open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Baanabási

**Baanabásii** ɔ́, Jwifu wɛ é nyí, Levíi ví ɖé wɛ bɔ è nɔ ylɔ́ ɛ ɖɔ Cíplu. 

 

## Tan tɔn
E ɖó tɛn nukúnɖéjí ɖé ɖo Mɛsɛ́dó lɛ́ɛ sín Azɔ̌ lɛ mɛ, ɖó é wɛ kplá Pɔ́lu yi mɛsɛ́dó lɛ́ɛ gɔ́n ɖo Jeluzalɛ́mu (Jɔ̌n 9:27) bó wá kplá Pɔ́lu yi Antyɔ́ci.

È ɖɔ xó tɔn ɖò Mɛsɛ́dó lɛ Wema 15 mɛ, hwenu e è ɖɔ xó dó kplé ɖé wu ɖò Jeluzalɛmu é.

É ɖò có, é nyí mɛ e è nɔ ylɔ ɖɔ mɛsɛ́dó lɛ́ɛ ɖě ǎ, amɔ̌, sinsɛn Catholique kpo sinsɛn Orthodoxe kpo nɔ ylɔ ɛ ɖɔ mɛsɛ́dó, ɖi Pɔlu ɖɔhun. É ɖò mɛ mímɛ́ lɛ́ɛ sín nùwlanwlan mɛ, bɔ è nɔ flín i ɖò June 11 gbè.

## Azɔ tɔn
Yɛhwè Tèrɛ̀za Jezu Yakpɔvu ɔ tɔn

**Yɛhwè Tèrɛ̀za Jezu Yakpɔvu ɔ tɔn** e nɔ lɛ́ ylɔ́ ɛ ɖɔ **Yɛhwè Tèrɛ̀za Lisieux tɔn** ɔ nyi yɛhwè ɖokpo ɖo Igléjà Katolika mɛ.

## Tan tɔn
è jì i ɖò 2 alunsun xwè 1873 tɔn mɛ ɖo Alençon (Orne) b'ɛ kú ɖò 30 Zoosùn 1897 tɔn mɛ ɖò xwè tɔn ko nukun ɛnɛ gɔ mɛ ɖò Lisieux (Calvados), e nyí gbɛ̀tahɛntɔ́ *"Carmelite France"* tɔn.

## Azɔ tɔn
Aklunɔzɔ́watɔ́ ɖaxó ɖé wɛ é nyí ɖò xwè kanweko 19gɔ́ ɔ mɛ. È tuùn i hwenu e é kpo gbɛ̀ tɔn kpo kpo kpo kpo ɖò gbɛ̀ ɔ mɛ ǎ, amɔ̌, è wlan nǔ e é wlan dó gbɛ̀ tɔn wu lɛ é ɖò gbɛ̀ ɔ bǐ mɛ, bɔ è wlan nǔ e é wlan dó gbɛ̀ tɔn wu lɛ é, bɔ è ylɔ nǔ enɛ lɛ ɖɔ *"Histoire d'une âme"*.

Akpaxwé:Yɛhwe lɛ
Nɔ Tèrèsa Kalkutta tɔn

**Nɔ̀ Teresa Kalkutta tɔn** nyí yɛhwè ɖokpo ɖo Igleja Katolika mɛ̀.

## Tan tɔn
Nɔ̀ Tereza ɔ́' Albanés éyɛ́ wɛ́ nyí sinsɛn katolika, bɔ è sɔ́ ɛ dó akɔta Ɛ́ndíi tɔn mɛ, é wɛ́ nyí misiɔ́nnɔ ɖò Ɛ́ndíi, é wɛ́ nyí Nobel Peace Prize wínnyáwínnyá ɖò 1979. È ji i ɖo 26 avivɔsùn 1910 ɖo Üsküb b'ɛ ku ɖo 5 zoosùn 1997 ɖo Calcutta (Indetò mɛ), è tuùn i ɖó azɔ̌ ɖagbe e é wà nú mɛɖesunɔ tɔn lɛ é kpo gbɛta sinsɛn tɔn e è nɔ ylɔ ɖɔ "*Missionnaires de la Charité"* é kpo wu.

## Azɔ tɔn
É jɛ nukɔn ɖò nɔví nyɔnu Lorette tɔn mɛ, bo gosin agun enɛ mɛ ɖò 1949 bo wá xwedó ylɔ̌ e è ylɔ ɛ é, bo wá jɛ agun éɖesunɔ tɔn mɛ ɖò 1950. Azɔ̌ tɔn e é nɔ wà xá mɛ e ma ɖó akwɛ́ ǎ lɛ é ɔ́ bɛ́ sín vǐ e nɔ nɔ ali jí lɛ́ɛ sín azɔ̌ jí, bɔ é hun azɔ̌xwé e è nɔ ylɔ́ ɖɔ Kalighat é ɖò Calcutta. É sɔ́ gbɛ̀ tɔn jó nú wamamɔnɔ lɛ́ɛ, azinzɔnnɔ lɛ́ɛ, mɛ e è gbɛ́ dó lɛ́ɛ kpo mɛ e ɖò kúdonu lɛ́ɛ kpo nú xwè kanɖé (40) jɛji, ɖò Inde jɛ nukɔn bɔ cáká yì tò ɖevo lɛ́ɛ mɛ. É nɔ́ kpé nukún dó azɔ̌ e è nɔ ylɔ́ ɖɔ *"Missionnaires de la Charité"* é wu. Hwenu e é kú é ɔ, ye nɔ kpé nukún dó azɔ̌ 610 jí ɖò tò 123 mɛ, ɖò azɔ̌ enɛ lɛ mɛ ɔ, ye nɔ kpé nukún dó nùɖuɖu lɛ, xwédo lɛ sín azɔ̌ lɛ, adɔxɔ lɛ, wemaxɔ lɛ, fí e è nɔ kpé nukún dó mɛ e nɔ kú lɛ é wu, kpo xwé e mɛ è nɔ kpé nukún dó mɛ e nɔ mɔ azɔn lɛ é wu é.

Akpaxwé:Yɛhwè Igléja Katolika tɔn lɛ
Judá

**Judá Isikaliɔ́ti** alo **Judá Isikaliɔ́ti** ɔ, mɛsɛ́dó Jezu Nazalɛ́tinu ɔ́ tɔn wěwe lɛ́ɛ ɖokpó wɛ é nyí, lě e è nɔ ylɔ́ ɛ gbɔn ɖò sinsɛn Klisanwun tɔn mɛ é.

## Tan tɔn
É ɖò wɛn ɖɔ Judá wɛ zɔ́n bɔ vɔ̌sánú-xwlémawutɔ́ ɖaxó e ɖò Jeluzalɛmu lɛ́ɛ wlí Jezu bo kplá ɛ yi Ponci Pilátu gɔ́n. É ɖò tutoblonunu lɛ bǐ mɛ bɔ è nɔ ylɔ ɖɔ mɛ e nɔ jó mɛ dó é.
## Ku tɔn
E ɖo kan kɔ bo ku
Akpaxwé:Ahwanvu wewe lɛ
Yɛhwè Judi

**Judi** Jaki ví e è nɔ lɛ́ ylɔ́ ɖɔ Tadée ɔ́, mɛsɛ́dó wěwe e Jezu cyán lɛ́ɛ ɖokpó wɛ é nyí bo nyi yɛhwè.

## Tan tɔn
È wlan nyikɔ tɔn ɖò mɛsɛ́dó lɛ sín xota e è wlan dó wɛnɖagbe wema sinoptique lɛ mɛ é mɛ, ɖò Mɛsɛ́dó lɛ Wlǔdó tɔn lɛ mɛ, ɖò wema e è wlan ɖò hweɖelɛnu lɛ é mɛ. Azɔn ɖokpo jɛ́n Jezu xó ɖɔ ɖò Wɛn Ɖagbe Jǎan tɔn mɛ. Azǎn e è nɔ ylɔ́ ɖɔ Judási sín xwe ɔ wɛ nyí azǎn 28ɔ́ Octobre ɖò Kátólíìkì lɛ́ɛ sín xwè jí, bɔ è nɔ ylɔ́ Judási sín xwe ɔ ɖɔ azǎn 19ɔ́ Juin ɖò Octobre ɖò Orthodoxe lɛ́ɛ sín xwè jí.

## Azɔ̌ tɔ̀n
È nɔ ɖɔ ɖɔ ée é ɖɔ Mawuxó ɖò Palesitina gudo é ɔ, é yì  ⁇  to e è nɔ ylɔ ɖɔ Arabie é  ⁇  (e è sixu ɖɔ Nabataea é), Silíi, Mezopotamíi kpo Ameni kpo. É nɔ́ nyí Addai ɖò sinsɛn Océan tɔn ɖé lɛ mɛ. È nɔ ylɔ ɛ ɖɔ Sinmɔ́ɔ e nɔ jɛhun dó Jwifu lɛ sín sinsɛn wú é. È ɖɔ ɖɔ é wá ɖò wɛn jijla wɛ ɖò Babali, fí e è nɔ ylɔ ɖɔ Etiopíi é, bó wá yì Mesopotami. Akɔta Arménie tɔn ɔ nɔ́ ɖɔ ɖɔ é wɛ ɖó sinsɛngbɛ́ tɔn, é kpódó mɛsɛ́dó Baatelemíi kpo (e kú ɖò 43 H.M.).

## Ku tɔn
Tɛn e mɛ è kú dó é ɔ, è nɔ ɖɔ ɖɔ é ɖò Beirut (Beyruth ɖò Hlɔma sín tokpɔn Syɔ́rii mɛ) alǒ Mesopotami sín totaligbé fí e è nɔ ylɔ ɖɔ Pɛsi é. Sɛ́dó e è nɔ dó alɛnuwema mɛ dó alɛnuwema mɛ lɛ́ɛ nɔ ɖɔ xó dó nǔ e è nɔ ɖɔ dó alɛnuwema mɛ lɛ́ɛ wú, bó nɔ ɖɔ ɖɔ è hu Tadewée ɖò toxo e è nɔ ylɔ́ ɖɔ Makou é mɛ.[2] Toxo e nyí axɔ́súɖuto Armenia tɔn hwenɛ́nu ɔ́ wɛ nyí toxo énɛ́. (Égbé din ɔ́, tò e è nɔ ylɔ́ ɖɔ Iran sín totaligbé ɔ́ wɛ nyí tò énɛ́.)

Akpaxwé:Ahwanvu wewe lɛAkpaxwé:Yɛhwe lɛ
Yɛhwè Etyɛ́ni

**[[Yɛhwè]] Etyɛ́ni** gege wɛ Igleja Katolika ɖekɛn . Nuwlanwlan elɔ na ɖɔ xo ɖɔ **Yɛhwè Etyɛ́ni e mɛ lɛ nyi awinya ɖo bo hu** ɖo mɛsɛ́dó sin wema mɛ e wu.

## Tan tɔn
Etyɛ́ni ɔ, Jwifu ɖé wɛ é nyí, bɔ è ɖɔ xó tɔn ɖò Wema Luki tɔn mɛ.

É cí Filípu e nyí Mɛɖesɔ́dó ɔ ɖɔhun. Klisanwun lɛ nɔ mɔ ɛ dó mɔ mɛ e kú kú dó nùɖiɖi tɔn tamɛ nukɔntɔn é.
## Azɔ tɔn
Yɛhwè Sylvie

**[[Yɛhwè]] Sylvie**, e è nɔ ylɔ́ ɖɔ **Sylvie Hlɔma tɔn** é  nyí nyɔ̌nu hlɔma tɔn nukúnɖeji ɖé. È nyi nɔ nu Glegwa I ɔ (540-604) e é nyí pápa ɖò 590. E zan gbɛ̀ klisanwun tɔn ɖagbe bɔ azan tɔn ɖò katolika mɛ nyi 5 novembre.

## Tan tɔn

## Yɛhwè Sylvie kpo vi tɔn papa Glegwa 1ɔ kpo
Pépé Oléka

**Pépé Oléka**, nyikɔ́ tɔn ɖesù nyí Espérance Oléka. E jǐ ɖo Awɔnlintò. Bɛnɛɛtovi hansinɔ, hankpatɔ́, wɛ e nyi. 
       
## Gbɛ tɔn sìn tan

## AGBAN XWƐ TƆ̀N LƐ
Akpaxwé:Hànsinɔ Akpaxwé:Hànkpatɔ
Yɛhwè Bernadette Soubirous

**Yɛhwè Bernadette Soubirous** nyi mɛ mimɛ ɖokpo ɖo Igleja Katolika mɛ̀.

## Tan tɔn

## Kunnuɖiɖe tɔn

Akpaxwé:Yɛhwe lɛ
Vǐ e nɔ nɔ ali jí lɛ é

**[[Yɔkpɔvu|Vǐ]] e nɔ nɔ ali jí lɛ é** sin tinmɛ ɖo yovogbemɛ nyi **les enfants de la rue**.

## Tinmɛ
Xogbe "vǐ e nɔ nɔ ali jí lɛ é" ɔ e nɔ́ zan nu vi e nɔ zan gbɛ̀ yetɔn ɖo ali ji bo mɔ nɔ dɔ xwe gbe ɖo mɛ yetɔn lɛ kpa a e. 

