Acɛ e gbɛtɔ́ ɖó ɖò Nijer é

Sɔgbe xá Sɛ́n Ðaxó Nijer Tɔn 1999 tɔn ɔ, è nɔ ɖó sísí nú acɛ e gbɛtɔ́ ɖó lɛ é gègě, lee è tinmɛ gbɔn ɖò Acɛ Gbɛtɔ́ lɛ Tɔn Ðò Gbɛ̀ ɔ Bǐ Mɛ É mɛ é, bo nɔ lɛ́ cyɔn alɔ ye jí. Nǔ enɛ lɛ e è cyɔn alɔ jí lɛ é ɖò finɛ có, tutoblonunu e nɔ cyɔn alɔ gbɛtɔ́ lɛ jí ɖò tò ɔ mɛ lɛ é kpo ee ɖò tò ɖevo lɛ mɛ lɛ é kpo ɖɔ lee acɛkpikpa ɔ, sɔja lɛ kpo kponɔ lɛ kpo nɔ wà nǔ gbɔn é, gɔ́ nú lee nǔwiwa xóxó e nɔ t’afɔ Sɛ́n Ðaxó 1999 tɔn jí lɛ é kpó ɖò jijɛji wɛ gbɔn é. Ðò acɛkpikpa Flansé tɔn glɔ́ (1900–1960) kpo sín mɛɖesúsínínɔ kaka jɛ 1992 ɔ, toví Nigéria tɔn lɛ ɖó acɛ toxóɖiɖɔ tɔn kpɛɖé bo nɔ nɔ acɛkpikpa ɖé sín acɛ glɔ́. Ninɔmɛ ɔ ko kpɔ́n te sín hwenu e è lɛ́vɔ jɛ acɛkpikpa toví lɛ tɔn jí é có, è kpó ɖò nǔ nyanya ɖɔ dó ninɔmɛ gbɛtɔ́ lɛ tɔn wu wɛ ɖò tò ɔ mɛ.

## Sɛ́n Ðaxó 18 Liyaasùn 1999 tɔn
Sɛ́n ɖaxó 1914 tɔn. azǎn 18gɔ́ ɔ  Liyaasùn 1999 tɔn Sɛ́n e è sɔ́ ɖó République atɔ́ɔ́ngɔ́ ɔ ayǐ é kpo sɛ́n e jí é jinjɔn é kpo na ganjɛwu acɛ ɖé lɛ toví Nigéria tɔn ɖokpo ɖokpo. Acɛ e mɛ bǐ ɖó bo na ɖó nǔ ɖokpo ɔ ɖò sɛ́n nukɔn é, sísí nú sɛ́n ɔ, mɛ bǐ ɖó na sɔ́ mɛ, mɛɖesúsínínɔ mɛɖesunɔ tɔn kpo sinsɛn mɛɖesúsínínɔ tɔn kpo ɖò nǔ enɛ lɛ mɛ .

* Akpáxwé I, Akpáxwé 9gɔ́ ɔ ɖɔ . :

Acɛ ɖokpo ɔ lɛ wɛ e nɔ yigbe nu tovi Niger tɔn ɖebu e nɔ ɖu vivɛ nu acɛ tɔn lɛ kpodo toxóɖiɖɔ tɔn lɛ kpo, bo nɔ xwedo nu e sɛ́n ɔ byɔ ɖɔ e ni jɛxa lɛ e.

* Xóta II Acɛ kpo azɔ̌ kpo e mɛ ɔ ɖó lɛ é ɖíe . :

Akpáxwé 23gɔ́ ɔ́ Mɛɖebǔ ɖó acɛ ɖò mɛɖesúsínínɔ mɛ, ɖó acɛ bo na lin nǔ kpɔ́n, ɖɔ nǔ e jló è é, bo ɖó ayixa tɔn, bo na sɛn sinsɛn tɔn lobo na sɛ̀n ɛ. Acɛkpikpa ɔ nɔ na jiɖe mɛ ɖɔ mɛɖebǔ sixu wà sinsɛnzɔ́ ɖò mɛɖesúsínínɔ mɛ, bo lɛ́ ɖè nǔ e é ɖi nǔ na lɛ é xlɛ́. È nɔ zán acɛ enɛ lɛ kpo sísí kpo nú tuto togun tɔn, fífá gbɛtɔ́ lɛ tɔn kpo bǔninɔ tò ɔ tɔn kpo.

## Azɔ̌xɔsa E Nɔ Kpé Nukún Dó Gbɛtɔ́ lɛ Wu É
Sɛ́n ɔ lɛ́ sɔ́ wěɖegbɛ́ tò ɔ tɔn e nɔ kpé nukún dó acɛ gbɛtɔ́ tɔn lɛ kpo mɛɖesúsínínɔ taji lɛ kpo wu ɖò Nigéria é ɖé ayǐ, bɔ é na nɔ ba dò nú nǔ e è gbà dó acɛ e gbɛtɔ́ ɖó lɛ é wu é, lobo na nɔ lɛ́ ɖɔ xó dó ye jí. È nɔ sɔ́ hagbɛ̌ tɔn lɛ sín tutoblonunu vovo e nɔ cyɔn alɔ gbɛtɔ́ lɛ jí lɛ é, tutoblonunu sɛ́n tɔn lɛ kpo azɔ̌xwé acɛkpikpa tɔn lɛ kpo mɛ. É ɖó acɛ bo na wlí mɛ ǎ, amɔ̌, é sixu ba dò nú nǔnyanyawiwa lɛ, é sixu nyí ɖò éɖesunɔ sí alǒ mɛ e è xò daka wu é sín byɔbyɔ jí. É nɔ jla nǔ nú Tokpɔngán Niger tɔn .

