open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Geneviève Koffi Padonou

**Geneviève Koffi Padonou** ɔ́, nyi manahɛnvlɛtɔ‚ yɛwunkɔnyinǔwublótɔ ɖaxó ɖokpo Benɛɛ tó mɛ. 

## Azizanù tajì é mɛ é tɔn ɖé lɛ
Geneviève ɖe yɛwunkɔnnyido ɖokpo tɔn bɔ e nɔ ylɔɖɔ Taɖu hunhun 

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Malànhwlɛ̀nvlɛ́tɔ́  Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ
Atagan

**Atagan** ɔ, mɛxo wɛ bo ɖo hɛnnumɔ mɛtɔn lɛ mɛ.

## Tinmɛ tɔn
Atagan ɔ, tɔ mɛtɔn sin mɛɖaxó (fofo) wɛ. Vǐ tɔn lɛ na ylɔ mɛtɔn lɛ ɖɔ atavi.

Akpaxwé:Hɛnnu
Odomɛta

**Odomɛta** ɔ, tokpɔnlávì wɛ nyi ɖo tokpɔnla Ketu tɔn mɛ bo ɖo tokpɔn Plateau tɔn mɛ ɖo hwetɔnwaji Benɛɛ tɔn.

## Ayi è jì é ɖe e
Tokpɔnlávì  nyi tokpɔnlávì ɖokpo ɖo ....... (.....) ě ɖo tokpɔnla Ketu tɔn mɛ ....... tokpɔnlavi ɔ ɖò gletoxo .... (...). Yè  ɖie :

## Jɔhɔn è nɔ nyi do ji tɔn è

## Gbehan e ɖo ayi nɛ ɔ ji e

## Tan tɔn

## Gbɛtɔ e ɖ'emɛ lɛ e
Ɖo kɛnsusɔ xwe 2013 ɔ e nyi ɛnɛ ɔ ɖo Benɛɛ ɔ tokpɔnlavi Odomɛta tɔn ɖo gbɛtɔ 14802

## Akwɛzinkan tɔn

## Gbɛtɔ nukúnɖéjí tɔn lɛ
Mi na mɔ : -

## Dodo tɔn

Akpaxwé: Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Agbannyizun (tokpɔnlavi)

**Agbannyizun** ɔ, tokpɔnlávì ɖokpo wɛ nyi ɖo tokpɔnla Agbannyizun tɔn mɛ bo ɖo tokpɔn Zu tɔn mɛ ɖo afɔgokɔ Benɛ tɔn.

## Ayi è jì é ɖěè

Tokpɔnlávì Agbannyizun tɔn nyi tokpɔnlávì ɖokpo ɖo tokpɔnla Agbannyizun tɔn mɛ 

## Jɔhɔn è nɔ nyi do ji tɔn è

## Atín e ɖo ayi nɛ ɔ ji e

## Hwenuxo tɔn

## Gbɛtɔ e ɖemɛ e
Ɖo kɛnsusɔ xwe 2013 ɔ e nyi ɛnɛ ɔ ɖo Benɛ ɔ tokpɔnlavi ...... ɔ ɖo gbɛtɔ..,.

## Akwɛzikan tɔn

## Gbɛtɔ nukúnɖéjí tɔn lɛ
Mi na mɔ :
- 
## Dodo tɔn

Akpaxwé: Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Jaluku

**Jaluku** ɔ, tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nu tokpɔnla Savalu tɔn ɔ bo ɖo tokpɔn Sokan tɔn mɛ ɖo Benɛɛto ɔ tɛntin.

## Fi e é ɖěe
## Jɔhɔn è nɔ nyì do ji tɔn è
## Atin è ɖ'ayi nɛ ɔ ji e
## Tàn tɔn
## Tutomɛ tɔn
## Gbɛtɔ é ɖ'emɛ è
## Akwɛzinkan tɔn

Akpaxwé: Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Hugues Fabrice Zango

**Hugues Fabrice Zango**, è ji i ɖò azǎn ko nunkun atɔ́ɔ́n gɔ́ (25)  ayiɖosún   xwe 1993 tɔn gbè, nyí nulunlɔntɔ́ Burkinatò tɔn dokpo. E nyi ɖuɖejitɔ gbɛ̀ ɔ tɔ́n ɖò xwe 2023 tɔn,  bo lɛ́ nyí nu Aflika azɔn wè, ɖò xwe 2018 kpo 2022 kpo mɛ.

## Gbɛzan tɔn

### Ɖuɖeji tɔ́n lɛ̀

## Dodo
Faith Kipyegon

**Faith Chepngetich Kipyegon**, e è ji ɖò azǎn wo gɔ́ (10) ɔ alunsun xwè 1994 tɔn gbè, nyi nyɔnnu wezunkantɔ́ Kenyatò tɔn ɖokpo. E siɛn ɖo wezun kínkán yi fí línlín mɛ. 

E nyi ɖuɖejitɔ nunkuntɔn nu ayihun Olympic tɔn do mɛtlu 1500 mɛ, ɖo xwè 2016 ɖo Rio kpodo 2021 kpo ɖo Tokyo. E lɛvɔ nyi ɖuɖejitɔ gbɛ ɔ tɔn azɔn atɔn ɖo akpà éɛn xwé ɖo xwè 2017, 2022 kpodo 2023 kpo. 

## Gbɛtɔn

## Dodo
Baka

**Baka** ɔ nyi xɛ ɖe bo gosin hɛnnu «fringilide» tɔn mɛ. E nɔ mɔ gege tɔn ɖo yovo lɛ gɔn.

## Nɔtɛn tɔn
Xɛ nɛ ɔ nɔ nɔ̀ gletoxo lɛ mɛ kpo sla lɛ mɛ kpo. E nyi wan nu fie gbɛtɔ nɔ nɔ lɛ‚ tɛ́ kpa mɛ lɛ alo fi e flowa sukpɔ ɖe lɛɛ.

Akpaxwé:Xɛ lɛ
Mamagbo

Mamagbo ɔ mɛjitɔ́ mɛtɔn lɛ sin tɔ wɛ

## Tinmɛ tɔn
Mamagbo ɔ, tɔ (dɛɛ) alo nɔ (naye) mɛtɔn sin naye wɛ. E nɔ lɛ yɔlɔɛ ɖɔ (Grand maman alo Mémé) ɖo yovo flanségbé mɛ
Valentin Houinato

**Valentin Houinato**, è ji i ɖo azan afɔtɔn gɔ (15) kɔ́nyasùn xwe 1996 tɔn gbe ɖo Flansétò mɛ, nyi xojlawema wlantɔ, judoka-xotɔ Benɛɛtò tɔn. E kpodò  nɔé Noélie Yarigo kpo wɛ na sɔ Benɛɛtò fɔ ɖò té nu ayihun Olimpik xwe 2024 tɔ́n dò Flansétò mɛ.

## Gbɛzan tɔn

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1996 tɔn mɛ
Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ
Vǐvù

Dagbo kpodo mamagbo kpan wɛ nɔ ɖo vǐvú

## Tinmɛ tɔn
Vǐvú ɔ, tɔ mɛtɔn sin tɔ, nɔ mɛtɔn sin tɔ alo nɔ mɛtɔn sin tɔ, nɔ mɛtɔn sin nɔ wɛ nɔ ylɔ mɛ ɖɔ mɔ.
Vǐvú

Tɔ mɛtɔn alo nɔ mɛtɔn sin Dagbo kpodo mamagbo wɛ nɔ ɖɔ vǐvù

## Tinmɛ tɔn
Vǐvù ɔ, tɔ mɛtɔn sin dagbo, nɔ mɛtɔn sin dagbo alo tɔ mɛtɔn sin mamagbo, nɔ mɛtɔn sin mamagbo wɛ nɔ ylɔ mɛ ɖɔ mɔ.
Bembéréké

**Bembéréké** ɔ nyi tokpɔnla bo lɛ nyi toxo ɖokpo bo ɖo totaligbe Benɛɛto ɔ tɔn ɖo tokpɔn Borgou tɔn mɛ.

## Tàn tɔn
## Tokpɔnlavi tɔn lɛ
Tokpɔnla nɛ ɔ ɖo tokpɔnlavi atɔɔn. Yě ɖie:
* Bembéréké (tokpɔnlavi)
* Bérubwayi
* Bwanri
* Gamya
* Ina

## Gbɛtɔ é ɖ'emɛ è
kɛnsusɔ 2023 hwenu ɔ e xa gbɛtɔ 131255 ɖo Bembéréké.

## Akwɛzinkan tɔn

Akpaxwé:Tokpɔnla Benɛ tɔn lɛ
Bwanri

**Bwanri** ɔ, nyi tokpɔnlavi ɖokpo nu tokpɔnla Bembéréké  ɖo tokpɔn Borgou tɔn mɛ ɖo 
Benɛɛto  mɛ.

## Fi e é ɖěe
## Jɔhɔn è nɔ nyì do ji tɔn è
## Atin è ɖ'ayi nɛ ɔ ji e
## Tàn tɔn
## Tutomɛ tɔn
## Gbɛtɔ é ɖ'emɛ è
## Akwɛzinkan tɔn

Akpaxwé: Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Péhunko (tokpɔnlavi)

**Péhunko** nyi tokpɔnlávi ɖòkpo nu tokpɔnla Péhunko ɖò tokpɔn Atakola ɖò Benɛ.  

## Ayi è jì é ɖěè
Tokpɔnlávi Péhunko ɖo tokpɔn Péhunko tɔn sín acɛ glɔ.

## Tovi tɔn lɛ
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad) e nɔ̀n kpé nunkún tovixixa wǔ é lɛn gbɛtɔ̀ 27 101 nu xɔta 3241 tokpɔnlávi Péhunko mɛ ɖò léxwé 2013.

## Dodo
Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Charles Wannu

**Charles Wannu** ɔ, yɛhwenɔ Igleja Katolika tɔn wɛ bo ɖo Xɔgbonu kanmɛ.

## Tan tɔn
Charles Wannu ɔ yɛhwenɔ Igleja Katolika kanɖo Xɔgbonu tɔn vi wɛ. È jǐ ɖo azan atɔn (3) ɔ nuxwasun xwe 1952 tɔn. É nyi yɛhwenɔ ɖo azan ko nukun wegɔ (22) liyasun xwe 1978 tɔn. É nyi yɛhwenɔ gan nu yɛhwenɔxwedo yɛhwè Pierre kpo Paul tɔn kpo Kanɖevié tɔn. É lɛ wa nyí gan ɖo yɛhwenɔgleta yɛhwè Gall, kpo mɛsi kplɔnyijì'alavɔ tɔn ɖò kplɔnyijì'alavɔ Katolika hweyixwɔwaji Afrika ɖò Abijan. Yɛhwenɔ Charles Wannu ɔ lɛ nyi yɛhwenɔ gan nu yɛhwenɔxwedo yɛhwè Martin Tours tɔn mɛ tɔn Hunsa tɔn. Nǔɖitɔ́ adodoe, mɛɖesɔhwetɔ, bo nyi wamamɔnɔ̀ yi ayǐ mɛ. É ku azan 26 ɔ liyasun xwe 2024 tɔn.
Akofojulɛ

**Akofojulɛ** nyi tokpɔnlávi ɖòkpo nu tokpɔnla Dasa-Zunmɛ e ɖo Sokan ɖo Benɛɛtò mɛ.

## Ayi è jì é ɖěè
Akofojulɛ ɖo  Benɛɛtò tɛntin bo ɖo gletoxo atɔ́ɔ́n: Agɔnɖokpo, Akofojulɛ, Atinkpaye, Banigbe kpodo Betekuku kpo.

## Tovi tɔn lɛ
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀n kpé nunkún tovixixa wǔ é, lɛn gbɛtɔ̀ 7548 nu tokpɔnlávi Akofojulɛ ɖo xwè 2013 gbè.

## Dodo

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Pawignan

**Pawignan** nyi tokpɔnlavi ɖokpo nu tokpɔnla Dasa-Zunmɛ tɔn, bò ɖo tokpɔn Sokan tɔn mɛ ɖo Benɛɛtò tɛntin.

## Fi e é ɖěe

## Jɔhɔn è nɔ nyì do ji tɔn è

## Atin è ɖ'ayi nɛ ɔ ji e

## Tàn tɔn
Pawignan sín tínmɛ nyí Kpan-axwianɖéji. Kozégué e nyí Agɔnlin Zanyanado nu é wɛ ɖó toxo ɔ ayǐ..

## Tutomɛ tɔn

## Gbɛtɔ é ɖ'emɛ è
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀n kpé nunkún tovixixa wǔ é, lɛn gbɛtɔ̀ 31 626 nu tokpɔnlávi  Pawignan ɖo xwè 2013 gbè.

## Gbɛtɔ nukúnɖeji tɔn lɛ
Wema wlantɔ́ Gisèle Hountondji bɛ wemaxɔmɛ ɖò finɛ. Pawignan wɛ nyi ganxɔnyitɔ Gaston Dossouhoui sin tokpɔnlavi mɛ.

