open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sèdo Tossou

**Sèdo Tossou** nyi nyi nuxotɔ‚ yɛ̀wúnkɔ́n-nyì-nǔji bló tɔ Benɛɛ-flansevi bo nɔn zan Benɛɛtò kpoɖó  Amɛlikatò mɛ tɔn kpan.  

 

## Tan gbɛtɔn

E ji Sèdo Tossou ɖo azan tɛnwe (07) gɔ abɔ̀xwisùn léxwé 1995 ɖo Flansétò mɛ bɔ ɖaagbo tɔn lɛ nyi benɛɛvi.  

E yi wemaxɔmɛ ɖo finɛ kaka bó ɖo kunɖewema kplɔnyiji na lavɔ tɔn ɖo Bordeaux. 

Sìn vu ɖokpo wɛ mɛtɔn lɛ dwe nuxixokplɔngbasa. Ɖé é su ɔ‚  yɛ̀wúnkɔ́n-nyì-nǔji mian nunkún ni kakǎ bó biɔ̀ yɛ̀wúnkɔ́n-nyì wiwa ɖaxó Amarica tɔn Hollywood mɛ. 

E ɖo yɛ̀wúnkɔ́n-nyì-xwe Sèdo N’Nogni ɖo Benɛɛtò mɛ. 

## Dodo tɔn
Louis XVI ɖò Fransi

**Louis XVI&nbsp;** (Versalhes, 23 avɛnmɛ̀ 1754 - Paris, 21 janvier 1793) nyí Axɔ́sú Fánse kpódó Navèru kpó sín xwè 1774 káká bɔ è ɖè e sín axɔ́súzinkpo jí ɖò 1792 ɖò Fánse sín gbɛ̀fɔ́n hwenu, bɔ è hu i ɖò xwè jɛ̀n é mɛ

Louis è jì é ɖò Fransi ɖò Versailles bɔ é nɔ gbɛ̀ mɛ̀ bɔ ɖò 1765 ɔ́, Louis-Ferdinand kú bɔ é wá nyí Louis XV tɔ́gbó France tɔn sín vǐ.
É wá ɖu axɔsu ɖò 1774 hwenu e é ɖó xwè 19 é. Axɔsuɖuɖu tɔn nɔ te kpɔ́n nǔ e è nɔ ylɔ ɖɔ hǔzúhúzú lɛ é, nǔ e è nɔ ylɔ ɖɔ Révolution française é, axɔsuɖuɖu ɔ sín kú kpo kú e è nɔ ylɔ ɖɔ guillotine é kpo
## Nukɔn nukɔntɔn lɛ

Louis ɔ́' è jì i ɖò Versailles bɔ é nyí vǐ nú Marie Josephine qɖò Saxe kpo Louis-Ferdinand, Delphin ɖò France kpo.
Louis ɔ́ nɔ́ sí ganjí, é nɔ́ yí wǎn nú gǎndídó, é nɔ yí wǎn nú ganxixo lɛ́ɛ, é nɔ́ ɖó winnyá, é nɔ́ ɖó sísí nú mɛ ǎ, é nɔ́ nɔ zɔ nú mɛ ǎ.
Alɔ mɛ
Fransi kpo Austri kpo ko ɖo hun ɖe w'azɔ̌n ɖé mɛ ɖo nukɔnmɛ, bo na dó w'azɔ̌n énɛ́ ɔ, è sɔ́ Louis dó alɔwliwli nú Archduchess  ɖò Austri Marie Antoinette  ɖò Austria, vǐ nyɔnu Emperor Holy Roman Emperor François ɖò Holy RomanFrançois Ikpo asì tɔn Maria Thereza ɖò Austri kpo
alɔwliwli ɔ ko jɛ ɖò 1770 bɔ ye mɛ wè lɛ́ɛ ɖó xwè 15 hwenu e ye wlí alɔ é, alɔwliwli ɔ ko lín bo ɖó vǐ ɖó Louis ɖó phimosis bo nɔ ɖi xɛsi tawun. Awǎjijɛ ɔ gudo ɖò 1778, è jì vǐ nyɔnu nukɔntɔn ɔ, ye ɖó vǐ ɛnɛ:
*Marie Thérèse ɖò Fransi (1778-1851) é nyí axɔ́sú nyɔnu France tɔn nú ganxixo 20 ɖò 1830
*Louis Iosef ɖò Fransi(1781-1787) wɛ nyí axɔsu France tɔn
*Louis XVII ɖò Fransi (1785-1795) ɔ́' axɔ́sú France tɔn wɛ é nyí sín 1793 jɛ 1795
*Beatrice Sophia ɖò Fransi (1786) nɔ gbɛ kaka nú sun yɔywɛ ɖé.
Abwɛnyɔ

**Abwɛnyɔ** ɔ, fɔn nyíkɔ ɖe wɛ bɔ è nɔ na vǐ súnnu alo vǐ nyɔ̌nu.

## Tinmɛ tɔn
- Abwɛ ninɔ nyɔ hu xoɖiɖɔ vawun vawun

- Tíntín nyɔ hu nukiko

E nyi xo e ba mɛ è bi wu wɛ e nɔ kɛ nudo a.

## Dodo tɔn
**[[Blaise EGBƐKPƆN]]**, Jikpá Edɛni tɔn : Nyíkɔ gbɛtɔ kpo kanlin lɛɛ kpan tɔn(Le jardin d'Éden : Noms de personnes et d'animaux en Fon), Imprimerie Notre Dame de Lourdes de Dassa-zoumè, Septembre 2020.
Aɖìsɔ

**Aɖìsɔ** ɔ, fɔn nyíkɔ ɖe wɛ b'ɛ nɔ na vǐ súnnu alo vǐ nyɔ̌nu ɖo afɔgokɔ Benɛ tɔn kaka yi sókan mɛ.

## Tinmɛ tɔn
- Nù e mɛtɔ́ wà è ɔ́ aɖìví wà sɔ

- Vǐ gbɛkan do tɔ́ kan nú 

## Dodo tɔn
**[[Blaise EGBƐKPƆN|Blaise Egbɛkpɔn]]**, Jikpá Edɛni tɔn : Nyíkɔ gbɛtɔ kpo kanlin lɛɛ kpan tɔn(Le jardin d'Éden : Noms de personnes et d'animaux en Fon), Imprimerie Notre Dame de Lourdes de Dassa-zoumè, Septembre 2020.
Akwɛ́nɔvɔ

**Akwɛ́nɔvɔ** ɔ, fɔn nyíkɔ ɖe wɛ bɔ è nɔ na vǐ súnnu alo vǐ nyɔ̌nu ɖo afɔgokɔ Benɛɛ tɔn kaka yì sókan mɛ.

## Tinmɛ tɔn
Tinmɛ tɔn *Akwɛ́nɔ vɔ* kpo *Nú xɔ akwɛ* kpo.

## Dodo tɔn
Blaise Egbɛkpɔn, Jikpá Edɛni tɔn : Nyíkɔ gbɛtɔ kpo kanlin lɛɛ kpan tɔn(Le jardin d'Éden : Noms de personnes et d'animaux en Fon), Imprimerie Notre Dame de Lourdes de Dassa-zoumè, Septembre 2020.

Akpaxwé:Vǐ nyikɔ ɖo Benɛɛtò mɛ
Alicewu

**Alɔcewu** ɔ, nyìkɔ wɛ nyi b'ɛ nɔ na vǐ súnnu alo vǐ nyɔ̌nu ɖo fɔn tomɛ ɖo afɔgokɔ Benɛɛ tɔn.

## Tinmɛ tɔn
Alɔ ce nù wà wú wɛ kɛ̀n dò mì.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Vǐ nyikɔ ɖo Benɛɛtò mɛ
Alɔnyɔ

**Alɔnyɔ** ɔ, nyìkɔ ɖé wɛ bɔ è nɔ na vǐ súnnu alo vǐ nyɔ̌nu ɖo afɔgokɔ Benɛɛ tɔn.

## Tinmɛ tɔn
Tinmɛ tɔn wɛ nyi *Alɔ wè ɖé wɛ zɔ̀n bɔ nu nyɔ*.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Vǐ nyikɔ ɖo Benɛɛtò mɛ
Alɔwànú

**Alɔwànú** ɔ, fɔn nyíkɔ ɖe wɛ bɔ è nɔ sun vǐ ɖo afɔgokɔ Benɛ tɔn.

## Tinmɛ tɔn
Tinmɛ tɔn wɛ nyi:
* *Alɔ wà nú bɔ̀ nú nyɔ b'ɛ nyi kɛ̀n*.
* *Alɔ wà nú b'ɛ j'acɔ taun*

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Vǐ nyikɔ ɖo Benɛɛtò mɛ
Alɔxá

**Alɔxá** ɔ, nyi wɛ b'ɛ nɔ sun vǐ ɖo afɔgokɔ Benɛ tɔn.

## Tinmɛ tɔn
Wamamɔnɔ̀ ku gbɛ̀ mà ku alɔxá gbɛ̀.

## Dodo tɔn
Amavɛ́dà

**Amavɛ́dà** ɔ, fɔn nyíkɔ ɖe wɛ bɔ è nɔ na vǐ ɖo afɔgokɔ Benɛ tɔn.

## Tinmɛ tɔn
Tinmɛ tɔn wɛ nyi:
* *Dàn ɖò kpánu b'ama vɛ́ dà*.

* *Dàn ɖò kpata bɔ ama vɛ́ dà*

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Vǐ nyikɔ ɖo Benɛɛtò mɛ
Axɔ́yà

Axɔ́yà ɔ, fɔn nyíkɔ ɖe wɛ bɔ è nɔ na vǐ súnnu alo vǐ nyɔ̌nu ɖo afɔgokɔ Benɛ tɔn kaka yi sókan mɛ.

## Tinmɛ tɔn
Axɔ́ ɖuɖu ɔ́ ya wɛ é nɔ zɔ̀n.

## Dodo tɔn
Asìgbɛ́

**Asìgbɛ́** ɔ, nikɔ vǐ súnnu alo vi nyɔ̌nu tɔn wɛ ɖo afɔgokɔ Benɛɛ tɔn.

## Tinmɛ tɔn
Nyikɔ sin tinmɛ wɛ nyi *Vǐ jló tlɛ̀nnɔ bɔ̀ asì gbɛ́*

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Vǐ nyikɔ ɖo Benɛɛtò mɛ
Daagbo Hounon

**Daagbo Hounon**, b'ɛ eylɔ ɖɔ **Daagbo Hounon Tomadjlèhoukpon II Hounwamènou**, nyi voɖunɔn-xɔsǔ kplibaa ɖo Benɛɛtò mɛ.

## Gbɛzǎn tɔn
E ji Daagbo Hounon Tomadjlèhoukpon II Hounwamènou ɖo azan gban nunkùn ɖokpo gɔ (31) woosùn léxwé 1951 ɖo Glexwé. E

E nyi aɖivi nǔ Daagbo Hounon tɛ̀nɛ gɔ (9è) hwɛndo xɔsu Houxwé tɔ̀n.

Yé dwe Daagbo Hounon ɖo azan ko nunkún atɔ̀n gɔ (25) ayidosún léxwé 2006 ɖo Glexwé ɖo Benɛɛtò mɛ.

Acɛkpipa Benɛɛtò tɔn lɛ tùn acɛ tɔn‚ loobɔ é nɔn kpé nunkún vodun nuwiwa lɛ wǔ gbɔn Bɛnɛɛ kpodo tò wɔbu wɔbu kpo mɛ.

E ɖɔ vodun nɔn wa ɖaagbe bò xo fifa kan kplé vodun-nɔn lɛ tɔn ɖo Italitò mɛ ɖo léxwé 2021.

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Sinsɛngan lɛ
Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ 
Akpaxwé:Gán Benɛɛto tɔn lɛ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1951 tɔn mɛ
Véna Arielle Ahouansou

**Véna Arielle Ahouansou** Benɛɛvi jiji wɛ bo kplɔn lanmè zo b'ɛ bi ɖ'alɔ tɔnu ɖèsú tawun. Mɛɖesunɔ'zɔ wiwa mɛ e do ta tawun bo do azɔwaxwe e nɔ kpenukun do lanmè zo e nɔ yɔlɔ ɖɔ ""*Kea*  Medicals""

## Gbɛ tɔn
E jì ì ɖò kutɔnu,bɔ tɔ́ tɔ̀n nyí axɔsúzɔ̀wàtɔ́ ɖo akwɛzínkán xwé.Sín kpɛ̀ví tɔ̀n mɛ wɛ Vèna Arielle Ahouansou jló ná nyí dotoo zɔ́wàtɔ́.

## Dodo ton
Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ
Hɔn

**Hɔ̀n**‚ b'ɛ eylɔ ɖɔ “**python de seba**"‚  nyi dan ee ɖigà xwǔ dan  lɛ bii ɖo Afrika gbéji e. Gaɖiɖi tɔn bɛsìn dukwí ɛnɛ̀n  (4m) sɔyi dukwí  tɛnwe jɛji (7‚ 5 m). E zìn kakǎ yi kanwé kó (100kg).

vignette|Hɔ̀n asi

Hɔ̀n nɔn dɔ̀ji sɔyi xwé gban (30ans) nǔ é wli ɖo aja mɛ ɔn‚ xwé fɔtɔn mɔn (15 ans) nǔ é ɖo gbé mɛ

E nɔn mwɛn ɖo afrika mɛnyi gbédji ɖo gbamɛ‚ fì fifa mɛ‚ zunmɛ‚ ɖo fifa..

