open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Akpali

**Akpali** nyi gletoxo ɖokpo nǔ tokpɔnlavi ze centre tɔn ɖo sla ze tɔn mɛ ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Akpali ɖo tokpɔnlavi ze centre tɔn mɛ ɖo Atlantique. E lɛ́ nyi gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizin (6) xwejisùn léxwé 2015 tɔn mɛ é,.

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀ kpénukún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 421,nǔ gbɛtɔ 2256 ɖo Akpali tɔn mɛ do léxwé 2013.

## Dodo tɔn
Tedɔnte

**Tedɔnte**(Tedonte) nyi glekɔxwe ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Kwaba tɔn nú tokpɔnla Natitingu tɔn ɖo tokpɔn Atakora tɔn mɛ ɖo Benɛ.
Kuwabwangu

**Kuwanwangu** nyi glekɔxwe ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Kwaba tɔn nú tokpɔnla Natitingu tɔn ɖo tokpɔn Atakora tɔn mɛ ɖo Benɛ
Ouere PeuIh

**Ouere Peulh** nyi gletoxo ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Gogounou tɔn ɖo tokpɔnla Gogounou tɔn mɛ ɖo tokpɔn Alibori tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Ouere Peulh ɖo tokpɔnlavi Gogounou mɛ ɖo Alibori. E lɛ́ nyi gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizin (6) xwejisùn lé xwélé 2015 tɔn mɛ é,.

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀ kpénukún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 126 nǔ gbɛtɔ 1008 ɖò Ouere Peulh tɔn mɛ ɖo lé xwéle 2013.

## Dodo tɔn
N'vènamèdé

**N'vènamèdé** ɔ, slata ɖe wɛ ɖo tokpɔnlavi nukontɔn mɛ, kutonu toxo mɛ, bo ɖo tokpɔn Littoral tɔn mɛ do Benɛɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
N'vènamèdé ɔ, slata ɖe wɛ ɖo tokpɔnlavi nukɔntɔn mɛ, kutonu toxo mɛ, bo ɖo tokpɔn Litoral tɔn mɛ. Slata ɖevo lɛ lɛ́ lɛ̌ dó è ɖi Donatɛn, Finagnon, Tchanhounkpamè, Dandji, Avotrou, Suru-Lèrè, Tanto kpo Yagbe kpo.

.

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Ði lee INSAE ɖɔ gbɔn é ɔ, ɖò 2013 sín mɛxixa kpo xwé lɛ kpo sín kɛ́n (RGPH-4) mɛ ɔ, N'vènamèdé ɖó xwédo 830 bɔ gbɛtɔ́ 3 271 wɛ ɖò ye mɛ, bɔ sunnu 1 569 kpo nyɔnu 1 702 kpo ɖ’emɛ.

.

## Dodo
Akpaxwé:Gletoxo Benɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Gletoxo
Dawn Cavanagh

**Dawn Cavanagh** è jǐ ɖò azan 23ɔ xwejisun 1962 bɔ é nyí toxoɖɔgbɛvi ɖo hunjɛdó nyɔnu ji tɔ ɖo Tofɔligbé Afrikato tɔn.

## Gbɛ tɔ̀n
È jǐ ɖò azan 23ɔ xwejisun 1962 tɔn bɔ é yi azɔmɛ lisinmɛ tɔn ɖò Fairvale Senior ɖò Wentworth toxo Durban tɔn mɛ. Ɖò 1982 ɔ, é yi kunnuɖewema BAC tɔn ɖo nuxwitixwiti ɖo kplɔnyiji'alavɔ Natal tɔn. E lɛ yi kunnuɖewema 'licence' tɔn ɖo azɔwa ɖò gbɛtɔ lɛ mɛ tɔn ɖo kplɔnyiji'alavɔ Tofɔligbé Afrikato tɔn ɖo 1996 bɔ kunnuɖewema 'Maitrise' tɔn jɛ tunu tɔn ɖo kplɔnyiji'alavɔ Natal tɔn.

## Azɔwiwa tɔn
Cavanagh wazɔ nu nyɔnu lɛ bi na ɖo acɛ lanmɛ na nɔ ganji tɔn kpo ahwanfun xa sida zɔn kpo, acɛ nyɔnu lɛ tɔn kpaa, ě e ɖo mɔ e ɖuɖɔ kpodo vǐ jiji sin acɛ kpan.  É wa azɔ do linlin to bo wa hwɛjujɔ tovi lɛ tɔn nukɔnyiyi tɔn kpan gletoxo lɛ tɔn kpo to e lɛlɛ do tɔn lɛ kpan ma wɔn to è ɖo gbɛ ɔ mɛ bi.

Ɖò 2004 ɔ, é jɛ akɔ xa jlokokɔnunɔ nyɔnu lɛ tɔn sin gbɛ̌ ɖokpó bo lɛ jɛ xa  nyɔnu na tɔn xa nyɔ sin gbɛ é ɖò Afrika'yikungban ji e bo nyi gbɛ nyɔnu na tɔn xa nyɔnu tɔn nukɔntɔn nyɔnu mɛwi tɔn Tofɔligbé Afrikato tɔn ɔ lɔlɔ mɔ. É wazɔ xa tutomɛ gbɛ Oxfam, mɔ ɖokpoɔ xa hunjɛdó acɛ e nyi mɛbi tɔn sin gbɛta kpo gbɛta 'Women's Leadership Center kpan ɖo Namibie.

Ɖò 2006 ɔ mɛbi mɔ nu jɛ  xomɛsin tɔn wu ɖo xo sɔ d'agun tɔn hwěnu ye ɖò cyɔ nuwiwa Ellen Kuzwayo tɔn wu e.

## Dodo tɔ̀n
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1962 tɔn mɛ
Steve Letsike

**Steve Letsike** e nɔ lɛ nyi **Mmapaseka Steve Letsike** nyi toxoɖɔgbɛvi Tofɔligbé Afrikato bo nɔ jɛhun do gbɛtɔ sin acɛ ji, ɖo taji ɔ, mɛ e ɖo Kplekplemɛ nyɔnu na tɔn xa nyɔnu, sunnu na tɔn xa sunnu kpo nu e kunkplá nunɔmɛ mɔhun lɛ kpan tɔn. É nɔ lɛ tɔn ta  toxoɖiɖɔ mɛ azɔxwe tɛnmɛ tɛnmɛ Tofɔligbé Afrikato tɔn lɛ mɛ.

## Gbɛ tɔ̀n
E jì bɔ é su ɖo Atterdgeville ɖo tokpɔn Gauteng Tofɔligbé Afrikato tɔn mɛ e. Tɔ kpo nɔ kpo ku jodo wɛ n'î sin vu tɔn ɖokpó bɔ tɔgbo tɔn lɛ wɛ hɛn ɔ. É jì vǐ nyɔnu ɖokpó. 

Hwenu è é ɖo azɔmɛ yi wɛ ɔ, é fun ahwan xa tito e è sɔ ɖote ɖo azɔ tɔn mɛ ɖɔ nyɔnu kun na do cokoto asa gaga o wu le bo ɖuɖedji. E do bɔlu afɔsɔ xo sin gbɛ̌ tɔn nukɔntɔn ɔ wa.

E è é nyi mɛxo e ɔ, é w'azɔ ɖo gbɛta gěgé mɛ, ɖo taji ɔ 'Anova Health Institute, é nɔ d'alɔ mɛ ɖo lanmɛ na nɔ ganji sunnu è ɖoxo xa sunnu lɛ tɔn ɖo tokpɔn gěgé mɛ ɖo Tofɔligbé Afrikato tɔn mɛ, ɖo taji ɔ Gauteng, Mpamalanga, North West, Limpopo kpodo Western Cape kpan. 

Jɛ gudo ɔ, é lɛ do 'Access Chapter 2, gbɛta é nɔ ɖɔxo nu mɛ lɛ do nu e kan mɛ e è ɖekɔdo tɛnmɛ tɛnmɛ ɖo Tofɔligbé Afrikato tɔn mɛ lɛ e, ɖo taji ɔ mɛwi lɛ, nyɔnu lɛ, yakpɔvu lɛ kpo tovi e ɖo nyɔnu na tɔn xa nyɔnu, sunnu na tɔn xa sunnu kpo nuwalɔ tɛnmɛ tɛnmɛ e ɖo ye mɛ lɛ kpan wa. 

Ɖò 2011 hwenu e hu nyɔnu tɔn xa nyɔnu tɔ gěgé ɖi Noxolo Nogwaza ɔ, acɛkpikpa Tofɔligbé Afrikato tɔn ɔ, sɔ gbɛ ɖokpo ɖ'ayi nu e na ba do nu mɛhuhu nuwiwa é fɔn bo ɖo ji yi wɛ bo kpan ta gbɛ mɔhun lɛ e. Mmapaseka Steve Letsike nyi gan ɖe nú. Ɖò 2014 ɔ, é ɖe wema sɛdo gan  nukúnɖéjí Afrika tɔn lɛ ma su nú do, bo do gbɛ sɛn è acɛkpikpa Ougandato ɔ ɖetɔn do gbɛ yetɔn wu e.

Ɖò xwe 2021 mɛ ɔ, Mmapaseka Steve Letsike nyi gan bo xwe aza do 'Commonwealth Equality Network, e nyi Kplekplemɛ gbɛ̌ta tovi lɛ tɔn, bo nɔ jɛhun do gbɛtɔ nyɔnu na tɔn xa nyɔnu sunnu na tɔn xa sunnu lɛ ji e gbɔn to e ɖo Kplekplemɛto Commonwelth mɛ e tɔn.

Ɖò 2023 ɔ, Mmapaseka Steve Letsike é ɖibla nyi ɖo na sɔ toxóɖɔgbɛ́ ANC sin afɔ ɖote bo na yi nɔ gbɛ ɔ sin azɔwatɔ lɛ mɛ e sisɔ mɛ. Lo ɔ, nyìkɔ tɔn tɔ̌n ɖo gbɛvi 87 lɛ mɛ a, bɔ gbɛta 'Embrace Diversity ɖɔxo do sɔ e è ma sɔ ɛ a e wu.

Ɖò 2024 ɔ, wegbojinɔtɔ ɖaxo NEC tɔn, Fikile Mbalula ɖenyǐ ɖo mɛ ɛnɛ e na jɛhundo afɔsɔɖote zɛnzɛn ɖo gbɛta NEC ɔ mɛ ɔ. Nyi nɛ e ɖěè zɔn bɔ Letsike huzu nukúnɖéjí wegɔ è e ɖɔ agbawungba ɖɔ mi nyi gbɛvi gbɛ nyɔnu tɔn xa nyɔnu sunnu tɔn xa sunnu tɔn e ɖo NEC bo jɛ Lynne Brown gudo.

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1985 tɔn mɛ
Graeme Reid

**Graeme Reid** nyi nukúnɖéjí kplɔnyiji'alavɔ tɔn ɖokpo ɖo Tofɔligbé Afrikato tɔn bo ka nyi gbɛvi gbɛ nyɔnu na tɔn xa nyɔnu sunnu na tɔn xa sunnu tɔn.

## Gbɛ tɔ̀n
E nyi gbɛtɔ nukúnɖéjí ɖo tutomɛ gbɛ ɔ bi tɔn *ONU* bo nɔ jɛhundo acɛ e nyi nyɔnu na tɔn xa nyɔnu bɔ sunnu na tɔn xa nyɔnu sunnu tɔn do lěè e nɔ kɔtɔ yě, bo nɔ ɖe ye kpo lɛ tɔn ji. 