Ðò  Avivɔsùn  2008 ɔ, acɛkpikpa ɔ ɖó  Tòhwɛɖɔtɔ́ ɖé ayǐ . Azɔ̌ e è nɔ wà nú Mɛ e nɔ kpé nukún dó nǔ lɛ wu é wɛ nyí ɖɔ é ni ɖeɖɛ tagba ɖěɖee ɖò sɛ́n lɛ kpo tuto lɛ kpo zinzan kpo tinmɛ yetɔn kpo mɛ lɛ é. Togan ɔ wɛ nɔ ze hwɛɖɔtɔ ɔ, e nyi acɛkpikpa mɛɖesunɔ tɔn ɖee nɔ ba do nu tovi lɛ sin hwɛhuhu lɛ bo nɔ tɛnkpɔn bo nɔ mɔ hwɛjijɔ ɖagbe lɛ. Amɔ̌, Mɛ e nɔ kpé nukún dó nǔ lɛ wu é ɖó acɛ bo na wá gbeta ɖé kɔn ǎ, bo nɔ sɔ́ nǔ e ye ba dò na lɛ é jó nú Tokpɔngán ɔ kpo Gǎnhɔnyitɔ́ Nukɔntɔn ɔ kpo  .

## Kpléɖókpɔ́ Akɔta lɛ Bǐ Tɔn Lɛ
Niger nyí tò ɖé bo ɖó alɔ akɔjijɛ gbɛtɔ́ lɛ tɔn gègě jí, kaka jɛ akɔjijɛ Aflika tɔn 1986 tɔn jí, bɔ é nɔ sɔ́ gbeɖiɖó lɛ jó nú Kɔmisun Aflika tɔn e nɔ kpé nukún dó gbɛtɔ́ lɛ kpo togun lɛ kpo wu é hwɛhwɛ . Niger ɔ ɖokpo ɖo to ɖee ɖo hwɛɖɔxɔsa Hlɔma tɔn mɛ lɛ mɛ .

## Tan sín hwenu e è yí mɛɖéekannuninɔ é
Nijer ɖó sɛ́n ɖaxó republicain tɔn ɛnɛ sín hwenu e é ɖu ɖò éɖée jí ɖò 1960 é, amɔ̌, togán tɔn tɛnwe lɛ mɛ ɛnɛ wɛ nyí ahwangán, bo yí acɛkpikpa ɔ ɖò acɛkpikpa ɖiɖe sín atɔn mɛ. Togan sin sɔmisɔmi nukɔntɔn ɔ wɛ e blo ɖo xwe 1993 mɛ (xwe 33 ɖo mɛɖesunɔ sin acɛkpikpa mɛ), bɔ togan sin sɔmisɔmi nukɔntɔn ɔ ka jɛ xwe 2007. È sɔ sɛn 1999 tɔn ɖo togan Ibrahim Baré Maïnassara sin acɛkpikpa ɖiɖe kpodo mɛhuhu kpo gudo bɔ sɔja ɖevo lɛ hu i. Cobonu gǔfínfɔ́n 1992 tɔn e zɔ́n bɔ è na sɔ́ mɛɖesúsínínɔ é ɔ, Nigéria-nu lɛ ɖó xó kpɛɖé bo na ɖɔ ɖò acɛkpikpa tò yetɔn tɔn mɛ. Ðò xwè 2004 mɛ ɔ, è sɔ́ Mamadou Tandja ɖó togán sín acɛkpikpa wegɔ ɔ mɛ nú xwè atɔ́ɔ́n ɖò toxóɖɔgbɛ́ e mɛ e nɔ kpɔ́n nǔ lɛ ɖò tò lɛ bǐ mɛ lɛ é mɔ ɖɔ é nyí mɛɖesúsínínɔ bo lɛ́ sɔgbe é ɖé mɛ.

Sɛ́n 1999 tɔn na acɛ mɛ lɛ bɔ ye na kplé ɖò yeɖée sí có, ɖò nǔwiwa mɛ ɔ, acɛkpikpa ɔ ɖó dogbó nú kpléɖókpɔ́ toxóɖiɖɔ tɔn lɛ, ɖò taji ɔ, ɖò hwenu e mɛ lɛ ɖò hwinyan hwinyan mɛ é. È ko jla ɖɔ è ɖó na bló tuto ajijimɛ tɔn atɔn sín 1999, bɔ é ɖiga hugǎn ɖò Avivɔsùn 2007 nú azɔ̌xɔsa Agadez tɔn ɔ bǐ, bo lɛ́ vɔ́ blóɖó ɖò Abɔxwísùn 2007. Ðò taji ɔ, ninɔmɛ ajijimɛ tɔn enɛ lɛ nɔ sú kún dó nú acɛ e è ɖó bo na ɖè nǔ xlɛ́, kplé, bo lɛ́ sɛ̀ tɛn ɖò mɛɖesúsínínɔ mɛ é bǐ. Ye nɔ lɛ́ na gbè ɖɔ è ni wlí mɛɖé dó ganmɛ, bo ma ɖó hwɛ n’i alǒ ɖɔ hwɛ n’i ǎ.

