE sɔ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi e ɔ, tokpɔn ɔ ɖo tovi 246 575. Gbɛtɔ ě ɖo tokpɔn mɛ lɛ wɛ nyi batɔnulɛ, pelulɛ kpodo nigɛnulɛ, bukinanulɛ, awɔnlinnulɛ kpan. 

## Dɔkun tɔn lɛɛ
Azɔ̌ taji e yě nɔ wa ɖo tokpɔn ɔ mɛ ɔ wɛ nyi glezɔ kpodo kanlinnyinyi kpo. Tokpɔn Banikoara tɔn ɔ wɛ ɖo nukɔn ɖo avɔkanfun dido mɛ ɖo Benɛ tò mɛ amɔ̌ tɛnmɛ e nɛ ɔ ka zɔn bɔ é gbɔ jinukun kpo mǎ lɛɛ kpo do ǎ. Mɔ̌ ɖo kpo ɔ tokpɔnla nɛ ɔ lɛ ɖo nukɔn ɖo kanlinnyinyi mɛ.

Akpaxwé:Tokpɔnla_Benɛ_tɔn_lɛ
Bantɛ

**Bantɛ** ɔ nyi tokpɔnla  ɖokpo ɖo Benɛɛto ɔ mɛ ɖo tokpɔn Sokan  tɔn mɛ.

## Dogbo tokpɔnla ɔ tɔn
Tokpɔnla Bantɛ ɖo dogbó xa tokpɔnla Basila tɔ̌n ɖo taligbe bo ɖo xa Glazwe tɔ̌n ɖo zanzanhweji bo ɖo xa Savalu tɔ̌n ɖo afɔligbe kpodo Togo to ɔ kpan ɖo hweyixɔwaji. 

## Tokpɔnlavi tɔn lɛ
É ɖo tokpɔnlavi 9 yě ɖie: 

* Agwa 
* Akpasi 
* Atokɔligbe 
* Bobɛ 
* Guka 
* Koko 
* Lugba 
* Pira 
* Bantɛ (tokpɔnlavi)

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛn ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnla Bantɛ tɔn ɔ ɖo tovi 107 181
 Akpaxwé:Tokpɔnla_Benɛ_tɔn_lɛ
Azɔvɛ

**Azɔvɛ** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nú tokpɔnla Aplaxwé ɖo tokpɔn Kufo tɔn mɛ.

## Gletoxo tɔn lɛ

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛn ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnlavi Azɔvɛ tɔn ɔ ɖo tovi 44210

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Azɔmɛxwé linsinmɛ tɔn Notre Dame des Apôtres Kutɔnu tɔn

thumb|<center>Azɔmɛxwé linsinmɛ tɔn ''Nɔ Mitɔn Apostolu lɛ̀ tɔn'' Kutɔnu tɔn</center>

**Azɔmɛxwé linsinmɛ tɔn Notre Dame des Apôtres Kutɔnu tɔn** ɔ, nɔtɛn nunywɛyi tɔn ɖokpo wɛ ɖo Kutɔnu bɔ nyɔnuvi lɛ kɛɖɛ wɛ nɔ yi finɛ. Azɔmɛxwé é nɛ ɔ nyɔnu sɛnkanta *"Nɔ Mitɔn Apostolu tɔn"* lɛ́ wɛ do wa ɖo azǎn 6 gɔ ɔ wǒsùn xwè 1953 tɔn ɔ mɛ.

Akpaxwé:Azɔmɛxwé lɛ
Barnabé Laye

**Barnabé Laye** ɔ, dotoo wɛ é nyi cóbó nɔ̀ lɛ wlán nǔ. Xɔgbonu wɛ é jì ì ɖè ɖo xwè 1941 tɔn mɛ.

## Gbɛ̀ tɔ̀n
Barnabé Laye ɔ é jì ì ɖò azǎn wo ɖokpo (11) ɔ liyasùn xwè 1941 tɔn ɖò Xɔgbonu. É yi wěmàxɔ̀mɛ ɖo azɔmɛxwe lisinmɛ tɔn katolika tɔn *Père-Aupiais* tɔ̀n. É wɛ nyí mɛkɔntɔn ɖò "Bac" sín tɛ́nkpɔ́n e é yi e. E nɛ gudo ɔ, é yi "France" fi è é kplɔ́n dotoozɔ́ ɖe ɖo toxò "Bordeaux" tɔn kpódó "Paris" kpán mɛ e. É wa dotoozɔ́ ɖò dotooxwé "Pitié-Salpêtrière" "Paris" tɔ̀n bo nɔ ɖo nǔwlán wɛ. Dotoo wɛ n'î, bɔ é nɔ wlánnǔ bo nɔ ɖɔ xólomilomi. É ɖɔ «Un nɔ wa dotoozɔ́ keze bo nɔ wlánnǔ zǎnmɛ» Din ɔ nukɛɖɛ wlán wɛ éɖé. É nɔ gbɔn tòmɛ tòmɛ ɖó nǔwlánwlán wú. É yi  Amérika sin afɔgokɔ, "Canada" Afrika kpodo "Europe" kpán. É nɔ wlánnǔ do gbɛtɔ sin nunɔmɛ, hwenuxó, tòxóɖuɖɔ, nǔnywɛ tò tɔn, wanyiyi, agbaza kpo nyɔ̌nuxwé súnnuxwe kpán ji. É wlánnǔ do hunxixo do nɔ jlokokomɛ, gbɛtɔ sin lɛ, nunɔmɛ nyɔ̌nu tɔn, yovo kánnù gosín kpodo mɛjizínzín bo ɖugǎn ma na vuvo mɛ é nu eɖe lɛ e kpan. Wema tɔn lɛ nɔ ɖɔ xo do jlo, nudobiba bo tɔn jɛ mɛ ɖesunɔ kpodo mɛ ɖe ɔ kpan jí, kpo jǒ tò mɛtɔn dó bo hɔ̀nyì ɖěvo mɛ kpó jí.

## Nǔ é wlán lɛ é
* 2017 : Xó kpo myɔ̀ kpo (La parole et le feu), Acoria xwe wɛ ɖetɔn n'î
* 2015 : Flúflua kpɛkpɛ (Fragments d'errance), Acoria xwe wɛ ɖetɔn n'î
* 2014 : Hwegba amizɛn hùzǔhúzú lɛ tɔn (Le crépuscule des métamorphoses), Acoria xwe wɛ ɖetɔn n'î
* 2010  :
** Xólómilómi nú mɛ é ma wa a é (Poèmes à l'absente), Acoria xwe wɛ ɖetɔn n'î,
** Tenunɔ gàgà ɖé (Une si longue attente), Acoria xwe wɛ ɖetɔn n'î
* 1999 : Cyɔhan nu to e é hu e, L'Harmattan xwe wɛ ɖetɔn n'î 
* 1986 : 
** Ɖi wùntùn ɖé ɖɔ́hùn ɖò zǎnmɛ (Comme un signe dans la nuit), L'Harmattan xwe wɛ ɖetɔn n'î
** Ali swɛɛn jlokokomɛ nunɔ tɔn lɛ (Les sentiers de la liberté), Saint-Germain-des-Prés xwe wɛ ɖetɔn n'î
* 1981 : Azan nuxoxo vivi nu mɛ tɔn é ɖo dindin wɛ lɛ tɔn (Nostalgie des jours qui passent), Silex xwe wɛ ɖetɔn n'î. É wlan nu ɖevo lɛ : 
* 2011 : Nu nyɔɖa Afrika gbeji tɔn kpo Antilles gbeji tɔn kpo. Xolomilomi kɛɖɛ wɛ (La cuisine africaine et antillaise. Tout un poème) Dagan xwé wɛ ɖetɔn n'î 
* 1999 : Alixlɛmɛ wema sɛnunywɛ Afrika gbeji tɔn (Guide de la sagesse africaine) é wlan ɖokpɔ xa Liliane Prévost, L'Harmattan xwe wɛ ɖetɔn n'î
* 1985 : Nu nyɔɖa Afrika gbeji tɔn kpo Antilles gbeji tɔn kpo. (La cuisine africaine et antillaise) Publisud xwé wɛ ɖetɔn n'î.