## A ni wɛ nɔ zɔn?
Mɛjitɔ́ ɖé lɛ nɔ kpéwú bo nɔ ná nǔɖuɖu vǐ yětɔn lɛ́ɛ ǎ, bo nɔ lɛ́ gɔn akwɛ́ e è nɔ zán dó kplɔ́n nǔ vǐ yetɔn lɛ́ɛ ná é ǎ, enɛ wu ɔ́, ye nɔ sɛ́ vǐ yetɔn lɛ́ɛ dó alixo bo nɔ́ byɔ̌ nǔ mɛ, bo nɔ́ wá azɔ̌ ba.

## Nɛ e ka sixu liza xa gbɔn
Bo na dó sixu liza xa nu nɛ ɔ, axɔsu ɖo na 

¶Ðó azɔxwé e nɔ kplɔ́n azɔ̌ mɛ lɛ́ɛ bɔ è nɔ lɛ́ kplɔ́n azɔ̌ mɛ lɛ́ɛ é. 
¶Ðɔ nùjlɛdonǔwu tobutóbú ɖé sín tuto, bɔ é nɔ d'alɔ xóɖiɖɔ dó radio jí, televízyɔn jí, kpo yewunkɔnnyidowu kpinkplɔn tɔn lɛ kpo ɖò toxo ɖaxó lɛ kpo gletoxo lɛ kpo mɛ.
Adagbigbo

**Adagbigbo** ɔ nuwiwa e sín hwenu e nɔ sɛn lan e lɛdo sunnu sin atɔtɔ e wɛ. Doto lɛ wɛ nɔ gbo ada nu mɛ.

## Walɔ nɛ ɔ si tan
Ðò hwexónu ɔ, mɛ e nɔ nyí Semite xóxó lɛ é wɛ nɔ gbo ada nú sunnu lɛ, ɖi Ejípunu lɛ kpo Jwifu lɛ kpo.

## Adagbigbo ɖo Jwifu lɛ gɔn
Hwenu e Ablaxámu ɖó xwè 99 é ɔ́, é gbo ada nú éɖée, bó dó ɖó akɔjijɛ sín wuntun nú éɖée, cóbó wá gbo ada nú vǐ tɔn Izlaɛ́li e ɖó xwè 13 é kpo súnnu e ɖo xwé tɔn gbe lɛ́ɛ bǐ kpo

## Adagbigbo ɖo Klisanwun lɛ gɔn

## Adagbigbo ɖo Malɛ̀ mɛ

## Adagbigbo ɖo Afrika sin hwɛndo lɛ mɛ

Akpaxwé:Adagbigbo
Yɛhwè Antoine Padoue tɔn

**Yɛhwè Antoine Padoue tɔn** nyi mɛ mímɛ́ ɖokpo ɖò Igleja Katolika mɛ̀.

## Tan tɔn

## Kunnuɖiɖe tɔn

Akpaxwé:Yɛhwe lɛ
Kpɛ́tɛ

**Kpɛ́tɛ ** ɔ,nusùnnú ɖokpo wɛ é nyi ɖo Benɛɛtò mɛ

= Etɛ lɛ wɛ̀ nɔ́ ɖa Kpɛ́tɛ ɔ tawun? =

= Etɛ wɛ e nɔ ɖu na? =

 Akpaxwé:Nuɖuɖu_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Dasari

**Dasari** ɔ, tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nu tokpɔnla Materi tɔn ɔ bo ɖo tokpɔn Atakola tɔn mɛ. É sɛkpɔ Burkina Faso sín dogbo ɔ kpodo "Parc National Penjari" tɔn ɔ kpo.

## Fi e é ɖěè
Dasari ɔ ɖo Tokpɔnla Atakola tɔn mɛ ɖo totaligbe hweyixɔtɔn

## Tutomɛ tɔn

## Tan tɔn

## Mɛ nabi é ɖemɛ è

Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Anya

**Anya** ɔ, nuɖuɖu ɖé wɛ b'ɛ nɔ ɖu ɖo Benɛɛtò mɛ. Tévi wɛ é nɔ sɔ do ɖa na.

## Xixa tɔn

= Etɛ lɛ wɛ̀ nɔ́ ɖa anya ɔ tawun? =
E ɖo anya ɔ ná ɖa wɛ ɔ e na mɔ: 
* Tévi alo dokwín
* atakin
* nuhwɛnkun
* jɛ̀
* ami vɔvɔ
* sin

= Nɛ wɛ é nɔ ɖa gbɔn? =
E ɖo na ɖa wɛ ɔ é nɔ kpa tévi ɔ bo nɔ sɔ nyi adoji bo nɔ wun sin kpɛɖé d'e ji. E nyi é bi ɔ,é nɔ wun jɛ kpodo nuhwɛnkun lɛ kpo d'e ji bo nɔ dan bi d'e wu.

Akpaxwé:Nuɖuɖu_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Gunnu

**Gunnu** lɛ ɔ togun ɖe wɛ ye nyi ɖo Hweyixɔwaji Afrika tɔn, bo ɖo afɔgokɔ Benɛ to ɔ tɔn ɖo tokpɔnla Xɔgbonu tɔn ɔ mɛ kpodo Awɔ̀nlín to kpan mɛ.

E nɔ lɛ nylɔ ye ɖɔ Xɔgbonutɔ alo Ayinɔví, bɔ ye nɔ do gungbe bo nyi akɔjɔkple ɖaxo ɖokpo. Ɖo ye mɛ ɔ, mǐ na mɔ gunnu lɛ, kannumɔnɔ e lɛkɔ sin Amerika wa lɛ kpodo kannumɔnɔ ayi ɔ tɔn lɛ kpan

## Tinmɛ nyìkɔ ɔ tɔn
Nu e yi kpɔn tɔjɔtɛn dobanúnǔ tɔn lɛ kpodo nu è mɔ ɖo ayi ɔ ji lɛ kpan ɔ, è nɔ mɔ gbe gěgé: Aladagbe, Alada, Jɛɖe, Egun, Gum, Gugbe, Gun-Alada, Gungbe, Gun, Gunu, Gu, Popo.
Ata

**Ata** ɔ, nuɖuɖu ɖe wɛ bɔ è nɔ ɖa kpodo ayikun kpo.

## Ɖadonu tɔn lɛ
E na ɖa ata ɔ, mǐ ɖo na mɔ :

# Ayikun lifin
# Jɛ
# Sin
# Nuhwɛnkun
# Ami vɔvɔ alo azinmi

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Nuɖuɖu Benɛɛ tɔn lɛ
Acɔnkwin

**Acɔnkwin** ɔ, nuɖuɖu ɖagbe ɖe wɛ bɔ è nɔ ɖa kpodo ayikun kpodo gbade kpan ɖo Agbomɛ kanmɛ.

## Ɖadonu tɔn lɛ
Nu e na ɖ'acɔnkwin ɔ mǐ na mɔ:

# Ayikun
# Agbaɖé
# Sìn 
# Jɛ̀
# Takín

## Fye è nɔ ɖa ɖěè

Akpaxwé:Nuɖuɖu_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Cukutu

**Cukutu**, ɔ ahan ɖe wɛ bɔ é nɔ blo kpodo abɔkun vɔvɔ kpo ɖo hweyixɔwaji Aflika gbeji tɔn.

## Ɖiɖa tɔn
Bya e blo kpodo abɔkun vɔvɔ kpo ɔ, bya ɖe wɛ bɔ e nɔ ɖǎ ɖo hwɛndo hweyixɔwaji Afrika tɔn lɛ mɛ. Nyi gege wɛ e sunnyi. E nɔ lɛ mɔ bya mɔhun ɖo Azya gbeji. E nɔ lɛ sɔ agbade do ɖa ahan nɛ ɔ na. E do mɔ do sukle fyɔfyɔ mɛ nu e ja nunu gbe ɔ e nɔ do glasi mɛ, hwesivɔ mɛɔ e nɔ ɖisa tawun

## Cukutu sisa ɖo [[Benɛɛtò]] mɛ
Cukutu ɔ bya ɖe wɛ bo ka nyi yovo nu ɖiɖa ɖe a bɔ hweyixɔ waji Afrika tɔn wɛ e ka nɔ ɖa ɖe (Benɛɛto, Abijanto, Bukinato) bɛ e nɔ ɖa kpodo ji.

Akpaxwé:Nuɖuɖu_Benɛɛ_tɔn_lɛAkpaxwé:Ahan_ɖo_Benɛ_to_mɛ
Danbu

**Danbu** ɔ, nuɖuɖu ɖagbé ɖe wɛ bɔ é nɔ ɖa ɖo Nijɛtò mɛ.

## Etɛ wɛ nɔ ɖa danbu ?
Agbadé abi abɔkun kpodo kpatinma winniwinni kpo wɛ ɖa danbu

## Nɛ nɔ wɛ ɖǎ gbɔn?

Akpaxwé:Nuɖuɖu_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Ataxwanu

**Ataxwanu** ɔ, civi ɖewɛ bo nɔ ɖo ali gěgé (e tɔn do na) bɔ e nɔ do bɛ ata, ma, hwevi, lan sín adoji na.

Akpaxwé:Civi lɛ
Tevi-sisɔ

**Tevi-sisɔ** ɔ, nuɖuɖu ɖagbe ɖe wɛ b'ɛ nɔ ɖa bo nɔ ɖu ɖo afɔgokɔ Benɛɛtò tɔn yi jɛ totaligbe.

## Etɛ wɛ e nɔ mɔ do ɖa
Nu è na sɔ tevi ɔ mǐ na mɔ

# Ami
# Sin bo na klɔ na
# Jɛ
# Zɛn
# Myɔ
# Ataxwanu

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Nuɖuɖu Benɛɛ tɔn lɛ
Agɔ

**Agɔ** nyi awajijɛhwenu.

## Xixa tɔn

## Tinmɛ tɔn
Agɔ hwenu e mɛ lɛ nɔ ɖu nǔ ɖé alǒ mɛ ɖé é wɛ. Aklunɔzán gbɛmɛ tɔn lɛ nɔ nɔte nú táan ɖé. É nyí mɛ e nɔ kplé ɖó kpɔ́ bo na ɖu vivǐ gbɛzán tɔn lɛ é tɔn. Awěɖiɖidó è nɔ mɔ dó mɔ xwe ɖuɖu ɖé ǎ. É sixu wá nyí nǔ e mɛ lɛ ɖó na wà é ɖé, alǒ nǔ e è ɖó na wà ɖò gbɛ̀ ɔ mɛ é ɖé, ɖi sinsɛn katolika tɔn lɛ (Klisimɛ, Aklunɔzán gblamɛ Aklunɔzán gblamɛ Aklunɔzán, kpo nǔ ɖevo lɛ kpo) alǒ xwè to ɔ tɔn lɛ. É ɖò mɔ̌ có, è nɔ bló kplé tobutóbú ɖé lɛ, bɔ mɛ lɛ bǐ wɛ nɔ wà nǔ xá, bɔ mɛɖesunɔ lɛ nɔ bló kplé ɖé lɛ, bɔ xwédo ɖé lɛ, azɔ̌xwé ɖé lɛ, alǒ azɔ̌tɔ́ ɖé lɛ kɛɖɛ wɛ nɔ wà.

## Tamɛlinlin
Weɖuɖu alɔ agɔɖuɖu ɖo Aflika ɖo taji ɔ Benɛ tomɛ ɖo na na tamɛlinlin.
Kpɔnd'ewu tɔn wɛ nyí ɖɔ cyɔɖiɖi hwenu ɔ, é nɔ zan livi gege ɖo yi jonɔ lo ɔ enɛ gudo ɔ è nɔ́ wà su axɔ gege. Ɖevo wɛ nyí ɖɔ...
Ajɔ̀

**Ajɔ** nyi Kunnuɖiɖe ɖagbe e nɔ na mɛ wa nu ɖagbe ɖe e.Ajɔ tɛnmɛ tɛnmɛ wɛ ɖe.
## Ɖo lɔn yiji lɔn fɔn kan mɛ

## Ajɔ e to mɛtɔn nɔ na mɛ e
Ahan

**Ahan**  nyí sin e è nɔ nu é. Ðɛhan e nɔ fá lɛ é kpo ée nɔ myá lɛ é kpo, ée è nɔ dó ga é kpo ée è nɔ dó ahan é kpo ée è ma nɔ dó ahan ǎ é kpo ɖò finɛ.

## Ahan Benɛto mɛ tɔn lɛ
* Cakpalo
* Cukutu
* Soɖabi
* Atan
* Bya La Beninoise

## Ahan sin su

Akpaxwé:Ahan ɖo Benɛ to mɛ
Sìn

**Sìn** nyi nu taji ɖo gbɛtɔ́ sín gbɛ mɛ. É nɔ nu bo lɛ nɔ so do blo nu tɛnmɛ tɛnmɛ na.

## Zizan tɔn
É nɔ nu alo é nɔ sɔ do ɖa nu na, do yan nu na, alo do lɛ wu na. É lɛ nɔ sɔ do blo nu gégé ɖévo lɛ na.

## Ɖagbe e sín nɔ Wa e

## Sin ɖagbe

## Sin nyanya

Akpaxwé:Sìn
Doto

thumb|right|<center>Doto</center>
**Doto** ɔ, mɛ é nɔ kpénukun mɛ wu hwenu ée ɖo azɔn jɛ wɛ é wɛ. Yé nɔ ho kan nu azɔn é jɛ wɛ yéɖée na sixu gbɔ. Dotoxwe wɛ yé nɔ w'azɔ ɖé.