## Acɛkpikpa sín hlɔnhlɔn lɛ
Ahwanfuntɔ́ lɛ sín alɔɖiɖó ɖò toxóɖiɖɔ mɛ zɔ́n bɔ è nɔ wlí mɛ lɛ hwɛhwɛ, é na bo ma nɔ jɛ hwɛhwɛ ǎ ɔ, ye nɔ wlí ye ɖò jlǒ yetɔn mɛ, bo nɔ zán hlɔnhlɔn zɛ xwé wu, bo nɔ dóya nú mɛ lɛ, lobo nɔ lɛ́ hu mɛ lɛ ɖò hwɛɖɔxɔsa ǎ, bɔ ahwanfuntɔ́ lɛ kpo kponɔ lɛ kpo nɔ hu ye. Hwɛɖiɖɔ sín tuto ɔ ko ɖò wuvɛ̌ sè wɛ hwebǐnu ɖó gankpá lɛ ma nyɔ́ ǎ, è nɔ wlí mɛ nú táan gegě cobɔ è nɔ ɖɔ hwɛ xá ye, bɔ acɛkpikpa ɔ nɔ ɖ’alɔ ɖò hwɛɖiɖɔ linu. Nǔ enɛ lɛ bǐ ko kpɔ́n te tawun sín hwenu e è lɛ́vɔ jɛ acɛkpikpa mɛɖesunɔ tɔn jí é có, tutoblonunu e nɔ cyɔn alɔ gbɛtɔ́ lɛ jí ɖò tò lɛ bǐ mɛ lɛ é kpó ɖò nǔ e jɛ ɖò fí ɖé lɛ bɔ ye kúnkplá nǔnyanyawiwa enɛ lɛ é jla wɛ. Ðò 1999 gudo ɔ, lee mɛ e ma nyí ahwanfuntɔ́ ǎ lɛ é nɔ kpé nukún dó ahwanfuntɔ́ lɛ wu gbɔn é kpɔ́n te tawun, bɔ Azɔ̌xɔsa Tokpɔn ɔ Tɔn AmɛlikíTò tɔn nɔ ɖɔ xwewu xwewu sín 2001 ɖɔ ahwanfuntɔ́ lɛ ɖò mɛ e ma nyí ahwanfuntɔ́ ǎ lɛ é sín acɛ glɔ́. 

## Nǔ e ɖò linkpɔ́n nyí nú mɛ wɛ dìn lɛ é
Tokpɔn Amelika tɔn, ɖi Nations Unies kpodo Amnesty International kpo ɖɔhun ɔ, ye nɔ ɖɔ tɛgbɛ ɖɔ acɛkpikpa 1999 gudo tɔn ɔ, acɛkpikpa gbɛtɔ tɔn sin acɛkpikpa ɔ "nyi wamamɔnɔ ǎ". È ko bló huzuhuzu lɛ ɖò ali gègě nu có, tagba syɛnsyɛn lɛ kpó ɖò te. Ðó è sɔ́ togán Tandja kpo mɛ e ɖò toxóɖɔgbɛta ɔ mɛ lɛ é kpo ɖò 1999 ɖò sɔmisɔmi mɛɖesunɔ tɔn kpo hwɛjijɔ kpo mɛ wutu ɔ, toví lɛ zán acɛ e ye ɖó bo na ɖyɔ acɛkpikpa ɔ é. Sín 2001 ɔ, gantɔ́ e kú alǒ bú ɖò xwè ɖokpo ɖokpo mɛ lɛ é ma ko yì wěwe ǎ, hwenu e è mɔ ye gudogudo tɔn ɖò ahwangán lɛ sín alɔ mɛ gudo é. Kponɔ lɛ kpo mɛ e ɖò ahwankpá ɔ mɛ lɛ é kpo nɔ xò mɛ lɛ bo nɔ lɛ́ wà nǔ xá ye nyanya. Cobonu gǔfínfɔ́n Tuareg tɔn na bɛ́ ɖò 2007 ɔ, acɛkpikpa ɔ nɔ ɖó sísí nú acɛ e è ɖó bo na nɔ bǔ é ɖò kpaa mɛ. Amɔ̌, tutoblonunu sinsɛn-núkplɔnmɛ tɔn gègě e ko wà dakaxixo alǒ xò axɔ́nu ɖɔ emi na wà mɔ̌ lɛ é ɔ, è ko gbɛ́ ye, bo lɛ́ kpó ɖò ye gbɛ́ wɛ. Acɛkpikpa ɔ nɔ ɖó dogbó nú mɛɖesúsínínɔ hwɛhwɛ .

Adakaxixo ɖò xwédo mɛ kpo vogbingbɔn e è nɔ ɖó dó nyɔnu lɛ wu ɖò togun mɛ é kpo kpó ɖò tagba ɖaxó lɛ nyí wɛ. Acɛkpikpa lɛ na bo ɖò gǎn dó wɛ bo na ɖí xwi xá nyɔnu lɛ sín atán (FGM) ɔ, è kpó ɖò te. Mɛ e ɖó wǔvɛ́ lɛ é kpo mɛ e ɖò akɔta kpo sinsɛn kpɛví kpɛví lɛ kpo mɛ lɛ é kpo nɔ mɔ vogbingbɔn ɖò gbɛ̌ta mɛ. È nɔ ɖó sísí nú acɛ e azɔ̌watɔ́ lɛ ɖó é ɖò kpaa mɛ. Amɔ̌, gbeɖiɖó lɛ xlɛ́ ɖɔ è kpó ɖò kannumɔgbenu sín aca ɖé zán wɛ. Vǐ kpɛví lɛ sín azɔ̌ tíìn, kaka jɛ agalɛ vǔ tɔn jí. Gbeɖiɖó lɛ lɛ́ tíìn dó gbɛtɔ́ sísá wu.