É wlan wema ɖevo gɔ na : 
* 2019 : Leke lɛ sin hàn (Le chant des cannes à sucre), L'Harmattan xwe wɛ ɖetɔn n'î
* 1999 : Eɖabɔ nu tɔ́ ɔ (L'adieu au père), L'Harmattan xwe wɛ ɖetɔn n'î
* 1989 : 
** *Mangalor*, Seghers xwe wɛ ɖetɔn n'î 
** Nyɔ̌nu ɖokpo ɖo wězizà ayitehɔnnu tɔn mɛ.  E é wlan sin gbe ɖevo mɛ wa flanse gbe mɛ lɛ e : 
* 2020 : Poemas a la ausente bɔ é wlan kpodo Luisa Futoranski kpan ɖo Leviatàn, Buenos Aires, Argentine to mɛ * 2019 : En tiempos de duda y de inmovil silencio, bɔ wlan kpo Benjamin Valdivia kpo ɖo Valparaiso Mexico to mɛ..

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Dotoo Akpaxwé:Wemawlantɔ lɛ
Basila

**Basila** ɔ, tokpɔnla ɖokpó wɛ é nyí bo ɖo tokpɔn Dɔnga tɔn mɛ ɖo Benɛɛto ɔ tɛntin.

## Dogbo tɔn lɛ
Tokpɔnla Basila tɔn ɔ ɖo dogbo xá tokpɔnla Waké tɔn kpo Jugu tɔn kpan ɖo taligbe, bo lɛ ɖo xá tokpɔnla Bantɛ tɔn kpo Glazwe tɔn kpan ɖo afɔligbe. É lɛ ɖo dogbo xá tokpɔnla Cawuru tɔn kpo Wɛsɛ tɔn kpan ɖo hwetɔnwaji bo lɛ ɖo xá Togoto ɔ  ɖo hweyixɔwaji. 

## Tokpɔnlavi tɔn lɛ
Basila ɖo tokplɔnlavi ɛnɛ (04). Yě ɖie:
* Alejo
* Basila (tokpɔnlavi)
* Manigri
* Pénéssoulou

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛn ěe axɔxwe INSAE sɔ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi e ɔ, tokpɔnla Basila tɔn ɔ ɖo tovi 131 091.

## ̇Dɔkun tɔn lɛ

Azɔ̌ ɖaxo ě e nɔ dɔn akwɛ wa tokpɔnla Basila tɔn ɔ wɛ nyi glezɔ. Jinukun é tovi lɛ nɔ do ɔ wɛ nyi fɛnnyɛ, gbade, a bɔkun, mɔlikun, tevi, ayikun. Yě nɔ lɛ tùn magatin kpo kaju kpo.

Akpaxwé:Tokpɔnla Benɛɛ tɔn lɛ
Benoît Sinzogan

**Benoît Koffi Sinzogan** nyí sɔ́ja Benɛɛto tɔn ɖé bo nyí toxóɖɔtɔ́.

## Tan gbɛ tɔn tɔ́n
Sinzogan jì ɖò azǎn 14gɔ́ liyasùn xwè 1930 tɔn gbè ɖò Abomɛ, Danxomɛ. E nyí mɛ e nɔ nyí Fɔnnu lɛ, bɔ é ɖu ɖò ahwankpá Benɛ tɔn jí (e è nɔ ylɔ ɖɔ Danxomɛ hwenɛnu) ɖò xwè 1965 tɔn káká xwè 1967 tɔn é tɔn. Benoît Sinzogan nyí mɛ e nɔ d'alɔ Ahwangán ɖaxó  Christophe Soglo ɔ́, bɔ é nyí gǎn tɔn ɖò ahwankpá nukɔntɔn ɔ́ mɛ ɖò Kutɔnu.

É kú ɖò azǎn 11gɔ́ alunsùn xwè 2021 tɔn gbè ɖò Bɔxikɔn mɛ.

## Kunnuɖénunǔ wéma lɛ́

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1930 tɔn mɛ
Akpaxwé:Kú ɖò xwè 2021 tɔn mɛ
Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Benɛɛtò

**[[Benɛɛtò]]** nyí tò ɖé ɖo hwéyixɔtɛn Aflika tɔn. Tò é lɛlɛ do é lɛ wɛ nyí Bukina Faso sin tò kpódó Nijɛtò kpo ɖo totáligbé, Awɔnlíntò ɖo hwézɛhwɛtɛn lo bɔ Togotò wa ɖò hwéyixɔtɛn. Xú wɛ ɖò tofɔligbé nú Benɛɛtò ɔ.

Azán nukɔntɔn avivɔsùn 1960 tɔn mɛ wɛ Benɛɛtò jɛ éɖésunɔsi ɖè.

Xɔgbonu ka nyí mijɛmǐɖeesi tóxò Benɛɛtò ɔ́ tɔn  bɔ é nɔ ylɔ Benɛɛví lɛ ɖɔ benɛɛnu.

thumb|Benin-CIA WFB Map

## Ayǐnúkúnmɛ Benɛɛtò tɔn
Gblógbló Benɛtò tɔn, é lɛ́n do kilomɛ́tlu gblogá zɛɛn jlɛ mɛ ɔ, ná yí 114 763 km2 mɔ́.

To ɛnɛ wɛ lɛ́lɛ́ do Benɛɛtò. Ɖo totáligbé Benɛɛtò tɔn ɔ, Bukinatò kpódó Nijɛtò kpó wɛ ɖo finɛ́. Ɖo tofɔlibgé ɔ xu wɛ ɖo finɛ́. Ɖo hwézɛhwɛtɛn ɔ, é ná mɔ Awɔnlíntòlo bɔ Togotò wá ɖo hwéyixɔtɛn.

Ée xa mɛ ɖo liyasún xwe 2015 tɔn mɛ ɔ, gbɛtɔ 11 448 647 mɔ́ wɛ é xá ɖo Benɛɛtò ɔ mɛ.

## Tò é lɛlɛ do é lɛ
Togotò, Nijɛtò, Bukinatò kpodo Nijɛliatò kpán

## Gbè é è nɔ dó ɖo Benɛɛtò mɛ lɛ
Gbé alɔkpa alɔkpa wɛ é do ɖo benɛɛtò mɛ. Flanségbè wɛ nyí gbé é axɔsu ɖó kɛ́n bɔ mɛ bi ná do ɖo to ɔ mɛ é. Lo ɔ é ka nɔ do benɛɛgbé jíjí lɛ lɔɔ mɔ.

Ɖo totáligbé ɔ, Bariba, Ditamari kpódó Dendi kpó wɛ nyí gbé ě nɔ do ɖo tají é. 

Ɖo tofɔligbé kpódó tò tɛntín kpó ɔ, Fɔngbe, Ayɔgbe, Gungbe, Anagógbe kpódó Wémɛgbè kpó wɛ nyí gbé é è nɔ dó ɖò tají é.

