open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
̌Zɛ̌

**Zɛ̌** ɔ toxo ɖokpo wɛ e nyi ɖo afɔligbe Benɛɛto ɔ tɔn bo lɛ nyi tokpɔnla ɖo Atlantique.

## Tovi tɔn lɛ
Kɛn tovi lɛɛ tɔn ěe e sɔ́ ɖo xwè 2013  tɔn mɛ e ɔ, tokpɔnla Zɛ̌ tɔn ɖo gbɛtɔ 106913.

## Tokpɔnlavi tɔn lɛ
Tokpɔnla e nɛ ɔ ɖo tokpɔnlavi wǒ-ɖokpo (11) yě ɖie: 
* Ajan, 
* Dawɛ
* Jigbe, 
* Doji-Bata, 
* Hɛkanmɛ, 
* Kundokpoe, 
* Sɛjɛ-Denu, 
* Sɛjɛ-Hwégudo, 
* Tangbo-Jɛvie, 
* Yokpo, 
* Zɛ̌

Akpaxwé:Tokpɔnla Benɛɛ tɔn lɛ
Élisabeth Pognon

**Élisabeth Pognon** ɔ, hwɛɖɔtɔ gan Bénɛ tɔn wɛ bo nɔ sɛndodogbasa Benɛ tɔn sin azan 7ɔ ayidosun xwe 1993 wayi jɛ azan 7ɔ ayidosun xwe 1998.

## Gbɛ tɔn
E jii ɖo azan 7 liyasun xwe 1937  ɖo Anɛxɔ ɖo Togo, b'ɛ nɔ nyi Élisabeth Kayisan Ékwé. É wɛ nyi hwɛɖɔtɔ gan nyɔnu nukɔntɔn Bénɛ tɔn kpodo nyɔnu nukɔntɔn é nyi gbɛvi hwɛɖɔgbasa ɖaxo ɔ e bo lɛ nyi nyɔnu nukɔntɔn ɖo sɛn dodo gbasa Bénɛ

## Wema kplɔnkplɔn gbɛ tɔn
É blo kplɔnyiji-alavɔ ɖo Paris ɖo 1962 bo kplɔn hwɛɖiɖɔzɔ. É yi azɔxwe lisinmǝ tɔn ɖo Lomɛ kpo Dakar kpo bo wayi Paris ɖo 1962 co bo wayi Bordeaux fyé é ɖo kunnuɖewema ɖo hwɛzɔkplɔn tɛn toxo nɛ ɔ tɔn

## Nyi e eɖée
É yi Nyiɖemɛ ɖaxo tɛnmɛ Bénɛ tɔn ɖo 1996. Mɔ ɖokpo ɔ German Afrika Prize ɖo 1996. É lɛ nyi Nyiɖemɛ e nyɔwa tɔn sin gbɛɖetɔ ɖo 1999.

## Azɔwiwa tɔn
É nyi nyɔnu hwɛɖɔtɔ  ɖaxo nukuntɔn Daxomɛ tɔn bo d'akpa ɖo hwɛylɔmɛtɛn (cours d'appel) Kutɔnu tɔn ɖo azan nukɔntɔn abɔxwisun xwe 1965 tɔn. Elisabeth Ponyɔ yi kan do kan ji. É nyi weɖexamɛtɔ ɖo hwɛylɔmɛtɛn Kutɔnu tɔn. E nɛ ɔ gudo é wa nyi hwɛɖɔtɔ ɖo hwɛɖɔgbasa tejɛmɛtɔn Kutɔnu tɔn ɖo azan koatɔɔn nukun ɖokpo (26)ɔ abɔxwisun xwe 1966 tɔn bo huzu wegbojinɔtɔ kplekplemɛ weɖexamɛtɔ hwɛɖɔtɔ ɖaxo lɛ tɔn ɖo azan wowe (12)ɔ kɔnyasun xwe 1970 tɔn. Ɖo alunsun 1974 tɔn ɔ, é byɔ hwɛɖɔgbasa ɖaxo bo huzu weɖexamɛtɔ. Bɛ sin zosun xwe 1978 tɔn ɔ, é wayi wa azɔ ɖo ganhɔnyitɔ gbasa é nɔ kpe nukun do nuxwitixwiti kpodo kplɔnyiji-alavɔ kplɔnkplɔn wu e bo kplɔn sɛn mɛ nu xwe we adaɖe. É nɛ ɔ gudo ɔ é lɛ wayi weɖexamɛtɔ ɖo hwɛylɔmɛtɛn Kutɔnu tɔn ɖo eofinkplɔsun 1981 tɔn. Ɖo avuvɔsun xwe 1986 tɔn ɔ, e nɛ gbe bɔ é xwedo asu tɔn Guy Ponyɔ e e azɔ ɖe sɛdo akwɛsɛxwetɛn to e ɖo mɛwigbeji hweyixɔwaji e tɔn ɖo Dakar. Xwe atɔɔn gudo ɔ é lɛ kɔ wa Bénɛ bo byɔ hwɛɖɔtɔ ɖaxo lɛ sin ahwan mɛ ɖo avuvɔsun 1991 tɔn. Ɖo azan wo (10) gɔ zofinkplɔsun xwe 1992 tɔn e ɖenyi bɔ é byɔ gan e xwe aza do ɖɛmɛgun e e Adrien Hungbeji kpa acɛ na e mɛ bo nyi mɛɖokpo ɖo mɛ tɛnwe e na kpacɛ do sɛndodogbasa Bénɛ tɔn lɛ mɛ. E e é ɖo xwe e nɔ ɖo bo nɔ yí gbɔjɛ ɖaxo ɔ e ɔ, é yi gbɔjɛ ɖo azan nukɔntɔn kɔnyasun xwe 1992 tɔn. É wa huzu gan é xwe aza do sɛndodogbasa Bénɛ  tɔn ɔ tɔn ɖo azan atɔɔn (5)ɔ liyasun xwe 1993 tɔn. Ee ganɖuɖu tɔn wa vuvɔnu e ɔ é lɛ yi gbe bo ze alɔ do ji bo lɛ ɖu ɖevo. Ɖo azan ko nukun we (22) gɔ lidosun xwe 1998 tɔn ɔ ɖɛmɛgbasa wɛ lɛ na gbe e hwɛ co bɔ é sixu wa yi sɛndodogbasa bo lɛ ɖu gan ɖo gbɔjɛ ɖaxo é ko yi e wutu. Lo ɔ, é kpɔn sɛndodo ɔ mɛ ɔ é sɔ sixu nyi mɛ ɖo sɛndodogbasa sin mɛ lɛ mɛ a. E nɛ wu wɛ é wa jo tɛnmɛ do nu Conceptia Wɛnsu ɖo azan tɛnwe (7) gɔ ayidosun xwe 1998 tɔn. É ɖo gbɔjɛ mɛ co é nɔ ylɔ ɛ do azɔ ɖo Bénɛ kpodo togudo kpan bɔ é nɔ yi.

Akpaxwé:Hwɛɖɔtɔ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1937 tɔn mɛ
Zu

right|thumb

**Zu** ɔ, tokpɔn Benɛɛtò tɔn wɛ bo ɖo tofɔligbé to ɔ tɔn. Tɔsisa Zu tɔn wɛ é sɔ bo do sùn nyi na.

## Dogbo tɔn lɛ
Zu tokpɔn ɖo dogbo kpoɖo tokpɔn Sokan tɔn, Plato tɔn, Kufo tɔn kpo.

## Tokpɔnla tɔn lɛɛ
Tokpɔn Zu tɔn ɔ ɖo tokpɔnla tɛnnɛ:

* Agbomɛ
* Agbannyizun
* Gbɔxikɔn
* Kɔvɛ
* Jija
* Wɛnxi
* Zannyanado
* Za-Kpota
* Zogbodomɛ

## Nunanukun é ɖo Zu tokpɔn mɛ lɛ é
Nunanukun ě ɖo Zu tokpɔn mɛ lɛ é sukpɔ. 

Marché noir Bohicon 3 (Benin).jpg|Vodun xǐ ɖo Gbɔxikɔn
Abomey-Königspalast3.jpg|Jɔnu Axɔsu lɛ tɔn ɖo Agbom


Akpaxwé:Tokpɔn_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Zǒsùn

**Zǒsùn** ɔ wɛ nyí sùn tɛnnɛ gɔ é ɖo xwé ɔ mɛ é. E wɛ jɛ gudo nu Avivɔsùn.

## Tinmɛ tɔ̀n
Zǒsùn ɔ tinmɛ tɔn wɛ nyí sùn é mɛ *Zǒ nɔ do* ɖé é.

## Xixa tɔ̀n
Wékpo:LL-Q33291 (fon)-Mah3110-Zǒsùn.wav

 Akpaxwé:Sun_lɛ
Éléonore Yayi Ladekan

**Éléonore Yayi Ladekan** ɔ, nyɔnu toxoɖɔtɔ Benɛɛto tɔn wɛ bo nyi ganhɔnyitɔ kplɔnyiji-alavɔ kpodo nuxwitixwitidobiba kpan wu e sin 2019.

## Gbɛ tɔn
É yi kplɔnyiji-alavɔ-wema-xɔmɛ ɖo kplɔnyiji-alavɔ xwe Blaise-Pascal-Clermont-II tɔn bo ɖo kunnuɖewema ɖo nu e nɔ ylɔɖɔ *Chimie* e mɛ. É wa wa azɔ ɖo kplɔnyiji alavɔtɛn Agbomɛ kanɖofi tɔn. É nyi ganhɔnyitɔ do azɔn we ji ɖo togan Thomas Boni Yayi kpodo togan Patrice Talon kpan hwenu. Ɖo 2015 ɔ, é ɖo nyɔnu kanɖe wo (50) e eɖe nyi ɖo nuxwitixwiti kpaxwe lɛ mɛ.

## Azɔ wiwa tɔn
Ɖo 1998 ɔ, é yi kunnuɖewema doctorat tɔn we, ɖo kplɔnyiji-alavɔxwe Clermont-Ferrand tɔn ɖo *Chimie organique* mɛ ɖo le e na ɖe ami e ɖo atin e ɖewan lɛ e mɛ tɔn gbɛn e kpaxwe ɖo taji ɔ cyayo alɔkpa atɔn mɛ. Ɖo fifonu ganɖuɖu togan Yayi Boni tɔn ɔ, é nyi ganhɔnyitɔ é nɔ kpenukun do nukplɔnmɛwu ɖo bibitɛn kpodo dokɔ kpan é wu. Ɖo 2012 ɔ, é huzu mɛsi nukunɖeji ɖo kplɔnyiji-alavɔ xwe Agbomɛ-Kalavi tɔn. Xwe ɖokpo nɛ ɔ mɛ ɔ, é nyi gan e xwe aza do Cous-UAC nu e. É wa nyi gan bɔ do gan é xwe aza do kplɔnyiji-alavɔ xwe Agbomɛ-Kalavi tɔn nu e, bo nɔ kpe nukun do xoɖɔ ɖo nyanɛ-nyanɛ mɛ xa kplɔnyiji-alavɔ e ko ɖo gbɛ ɔ mɛ lɛ é bi nu e kaka yijɛ 2019. Finɛ wɛ é gosin bo wayi ganhɔnyitɔ tɛn e mɛ é ɖe din e ɖo togan Patrice Talɔn sin acɛkpikpa mɛ.

Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Ganhɔnyitɔ Benɛɛ tɔn lɛ
Ɖakwɛn

**Ɖakwɛn** ɔ nùɖuɖu benɛtovilɛ tɔn ɖokpo wɛ bɔ é nɔ ɖa kpo ajɔxanu elɔ lɛ kpo:sin, gali, timati kpo hwevi kpo.

## Etɛ lɛ wɛ nɔ sɔ do ɖa ɖakwɛn tawun?
E ɖo ɖakwɛn ná ɖá wɛ ɔ é na mɔ̀:
* Hwevì mǔ
* Gali
* Dégɔn
* Ayoma
* Timati kwǐnnɔ
* Takin amamu
* Akanmu 
* Ayo 
* Jɛ̀ 
* Amì
* Sìn

## Nɛ wɛ é nɔ ɖa gbɔn?
É do nusunnusin ɔ b́́ɔ e bi bii kpo hwevimu e ajɔxanu  kpe ganjie e nɔ tɛn hweviɔ sin mɛ bo nɔ huzu gali kɔndo nusunnusin ɔ mɛ  bo nɔ dandewu enɛ gudoɔ enɔ huzu hwevíɔ kɔnnyi tatɔn bɔ nududu nɔ bɛ.

 Akpaxwé:Nuɖuɖu_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Émile Derlin Zinsou

**Emile Derlin Zinsou** ɔ è jì ì ɖò azǎn 23 gɔ xwejísùn ɔ tɔ̀n mɛ ɖo xwe 1918 ɖò glexwé bɔ e kú ɖò azǎn 28 gɔ liyàsùn ɔ tɔn mɛ ɖò xwe 2016 ɔ mɛ ɖò kutɔnu . Mɛɖaxo ɔ, tòxóɖɔ́tɔ́ Benɛto ɔ tɔ̀n ɖokpó wɛ, bó ka nyí togán to nɛ ɔ tɔ̀n ɖo xóxó hwenu: azǎn 17 gɔ liyàsùn ɔ tɔ̀n yí ɖó azǎn 10 gɔ wǒsùn ɔ tɔ̀n ɖò xwe 1969.