## Xójlawema lɛ sín mɛɖesúsínínɔ
vignette|Xójlawema wlantɔ́ Moussa Kaka ɖò Niger, cobɔ è wlí i ɖò xwè 2007 mɛ.
Xójlawema lɛ nɔ klán gbè xá Nijer tawun, bɔ acɛkpikpa ɔ nɔ xò daka mɛ wu tawun. Sín 1999 jɛ 2007 ɔ, xójlawema mɛɖesúsínínɔ tɔn lɛ, ɖò taji ɔ, hladio lɛ, sukpɔ́. Ee gǔfínfɔ́n Tuareg tɔn wegɔ ɔ bɛ́ ɖò 2007 é ɔ, acɛkpikpa ɔ jɛ hwɛ dó jí, ɖò acɛkpikpa ɔ glɔ́, xójlawema wlantɔ́ tò ɖevo mɛ tɔn lɛ kpo tò ɔ mɛ tɔn lɛ kpo e è dóhwɛ ɖɔ ye ɖó kancica xá gǔfɔntɔ́ lɛ sín gǎn lɛ é, bo nya xójlawema wlantɔ́ tò ɖevo mɛ tɔn lɛ sín tò ɔ mɛ. Tofɔligbé tò ɔ tɔn, ɖò acɛkpikpa ɔ sín acɛkpikpa glɔ́ ɔ, é huzu fí e xójlawema tò ɖevo mɛ tɔn lɛ nɔ yí wǎn na ɖè é, bɔ hladio mɛɖesúsínínɔ tɔn Radio Agadez e ɖò tofɔligbé é ɔ, acɛkpikpa ɔ sú.

## Xójlawema
Ðó wemaxixa kpo akwɛ e mɛɖesunɔ nɔ mɔ é kpo bǐ hwe tawun wutu ɔ, hladio wɛ nyí nǔ taji hugǎn e è nɔ zán dó ɖɔ xó xá mɛ lɛ é. Radio Voix du Sahel e acɛkpikpa ɔ ɖó é nɔ jla wɛn lɛ nú ganxixo 14gɔ ɖò kéze ɖokpo mɛ, bo nɔ jla wɛn lɛ kpo tuto ɖevo lɛ kpo ɖò Flanségbe kpo gbè xá ɔ mɛ tɔn gègě kpo mɛ. Radio mɛɖesunɔ tɔn gege ɖesu ɖe, ɖi Flansé-tò sín xóɖɔtɛnmɛ  , Aflika Numɛro Nukɔntɔn, Radio et Musique, Radio Soudatɔn, Radio Teneretɔn, Radio Anfaniɔn, kpodo Radio Tambaratɔn  kpo. Atɔ́ɔ́n gudogudo tɔn lɛ nyí mɛ e ɖò xá ɔ mɛ lɛ é tɔn, bo nɔ jla tuto wɛnɖagbejijla tɔn e gbakpé lɛ é dó gbè xá ɔ mɛ tɔn lɛ mɛ, kaka jɛ Djerma kpo Hausa kpo jí . Ðò kpaa mɛ ɔ, hladio mɛɖesunɔ tɔn enɛ lɛ nɔ gbɛ́ nǔ nú nǔ e acɛkpikpa ɔ nɔ wà lɛ é hú xójlawema mɛɖesunɔ tɔn lɛ. Radio Anfani kpodo Radio kpodo Music kpo ko xlɛ xoɖiɖɔ e hɛn linlin vovo lɛ wa lɛ e. Hladio tò ɔ tɔn ɖevo lɛ hwe hú mɔ̌, bo nɔ lɛ́ xwlé wɛn tò ɔ tɔn lɛ mɛ kpɛɖé. Hladio gbè gègě tɔn e acɛkpikpa ɔ nɔ kpé nukún dó wu é nɔ na hwenu ɖokpo ɔ toxóɖɔgbɛta e ɖò sɛ́n linu lɛ é bǐ ɖò xwè ɔ bǐ mɛ. 

Acɛkpikpa ɔ nɔ ɖè xójlawema Flanségbe tɔn ɖé tɔ́n ayihɔngbe ayihɔngbe, bɔ è nɔ ylɔ ɖɔ Le Sahel, bo nɔ lɛ́ ɖè tɔ́n ɖò aklunɔzán gblamɛ fifó lɛ mɛ. Xójlawema mɛɖesunɔ tɔn e nɔ tɔ́n aklunɔzán gblamɛ ɖokpo ɖokpo alǒ sunmɛ sunmɛ lɛ é 12 mɔ̌ wɛ ɖò Flanségbe mɛ, bɔ ɖé lɛ ɖò ye mɛ bo nɔ cá kàn xá toxóɖɔgbɛta lɛ ɖò ali e ma sɔgbe ǎ é nu. Xójlawema mɛɖesunɔ tɔn lɛ kpó ɖò nǔ e acɛkpikpa ɔ wà é gbɛ́ wɛ kpo jiɖiɖe ɖé kpo, é ɖò mɔ̌ có, sín 2007 tɛntin ɔ, è wlí xójlawema wlantɔ́ tò ɖevo mɛ tɔn lɛ kpo tò ɔ mɛ tɔn lɛ kpo gègě.

## Mɛhɛngblé 2007-2008 tɔn
È wlí xójlawema wlantɔ́ xá ɔ mɛ tɔn wè dó gankpá mɛ ɖò 2007, ɖó è dóhwɛ ye ɖɔ ye ɖò alɔ dó gǔfínfɔ́n Tuareg tɔn e ɖò totaligbé é wɛ, bɔ è sú hladio gègě. Xójlawema wlantɔ́ Moussa Kaka wɛ è wlí nú xwè ɖokpo jɛji ɖó hwɛ e è dó è ɖɔ é kàn xóɖɔɖókpɔ́ ɖé ɖò hladio jí xá gǔfɔntɔ́ lɛ sín gǎn lɛ é wu cobɔ è wá jó è dó nú táan ɖé. Xójlawema wlantɔ́ tò ɖevo mɛ tɔn lɛ nɔ yì tomɛ bo nɔ jla nǔ ɖò mɛɖesúsínínɔ mɛ cobɔ xwè 2007 tɔn nɔ wá, amɔ̌, sín hwenɛnu ɔ, è ko gbɛ́ ɖɔ ye ni ma byɔ tò ɔ mɛ alǒ jla nǔ ɖò tofɔligbé tò ɔ tɔn ó ( Agadez sín xá ). È lɛ́ ɖó dogbó nú xójlawema tò ɖevo lɛ tɔn e è nɔ vɔ́ jla gbɔn hladio jí lɛ é sín hwenɛnu, ɖó ɖ’ayǐ ɔ, ye ko nyí akpáxwé taji ɖé ɖò xójlawema lɛ mɛ ɖò Nijer.