## Nuɖuɖu tɔn
Hɔ̀n ɖo wansenǔ zɔga tɔn ɖo ta wǔ. E ɖo aɖivɛ a‚ e nɔn bla kanlin lɛ lobó nɔn glɔ̀n xun lì nǔ yé bɔ yé nɔn kǔ xwɛ. E nɔn ɖu kpataki gbɔ̌‚ xwevi‚ gbéja‚ agélò...  

vignette|Hɔ̀n wli gbɔ̀

## Vinǔwiwa tɔn
Hɔ̀n asi nɔn ɖo azin gban (30) sɔyi kanɖé wo (50) bɔ xwé lɛ nǔ ɔ‚ é nɔn yi kanwé kó (100). E nɔn nɔn azìn jì nu sùn atɔn mɔn.

## Fì ee ɖé lɛ̀
Hɔ̀n ɖo afrika mɛnyi gbéjì ɖo to gege mɛ :  Benɛɛtò‚ Sengaltò‚ Gambitò‚ Kodivwatò Ganatò‚ Awɔnlintò‚ Malitò‚  Gabɔntò‚ Etiopitò‚ Rwandatò‚ Somalitò Zimbabwetò...

## Hɔ̀n kpó gbɛtɔ̀ kpo
Hɔ̀n nɔn ba na sɔ̀ta gbɛtɔ. Nu e lɛvɔ gosìn a ja mɛ ɔ‚ enɔn vaan.

Gbeyantɔ lɛ̀ nɔn hwì ɖo lan tɔn kpǎ agbaza tɔn kpò wǔ. Ajɔxanǔ tɔn énɛn lɛ̀ nɔ̀n bló awǔ‚ nuzìnzan lɛ̀.

## Hɔ̀n ɖo we jì
Hɔ̀n lɛ ɖo we jì. Wegɔ tɔ̀n‚ e e nɔn nyi "boa constrictor" e ‚ amerika gbéjì wɛ enɔn wa ǔ mɔn ɖe.

Hwelɛkɔ‚ gbadanu wɛ e nɔ̀n tɔ̀n. E nɔ̀n cì gbejà-domɛ kabi atìn vla mɛ ɖo kézé mɛ.  E nɔ̀n ɖò mɔn nǔ kanlin e e nɔ̀n ɖu lɛ alo e nɔn ba yé mɔn gbɔn wan-sé-sɛdo-zɔga tɔn wǔ.
vignette|Hɔ̀n wli gbeja
Enɔn bla kanlin e e nɔ̀n ɖu lɛ bó nɔn glɔ̀n xun li nǔ yé xwɛ.. 

## Dodo
Célestine Zanou

**Célestine Zanou** ɔ, nyɔ̌nu nukunɖeji toxoɖɔtɔ mɛsi nukplɔnmɛtɔ tɔn lisinmɛ tɔn Benɛɛto tɔn ɖokpo wɛ, b'ɛ jǐ wé 1960. bo lɛ nyi nyɔ̌nu toxoɖɔtɔ Benɛɛtò ɖo acɛkpikpa togan Mathieu Kérékou ton me   .

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Célestine Adjanohoun

**Célestine Adjanohoun** nyi ɔ, nyɔ̌nu nukunɖeji ɖɛmɛnu ɖo ɖɛmɛnugun tantɔn gɔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ.

## Toxoɖɔgbɛ tɔn

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Ɖɛmɛnu Benɛɛto tɔn lɛ
Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Nyɔnu toxóɖɔtɔ
Ajinakú geli

**Ajinakú gelí‚** b'ɛ e ylɔ ɖɔ "**éléphant**" nyi gbe-kanlin‚ zun-kanlin ɖaxŏ bii . E ɖi ga yi dukwí wo (10m) bó sǔn té yi dukwí ɛnɛn  (4 m)‚ loboo kpin tawun.

## Jlɛjlɛ tɔn
Ajinakú gelí nyi kanlin anyùtlítlínɔ́ ɖokpo. Asi ɔ nɔ̀n ji vi ɖokpo ɖokpo nǔ é mɔn xo sun kó nunkún we (22) gudo.  Yé nɔn sé nu ganji kpoɖo tò yetɔn daxo lɛ kpan bó nɔn lɛvɔ sé wan bléoun. Ló ɔ‚ yé nɔn mɔn nunkunnun do zɔga ǎ.

## Nuɖuɖu yetɔn
Ajinakú geli lɛ nɔn ɖu atìn‚ atìnla lɛ kpoɖo gbexan ɖaxo lɛ kpo.

## Nuwiwa tɔn
Ajinakú geli lɛ nɔn zɔn kpɔ bɔ asi mɛnxó wɛ nɔ̀n jɛ nunkɔn. E nɔn tun ayĭ kpodo fì ee ye nan blo xudǒ yetɔn lɛ ɖee kpo.

## To ee mɛ éɖé
To ee mɛ ye nɔn wǎ yǔ mɔn ajinakú geli ɖé ee lɛ : Kenyàtò‚ Botswanatò, Tanzanitò‚ Namibitò‚ Kɔngotò...
 

## Dodo
Hùdó dòdó gbɛtɔ ɖokpó tɔ̀n lɛɛ

**Hùdó dòdó gbɛtɔ ɖokpo tɔn lɛɛ** ɔ, hùdó tají ɖé wɛ yě nyǐ ɖò hùdó tɛnmɛ tɛnmɛ e gbɛtɔ nɔ ɖó lɛ bǐ mɛ.
Hùdó nɛ lɛ mɛ ɔ, è nǎ mɔ e mɛ gbɛtɔ́ nɔ̀ byɔ́ bléblé lɛ, bɔ yě nyǐ hùdó ayǐjɛ tɔ̀n, e nà mɔ hùdó e bɔ d'ewu lɛ, hùdó dòdó lɛ wá jɛ fínɛ bɔ̀ hùdó e myá nùkún lɛ wá sútà ná. Hùdó e myá nùkún lɛ nyí hùdó ɖe bɔ yě mɛ vo ɔ, agbaza sixù w'azɔ̌ ganjí ǎ. Hùdo e myá nùkún lɛ ɖě wɛ nyí: jɔ̀hɔ̀n jí dó awɔntin mɛ dó gbɔjɛ,sìnnùnù,nǔkwíjìɖetɔ́n sín xomɛ,jɔhɔ̀n giglɔ́n kpódó yǒzó nyì alɔ̀ná kpó,ayìj'ayǐ,amlɔ̀ dídɔ́.
Nyɔ̌nù

**[[w:Nyɔ̌nu|Nyɔ̌nu]]** ɔ, gbɛtɔ́ ɖokpó wɛ bó gbɔn vo nú súnnù. Cóbónú e ná ɖó nǔ nywɛ xwè,è nɔ̀ ylɔ́ ɛ ɖɔ̀ ɖyɔvǐ alǒ nyɔnuví.
Akpaxwé:Gbɛtɔ
Akwɛ́wo

**Akwɛ́wo**‚ b'ɛ ee ylɔ ɖɔ "**cauri**" ɖo flanségbé mɛ‚ nyi gò‚ xukɛ́ ɖokpo. Gbɛtɔ lɛ̀ nɔn zǎn nǔ nu tɛnmɛ tɛnmɛ gbɔn gbɛ ɔ bì mɛ.
vignette|Akwɛ́wo

## Jlɛjlɛ tɔn
Akwɛ́wo nɔ̀n nɔn tɔ ɖaxŏ‚ xu‚ kpòɖo ahoyɔ lɛ kpó mɛ. Tɔsisa nɔn ɖwɛn wa agejì.

Ɖo xoxŏ xwenǔ ɔ‚  gbɛtɔ lɛ nɔn zan akwɛ́wo nǔ akwɛ̀ bò nɔ̀n xɔ nǔ nǎn‚ . 

Yovo tonuklájεtɔ̀ lɛ nɔn zan ee ɖe sǔ  bó nɔ̀n xɔ kannumɔ lɛ nǎn.

E wa ya ɔ̀‚ mɛn lɛ nɔn zǎn nǔ acɔ̀nǔ tɛnmɛ tɛnmɛ lɛ̀.

## Zinzǎn ɖo e gbee

Kakă biɔ̀ léxwé 2000 mɛ̀ ɔ̀‚ Afrika tò ɖé lɛ ɖi Bɛnɛɛtò kpoɖò Burkinatò kpò nɔn zǎn ɖó akwɛ́ tɛ̀nmɛ̀.

Nu bǔ wɛ gbɛtɔ lɛ nɔn zan nan. Mɛnɖé lɛ zé ɖò ɖɔkun kpò ɖudéjí kpǎn tɛnmɛ.

Akwɛsɛxwetin gege nɔn sɔ̀ ɛ ɖŏ yɛ yetɔn mɛ.

Togan Thomas Boni Yayi  sé yi sɔmi sɔmi ɖo lexwé 2006 hwɛ cŏ é wa nyi yɛ nǔ toxódɔgbɛtǎ FCBE ɖo Benɛɛtò mɛ.

## Dodo
Kofi Aza

**Kofi Aza** ɔ, bokɔnɔ wɛ n'î bo nyi vodun sɛntɔ bo lɛ nyi toxoɖuɖɔ

## Gbɛ tɔn
Kofi Aza ɔ Benɛvi jijì wɛ bo nyi bokɔnɔ fa kpodo vodun sɛntɔ. É nyi nukúnɖéjí ɖokpo ɖo mɛ e do Benɛ to fa wa lɛ e mɛ. Togan Patrice Talon ɖenyìi ɖo tutomɛ e è sɔ ɖo te nú walɔ vodun sinsɛn tɔn lɛ ɖo Benɛ to mɛ e mɛ ɖo azan 28ɔ zofinkplɔsun xwe 2024 tɔn e.

## Toxoɖuɖɔ
Kofi Aza nyi gbɛvi toxóɖɔgbɛ́ *[[Moele Bénin]]* tɔn, bo yi sɔmi-sɔmi ɖɛmɛnù lɛ tɔn ɖo xwe 2023 ɖo sɔmi-sɔmi kpɔnla ayizɛn gɔ Benɛ tɔn mɛ (tokpɔnla Agbomɛ-Kanɖofi tɔn, So-Ava tɔn kpo Zɛ tɔn kpo wɛ ɖe mɛ)

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ 
Akpaxwé:Gán Benɛɛto tɔn lɛ
Camille Amouro

**Camille Adébah Amouro**  nyi manahɛnvlɛtɔ benɛɛvi. E ji ɖo azan ko nunkún ayizin gɔ (26) woosún léxwé 1963 ɖo Boukoumbé b'ɛ e kǔ ɖo azan kó nunkún we gɔ (22) léxwé 2021.

## Gbɛzǎn tɔn
Nublanɔwù sín Manahlɛn vlɛtɔ Benɛɛtomɛ tɔn dokpo wɛ eyin.

## Dodo tɔn
Flore Hazoumé

**Flore Hazoumé**  ɔ, nyí nyɔ̌nu wema wlántɔ́ bɔ è jì ì ɖò kodivwatò mɛ. Tɔ́ tɔ̀n ɔ́, Benɛɛ ví wɛ, bɔ nɔ̀ tɔ̀n kà nyí kɔngo ví.
## Gbɛ̀ tɔ̀n
Flore Hazoumé ɔ e jì ì ɖò xwè 1959,ɖò Brazzaville,ɖò Kɔngotò mɛ. Tɔ́ tɔ̀n nɔ̀ nyí Antoine Hazoumé,bó nyí Benɛɛví,toxóɖɔtɔ́,nǔdòbatɔ́ ɖò wi mɛ bɔ yovo flànse lɛ wɛ ɖe sɛdó kɔngó to ɔ mɛ.Nɔ̀ tɔ̀n kà nyí kɔngoví,bó nyí daanyɔ̌unú toxóɖɔtɔ́ Bernard Kolélas.Flore nyí vǐvú, Paul Hazoumé e nyí wěma wlàntɔ ɖokpó ɖò Benɛɛ e tɔ̀n.E nɔ yovo flanse tò mɛ̀ ɖò yɔ̀kpɔvú mɛ lobo yì wemaxɔmɛ ɖò dɔ̌n.
Flore Hazoumé sá xwé nyì kodivwàtò mɛ sín xwè 1979 bó kplɔ́n glɛ̌nsígbè ɖò kplɔ́nyìjǐ alavɔ Abijan tɔ̀n. E nyí nùkɔ̀ntɔ́ ɖòkpó ɖò nǔnywɛ gbàsá ɖò xwè 1990,e lɛ nyí gǎnbɔdó gǎnwǔ kplekple mɛ e nɔ ɖɔ̌ nǔdó núnywɛ kpó nuwláwlán kpó wu é, é wá nyí wegbojínɔtɔ́ é nɔ̀ kpénùkún dó wɛ̀n xó wú ɖò kplékplé nǔwlǎntɔ́ e ɖò Kodivwà tɔ̀n lɛ tɔ̀n nù bɔ̀ e nɔ̀ ylɔ́ ɖɔ (AECI) e.
E wlán nǔ dó mɛxó lɛ wú bo lɛ wlán dó yɔ̀kpɔ́vú lɛ wú lobɔ nǔwlánwlán tɔ̀n lɛ bǐ nɔ̀ kplɔ́n nǔ mɛ dó walɔ ɖagbe zínzán wu. Ɖò xwè 2010 gɔ mɛ ɔ,e w'azɔ̌ xá nɔe Josette Abondio ɖó nǔ e kàn gbigbɔ mɛ xó lɛ e wú.