## Tan tɔn
Emile Derlin Zinsou ɔ azɔmɛvi xóxó azɔmɛxwé "William Ponty" tɔn wɛ é nyi ɖo "Senégal" bo ɖo kunnuɖéwema ɖo dobanu azɔ̀n (médecine) mɛ ɖo Dakar. Sinhwenu é Danxomɛ jɛ éɖésusi e wɛ Emile Derlin Zinsou byɔ toxoɖɔgbɛ mɛ.

Acɛkpikpa ahwankpá lɛ tɔn ɔ yi Danxomɛ to ee ɖo Benɛto nyi wɛ ehɔnmɛ e ɖò xwè 1967 tɔn mɛ bo sɔ́ Emile Derlin Zinsou ɖo togangbasa sin azǎn 17 gɔ ɔ liyasùn xwè 1968 wayi xwè 1969 tɔn mɛ.Emile Derlin Zinsou ɔ  nyi mɛ ɖokpo ɖò mɛ e mɔ nɔ do gbè ɖokpo ɔ xa acɛkpikpa Mathieu Kerekou I (xwè 1974 wayi xwè 1990) tɔn a ɔ mɛ.   

## Nyidiɖe tɔn lɛ

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Togán Benɛɛto tɔn
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1918 tɔn mɛ
Akpaxwé:Kú ɖò xwè 2016 tɔn mɛ
Ɖiɖe Nyɔnu Agoojyé tɔn

**Ɖiɖe Nyɔnu Agoojyé** tɔn ɔ, e gba bo na susu nyɔnu agǒojyé Danxomɛ tɔn lɛ . 

## Gbigba tɔn
Li Xiangqun wɛ gbǎ ɖiɖe nɛ ɔ bɛ sin xwé 2019 tɔn mɛ. Ɖiɖe nɛ ɔ ɖo jiyiyi mɛtlu gban (30m). 
Nyɔnu agǒojyé ɔ ɖo tɛntin nu ali e gbɔn toganzɔwatɛn ɔ gbasa e kpodo Atlantiki'xu ɔ kpan ɖo Tokpɔnla wowe gɔ Kutɔnu tɔn ɖo Tokpɔn Litoral tɔn mɛ ɖo afɔgokɔ Benɛ to ɔ tɔn. 
Ɖiɖe nɛ ɔ kpatagan wɛ e sɔ ɖo blo. 
Gbetakɛn e ɖe gbe ɖiɖe nɛ ɔ tɔn gbigbǎ ɖo tobotoboji nyɔnu agǒojyé lɛ tɔn, ganhɔnyitɔ lɛ wɛ sɔ ɖo kple yetɔn ě e blo ɖo azan 17ɔ liyasun 2019 tɔn e. Lě e na gba gbɔn ɔ sin xɛlɛ ɔ Ganhɔnyitɔ gbasa ée nɔ kpenukun watomɛ ba nyɔnwi xo wu ɔ wɛ sɔ ɖ'ajo ɖo azangbe azan 28ɔ avuvɔsun 2019 tɔn. E e dobanúnù tɛnmɛ tɛnmɛ lɛ fo ɔ, e wa sɔ ɖiɖe
nɛ ɔ sin bloblo d'alɔmɛ nu azɔ nɛ watɔ Chinu to ɔ tɔn Li Xiangqun. 

Linlin nɛ ɔ tǐinnyi na do lɛ na nyikɔ nukunɖeji Benɛ to mǐtɔn. Mɔ ɖokpo ɔ, bo na do na susu nyɔnu agǒojyé Danxomɛ tɔn lɛ.

## Xoɖɔdoxowu
Azan 8 ɔ lidosun 2022 ɔ tɔn wɛ e xlɛ nukunmɛ ɖiɖe ɔ tɔn kaka wa akɔnta. E nɛ ɔ gudo ɔ xoɖɔdoxowu jɛ tuntɔn ji tun-tun ɖɔ ɖiɖe Tasi Hangbe tɔn wɛ. Azan 14ɔ lidosun 2022 tɔn ɔ, Togan ɔ gbasa ɖe wɛndomɛ ɖe tɔn dò dó gesi ɖɔ e kun nyi Tasi Hangbe tɔn o bo ze nu e zɔn bɔ e gbǎ ɖiɖe nɛ d'ajo. Wɛndomɛ mɔ *tweeter* togan ɔ gbasa tɔn ɔ wa na nyikɔ ɖiɖe nɛ ɔ ɖɔ Nyɔnu agǒojyé bɔ fié e gbǎ do e nyi Tobotoboji nyɔnu agǒojyé lɛ tɔn.

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Gblogbloji ɖo Benɛɛto mɛ
Ɖɛ̌mɛnugbasá Benɛɛtò tɔ̀n

**Ɖɛ̌mɛnugbasá Benɛɛtò tɔn**, nyi kplékplémɛ ɖɛ̌mɛnu lɛ tɔn. É nɔ sɔ sɛn lɛ lobo nɔ kpɔn lé acɛkpikpa to ɔ tɔn ɖo azɔ̌ wa wɛ gbɔn é. Ɖɛ̌mɛnu kanwè ko atɔ́ɔ́n nukun ɛnɛ (109) wɛ ɖo ɖɛ̌mɛnugbasá Benɛɛtò tɔn bɔ nɔtɛn tɔn ɖo Xɔgbonu.

## Ɖɛ̌mɛnu lɛ sísɔ́
Kɔndokpɔ ɖɛ̌mɛnu 109 tɔn wɛ nɔ blo ɖɛ̌mɛnugbasá Benɛɛtò tɔn bɔ é nɔ sɔ yě nu xwè atɔɔn. Ɖo tokpɔn ko nukun ɛnɛ lɛ mɛ ɔ, toxoɖɔgbɛ lɛ nɔ sɔ mɛ é na sɔ afɔ yětɔn tɔn ɖo tè ɖo sɔmisɔmi ɔ hwénu. É hwé bǐ ɔ, nyɔ̌nu ɖokpo ka ɖo na nɔ afɔsɔɖoté énɛ lɛ mɛ.

Ɖo tòkpɔn ɖokpo ɖokpo mɛ ɔ, toxoɖɔgbɛ ée mɛ afɔsɔɖoté wǒ din ɖo kanwéko ji ɖe lɛ nɔ ma ɖɛ̌mɛnuzìnkpo é ɖo tòkpɔn nɛ ɔ mɛ lɛ é.

Bɛ́sín xwè 2023 tɔn mɛ ɔ, ɖɛ̌mɛnu lɛ sixu jinjɔn ɖɛ̌mɛnuzinkpo ɔ ji hu azɔn atɔn ǎ.

## Ɖyɔɖyɔ é blo ɖo ɖɛ̌mɛnu lɛ sisɔ sin sɛn ɔ wu lɛ
* Akwɛ ée toxoɖɔgbɛ́ lɛ nɔ sɔ ɖ'ayǐ bo na do yi sɔmisɔmi ɖɛmɛnu lɛ tɔn ɔ gosin livi tɛnnɛ mɔ (9 millions) yi jɛ livi afɔɖè kanɖé tɛnnɛ (249 millions).
* Afɔsɔɖotétɔ́ wǒ ɖo kanweko ji ɔ na dín ɖo toxoɖɔgbɛ é yi sɔmisɔmi ɔ lɛ mɛ
* Toxoɖɔgbɛ́ lɛ ɖo na xo yèɖée kplé bo na do yi sɔmisɔmi ɔ
* É hwè bǐ ɔ, nyɔnu ɖokpo ka ɖo na nɔ afɔsɔɖoté toxoɖɔgbɛ lɛ tɔn mɛ

Bɛsin xwè 1999 tɔn mɛ yi jɛ xwè 2023 tɔn ɔ, ɖɛ̌mɛnu kanwé nukun atɔn (83) wɛ é nɔ mɔ ɖo ɖɛ̌mɛnugbasá Benɛɛtò ɔ tɔn hwɛ cobɔ é wa gbló ada n'î sɔ yi ɖɛ̌mɛnu kanwè ko atɔ́ɔ́n nukún ɛnɛ (109).

Sɔmisɔmi ɖɛ̌mɛnu lɛ tɔn ée blo ɖo xwè 2023 tɔn mɛ ɔ, xwédo sɛ́n yɔ̀yɔ̌ nɛ lɛ.

Akpaxwé:Toxoɖiɖɔ ɖo Benɛɛto mɛ
Dantɔkpáxì

**Dantɔkpa** (abǐ **Tɔkpa**) wɛ nyí axì ɖaxo bi é ɖo Benɛɛtò ɔ mɛ é, bo ka lɛ nyí axì húnhun ɖaxo é ɖo hwéyixɔ Aflika gbéjí tɔn é. Kutɔnu wɛ Dantɔkpáxì ɔ ɖé, ɖo nɔ́xwé kutɔnu tɔn ɔ to.

Xwé 1963 tɔn mɛ wɛ é do axì ɖantɔkpa tɔn ɔ do ɖé.

## Tàn Dantɔkpáxì tɔn
**Dàn** kpodo **tɔkpa** kpo wɛ é xo kple do kpɔ, bo do sunnyǐ axi nɛ ɔ ɖɔ Dantɔkpa. Dàn ɔ, máwú e nɔ xò ɖɔkun nu mɛ ě wɛ. Mɛxo lɛ mɔ ɖɔ̀ Ɖàn ɔ wɛ nɔ jɛ ahwán axi ɔ jí.

Xwé 1963 tɔn mɛ wɛ é do axi Dantɔkpa tɔn ɔ do ɖé.

## Nǔ é Dantɔkpáxì nyí é
Ajɔ̌watɔ gégé nɔ gosín Awɔnlíntò, Nijɛtò, Bukinafaso sin tò, Togotò kpodo kamerunutò kpo mɛ, bo nɔ wa sá nu ɖo Dantɔkpa xi mɛ. Ɖo xwé 2012 tɔn mɛ ɔ, gbɛtɔa líví ɖokpo mɔ̌ wɛ nɔ wá xwlé axi ɖò Dantokpa xi ɔ mɛ.

## Nǔ e nɔ sà ɖò Dantɔkpáxì mɛ é
Nú tɛnmɛ tɛnmɛ wɛ e nɔ sà ɖo Dantɔkpáxì mɛ bɔ yé bǐ ɖo sɔ yétɔn lɛ. É ná lɛ́n: avɔ, nǔɖuɖu, ganví, nusánú lɛ, kpodo ahán tɛnmɛ tɛnmɛ kpo.

Sunnú kpodo nyɔnú kpo bǐ wɛ nɔ sá nú ɖo axì ɔ mɛ loɔ nyɔnú lɛ sǔkpɔ hu sunnú lɛ.

## Ɖiɖé axì ɔ tɔn ɖé lɛ

Station des moto taxi à trois roues au marché dantopka.jpg
Marché_Dantokpa_(vue_arrière).jpg
Vue panoramique marché Dantokpa au Bénin3.jpg
Klui Klui.jpg


Akpaxwé:Axì_ɖo_Benɛɛto_mɛ
Fɔnlin

**Fɔnlin** ɔ́, vɔɔ do nu nǔ wɛ, b'ɛ nyi nuɖagbé ɖé ǎ. Gandido wɛ nɔ sɔ́ mɛ sù. Nú a nyí fɔnlinnɔ ɔ, mɛ lɛ na gbɛ wăn nú wè bɔ a na nɔ flú ɖò ye tɛntin.

## Fɔnlin sin nukunmɛ lɛ
Vɛdonunu, Awakanmɛku mɛ, E jɛ sɔ ɔ na blo ɖiɖɔ, Akpakpa ɖo azɔ wu vɔ da ɖo mɛwu.

## Nɛ e ka sixu liza xa fɔnlin gbɔn?
É sixu vɛwǔ nú we ɖɔ a ni ɖu ɖò fɔnlin jí, amɔ̌, wlɛnwín ɖé lɛ tíìn bɔ a sixu dó liza xɛ na:

1. Sɔ nǔ e a jlo na wà lɛ́ɛ ɖó sin kɛ́n: 

Sɔ nǔ e a na wà lɛ́ɛ sín kɛn ɖó vo, bɔ nǔ e a na wà lɛ́ɛ na sɔgbe xá nǔ e a lin é. E na na wɛ akpàkpà e a na bó bo na blo na e.

2. Ðɔ nǔ e a nɔ bló ayihɔngbe ayihɔngbe é: Ðɔ nǔ e a nɔ bló ayihɔngbe ayihɔngbe é, bo nɔ xwedó. Nú a ko bló tuto ɖé ɔ, é na bɔkǔn nú we bɔ a kún ná jɛ fɔnlin mɛ a .