## Dotozɔ é ɖé lɛ
Doto dokpo dopko wɛ ɖo azɔ tɔn. É ɖé:
* Doto ée nɔ kpé nukun doo hunkɛn wu
* Doto ée kpénukun do taglomɛ wu
* Doto vìjinumɛtɔ lɛ
* Doto ée kpénukun do yɔkpɔvu lɛ wu
* Doto ée kpénukun do mɛxo lɛ wu

## Fi é énɔ w'azɔ ɖé
Dotoxwé lɛ wɛ doto lɛ nɔ w'azɔ ɖé. Dotoxwé axɔsu tɔn alo mɛ kpaa tɔn.

## Kancica
Doto Azɔngbletɔ 

Akpaxwé:Dotozɔ
Dotoxwe ɖaxo Aplaxwé tɔn

**Dotoxwe ɖaxo Aplaxwé tɔn** ɔ nyi dotoxwe bo ɖo toxo Aplaxwé tɔn mɛ ɖo Benɛɛtò mɛ. 

## Tan tɔn

## Fi e dotoxwe ɔ ɖe e
Dotoxwe ɔ ɖò Aplaxwé kanmɛ. 

Akpaxwé:Dotoxwé ɖo Benɛɛtò mɛ
Dotoxwe

thumb|right
**Dotoxwe** ɔ, fǐ é yi hwenu ée ɖo azɔn jɛ wɛ b'a do mɔ azɔngbɔ. Doto lɛ nɔ w'azɔ ɖo finɛ. 

## Dotoxwe ɖo Benɛɛtò mɛ
Ɖo Benɛɛtò mɛ, dotoxwe gégé wɛ ɖé. É ɖé axɔsu tɔn alo mɛ kpaa tɔn.

* Dotoxwé Hubert Koutoukou Maga Kutɔnu tɔn
* Dotoxwe ɖaxo Alada tɔn
* Dotoxwé ví kpo nɔ kpo lagune tɔn

Akpaxwé:Dotoxwé ɖo Benɛɛtò mɛ
Yɔkpɔvu

**[[Kezezan yɔkpɔvu lɛ tɔn|Yɔkpɔvu]]** nyí gbɛtɔ vǔ e ɖo susu wɛ bo ɖò mɛjitɔ́ tɔn lɛ kpo mɛxo ɖevo lɛ kpo sín alɔ e. Yɔkpɔvunyinyi nɔ fó ɖo winnyawinnya hwenu.

## Hudo taji yɔkpɔvu lɛ tɔn
Nǔ e sín hudo vǐ lɛ ɖó bo na sù lɛ́ɛ ɖíe: 
# Lanmɛ nɔ ganji 
# Awajijɛ
# Wanyiyi 
# Xóɖiɖɔ
# Nuɖuɖu ɖagbe 
# Nǔkpinkplɔn
# Ayihundida

## Lanmɛnanɔganji yɔkpɔvu lɛ tɔn
Bo na do hɛn vǐ lɛ sín lanmɛ ɖó ganji ɔ, é byɔ ɖɔ è ni nɔ bló tuto ɖagbe ɖé ayihɔngbe ayihɔngbe, bo nɔ yì dotóo xwé hwɛhwɛ, bo nɔ gbeje lanmɛ kpɔn nu yĕ.

## Wuvɛ yɔkpɔvu lɛ tɔn ɖò wɛkɛ ɔ mɛ

Akpaxwé:Yɔkpɔvu Akpaxwé:Yɔkpɔvunyinyi
Jémima Catrayé

**Jémima Catrayé** yɛwunkɔnnyinǔwublótɔ ɖaxó ɖokpo Bennɛɛ tó mɛ. È  jì i ɖó  azǎn 21 ɔ kɔnyasun xwè 1967 tɔn ɖo Kutɔnu.

## Azizanǔ tajì é mɛ é tɔn ɖé lɛ

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ 
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1967 tɔn mɛ
Jɔwunjɔja

**Jɔwunjɔja** nyí xwè e mɛ è nɔ ylɔ́ mɛ lɛ́ɛ ɖɔ mɛ winnyawinnya lɛ é. Gbɛtɔ e ɖo susu wɛ bo gosin yɔkpɔvu sin xwemɛ bo ma ka ko nyi mɛxo bi a e.

## Nu e gbɔn vo ɖo jɔwunjɔja kpo yɔkpɔvu kpo mɛ e
Yɔkpɔvu nyí gbɛtɔ vǔ e ɖo susu wɛ bo ɖò mɛjitɔ́ tɔn lɛ kpo mɛxo ɖevo lɛ kpo sín alɔ e. Yɔkpɔvunyinyi nɔ fó ɖo winnyawinnya hwenu.
Nu gbɛtɔ ɖokpo jɛ winnyawinnya ji ɔ, é nɔ ba na jɛ eɖesunɔ si.
Akpaxwe ɖevo ɔ, nu vi lɛ gosin yɔkpɔvu sin xwè mɛ ɔ, agbaza yetɔn nɔ jɛ ɖyɔɖyɔ ji. Bɔ e nɔ mɔ gaan ɖɔ dɔnkpɛvu ɖi e ola ɖyɔvi ɖie.

## Akpaxwe nabi e ɖe mɛ e
Akpaxwe ɖaxo wɛ wɛ ɖe mɛ :

1-Jɔwunjɔja fɔ lɛ sin xwe 10 yi jɛ xwe 18

2-Jɔwunjɔja zinzin lɛ sin xwe 18 yi jɛ xwe 30. 

Mɛ e ɖo xwé zɛ 30 wu ɔ́ sɔ ɖo jɔwunjɔja mɛ, lo ɔ è nɔ́ lɛɛn ɖo mɛxó lɛ mɛ. 

Lo ɔ jɔwunjɔja nyinyi ɖo agbaza mɛ kɛɖɛ à. E lɛ ɖo nu ɖevo lɛ mɛ. E nɛ wu wɛ mɛ ɖe lɛ nɔ nyi mɛxo ɖo agbaza mɛ co bo nɔ́ lɛ kpo ɖo gbɛ ɖo taka mɛ ɖi jɔwunjɔja ɖɔhun.

## Ani wɛ ɖe jɔwunjɔja xlɛ
Yɛhwenɔ

**Yɛhwenɔ** ɔ vɔ̌sánú-xwlémawutɔ́ ɖé wɛ nyí b'ɛ ɖé súnnu alǒ nyɔ̌nu. E nɔ zán xógbe vɔ̌sánú-xwlémawutɔ́ nyɔnu alǒ vɔ̌sánú-xwlémawutɔ́ sunnu. E nɔ w'azɔ̌ mímɛ́ ɖé ɖò sinsɛn ɖé mɛ bo nɔ kpé nukún dó sinsɛnzɔ́ lɛ wu, bo nɔ nɔ nukɔn nú sinsɛn-biblo ɖé lɛ.

## Sinsɛn lɛ kpo yɛhwenɔ yetɔn

## Kancica

Akpaxwé:Yɛhwenɔ lɛ
Gbɛtɔ wɔnɖowunanɔ lɛ sin azan ɖo wɛkɛ ɔ mɛ

**Gbɛtɔ wɔnɖowunanɔ lɛ sin [[Kezezan nyɔnu lɛ tɔn ɖò wɛkɛ ɔ mɛ|kezezan]] ɖo [[wɛkɛ]] ɔ mɛ** nyi azan bɛ sɔ ɖo te b'a do lin tamɛ ɖo bo wli ganji nu wɔnɖowunanɔ lɛ wu. E nɔ jɛ xwewu xwewu ɖo azan 3ɔ woosun gbe.

## Ani ka nyi wɔnɖowu
Wɔnɖowu ɔ blɔ alɔ nujɛdo ɖo agbaza wu alɔ taglomɛ wɛ. Mɛ ɖe lɛ nɔ wa gbɛ kpo blɔ ɔ kpo, mɛɖevo lɛ nɔ wa ɖo gbɔn azɔn alo awovinuwiwa ɖe gblamɛ. Gbɛtɔ mɔhunkɔ lɛ nɔ mɔ wuvɛ gege ɖo ayi mɛ kpodo Gbɛzán yetɔn mɛ kpo.

## Wɔnɖowu tɛnmɛ tɛnmɛ e ɖe lɛ e
1-Kplibɔ

2-Tokuku kpo numaseganji kpo

3-Nukuntintɔn

4-Taglomɛ zun aji

## Azan nɛ ɔ sin tan
Sín 1992 ɔ́, è nɔ ɖu Azǎn Gboto wɔnɖowunanɔ lɛ tɔn xwewu xwewu ɖò azan 3ɔ woosun ɔ tɔn gbe ɖò gbɛ̀ ɔ bǐ mɛ. E nɔ lin tamɛ do acɛ kpo ɖagbenanɔ yetɔn kpo ɖo ali lɛ́ɛ bǐ nu wu.

## Nukɔnyinyi e tiin e
Gandido gege tiin ɖo gbɛ ɔ mɛ nu gbɛtɔ wɔnɖowunanɔ lɛ na sixu nɔ ganji bo ɖo acɛ ɖokpo mɛ bi ɖɔhun.

Ɖo tɔ lɛ bi mɛ ɔ, wɔnɖowunanɔ lɛ ɖo nu 1-acɛ  yiyi 2-sɔmisɔmi 3-Azɔwiwa 4-Alɔgɔ̀ ɖo akwɛzinkanlNukɔnyinyi tawun wɛ. Lo ɔ gandido ka lɛ kpo. o, ɔmɛ, 

Nu mi na sɔ́ azɔwiwa sin Kpɔnd'ewu ɔ vlɔdowe jɛji wɔnɖowunanɔ lɛ tɔn ɖò azɔ ɖagbe alɔnu bo nɔ wa. Do

## Nuwlan ɖevo ɖo wɔnɖowu ji
https://fon.m.wikipedia.org/wiki/Nuk%C3%BAnt%C3%ADnt%C9%94%CC%81n_kpo_nuk%C3%BAnn%C3%BAmam%C9%94ganji
Nukúntɔnɔ

thumb|right
**Nukúntɔnɔ** wɛ nyi wɔnɖowunanɔ ee nukun tɔn ɖokpo alo we lɛ ma nɔ lɛ mɔ nu a e.  Mɛ ɖe lɛ nɔ jɔ kpo nukuntintɔn kpo, loɔ mɛ gege nɔ wa tɔn nukun ɖo gbɛzizan yétɔn hwenu ɖo alɔkpa gégé mɛ.

## Yiɖé yiɖé
Bo na do yi fi ɖé ɔ, nukúntɔnɔ lɛ nɔ hɛn kpo, alo nɔ cyɔn Gannukún wiwi. Ɖo tò ɖé lɛ mɛ ɔ, é nɔ kplɔn nu cuku bɔ yé na do sixu sɔ ali xlɛ nukúntɔnɔ lɛ. 

## Nu e nɔ zɔ́n bɔ é nɔ tɔn nukun lɛ é
* Azɔn 
* Numaɖu ganji
* Tɔ kpo nɔ kpo sin hun
* Akoba

## Nuwlanwlan e ca kan xa elɔ lɛ
* Gbɛtɔ wɔnɖowunanɔ lɛ sin azan ɖo wɛkɛ ɔ mɛ

Akpaxwé:NukúntɔnɔAkpaxwé:Wɔnɖowunanɔ Akpaxwé:Wɔnɖowu lɛ
Azan taglomɛkpɔn bo ɖé nu tɔn tɔ́n

**Azan taglomɛkpɔn bo ɖé nu tɔ́n tɔ̀n** b'ɛ ylɔ ɖɔ *"Journée mondiale de l'art"* ɖo Yovogbè mɛ ɔ, è nɔ́ ɖu xwewu xwewu ɖo azǎn 15 ɔ lidosun ɔ tɔn gbe. É nyi azan ée ji é nɔ kpà gigo nú alɔnuzɔwatɔ lɛ tɔn kpodo azɔ yětɔn kpo.

Akpaxwé:Taglomɛ kpɔn bo ɖe nu tɔn tɔ lɛ
Makpo

thumb|right|<center>Makpo</center>
**Makpo** ɔ, acɛkpikpa Dada Agbǒmɛ tɔn lɛ sin wuntun wɛ. É nɔ ci asiɔvi ɖɔwun bo nɔ na kpinkpɛn kpodo sisi kpo Dada lɛ.

Akpaxwé:Tan Danxomɛ tɔn
Agun Gbigbɔ wiwe tɔn

**[[Samuel Oshoffa|Agun Gbigbɔ wiwe tɔn]]** ɔ nyi klisanwun'gun ɖaxo ɖokpo bo jɔ ɖo Benɛto mɛ. Mɛɖaxo Samuel B. J. Oshoffa wɛ ɖo wa.