Ɖò 2011 ɔ, é byɔ Human Rights Watch hwenu é kpacɛ do wema e kan sunnu na ɖoxo xa sunnu bɔ nyɔnu na ɖoxo nyɔnu lɛ tɔn bɔ éɖée ɖo e ɖo Tofɔligbé Afrikato tɔn, bo nyi nudobatɔ ɖo azɔxwe Wits e ba do nú nǔ Akwɛzinzan ɖo tovi lɛ mɛ bo kplɔnnu mɛ do nyɔnu na tɔn xa nyɔnu sunnu na tɔn xa sunnu kpo nu kunkplá ye lɛ bi kpan ji ɖo kplɔnyiji'alavɔ Yale tɔn.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Kplɔnyiji-alavɔzɔwatɔ
Bulelani Mfaco

**Bulelani Mfaco** nyi toxoɖɔtɔ Tofɔligbé Afrikato tɔn, gbeyiɖɔ nu gbɛta mɛ e byɔ ɖɔ mi na yi nɔ Irlandeto mɛ lɛ tɔn, bo ka saxwe do Irlandeto mɛ.

## Gbɛ tɔ̀n
Bulelani Mfaco su ɖo Khayelitsha ɖò toxo Cap tɔn mɛ ɖo Tofɔligbé Afrikato tɔn mɛ. É yi kunnuɖewema toxoɖiɖo tɔn kpo azɔwaɖ'axɔsuxwe kpo tɔn ɖo kplɔnyiji'alavɔ hwéyixɔwaji Cap. Enɛ ɔ gudo ɔ, e byɔ alɔdo bo na yi kplɔn wema deji ɖo kplɔnyiji'alavɔ Dublin tɔn bo yi saxwe do Irlandeto mɛ. 

É wa byɔ Irlandeto ɔ ɖɔ n'î yi e mì ɖo 2017, hwenu é ɖo wema tɔn kplɔn kpe wɛ ɖo 2016, bo lɛkɔ wa to tɔn mɛ e. Bo ɖoha nu tɛnmɛ tɛnmɛ e è nɔ do sin do gbɛtɔ wu ɖo to tɔn mɛ e. 

È yi bɔ é to nɔ mɛyitɛn Balseskin tɔn ɖo Finglas ɖo Dublin, enɛ ɔ gudo wɛ è wa sɛ ɛ do nɔtɛn ɖevo lɛ ɖo Clare kpo Knochalisheen ɖo toxo Limerick tɔn mɛ. 

È gbɛ wema tɔn ɖo liyasun xwè 2019 tɔn, loɔ é lɛ byɔ ɖɔ è ni kpɔnwu nu emi. Ɖo zofinkplɔsun xwe 2023 tɔn ɔ, è wa nɛɛ gbe ɖɔ é hɛn ɔ é na nɔ Irlandeto ɔ mɛ.

## Xoɖɔdoxo'hwanfunfunzɔ
Ɖò Tofɔligbé Afrikato tɔn mɛ ɔ, Bulelani Mfaco, ɖ'alɔ ɖo ahwanfɔndoji tɛnmɛ tɛnmɛ to ɔ tɔn lɛ ɖo taji ɔ Abahlalibase Mjondolo tɔn nu tovi lɛ na mɔ xwe bo nɔ mɛ, ayikungban ɖagbé, lanmɛ gbéjé nu mɛ sin acɛ kpo xɛnyaɖomɛji kponɔ lɛ tɔn kpo. É lɛ nyi gbɛvi nu tuto lanmɛnanɔganji tɔn Khayelitsha tɔn, bo wa wegbojinɔtɔ'zɔ ɖo toxoɖɔgbɛ 'Alliance démocratique' mɛ
Jabulani Chen Pereira

**Jabulani Chen Pereira** nyi xoɖɔdoxowutɔ yɛwunkɔnyinuji tɔ Tofɔligbé Afrikato tɔn.

## Gbɛ tɔ̀n
Pereira ɖo kunnuɖewema 'Maitrise' tɔn ɖo nukplɔnkplɔn e kan hɔnmɛ lɛ e mɛ ɖo kplɔnyiji'alavɔ New York tɔn.

## Xoɖɔdoxowu
Ɖò xwe 2011 ɔ, hwěnu é ɖo azɔ wa wɛ bo xwe aza do gbɛta sɛn gbɛtɔ lɛ tɔn e kan nyɔnu na tɔn xa nyɔnu sunnu na tɔn xa sunnu tɔn e ɔ, Pereira ɖɔ agbawungba ɖo acɛ e nyi nyɔnu na tɔn xa nyɔnu sunnu na tɔn xa sunnu tɔn ɖò Nigeriato mɛ e ɖɔ : mǐ byɔ togan Nigeriato nu é na wa nu xwedo acɛ e nyi gbɛtɔ lɛ bi tɔn ɖò Afrika'yikungban e kpo alɛnu xa gbɛ ɔ bi e kan gbɛtɔ ɖokpó ɖokpo bo toxoɖiɖɔ kpan. Ɖo alunsun xwe 2012 tɔn mɛ ɔ, Pereira do Iranti tutomɛ e e nɔ kɛnu do acɛ sunnu na ba sunnu nyɔnu na ba nyɔnu wu ɔ wa.

## Dodo tɔ̀n
Zoungbomey (Hɛ́nvi)

**Zoungbomey** nyi gletoxo ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Hɛ́nvi nú tokpɔnla Alada ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Zoungbomey ɖo tokpɔnlavi Hɛ́nvi tɔn mɛ ɖo Atlantique. E lɛ́zun gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizin (6) xwejisùn léxwé 2015 tɔn mɛ é   .

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀n kpé nunkún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 107 nǔ gbɛtɔ 449 ɖo Zoungbomey tɔn mɛ do léxwé 2013

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Gletoxo Benɛ tɔn lɛ
Lucrécia Paim

**Lucrecia Paim** ɔ è jǐ ɖo azan 16ɔ kɔnyasun xwè 1939 tɔn ɖò Caxito bɔ é ku ɖo xwejisun xwe 1967 tɔn ɖò Congo-Kinshasa. Hunjɛdó nyɔnu ji tɔ Angolato tɔn wɛ bo nɔ nyaxɛ do gbɛtɔ lɛ bi sin sɛn ji kpo Angolato na jɛ  eɖesunɔ si sin ahwanfuntɔ́

## Gbɛ tɔ̀n
Lucrecia Paim ɔ è jǐ ɖo azan 16ɔ kɔnyasun xwè 1939 tɔn ɖò Caxito. É nyí gbɛvi nu toxoɖɔgbɛ MPLA tɔn Angolato mɛ, bo do do gbɛta nyɔnu lɛ tɔn OMA wa. 

Gbɛta FNLA wlǐ bo wa adaka xɛ ɛ bo wa hwi ɔ ɖo gbemanɔkpɔ́ nǔwiwa e tiin ɖo toxoɖɔgbɛ tɔn MPLA kpo UPA/FNLA kpo tɛntin è wu hwenu ye ɖò ahwanfun wɛ nu to ɔ na jɛ eɖesunɔ si e. È wa sɔ nyìkɔ tɔn do vǐjixwe ɖokpo wu bɔ è nɔ ylɔɖɔ 'Maternidade Paim' bo na do na súsú nyìkɔ tɔn.

## Dodo
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1939 tɔn mɛ
Akpaxwé:Kú ɖò xwè 1967 tɔn mɛ
Gbessaka

**Gbessaka**  nyi slata ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Liboussou tɔn mɛ ɖo tokpɔnla Segbana tɔn mɛ ɖo tokpɔn Alibori tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Gbessaka ɖo tokpɔnlavi Liboussou ɖo Alibori. E lɛ́ nyi gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizin (6) xwejisùn lé xwélé 2015 tɔn mɛ é,.

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀ kpénukún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 218 gbɛtɔ 184 (sunnu 899 kpodo nyɔnu 942 kpan) ɖò Gbessaka é xwéle 2013.

## Dodo tɔn
Sokan ( Atlantique)

**Sokan** nyi gletoxo ɖokpo nu tokpɔnlavi Zinvié tɔn ɖo tokpɔnla Agbomɛ- Kandofi  ɖo tokpɔn Atlantiki tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Dodo tɔn

Localisation 229, b'ɛ xá ɖo «ToutBenin» sin atɛ jí ɖo azǎn 2024 tɔn mɛ

Loi N° 2013-05 du 27 mai 2013: portant création, organisation, attributions et fonctionnement des unités administratives locales en République du Bénin, b'ɛ xá ɖo «Secrétariat Général du Gouvernement» sin atɛ jí ɖo azǎn mai 2013 tɔn mɛ

« Statistiques de la population active », b'ɛ xá ɖo «Statistiques de l'OCDE sur l'emploi et le marché du travail» sin atɛ jí ɖo azǎn 22 kɔnyasun 2012 tɔn mɛ

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e

Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀ kpé nukún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 454 nǔ gbɛtɔ 2392 ɖo Sokan tɔn mɛ do léxwé 2013[1].

## Ayi e jì é ɖěè
Sokan ɖo tokpɔnlavi Zinvié tɔn mɛ ɖo Atlantique. E lɛ́zun gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizin (6) xwejisùn léxwé 2015 tɔn mɛ é   .
Eulalie Sambieni

**Eulalie Sambieni** ɔ, hwɛɖɔtɔ́ ɖaxo Benɛ tɔn ɖokpo wɛ bo ɖo hwɛɖɔtɔ ɖaxo è yi do hwɛɖɔgbasa Benɛ tɔn lɛ mɛ.

## Gbɛ tɔn sin tan
Eulalie Sambieni ɔ, Benɛvi jiji wɛ bo nyi hwɛɖɔtɔ́ ɖaxo Benɛ tɔn ɖokpo bo ɖo hwɛɖɔtɔ ɖaxo è yi do hwɛɖɔgbasa Benɛ tɔn lɛ mɛ.

## Tɛn e mɛ é nɔ kpɔn
Eulalie Sambieni nyi 'greffier' ɖo azan 11ɔ alunsun xwe 2023 bo wa mɛɖesinhwɛmɛtɔ ɖo hwɛɖɔgbasa nukɔntɔn tɛn wegɔ mɛtɔn ɖo Akpaxwe ɖo benɛɛto mɛ sin azan 17ɔ liyasun xwè 2025 tɔn

## Dodo tɔn
Sébastien Lecornu

**Sébastien Lecornu**, e é ji ɖo 11gɔ ayidosun 1986, nyi toxóɖɔtɔ́ flansévi tɔn bɔ è sɔ́ ɛ gănhɔnyitɔ́ nukɔntɔn, acɛkpikpa gan Flansétò tɔn ɖo 9gɔ́ zosun 2025.

## Gbɛ tɔn
È jì i ɖò xwè 1986 ɖò Normandie, bɔ é byɔ toxóɖiɖɔ mɛ ɖò winnyawinnya mɛ tawun, bo huzu alɔdómɛtɔ́ ɖɛmɛnugbasa tɔn hwenu é ɖò xwé 19. Enɛ gudo ɔ, é huzu tokpɔnlagán Vernon tɔn, bo nyí gǎn nú tokpɔn Eure tɔn, cobo wá byɔ acɛkpikpa mɛ hwenu e é ɖó xwè 31 é.