3. Kpɔ́n nǔ e nɔ zɔ́n bɔ è nɔ ɖi fɔn lɛ é sí: Ðɔ nǔ e nɔ zɔ́n bɔ è nɔ ɖi fɔn é. Hweɖelɛnu ɔ, tagba ɖé lɛ sixu dɔn mɛ bɔ é nɔ ɖi fɔnfɔn, é nɔ mɔ tagba ɖevo lɛ, alǒ é nɔ vɛwǔ nú mɛ bɔ é nɔ mɔ tagba ɖevo lɛ. Enyi a mɔ nǔ e nɔ zɔ́n bɔ nǔ nɔ cí mɔ̌ é ɔ, a hɛn ɔ a na wà nǔ.

4. Ðɔ azɔ̌ lɛ dó akpáxwé kpɛví kpɛví ɖé lɛ mɛ: Azɔ̌ lɛ nɔ cí azɔ̌ baɖabaɖa ɖé ɖɔhun nú mɛ, é ka nyí mɔ̌ ǎ. Nɔ kplɔnkplɔn mɛtɔn lɛ dó nǔ kpinkpɛn lɛ jí. É na d'alɔ we bɔ a na jɛ nukɔn.

5. Ðɔ nǔ e na zɔ́n bɔ nǔ na yì ganji é: Kpɔ́n nǔ e na zɔ́n bɔ nǔ na yì ganjí é, bo zán dó dó wusyɛn lanmɛ nú mɛ. É sixu nyí ajɔ e è nɔ na mɛ ɖó azɔ̌ e é wa é wú é, alǒ ee xɔ́ntɔn alǒ mɛvívɛ́mɛ ɖé nɔ na mɛ é.

6. Liza xa nǔ e nɔ hɛn nǔ gblé lɛ é : Kpɔ́n nǔ e nɔ hɛn nǔ gblé lɛ é  bo lizai xá ye. É sixu byɔ ɖɔ a na dó ganxixo alokan towe lɛ, alǒ sɛ́n xá mɛ ɖevo lɛ ɖò ɛntɛnɛti jí, abǐ a na bló bɔ tɛn e mɛ è nɔ w'azɔ̌ ɖè ɔ na cí fí ɖé.

7. Nɔ kplɔ́n hwiɖée: Ðɛhan mɛɖéejiɖuɖe nyí nǔ taji e na d'alɔ we bɔ a na ɖí xwi xá glegbenu é. Mi ɖó sɛ́n lɛ bo ɖó dogbó lɛ, bo nɔ xwedó hwenu e é tlɛ vɛwǔ é.

8. Nɔ yí wǎn nú azɔ̌ towe: Nú azɔ̌ ɖé nɔ víví nú we, bo nɔ víví nú we ɔ, é na zɔ́n bɔ a na nɔ wa azɔ̌ ɔ kpo awǎjijɛ kpo. Kpɔ́n lee a sixu bló gbɔn bɔ azɔ̌ towe na nyɔ́ nú we, bɔ a na ɖu vivǐ tɔn é.

9. Nɔ ɖo ɖiɖe ɖi wɛ hwɛhwɛ: Kplɔnkplɔn agbaza tɔn sixu d'alɔ we bɔ a na ɖó hlɔnhlɔn, bɔ a na ma ɖi fɔnlín ó. Kpɔ́n nǔ e nɔ zɔ́n bɔ a nɔ yí wǎn é, bo sɔ́ dó ɖó gbɛzán towe mɛ.

10. Nɔ kpá dó mɛ e nɔ ɖó linlin ɖagbe lɛ é: Nǔ ɖagbe lɛ kpo linlin ɖagbe lɛ kpo nɔ hɛn daka. Hɛn hwiɖée dó mɛ e nɔ ɖó linlin ɖagbe lɛ bo nɔ wà nǔ ɖagbe lɛ é wu, ɖó ye na d'alɔ we bɔ a na nɔ ali ɖagbe ɔ jí.

Ðǒ ayi ji ɖɔ è ɖó na ɖó suúlu, bo na dó gǎn bo na kpéwú bo ɖí xwi xá gǎndídó ɔ. Nɔ sɔ́ hwiɖée dó mɔ nǔjɔnǔ tɔn, amɔ̌ ma lɔn nú glegbenu na hɛn nǔ e a lin lɛ é gblé ó.
Akpaxwé:Hwɛ́ ɖaxo lɛ
Abdoulaye Bio Tchané

**Abdoulaye Bio Tchané** ɔ, é ji i ɖo azǎn 25 gɔ ɔ Kɔnyasùn xwè 1952 tɔn mɛ ɖo Jugu ɖo Benɛɛto mɛ, é nyi súnnu toxoɖɔtɔ benɛɛtovi ɖokpo. Azɔnmɔkpan wɛ é sɔ ɛ ganhɔnyitɔ ɖo acɛkpikpa Patrice Talon kpo Mathieu Kérékou  tɔn kpan mɛ. é nyi gan ɖo toxòdɔgbɛta Bloc républicain.

## Gbɛ tɔn

## Wèmáxɔ́mɛ̀ yiyi tɔn

## Azɔwiwa tɔn

## Nyi e ɖè e e

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1952 tɔn mɛ
Akpaxwé:Ganhɔnyitɔ Benɛɛ tɔn lɛ
Ganhɔnyitɔgbasá Benɛɛ tɔn lɛ

**Ganhɔnyitɔgbasá** ɔ, wɛ nyi fǐ é ganhɔnyitɔ lɛ nɔ w'azɔ ɖé é. Ɖo Benɛɛto mɛ ɔ, ganhɔnyitɔgbasá ko nukun atɔn (23) wɛ ɖo acɛkpikpa  ɔ mɛ.

## Ganhɔnyitɔgbasá Benɛɛ tɔn lɛ
Acɛkpikpa Benɛɛ tɔn din tɔn ɔ, ganhɔnyitɔgbasá 23 wɛ ɖemɛ. Sin hwenu e togan Patrice Talon lɛ din nu sɔmi-sɔmi nú wiwa togan  tɔn ɖo azan 25ɔ nuxwasun 2021ɔ tɔn ɔ, é ɖe ganhɔnyitɔgbasá e nɔ kpé nukun do wema sɛdo tomɛ kpodo xojlajla wu e kpan sin ganhɔnyitɔgbasá lɛ mɛ bo ze azɔ ee kan ɛ e dó alɔmɛ nu ganhɔnyitɔgbasá é nɔ kpenukun do akwɛzinkan to ɔ tɔn na lido kpodo akwɛ na wa tomɛ kpan wu e*. HAAC* xwe yi xojlajla'zɔ ɔ d'alɔ mɛ.

.

## Ganhɔnyitɔgbasá Benɛɛ tɔn lɛ ɖié
# Ganhɔnyitɔgbasá ayi è ji mǐ ɖěe kpodo nukɔnyiyi to ɔ tɔn kpo tɔn
# Ganhɔnyitɔgbasá wema kplɔnkplɔn lisinmɛ tɔn, nuxwitixwiti kpodo nunyɔwa kpan tɔn
# Ganhɔnyitɔgbasa mɔzɔwiwa kpó ajɔ kpan tɔn
# Ganhɔnyitɔgbasá nu e kan to mǐtɔn kpodo to ɖevo lɛ kpo tɔn
# Ganhɔnyitɔgbasá lànmɛ ná nɔ̀ gànjí tɔn
# Ganhɔnyitɔgbasá nuxwitixwiti kpodo alokan kpo mɔ yaɖe-yaɖe lɛ sɔ wazɔ na kpo tɔn
# Ganhɔnyitɔgbasá xɛnya do to ɔ ji tɔn
# Ganhɔnyitɔgbasa azɔ kpo axɔsuzɔ kpo tɔn
# Ganhɔnyitɔgbasá acɛkpikpa sɛ afɔwadokɔ tɔn
# Ganhɔnyitɔgbasa hwɛxó tɔn
# Ganhɔnyitɔgbasá lɔnyiji lɔnfɔn kan tɔn
# Ganhɔnyitɔgbasá azɔxwe kpɛvi-kpɛvi lɛ kpodo azɔxwe e ɖo bamɛ lɛ e kpodo azɔwiwa na yi nukɔn kpo tɔn
# Ganhɔnyitɔgbasá sin kpodo dɔkun ayikungban glɔ tɔn lɛ kpo tɔn
# Ganhɔnyitɔgbasá kplɔnyiji alavɔ kpó nudobiba kpo tɔn
# Ganhɔnyitɔgbasá wema kplɔnkplɔn bibitɛn tɔn kpodo dokɔ tɔn kpo tɔn
# Ganhɔnyitɔgbasá  zogbɛn xó tɔn
# Ganhɔnyitɔgbasá weɖiɖe kpodo nukɔnyiyi kpo tɔn
# Ganhɔnyitɔgbasá ayijayi tɔn
# Ganhɔnyitɔgbasá glèzɔ‚ kanlinyiyi kpodo hwèhuhu kpo tɔn
# Ganhɔnyitɔgbasá  nyɔ̌ná tovi lɛ tɔn kpodo akwɛ kpɛkpɛ nyà nu tovi lɛ kpo tɔn
# Ganhɔnyitɔgbasa wa tomɛ b'a nyɔnwi‚ nunywɛ dodo kpo alɔnuzɔ wiwa kpo tɔn

## Nuwlǎnwlǎn é ca kán xa élɔ lɛ é
* Acɛkpikpa Benɛɛto tɔn
* Patrice Talon

Akpaxwé:Ganhɔnyitɔgbasá_lɛ
Ganhɔnyitɔgbasá ayi è ji mǐ ɖěe kpodo nukɔnyiyi to ɔ tɔn kpo tɔn

**Ganhɔnyitɔgbasá ayi è ji minɖe e kpodo nukɔnyiyi to ɔ tɔn kpan tɔn** ɔ, ganhɔnyitɔgbasá ɖé wɛ bo nɔ d'alɔ to ɔ ɖo azɔ̌ tɛnmɛ-tɛnmɛ é sɔ ɖo te bo na wa lɛ mɛ. Ganhɔnyitɔgbasá nɛ ɔ ɖo Xwlakɔji, ɖo Tokpɔnlavi atɔɔngɔ ɔ Kutɔnu tɔn mɛ. Mɛɖaxo José Didier Tonato  wɛ nyi ganhɔnyitɔ na.

## Azɔ ganhɔnyitɔgbasá ɔ tɔn
Ganhɔnyitɔgbasá ɖé wɛ bo nɔ d'alɔ to ɔ bo nɔ gbéjé azɔ̌ tɛnmɛ-tɛnmɛ é sɔ ɖo te bo na wa lɛ e kpɔn. Ɖo taji ɔ xɔgbigba sin línù, toxo hun nukun lɛ na yi nukɔn línù, ayi e ji mǐ ɖe ɔ sin yɛ wun kɔn nyi wema ji, ali ɖe nu tovi na yi bo wa línù, toxo lɛ namɛ línù, jɔhɔn ɖagbe mɔ bo gbɔn d'awɔntin mɛ línù, jǐ na ja a, aku na ɖo a sin alínú, xɛnya do zungbo mǐtɔn lɛ kpodo kanlin tɛnmɛ-tɛnmɛ é ɖe mɛ kpan.

## Nuwlanwlan é ca kán xa élɔ lɛ é
* Ganhɔnyitɔgbasá Benɛɛ tɔn lɛ
* Ganhɔnyitɔgbasá weɖiɖe kpodo nukɔnyiyi kpo tɔn

Akpaxwé:Ganhɔnyitɔgbasá lɛ
Ganhɔnyitɔgbasá wema kplɔnkplɔn lisinmɛ tɔn, nuxwitixwiti kpodo nunyɔwa kpan tɔn

**Ganhɔnyitɔgbasá wema kplɔnkplɔn linsinmɛ tɔn, nuxwitixwiti kpodo nunyɔwa kpan wu e** ɔ nɔ d'alɔ acɛkpikpa ɔ nú to ɔ sɔ ɖo te bo na blo nú nukɔnyiyi to ɔ tɔn ɖo wema kplɔnkplɔn lisinmɛ tɔn nuxwitixwiti tɔn kpan wu e. Ganhɔnyitɔgbasá nɛ ɔ ɖo slata *Haie Vive*, ma lindo *place des Martyrs.* 

Ðò azǎn 22gɔ́ lidosun 2025 tɔn gbè ɔ, togan Patrice Talon sɔ́ Véronique Tognifodé b’ɛ nyí gǎnhɔnyitɔ linsinmɛ tɔn, bo ɖyɔ Kouaro Yves Chabi′.

## Dodo
Akpaxwé:Ganhɔnyitɔgbasá lɛ
Ouandoxì

**Ouandoxì** ɔ nyi axí ɖaxo ɖokpo ɖo mɛjɛmiɖésunɔsitoxo Xɔgbonu tɔn ɔ mɛ ɖo Benɛɛto mɛ. É nɔ jɛ ɖo tɛnigbè, axɔsuzangbè kpodo aklunɔzangbè lɛ kpo .