## Xwe hwenu Benɛɛtò tɔn lɛ
Xwe hwenu ɛnɛ wɛ ɖo Benɛɛtò ɔ mɛ. Jǐ hwenu é nɔ bɛ́ sí́n xwejisùn mɛ bo nɔ yi fó ɖo ayídosùn mɛ é. Fomɛ é nɔ bɛ́ sín liyasùn mɛ bo nɔ yi fó ɖo avivɔsùn mɛ é.
Zǒ hwenu é nɔ bɛ́ sín zǒsún mɛ bo nɔ yì fo ɖo abɔxwisùn mɛ é. Xwe hwenu ɛnɛ gɔ wɛ nyí aluun hwenu. É nɔ bɛ́ sín woosùn mɛ bo nɔ yi fó ɖo zofínkplɔsùn mɛ.

## Togán Benɛɛtò tɔn lɛ
Sí́n hwenu ě Benɛɛtò ɔ jɛ éɖésunɔ si ɖò xwè 1960 tɔn mɛ ɔ, togán tɛnmɛtɛnmɛ wɛ kpacɛ ɖò to ɔ nu. Bɛsín mɛɖaxo Hubert Manga ji wa yi jɛ mɛdaxo Patrice Talon ji. Patrice Talon wɛ nyí togán benɛɛtò tɔn ɖo dín. É sɔ ɛ gǎn ɖò xwéjísùn xwe 2016 tɔn mɛ.

## Tàn Benɛɛtò tɔ̀n
Benɛɛtò jɛ̀ eɖee sí bǐ dégbé dégbé ɖò azǎn nùkɔ̀ntɔ̀n avivɔsùn xwè 1960 hwènù e é kpóɖò Dànxòmɛ̀tò nyí wɛ̀ ɔ. Gǎnhɔ̀nyìtɔ́ flànse lɛɛ tɔ̀n e nùkɔ́ tɔ̀n nyí Louis Jacquinot ɔ́ wà sɔ́ acɛ̀kpìkpà ɔ́ dó alɔ̀mɛ̀ nú tògán Koutoukou Maga. Ɖò xwè 1972 ɔ́, Mathieu Kérékou e nyí kpònɔ̀ é yí gǎnzìnkpò ɔ́: Ɖo 1974ɔ, e ɖè gbètà tɔ̀n ɖɔ̀ tòhɛ̀nlɔ̀ é è ylɔ̌ ɖɔ̀ Marxisme-leninisme ɔ wɛ̀ è nà xwédó dó hɛ̀n tò ɔ.Ɖò xwè 1975 ɔ, e ɖyɔ́ nǔkɔ́ nú tò ɔ́ bɔ e húzú République Populaire du Bénin. Ɖi blà yì fífónù nú xwè 1980 ɔ, tòxóɖɔ́gbɛ́ Parti Communiste du Bénin jɛ̀n nǔdɔ̀nxá tòhɛ̀n walɔ̀ ɔ́ jí bɔ̀ akwɛ́vúvɛ wá tíìn ɖò tò ɔ́ mɛ. Nǔ nɛ lɛ bǐ zɔ́n bɔ̀ gǎnɖúɖù kérékou tɔ̀n ɖóte. 
Benɛɛtò ɔ, jɛ̀ nǔsɔ́jí dɛ̌dɛ̌ bó ná jɛ̀ tò wɛ̀ ná ɖù gàn to wɛ̀ nɔ bló tò ɖó sín walɔ zán jí, ɖò xwè 1990 ɔ, e sɔ́ sɛ́ndòdó ɖèvo. Nicéphore Soglo, e nyí nùkɔntɔ́ Aflikaví, ɖo akwɛ sɛxwètɛ̀n gbɛ̀ ɔ bǐ tɔ̀n é è ylɔ̌ ɖɔ Banque mondiale e. Tò ɔ sín nyìkɔ́ ɖyɔ́ ǎ. E ylɔ̌ ɛ kpoun ɖɔ̀ République du Bénin.
Akpaxwé:Tò lɛ
Bernardin Gantin

**Bernardin Gantin** é ji ɖo azǎn 8 gɔɔ nuxwásùn xwè 1922 tɔn mɛ ɖo Tɔfɔ Danxomɛ hwenu, bɔ é wa kú ɖo azǎn 13 gɔɔ nuxwásùn xwè 2008 tɔn mɛ ɖo "Paris". Yɛhwenɔgan, azavɔvɔnɔ, hɔnyitɔ benɛtovi tɔn ɖokpo wɛ é nyi bo w'azɔ́ gègé ɖo acɛkpikpa Papa tɔn mɛ ɖò Hlɔma tò mɛ.

## Gbɛ̀ tɔn sín tàn
Ɖo xwè 1936 tɔn mɛ wɛ Bernardin Gantin yí yɛhwenɔgleta "Saint -Gall" tɔn ěe ɖo Glexwé bɔ é wa sɔ́ ɛ yɛhwenɔ ɖo azǎn 14 linyasùn xwè 1951 tɔn mɛ. É lɛ nɔ yɛhwenɔgleta ɔ bo huzu  nukplɔnmɛ́tɔ  linsinmɛtɔn có bo wayi dlɛn nukplɔnkplɔn tɔn dénu ɖo azɔmɛxwé linsinmɛtɔn ěe nyi "Saint Pierre" ɖo Hlɔma é ɖo xwè 1953 tɔn mɛ. É kplɔn nú ɖo Kplɔnyijibalavɔ "Pontificale urbanienne" tɔn kpodo "Latran" tɔn kpan mɛ bo yí Kunnuɖéwema ɖaxo ɖo sinsɛnnuwiwa Mawu tɔn kpodo sɛ́n kpo mɛ.

## Yɛ̀hwenɔgannyinyi kpo azɔ́wiwa tɔn kpan
Ée Yɛ̀hwénɔxɔsu Papa ɖé nyǐ, bó sɔ́ ɛ ɖò azǎn 11 gɔɔ woosùn xwè 1956 gɔɔ mɛtɔn Yɛhwénɔgan alɔ̀domɛ̀tɔ́ ɖò Igléjà kánɖo kutɔnu tɔn nú é ɔ̀,Yɛ̀hwénɔ̀gán azàvɔ̀vɔ̀nɔ̀ Hɔ̀nyitɔ́ Tisserant wá ɖó àlɔ̀ tá n'i ɖò Hlɔ̀ma ɗò azǎn 3 gɔɔ zofinkplɔ́sun xwè 1957 gɔɔ mɛtɔn,bɔ̀ é lɛ̀kɔ wa Dànxòmɛ̀ éè ɗò Benɛto nyi wɛ̀ éhɔ̀nmɛ̀ din é. Enɛ ɔ gudo ɔ́, azǎn 5 gɔɔ alunsun xwè 1960 gɔɔ mɛtɔn ɔ́, é wa sɔ́ ɛ̀ júnjɔ́n Yɛ̀hwénɔgan sín àzinkpoji bɔ̀ é jɛ̀ Yɛ̀hwénɔgan Parisot sín tɛ̀nmɛ̀ bó nyí Yɛ̀hwénɔgan kutonu tɔ́n. Azɔ̌ nɛ́ ɔ́ wɛ́ wa kaka yi jɛ̀ xwè 1971 gɔɔ mɛ̀.Bó nyí mɛ̀wi vi nukɔn nukɔn tɔn éé nyí Yɛ̀hwénɔgan ɖò Igléjà katolika mɛ̀ é.