### Axɔsu  tɔn lɛ

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Dawɛ

**Dawe** ɔ, tokpɔnlávì wɛ nyi ɖo tokpɔnla Zɛ tɔn mɛ bo ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo tofɔligbe Benɛɛ tɔn.

## Ayi è jì é ɖe e
 Tokpɔnlávì Dawe  nyi tokpɔnlávì ɖokpo ɖo Tokpɔnla  Zɛ tɔn mɛ . Gletoxo wɛ ɖ'emɛ. Yè  ɖie :
-

## Jɔhɔn è nɔ nyi do ji tɔn è

## Gbehan e ɖo ayi nɛ ɔ ji e

## Tan tɔn

## Gbɛtɔ e ɖ'emɛ lɛ e
Ɖo kɛnsusɔ xwe 2013 tɔn e blo ɔ ɖo Benɛɛ ɔ tokpɔnlavi Dawe  tɔn ɖo gbɛtɔ  5431

## Akwɛzinkan tɔn

## Gbɛtɔ nukúnɖéjí tɔn lɛ
Mi na mɔ : -

## Dodo tɔn

Akpaxwé: Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Sinaɖé (tokpɔnlavi)

**Sinaɖé** ɔ, nyi tokpɔnlavi ɖokpo nu tokpɔnla Sinaɖé  ɖo tokpɔn Borgou tɔn mɛ ɖo 
Benɛɛto  mɛ.

## Fi e é ɖěe
E ɖò tàligbe nú tokpɔ̀n Borgou tɔn, tokpɔnlaví sinanɖe tɔn ɔ  sin gblogbló ná yì 2 289 m2 mɔ.E nà ɖɔ ɔ,nú e vlɔ̌ tokpɔ̀nɔ dó dònu kanwe kò (100) ɔ, e
́ na yi tɛnnɛ mɔ̌. E lɛ ɖibla yi we ɖò kanwe kò ji ayikungban e ji mi ɖe ɔ tɔ̀n.

Akpaxwé: Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Venezuelatò

**Venezuelatò** nyi  tò ɖokpo ɖo tofɔligbé Amɛlika gbeji.

## Tò é lɛlɛ do é lɛ é
E ɖó ɖogbó xa xu Karaïbe lɛ tɔn ɖo totaligbe, Guyana ɖò hwejifɔngbaji, Brésiltò ɖò tofɔligbé kpodò  Kolombitò kpo ɖò xweyixɔwaji,.

## Gbè é è nɔ dó ɖo Venezuelatò mɛ lɛ

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Tò lɛ

Akpaxwé:Amɛlika
Plateau (tokpɔnlavi)

**Plateau** nyi tokpɔnlavi ɖokpo nu tokpɔnla Savɛ tɔn, bò ɖo tokpɔn Sokan tɔn mɛ ɖo Benɛɛtò tɛntin. E gbɔn vo nu tokpɔn Plateau.

## Fi e é ɖěe
Tokpɔnlavi Plateau  ɖo Sokan mɛ, Benɛɛtò tɛntin. E ɖò gletoxo ɛnɛ :Kpabayi, Depots, Savɛ-nouveau kpodo Zohungo kpo

## Jɔhɔn è nɔ nyì do ji tɔn è

## Atin è ɖ'ayi nɛ ɔ ji e

## Tàn tɔn

## Tutomɛ tɔn

## Gbɛtɔ é ɖ'emɛ è
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀n kpé nunkún tovixixa wǔ é, lɛn gbɛtɔ̀ 15 543 ɖo tokpɔnlávi Plateau ɖo xwè 2013 mɛ .

## Dodo tɔn.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Tɔfɔ-Agě

**Tɔfɔ-Agě** ɔ, tokpɔnlávì wɛ nyi ɖo tokpɔnla Tɔfɔ tɔn mɛ bo ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo afɔgokɔ Benɛ tɔn.

## Ayi è jì é ɖěè
Tokpɔnlavi Tɔfɔ-Agě tɔn ɔ nyi tokpɔnlavi ɖokpo ɖo wo (10) ě ɖo tokpɔnla Tɔfɔ tɔn mɛ. Tɔfɔ-Agě tokpɔnlavi ɔ ɖò gletoxo tɛnwe (7). Yè  ɖie  :

- Agě 

- Hweglé

- Kɛnzun

- Ninyari

- Sɛjɛ

- Takɔn

## Jɔhɔn è nɔ nyi do ji tɔn è

## Atín e ɖo ayi nɛ ɔ ji e

## Hwenuxo tɔn
Tɔfɔ-Agě ɔ huzu tokpɔnlavi ɖo azan 27ɔ nuxwasun xwe 2013 tɔn

## Gbɛtɔ e ɖemɛ e
Ɖo kɛnsusɔ xwe 2013 ɔ e nyi ɛnɛ ɔ ɖo Benɛ ɔ tokpɔnlavi Tɔfɔ-Agě tɔn ɔ ɖo gbɛtɔ 6230.

## Akwɛzikan tɔn

## Gbɛtɔ nukúnɖéjí tɔn lɛ
Mi na mɔ : 

-

## Dodo tɔn
Barɛ

**Barɛ** nyi tokpɔnlavi ɖokpo nú tokpɔnla Júgù tɔn  ɖo tokpɔn Dɔnga tɔn mɛ ɖo Benɛɛ.

## Fi e é ɖěe
Tokpɔnlavi Barɛ ɖo totaligbe hweyixɔwaji bò ɖo tokpɔnla Júgù tɔn mɛ. E ɖò gletoxo tɛnwe : Anum, Bandesa, Bandecuri, Barɛ, Dangusa, Gɔndesa kpodò Sɛlra kpò.

## Jɔhɔn è nɔ nyì do ji tɔn è

## Atin è ɖ'ayi nɛ ɔ ji e

## Tàn tɔn

## Tutomɛ tɔn

## Gbɛtɔ é ɖ'emɛ è
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀n kpé nunkún tovixixa wǔ é, lɛn gbɛtɔ̀ 12 849 nu tokpɔnlávi Barɛ  ɖo xwè 2013 gbè.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Kpalókwín

## '''Kpalókwín'''
**Kpalókwín** wɛ nyí xɛ̀ e È nɔ ylɔ́ ɖɔ *Toucan* ɖɔ flanségbè mɛ é.
 
Hwɛhwɛ ɔ, kpalókwín wɛ è nɔ sùn nyǐ xɛví ɖěɖěe ɖò gbɛtà Ramphastidés lɛ tɔn mɛ lɛ é ɖɔ, bɔ yě nɔ ɖù nǔvínúví lɛ kpódó atínsínsέn lɛ kpó. Xὲ ɖé lɛ wɛ yě nyí bó yèi jǐ ɖò bǎ mɛ bó nɔ kpéwu bó nɔ fán nǔ, bɔ bɛ yě tɔn nɔ cí vagbaà zὲ jlɛ wú bó nɔ ɖó hwɛkàn gègé. Gblògblò bɛ é jὲjí b’έ ɖì gà bó lɛ yì jǐ bó fúɖá é yětɔn wɛ nɔ zɔn bɔ hùnkàn gègè nɔ gbɔn yě mɛ, bó nɔ zɔn bɔ yě nɔ kpéwu bó nɔ jlá bǎ é mɛ agbaza yětɔn ná hùn zò alǒ fá yì jɛ é ɖó. Gà e ɖɛ yětɔn ɖì e zɔn bɔ yě nɔ kpéwu bó nɔ ɖù nǔvínúví lɛ, atínsínsέn lɛ kpódó nǔkún lɛ kpó. Kpalókwín lɛ nɔ nɔ gbὲ ɖò Amérique tropicale bǐ gbé jí, hú gǎn ɔ ɖò zùngbó Amazonie tɔn mɛ.

## '''Walɔ ayǐ mɛ tɔn yě tɔn'''
Nǔ e nɔ dó gèsí kpalókwín lɛ ɖò kpaà mɛ é wɛ nyí ɖɔ yě ɖò gbɛtà Ramphastidés lɛ tɔn mɛ, bɔ yě ɖó gbɛtà sukpɔ , bɔ ɖě gbɔn vò nú ɖě lɛ kpɛɖé kpɛɖé.

## '''Ninɔmɛ yětɔn ɖò kpaà mɛ'''
Kpalókwín lɛ nɔ kpéwu bó nɔ jlá zòzò agbaza yětɔn tɔn ɖó ɖò bǎ e jɛ xá é mɛ. Ɖó bɛ yě tɔn gbló hú vlɔ ɖó wè gblògblò agbaza yětɔn tɔn wútu ɔ, yě nɔ wà mɔ. Ényí è sɔ mɔ cícì nɔ e nɔ xò ablù zlέ ɔ dó kpɔn yě ná ɔ, ényí ayǐ fá káká wá 16 °C ɔ, kpalókwín lɛ sín bɛ nɔ hùn zò yì 10 °C jɛjí mɔ. Hùn e ɖò kàn e gbɔn bɛ ɔ mɛ lέ é wɛ nɔ dɔnn zòzò tɔn wá dò. Ényí ninɔmɛ ayǐ mɛ tɔn wá hùn zò zɛ xwé wú ɔ, hùn kàn e ɖò bɛ tɔn mɛ bó nɔ sló lɛ nɔ túntún bó nɔ vlɔn, bɔ zòzò e ɖò bɛ ɔ mɛ é nɔ zὲ hwὲ sín bɛ tɔn mɛ.

É jɛ ava dídó hwe nu ɔ, kpalókwín asú lɛ nɔ ɖú wè kpódó zingídi kpó bó nɔ dɔn ayì asì lɛ tɔn ɖó yěɖěe jí. Ényí yě jì vǐ ɔ, vǐ yětɔn lɛ sín abǎ lɛ nɔ nɔ fún ma ɖó, mɔ jέn yě ma nɔ mɔ nǔ gbɔn ǎ é jέn nɛ. Azìn wè jɛ ɛnɛ jέn asì lɛ nɔ ɖó, bɔ asú kpó asì kpó bǐ wɛ nɔ fɛ yě mɛ ɖě jɛ mɛ ɖě gúdo. Vǐ lɛ lɔ mɔ nɔ ɖù nǔvínúví kpódó atín sínsέn lɛ kpó. Avǎ yětɔn lɛ nɔ wú fún sùn ɖokpó mɔ gúdo. Yě nɔ kpéwu bó nɔ gosín adɔ yětɔn lɛ mɛ ɖò azǎn 47 jɛ 49 mɔ vla mɛ.
Kpákpá

**Kpákpá** nyí xɛ̀ e è nɔ́ ylɔ́ ɖɔ canard é ɖò flanségbè mɛ, bɔ è nɔ nyì i ɖò xwégbe kpaà ɖò kɔ́xóta.

Ényí è ɖɔ kpákpá ɔ, nyikɔ kpaà wɛ bo nɔ dó gesí tɔ xὲ e ɖò gɔnu ansériformes lɛ tɔn mɛ lɛ é, bɔ kɔ yětɔn nɔ hwè glì, bɛ yětɔn nɔ kpácá bó nɔ cí vagbà bɔ sinmɛ tɔn nɔ nyí koklojónɔ ; afɔ yětɔn lɛ nɔ hwè glì bó nɔ kpácá ɖò kɔ mɛ bɔ avǎ yětɔn lɛ nɔ ɖì gà bɔ nùfέnu yětɔn lɛ nɔ xwíɖí, yě na bo nyí kpákpá xwégbè tɔn abǐ gbě mɛ tɔn ɔ nɛ.

## '''Tɛnmɛ tɛnmɛ'''
Kpákpá tɛnmɛ tɛnmɛ wɛ ɖè:

·      Kpákpá e nɔ nɔ tɔ nukún mɛ lɛ;

·      Kpákpá e nɔ yì ɖò tɔ zàn mɛ lɛ;

·      Kpákpá e nɔ wlí hwè ɖù lɛ.

## '''Xwé kpákpá lɛ'''
È nɔ ɖó kpákpá ɖò xwé gbè ɖò xwé kanlin do mɛ ɖò koklo hwan mɛ, alǒ ɖì kanlin e nɔ ayǐ e jí è nɔ nyì kanlìn ɖè lɛ jí é. È nɔ nyì ɖò xwégbe ɖó làn tɔn nɔ víví ɖùɖù wutu.
Koklosú

**Koklo** asú nɔ coq ɖò flanségbè mɛ, bo nɔ kɔ́ así bɔ è nɔ nyì i ɖò xwégbe.

Kanlìn asú e ɖò xὲ hwan mɛ bɔ è nɔ nyì i ɖò xwégbe é ɖé wɛ, bɔ nyikɔ e sùn n’i é nyí Gallus gallus domesticus. Ɖò fɔngbè mɛ ɔ, è nɔ ylɔ asú ɖɔ koklo asú, bɔ asì ɔ nɔ nyí koklo asì.

