open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abdoulaye Gounou Salifou

**Abdoulaye Gounou Salifou** ɔ, nyi ɖɛmɛnu ɖo ɖɛmɛnugun tantɔngɔɔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ.
## Toxoɖɔgbɛ tɔn
Toxoɖɔgbɛ Bloc Républicain (BR) tɔn sin asya glɔ wɛ é sɔ'ɛ ɖɛmɛnu ɖé.
 Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ
Abiola Félix Iroko

**Abiola Félix Iroko** ɔ, mɛsi nunywɛtɔ ɖaxo kplɔnyiji'alavɔ lɛ tɔn wɛ. E jii ɖo xwe 1946 bɔ e ku ɖo azan 13ɔ abɔxwi sun xwe 2020. Hwenuxokplɔnmɛtɔ nukunɖeji Bénɛ́ɛ to ɔ tɔn wɛ bo nyi Ketunu. E wlan wema gege do nunywɛ dodo e ji Hweyixɔ Afrika tɔn ɔ sin to lɛ junjɔn e ji. E lɛ wlan nu do kannumɔ nuwiwa ɖo Afrika gbeji jì.

## Gbɛ tɔn
Abiola Félix Iroko ɔ ɖo kunnuɖewema Dɔktora tɔn ěe nɔ yɔlɔ ɖɔ *Doctorat de lettres et de sciences humaines* e ɖo Paris 1 Panthéon-Sorbonne.  Mɛsi kplɔnyiji'alavɔ kpaxwe e nɔ kpenukun Hwenuxo kpodo dobanu nu xoxo e ɖo ayi ji kpo ěe ɖo ayi glɔ kpan wu e tɔn wɛ e nyi ɖo Agbomɛ-Kandofi (Bénɛ́ɛ)...

E nyi mɛ nukunɖeji afɔsɔɖotetɔ kplekplemɛ *Académie royale des sciences d'outre-Mer, classe des sciences humaines* tɔn

## E wlan wema gege
* Gbɛtɔ kpodo kɔta lɛ kpo ɖo Afrika gbeji, Kathala wɛ ɖe tɔn ɖo 1996
* Akwɛwokwin ɖo Hweyixɔwaji Afrika tɔn sin xwe kanwe ko donu wo (Xè siècle) yi jɛ xwe kanwe ko donu ko (XXè siècle) gɔ̌ɔ ji, ANRT wɛ ɖetɔn ɖo 1988, wexwɛ kpaxwe 980
* Ka Bénɛ́ɛ tɔn lɛ: e Musée de l'homme, Laboratoire d'ethnologie, Musée national d'histoire naturelle, Sépia, 1998 wɛ cyan kple bɔ E wlan kpodo Jozɛti RIVALLAIN kpodo Mali-Klodu EYRAUD kpan ɖo Laboratoire d'ethnologie (Paris)
* Toxo-hunnukun Yoruba tɔn ɖo Danxomɛ: kpɔndewu KETU tɔn, 1975, E wlan kpodo Ogunsola Jɔnu IGE kpan
* Xulɛnu kannumɔ lɛ tɔn kpodo mɛsisa (traite) Atlantiki tɔn kpan : nu jɛ lɛ e kpodo hwɛjujɔ biba hwenuxo ɔ tɔn kpan, Nouvelle presse wɛ wlan ɖo 2003

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1946 tɔn mɛ
Akpaxwé:Kú ɖò xwè 2020 tɔn mɛ
Ablo

**Ablo** ɔ nuɖuɖu ɖagbé ɖe wɛ bɔ é nɔ ɖa ɖo hweyixɔwaji mɛwigbeji tɔn.

## Lee e nɔ xa gbɔn e

## To ɖe tɛ lɛ mɛ wɛ e mɔ ablo ɔ ɖé?
Togo to ɔ,  Côte d'Ivoire to ɔ kpodo Benɛɛto ɔ kpan. 
Nu ɖuɖu titeungbe ɖe wɛ nyí, b'ɛ nɔ ɖu zozo tɔn alo fifa tɔn kpodo hwevi kpo.

## Ajɔxanu tɛlɛ wɛ nɔ ɖǎ?
Ablo ɔ wɔ̌ funfɔn ɖe wɛ bo nɔ vivi kpɛɖe. Togo to ɔ mɛ wɛ è do wa ɖe. E ɖo ablo na ɖa wɛ ɔ, e ɖo na mɔ agbadekun abi mɔlikun, bo na mɔ suklé. Ablo ɔ alɔkpa alɔkpa wɛ ɖé. E ɖe bɔ e nɔ sɔ semulu yovolinfin tɔn alo agbadekun e glin bo bɛ do sin bo wa yi li kpan. Ɖo togudo ɔ, ajɔxanu nɛ lɛ wɛ nɔ ɖa bɔ e nɔ ci ée nɔ ɖa ɖo Togo kpodo Bénɛɛ kpo e ɖɔhun.

Akpaxwé:Nuɖuɖu_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Abɔxwísùn

**[[Abɔxwísùn]]** wɛ nyí sùn woɖokpogɔ é ɖò xwé ɔ mɛ é. E wɛ jɛ gudo nu Kɔnyasun.

## Tínmɛ tɔ̀n
Abɔxwísùn ɔ́ tínmɛ tɔ̀n wɛ nyí sùn é mɛ è nɔ̀ *xwí abɔ* ɖé é.

## Xìxà tɔ̀n
Wékpo:LL-Q33291 (fon)-ALFREDAZASEGLA-abɔxwisun.wav

 Akpaxwé:Sun_lɛ
Acɔnmɔ

**Acɔnmɔ** ɔ nùdánnú ɖé wɛ, bɔ é nɔ̀ ɖù ɖò Benɛɛtò mɛ. É nɔ lɛ ɖù ɖò Togotò  mɛ.

=Nɛ̌ wɛ é nɔ̀ ɖà gbɔ̀n ?=
Nú e nà bló acɔnmɔ ɔ́, ajɔ̀xanú é è nɔ̀ mɔ̀ lɛ ɖie: Yovó lìfín ( farine de blé) bɛ́ ɖó ná sùkpɔ́, jɛ̀, nǔhwɛ́nkún e yovó ylɔ́ ɖɔ noix de muscade é kpódó levure kpán. Nǔhwɛ́kún nɛ́ lɛ ná ɖò xúxú bɔ è nà lì yee bó kɔ̀n dó gànnú ɖokpó mɛ̀ e kò kɔ̀n lìfín ɔ́ dó gànnú ɔ mɛ̀ bó dán bǐ dó kpɔ́ nɛ́. E nɛ̀ ɔ́ gúdo ɔ, è ná wùn sìn ná yì litli adaɖé  vlɔ́ɖó wè dó lìfín e mɛ nǔhwɛ́kún lɛ kó ɖe, bó ná dán d'ewu. Nú lìfín gànnú ɖokpó ɔ, sìn litli adaɖé bɔ̀ è lɛ vlɔ̌ dó we wɛ̀ jɛ̀xá. E nɔ̀ wá gɔ́ beurre kpo kòklózìn kpó ná. E nɔ̀ wá dán nǔ nɛ lɛ bî d'ewu bɛ nɔ syɛ́n kpɛ̀ɖé, nǔ ná húzú wɔ̌ ɖɔ̌hùn. E nɔ̀ wá mlí dó sònù sònù bó nɔ̀ bɛ́ d'amì mɛ̀ ɖ'adòjí. Nú acɔnmɔ ɔ nɔ̀ adòjí bó jɛ̀ sìnmɛ ɖyɔ́ jí ɔ, e ko sɔ̀gbè nɛ́. E hɛ̀n ɔ́, e ná ɖù zòzò tɔ̀n e ká lɛ́ fá ɔ, e kò lɛ́ ɖò ɖùɖù wɛ.

 Akpaxwé:Nǔɖúɖù_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Acɛkpikpa Benɛɛtò tɔ̀n

thumb|Asya Bɛnɛɛto tɔn

**Acɛkpikpa Benɛɛtò tɔ̀n** ɔ wɛ nyí kpikplémɛ ganhɔnyitɔ lɛ kpoɖo tògán Benɛɛtò ɔ tɔn kpo.

## Acɛkpikpa sisɔ
Ɖo Benɛɛtò mɛ ɔ, tògán wɛ nɔ sɔ ganhɔnyitɔ́ é na w'azɔ xɛɛ lɛ é, bɔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛtò tɔn nɔ do kɛn jí.

## Ganhɔnyitɔ acɛkpikpa tògán Patrice Talon tɔn lɛ
Ganhɔnyitɔ ko nukun ɛnɛ wɛ ɖo Benɛɛtò mɛ. Gǎn lɛ ɖié:
# Ganhɔnyitɔ́ é nɔ kpé nukun ɖo to na yi nukɔn wu é: Mɛɖaxo Abdoulaye Bio Tchané
# Ganhɔnyitɔ́ é nɔ kpé nukun ɖo sɛn kpoɖo hwɛɖɔtɔ lɛ kpo wu é: Mɛdaxo Sévérin Quenum
# Ganhɔnyitɔ́ é nɔ kpé nukun ɖo xó ɖɔ xa to ɖévo lɛ kpo wu é: Mɛɖaxo Aurélien Agbénonci
# Ganhɔnyitɔ́ é nɔ kpé nukun ɖo to'kwɛ wu é: Mɛɖaxo Romuald Wadagni
# Ganhɔnyitɔ́ é nɔ kpé nukun ɖo ayi jayi wu é: Mɛɖaxo Sacca Lafia
# Ganhɔnyitɔ́ é nɔ kpé nukun ɖo  ayijinamɛ wu é: Mɛɖaxo José Didier Tonato
# Ganhɔnyitɔ́ é nɔ kpé nukun ɖo glé wu é: Mɛɖaxo Gaston Dossouhoui
# Ganhɔnyitɔ́ é nɔ kpé nukun ɖo acɛkpikpa na wa ɖokɔ wu é: Mɛɖaxo Alassane Seidou
# Ganhɔnyitɔ́ é nɔ kpé nukun ɖo azɔ wu é: Nǎjinɔ Adidjatou Mathys
# Ganhɔnyiitɔ́ é nɔ kpé nukun ɖo alɔgɔ nu tovi lɛ wu é: Nǎjinɔ Véronique Tognifodé Mewanou
# Ganhɔnyitɔ́ é nɔ kpé nukun ɖo lanmɛ na syɛn wu é: Mɛɖaxo Benjamin Hounkpatin
# Ganhɔnyitɔ́ é nɔ kpé nukun ɖo Wèmàxɔmɛ kplɔ́n yiji alavɔ tɛn wu é:  Nǎjinɔ Éléonore Yayi Ladekan
# Ganhɔnyitɔ́ é nɔ kpé nukun ɖo azɔmɛxwé linsin mɛ tɔn wu é: Nǎjinɔ Véronique Tognifodé Mewanou
# Ganhɔnyiitɔ́ é nɔ kpé nukun ɖo azɔmɛxwé dokɔ tɔn wu é: Mɛɖaxo Karimou Salimane
# Ganhɔnyitɔ́ é nɔ kpé nukun ɖo hwɛndomɛ nu lɛ wu é: Mɛɖaxo Babalola Jean-Michel Hervé Abimbola
# Ganhɔnyitɔ́ é nɔ kpé nukun ɖo mɔ yɔyɔ lɛ wu é: Najinɔ Aurélie A. Soule Zoumarou
# Ganhɔnyitɔ́ é nɔ kpé nukun ɖo ali wu é: Mɛɖaxo Hervé Yves Hehomey
# Ganhɔnyitɔ́ é nɔ kpé nukun ɖo ajɔ wu é: Nǎjinɔ Shadiya Alimatou Assouman
# Ganhɔnyitɔ́ é nɔ kpé nukun ɖo zogbɛn wu é: Mɛɖaxo Dona Jean-Claude Houssou
# Ganhɔnyitɔ́ é nɔ kpé nukun ɖo sín wu é: Mɛɖaxo Samou Seïdou Adambi
# Ganhɔnyitɔ́ é nɔ kpé nukun ɖo azɔxwé kléun kléun lɛ wu é: Mɛɖaxo Modeste Kérékou
# Ganhɔnyitɔ́ lɔnyiji bo fɔnkan tɔn : Mɛɖaxo Oswald Homeky
# Ganhɔnyitɔ́ é nɔ kpé nukun ɖo alokan xó wu é: Mɛɖaxo Alain Sourou Orounla
# Ganhɔnyitɔ́ é nɔ kpé nukun ɖo ahwan xó wu é: Mɛɖaxo Fortunet Alain Nouatin

Akpaxwé:Toxoɖiɖɔ ɖo Benɛɛto mɛ
Adrien Houngbédji

**Adrien Houngbédji** ɔ, è ji i ɖò azǎn atɔɔngɔ ɔ (5) xwejísùn xwè 1942 tɔn mɛ ɖo Aplaxwé Benɛɛto mɛ, b'ɛ́ nyi toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn ɖòkpó. É nyi gǎn nu toxoɖɔgbɛ *Parti du Renouveau Démocratique* (Chocochoco) lɛ tɔn bo lɛ nyi gǎnhɔnyitɔ nukunɖéji Benɛɛ tɔn ɖo xwè 1996 tɔn yi jɛ xwè 1998 tɔn mɛ ɖo acɛkpikpa togán Mathieu Kérékou tɔn glɔ. Ɖo xwè 2015 tɔn yi jɛ xwè 2019 tɔn mɛ ɔ, é nyi ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto ɔ tɔn sin gán.