## Nyíɖíɖé tɔn

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Sinsɛngan lɛ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1922 tɔn mɛ
Akpaxwé:Kú ɖò xwè 2008 tɔn mɛ
Bernard de Clairvaux Toha Wontacien

**Bernard de Clairvaux Toha Wontacien** ɔ, nyi sinsɛnnɔgán Igléjá Katolika Hlɔma tɔn ɖo Benɛɛto mɛ. É nyi yɛhwenɔgán nu Igleja Jugu tɔn sin xwè 2022 tɔn mɛ.

## Gbɛ tɔn kpɛɖe
E ji i ɖo azan 20gɔ avivɔsun xwè 1970 tɔn mɛ ɖo Agbomɛ Kanɖofi b'ɛ yi wémaxɔmɛ dokɔ kpodo linsinmɛ tɔn kpo ɖo Parakou cobo wa yi kunuɖéwéma dobanu ayǐ é jí miɖé é tɔn. Énɛ gudo ɔ, é byɔ yɛhwenɔgbɛta François de Sales tɔn mɛ bo do akpa ɖo azan 26gɔ zosun xwè 1998 tɔn mɛ. Hwénu eé ɖo Mawu tuntun wéma kplɔn wɛ ɔ, é nɔ kplɔn latingbè mɛ lɛ ɖo yɛxwénɔkpamɛ St. John Vianney Pretoria tɔn.

## Yɛhwenɔ sɔsɔ tɔn
Azǎn 22gɔ Ayidosun xwe 2006 tɔn wɛ é sɔ Bernard de  Clairvaux Toha yɛxwenɔ ɖé. Yɛhwenɔxɔsu Papa François ɖenyi Yɛhwenɔ Bernard de Clairvaux Toha ɖo azan 12gɔ zofinkplɔsun xwè 2022 tɔn mɛ nu b'ɛ huzu yɛxwenɔgán nu Igleja kanɖo Jugu tɔn.
 
Ěe nyi yɛhwenɔ gudo ɔ e w'azɔɖe azɔɖe lɛ ɖo Parakou ɖo CARITAS gbɛta kpodo Igleja kanɖo e ɖo totaligbe lɛ kpan. E lɛ nyi mɛ́ nukunɖeji ɖokpo ɖo sɛwamaɖɔ gbɛta e nɔ kpe nukun akwɛ zinzan kpodo kplekplemɛ yɛhwenɔ lɛ tɔn kpo e wu. Ɖo yɛhwenɔgbɛta tɔn mɛ ɔ e nyi mɛsi nukplɔnmɛtɔ kpodo amɛtɔnsɔdonujitɔ. 
kaka jɛ hwenu e ɖo nyiɖě wɛ ɔ, e wɛ nyi gán e xwe aza do yɛhwenɔgbɛta e mɛ e ɖěe nu ɖo yovo Flansě tomɛ bo ka nɔ̀ nɔ̌ Paris toxo ɔ mɛ.

Ðò juillet 2025 ɔ, Bernard de Clairvaux Toha Wontacien jɛhun dó acɛ e glesi lɛ ɖó é jí, bo lɛ́ gbɛ́ ɖɔ è ni ma sɛ́ atínkɛ́n e nɔ hu nǔkún lɛ é dó tò ɖevo lɛ mɛ ó. "Glesilɛ ɔ, nuɖiɖe kpowun wɛ ă, loɔ, gbɛtɔ sin gbɛ kpodo sisi tɔn kpo wɛ".

Akpaxwé:Sinsɛngan lɛ
Akpaxwé:Yɛhwenɔgán Iglejá Katolika tɔn lɛ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1970 tɔn mɛ
Biaou Akambi André Okounlola

**Biaou Akambi André Okounlola** ɔ, nyi ɖɛmɛnu ɖo ɖɛmɛnugun tantɔngɔɔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ.
## Toxoɖɔgbɛ tɔn
Toxoɖɔgbɛ Bloc Républicain (BR) tɔn sin asya glɔ wɛ é sɔ'ɛ ɖɛmɛnu ɖé.
 Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ
Bio Guéra

**Bio Guéra** ɔ axɔvi Wasangari Akɔkplekple totaligbe Benɛɛto ɔ tɔn wɛ n'î.

## Tan
Ahwafuntɔ ɖaxo ɖe wɛ, bo ka gosín Axɔvi-kunkan *Mako-Gbǎasi N'Gerǎa* tɔn mɛ. B'ɛ jǐ i ɖo lexwele 1856 ɖo Gbǎasi toxo Kalalé tɔn mɛ. E kú ɖò azǎn 17ɔ Wǒosun lexwele 1916 tɔn ɖò Bawura toxo Bɛunbɛrɛkɛ tɔn mɛ. Tɔ́ tɔn nɔ nyí *Sabi Yerima* bó nyí Akɔta Wasangarinu lɛ tɔn bɔ Nɔ̀ tɔn kà nyí  akɔta Ganɖonu lɛ tɔn.

E fùn ahwan gege na do su ali do Yovo flanse é ny'ahwan wa tomɛ bo yi tò ɖò tovi lɛ si e tawun.

Ɖiɖe tɔn bɛ ɖo sɔji ɖo toxo Paraku tɔn mɛ. Nyikɔ tɔn ɖesu ɔ wɛ nyi *Gbǎsi N'Gerǎa*.

Nunywɛtɔ Bénɛ to ɔ tɔn gege wlán nǔ dó ji tɔn. Yeɖěe wɛ nyi : Leon Biɔ Bigu, Sévérin Akando, Jibril Deburu, Mathurin C.  Hunnyikpo ɖo kpɔ xa Samuel Decalo.

Mɛɖaxo Gaston Yamaro bló yɛwunkɔnnyidowu Cɛju tɛnwe nukunxwixwe tɛnwe tɔn dó ji tɔn ɖò xwe-kpe-xwe-nu 100ɔ kú tɔn tɔn bo sɔ dó kanji ɖo azǎn 21ɔ ayidosun xwe 2016 tɔn.

Azǎn 18ɔ Wǒosun 2016ɔ tɔn wɛ e ɖu fi gosin bo yi Mawu mɛ tɔn 100ɔ.

Xojlawema *La Nation*, e tɔ́n ɖò azǎn 30ɔ nuxwasun 2018 tɔn ɔ kɛnu dó lee é na sɔyɛd'ajo ɖo watomɛbanyɔnwi linu e wu

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Axɔsu Benɛɛ tɔn lɛ
Bobɛ

**Bobɛ** nyi tokpɔnlavi ɖokpo nú tokpɔnla  Bantɛ tɔn bo ɖo tokpɔn Sokan tɔn mɛ ɖo Benɛɛto mɛ.

## Gletoxo tɔn lɛ
Bobɛ ɔ ɖo Benɛ to ɔ tɛntin bo ɖo gletoxo 3. Yě ɖie:

* Asaba
* Bobɛ
* Jagbalo

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛn ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ, tokpɔnlavi Bobɛ tɔn ɔ ɖo tovi 7494

Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Bopa

**Bopa** ɔ, nyi tokpɔnla ɖokpo bo lɛ nyi tokpɔnlavi ɖokpo ɖo afɔligbe hweyixɔwaji nú Benɛɛto ɔ ɖo tokpɔn Mɔnɔ tɔn mɛ.

## Tokpɔnlavi tɔn lɛ
Bopa ɔ ɖo tokpɔnlavi tɛnwe kpodo gletoxo 60 kpan yě ɖie: 
* Agboji (gletoxo 7)
* Badazwi (gletoxo 9)
* Bopa (toxo 13)
* Gbakpoji (gletoxo 6)
* Lobogo (gletoxo 11)
* Posotomɛ (gletoxo 8) 
* Yégodoe (gletoxo 7)

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛń ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnla Bopa tɔn ɔ ɖo tovi 96281

Akpaxwé:Tokpɔnla Benɛ tɔn lɛ
Berthe-Evelyne Agbo

**Berthe-Evelyne Agbo** ɔ, wema-wlantɔ Benɛto tɔn ɖokpo wɛ nyi.

## Nunywɛ yiyi tɔn
E kplɔn wema ɖo Sénégal ɖo kplɔnyiji alavɔtɛn Cheick-Anta Diop tɔn. É zan yakpɔ nyinyi tɔn ɖo Sénégal ɖo toxo «Saint-Louis» tɔn mɛ. E yi azɔmɛxwe dokɔ tɔn kpo lisinmɛ tɔn kpan ɖo France, ɖo toxo Touraine tɔn mɛ,  cobo wayi kplɔnyiji alavɔtɛn ɖo Dakar. Bo lɛ wayi France.