Hwenu e Moussa Kaka wɛ è ɖó gankpámɛ nú xójlawema wlantɔ́ ɖé sín hwenu e gǔfínfɔ́n Tuareg tɔn bɛ́ ɖò Zofinkplɔnsùn 2007 é ɔ, hwɛ gègě ɖevo lɛ dɔn ayi xójlawema wlantɔ́ lɛ tɔn wá tò ɔ bǐ mɛ. Xójlawema wlantɔ́ France tɔn Thomas Dandois kpo Pierre Creisson kpo wɛ ahwanfuntɔ́ Niger tɔn lɛ wlí ɖò Agadez nú sun ɖokpo ɖò xwè 2007 mɛ cobɔ è jó ye dó. È wli xójlawema L'Événement tɔn e nɔ tɔ́n ɖò Niamɛ é sín wěgbójínɔtɔ́ ɖaxó ɔ ɖò azǎn 30gɔ́ ɔ Kɔnyásun 2008 tɔn gbè, bo dóhwɛ ɛ ɖɔ é "ɖe xó dó acɛkpikpa tò ɔ tɔn wu" hwenu e é ɖɔ ɖɔ ahwangán ɖé cá kàn xá ahwanfunnú e è mɔ ɖò toxo ɖaxó ɔ mɛ é ɖé gudo é. Acɛkpikpa ɔ sín tutoblonunu e nɔ kpé nukún dó xójlawema lɛ wu é, ee nyí Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó Xóɖɔɖókpɔ́ Tɔn (CSC) é sú hladio kpo televiziɔn kpo e ɖò Niamey é Dounia TV nú sun ɖokpo ɖò Avivɔsun 2008 tɔn mɛ, bo sú Sahara FM, hladio ɖaxó Agadez tɔn ɔ, nú táan mavɔmavɔ ɖò azǎn 22gɔ́ ɔ Kɔnyásun 2008 tɔn gbè, ɖó é ɖò xó ɖɔ dó mɛ e ɖò xó ɖɔ wɛ lɛ é wu wɛ wutu. ahwanfuntɔ́ acɛkpikpa ɔ tɔn lɛ wɛ wà mɔ̌. Ðò sun ayizɛ́ngɔ́ ɔ mɛ xwè 2007 tɔn mɛ ɔ, acɛkpikpa ɔ sú xójlawema Aïr-Info e nɔ tɔ́n ɖò Agadez é nú sun atɔn, bo ɖò akpáxwé ɖé lɛ gb’akpá nú xójlawema atɔn ɖevo lɛ wɛ (Mɛɖésúsí-jijɛ tɔn, Mɛ bǐ sín Linlɛ́n tɔn kpo ɖò Nǔwiwa ɖaxó lɛ́ tɔnkpo) ɖó ye ɖò xó ɖɔ dó ahwan e ɖò tofɔligbé é wu wɛ wutu, bɔ acɛkpikpa ɔ tɛ́n kpɔ́n bo na hɛn nǔnyanyawiwa ɖé lɛ adǎn." Ibrahim Manzo Diallo, xójlawema Aïr-Info tɔn sín xójlawema wlantɔ́ ɖaxó ɔ, è wlí i bɔ enɛ gudo ɔ, è jó è dó hwenu e é tɛ́n kpɔ́n bo na ɖè aklunɔzán gblamɛ xójlawema yɔyɔ̌ ɖé tɔ́n é. E lɛvɔ wli xojlatɔ tɔn ɖokpo ɖo Ingal ɖo Nùxwasùn mɛ, bɔ ɖo octobre mɛ ɔ, e wli Diallo hwenu e e ɖo tintɛnkpɔn wɛ bo na byɔ jɔmɛhun mɛ bo na yi Europe bo do hwɛ ɛ ɖɔ " mɛɖée zízé jó nú gbɛ̌ta adakaxotɔ́ lɛ tɔn . Diallo wɛ è jó dó bɔ é ɖò te kpɔ́n hwɛɖiɖɔ tɔn ɖò février 2008 .

## Xójlawematɔ́ lɛ wlí ɖò 2009
Ðò xwè 2009 mɛ ɔ, xójlawematɔ́ e ma ɖó dogbó ǎ lɛ é kpo xójlawema wlantɔ́ lɛ sín gbɛ̌ta to lɛ bǐ tɔn kpo dóhwɛ acɛkpikpa Nigéria tɔn ɖɔ é nɔ dóya nú xójlawema wlantɔ́ Nigéria tɔn lɛ azɔn mɔkpan, ɖò mɛ e è wlí lɛ é atɔn kpo hwɛ e è ɖó nú xójlawema lɛ é kpo gudo, bɔ acɛkpikpa ɔ sín azɔ̌watɔ́ lɛ wlí xójlawema lɛ ɖó xó e ye ɖɔ ɖò TV jí lɛ é. Dounia, televiziɔn Niger tɔn ɖokpo géé e ma nyí acɛkpikpa tɔn ǎ é wɛ è dóhwɛ ɛ ɖɔ é nɔ na hwenu mɛ e nɔ gudo nú Hama Amadou, gbɛ̌ta acɛkpikpa tɔn e Niger sín togán wlí dó gankpá mɛ é ɖé, bo lɛ́ nyí kɛntɔ́ togán ɔ tɔn é. RSF ɖɔ ɖɔ "gbɛta Dounia tɔn wɛ nyi mɛ e hwɛɖɔxɔsa lɛ nɔ doya nu mɛ azɔn gege e".