## Tàn tɔn
Sɛ́nzɔ wɛ mɛɖaxo ɔ kplɔn bo yí kunnuɖéwéma tɔn ɖo xwè 1967 tɔn mɛ ɖo toxo yovo flansé Paris tɔn mɛ. É nyi mɛ é w'azɔ hú mɛ̀bǐ é ɖo wémaxɔmɛ sɛ́nzɔwatɔ́ lɛ tɔn Paris tɔn ɖo xwè ɔ mɛ. Énɛ gudo ɔ, é wa nyi sɛ́nzɔwatɔ afɔsɔɖotétɔ axɔsú tɔn ɖo sɛ́ngbasá Kutɔnu tɔn.

Ɖo xwejísùn xwè 1975 tɔn mɛ ɔ, sɛ́ngbasá hùzúhùzú hwenu tɔn ɖó kuhwɛ n'î ɖo é sɔ mɛ é ma nɔ do gbè ɖokpo ɔ xa acɛkpikpa hwénɛnu tɔn ǎ sín afɔ ɖo té ɖo hwɛnukɔn. É wa hɔn sín gankpa ɔ mɛ bo yi yovo flansétomɛ cobo lɛ wa jɛ azɔ tɔn wa ji ɖo Gabɔntomɛ.

Eè é lɛkɔ wa Benɛɛtomɛ ɖo xwe 1960 tɔn mɛ, ɖo Kple ɖaxo è blo ɖo Benɛtomɛ ɖo zoflinplɔsun xwe 1990 tɔn mɛ e gblamɛ ɔ, mɛɖaxo ɔ wa jɛ toxoɖɔji tawun tɔn bo sɔ toxoɖɔgbɛ PRD tɔn ɖo té.

É sɔ ɛ ɖɛmɛnu b'ɛ nyi ɖɛmɛnugán ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto ɔ tɔn azɔn atɔn, ɖo xwe 1991, 1999 kpodo xwe 2015 tɔn kpo mɛ.

Ɖo xwe 1996 tɔn mɛ, togán Mathieu Kérékou sɔ ɛ gǎnhɔnyitɔ ɖaxo é nɔ kpé nukun ɖo acɛkpikpa ɔ sin azɔ wu bo lɛ nyi gbéyiɖɔtɔ acɛkpikpa ɔ tɔn.

## Wuntun é do é lɛ é
Mɛɖaxɔ yí wuntun gégé. É na xá:
* Grand-Croix de l'Ordre national du Bénin
* Commandeur de la Légion d'honneur (France)
* Grand-Croix de l'Ordre de la Pléiade (Organisation internationale de la francophonie)
* Médaille d'Or du Forum de Crans Montana

## Nuwláwlán tɔn lɛ
Ɖo nuwlánwlán tɔn lɛ mɛ ɔ, é na xá:
* *Il n’y a de richesse que d’hommes*, éditions de l'Archipel2, octobre 2005.
* *'D'un Perchoir à l'autre*, éditions de l'Archipel, septembre 2018.
* *La Liberté au cœur*, éditions de l'Archipel, mars 2019.

## Alɔgɔnunɔzo zɔ tɔn
Kpodo vi tɔn Brigitte kpo ɔ, yé sɔ gbɛta axɔsu tunwun bo ma ɖo alɔ ɖé mɛ a, é ylɔ ɖɔ *fondation Adrien Houngbédji pour le numérique et la jeunesse* ɔ ɖo té bo na do sɔ mɔ yɔyɔ lɛ nuwiwa d'agun ɖo ɖɔnkpɛvu lɛ gɔn.

## Dodo tɔn

 
Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1942 tɔn mɛ
Adélaïde Fassinou

**Adelaïde Fassinou** nyi wemawlantɔ Benɛɛtò tɔn, b'ɛ ji i ɖo Xɔgbonu. É w'azɔ ɖo UNESCO kpɔn. É wlan nǔ gege. 

## Gbɛ tɔn
Nyikɔ e è n'ɛ ɖò jiji tɔn hwenu é wɛ nyi Adélaïde Edith Bignon Fassinou. E ji i ɖò azan afɔntɔn (15) gɔ ɔ zosun xwè 1955 tɔn ɖò Xɔgbonu, nyɔnu nuwlantɔ nukplɔnmɛtɔ, azɔwatɔ gbɔn gbɛ ɔ bi mɛ wɛ. É wlan wema wǒ mɔ ɖo Flanségbe mɛ. 
É yi wemaxɔmɛ ɖaxo fi e e nɔ kplɔn nukplɔnmɛtɔzɔ ɖé e. É yi kunnuɖewema *DEA* tɔn ɖo Dijon. 
É kplɔn nu mɛ ɖo azɔmɛxwe linsinmɛ tɔn lɛ ɖo Bénɛ. Enɛ ɔ gudo ɔ é wa yi kplɔn nǔ mɛxo lɛ ɖo kplɔnyiji-alavɔ kpodo azɔmɛxwe nukplɔn bo mɔ azɔ tɔn ɖe lɛ kpan.

## Nu e é wlan lɛ e
* 2000 :
** É wlan *Modukpè le rêve brisé ɖò Paris*
** É wlan Yémi ou le miracle de l'amour ɖo Kutɔnu Flamboyant gɔn bo lɛ vɔ gbɔn ji ɖo 2014 Star gɔn. 
* 2002 : 
** É wlan L'Oiseau messager(Xɛvi wɛndotɔ ɔ́) ɖo Kutɔnu Ruisseaux d'Afrique gɔn. 
** É wlan "Toute une vie ne suffirait pas pour en parler"(Gbɛninɔ mɛtɔn bǐ sixú kpé xo tɔn ɖɔ̀ ǎ) ɖo Paris L'Harmattan gɔn 
* 2003 : É wlan "Enfant d'autrui, fille de personne" (Mɛɖevovi mɛɖevi) ɖo Kutɔnu Flamboyant gɔn 
* 2005 : É wlan wema "Jeté en pâture"(Sɔ nyí do ama ɖu gbé) ɖo Paris L'Harmattan gɔn. 
* 2006 : Kpodo mɛ wo ɖevo kpan ɔ é wlan  La "pètite fille des eaux" (sinnyɔnuvi kpɛvi) ɖo Bertoua/Cameroun  Ndzé gɔn 
* 2011: É wlan "La Sainte ni touche" ɖo Libreville tomɛ̀ ɖò Odette Maganga gɔn 
* 2015 : É wlan Le Journal d'Esclamonde(xojlawema Esclamonde tɔn) ɖo Bénɛɛ Plurielles gɔn.

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Wemawlantɔ lɛ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1955 tɔn mɛ
Agadja

**Axɔsu Agaja** jíjɔ́n axɔsu zinkpo jí sín xwè 1711 tɔn mɛ wa yì xwè 1740 tɔn mɛ. E wɛ nyí axɔsu atɔ́ɔ́ngɔ ɔ Agbomɛ tɔn. E nɔ lɛ nyí axɔsu togbatɔ́.

## Axɔsuɖuɖu tɔ̀n
E ɖù axɔsu ɖo xwè 1711 sɔ́ yi 1740 ɖo agbo sasa tɛnmɛ axɔvi guɖutɔ vi sunnu ɖokpo akaba tɔn ee ma sɔ ɖo xwe hu 10 a ɖo tɔɔ kuku hwenu ɖò xwetɔn 1788.ƉO nuwlánwlán lɛ mɛ ɔ ,é ɖo na ɖyɔ nɔvitɔn hwesu Akaba abi e na jɛ axɔsi Hangbe e nyi Akaba sin nɔvi hoxo e sin tɛnmɛ .Agbo sasa ɖido togudo hwenu e emɔ ɖɔ Agaja yi zinkpo e nyi e tɔn e hwenu e byɔ do e.

Akpaxwé:Axɔsu Benɛɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Axɔsu Agbomɛ tɔn lɛ
Agamɛ

**Agamɛ** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nú tokpɔnla Lokosa tɔn ɖo tokpɔn Mɔnɔ tɔn mɛ ɖo Benɛɛto mɛ.

## Gletoxo tɔn lɛ
Agamɛ  ɖo afɔligbe hweyixɔwaji nu Benɛ to ɔ bo ɖo gletoxo 10. Yě ɖie: 

* Adlɔgbo
* Agamɛ
* Anyigbavɛji
* Ahotinsa
* Aligudo
* Gawotisa
* Ganjazumɛ
* Kpota
* Tɛdeado
* Azizɔnsa

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛ́n  e azɔxwé INSAE tɔ̀n sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnlavi Agamɛ tɔn ɔ ɖo toví 17734

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Afintín

**Afintín** ɔ̀ ɖadonú ɖe wɛ bɔ è  sɔ́ ahwàkwín do blo ná. E sɔ́ dó ɖa mǎ nùsunnù na ɔ́ é nɔ vivi dín. Ɖadonú ɖé wɛ bɔ agbomɛnu lɛ yí wǎn na tawun. Ehɔnmɛ ɔ mɛ gege nɔ ze soja do blo afintin na. Lo ɔ soja'fintin nɛ ɔ vivi sɔ ahwakwin tɔn ǎ.

Akpaxwé:Nuɖuɖu_Benɛɛ_tɔn_lɛ Akpaxwé:Ɖadonu lɛ
Aganmalɔmɛ

**Aganmalɔmɛ** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi ɖo tokpɔnlavi tɛnmɛ (09) tokpɔnla Kpomasɛ tɔn lɛ mɛ bo ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo Benɛɛto mɛ.

## Dogbo tɔn lɛ
Tokpɔnlavi nɛ ɔ, ɖo tɛntinmɛ hwetɔnwaji nú tokpɔnla Kpomasɛ tɔn. É ɖo dogbo xá Tɔkpa-Domɛ kpo Sɛgbɛya kpo ɖo taligbe bo lɛ ɖo xá Sɛgbohwɛ  ɖo afɔligbe.

## Gletoxo tɔn lɛ
Tokpɔnlavi é nɛ ɔ, ɖo gletoxo 07. Yě ɖyě : 
* Aganmalɔmɛ (centre)
* Ayijɛdo
* Hɛsa
* Kugbeji
* Kuzumɛ
* Lokosa
* Nugboyifi

## Tàn klewun
Ɖo azǎn 27 gɔ nuxwasùn xwè 2013 tɔn mɛ wɛ Aganmalɔmɛ é nɛ ɔ huzu tokpɔnlavi nu tokpɔnla Kpɔmasɛ tɔn. 

## Tovi nabi é do e
Ɖo kɛ́n é è sɔ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ, tokpɔnlavi nɛ ɔ ɖo hwɛndo 1054 bo ɖo gbɛtɔ́ 4523.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Agasa

thumb|Agasa
**Agasa** ɔ kanlin ɖe wɛ bo ɖo go. E nɔ nɔ tɔ mɛ kpo ageji kpo. 

## Alɔkpa é tiìn lɛ é
Agasa alɔkpa alɔkpa wɛ tǐin. E ɖe ěe e nɔ ylɔ ɖɔ *Brachyura alo agasa jɔ agasa e kpodo ěe e nɔ ylɔ ɖɔ *Anomura* bo nyi agasa agɔnkɛ'tin tɔn e kpodo ɖevoe kpan. E ɖo mɔ̀ có agasa lɛ bi nyi agasa. Yɛgletete xumɛ tɔn e ɖo gbɛta *Brachyura* tɔn e alo *agasa bernard l'hermite* kpodo *galathées bo ɖo gbɛta *Anomura* tɔn e kpan ɖe nyi agasa ǎ. E na ɖɔ ɔ agasa e nɔ wili ɖo xwe ɖokpo mɛ ɔ ɖì bla yi tɔnu livi ɖokpo adaɖe mɔ (1,2). 
Agasa ɔ kanlin xuto tɔn wɛ bɔ wiliwili tɔn bɔwu tawun. Ɖò wamamɔnɔ tò lɛ mɛ ɔ nuɖuɖu titeungbe wɛ bo ka kpɔ akwɛ. Yɔkpɔvu lɛ wɛ nɔ wli

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Agatɔgbo

**Agatɔgbo** ɔ, tokpɔnlaví ɖòkpó wɛ é nyí nú tokpɔnla Komɛ tɔn bo ɖò taligbe nú Benɛɛto ɔ ɖo tokpɔ̀n Mɔnɔ tɔn mɛ. É lín do dogbo Togo tɔn ǎ.