## Nú wlan-doto tɔn lɛ
- Avi nyɔnu lɛ tɔn bɛ sin xwe 1980 wayi 1982, ɖo Sénégal

## E tɛ é nɔ wa
Nyɔnu wema-wlantɔ, xolomi-lomi-ɖɔtɔ wɛ Berthe-Evelyne Agbo ɔ nyi bo wlan xolomi-lomi gege ɖo Flanségbe mɛ.

Akpaxwé:Wemawlantɔ lɛ
Bertille Marcos Guèdègbé

**Bertille Marcos Guèdègbé** ɔ Benɛɛvi jiji wɛ bo kplɔn glezɔ b'ɛ bi ɖ'alɔ tɔnu ɖèsú tawun. Mɛɖesunɔ'zɔ wiwa mɛ e do ta tawun bo do azɔwaxwe e nɔ ɖa Atinsinsɛn sin ahan bɔ e nɔ yɔlɔ ɖɔ "Les Fruits Tillou" e. E nɔ agɔn (ananas) kpodo wǔjɔnú tɔn lɛ kpan do togudo.

## Gbɛ tɔn

## Dodo ton
Akpaxwé:Glezɔwatɔ
Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ 
Akpaxwé:Gán Benɛɛto tɔn lɛ
Brigitte Houssou

**Brigitte Houssou** ɔ, e jǐ ɖo lexwele 1980 tɔn,  nuɖanutoɖutɔ Benɛɛto tɔn ɖokpo wɛ, bo hun nubaɖutɛn mɛwu nuɖuɖu tɔn do yovo Flanse tomɛ. 

## Gbɛ tɔn
E ɖo nɔvi sunnu ɛnɛ bɔ e kpo ye kpo bi wɛ mɛjitɔ yetɔn lɛ kplɔn ajɔɖaxo wiwa ye sin vu yetɔn ɖokpo. Kpodo nɔvi tɔn sunnu ɛnɛ lɛ kpo hun nubaɖutɛn ěnɔ yɔlɔ ɖɔ*Villa Massai* e ɖo Paris. E nyi nyɔnu nukunɖeji ɖo Benɛ kpodo France kpan.

Akpaxwé:Nuɖanutoɖutɔ
Bukunbé

**Bukunbé** ɔ, tokpɔnla ɖokpo wɛ é nyi nú Benɛɛto ɔ ɖo tokpɔn Atakola tɔn mɛ. É ɖo taligbe hweyixɔwaji bo ɖo dogbo xa Togo sin tò ɔ. Só lɛ̀ lɛ́ do tokpɔnla nɛ ɔ din ǎ.

## Tokpɔnlavi tɔn lɛɛ
Bukunbé ɖo tokplɔnlavi tɛnnɛ. Yě ɖie:
* Bukunbé (tokpɔnlavi)
* Dipoli
* Korɔntiɛ
* Kosukwɛngu
* Mata
* Nata
* Tabota

## Tovi tokpɔnla ɔ tɔn lɛɛ
Ɖo kɛn ěe axɔxwe INSAE sɔ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi e ɔ, tokpɔnla Natitingu tɔn ɔ ɖo tovi 82450.

## Dɔkun tokpɔnla ɔ tɔn lɛɛ
Dɔkun tokpɔnla ɔ tɔn lɛ ɔ gěge jijun  glezɔ wiwa ji. Jinukun ě ye nɔ do lɛ wɛ nyi abɔkun likun mɔlikun gbade tevi dokwin glɛn aziǐn aziǐngokwin gusi avɔkanfun azɔ̀. Hwɛndo lɛ bǐ wɛ nɔ nyi kanlin gbɔ̌ agluza koklo. Tokpɔnla ɔ ɖo axi ɛnɛ bɔ ye nɔ sà jinukun lɛ ɖe mɛ. Mɔ ɖokpo ɔ jɔnɔ gěge nɔ wa tokpɔnla é nɛ mɛ ɖo taji ɔ yovo lɛ.

Akpaxwé:Tokpɔnla Benɛɛ tɔn lɛ
Bukunbé (tokpɔnlavi)

**Bukunbé** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi ɖo tokpɔnlavi tɛnwe tokpɔnla Bukunbé tɔn mɛ bo ɖo tokpɔn Atakola tɔn mɛ ɖo Benɛɛto mɛ.

= Gletoxo tɔn lɛɛ =

=Tovi nabi ě ɖo é =
Ɖo kɛn ěe axɔxwe INSAE sɔ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi e ɔ, tokpɔnlavi  Bukunbé tɔn ɔ ɖo tovi 22 386.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Bà

**Bà** alo **Ɛbà** ɔ́ nǔɖuɖu è è blǒ kpó galí kpo é wɛ̀.

## Ajɔxanu tɔn lɛ
É na mɔ:
* Gali
* Timati lili
* Jɛ
* Azǐn'mi
* Ayoma
* Lɛnlɛnkun
* Takín kpɛɖé

## Ɖiɖa tɔn
A na zé zɛ̌n ɖ'ado jí bo wún sìn d'emɛ, sìn yàyǎ, nǔsúnnusìn alǒ lansìn, bo kpɔ́n jɛ ná. Sìn ɔ́ hùn agbǎn kpowun ɔ́, a na kɔ̀n gali ɔ d'emɛ bo ɖè myɔ ɔ́ kpò. Enyi a mɔ syɛnsyɛn ee bà wɛ̀ a ɖè e ɔ́, à nǎ cí myɔ ɔ bɔ nǔɖuɖu wa xwé. A hɛn ɔ a na ɖu bà towe kpodo Agluzalan kpó. A ka mɔ koklolàn towe alǒ hwevǐ towe ɔ, nǔbaɖu ko bɛ nɛ mɛ!! Amɔ̌ Agluzalanba ɔ é vivi titewungbe. Mi klɔ alɔ mitɔn lɛ nu mi wa mǐ ni bɔzaaaa!

## Ɖiɖé tɔn ɖé lɛ

Piron ou Èba rouge accompagné de viande et du piment 02.jpg
Piron ou Èba rouge accompagné de viande et du piment 03.jpg
Piron accompagné d'aileron.jpg


Akpaxwé:Nuɖuɖu_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Béatrice Lakoussan

**Béatrice Lakoussan** ɔ,  e ji ì ɖò Benɛɛto mɛ ɖò xwè 1943 tɔn mɛ.

## Tán gbɛ tɔn tɔn
Vï jiji lakusan tɔn bo nyi asi togan xoxo benɛ tɔn Mathieu Kérékou tɔn bo lɛ nyi hwɛɖɔtɔ bo nyi ɖɛmɛnu ɖo ɖɛmɛnugungan atɔn gɔ ɔ tɔn mɛ.  Vï atɔɔn wɛ e ɖo.