## Nǔwlánwlán tɔ̀n lɛ
## Dodó tɔ̀n
Dɛ̀fɔji

**Dɛ̀fɔji** ɔ, fɔn nyíkɔ ɖe wɛ bɔ è nɔ na vǐ súnnu ɖo afɔgokɔ Benɛɛ tɔn kaka yi sókan mɛ.

## Tinmɛ tɔn
Tinmɛ tɔn wɛ nyi *Nù e mǐtɔ́ wà ɔ́ è sin afɔ̀ sɔ́ wɛ̀ mǐɖé*.

## Dodo tɔn
Blaise Egbekpon, Jikpá Edɛni tɔn : Nyíkɔ gbɛtɔ kpo kanlin lɛɛ kpan tɔn(Le jardin d'Éden : Noms de personnes et d'animaux en Fon), Imprimerie Notre Dame de Lourdes de Dassa-zoumè, Septembre 2020.

Akpaxwé:Vǐ nyikɔ ɖo Benɛɛtò mɛ
Dosí

**[[w:Dosí|Dosí]]** ɔ, fɔn nyíkɔ ɖe wɛ bɔ è nɔ na vǐ nyɔ̌nu ɖo afɔgokɔ Benɛ tɔn kaka yi sókan mɛ.

## Tinmɛ tɔn
Vǐ nyɔ̌nu e è jì dó hǒxò gǔdó é wɛ nɔ na nyikɔ nɛ ɔ.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Vǐ nyikɔ ɖo Benɛɛtò mɛ
Eurydice Reinert Cend

**Eurydice Reinert Cend** ee nyi **Capo-Chichi** vi jiji ɔ jɔ ɖo azan 14ɔ novembre xwe1969 tɔn gbe. E nyí Benɛ vi jiji bo ka nyi wema-wlantɔ Flansetomɛ tɔn. E nyí powetɛsi Co bo nɔ lɛ́ wlan nɛ alɔkpa ɖevo lɛ. 

## Gbɛzán tɔn
Yɔkpɔvu mɛ̀ tɔn kpo azɔmɛ yiyi tɔn

## Nuwlanwlan tɔn lɛ
Nu e ɖetɔn lɛ ɔ ɖe ɖie :

* *L'Œil*, xolomilomi
* *Les Chansons d'Eurydice*, xolomilomi
* *Renaissance dans le Christ*, Kunnuɖiɖe nuɖiɖi tɔn
Ɖɛ̀jí

**Ɖɛ́jí** ɔ, fɔn nyíkɔ ɖe wɛ b'ɛ nɔ na vǐ sùnnu aló nyɔ̌nu ɖo afɔgokɔ Benɛ tɔn kaka yi sókan mɛ.

## Tinmɛ tɔn
Mawu sìn ɖɛ̀ mɛ wɛ ùn ɖè

## Dodo tɔn
Bǐɖòsɛ́sí

**Biɖòsɛ́sí** ɔ, fɔn nyíkɔ ɖe wɛ bɔ è nɔ na vǐ súnnu alo vǐ nyɔ̌nu ɖo afɔgokɔ Benɛɛ tɔn kaka yi sókan mɛ .

## Tinmɛ tɔn
Tinmɛ tɔn wɛ nyi *Nù bǐ ɔ́ Sɛ́ sí wɛ ɖè* .

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Vǐ nyikɔ ɖo Benɛɛtò mɛ
Fándóhán

**Fándóhán**, nyi wɛ nyi b'ɛ nɔ na sunnu vǐ alo nyɔnu vi ɖo afɔgokɔ Benɛ tɔn.

## Tinmɛ tɔn
Kɛ̀n sɔ́ mì bó bà fí e ná nɔ̀ é kpò.

## Dodo tɔn
Ryad Assani-Razaki

**Ryad Assani-Razaki, <small>e jii azǎn 04 gɔ abɔxwisùn xwè 1981 tɔn mɛ ɖò kutɔnu.</small>**

E jí azǎn 04 gɔ abɔxwisùn xwè 1981 tɔn mɛ ɖò kutɔnu. 

  Gbɛtɔ sín tan
       **Ryad Assani-Razaki** ee e jì azǎn 04 gɔ abɔxwisùn xwè 1981 tɔn mɛ ɖo kutɔnu nɛ ɔ, Benɛɛtovi - Canadatovi 
wƐ nî. E gosin Benɛɛtomɛ xwe 1999 mɛ bo na dó kplɔn informatique ɖò azomɛxwé ɖaxó karolinu tɔn ɖò Amelikatomɛ ɖɔn.
Barthélemy Adoukonou

**Barthélemy Adoukonou**‚ nyi yɛxwénon gan igleja katolika tɔn ɖokpo ɖo Benɛɛtò mɛ.

## Gbɛzǎn tɔn
E ji ɖo azan ko nunkún ɛnɛn gɔ (24) avuvɔsun léxwé 1984 ɖo Agbǒmɛ bɔ ɖo yɛxwénon-wu ɖo léxwé 1966.

E kplɔn wema ɖo sinsɛn lɛ jì kakǎ bò yi kùnɖewema kplonyidji-na-lavɔ tɔn gudo tɔ̀n ɖo léxwé 1977 ɖo Flansétò mɛ.

Barthélemy Adoukonou lɛvɔ nyi nukplɔmɛtɔ ɖo kplonyidji-na-lavɔ UCAO ɖo Kodivwatò mɛ.

## Dodo tɔn
Francis Aupiais

**Francis Aupiais** jɔ ɖo azan 11ɔ avuvɔsun xwe1877 ɖo Saint-Père-en-Retz bo ku ɖo azan14ɔ woosun 1945 ɖo Paris 14ɔ. E nyí yɛhwenɔ, toxóɖɔtɔ́, wema-wlantɔ. Flansetomɛ vijiji wɛ.
Fífámɛ

**Fífámɛ** ɔ, nyi wɛ nyi  b'ɛ nɔ na sunnu vǐ alo nyɔnu vi ɖo afɔgokɔ Benɛ tɔn.

## Tinmɛ tɔn
E lin nukunminynan bó ká wà mɔ̀ fífá.

## Dodo tɔn
Julien Alapini

**Julien Alapini** jɔ ɖo azan 28ɔ avuvosun xwe 1906 ɖo Abomey-Calavi bo ku mort ɖo azan 26ɔ février xwe 1970. E nyí mɛsi , wema-wlantɔ , toxóɖɔtɔ́ Dahomey (Benɛ) to tɔn .
Bòjlɛnú

**Bòjlɛnú** ɔ, fɔn nyíkɔ ɖe wɛ bɔ è nɔ na vǐ súnnu ɖo afɔgokɔ Benɛ tɔn kaka yi sókan mɛ.

## Tinmɛ tɔn
Vǐ súnnu e jijì tɔn hwenu ɔ́ hɔ̌nkàn lɛ́do kɔ̀ tɔn àlǒ alɔ ní é . 

## Dodo tɔn

**Tinmɛ tɔn**

**Dodo tɔn Blaise EGBƐKPƆN, Jikpá Edɛni tɔn : Nyíkɔ gbɛtɔ kpo kanlin lɛɛ kpan tɔn(Le jardin d'Éden : Noms de personnes et d'animaux en Fon), Imprimerie Notre Dame de Lourdes de Dassa-zoumè, Septembre 2020.**
Blaise Egbekpon

**Blaise Egbekpon** ɔ, Benɛɛ ví jijí wɛ n'î bo nyi yɛhwenɔ ɖo Igleja Katolika mɛ b'ɛ jǐ ɖo tokpɔnlá Wɛsɛ́-Wɔgúdo tɔn mɛ.

## Tan tɔn
È jǐ ɖò tokpɔnlá Wɛsɛ́-Wɔgúdo tɔn mɛ ɖo tokpɔn Sókan tɔn mɛ. E nyi yɛhwenɔ Igleja Katolika tɔn ɖo azǎn 24ɔ avuvɔsun xwe 2013ɔ tɔn. E ɖo Mawu zɔ̌ wà wɛ ɖò Igléjàkanɖó Dasá-Zunmɛ tɔn mɛ. É nyí wàn nú nyɔ̌wlànnyɔ̌xà, nyɔ̌lɛ̀n do fɔngbe mɛ bó ká ɖǒ kúnnúɖéwéma tɔn.

## Nu è e wlan lɛ
Jikpá Edɛni tɔn : Nyìkɔ gbɛtɔ kpo kanlin lɛɛ kpan tɔn

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Yɛhwenɔ Igleja Katolika tɔn
Finányɔ

**Finányɔ** ɔ, nyi wɛnyi  b'ɛ nɔ na  sunnu vǐ alo nyɔnu vǐ ɖo afɔgokɔ Benɛ tɔn.

## Tinmɛ tɔn
Xwégbé fi ná nyɔ; ayì élɔ́ jí ná nyɔ.

## Dodo tɔn
Dosú

**Dosú** ɔ, fɔn nyíkɔ ɖe wɛ bɔ è nɔ na vǐ súnnu ɖo afɔgokɔ Benɛ tɔn kaka yi sókan mɛ.

## Tinmɛ tɔn
Vǐ sunnu e è jì dó hǒxò gǔdò é wɛ e nɔ na nyikɔ nɛ ɔ.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Vǐ nyikɔ ɖo Benɛɛtò mɛ
Gisèle Hountondji

**Gisèle Hountondji** ɔ,e jì ì ɖò azǎn 19 ɔ ayìdósùn xwè 1954 ɖò kútɔnu,nyɔ̌nu gbè tínmɛ tɔ ɖò ayǐjínjɔ́n ɖaxó lɛ hwenu bó lɛ nyí nǔwlán tɔ́ ɖò Benɛɛ.E nyí nyɔ̌nu nùkɔ̀ntɔ̀n e è túùn dó túùn wemà wlántɔ́ ɖò Benɛɛtò mɛ e. E wɛ nyí mɛ e wlán wemà é è sùn nyǐ ɖɔ citronnelle dans la neige e ɖò xwè 1986. Wema nɛ ɔ ɖɔ xó dó lee e nǔkplɔ́nkplɔ́n tɔ̀n nyí gbɔ̀n ɖò yovoflanse tomɛ̀ e,ɖò tají ɔ,Paris é.Wǔvɛ e é se lɛ e.
Paul Aclinou

**Paul Aclinou** nyi benɛɛvi‚ nudobatɔ̀‚ nukplɔnmɛtɔ̀ kplɔnyiji-na-lavɔ tɔn. 

## Gbɛzan tɔn
Paul Aclinou yi wemaxɔmɛ ɖo Senegaltò mɛ bo  wa nyi mɛssi kplɔnyiji-na-lavɔ ɖo Algeritò mɛ kpodó Fransetò mɛ. E wlan wema gege ɖo voɖun kpoɖó hwɛndomɛnu lɛ jì. 

## Dodo
Cégbɛ́

**Cégbɛ́** : fɔn nyíkɔ ɖe wɛ bɔ è nɔ na vǐ súnnu alo vǐ nyɔ̌nu ɖo afɔgokɔ Benɛ tɔn kaka yi sókan mɛ.

## Tinmɛ tɔn
Cé gbɛ́ nyɔ́ hú mɛ ɖé tɔ̀n .

## Dodo tɔn
Abdel Hakim Amzat Laleye

**Abdel Hakim Amzat Laleye** ɔ, nǔwlantɔ̀ Benɛɛtomɛvi ɖokpo wɛ. E ji ì ɖò xwe 1971 mɛ ɖò Xɔgbonu.
Gángbɛ́

**Alɔxá** ɔ, nyi wɛ nyi  b'ɛ nɔ na sunnu vǐ alo nyɔnu vǐ ɖo afɔgokɔ Benɛ tɔn.

## Tinmɛ tɔn
Alá má do gàn gbɛ́.

## Dodo tɔn
Colette Houeto

**Colette Sénami Agossou Houeto**, e e ji ɖo azan ayizin (06) gɔ xwejisun léxwé 1939 ɖo Xɔgbonu‚ nyi ganhonyitɔ xǒxò‚ mɛssi‚ xunjɛɖo-yɔnnu-ji-tɔ ɖo Benɛɛtò mɛ.

## Gbɛzǎn tɔn
E yi wemaxɔmɛ kplɔnyiji-na-lavɔ ɖo Fransétò mɛ kpodó Gɛmantò mɛ kpó. 

E lɛkɔ wa Benɛɛtò mɛ bo nyi mɛssi gɛmangbe-kplɔn-mɛtɔ. Yé sɔ ɛ gan nǔ azɔxwé enɔn kpe nunkún ɖo nunkplɔnmɛ kpodó nudobiba kpan sìn léxwé 1977 wa lexwe 1981. 

E wlan nǔ ɖo jlokoko kpodò yɔnnu lɛ sin acɛ kpǎn ji. Nanjinɔ ɔ̀ wazɔ ɖo akwɛsɛxwetɛn afrika tɔn "BAD" sìn léxwé 1986 wa léxwé 1991. 