## Gletoxo tɔn lɛ
* Agatɔgbo
* Ahwanjigɔ Kɔndji
* Ahwanjigɔ 
* Dohi
* Dɔnhwinnu
* Gbadu
* Gɔngegbo
* Gɔngekpe
* Kɔku Kɔnji
* Kpetu
* Zinkpanu

## Toví nabi é ɖó e
Kɛ́nsísɔ́ sín nuwiwa è azɔxwé «INSAE» tɔn bló ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ Agatɔgbo ɖó  gbɛtɔ́ 13126.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Agbannyizun

**Agbannyizun** ɔ tokpɔnla wɛ é nyi nu Benɛɛto ɔ ɖo tokpɔn Zu tɔn ɔ mɛ bo ɖo kilomɛtru ko do Agbomɛ toxo ɔ.

= Tokpɔnla ě e ɖo dogbo xá lɛɛ =

* Klwekanmɛ
* Agbomɛ
* Gbɔ̀xikɔn
* Klwekanmɛ
* Zogbodomɛ

= Tokpɔnlavi tɔn lɛɛ =

Agbannyizun ɖo tokpɔnlavi wǒ yě ɖie:

* Adanhɔnjigɔn
* Adɛnnyigɔn
* Agbannyizun (tokpɔnlavi)
* Kɛnta
* Kpota
* Lisazunmɛ
* Saxé
* Sinwe
* Tanvɛ
* Zungudo

= Kɛnsisɔ tovi lɛɛ tɔn =
Tokpɔnla ɖo gbɛtɔ 72 549 ɖo kɛnsisɔ sin nuwiwa ě e blo ɖo xwe 2013 tɔn mɛ è.

Akpaxwé:Tokpɔnla_Benɛ_tɔn_lɛ
Agbanto

**Agbanto** ɔ  tokpɔnlavi ɖokpo  wɛ é nyi ɖo tokpɔnlavi 09 tokpɔnla Kpɔmasɛ tɔn lɛ mɛ bo ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo Benɛɛto mɛ.

## Dogbo tɔn lɛ
Tokpɔnlavi nɛ ɔ ɖo afɔligbe hweyixɔwaji nú tokpɔnla Kpɔmasɛ tɔn.É ɖó dogbo xá Sɛgbohwɛ ɖo taligbe bo ɖo xá Agɔnkanmɛ ɖo hwetɔnwaji bo lɛ ɖó xá tokpɔnla Komɛ tɔn ɖo hweyixɔwaji bo ɖó xá tokpɔnla Grand-Popo tɔn ɔ ɖo afɔligbe.

## Gletoxo tɔn lɛ
Tokpɔnlavi é nɛ ɔ, ɖo gletoxo (villages) 07 yě ɖie : 
* Agbanto-Maga
* Agbanto-Sotɔnkɔji
* Agbanto-Zunmɛ
* Agɔnvɔji-Ɖaxo
* Agɔnvɔji-Kpɛvi
* Gogotɛnkpɔn
* Nazunmɛ

## Tàn kleun
Ɖo azǎn 27 nuxwasùn xwè 2013 tɔn mɛ wɛ Agbanto  é nɛ ɔ huzu tokpɔnlavi nu tokpɔnla Kpomasɛ tɔn. 

## Tovi nabi é do e
Ɖo kɛ́n é è sɔ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ, tokpɔnlavi nɛ ɔ ɖo hwɛndo 1420 bo ɖo gbɛtɔ́ 5694.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Agbanu

**Agbanu** ɔ, tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nú tokpɔnla Alada tɔn bo ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo afɔligbe Benɛɛto tɔn.

## Tàn kleun
Azǎn 27 gɔɔ nuxwasùn xwè 2013 tɔ̀n mɛ wɛ yě sɔ Agbanu ɔ do huzu tokpɔnlavi nú tokpɔnla Alada tɔn. É ɖo mɔ hùn elɔ́ ɖo tokpɔnlavi wèwé (12) Alada tɔn lɛ mɛ

## Gletoxo tɔn lɛ
Agbanu ɖó glétoxò 13 ɖo kanwè gban nukún wè (112) ě tokpɔnla Alada tɔn ɖo é ji. Yě ɖie:
* Akloxwé
* Agbanu
* Agɔndokpoé
* Agɔngblamɛ
* Atotinga
* Gbéta
* Gunɔtomɛ
* Gusikpota
* Lokokpa
* Tɛgbɔ
* Tɔkpo-Avagudo
* Wadɔn
* Zunta

## Tovi nabi é ɖo e
Kɛnsisɔ sin nuwiwa è azɔxwe «INSAE» tɔn blo ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ tokpɔnlavi Agbanu tɔn ɖo hwɛndo 2932 kpodo gbɛtɔ 11480 kpan.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Agbaɖé

thumb|Agbadé
**Agbadé** nyi jinukun taji ɖé. E nɔ zan kwin tɔn ɖo alɔkpa gege ji ɖo Benɛɛtò mɛ. 

## Dodo tɔn ɖo Mɛsikitò mɛ
Agbade sin tan ɖo Mɛsiki bɛ sin gle teosɛnti tɔn bɔ e ko yi xwe 9000 ɖo Mɛsiki ɖo toxo Rio Balsas tɔn mɛ.

## Dido tɔn
Agbadé nyi atin ɖe bo nɔ byɔ azɔ̌ kpoɖo yɛyi kpo. Dido tɔɔn nɔ byɔ nuzinzan lɛ hun akwɛzizan ɖo taji. E nɔ byɔ ɖɔ ye ni ze tito e jɛ xa ali sin e na hu nu gbaɖe ɖo te; Hweɖelɛnu ɔ e nɔ byɔ ɖɔ e ni do nukun ɖevo lɛɛ. E nɔ ba ɖɔ  e ni nyi sɛn ayikungban e zan gbe e ja we e kpoɖo sin e jɛ xa e kpo.

Bo nu nukun agbaɖe tɔn na na sinsɛn gege ɔ‚ azɔxwe e nɔ hɛn nukun  lɛɛ‚ nɔ nyi sɛn nukun ɖokpoɖokpo tɔn ɖo xweji xweji

## Zinzan tɔn
Zinzan tɔn kpɛɖe ɖie:
- e nɔ ɖu fɛ tɔn.
- e nɔ li zomɔnɔgɔn bo nɔ ɖa wɔ alo komu na alo gi ɖesu na.
- e nɔ lɛ ze bo nɔ blo klɛklɛ na.
E ka lɛ ɖe nu tɛnmɛtɛnmɛ bɔ ye nɔ blo na.

Akpaxwé:Nuɖuɖu lɛ Akpaxwé:Jinukun lɛ
Agbomɛ Kanɖofi (tokpɔnlavi)

**Agbomɛ-Kanɖofi** ěe é nɔ lɛ ylɔ ɖɔ Kanɖofi ɔ, tokpɔnlavi wɛ é nyi nu tokpɔnla Agbomɛ Kanɖofi bo ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo afɔligbe Benɛɛto tɔn.

## Tàn
Ɖo azǎn 27 gɔ ɔ nuxwasùn xwè 2013 tɔn mɛ wɛ Agbomɛ Kanɖofi huzu tokpɔnlavi.

## Slata tɔn lɛ
Tokpɔnlavi e nɛ ɔ ɖo slata ayizɛn yě ɖie: 
*Agɔri
*Kansukpa
*Aganmadɛn
*Gbɔjɔ
*Sɛmɛ
*Tokpa-Zungo.

## Tovi tɔn lɛ
Kɛnsisɔ sin nuwiwa è azɔxwe «INSAE» tɔn blo ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ tokpɔnlavi Agbomɛ Kanɖofi  tɔn ɖo hwɛndo 27862 kpodo gbɛtɔ 117824 kpan:  nyǔnu 58010 kpo sǔnnu 59814 kpo.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Agla

**Agla** ɔ, sláta Benɛɛto tɔn lɛ ɖokpo wɛ bo ɖo tokpɔnlavi w'atɔngɔ ɔ Kutɔnu tɔn mɛ ɖo tokpɔn Xulɛnu tɔn mɛ.

## Slatavi tɔn lɛ
Slata Agla tɔn ɔ lɛ ɖo slatavi 7 yě ɖie:
* Agla-centre
* Agla-Petit château
* Agla-Les Pylônes
* Agla-Finafa
* Agla-Agɔngbomɛ
* Agla-Akplomɛ
* Agla-Figaro
Agla ɔ slaa ɖaxo wɛ é nyí ɖò Kutɔnu toxo mɛ̀ bɔ gbɛtɔ sukpɔ́ ɖ'emɛ.

## Tovi tɔn lɛ
Kɛnsisɔ sin nuwiwa è azɔxwe « INSAE » tɔn blo ɖo xwè 2013 tɔn ɔ, Agla ɖo gbɛtɔ 44 145.

Akpaxwé:Toxo Benɛɛto tɔn lɛ
Agbomɛ Kanɖofi

**Agbomɛ Kanɖofi** ɔ tokpɔnla ɖaxo ɖokpo wɛ bo ɖo afɔligbé nú Benɛɛto ɔ. É ɖo kilomɛtru 18 do Kutɔnu toxo ɖo taligbe. 
Ayikungban kɔ́gudu tɔn ji wɛ Agbomɛ Kanɖofi ɔ ɖe.

## Tàn kleun
Ɖo xwè 2013 gɔ ɔ tɔn mɛ ɔ tokpɔnla é nɛ ɔ ɖo gbɛtɔ hǔ 600 000 bɔ é  nyi é jó tokpɔnla Kutɔnu tɔn  ɔ do ɔ é wɛ nyi tokpɔnla wègɔ ɔ ě ɖo gbɛtɔ hú tokpɔnla ɖě lɛɛ́ bǐ ɖo Benɛ tò mɛ.
Agbomɛ Kanɖofi sin toxo ɔ jɔ din ɔ xwè tɔn ko yi afɔ-tantɔn kanwe ko mɔ̌ bo ka nyi kanɖo Agbomɛ kpodo axɔsuɖuto Danxomɛ tɔn kpo. Toxo Agbomɛ Kanɖofi tɔn ɔ jɔ ɖo Kutɔnu toxo ɔ kpa bo nu ajɔ̌wiwa ná do bɔkun nu tovi lɛɛ́. 

## Dogbo tokpɔnla ɔ tɔn
Toxo Agbomɛ Kanɖofi tɔn ɔ ɖo dogbo xá tokpɔnla Zɛ̌ tɔn ɖo taligbe bo ɖo xá tɔ̀ kpo xù kpo ɖo afɔligbe bo lɛ ɖo xá tokpɔnla Tɔri-Bosito tɔn ɔ ɖo gbadahwe jí bo ɖo xá tokpɔnla Só-Ava tɔn ɖo zǎnzǎnhwejí.

## Tovi tɔn lɛ
Agbomɛ Kanɖofi sin tɔkpɔnla ɔ ɖo gbɛtɔ 656 358 ɖo Kɛnsisɔ kpǎ é è blo ɖo xwè 2013 gɔ ɔ tɔn mɛ e. Nǔ e zɔn bɔ gbɛtɔ sukpo sɔ mɔ ɖo toxo ɔ mɛ e wɛ nyi ɖɔ kutɔnutɔ gěgé ɖo adɔtɛn yětɔn ɖo finɛ bo ná do mɔ vivo.

## Tokpɔnlavi tɔn lɛ
Agbomɛ Kanɖofi sin tokpɔnla ɔ ɖo tokpɔnlavi tɛnnɛ (9) yě ɖie: 
*Agbomɛ Kanɖofi (tokpɔnlavi)
*Akasato
*Godomɛ
*Glo-Jigbé
*Xɛvie
*Kpanrun
*Hwɛ̀do
*Togba
*Zinvie. 
Tokpɔnlavi é nɛ́ lɛ bǐ ɖo gletoxo kantɔn ko atɔ́ɔ́n nukún ɛnɛ̀ (149).

## Azɔ̌ tovi lɛ tɔn
Tovi tokpɔnla Agbomɛ Kanɖofi tɔn lɛɛ nɔ wa azɔ̌ gěgè yě ɖie: glezɔ kanlinnyinyizɔ hweviwliwlizɔ; yě nɔ lɛ wa ajɔ̌ bo nɔ lɛ wa alɔnuzɔ gěgè kpodo tomɛyiyi kpan. 

## Nɛ̌ tovi lɛ nɔ sɛtɛn abǐ é nɔ bɛ agban gbɔn
Wlɛnwin e tovi lɛɛ́ nɔ zan bo do yí fi é yě xwe lɛɛ́ abǐ ěe yě  nɔ zan bo nɔ bɛ agban yě tɔn lɛ na ɔ wɛ nyi zohǔn kpɛvi kpodo zokɛkɛ kpo.