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Hwɛɖɔtɔ
Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1943 tɔn mɛ
Béatrice Ahyi Aguessy

**Béatrice Ahyi Aguessy** ɔ, nyɔ̌nu zɔnlin zùn xá mɛtɔ bo nu e jivǐ wu yɛyɛ afɔ yɛyɛ wɛ. Agbomɛ wɛ e jì ì ɖè, bɔ̀ é kú ɖò xwè 2019.

## Gbɛ tɔn
Béatrice Ahyi Aguessy ɔ, xwè 1934 wɛ e jì ì ɖò Agbomɛ bɔ é ɖo BAC D ɖo xwè1958, bo byɔ dotoozɔ́kplɔ́n tɛn Dakar tɔn, bo nyí mɛwi nukɔn-nukɔn tɔn ɔ́ ɖò nukplɔ́ntɛn nɛ ɔ. Xwe ɛnɛ gudo ɔ é wayi sáxwé nyì Paris bo gbɛ̀kàndó nukplɔnkplɔn tɔn nu bo yí kunnuɖewema d*otoo* tɔn. Xwè ɛnɛ gudo ɔ, é yí kunnuɖewema nyɔ̌nu zɔnlin zùn xá mɛtɔ́ nú è jivǐ wu yɛyɛ afɔ yɛyɛ , bɔ̀ ɖò xwè atɔn gudo ɔ, é huzu nǔnywɛnɔ ɖò alodomɛ nu vimamɔji ni gbɔ sín alinu. É wa dotoozɔ́ tɛnmɛ tɛnmɛ : azɔwatɔ lɛ sin dòtoo, gantɔ lɛ sin dotoo, hwenu ɖó nu vǐ bo ji sín dotoo. É kplɔn nu mɛ gěge ɖò kplɔ́nyijǐ-alavɔ Bénɛɛ tɔn ɖo dotoo zɔ linu.

## Gbɛ tɔn e ma ɖo kpaa nu mɛ bi a le
Béatrice Ahyi Aguessy ɔ, asi wɛ é nyí nú mɛsi kplɔ́nyijǐ-alavɔ tɔ̀n Honorat Aguessy.

## Gbɛ̌ kplekple mɛ gbɛ tɔ̀n
É do gbɛta *Sort Optimisme Club* wa bo na lifɛn kpo nu *Cancer* anɔ tɔn kpodo nyɔnuxwe tɔn sin azɔn gbɔn nyɔnu lɛ kple bo ɖɔxo na mɛ.

## Kú tɔ̀n kpódó Sùsù è nɛ ɛ lɛ kpán
Ɖò azǎn wo ɖokpo (11) gɔ́ alunsùn xwe 2019 tɔn ɔ, Béatrice Ayi kú ɖò xwe tɔn kanwe atɔɔn (85) gɔ ɔ mɛ. E ɖi ì ɖò azǎn tɛnnɛ (9) gɔ zofinkplɔsun xwe 2019 ɖò Glexwé. E e ɖo cyɔ nu tɔn wa wɛ ɔ, togan xóxó Thomas Boni Yayi yì tɛn tɔn mɛ bo yi xɔ susu n'î. Mɔ ɖokpo ɔ wɛ kplekplemɛ gbɛ́ *La* Ligue Panafricaine UMOJA *lɔlɔ xɔ susu n'î e nɛ.*

Akpaxwé:Nyɔnu vi jí nu mɛ tɔ Akpaxwé:Nyɔnu nukɔndéji Benɛɛto tɔn lɛ
Béatrice Lalinon Gbado

**Béatrice Lalinon Gbado** ɔ, nuwlantɔ́ Benɛɛto tɔn wɛ  b'ɛ jii ɖò 1962 ɖò Kanɖi. Kutɔnu wɛ e nɔ nɔ.

## Gbɛ tɔn
Béatrice Lalinon Gbado jɔ ɖò azan ko nukun ɖokpo (21) gɔ ɔ xwe 1962 tɔn mɛ ɖo Kanɖi ɖo Benɛɛtomɛ bɔ nyikɔ tɔn nɔ nyi Béatrice Lalinɔ. É wlan wema gege nu dɔnkpɛvu-dyɔvi lɛ. Asu tɔn nɔ nyi Alexandre Gbado. É w'azɔ ɖo *Ruisseaux d'Afrique. *Yakpɔvu tɔn ɔ é nɔ xwedo tɔ tɔn kpodo nɔ tɔn kpan gbɔn fi e ye ko wa azɔ gbɔn e bi,  bo mɔ nu jɛ doyidoslɔ fi è eko gbɔn lɛ bi. É wa mɛsi'zɔ sin 1982 wayi 1991

## Nyi e e ɖé e
É nyi *Chevalier des Arts et des Lettres*

## Nu taji e é wlan lɛ
* *Zannu, sur les traces de Grand-père ;*
* Waali, le petit talibé ;
* Proverbes africains

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Nyɔnu nukɔndéji Benɛɛto tɔn lɛ Akpaxwé:Wemawlantɔ lɛ
Bɛtumɛ

**Bɛtumɛ** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nú tokpɔnla Jakotomɛ tɔn ɖo tokpɔn Kufo tɔn mɛ.

## Gletoxo tɔn lɛ
É ɖo gletoxo 13

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛn e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnlavi Bɛtumɛ tɔn ɔ ɖo tovi 22170.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Cakpalo

**Cakpalo**, ɔ ahan ɖe wɛ bɔ é nɔ blo kpodo abɔkun kpo ɖo hweyixɔwaji Aflika gbeji tɔn.

## Ɖiɖa tɔn
Bya e blo kpodo abɔkun kpo ɔ, bya ɖe wɛ bɔ e nɔ ɖǎ ɖo hwɛndo hweyixɔwaji Afrika tɔn lɛ mɛ. Nyi gege wɛ e sunnyi. E nɔ lɛ mɔ bya mɔhun ɖo Azya gbeji. E nɔ lɛ sɔ agbade do ɖa ahan nɛ ɔ na. E do mɔ do sukle fyɔfyɔ mɛ nu e ja nunu gbe ɔ e nɔ do glasi mɛ, hwesivɔ mɛɔ e nɔ ɖisa tawun

## Cakpalo sisa ɖo Benɛɛ
Cakpalo ɔ bya ɖe wɛ bo ka nyi yovo nu ɖiɖa ɖe a bɔ hweyixɔ waji Afrika tɔn wɛ e ka nɔ ɖa ɖe (Benɛɛto, Abijanto, Bukinato) bɛ e nɔ ɖa kpodo ji.
Akpaxwé:Ahan_ɖo_Benɛ_to_mɛ
Cakì atɔɔn

**Caki atɔɔn** nyi akwɛ ɖé bɔ è nɔ zán ɖò Benɛɛtò mɛ. Akwɛ wéma nɔ wɛ, bɔ sín tɔn nyí amamú.

## Tinmɛ ɖiɖé é ɖé ji lɛ tɔn
Ɖo nukɔn nu caki atɔɔn ɔ é na mɔ hwévi *scie* sin ɖidé kpoɖo ɖidé akwɛxwé BCEAO tɔn kpo.

Glélilɛ wɛ nyí xotá é ji ɖiɖé nukɔn jijɔn é. É wɛ zɔ́n bɔ é na mɔ ɖiɖé kwékwégbo tɔn.

Ɖò guɖo tɔn ɔ, é na mɔ ɖiɖè kanlin 'Antilopes' tɔn b'ɛ nyi asu kpodo asi kpo bɔ yɛ ɖo zùn mɛ.