Ɖo togan Thomas Boni Yayi glwɛ ɔ̀‚ e ɖu ganhonyitɔ wemazɔmɛ lisinmɛ kpodó dokɔ tɔn kpǎn sin lidósún léxwé 2006 xwɛ cŏ e e ɖé sìn ɖo avunvɔsùn léxwé 2006. 

Colette Agossou Houeto ɖa asǔ bó jivì ɛnɛn. 

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1939 tɔn mɛ
Barbara Akplogan

**Barbara** **Akplogan**‚ e e ji ɖo azan atɔ̀n gɔ (05) alúnsún léxwé 1984 tɔn mɛ ‚ nyi nuwlantɔ‚ benɛɛvi nyɔnnu.

## Gbɛzǎn tɔn
Barbara Akplogan yi wemaxɔmɛ bò ɖó kunɖewema kplonyiji-na-lavɔ tɔn wegɔ ɖo ajɔ jla jla jì.

E jɛ azɔ wa jì bɛsin léxwé 2000 bó wlan wema ɖo wanyi wanyi jì ɖo léxwé 2017. E wazɔ ɖo akwɛsɛxwetɛn ɖokpo bó nɔn lɛvɔ bló afɔkpa si sa. E ɖu gan nu gbɛta Rotary Club Kɔtɔnu tɔn.

Nanjinɔ Barbara Akplogan ɖa asǔ bó ji vì we (02).

## Dodo tɔn
Hélène d'Almeida-Topor

**Hélène d'Almeida-Topor** nyi franséví mɛsi kplɔnyiji-na-lavɔ tɔn‚ tansɔwatɔ ɖó afrika wǔ‚ Bennɛɛtò jì. E ji ɖo azan we gɔ (02) kɔnyasún léxwé 1932 tɔn mɛ ɖo Flansétò mɛ‚  tokpɔnla Paris tɔn mɛ‚  b'ɛ é kǔ ɖo azan nunkɔntɔn avuvɔsùn léxwé 2020 tɔn mɛ ɖo tokpɔnla ɖokpo ɔ̀ mɛ.

## Gbɛzǎn tɔn
E yi mɛsi kplɔnyiji-na-lavɔ tɔn do tan li jì bò kplɔn wema azɔmɛvì Lycée Béhanzin tɔn ɖo Xɔgbonu sìn 
léxwé 1960 wǎ 1970 xɛ cŏ bŏ kplɔn nǔ mɛ ɖo Togò. 

E banŭdo ɖó xwénuxŏ ajɔ tɔ̀n do Dahomɛ jì bò yi kunɖé gudo tɔn kplɔnyiji-na-lavɔ‚ "doctorat" ɖo léxwé 1987 tɔn mɛ ɖo Flansétò mɛ.

Ví tɔn Fabrice d'Almeida‚ e e ji ɖo léxwé 1963 ɔ̀‚ ɖésǔ nyi tansɔwatɔ.

Nanjinɔ̀ kǔ ɖo‚  zan tɛ̀ntín‚ azan gban nunkún ɖokpo gɔ (31) liyasún kpó azan nunkɔntɔn avuvɔsùn léxwé 2020 tɔn mɛ.

## Dodo tɔn
Yàhwèdéwù

**Yàhwèdéwù**‚ nyi nyĭkɔ ɖó fɔn gbejí‚ ɖi Agbǒmɛ‚ Gbɔ̀xikɔn kpo lɛdo yetɔn lɛ́ kpǎn.  Nyikɔ ɖɔ kɛ́ntɔ lɛ na xwe dé wu.

## Tɛnmɛ tɔn
Tɛnmɛ tɔ̀n nyi  nù e bà wɛ̀ kɛ̀ntɔ ɖé ɔ̀‚ yě wà hwè dé wù.

## Dodo tɔn
Yamɔǎ

**Yamɔǎ** fɔn nyikɔ wɛ b'ɛ nɔ na vǐ ɖó fɔn gbejí‚ ɖi Agbǒmɛ‚ Gbɔ̀xikɔn kpo lɛdo yetɔn lɛ́ mɛ kpǎn.

## Tinmɛ tɔn
Nyikɔ ɔ sin tinmɛ wɛ nyi nù e bà wɛ yě ɖé ɔ̀ yě nà mɔ ǎ.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Vǐ nyikɔ ɖo Benɛɛtò mɛ
Yàsùndó

**Yàsùndó** nyi nyĭkɔ ɖó fɔn gbejí‚ ɖi Agbǒmɛ‚ Gbɔ̀xikɔn kpo lɛdo yetɔn lɛ́ mɛ kpǎn.

## Tɛnmɛ tɔn
Nyĭkɔ ɖɔ nù e nyà wɛ è ɖé ɔ̀ è wa sún dó.

## Dodo tɔn
Yělínyǎ

**Yělínyǎ** nyi nyĭkɔ ɖó fɔn gbejí‚ ɖi Agbǒmɛ Gbɔ̀xikɔn kpo lɛdo yetɔn lɛ́ mɛ kpǎn.

## Tɛnmɛ
Yě lìn ɖɔ̀ Mawu nà wà jɔ̀wú mɛ ǎ ; yě lìn ɖɔ e nà wà cí lé ǎ.

## Dodo tɔn
Sylvestre Amoussou

**Sylvestre** **Amoussou**‚ e e ji ɖo azan gudo gɔ (31) woosún léxwé 1964‚ nyi manahεnvlɛtɔ benɛɛvi ɖokpo.

## Gbɛzǎn tɔn
Sylvestre Amoussou ɖo Flansétò mɛ sìn xwé gban ɖie. E nyi manahεnvlɛtɔ bɔ gbavinunkpɔnmɛ lɛ nɔ̀n xlɛ̌ manahɛn tɔn lɛ. 

E bló yɛwunkɔnyinuwu  « Africa Paradis - Et si l'immigration changeait de camp » (Aflika‚ gbɛɖutɛn - Nu jɛgbe ka lɛ kpanta ɔ̀  ló ?‚ ɖo fɔn-gbe mɛ).  

Nu yɛwunkɔnyinuwu tɔn enɛ́n ɔ‚ e ɖɔ : « Un zé gbeta ɖɔ Aflika nyi ɖɔkuntɛn‚ gbɛɖutɛn bɔ yovotomɛ jɛ hɛ̀n. Enɛ̀n ɔ‚ yovo lɛ wɛ nan biɔ̀ wema bŏ nan wa nɔn Aflika gbéjì. Mi sí gbɛ wema yetɔn‚  bɔ yé nan ba nan wa jɛnwɛ gbɔn nu glwɛ. Ɖo yɛwunkɔnyinuwu énɛ́n mɛ ɔ̀n‚ yé nan mɔn ɖe e yovo tò ɖé lɛ tɔn nɔn zan gbɛ gbɔn ɖo Flansétò mɛ e.»  

Sylvestre Amoussou nyi ɖuɖeji we gɔ ɖo manahɛn-nuwiwa FESPACO tɔn ɖo léxwé 2017 ɖo Burkinatò mɛ.     

Yɛwunkɔnyidowu tɔn  “L’orage africain, un continent sous influence”‚, yi ǎjɔ.           

## Dodo tɔn
Wemɛ tɔsisa ɖaxo

**Wemɛ tɔsisa ɖaxo** ɔ nyí tɔsìsa ɖaxó nùkún ɖéjì Benɛɛtò ɔ tɔn. Nijɛɛ tɔsisà ɔ  gbló adà hú ì, loɔ, tɔ̀ nɛ ɔ gbɔ̀n dògbó Benɛɛ tɔ̀n lɛ ɖokpó jí ɖò tò ɔ tàligbé.
Zìnsù

**Zìnsù** ɔ, nyi nyĭkɔ ɖó fɔn gbejí‚ ɖi Agbǒmɛ‚ Gbɔ̀xikɔn kpo lɛdo yetɔn lɛ́ mɛ kpǎn.

## Tɛnmɛ tɔn
Hoxó vì súnnu nyikɔ wɛ .

E jǐ hoxó vì súnnu we ɔ nyìkɔ e nɔ sun mɛ ɖokpo ɖo ye we lɛ mɛ ɔ nɛ bɔ mɛ we gɔ nɔ nyi Sagbo

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Vǐ nyikɔ ɖo Benɛɛtò mɛ
Azăn gbe sín nyikɔ lɛ́ɛ

**Azăn gbe sín nyĭkɔ lɛ́ɛ** kan nyĭkɔ e e nɔ̀n na vi ɖe e ji ɖo azan ɖokpo ɖokpo gbe ɖo fɔn gbejí kpò gbe liǎ dé lɛ kpo. Sùnnu tɔn kpo ɖó nyɔ̌nnu tɔn kpŏ bi wɛ ɖo fì.

## Azăn, kpo nyĭkɔ lɛ kpo
Nyikɔ e e nɔ̀n na vi azanvi  ɖokpo ɖokpo ton e ɖie :  

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Vǐ nyikɔ ɖo Benɛɛtò mɛ
Yěvɛ́dó

**Yěvɛ́dó** nyi nyĭkɔ ɖó fɔn gbejí‚ ɖi Agbǒmɛ‚ Gbɔ̀xikɔn kpo lɛdo yetɔn lɛ́  mɛ kpǎn.

## Tɛnmɛ
Nù e kɛ́ntɔ lɛ́ɛ lɛ́n ɔ̀‚ yě nà mɔ̀ ǎ.

## Dodo tɔn
Zɔ̀ndó

**Zɔ̀ndó** nyi nyĭkɔ ɖó fɔn gbejí‚ ɖi Agbǒmɛ‚ Gbɔ̀xikɔn kpo lɛdo yetɔn lɛ́  mɛ kpǎn.

## Tɛnmɛ tɔn
Gbɛ̀ mà xò zɔ̀n dó. Ayihɔ́ngbɛ̀ mà xò zɔ̀n dó.  

Nu ɖokpo ɖokpo wɛ ɖó xwe tɔn nù ɖo gbɛ ɔ mɛ.  

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Vǐ nyikɔ ɖo Benɛɛtò mɛ
Jigán

**Jigán**, (ɖo flanségbé mɛ ɔ́‚ puce chique kabĭ puce pénétrante) nyi kanlin gwèɖíɖí ɖokpo. E nɔn dɔn azɔn kpǎ gbɛtɔ lɛ̀.

vignette|Jigán

## Nuwiwa tɔn
Nu jigàn biɔ̀ fɛn mɛ kabĭ afɔ kpăkpà gbɛtɔ tɔn mɛ ɔ̀‚ e nɔ́n ɖɔn azɔn kǔn kplɛ. Mɛn lɛ́ nɔ̀n lɛ́vɔ̀ ylɔ ɖɔ jigán (tungose ɖo flanségbé mɛ).  
vignette|Jigán biɔ̀ afɔ kpǎkpǎ mɛ 

## Dodo
Gànlɛ́cɛ̀

**Gànlɛ́cɛ̀** nyi nyikɔ ɖó fɔn gbejí‚ Agbǒmɛ ɖo ‚ Gbɔ̀xikɔn kpo lɛdo yetɔn lɛ́ mɛ kpǎn.

## Tɛnmɛ tɔn
Síká wɛ́ nɔ́ gbá gán lɛ́ cɛ̀.

## Dodo
Dɔ̀lu

**Dɔ̀lu** nyi xòxó nyĭkɔ ɖó Fɔn gbejí‚ ɖo Agbǒmɛ‚ Gbɔ̀xikɔn kpo lɛdo yetɔn lɛ́ mɛ kpǎn.

## Tinmɛ tɔn
Nu e jì hòxó nyɔ̌nu we ɔ, ɖokpo nɔ̀ nyí Dɔ̀lu bɔ wègɔ ɔ nɔ̀ nyí Yayaɖo fɔn-to-mɛ.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Vǐ nyikɔ ɖo Benɛɛtò mɛ
Gánjihwɛ̀

**Gánjihwɛ̀** ɔ, nyi nyikɔ ɖé wɛ b'ɛ ɖó fɔn gbejí‚ ɖo Agbǒmɛ‚ Gbɔ̀xikɔn kpo lɛdo yetɔn lɛ́ mɛ kpǎn.

## Tɛnmɛ tɔn
Hwɛ̀gbotɔ́ mà gbo hwɛ̀ ɖó gán jí.

## Dodo

Akpaxwé:Vǐ nyikɔ ɖo Benɛɛtò mɛ
Gànlɛ̀mɛ

**Gànlɛ̀mɛ** nyi nyĭkɔ ɖó fɔn gbejí‚ ɖo Agbǒmɛ‚ Gbɔ̀xikɔn kpo lɛdo yetɔn lɛ́ mɛ kpǎn.

## Tɛnmɛ tɔn

Síká má kpò nyĭ ɖò gànlɛ́mɛ. 