## '''Asú lɛ'''
“Kokoliokóoo” wɛ flansé ɖé lɛ nɔ ké b nɔ xlέ é mì nyí toví flansé gbé jí tɔn, bɔyá ɖó asé mɔhun kíké sixú nɔ dó gesí ahè gbè e koklo asú lɛ nɔ dó é, amɔ tawun tɔn ɖó koklo asú wɛ nyí wuntun e Gaule ví lɛ nɔ zán b’έ nɔ nɔ tè asyá tò yětɔn tɔn é.

Có bó nu è ná dó gàn e nɔ xò é wá ɔ, asé koklo nɔ ké é jí wɛ è nɔ zɔn dó bó nɔ tuùn ganmɛ.
Hlɛnsúvɔ

**Hlɛnsúvɔ** nyí xɛ̀ví bunɔ ɖé bó bí kàn ɖésú, È nɔ ylɔ́ ɛ ɖɔ tisserin ɖò flanségbè.

Hlɛnsúvɔ wɛ nyí nyikɔ e è nɔ ná xὲ tɛnmɛ tɛnmɛ ɖěɖěe tíìn ɖò alɔkpa vovo mɛ lɛ é.

## Ninɔmɛ tɔn ɖé lɛ
Ɖò kpaa mɛ ɔ, ahwàn mɛ xὲ wɛ nyí hlɛnsúvɔ lɛ, bó nɔ wà nǔ ɖò kpɔ mɛ ganjí, bó nɔ wà adɔ yětɔn lɛ ɖò akpá akpá. Xɛví ɖé lɛ wɛ bɔ yě nɔ cí kpɛví bo nɔ sù wá jɛ bǎ ɖé mɛ yì santimɛtlu afɔtɔn mɔ. Asú lɛ nɔ ɖó gǎn ɖò nù yětɔn bɔ é nɔ ɖó sinmɛ koklojónɔ, wiwi abǐ yóvózɛnn tɔn, bɔ asì lɛ sín sinmɛ nɔ kɔn sɔ asú lɛ tɔn ǎ. Bɛ yětɔn nɔ xwíɖí ɖò nufέnu tɔn, nɔ syέn, bó nɔ zɔn bɔ yě nɔ sixú ɖù nukún lɛ ganjí kpó nǔvínúví lɛ kpó.

È nɔ lɛ tuùn xὲ énɛ ɔ lɛ gbɔn lě dò adɔ yětɔn lɛ nɔ gbɔn vò gbɔn é wú. Hlɛnnsúvɔ nyí xὲ ɖé bó nɔ nyɔ bɛ tɔn kpó afɔ tɔn lɛ kpó zán ganjí: yě nɔ wà adɔ yětɔn bɔ nǔ nɔ vɔ ɖ’éwu.

## Adɔ yětɔn lɛ
Ɖó xὲ énɛ ɔ lɛ nɔ kpéwu bó nɔ wà adɔ yětɔn ganjí tɔnn wútu ɔ, è nɔ ylɔ yě ɖɔ hlɛnsúvɔ: adɔ lɛ nɔ cí loboto bɔlù ɖɔhun abǐ globo bo nɔ cí vakpa ɖò akpá ɖé xwé. Nǔnywɛ e yě nɔ sun sín amà ɖaxó ɖaxó lɛ wú lɛ wɛ yě nɔ sɔ dó lɔn na, bo nɔ ɖè alì ná ɖó dò. Ényí è gbějé adɔ yětɔn lɛ kpɔn gannjí ɔ, é nɔ mɔ nǔ jɛ wú ɖɔ gǒ e yě nɔ sìn é có bo nɔ kpu bo nɔ bló yě é nɔ yì donu wěwè mɔ.

Xὲ énɛ ɔ lɛ nɔ kplékpɔ mɛ ɖò adɔ ɖokpɔ ɔ mɛ bɔ è nɔ gbò dè mɛ ná sonu sonu, bɔ adɔ mɔhun sixú kpὲn káká yì tɔnu ɖokpó mɔ. Lě yě nɔ tò nǔ lɛ gbɔn ɖò adɔ yětɔn mɛ gbɔn é nɔ zɔn bɔ zòzò e nɔ tíìn ɖ’é mɛ ɔ sixú gbɔnn vò nú kɔxo tɔn yì 10 °C mɔ. Hlɛnsúvɔ ɖé lɛ nɔ nɔ ɖěvo lɛ kàn nu, amɔ hwɛhwɛ ɔ kplékpɔmɛ jέn yě nɔ nɔ.
Myɔ

vignette|Myɔ
**Myɔ** wɛ nyi zǒ e e nɔ hɛn nu fiɔ bo nɔ do nu zɔ. Ðò xógbe mɛ ɔ, xókwín "myɔ"  nɔ xlɛ́ nǔ e nɔ ɖè weziza kpo yozo kpo tɔ́n é hwɛhwɛ.

## Fié e gosin e
Myɔ nyí nǔ jɔwamɔ tɔn ɖé; ɖò jɔwamɔ linu ɔ, é sixu gosin jǐnukúnsin alǒ nǔ e nɔ xú é mɛ (gaz e nɔ fyɔ́ lɛ é kpo zozo kpo sín ɖiɖe).

## Myɔ zinzan
Mɛ lɛ nɔ zán myɔ nǔ nu gégé  ɖi :

* nuɖuɖu ɖiɖa
* zozo ɖò avivɔ hwenu
* zogbɛ́n ɖò zǎnmɛ
* nu-huzuhuzu ɖo  zozo ɖaxó mɛ 
## Dodo tɔn

Akpaxwé:Myɔ
__INDEX__
__LIENNOUVELLESECTION__
Kilibɔ

**Kilibɔ** nyi tokpɔnlavi ɖokpo ɖo tokpɔnlavi tɛnnɛ e nɔ mɔ ɖo tokpɔnla Wɛsɛ tɔn mɛ ɖo tokpɔn Sokan tɔn mɛ e.

## Fi e é ɖěe
## Jɔhɔn è nɔ nyì do ji tɔn è
## Atin è ɖ'ayi nɛ ɔ ji e
## Tàn tɔn
## Tutomɛ tɔn
## Gbɛtɔ é ɖ'emɛ è
## Akwɛzinkan tɔn

Akpaxwé: Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Ahwàn/Ahwanfunfun

**Ahwàn**/**Ahwanfunfun**  wɛ nyí hwenu è tagba nɔ byɔ to we kabi to gege tɛntin bo nɔ zɔ́n bɔ ye nɔ fɔn gu ɖo yeɖee ji kpo ahwanlyannu kpo e.

## É tɛ wɛ nɔ dɔn ahwan wa?

## Ninɔmɛ e na zɔn bɔ ahwan ma na tiin a e
Nicolás Maduro

**Nicolás Maduro Moros** nyí togan Venezuela tɔn do Amɛlika gbeji.

## Gbɛzán tɔn

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Togán Venezuelato tɔn
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1942 tɔn mɛ
Tura

**Tura** ɔ, tokpɔnlávì wɛ nyi ɖo tokpɔnla Banikoara tɔn mɛ bo ɖo tokpɔn Aliboli tɔn mɛ ɖò tòtaligbé Benɛ tɔn.

## Ayi è jì é ɖěè
 Tokpɔnlávì ...... ɔ tɔn nyi tokpɔnlávì ɖokpo ɖo ....... (.....) ě ɖo tokpɔnla ..... tɔn mɛ ....... tokpɔnlavi ɔ ɖò gletoxo .... (...). Yè  ɖie :
- 

## Jɔhɔn è nɔ nyi do ji tɔn è

## Atín e ɖo ayi nɛ ɔ ji e

## Hwenuxo tɔn

## Gbɛtɔ e ɖemɛ e
Ɖo kɛnsusɔ xwe 2013 ɔ e nyi ɛnɛ ɔ ɖo Benɛ ɔ tokpɔnlavi ...... ɔ ɖo gbɛtɔ 17754.

## Akwɛzikan tɔn

## Gbɛtɔ nukúnɖéjí tɔn lɛ
Mi na mɔ :
- 
## Dodo tɔn
Jìnukún

**Jìnukún** ɔ sínsɛ́n nǔ e ě dǒ ɖò glemɛ lɛ tɔ̀n wɛ. E nà mɔ tèvi,kwekwe,abɔ̀kún,lìkún,mɔlikún kpodó nuɖevo ɖevo lɛ kpó.
Wɔ̌xúxú

** Wɔ̌xúxú** alǒ **Wɔxuxu** ɔ,nǔɖuɖu ɖokpó wɛ bɔ e nɔ mɔ ɖo fí bǐ ɖo gbɛ̀ ɔ́ mɛ.
E nɔ sɔ́ lìfín kpódó sìn kpán dó ɖ'ɛ ná bɔ jɛ̀ ɖesú ɖò ajɔ̀xanú tɔ̀n lɛ mɛ.Ɖiɖa tɔ̀n sín walɔ ɔ tɛnmɛ tɛnmɛ wɛ ɖe.

## Tàn tɔ̀n
## Wɔ̌xúxú tɛ̀nmɛ tɛnmɛ e ɖe lɛ
## Ɖìɖà tɔ̀n
## Nǔ e è nɔ sɔ́ dó ɖu ì ná lɛ kpo nǔ e nɔ xwèdó ɖo nǔɖuɖu mɛ lɛ kpó
 Akpaxwé:Nuɖuɖu_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Dě

**Dě** ɔ sínsɛ́n dètin tɔ̀n wɛ.E nyí atìnkwín vɔvɔ ɖé.Ɖě lɛ nɔ dó làn,ɖě lɛ kà nɔ dó ǎ.
Dě ɔ tɛnmɛ tɛnmɛ wɛ ɖe: yovodé ɖe cóbɔ mɛwìdé ɖe.

## Tàn tɔn
## Nu tɛnmɛ tɛnmɛ e nɔ sɔ́ dó wa lɛ e
## Ɖiɖe tɔ̀n ɖe lɛ
## Dòdó tɔ̀n
GNINSY

GNINSY ɔ, tokpɔnlávì wɛ nyi ɖo tokpɔnla PERERE tɔn mɛ bo ɖo tokpɔn Borgou tɔn mɛ ɖo totaligbe sín hwetɔnwaji Benɛɛ tɔn.

## Ayi è jì é ɖe e
 Tokpɔnlávì  GNINSY nyi tokpɔnlávì ɖokpo ɖo Tokpɔnla  PERERE tɔn mɛ .
## Gletoxo tɔn lɛ :

## Jɔhɔn è nɔ nyi do ji tɔn è

## Gbehan e ɖo ayi nɛ ɔ ji e

## Tan tɔn

## Gbɛtɔ e ɖ'emɛ lɛ e
Ɖo kɛnsusɔ xwe 2013 tɔn e blo ɔ ɖo Benɛɛ ɔ tokpɔnlavi  GNINSY tɔn ɖo gbɛtɔ  19670

## Akwɛzinkan tɔn

## Gbɛtɔ nukúnɖéjí tɔn lɛ
Mi na mɔ : -

## Dodo tɔn
Avamɛ

**Avamɛ** nyi tokpɔnlavi ɖokpo ní tokpɔnla Tɔri-Bosito tɔn. Tokpɔnlavi nɛ ɔ ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo afɔligbé Benɛɛto tɔn.

## Gletoxo tɔn lɛ
Tokpɔnlavi Avamɛ tɔn ɖo gletoxo ayizɛ́n :  Agéta, avamɛ centre, Gbédjugo, Hla, Hungo kpodo masètomɛ kpo.

## Tovi tɔn lɛ
Kɛnsisɔ sin nuwiwa è azɔxwe «INSAE» tɔn blo ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ Avamɛ ɖo gbɛtɔ 5351.

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ

Akpaxwé: Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Tokpɔnlavi Tɔri-Bosito tɔn lɛ
Glazwé (tokpɔnlavi)

**Glazwé** ɔ  tokpɔnlavi ɖokpo  wɛ é nyi ɖo tokpɔnlavi 10 tokpɔnla Glazwé tɔn lɛ mɛ bo ɖo tokpɔn Sokan tɔn mɛ ɖo Benɛɛto  mɛ.

## Fi e é ɖěe
## Jɔhɔn è nɔ nyì do ji tɔn è
## Atin è ɖ'ayi nɛ ɔ ji e
## Tàn tɔn
## Tutomɛ tɔn
## Gbɛtɔ é ɖ'emɛ è
## Akwɛzinkan tɔn

Akpaxwé: Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Tanugu

Tanugu ɔ, tokpɔnlávì wɛ nyi ɖo tokpɔnla Tangieta tɔn mɛ bo ɖo tokpɔn Atakola tɔn mɛ ɖo taligbe Benɛ tɔn. É ɖò dogbó xa jikpá Pɛnjari tɔn bo ɖo sin nɔ sa hoho sín aga è bo nyi wa tomɛ  ba nyɔnywɛ sin gletoxo.