## Agun ɔ sin tan
https://fon.m.wikipedia.org/wiki/Samuel_Oshoffa

## Kanvlɔnvlɔn tɔn
Wujɔnu gbɛtɔ tɔn

**Wujɔnu gbɛtɔ tɔn** lɛ ɔ, nǔ tɛnmɛ tɛnmɛ ée ɖo  gbɛtɔ wu é wɛ.

## Wujɔnu aga tɔn lɛ
Wujɔnu gégé wɛ ɖo gbɛtɔ wu. E na xa:
* Ta
* Ɖà
* Núkún
* Alɔ̀
* Alɔ̀ví
* Nù
*Nufló
*Ɖɛ̆
* Tó
*Awɔntín
*Aɖǔ
*Gbakɔ̀
*Kɔ̀
*Anɔ̌
*Adɔgo

## Wujɔnu do tɔn lɛ
* Afɔ̀
* Afɔ̀ví

Akpaxwé:Wujɔnu gbɛtɔ tɔn lɛ
Anɔ̌

**Anɔ̌** ɔ gbɛtɔ sin wujɔnu wɛ bo ɖo tají ɖo nyɔnu lɛ wu. É nyi ahwli bloblo nu bo ka lɛ nɔ blo anɔsin nu vivu lɛ.

Akpaxwé:Wujɔnu gbɛtɔ tɔn lɛ
Baliba

**[[Séro Kpéra II|Baliba]]** lɛ́ɛ ɔ togun Aflika-tofɔligbé tɔn ɖé lɛ́ɛ wɛ ye nyi bo nɔ nɔ Benɛ sín totaligbé, Nigéria kpo Togo kpo.

## Tan yetɔn
Nikki ɔ Axɔ́súɖuto ɖaxó ɖé wɛ. Axɔsuɖuto Nikki tɔn ɔ sin hɔnkan wɛ nyí Ouénou, toxo kpɛví ɖé e ɖò kilomɛtlu 7 sín toxo Nikki tɔn é. Amɔ̌, fí e è nɔ ɖɔ xó dó é ɔ, Borgou, Alibori, Atacora kpo Nigéria sín akpáxwé ɖé lɛ kpo wɛ. To e ɖò axɔ́súɖuto Nikki tɔn mɛ lɛ́ɛ sukpɔ́: Niki, N'Dali, Kalalé, Bembéréké, Parakou, Banikoara, Kandi, Sinende, Gɔgunu, Ouassa-Pehunco, Kérou, Kouande, Tchaourou, Segbana. To e kpo ɖo totaligbé Bénin tɔn ɔ́, è má ɖó ye ɖó wè, mɛ e nyí Dendi lɛ́ɛ (Karimama kpo Malanville kpo) kpo mɛ e nyí Somba lɛ́ɛ kpo. Axɔsuɖuto Nikki tɔn nɔ dɔn nùnywɛ xwitixwiti lɛ tawun, ɖó akɔta vovo e ɖò axɔsuɖuto ɔ mɛ lɛ é wu, ɖi Wasangari lɛ kpo Bariba lɛ kpo, amɔ̌, nǔ taji hugǎn ɔ wɛ nyí hwɛjijɔ e wu é nɔ ɖu axɔsu é.
Hwenu e Wassangari lɛ gosin Busa, to e mɛ Boko lɛ nɔ nɔ ɖò Nigéria é, bo wá nɔ Ueno é ɔ, ye gosin Persia xóxó ɔ mɛ. Tɔ́gbó yetɔn Kisra, Kissira alǒ Kissia e nyí vodún sinsɛn sín axɔ́sú ɔ́ wɛ nyí ɖò Pɛrɛsi, tò e è nɔ ylɔ́ ɖɔ Iran égbé tɔn é mɛ, bɔ hwenu e Islamu wá é ɔ, è nya é kpo mɛ e nɔ xwedó é lɛ́ɛ kpo sín tò yetɔn mɛ.

Toxóɖɔgbɛ́ e è nɔ ɖó ɖò to ɔ mɛ lɛ́ɛ ɔ, mɛ e è nɔ ylɔ ɖɔ griot lɛ é, glesi lɛ, azɔ̌watɔ́ lɛ kpo kannumɔ lɛ kpo wɛ è nɔ ɖó. Bariba lɛ nɔ kplé ɖò Gaani Festival hwenu. e nyí xwè e è nɔ ɖu ɖó hwɛndo tɔn kpo aca tɔn lɛ kpo wu ɖò xwè ɖokpo ɖokpo mɛ ɖò axɔsuɖuto Bariba tɔn mɛ, bɔ è nɔ ylɔ ɖɔ Nikki sín Sina Boko.

## Gaani sin xwè

 

Gaani sin xwè ɔ́ wɛ nyí xwè  e è nɔ ɖu ɖò Nikki, ɖò xwè ɔ́ sín bǐbɛ́mɛ ɖò sun atɔngɔ́ e è nɔ ylɔ́ ɖɔ sunví é mɛ ɖò xwèví Bariba tɔn mɛ é. É wá huzu xwè e nɔ dó gbè mɛ lɛ é tɔn, bó nɔ dɔn gbɛtɔ́ ɖěɖee ɖó aca ɖokpo ɔ kpo gbè ɖokpo ɔ kpo lɛ é wá kplé ǎ, loɔ, é nɔ lɛ́ dɔn mɛ e ɖó linlin ɖokpo ɔ lɛ é wá kplé. Azǎn wè wɛ é nɔ́ nɔ̀ bó nɔ́ nyí hwenu e Nikky Baatonu axɔ́sú ɔ́ nɔ́ yí nǔ e è na ɛ lɛ́ɛ é, bó nɔ́ lɛ́ dó xwè yɔyɔ́ sín nyɔ̌ná lɛ́ɛ n'i é.

## Akɔta yetɔn lɛ
E nɔ mɔ akɔta gege ɖo baliba lɛ mɛ : Baatombou, Baatombu, Baatonou, Baatonu, Barba, Bargu, Bariba, Baruba, Batombou, Barganche Bergo, Bergou, Bogung, Borgawa

## Gbe e ye nɔ ɖo lɛ
Ye nɔ do Balibagbe. Mɛ e nɔ do Balibagbe ɖò Benɛ́to mɛ̀ lɛ́ɛ yi 460 000 ɖò xwè 1995ɔ́ mɛ̀, amɔ̌ égbé ɔ́, è sixu ko hú livi 1.3
Azan lɛ kpo Sun lɛ kpo

**Azan lɛ** kpo **[[Sùnzán lɛ sín nyikɔ|Sun/Sunzan lɛ]]** kpo wɛ gbɛtɔ lɛ ze to aklunɔzangbla ɖokpo ɖokpo kpodo xwe ɖokpo ɖokpo kpan na.

## Azan nabi é ɖò aklunɔzangbla ɖokpo mɛ e
1-**Tɛnigbé**
https://fon.m.wikipedia.org/wiki/T%C9%9Bnigb%C3%

2-**Talatagbé**
https://fon.m.wikipedia.org/wiki/Talatagb%C3%A9

3-**Azǎngagbé**
https://fon.m.wikipedia.org/wiki/Az%C7%8Engagb%C3%A9

4-**Nyɔ́nuzangbé**
https://fon.m.wikipedia.org/wiki/Ny%C9%94%CC%81nuzangb%C3%A9

5-**Axɔ́súzángbé**
https://fon.m.wikipedia.org/wiki/Ax%C9%94%CC%81s%C3%BAz%C3%A1ngb%C3%A9

6-**Siɖigbe** (**síbígbe**)
https://fon.m.wikipedia.org/wiki/Si%C9%96igb%C3%A9

7-**Voɖúnzangbé** alo **Aklunɔzangbé**
https://fon.m.wikipedia.org/wiki/Vo%C9%96%C3%BAnzangb%C3%A9

## Sun nabi e ɖo xwé ɖokpo mɛ e
1-**Alunsùn**
https://fon.m.wikipedia.org/wiki/Aluns%C3%B9n

2-**Zofínkplɔ́sùn**
https://fon.m.wikipedia.org/wiki/Zof%C3%ADnkpl%C9%94%CC%81s%C3%B9n

3-**Xwejísun**
https://fon.m.wikipedia.org/wiki/Xwej%C3%ADsun

4-**Lidósùn**
https://fon.m.wikipedia.org/wiki/Lid%C3%B3s%C3%B9n

5-**Nùxwasùn**
https://fon.m.wikipedia.org/wiki/N%C3%B9xwas%C3%B9n

6-**Ayidósùn**
https://fon.m.wikipedia.org/wiki/Ayid%C3%B3s%C3%B9n

7-**Liyasùn**
https://fon.m.wikipedia.org/wiki/Liyas%C3%B9n

8-**Avuvɔsun/Avivɔsun**
https://fon.m.wikipedia.org/wiki/Aviv%C9%94s%C3%B9n

9-**Zǒsùn**
https://fon.m.wikipedia.org/wiki/Z%C7%92s%C3%B9n

10-**Kɔnyasun**
https://fon.m.wikipedia.org/wiki/K%C9%94nyasun

11-**Abɔxwísùn**
https://fon.m.wikipedia.org/wiki/Ab%C9%94xw%C3%ADs%C3%B9n

12-**Woosùn**
https://fon.m.wikipedia.org/wiki/Woos%C3%B9n

## Nuwlanwlan ɖevo ɖo daxwi ɖokpo ɔ mɛ
https://fon.m.wikipedia.org/wiki/S%C3%B9nz%C3%A1n_l%C9%9B_s%C3%ADn_nyik%C9%94#S%C3%B9nz%C3%A1n_l%C9%9B_y%C3%A9_%C9%96i_%C3%A9
Tɔsisa ɖo Benɛto mɛ

**Tɔsisa** gege wɛ ɖo Benɛto mɛ. E ɖe ɖaxo kpo kpɛvi kpo.

## Tɔsisa ɖaxo lɛ

## Tɔsisa kpɛvi lɛ
1-Tɔsisa **Nɔxwe (Nokoué)**
https://fon.m.wikipedia.org/wiki/T%C9%94sisa_Nokou%C3%A9_t%C9%94n
Gbɛtɔ́

**Gbɛtɔ** wɛ nuduto Mawu tɔn e ɖò agba nu nuɖiɖo lɛ bi e.

## Gbɛtɔ sin tan
Gbɛtɔ sin tan ɖo wɛ ji:

1-Tan Nukɔntɔ gosin yɛhwewema mɛ. E nɛ ɖɔ lee Mawu ɖo gbɛ ɔ gbɔn kpodo lɛ gbɛtɔ nukɔntɔn ɔ jɔ gbɔn e wu:

Mawu ɖɔ: “Mǐ ní bló gbɛtɔ́ ɖó mǐ ɖésúnɔ sín akpajlɛ́ mɛ, nú yě ní cí mǐ ɖésúnɔ ɖɔhun; yě ní kpa acɛ nú hweví lɛ́ɛ, bó kpa acɛ nú xɛ lɛ́ɛ, bó kpa acɛ nú xwé gbe kanlin lɛ́ɛ, kanlin e nɔ sá lɛ́ɛ; yě ní kpa acɛ nú ayǐkúngban ɔ́ bǐ.”Mawu ɖó gbɛtɔ́ ɖó akpajlɛ́ é ɖésúnɔ tɔn mɛ. É ɖó gbɛtɔ́ akpajlɛ́ é ɖésúnɔ tɔn ɖɔhun. É ɖó súnnu kpódó nyɔ̌nu kpó.

2-Tan wegɔ ɔ gosin nunywɛtɔ ɖo ba nu gbɛ ɔ tɔ lɛ gɔn. Tan nɛ ɖe xlɛ ɖɔ gbɛtɔ́ ehɔnmɛ tɔn kun jɔ lee tan nukɔntɔ ɖɔ gbɔn o. Lo ɔ ɖo bibɛmɛ ɔ, kanlin ɖe kpɔwun wɛ, bɔ̀ kanlin e nɛ ɔ sɔ xwe maxamaxa ɖo te bo ɖo huzuhuzu wɛ ɖo agbaza mɛ ɖò wàlɔ mɛ kpo taglomɛ kpo wɛ káká bo ɖo gbɛtɔ́ ehɔnmɛ tɔn nyi wɛ.

## Gbɛtɔ lɛ
1-Sunnu kpo Nyɔnu kpo

2-Anyu tɛnmɛ tɛnmɛ lɛ

Anyu wiwi

Anyu wewe

Anyu vɔvɔ

Akpaxwé:Gbɛtɔ
Mawu

**Mawu** wɛ nyí mɛ e da wɛkɛ ɔ kpo nu e ɖe mɛ lɛ bi kpo e. Togun ɖokpo ɖokpo, sinsɛn ɖokpo ɖokpo ɖo nyi e nɔ do ylɔ Mawu na e. Ɖo fɔn mɛ ɔ, è nɔ lɛ́ ylɔ́ Mawu ɖɔ **Sɛ**, **Sɛgbolisa**. 