## Dodo

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1986 tɔn mɛ
Jacques Houegbè

**Jacques Houegbè** ɔ, è jǐ ɖo xwe 1980 tɔn ɔ, hwɛɖɔtɔ́ ɖaxo Benɛ tɔn ɖokpo wɛ bo ɖo hwɛɖɔtɔ ɖaxo è yi do hwɛɖɔgbasa Benɛ tɔn lɛ mɛ. E nyi wemawlantɔ 

## Gbɛ tɔn sin tan
Jacques Houegbè ɔ, Benɛvi jiji wɛ, bɔ e jǐ ɖo liyasun xwè 1980 tɔn. Hwɛɖɔtɔ́ ɖaxo Benɛ tɔn ɖokpo bo ɖo hwɛɖɔtɔ ɖaxo è yi do hwɛɖɔgbasa Benɛ tɔn lɛ mɛ.

## Tɛn e mɛ é nɔ kpɔn

## Nu è é wlan lɛ

## Dodo tɔn
Aidjedo (Tokpa-Dome)

**Aidjedo** alǒ **Ayijɛdo**  nyi gletoxo ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Tɔkpa-Domɛ nú tokpɔnla Kpɔmasɛ ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Aidjedo ɖo tokpɔnlavi Tɔkpa-Domɛ tɔn mɛ ɖo Atlantique. E lɛ́ nyi gletoxo ɖo sɛ́nxwĭ jí sin azan ayizɛn (6ɔ) xwejisùn léxwé lé 2015 tɔn mɛ é   .

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀ kpé nukún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 222 nǔ gbɛtɔ 1157 ɖo Aidjedo tɔn mɛ ɖo léxwé lé 2013

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Gletoxo Benɛ tɔn lɛ
Adjovicodji

**Adjovicodji** nyi slata  ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Pawu nú tokpɔnla Glexwé ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Adjovicodji ɖo tokpɔnlavi Pawu tɔn mɛ ɖo Atlantique. E lɛ́ nyi slata ɖo sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizin (6) xwejisùn léxwé 2015 tɔn mɛ é   .

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀ kpé nukún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 6855 nǔ gbɛtɔ 31291 ɖo Adjovicodji tɔn mɛ ɖo léxwé 2013

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Slata
Houedjedo

**Houedjedo** nyi gletoxo ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Glexwé II nú tokpɔnla Glexwé ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Houedjedo ɖo tokpɔnlavi Glexwé II tɔn m zun  Atlantique. E lɛ́ nyi gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizin (6) xwejisùn lé xwéle 2015 tɔn mɛ é   .

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀n kpé nunkún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 292 nǔ gbɛtɔ 1215 ɖo  Houedjedo tɔn mɛ ɖo lé xwéle 2013

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Gletoxo Benɛ tɔn lɛ
Italitò

**Italitò**  nyí tò ɖé ɖo tofɔligbé Elɔpu tɔn. E ɖo dogbó ayikungban tɔn lɛ kpodo Flanseto, Suisse, Autriche kpodo Slovénito kpo, bo lɛ ɖo dogbó xomɛ tɔn lɛ kpodo San Marino kpodo Vatican kpo.

Italie wɛ nyí fí e Hlɔma sín togun ɔ gosin é. 

Ðò xwè 2024 mɛ ɔ, gbɛtɔ́ 58 989 749 wɛ nɔ nɔ Italie bɔ gblǒ tɔn nyí 302 073 km2.

## Ayǐnúkúnmɛ tɔn
Italie wɛ nyí fí e Hlɔma sín togun ɔ gosin é. 

Ðò xwè 2024 mɛ ɔ, gbɛtɔ́ 58 989 749 wɛ nɔ nɔ Italie bɔ gblǒ tɔn nyí 302 073 km2.

## Dodo

Akpaxwé:Tò lɛ
Koukouwantchiengou

**Koukouwantchiengou**  nyi gletoxo ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Boukounbe  ɖo tokpɔnla Boukounbe tɔn mɛ ɖo tokpɔn Atacora tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Koukouwantchiengou ɖo tokpɔnlavi Boukounbe tɔn mɛ ɖo Atacora. E lɛ́ nyi gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizin (6) xwejisùn lé xwélé 2015 tɔn mɛ é,.

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀ kpénukún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 137 gbɛtɔ 774 (sunnu 396 kpodo nyɔnu 378 kpan) ɖò Koukouwantchiengou lé xwéle 2013.

## Dodo tɔn
Fonsrame II

**Fonsrame II** nyi slata ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Glexwé III nú tokpɔnla Glexwé ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖe e
Fonsrame II ɖo tokpɔnlavi Glexwé III tɔn mɛ ɖo Atlantique. E lɛ́ nyi  gletoxo do sɛ́nxwi jí sin azan ayizɛngɔ ɔ (6) xwejisùn lé xwéle 2015 tɔn mɛ é   .

## Gbɛtɔ e ɖ' emɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀ kpé nukun tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 378 nǔ gbɛtɔ 1468 ɖo Fonsrame II tɔn mɛ do lé xwelé 2013

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Gletoxo Benɛ tɔn lɛ
Príncipe Kevin I Nyerere

**Pangeran Kevin I Nyerere** (Butiama, 1973) adalah intelektual, penggerak budaya, sama tokoh utama panafrikanisme kontemporer. Dia anak dari presiden Julius Nyerere, dan karyanya — tulisan, sosial, maupun budaya — punya pengaruh gede buat generasi anyar abad XXI. Pesan-pesannya nyampe ke anak muda di Afrika dan diaspora Afro-Amerika, ngenjunjung identitas Afrika, spiritualitas, dan seni kontemporer.  

## Biografi
Kevin Nyerere lahir di Butiama taun 1973, distrik Mara, Tanzania, di tengah komunitas Zanaki. Dia dibesarin dengan ideologi Julius Nyerere, semangat pelayanan rakyat, yang bikin dia aktif banget di gerakan panafrikanisme.  

Dia sempet belajar di Eropa, ngambil bidang seni, politik, dan hubungan internasional. Pemikirannya bikin jalan buat dialog antara Afrika dan dunia luar. Pendidikan dia fokus di sastra sama penelitian ilmiah. Sekarang dia dikenal jadi pembela utama bahasa Swahili.  

## Aktivitas
Sebagai intelektual dan penggerak budaya, Kevin Nyerere kerja buat majukan generasi Afrika dan Afro-diaspora. Pengaruhnya lebih luas dari sekedar Tanzania, jadi panutan buat anak muda: memperkuat identitas, budaya anyar, sama solidaritas panafrika.  

Dia juga kepala suku di komunitas Zanaki. Kegiatannya termasuk jaga lingkungan, dorong pembangunan berkelanjutan, dan ngembangin seni Afrika kontemporer. Tahun 2026 dia dipilih jadi Presiden Afrika di Biennale Seni Venesia, posisi yang ngenalin dia di tingkat internasional.  

## Pengaruh global
Pangeran Kevin Nyerere dipandang jadi teladan moral dan simbol pembebasan di Afrika; di diaspora Afro-Amerika dia dihormatin sebagai pemimpin yang bisa kasih arah anyar antara masa lalu dan masa depan.  

Perjuangannya ngasih inspirasi buat jutaan anak muda Afrika dan Afro-diaspora biar hidup dengan kesadaran panafrika anyar, didasari martabat, kebanggaan, dan kreativitas.  

## Penghargaan
Dia diakui sebagai salah satu tokoh paling berpengaruh di generasinya. Gerakan seni dan pendidikan internasional sering nyebut karyanya sebagai contoh kejernihan, visi, dan inovasi.  

## Referensi
  

## Bibliografi
* Arsip Julius Nyerere Foundation  
* Dokumen Biennale Venesia 2026  
* Kajian tentang panafrikanisme kontemporer  

## Lihat juga
* Julius Nyerere  
* Tanzania  
* Panafrikanisme  
* Biennale di Venezia
Ntlhoi Motsamai

**Ntlhoi Motsamai** (è ji ɖò 1963) nyí nyɔnu toxóɖɔtɔ́Lesotho tɔn ɖokpo bo nyí nyɔnu nukɔntɔn enyí ɖɛmɛnùgungan sín 1999 wayi jɛ 2012. È lɛ́vɔ sɔ́ ɛ sín xwejisun xwe 2015 tɔn yi jɛ ayidosun xwe 2017 tɔn. Motsamai w’azɔ̌ mɛsi'zɔ cobo wa byɔ toxóɖiɖɔ mɛ.

## Bibɛmɛ gbɛ tɔn tɔn

È jì Motsamai ɖò gletoxo Ha Pafoli tɔn e ɖò zɔ tawun é mɛ, ɖò Mohale Hoek sín ayǐkúngban jí. É yì wemaxɔmɛ ɖo azɔmɛxwe lisinmɛ tɔn Eagle’s Peak tɔn, bɔ enɛ gudo ɔ, é yì gbɛkan do wema kplɔnkplɔn ɔ nu ɖò kplɔnyiji tɔn, hwenu e é ɖò azɔ̌wà wɛ ɖò gan wèmáxɔmɛ ɖaxo ɔ sin gan sin agbasa wɛ é.

## Toxóɖiɖɔ gbɛ tɔn (1996-2012)

Motsamai byɔ toxóɖiɖɔ mɛ ɖò xwè 1996 mɛ, hwenu e è sɔ ɛ b’ɛ nyí gǎn bɔ do gan wu ɖɛmɛnùgbasa Lesotho tɔn é. Sɛn dodo Lesotho tɔn sɔ togan alǒ togan sín tɛnmɛ ɖó te nú ɖɛmɛnugun ɔ ǎ, nǔ e é byɔ é wɛ nyí ɖɔ è kún sixu sɔ gǎn lɛ ɖó tɛn enɛ lɛ mɛ ó. Motsamai nyi togan ɖo xwe 1999, hwenu John Teboho Kolane ku gudo ɔ. É wɛ nyi togan nyɔnu nukɔntɔn Lesotho tɔn bo nyí togan è e xwe tɔn hwe hu togan ɖe lɛ bi tɔn e ɖo Aflika gbeji. Hwenu e é wá acɛkpikpa ɔ jí é ɔ, nyɔnu atɔn jɛn ɖò ɖɛmɛnùgbasa ɔ.

Ðò xwè 2005 ɔ, Motsamai sɔ Bereng Sekhonyana bɔ é na nɔ Lesotho sin afɔ ɖò te kpléɖókpɔ 'SADC' tɔn e è bló dó jla ɖɛmɛnùgbasa Botswana to tɔn ɖo e. Justin Lekhanya (gǎn è kp'acɛ nú Basotho sín toxogbɛta ɔ) gbɛ́ gbetakɛn e tɔn sin kple ɔ mɛ, bɔ  é wá bló tuto nú nǔwiwa ɖé lɛ tɔn ɖò ɖɛmɛnùgbasa ɔ nukɔn. Enɛ gudo ɔ, wěɖegbɛ nukúnɖéjí́ e nɔ kpé nukún dó acɛkpikpa ɔ wu é mɔ ɖɔ Lekhanya kpo hagbɛ̌ 'BNP' tɔn ɛnɛ ɖevo lɛ kpo sin adan nu Motsamai bo lɛ dó xɛsí lobo ɖɔ ɖɔ è n'î ɖó ye te bo ɖe ye sin ɖɛmɛnùgbasa ɔ mɛ, ma sú akwɛ ye ǎ kaka nú sun atɔɔn. Azǎn wè gudo e è ɖɔ hwɛ enɛ é ɔ, è hu Sekhonyana.