## Ayi è jì é ɖěè
Tokpɔnlávì Tanugu tɔn ɔ nyi tokpɔnlávì ɖokpo ɖo atɔɔn (5) ě ɖo tokpɔnla Tangieta tɔn mɛ lɛ. Tanugu tokpɔnlavi ɔ ɖò gletoxo ayizɛn (6). Yè ɖie :

## Jɔhɔn è nɔ nyi do ji tɔn è
Tokpɔnlavi Tanugu tɔn ɔ ɖo kplekple so ɖaxo Atakora tɔn mɛ. Jɔhɔn è nɔ nyi do ji tɔn ɔ "soudano-sahélien" wɛ. Ji hwenu ɖokpo jɛn tíìn bo nɔ bɛ sin ayidosun ɔ mɛ wayi abɔxwisun ɔ mɛ. É ɖò aku hwenu b'ɛ nɔ bɛ sin abɔxwisun ɔ mɛ wayi ayidosun ɔ mɛ. Jɔhɔn ɔ ɖo 15 wayi 35°C. Ji e nɔ ja kɔnnyi tokpɔnlavi ɔ mɛ ɔ na yi mɛtlukpo e ma do afatɔ́ɔ́n ɔ 1100. Avuvɔsun ɔ kpodo zosun ɔ kpan nɔ mɔ sin hu sun ɖe lɛ. Tɔ ɖaxo Pɛnjari ɔ wɛ nɔ sa gbɔn tokpɔnlavi ɔ mɛ. Bɔ sin sa hoho sín aga ɖo nukun ji

## Atín e ɖo ayi nɛ ɔ ji e

## Tɔn tɔn

## Gbɛtɔ e ɖemɛ e
Ɖo kɛnsusɔ xwe 2013 ɔ e nyi ɛnɛ ɔ ɖo Benɛ ɔ tokpɔnlavi Tanugu tɔn ɔ ɖo gbɛtɔ 9211. Gulumacé lɛ sukpɔ hu gbe ɖelɛ. E nɔ lɛ mɔ Fulfude lɛ

## Akwɛzikan tɔn
Gbɛtɔ tokpɔnlavi ɔ tɔn lɛ nɔ lɛ gle do ya nukun tɛnmɛ tɛnmɛ: abɔkun, Tevi kpodo Ayikun kpan. Yè nɔ fɔ wǐin. Ɖó sin sa hoho sín aga ɔ wu ɔ wa tomɛ ba nyɔnywɛ ɔ dɔn azɔ gěgé wa. Tokpɔnlavi Tanugu tɔn ɔ ɖo axi ɖokpo b'ɛ nɔ jɛ Aklunɔzangbe

## Gbɛtɔ nukúnɖéjí tɔn lɛ
Mi na mɔ :

## Yɛ tɔn ɖelɛ

Chutes de Tanougou (4).jpg|Sin gosin ji tanugu
Tanongou river view from high mountains au Bénin.jpg|Tanugu toxo


## Dodo tɔn

Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Abɔbɔ

** Abɔbɔ** ɔ, nùɖuɖu ɖokpó wɛ bɔ e nɔ sɔ́ ayikún dó ɖà ná. Ayikún tɛ̀nmɛ tɛnmɛ wɛ e hɛ̀n ɔ e nɔ dó ɖa. Ayìkún vɔvɔ, wèwě, kwlèkún alǒ ɖevo ɖevo lɛ.

## Zinzan tɔn lɛɛ
Ayikun xɔ tɛnmɛ nukɔn tɔn ɖo hɛnnu a

## Ɖidà tɔ̀n
E ɖò abɔbɔ nà ɖa wɛ ɔ, e nɔ klɔ ayikun ɔ kpo sin kpo bo nɔ bɛ do sɛn ɖokpo mɛ bo nɔ flɔ myɔ do.

## Nǔ e nɔ sɔ dó ɖu ì ná lɛ
## Ɖiɖe tɔ̀n ɖé lɛ

Ayikun vɔvɔ (Haricots rouges).jpg

## Dòdó tɔ̀n
Akpaxwé:Nuɖuɖu_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Bernadette Gléhouénou-Dossou

**Bernadette Gléhouénou-Dossou** : E ji ɖo 28 Zin 1952 ɖo Cové ɖo Benin 

## Gbɛ tɔn
Yɔkpɔvumɛ tɔn kpo nunywɛɛ́ɛ̀ yiyi tɔn kpo 

## Azɔ e é nɔ wa e
È nyí wɛgbɔtɔ́ sín fásí ɖò Fásí Wědọ Sinsinyɔ́n lɔmɔ tɔn ɖò Ʋɛdo ɖe Abomey-Calavi. È nyí hounkplɔmɛtɔ́ ɖò hagbɛ́ sùɖu tɔn lɛ ɖo mɛ, ɖò mɛ ɖò FAWE-Bénin sín azan ɖokponnukunnu awe ɖò akwɛ̀ ɖokponnukunnu-we-xwè ɖokponnukunnu-we. È nyí nyɔnu tɔn tintan ɖò Benin ɖò Afrique tɔn hweɖo lɔmɔ ɖo wědọ tɔn ɖò atin lɔmɔ .
Victoire Tomegah Dogbé

thumb|<center>Victoire Tomegah Dogbé</center>

**Victoire Tomegah Dogbé** ɔ, é jii ɖo azǎn 23 woosùn xwè 1959 tɔn mɛ ɖo Lomé ɖo Togotòmɛ. È nyí nyɔnu toxoɖɔtɔ ɖé bo nɔ wà tɔn sín wě

## Gbɛ tɔn
Yɔkpɔvumɛ tɔn kpo nunywɛ́ɛ̀ yiyi tɔn kpo 

## Azɔ e é nɔ wa e
Sìn azǎn 28, sun-kplɔ̃, sùn 2020 tɔn ɖo, è wá nyí sùkùnù tɔn ɖo tò ɔ mɛ. Ðò kpɔ̀ sɔ mɛ ɔ, è nɔ wà wě tɔn ɖo gbexɔnmɛ ɖé mɛ bo nɔ kpé nǔ dó tɔn sín sɔmɔ, azǎn sɔmɔ tɔn lɛ, sɔgbo tɔn lɛ kpo mǐ tɔn sɔgbo lɛ kpo ɖo gǎn Komi Sélom Klassou tɔn mɛ. Ðò gbe ɖevo lɛ mɛ ɔ, è nɔ wà wě tɔn ɖo gbè tɔn sín sùkùnù ɔ sín gbè ɖo Faure Gnassingbé sín gǎn ɖo.

Akpaxwé:Nyɔnu toxóɖɔtɔ
Xó togan xoxo Hubert Kutuku Maga ɖɔ do toji azan 1ɔ avuvɔsun xwe 1960 tɔn é

**Hubert Kutuku Maga**, Togan xoxo Dawomé tɔn wɛ jla mɛɖesíjíjɛ́ To mǐtɔn tɔn ɖo azan 1ɔ avuvɔsun xwe 1960 tɔn ɖo Xɔgbonu 

Tovi Dawomé tɔn lɛ e mi!

Un jla ɖo mɛ bi nukɔn mɛɖesijijɛ Dawomé to ɔ tɔn ɖò tɛnigbe azan nukɔn tɔn avuvɔsun xwe 1960 tɔn ɖo afɔ-sɔ-ɖo-te-tɔ yovo Flansé to ɔ tɔn lɛ, ɖò togan kplekple gbɛ to è ɖò gbe kpɔ lɛ tɔn nukɔn, ɖò jǒnɔ mǐtɔn lɛ nukɔn, ɖò gǎnhunnyitɔ̀ acɛkpikpa Dawomé tɔn lɛ nukɔn, ɖò ɖɛmɛnu mǐtɔn lɛ nukɔn, ɖò gbɛtɔ nukúnɖéjí kpo tovi lɛ bi kpan nukɔn. 

Ɖò aklúnɔzángbla è ɖò bibɛ wɛ e mɛ ɔ to ɛnɛ è ɖò kplekple gbɛ to è ɖò gbe kpɔ lɛ tɔn ɔ na jɛ yěɖée si. E vivi nu Dawomé to ɔ b'ɛ ɖ'awajijɛ ɖo é wɛ nukɔntɔ nu bo na wanu ɖò jlokokomɛ ɖo to ɔ mɛ kpodo togudo kpan. Awajijɛ ɖaxo zan wɛ, bo nyi gbenɔkpɔ vǐ to yɛtɔn lɛ bi tɔn nu fifa kpo nɔvi-nɔvi gbɛzínzán kpan tɔn, azan é na nyi afɔɖíɖè yɔyɔ nu Afrika jlɔ sɔyi e na hɔn e.
Tɔri-Bosito (tɔkpɔnlavi)

**Tɔri Bosito** nyi tokpɔnlavi ɖokpo nu tokpɔnla Tɔri-Bosito tɔn. Tokpɔnlavi nɛ ɔ ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo tofɔligbé Benɛɛtò tɔn.

## Gletoxo tɔn lɛ
Tokpɔnlavi Tɔri Bosito tɔn ɖo gletoxo afɔtɔn nunkún we (17) :  Agɔnkɔn, Ahuèmè, Aïdohué, Bosito, Fasinuhoko, Gbédéwahoué, Gbovié, Hèkanji, Hɔnvié, Hungbagba, Hunnɔnco, Kokanhué, Magévié, Tokoli, Togudo, Wanho, Zunmè kpo‚ .

## Tovi tɔn lɛ
Kɛnsisɔ sin nuwiwa è azɔxwe «INSAE» tɔn blo ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ Tokpɔnlavi Tɔri Bosito ɖo gbɛtɔ 14 844 nì xɔta 3204.  .

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ

Akpaxwé:Tokpɔnlavi Tɔri-Bosito tɔn lɛ
Pascal Chabi Kao

**Pascal Chabi Kao** ɔ, gǎnhɔnyitɔ̀ acɛkpikpa togan Hubert Kutuku Maga tɔn wɛ.

## Gbɛ tɔn
È jǐ mɛɖaxó Pascal Chabi Kao ɖo azan woɖokpogɔ (11) xwejisun xwe 1935. Gǎnhɔnyitɔ̀ xóxó akwɛ zinkan  acɛkpikpa togan Hubert Kutuku Maga tɔn wɛ. É lɛ wa nyí gǎnhɔnyitɔ̀ acɛkpikpa togan xóxó Christophe Soglo tɔn. É nyí wegbojinɔtɔ ɖaxo nu akwɛsɛhwetɛn nukɔnyiyi Dawomé tɔn ɔ tɔn. É wɛ sɔ hansinɔ é e ma sɔ ɖò mǐ mɛ e hɔnmɛ a e GG Vickey gan ɖaxo logowungbaxwe Benɛ tɔn.

É zun alɔ d'afin mɛ tɛnigbe azan atɔɔn gɔ (5ɔ) avuvɔsun xwe 2024 tɔn ɖo xwe tɔn kanwe tɛnnɛ gɔ ɔ (89) mɛ ɖo Kutɔnu ɖo xwe tɔn gbè.

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1935 tɔn mɛ
Dokɔn

**Dokɔn** ɔ, gletoxo tokpɔnlavi Agbokpa tɔn wɛ ɖo tokpɔnla Agbomɛ tɔn ɖo tokpɔn Zu tɔn mɛ

## Ayi e jì é ɖěè
Dokɔn ɔ ɖo hwetɔnwadji Agbomɛ tɔn ɖo taligbe nu tokpɔnlavi Agbokpa tɔn

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Ɖò mɛsisɔ hwenu 2013 ɔ e xa gbɛtɔ 1910

Akpaxwé:Gletoxo Benɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Gletoxo
Gletoxo Detɔwu tɔn

**Gletoxo** **Detɔwu** tɔn ɔ, ɖo Detɔwu tokpɔnlavi ɔ mɛ ɖò tokpɔnla Agbomɛ tɔn mɛ ɖo tokpɔn Zu tɔn mɛ

## Ayi e jì é ɖěè
Gletoxo Detɔwu tɔn ɖo hweyixɔwaji nu tokpɔnla Agbomɛ tɔn

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Ɖò kɛnsusɔ hwenu 2013 tɔn ɔ e xa gbɛtɔ 1307

Akpaxwé:Gletoxo Benɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Gletoxo
Dili-koco

**Dili-koco** ɔ, gletoxo tokpɔnlavi Zùnzɔnmɛ tɔn wɛ ɖo tokpɔnla Agbomɛ tɔn ɖo tokpɔn Zu tɔn mɛ

## Ayi e jì é ɖěè
Dili-koco ɖo hweyixɔwaji nu tokpɔnla Agbomɛ tɔn ma lin do Agbannyizun

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Ɖò kɛnsisɔ hwenu 2013 ɔ e xa gbɛtɔ 1759

Akpaxwé:Gletoxo Benɛ tɔn lɛ
Asyá Belgorodu tɔn

vignette|Asyá Belgorodu tɔn
**Asyá [[Belgorod]] tɔn** nyí ɖokpo ɖò wuntun acɛkpikpa tɔn lɛ mɛ (gɔ́ nú wuntun ɔ) toxo Belgorod tɔn, ɖò Belgorod sín xá mɛ ɖò Fédération Russie tɔn mɛ. Asyá ɔ nyí wuntun bǔninɔ kpo nǔwiwa ɖó kpɔ́ kpo tɔn ɖò toxo ɔ mɛ nu lɛ tɛntin.