## Xixa tɔn

Mâwû.wav|Mawu
Sɛ̂.wav|Sɛ
Sɛ̂gbolisa.wav|Sɛgbolisa


## Nukplɔnmɛ Jwifu lɛ tɔn do Mawu ji

## Nukplɔnmɛ Klisanwun lɛ tɔn do Mawu ji

## Nukplɔnmɛ Malɛ̀ tɔn do Mawu ji

Akpaxwé:Mawu
Fɔngbe

**Fɔngbe** nyi gbe ɖe bɔ e nɔ do ɖɔ Benɛto mɛ, Togoto, Awɔnlinto(Nijelya) kpo mɛ.

## Xixa tɔn

## Gbedomɛ(salutations)

## Mɛɖee dó gesí(présentation)

## Azan lɛ kpo Sunzan lɛ kpo

https://fon.m.wikipedia.org/wiki/Azan_l%C9%9B_kpo_Sun_l%C9%9B_kpo

## Wekwin fɔngbemɛ tɔn lɛ
# Wekwin asi gli lɛ: **a**, **i**, **u**, **e**, **ɛ**, **ɔ**, **o**.
# Wekwin asi gaga lɛ: **aa**, **ii**, **uu**, **ee**, **ɛɛ**, **ɔɔ**, **oo**.
# Awɔntinmɛwekwin asi lɛ: **an** - **aan**, **in** - **iin**, **un** - **uun**, **ɛn** - **ɛɛn**, **ɔn** - **ɔɔn**
# Wekwin Asu yaya lɛ:**b**, **c**, **d**, **ɖ**, **f** , **g**, **h**, **j**, **k**, **l**, **m**, **n** , **p**, **r**, **s**, **t**, **v**, **w**, **x**, **y** , **z**. 
# Wekwin Asu Webɔwebɔ lɛ: **kp** , **gb** , **ny**

## Gbedyɔxwi
Gbedyɔxwi atɔɔn wɛ ɖò fɔngbemɛ :

# Gbewadò sin xwi:   (** ̀**)
# Gbeyiji sin xwi:   (** ́**)
# Gbe wado bo yi ji: (**'̌**)
# Gbe yiji bo wa do: (** ̂**)
# Gbeɖobamɛ̵̵̵ sin xwi: (** ̄**)

É nɔ zán gbeɖobamɛ̵̵̵ sín xwì ɔ bleble a.

## Xókwin/Xógbè

## Ɖiɖé ɖe lɛ kpo nyikɔ yetɔn lɛ kpo


06-10-06smile.jpg|Aɖǔ
Bumpkey.jpg|Cavi
Bucket of raw okra pods.jpg|Fevi


## Nulinlɛ́n ɖo Fɔngbemɛ '''Sin 0 yi jɛ 40'''
https://fon.m.wikipedia.org/wiki/Nulinl%C9%9B%CC%81n_dod%C3%B3

## Nulinlɛ́n ɖo Fɔngbemɛ '''Sin 41 yi jɛ 100'''

41-Kanɖé nukún ɖokpó

42-Kanɖé nukún wè

43-Kanɖé nukún atɔ̀n

44-Kanɖé nukún ɛnɛ̀

45-Kanɖé atɔ̀ɔ̀n

46-Kanɖé ayizɛ́n

47-Kanɖé tɛ́nwè

48-Kanɖé tántɔ̀n

49-Kanɖé tɛ́nnɛ̀

50-Kanɖé wŏ

51-Kanɖé wŏ ɖokpó

52-Kanɖé wɛ̌wè

53-Kanɖé Wǎtɔ̀n

54-Kanɖé wɛ̌nɛ̀

55-Kanɖè’fɔtɔ̀n

56-Kanɖè’fɔtɔ̀n nukún ɖokpó

57-Kanɖè’fɔtɔ̀n nukún wè

58-Kanɖè’fɔtɔ̀n nukún atɔ̀n

59-Kanɖè’fɔtɔ̀n nukún ɛnɛ̀

60-Kanɖé ko

61-Kanɖé ko nukún ɖokpó

62-Kanɖé ko nukún wè

63-Kanɖé ko nukún atɔ̀n

64-Kanɖé ko nukún ɛnɛ̀

65-Kanɖé ko atɔ́ɔ́n

66-Kanɖé ko atɔ́ɔ́n nukún ɖokpó
 
67-Kanɖé ko atɔ́ɔ́n nukún wè

68-Kanɖé ko atɔ́ɔ́n nukún atɔ̀n

69-Kanɖé ko atɔ́ɔ́n nukún ɛnɛ̀

70-Kanɖé gbàn

71-Kanɖé gbàn nukún ɖokpó

72-Kanɖé gbàn nukún wè

73-Kanɖé gbàn nukún atɔ̀n

74-Kanɖé gbàn nukún ɛnɛ̀

75-Kanɖé gbàn’tɔ́ɔ́n

76-Kanɖé gbàn’tɔ́ɔ́n nukún ɖokpó
  
77-Kanɖé gbàn’tɔ́ɔ́n nukún wè

78-Kanɖé gbàn’tɔ́ɔ́n nukún atɔ̀n
 
79-Kanɖé gbàn’tɔ́ɔ́n nukún ɛnɛ̀

80-Kanwè

81-Kanwè nukún ɖokpó

82-Kanwè nukún wè

83-Kanwè nukún atɔ̀n

84-Kanwè nukún ɛnɛ̀

85-Kanwè atɔ́ɔ́n

86-Kanwè ayizɛ́n
 
87-Kanwè tɛ́nwè

88-Kanwè tántɔ̀n
 
89-Kanwè tɛ́nnɛ̀

90-Kanwè wŏ

91-Kanwè wŏ ɖokpo

92-Kanwè wěwè

93-Kanwè wǎtɔ̀n

94-Kanwè wɛ̌nɛ̀

95-Kanwè’fɔtɔ̀n

96-Kanwè’fɔtɔ̀n nukún ɖokpó

97-Kanwè’fɔtɔ̀n nukún wè

98-Kanwè’fɔtɔ̀n nukún atɔ̀n

99-Kanwè’fɔtɔ̀n nukún ɛnɛ̀

100-Kanwè ko

## Akwɛ linlɛn ɖò fɔngbemɛ

## Tohan Benɛto tɔn ɖò fɔngbemɛ
https://fon.m.wikipedia.org/wiki/T%C3%B2h%C3%A0n_Ben%C9%9B%C9%9Bt%C3%B2_t%C9%94n

## Nuwlanwlan ɖò Flanségbémɛ ɖó Fɔngbe ji
1-https://fr.m.wikipedia.org/wiki/Fon_(langue)

Akpaxwé:Fɔngbe
Anana

**Anana** nyi atinsinsɛn ɖokpo.

## Atin tɔn

 

## Nuwlanwlan ɖò Flanségbémɛ ɖó Anana ji
https://fr.m.wikipedia.org/wiki/Ananas
Atin

**Atin** nyi nuɖogbɛ. E nɔ do ɖɔ do ɖo ayikungban glɔ, bo nɔ ɖo kpo, ala, ama, flowa kpo sínsɛ́n kpo. Atín alɔkpalɔkpa wɛ ɖe. Ayìdósùn sin azan 1ɔ wɛ nyí kezezan atin ɖuɖo tɔn ɖò wɛkɛ ɔ mɛ.  

## Atin sin Hwenuxo
Ɖo gbɛɖiɖo sin tan wema mɛ ɔ, mi na mɔ ɖɔ Mawu wɛ ɖó atín hwenu e ɖo gbɛ ɔ blo wɛ e.

Mawu ɖɔ: “Gběhan kpó atín kpó ní wú kpé ayǐkúngban ɔ́ bǐ jí: Yě ní nɔ́ ná kwín yětɔn yětɔn, bó nɔ́ ná sínsɛ́n yětɔn yětɔn.” Bɔ nǔ nyǐ mɔ̌ nǔgbó. 12 Gběhan wú ɖo ayǐkúngban ɔ́ jí, gběhan tɛnmɛ tɛnmɛ lɛ́ɛ wú, atín tɛnmɛ tɛnmɛ lɛ́ɛ wú, bɔ yě ná sínsɛ́n yětɔn yětɔn, bó ná kwín yětɔn yětɔn. Mawu mɔ ɖɔ nǔ ɖagbe wɛ.

## Atín wunmɛ wunmɛ e ɖe lɛ
Atín alɔkpa e ɖò ayikúngban ɔ jí lɛ é ɖò 60,000 jɛ 100,000.

## Ɖagbe e ɖo atin mɛ
Atín wɔbu wɔbu nyi nùɖuɖu nú gbɛtɔ́ lɛ kpo kanlin lɛ kpo. Atín lɛ nɔ xwi jɔhɔn bo nu e na sixu mimɛ jí tɛgbɛ nu gbɛtɔ nɔ gbɔn ɖo nɔ gbɔn. Atín nɔ na fifa.

## Kezezan atindudo tɔn ɖò wɛkɛ ɔ mɛ
https://fon.m.wikipedia.org/wiki/Azan_atindudo_t%C9%94n
Nyikɔ

**Nyikɔ** wɛ nyí xogbe e nɔ do ylɔ nuɖiɖo mawu tɔn ɖokpo ɖokpo e ɖo gbɛ ɔ mɛ lɛ é. Ɖo gbɛtɔ́ lɛ gɔn ɔ, nu eji vi trolo ɔ, é nɔ n'ɛ nyikɔ. 

## Fɔn nyikɔ
A

> Alixonu

> Alixosi

H

> Hɛ́ntɛ́kpò

> Hwesɛ́

> Hwesu

> Hweví

> Hwezumɛ

J

> Jɛ̀xami

> Jɔmatín

> Jóbǐnúgbɛ̀

> Jónúmawu

K

> Kasɔtɔ́

> Kanvɛ́xó 

> Kɛ̀nmanyɔ́ 

> Kɛ̀nnúmɛ
Aɖǔ

**Aɖǔ** nyi wujɔnu ɖo gbɛtɔ sin numɛ. Gbɛtɔ mɛ nɔ ɖó aɖǔ 32.

## Azɔ tɔn
Aɖǔ ɖo azɔ taji ɖo nuɖuɖu lixo. Ewɛ e nɔ do Li nuɖuɖu na ɖo numɛ co bo nɔ mi nuɖuɖu ɔ ɖo xomɛ.

## Aɖǔ sin su
Bonu aɖu na nɔ ganji ɔ, gbɛtɔ ɖo na nyi su ɖe lɛ :
1-Numɛ klɔklɔ ayihɔngbe ayihɔngbe. E nɛ ɔ nuɖuɖu sɔ nɔ nyɔ ci aɖu lɛ tɛntin a. E ma nyi mɔ à ɔ, aɖu nɔ gble kpɛɖe kpɛɖe, bɔ numɛ ɖesu nɔ hwɛn wan.

2-
Ajotɔ

**Ajotɔ** wɛ nyí nyikɔ e nɔ na mɛ e nɔ́ sɔ mɛɖevo nu e. E nɔ ylɔ́ walɔ ɔ ɖo **[[Ajojijɛ|ajo]]** alɔ **[[ajojijɛ]]**.

## Ajo/Ajojijɛ
https://fon.m.wikipedia.org/wiki/Ajojij%C9%9B

## Nɛ̌ gbɛtɔ ɖe lɛ nɔ huzu ajotɔ gbɔ̀n?

## Nɛ e wa nu gbɔn bɔ ajota na han
Ajɔ̌tɔ́

**Ajɔ̌tɔ́** alɔ **Ajɔwatɔ́** nyi azɔwatɔ ɖo eɖesunɔ sin kanta. E nɔ xɔ nu bo nɔ lɛ́ sa b'a ɖo ɖu le. Ajɔtɔ lɛ ɖe tɛnmɛ tɛnmɛ le e ganɖɔkɛn yetɔn klo gbɔn e.

## Ajɔtɔ ganɖɔkɛn kpɛvi nɔ lɛ

## Ajɔtɔ ganɖɔkɛn ɖaxo nɔ lɛ́
Axɔsu

**Axɔsu** wɛ e nɔ to ɖokpo nu bo nɔ kun tovi lɛ é. Alɔkpa ɖokpo ɔ axɔsu lɛ bi nɔ wa ganji na a.
Núkún

**Núkún** nyi agbaza sin  wujɔnu . Ye wɛ nɔ zɔn bɔ gbɛtɔ kpo kanlin kpo nɔ mɔ nu. Nukun we wɛ gbɛtɔ ɖo.

## Nuwlanwlan é ca kan xa élɔ é
* Gannukún
* Nukúntɔnɔ
* Nukunhunhun

Akpaxwé:Wujɔnu gbɛtɔ tɔn lɛ
Ta

**Ta** nyí wujɔnu taji ɖe  bo ɖo gbɛtɔ sín kɔ̀ wu.

## Wujɔnu é ɖo ta wu lɛ
Wujɔnu gege wɛ ɖo ta wu. E na xa:
* Ɖà
* Núkún
* Nù
*Nufló
* Tó
* Awɔntín
* Gbakɔ̀
* Kɔ̀
* Vɛgo 

Akpaxwé:Wujɔnu gbɛtɔ tɔn lɛ
To

**To** wɛ nyí ayikungban sin akpáxwé ɖé, bɔ ɖo tɔgbo, tovi, asya, togan, tutomɛ tɔn lɛ kpo sɛn tɔn lɛ kpo.

Akpaxwé:Wujɔnu gbɛtɔ tɔn lɛ
Ɖà

**Ɖà** ɔ nyi agbaza sín wujɔnu. E nɔ cyɔn gbɛtɔ sin Ta. E nɔ kpa alo e nɔ blá.

## Ɖàkpikpa alo ɖàbibla
Sunnu lɛ alo nyɔ̌nu lɛ nɔ kpa alo yě nɔ bla ɖà yétɔn. E nɔ yì ɖakpatɔ alo ɖablatɔ gɔn.

## Nuwlanwlan é ca kan xa élɔ é
* Ɖakpatɔ
* Ɖablatɔ

Akpaxwé:Wujɔnu gbɛtɔ tɔn lɛ
Sévérine Lawson

**Sévérine Lawson** ɔ, hwɛɖɔtɔ gan wɛ e nyi ɖo Benɛɛto mɛ.
## Gbɛ tɔn
Sévérine Lawson ɔ, hwɛzɔwatɔ wɛ n'î ɖo akwɛ gba Benɛɛtò ɔ tɔn, bo nyi nyɔnu nukúnɖéjí ɖo toxoɖuɖɔ-tozɔwiwa linu ɖo Benɛ. E tun î tawun ɖo gan hwɛɖɔtɔ e kp'acɛ do xo e kan axɔ su mɛ sin akwɛ dɔn ɖo ICC Services Xó  ɔ mɛ lɛ e. 