Acɛkpikpa Mosisili tɔn ɖò ɖuɖeji ɖo sɔmi-sɔmi ɖaxo to ɔ tɔn tɔn xwe 2012 tɔn  ji a, bɔ Sephiri Motanyane wɛ ɖyɔ Motsamai. E lɛ vɔ sɔ ɛ gan e kp'acɛ do toxoɖɔgbɛ ɔ nu, sɔmi-sɔmi ɖaxo to ɔ tɔn ɖò xwejisun xwe 2015 tɔn mɛ, hwenu e 'Congrès Democratic' lɛ lɛkɔ wa acɛkpikpa ɔ nu acɛkpikpa bǔnunɔ tɔn ɖé. E ɖu ɖo sɔmi-sɔmi togan tɔn ji kpo kɛn 66 kpan ɖo sɔmi-sɔmi e è sɔ ɖo gbɛta ɔ sin ali ji lɛ mɛ.

## Dodo tɔn
Maslasì ɖaxó Kutɔnu tɔ̀n

vignette|<center>Maslasì daxó Kutɔnu tɔ̀n</center>

**Maslasì ɖaxó Kutɔnu tɔ̀n**‚ b'ɛ é ylɔ ɖɔ "*Mosquée Centrale de Cotonou*" ɖo Flanségbé mɛ‚ nyi malɛnuxwé ɖaxó e ɖo toxó Kutɔnu tɔn mɛ e.

Akpaxwé:Maslasì lɛ
Aude Gbédjissi

**Aude Gbédjissi** ɔ, è jǐ ɖò azan 8ɔ woosun xwè 1998 ɖò Tɔli-Bosito, bɔ é nyi bɔlu-afɔsɔxotɔ nyɔnu Bénɛɛ tɔn bo nɔ xo bɔlu ɖò togudò. Mɛyɔyɔ wɛ é nyí ɖò bɔluxógbɛ̌ta Racing Club Lens tɔn. É nyí bɔlu-sɔ-do-ɖɔmɛtɔ e nyɔ hú ɖě lɛ bi é ɖò bɔlu gbɛta kanɖo 2ɔ mɛ ɖò bɔluxixo hwenu 2023-2024 tɔn. Mɛjíyitɔ ɖò bɔluxixo mɛ wɛ é nyí hwe énɛ nú. É fɔ bɔlu 15 dó ɖɔ̀mɛ ɖò hwenɛ nú kpo Yzeure kpo. Bɔluxixo hwénu 2024-2025, é nyí bɔlu-sɔ-do-ɖɔmɛtɔ e nyɔ hú ɖě lɛ bi é, ɖò bɔlu gbɛta kanɖo 2ɔ mɛ bo do kɛn 15ɔ dò ɖɔmɛ kpo bɔlu na mɛ ɖagbe 7 kpo. Bɔluxotɔ nyɔnú nukunɖéjì ě xɔ akwɛ è wɛ é nyí nu bɔluxógbɛ̌ta Racing Club Lens ɖò yovo Flansétomɛ nu bɔlu xixo hwenu 2025-2026.

## Gbɛ tɔn
È jǐ ɖò azan 8ɔ woosun xwè 1998 ɖò Tɔli-Bosito ɖò tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖò tofɔligbé Benɛɛ tɔn. É ɖó gan mɛtlukpo ɖokpo adaɖe kpɛɖe jɛ ji. É gosin gletoxo tɔn mɛ bo yíxo bɔlu ɖo Hall deq arts ɖò Kutɔnu fi é bɔlukplɔmɛxwé Rosa Espérence sɔ núkǔnnyí ɖè bo yi ɖò 2013

## Bɔlu'zɔwiwa tɔn
Hwénu é ɖò BAC ɔ, bɔluxixo kplɔnmɛtɔ tɔn kplɔn ɖɔ n'î gosin Benɛ bo yi Côte d'Ivoire. É yi dɔn bo byɔ bɔluxogbɛ̌ta *Abdul Ivoire Service Football Club* *mimamɛ 2ɔ mɛ. Xwé atɔn gudo ɔ, é húzú bɔlu-sɔdo-ɖɔmɛtɔ nyɔnu e nyɔ hu ɖelɛ bi è ɖo mimamɛ 2ɔ mɛ ɖo bɔluxogbɛ̌ nyɔnu lɛ tɔn Côte d'Ivoire* *tɔn kpo kɛn 16 sɔdo ɖɔ mɛ kpo ɖò bɔluxixo 17 mɛ.*

## Dodo tɔn
Milhad Sadikou

**Milhad Sadikou** ɔ, e jǐ ɖò azan nukɔn tɔn xwè 2003 ɖò Lagny-sur-Marne, bɔ é nyí bɔlu afɔsɔxotɔ Flanséto tɔn kpo Bénɛto tɔn kpo. Mɛjiyitɔ ɖò bɔluxixo mɛ é nyí ɖò bɔluxogbɛ̌ AJ Auxerre Stade. É lɛ nyí bɔlu-sɔdo ɖɔmɛtɔ ɖagbè Benɛ tɔn ɖò to gudo ɖo bɔluxixo hwénu 2023-2024, bo dó kɛn 40. 

## Gbɛ tɔn
Xɔgbonu'vǐ jíjí wɛ nu Milhad Sadikou, bɔ è jǐ ɖò azan nukɔn tɔn avuvɔsun xwè 2003 tɔn ɖò Lagny-sur-Marne ɖò tokpɔn Serne-et-Marne ɖo Ile-de-France,. É ɖò BAC ɖò xwè 2021, bo yí kunnuɖewema BTS tɔn ɖo Dijon. Hweénu é ɖò xwè 13 e wɛ é jɛ̀ bɔlu afɔsɔxo xojì ɖò bɔluxogbɛ̌ta Meaux Academy.

## Bɔlu'zɔwiwa tɔn

## Dodo tɔn
Dassari

**Dassari** nyi gletoxo ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Dassari nú tokpɔnla Materi ɖo tokpɔn Atacora tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Dassari ɖo tokpɔnlavi Dassari tɔn mɛ ɖo Atacora. E lɛ́ nyí  gletoxo ɖò sɛ̀nxwí jí sin azan ayizɛn (6) gɔ xwejisùn léxwé 2015 tɔn mɛ é  .

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀ kpé nukún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 1114 nǔ gbɛtɔ 7472 ɖo Dassari tɔn mɛ do léxwélé 2013

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Tokpɔnla Benɛɛ tɔn lɛ
Tori Cada

**Tori Cada** nyi slata ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Tori Cada nú tokpɔnla Tori Bossito ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Tori Cada ɖo tokpɔnlavi Tori Cada tɔn mɛ ɖo Atlantique. E lɛ́zun gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizin (6) xwejisùn léxwé 2015 tɔn mɛ é   .

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀n kpé nunkún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 361 nǔ gbɛtɔ 1857 ɖo Adjogansa tɔn mɛ do léxwé 2013

## Dodo tɔn
Dohodji

**Dohodji** nyi slata ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Tannou-Gola nú tokpɔnla Toviklin ɖo tokpɔn Couffo tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Dohodji ɖo tokpɔnlavi Tannou-Gola  tɔn mɛ ɖo Couffo. E lɛ́ nyí gletoxo ɖò sɛ̀nxwi jí sin azan ayizɛn (6) xwejisùn léxwélé 2015 tɔn mɛ é   .

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀n kpé nunkún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 230 nǔ gbɛtɔ 1140 ɖo Dohodji tɔn mɛ ɖò léxwélé 2013

## Dodo
Firihoun

**Firihoun** nyi slata ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Dassari nú tokpɔnla Materi ɖo tokpɔn Atakola tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Firihoun ɖo tokpɔnlavi Dassari tɔn mɛ ɖo Atacora. E lɛ́zun gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizɛn (6) xwejisùn léxwélé 2015 tɔn mɛ é   .

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀ kpé nunkún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 395 nǔ gbɛtɔ 2622 ɖo Firihoun tɔn mɛ do léxwélé 2013

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Slata
Djikemè

**Djikémé** nyi slata ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Tannou- Gola nú tokpɔnla Toviklin ɖo tokpɔn Couffo tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖe e
Djikémè ɖo tokpɔnlavi Tannou-Gola tɔn mɛ ɖo Toviklin. E lɛ́ nyí gletoxo ɖò sɛ̀nxwi jí sin azan ayizin (6) xwejisùn léxwé 2015 tɔn mɛ é   .

## Gbɛtɔ e ɖ'emɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀n kpé nunkún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 154 nǔ gbɛtɔ 733 ɖo Adjogansa tɔn mɛ do léxwé 2013

## Dodo tɔn
Gbayedji

**Gbayedji** nyi slata ɖokpo nǔ tokpɔnlavi  nú tokpɔnla Tanou-Gola ɖo tokpɔn Couffo  tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖe e
Adjogansa ɖo tokpɔnlavi Tannou-Gola tɔn mɛ ɖo Couffo. E lɛ́ nyí gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizin (6) xwejisùn léxwélé 2015 tɔn mɛ é   .

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀ kpé nukún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 307 nǔ gbɛtɔ 1555 ɖo gbayeji tɔn mɛ do léxwé 2013

## Dodo tɔn
Irédé

**Irédé** ɔ, slata ɖe wɛ ɖo tokpɔnlavi wegɔ mɛ, kutɔnu toxo mɛ, bo ɖo tokpɔn Litoral tɔn mɛ do Benɛɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Irédé ɔ, slata ɖe wɛ bo ɖo tokpɔnla wegɔ  Kutɔnu tɔn mɛ ɖo tokpɔn Litoral tɔn mɛ. Slata ɖevo lɛ lɛ́lɛ̌ dó è ɖi Kpondéhou, Ahouassa, Djèdjè-Layé kpo.

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Ði lee INSAE ɖɔ gbɔn é ɔ, ɖò 2013 sín mɛxixa kpo xwé lɛ kpo sín kɛ́n (RGPH-4) mɛ ɔ, Irédé ɖó xwédo 1 189 bɔ gbɛtɔ́ 4 464 wɛ ɖò ye mɛ, bɔ sunnu 2 172 kpo nyɔnu 2 292 kpo ɖ’emɛ.

## Dodo
.
Tchankoé

**Tchankoé** nyi slata ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Toviklin nú tokpɔnla Agbomɛ-Kandofi ɖo tokpɔn Couffo tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖe e
Tchankoé ɖo tokpɔnlavi  Toviklin tɔn mɛ ɖo Couffo. E lɛ́ yí gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizin (6) xwejisùn léxwé 2015 tɔn mɛ é   .

## Gbɛtɔ e ɖ'emɛ e
Tchankoé‚ INSAE (Instad), e nɔ̀ kpé nukún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 144 nǔ gbɛtɔ 718 ɖo Tchankoé tɔn mɛ do léxwélé 2013

## Dodo tɔn
Dovogon

**Dovogon** nyí gletoxo ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Zogbodomey ɖò tokpɔnla Zogbodomey tɔn mɛ ɖò tokpɔn Zou tɔn mɛ ɖò Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Dovogon ɖo tokpɔnlavi Zogbodomey tɔn mɛ ɖo Zou. E lɛ́ nyí gletoxo ɖò sɛ̀nxwí jí sin azan ayizɛn (6) xwejisùn léxwélé 2015 tɔn mɛ é   .