## Dɔkun tokpɔnla ɔ tɔn
Agbomɛ Kanɖofi sin toxo ɔ ɖo wemaxɔmɛ dokɔtɔn kpo linsinmɛ tɔn kpo gěgé é lɛ ɖo azɔkplɔntɛn axɔsutɔn wè mɛ̀ kpaǎtɔn atɔn bo lɛ ɖo Wèmàxɔmɛ kplɔ́n yiji b'alavɔ axɔsu tɔn ɖokpo bɛ ɖo gletoxo zogbajɛ tɔn mɛ.

Akpaxwé:Tokpɔnla_Benɛ_tɔn_lɛ
Agnès Agboton

**Agnès Agboton** jɔ ɖo xwè 1960 tɔn mɛ ɖo Xɔgbonu. Enyi tankpintɔ. É nɔ do Catalan kpoɖo Espagnol kpo. 

Yɔkpɔvu lɛ kpodo jɔwunjɔja lɛ kpo wu wɛ nuwlanwlan tɔn lɛ nɔ jɛ xa.

## Gbɛ tɔn
É ji i nɔé ɖo xwè 1960 tɔn mɛ bɔ tɔ tɔn nɔ w'azɔ ɖo kplékplémɛ ɖaxo é ylɔ ɖɔ *ONU* é. É yi wémaxɔmɛ dokɔ kpodo lisinmɛ tɔn kpo ɖo Kodivwatò to mɛ. Énɛ gudo ɔ, é wa yi saxwé ɖo toxo Barcelone tɔn mɛ ɖo yovogbéji lobo kplɔn gbè tɛnmɛ tɛnmɛ: Espagnol, catalan, Flanségbè kpodo gɛngbe, é nyi anɔnugbè tɔn é kpo.

É nɔ kpin tan tɔn lɛ ɖo wemaxɔmɛxwé lɛ, kpodo fi tɛnmɛ tɛnmɛ é nɔ sɔ hwɛndomɛ nu lɛ su ɖé lɛ é lobo lɛ wlán yé ɖo wéma mɛ bo nu mɛ bi na sixu mɔ xá.

## Nuwlánwlán tɔn lɛ
Nɔé ɔ wlán nu gégé. É na xá:
* *La cuina africana*, ɖo xwè 1988 tɔn mɛ
* *Contes d'arreu del món*, ɖo xwè 1995 tɔn mɛ
* *África en los fogones*', ɖo xwè 2001 tɔn mɛ
* *Las cocinas del mundo*, ɖo xwè 2002 tɔn mɛ
* *Abenyonhú*, ɖo xwè 2003 tɔn mɛ
* *Na Miton - la mujer en los cuentos y leyendas africanos*, ɖo xwè 2004 tɔn mɛ
* *Más allá del mar de arena*, ɖo xwè 2005 tɔn mɛ
* *Canciones del poblado y del exilio*', ɖo xwè 2006 tɔn mɛ
* *Eté Utú - De por qué en África las cosas son lo que son*, ɖo xwè 2009 tɔn mɛ
* *Voz de las dos orillas*, ɖo xwè 2009 tɔn mɛ
* *Zemi Kede - Eros en las narraciones africanas de tradición oral*, ɖo xwè 2011 tɔn mɛ

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1960 tɔn mɛ
Agoli-Agbo

vignette
**Agoli-Agbo** nyí axɔsú ɖò Danxomɛ̀ nú xwè ayizɛ́n (6 ) bó jɛ̀ axɔsú Gbɛhɛ̀n-azìn mɛɖaxo tɔn Glɛlɛ vi eɖɔhun ɔ́ gudo.

## Gbɛ tɔn

## Axɔsuwuntun tɔn
Amakpo b'ɛ sɔ afɔ sín ɖiɖe do b'acɔ́ na, ɖó axɔsuwuntun tɔn ɔ afɔ̀ sín ɖiɖe wɛ.

## Axɔsú Agoli-Agbo sín hɔnmɛ

Akpaxwé:Axɔsu Benɛɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Axɔsu Agbomɛ tɔn lɛ
Agonglo

**Agɔnglo** ɔ, nú é jo Axɔsi Hangbé do ɔ, é wɛ nyi axɔsu  tántɔngɔ ɔ Agbomɛ tɔn. É ɖu axɔsu sin xwè 1789 wayi jɛ xwè 1797 tɔn mɛ. 

## Hwenuxo
Axɔsuzinkpo ji wiwa tɔn, é dyɔ nǔ gègé, é blo bɔ takwɛ bɔkun nú ajɔwiwa, bɔ wúvɛ kannumɔnɔ lɛ tɔn lɔ ɖékpo.

## Ganwuntun
Anana é e nɔ ylɔ ɖɔ agɔn e wɛ nyi axɔsu Agɔnglo sin wuntun. 

Akpaxwé:Axɔsu Benɛɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Axɔsu Agbomɛ tɔn lɛ
Agɔnkanmɛ

**Agɔnkanmɛ** ɔ  tokpɔnlavi ɖokpo  wɛ é nyi ɖo tokpɔnlavi 09 tokpɔnla Kpɔmasɛ tɔn lɛ mɛ bo ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo Benɛɛto mɛ.

## Dogbo tɔn lɛ
Tokpɔnlavi nɛ ɔ, ɖo afɔligbe nú tokpɔnla Kpɔmasɛ tɔn.É ɖó dogbo xá Sɛgbohwɛ ɖo taligbe bo ɖo xá Kpɔmasɛ ɖo hwetɔnwaji bo lɛ ɖó xá Agbanto  ɖo hweyixɔwaji bo ɖó xá tokpɔnla Glexwé tɔn ɔ ɖo afɔligbe.

## Gletoxo tɔn lɛ
Tokpɔnlavi é nɛ ɔ, ɖo gletoxo villages) 09 yě ɖie : 
* Ajaglo
* Ajamɛ
* Agɔnkanmɛ (centre)
* Asɔgbénu-Ɖaxó
* Asɔgbénu-Kpɛvi
* Godonutin
* Gomɛ
* Kpota
* Wasa

## Tàn kleun
Ɖo azǎn 27 nuxwasùn xwè 2013 tɔn mɛ wɛ Agɔnkanmɛ  é nɛ ɔ huzu tokpɔnlavi nu tokpɔnla Kpomasɛ tɔn. 

## Tovi nabi é do e
Ɖo kɛ́n é è sɔ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ, tokpɔnlavi nɛ ɔ ɖo hwɛndo 1913 bo ɖo gbɛtɔ́ 8072.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Aho Houegbadja

**Aho Hwégbaja** ɔ, axɔsu atɔngɔ ɔ Agbomɛ tɔ́n ɔ, wɛ nyí mɛ è do axɔsuɖuto Danxomɛ tɔn wa é. Axɔvi Aho ɔ, kɔ́nka bo dagba bo lɛ ɖo hlɔnhlɔ́n .Nyi e jɛ hwenu e xɔ to è wɛ nyi Hwégbaja (hwè gbɛ ajà). Aho ɔ wɛ jɛ gudo nú axɔsu Dakodonu ě nyi nylɔ tɔn é bo ɖu axɔsu sin xwè 1645 wayi jɛ xwè 1685 tɔn mɛ.

## Axɔsu Hwegb'aja mlámlá
Hwe gbɛ̀ aja ma yi aja

Aho kaka ɖe ma ku óo

Ahwan ɖo gudo nɔ tun nyà

È ɖ'adanu bɔ nyá ce nɔ blawu e 

E tɛn gbe ma tɛn sɛ̀

E tɛn dada Aho b'ɛ mɛ alɔ nu mɛ we

O dada huto

O geli xɔnɔ 

Geli xɔnɔ nɔ ze xɔ tɔn ɖo avɔ

Aho kaka ɖokan

Co Aho ka lɛ ɖo go 

Un xo mlá we jɛxɔsu

## Tán gbɛtɔn tɔ́n

## Wuntun tɔn lɛ

Akpaxwé:Axɔsu Benɛɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Axɔsu Agbomɛ tɔn lɛ
Ahomɛ-Lokpo

**Ahomɛ-Lokpo** ɔ, tokpɔnlavi wɛ é nyi ɖo tokpɔnlavi tɛnwe (7) tokpɔnla Só-Ava tɔn mɛ, bo ɖo tokpɔn Atlantique ɖo Benɛ tò mɛ.

## Dogbo tɔn lɛ
Tokpɔnlavi é nɛ ɔ, ɖo dogbo xá tokpɔnla Dangbo tɔn ɖo taligbe kpo zǎnzǎnhwe jí kpan , bo ɖo xá Só-Ava kpo Hwɛdo-Agekɔn kpan ɖo afɔligbe, bo lɛ ɖo xá tokpɔnla Agbomɛ Kanɖofi tɔn ɔ ɖo gbadahwe jí. 

## Gletoxo tɔn lɛ
Ahomɛ-Lokpo ɔ, ɖo gletoxo wǒ (10) yě ɖie: ,Ahomɛ-Lokpo sin wè vlɔ̀ ɖò, Ahomɛ- Wunmɛ, Asédokpa, Besetɔnu, Hɛni Kɛntɔ Agé, Kɛntɔ Ɖɔkpakpa, Kɛntɔ Wujra, Zungomɛ, kpo Zunkpode kpo. 

## Tàn kleun
Ɖo azǎn 27 gɔ ɔ xwè 2013 tɔn mɛ wɛ Ahomɛ-Lokpo huzu tokpɔnlavi nu tokpɔnla Só-Ava tɔn. 

## Tovi nabi é ɖó e
Kɛnsisɔ sin nuwiwa è azɔxwe « INSAE » tɔn blo ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ, Ahomɛ-Lokpo ɖo hwɛndo 2035 kpodo gbɛtɔ 11026 kpan: nyɔ̌nu 5539 kpo sǔnnu 5487 kpo. 

## Gbè ě ye nɔ do e
Ɖo Ahomɛ-Lokpo ɔ gbè gěge sukpo amɔ̌ fɔngbe do tɔ́ lɛ sukpo tawun.

## Azɔ̌ tovi lɛ tɔn
Azɔ̌ e tovi lɛɛ nɔ wa lɛ̌ ɖie: glezɔ, kanlinnyinyi, gbenyinya, yě nɔ lɛ wa alɔnǔzɔ; gege yetɔn nyi hwewlitɔ bɔ yě ɖo wlɛnwin gěge bo nɔ wli hwevi lɛɛ na. Ɖo glezɔ yětɔn wiwa mɛ ɔ nǔ e yě nɔ do tawun wɛ nyi : mǎ, timati, gbade, fɛnnyɛ̌, atakin, fevi, aziǐn, kpodo dokwin kpan.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Ahwanfɔndoji do gbà to bo yí tò ɖo togan si 1977 tɔn ɖo Benɛɛ

**Ahwanfɔndojǐ do gbà tò bo yi to ɖò tògán sí 1977 tɔn ɖo Benɛɛ**, b'ɛ lɛ ylɔ ɖɔ̀ *Degɔ̀n nuwiwa* ɔ, nyí ahwanfɔndoji do gba to bɔ ahwanzɔwatɔ e xɔ b *mercenaires* lɛ wɛ wa fɔ́n dó Benɛɛtò ɔ jí na do yí to ɔ sín togan Mathieu Kéréku sí.

Azǎn afɔtɔn nukún ɖokpo gɔ ɔ alǔnsun xwè 1997 tɔn dɔ̌n wɛ nù nɛ́ ɔ jɛ ɖo zanzan tɛɛn. Ahwantɔnmɛ nɛ e yé tɔn togan Mathieu Kérékou kpodó acɛkpikpa tɔn kpo ɔ nɔ nyí *Opération crevette*. Benɛɛvi ɖe lɛ kú ɖo ahwanfùnfùn nɛ ɔ mɛ, loɔ ye kpewu bo nyà to dɔn fúnlɛ̌ntɔ́ nɛ dó gbě.

## Nɛ wɛ nu nɛ ka jɛ gbɔ̀n ?
Gan tɛnwe (7) wɛ ɖò xixo wɛ bɔ, ahwanfuntɔ na yi kanwe ko (100) mɔ̌ zɔn jɔmɛhun é e xixa tɔn nyi DC-7 ɔ mɛ wa jɛtè ɖo jɔmɛhuntɛn Kutɔnu tɔn bo hɛn ahwannu b'ɛ vɛjlɛ. Ɖo ahwanfuntɔ nɛ lɛ mɛ ɔ, é na mɔ mɛwi kpodo yovo kpán. Mɛ é ɖo yenu e nɔ nyi Bob Denard. Nya nɛ ɔ ko d'ahwanji ɖò to gègě mɛ ɖò Afrika gbeji. Fi nukúnɖeji Kutɔnu tɔn gègě wɛ ye lin na xubɔ : Camp Gézo kpo togangbasa kpo, fi é  togan Mathieu Kéréku sín xwe ɖée kpodo fi ɖevo lɛ kpan.