## Ninɔmɛ e ɖò gankpá lɛ kpo fí e è nɔ wlí mɛ ɖè lɛ é kpo mɛ é
Ðò 2006 ɔ, ninɔmɛ e ɖò gankpá 35 e ɖò tò ɔ mɛ lɛ é mɛ é nyla, bo sixu hu mɛ. Akwɛ ma sukpɔ́ ɖò gankpá lɛ mɛ ǎ, azɔ̌watɔ́ lɛ ma sukpɔ́ ǎ, bɔ mɛ lɛ lɛ́ gɔ́ngɔ́n zɛ xwé wu. Ði kpɔ́ndéwú ɔ, gantɔ́ 720 mɔ̌ wɛ ɖò gankpá Niamɛ tɔn mɛ ɖò gankpá e è gbá nú mɛ 350 é ɖé mɛ. Hwenu e xwè ɔ fó é ɔ, ye mɛ 550 mɔ̌ wɛ ɖò te kpɔ́n hwɛɖiɖɔ. È na gbè ɖɔ è ni yì ba xwédo lɛ kpɔ́n, bɔ gantɔ́ lɛ sixu mɔ nǔɖuɖu, amasin kpo nǔ ɖevo e sín hudo ye ɖó lɛ é kpo gɔ́ nú xwédo yetɔn lɛ; amɔ̌, nǔɖuɖu, mimɛ̌jininɔ kpo lanmɛ na nɔ ganji kpo nyɔ́ ǎ, bɔ mɛ gègě kú ɖó SIDA, azɔngblemɛ kpo zansukpɛ zɔn kpo wu.

Akwɛ yíyí dó xo ahizi na ɖò gankpázɔ́watɔ́ lɛ tɛntin gbakpé. Gantɔ́ lɛ sixu yí akwɛ nú acɛkpikpa lɛ bonu ye na tɔ́n sín gankpá ɔ mɛ nú kéze ɔ, lobo na wà hwɛ yetɔn lɛ ɖò gbadanu. Gantɔ́ ɖé lɛ nɔ yí akwɛ nú acɛkpikpa lɛ bonu ye na dó wà hwɛ yetɔn ɖò Dotóoxwé Tokpɔn ɔ Tɔn Niamey tɔn. È nɔ wlí mɛ ɖěɖee ɖò te kpɔ́n hwɛɖiɖɔ lɛ é xá gantɔ́ e è ɖó hwɛ na lɛ é.

È na gbè mɛ e nɔ kpɔ́n acɛkpikpa gbɛtɔ́ tɔn lɛ jí lɛ é, ɖi Wěɖegbɛ́ Aklunɔzángbe Gbɛtɔ́ lɛ Tɔn (ICRC), Wěɖegbɛ́ Nigéria tɔn e nɔ kpé nukún dó acɛkpikpa gbɛtɔ́ tɔn lɛ kpo mɛɖéekannuninɔ taji lɛ kpo wu é kpodo tutoblonunu e ma nyí acɛkpikpa tɔn ǎ lɛ é kpo, bɔ ye na byɔ gankpá lɛ kpo fí e è nɔ wlí mɛ ɖè lɛ é kpo mɛ bɔ è ma ɖó dogbó nú ye ǎ, lobo lɛ́ yì ba mɛ kpɔ́n ɖò xwè ɔ mɛ.

## Azɔ̌ kponɔ lɛ kpo mɛ e nɔ cɔ́ mɛ lɛ é kpo tɔn
Ahwanfuntɔ lɛ, ɖo acɛkpikpa Tòjɛhǔndótó sín Azɔ̌xwé ɖaxó tɔn glɔ, wɛ nɔ hɛn ayijayi to ɔ tɔn kpodo to ɔ tɔn kpo. Gendarmerie e lɔ ɖò Ministère de la Défense glɔ́ é wɛ nɔ kpé nukún dó ayijayǐ gletoxo lɛ tɔn wu jɛ nukɔn. Ahwanfuntɔ to ɔ tɔn lɛ kpodo acɛkpikpa lɛ kpo, ɖo Ministère de l’Intérieur glɔ, wɛ nɔ hɛn ayijayi to ɔ tɔn kpodo acɛkpikpa sin xɔ lɛ kpo sin alɔcyɔnmɛji kpo, bɔ kponɔ to ɔ tɔn lɛ, ye ɖesu ɖo Ministère de l’Intérieur glɔ, wɛ nɔ hɛn sɛ́n toxo ɔ tɔn lɛ.