## Fǐ é ɖé é
Tokpɔnlavi atɔ́ɔ́n gɔ ɔ Xɔgbonu tɔn mɛ wɛ, Ouandoxì ɔ ɖé.

## Bibloɖo tɔn
Acɛkpkpa tò ɔ tɔn ɖégbè ɖo é ni gɔ, axì vɔ bloɖo lobɔ bibloɖo tɔn sin azɔ lɛ bɛ ɖo azǎn W’atɔ̀n gɔ ɔ (13) alunsùn xwè 2020 tɔn mɛ. 

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Axì_ɖo_Benɛɛto_mɛ
Tokpɔnlavi nukɔntɔn Xɔgbonu tɔn

**Tokpɔnlavi nukɔntɔn Xɔgbonu tɔn**, ɔ ɖo tokpɔnlavi atɔ́ɔ́n tokpɔnla Xɔgbonu tɔn lɛ mɛ b'ɛ ɖo tokpɔn wemɛ tɔn mɛ ɖo Benɛɛto ɔ mɛ.

## Tán tɔn
Hwénu é acɛkpikpa wa dokɔ wɛ, ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn sɔ́ gbétakɛn ɖo azǎn Ko atɔɔ nukun wè gɔ ɔ (27) Nùxwasùn xwè 2013 tɔn mɛ, bo sɔ'ɛ do blo tokpɔnlavi nukɔntɔn Xɔgbonu tɔn na.

## F é ɖé é
Afɔligbé hwétɔnwají Xɔgbonu tɔn wɛ, tokpɔnlavi nukɔntɔn Xɔgbonu tɔn ɔ ɖé b'ɛ ɖo dogbo xa Semɛ-kpoji, tokpɔnlavi wègɔ Xɔgbonu tɔn ɔ kpodo Ajala kpo.

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛń ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnlavi nukɔntɔn Xɔgbonu tɔn ɔ ɔ ɖo tovi 33161, hwɛndo 8498, sunnu 15434 kpodo nyɔnu 17727 kpo.

## Slááta tɔn lɛ
Tokpɔnlavi nukɔntɔn Xɔgbonu tɔn ɔ ɖo Slááta Ko atɔɔn nukun ɛnɛ (29). Yé ɖyé:

Accron-Gogankomey, Adjègounlè, Adomey, Ahouantikomey, Akpassa Odo Oba, Avassa Bagoro Agbokomey, Ayétoro, Ayimlonfidé, Déguèkomè, Dota-Attingbansa-Azonzakomey, Ganto, Gbassou-Itabodo, Gbêcon, Guévié-Zinkomey, Hondji-Honnou Filla, Houègbo-Hlinkomey, Houéyogbé-Gbèdji, Houèzounmey, Idi-Araba, Iléfiè, Kpota Sandodo, Lokossa, Oganla-Gare-Est, Sadognon-Adjégounlè, Sadognon-Woussa, Sagbo Kossoukodé, Sokomey-Toffinkomey, Togoh – Adankomey, kpodo Vêkpa kpo

Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Tokpɔnlavi wegɔ ɔ Xɔgbonu tɔn

**Tokpɔnlavi wegɔ ɔ Xɔgbonu tɔn** ɔ, ɖo tokpɔnlavi atɔ́ɔ́n tokpɔnla Xɔgbonu tɔn lɛ mɛ b'ɛ ɖo tokpɔn wemɛ tɔn mɛ ɖo Benɛɛto ɔ mɛ.

## Tán tɔn
Hwénu é acɛkpikpa wa dokɔ wɛ, ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn sɔ́ gbétakɛn ɖo azǎn ko atɔɔ nukun wè gɔ ɔ (27) Nùxwasùn xwè 2013 tɔn mɛ, bo sɔ'ɛ do blo tokpɔnlavi wegɔ ɔ Xɔgbonu tɔn na.

## Fǐ é ɖé é
Afɔligbé Xɔgbonu tɔn wɛ, tokpɔnlavi wegɔ ɔ Xɔgbonu tɔn ɔ ɖé b'ɛ ɖo dogbo xa Semɛ-kpoji, tokpɔnlavi ɛnɛgɔ ɔ, atɔngɔ ɔ kpodo nukɔntɔn Xɔgbonu tɔn kpo.

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛń ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnlavi nukɔntɔn Xɔgbonu tɔn ɔ ɔ ɖo tovi 52571, hwɛndo 11742, sunnu 25017 kpodo nyɔnu 27554 kpo.

## Slááta tɔn lɛ
Tokpɔnlavi wegɔ ɔ Xɔgbonu tɔn ɔ ɖo Slááta afɔtɔn nukun ɖokpo (16). Yé ɖyé:

Agbokou Aga, Agbokou Bassodji Mairie, Agbokou Centre social, Agbokou Odo, Attakè Olory-Togbé, Attakè Yidi, Djègan Daho, Donoukin Lissèssa, Gbèzounkpa, Guévié Djèganto, Hinkoudé, Kandévié Radio Hokon, Koutongbé, Sèdjèko, Tchinvié kpodo Zounkpa Houèto kpo

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Calɛnga

C**alɛnga** ɔ, tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nú tokpɔnla Waké tɔn bo ɖo tokpɔn Dɔnga tɔn mɛ ɖo  Benɛɛto  mɛ.

## Gletoxo tɔn lɛ
Calɛnga ɔ ɖo tɛntinmɛ Benɛɛto ɔ tɔn ɖo hweyixɔwaji. É ɖo glétoxò ɛ́nɛ̀ (04) yě ɖie:
* Kawado
* Landa
* Majatɔm
* Calɛnga (gletoxo)

## Tovi nabi é ɖo e
Kɛ́n tovi lɛ tɔn ě e sɔ ɖo xwè 2013 Tchalinga  ɖo gbɛtɔ́ 6 027.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Tokpɔnlavi ɛnɛgɔ ɔ Xɔgbonu tɔn

**Tokpɔnlavi ɛnɛgɔ ɔ Xɔgbonu tɔn** ɔ, ɖo tokpɔnlavi atɔ́ɔ́n tokpɔnla Xɔgbonu tɔn lɛ mɛ b'ɛ ɖo tokpɔn wemɛ tɔn mɛ ɖo Benɛɛto ɔ mɛ.

## Tán tɔn
Hwénu é acɛkpikpa wa dokɔ wɛ, ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn sɔ́ gbétakɛn ɖo azǎn ko atɔɔ nukun wè gɔ ɔ (27) Nùxwasùn xwè 2013 tɔn mɛ, bo sɔ'ɛ do blo tokpɔnlavi ɛnɛgɔ ɔ Xɔgbonu tɔn na.

## Fǐ é ɖé é
Taligbé Xɔgbonu tɔn wɛ, tokpɔnlavi ɛnɛgɔ ɔ Xɔgbonu tɔn ɔ ɖé b'ɛ ɖo dogbo xa Avlanku, Ajala, tokpɔnlavi atɔɔngɔ ɔ, nukɔntɔn, atɔngɔ, kpodo wegɔ Xɔgbonu tɔn kpo.

## Slááta tɔn lɛ
Tokpɔnlavi ɛnɛgɔ ɔ Xɔgbonu tɔn ɔ ɖo Slááta afɔtɔn nukun atɔn (18). Yé ɖyé:

Anavié, Anavié Voirie, Djègan kpèv, Dodji, Gbèdjromèdé Fusion, Gbodj, Guévi, Hlogou ou Hlongou, Houinmè Château d’eau, Houinmè Djaguidi, Houinmè Ganto, Houinmè Gbèdjromèdé , Hounsa, Hounsouko, Kandévié Missogbé, Kandévié Owod, Kpogbonmè kpodo Sèto–Gbodj kpo.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Hubert Koutoukou Maga

**Hubert Maga** ě e ji i ɖo azǎn wogɔ ɔ (10) avivɔsùn xwè 1916 bɔ é ku ɖo azǎn tantɔngɔ ɔ (08) nuxwasùn xwè 2000 tɔn mɛ ɔ nyi sùnnu toxóɖɔtɔ benɛɛtovi ɖokpo. É nyi togan xóxó Benɛɛto tɔn sín xwè 1960 wayi xwè 1963 bo nyi sin xwè 1970 wayi 1972 tɔn mɛ. É wɛ lɛ nyi togan nukɔntɔn sín hwenu è Benɛɛto jɛ éɖésusi do e.

Akpaxwé:Togán Benɛɛto tɔn
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1916 tɔn mɛ
Akpaxwé:Kú ɖò xwè 2000 tɔn mɛ
Nijɛtò

**Nijɛtò** (e è nɔ ylɔ ɖɔ **République du Niger**) wɛ nyí to ɖé ɖò Gbadahweji Mɛwigbeji tɔn mɛ e . Hɔnkàn Nijɛtò tɔn wɛ nyí Niamey, bɔ gbè taji ɔ́ wɛ nyí Flansegbè

Algérie kpo Libya kpo wɛ lɛ́ lɛ́ dó e ɖo totaligbé, Tchad ɖo zǎnzǎnhweji, Nigéria kpo Benɛɛtò kpo ɖo tofɔligbé, bɔ Burkina Faso kpo Mali kpo ɖo gbadahweji.

Nijɛtò ɔ, ayikúngban wɛ lɛ́ lɛ̌ dó, enɛ wɛ nyí ɖɔ é ɖó xù ɖé ǎ. Niger yí nyikɔ tɔn sín Nijɛtò tɔsisa ɔ nu, e sín nyikɔ sixu gosin xógbe Berber tɔn e è lilɛ dó "Tɔsisa Tɔsisa lɛ Tɔn" mɛ é mɛ.

Axɔsuɖuto Mali tɔn kpo Axɔsuɖuto Songhai tɔn kpo ɖó ayikúngban ɖò fí e nyí Nijɛto dìn é. É wá yá ɔ, France ɖu ɖò to e è nɔ ylɔ ɖɔ Nijɛtò dìn é jí.

## Ayínúkúnmɛ Nijɛtò tɔ̀n
thumb|Niger-CIA WFB Map
Gblógbló Nijɛtò tɔn, é lɛ́n do kilomɛ́tlu gblogá zɛɛn jlɛ mɛ ɔ, ná yí 1 267 000 Km2 mɔ́.

Mɛ e nɔ nɔ Nijɛtò ɖò xwè 2012 mɛ lɛ́ɛ bǐ kpò ɖò 15 306 252.

Akpaxwé:Tò lɛ
Alphonse Alley

**Mamah Alphonse Amadou Alley**, b'ɛ jii ɖo azǎn tɛnnɛgɔ ɔ (9) lidosùn xwè 1930 tɔn mɛ ɖo Basila, b'ɛ kú ɖo Kutɔnu ɖo azǎn ko atɔɔn nukun atɔ̀n gɔ ɔ xwè 1987 tɔn mɛ ɔ, nyi ahwanzɔwatɔ ahwangán-sunvi-atɔn-nɔ lobo nyi togán xoxo Benɛɛto tɔn sin azǎn ko nukun ɖokpo gɔ ɔ (21) woosùu xwè 1967 tɔn yi jɛ azǎn afɔtɔn nukun wé gɔ ɔ (17) liyasùn xwè 1968 tɔn mɛ.

## Tán tɔn
Basila wɛ ɖi mɛɖaxo Alphonse Alley ɔ ɖò, ɖo tɛkpamɛ ě blo n'i é mɛ. Ɖo lidosùun xwè 2012 tɔn mɛ ɔ, é blo nuwiwa, bo ɖu xwé azǎn é gbè é kú é.

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Togán Benɛɛto tɔn
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1930 tɔn mɛ
Akpaxwé:Kú ɖò xwè 1987 tɔn mɛ
Kpléblotɛn ɖaxo Palais des congrès Kutɔnu tɔn

**Kpléblotɛn ɖaxo Kutɔnu tɔn** b'ɛ ylɔ ɖɔ **Palais des congrès** ɖo flanségbèmɛ ɔ, nyi fǐ ě nɔ blo kplé kpodo nuwiwa tɛnmɛ tɛnmɛ lɛ kpo ɖé ɖo Kutɔnu toxo mɛ é. E nyi sinsɛn kɔnɖokpɔ Benɛɛtò kpodo Chinetò kpo tɔn.

Avivɔsùn xwè 2003 tɔn mɛ wɛ, é hun nǔ sin kpléblotɛn ɔ nu ɖé.

## Kpléblotɛn ɔ
Bloblo metlu-jɛ-metlu-jí (m2) 10053 tɔn jí wɛ, é gba kpléblotɛn ɔ sɔ nyi b'ɛ ɖo xɔ watɔn (13). É nyi fǐ é nɔ blo klpé ɖaxo lɛ kpodo nuwiwa alɔkpa alɔkpa lɛ kpo ɖé é.