## Mɛylɔylɔ
Togan Mathieu Kéréku yawu do bo ylɔ tovi lɛ kpodo ahwanfuntɔ to ɔ tɔn lɛ kpan gbɔn Hladio( xoɖɔnuwɛkɛtɛ̀n). Xo é e ɖɔ ɔ ɖié : «Gbɔn mɔ, to fan asu bo yi gannu-gannu tɔ ɖelɛ xwedo azɔ zɔnmɛ walɔ do yi to ɖo mɛ si gblamɛ sín egbé zan tɛɛn bo tɔn ahwan Bénɛ to ɔ ɖo Kutɔnu toxo ɔ mɛ. (...) Bénɛvi ɖokpo ɖokpo na tuun ɖɔ ahwanfuntɔ bo ko ɖo ahwangbenu wɛ mì ko nyi ɖo fi ɖebu e mì ɖee bo hwlɛn to tɔn gan ɖo ahwan é é tɔn ɛ ɔ sí».

## Ahwandoji Bénɛvi lɛ tɔn

Akpaxwé:Toxoɖiɖɔ ɖo Benɛɛto mɛ Akpaxwé:Tán Benɛɛto tɔn
Ahwannɔzun

**Ahwannɔzun** ɔ, tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nú tokpɔnla Alada tɔn bo ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo afɔligbe Benɛɛto tɔn.

## Tàn kleun
Azǎn 27 gɔɔ nuxwasùn xwè 2013 tɔ̀n mɛ wɛ yě sɔ Ahwannɔzun ɔ do huzu tokpɔnlavi nú tokpɔnla Alada tɔn. É ɖo mɔ hùn elɔ́ ɖo tokpɔnlavi wèwé (12) Alada tɔn lɛ mɛ

## Gletoxo tɔn lɛ
Ahwannɔzun ɖó glétoxò 08 ɖo kanwè gban nukún wè (112) ě tokpɔnla Alada tɔn ɖo é ji. Yě ɖie:
* Axito
* Bawekanmɛ
* Dasramɛ
* Hanafin
* Hesa
* Hɛtin
* Lotɔ-Dénu
* Zungboji

## Tovi nabi é ɖo e
Kɛnsisɔ sin nuwiwa è azɔxwe «INSAE» tɔn blo ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ tokpɔnlavi Ahwannɔzun tɔn ɖo hwɛndo 2855 kpodo gbɛtɔ 11960 kpan.

 Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Agwa

**Agwa** ɔ nyí tokpɔnlavi ɖokpo bo ɖò tokpɔnla Bantɛ tɔ̀n é ɖo tokpɔn Sokan tɔn ɔ mɛ ɖò Benɛɛto mɛ.

## Gletoxo tɔn lɛ
Agwa ɔ ɖo Benɛ to ɔ tɛntin bo ɖo gletoxo 3 yě ɖie : 

* Klubu
* N'tchon
* Agwa

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛn ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnlavi Agwa tɔn ɔ ɖo tovi 8078.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Ajanu lɛ

**Ajanu lɛ** ɔ, togun ɖe wɛ ye nyi ɖo hweyixɔwaji mɛwigbéji tɔn bo ɖo hwèyìxɔwaji Benɛɛto ɔ tɔn ɖò tòkpɔ̀n Kufo tɔn ɔ mɛ.

## Hwenuxo yetɔn
Aja togun ɔ lexwele 1000 tɔn wɛ e ɖo ayi. Axɔsuɖuto nukɔn tɔn ɔ afɔgokɔ Togo to ɔ wɛ é jɔ ɖe bo ka ɖo hlɔnhlɔn ɖésúnɔ. Axɔsuɖuto nɛ ɔ é nɔ yɔlɔ ɖɔ Tado. Axɔsuɖuto Tado tɔn nɛ vlɔn kan tawun kpodo nuwalɔ tɔn lɛ kpan kaka yi jɛ xwe kanwe ko xixa afɔtɔn nukun ɛnɛ gɔɔ (XIXè siècle) sín fifonu. Ɖo sika xwe tɔn é e hɛn ɔ é na sɔdo xwe kanwe ko xixa afɔtɔn gɔɔ kpodo afɔtɔn nukun we gɔɔ kpan tɛntin e (XIXè siècle) mɛ ɔ, é vlɔn kan gbɔn Kufo tɔ ɔ nu kaka yi jɛ xu Agbonu tɔn ɔ to ɖo Atakpamɛ kpodo Kanbolé tɔn ɖo Camba tɔn ɔ to. Yɛhwenɔ Jésuite espagnol Alonzo Sandoval tɔn jlɛ ɖo lexwele 1627 tɔn ɖɔ «axɔsuɖuto gansyɛnsyɛn nɔ ɖé wɛ bo vlɔn kan ɖo ayikungban faɖaɖa ɖeji kaka yi jɛ xu to, bɔ mɛwi é nɔ yɔlɔ ɖɔ Éminence é wɛ kpa acɛ nu tɔjihunglintɛn ɖokpo é ɖo finnɛ e.» Anyigbanfyɔ lɛ wɛ ɖu axɔsu ɖo ayikungban nɛ ɔ nu.

## Gbè tɛ ye nɔ dò
Ajanu nɔ do ajàgbé. Gbè nɛ ɔ gbɛtɔ na yi 550 000 mɔ wɛ nɔ do. Ɖo ye mɛ enɛ lɛ mɛ ɔ mɛ 360 000 wɛ ɖo Bénɛ ɖo 2006 dɔn bɔ ye mɛ 190 000 ka ɖo Togo ɖo 2012.

## Togun é wukun sín ajanu lɛ mɛ ɖo Bénɛ to mɛ lɛ é
Mǐ na mɔ : fɔnnu lɛ, gunnu lɛ, gɛnnu lɛ...
Akpaxwé:Togun ɖo Benɛɛto mɛ
Ajɛntimɛ

**Ajɛntimɛ** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ nyi nú tokpɔnla Jakotomɛ ɖo tokpɔn Kufo tɔn mɛ.

## Gletoxo tɔn lɛ

## Tovi tɔn lɛ

Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Akaba

**Axɔsu Hwesu Akaba**, b'ɛ jíjɔ́n axɔsu zinkpo sin xwè 1685 tɔn mɛ wa yi xwè 1708 tɔn mɛ é, nyi axɔsu Danxomɛ tɔn ɛnɛ (4) bo ɖu axɔsu nu xwè ko nukún atɔn (23). 

E gbɛ̀kàn dó tutomɛ e dɛɛ tɔ̀n Hwegbɛ́ajà kò tò ny'ayǐ cóbó yì Alada e nu. E tún dǒtín e nyí acɛkpikpa kpodó nǔwiwa e na sɔ mɛ dó axɔsuzinkpo ji ɖo Danxomɛ e kpan bǐ. 

## Axɔsu Akaba mlámlá

## Axɔsuwuntun tɔ̀n lɛ
Aglǔza gbemɛ tɔ̀n kpodó hǎ (jivi) kpó wɛ nyí axɔsuwuntun tɔ̀n

Akpaxwé:Axɔsu Benɛɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Axɔsu Agbomɛ tɔn lɛ
Akanmu

thumb|right|Akanmu
**Akanmu** yovo tɔn ě é nɔ ylɔ ɖɔ *bicarbonate de sodium* ɔ jɛ kɛ́n ɖé wɛ bo cí linfin ɖɔhun bo wé pepepe. É jɛ̀ sín mɛ ɔ é nɔ sínsìn.

## Akanmu nabi ka tiin
Akanmu ɔ tiin ɖo alɔkpa atɔn ji:

* É nɔ ɖu é
* É nɔ zan do klɔ xwégbé na é
* É nɔ sɔ ɖo blo amasin na é

## Zizan tɔn

Akpaxwé:Akanmu
Akasato

**Akasato** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nú tokpɔnla Agbomɛ Kanɖofi ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ.

## Tovi nabi é ɖo e
Kɛnsisɔ sin nuwiwa è azɔxwe «INSAE» tɔn blo ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ Akasato ɖo hwɛndo 12868 kpodo gbɛtɔ 31294 kpan: nyɔ̌nu 1678 kpo sǔnnu 29968 kpo.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Aklunɔzangbe dezan tɔn

thumb|Jeluzalɛmu byɔ byɔ Jezu tɔn kpodo súsu ɖaxo kpan

**Aklunɔzangbe dezan** tɔn ɔ, ɖo azanlɛnwema sinsɛnnuwiwa klisuxwedotɔ lɛ tɔn mɛ ɔ, wɛ nyi aklunɔzangbe  gudo tɔn ě e nɔ mɔ xobɔ aklunɔzangbe Paskwa tɔn nɔ wa é bo  nɔ hún nu sin aklunɔzangbla mimɛ ɔ nù.

Aklunɔzangbe dezan tɔn ɔ nɔ flin nǔ we mǐ ɖo akɔjijɛ yɔyɔ ɔ mɛ. Nukɔntɔn ɔ :Jezu byɔ Jeluzalɛmu kpodo súsuɖaxo kpa. Wegɔɔ: é nɔ flin mǐ yajiji Jezu tɔn, kú tɔn ɖo akluzuji kpodo ɖíɖi tɔn kpan.

## Fie é wúkun sin e

## Lě e nɔ ɖu gbɔn ɔ

Akpaxwé:Sinsɛnnuwiwa
Akluzu lixo

thumb|<center>Akluzu lixo</center>

**Akluzu lixo ɔ**, ɖò hwɛndo klisáwùn lɛ tɔn mɛ ɔ, nyi sinsɛnnuwiwa ɖé bɔ mɛɖokpogee hɛn ɔ é na blo abi è na blo kpo agun ɔ bi kpo. É nɔ flin klisáwùn lɛ yajiji Jezu Klisu tɔn ɖò axɔsuzangbe mimɛ ɔ. E ɖo tenɔtɛn wɛnɛ (14). Nublabla katolika lɛ tɔn hwenu wɛ é nɔ blo akluzulixo ɔ tawun, ɖo taji ɔ axɔsuzangbe lɛ.

Akluzu lixo ɖo bibɛ tɔn ɖo Jeruzalɛm ɖo lVème sièce. Gejizɔnlinzintɔlɛ wɛ ze ɖa yi na do flin wuvɛli e Jezu mlɛ kaka yi Golghota e

## Tenɔtɛn wɛ́nɛ̀ lɛ
#Tenɔtɛn nukɔntɔ: E ɖo kuhwɛ nu Jezu
#Tenɔtɛn wegɔ: E ɖiɖa akluzu Jezu
#Tenɔtɛn atɔngɔ: Jezu j'ayi nukɔntɔn ɔ
#Tenɔtɛn ɛnɛgɔ: Jezu kpe nɔ tɔn 
#Tenɔtɛn atɔɔngɔ: Simɔ Sirenetomɛnu hɛn akluzu xa Jezu
#Tenɔtɛn ayizɛngɔ: Velonika sunsun nukunmɛ nu Jezu
#Tenɔtɛn tɛnwegɔ: Jezu j'ayi azɔnwegɔ
#Tenɔtɛn tantɔngɔ: Jezu ɖɔ xo nu Jeruzalɛmu'nyɔnu lɛ
#Tenɔtɛn tɛnnɛgɔ: Jezu j'ayi azɔn atɔngɔ
#Tenɔtɛn wogɔ: È ɖe awu bi sin Jezu wu
#Tenɔtɛn woɖokpo gɔ: È ka Jezu nyi akluzu ji
#Tenɔtɛn wewe gɔ: Jezu ku ɖ'akluzu ji
#Tenɔtɛn w'atɔn gɔ: È sɔ Jezu sin cyɔ nu nɔ tɔn
#Tenɔtɛn w'ɛnɛ gɔ: È ɖi Jezu

Akpaxwé:Sinsɛn
Akpasi

**Akpasi** ɔ tokpɔnlavi  ɖokpo wɛ é nyi nu tokpɔnla Bantɛ tɔn ɖo tokpɔn Sokan tɔn mɛ ɖo Benɛɛto mɛ.

## Dogbo tɔn lɛ
Tokpɔnlavi Akpasi tɔn wɛ nyi tokpɔnlavi ěe sɛ kpɔ toxo Bantɛ tɔn ɔ. E ɖo dogbo xa tokpɔnlavi Pira tɔn  ɖo taligbe bo ɖo xa Bantɛ tɔn mɛ ɖo afɔligbe  bo lɛ ɖo xa Bobɛ tɔn ɔ ɖo hwetɔnwaji.

## Gletoxo tɔn kpodo slaá mɛ̀ tɔn kpan
Tokpɔnlavi Akpasi tɔn ɔ ɖo slaá mɛ̀ 3 yě : Ilagbɔ, Ilaré, Okotɔ bo ɖo gletoxo ɖokpo : Banɔ.