È yí gbè nú asyá e ɖò ayǐ dìn é ɖò azǎn 22gɔ́ ɔ Kɔnyásun 1999 tɔn gbè, ɖó gbeta e kɔn Hwɛɖɔxɔsa Deputé lɛ Tɔn Ðò Belgorod Toxo ɔ mɛ é 321gɔ́ ɔ kɔn, bo wlan dó wema e mɛ è nɔ wlan nyikɔ dó é mɛ ɖò Fédération Russie tɔn mɛ, bo sɔ́ nyikɔ 978 dó wema mɛ ɖò 2002.

## Tinmɛ

Asyá ɔ nyí avɔ e ɖó sinmɛ wè é ɖé, bɔ è má ɖó jǐ ɖò akpáxwé wè jí: akpáxwé aga tɔn ɔ nyí blɔ, akpáxwé dò tɔn ɔ nyí wewé. Akpáxwé blɔɖó e ɖò aga é ɖò asya ɔ jí bo xlɛ́ kanlin e nɔ xlɛ́ ɖɔ è ɖò nǔ wà wɛ lɛ é wè. Kinnikínní siká tɔn ɖokpó ɖo te ɖo aga ɔ́ sín tɛ́ntin. Hǒn wewé ɖé ɖò kinikini ɔ ta, bo dlɛn awa tɔn lɛ.

## Jɔtɛn
Amɛlika

**Amɛlika** nyi tokplétɛn e ɖo hweyixɔwaji ɖo ayikungban ji. Jlɛjlɛ tɔn bɛ́sín xù Artiki tɔn jí ɖò tofɔligbé kaka jɛ xù Atlantiki kpo Pasifiki kpo kplé ɖè é. 

## Jlɛjlɛ tɔn
Amɛlika wɛ nyi tokpletɛn wegɔ ee ɖi ga tawun ɖo ayikungban ɔ ji ee.

## To ee ɖo Amɛlika lɛ
To kande nukun ɛnɛ (44) wɛ ɖo Amɛlika. E na xa: Amɛlikatò, Kanadatò, Brésiltò kpodo to gege ɖévo lɛ kpo.

## Mimamɛ Amɛlika tɔn
Amɛlika ɔ, e ma ɖo atɔn yi ɛnɛ ji: To ee ɖo totaligbe tɔn lɛ, To ee ɖo tofɔligbe tɔn lɛ, To ee ɖo cincɛn tɔn lɛ kpodo karayibu kpo.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Amɛlika
Koffi Olomidé

**Koffi Olomidé,** e nyikɔ tɔn ɖésu nyi **Antoine Christophe Agbepa Mumba**,  b'ɛ jǐ ɖò Kɔngo-Kinshasa mɛ ɖò  azan wɛnɛngɔ́ liyasun xwè 1956 tɔn mɛ, nyi hansinɔ nukunɖeji ɖokpo.

## Gbɛ tɔn
Koffi Olomidé nyí vǐ Amy Angélique Muyonge kpo Charles Agbepa kpo tɔn. É su ɖò toxo Kinshasa tɔn mɛ. E yi wemaxɔmɛ ɖò Flansétò mɛ ɖo toxo Bordeaux tɔn mɛ. Ðò xwè 1970 tɔn lɛ mɛ ɔ, Koffi lɛ́ kɔ wá Kinshasa, bɔ han jiji mian nukun ní.

É bɛ han jiji xa hansinɔ tɛnmɛ tɛnmɛ lɛ bò gezee ɖò xwe 1977 mɛ hwenu ee xo nu xa hansinɔ Papa Wemba kpo King Kester Emeneya kpo ee. Ðò  xwè 1986 tɔn mɛ ɔ, e tun hangbɛ́ta *Quartier Latin International* ɖò àyi. Hansinɔ ɖi Fally Ipupa kpo Ferre Gola enɛ lɛ́ɛ kpo gbɔ gbɛta ɔ̌ mɛ.   

È nɔ mɔ ɛ mɔ ɖi hansinɔ ɖaxo Kongoto tɔn kpo Afrika tɔn kpo. E  ɖo hanji wɛ diɔn ée kò blo xwè kanɖé woo mɔ̌ (50). É nyí hansinɔ  mɛwi-afrikavi nukɔntɔn e ji han bɔ gbɛtɔ gɔ nukpɔntɛn Bercy ɖo yovotomɛ e. E ɖo hansinɔ Afrika tɔn wewe (12) e è ɖò agbanxwè-wema 1001 mɛ. Olomidé bló agbanxwè ko-nunkun-tantɔn (28) bo ji han afɔɖe kan-we-ko (300) jɛjí. Han jiji tɔn dɔn Kora sin ajɔ tɛ́nwe (7) wa ni ɖò xwè 2002 mɛ.

## Agbanxwè tɔn lɛ

## Dodo
Akpaxwé:Hanjítɔ
Paul Essè Iko

**Paul Isɛ̀ Iko** ɔ Benɛvi jijì wɛ, bo nyi wegbojinɔtɔ ɖaxo xoxo nu Hun jɛdo azɔwatɔ lɛ ji gbɛta *CST* Benɛɛ tɔn tɔn. E tunnywi do tun hunjɛd'azɔwatɔ lɛ tamɛ tɔ b'ɛ lɛ nyi nukúnɖéjí ɖokpo ɖo kplekple tovi lɛ bi tɔn mɛ.

## Gbɛ tɔn
Paul Isɛ̀ Iko ɔ e jǐ ɖo lexwele 1953 ɖo Dasa-Zunmɛ; tɔ tɔn nɔ nyi Robert Iko. É ɖɔ nú xojlazɔwatɔ lɛ gbeɖokpo ɖɔ dɛɛ émítɔn wɛ kplɔn hunjɛdomɛ sin walɔ ɔ e mì sin vu. Paul bɛ wěmaxɔmɛ dokɔ tɔn ɖò Dasa bo nyi wěmaxɔmɛ lisinmɛ tɔn cobo wa gbɛ kan denu ɖo azɔmɛxwe lisinmɛ tɔn Yɛhwenɔ Aupiais tɔn ɖo xwe 1970 tɔn. E e ɖo "BAC" ɔ, e yi kplɔn sɛnzɔ ɖo kplɔnyijì'alavɔ Benɛ tɔn.

## Azɔ wiwa tɔn

## Toxoɖuɖɔ-tozɔwiwa'zɔ tɔn
Ě e do toxóɖɔgbɛ́ "Parti Communiste Dawomé tɔn" ɖo 1977 ɔ (e wa huzu toxóɖɔgbɛ́ "PCB"), Paul Isɛ̀ Iko byɔ mɛ bo nɔ fun ahwan tawun ɖo nuglɔ. Ɖò azan 2ɔ avuvɔsun xwe 1979 tɔn ɔ, ɖò xo tɛnmɛ tɛnmɛ é nɔ ɖɔ do tozɔwiwa acɛkpikpa togan xóxó Mathieu Kereku lɛ wu ɔ, è wlí bo do é gan nu xwe atɔɔn 

## Hunjɛdomɛji-zɔwiwa tɔn
Sin wěmaxɔmɛ lisinmɛ tɔn ɖo Dasa wɛ é ko byɔ kplekplemɛ gbɛta ɖaxó kplɔnyijì'alavɔvi Dawomé tɔn lɛ tɔn mɛ. È é gosin gankpamɛ ɖò ehuzu hwenu ɔ, é ɖò nú ɖò hunjɛdo mɛsi nukplɔnmɛtɔ dokɔ tɔn lɛ sin azɔwatɔjigbɛta tɔn Benɛ tɔn nú, bo fun ahwan tawun nú kunsun do takwɛ nina nú. Ɖò xwe 1990 tɔn ɔ, é nyi mɛ ɖokpó ɖo afɔsɔɖotetɔ hunjɛdomɛji-zɔwiwa tɔn ɔ sin gbɛta tɔn ɖo kple gɛnnyi gɛnnyi to ɔ bi tɔn tɔn. É wa nyí wegbojinɔtɔ ɖaxo nu hunjɛdomɛjitagbɛta "CST" Benɛ tɔn ɔ nu nú xwe ɛnɛ. Ɖò azan 8ɔ zosun xwe 2017ɔ tɔn ɔ, é tɔn sin gbɛta "CST" Benɛ tɔn mɛ co bo wayi gbɔjɛ tɔn ɖaxo ɔ. É xokan tawun nu azɔwatɔ lɛ sin gbɛ ni ɖyɔ

## Susuxɔnumɛ

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Hunjɛd'azɔwatɔjitɔ
Pascal Todjinou

**Pascal Todjinou** ɔ Benɛvi jijì wɛ, bo nyi wegbojinɔtɔ ɖaxo xoxo nu Hun jɛdo azɔwatɔ lɛ ji gbɛta *CGT* benɛɛ tɔn tɔn. E lɛ nyi gan bo xwe aza do tutomɛ xojlajla gɔnu lɛ Benɛ tɔn nu kpɔn. E tunnywi do tun hunjɛd'azɔwatɔ lɛ tamɛ tɔ b'ɛ lɛ nyi nukúnɖéjí ɖokpo ɖo kplekple tovi lɛ bi tɔn mɛ.

## Gbɛ tɔn

Pascal Todjinou ɔ ko nyi wegbojinɔtɔ ɖaxo xoxo nu Hun jɛdo azɔwatɔ lɛ ji gbɛta *CGT* Benɛɛ tɔn tɔn kaka wa azan 23ɔ wosun xwe 2016ɔ tɔn bo wa jo tɛnmɛ dò nu Mudaciru Bacabi. 

## Yɔkpɔvu mɛ nunɔ tɔn kpodo Azɔmɛ yiyi tɔn kpan

## Azɔ wiwa tɔn
Mɛsi nukplɔnmɛtɔ wɛ n'î bo wa hunjɛd'azɔwatɔjitɔ sin azɔ nu xwe gban jɛjí. E é jo tɛnmɛ dò nu Mudaciru Bacabi e ɔ, é ɖɔ lé gbɔn hunjɛdomɛji-zɔwiwa gblamɛ ɔ azɔwatɔ lɛ mɔ akwɛ kpɛɖe do akwɛ ji ɖo xwe 2011 tɔn, ɖò kanweko ji mɛsi nukplɔnmɛtɔ bibitɛn tɔn lɛ, dokɔ tɔn lɛ kpodo lisinmɛ tɔn lɛ kpan kanɖé wo. Bo wanu bɔ mɛ e fɔ azɔkɔnnyiayi bɔ e ɖe akwɛ sin sunzan fifo kwɛ yetɔn mɛ lɛ e lɛ́ mɔ yi. É lɛ xo kan bɔ sunzan fifo kwɛ mɛ e ɖo mɛ kpaa sin azɔmɛ lɛ tɔn gosin caki 31625 (gban nukun ɖokpo kpɔnwun kowatɔɔn) wa yi caki 40000 (kanɖé)

## Susuxɔnumɛ
Ɖo xwejisun xwe 2021 tɔn ɔ, xojlazɔwatɔ Sabin Lumɛjinɔ ɖe wema ɖé tɔn bɔ nyìkɔ tɔn nyi *Pascal Todjinou, gbɛ èe sɔ kanta hunjɛd'azɔwatɔjitɔgbɛta tɔn e* do xɔ susu nu mɛsi nukplɔnmɛtɔ tɔn è é nɔ mɔ do mɔ xlɛ hunjɛdomɛji-zɔwiwa tɔn e. Nu Aristide Ajibi ɔ Pascal D. Todjinou ɔ sɔ gbɛ tɔn do savɔ nu azɔwatɔ Benɛ tɔn lɛ.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Hunjɛd'azɔwatɔjitɔ
Grace Gangbo

**Grace Gangbo** ɔ Benɛvi jijì wɛ, bo nyi toxoɖɔtɔ-tozɔwatɔ ɖò Benɛ. Mɛsi nukplɔnmɛntɔ nyɔnu ganɖɔkɛn kloklo nɔ wɛ.

## Gbɛ tɔn
Grace Gangbo e da asu ɖo Lawani hɛnnu mɛ ɔ, e jǐ ɖo azan 21ɔ ayidosun xwe 1939 tɔn, b'ɛ ku ɖo azan 22ɔ xwejisun xwe 2022 tɔn ɖo xwe tɔn 82ɔ (kanwe we gɔ) mɛ. É wazɔ ɖo azɔxwe axɔsu tɔn é nɔ kpenukun do ajɔ kpodo mɔjanginjangin kpan wu ɖo benɛ to mɛ e.