## Dodo tɔn

.
Tanyɔ

**Tanyɔ** nyi nyĭkɔ ɖó fɔn gbejí‚ ɖo Agbǒmɛ‚ Gbɔ̀xikɔn kpo lɛdo yetɔn lɛ́ mɛ kpǎn.

## Tinmɛ tɔn
E nɔ na Tanyɔ vǐ e é sé wuvɛ́ ɖesú cóbó ji é bɔ́ ta bɔ̀ é.

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Vǐ nyikɔ ɖo Benɛɛtò mɛ
Tɔ́nyísó

**Tɔ́nyísó** nyi nyĭkɔ ɖó fɔn gbejí‚ ɖo Agbǒmɛ‚ Gbɔ̀xikɔn kpodó lɛdo yetɔn lɛ́ mɛ kpán.

## Tínmɛ tɔn
Tɔ̀ cɛ̀ wɛ nyí gànjɛ́wú‚ sosyɛ́n cè. 

## Dodo
Tɔ́lɔ̀nú

**Tɔ́lɔ̀nú** fɔn nyikɔ ɖe wɛ b'ɛ nɔ na vǐ ɖo fɔn gbejí‚ ɖo Agbǒmɛ‚ Gbɔ̀xikɔn kpo lɛdo yetɔn lɛ́ mɛ kpǎn.

## Tinmɛ tɔn
Tinmɛ tɔn wɛ nyi: *Aɖivì e jɛ tɔ́ tɔn sín alɔ nú é wɛ e nɔ sun nyĭ mɔ́*.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Vǐ nyikɔ ɖo Benɛɛtò mɛ
Tɔ̀sì

**Tɔ̀sì** nyi nyĭkɔ ɖó fɔn gbejí‚ ɖo Agbǒmɛ‚ Gbɔ̀xikɔn kpo lɛdo yetɔn lɛ́ mɛ kpǎn.

## Tinmɛ tɔn
Tinmɛ tɔn wn e nyi *Vĭ nyɔ̌nu e jijì tɔn hwénu ɔ nɔ̀ tɔn bà hùn kpo àlŏ sin kpo é*.

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Vǐ nyikɔ ɖo Benɛɛtò mɛ
Tɔ̀sú

**Tɔ̀sú** nyi nyĭkɔ kpaa kpo hɛnnu tɔn kpo ɖó fɔn gbejí‚ ɖo Agbǒmɛ‚ Gbɔ̀xikɔn kpo lɛdo yetɔn lɛ́ mɛ kpǎn.

## Tɛnmɛ tɔn
Vĭ sùnnu e jijì tɔn hwénu é nɔ̀ tɔn bà hùn kpo àlŏ sin kpo é wɛ e nɔn nǎa nyĭkɔ̀. Ló ɔ̀‚ e lɛvɔ̀ nyi hɛnnu nyĭkɔ.

## Dodo tɔn
Tɔ̀wúvɔ̀

**Tɔ̀wúvɔ̀** ɔ nyikɔ wɛ b'ɛ nɔ sun vǐ ɖó fɔn gbejí‚ ɖo Agbǒmɛ‚ Gbɔ̀xikɔn kpo lɛdo yetɔn lɛ́ mɛ kpǎn.

## Tinmɛ tɔn
Tinmɛ tɔn wɛ nyi *Gbɛ̀wú lɛtɔ́‚ ma lɛ̀ tɔ̀ wúvɔ̀*'.

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Vǐ nyikɔ ɖo Benɛɛtò mɛ
Tɔ́xwényɔ

**Tɔ̀xwényiɔ** nyi nyĭkɔ ɖó fɔn gbejí‚ ɖo Agbǒmɛ‚ Gbɔ̀xikɔn kpo lɛdo yetɔn lɛ́ mɛ kpǎn.

## Tinmɛ tɔn
Tinmɛ nyikɔ ɔ tɔn wɛ nyi *Mɛ tɔ́ xwé nyɔ*, *Mɛ tɔ̀ xwé ɔ́ nú ɖágbé wɛ*.

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Vǐ nyikɔ ɖo Benɛɛtò mɛ
Atɔ̀mɛ̀

**Atɔ̀mɛ̀** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nú tokpɔnla Aplaxwé ɖo tokpɔn Kufo tɔn mɛ.

## Gletoxo tɔn lɛ

## Tovi tɔn lɛ

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Jérôme-Michel Tossavi

**Jérôme-Michel Tossavi** ɔ benɛtovi wěmawlántɔ wɛ, bo wlán wěma gege, manahɛnvlɛvlɛ tɛnmɛ tɛnmɛ bɔ e ji i ɖò xwe 1986 tɔn mɛ. 

## Gbɛ zinzan tɔn
Ee e jì ì ɖò xwè 1986 gudo ɔ

## Nuwlánwlán tɔn lɛ

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1986 tɔn mɛ
Akpaxwé:Wemawlantɔ lɛ
Flansétò

**Flansétò** nyí tò ɖé azinkan tɔn jijǎn nyĭ ɖo hwéyixɔtɛn yovogbeji, Elɔpu tɔn. 

## Tò é lɛlɛ do é lɛ é
Tò é lɛlɛ do Flansétò lɛ wɛ nyí Belgiktò,  Lusemburgtò, Gɛmatò,  Suissetò, Monakotò‚ Italietò, Espagnetò. E maa dogbó xǎ Brésiltò‚ ɖo Amerika gbéjì kpo Holandetò kpǎn.

## Gbè é è nɔ dó ɖo Flansétò mɛ lɛ
Gbé vovo kanɖé gban atɔ̀n (75) wɛ Flansévì lɛ bì nɔn ɖò. Amɔ̀n‚ flansegbe wɛ kǎ nyĭ gbe é e sɔ ɖò tajì é.

## Dodo
Akpaxwé:Tò lɛ

Akpaxwé:Elɔpu
Makpɔ́nsɛ́

**Makpɔ́nsɛ́** : fɔn nyíkɔ ɖe wɛ bɔ è nɔ na vǐ súnnu alo vǐ nyɔ̌nù ɖo afɔgokɔ Benɛ tɔn kaka yi sókan mɛ.

## Tinmɛ tɔn
Núkún ɖó Mawu 

## Dodo tɔn
Flansegbe

**[[w:Flansegbe|Flansegbe]]** nyi gbe ɖe bɔ e nɔ do ɖò tò gege mɛ. E ɖo tɛn atɔ̀n gɔ (5e) mɛ  nǔ gbe gbɛ ɔ̀ mɛ tɔ̀n lɛ bi mɛ ɖo glɛnsigbe‚ xìxɔngbe, hindigbe kpo espagnol kpŏ gudò.  E lɛvɔ̀ nyi gbe vo we gɔ é e nɔ̀n kplɔ̀n ɖo gbɛ ɔ̀ bi mɛ e.

thumb|Fì e nɔ̀n dò flansegbé lɛ̀

## Xixa tɔn

## Tò e sé flansegbe ɖo tajĭ lɛ̀
Tò yi kó nunkún tɛn we (27) wɛ sɔ̀ flansegbe nǔ gbe taji ɖo gbɛ̌ ɔ̀ mɛ̀.

## Dodo tɔn
Aristide Ajinaku

Aristide Ajinaku ɔ, nǔnywɛtɔ nuxwitixwiti'zɔ watɔ wɛ bo nyi Benɛvi jijì

## Gbɛ tɔn
Mɛɖaxó Aristide ɔ, dɔnkpɛvu Benɛvi tɔn wɛ bo yiwan nu nuxwitixwiti'zɔ. E ko nyi gan e xwe aza do azɔwatɛn èé nɔ ylɔɖɔ "Pôle Système d'Information et Digitalisation" e ɖo azɔxwe èé nɔ kpenukun do tutomɛ wɛndudo tɔn kpodo nuxwitixwiti'zɔ tɔn kpan wu bɔ e nɔ ylɔɖɔ "Asin" e. É ko wazɔ nɛ ɔ nu xwe ko mɔ xa kplekplemɛ gbɛ ɔ tɔn gege. É w'azɔ xa gbɛta "Europcar" bo nɔ dobanúnǔ kpodo nukɔnyiyi ala e nɔ kpenukun do azɔwiwa'gɔnu gbɛta "Alcatel-Lucent" tɔn ɔ nu. Mɔ ɖokpo, é lɛ kpla kplekplemɛ gbɛta ɖelɛ tɔn ɖo Chine tomɛ, Inde tomɛ, Russie tomɛ, France tomɛ kpodo America tomɛ kpan. Aristide Ajinaku ɔ, nuxwitixwiti sin kúnnuɖiɖe wema we wɛ é yi.

E ɖe nyi ɖo azan 2ɔ liyasun xwe 2024 ɔ tɔn b'ɛ  é kpacɛ nu ANIP xwè ɔ

## Dodo tɔn
Emmanuel Macron

Emmanuel Macron jɔ ɖo azǎn kò nunkún ɖokpo tɔn é ɖo woosùn xwè 1977 tɔn mɛ ɖo Amiens.

## Sɔmi sɔmi tɔn
Ée blo togán sɔsɔ ɖo xwè 2017 tɔn mɛ ɔ, mɛdaxo Emmanuel Macron jɛ nukɔn nú nanjinɔ Marine Le Pen bo huzu togán Flansétò tɔn.

Azǎn wɛ̀nɛn gɔ ɔ é ɖo liɖosún xwè 2022 tɔn mɛ wɛ, é ɖu togán  azɔn we gɔ.

## Dodo tɔn
Zogbɔ́nvɛ̀

Zogbɔ́nvɛ̀ ɔ, nǔɖogbɛ ɖe wɛ bó nɔ mɛ bo nɔ jo aɖi do nyi lanmɛ nú mɛ.

## Nunɔmɛ tɔn
Zogbɔ́nvɛ̀ na yi afɔwǒ-afɔtɔ́n mɔ bo nɔ kɔn lɛnlɛnlɛn bo sinmɛ gansinɔn gěgé. E nɛ ɔ zɔn bɔ è nɔ ylɔ yè ɖɔ zogbɔ́nvɛ̀. Gaɖiɖi sɔ hu sentimɛtlu ɖokpo a. Asì lɛ nɔ ba wǐin goɖokponɔɖè lɛ sin adɔ alo gbɔ́nvɛ̀ ɖevo lɛ tɔn bo nɔ ɖo azin de mɛ. Zogbɔ́nvɛ̀ vǐ nɔ ɖu nú e ɖo adɔ nɛ lɛ mɛ.

## Nu e é nɔ ɖu e
Yè nɔ ɖu hunhɔ́n kpodo linfin é nɔ nɔ́ folówa lɛ mɛ kpan.

## Fye ye nɔ nɔ́ e
È nɔ mɔ yè ɖo gbɛ ɔ mɛ bi kpaa.

## Dodo tɔn
Zegé blímí

Zegé blímí ɔ, nǔɖogbɛ ɖe wɛ bo ɖò sinmɛ wiwi bo nɔ nɔ́ zunkanmɛ.

## Nunɔmɛ tɔn
Zegé blímí ɔ, lé nyìkɔ ko ɖexlɛ gbɔn ɔ nɔ mlí adà kanlin ɖaxó anɔ̌ nɔ lɛ kpodo gbɛtɔ tɔn kpan ɖo zunkanmɛ b'ɛ nɔ ci logwé. É nɔ blí hɛn yi nɔtɛn tɔn bo nɔ ɖo azin ɖe mɛ. Zegévì e é ɖo azin ɔ mɛ ɖo adà mlí mlí ɔ mɛ ɔ, nɔ ɖo ɖuɖu wɛ kaka bo nɔ wa tɔn sin azin ɔ mɛ. Yè nɔ ɖiga ɖebu a bo ka klo bo ci klotowé pɛlu ɖɔhun. Zò kpɛvi wɛ ɖó. Afɔ yètɔn nukɔntɔn lɛ ci ta yètɔ̀n ɖɔhun. Afɔ nɛ lɛ kpɛtlɛ bo lɛ ɖó adu sin nunɛmɛ

## Nu e é nɔ ɖu e

## Fye ye nɔ nɔ́ e
È nɔ mɔ yè ɖo Aflika gbeji, Asie kpɛvi ɔ kpodo afɔgokɔ Amerika tɔn kpan.

## Dodo tɔn
Azǎnhwàn (Zǎnhwàn)

**Azǎnhwàn** ɔ, azinzɛn ɖe wɛ bo ɖò sinmɛ wiwi.

## Nunɔmɛ tɔn
Azǎnhwàn lɛ ɖo nunkun a, loɔ wǎn yetɔn wɛ yè nɔ xwèdo dò ɖɔxo ɖò yěɖè tɛntin.

## Nu e é nɔ ɖu e

## Fye ye nɔ nɔ́ e
È nɔ mɔ yè ɖo Africa gbeji ɖo taji ɔ totɛntin Afrika tɔn kpodo hwetɔnwaji Afrika tɔn kpan.

## Dodo tɔn
Zè

Azǎnhwàn ɔ, azinzɛn ɖe wɛ bo ɖò sinmɛ wiwi Zè ɔ, azinzɛn ɖe wɛ bo nɔ nɔ́ kɔ glɔ azinzɛn gěgé ɖɔhun.

## Nunɔmɛ tɔn
Zè ɔ, è nɔ mɔ ɛ hwebinu a ɖo gbɛtɔn bi ɔ kɔgɔlɔ wɛ é zan ɖè co é ka gba kpe fi bi. Nu è zɔn bɔ sinmɛ tɔn nyi koklojonɔ e nɛ ɖo weziza nu é ma nɔ nɔ́ à e wu. É ɖò wŭnmɛ gěgé. É ɖò nukun kpɛvi bɔ yè ka ɖo nu è nɔ  mɔ weziza ɔ a. Nǔnywɛ yètɔn wɛ yè nɔ sɛtɛn na.