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛn ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi ɔ tokpɔnlavi Akpasi tɔn ɖo tovi 12967.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Akwɛ FCFA

thumb|right
**Akwɛ FCFA** nyi akwɛ é nɔ zan bo nɔ do xɔ nǔ na ɖò to e ko nɔ do yovo Flansé gbé lɛ e mɛ. É ɖé tɛnmɛ-tɛnmɛ.

## Bloblo tɔn
Acɛkpikpa wɛ nɔ kpé nukun ɖo Akwɛ ɔ bloblo tɔn kpodo zinzan tɔn kpan wu ɖo Benɛɛtomɛ. Méɖéján (mɛɖé kpohun) sixu blo á.

## Alɔkpa é ɖé lɛ é
Akwɛ FCFA ɖé ɖo cɛngin lɔji bo nyi gankwɛ. Éé sɔ wéma do blo na lɛ è ɖé, bɔ é nɔ ylɔ yé ɖɔ *Billet*.

## Gankwɛ
Gankwɛ tɛnmɛ tɛnmɛ wɛ é nɔ zan ɖo Benɛɛtomɛ. É na mɔ:
* Ɖwakpo (Ɖɔla ɖokpo)
* Ɖwawé (Ɖɔla wé)
* Kpɔnɖokpo (Kpɔnwun ɖokpo)
* Kpɔnwé (Kpɔnwun wé)
* Kpɔn'ɛnɛ (Kpɔnwun ɛnɛ)
*Kpɔnwun tantɔn 
* Kpɔnko (Kpɔnwun ko) (E lɛ ɖé ɖo wéma lɔji)

## Wémakwɛ
Wemakwɛ tɛnmɛ-tɛnmɛ wɛ é nɔ zan ɖo Benɛɛtomɛ. É na mɔ:
* Kpɔnko (Kpɔnwun ko)
* Cakì ɖokpo
* Cakì wé
* Cakì atɔɔn
* Cakì wo

## To é nɔ zan lɛ é
Benɛto, Burkina-Faso to, Kodivwatò to, Nijɛ to, Senɛgal to, Togo to, Giné to kpodo Mali to kpo wɛ nɔ zan akwɛ FCFA ɔ ɖo hweyixɔwanu Afrika tɔn.

Akpaxwé:Akwɛ
Akɔɖéxa

**Akɔɖéxá** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nù tokpɔnla Komɛ tɔn bo ɖo taligbe nú Benɛɛto ɔ ɖo tokpɔn Mɔnɔ tɔn mɛ. 

## Gletoxo tɔn lɛ
Akɔɖéxá ɔ ɖo taligbe hweyixɔ waji nú Benɛ tò ɔ bo ɖo gletoxo 08 yě ɖie:
*Klɔmɛ
*Bowu Gbeji
*Degu
*Kpoji
*Mɛɖewahwe
*Mɔnyɔwi
*Tɔkan
*Tosuhɔn

## Tovi nabi é ɖo e
Kɛnsisɔ sin nuwiwa è azɔxwe «INSAE» tɔn blo ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ Akɔɖéxa ɖo  gbɛtɔ 12894 .

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Alada

**Alada** ɔ toxo wɛ é nyi bo lɛ nyi tokpɔnla ɖokpo ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ. E ɖo afɔligbe Benɛɛto tɔn.
Alada ɔ lɛ nyi kpɔnla nu tokpɔn xulɛnu tɔn.

## Tokpɔnlavi tɔn lɛ
Tokpɔnla Alada tɔn ɖo tokpɔnlavi wèwé (12). Yě ɖie: 
*Agbanu 
*Ahwannɔzun 
*Alada (centre) 
*Atogɔn
*Avakpa
*Ayu
*Hɛnvi
*Lisɛgazun
*Lɔn-Agɔnmɛ 
*Seku
*Tɔgudo
*Tɔkpa-Avagudo .

## Tàn
Xóxòhwenu ɔ Alada ɔ acɛkpikpa axɔsuɖuto fɔnnu  lɛɛ tɔn sin nɔtɛn wɛ bɔ é nɔ ylɔ ɖɔ adanwunsa (nɔtɛn xomɛsin tɔn).

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛ́n é è sɔ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ, tokpɔnla Alada tɔn ɔ ɖo tovi  127512.

Akpaxwé:Tokpɔnla_Benɛ_tɔn_lɛ
Alada (centre)

**Alada ** sin tɛntin mɛ (centre) ɔ, tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nú tokpɔnla Alada tɔn ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo afɔligbe Benɛɛto tɔn.

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛ́n é è sɔ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ, tokpɔnlavi Alada centre tɔn ɔ ɖo hwɛndo 969 bo ɖo gbɛtɔ́ 23287: nyɔ̌nu 11986 kpo sǔnnu 11301 kpo.

## Gletoxo tɔn lɛ
Alada centre ɔ ɖo glétoxó wéwé. Yě ɖyé:
* Ahito
* Alomɛ
* Avazunkpa
* Dagleta
* Dodomɛ
* Dogudo
* Dogudo CEG
* Donu
* Gbégamɛ
* Gbowèlè
* Hwinbatɛn
* Sokudénu
* Soyo
* Tokpɔta

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Albert Tévoédjrè

**Albert Tévoèdjrè** ɔ, e ji i ɖo azǎn wǒ gɔ ɔ (10) Abɔxwisùn xwé 1929 tɔn mɛ ɖo Xɔgbonu, b'ɛ kú ɖo azǎn ayizɛn gɔ ɔ (6) Abɔxwisùn xwé 2019 tɔn mɛ. Enyi Benɛɛto-vì toxoɖɔtɔ, mɛsi-nukplɔnmɛtɔ kplɔnyiji-alavɔ tɔn.

## Azɔ tɔn

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ_Benɛɛ_tɔn
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1929 tɔn mɛ
Akpaxwé:Kú ɖò xwè 2019 tɔn mɛ
Aliboli

thumb|right

**Aliboli** ɔ tokpɔn ɖokpo wɛ bo ɖo taligbe  zǎnzǎnhwe jí tɔn nu Benɛɛto ɔ.É ɖo dogbo xá Bukina Faso, Nigɛ kpodo Awɔnlin tò ɔ kpo, é lɛ ɖo mɔ xá tokpɔn Atakola tɔn ɖo gbadahweji kpodo tokpɔn Bɔgu tɔn kpan ɖo afɔligbé. Ɖo xwe 1̵999 tɔn mɛ wɛ Aliboli fɛn ala sin tokpɔn Bɔgu wu bo huzu tokpɔn.

## Tokpɔnla tɔn lɛɛ
Tokpɔn Aliboli tɔn ɔ ɖo tokpɔnla ayizɛn yě ɖie:

* Banikwala 

* Gɔgunu 

* Kanɖi

* Kalimama 

* Malanvilu

* Ségbana

## Tovi lɛɛ
Balibanu lɛ, Fulani lɛ kpodo dɛndinu lɛ kpan wɛ sukpɔ ɖo Aliboli sin tokpɔn ɔ mɛ.

Akpaxwé:Tokpɔn_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Alidou Demonle Moko

**Alidou Demonle Moko** nyi ɖɛmɛnu ɖo ɖɛmɛnugun tantɔngɔɔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ.

## Toxoɖɔgbɛ tɔn
Toxoɖɔgbɛ Union Progressiste (UP) tɔn sin asya glɔ wɛ é sɔ'ɛ ɖɛmɛnu ɖé.

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ
Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Alisátínsá

**Alisátínsá** ɔ, kplékplénúwiwà ɖé wɛ bɔ̀ e nɔ mɔ̀ ɖò aflikà, hwèyixɔ̀wàji. Nǔwiwà nɛ ɔ nɔ́ tiin hwɛhwɛ bɔ̀ è nɔ̀ kplé bó nɔ̀ ɖɔ̀xó dó gbɛzánɖóbǔ wu, nǔ e nɔ̀ jɛ ɖò glètoxo lɛ mɛ e, tòxóɖíɖɔ̀ kpó xó ɖevò lɛ kpó. Tɛ̀n ɖòkpó nɛ́ ɔ mɛ wɛ yɔ̀kpɔvú lɛɛ nɔ lɛ́ ɖótó mɛxó lɛ ɖè, bó nɔ sè hwènuxó víví lɛ, bó nɔ̀ sɔ́ nǔnywɛ ɖ'émɛ. E sixú nyí lokotínsá, kpàsátínsá àbǐ atín ɖěvò lɛɛ sá.

## Lěè nuwiwa nɛ ɔ wa nyí gbɔn é

Egbe din ɔ,hwenu sɔ ɖe nú mɛɖe ǎ.Mɔ ɖokpo ɔ, mɔtglomɛnɔ tɛnmɛtɛnmɛ lɛ ɖe bɔ nu e yì kanji kpoun ɔ, e nɔ mɔ nǔ ee ba wɛ e ɖe é bǐ.
Akpaxwé:Kplékplénúwiwà lɛ
Alixonu

**Alixonu** ɔ sunnu vi gunnu (Xɔgbonu) nyikɔ wɛ. Nyikɔ nɛ ɔ e nɔ mɔ ɖo Fɔnnu lɛ, Maxinu lɛ kpodo Ayizɔnu lɛ mɔ kpan gɔn ɖo Benɛɛto mɛ. Nyikɔ nɛ ɔ tinmɛ tɔn wɛ nyi *SUNNU VI E JI Ɖ'ALIXO E*. E nɔ na vi sunnu e Nɔ tɔn xwe ajidonu bo ji sɔnyi alixo Doto xwe ma yi e.
 Akpaxwé:Ví nyikɔ ɖo Benɛɛto mɛ
Alunsùn

**Alunsùn** ɔ wɛ nyi sun nukɔntɔn é ɖo xwé ɔ mɛ é. Zofínkplɔ́sùn wɛ nyi sùn ée jɛ gudo tɔn é.

## Tínmɛ tɔ̀n
Alunsùn ɔ tinmɛ tɔn wɛ nyi sùn é mɛ *alǔn* nɔ do tawun é.

## Xixa tɔn
Wékpo:LL-Q33291 (fon)-ALFREDAZASEGLA-alunsun.wav

 Akpaxwé:Sun_lɛ
Alwɛmɛnunɔ

**Alwɛmɛnunɔ** nyí nǔnɔmɛ é è nɔ nɔ hwenu e awé xò mɛ  bɔ mɛvivɛ́ mɛtɔ̀n kú e.

## Tàn kléwun
Ɖò afɔgokɔ Benɛɛ tɔ̀n ɖò taji ɔ Kutɔnu, Agbǒmɛ, Glexwé kpodo toxo e lɛdo yě lɛ e kpan ɔ, mɛɖaxo Joël Noret yi cyɔnuwiwa gègě sín tɛnmɛ nú xwè mɔkpan. E sɔ cyɔ nuwiwa ɔ e nɔ mɔ̀ yɛsufifɔ w'ɛnɛ mɔ̌ ɖo kplekplemɛ yɛsufifɔ'li tɔn ɖo afɔgokɔ Benɛɛ tɔn : nu mǐ sɔ́ Klisanwun katolika lɛ, gbigbɔwiwenɔ, lɛ gbagbɔnɔ lɛ kpo hwɛ̀ndo mǐtɔn lɛ kpó. Nuwiwa gege nɔ do gungun nu cyɔnuwiwa kpodo tuto tɔn lɛ kpán kaka yi jɛ̀ cyɔɖiɖi gudo. Mɛɖaxo Joël Moret sɔ kpɔndewu ɖokpo ɖo te : Cyɔ nu wiwa Nɔye Mireille tɔn. E kpɔn'mɛ ɔ, mǐ hɛn ɔ mǐ na ɖɔ̀ mɛ gege wɛ ɖonu ɖò cyɔ nu wiwa ɔ mɛ, bɛsin hɛnnumɔ mɛ e ku é tɔn ji kaka yi jɛ hɛnnusɛyahɛnnu lɛ bi ji kpodo cyɔ nu wa tɔ lɛ kpán. Ɖokpo ɖokponɔ yetɔn ɖo nuɖe bo na wa ɖo cyɔɖiɖi ɔ mɛ sin xoxo hwenu kaka wa tɔn fi. Loɔ, e na ɖɔ nu wiwa nɛ lɛ ɔ nɔ wa ta myɔ d'eji ɖo hwenu tajitaji ɖe lɛ ɖo gbɛzinzan gbɛtɔ tɔn mɛ, ɖo taji ɔ kuhwenu kpodo cyɔ nu wiwa hwenu kpán.  