## Yɔkpɔvu mɛ nunɔ tɔn kpodo Azɔmɛ yiyi tɔn kpan
É yi azɔmɛ ɖo gbagbɔnɔ lɛ gɔn fi e é yi gbɛzínzán walɔ titewungbe ɔ ɖěè.

## Azɔ wiwa tɔn
É nyi nukúnɖéjí ɖokpo ɖo ganɖɔkɛn kloklonɔ Benɛn tɔn lɛ mɛ. É ɖo jonɔyitɛn-gbɔjɛyitɛn "Hotel GL wa. E nyi gan ɖo tɛn gěgé mɛ ɖo tozɔwiwa linu. É nyi gan bɔ do ganwu ɖo azɔxwe axɔsu tɔn é nɔ kpenukun do ajɔ kpodo mɔjanginjangin kpan wu ɖo benɛ to mɛ e. Mɔ ɖokpo ɔ, é nyi gan bɔ do ganwu nu tokpɔnlavi Kutɔnu 2ɔ tɔn. Ɖo togan xoxo Yayi Boni hwenu ɔ é nyi mɛ e nɔ kpenukun do tintɔn togan ɔ tɔn wu e. É ɖo azɔ e nɛ lɛ ɖokɔji co bo nɔ lɛ kpenukun do xo è kan Benɛ to ɔ kpodo Izlayɛ́li to ɔ kpan ɖo Benɛ bo nyi gan bɔ do ganwu

## Toxoɖuɖɔ-tozɔwiwa tɔn

## Wema e é ɖe tɔn lɛ e
É wlan : Nu e nukun ma mɔ a è ɖò nu e nukun mɔ e mɛ gbɔn Yɛsinsɛn sin hlɔnhlɔn gblamɛ "L'Invisible dans le visible par la puissance du Saint-Esprit"

## Susuxɔnumɛ
Ɖó nú tɛnmɛ tɛnmɛ e é wa lɛ wu ɔ, Grace Lawani  Gangbo ɔ yi susuxɔ nu mɛ ɖelɛɛ: - ɖo azan nukɔntɔn avuvɔsun xwe 2015 tɔn ɔ é yi kunuɖe wema "Docteur Honoris Causa" tɔn ɖo nukunkpedo tintɔn wu linu

## Dodo tɔn
Paul Kpɔfɔn-Totin

**Paul Kpɔfɔn-Totin** ɔ Benɛvi jijì wɛ, bo nyi hunjɛdomɛji-zɔwatɔ bo nyi toxoɖɔtɔ-tozɔwatɔ. É nyi gǎnhɔnyitɔ̀ kpɔn bo lɛ nyi afɔsɔɖotetɔ Benɛto ɔ tɔn kpɔn ɖo ehuzu hwenu.

## Gbɛ tɔn
Paul Kpɔfɔn-Totin ɔ nyi gǎnhɔnyitɔ̀ sin xwe 1980 wayi 1981. É nyi gbɛvi toxogbɛ ehuzu tɔn ɔ.

## Yɔkpɔvu mɛ nunɔ tɔn kpodo Azɔmɛ yiyi tɔn kpan

## Azɔ wiwa tɔn
É nyi wɛnyibodo gbɔn wema wlanwlan sɛ mɛ kpodo wɛn ya wu yi gbɔn kantitɛ kpan gbla mɛ bo nyi hunjɛd'azɔwatɔjitɔ.

## Susuxɔnumɛ

## Dodo tɔn
Christelle Houndonougbo

**Christelle Houndonougbo** ɔ Benɛvi jijì wɛ, bo nyi wemawlantɔ bo lɛ nyi toxoɖɔtɔ-tozɔwatɔ ɖò Benɛ. É wɛ nyi gǎn e xwe aza do toxóɖɔgbɛ́ "CPP (Congrès du Peuple pour le Progrès)" nu.

## Gbɛ tɔn
Christelle Houndonougbo ɔ, hwenu è jǐ ɔ, è sunnyi Christelle Sɛgbɛya Dosi Christelle Houdonougbo. É kplɔn sɛ́nzɔ ɖò kplɔnyijì'alavɔ Agbomɛ-Kanɖofi tɔn bo wa yi nǔnywɛ do nunywɛ́ɛ̀ ji dò wlɛnwin tɛnmɛ tɛnmɛ nutito ɖo azɔxwe lɛ mɛ.

## Yɔkpɔvu mɛ nunɔ tɔn kpodo Azɔmɛ yiyi tɔn kpan

## Azɔ wiwa tɔn

## Toxoɖuɖɔ-tozɔwiwa tɔn
Sin xwe 2015 tɔn wa yi jɛ xwe 2016 tɔn ɔ, Christelle Houdonougbo nɔ akpaxwe kplɔnyijì'alavɔ Agbomɛ-Kanɖofi tɔn e nɔ wa alɔgɔ nu kplɔnyijì'alavɔvi lɛ ɖo akwɛ kpɛɖé kpɛɖé kpodo fi e na nɔ è kpodo nuɖevo  lɛ kpan. É nyi gbɛvi nú toxóɖɔgbɛ́ Union Progressiste bo ɖo gǎn è xwe aza do toxóɖɔgbɛ́ ɔ nu lɛ e mɛ bo nyi sɔmi sɔmi ɖɛ̌mɛnu lɛ tɔn xwe 2023ɔ lo ɔ é ka din ǎ.

## Wema e é ɖe tɔn lɛ e
Xwe 2016 :  Christelle Houdonougbo ɖe wema ɖé tɔn bɔ nyìkɔ tɔn nyi "Accusée mais pas coupable" (Hwɛ wɛ e ɖo n'î loɔ e ka mɔ hwɛ ɖe n'î a) b'ɛ e ɖe tɔn ɖo wemaɖetɔn xwe Balafons" tɔn

## Susuxɔnumɛ

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn Akpaxwé:Nyɔnu toxóɖɔtɔ
Noël Chadaré

**Noël Chadaré**ɔ, E jǐ ɖo azǎn ko gɔɔ zofínkplɔsùn xwè 1984 mɛ. ɔ Benɛvi jijì wɛ, bo nyi un jɛ dó azɔ̌watɔ́ jitɔ́ é nɔ́ jɛhun dó acɛ e nyí azɔ̌watɔ́ tɔn lɛ́ jí bó ka nyí gbɛ̌ví gbɛ̌ta Kplékplémɛ̀ gbɛtà axɔsú mɔ do ná ma ɖó nu ɖ'emɛ lɛ tɔ̀n. bo lɛ nyi  Mɛsi nukplɔnmɛtɔ. 

## Gbɛ tɔn

## Azɔ wiwa tɔn

## Susuxɔnumɛ

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Hunjɛd'azɔwatɔjitɔ
Xo e kan Benɛ to ɔ kpodo Chine to ɔ kpan e

**Xo e kan Benɛ to ɔ kpodo "Chine" to ɔ kpan e** ɔ bɛ sin abɔxwisun xwe 1964 tɔn. Ɖò alunsun xwe 1966 tɔn ɔ Benɛ to ɔ yi Chine to ɔ do to e ɖò sɛnxwiji e bo lɛ jɛ akɔ xɛ̀ɛ alɔkpa vo. E lɛ wa jɛ akɔ ɖevo ɖò ehuzu hwenu ɖò togán xóxó Mathieu Kereku hwenu. Benɛ to ɔ nɔ sɛ nǔnywɛtɔ tɔn lɛ do Chine bɔ Chine to ɔ lɛ nɔ sɛ do Benɛ. Togán xóxó Mathieu Kereku yi toxó Pékin tɔn mɛ ɖo Chine to ɔ ɖo 1976, 1986 kpodo 1998 kpan. Akɔjijɛ ɔ lɛ wa syɛn déjí ɖo agbankunyitomɛ linu tawun. Sin lexwele 1972 ɔ, Benɛ sɔ gulɔ nú toxoɖuɖɔ-tozɔwiwa Chine to ɔ tɔn.

## Nukɔnyiyi ajɔ tɔn
Chine to ɔ d'alɔ Benɛ ɔ ɖò azɔ gěgé gěgé línù, ɖò tájí ɔ dotoxwe Lokosa tɔn kpodo lɔntiji-lɔnfɔnkan tɛn ɖaxo Kuhunu tɔn. Chine to ɔ lɛ ze akwɛ to tɔnmɛ tɔn livi 160 bo gbà "viaduc" na ɖò Kutɔnu toxo ɔ mɛ kpodo ajɔtɛn ɖaxo ɖokpo kpan. Azɔxwe "Zhejiang Tianshi International Economic and Technological Coopérarion Co" ɔ fo ajɔtɛn ɖaxo nɛ ɔ ɖo lexwele 2009 tɔn kpodo akwɛ Chine tomɛ tɔn livi 50 kpan. Ɖò xwe 1990 tɔn kpodo 2000 tɔn kpan ɔ, Benɛ to ɔ nyi to nukúnɖéjí ɖo Chine sin nubloblo zinzan mɛ. Xlɛ tɔn ɖelɛ : ɖo xwe 2002 tɔn mɛ ɔ, agbankunyitomɛ bo kunwatomɛ ɔ na  dollard Amerika'kwɛ livi 437. Benɛ to ɔ kun agban Amerika'kwɛ dollard livi 17 yi Chine to mɛ bo kun Amerika'kwɛ dollard livi 420 sin Chine to mɛ wa Benɛ to mɛ. Ɖò xwe 2018 tɔn mɛ ɔ, togan Patrice Talon yi gbe nu Chine ɔ na blo ayihun gan'li b'ɛ na gosin Kutɔnu kaka yi Nyame toxo ɔ mɛ ɖò Niger to mɛ nú Amerika'kwɛ dollard liva 4.

## Acɔnu sin nunywɛ́ɛ̀ xo to we lɛ tɔn
Chine to ɔ gba nǔnywɛyitɛn ɖokpó ɖò Benɛ to mɛ. Kplɔnyijì'alavɔvi kowatɔɔn mɔ nɔ yi núnywɛ́ xwè wú xwè wú ɖò Chine to mɛ. Sin xwe 1988 wɛ nǔnywɛyitɛn Chine tɔn hun hɔn tɔn dò Benɛ tó mɛ bɔ ɖò finnɛ ɔ kplɔnyijì'alavɔvi Benɛ tɔn 100 mɔ nɔ kplɔn Chine sin gbe
Xo e kan Benɛ to ɔ kpodo Russie to ɔ kpan e

**Xo e kan Benɛ to ɔ kpodo "Russie" to ɔ kpan e** ɔ bɛ sin axan 18ɔ avuvɔsun xwe 1960 tɔn wɛ. Bɔ ɖò azan 4ɔ ayidosun xwe 1962 tɔn ɔ Benɛ to ɔ kpodo Russie to ɔ kpan jɛ xo e kan toxoɖuɖɔ-tozɔwiwa ɖo ye mɛ we lɛ tɛntin ɔ toji. Bɛsín azan 24ɔ liyasun xwe 1962 tɔn ɔ, to we lɛ sin toxoɖuɖɔ-tozɔwiwa tɛn ɔ junjɔn Togo to mɛ kaka yi jɛ azan nukɔntɔn zofinkplɔsun xwe 1966 tɔn ; azan e gbé e ɖenyi afɔsɔɖotetɔ Russie to mɛ tɔn mɛɖaxó Alexander Nikitich Abramov nú é na yi nɔ Benɛ to mɛ e.
Nú nabi ɖe tinmɛ ɖò to we lɛ tɛntin mɔ ɖayi a, loɔ bɛ sin togan xóxó Matthieu Kereku hwenu ɔ, ɖo kɔnyasun xwe 1972 ali hun nú Russie to ɔ ɖesu. Ɖò xwe 1974 ɔ Dawomé sɔ núwalɔ Russie to ɔ tɔn ɖo toxoɖuɖɔ-tozɔwiwa lixo. Bɛsín xwe e nɛ ɔ mɛ wa yi jɛ xwe 1983 ɔ, ɖò kanweko ji ɔ ahwanfunlyan kanɖé ko nɔ gosin Russie tomɛ. 
## Xo e kan Benɛ to ɔ kpodo Russie to ɔ kpan e
Ɖo abɔxwisun xwe 1986 tɔn ɔ togan xóxó Matthieu Kereku yi Russie to mɛ bo yi ɖɔxo xa Mikhaïl Gorbatchev. Fye xɔntɔn-xɔntɔn xo tɔn sin nú to we lɛ e nɛ.
Ɖò azan 9ɔ alunsun xwe 1992 tɔn ɔ yi Russie to ɔ ɖo é yi kplékplé to e kpodo e kpo ɖo kpɔ bɔ yè huzu to ɖokpo. Russie to ɔ ɖo afɔsɔɖotetɛn ɖokpo ɖo benɛ ɖo Kutɔnu bɔ Benɛ to ɔ ɖo ɖò Moscou toxo ɔ mɛ ɖo Russie.
## Nukɔnyiyi ajɔ tɔn
  
## Acɔnu sin nunywɛ́ɛ̀ xo to we lɛ tɔn

## Dodo tɔn
Gaston Azoua

**Gaston Azoua** ɔ Benɛvi Hun jɛ dó azɔ̌watɔ́ jitɔ́ é nɔ́ jɛhun dó acɛ e nyí azɔ̌watɔ́ tɔn lɛ́ jí bó ka nyí gbɛ̌ví gbɛ̌ta Kplékplémɛ̀ gbɛtà axɔsú mɔ do ná ma ɖó nu ɖ'emɛ lɛ tɔ̀n. E kú ɖò azǎn 30gɔ́ ɔ Kɔnyásun do 2018 tɔn mè do Kutonu, é nyí mɛ̌si Zowato.