## Nu e é nɔ ɖu e

## Fye ye nɔ nɔ́ e
Zè lɛ nɔ nɔ́ do glɔ.

## Dodo tɔn
Yɛglétété

Yɛglétété ɔ, nùvúnúvwí ɖe wɛ bo ɖo wŭnmɛ gěgé. Yè nɔ nɔ́ xwegbe kpodo zunkanmɛ kpan

## Nunɔmɛ tɔn
Yɛglétété nɔ lɔn adɔ tɔn do wlí nuɖuɖu tɔn na. É ɖò wŭnmɛ gěgé. Nùvúnúvwí nɛ lɛ ɖe alɔkpa alɔkpa. E ɖe wínní wínní tɔn kpo kloklo tɔn kpo. Yè nɔ ɖo nukún wè wè ayizɛn (6) bɔ bi ɖo klewun. Yè ɖò afɔ wè wè ɛnɛ.

## Nu e é nɔ ɖu e
Yè nɔ ɖu sukpɔ, nùvúnúvwí e nɔ tɔn zanmɛ lɛ, zansukpɛ gbɔn adɔ kan nɔ e yè nɔ lɛ do wlí ye na lɛ è mɛ.

## Fye ye nɔ nɔ́ e
Yɛglétété ɔ, è nɔ mɔ yè ɖo xwe lɛ gbe xɔ lɛ mɛ ɖo ga, nugblagɔdwɛ lɛ mɛ.

## Dodo tɔn
Asɔfìn

**Asɔfìn** ɔ, nùvúnúvwí ɖe wɛ bo klo hu sukpɔ kpɛɖé.

## Nunɔmɛ tɔn
Asɔfìn ɔ ɖo nùvúnúvwí awa wenɔ yè nɔ zò kpɛvi lɛ sin hɛnnu mɛ. É ɖò wŭnmɛ gěgé. Nùvúnúvwí nɛ lɛ klo bo ka lɛ hwe gli bo ɖò nukún ɖaxó. Kéze wɛ nɔ tɔn.

## Nu e é nɔ ɖu e
Asì lɛ ɔ è na ɖɔ́ɔ yè nɔ nù (gbɔn) hun kanlin ɖaxó anɔ̌ nɔ́ lɛ tɔn kpodo nuxwiɖixwiɖi yetɔn kpan. Yè nɔ kan agbaza gbɛtɔ alo kanlin anɔ̌ nɔ lɛ tɔn bɔ è nɔ blo akpa bo nɔ tɔn hun bɔ yè nɔ gbɔn. Yè nɔ sɔ́ nu mɛ a. Yè nɔ ɖu agbaza e yè kan e kpɛɖe kpɛɖe. Loɔ yè nɔ lɛ gbɔn folówa lɛ sin  hunhɔ́n lɛ asu lɛ ɖɔhun.

## Fye ye nɔ nɔ́ e
Asɔfìn ɔ, è nɔ mɔ yè ɖo tɔgbado gletoxo lɛ kpodo toxo hun nukun lɛ tɔn kpan mɛ. È nɔ mɔ ɛ ɖo Europe gbeji, Asie gbeji kpodo Afrika gbeji kpan. Mǐ xa wŭnmɛ yetɔn do afɔwǒ-afɔtɛ́nwe kanwe ko (3500) mɔ. Ɖò Europe gbeji ɔ è na mɔ kɛnnɛ (160).

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Gletoxo_Benɛ_tɔn_lɛ
Lokogoxwe

**Lokogoxwe** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nú tokpɔnla Dogbo ɖo tokpɔn Kufo tɔn mɛ.

## Gletoxo tɔn lɛ

## Tovi tɔn lɛ

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Tourou

**Tourou** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nú tokpɔnla Parakou ɖo tokpɔn Borgou tɔn mɛ.

## Mi ma mɛ tɔn
Acɛkpipka lɛ ma tokpɔnlavi Tourou tɔ̀n ɖo ayizin jì : Tourou I, Tourou II, Tourou III, Tourou IV, Tourou V kpodò Tourou VI kpǎn.

## Tovi tɔn lɛ

## Dodo

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Ajina sud

**Ajina sud** alŏ “‘Ajina tofɔligbé”' nyi slaà ɖokpo nǔ tokpɔnlavi atɔn gɔ (3e)  nú tokpɔnla Xɔgbonu ɖo tokpɔn Wemɛ tɔn mɛ.

## Azɔxwe e e ɖo finɛ̀n e

## Tovi tɔn lɛ
Akpaxwé:Slaata Benɛɛto tɔn lɛ
Akpaxwé:Slata
Nɔ̀vítɛnɖé

**Nɔ̀vítɛnɖé** ɔ, fɔn nyíkɔ ɖe wɛ bɔ è nɔ na vǐ súnnu alo vǐ nyɔ̌nù ɖo afɔgokɔ Benɛɛtò tɔn kaka yi sókan mɛ.

## Tinmɛ tɔn:
Nɔ̀ví ɖò tɛnmɛ ɖé bɛ ɖò vǒ nú mɛ bǐ kpáa tɔn.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Vǐ nyikɔ ɖo Benɛɛtò mɛ
Nɔ̀xwéle

**Nɔ̀xwéle** : fɔn nyíkɔ ɖe wɛ bɔ è nɔ na vǐ súnnu alo vǐ nyɔ̌nu ɖo afɔgokɔ Benɛ tɔn kaka yi sókan mɛ.

## Tinmɛ tɔn:
Nɔ̀ cè xwé sín lé ɖù wɛ̀ ùn ɖè .

## Dodo tɔn
Paulette Marcelline Adjovi

**Paulette Marcelline Adjovi Yekpe** ɔ, afɔsɔ́ɖótetɔ́ kpo toxóɖɔtɔ́ Bénɛto tɔn kpo wɛ. È jǐ ɖò azǎn 16ɔ aluunsùn 1955 tɔn gbè ɖò Xɔgbonu ɖò Bénɛto mɛ.

## Gbɛzán tɔn

### Yɔkpɔvu mɛ tɔn kpo wemaxɔmɛ yiyi gtɔn kpo
È jì Paulette Marcelline Adjovi ɖò azǎn 16ɔ alunsùn xwe 1955 tɔn gbè ɖò Xɔgbonu. Mɛjitɔ́ tɔn lɛ gosin toxo Glexwe (Ouidah) tɔn mɛ. Ðò 1983 ɔ, é yí kúnnuɖewema ɖo gbewlanwlan, walɔ Amelika gbeji lɛ kpo sɔ xo sin gbè ɖevo mɛ wayi ɖevo mɛ tɔn ji ɖò kplɔnyiji'alavɔ Paris-Sorbonne tɔn. É lɛ́ kplɔ́n nǔ ɖò Angleterre ɖò kplɔnyiji'alavɔ wemakplɔntɛn kplɔnyiyi ɖaxo West London tɔn.

### Azɔ̌ tɔn
Ðò wema e xixa tɔn nyi 2016-720 azan 25ɔ abɔxwisiun 2016 tɔn ɔ mɛ ɔ, é huzu afɔsɔ́ɖótetɔ́ Bénɛto tɔn ɖò Nijeliato mɛ. Sín hwenu e kɔngan Aurélien Agbénonci ɖo azan 23ɔ nùxwasùn 2023 tɔn gbè e, è ɖò nukún ɖɔ é wɛ na huzu gǎn yɔyɔ̌ e na kp'acɛ dó afɔsɔɖotetɔ Benɛto tɔn lɛ bi nu e, amɔ̌, é nyí mɔ̌ ǎ.

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1955 tɔn mɛ
Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Djassin Zounmè

**Djassin Zounmè**  nyi slaà ɖokpo nǔ tokpɔnlavi atɔn gɔ (3e)  nú tokpɔnla Xɔgbonu ɖo tokpɔn Wemɛ tɔn mɛ.

## Tovi tɔn lɛ

Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad)‚ e nɔ̀n kpé nunkún tovixixa wǔ é lɛn xɔta 588 nǔ 2426 ɖo Djassin Zounmè do léxwé 2013.

## Dodo
Ouando

**Ouando** nyi slaà ɖokpo nǔ tokpɔnlavi atɔ̀n gɔ (5e) nú tokpɔnla Xɔgbonu ɖo tokpɔn Wemɛ tɔn mɛ.

## Tovi tɔn lɛ
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad) e nɔ kpé nunkún tovixixa wǔ é lɛn xɔta 2785 nǔ 12565 ɖo Ouando do léxwé 2013.

Gunnu lɛ kpodò ayɔnu lɛ kpǎn wɛ sukpɔ̀ ɖo Ouando.

## Dodo
Victoire Agbanrin-Elisha

**Victoire Agbanrin-Elisha** ɔ, nyikɔ́ tɔn ɖesù nyí  **Victoire Désirée Adétoro Agbanrin** E jǐ ɖo azǎn Ko atɔ̀ɔ̀n nukún atɔ̀n do xwè 1984 mɛ ɖò Pobe. Nyɔnu hwɛɖɔtɔ gan wɛ n'ǐi. É nyi gan é xwè azà do hwɛɖɔtɛn ɖaxo (procureure) Bénɛɛ tɔn E lɛ nyi nyɔnu toxoɖɔtɔ Benɛɛto ɔ tɔn. 

## Gbɛzinzan tɔn

Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ_Benɛɛ_tɔn
Ouinlinda Ahɔlukɔmɛ

**Ouinlinda  Ahɔlukɔmɛ** nyi slaà ɖokpo nǔ tokpɔnlavi atɔn gɔ tokpɔnla Xɔgbonu tɔn ɖo tokpɔn Wemɛ tɔn mɛ.

## Tǎn tɔn
Ouinlinda Aholoukomey lɛ́zun slàa do sɛ̀nxwĭ jí ɖo azan ayizin (6) xwejisùn léxwé 2015 tɔn mɛ.

## Tovi tɔn lɛ
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad) e nɔ̀n kpé nunkún tovixixa wǔ é lɛ̀n xɔta 406 nǔ 1535 ɖo Ouinlinda Ahɔlukomɛ do léxwé 2013.

## Dodo


Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Smarty

**Smarty**‚ e e nyikɔ tɔn ɖesu nyi **Salif  Louis Kiekieta**‚ b'ɛ e ji ɖo xwé 1978 tɔn mɛ ɖo Kodivwatò‚ nyi hansinɔ‚ hankpatɔ Burkinavi.

## Gbɛzǎn tɔn
Salif Louis Kiekieta jɔ ɖo xwe 1978 tɔn mɛ ɖo Kodivwatò mɛ. E wa yi daagbo tɔn sìn tò‚ Burkinatò mɛ ɖo 1993 bò jɛ  ɖɔnkpɛvǔ sìn han kpa jì.

E tùn hǎngbɛ Yeleen (weziza ɖo Fɔn-gbe mɛ) kpódò hansinɔn Mawndoé Célestin kpò bɔ yé jì han ɖò kpɔ xwɛ cŏ klǎn ɖo xwe 2010 tɔn mɛ. 

E ji han xà hansinɔ daxò gege ɖi Magic System‚ Toofan kpodò Zeynab kpò.

## Han tɔn lɛ̀

## Ajɔ tɔn lɛ̀
* Kɔnyasún 2013 : Smarty yì ajɔ *Prix Découvertes RFI* ɖo xjlagɔnu RFI ɖo Flansétò mɛ.

* Lidósún 2023 : E yì ajɔ *Kunde* ɖo Burkinatò mɛ,.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Burkinatò tɔn lɛ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1978 tɔn mɛ
Akpaxwé:Hànsinɔ
Compagnie du Professeur Momby

**Compagnie du Professeur Momby** nyi manahɛnvlɛtɔgbɛta Benɛɛ tɔn ɖokpo wɛ bo jɔ ɖo xwè 1997 tɔn mɛ

## Tan tɔn kléwun
mɛ taji e ɖò gbɛ̌ta enɛ mɛ lɛ é wɛ nyí: Koffi Danger, Da Yovo, 
## Dodo tɔn
Zungbɔ́

Zungbɔ ɔ, kanlin anɔ̌ nɔ è e nɔ ɖu ama e wɛ bo nɔ́ nɔ̀ zunkanmɛ.