## Xɔgbigba alɔkpa ě wɛ é
Tata Sɔnba lɛ sin alɔkpa ě nɔ gbá xɔ na wɛ é kpɔn bo do gbá kplɔnblotɛn ɔ na.

## Xɔ ě ɖo lɛ é
Kpléblotɛn ɔ, ɖo xɔ gégé ɖo do kpodo aga kpo.
* Xɔ é sixu hɛn gbɛtɔ 200, 
* Xɔ é sixu hɛn gbɛtɔ 800 ɖo do kpodo Xɔ é sixu hɛn gbɛtɔ 400 ɖo aga, 
* Xɔ é mɛ e nɔ blo kplé ɖé é, b'ɛ sixu hɛn gbɛtɔ 300, 
* Xɔ é mɛ é sixu blo nǔ alɔkpa alɔkpa ɖé é b'ɛ sixu hɛn gbɛto 300, 
* Xɔ wé é mɛ é sixu blo kplé ɖé é, bɔ yé sixu hɛn gbɛtɔ 50 kpdo gbɛtɔ 30 kpo.
* Xɔ é mɛ ésixu w'azɔ ɖé é, 
* Xɔ é mɛ é sixu blo xotinmɛ lɛ, xoɖɔtoji kpodo fǐ é sixu nù kafé ɖé é.

## Blobloɖo tɔn
Woosùn xwè 2017 tɔn mɛ wɛ, é b'azɔ bo na do vɔ kpléblotɛn ɔ blo ɖo ɖé. Líva afɔtɔn (15) mɔ̌ wɛ é na zan bo na do w'azɔ nɛ lɛ bi lobɔ Chinetò wɛ gɔ alɔ na tawún tɔn.

## Nuwlǎnwlǎn é ɖo kán xa élɔ lɛ é
* Kpléblotɛn ɖaxo CIC Kutɔnu tɔn

Akpaxwé:Kpléblotɛn_ɖo_Benɛɛto_mɛ
Kpléblotɛn ɖaxo CIC Kutɔnu tɔn

**Kpléblotɛn ɖaxo CIC Kutɔnu tɔn**, b'ɛ ylɔ ɖɔ **Centre international de conférences** ɖo flanségbè mɛ ɔ, nyi kpléblotɛn ɖaxó ɖo Kutɔnu ɖo Benɛɛto ɔ mɛ. Kplé ayizɛn gɔ ɔ, to ě nɔ dó flanségbè lɛ tɔn, ě blo ɖo woosùn xwè 1995 tɔn hwenu wɛ, é gbá kpléblotɛn ɔ.

## Tán tɔn
Acɛkpikpa togán Nicéphore Soglo tɔn glɔ wɛ, é gbá kpléblotɛn CIC tɔn ɔ ɖé ɖo xwè 1995 tɔn mɛ.

## Blobloɖo tɔn
Azǎn gbán nukun ɖokpo gɔ ɔ (31) liyasùn xwè 2019 tɔn mɛ wɛ, kpléklplé ganhɔnyitɔ acɛkpikpa Benɛɛto tɔn lɛ sɔ gbétakɛn b'ɛ na do vɔ kpléblotɛn ɔ blo ɖo. Azɔ nɛ lɛ kan xɔ ě mɛ é nɔ blo kplé alɔkpa alɔkpa ɖé é, xɔ é mɛ, é nɔ ɖɔ xo kɔn nyi tojí ɖé  ě kpodo xɔ é mɛ é nɔ yi togán lɛ sin jonɔ ɖé é kpo.

## Nuwlǎnwlǎn é ɖo kán xa élɔ lɛ é
* Kpléblotɛn ɖaxo Palais des congrès Kutɔnu tɔn

Akpaxwé:Kpléblotɛn_ɖo_Benɛɛto_mɛ
Chantal de Souza

**Chantal de Souza**, b'ɛ ji ì ɖò azǎn ko atɔɔn nukun atɔn gɔ (28) alunsùn xwè 1949 tɔn mɛ ɖo Glexwé ɔ, nyi nyɔnu toxoɖɔtɔ́ bo nyí togán xoxo Benɛɛto tɔn, Thomas Boni Yayi sín asì.

## Gbɛ tɔn sín tàn
Gléxwénu wɛ nyi nɔé Chantal de Souza b'ɛ jɔ ɖò de Souza hɛnnu mɛ, hɛ̌nnu é go sín Brésil-to kpodo Portugal-to mɛ kpo bo wa saxwé nyì toxo Gléxwé tɔn ɔ mɛ e. Nɔvi tɛnnɛ wɛ é ɖó bɔ tɔ tɔn, João de Souza, dotoo azɔngbɔnumɛtɔ́ nyi Danxomɛvi bo ɖó hɔnkán ɖò Brésil-to ɔ mɛ. Nɔ tɔ̀n, Albertine Fournier ɔ nyí Danxomɛvi bo ka ɖó hɔnkán ɖo France-to ɔ mɛ. É kplɔn sɛnwéma kpodó akwɛzɔwiwa kpó.

## Ɖiɖé nɔé ɔ tɔn ɖé lɛ

Laura Bush in Benin.jpg|Togán Amelika tɔn sin asi Laura Bush kpodo nn oé Chantal Yayi de Souza ɖo xwè 2008 tɔn mɛ.
Boni Yayi and his wife Mrs. Chantal de Souza-Yayi being received by the President, Smt. Pratibha Devisingh Patil at a Ceremonial Reception, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on March 04, 2009.jpg|Boni Yayi, asi tɔn  kpodo togán Inde-to tɔn Pratibha Patil, ɖo xwè 2009 tɔn mɛ.
Yayi Boni with George Bush February 16, 2008.jpg|Yayi Boni, asi tɔn kpodo togán Amelika tɔn George Bush kpo.


## Nuwlǎwlǎn e cá kàn xá élɔ lɛ é
* Thomas Boni Yayi
* Benɛɛto
* Glexwé

Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1949 tɔn mɛ

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Nyɔnu nukɔndéji Benɛɛto tɔn lɛ
Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ 
Akpaxwé:Nyɔnu nukɔndéji Benɛɛto tɔn lɛ
Ganhɔnyitɔgbasá glèzɔ‚ kanlinyiyi kpodo hwèhuhu kpo tɔn

**Ganhɔnyitɔgbasa ee nɔ kpè nukun glèzɔ‚ kanlinnyinyi kpo hwèhuhu kpo wu é** ɔ, nyi ganhɔnyitɔgbasa Benɛɛto tɔn bo ɖo salata haie vive tɔn mɛ ɖo ali e yi jɔmɛhundotɛ̀n kutɔnu tɔn e tó. 

## Mɛ e xwè aza ɖ'enu e
Mɛɖaxo Gaston Dossouhoui wɛ nyi gan na.
Akpaxwé:Ganhɔnyitɔgbasá lɛ
Ganhɔnyitɔgbasa azɔ kpo axɔsuzɔ kpo tɔn

**Ganhɔnyitɔgbasa azɔ kpo axɔsuzɔ kpo tɔn** wɛ nyi ganhɔnyixwe  acɛkpikpa Benɛɛ tɔn e nɔ to azɔxo, bo nɔ kpenukundo wiwa tɔn wu, lo bo nɔ lɛ gbeje azɔ lɛ kpɔn e. E nɔ lɛ lintamɛ do lěè e na huzu aja nu axɔsuzɔ gbɔn   bɛ na xwedo sɛn e.

Akpaxwé:Ganhɔnyitɔgbasá lɛ
Ganhɔnyitɔgbasá lànmɛ ná nɔ̀ gànjí tɔn

**Ganhɔnyitɔgbasá e nɔ̀ kpénukún dó lànmɛ ná nɔ̀ gànjí xó wú e** ɔ nyí akpáxwé ganhɔnyitɔ lɛɛ tɔ̀n e nɔ kpenukun dó linlin acɛk̵ikpa tɔn e kàn lanmɛ ná nɔ̀ ganji tovi lɛɛ tɔ̀n wu é.

Azɔ̌xwé nɛ ɔ sín azìnkàn ɖò Sojàtínmɛ, ɖò tòkpɔ̀nlàví ɛnɛgɔ́ kútɔ̀nù tɔ̀n mɛ.

## Tito mɛ e ji e nɔ w'azɔ dó lɛɛ kpo azɔ̌ è e nɔ̀ wa lɛɛ kpó
## Ganhɔ̀nyitɔ́ tɛ̀nmɛ̀ tɛ̀nmɛ̀ e kò w'azɔ̌ ɖò agbà nɛ́ ɔ́ sá kpɔ́n lɛɛ

Akpaxwé:Ganhɔnyitɔgbasá lɛ
Ganhɔnyitɔgbasa hwɛxó tɔn

**Ganhɔnyitɔgbasa e nɔ kpenukun do hwɛxó wú é** nyi ganhɔnyitɔgbasa ɖokpo ɖo Benɛɛto mɛ, bo nɔ kpé nukun do hwɛxó kpó sɛnxo kpo  acɛ gbɛtɔ tɔn lɛ ɖesu kpó wú.

## Azɔn tɔn
Ganhɔnyitɔgbasa e nɔ kpenukun do hwɛxó wú é nɔ wa nu nu tovi bǐ na mɔ hwɛdogbɔ ɖagbe ɖò sisi ɖo nu jlokokomɛninɔ agbasantɛnmɛtɛnmɛ lɛ tɔn mɛ̀. E nɔ wa nu nu e na mɔ nu jɛ acɛ gbɛtɔ tɔn lɛ mɛ .E nɔ xokan nú ganhɛnlɔ ɖagbe ni tiin nyǐ lobo nu  wa xwedo sɛ́n ni nɔ te tɛgbɛ ɖó Benɛɛ.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Ganhɔnyitɔgbasá lɛ
Ganhɔnyitɔgbasa mɔzɔwiwa kpó ajɔ kpan tɔn

**Ganhɔnyitɔgbasa mɔzɔwiwa kpó ajɔ kpan tɔn**, nyí ganhɔnyitɔgbasa ɖé bo nɔ xokàn nú mɔzɔwiwa, ajɔwiwa tò ɔ mɛ tɔ̀n kpó agban kun yì tomɛ kpó alo agbannkun wa tomɛ kpó wú ɖò gbesisɔmɛ xá Benɛɛtò sín sɛ́n lɛɛ.

## Hwenuxó tɔ̀n

## Tutomɛ tɔn lɛ
Ganhɔnyitɔ gbasa nɛ ɔ, ɖo tutomɛ. Tutomɛ tɔn lɛ ɖie  
 
Ganhɔnyitɔgbasa mɔzɔwiwa tɔn kpodo ajɔ tɔn kpan ɔ nɔ kpenukun dó nu e kan linlin e nyi togangbasa tɔn ɖo  mɔzɔwiwa kpodo totɛntin'jɔ kpodo togudo'jɔ kpan linu e wiwa boka nyaxɛ ɖ'eji nu e yì nukɔn gbɔ̀n nuwa xwedo to'sɛn. Nɔtɛn tɔn ɖo slata "Haie Vive" tɔn mɛ ɖo ali e yi jɔmɛhundotɛn Kutɔnu tɔn è  ɖo tokpɔnlavi wowegɔ ɔ (12ɔ) Kutɔnu tɔn mɛ.
## Gǎnhɔnyitɔ́ ɔ sín agbasa

## Azɔgbasa e ca kan x'ɛ lɛ

Azɔgbasa ye cakan x'ɛ lɛ wɛ nyi 

- Wegbohɛntɛn ganhɔnyitɔ ɔ tɔn

- Gan e xwe aza do azɔwa gbasa nukunmɔnu ganhɔnyitɔ se tɔn ɖo mɛylɔd'azɔwu nu e wa tɔn

- Gan nukun kpedo nu e wa wɛ é ɖe ɖo ganhɔnyitɔ gbasa ɔ wu e 

- Alɔdomɛtɔ ganhɔnyitɔ ɔ tɔn

## Azɔgba sa nunywɛ na azɔwatɔ tɔn kpodo tokpɔn
Azɔgba sa mɔzɔwiwa na yi nukɔn tɔn

## Azɔgbasa totɛntin'jɔ tɔn

## Azɔgbasa togudo'jɔ tɔn

## Azɔgbasa agbahwlɛ́n ɖ'ajɔ linu e

## Azɔ̌wiwa tɔ̀n lɛ

## Gbɛta e ɖo glɔ tɔn lɛ

## Ajɔwaxwé e ca kan xɛɛ lɛ

## Ganhɔnyitɔ tɔn lɛ

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Ganhɔnyitɔgbasá lɛ
Ganhɔnyitɔgbasa wa tomɛ b'a nyɔnwi‚ nunywɛ dodo kpo alɔnuzɔ wiwa kpo tɔn

**Ganhɔnyitɔgbasa wa tomɛ b'a nyɔnwi‚ nunywɛ dodo kpo alɔnuzɔ wiwa kpo tɔn** ɔ nyi akpaxwe acɛkpikpa tɔn ee nɔ kpe nukun dó tito lɛ wu ɖo nunywɛ yiyi‚ hwɛndo kpodo alɔnuzɔ wiwa kpo sin aliji. Mɔ ɖokpo ɔ‚ ganhɔnyitɔ enɛ ɔ‚ e nɔ̀ lɛ ylɔ ɖɔ ganhɔnyitɔ nunywɛdodo tɔn; bɔ azinkan tɔn ɖo toxo Haie vive tɔn mɛ ɖo tokpɔnlavi wewegɔ ɔ toxo kutɔnu tɔn mɛ. Ganhɔnyitɔ e ɖo nu tɔn nɔ nyi Jean-Michel Abimbola. Ganhɔnyitɔgbasa e nɛ ɔ‚ e vlɔ ɖo xwé ɖaxo atɔn ji:

Nukɔntɔn ɔ nyi : azɔxwé wa tomɛ b'a nyɔnwi

Wegɔɔ nyi: azɔxwé nunywɛ dodo tɔn

Atɔngɔɔ nyi: azɔxwé e nɔ ɖɔxó do alɔnuzɔ wiwa ji

Azɔxwé atɔn e nɛ lɛ bǐ kplé ɖo wegbojinɔtɔ ɖaxo  e ɖo ganhɔnyitɔgbasa ɔ.