## Gbɛ tɔn

## Azɔ wiwa tɔn
Gaston Azoua nyí hùn jɛ̀dó tòjí tɔ́ ɖokpó ɖò Benɛɛtò mɛ. E byɔ́ hùn jɛ̀dó tòjí gbɛ́tà mɛ̀ ɖò ehuzú hwenu e ahwàn gán kannɔ Mathieu Kérékou ɖò gǎn jí e. E wànǔ ɖò gbe mà nɔ kpɔ́ mɛ xá acɛ kpikpà  Boni Yayi.

## E nɔ̀ gbɛ̌ta

Akpaxwé:Hunjɛd'azɔwatɔjitɔ
ɔ̀t

ɛ bó nyí nùkɔ̀ntɔ́ ɖò xwèm
Dieudonné Lokossou

**Dieudonné Lokossou,** benɛvi bo kú ɖò azan tɛnwe gɔ̌ zosun 2021 gbè ɖò Kutɔnu ee, nyi wěgbójínɔtɔ́ ɖaxó xoxo *CSA Bénin* kpo *Syntra Sonacop* kpo tɔn. E tunnywi do tun hunjɛd'azɔwatɔ lɛ tamɛ tɔ b'ɛ lɛ nyi nukúnɖéjí ɖokpo.

## Gbɛ tɔn

### Fí e é gosin é kpo wemaxɔmɛ yiyi tɔn kpan
E gosin Bopa ɖò  Benɛɛtò mɛ.

### Azɔ̌wiwa tɔn
Dieudonne Lokossou jɛ hun d'azɔwatɔ Benɛɛtò tɔn lɛ ji nú xwè mɔkpan. Cobonu é na yi gbɔjɛ tɔn ɔ, é nyí wěgbójínɔtɔ́ ɖaxó nú azɔ̌watɔ́ lɛ sín gbɛ̌ta Syntra Sonacop tɔn. Ðò abɔxwisun 2005 tɔn gbè ɔ, é huzu wěgbójínɔtɔ́ ɖaxó nú gbɛta *CSA Bénin* tɔn . E nɔ finɛn nu xwè woo xwɛ jó tenmɛ do nú Anselme Amoussou ɖò alunsun xwè 2017 gbè,

### Kúku tɔn
E ja zɔn nu xwé gégé bo kú ɖò azǎn tɛnwegɔ́ ɔ kɔnyásun 2021 tɔn gbè ɖò dotóoxwé Hubert Koutoukou Maga tɔn (CNHU-HKM) ɖò Kutɔnu bo ɖi i ɖò Samedi azǎn ko nunkun atɔ́ɔn gɔ́ kɔnyásun 2021 tɔn gbè. 

## Sonacop sin xo
Acɛkpikpa Boni Yayi tɔn do hwɛ ɛ ɖɔ e kun e nɔn ayo mɛ nu găn tɔn xoxo ɔ ɖo azɔxwe SONACOP tɔn. Ðò azǎn afɔtɔn nunkun we gɔ́ kɔnyásun 2013 tɔn gbè ɔ, yé ylɔ ɛ wá kponɔnxwè BEF tɔn cobɔ è ɖè è tɔ́n,.

## Dodo
Kamala Harris

**Kamala Devi Harris**, è ji i ɖò azǎn kogɔ́ ɔ kɔnyásun 1964 tɔn gbè ɖò Oakland, Californie , é nyí  nynɔnu hwɛɖɔtɔ́ Amɛlika tɔn. E wɛ nyi ganxɔnynitɔ  gan kanɖé nunkun tɛnɛngɔ́ (49e) bo ɖo acɛkpikpa Joe Biden tɔn mɛ sin azǎn kogɔ́ 20 alunsun 2021 tɔn gbè. 

E e ɖò toxóɖɔgbɛta Democrate mɛ ɖo  Amɛlikatò mɛ, bo nyí hwɛɖɔtɔ́ ɖaxó xoxo San Francisco tɔn sín 2004 jɛ 2011. Bɔ enɛ gudo ɔ, é nyí hwɛɖɔtɔ́ ɖaxó Californie tɔn sín 2011 jɛ 2017. É wɛ nyí nyɔnu nukɔntɔn e nyi hwɛɖɔtɔ́ ɖaxó azɔn wè ɖo  Amɛlikat mɛ e .

Sín 2017 jɛ 2021 ɔ, é nyí sɛngbejezɔwatɔ ɖo Senat nú tɔkpɔnla Californie tɔn. E zé al ɔ bo nan ɖu togan bo nyí agbawhlɛntɔ  e ɖiɔ Joe Biden ɖo toxóɖɔgbɛta e mɛ ɖee sin avuvɔsun xwè 2024 tɔn gbè. E nan nyi togan sin sɔmi sɔmi xa Donald Trump.

## Gbɛzán tɔn
Kamala Devi Harris nyi mɛ̌si ɖaxó Stanford kplɔnyiji-alavɔ tɔn Donald J Harris sin vi nyɔnu.  Mɛjitɔn gosin Jamaïque bo wa Amɛlika. Kamala Harris su ɖo Oakland ɖo Californie . Mɛjitɔ́ tɔn lɛ klán hwenu e é ɖó xwè tɛnwe é, bɔ Kamala nɔ Montreal ɖo Canada, sín 1976 jɛ 1981, xá nɔntɔ e nyi  dotóo é. 

Kamala Harris yì wemaxɔmɛ e nɔ dó Flanségbe é ɖé, enɛ gudo ɔ, é jɛ wemaxɔmɛ linsinmɛ tɔn kplɔ́n jí ɖò Westmount High School ɖo tokpɔn Québec tɔn mɛ jɛ 1981.  É lɛkɔ wá Amɛlikatò mɛ ɖò Washington, fí e é yí kúnnuɖewema ɖaxó ɖé ɖò toxóɖiɖɔ linu ɖò wemaxɔmɛ Howard. Enɛ gudo ɔ, é yí kúnnuɖewema Juris Doctor tɔn ɖò wemaxɔmɛ sɛ́nkplɔn tɔn Hastings  ɖò Californie. Hwenu e é ɖò wemaxɔmɛ Howard tɔn yì wɛ é ɔ, é ɖò gbɛ̌ta nyɔnu lɛ tɔn *Alpha Kappa Alpha* tɔn mɛ.

Kamala Harris da gǎn xóxó San Francisco tɔn Willie Brown ɖò xwè 1990 tɔn lɛ mɛ, bɔ enɛ gudo ɔ, é ɖó kancica klewun ɖé xá  Montel Williams ɖò xwè 2001 mɛ.   E ɖò kpɔ Hollywood sin hwɛɖɔtɔ Douglas Emhoff kpo sin xwe 2014 tɔ mɛ.

## Dodo
Akpaxwé:Amɛlika

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1964 tɔn mɛ
Fally Ipupa

**Fally Ipupa**, e ji ɖo 14 woosun xwè 1977  gbè, nyi hansinɔ, hanwlantɔ, weɖutɔ kpodo nuɖetɔ kpo. É nyí afɔsɔ́ɖótetɔ́ nú UNICEF. 

Han tɔn ɖi *Chaise électrique, bloqué, original, Eloko Oyo* lɛ gba gbé to gégé mɛ ɖo gbèɔ́ mɛ . E wɛ nyi  hansinɔn Congoto tɔn nukɔntɔn e nɔ ji han ɖo lingala-gbe mɛ bo mɔn nukpɔntɔn yi livi kanɖé gban.

Ðò xwè 2020 mɛ ɔ, é ɖò mɛjɔmɛ aflikavi  kanɖé-wo e hojlagɔnu *Jeune Afrique* ɖetɔ́n lɛ é mɛ .

## Gbɛzán tɔn
Fally Ipupa Nsimba ji ɖo azan wɛnɛn gɔ woosun xwè 1977 tɔn gbè ɖo Congo. Fally ɖó nɔví sunnu ɖokpo, bɔ è nɔ ylɔ ɛ ɖɔ Boni, bo lɛ́ ɖó nɔví nyɔnu wè, bɔ è nɔ ylɔ ɛ ɖɔ Tyna kpo Niclette kpo. E su ɖo tokpɔnla Bandal tɔn mɛ, toxo é nyi hɔnkàn han gbɛta Wenge Musica tɔn e zɔn bɔ Fally wa huzu hanjit ɖo nukɔnmɛ e.

E sù ɖò xwédo Katolika tɔn ɖé mɛ bo jɛ han jì jí ɖò hanjiji gbɛ̌ta sinsɛn ɔ tɔn mɛ. Ðò yɔkpɔvu t ɔ mɛ ɔ, Fally Ipupa nɔ kú winnya tawun ɖó énɔn kuku ɖɛ wutu.

Ðò xwè 1997 mɛ ɔ, é byɔ han-gbɛ̌ta  Mosain Malanda kpo Faustin Djata kpo tɔ́n mɛ. É huzu gǎn nú gbɛ̌ta ɔ bo wa jó wemaxɔmɛ dó bǐ.

## Agbanxwè tɔn lɛ

* 2006 :  Droit chemin *Ali jlɔjlɔ .*
* 2009 : *Arsenal des Melodies Beaux*
* 2013 : Power *Hlɔnhlɔn "Kosa Leka"*
* 2017 : Tokooos
* 2018 : Control
* 2020 : Tokooos II
* 2022 : Formule 7

## Han tɔn lɛ

* 2007 : *Droit Chemin (Remix)* (feat. Krys)
* 2007 : *Naza Cot'Oyo* : (Spot Skol BraCongo)
* 2011 : *French Kiss*
* 2012 : *Sweet Life "La vie est belle"*
* 2012 : *Power 001*
* 2013 : *Kitoko* (feat. Youssoupha)
* 2014 : *Original*
* 2016 : *Je savoure le moment* (Spot Coca-Cola Afrique)
* 2016 : *[[Sinmɛ|Kiname]]* (feat. Booba)
* 2017 : *Eloko Oyo*
* 2017 : *Bad Boy* (feat. Aya Nakamura)
* 2017 : *Jeudi Soir*
* 2018 : *École*
* 2018 : *Canne à sucre*
* 2018 : *Aime-moi*
* 2019 : *Ça bouge pas*
* 2020 : *Allô Téléphone*
* 2020 : *Message*
* 2020 : *Likolo* (feat. Ninho)
* 2021 : *Nzoto*
* 2022 : *100*
* 2022 : *Bloqué*
* 2022 : *Science-fiction*
* 2022 : *Se Yo*
* 2022 : *Garde du coeur* (feat. Charlotte Dipanda)
* 2022 : *Par Terre - A COLORS SHOW*
* 2023 : *Nous 2*
* 2024 : 207 (feat. René Soso Pembe)

## Dodo
Akpaxwé:Hanjítɔ
Jimɛ

Jimɛ ɔ, slata wɛ bo tokpɔnlavi Jɛgbé tɔn mɛ ɖo tokpɔnla Agbomɛ tɔn mɛ ɖo tokpɔn Zu tɔn mɛ

## Ayi e jì é ɖěè
Jimɛ ɖo tinmɛ kpɔn ɖo wema ji é é xixa tɔn nyi 7°12' do taligbe é kpodo 2°1'60" do hwetɔnwaji ɖo Bénɛ tomɛ bo ɖo taligbe nu  tokpɔnla Gbɔxikɔn tɔn

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Ɖò kɛnsisɔ hwenu 2013 ɔ e xa gbɛtɔ 3271 (sunnu 1533 kpodo nyɔnu 1738 kpan). Hɛnnu 760 wɛ ɖo Jimɛ
 
## Fi nukunɖeji tɔn lɛ
Jimɛ ɖo fi nukunɖeji gege ;ɖe ɖié:

- Dada Gbɛhɛn'Azin sin hɔnmɛ

- Yɛhwenɔgleta ɖaxo *Philosophie* tɔn

- Ahanɖatɛn *IBB TASOR* 

-  Dotoxwe sɔja lɛ tɔn *Ganison*
Slata jɛgbe tɔn

Slata Jɛgbe tɔn ɔ, tokpɔnlavi Jɛgbé tɔn mɛ wɛ é ɖe, ɖo tokpɔnla Agbomɛ tɔn mɛ ɖo tokpɔn Zu tɔn mɛ

## Ayi e jì é ɖěè
Jɛgbe ɖo tɛnmɛ kpɔn ɖo wema ji é é xixa tɔn nyi 7°958" do hwetɔnwaji ɖo Bénɛ tomɛ

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Ɖò kɛnsisɔ hwenu 2013 ɔ e xa gbɛtɔ 14310 (sunnu 6700 kpodo nyɔnu 7610 kpan). Hɛnnu 3352 wɛ ɖo Jɛgbe

## Fi nukunɖeji tɔn lɛ
Jɛgbe ɖo fi nukunɖeji gege ; ɖe ɖié: 

- Dada Glɛlɛ sin hɔnmɛ 

- Gbɛɖagba sin axi eé mɛ é nɔ sa kanlin lɛ ɖée 

- Dotoxwe ɖaxo Goxo tɔn
Kɔngo-Kinchasa

**Kɔngo-Kinchasa** bɔ yé ylɔ ɖɔ **République Démocratique du Congo (RDC)** ɖò yovo flànségbè mɛ ɔ, nyí tò ɖé bó ɖò tò e ɖò tɛ́ntìn nú Aflika lɛ mɛ. ̀Toxó ɖaxo tɔn nɔ nyí Kinshasa.