Ɖo 2008 ɔ, e ɖenyìi ɖo mɛ e na yi axɔ e mɛɖaxó Amadou Cissé ɖu do Benɛto ɔ lɛ mɛ, ɖo mɛɖaxó Amadou ɖo mɛ e zɔn akwɛsɛxwetɛn BCB ɔ j'ayǐ lɛ e mɛ ɖo togan xoxo Mathieu Kérékou hwenu. E e icc xo ɔ tɔn ɖo 2010 ɔ, e xɔ ɛ gan hwɛɖɔtɔ ɖo axɔ e na su mɛ e azɔxwe nɛ ɔ ɖu axɔ do lɛ e.

## Dodo ton

Akpaxwé:Hwɛɖɔtɔ
Ismath Bio Tchané Mamadou

**Ismath Bio Tchané Mamadou** ɔ, b'ɛ jii ɖo azan atɔn gɔ Aliunsùn xwè 1962 tɔn mɛ ɖo Xɔgbonu ɔ nyi, hwɛɖɔtɔ bo lɛ nyi toxoɖɔtɔ ɖo ɖo Benɛɛtò mɛ.

## Gbɛ tɔn

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Hwɛɖɔtɔ
Marcelline Gbêha-Afouda

**Marcelline Gbêha-Afouda** ɔ, hwɛɖɔtɔ ɖo Benɛɛtò mɛ bo nyi gan xoxo Hwɛɖɔgbasà ɖaxó Benɛɛtò tɔn.

## Gbɛ tɔn

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Hwɛɖɔtɔ
Kɔ̀

**Kɔ̀** nyí agbaza gbɛtɔ tɔn sín akpáxwé ɖokpo. E wɛ hɛn ta ɔ.

Akpaxwé:Wujɔnu gbɛtɔ tɔn lɛ
Ejiputo

**Ejiputo** nyi tɔ nukunɖeji ɖokpo ɖo Aflika sin taligbe.
## Fi e Ejiputo ɖe tawun e

## Lee to ɔ ci e

## Asya Ejiputo ɔ tɔn

## Tan tɔn
## Tuto to ɔ tɔn
## Toxo nukunɖeji lɛ
Jezú-Klisu

**Jezu-Klisu** wɛ nyí nyi Mawuvi e wa hwlɛn gbɛ̀ ɔ gan e. E nyí Mawu bo go sin Mawu mɛ, weziza bo gosin weziza mɛ, Mawu nugbo bo gosin Mawu nugbo mɛ.
Atɔnɖobu Sinsɛn Mǎwǔ ɖokpo géé

**Atɔnɖobu Sinsɛn Mâwû ɖokpo géé** ɔ wɛ e nɔ ylɔ́ ɖɔ **Sainte Trinité** ɖò sinsɛn Klisanwun tɔn mɛ. Mawu ɖokpo géé bo nyí mɛ atɔn: Mawu Tɔ́ ɔ, Mawu Vǐ ɔ, kpo Mawu Yɛsinsɛn kpo.
Azɔmɛvi

**Azɔmɛvi** nyi xokwin de bɔ e nɔ zan nu yɔkpɔvu alɔ jɔunjɔja e ɖo azɔmɛ yi wɛ ɖo azɔmɛxwé bibitɛn, dokɔ tɔn kpo linsinmɛ tɔn kpo lɛ.

## Xixa tɔn
Azɔmɛxwé bibitɛn, dokɔ tɔn kpo linsinmɛ tɔn kpo

**Azɔmɛxwé bibitɛn, dokɔ̀ tɔn kpo linsinmɛ tɔn kpo** nyi azɔmɛxwe dodo taji atɔn ɖo gbɛtɔ bi sin gbɛzan mɛ. Ɖo flansegbemɛ ɔ é nɔ ɖɔ **écoles maternelle, primaire et secondaire**.

## Azɔmɛxwé bibitɛn

## Azɔmɛ dokɔ̀ tɔn

## Azɔmɛxwé linsinmɛ tɔn
Wéma

**Wema** ɔ alinyanu ɖe wɛ bɔ é nɔ li atin do blo na.

## Xixa

## Tan tɔn
Tan ɔ do zogbe ji ɖɔ xwe 2 000 ɖie mɔ wɛ e ko jɛ wema zan ji ɖo Cinuto mɛ.
Cinuto

**Cinuto** nyi Tò ɖaxo nukunɖeji gbɛ ɔ tɔn ɖokpo ɖo Aziagbeji. Ɖo flansegbe mɛ ɔ è nɔ́ nyí **Chine**.

## Fi e ɖe e

## Asya to ɔ tɔn

## Tovi tɔn lɛ

## Kpikpɛn ɖo gbɛ gbɛ ɔ mɛ
Conceptia Ouinsou

**Conceptia Ouinsou**  ɔ,b'ɛ ji i ɖo 21 do zosun do xwè 1942 tɔn mɛ ɔ, É kú ɖo azán 14 ɔ, xuejisun  xwè 2011 tɔn mɛ.  hwɛɖɔtɔ gan Bénɛ tɔn wɛ bo nɔ sɛndodogbasa Benɛ tɔn sin xwe 1998  wayi jɛ xwe 2008.

## Gbɛ tɔn

## Nyi e eɖée

## Azɔwiwa tɔn

Akpaxwé:Hwɛɖɔtɔ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1942 tɔn mɛ
Amasìn

**Amasin** alo **Azɔngblénú** alo **Atinkɛn** nyi nu e nɔ zan ɖo gbɔ azɔn nu azinzɔnnɔ na e. Ɖo yovogbemɛ ɔ e nyi **remède** alɔ **médicament.** Doto azɔgbletɔ lɛ wɛ nɔ gbeje mɛ e sín lanmɛ ma ɖo ganji a e kpɔn bo nɔ tuun amasin e è sixu zan e kpo lɛ́ɛ e ɖo na zán gbɔn ɔ kpo.

## Xixa
Amasin

 

Azɔngblenú

 

Atinkɛn
Azɔn

**Azɔn** wɛ nyí hwenu e gbɛtɔ́ sín lanmɛ nɔ gble bɛ nɔ nyi wuvɛ nii e. Azɔn lɛ ɖe alɔkpalɔkpa:

*Azɔn kpaa
*Azɔn baɖa baɖa
*Azɔn ɖo numɛ

## Xixa

## Kancica
1-Azinzɔnnɔ

2-Doto

3-Doto Azɔngbletɔ

4-Dotoxwe
Doto azɔgbletɔ

**Doto Azɔngbletɔ**wɛ nyí mɛ ɖò nunyɔɛ do azɔn lɛ ji kpo lɛ́ɛ e nɔ gbɔ yee gbɔn e wu e. Azɔ titeungbe de wɛ, bɔ nu tɔn na hudo gbɛtɔ lɛ tɛgbɛ . E nyí sɛnunyɔɛ sin dɔkun bɔ mɛ ɖe lɛ hɛn sin sɛ mɛ. Lo ɔ azɔ wɛ nyí bɔ mɛ gege nɔ kplɔn.

## Kancica
Doto

Akpaxwé:Dotozɔ
Ayijayi

**Ayijayi** wɛ nyí e ayimɛ nɔ fá nu mɛ bɔ é nɔ ɖó vivo e.

## Xixa

 

## Ɖagbe e ɖo ayijayi mɛ e

## Ayijayi ɖo tomɛ

## [[Kɛntɔ]] ayijayi tɔn lɛ
Xɛsi

**Xɛsi** ɔ ninɔmɛ wɛ nyí ɖo gbɛtɔ́ sín gbɛzán mɛ. É ɖo akpáxwé ɖagbe tɔn kpo nyanya tɔn kpo. 

## Xixa tɔn

## Tinmɛ tɔn
Xɛsi nɔ ninɔmɛ e ma nyɔ́ mɛ ǎ lɛ é, kanlin lɛ alǒ nǔ ɖevo lɛ. É sixu nyí xɛsinú wɛ

## Ɖagbe tɔn

## Nyanya tɔn
Ganhɔnyitɔ

**Ganhɔnyitɔ** lɛ wɛ nyi mɛ é togan tɔkpo nɔ sɔ́ dó acɛkpikpa tɔn mɛ nu ye na w'azɔ xɛ e.

## Xixa tɔn
 

## Ganhɔnyitɔ ɖo Benɛto mɛ
https://fon.m.wikipedia.org/wiki/Ac%C9%9Bkpikpa_Ben%C9%9B%C9%9Bt%C3%B2_t%C9%94%CC%80n
Avɔ̀

**Avɔ̀** nyi nu taji ɖokpo ɖo Gbɛtɔ́ sín gbɛ mɛ. Avɔ wɛ gbɛtɔ nɔ lɛ́ ɖo agbaza tɔn do bu mɛ tɔn na. 

## Xixa tɔn

## Nu tɛnmɛ tɛnmɛ e nɔ sɔ́ avɔ blo na e

## Ɖagbe e avɔ nɔ wa e
Azinzɔnnɔ

**Azinzɔnnɔ**  wɛ nyí mɛ e sín lanmɛ gble, mɛ e ma nyɔ na a, mɛ e ɖo azɔn jɛ wɛ e.

## Xixa

## Kancica

1-Azɔn

2-Dotoxwe 

3-Doto

4-Doto azɔngbletɔ 

5-Amasìn
Kɛkɛfɔtrɛ̀tɔ́ Mɔtofɔ̀trɛtɔ́

**Kɛkɛfɔtrɛ̀tɔ́ Mɔtofɔ̀trɛtɔ́** wɛ ye mɛ e nɔ́ w'azɔ ɖo kɛkɛ kpo mɔto kpo sín afɔ wu.

Akpaxwé: Alɔnuzɔ́ tɛnmɛ tɛnmɛ lɛɛ
Ajàgbé

**Ajàgbé** ɔ, nuɖuɖu ɖagbe ɖe wɛ bɔ è nɔ ɖa ɖo Agbomɛ kanmɛ.

## Ɖadonu tɔn lɛ
Nu è ná ɖa ajàgbé ɔ mǐ na mɔ:

# Ayima
# Agbaɖé
# Sìn 
# Jɛ̀
# Takín
# Akanmu
# dé

## Nɛ̌ é kɔn nɔ ɖa gbɔn?
É ɖo ajàgbé ná ɖa wɛ ɔ:
# Nukɔntɔn ɔ, é na sɔ́ agbadé ɔ yi mɔ́mɛ̀ bo li ɖokpo (é na zɛ̀ agbadé ɔ)

Akpaxwé:Nuɖuɖu_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Nɔtɛn mɛtɔn

**Nɔtɛ̀n** ɔ fi e gbɛtɔ́ nɔ nɔ e wɛ.

## Xixa tɔn

## Nu e ɖe mɛ lɛ

1-Ayikungban ɔ

2-Atin kpo kan kpo

3-Tɔsisa

4-Kanlin
Kɛkɛbloɖotɔ

**Kɛkɛbloɖotɔ** wɛ nyí mɛ nɔ w'azɔ ɖò kɛkɛ wu lɛ é. Azɔ titeungbe wɛ ɖó nú kɛkɛ ɖe gbɛzɔ ɔ yedɛ̆ wɛ nɔ bló bɔ zo nɔ lɛ́ byɔ mɛ.

## Xixa tɔn

Akpaxwé: Alɔnuzɔ́ tɛnmɛ tɛnmɛ lɛɛ
Sɛ̀nsatɔ

Sɛ̀nsatɔ wɛ nyí azɔwatɔ enɔ sa sɛ̀n ɖo nu e. Gege ji wɛ ɖe :

*Sɛnsadoxɔtɔ lɛ

*Sɛnsadokɛ̆kɛ́tɔ lɛ

*Sɛnsadomɔtotɔ̀ lɛ

Azɔ titeungbe ɖokpo wɛ

## Xixa tɔn

## kancica

Azɔ

Azɔwatɔ lɛ sin xwezan
Kɛkɛ azaxwlixa

**Kɛkɛ azaxwlixa** e nɔ lɛ́ ylɔ́ ɖɔ **kɛkɛ afɔɖokponɔ** alo **kliwun-Gowun** ɔ, nyi kɛkɛ zomaɖ'émɛ, bɔ afɔ wɛ e nɔ dó kun na.

## Nyikɔ tɔn ɖevo lɛ
-Kɛkɛ afɔsɔkun

-Kɛkɛ afɔɖokpo

-Kɛkɛ afoɖokponɔ

-Kɛkɛ xlili (ɖó) 

-Asi e nɔ zɛ xwiii

-Kliwun Gowun
Akpaxwé:Kɛkɛ lɛ
Minyɔ̀

**Minyɔ̀** alɔ **weziza** wɛ nɔ zɔ́n bɔ è nɔ mɔ̀ nukunnu. Fie minyɔ̀ MA ɖe a ɔ, ablu wɛ nɔ do ɖɔ finɛ.

## Xixa tɔn
Azizɔ

**Azizɔ** nyi nu akpɔkpɔ ɖɔhun bo nɔ gosin nu e mɛ zo ɖee alɔ nu e ɖo zo/minyɔ̀ ji wɛ e.

## Xixa tɔn
Alokan

**Alokan** ɔ mɔ wɛ. E nɔ zan ɖo ylɔ mɛ mɛtɔn e ɖo zɔ bo lin do mɛ e. Alinyanu titeungbe de wɛ ɖo gbɛtɔ sin gbɛ zinzan mɛ. 