## Nunɔmɛ tɔn
Zungbɔ́ ɔ, kanlin ɖe wɛ bo yi ji. Asu lɛ nɔ ɖo gaɖiɖi sentimɛtlu 135 wayi 165 mɔ, bo nɔ ɖo ji yiyi sentimɛtlu 85 wayi mɛtlu ɖokpo. Sin do wayi ta ɔ é ɖo sentimɛtlu 115 wayi 130 bo ka ɖo zin bɛsin kilo 45 wayi 90. Zin tɔn ɖo bamɛ ɔ kilo 60 wɛ. Asì lɛ nɔ ɖiga sɔ asu lɛ a, bo ka lɛ fuɖa hu yè. Gaɖiɖi yětɔn bɛsin sentimɛtlu 115 wayi 145, bo ɖo sentimɛtlu 75 wayi 90 ɖo ji yiyi mɛ. Yè nɔ da bɛsin kilo 25 sɔyi 50, bɔ kilo e ɖo bamɛ e wɛ nyi 35. Wutu tɔn ci kɔsinnɔ ɖɔhun bɔ wewe gbɔn mɛ. E nɔ mɔ ɖelɛ bɔ yè nɔ wi alo yè nɔ we. Gogo tɔn we bɔ xwi wiwi ɖo dogbó na. Sike tɔn nɔ nɔ̀ xwi gbeɖe a (wudan wɛ jɛn é nɔ ɖé hwebi hwenu). Asu lɛ kɛɖɛ jɛn nɔ ɖo atin kpɛcɛ kpɛcɛ ɖo ta bɔ  atin nɛ lɛ nɔ j'ayǐ ɖo lidósun alo nuxwasun mɛ. Atín nɛ lɛ na da kilo 4 sɔyi 7 bɔ gaɖiɖi yětɔn ɖo sentimɛtlu 50 sɔyi 90.  E hwe bi ɔ bamɛ ninɔ atin zo ɖɔhun nɛ lɛ tɔn ɖo sentimɛtlu 70. Yè nɔnu xeɖe xeɖe kéze bɔ zanmɛ tɔn nɔ zawe din a. Wezun bo ɖi n'î din. E sɔ ganxixo ɖokpoɔ wezunkikan tɔn nɔ yi kilomɛ́tlu 24 mɔ wayi 50. É hɛn ɔ é na lɔnyiji mɛtlu we mɔ bɔ zlɔn zlɔn lɔɔ na blo mɛtlu 7. Yè hɛn ɔ yè na d'asa do é ɖo mɛtlu ɖokpo adaɖé (1,5) e

## Nu e é nɔ ɖu e
Yè nɔ ɖu ama, Atinsinsɛn, ama e ɖo zunzɔn wɛ jɔlɔɛ jɔlɔɛ lɛ e, fan e xu e.

## Vǐ jijì tɔn

## Jididɔ tɔn
Zungbɔ́ hɛn é na nɔ gbɛ kaka nu xwè 25 nu e wli sin zunmɛ ɔ, loɔ jɔhɔn hwenu ɖo Europe gbeji ɔ, gbɛ ninɔ tɔn na yi xwè 16

## Fye ye nɔ nɔ́ e
È nɔ mɔ yè ɖo Europe gbeji, ɖo Turquie, France, mɛwi amelika gbeji tɔn, ɖo Espagne, ɖo hwetɔnwaji

## Dodo tɔn
https://fr.m.wikipedia.org/wiki/Daim
Jiwàɖɛ̀

*Jiwàɖɛ̀*

*Jiwàɖɛ̀*  ɔ, fɔn nyikɔ́ sùnù kpo nyɔ̌nù yɔn kpo tɔn wƐ.

Tinmɛ̀ tɔn: Ayì lìn nǔ nɔ̀ gɔn ji wà ɖé a.
Jɔmatín

**Jɔmatín** ɔ , fɔn nyikɔ́ wɛ̀ bɔ e nɔ na vǐ sùnù.

## Tinmɛ̀ tɔn
Jɔhɔ̀n mù atín má mù gbɛtín.

Akpaxwé:Vǐ nyikɔ ɖo Benɛɛtò mɛ
Jóbǐnúgbɛ̀

**Jóbǐnúgbɛ** ɔ, fɔn nyikɔ wɛ̀ bɔ e nɔ na vǐ sùnù alo vǐ nyɔ̌nù.

## Tinmɛ̀ tɔn
Nǔ gbò mɛ  towe lɛɛ hùn, jó bi nú gbɛ

Akpaxwé:Vǐ nyikɔ ɖo Benɛɛtò mɛ
Jónúmawu

**Jónúmawu** ɔ, fɔn nyikɔ́ wɛ̀ bɔ e nɔ na vǐ sùnù alǒ vǐ nyɔ̌nù.

## Tinmɛ̀ tɔn
Nù ɖěbǔ na bó ɖò xíxá we wɛ ɔ, jó bǐ nú Mawu.

Akpaxwé:Vǐ nyikɔ ɖo Benɛɛtò mɛ
Kasɔtɔ́

**Kasɔtɔ́** ɔ fɔn nyikɔ wɛ̀  bɔ é nɔ vǐ ɖo Benɛɛto mɛ.

## Tinmɛ̀ tɔn
Kasɔtɔ́ sin tinmɛ wɛ nyi mɛsɛntɔ́.

Akpaxwé:Vǐ nyikɔ ɖo Benɛɛtò mɛ
Kanvɛ́xó

**Kanvɛ́xó** ɔ nyikɔ wɛ nyi bọ é nɔ ná vi ɖo Benɛɛto mɛ.

## Tinmɛ tɔn
Kanvɛ́xó ɔ sin tinmɛ wɛ nyi kan vɛ́ xó do wúvɔ̀

Akpaxwé:Vǐ nyikɔ ɖo Benɛɛtò mɛ
Kɛ̀nmanyɔ́

***Kɛ̀nmanyɔ́*** ɔ, fɔn nyikɔ ɖe wɛ b'ɛ nɔ na vǐ súnnu ɖo afɔgokɔ Benɛ tɔn kaka yi sókan mɛ.

## Tinmɛ tɔn
Kɛ̀n nyí nu ɖagbe ɖe a

## Dodo tɔn
wlǎn nú

# ↑ **[[Blaise EGBƐKPƆN|Blaise Egbɛkpɔn]]**, Jikpá Edɛni tɔn : Nyíkɔ gbɛtɔ kpo kanlin lɛɛ kpan tɔn(Le jardin d'Éden : Noms de personnes et d'animaux en Fon), Imprimerie Notre Dame de Lourdes de Dassa-zoumè, Septembre 2020

Akpaxwé:Vǐ nyikɔ ɖo Benɛɛtò mɛ
Toofan

**Toofan** nyi nǔxogbɛta togovì Masta Just kpodò Barabas kpó e e jɔ ɖo 2005 e. Nuxogbɛta gézé bɛsìn xwe 2006‚ ɖe yé kpa han nǔ afɔsɔxo-bɔlutɔ Togotò tɔn lɛ̀ e.

## Gbɛtǎ ɔ̀

Master Just‚ e nɔ́n nyi Fatowou Kossivi Sourou‚ kpodó Barabas‚ e nyikɔ tɔn nyi Blaise Mensah Ayaho‚  e wɛ fɔ hangbɛ Toofan ɖo xwè 2005 tɔn mɛ. Allone gɔ nǔ gbɛ ɔ bɔ yé kpé atɔn ɖo bibɛmɛ xwɛ cŏ e wǎ jò Toofan dò bò yi yovogbéji Elɔpu.

Hǎngbɛtǎ ɔ ɖé han-gbe  “ogbragada‚  gweta"  tɔ̀n. Yé wɛ jì han nǔ afɔsɔxo-bɔlu-nuwìwa Aflika “CAN" ɖo xwè 2012 kpò 2015 kpò

Yé nɔn jì kakǎ sɔ yì yovogbéji (Flansétò‚ Gɛmantò‚ Amerikatò lɛ̀...).

## Ajɔ̌ yetɔ̀n lɛ̀
2017 : Toofan yì ajɔ All Africa Music Awards‚ hǎngbɛ ɖaho aflika tɔn kpodó

2018 : ajɔ́ hanjitɔ̀ tewungbejǔ flanségbétò lɛ tɔn

## Han Toofan tɔn lɛ̀

### Agbǎnxwɛ

* 2005 : Ogbragada
* 2006 : Confirmation
* 2009 : Carte de visite
* 2012 : Overdose
* 2018 : Conquistadors

### Toofan kɛ̀ɖɛ̀

### Kpò hansinɔn ɖevwe kpò

* 2014 : Apéro (kpò Arafath kpò); Dati the wood (kpò Almok kpò) 
* 2019  : C'est gâté (kpò Lartiste) 
* 2020 : Yé Mama (kpò Fally Ipupa kpò) 
* 2023 : Demain ça ira (kpò Zeynab‚ Smarty kpò).

## Dodo

Akpaxwé:Hànsinɔ
Amɛlikatò

**Amɛlikatò** (b'ɛ̀ nɔ ylɔ ɖɔ: etazini (**États-Unis** ɖo flanségbé mɛ), ɖò xógbe gaga mɛ ɔ, États-Unis d’Amérique. E nɔ lɛ́ ylɔ́ ɛ ɖò glɛnsigbe mɛ: **United States of America**, USA, US, nyí tò ɖé bò ɖò totaligbé  Amɛlika tɔn.

vignette|Americatò

## Tò é lɛlɛ do é lɛ é

## Gbè Amɛlikatò tɔn

## Dodo

Akpaxwé:Tò lɛ
Akpaxwé:Amɛlika
Koffi Gahou

**Koffi Gahou**‚ nyi manahɛnvlɛtɔ ‚ ɖokpo ɖo Benɛɛtò mɛ bɔ è jì ɖò azǎn 22gɔ́ ɔ Kɔnyásun 1947.

## Manenhɛn Semako Wobaho tɔn

## Gbɛzǎn tɔn

## Dodo tɔn
Léɖéjí

*Léɖéjí*
 
  *Lédéjí* ɔ , fɔn nyikɔ́ wɛ̀ bɔ e nɔ na vǐ sùnù alǒ vǐ nyɔ̌nù. 

*Tinmɛ̀ tɔn:* Ɖagbè wiwa ɔ, lé ɖéjí
Léɖémɛ

*Léɖémɛ*

 Léɖémɛ, fɔn nyikɔ́ wɛ̀ bɔ e hɛn ɔ, e na na vǐ sùnù.
 

*Timɛn tɔn:*Ɖagbè má bu
Lùvɛ̀zùn

**Lùvɛ̀zùn**

 *Lùvɛ̀zùn* ɔ , fɔn nyikɔ́ wɛ̀ bɔ e nɔ na vǐ sùnù.

 *Timɛn tɔn*: Xɔ́ntɔ̀n vɛ́ zùn
Magic System

**Magic System** nyi hansinɔ-gbɛ ɖokpo ɖo Kodivwatò mɛ. Yé bɛ hanjiji ɖo Abijǎn bò gbǎ kpé Aflika sɔyi yovotomɛ.

## Tǎn yétɔn
Hwenu e è ɖó gbɛ̌ta ɔ ayǐ é ɔ, gbɛtɔ́ kanɖé (50) jɛji wɛ ɖò gbɛ̌ta ɔ mɛ, bɔ mɛ e è tuùn ganji égbé lɛ é wɛ nyí A’salfo, Goude Tino kpo Manadja kpo. Gbe e è nɔ ɖè sín zouglou mɛ lɛ é nɔ dó zo ɖò Aflika nú xwè wǒ jɛji. 

È nɔ lɛ́ zán han yetɔn lɛ dó ɖɔ xó dó awǎjijɛ ma ɖó kpo nǔnyanyawiwa alɔkpa lɛ bǐ kpo jí ɖò togun Ivoire tɔn mɛ. Amɔ̌, gbemaɖòkpɔ nɔ tɔ́n ɖò gbɛ̌ta ɔ mɛ, bɔ é nɔ klán bo nɔ jì gbɛ̌ta ɔ lee è nɔ ylɔ ɛ gbɔn égbé é kpo "majikiblotɔ́" ɛnɛ lɛ kpo.

Gbɛta ɔ gosin Abidjan, Kodivwatò, bo ɖo mɛ xu kanɖe ko, bɔ e nɔ ylɔ ye ɖɔ "magicien". Mɛ e ɖò gbɛ̌ta ɔ mɛ dìn lɛ é ɖò gbɛ̌ta nukɔntɔn ɔ mɛ: A’salfo (Salif Traoré), Goude, Tino kpo Manadja kpo (Adama Fany). 

Mɛ ɛnɛ ɖevo lɛ wɛ ɖò gbɛ̌ta e ɖò ayǐ dìn é mɛ, bɔ ye nɔ lɛ́ mɔ hlɔnhlɔn ɖò zouglou sín gbɛ̌ta ɔ mɛ, é wɛ nyí aca Ivoire tɔn e nɔ xò han kpo weɖuɖu kpo kplé bɔ mɛ winnyawinnya lɛ nɔ zán dó ɖeɖɛ tagba lɛ kpo azɔn lɛ kpo ɖò togun ɔ mɛ é.

Bɛ̌sín xwè 1996 ɔ, majikiblotɔ́ ɛnɛ lɛ nɔ xò nǔ ɖò xwè lɛ kpo nǔwiwa xá ɔ mɛ tɔn lɛ kpo hwenu ɖò Kodivwatò tò ɔ bǐ mɛ. Ɖo xwe 1997 mɛ wɛ ye ɖe albɔmu yetɔn nukɔntɔn "Papitou" tɔn kpodo han ɖokpo "Momo" kpo, bɔ e nyi nuɖe bo ɖu ɖo ajɔ̌wiwa mɛ. Ye ka tεnkpɔn bo wlan albɔmu yetɔn wegɔ ɔ, "Premier Gaou", bɔ e tɔn xwe we gudo ɖo Cote d'Ivoire.