## Gà ɖiɖi tɔn
Gàɖiɖi cakiatɔɔn tɔn blo milimɛtru 140 yi jɛ milimɛtru 74 ji.

Akpaxwé:Akwɛ
Cakì wo

**Caki wo** nyi akwɛ ɖé bɔ é nɔ zan ɖo Benɛɛto mɛ. Akwɛ wéma nɔ wɛ, bɔ sín tɔn nyi kwélésin.

## Tinmɛ ɖiɖé é ɖé ji lɛ tɔn
Ɖo nukɔn nu caki wo ɔ é na mɔ ɖiɖé antenu é nɔ wli yɛ é kpodo nuwlanwlan "@" tɔn kpo. Xota é ji ɖiɖé nɛ jijɔn wɛ nyi walɔ yɔyɔ xoɖɔ kanji tɔn lɛ.

Ɖo gudo tɔn ɔ, é na mɔ ɖidé xɛ wé tɔn b'ɛ nyi asu kpo asi kpo bo ɖo zunmɛ.

## Gaɖiɖi tɔn
Gaɖiɖi caki wo tɔn blo milimɛtru 145 yi jɛ milimɛtru 74 ji.

Akpaxwé:Akwɛ
Benoît XVI

**Benoît XVI** alo Bénoît afɔtɔn nukun ɖokpo gɔɔ b'ɛ ji ɖo Janma tomɛ ɖo azǎn afɔtɔn nukun ɖokpo gɔɔ (16) lidósun xwè 1927 tɔ̀n mɛ. É nyi yɛhwenɔxɔsu papa 265 gɔ ɔ Igléjà Katolíki Hlɔma tɔ̀n. 
É nyí matíìntɔ ɖò azǎn gban nùkún ɖokpogɔ ɔ  (31ème ) woosun xwè 2022 tɔn mɛ.

## Gbɛtɔn
É ji i ɖò xwè 1927. Tɔ́ tɔ̀n nyi lɔ̌kpàzɔ́watɔ́. Hɛnnu é mɛ é jɔ ɖé e ɔ hɛnnu xlohun ɖe kpowun wɛ bó nyí Katolika. Joseph Ratzinger gbɛtɔ nukunɖeji Igleja é wa yi é tɔn wɛ. É kpo nɔvi tɔn Georg kpo wɛ e sɔ ɖɛviɖɛnɔ ɖo 1951. É yɛ wa nyi nunywɛtɔ ɖó théologie mɛ xwe we gudo. É n'ɛ gbè nú e na kplɔn *théologie dogmatique* mɛ. E nyi mɛsi ɖo Freising, ɖo Bonn, ɖo Münster, ɖo Tübingen kpódó Regensburg kpan. É e Joseph Ratzinger ɖo winnyawinnya mɛ bo nyi nukplɔnmɛ dó Mawu jí tɔ́ nukunɖeji é ɔ, é nɔ kple ɖaxo Vatican II tɔn tɛnmɛ ɖo kpɔ xa yɛhwenɔgan azavɔnɔ Frings Cologne tɔn e ma lin do kplekplemɛ gbe yi nu alɔɖonuwu ɖo tito Igleja katolika mɛ. E ɖo mɛ e hunhun nu ɖɔ do nutito tɛnmɛ tɛnmɛ e sɔ ɖ'ayi nu kple Vatican II ɔ lɛ mɛ. E wɛ ɖɔ nu e na túùn ledo e amisa nuwiwa tin nyí gbɔn ɔ e wu ɔ e ɖo na *mu latin do ɔ* é.

## Nuɖiɖi ji kpɔn nyinyi xa Wojtyla

## Nunywɛn zinzin do wanyiyi Mawu tɔn wu

Akpaxwé:Sinsɛngan lɛ
Borgou

thumb|right

**Borgou** ɔ, tokpɔn ɖe wɛ bo ɖo Totaligbe Benɛɛtò ɔ tɔn ɖò hwetɔnwaji.

= Dogbo tɔn lɛ =
Borgou tokpɔn ɔ, ɖo dogbo xá Awɔnlinto ɔ, kpodo Tokpɔn Aliboli tɔn, Atakola tɔn, Sokanmɛ tɔn kpodo Dɔnga tɔn ɔ kpan.

= Tokpɔnla tɔn lɛ=
Tokpɔn Borgou tɔn ɖo tokpɔnla tántɔ̀n (08) yě ɖie:
* Bembéréké
* N'Dali
* Nikki
* Parakou
* Pɛrɛrɛ
* Sinaɖé
* Cawuru

Akpaxwé:Tokpɔn_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Charles Omer Avalla

right

**Charles Omer Avalla** ɔ, nyi ɖɛmɛnu ɖo ɖɛmɛnugun tantɔn gɔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto ɔ tɔn mɛ.

## Toxoɖɔgbɛ tɔn
Toxoɖɔgbɛ Bloc Républicain (BR) tɔn sin asya glɔ wɛ é sɔ mɛɖaxo ɔ ɖɛmɛnu ɖé.

 Akpaxwé:Ɖɛmɛnu Benɛɛto tɔn lɛ
Christine Adjahi Gnimagnon

**Christine Adjahi Gnimagnon** ɔ́, benɛɛvi wɛ̀, bo gòsín Zunzɔnmɛ ɖò Agbǒmɛkanmɛ̀. E nyí nuwlántɔ́ bo lɛ nyí tànkpìntɔ́.

## Gbɛ̀ tɔ̀n
E jɔ ɖò zunzɔnmɛ̀ ɖò xwè 1945. E sù bo yì azɔmɛ ɖò finɛ cobo wa yì Sengaltòmɛ̀(Sénégal). E yì yovo flanset̂omɛ ɖò azǎn 2 gɔ ɔ alǔnsùn xwè 1969 tɔn mɛ̀ bo bɛ́ kplɔ́nyijǐ alavɔ. E kplɔn wema kaka bo ɖó kunnuɖewema ɖaxo *doctorat*.

Ɖò xwè 1982 mɛ ɔ, e mɔ nukplɔnmɛtɔzɔ kpó wemasɛxwezɔ kpó lo bo nɔ lɛ ɖɔ̀ hwenuxó. E nɔ yì nǔ ee kàn hwɛndo lɛ e domɛ̀ ɖò tankpinkpin sín alijí ɖò Benɛɛtò, Flansé(France) kpó kanadaa(canada) kpó.E wɛ dó nuwiwa gbɛ ɔ tɔn ee nɔ ɖɔxó dó tankpinkpin kpó xó kpo wú b'ɛ ylɔ ɖɔ̀ FICOP é wá. E lɛ ɖò gbɛkplekple gege mɛ ɖò gbɛ ɔ mɛ̀. Yovotòmɛ wɛ e nɔ bo wa akwɛjinɔtɔzɔ b'ɛ lɛ yí ɖó kplɔnyijǐ alavɔgangbasa nú xwè atɔɔn. E d'asú bo ɖó vǐ atɔ̀n.
## Nǔ e é wlán lɛ
Do masse contes fons du benin (Ɖɔ ma se hwenuxó fɔngbe tɔn Benɛɛ tɔn., L'Harmattan, 2013 (ISBN 978-2-296-30444-4 et 2-296-30444-3, OCLC 1100908301, présentation en ligne [archive]).
Renée. Lambert-Bretière et Robert Tohomé, Le pacte des animaux = Lè hunxo làn lé tòn (Hun lɛnunu lan lɛ tɔn) : conte du Bénin (
bilingue fon-français, L'Harmattan, 2005 (ISBN 2-7475-7254-4 et 978-2-7475-7254-5, OCLC 62679616, présentation en ligne [archive]).
Renée Lambert-Bretière, Robert Tohomè et Impr. Corlet), Le lièvre et le singe (azwi gbemɛtɔn kpodo ato kpan) conte du Bénin, bilingue fon-français, Éd. l'Harmattan, 2006 (ISBN 2-7475-8938-2 et 978-2-7475-8938-3, OCLC 690016931, présentation en ligne [archive]).
Ayekobinon Yapetchou, Le forgeron magicien (Fletuntɔ awelejlɛtɔ): contes fon du Bénin (hwenuxó fɔngbe tɔn Benɛɛ tɔn) , L'Harmattan, 2008 (ISBN 978-2-296-04976-5 et 2-296-04976-1, OCLC 192055385, présentation en ligne [archive]).
Akpaxwé:Wemawlantɔ lɛAkpaxwé:Nyɔ̌nu nukɔnɖéji Benɛɛtò tɔn lɛ
Claudine Prudencio