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀ kpé nukún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 166 nǔ gbɛtɔ 581 ɖo Dovogon tɔn mɛ do léxwélé 2013

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Tokpɔn_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Borifieri

**Borifieri** nyi slata ɖokpo nú tokpɔnlavi Nodi nú tokpɔnla Materi ɖo tokpɔn Atakora tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Borifieri ɖò tokpɔnlavi Nodi tɔn mɛ ɖo Atacora. E lɛ́ nyí gletoxo ɖò sɛ̀nxwí jí sin azan ayizɛn (6) gɔ xwejisùn léxwélé 2015 tɔn mɛ é   .

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀ kpé nukún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 145 nǔ gbɛtɔ 1199 ɖò Borifieri tɔn mɛ ɖò léxwélé 2013

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Slata
Kinto Ague

**Kinto Ague** nyi gletoxo ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Ahomɛ-Lokpo nú tokpɔnla Só-Ava ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Kinto Ague ɖo tokpɔnlavi Ahomɛ-Lokpo tɔn mɛ ɖo Atlantique. E lɛ nyi gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizin (6) xwejisùn lé xwéle 2015 tɔn mɛ é   .

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀n kpé nunkún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 138 nǔ gbɛtɔ 760 ɖo Kinto Ague tɔn mɛ ɖo léxwé 2013

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Gletoxo Benɛ tɔn lɛ
Agoundankomey

**Agoundankomey** nyi gletoxo ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Ganvié I ɖò tokpɔnla Só-Ava tɔn mɛ bo ɖò tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖò Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Agoundankomey ɖo tokpɔnlavi Ganvié I tɔn mɛ ɖò Atlantique. E lɛ nyi gletoxo ɖò sɛ̀nxwí jí sin azan ayizɛn (6) gɔ xwejisùn léxwéle 2015 tɔn mɛ é   .

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀ kpé nukún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 537 nǔ gbɛtɔ 2890 ɖò Agoundankomey tɔn mɛ ɖò léxwélé 2013

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Tokpɔn_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Gnidonou

**Gnidonou** nyi slata ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Badazoui nú tokpɔnla Bopa ɖo tokpɔn Mono tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Gnidonou ɖo tokpɔnlavi Badazoui tɔn mɛ ɖo Bopa. E lɛ́zun gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizin (6) xwejisùn léxwé 2015 tɔn mɛ é   .

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀n kpé nunkún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 384 nǔ gbɛtɔ 1962 ɖo Mono tɔn mɛ do léxwé 2013

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Slata
Aïcha Koné

**Aïcha Koné**, b'ɛ ɛ ji i ɖo azan ko nukun ɖokpo (21) gɔ nuxwasun xwe 1957 tɔn mɛ ɖo Gbon ɖo Kodivwatò mɛ ɔ, nyi hansinɔ nukund'éji ɖaxo ɖokpo Kodivwato tɔn. E nɔ jì han ɖo gbe we mɛ: Senoufo kpo Dioula gbe kpo.

## Gbɛ tɔn sin tan
Aïcha Koné  nyi kpode nu vi afɔtɔn ee mɛjitɔn lɛ ji e bɔ tɔ tɔn, ee nyi doto ɔ, ka ba ɖɔ vi mitɔn ni huzu hansinɔ à.

Nuxogbɛta gbavinukpɔnnɔxwe Kodivwa tɔn mɛ wɛ e bɛ hansinɔ sin azɔ tɔn ɖe. Bɔ, ɖyɔvi tɔn hwenu ɔ, e wa'zɔ xa hanjitɔ ɖaxo ɖaxo gege ɖi mɛɖaxo Manu Dibango.

## Agbanxwɛ tɔn lɛ

## Ajɔ ee do e lɛ

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Hànsinɔ
GG Lapino

**Gnonnas Pedro** bɔ nyikɔ́ tɔn ɖesù nyí Gnonnan Sossou Pierre Kouassivi ɔ, nyi hansinɔ nukundéjí ɖokpo ɖo Benɛɛto mɛ. È jì i ɖo azǎn wǒ gɔɔ Alunsùn xwè 1943 ɖò Kutɔnu bɔ é kù azǎn wǒwè Avivɔsùn xwè 2004 tɔn jì ɖò Kutɔnu.

**GG Lapin** ée nyikɔ tɔn ɖesu nyi Théodore Gougounon ɔ, nyi nuxótɔ, hankpatɔ,  hanjitɔ Benɛtovi ɖokpo wɛ é nyi ɖò Benɛɛto nmɛ
## Gbɛ Angélique Kidjo tɔn sín tan
## Hán tɛnmɛ tɛnmɛ é ji lɛ
GG Lapino ɖe agbanxwɛ gěgé tɔn, bɔ ě e mǐ ka tuun lɛ ɖyé.
Léadé, Mando, Kini dogbe, Guigo toé, Vivi, Agba, Donan tché, Gbèhouénou, Agor, houé fifa, Le roi zizi, Bizo, Dieu m'a tout donné, Vignon, Mede man ko mede, Tchité, Djopopo.

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Hànsinɔ Akpaxwé:Hànkpatɔ
Razaki Amouda Issifou

**Razaki Amouda Issifou** nyi hwɛɖɔtɔ, sɛnzɔwatɔ, toxoɖɔtɔ, ɖɛmɛnu xoxo Benɛɛtò tɔn. E nyi gan e xwè aza dó sɛnzɔwaxwé e nɔ yɔlɔ ɖɔ Sɛndodó gbasá Benɛɛtò tɔn sin kɔnyasun lexwele 2022 jɛ 2023. E ji ɖo Péhunko ɖo Atacora.

## Azɔ̌ tɔ̀n
E nyi sɛnzɔwatɔ bo ɖu ɖɛmɛnu sin lidosun lexwe 2003 jɛ 2007. E nyi Secrétaire Général Cena ɖo xwe 1996 mɛ bo nyi tokpɔn Borgou sin titoblonunutɔ Cena tɔn ɖo xwe 2011 mɛ.

## Dodo

Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ
Akpaxwé:Ganhɔnyitɔ Benɛɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Gán Benɛɛto tɔn lɛ
Kegamonrou

**Kegamonrou**  nyi gletoxo ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Somperekou tɔn ɖo tokpɔnla Banikoura tɔn mɛ ɖo tokpɔn Alibori tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Kegamonrou ɖo tokpɔnlavi Somperekou tɔn mɛ ɖo Alibori. E lɛ́ nyi gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azǎn ayizɛn (6) xwejisùn léxwé 2015 tɔn mɛ é,.

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀ kpénukún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 47 nǔ gbɛtɔ 394  ɖo Kegamonrou  tɔn mɛ do léxwé 2013.

## Dodo tɔn
Tontarou

**Tontarou** nyi gletoxo ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Nikki ɖo tokpɔnla Nikki tɔn mɛ ɖo tokpɔn Borgou tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Tontarou ɖo tokpɔnlavi Nikki mɛ ɖo Borgou. E lɛ́ nyi gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizɛn (6) xwejisùn lé xwélé 2015 tɔn mɛ é,.

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀ kpénukún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 390 nǔ gbɛtɔ 3484 ɖò Tontarou tɔn mɛ ɖo lé xwéle 2013.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Gletoxo
Awilo Longomba

**Louis Longomba**, e mɛ̀bǐ nɔ́ ylɔ́ ɖɔ **Awilo Longomba** e nyí hànsinɔ̀ nǔxótɔ́ kɔngoví ɖòkpó bɔ̀ e jì i ɖò azǎn 5 gɔ nuxwásùn xwè 1962 ɖò kongo tòmɛ.

## Gbɛ tɔ̀n
E jì Louis Longomba ɖò azǎn 5 gɔ́ nuxwásun xwè 1962.Hànsinɔ Vicky Longomba sín vǐ wɛ n'î, bó nyí nylɔ̀ anyùmlímlí (bɔ̌lu) xòtɔ yòvó flànse tòmɛ tɔ̀n e nɔ̀ nyí Claude Makélélé e.Mɛ̀ gege túùni ɖó nyɔ̀wà tɔ̀n ɖò gùngùn dó nú nǔ kpódó tàmɛ̀ gbà dó ɖe nǔyɔ̀yɔ̌ tɔ̀n wú. Mɛ gege mɔ nǔ jɛ̀ wǔ tɔ̀n ɖò Aflikà hwè tɔ́n wá jí hú tɛ̀ntìn Aflikà tɔ̀n è dòdó tɔ̀n lɛɛ ɖe e.
## Hànsinɔ̀ gbɛ̀ tɔ̀n
Cobonu e na jɛ hanjiji éɖesun ɔ, e tó nyi hùnxotɔ nu gbɛta Viva La Musica, Stukas, Nouvelle Génération, kpodo Loketo kpo ɖo xwe 1980 kpodo 1994 kpo tɛntin. Ɖo xwe 1995 mɛ ɔ, e ɖyɔ hùn xixò bo jɛ han jijí bo wlán Moto Pamba, agbànxwɛ̀ tɔn nukɔntɔn ɔ kpodo nyikɔ tɔn kpo, bɔ Shimita, Dindo Yogo, Ballou Canta, Dally Kimoko, Sam Mangwana, Syran Mbenza kpodo Rigo Star kpo ɖ'emɛ.Kpodó agbàxwɛ̀  tɔn wegɔ ɔ kpo ɔ, e jì Coupé Bibamba, ɖo xwe 1998 mɛ bɔ nyikɔ tɔn gbakpe sin Aflika yi Elɔpu kpodo Amɛlika kpo.E yi agbà hwlɛ́n hwlɛ́n Kora Awards ɖò xwe 1996 kpodo 1997 kpo mɛ nu agbànxwɛ̀ tɔn nukɔntɔn ɔ.
Agbànxwɛ̀ tɔn nukúnɖeji ɔ, Coupé Bibamba, e mɛ Jocelyne Béroard, radio xóɖɔtɔ́ Tutu Kaludji, kpodo Alain Mpéla Wenge BCBG tɔn kpo ɖ’emɛ é ɖuɖeji tawun ɖò hanjiji mɛ wiwi lɛ tɔn sìn akpáxwé, bɔ e ɖu Kora Award azɔn atɔngɔ́ ɔ bó ɖó ɖuɖéjì ɖò hanjiji Mouko30 tɔn mɛ ɖò xwè 200.É xò han ɖò Zénith ɖò Paris.
## Gbɛ̀ zínzán tɔ̀n ɖesú
É jɛ agban dó Flanse bo má gbɛzán tɔn xá hansinɔ Barbara Kanam. Bó jì vǐ gègě. Ðò xwè 2008 mɛ ɔ, é ɖè agbǎnxwɛ̀ Super Man tɔ́n, bɔ é yí ajɔ ɖagbe. É ɖò hanjitɔ́ Congo tɔn e ɖó wànyiyí nú Aflikà bó nɔ wá ɖe agbǎnxwɛ̀ tɔ́n hwɛhwɛ ɖò Aflika zǎnzǎnhweji lɛ é mɛ, ɖò tò ɖé lɛ mɛ ɖi Cape Verde, awɔnlìn (Nigeria), Burkina Faso, kpo Niger kpo. É ɖó hànsinɔ̀zɔ́ tɔn tè ɖò xwè ɖokpo ɔ mɛ bo wá zégbeta ɖɔ e mì ná lɛkɔ yì Nigeria.
## Hàn tɔ̀n lɛɛ
1995 : Moto-Pamba
1998 : Coupé Bibamba
2000 : Kafou Kafou
2003 : Mondongo
2008 : Super-Man
## Yɛ̀wúnkɔ̀nnyì dǒwú núxíxò tɔ̀n lɛɛ
1996 : Moto-Pamba
1999 : Coupé Bibamba
2001 : Kafou Kafou
2004 : Mondongo
2008 : Super-Man

Akpaxwé:hansinɔ
Utilisateur:Arel229

Un nyí mɛ e nɔ wa azɔ̌ mɛɖesúsínínɔ tɔn é, un nɔ yí wǎn nú nǔ e è nɔ wlan mɛ lɛ é, bo nɔ lɛ́ wlan mɛ e nɔ wlan nǔ lɛ é ɖò Wikimedia Benin tɔn mɛ.
Yonouhoue

Yonouhoue nyi gletoxo ɖokpo nǔ tokpɔnlavi : Lobogo  tɔn ɖo tokpɔnla Bopa tɔn mɛ ɖo tokpɔn Mono tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Yonouhoue ɖo tokpɔnlavi  Lobogo Mono  tɔn mɛ ɖo . E lɛ́ nyi gletoxo ɖo sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizɛn (6ɔ) xwejisùn léxwé 2015 tɔn mɛ é,.