## Xixa tɔn

## Tan tɔn

## Ɖagbe e ɖe mɛ e
Tchadtò

**Tchadtò** nyi tɔ ɖokpo ɖo tɛntin Afrikagbeji tɔn.

## Asya to ɔ tɔn

## Fi e ɖe e

## Tò é lɛlɛ do é lɛ
Kɛkɛ zoɖ'emɛ

**Kɛkɛ zoɖ'emɛ** lɛ nyi kɛkɛ ɖo e nɔ do zo mɛ bɔ ye nɔ lilɛ nu yé ɖesunɔ. Yé ɖe alɔkpalɔkpa, bo lɛ ɖé ɖaxo tɔn kpo kpɛvi tɔn kpo.

## Xixa tɔn
Akpaxwé:Kɛkɛ lɛ
Sévérin Adjovi

**Sévérin Adjovi** ɔ, nyi ɖɛmɛnu Xoxo ɖo ɖɛmɛnugun  ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ É nyi gǎ̌nhɔnyitɔ́ xóxó ɖokpo ɖò do ɖ'acɛkpikpa togan Mathieu Kérékou  tɔn mɛ.
## Toxoɖɔgbɛ tɔn
## Dòdó tɔn

 Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Ganhɔnyitɔ Benɛɛ tɔn lɛ
 Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ
Ulrich Adjovi

Ulrich Adjovi ɔ, súnnu toxóɖɔtɔ Benɛɛtovi ɖokpó wɛ é nyi  bɔ é ji i ɖò xwè 1985 bɔ  nyi ajɔwatɔ ɖaxó nunkúnɖéji ɖokpo ɖò Benɛɛtò mɛ. Bó nyi toxóɖɔtɔ Benɛɛtovi Sévérin Adjovi sín vǐ.

## Toxoɖɔgbɛ tɔn
## Dòdó tɔn

Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ 
Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Gán Benɛɛto tɔn lɛ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1985 tɔn mɛ
Lionel Talon

**Lionel Talon** nyi toxòɖɔtɔ Benɛɛtò tɔn ɖokpo bó lɛvɔ bɔ é ji i ɖo 1987.  E nyi ajɔwatɔ ɖaxó nunkúnɖéji ɖokpo ɖo Benɛɛto mɛ. Bɔ nyi togán Benɛɛto tɔn Patrice Talon sin vi.
## Gbɛzǎn tɔn
## Dodo tɔn

Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ 
Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Gán Benɛɛto tɔn lɛ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1987 tɔn mɛ
Hwɛjijɔ

**Hwɛjijɔ** nyi nu wa ɖo alijlɔjlɔ mɛ xa nɔzo mɛtɔn. E lɛ nyi nuwaɖosɛnxwi ji.

Akpaxwé:Hwɛjijɔ
Awajijɛ

**Awajijɛ** nyi ninɔ mɛ gbɛtɔ hwenu ée ɖo xomɛhunhun mɛ ɖo hwe ɖee nu ɖo gbɛ tɔn mɛ é.

## Nu e nɔ ɖe xlɛ ɖɔ e ɖo awajijɛ mɛ e
* Nukiko
* Nukoɖonukpa
* Akpàkpà
* Kudido

## Awajijɛhwenu taji lɛ
* Vijiji hwenu
* Xwekpehwenu lɛ
* Alɔwliwlihwenu
* Xwè ɖaxo lɛ ɖi Nata xwé, tadeglaxwe

Akpaxwé:Awajijɛ
Kudido

**Kudido** wɛ nyí ninɔmɛ kpo xó xomɛhunhun tɔn e sɔgbe bɔ è nɔ ɖɔ nú mɛ e wà nǔ ɖagbe nú mɛ é é.

## Ɖo sinsɛn liji
Ɖo sinsɛn liji ɔ, é nɔ do ku nu ɖagbe tɛnmɛ tɛnmɛ ée Mawu wa nu mɛ lɛ é.

Akpaxwé:Kudido
Ɖakpatɔ

thumb|right|<center>Ɖakpatɔ</center>
**Ɖakpatɔ** wɛ nyí mɛ é nɔ kpa ɖà nu mɛ é. É sixu nyi sunnu alo nyɔnu.

## Nuwlanwlan é ca kan xa élɔ é
* Ɖà
* Ɖablatɔ

Akpaxwé:Azɔ lɛ
Sɔkpoziin

**Sɔkpoziin** bɔ e nɔ lɛ ylɔ ɖɔ ɖǐ ɔ, nuvinuvi wɛ.

## Xixa tɔn
## Ɖiɖe tɔ̀n tɛnmɛ tɛnmɛ lɛɛ

File:Scyphophorus acupunctatus334.JPG|thumb|Sɔkpoziin
File:Phyllobius-pomaceus-02-fws.jpg
File:Stades de développement du grand charançon du pin.jpg
Pínpán

**Pínpán** alo **Ayihún** ɔ, nyi agbanbɛhún kpo gbɛtɔbɛhún kpo ɖe bo nɔ gbɔn gan ji .

## Ayìhúngàn

## Ayihun sin tan

Akpaxwé:Yiɖé yiɖé ɖo Benɛɛtò mɛ Akpaxwé:Pínpán
Gàn

**Gàn** nyi ɖokpo ɖo ayidɔkun lɛ mɛ. Ayikungban lanmɛ wɛ e nɔ kun sin co bo nɔ wa sɔ blo nu tɛnmɛ tɛnmɛ na. Dɔkun nɛ ɔ Benɛɛto ɔ sin ayidɔkun lɛ mɛ.

## Xixa tɔn

Akpaxwé:Gàn Akpaxwé:Ayidɔkun lɛ
Ayikun

droite|300x300px 

**Ayikun** ɔ nyi jinukun ɖúɖù ɖokpo ɖo jinukun lɛ mɛ. E nɔ zé do blo Nuɖuɖu gégè na ɖo tó lɛ mɛ.

## Xixa tɔn

## Tɛnmɛ tɛnmɛ e ɖe e

## Nuɖuɖu taji
Nukúntíntɔ́n

thumb|right|<center>Wuntun nukúntíntɔ́n tɔn</center>

**Nukúntíntɔ́n** ɔ nyi wɔnɖowu é nɔ zɔn bɔ gbɛtɔ ma nɔ sixu nɔ mɔ nu a e. É nɔ ylɔ yé ɖɔ Nukúntɔnɔ.

## Nukúntíntɔ́n kpɛvi
Mɛ é ɖo wɔnɖowu nukúntíntɔ́n kpɛvi ɔ, é hɛn ɔ, e na mɔ nu kpɛɖé kpɛɖé. 

## Nukúntíntɔ́n ɖaxo
Mɛ é ɖo wɔnɖowu nukúntíntɔ́n ɖaxo ɔ, é sixu mɔ nu ɖébu a.

Akpaxwé:Wɔnɖowu lɛ
Gannukún

thumb|right|<center>Gannukún / Cici</center>
**Gannukún** alo **Cici** ɔ nyi, nu é nɔ cyɔn ɖo Núkún ji e. E ɖé tɛnmɛ tɛnmɛ bo ɖo zizan gege.

## Zizan tɔn
Nu vovo wutu wɛ, é nɔ cyɔn gannukún. Mɛ ɖé lɛ nɔ cyɔn bo na do b'acɔ na, bo na do blo ɖɛkpɛ alo ahwli. Mɛ ɖé lɛ nɔ cyɔn bo nu nuɖé ma wa yi jɛ nukun ji nu yé o. Mɛ ɖévo lɛ, lɛ nɔ cyɔn bo nu hwe ma jɛ nukun ji nu yé o. Nukúntɔnɔ lɛ lɔ mɔ nɔ cyɔn.

Akpaxwé:Gannukún
Kɔjó

**Kɔjó**, b'ɛ wlǎn **Kodjo** ɖo yovogbè lɔji ɔ, nyi nyikɔ ée e nɔ na vì sunnu ée jí ɖo tɛnigbé lɛ é, ɖo Benɛɛtò mɛ é. 

Nyɔnu lɛ nɔ nyi Siká.

Akpaxwé:Vǐ nyikɔ ɖo Benɛɛtò mɛ
Siká

**Siká**, b'ɛ wlǎn **Sika** ɖo yovogbè lɔji ɔ, nyi nyikɔ ée e nɔ na vì nyɔnu  ée jí ɖo tɛnigbé lɛ é ɖo Benɛɛtò mɛ é. 

Sunnu lɛ nɔ nyi Kɔjó.

Akpaxwé:Vǐ nyikɔ ɖo Benɛɛtò mɛ
Ayă

**Ayă** ɔ alinyanu ɖe wɛ bɔ gbɛtɔ nɔ zan.

## Xixa tɔn

## Azɔn e wa e
Gbɛtɔ nɔ zan Ayă ɖo vun ɖă na.
Yà

**Yà** nyi wuvɛ ɖo gbɛto sin gbɛ mɛ.

## Tinmɛ tɔn
Yajiji alɔ wuvɛmimɔ̀ wɛ nyí nǔ e nɔ gbo mɛ bɔ é nɔ vɛwǔ trili ɖo agbaza mɛ kpo lindɔn mɛ kpo e, bɔ é nɔ ɖó kancica xá nǔ nyanya ɖé alǒ nǔ nyanya ɖé e ɖò te kpɔ́n mɛ é.

## Ya ɖo gbɛtɔ́ lɛ sin tan mɛ̀
Mi mi kpo tan gbɛtɔ lɛ tɔn mɛ ɔ, ya hwenu gege tiin. Mi na sɔ́ Kpɔnd'ewu kwiwe ɖe :

*Hwenu e é sa mɛwi kannumɔ ɖɔhun sɛdo Amerika e. E nyí yajiji nu mɛ e è sa lɛ kpo vivu yetɔn lɛ kpo ɖo fi kpo Amelika nu xwe wɔbu wobu

*Hwenu e Janmaxɔsu Hitler tɔn ahwan wɛkɛ ɔ lobo ba na viva kun nu Jwifu lɛ é. 

*Hwenu e é ɖò ya nu klisanwun nukɔntɔn lɛ lo bo nɔ hun ye e.

## Ya ɖo gbɛtɔ ɖokpo ɖokpo sin gbɛzan mɛ

Ɖo gbɛtɔ ɖokpo sin gbɛzan mɛ ɔ, yajiji nɔ tiin. Mi na sɔ́ kwinwe ɖe :

*Nu nyanya wa fyan mɛ 
*Mɛ ɖe ma ɖo nu e na gɔ alɔ nu mɛ
*To mɛ tɔn mɛ hɔn sin ɖo nu ɖe wu
*Akwɛ wuvɛ mimɔ kpo nu v'axi ɖo tomɛ kpo
Azɔnbobwe

thumb|right|<center>Azɔnbobwe</center>
**Azɔnbobwe**, b'ɛ ylɔ ɖɔ *Caïmite africaine* ɖo yovogbè mɛ ɔ, nyi atinsinsɛn ɖokpo.  Ɖo Benɛɛtò mɛ ɔ, mɛ lɛ nɔ sa bo nɔ ɖu.

## Atín tɔn
Azɔnbobwetín ɔ, nɔ wu ɖo fǐ ě hwe nɔ kɔ́n ɖé tawun lɛ e. E nɔ ɖi ga, na yi nujlɛkpo ko atɔɔn yi jɛ gban atɔɔ nukun we mɔ. Koklo tɔn na ɖi bla yi nujlɛkpo dokpo adaɖé yi jɛ tantɔn mɔ. 

Akpaxwé:Atinsinsɛ́n
Amisa

thumb|right|<center>Amisa Katolika tɔn</center>
**Amisa** ɔ sínsɛ́n nuwiwa Klisáwùn lɛ tɔn wɛ. É nyi hwenu ee ye nɔ kplé bo nɔ xo ɖɛ lobo nɔ sɛn Mawu e. É ɖé Aklunɔzangbé tɔn bo lɛ ɖé azan kpaa tɔn lɛ.

## Amisa ɖo sinsɛn Katolika mɛ

## Amisa ɖo sinsɛn gigbɔwiwe mɛ

## Amisa ɖo sinsɛn wɛnɖagbejlajla mɛ

Akpaxwé:Sinsɛn
Jezu Klisu

**Jezu Klisu** wɛ nyí Mawuvi e wa bo hwlɛn gbɛ̀ ɔ gan gbɔn ya tɔn, ku tɔn kpo finfɔn tɔn kpan gblamɛ e wɛ. E nɔ lɛ́ ylɔ́ ɛ ɖɔ **Jezu Nazalɛ́ti tɔn**
Atò

vignette|<center>Atò lɛ̀</center>
**Atò**, b'ɛ é ylɔ ɖɔ *singe* do flanségbé mɛ ɔ‚ nyi kanlin ée nɔ lia atìn é. E ɖé tɛnmɛ tɛnmɛ tɔn.

## Atò tɛnmɛ tɛnmɛ lɛ̀

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Léa Hounkpè

**Léa Hounkpè** ɔ, nùkɔ́ tɔ̀n ɖésú ɔ́ nyí **Léa D. Ahougbenou Hounkpè** , bo nyi ganhɔnyitɔ do ɖ'acɛkpikpa togan Mathieu Kérékou ton kpan bo lɛ nyi nyɔ̌nu toxoɖɔtɔ Benɛɛtò.