## Ajɔ yetɔn lɛ

## Han yétɔ̀n lɛ̀

### Agbǎnxwɛ  lɛ̀

### Han yétɔ̀n lɛ̀

### Magic System kɛ̀ɖɛ̀

### Kpò hansinɔn ɖevwe kpò

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Hànsinɔ
Ayima

**Ayima** ɔ mǎ ɖé wɛ bɔ é nɔ ɖa bo nɔ ɖu ɖo Agbomɛ.

## Nɛ é ɴɔ mɔ mǎ nɛ ɔ gbɔn?

Akpaxwé:Nuɖuɖu_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Hɛ́ntɛ́kpò

**Hɛ́ntɛ́kpò** nyi fɔn'nyikɔ

## Xìxà tɔn

## Tinmɛ tɔn

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Vǐ nyikɔ ɖo Benɛɛtò mɛ
Hwesɛ́

**Hwesɛ́** nyi fɔn'nyikɔ.

## Xìxà tɔn

## Tinmɛ tɔn

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Vǐ nyikɔ ɖo Benɛɛtò mɛ
Bɔsakle

**Bɔsakle** ɔ, nuvinuvi ɖe wɛ bo nɔ nɔ fi e ama nɔ nɔ e.

## Ninɔmɛ tɔn
Bɔsakle nɔ lɔn do nɔ yi na. Afɔ tɔn gudotɔn lɛ klo hu nukɔntɔn lɛ bo na do sixu bɔkun ni nu linlɔn tɔn

## Alɔkpa e ɖe lɛ e
Ɖì kanlin bǐ ɖɔhun ɔ, e ɖó asú tɔn bo ɖó asi tɔn. Asi ɔ ɖó nǔ ɖi awa ɖò gudo bo nɔ sisɛ dó ayikungban lanmɛ bɔ nɔ  ɖ'azin  gbɔn mɛ kɔn do ayikungbanlanmɛ. Bɔsakle sinmɛsinmɛ wɛ ɖè: wiwi tɔn, amamu tɔn, wlanwlan tɔn,

## Nuwiwatɔn
Bɔsakle nɔ hɛn jinukun gble titeungbe.

Akpaxwé:Nuviɖogbɛ
Wànvuligi

**Wànvuligi** ɔ, wànvu lɛ hwànmɛ wɛ e ɖe.E wɛ  sùsù tɔn mɛ ɔ,e nɔ wá huzu awada kpɛkpɛ.
Jɔ̀

Jɔ ɔ nyi nuviɖogbɛ ɖokpo  bo nɔ nɔ̀ ɖa mɛ nu gbɛtɔ lɛɛ. E nyi nuviɖogbɛ bo nɔ do azɔn mɛ ɖo gbɛtɔ sin ɖa mɛ.

## Jɔ̀ alɔkpa alɔkpa e ɖe e
Jɔ̀ agbaza tɔn

Jɔ̀ tà tɔn

Jɔ̀ sɛli tɔn
Aboli

**Abolí** ɔ wɔgbomɛ hwevi wɛ.

## Ninɔmɛ tɔn
Aboli nɔ wi bo nɔ ɖiɖi. Gaɖiɖi tɔn nɔ yi kaka yi nujlɛkpo we mɔ̌. E nɔ ɖó atán ɖó nukpá.

Akpaxwé:Hwèví lɛ
Ahwɛvi

**Ahwɛvi** ɔ nyi hwévi kpɛvi ɖe bɔ gaɖiɖi tɔn ɖo jlɛkpo wewe (12) wa yi afɔtɔn (15) bɔ e ɖo nɛgbe  fɛsin nɔ kpo amamu kpo. E nɔ́ nɔ tɔ̀ e fa lɛ mɛ.

Akpaxwé:Hwèví lɛ
Yɛhwezogbannɔ

https://www.pexels.com/fr-fr/photo/photo-vue-de-dessus-du-scarabee-juin-1096287/
Yɛhwezogbannɔ ɔ nuvinuvi ɖe wɛ bo nɔ zɔn

## Ninɔmɛ tɔn
Alɔtɔn lɛ nɔ bɔ do hwe ɖe lɛ nu.E lɛ jlo e ɔ, e nɔ lɛ vlɔn.

## Nu e e nɔ wa e

Yɛhwezogbannɔ nyí nuvinuvi ɖe bo nɔ ɖe nǔ ɖe lɛ ɖɛ̀. E nɔ ɖu nukuku lɛ bo nɔ lɛ ɖù ama sukpɔ́. Amaɖuɖu tɔn zɔn bɔ e nɔ ze e dó jinukunhɛngbletɔ lɛ sín ahwanmɛ.
Nuxanuxɛ

**Nuxanuxɛ** nyi nuviɖogbɛ hɛnnu Formicidae tɔn mɛ. Yě nyi kanlin ɖe bo nɔ kple ɖo kpɔ bo nɔ yi sɔxa livi gege.
Adakpɛn

**Adakpɛn** ɔ, nyi kanlin ɖé bo ɖo xú ɖo lanmɛ à bo nɔ̀ nɔ́ tɔ̀ ě ɖo jɛ é mɛ.

## Nɛ adakpɛn nɔ cí?
Adakpɛn nɔ̀ nɔ́ akpà mɛ bɔ alɔ tɔn nɔ̀ nɔ́ wéxo.

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Dodan

**Dodan** ɔ, dan ɖé wɛ nyi bo nɔ̀ nɔ́ tɔ̀ mɛ. É ɖó awa kpo afɔ kpo à bɔ gá tɔn bɛ sin 20 wayi 50 santimɛtlu (20 à ̧50 cm). Gégè yétɔn, nɔ ɖu lan.

## Nɛ dodan nɔ ci?
Dodan nɔ ɖiga bɔ wutu tɔn nɔ xása.

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Akli (Kpàzǔ, Kpotoxáyí)

**Akli** alo **kpotoxáyí** alo **Kpàzǔ** ɔ, azɔn ɖe wɛ bo nɔ tɔn ɖo gbɛtɔ wu bɔ nuvinuvi kpɛtiti ɖe wɛ nɔ do mɛ.

## Ninɔmɛ tɔn
Akli ɔ, azɔn ɖe wɛ bo nɔ tɔn ɖo mɛ wu bɔ nuviɖogbɛ ɖe wɛ nɔ do mɛ. E nɔ ci kpɛvi ɖo mɛ wu.

## Nɛ e tun ɖɔ e ɖo mɛ wu gbɔn
Wutu mɛtɔn nɔ hihi, bɔ è nɔ klu kaka.

Akpaxwé:Azɔn lɛ
Tlatlà

**Tlatlà** ɔ, hwévi ɖé wɛ bo nɔ tɛ́ do kɔmɛ bɔ nú tɔn nɔ́ gblo.

## Nɛ é tuun tlatlà gbɔn?
É tuun tlatlà gbɔn agbaza títɛ kpodo nú tɔn kpo wu. Tlatlà lɛ bǐ nɔ ɖo zìzɛ atɔɔn ɖo awɔnnú bo nɔ gbɔjɛ gbɔn mɛ.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Hwèví lɛ
Tɔklo

**Tɔklo** ɔ logoso ě nɔ̀ nɔ́ tɔ́ mɛ alo fié sín nɔ̀ nɔ́ é wɛ. Akpà ě mɛ é nɔ̀ nɔ́ ɔ nɔ́ hwe bɔ afɔ nɔ ci wɔtin ɖɔhun bɔ é nɔ lintɔ́ na.Tɔklo kpɛvi lɛ nɔ ɖu kanlin lɛ amɔ é nyi é wa ɖo xwè we ɔ é nɔ ɖu gbɛtɔ lan.

## Nɛ wɛ tɔklo nɔ cí?

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Europe

**Europe** nyi yovogbeji, tokplétɛn, ayǐ ee ji yoyoto lɛ ɖé é. E nyi Ayíkungbangbéji e hwe bi e.
Kpodó ayikungban kilomɛtlu livi wo (10) jɛji kpo ɔ, e ɖó ɖiɖe vovo tawun, atín kpo kanlin kpo. Ðò xwè 2015 ɔ, gbɛtɔ́ livi 743,1 wɛ ɖò Elɔpu.

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Europe
Sitatunga

**Sitatunga** nyi kanlin agbannɛ́‚ tɔsɔ̀ ɖokpo.  É wɛ nɔ̀ nɔ sin mɛ hugǎn agbannɛ́ lɛ ee, ɖó é ɖó nǔwukpikpé bo nɔ ɖu nǔ hwenu e è nylɔ ɛ dó sìn mɛ akpáxwé ɖé alǒ tlɛ nylɔ ɛ bǐ mlɛ́mlɛ́ é.
vignette|Tɔsɔ̀|200x200px

## Nuɖuɖu tɔn
 
Sitatunga nɔ ɖu gbèhan lɛ‚ ama‚ atín sínsɛ́n lɛ...

## Vinǔwiwa tɔn
Sitatunga lɛ ɖó hwenu e ye na jì vǐ ɖè é ɖé ǎ, amɔ̌, è nɔ jì nyibuví lɛ gègě ɖò akú hwenu, ɖò sun tɛnwe adaɖé gudo. Nyibúví lɛ nɔ nɔ hwla ɖò atɛ jí ɖò tɔ̀ ɔ mɛ nú sun ɖokpo, bɔ ɖò enɛ gudo tlɛ ɔ, è nɔ mɔ ye ɖò kpɔ́ xá sitatunga ɖevo lɛ.

## Fì ee ɖé lɛ̀
Sitatunga ɔ, è nɔ mɔ ɖò kanlinnyitɛn Elɔpu tɔn kpo Amɛlika tɔn kpo bɔ é nɔ jì vǐ ganji ɖò finɛ. Mɛ gègě nɔ nɔ fí e è nɔ nɔ ɖò jikpá Flansétò tɔn ɖé lɛ mɛ é, bɔ hwɛhwɛ ɔ, ye nɔ sɛkpɔ fí e ye ɖè é. E lɛvɔ ɖo Benɛɛtò mɛ ɖo Zinvie Do Aflika ɔ̀,  é nɔ mɔ ɖò Aflika tɛntin, bo ɖò tɛntin Kongoto, Cameroun,  tofɔligbé tɔn sín akpáxwé ɖé lɛ, Ghana, Rwanda,Gabon, Kenya...
vignette|131x131px|Fì ee ɖe lɛ̀

## Kanlin e nɔ hwí lɛ̀
Kpɔ‚ kpɔvɛ kinikini‚ hɔn lǒ. Bo na dó gán ɖò kanlin lɛ sí ɔ, é nɔ hɔn bo nɔ nyì sìn mɛ, bɔ atán tɔn sín nuvínu kɛɖɛ nɔ tɔ́n. E nɔ ɖi xɛsi nú kinikini lɛ  ɖò akú hwenu, ɖó ye nɔ kán wezun ɖò ayikúngban xúxú ganji a. Ðò alɔ ɖevo mɛ ɔ, ye nɔ yawu ɖò sin mɛ, ye sixu yì 60 km/h mɔ̌.
## Dodo

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Lionel Agbo

**Lionel Jacques Agbo** ɔ, e jì i ɖò azǎn 14 avivɔsùn xwè 1950 tɔn mɛ. É nyí toxóɖɔtɔ́ bo lɛ́ nyí hwɛɖɔtɔ́ Benɛnu.

## Gbɛ tɔn
È jì Agbo ɖò Glexwé ɖò Benɛɛtò. É kplɔn wema ɖo Benɛɛtò kpodo Flansétò kpo. É ɖu ɖò hwɛɖɔtɔ́ sín tɛnkpɔn ɔ jí bo wà hwɛɖɔxɔsa ɖò Flansétò kaka jɛ 1998, hwenu e é wá gbeta ɔ kɔn bo na lɛkɔ yì Benɛɛtò é.

E yi togan sin acɛkpikpa mɛ ɖo xwe 1996 mɛ bo mɔ vo 15 418, e nyi 0,92% ɖo vo lɛ bi mɛ. É lɛ́vɔ ɖ’alɔ ɖò toxóɖɔgbɛta ɔ mɛ ɖò xwè 2001 mɛ, bo nyí hagbɛ̌ *Congrès Africain des Démocrates* tɔn. Agbo wazɔ kpɛɖe ɖi kplɔnmɛtɔ nu togan Thomas Boni Yayi. Ðò xwè 2012 mɛ ɔ, é dóhwɛ Boni Yayi ɖɔ é nɔ yí akwɛ ɖò mɛ sí, bɔ è wlí i, amɔ̌, è jó è dó hwenu e tutoblonunu to lɛ bǐ tɔn lɛ fɔ́n xó dó xójlawema lɛ sín mɛɖesúsínínɔ jí é. Ðò xwè 2015 mɛ ɔ, mɛ e é lin ɖɔ é nyí acɛkpikpa ɔ sín mɛ ɖé é xò daka Agbo wu ɖò xwé tɔn kpá ɖò Kutɔnu.

## Dodo


Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1950 tɔn mɛ
Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Lankankpan

Lankankpan ɔ, nuvinuvi kpɛtiti ɖe wɛ bo nɔ nɔ́ zan mɛ

## Ninɔnmɛ tɔn
Lankankpan ɔ hun wɛ é nɔ nú. Lankankpan mɛxo asu kpo asì kpo kan aɖu mɛ nu cɛju wo yi ko mɔ bo nɔ gbɔn hun. É nɔ nɔ̀ nu ma ɖu nu xwe we adaɖé bɔ gbɛtɔ sin wutu nɔ hihi
Kpaxɔ

**Kpaxɔ** ɔ, nuviɖogbɛ ɖe wɛ bɔ nɔ cukú wu bo nɔ gbɔn hun tɔn.

## Ninɔmɛ tɔn
Kpaxɔ ɔ kɔmɛ wɛ e nɔ nɔ́ hwɛ bo nɔ wa byɔ lanmɛ kpodo nu tɔn kpo. É nɔ tun nuviɖogbɛ ɖevo lɛ do lan mɛ nu mɛ. Asì lɛ lanmɛ wɛ hun nɔ tawun.

## Ɖiɖe tɔn