Kponɔ lɛ nɔ wà nǔ ganji ǎ, nǔ taji ɔ wɛ nyí ɖɔ nǔ e ye ɖó lɛ é ma kpé ǎ. Nǔ taji lɛ ɖi mɔ̌to sín ami, hladio, awu, alɔkɛ́, kpò kpo wuntun lɛ kpo nɔ hwe. Mɛ e nɔ cɔ́ fí ɔ lɛ é nɔ ɖò fí ɖé lɛ, bɔ hwenu e è nɔ zán dó wà nǔ ɖò ajijimɛ ɖò Niamɛ é sixu ɖu cɛju 45 mɔ̌. Kponɔ lɛ sín azɔ̌kplɔnmɛ hwe tawun, bɔ gbɛ̌ta bunɔ ɖé lɛ kɛɖɛ wɛ ɖó nǔwukpikpé taji e è na zán dó zán ahwanfunnú lɛ é. Akwɛ yíyí kpó ɖò gbakpé wɛ. Toví lɛ ɖò nǔ hlún ɖɔ wɛ ɖɔ acɛkpikpa ɔ kún nɔ cɔ́ dogbó lɛ jí ganji ó. Gendarmerie wɛ nɔ ba dò nú lee kponɔ lɛ nɔ wà nǔ xá mɛ gbɔn é. ; amɔ̌, hwɛhwɛ ɔ, è nɔ dɔn tó nú mɛ ǎ .

## Mɛɖesúsínínɔ sinsɛn tɔn
Sɛ́n tò ɔ tɔn na mɛɖesúsínínɔ sinsɛn tɔn, bɔ acɛkpikpa ɔ nɔ ɖó sísí nú acɛ enɛ ɖò nǔwiwa tɔn lɛ mɛ ɖò kpaa mɛ. Mɛ e ɖò Nigéria lɛ é wɛ nyí Malɛnu lɛ hugǎn có, ye nɔ ɖó sísí nú sinsɛn vovo lɛ bo nɔ lɛ́ yí gbè nú ye.

Sinsɛn Islam tɔn wɛ nyí sinsɛn e ɖò acɛ kpa wɛ é bo lɛ́ Nijɛ́ɛ-tò mɛ sín Malɛ̀-nú lɛ́ sín Kpɔ́ndó (ɖò) Kplékplé Klisanwun lɛ tɔn e nɔ wà nǔ ɖi wěɖegbɛ́ wěɖexámɛ tɔn acɛkpikpa ɔ tɔn ɖé ɖò sinsɛnxó lɛ mɛ é nɔ jla nǔ lɛ ɖò aklunɔzán gbla wè lɛ bǐ mɛ ɖò televiziɔn e acɛkpikpa ɔ nɔ kpé nukún dó wu é jí. Ðò xójlajla sín nǔ e acɛkpikpa ɔ nɔ kpé nukún dó wu lɛ é mɛ ɔ, hwenu bunɔ ɖé lɛ jɛn è nɔ jla ɖò kpaa mɛ, ɖi Natáaxwe kpo Paki kpo, é ɖò mɔ̌ có, xójlajla sín nǔ mɛɖesúsínínɔ tɔn lɛ nɔ jla tuto mɔhun lɛ hwɛhwɛ  .

Mɛsɛ́dó Klisanwun tò ɖevo mɛ tɔn lɛ na bo tlɛ nɔ ɖó linlin agɔ dó ye wu ɔ, ye nɔ wà azɔ̌ ɖò agbawungba, bɔ mɛɖé nɔ ɖó dogbó nú ye ǎ. Toxo ɖaxó ɖaxó lɛ gègě, ɖó gǔ e è hɛn ɖ’ayǐ ɖò acɛkpikpa Flansé tɔn mɛ é wutu ɔ, sinsɛnxɔ Klisanwun lɛ tɔn lɛ kpo gbɛ̌ta Klisanwun lɛ tɔn kpɛví kpɛví lɛ kpo wɛ ɖò finɛ. Baháʼí sín gbɛ̌ta kpɛví ɖé lɛ́ ɖò Niamɛ . Sɛ́n Sharia tɔn, enyi Nigéria-nu sinsɛnnɔ ɖé lɛ na bo nɔ xwedó ɔ, acɛkpikpa ɔ alǒ togun ɔ wɛ nɔ hɛn ɛ gannugánnú ǎ. È nɔ sà ahan ɖò agbawungba, bɔ nyɔnu lɛ nɔ sɔnǔ ɖò jlɛ̌ jí có, è byɔ ye ɖɔ ye ni nɔ dó avɔ ta ǎ.

Sinsɛn tutoblonunu lɛ ɖó na wlan nyikɔ dó Tò-mɛ-xwé kpo Tò-mɛ-fífá kpo sín Kpɔ́ndó gɔ́n. Nyikɔ dó wema mɛ nyí nǔ e è nɔ bló é ɖé, bɔ nǔ ɖebǔ xlɛ́ ɖɔ acɛkpikpa ɔ gbɛ́ ɖɔ emi kún na wlan nyikɔ sinsɛn tɔn ɖebǔ dó wema mɛ ó ǎ.