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀ kpénukún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta  265  nǔ gbɛtɔ 1 317  ɖo Yonouhoue tɔn mɛ ɖo léxwé 2013.

## Dodo tɔn
Hun

**Hun** ɔ, nyí wujɔnu taji ɖe bo ɖo gbɛtɔ  wu. E wɛ nɔ zɔn bo gbeto nɔ nɔ gbɛ.

Akpaxwé:Wujɔnu gbɛtɔ tɔn lɛ
Manu Dibango

**Manu Dibango** e nɔ ylɔ ɖɔ *Papa Groove* ɔ, Cameroun sin nùxótɔ́ ɖokpo wɛ bo nyí kpɛ̀nkwín (saxophone) dó jìhàntɔ́ kpodo hansinɔ jazz tɔ̀n kpán bɔ gbɛ ɔ bǐ túùn i. E ji ì ɖo azan 12 gɔ woosun ɔ tɔ̀n ɖò xwe 1933 tɔn mɛ ɖo Douala (Cameroun). E kú ɖò azan kò nukun ɛnɛ gɔ (19) xwèjisun ɔ̀ tɔn mɛ ɖò xwe 2020 tɔn mɛ ɖò Melun (Flanse).

## Gbɛ tɔ̀n
È jì Manu Dibango ɖò Douala bɔ mɛjitɔ́ tɔn lɛ nyí gbàgbɔ́nɔ (Protestant) lɛ; tɔ́ tɔn nɔ nyí Michel Manfred N’Djoké Dibango, axɔ́súzɔ́watɔ́ ɖé wɛ̀ bo gosin akɔta Yabassi tɔn mɛ, bɔ nɔ̀ tɔn e nyí nǔtɔ̀tɔ́ ɖò xwégbe é gosin akɔta Douala tɔn mɛ. È kplɔ́n ɛ hanjiji ɖò hanjiji gbɛ̌ta sinsɛn ɔ tɔn mɛ, bɔ nɔ̀ tɔn nɔ kplɔ́n nǔ mɛ hweɖelɛnu, bɔ alì nɛ ɔ nù wɛ e  xlɛ́ ɛ han Flansé, Amɛlika tɔn kpo Cuba tɔn kpo e tɔjihunkúntɔ́ e gosin tò enɛ lɛ mɛ, bo nɔ jɛte sín tɔjihunglintɛn Douala tɔn mɛ kpo agbǎnxwè é jí han yetɔ̀n lɛɛ nɔ nɔ ɔ kpó e. 

Azɔmɛ yiyi tɔn bɛ ɖo gletoxo ɔ sin wemaxɔmɛ bo yi nukɔn ɖo "wemaxɔmɛ yovo lɛ tɔn" mɛ, fi e e yi kúnnuɖe wemà wemaxɔmɛ dokɔ tɔ̀n ɖe e. Enɛ gudo ɔ, tɔ́ tɔn sɛ́ ɛ dó France bo nu é na yì kplɔ́n nǔ.

Akpaxwé:HanjítɔAkpaxwé:Hànkpatɔ
Atán

**Atan**, ahan syɛnsyɛn ɖé wɛ bɔ nɔ dɔn sin detin lan mɛ. Ahan xwè tɔn ɖé wɛ bɔ e nɔ mɔ ɖò tò e ɖò fí e fifa kpo yǒzo nɔ tíìn ɖěè, é ɖò hweyixwɔ waji Azí tɔn, totaligbe Aflika tɔn kpo Aflika gbeji é ɖò hwetɔnwaji e.

## Tan tɔn
Babilɔ́nu nu lɛ wɛ nɔ ko sɔ atan do ɖà vinɛgli na ɖayi sin le xwéle xwé afatɔɔn ɖò atɔɔn gudo có bɔ e wa jǐ Jezú Klisu.

## Nɛ atán nɔ cí
Sín dɔhun wɛ atán nɔ cí bo nɔ wlí ɖɛ. Syɛnsyɛn tɔn bɛ sin 7,5  wayi 11,5 % mɔ ɖò kanweko jí. Víví tɔn nayi 20 g/l káká yi 45 g/l mɔ. Nǔ e zɔn bɔ ahan nɔ wlí ɖɛ e watɔn wɛ ɖè mɛ kpodo ajɔxanu ɖěvo ɖěvo lɛ́ɛ kpó, bɔ ɖɛ wlíwlí tɔn hugǎn 2,7 g. Syɛnsyɛn tɔn (pH) ɖò 3,5 kpo 4,5 kpo tɛ́ntin.

## Atán kpikpa

### Atán kpikpa walɔ xóxó ɔ
Atán ɔ aku hwénu wɛ è nɔ kpa bɔ é ka ɖò glezɔ lɛ mɛ. Alɔkpa atɔn wɛ è nɔ kpa na : e nɔ kan akpáxwé ɖé ɖò atín ɔ wú agá ɖò fí e sɛ lɛ cí ama dɔhun ɖěè, bo nɔ ɖo amlɔn mlɔn kpa wu tɔn, bɔ sín ɔ nɔ kún děma é ci funlin dɔhun mɛ kɔn nyì kago è sɔ do kɔ tɔn ɔ mɛ. Azɔn mɔ̌kpán ɖò kéze ɔ mɛ ɔ, è nɔ kíjé akpáxwé e kan ɖò atín ɔ wú e nu bo nu sín na dó tɔn ganjí. Atín ɖokpó hɛn ɔ é na ná lǐtli nabí ɖé ɖò kéze ɔ mɛ. Wlɛnwin nɛ ɔ nɔ ɖ'alɔ mɛ bɔ è nɔ kpa atan ɔ nu sun ɖopko. Azɔ̌ ɖé wɛ bo ɖò wuvɛ̌, ɖó e nɔ yí atín ɔ jí azɔn mɔ̌kpán ɖò kéze ɖokpo mɛ, bɔ ayǐ jijɛ nɔ hán a. Atín nɛ e è do akpa wu na ɔ sɔ nɔ na sínsɛ́n nukún yiya hwenu nɛ ɔ a. Wlɛnwin wègɔ ɔ e nɔ la atín ɖò fí tɛnmɛ tɛnmɛ e sɔ kago dó ɖò wu tɔn e. Atɔn gɔɔ è nɔ hú atín ɔ bo nɔ ɖè kɔ mɛ n'i, bo nɔ tɔn dó ɖokpó dó glɔ nú kɔ ɔ mɛ bo nɔ sɔ kago ɔ do finɛ bɔ é nɔ kún teun teun kɔn nyì mɛ.

## Nɛ é nɔ húzú ahan syɛnsyɛn gbɔn
Ahan ɖé wɛ bo nɔ yawu syɛn, hun biblo tɔn bɔkun bo ka cɛ axi a, ɖò atín ɔ mɛ gosin sin tɔn é ko ɖò syɛnsyɛn. Ganxixo we ko kpé bɔ é na ɖó syɛnsyɛn taun, é ka bló azǎn atɔn ɔ é nɔ ɖò syɛnsyɛn káká yi 12 mɔ. Ě din zɛ atɔn wú ɔ e sɔ nɔ sixú nu a. È nɔ gbɔ blo vinɛgli tɔn alo è soɖabi ná. Mǐ na nɔ mɔ ɖò Benɛɛ, Togo, Burkina-Faso, Mali bɔ yě nɔ́ ylɔ́ ɖɔ kimapoussé, akpeteshie ɖò Ghana, koutoukou ɖò Côte d'Ivoire...

## Nunu tɔn
Hwenu e é ma ko syɛn a ɔ, e nɔ nu fifa tɔn tɔn, bɔ e hɛn ɔ è na ɖa nǔɖuɖu ná ɖi kusukusu mɔ, alǒ è na nylɔn wɔ̌xúxú de mɛ bó ná ɖù. Malɛnu lɛ nɔ nú a 
Akpaxwé:Ahan_ɖo_Benɛ_to_mɛ
Nùhwɛ́nkún

**Nuhwɛnkun** ɔ ɖadonu wɛ b'ɛ nɔ mɔ ɖo gbehan e ɖo wan plipli lɛ mɛ.

## Tinmɛ tɔn

## Tan tɔn

## Wan tɛnmɛ lɛ

## Nuhwɛnkun e tiin lɛ

Akpaxwé:Ɖadonu lɛ
Alɔsu

**Alɔsu** nyí wujɔnu ɖe bo ɖo gbɛtɔ wu, ɖo taji alɔ̀ sín akpáxwé. .

Akpaxwé:Wujɔnu gbɛtɔ tɔn lɛ
Lɛgba

**Lɛgba** ɔ , numɛsɛn vodun tɔn wɛ̀ ɖò aflika kpo Ayiti kpo . E wɛ nɔ hɛnsɔ alikplehɔnkantɛn lɛ ji bo nyi wɛnsagùn ɖo Mawu kpo gbɛtɔ lɛ kpo tɛntin. E wɛ e nɔ yawu ylɔ bo nɔ nu alihunnumɛ ɖò yɛswimɛ sin aliji. Nyɔɖaxo koko ɖo nu bɔ kpogɛ ɖ'alɔmɛ wɛ e nɔ do ɖe e ná.

## Azɔ e e nɔ wa e kpo nǔ e sín afɔ e nɔ sɔ ɖó te lɛ e kpó
Alikplehɔnkantɛn lɛ cɔ́ tɔ́: E nɔ mɔ ɛ ɖò gbɔndenu lɛ . Bo nɔ gbejé dindin wa gbɛ kpo ku tɔn kpó.