**Claudine Prudencio** ɔ, nyɔ̌nu toxoɖɔtɔ́ Benɛɛtò tɔn wɛ n'î. E nyi gǎn é xwe azà do azɔwaxwé é nɔ kpenukun dó nyɔ̌nu lɛ wu e sín zosùn xwè 2021 wa xwejisùn xwè 2023 tɔn.

## Azɔ̌ é wa é
É nyi weɖexamɛtɔ ɖɛ̌mɛnugungán kplekplemɛ ɖɛ̌mɛnugùn mɛwigbeji tɔn ɖò nǔ ee kan fifa kanxixo kpodo nukɔnyiyi kpan e liji sín xwè 2019 tɔn wayi xwè 2021. É nyi ɖɛ̌mɛnu, gán é kp'acɛ dó titomɛ ɖɛmɛnu gùn ɔ tɔn ée nɔ kpenukun dó sɛ́nzɔ́, nunywɛdodo, azɔ kpodo tovi lɛ xo e tɔn ; bo nyi gbɛ̀ví ɖɛ̌mɛnu gun Afrika gbeji tɔn kpodo ɖɛ̌mɛnu gùn to é nɔ dó flansegbe lɛ e tɔn tɔn. Sín xwè 2015 wayi xwè 2019 ɔ, é nyi ɖɛ̌mɛnu ɖo ɖɛ̌mɛnu gùn tɛnwe (7) gɔ ɔ Bénɛɛ tɔn, bɔ è sɔ ɛ wegbojinɔtɔ́ ɖɛ̌mɛnugùn ɔ tɔn, bo lɛ nyi afɔsɔɖótetɔ́ Benɛɛ tɔn ɖò kplekple ɖɛ̌mɛnugùn Afrika gbeji tɔn mɛ . Sín 2011 wayi 2015 ɔ, é nyi ɖɛ̌mɛnu ɖò ɖɛ̌mɛnugùn ayizɛngɔ ɔ(6) tɔn bo nyí gǎnhɔnyitɔ́ alɔlyɛ́nnu lɛ kpodo watomɛ-banyɔnywi kpán tɔn. Sin xwè 2010 wayi xwè 2011 ɔ, é nyí gǎn e xwè aza dó Toxóɖɔgbɛ́ "Union pour une Vie Nouvelle" nu è sin kɔnyasun xwè 2010 wayi xwè 2021.

E ɖò ɖɛmɛnu e sɔ́ ɖò xwè 2026 ɖò Benɛɛ lɛ e mɛ̰ 

## Gbɛ̀ tɔ̀n
Claudine Prudencio ɔ́, azǎn afɔtɔn (15) gɔ ɔ abɔxwisùn xwè 1966 tɔn gbè wɛ̀ e ji ì ɖò Kutɔnu.

## Wěmakplɔ́nkplɔ́n tɔ̀n
É kplɔ́n wěma ɖò sɛnkplɔntɛ̀n kplɔnyiji-alavɔ Bénɛɛ tɔn bo yí kunnuɖewema tɛnmɛ-tɛnmɛ, bo lɛ kplɔ́n wema dó lée e nɔ kpenukun dó azɔxwe klewun wu e ji ɖò Canada tòmɛ. É wa nyí mɛ̌si kplɔnyiji-alavɔ Agbomɛ-Kanɖofi tɔn. Alɔtɔnnu sèkpɛ́n ɖò nu gègě mɛ : hwɛgboxamɛ ɖo ajɔ wa gbɔn gbɛ ɔ bi mɛ, wlɛnwin hwɛdogbɔ tɔ̀n, ɖɔgbotinsa mɔ nú nǔ tɔn, walɔ nubyɔ bo mɔyi tɔ̀n, wlɛnwin nudobiba ɖo mɛhwindódò ɖ'akwɛzinzan linu, acɛ e nyí agbahwlɛn do sa nǔ tɔ̀n ɖó kplekplemɛ to e nyi UEMOA tɔn lɛ e mɛ.

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Nyɔnu nukɔndéji Benɛɛto tɔn lɛ
Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ 
Akpaxwé:Nyɔnu nukɔndéji Benɛɛto tɔn lɛ
Akpaxwé:Ganhɔnyitɔ Benɛɛ tɔn lɛ
Clotilde Médégan-Nougbodé

**Clotilde Médégan-Nougbodé** ɔ, hwɛɖɔtɔ ɖaxo wɛ n'î ɖo Benɛɛto mɛ

## Gbɛ tɔn
Clotilde Médégan-Nougbodé jɔ ɖò azan ko atɔɔn nukun ɛnɛ (29) gɔ ɔ xwejisun xwe 1953 tɔn ɖo Ajowun. É ɖo kunnuɖewema *Maîtrise* tɔn ɖò sɛnliji ɖò 1977 ɖo kplɔnyiji-alavɔxwé Calavi tɔn ɖò Benɛɛ. É wa yi kplɔn hwɛɖɔtɔ ɖaxo sin azɔ̌ ɖo Bénɛɛ kpodo Paris kpó.

Hwɛɖɔtɔ ɖaxo wɛ n'î. É nyi gan é xwè azà do hwɛɖɔtɛn ɖaxo (Haute cours de Justice) Bénɛɛ tɔn nu é sín 2003 wayi 2009. É jɛhun dó nyɔnu lɛ sin nukɔnyiyi jí bo ɖò mɛ e dó gbɛta nyɔnu sɛnzɔwatɔ Bénɛɛ tɔn lɛ wa e mɛ̀.

## Azɔwiwagbɛ tɔn
É bɛ hwɛɖɔtɔ ɖaxo sín azɔ̌ ɖo hwɛylɔmɛtɛn Kutɔnu tɔn. Ɖo 1996 ɔ, é nyí gan bɔ do gan wu nu ganhɔnyitɔ Grace d'Almeida ée nɔ kpenukun dó hwɛɖuɖɔxo wu ɖo Bénɛɛ é. Sin 2003 wayi 2009 ɔ, é nyi gan e xwe aza do hwɛɖɔtɛn ɖaxo ɔ nu é, bo nyi nyɔnu nukɔn tɔn é yì tɛn enɛ mɛ e. É wa gosin finnɛ bo wayi hwɛɖɔtɛn kplekplemɛ to mɛwi gbeji tɔn hweyixɔwaji tɔn lɛ tɔn. É jɛhun tawun do nukɔnyiyi nyɔnu lɛ tɔn jí ɖo azɔ tɔn wiwa mɛ. Ɖo 2006 ɔ, é wa yì hagaji ɖó e ɖò mɛ e e ɖenyǐ ɖò Bénɛɛ lɛ e mɛ̀.

Akpaxwé:Hwɛɖɔtɔ