## Vogbingbɔn lɛ
Vogbingbɔn e tiin ɖo Hwɛndonuwiwa afɔgokɔ Bénɛɛto ɔ tɔn e kpodo Sinsɛnnuwiwa Sinsɛn lɛ tɔn kpan nɔ zɔn bɔ cyɔɖiɖi nɔ do zinflu do mɛ hwěnu e na nyikan nu cyɔ nu wiwa e. Nukijekije Mɛɖaxo Moret tɔn ɔ ɖe tɛn e mɛ e mɛ ɖokpo ɖokpo ɖe  ɖo cyɔ nu wiwa mɛ e xlɛ kpodo tɛn e mɛ mɛ e ku e ɖesu ɖee xlɛ, e na ɖɔ tɛn e mɛ e ɖe nu hɛnnu tɔn (Tɔ/Nɔ, Asu/Asi, nɔvi, vǐ...) mɔ ɖokpo ɔ Sinsɛn e e nɔ yi e kpodo azɔ ě e nɔ wa e kpán : mɛ nɛ lɛ ɖokpo ɖokpo hɛn ɔ ye na kɛnu do tito cyɔɖiɖi mɛ e ku e tɔn mɛ. Fi e adɔndindɔn nɔ wukun sin e ɖokpo nɛ. Hǔn ɖɔgbotinsa kpodo ali fifa kpodo gbeɖokpɔ hɛnnumɔ lɛ tɔn biba kpan ɖo taji ɖesu. E ɖo mɔ cò cɔ́cɔ́ doɛ, jlɛ kpodo adangblɔn nu mɛ kpan kpodo kɛnli do kɛnmɛ kpan nɔ han ɖo cyɔ nu wiwa gege mɛ a. 

Mɛɖaxo gbɛgbe  nu walɔ nɛ lɛ e e nɔ mɔ ɖò cyɔɖiɖi hwenu e bo do zogboe nubaɖu e ɖo cyɔɖiɖi mɛ nu ɖokpo ɖokpo mɛ e ɖo nu ɖe mɛ e tɔn ji, ɖo taji klan e nɔ wa tiin ɖo hɛnnu ɔ kpodo sinsɛn lɛ kpan tɛntin e kpán.

Akpaxwé:Cyɔnuwiwa
Alɔwlíwlí ɖo Benɛɛto mɛ

**Alɔwlíwlí** ɔ̀ afɔɖiɖe tají ɖokpó wɛ é nyí bɔ̀ súnnu kpó nyɔ̌nu kpó nɔ́ ɖó jló bo nɔ́ dɔ̀n yeɖée ɖó kpɔ́ ɖò àxɔ́sú sín afɔsɔ́ɖótetɔ́ nukɔn.

## Alɔwlíwlí ɖo axɔ́súxwé
## Alɔwlíwlí ɖo sinsɛnmɛ
## Agbànnina
Agbannina wɛ nyí afɔɖiɖe nukɔn tɔn ɔ ɖò alɔwliwli sín nuwiwa mɛ.

Akpaxwé:Alɔwlíwlínuwiwa lɛ
Alɛkpehanwú

**Alɛkpehanwú** abi axɔsu Alɛkpehanwu bɔ nyikɔ tɔn ɖésu nyi Michel Loucou ɔ, hankpatɔ hanjitɔ benɛɛtovi ɖokpo wɛ é nyi bɔ é ji i ɖo xwe 1957 ɖo Agbǒmɛ.

## Tàn gbɛ tɔn tɔ̀n

## Han tɔn lɛ

Akpaxwé:Hànsinɔ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1957 tɔn mɛ
Amavivɛ

thumb|right|Amavivɛ

**Amavivɛ** nyi ama ɖe bo ɖo kplekplemɛ hɛnnu *Asteraceae tɔn mɛ*. Atǐnvu ɖe wɛ bo nɔ ɖo nujlɛkpo we (02) yi atɔ̌ɔn (05) mɔ, bo nɔ wu ɖo Aflika gbeji. Ama tɔn lɛ nɔ nɔ jlɛmɛ ɖibla ɖo santimɛtlu ko mɔ. E nɔ vlɛnu. Azɔnglenu wɛ . E nɔ lɛ ɖa nusunnu na . 

## Azɔ tɛ e nɔ wa ɖo lanmɛ na nɔ ganji linu?
Amavivɛ nɔ gbɔ : wutu hunmyɔ, hwesivɔ'zɔn, slǎa, zɛntin, epatitu kpodo kpɛn kpo. E nɔ zan do gbɔ : aklǐi,  tafɛnmɛ kpodo xomɛ wli kpan. 

## Nɛ e ka nɔ ɖagbɔn?
E nɔ to ɖe vivɛ (vlɛvlɛ) gbɔn sin mɛ nylɔdo gblamɛ bo na kusu ganji azɔn atɔn mɔ. Mɛ ɖe lɛ nɔ lɛ ɖa ɖo adoji nu ye kusu kpe ɔ. 

## Nɛ e ka nɔ do gbɔn?
E ɖo kwin bɔ e nɔ do co bɔ e ka lɛ jlo mɛ ɔ e sɛn atǐn ɔ bo nɔ tun fɛnnyɛ tǐn ɖɔhun.

Akpaxwé:Ama lɛ Akpaxwé:Mǎ lɛ
Ami vɔvɔ

**Ami vɔvɔ** nyí ami ɖòkpo ɖò ami lɛ mɛ. Dě, e nyi sinsɛn dětín tɔn ɔ, wɛ è nɔ do blo na. Ami vɔvɔ we wɛ ɖe: amivɔvɔ kpaa kpo zòmi kpo

## Fɛ́nú tɔ̀n lɛ
Ami vɔvɔ ɖó fɛ́nu gègě: e nɔ bló agbazà kpodo agbazamɛ kpan ɖo nu mɛ, e nɔ wa zɔ̌ ɖo nukún wú tawun, bo nɔ gbɔ̀ àzɔ̀n ɖe lɛ, ɖi alìn zɔ̀n, adɔ̌ɖonukunji zɔ̀n, gbɔxlixɛ zɔ̀n.

## Ɖida tɔn
Ami vɔvɔ ɔ dé wɛ é nɔ do ɖa na. 

Akpaxwé:Ami lɛ
Amiwɔ̌

**Amiwɔ,** e nɔ lɛ ylɔ ɖɔ ***Jɛwɔ***, nyi wɔ vɔvɔ bɔ e nɔ ɖa ɖo Benɛɛto kpo Togo kpo bo nɔ ɖu zozo tɔn. Nuɖuɖu ɖagbe ɖe wɛ.  

Amiwɔ ɔ, wɔ ɖe wɛ bɔ e nɔ ze ami kpo nuhwɛnkun kpo do ɖa na. Ɖo Fɔngbe mɛ ɔ e nɔ lɛ yɔlɔ ɛ ɖɔ Jɛwɔ ɖo e gbɔn vo nu wɔ wewe ɖiɖa. Myamya tɔn zɔn b'ɛ nɔ lɛ yɔlɔ ɛ ɖɔ *wɔ vɔvɔ* ɖó tɔmati (timati) nɔ yi mɛ alo ami vɔvɔ nɔ lɛ ɖa. 
Ɖiɖa tɔn gbɔn vo nu wɔ wewe ɖiɖa ; ɖó wɔ wewe ɖiɖa ɔ kpo Cɛju gban (30') alo kpodo ganxixo ɖokpo kpo ɔ e hɛn ɔ e na ɖǎ. Loɔ amiwɔ ɖiɖa nɔ ɖu ganxixo ɖokpo yi we mɔ alo e nɔ lɛ hu mɔ.

= Ajɔxanu e nɔ mɔ bo nɔ ɖa lɛ e ɖye =
* Lifin
* Ami
* Jɛ
* Nuhwɛnkun
* Lan alo Hwevi susɔ

= Tan tɔn kpodo zinzan tɔn kpan =
Wɔ nɛ ɔ Afɔgokɔ Benɛɛ to ɔ wɛ e wukun sin co Benɛtovi lɛ bi wɛ yi wan na bo nɔ ɖu. Amiwɔ ɔ e nɔ ɖu ɖo Agɔji, Xwezan lɛ gbe alo cyɔ ɖiɖi lɛ hwenu. E nɔ ɖu kpodo Lan alo kpodo Hwevi kpan.

 Akpaxwé:Nuɖuɖu_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Amɔ̌ soja

**Amɔ̌ soja** ɔ̀, nùɖúɖú ɖé wɛ bɔ e sɔ́ soja do blo na. Nùɖúɖú bénɛtovilɛ́ɛ tɔn wɛ̀ bɔ yě yi wǎn nà bó nɔ́ ɖù tawun. Soja nɛ ɔ, yě nɔ́ zán dó ɖa nǔsúnnú ná ɖo bénɛ́ɛto kpodo aflikato e ɖo hweyixɔ waji ɖé lɛ́ɛ kpan mɛ. Bó na do blo amɔ̌ soja nɛ ɔ́, alɔ na mɛ́ sin nú mɛ, nunywɛ́ ná gɔ́ ná bɔ ayi na ɖo té dé wú.

File:Friture et extraction de l'huile du Amon Soja.jpg|Amɔ̌ soja ɖìɖá
Amon Soja et du Gui (Aakassa).jpg|Amɔ̌ soja


 Akpaxwé:Nuɖuɖu_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Anǎ wegɔ wɔmɛ tɔn

**Anǎ wegɔ [[Wɔmɛ]] tɔn** ɔ ɖo toxo wɔmɛ tɔn ɔ mɛ ɖò tokpɔnla Agbomɛ Kanɖofi tɔn ɔ́ mɛ.

## Gbigba tɔn
Gaɖiɖi tɔn bló nujlɛkpò 350 bo dɔ̀n toxo Wɔmɛ tɔn ɔ, Kokotomɛ tɔn ɔ, Kokokɔji tɔn ɔ kpodo fi e lɛlɛ do xa nɛ lɛ kpo kple,  bo tɔn dó agbǎsà e gosin Kutɔnu bo yì Lomɛ e jí.  Ana nɛ ɔ sin azǎn 27ɔ abɔxwisun 2019 tɔn wɛ e ko bɛ gbigbǎ, bɔ azɔ ɖaxo ɖaxo wa xwe SOGEA-SATOM wɛ ɖewu. Ganhɔnyitɔgbasa Benɛ tɔn e nɔ kpe nukún dó azɔ ɖaxo ɖaxo wiwa wu e wɛ ɖo azɔ nɛ ɔ ji kpɔn wɛ. 
Anǎ nɛ ɔ na gbɔn ta nu Wɔmɛ sin gba ɔ sin maxinugɔn wa Wɔmɛ. Bo na gɔso nu ana nukɔntɔn ɔ e e ko gbǎ sin azǎn 29ɔ lidosun 2019 tɔn bo na d'alɔ tovi Wɔmɛ tɔn lɛ kpodo tovi e yado Wɔmɛ lɛ kpo.

## Gaɖiɖi tɔn
Anǎ nɛ ɔ gaɖiɖi nujlɛkpò 350, bɔ dotin ě e ɖo doyiyi mɛtlu 60 é 38 wɛ hɛn ɛ ɖo te. 
Ali yi bo lɛkɔ wɛ e ɖo bɔ gblo ɖokpo tɔn nyi mɛtlu 3,5 bo lɛ ɖo afɔzɔntɔ'li we bɔ ɖokpo ɖokpo ɖo gbolo mɛtlu 1,75.

Akpaxwé:Ana_ɖo_Benɛɛto_mɛ
Anǎ xóxó Kutɔnu tɔn

thumb|Ana xoxo

**Ana xoxo Kutɔnu tɔn** ɔ nyi anǎ ɖe bo ɖo tokpɔnla Kutɔnu tɔn mɛ ɖo Benɛɛto ɔ mɛ. Anǎ nukɔntɔn toxo hunnukun ɔ tɔn wɛ, e dɔn agě we tɔsisa toxo nɛ ɔ tɔn kple. Ana nɛ ɔ nyi gbigba ɖo lexwele 1928, bɔ e lɛ wa huzu ada ná ɖò lexwele 1981.

## Tàn tɔn
Anǎ xoxo Kutɔnu tɔn ɔ wɛ nyi anǎ nukɔn tɔn Toxo nɛ ɔ tɔn . E gba anǎ nɛ ɔ ɖo xwe 1927 kpo 1930 kpo tɛntin, e dasa dohwín Kútá tɔ̀n , bó dɔ̀n agě wè tɔ̀  tòxò ɔ́ tɔ̀n lɛ kplé , ɖò taji ɔ́ , zòhúnglíntɛ̀n ɔ́ ɖò hwèyixɔ̀ wàji kpódó tɛ̀n è mɛ̀ e na dò mɔ̀jangìnjàngìn lɛ dò ɖěe

Akpaxwé:Ana_ɖo_Benɛɛto_mɛ
Angelo Ahouandjinou

**Angelo Ahouandjinou** ɔ nyi toxóɖɔtɔ sunnu benɛɛtovi ɖokpo. Ɖo sɔmisɔmi ě e blo wayi ɖo xwè 2020 gɔ ɔ tɔn mɛ é wɛ é sɔ ɛ tokpɔnlagan ɖo tokpɔnla Agbomɛ Kanɖofi tɔn ɔ nu ɖo toxoɖɔgbɛ UP tɔn tanu.