Ðò azǎn 10gɔ́ ɔ Kɔnyásun 2006 tɔn gbè ɔ, acɛkpikpa ɔ ɖó kplékplé sinsɛn-núkplɔnmɛ tɔn Niger tɔn ayǐ, bɔ gǎn 10 ɖò gbɛ̌ta sinsɛn-núkplɔnmɛ tɔn lɛ mɛ, bɔ gbɛ̌ta sinsɛn-núkplɔnmɛ tɔn Niger tɔn kpo tutoblonunu e ma nyí acɛkpikpa tɔn ǎ lɛ é ɖevo lɛ kpo ɖ’emɛ, bɔ hagbɛ̌ 10 gosin azɔ̌xwé acɛkpikpa tɔn vovo lɛ mɛ. Nijɛ́ɛ-tò mɛ sín Malɛ̀-nú lɛ́ sín Kpɔ́ndó nɔ na wěɖexámɛ acɛkpikpa ɔ dó sinsɛn-núkplɔnmɛ sín nǔ lɛ jí, kaka jɛ wɛnɖagbejijlazɔ́ ɔ jí, mɛslɛti lɛ gbigbá jí, zakat súsú jí, kpo nǔ ɖevo lɛ kpo jí. Nu e lin wɛ gbɛta ɔ ɖe ɔ wɛ nyi ɖɔ e na "wazɔ bo na do hɛn akɔta mɛɖesunɔ tɔn kpodo fifa gbɛmɛ tɔn kpo wa bo na do wusyɛn lanmɛ nu Niger nu lɛ ɖɔ ye ni nɔ ɖ'alɔ ɖo akwɛzinzan, gbɛtɔ sin gbɛmɛ kpodo akɔta sin nukɔnyiyi mɛ." Ðò wěɖegbɛ́ ɔ sín hunhun hwenu ɔ, tokpɔngán nukɔntɔn ɔ ɖɔ ɖɔ nǔ e gbé nya wɛ é ɖè é sín akpáxwé ɖé wɛ nyí ɖɔ é ni ɖɔ xó dó walɔ kpo nǔwiwa e tò ɖevo lɛ sɔ́ ɖ’ayǐ lɛ é kpo jí, bɔ mɛ gègě tinmɛ ɖɔ é xlɛ́ ɖɔ sinsɛn-núkplɔnmɛ ɖyɔɖyɔ ɖé tíìn, bo lɛ́ ɖò tito bló wɛ bo na gbá mɛslɛti e è sɔ́ ɖ’ayǐ ɖò Nigeria kpo Zǎnzánhwè-jí sín tò lɛ́ kpo sín kpɔ́ndéwú lɛ mɛ é. 

## È nya Arabu lɛ sín Diff una, 2006
Ðò Kɔnyàsùn 2006 ɔ, Niger jla ɖɔ emi na nya Arabu e nɔ nɔ Diffa sín xá mɛ ɖò Niger sín zǎnzǎnhweji lɛ é yì Tchad. Gbɛtɔ́ enɛ lɛ ɖibla yì 150 000. Hwenu e acɛkpikpa ɔ ɖò Arabu lɛ xò kplé wɛ bo na nya ye sín tò ɔ mɛ é ɔ, ɖyɔvǐ wè kú, é cí ɖɔ ye hɔn sín ahwanfuntɔ́ acɛkpikpa ɔ tɔn lɛ nukɔn gudo, bɔ nyɔnu atɔn sín vǐ j’ayǐ. Acɛkpikpa Nigéria tɔn wá ɖó gbeta e kɔn è wá bo na nya Arabu lɛ é te .  

## Kannumɔgbenu
Ðò Nijer, fí e è gbɛ́ kannumɔgbenu yiyi ɖè ɖò 2003 é ɔ, dobanúnǔ ɖé xlɛ́ ɖɔ gbɛtɔ́ 800 000 jɛji wɛ kpó ɖò kannumɔgbenu, bo nɔte nú gbɛtɔ́ 8 mɔ̌ . % mɛ e ɖò tò ɔ mɛ lɛ é tɔn. Kannumɔgbenu ɔ, xwe kanweko mɔkpan ɖíe wɛ ɖò Niger bɔ è wá ɖó hwɛ nú mɛ ɖò 2003, ɖò xwè atɔ́ɔ́n e Anti-Slavery International kpo gbɛ̌ta gbɛtɔ́ lɛ tɔn e nɔ kpé nukún dó gbɛtɔ́ lɛ wu ɖò Niger é kpo, Timidria. 

Kannumɔgbenu e jinjɔn tɔ́gbó lɛ jí é, fí e è nɔ jì jijimɛ xwédo ɖokpo ɔ tɔn lɛ dó kannumɔgbenu ɖè é, é hwe bǐ ɔ, akɔta ɛnɛ ɖò akɔta tantɔn e ɖò Niger lɛ é mɛ wɛ nɔ wà mɔ̌ ɖò aca mɛ. Mɛ e ɖó kannumɔ lɛ é gègě ɖò akɔta e nɔ sɛ̀ tɛn bo nɔ sɛ̀ tɛn bo ɖó agbaza fɛ́ɖɛ́fɛ́ɖɛ́ lɛ é mɛ, ye wɛ nyí Tuareg, Fulani, Toubou kpo Arabu lɛ kpo . Ðò Say sín xá e ɖò Nijer Tɔdo ɔ sín agě ɖisíxwé tɔn jí é mɛ ɔ, è lin ɖɔ kannumɔ wɛ nyí gbɛtɔ́ e ɖò tò ɔ mɛ ɖò 1904–1905 mɔ̌ lɛ é sín atɔnvlɔ́ɖó .

Cóbónú xwè kanweko 20gɔ́ ɔ na wá sù ɔ, Tuareg lɛ nɔ wlí kannumɔ lɛ hwenu e ye ɖò ahwan fun xá xá ɖevo lɛ wɛ é kpo ahwan hwenu kpo. Ahwan wɛ nyí nǔ taji e nɔ zɔ́n bɔ è nɔ mɔ kannumɔ lɛ é hwenɛnu, é ɖò mɔ̌ có, è nɔ xɔ gègě ɖò kannumɔ axi lɛ mɛ, bɔ tòví lɛ wɛ nɔ kpé nukún dó ye wu hugǎn  .

## Ninɔmɛ hwexónu tɔn
Tablo elɔ xlɛ nu e Nijer ɖu sin 1972 ɖo gbeɖiɖe Freedom in the World tɔn mɛ, bɔ Freedom House nɔ ɖe tɔn xwewu xwewu . Nukúnnúmɔjɛnǔmɛ 1 nɔ sɔgbe xá "vɔ̌nu". ; 7 jɛ "mɛɖesunɔ sí ǎ" .