Akpaxwé:Ganhɔnyitɔgbasá lɛ
Ganhɔnyitɔgbasá kplɔnyiji alavɔ kpó nudobiba kpo tɔn

**Ganhɔnyitɔgbasá kplɔnyiji alavɔ kpó nudobiba kpo tɔn**, nyí ganhɔnyitɔgbasa ɖé bo nɔ xokan nú e na sixú sɔ́ linlin acɛkpikpa tɔn ɖò nudobiba sín aliji ɖ'ajò ɖò kplɔnyiji alavɔ.

Akpaxwé:Ganhɔnyitɔgbasá lɛ
Ganhɔnyitɔgbasá lɔnyiji lɔnfɔn kan tɔn

**Ganhɔnyitɔgbasá lɔnyiji lɔnfɔn kan tɔn** wɛ nyi ganhɔnyitɔgbasá ě nɔ dɔ nù do ayiɖeɖayiwalɔ ɖagbe to tɔn, nukɔnyiyi jɔwunjɔja lɛ tɔn kpodo sɛ́n ee ɖɔ nu do to ɔ nu e lɛ kpo wu.

## Tan tɔn

## Azɔ̌ tɔn lɛ

## Tùtó tɔn lɛ

## Dodo tɔn lɛ

Akpaxwé:Ganhɔnyitɔgbasá lɛ
Ganhɔnyitɔgbasá nyɔ̌ná tovi lɛ tɔn kpodo akwɛ kpɛkpɛ nyà nu tovi lɛ kpo tɔn

**Ganhɔnyitɔgbasá ee nɔ kpenukún dó nyɔ̀ná tovi lɛ tɔn kpodo akwɛ kpɛkpɛ nyà nú tovi lɛ kpo wu e** ɔ, gǎnhɔnyitɔgbasá ɖokpo wɛ nyí  ɖò Benɛɛto mɛ bo nɔ kpenukún do linlin acɛkpikpa ɔ tɔn lɛɛ e nyì kpɛ́n dó nyɔ̌ná tovi lɛ bǐ tɔn kpodo hɛ̌nnu lɛ tɔn kpán wu e.

Bɛsin zosùn xwè 2019 gɔ ɔ tɔn ɔ, Nɔ̀e Véronique Tognifodé Mewanou wɛ nyí gǎnhɔnyitɔ́ é ɖò gǎnhɔnyitɔ́gbasá nɛ nu e.

Akpaxwé:Ganhɔnyitɔgbasá lɛ
Ganhɔnyitɔgbasá acɛkpikpa sɛ afɔwadokɔ tɔn

**Ganhɔnyitɔgbasá acɛkpikpa sɛ afɔwadokɔ tɔn** ɔ, nyi ganhɔnyitɔgbasá  ɖokpo ɖo acɛkpikpa Benɛɛto tɔn mɛ. E ɖo Kajɛwun sin slata mɛ ɖo tokpɔnlavi wowegɔ ɔ tokpɔnla Kutɔnu tɔn mɛ. 

Gǎnhɔnyitɔ Raphaël Akotegnon wɛ ɖenu din.

## Hwenuxó tɔn

## Azɔ e tin ɖo na wa lɛ kpodo nu e zɔn ɛ lɛ kpan
Ganhɔnyitɔgbasá nɛ ɔ ɖo na do gan bo na blo tutomɛ to ɔ tɔn ɖo acɛkpikpa sɛ afɔwadokɔ línù, azɔ togan ɔ gbasa tɔn dɔn wa tovi lɛ samɛ, tovi lɛ na d'alɔ togan ɖ'azɔ tɔn wiwa mɛ kpodo toxo lɛ sin nukɔn yiyi kpan.

## Tutomɛ tɔn
Gǎnhɔnyitɔ ɖokpo wɛ ɖo ta na, bo ɖo acɛkpikpa Benɛɛ to mitɔn tɔn mɛ. Ganhɔnyitɔgbasá nɛ ɔ ɖo Kajɛwun ɖo tokpɔnla Kutɔnu tɔn ɔ mɛ. E kpannunkɔn togan ɔ gbasa bo ɖo tokpɔnlavi wowe gɔ ɔ mɛ.

## Gǎnhɔnyitɔ é xwe azadenu kpɔn lɛ

Akpaxwé:Ganhɔnyitɔgbasá lɛ
Ganhɔnyitɔgbasá zogbɛn xó tɔn

**Ganhɔnyitɔgbasá e nɔ kpenukun do zogbɛn xo wu e** ɔ, nyi ganhɔnyitɔgbasá ɖokpo ɖo acɛkpikpa Benɛɛto tɔn ɔ mɛ.

## Mɛ e ɖ'enu e
Mɛɖaxo Kègnidé Paulin AKPONNA wɛ ɖ'enu

## Azɔ tɔn
Ganhɔnyitɔgbasá nɛ ɔ wɛ nɔ kpénukun do tito kpodo wlɛnwlin é na ɖé nu nǔ é kan zogbɛn xo ɖo Benɛɛto ɔ mɛ é.

Mɛɖaxo Kègnidé Paulin AKPONNA wɛ xwè aza do ganhɔnyitɔgbasá ɔ nu.

## Nuwlǎnwlǎn é ca kán xa élɔ lɛ é kpo
* Ganhɔnyitɔgbasá lànmɛ ná nɔ̀ gànjí tɔn
* Ganhɔnyitɔgbasá Benɛɛ tɔn lɛ

Akpaxwé:Ganhɔnyitɔgbasá_lɛ
Ganhɔnyitɔgbasá weɖiɖe kpodo nukɔnyiyi kpo tɔn

**Ganhɔnyitɔgbasá weɖiɖe kpodo nukɔnyiyi kpo tɔn** ɔ, nyi ganhɔnyitɔgbasá ɖokpo ɖo acɛkpikpa Benɛɛto tɔn ɔ mɛ.

## Azɔ tɔn
Ganhɔnyitɔgbasá nɛ ɔ wɛ e nɔ kpénukun do tito wéɖiɖé kpodo wlɛnwlin é kan nukɔnyiyi Benɛɛto ɔ tɔn é.

Mɛɖaxo Abdoulaye Bio Tchané wɛ xwè aza do ganhɔnyitɔgbasá ɔ nu.

## Nuwlǎnwlǎn é ca kán xa élɔ lɛ é
* Ganhɔnyitɔgbasá Benɛɛ tɔn lɛ
* Ganhɔnyitɔgbasá ayi è ji mǐ ɖěe kpodo nukɔnyiyi to ɔ tɔn kpo tɔn

Akpaxwé:Ganhɔnyitɔgbasá lɛ
Ganhɔnyitɔgbasá nu e kan to mǐtɔn kpodo to ɖevo lɛ kpo tɔn

Ganhɔnyitɔ Shegun Bakari wɛ ɖò nu e kan to mitɔn kpó to ɖevo lɛ kpo e sin zinkpo ji sin azǎn ayizɛngɔ ɔ ayidosun xwè 2023 tɔn gbè kaka jɛ egbe https://www.jeuneafrique.com/1451384/politique/au-benin-patrice-talon-confie-les-affaires-etrangeres-a-shegun-bakari/.

**Ganhɔnyitɔgbasá nu e kan to mǐtɔn kpodo to ɖevo lɛ kpo tɔn** nyi ganhɔnyitɔgbasá n dokpo ɖo acɛkpikpa Benɛɛto tɔn mɛ.

E ɖo slata Haie Vive tɔn mɛ ma lin do tɛnmɛ e ɖo nu mɛ e ku do to ɔ tamɛ bɔ e nɔ ylɔ ɖɔ *Place des Martyrs* e

Akpaxwé:Ganhɔnyitɔgbasá lɛ
Ganhɔnyitɔgbasá e nɔ kpenukun do ayijayi xo wu e

**Ganhɔnyitɔgbasá e nɔ kpenukun do ayijayixo wu e** ɔ, nyi ganhɔnyitɔgbasá ɖokpo ɖo acɛkpikpa Benɛɛto tɔn ɔ mɛ.

## Azɔ tɔn
Ganhɔnyitɔgbasá nɛ ɔ wɛ  nɔ kpénukun do ayijayi tovi lɛ tɔn wu ɖo Benɛɛto ɔ mɛ.

Mɛɖaxo Alassane SEIDOU wɛ xwè aza dó ganhɔnyitɔgbasá ɔ nu.

## Nuwlǎnwlǎn é ca kán xa élɔ lɛ é
* Ganhɔnyitɔgbasá Benɛɛ tɔn lɛ
* Ganhɔnyitɔgbasa ee nɔ kpenukun dó hwɛxó wú é

Akpaxwé:Ganhɔnyitɔgbasá lɛ
Sɛmɛrɛ II

**Sɛmɛrɛ II** ɔ, tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nú tokpɔnla Waké tɔn bo ɖo tokpɔn Dɔnga tɔn mɛ ɖo  Benɛɛto  mɛ.

## Gletoxo tɔn lɛ
Sɛmɛrɛ II ɔ ɖo tɛntinmɛ Benɛɛto ɔ tɔn ɖo hweyixɔwaji. É ɖo glétoxò tɛnwe (07) yě ɖie:
* Awotobi
* Gao
* Nyagbakabya
* Kannyifele
* Kpakpalare
* N'jakada
* Trukare.

## Tovi nabi é ɖo e
Kɛ́n tovi lɛ tɔn ě e azɔxwe INSAE tɔn sɔ ɖo xwè 2013 tɔn wayi ɔ Sɛmɛrɛ II  ɖo gbɛtɔ́ 16 858.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Ganhɔnyitɔgbasá nuxwitixwiti kpodo alokan kpo mɔ yaɖe-yaɖe lɛ sɔ wazɔ na kpo tɔn

**Ganhɔnyitɔgbasá nuxwítixwiti kpodo alokan kpo mɔ yaɖe-yaɖe lɛ sɔ w'azɔ na kpo tɔn** ɔ nyi ganhɔnyitɔgbasá ɖokpo ɖo acɛkpikpa Benɛɛto tɔn ɔ mɛ. E nɔ kpenukun dó tutomɛ e acɛkpikpa Benɛɛ tɔn ɔ sɔ ɖo tè ɖo kpazin nuxwitixwiti tɔn, kantitɛ tɔn kpodo wema sɛdo mɛ kpan e wu. Gǎnhɔnyitɔ Aurélie Adam Soulé wɛ ɖenu din

## Azɔ tɔn
Ganhɔnyitɔgbasá nɛ ɔ ɖo na do gan bo na do wlɛnwin e kan nuxwitixwiti kpodo kantitɛ kpan lɛ wa bo na blo ye ɖo nukun kpe do ye wu kpodo nukɔnyiyi yetɔn kpan ma wɔn wɛn'zɔ wiwa kpodo wema sɛdo mɛ kpan gbɔn walɔ e nyi gbɛ ɔ bi tɔn e kpodo sɛn e ɖɔnu denu ɖo Benɛɛ to e kpan.

## Tutomɛ tɔn
Gǎnhɔnyitɔ ɖokpo wɛ ɖo ta na, bo ɖo acɛkpikpa Benɛɛ to mitɔn tɔn mɛ.

## Gǎnhɔnyitɔ é xwè aza d'enu kpɔn lɛ e
1- Rafiatou Monrou sin hwenu e togan Patrice Talon xɔ to e wayi jɛ azan 27ɔ kɔnyasun xwe 2017 tɔn 2- Aurélie Adam Soulé sin azan 27ɔ kɔnyasun xwe 2017 káká jɛ din

Akpaxwé:Ganhɔnyitɔgbasá lɛ
Ganhɔnyitɔgbasá xɛnya do to ɔ ji tɔn

**Ganhɔnyitɔgbasá xɛnya do to ɔ ji tɔn** ɔ, nyí ganhɔnyitɔgbasá ɖokpo ɖo acɛkpikpa Benɛɛto tɔn ɔ́ mɛ.

## Hwènùxó
Ganhɔnyitɔgbasa é nɔ kpénukún do xɛnya dó to ɔ ji tɔn ɔ́ nyí azɔgbasa acɛkpikpa Benɛ tɔn é nɔ kpénukún dó "nu ɖo wa"‚ "wiwa tɔn" kpodo "kpénukún dó titomɛ axɔsu é ɖo te ɔ́ tɔn".