Akpaxwé: Vodun

Akpaxwé:Numɛsɛn lɛ

.
Vodun dan

**Dan** ɔ vodun ɖe wɛ bo ɖo kplekple vodun Bénɛ tɔn lɛ mɛ bɔ Maxinu lɛ kpodo Fɔnnu lɛ kpo nɔ sɛn. É nɔ na dɔkun bo nɔ zɔn bɔ è nɔ jǐ vi gege. E sɔ wɛ bɔdo ayiɖohwɛɖo wu ɔ é nyí wuntun sín tɔn, so tɔn kpo jɔhɔn tɔn kpo. É nɔ hɛn sɔ gbɛ ɔ.

## Tin mɛ tɔn
Dan ɔ, e nɔ ylɔ ɛ ɖɔ ayiɖohwɛɖo ɖayi ɔ, nyí hlɔnhlɔn é nɔ na dɔkun bo nɔ dɔkun tunfla.

## Alɔkpa e tin e
Vodun Dan ɔ è ɖe sìn mɛ tɔn bo nyi Mami bo ɖe jɔhɔn mɛ tɔn.

Akpaxwé:Numɛsɛn lɛ Akpaxwé:Vodun
GONGUEGBO

Gonguegbo  nyi gletoxo ɖokpo nǔ tokpɔnlavi  : Agatogbo tɔn ɖo tokpɔnla Come tɔn mɛ ɖo tokpɔn Mono tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi ejì é ɖěè
Gonguegbo ɖo tokpɔnlavi Agatogbo Mono tɔn mɛ ɖo . E lɛ́ nyi gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizin (6) xwejisùn léxwé 2015 tɔn mɛ é,. 

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀ kpénukún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 207 nǔ gbɛtɔ 1 096  ɖo Gonguegbo tɔn mɛ do léxwé 2013.

## Dodo tɔn
Avloh

**Avloh** alo **Avlo** ɔ, tokpɔnlávì wɛ nyi ɖo tokpɔnla Grand-Popo tɔn mɛ bo ɖo tokpɔn Mɔnɔ tɔn mɛ ɖo afɔgokɔ Benɛ tɔn.

## Glétoxo tɔn lɛ
E na xa:
* Avloh centre
* Avloh plage

## Gbɛtɔ e ɖemɛ e
Ɖo kɛnsusɔ xwe 2013 ɔ e nyi ɛnɛ ɔ ɖo Benɛ ɔ, gbɛtɔ 15800 mɔ wɛ ɖo Avlo b'ɛ ma ɖo gbɛtɔ 823 wɛ ɖo Avloh centre bɔ gbɛtɔ 557 ɖo Avloh plage.

## Ɖiɖe tɔn ɖelɛ

Scène de triage de poisson après la pêche.jpg
Transport de filets de pêche.jpg
Sorting fish in Avloh, Grand-Popo, Benin.jpg
Salt manufacture.jpg


Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Voli

** Voli** nyi gletoxo ɖokpo nú tokpɔnlavi Wasaxo tɔn ɖo tokpɔnla Gbɔ̀xikɔn tɔn mɛ. E ɖo tokpɔn zù tɔn mɛ ɖo Benɛɛ

Akpaxwé:Gletoxo Benɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Gletoxo
Abdoulaye Seydou

**Abdoulaye Seydou** ɔ, nijɛ sin toví wɛ bo nyí gǎnhɔnnyitɔ̀ nukunkpedo ajɔ kpó mɔjanginjangin kpo wu tɔn ɖò lidosun xwe 2025.

## Gbɛ tɔn
Abdoulaye Seydou ɔ Niamey alǒ toxo lɛlɛdo e lɛ mɛ nu wɛ ɖò Nigɛto mɛ bó nyí nukúnɖéjí ɖokpó ɖó gbɛta hunjɛdótojítɔ Aflika tɔn lɛ ɖokpo kpodo toví gbɛta Nijɛto tɔn. É wɛ nyí gǎn e xwè aza do kplékplé gbɛta Africatò tɔn fífá kpo to wɛ nɔ ɖɔ toxo to wɛ nɔ wà tozɔ kpodo nukɔnyiyi tɔn kpan bo lɛ nyí mɛnunɔtɔ nu kplékplé gbɛta Nijɛto tɔn M62. É ɖo kunnuɖewema "Master" tɔn ɖo lě e nɔ wanu gbɔn bɔ linlin zé ɖ'ayǐ bo wanu xwédo nu to yi nukɔn e tɔn, bo lɛ ɖo kunnuɖewema "DUESS" tɔn ɖò nǔnyɔlɛn linu mɔ ɖokpó ɔ kunnuɖewema ɖěvo e lɛɛ. É lɛ yi nǔnywɛ́ dó zǐnzán walɔ ɖagbe ɖo nukunkpedo mɔjanginjangin línù, ɖo sɛn gbɛtɔ tɔn línù, nukɔntɔ ɖagbe línù, fifa kanxixo línù. Abdoulaye Seydou nyí nukɔntɔ́ nu línlín sɔ ɖ'ayi bo wa nǔ xwedo nu gbɛta Nijɛto tɔn kpodo gbɛ ɔ tɔn ROTAB-PWYP, OXFAM, kpo IPAO tɔn kpo cobo wá jɛ eɖesunɔ si gbɔn nu wá xwédo nu tɛnmɛ tɛnmɛ é kplɔ́n línù. É nɔ gbɛta gegě nu ɖo to tɔn mɛ. É nyí gǎn bɔ do gan wu nú gbɛta ajunjɔn kplé ɖaxó Nijɛto tɔn nuvɔto tɔn e yě sín azǎn 15ɔ yi jɛ 20ɔ zofinkplɔsun 2025 tɔn jí ɖò Niamey E sɔ ɔ gǎnhɔnnyitɔ̀ ajɔ kpó mɔjanginjangin tɔn nu nukɔnyiyi Nijɛto tɔn.

## Hunjɛdótojí zɔ wiwa tɔn
Abdoulaye Seydou nyí gǎn e xwè aza do kplékplé gbɛta Africatò tɔn fífá kpo to wɛ nɔ ɖɔ toxo to wɛ nɔ wà tozɔ kpodo nukɔnyiyi tɔn kpan bo lɛ nyí mɛnunɔtɔ nu kplékplé gbɛta Nijɛto tɔn M62. Ɖò 2017 ɔ é blo nɔtɛn nukplɔnmɛ tɔn ɖokpo bɔ e nɔ yɔlɔɖɔ Nɔtɛn Thomas Sankanra tɔn nu nukunkpedo tozɔ wiwa kpo nukɔntɔ ɖagbe nyinyi tɔn jɔwujɔja lɛ tɔn kpo bo na dó sɔ nukɔntɔ'walɔ ɖagbe d'asi nu dɔnkpɛvu lɛ nu nukɔnyiyi Nijɛto ɔ tɔn.

## Ganmɛ yíyí tɔn
Abdoulaye Seydou nyí nukɔnnɔtɔ nu gbɛta gegě ɖò Nijɛto ɔ mɛ ɖò taji ɔ gbɛta M62 e é dó wa ɖo avuvɔsun 2022 ɖò Nijɛto jɛ éɖée sí sín xwé kpé dó xwè nǔ 62. É nyí nukɔnnɔtɔ nu gbɛta REPPAD tɔn e nɔ xò fífá, to wɛ nɔ ɖɔ toxo ti wɛ wa tozɔ, kpó nukɔnyiyi kpo kan e è sɔ ɖ'ayi ɖò lèxwele 2011 bo lɛ nyí gbɛvi nú kplékplé toví "Sahel" tɔn. Ɖò azan 23ɔ alunsun xwe 2023 tɔn ɔ Abdoulaye Seydou yì hwɛɖɔxɔsa azɔn nukɔntɔn ɔ bɔ è suyi do gan ɖo Kollo hwetɔnwaji afɔligbé Niamey tɔn ɖò é nɔ sebla mɛ ɖò jlokoko mɛ bɔ yě dó xwé siká'zɔ watɔ toxo Tamou e ɖò tokpɔn Say tɔn mɛ e ɖo toxo Tillabéri tɔn mɛ e tɔn ɔ zo. Nu enɛ ɔ jɛ ɖò azǎn 24ɔ kɔnyasun xwe 2022. Nǔ mɔhun le e jɛ gbɔn ɔ, malɛmakpoto lɛ wɛ subɔ toxo ɔ bɔ kponɔ wè kú. E nɛ gudo ɔ Nijɛto sin nukɔntɔ lɛ jɛ gbè yě tɔn mɛ bɔ yě hɔn yi cí toxo Tamou ɖò xwè e nyí siká'zɔ watɔ lɛ tɔn gbe. Ahwan xá yě mɛ ɔ, mɛ gegě kú, mɛ gegě gblewu. E nɛ wɛ zɔn bɔ nukɔntɔ Nijɛto ɔ tɔn dó hwɛ mɛ ɖé lɛ bɔ Abdoulaye Seydou ɖo yě mɛ, bo ɖɔ yě wɛ do xwe ɔ zo bo na dó ɖexlɛ ɖɔ xɛnya do Nijɛto ɔ jí zɔ watɔ lɛ blo. Hwenu é yi hwɛɖɔxɔsa ɔ ganhwɛɖɔtɔ́ ɖótó e bó jó e, lo ɔ tintɔn sin hwɛɖɔxɔsa kpowun ɔ lɔkpa zɔ wátɔ jló na yli bo ka kpewu a, ɖò sɛwamaɖɔ gbɛ tɔn kɛnu dewu. E nɛ gudo ɔ yě sɛ hwɛylɔmɛ'wema dó e bɔ é lɛ wayi hwɛgun. É nyí hwɛ wa wili ɔ vlafo ɔ, é na nɔ ganmɛ b'ɛ sin xwè 10 yi jɛ 20 mɔ.

## Dodo tɔn
Félicite Bada

**Félicite Bada** ɔ, e yi lɔnyiji-lɔnfɔnkan-yihundatɔ́ Bɛnin tɔn. E ji ɖo azǎn 14gɔ́ ɔ Kɔnyásun 1962 tɔn gbè. É nɔ nɔ tɛnmɛ nú Benin ɖò ayihun Olympic tɔn vovo lɛ mɛ ɖò Aflika kpo gbɛ̀ ɔ bǐ mɛ kpo. Éɖesunɔ sín nǔ ɖagbe hugǎn ɔ wɛ nyí segɔndu 25,08.

## Gbɛ tɔn
Bada ɔ, e ji ɖo azan 14 Xwèjísùn 1962 tɔn. Ɖo azan 11 Avuvɔsùn1987 ɔ, e kan wezun nu 25.08 segɔndu ɖo mɛtlu 200 mɛ ɖo All-Africa Games, bo yi tɛn tantɔn mɛ. Hwe elɔ nu ɔ, e kpo ɖo hwenu ɖagbe hugan tɔn mɛ ɖo gbɛ tɔn mɛ, bɔ e yi ji ɖo xwe kanwe ko (1980) lɛ sin fifo mɛ.