## Gbɛ tɔn

## Azɔwiwa tɔn

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
AntoineN’Da N'Da

**Antoine N’Da N'Da** ɔ, nyí ɖɛ̌mɛnu ɖo ɖɛ̌mɛnugun tantɔngɔɔ ɖɛ̌mɛnugbasá Benɛɛtò tɔn mɛ.
## Toxóɖɔgbɛ́ tɔn
Toxóɖɔgbɛ Bloc Républicain (BR) tɔn sín asya glɔ̀ wɛ è sɔ'ɛ ɖɛ̌mɛnu ɖè.
 Akpaxwé:Ɖɛ̌mɛnu_Benɛɛtò_tɔn_lɛ
Anɔ̌ savɛ tɔn lɛ

**[[Anɔ̌]] Savɛ tɔn lɛ** ɔ, só atɔn wɛ bó ɖò toxo Savɛ tɔ̀n mɛ ɖo Benɛɛto mɛ. Ɖiɖé yětɔn cí anɔ̌ é ɖò aga kpɔ́n wɛ ɖɔwun.  

## Hwènùxó
Oke Ifolo, Ini Shabe kpodo Oke Ajagbo kpo wɛ nyi nyikɔ só atɔn nɛ lɛ tɔn. 

Hwènuxó ɔ ɖɔjí anɔ̌ Savɛ tɔn lɛ nɔ j'ahwàn toxo ɔ jí ɖo mɛkɛntɔ tɔn wu.

## Wǎ tomɛ b'a nyɔ nǔ i tɛ̀n
Anɔ̌ Savɛ tɔn lɛ wɛ nyí wǎ tomɛ b'a nyɔ nǔ i tɛ̀n é mɛ lɛ nɔ wa kpɔ́n ɖò toxo nɛ ɔ mɛ tawun e. E lɛ nyí lɔnyijí-fɔnkan tɛn nú mɛ gègě b'ɛ nɔ xá só ɔ́ jí.

## Dodo tɔn


Akpaxwé:So lɛ
Aplaxwé

**Aplaxwé** ɔ tokpɔnla ɖokpo wɛ é nyi bo lɛ nyi toxo ɖokpo. É ɖo afɔligbe nú Benɛɛto ɔ ɖo tokpɔn Kufo tɔn mɛ bo ɖo dogbo xa Togo tò ɔ. Aplaxwe ɔ ɖo axi ɖaxo ɖokpo bɔ é nɔ ylɔ  ɖɔ Azɔvɛ. Tokpɔnla Aplaxwe tɔn ɔ ɖo axɔsuzɔwaxwé gěge.

## Tokpɔnlavi tɔn lɛɛ
Tokpɔnla Aplaxwe tɔn ɔ ɖo tokpɔnlavi 7 yě ɖie:

- Aplaxwe

- Atɔ̀mɛ̀

- Azɔvɛ

- Dɛ́kpɔ̀

- Godoxu

- Kissámɛ̀

- Lɔnkli

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛ́n ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnla Aplaxwe tɔn ɔ ɖo tovi 171109.

## Gbɛtɔ nukunɖeji Benɛ to ɔ tɔn é jɔ ɖo Aplaxwésin tokpɔnla ɔ mɛ lɛ e
Adrien Houngbédji
Akpaxwé:Tokpɔnla_Benɛ_tɔn_lɛ
Aristide Gonsallo

**Aristide Gonsallo**, è ji i ɖò azǎn 4 gɔ zǒsun xwe 1966 tɔn ɖo Kutɔnu ɖo Benɛɛto mɛ. E sɔ ɛ Yɛhwenɔ ɖò azǎn 27 gɔ wǒsun xwe 1992 tɔn. E nyi Yɛhwenɔgán atɔɔn gɔ é e sɔ́ dó zinkpo ji ɖo Igleja kanɖo Xɔgbonu tɔn nu e ɖo xwe 2005 tɔn hwenu e.

## Yɛhwenɔzɔwiwa tɔn
Ɖo azǎn 27 gɔ ɔ woosùn xwè 1992 tɔn mɛ wɛ é sɔ̀ Aristide Gonsallo yɛhwenɔ ɖo igleja kanɖo Parakou tɔn mɛ. Ě é sɔ́ ɛ̀ tlolo e ɔ, é nyi mɛsi nukplɔnmɛtɔ kpɛɖé ɖo yɛhwenɔgleta kpɛvi Parakou "Fatima" tɔn sin xwè 1992 wayi 1997 cóbo wa yí sɔ́nu nú kunnuɖewema kplɔnyiji alavɔ tɔn ěe nɔ ylɔ ɖɔ doctorat é do nǔ e kan sinsɛn katolika tɔn ɔ ji é ɖo wemaxɔmɛ kplɔnyiji alavɔ katolika "Angers" tɔn. Aristide Gonsallo lɛ́kɔ yi yɛhwenɔgleta kpɛvi Parakou tɔn bo lɛ́ kplɔn nǔ mɛ cóbɔ é wa sɔ́ ɛ yɛhwenɔ ě kpa'cɛ do yɛhwenɔxwé "Saint-Martin" tɔn e kpodo nǔ e kan lanmɛ ná nɔ ganji igleja kanɖo ɔ tɔn nu

## Yɛhwenɔgánnyinyi tɔn

## Dodo tɔn


## Nuwlǎnwlǎn é ca kan xa élɔ é
* Marcel Agboton
* Lucien Monsi-Agboka
* Vincent Mensah

Akpaxwé:Sinsɛngan lɛ
Akpaxwé:Yɛhwenɔgán Iglejá Katolika tɔn lɛ
Assan Seibou

**Assan Seibou** ɔ, nyi ɖɛ̌mɛnu ɖo ɖɛmɛnugùn tantɔngɔɔ ɖɛ̌mɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ.

## Toxoɖɔgbɛ tɔn
Toxóɖɔgbɛ́ Bloc Républicain (BR) tɔn sin asyá glɔ wɛ è sɔ'ɛ ɖɛ̌mɛnu ɖè.
 Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ
Assogba Edmond Agoua

**Assogba Edmond Agoua** ɔ, nyi ɖɛmɛnu ɖo ɖɛmɛnugun tantɔngɔɔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ.

## Toxoɖɔgbɛ tɔn
Toxoɖɔgbɛ Union Progressiste (UP) tɔn sin asya glɔ wɛ é sɔ'ɛ ɖɛmɛnu ɖé.

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ
Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Asyá Benɛɛtò tɔn

thumb|<center>Asyá Benɛɛto tɔn</center>
thumb|<center>Asyá xóxoa Benɛɛtò tɔn</center>

**Asyá Benɛɛtò tɔn** wɛ nyí asyá é è axɔsú tunwun bó do kɛ́n ɖo Benɛɛto mɛ é. Hwɛkan atɔ̀n wɛ ɖò asyá Benɛɛtò tɔn mɛ: Amamú, koklójónɔ kpo vɔ̀vɔ̀ kpo.

## Asyá Benɛɛtò tɔn
Azǎn afɔtɔn nukún ɖokpo gɔɔ àbɔxwisùn xwe 1959 tɔn mɛ wɛ é do kɛ́n bǐ ɖé ɖo benɛɛtò mɛ. Bo ka wa zán ɖò avuvɔsùn ɔ sín azǎn nukɔ̀ntɔ̀n ɔ gbé ɖò xwè 1960 gɔɔ mɛ.

Hwɛkan atɔ̀n wɛ ɖò asyá Benɛɛtò tɔn mɛ:Amamú, koklójónɔ kpo vɔvɔ kpo.

## Tínmɛ hwɛkàn lɛ tɔn

* Amamú ɔ nyí *Nǔɖonukún*.

* Koklójónɔ ɔ nyí *Dɔ̀kun*.

* Vɔvɔ ɔ nyí *Akɔ́nkpínkpan*.

## Ɖyɔ̀ɖyɔ̌ tɔn
Asya nɛ ɔ, e ko ɖyɔ kpɔ́n ɖò ahwangan sunvinɔ togan Mathieu Kérékou hwenu sín xwe 1975 yi jɛ 1990 gɔ ɔ mɛ. B'ɛ́ ɖó sinmɛ̀ amamu bɔ̀ sunví vɔ̀vɔ̀ ɖò tó ná.

## Nuwlǎnwlǎn é ca kan xa élɔ é
* Tohan Benɛɛtò tɔn
* Gilbert Dagnon
* Togan Benɛɛtò tɔn lɛ

## Dodo
Akpaxwé:Asyá lɛ
Akaja

thumb|right

**Akaja** ɔ walɔ hwéhuhu tɔn ɖe wɛ bɔ hwéhutɔ lɛ nɔ zan ɖo Benɛɛtò mɛ.

## A ni ka nyi akaja
Akaja lɛ ɔ walɔ hwéhuhu tɔn ɖe lɛ wɛ bɔ hwéhutɔ lɛ nɔ zan ɖo tɔ é ɖo hwéyixɔ waji mɛwi gbeji tɔn lɛ ɖo taji ɔ Bénɛ tɔ lɛ mɛ. Atinvu lɛ alo ɖemakpa lɛ wɛ é nɔ sin bo nɔ tunté ɖo tɔ ɔ mɛ bɔ doyiyi tɔn nɔ yi mɛtlu ɖokpo abi we mɔ. Akaja lɛ nɔ huzu nɔtɛn blo kpo alɔ kpo nu hwevi ɖelɛ bɔ ye nɔ jigba.

## Hwenuxo akaja tɔn
Awolo lɛ sin nukɔnyiyi mɛ wɛ akaja lɛ tɔn sin bɔ é nɔ tun é ɖo ga yetɔn kpodo lée é nɔ gba yé gbɔn é kpan mɛ. Akajavi, awula, Kodokponɔ, Améjolotɛn, Adɔkpo,  Ava, Hanu, Hanumɛkaja, Hanugokaja wɛ nyi akaja wunmɛ é ɖe ehɔnmɛ lɛ é.

## Ɖiɖé tɔn ɖé lɛ

Wékpo:DEGAN Gabin (Akadjas ).jpg|Akaja bloblo
Wékpo:Acadja of Ganvié Bénin.jpg|Ɖɔ lɛlɛ do Akaja
Wékpo:Acadja of Ganvié.jpg|Tɔjíhun ɖo Akaja tɛntin
Wékpo:Ganvié-Technique de pêche acadja (1).jpg|Akaja
Wékpo:DEGAN Gabin (the canoe ).jpg|Nyɔnu kpodo vǐ tɔn kpo ɖo Tɔjíhun mɛ
Wékpo:Dans les acadjas à Ganvié.webm|Tɔjíhun ɖo Akaja kpa
Wékpo:Bois sec de mangrove à sô-tchanhoué au Bénin.jpg|Tɔjíhun
Wékpo:En route pour Ganvié.jpg|Akaja kpodo xɔ lɛ kpo


Akpaxwé:Walɔ Hwéhuhu tɔn Akpaxwé:Hwéhuhu ɖo Benɛɛto mɛ
Takín

right|thumb|<center>Ɖiɖé takín tɔn</center>

**Takín** alo **Atakín** ɔ ɖadonu ɖé wɛ nyi bo tiin ɖó alɔkpa gěgé ji. É ɖé vɔvɔ tɔn bo lɛ ɖé amamu tɔn.

## Zizan tɔn
Atakin ɔ é nɔ ɖa nusunnú ná alo bo na do blo mɔyo na.

## Ɖagbé tɔn lɛ
Atakín ɔ nɔ na vitaminu gégé gbɛtɔ. *Vitaminu A* kpoɖo *vitaminu C* bo na lɛ mɔ *magnesium* kpoɖo *fer* kpo.

## Aliá Scoville tɔn
Bo na do tunwun syɛnsyɛn takín tɔn ɔ, aliá Scoville tɔn wɛ é nɔ zan.

Akpaxwé:Ɖadonu lɛ Akpaxwé:Takin
Atasí

**Atasí** ɔ, nuɖuɖu ɖé wɛ, b'ɛ nɔ ɖu ɖo Benɛɛtò mɛ. Ayikún kpó mɔlikun kpó wɛ, é nɔ sɔ do ɖa na.

Akpaxwé:Nuɖuɖu_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Atiémɛ

**Atiémɛ** ɔ, toxo ɖokpo wɛ é nyi bo lɛ nyí tokpɔnla ɖokpo ɖo afɔligbe hweyixɔwaji nú Benɛɛto ɔ ɖo tokpɔn Mɔnɔ tɔn mɛ. Atiémɛ sɛkpɔ dogo Togo tɔn.

## Tokpɔnlavi tɔn lɛ
Tokpɔnlavi ayizɛn wɛ ɖo tokpɔnla Atiémɛ tɔn mɛ. Yé ɖyé:
* Adohoun
* Atchannou
* Dédékpoè
* Kpinnou
* Athiémé

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛ́n ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnla Atiémɛ tɔn ɔ ɖo tovi 56483.

Akpaxwé:Tokpɔnla Benɛ tɔn lɛ