## Gbɛ tɔn

## Ali é zɔn ɖo toxoɖuɖɔ mɛ è

Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Ganhɔnyitɔ Benɛɛ tɔn lɛ
Massiyatou Latoundji Lauriano

**Massiyatou Latoundji Lauriano**ɔ, nyɔ̌nu toxoɖɔtɔ, sɛnzɔwatɔ Benɛɛtò tɔn wɛ, bo nyi ganhɔnyitɔ xoxo ɖ'acɛkpikpa togán Mathieu Kérékou tɔn mɛ. 

## Gbɛ tɔn

## Ali é zɔn ɖo toxoɖuɖɔ mɛ è

Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Ganhɔnyitɔ Benɛɛ tɔn lɛ
Evelyne Sossouhounto

**Evelyne Sossouhounto** ɔ, nyɔ̌nu sɛnzɔwatɔ, bo nyi ganhɔnyitɔ ɖ'acɛkpikpa togán Mathieu Kérékou tɔn mɛ bo lɛ nyi toxoɖɔtɔ Benɛɛtò tɔn.

## Wuntun è ɖo è lɛ é

## Nǔwláwlán tɔn lɛ

## Dòdó tɔn

Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Ganhɔnyitɔ Benɛɛ tɔn lɛ
Françoise Dossa

**Françoise Dossa** ɔ, nyɔ̌nu toxoɖɔtɔ Benɛɛtò bo ka lɛ nyi ganhɔnyitɔ xoxo ɖ'acɛkpikpa togan Thomas Boni Yayi tɔn mɛ.

## Wuntun è ɖo è lɛ é

## Nǔwláwlán tɔn lɛ

## Dòdó tɔn

Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Ganhɔnyitɔ Benɛɛ tɔn lɛ
Gertrude Nadia Sèna Dossa

**Gertrude Nadia Sèna Dossa** ɔ, nyi nyɔnu toxoɖɔtɔ Benɛɛtò tɔn ɖokpo bo ka ɖo toxoɖɔgbɛ ''Union Progressiste'' mɛ.

## Wuntun è ɖo è lɛ é

## Nǔwláwlán tɔn lɛ

## Dòdó tɔn

Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Paul Hounkpè

**Paul Hounkpè** nyi toxoɖɔtɔ  Benɛɛ tɔn bó kǎ klpɔn nǔ ɖó nú ée kan ajɔ wu é li jí.
Togan sisi jɛxa Thomas Boni Yayi sɔ'ɛ ganhɔnyitɔ é na nɔ kpé nunkún hwɛndomɛnu lɛ wǔ é ɖo azan ayizin gɔ zosún léxwé 2015. 

## Tán tɔn
## Ɖo Yayi Boni hwenu

## Ɖo Patrice Talon hwénǔ
## Dodo tɔn

Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Ganhɔnyitɔ Benɛɛ tɔn lɛ
Sefou Fagbohoun

**Sefou Fagbohoun** ɔ, nyi ɖɛmɛnu xoxo ɖo ɖɛmɛnugun ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ. E nyi ajɔwatɔ ɖaxó nunkúnɖéji ɖokpo bo lɛ nyi toxoɖɔtɔ ɖo Benɛɛto mɛ.

## Tàn tɔn kléwun

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ 
 Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
 Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ
Richard Adjaho

**Richard Adjaho** ɔ, nyi toxodɔtɔ ɖokpo ɖo Benɛɛtò mɛ. Togan sisi jɛxa Patrice Talon sɔ'ɛ ganhɔnyitɔ ée nɔ kpé nunkún do hwɛndomɛnu lɛ wǔ é.

## Tán tɔn
## Dodo tɔn

Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Anne Cica Adjaï

**Anne Cica Adjaï**, b'ɛ ji i ɖo liyasun xwè 1955 tɔn mɛ ɔ, nyi nyɔnu toxoɖɔtɔ Benɛɛtò ɖokpo. É kú ɖo azán 10 ɔ nuxwasùn xwè 2024 tɔn mɛ.

## Tàn tɔn kléwun

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1955 tɔn mɛ Akpaxwé:Kú ɖò xwè 2023 tɔn mɛ
Sèna Joy

**Sèna Joy**, bɔ nyikɔ́ tɔn ɖesù nyí **Élise Aimée Guainyo** ɔ, nyi Benɛɛtòvi hansinɔ, hankpatɔ́ ɖokpo. E jǐ ɖo azǎn watɔn gɔɔ Zosun xwè 1969 tɔn mɛ.
       
## Gbɛ tɔn sìn tan

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Hànsinɔ
Akpaxwé:Hànkpatɔ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1969 tɔn mɛ
Fanny Sénan

**Fanny Sénan**, bɔ nyikɔ́ tɔn ɖesù nyí **Amphanie Hounguia** nyi Benɛɛtòvi hansinɔ, hankpatɔ́ ɖokpo . E jǐ ɖo azǎn àyìzɛn gɔɔ xwéjisun xwè 1988 tɔn mɛ ɖò kɔvɛ. 
       
## Gbɛ tɔn sìn tan

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Hànsinɔ Akpaxwé:Hànkpatɔ
Kpokún

vignette|<center>Kpokún</center>
**Kpokún**‚ b'ɛ ylɔ ɖɔ *"Maquereau"* ɖo flanségbé mɛ ɔ‚ nyi hwevì xùmɛ tɔn dé.

## Jlɛ jlɛ tɔn
Xwévi kpokún lɛ nɔn zɔn sukpɔ ɖo xù nunkùn mɛ. Dɔyitɔ xujitɔn lɛ nɔ wa oun mɔ wli ɖo xù yovotomɛ tɔn lɛ mɛ xwé bi nu. Nɛngbé tɔn nɔ ci amamŭ kpodó fɛ́sínɔ̀ kpo bɔ xoto tɔn nɔ cì wiwi yè ɖé.

É ɖo aglankǎ kpɛvi atɔ̀n kabi ayisin kpo do ɖaxŏ wé kpǎn.Yé nɔn mɔn xwévĭ énɛn ɖo xwébì nǔ ɖo fi gégé bɔ mɛn lɛ nɔn lɛvɔ ya u xɔ.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Hwèví lɛ
Ɖoblí

vignette|<center>Ɖoblí asu kp'asi kpo</center>
**Ɖoblí**‚ bɛ é lɛvɔ ylɔ ɖɔ **Gowungò** kabi **Tátábolí**‚ nyi xɛ é d'agba hu xɛ lɛ́ɛ bĭ é.  E wɛ nɔ nyi *"Autruche"* ɖŏ flanségbé mɛ.

## Jlɛ jlɛ tɔn
Ga ɖiɖi ɖoblí tɔn yi dukwí wé (2m). Fŭn tɔn gégé amɔn awa tɔn xwé.

É nɔ mɔ yé tawun ɖo hwéyixɔwaji aflika tɔn ɖo Somalitò‚ Ethiopitó kpodó Kenyatò kpǎn. Ɖoblí lɛ nɔ dɔ ji kaka sɔ yi xwé kanɖé-gban (70 ans) mɔ.

Yédɛlɛ wɛ nɔ̀ wa ŭ hu do xwɛ lɛ bĭ. bɔ yé wɛ lɛvɔ ɖo nunkún ɖaxó ɖo do kanlìn é ɖo hǔ lɛ é mɛ. 

Kanlin xalǎ lɛ nɔ să yǎ nǔ ɖobli kpɛvi lɛ‚ ɖaxŏ lɛ nɔ lɔn nǔ ǎ.

## Nŭ gbɛtɔ lɛ̀
E nɔ ɖɔ ɖɔji ɖoblí sín lan ɖo sisɛn gégé ɖo lanmɛ na nɔ ganjí liji hǔ nyibú lan.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Mathurin Nago

**Mathurin Nago**, nyi ɖɛmɛnugán ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto ɔ tɔn. É nyi gbɛtɔ nukun ɖ'éji atɔngɔ to ɔ tɔn hwenɛ nu bo nyi ganhɔnyitɔ xoxó kplɔnyiji alavɔ kpó nudobiba kpo tɔn ɖ'atchɛkpikpa togan Thomas Boni Yayi tɔn glwɛ.

## Gbɛ tɔn

## Toxo ɖiɖɔ

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ 
Akpaxwé:Gán Benɛɛto tɔn lɛ
Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ
Akpaxwé:Ganhɔnyitɔ Benɛɛ tɔn lɛ
Christophe Soglo

**Christophe Soglo** e è jì ɖò azǎn 28ɔ́ àyìdósùn xwe 1909 tɔn mɛ̀ ɖò Agbǒmɛ, bɔ e kú ɖò azǎn 7ɔ́ kɔ́nyasùn xwe 1983 tɔn mɛ̀ ɖò Kutɔnu é, nyí sɔja bo nyí toxóɖɔtɔ́ Benɛɛ tɔn ɖokpo.

## Gbɛ tɔn
Azǎn 28ɔ́ àyìdósùn 1909ɔ́ mɛ̀ wɛ e jí Christophe Soglo ɖe ɖò Agbǒmɛ. E kú ɖò azǎn 7ɔ́ kɔ́nyasùn 1983ɔ́ mɛ̀ ɖò Kutɔnu. akɔta tɔn gosin tofɔligbé tò ɔ tɔn, bo nyí  gletoxogǎn lɛ kpo mɛ nukúnɖeji lɛ kpo sin akɔta.

Christophe Soglo w'azɔ̌ ɖò ahwangɔnu France tɔn mɛ ɖò Wɛkɛ hwan Wegɔ ɔ hwenu. É w'azɔ̌ ɖò ahwangɔnu France tɔn mɛ ɖò ahwan Indochine tɔn nukɔntɔn ɔ kpo Algerie tɔn kpo lɔ mɔ hwenu.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1909 tɔn mɛ
Akpaxwé:Kú ɖò xwè 1983 tɔn mɛ
Santos Borgia N'bouke

Benin_politic_personality_icon.svg

**Santos Borgia N'bouke** ɔ, nyikɔ́ tɔn ɖesù nyí **Santos Tawes Borgia N'bouke.** e nyi ɖɛmɛnu ɖo ɖɛmɛnugun tantɔngɔɔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ.

## Toxoɖɔgbɛ tɔn
Toxoɖɔgbɛ Union Progressiste (UP) tɔn sin asya glɔ wɛ é sɔ mɛɖaxo ɔ ɖɛmɛnu ɖé.  

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Ɖɛmɛnu Benɛɛto tɔn lɛ

Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Sprints Gboko

**Sprints Gboko**, b'ɛ éylɔ dɔ  **Sprints Hospice Gboko** jɔ ɖo azan nunkɔntɔn léxwé 1993 ɖo Gbɔ̀xikɔn. E nyi nukplɔnmɛtɔ ɖo kplɔnyiji na lavɔ Agbomɛ-Kanɖofi tɔn bo lɛvɔ nyi yɛwunkɔnyinǔwublóɖotɔ.

## Gbɛzán tɔn
E ji Sprints Gboko ɖo azan nunkɔntɔ (01) alunsun léxwé 1993 tɔn mɛ ɖo Gbɔxikɔn ɖo Bɛnɛɛ. Mɛjitɔ tɔn lɛ nyi wan nǔ yɛɖényikɔnyinǔwu bɔ éɖesunɔ jɛ kplɔn kplɔn ji sìn vǔ ɖokpo. 

E yi wemaxɔmɛ bó ɖo kunɖéwema lisinmɛ tɔn gudo tɔ̀n ɖo léxwé 2009 kpodo kunɖéwema nunkɔntɔ̀ ɖo kplonyiji na lavɔ. 

E biɔ̀ malànhlwɛn mɛ ɖo gbɔn tɔ̀ tɔn jì ɖo lexwé 2006 bó jɛ yɛwunkɔnyiwǔ blo jì.

## Kàntátà ee bló lɛ
2018 : Avitikpamba

2023 : Le retour de Tassi

## Dodo

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1993 tɔn mɛ
Elifaz

**Elifaz**, b'ɛ é ylɔ ɖɔ **Elifaz Houndékpondji**, nyi malanhlɛnvɛtɔ ɖokpo ɖo Benɛɛtò mɛ. E tun malanhlɛnnuwiwa  “La Grande Réunion Familiale” (tìmɛ tɔn nyi hɛnu kplé ɖaxŏ) bó nɔ̀n ɖɔ xó ɖó tò wǔ gbɔn alisamɛ. 

## Gbɛzǎn tɔn
Ɖayi ɔ‚Vodisfait Elifaz Gérard Houndékpondji nyi axɔsusɔwatɔ ɖo hojlaxwé ORTB. É jɛ xóɖɔnuwǔ b'ɛ é kpa mɛ tɔn ɖé tɔ̀n jí sìn léxwé 2009 bó wa biɔ malanhlɛnmɛ. Mɛɖaxó ɔ‚ fɔ asɔ kɔn yanyí sìn xódɔnǔwɛkɛtin  Radio Parakou ɖo léxwé 2010.

Elifaz nɔn bló malanhlɛn gbɔn yɛwunkɔnyinuwǔ ɖo unflagbɛji Facebook‚ Tiktok... É nɔn vlɛ axanumɔnɔn ɖémɛ bó nɔn ɖɔ xó nǔ é jɛlɛ ee jì.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Malànhwlɛ̀nvlɛ́tɔ́