Bada ɖuɖeji bo yi Olympic Summer 1988 tɔn ɖo Seoul kpodo lɔnyiji-lɔnfɔnkan-yihundatɔ Benin tɔn tɛnwe ɖevo lɛ kpo bo nyi mɛ e nɔ hɛn asya to tɔn tɔn. Ðò mɛtlu 100 nyɔnu lɛ tɔn mɛ ɔ, Bada wá tɛn tɛnwegɔ́ ɔ mɛ ɖò wezun nukɔntɔn ɔ mɛ kpo ganxixo 12,27 kpo. Ðò mɛtlu 200 nyɔnu lɛ tɔn mɛ ɔ, é wá tɛn ayizɛ́ngɔ́ ɔ mɛ ɖò wezun nukɔntɔn ɔ mɛ kpo ganxixo 25,42 kpo.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Lɔnyiji-lɔnfɔnkan-yihundatɔ́
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1962 tɔn mɛ
Sika Foyer

**Sika Foyer**, e ji ɖo xwe 1968 mɛ ɔ, Togo-Amɛlika nu ɖiɖetɔ́ kpodo linlin kpo wɛ. É nɔ nɔ New York bo nɔ lɛ́ w’azɔ̌ ɖò finɛ.

## Gbɛ tɔn

### Yɔkpɔvu mɛ kpo wemaxɔmɛ yiyi kpo
Sika Foyer ɔ, e ji ɖo Togo xwe 1968 mɛ. Ee é fó wemaxɔmɛ linsinmɛ tɔn gudo é ɔ, é yì kplɔ́n nǔ ɖò États-Unis, bo yí kúnnuɖewema ɖaxó ɖé ɖò akwɛzinzan linu ɖò Baruch College, bo lɛ́ yí kúnnuɖewema ɖaxó ɖé ɖò toxo lɛ sín tutoblonunu mɛ ɖò The New School ɖò New York,. É ko wà azɔ̌ ɖò banki e nɔ sà ayikúngban lɛ é mɛ cobo wá huzu nǔɖiɖó lɛ.

### Wema kplɔnkplɔn tɔn kpodo azɔwiwa tɔn kpan
É jɛ ɖiɖe ɖiɖe jí, bɔ enɛ gudo ɔ, é jɛ nǔ ɖiɖe jí ɖò vivo hwenu tɔn lɛ mɛ. Ðò 2017 ɔ, é sɛ̀ tɛn yì Boston bo jɛ agban ɖó Cambridge bo na kpé nukún dó vǐ sunnu tɔn e ɖò azɔn jɛ wɛ é wu. Cambridge wɛ azɔ̌ e è xlɛ́ ɖò Lesley’s Lunder Arts Center é byɔ ayi tɔn mɛ tawun, bɔ é wá gbeta ɔ kɔn bo na wlan nyikɔ dó tuto Master of Fine Arts tɔn ɖé mɛ ɖò Wemaxɔmɛ Ðaxó Lesley tɔn.

Ðò xwe 2017 mɛ ɔ, é kpé nukún dó nǔɖiɖó ɖagbeɖagbe lɛ wu ɖò wemaxɔmɛ Nagenda tɔn e nɔ kplɔ́n nǔ dó nǔɖiɖó lɛ kpo nǔɖiɖó lɛ kpo wu é (NIAAD) ɖò Wemaxɔmɛ Ðaxó Makerere tɔn ɖò Namulanda, Entebbe, Uganda.Ɖò xwe 2021 mɛ ɔ‚ é yí kúnnuɖewema ɖaxó tɔn ɖò Wemaxɔmɛ Ðaxó Lesley tɔn ɖò Cambridge ɖò Massachusetts. Azɔ̌ tɔn e é wlan ɖò malin-malin mɛ lɛ é gègě ba dò nú linlin e è nɔ ɖó dó nǔ e è nɔ bló dó bló nǔ dó é wu é. Ðò 2021 ɔ, è xlɛ́ azɔ̌ tɔn ɖò nǔxlɛ́mɛ éɖokponɔ tɔn ɖé mɛ, bɔ è nɔ ylɔ ɖɔ Mara Tɔdo ɔ Gbɔn, ɖò Soloway Gallery ɖò Brooklyn, New York. Xwe ɖokpo ɔ mɛ ɔ, e xlɛ azɔ tɔn ɖo gbɛta mɛwiwi hwenɛnu tɔn tɛnwe sin nuɖexlɛ mɛ, Legacy kpodo Rupture kpo, ɖo Toxo ɔ sin nuɖexlɛtɛn ɖo New Haven, Connecticut.

### Dodo tɔn

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1968 tɔn mɛ
Abra Amedomé

**Abra Amedomé** e nɔ nyí **Abra Julie Mawupé Vovor** é nyí toxóɖɔtɔ́ Togo tɔn ɖé. É wɛ nyí atínkɛ́nzɔ́watɔ́ nyɔnu nukɔntɔn ɖò Togo. Ðò xwè 1979 mɛ ɔ, é ganhɔnyitɔ nyɔnu, bɔ é nɔ tɛn enɛ mɛ kaka jɛ xwè 1983 mɛ.

## Gbɛ tɔn
Abra Amedomé gosin Ewe mɛ. Ee é kplɔ́n nǔ dó atínkɛ́nzɔ́ wu ɖò Lyon, bɔ enɛ gudo ɔ, é kplɔ́n nǔ ɖò Montpellier gudo é ɔ, é lɛkɔ wá Togo bo wà atínkɛ́nzɔ́ ɖò Lomé. Mɔ̌ mɛ ɔ, é huzu ajɔ̌tɔ́. Ðò xwe 1975 mɛ ɔ, é huzu gǎn nú Kplékplé Nyɔnu lɛ Tɔn Togo Tɔn. E nyi mɛ e nɔ w'azɔ ɖo Rally du Peuple Togolais (RPT) mɛ ɔ, e nyi azɔwatɔ sin gbɛta mɛ bo lɛ nyi gan nu gbɛta nyɔnu Togo tɔn tɔn sin xwe 1975 wayi 1987.

E nyi ganhɔnyitɔ nyɔnu lɛ sin gbɛmɛ nu lɛ  sin xwe 1979 jɛ 1983.

Abra Amedomé nyí ɖokpo ɖò nyɔnu ayizɛ́n e è sɔ́ ɖó toxóɖɔgbɛta ɔ mɛ ɖò Togo sín toxóɖɔgbɛta 1979 tɔn hwenu lɛ é mɛ, mɛ ɖevo lɛ wɛ nyí Marguerite Adjoavi Trénou, Cheffi Meatchi, Kossiwa Monsila, Essohana Péré, kpo Zinabou Touré kpo.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Ganhɔnyitɔ
Yawa Djigbodi Tségan

**[[w:Chantal_Yawa_Djigbodi_Tségan|Chantal Yawa Djigbodi Tségan]]** ɔ, e ji ɖò azǎn atɔ́ngɔ́ ɔ Kɔnyásun 1971 tɔn gbè ɖò Kpélé-Agavé, é nyí toxóɖɔtɔ́ Togo tɔn ɖé, é nyí tokwɛyitɔ́ xóxó ɖé bo lɛ́ nyí nyɔnu nukɔntɔn e nyí gǎn nú Akɔjijɛ To ɔ tɔn sín azǎn 23gɔ́ ɔ Kɔnyásun 2019 tɔn jɛ azǎn 14gɔ́ ɔ Kɔnyásun 2024 tɔn gbè é, é nyí Kɔmisá Général OTR24, OTR25.

## Gbɛ tɔn
Chantal Yawa Djigbodi Tsegan è jì i ɖò azǎn atɔ́ɔ́ngɔ́ ɔ Kɔnyásun 1971 tɔn gbè ɖò Kpélé-Agavé. É yí kúnnuɖewema ɖaxó ɖé ɖò sɛ́n ajɔ̌wiwa tɔn mɛ ɖò Wemaxɔmɛ Ðaxó Lomé tɔn ɖò Togo. Enɛ gudo ɔ, é byɔ wemaxɔmɛ ɖaxó e nɔ kplɔ́n nǔ dó takwɛ wu é (ENI) ɖò Clermont-Ferrand ɖò France, bo yí kúnnuɖewema ɖé bo nyí takwɛ gbéjé kpɔ́ntɔ́.

## Azɔwiwa tɔn kpan

* Gǎn e nɔ kpé nukún dó azɔ̌xɔsa e nɔ kpé nukún dó mɔ̌to lɛ wu é wu é;
* Gǎn e nɔ kpé nukún dó nǔ lɛ wu é, tutoblonunu ɔ kpo azɔ̌ e nɔ d’alɔ mɛ lɛ é kpo wu ɖò Azɔ̌xɔsa Ðaxó Takwɛ Tɔn (DGI) mɛ;
* Gǎn e nɔ kpé nukún dó azɔ̌xwé kpɛví kpɛví lɛ kpo ee ɖò tɛntin lɛ é kpo wu ɖò DGI;
* Gǎn e nɔ kpé nukún dó nǔ e è nɔ xò kplé lɛ é wu ɖò Azɔ̌xɔsa Azɔ̌xwé Ðaxó lɛ Tɔn (DGE) é;
* Mɛ e nɔ gbéjé nǔ kpɔ́n ɖò DGE sín Azɔ̌xɔsa E Nɔ Kpé Nukún Dó Nǔ Wu É.

## Toxóɖiɖɔzɔ́
Ðò xwe 2013 mɛ ɔ, è sɔ́ ɛ dó ɖó toxóɖɔgbɛta nú toxóɖɔgbɛta atɔngɔ́ Kloto-Kpélé tɔn, bo huzu Quaestor Nukɔntɔn Akɔjijɛ To ɔ tɔn nú hwenu e sɛ́nzɔ́watɔ́ lɛ na nɔ ayǐ é. È lɛ́vɔ sɔ́ ɛ ɖó tɛn enɛ mɛ azɔn wegɔ ɔ ɖò Woosun 2018 tɔn mɛ.

Ðò azǎn 23gɔ́ ɔ Kɔnyásun 2019 tɔn gbè ɔ, è sɔ́ Tségan b’ɛ nyí gǎn nú togun Togo tɔn, bo huzu nyɔnu nukɔntɔn e nyí gǎn nú togun ɔ ɖò hwenuxó tɔn mɛ é, Hwenu e é nyí gǎn nú toxóɖɔgbɛta ɔ é fó ɖò azǎn 14gɔ́ ɔ Kɔnyásun 2024 tɔn gbè.

É jɛ acɛkpikpa ɔ jí ɖò azǎn 21gɔ́ ɔ avuvɔsùn 2024 tɔn gbè, ɖò acɛkpikpa ɔ sín nǔwiwa ɖé gudo xá mɛ e jɛ nukɔn n’i é, Sevon-Tépé Kodjo Adédzé.

Yawa Djigbodi Tségan wɛ è sɔ́ gǎn ɖò tokpɔngán Kpélé 2 tɔn mɛ ɖò tokpɔngán sín toxóɖɔgbɛ́ e è bló ɖò azǎn 15gɔ́ ɔ Kɔnyásun 2025 tɔn gbè é mɛ, ɖó é nyí mɛ e ɖò toxóɖɔgbɛta Union pour la République (UNIR) tɔn mɛ é.

Ðò azǎn 24gɔ́ ɔ Kɔnyásun 2025 tɔn gbè ɔ, Yawa Tségan yí tɛnmɛ e nyí Kɔmisá Général nú Acɛkpikpa Togo Tɔn E Nɔ Kpé Nukún Dó Akwɛzinzan Wu É (OTR) é ɖò sɛ́n linu, bo ɖyɔ Philippe Kokou Tchodiè, ee ko ɖò tɛn enɛ mɛ sín zofinkplɔ́sùn 2019.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1971 tɔn mɛ
Akpaxwé:Toxóɖɔtɔ́