## Tò é lɛlɛ do é lɛ
Angolatò, Kɔngotò, Rwandatò, Burunditò, Tanzanitò, Ougandatò, Soudantò kpo Zambitò kpan.

## Dodo
Akpaxwé:Tò lɛ
Gbɛkɔn-Xwegbo

Gbɛkɔn-Xwegbo ɔ, slata wɛ bo ɖo tokpɔnlavi Jɛgbé tɔn mɛ, ɖo tokpɔnla Agbomɛ tɔn mɛ ɖo tokpɔn Zu tɔn mɛ

## Ayi e jì é ɖěè
Gbɛkɔn-Xwegbo ɖo Agbomɛ .do tokpɔnlavi Jɛgbe tɔn mɛ

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Ɖò kɛnsisɔ hwenu 2013 ɔ e xa gbɛtɔ 6353 (sunnu 2960 kpodo nyɔnu 3393

kpan). Hɛnnu 1507 wɛ ɖo Gbɛkɔn-Xwegbo 

## Fi nukunɖeji tɔn lɛ

## Dodo tɔn
Zasa

**Zasa** ɔ, slata wɛ é nyi ɖo tokpɔnlavi Hunli tɔn mɛ, ɖo tokpɔnla Agbomɛ tɔn mɛ ɖo tokpɔn Zu tɔn mɛ

## Ayi e jì é ɖěè

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Ɖò kɛnsisɔ hwenu 2013 ɔ e xa gbɛtɔ 1194 (sunnu 536 kpodo nyɔnu 658

kpan). Hɛnnu 248 wɛ ɖo Zasa 

248 1 194 536 658

## Fi nukunɖeji tɔn lɛ

## Dodo tɔn
Félix Tshisekedi

**Félix Tshisekedi**, è ji i ɖò azan wɛnɛ ngɔ́ ayidosun 1963, nyí toxóɖɔtɔ́, togán Kɔngo-Kinchasa tɔn sín alunsun 2019 tɔn.

## Gbɛzán tɔn
È jì Félix Tshisekedi ɖò 13 ayidosun 1963 ɖò Léopoldville (Kinshasa dìn tɔn), bɔ é nyí vǐ atɔngɔ́ nu ganhɔnyintɔ xoxo Étienne Tshisekedi. E dɔ́n sɛkpɔ Mobutu, enɛ gudo ɔ, é nyí toxoɖɔtɔ́ e mɔ́n nɔ́n ɖò gbé dokpo xa  acɛkpikpa  acɛkpikpa Kabila tɔn é a.

Ðò xwè 1980 tɔn sín bǐbɛ́mɛ ɔ, Mobutu nya Étienne Tshisekedi yì Kasai kpo xwédo tɔn kpo, bɔ enɛ gudo ɔ, é ɖido Belgikto mè.

É byɔ toxogbɛ̌ta Union pour la Démocratie et le Progrès Social (UDPS) mɛ, gbɛ̌ta e tɔ́ tɔn nɔ nukɔn na é.  Enɛ gudo ɔ, é huzu ɖokpo ɖò gǎn tɔn lɛ mɛ. Ðò xwè 2008 sín vivɔnu ɔ, è sɔ́ ɛ wěgbójínɔtɔ́ gbɛ̌ta ɔ tɔn.

Ðò abɔxwisun 2011 tɔn mɛ ɔ, è sɔ́ ɛ ɖɛmɛnu ɖò Mbujimayi. É gbɛ ɖɔ emi kún na jinjɔn ayi ó, mɔ̌ mɛ ɔ, é xwedó alixlɛ́mɛ gbɛ̌ta ɔ sín gǎn (tɔ́ tɔn) tɔn, bɔ è ɖè acɛ tɔn sín así tɔn ɖò fɔtɔn-nunkun-atɔn gɔ́ (18) ayidosun 2013.

Ðò kɔnyasun 2016  tɔn mɛ ɔ, è sɔ́ ɛ b’ɛ́ nyí wěgbójínɔtɔ́ ɖaxó UDPS tɔn. toxoɖɔgbɛ̌tɔ lɛ nɔ ylɔ ɛ ɖɔ , ɖò kpá e é dó ɖɔ emi na vɔ́ RDC blóɖó é mɛ.

## Toxóɖiɖɔ sín tagba 2016 tɔn
Joseph Kabila jlo na jo togan sin acɛkpikpa ɖayi a, bɔ gbeklanxamɛtɔ tɔn lɛ tinkpɔn bo to togan sin sɔmisɔmi yɔyɔ xɛ. Étienne Tshisekedi wɛ nɔ nukɔn nú tito ɔ, bo dɔn vǐ sunnu tɔn Félix Tshisékédi ɖo wu..

Ðò xwejisun xwè 2017 gbè ɔ́, è sɔ́ Pierre Lumbi b’ɛ́ nyí gǎn nú kplékplé mɛ é mɔ́  nɔ́n ɖo gbé ɖokpo ɔ́  xá Kabila a é bɔ Félix Tshisekedi xo kpo ɖo ni.

## Togan sin toxo 2018 tɔn
Ðò xwejisun  2018 tɔn sín vivɔnu ɔ, Félix Tshisekedi wɛ è sɔ́ b’ɛ nyí gǎn nú UDPS-Tshisekedi. E lɛvɔ nyi  mɛ ɖeɖóvo toxoɖɔgbɛ ɔ tɔn nu sɔmisɔmi woosun 2018 tɔn. Ðò azan gbangɔ́ (30) 2018 gbè ɔ, è sɔ́ ɛ b’ɛ́ nyí togán ɖò Kɔngo-Kinchasa.

## Dodo
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1963 tɔn mɛ
Akpaxwé:Togán Kɔngo-Kinchasa tɔn
Xumɛ́hwevi lɛ

**Xumɛ́hwevi lɛ** wɛ nyi hwevi ee nɔ nɔ xumɛ lɛ é. Yé ɖé tɛnmɛ tɛnmɛ.

## Xumɛ́hwevi ɖélɛ
* Afɔkpakpa

Akpaxwé:Hwèví lɛ
Yemi Alade

**Yemi Eberechi Alade** ɔ, e ji ɖo azǎn watɔn gɔ́ɔ (13) xwejisun 1989 tɔn ɖo toxo Abia tɔn mɛ ɖo Awɔnlinto mɛ ɔ, nyi nyɔnu hanwlantɔ, hansinɔ Afropop tɔn ɖokpo.

## Gbɛzan tɔn
È ji Yemi Alade ɖò aji ɖo azǎn watɔn gɔ́ɔ xwejisun 1989 tɔn ɖò tokpɔn Abia tɔn mɛ ɖò Awɔnlinto mɛ. Tɔ́ tɔn James Alade ɔ, kponɔgán ɖokpò wɛ, bo gosin Yoruba kun mɛ, bɔ nɔ́ tɔn Helen Uzoma ɔ, gosin Igbo kun mɛ. É wɛ nyí vǐ atɔ́ɔ́ngɔ́ ɔ (5è) ɖò vǐ tɛnwe (7) e yè jì lɛ é mɛ.

É kplɔ́n nǔ dó ayikúngban jí nǔ wu (géographie ɖò flansegbe mɛ) ɖò kplɔ́nyiji-na-lavɔ Lagos tɔn, fí e é winnya  ɖée.

E jɛ hanji ji sin hwenu e é ɖo xwe afɔntɔn nunkun ɖokpò (16) é ɖo gbɛta nyɔnu lɛ tɔn é e nɔ ylɔ ɖɔ Noty Épices e mɛ ɖo xwe 2005 tɔn. Han tɔn lɛ jɛ ji yi ji ɖo Awɔnlinto mɛ ɖo xwe 2009 tɔn mɛ hwenu ɖé e ɖo ɖuɖeji ɖo  gbavinukpɛnnɔ-nuwiwa Peak Talent Show ji e.

Amɔ̌, xwè 2013 tɔn sǐn fifò wɛ  Yemi Alade sin nyikɔ yi ji ɖò Aflika kpò hantɔn .

## Han tɔn lɛ

* 2009: Fimisile 
* 2013: Johnny 
* 2014: Kissing Na Gode (2015)
* 2016: Ferrari, Kom Kom (ft. Flavour), Africa (ft. Sauti Sol), Koffi Anan (Freestyle) & Tumbum 
* 2017: Charliee 
* 2018: Oh My Gosh, How I Feel & Bum Bum 
* 2019: Oga, Oh My Gosh (ft.Rick Ross) & Shekere, 
* 2020: Boyz, True Love, I choose you (ft. Dadju) & Deceive (ft. Rudeboy)
* 2021: Dancina 

## Dodo
Akpaxwé:Hànsinɔ
Akpaxwé:Hànkpatɔ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1989 tɔn mɛ
François Kuyami (Kouyami

**François Kuyami,** é e ji ɖò azan 29ɔ aluunsun xwe 1942 tɔn ɔ b'ɛ ku ɖò azan 17ɔ kɔnyasun xwe 2024 gɔ ɔ tɔn ɔ, gbɛtɔ nukúnɖéjí ɖokpo wɛ ɖo ahwanzɔ wiwa ehuzu hwenu tɔn sin lexwele 1972 wayi jɛ lexwele 1990. É ko nyi gǎnhɔnyitɔ̀ mɔkpan mɔkpan

## Gbɛ tɔn

E e togan xóxó Mathieu Kerekou fli togan zinkpo bo yi ɖo azan 26ɔ kɔnyasun xwe 1972 gudo ɔ, François Kuyami (kouyami) ɔ e ɖe nyii ɖo kple gǎnhɔnyitɔ̀ lɛ tɔn nukɔntɔn ehuzu tɔn b'ɛ e nyi gan e na xwe aza do tomadan gɔnnu ɔ nú e. É lɛ wa ɖenyi gǎnhɔnyitɔ̀ tozɔ wiwa tɔn bɔ e nɔ zinkpo nɛ ɔ ji sin azan 29ɔ aluunsun wayi jɛ azan 16ɔ lidosun xwe 1975ɔ. É lɛ wa nyí gǎnhɔnyitɔ̀ e nɔ kpenukun do jɔwunjɔjalɛ, nǔnywɛdodo kpodo lɔnyiji-lɔnfɔnkan kpan tɔn nu xwe mɔkpan. Ɖò togan xóxó Nicephore Soglo hwenu lɛ ɖenyii nú é xwe aza do lɔkpa lɛ tɔn. Sin azan 2ɔ lidosun xwe 1996 tɔn ɔ, e yi kan do kan ji bo huzu Ahwan gan sunvi nɔ. È nɛ ɖo gudo ɔ, é yi gbɔjɛ tɔn ɖaxo ɔ.

## Núwiwa tɔn lɛ
Ɖo aluunsun xwe 2011 tɔn ɔ, ahwagan sinvi nɔ Fraçois Kuyami ɖe wema ɖokpo tɔn do : azɔ wiwa hagaji tɔn to ɔ tɔn.
Nine Muses

**Nine Muses** (Korean: 나인뮤지스, alǒ è nɔ ylɔ́ ɖɔ **9MUSES**) nyí sunhunhunhunhunto kpankpɔn ɖé ɖò Star Empire Entertainment sín azɔ̌kpɔnxomɛ glɔ.

Akpaxwé:Hanjigbɛtá