Azɔ̌ e ɖò taji ɖò ganhɔnyitɔgbasa é nɛ ɔ mɛ ɔ‚ wɛ nyí ɖɔ è na nɔ xwlé tito lɛ bǐ nu kplékplé é nɔ jɛhun do to ɔ wu é kpo ɖo ayij'ayǐ to ɔ tɔn kpo.
Akpaxwé:Ganhɔnyitɔgbasá lɛ
Ganhɔnyitɔgbasá sin kpodo dɔkun ayikungban glɔ tɔn lɛ kpo tɔn

**Ganhɔnyitɔgbasá sin kpodo dɔkun ayikungban glɔ tɔn lɛ kpo tɔn** ɔ nyi ganhɔnyitɔgbasá ɖokpo ɖo acɛkpikpa Benɛɛto tɔn ɔ mɛ.

## Hwenuxo
Ganhɔnyitɔgbasá sin kpodo dɔkun ayikungban glɔ tɔn lɛ kpo tɔn ɔ nyi akpaxwé ganhɔnyitɔ acɛkpikpa Bénɛɛto tɔn é nɔ kpenukun do tito azɔwiwa lɛ tɔn ɖo sin sín alinu bo na sɔgbé xa sɛn acɛkpikpa Benɛɛ tɔn.

Akpaxwé:Ganhɔnyitɔgbasá lɛ
Ganhɔnyitɔgbasá azɔxwe kpɛvi-kpɛvi lɛ kpodo azɔxwe e ɖo bamɛ lɛ e kpodo azɔwiwa na yi nukɔn kpo tɔn

Ganhɔnyitɔgbasá azɔxwe kpɛvi-kpɛvi lɛ kpodo azɔxwe e ɖo bamɛ lɛ e kpodo azɔwiwa na yi nukɔn kpo tɔn

## Azɔ̌ tɔn lɛɛ
E nɔ to wlɛnwin nukɔnyiyi azɔxwé kpɛvi kpɛvi lɛ kpó ee ɖò bamɛ lɛ e kpó tɔn lobo nɔ sɔ́ yě ɖ'ajò. E nɔ lɛ jɛhun dó azɔ kpó azɔyiwa kpó jí ɖò kpɔ́ kpó ganhɔnyitɔ tɛnmɛtɛnmɛ e azɔ ɔ kunkpla lɛ e kpó.

E nɔ xokan nú e na zán titomɛ yɔyɔ lɛ bo na kpé nukun dó lě nu lɛ ɖò yiyi wɛ gbɔn e wú.

### Ganhɔnyitɔ ee ɖò finɛ e
Alimatou Shadiya ASSOUMAN
Akpaxwé:Ganhɔnyitɔgbasá lɛ
Indaba

thumb|Kplé ɖaxo Wikinuwlantɔ Aflika tɔn lɛ tɔn « Wiki Indaba 2020 ».

**Indaba,**, b'ɛ xà ɖɔ (/ɪnˈdɑːbə/)  ɖo  Xhosa-gbè mɛ ɔ, nyí kplé tají ě izinDuna (« gan ») akɔ̀ Zulu lɛ tɔn kpo Xhosa, tofɔligbé Aflika tɔn lɛ kpo tɔn nɔ blo é.   Akɔ Swazi lɛ tɔn lɔ ɔ mɔ̌, nɔ zǎn xogbè nɛ. 

Indabas lɛ sixu klpé izinDuna lɛ kɛɖɛ́ alo kpodo afɔsɔdotétɔ akɔ dévo lɛ tɔn kpo. 

Zulu-gbè kpodo Xhosa-gbè kpo mɛ, xógbè "Indaba" tɔn ɔ jɔ ɖé lobɔ tinmɛ ɔ ka nyi "azɔ̌" alǒ "nǔ".

## Zizan xogbè ɔ tɔn
Gbɛta tɛnmɛ tɛnmɛ wɛ nɔ zǎn xógbè nɛ ɔ ɖo gbɛ ɔ mɛ bo do nɔ sunyi kplékplémɛ alo kplé yétɔn lɛ. 

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Kplé lɛ
Ganhɔnyitɔgbasá wema kplɔnkplɔn bibitɛn tɔn kpodo dokɔ tɔn kpo tɔn

**Ganhɔnyitɔgbasá wema kplɔnkplɔn bibitɛn tɔn kpodo dokɔ tɔn kpo tɔn** ɔ nyi ganhɔnyitɔgbasá ɖokpo ɖo acɛkpikpa Benɛɛto tɔn ɔ mɛ.

## Azɔ tɔn
Ganhɔnyitɔgbasá nɛ ɔ wn e nɔ kpénukun do tito kpodo wlɛnwlin é na ɖé nu nǔ é kan wema kplɔnkplɔn bibitɛn tɔn kpodo dokɔ tɔn kpo ɖo Benɛɛto ɔ mɛ.

Mɛɖaxo Salimane Karimou wɛ nyi ganhɔnyitɔ ee nn o kpénukun ɖé wu é.

## Nuwlǎnwlǎn é ca kán xa élɔ lɛ é kpo
* Ganhɔnyitɔgbasá wema kplɔnkplɔn lisinmɛ tɔn, nuxwitixwiti kpodo nunyɔwa kpan tɔn
* Ganhɔnyitɔgbasá kplɔnyiji alavɔ kpó nudobiba kpo tɔn
* Ganhɔnyitɔgbasá Benɛɛ tɔn lɛ

Akpaxwé:Ganhɔnyitɔgbasá_lɛ
Mathieu Kérékou

**Mathieu Kérékou**, ɔ è jì ì ɖò azǎn 2gɔ zǒsùn xwe 1933 ɖò kouarfa, ɖò Benɛɛto mɛ ( e nɔ ylɔ́ ɖɔ̀ dànxòmɛ). E kú ɖò azǎn 14gɔ kɔ́nyàsùn xwe 2015 tɔ̀n mɛ ɖò Kutɔnu. Tó fɔ́n dó jǐ bó flí gǎnazìnkpo lòbò ɖù tògán núwiwà ɖokpó mɛ wɛ e nyí togán ɖe ɖò Dànxomɛ.

Elɛ ɖù gǎn hwenu è è sùn nyǐ tò ɔ republik populɛɛ Benɛɛ tɔn é ɖo azǎn 26gɔ kɔ́nyàsùn xwe 1972 yí ɖó azǎn nukɔ̀tɔ̀n Avivɔsùn xwe 1990 ɔ tɔ̀n bó lɛ wá ɖù gǎn bɛ́sín azǎn nukɔ̀tɔ̀n avuvɔ̀sùn xwe 1990 ɔ tɔ̀n yìjɛ̀ azǎn 4 gɔ lidósùn xwe 1991. E lɛ vɔ́ wá xá gànzinkpòjí ɖò azǎn 4 gɔ́ lìdósùn ɔ tɔ̀n bó nɔ̀ káká yijɛ̀ azǎn 5 gɔ lidòsùn xwe 2006 ɔ tɔn, hwènɛ ɔ nù wɛ e jó gǎnɖuɖù dó lee sɛ́n dòdó ɔ́ byɔ́ gbɔ̀n e. E lɛ́ wá nyí lɛ̀ngbɔ̀nyítɔ́ ɖò sìnsɛ̀n lìnù nú ɖò pentecôtiste lɛɛ gɔ́n.
## Ɖiɖé tɔn ɖé lɛ

Mathieu Kerekou FOCR Cropped.png
Visit of Mathieu Kérékou, President of Benin, to the EC - 1999.jpg
BoniYayi & MathieuKérékou.jpg
Посол СССР Виталий Иванович Агапов вручает верительные грамоты президенту Бенина.jpg
Kerekou e Lula.jpeg
Monument Mathieu Kérékou.jpg


Akpaxwé:Togán Benɛɛto tɔn
Akpaxwé:Gán Benɛɛto tɔn lɛ
Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1933 tɔn mɛ
Akpaxwé:Kú ɖò xwè 2015 tɔn mɛ
Glèlè

vignette|Crown Prince Glele (left) with his father, King Ghezo
**Glɛlɛ** bɔ nyikɔ tɔn nyi **Badohun** ɔ, nyi axɔsu wǒ gɔ ɔ, nu é jo Tasi Hangbé do. É jɛ tɔ tɔn Gézo gudo ɖo axɔsuzinkpo ɔ jí bɛ sín xwè 1858 yi jɛ xwè 1889 tɔn mɛ.

Akpaxwé:Axɔsu Benɛɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Axɔsu Agbomɛ tɔn lɛ
Isidore de Souza

**Isidore de Souza**, b'ɛ ji i ɖo azǎn ɛnɛ gɔ ɔ (4) Lidosùn xwè 1934 tɔn mɛ ɖo Glexwé ɔ, nyi yɛhwenɔgan Iggléjá Katolika tɔn. É nyi yɛhwenɔgan nu yɛhwenɔxwedo Kutɔnu tɔn bɛ sin azǎn kǒ atɔɔn nukun wè gɔ (27), woosùn xwè 1990 tɔn yi jɛ hwenu é nyi matintɔ é ɖo azǎn w'atɔn gɔ ɔ (13) Xwéjísùn xwè 1999 tɔn mɛ.

## Gbɛ tɔn
É do wuntun Isidore de Souza, b'ɛ huzu yɛhwenɔ ɖo xwè 1962 tɔn mɛ. É kplɔn wéma gɔ nu wéma ɖo yovoto Roma tɔn mɛ bo nɔ fǐ nɛ hwenu ě blo kplé ɖaxo yɛhwenɔgan lɛ tɔn é ylɔ ɖɔ Vatican II é.

É wa kplɔn wéma mɛ ɖo wémaxɔmɛ sinsɛnnuwiwa tɔn Abidjan tɔn lo bo w'azɔ nu ɖyɔɖyɔ wémaxɔmɛ ɔ tɔn b'ɛ huzu Wemaxɔmɛ Igléja Katolika hwéyixɔwají Aflika tɔn ee ylɔ ɖo Flanségbèmɛ ɖɔ *Institut catholique de l'Afrique de l'Ouest* é.

Yɛhwenɔgan Isidore de Souza wɛ nyi gan nu gbɛta é xwé aza ɖo tá nu kple ɖaxo è blo ɖo Benɛɛto mɛ ɖo zoflinplɔsun xwe 1990 tɔn mɛ e ɖo PLM Aledjo b'ɛ ylɔ ɖɔ *Conférence nationale* é. É lɛ nyi gan nu Gbɛta ɖaho ě sɔ do té, ɖo kplé nɛ gudo e bo na do kpénukun do titomɛ Benɛɛto tɔn lɛ wu b'ɛ ylɔ ɖɔ *Haut Conseil de la République* ɖo flanségbèmɛ é.

## Kunnu ee ɖé nǐ lɛ é
Ɖo Glexwé ɔ, é gba wemaxɔmɛ ɖokpo lobo sunnyǐ ɖɔ Isidore de Souza.

## Nuwlǎnwlǎn é ca kan xa élɔ é
* kple ɖaxo è blo ɖo Benɛɛto mɛ ɖo zoflinplɔsun xwe 1990 tɔn mɛ e
* Bernadin Gantin

Akpaxwé:Sinsɛngan lɛ
Akpaxwé:Yɛhwenɔgán Iglejá Katolika tɔn lɛ
Christophe Adimou

**Christophe Adimou**, b'ɛ ji i ɖo azǎn wéwé (12) gɔ ɔ Alunsùn xwè 1916 tɔn mɛ ɖo Kana ɔ, nyi yɛhwenɔgán Igléjá Katolika tɔn ɖo Benɛɛto mɛ. É nyi yɛhenɔgán igleja kanɖo Kutɔnu tɔn kpodo Lokosa tɔn kpo.

## Gbɛ tɔn
Christophe Adimou ɔ kplɔn sinsɛnwéma Katolika tɔn kpodo xokanbyɔ dodo é kan gbɛtɔ, b'ɛ ylɔ *Philosophie* é.
É nyi matintɔ ɖo azǎn tantɔn gɔ ɔ (8) Liyasùn xwè 1998 tɔn mɛ.

É sɔ'ɛ yɛhwenɔ ɖo azǎn wɛnɛ gɔ ɔ (14) Alunsùn xwè 1951 tɔn mɛ lobɔ é nyi gán nu xojlawéma *La Croix du Bénin* tɔn sín xwè 1958 tɔn yi jɛ xwè 1960 tɔn mɛ., 

Ɖo azǎn wǒ ɖokpo gɔ ɔ Xwéjísùn, xwè 1968 tɔn mɛ, yɛhwenɔxɔsu papa Paul VI sɔ'ɛ yɛhwenɔgán yɛhwenɔxwedo Lokosa tɔn lobɔ Bernadin Gantin, Lucien Monsi-Agboka kpodo Bernard Oguki-Atakpah kpo sɔ'ɛ jinjɔn azinkpo ɔ jí ɖo azǎn ko atɔɔn gɔ ɔ Lidosùn xwè tɔn mɛ.

Ɖo azǎn kǒ atɔɔn nukun atɔn gɔ ɔ (28) Ayidosùn xwè 1971 tɔn mɛ wɛ, yɛhwenɔxɔsu papa Paul VI lɛ sɔ'ɛ yɛhwenɔgán yɛhwenɔxwedo Kutɔnu tɔn. Jlokokomɛ ɔ, é wlǎn wema lobo jo azinkpo ɔ do, ɖo xwè 1990 tɔn mɛ.

Yɛhwenɔgán Christophe Adimou, xwé azá do tá nu kplékplémɛ yɛhwenɔgán Benɛɛ tɔn lɛ tɔn ɖo xwè 1972 tɔn yi jɛ xwè 1991 tɔn mɛ.

## Nyǐ ee ɖé lɛ é
* É ɖé nyǐ *Commandeur de l'ordre national du Bénin* ɖo azǎn afɔtɔn nukun wé gɔ ɔ (17) avivɔsùn xwè 1972 tɔn mɛ.

## Nuwlǎnwlǎn é ca kan xa élɔ é
* Isidore de Souza
* Bernadin Gantin

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Sinsɛngan lɛ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1916 tɔn mɛ
Akpaxwé:Yɛhwenɔgán Iglejá Katolika tɔn lɛ
Akpaxwé:Kú ɖò xwè 1998 tɔn mɛ
Gilbert Dagnon

**Gilbert Dagnon**, b'ɛ ji i ɖo azǎn afɔtɔn nukun atɔn gɔ ɔ (18) Avivɔsùn xwè 1926 tɔn mɛ ɖo Glexwé ɔ, nyi yɛhwenɔ Iglejá Katolika tɔn lobo nyi toxoɖɔtɔ Benɛɛto tɔn.

É wɛ nyi mɛ é wlǎn Tohan Benɛɛto tɔn é.

## Gbɛ tɔn
Gilbert Dagnon bɛ yɛhwenɔzɔ kplɔnkplɔn ɖo Glexwé, ɖo gbɛta Térése Jezu yakpɔvu ɔ tɔ, ee ylɔ ɖɔ  *petits clercs de Sainte-Thérèse de l'enfant Jésus* é tɔn mɛ. Fǐ nɛ wɛ ali tɔn kpé yɛhwenɔgán Bernadin Gantin, Vincent Mensah kpodo Robert Sastre tɔn ɖé.

Ɖo xwè 1947 yi jɛ xwè 1949 tɔn mɛ ɔ, é kplɔn xokanbyɔ dodo é kan gbɛtɔ, b'ɛ ylɔ Philosophie é ɖo yɛhwenɔkpa ɖaxo Saint-Gall Glexwé tɔn;.

Azǎn wǒ gɔ ɔ (10) Liyasùn xwè 1955 tɔn mɛ, yɛhwenɔgán Louis Parisot sɔ'ɛ yɛhwenɔ b'ɛ xo kpo do nu yɛhwenɔ é ɖo sinsɛnxwé ɖaxo Xɔgbonu tɔn jí é.

É klpɔn wéma mɛ ɖo yɛhwenɔkpa (Yehwenɔgleta) kpɛví Sainte-Jeanne-d'Arc tɔn lobo nyi wéɖaxamɛtɔ togán Mathieu Kérékou tɔn ɖo sinsɛn'li jí.

É nyi matintɔ ɖo azǎn ɛnɛ gɔ ɔ (4) Ayidosùn xwè 2012 tɔn mɛ b'ɛ ɖi i ɖo yɛhwenɔkpa ɖaxo Saint-Gall Glexwé tɔn mɛ.

## Toxoɖiɖɔ'zɔ tɔn
Ɖo abɔxwisùn xwè 1979, é sɔ'ɛ ɖɛmɛnu ɖo ɖɛmɛnugbasá huzuhuzu hwenu tɔn ɖo Benɛɛto mɛ.

## Hankpatɔ'zɔ tɔn
Yɛhwenɔ Gilbert Dagnon wɛ nyi mɛ ee kpá Tohan Benɛɛto tɔn é. 

## Nuwlǎnwlǎn é ca kan xa élɔ é
* Tohan Benɛɛto tɔn
* Isidore de Souza
* Bernadin Gantin

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Yɛhwenɔ Igleja Katolika tɔn
Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1926 tɔn mɛ
Akpaxwé:Kú ɖò xwè 2012 tɔn mɛ
Vincent Mensah

**Vincent Mensah**, b'ɛ ji ì ɖò azǎ̌n afɔtɔn nukún ɛnɛ gɔ ɔ (19) Lidosùn xwè 1924 tɔn mɛ ɖo Kutɔnu ɔ, nyi yɛhwenɔgán Igléjá Katolika tɔn ɖò Benɛɛtò mɛ.

É nyi yɛhwenɔgán igleja kánɖó Xɔgbonu tɔn ɖò xwè 1970 tɔn yi jɛ xwè 2000 tɔn mɛ.

## Gbɛ̀ tɔ̀n
Ee kplɔ́n wéma ɖo yɛhwenɔkpamɛ gudo ɔ, è sɔ'ɛ yɛhwenɔ ɖò azǎ̌n kǒ nukún ɖokpo gɔ ɔ (21) woosùn xwè 1952 tɔn mɛ. É yí kunuɖéwéma kplɔnyiji alavɔ tɔn é ylɔ ɖɔ *Licence* é ɖo nǔ̌ é kan mawuxoɖiɖɔ li'jí é kpodo kunuɖéwema Doctorat tɔn kpo, ɖo sɛ́n ě kan sinsɛn Igléjá Katolika tɔn é mɛ. Ee lɛkɔ sin romatòmɛ wa benɛɛtòmɛ ɔ, é w'azɔ̌ ɖo yɛhwenɔxwédo Kutɔnu tɔn kpodo Agbomɛ tɔn kpo.

É sɔ'ɛ mɛsi wémakplɔmɛtɔ ɖo yɛhwenɔkpa ɖaxo [Saint-Gall Glexwé tɔn, b'ɛ lɛ nyi gán é nn o kpénukun do wémaxɔmɛ Igléjá Katolika tɔn lɛ lobo nyi yɛhwenɔ ɖo sinsɛnxwé Saint Michel [Kutɔnu tɔn ɖo xwè 1965 tɔn mɛ yi jɛ xwè 1970 tɔn mɛ. Mɔɖokpo ɔ, é lɛ nyi gán nu hwɛɖɔgbasá Igléjá Katolika tɔn ɖo Kutɔnu lobo lɛ nyi gán nu nyɔnu gbɛta Saint-Augustin.

## Yɛhwenɔgán'zɔ́ tɔ̀n
Ɖò azǎ̌n kǒ nukún ɖokpo gɔ ɔ (21) Zosun xwè 1970 tɔn mɛ ɔ, Yɛhwenɔxɔsu papa Paul VI sɔ'ɛ yɛhwenɔgán yɛhwenɔxwédo Xɔgbonu tɔn lobɔ yɛhwenɔgán Paul Zoungrana, Bernadin Gantin kpodo Robert-Casimir Dosseh-Anyron kpo sɔ'ɛ jijɔ́n azìnkpo ɔ jí ɖò sinsɛnxwé ɖaxo Notre-Dame de l’Immaculée-Conception Xɔgbonu tɔn mɛ.

Ɖò azǎ̌n afɔtɔn nukún atɔn gɔ ɔ (18) Ayidosùn xwè 2000 tɔn mɛ, ɖo xwè tɔn kanɖé gban atɔɔn nukun atɔn gɔ ɔ (75) mɛ, é byɔ gbɔjɛ lobo saxwé nyi Agoué.

É wá nyi matiintɔ ɖo azǎ̌n wǒ gɔ ɔ (10) Xwèjisùn xwè 2010 tɔn ɖò yovotò Paris tɔn mɛ lobɔ é sɔ'ɛ ɖo tɛ̀n tɔ̀n gudo tɔn mɛ ɖò azǎ̌n kǒ atɔɔn nukún atɔn gɔ ɔ (25) Xwejísun ɔ tɔn mɛ.

## Nuwlǎnwlǎn é ca kan xa élɔ é
* Christophe Adimou
* Gilbert Dagnon

Akpaxwé:Sinsɛngan lɛ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1924 tɔn mɛ
Akpaxwé:Yɛhwenɔgán Iglejá Katolika tɔn lɛ
Oswald Homeky

**Oswald Homeky ** , é ji i  ɖo Xɔgbonu ɔ nyi súnnu toxoɖɔtɔ benɛɛtovi ɖokpo. É lɛ nyi ganhɔnyitɔ xóxó ěe nɔ kpenukun do lɔnyiji lɔnfɔnkan wu ɖo acɛkpikpa Patrice Talon tɔn mɛ.

## Nukplɔnkplɔn tɔn
Oswald Homeky ěe nyi vǐ jiji tokpɔn kufo tɔn mɛ ɖo afɔligbe hweyixɔwaji Benɛɛ tɔn ɔ, ɖó kunnuɖewema ɖò  xóɖɔnutose mɛ. Sín xwè 2014 wayi xwè 2015 tɔn mɛ ɔ, Oswald Homeky nyi nukɔntɔ ɖo xóɖɔnutosegbɛ é nɔ ylɔ ɖɔ "Fraternité" ɔ nu. É lɛ w'azɔ xá ganhɔnyitɔ Abdoulaye Bio Tchané bo nyi gǎn nukɔntɔ ɖo jɔwunjɔja lɛ nù ɖo xwè 2011 tɔn mɛ cobo wá wà acɛkpikpa Talon  tɔn mɛ sín xwè 2015 tɔn mɛ.

## Azɔwiwa tɔn kpodo toxoɖiɖɔ tɔn kpo
Ðò sun tɛ́nnɛgɔ́ ɔ mɛ xwè 2024 tɔn mɛ ɔ, acɛkpikpa Benin tɔn wlí Owald Homeky, ɖò hwe ɖokpo ɔ nu ɔ, é wlí Olivier Boko, ee é ko ɖò ylɔylɔ wɛ ɖɔ é ni nɔ gudo n’i sín xwè ɖokpo ɖíe ɖò togán sín toxóɖɔgbɛ́ 2026 tɔn sín toxóɖɔgbɛ́ ɔ sín sɔmisɔmi nukɔn é, azǎn e gbè Patrice Talon na . jɛ acɛkpikpa tɔn wegɔ ɔ sín vivɔnu, dogbó e sɛ́n ɖaxó ɔ sɔ́ ɖ’ayǐ é. Alɔdó enɛ ɔ, é sixu ko cá kàn xá mɛ we lɛ e gbɛ̌ta hwɛhutɔ́ lɛ tɔn wlí é, ɖò taji ɔ, sín hwenu e Boko jla linlin tɔn ɖɔ emi na ɖu ɖò Talon jí é ɔ, kancica e ɖò ye mɛ wè lɛ tɛntin é gblé. Ðò azǎn nukɔntɔn ɔ Kɔnyásun 2024 tɔn gbè ɔ, è ɖó hwɛ nú Oswald Homeky bo sɔ́ ɛ ɖó sɛ́n e ɖɔ ɖɔ è ni wlí i é glɔ́, bɔ hwɛɖɔtɔ́ lɛ wá gbeta ɔ kɔn bo na ɖó hwɛ nú Oswald Homeky ɖó “acɛkpikpa e é ɖó dó acɛkpikpa ɔ sín ayijayǐ wu é wu”. Ðò azǎn 15gɔ́ ɔ Kɔnyásun 2025 tɔn gbè ɔ, Hwɛɖɔxɔsa E Nɔ Kpé Nukún Dó Akwɛzinzan kpo Mɛhuhu kpo Wu É (Criet) sɔ́ hwɛɖiɖɔ tɔn ɖó azǎn 21gɔ́ ɔ Kɔnyásun 2020 tɔn gbè.

Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Ganhɔnyitɔ Benɛɛ tɔn lɛ
Lucien Monsi-Agboka

**Lucien Monsi-Agboka**, b'ɛ ji i ɖo azǎn atɔn gɔ ɔ (3) Ayidosùn xwè 1926 tɔn mɛ ɔ, nyi yɛhwenɔgán Iglejá Katolika tɔn.

## Gbɛ tɔn
Monsi-Agboka ɔ, é ji i ɖo Kutɔnu ɖo azǎn atɔn gɔ ɔ (3) Ayidosùn xwè 1926 tɔn mɛ. Yɛhwenɔ Gaymard lɛ yɛhwesin nǐ ɖo azǎn we gɔ ɔ (02) Liyasùn xwè 1926  tɔn mɛ ɖo sinsɛnxwedo Notre-Dame-de-Miséricorde tɔn jí, sinsɛnxwdo nukɔn tɔn Kutɔnu tɔn.

Ɖo xwè 195è tɔn mɛ wɛ, é sɔ Lucien Monsi-Agboka yɛhwenɔ ɖo Roma b'ɛ huzu yɛhwenɔgán yɛhwenɔxwedo Agbomɛ tɔn ɖo xwè 1963 tɔn mɛ. É wa yi gbɔjɛ ɖo xwè 2022 tɔn mɛ.

É nyi matintɔ ɖo azǎn kǒ atɔɔn nukun wé gɔ ɔ (27) xwè 2008 tɔn mɛ.

## Nuwlǎnwlǎn é ca kan xa élɔ é
* Christophe Adimou
* Vincent Mensah

Akpaxwé:Sinsɛngan lɛ
Akpaxwé:Yɛhwenɔgán Iglejá Katolika tɔn lɛ