open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Joseph Djogbenou

**Joseph Djogbenou** ɔ, hwɛɖɔtɔ, sɛnzɔwatɔ, nukplɔnmɛtɔ kplɔnyiji'alavɔ Benɛɛtò tɔn wɛ. Sin lexwele 2018 ɔ wɛ, ěe nyi gan e xwè aza dó sɛnzɔwaxwé e nɔ yɔlɔ ɖɔ *Cours constitutionnelle* e nu. E ji ɖo Agbomɛ ɖo azǎn ko gɔ nuxwasùn xwe 1969 tɔn mɛ.

## Azɔ̌ tɔ̀n
Mɛsi sɛnkplɔnmɛ gǎn ɖaxo ɖokpo wɛ e nyi kplɔnyiji'alavɔ Agbomɛ-Kandofi tɔn. E lɛ nyi gǎn nú nunywɛ̀gbasá e nɔ ylɔ ɖɔ Centre de recherche et d'étude en droit et institutions judiciaires en Afrique (CREDIJ) e. Gǎnhwɛɖɔtɔ wɛ nyi Barrot Bénɛɛ tɔn. E lɛ nyi gbɛtɔ nukunɖeji hunjɛdo toji tɔ Benɛɛ tɔn, bo ka ɖo toxoɖɔgbɛ Alternative citoyenne mɛ.

## Gan é ɖu lɛ é
Mɛɖaxo Djogbénou(Jɔgbenu) ɖu gan ɖo sɛn gbasa ɖaxo Benɛ tɔn sin azan wɛnɛ gɔ ayidosun xwe 2018 tɔn mɛ. Ɖo liyansun xwé 2022 tɔn mɛ mɛɖaxo sɔ azɔ kɔn yanyi bo na lɛ xwé aza ɖo ta nu sɛngbasa ɖaxo Benɛɛto ɔ nu a.

## Toxo ɖiɖɔ
Mɛɖaxo Djogbénou wɛ nyi gan è xwe aza do toxodɔgbɛta *UP (Union Progressisse)* tɔn nu e, sin liyansun xwé 2022 ɔ tɔn mɛ.

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ 
Akpaxwé:Gán Benɛɛto tɔn lɛ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1969 tɔn mɛ
Akpaxwé:Ganhɔnyitɔ Benɛɛ tɔn lɛ
Josephine Bakita

thumb|'''Josephine Bakhita'''

**Josephine Bakita** ɔ é ji ɖo xwè 1869 ɖo Sudantò mɛ ɖo mɛwigbeji. É wa ku ɖo azǎn tanton (8 ) gɔɔ zofinkplɔsun xwè 1947 ɖo Itali ɖo yovogbeji.

## Tan tɔn
Jozɛfinu Bakita ɔ kannumɔnɔ xóxò ɖokpo wɛ é nyi có bo wa huzu nyɔnu sɛnkanta bo lɛ wa huzu yɛhwe. Yɛhwenɔxɔsu Papa Jǎan Pɔlu wegɔɔ wɛ sɔ́ Jozɛfinu Bakita do huzu yɛhwe nà ɖo xwè 2000 gɔɔ mɛ. Igleja katolika nɔ flin Yɛhwe Jozɛfinu Bakita bo nɔ ɖu xwè tɔn ɖp azǎn 8 gɔɔ zofinpkplɔsun tɔn mɛ.

## Yakpɔvunyinyi tɔn kpodo kannumɔnɔ gbɛ tɔn kpo

## Itali wiwa tɔn

## Sɛnkanta gbɛ zinzan tɔn

## Yɛhwenyinyi tɔn

Akpaxwé:Sinsɛn 
Akpaxwé:Yɛhwe lɛ
Justin Agbojete Hounsa

**Justin Agbojete Hounsa** nyi ɖɛmɛnu ɖo ɖɛmɛnugun tantɔngɔ ɔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ.
## Toxoɖɔgbɛ tɔn
Toxoɖɔgbɛ Union Progressiste (UP) tɔn sin asya glɔ wɛ é sɔ ɛ ɖɛmɛnu ɖè.
 Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ
Justine Béhanzin

**Justine Béhanzin** ɔ, nyɔnu nukunɖeji Danxomɛ tɔn wɛ bo nyi nyɔnu ajidonu-nɔ-nu mɛtɔ bo ka nɔ lɛ ɖɔ̀ toxo.

## Gbɛ tɔn
Justine Béhanzin ɔ, lexwele 1901 wɛ e ji i ɖo Danxomɛ. Nyɔnu agooɖojié wɛ bo ɖo ahwanfuntɔ é kanwezun bo nú Danxomɛ to ɔ na jɛ éɖeési lɛ mɛ. Justine Béhanzin ɔ, Dada Gbɛhɛn-azin  sin vívu wɛ. Sin xwè 1920 wayi jɛ̀ xwè 1930 ɔ, tɔ tɔn kpodo gbɛ tɔn lɛ kpan nɔ zɛn ɛ do sɛ wema tɛnmɛ tɛnmɛ do to ɔ gbɔn xójlawema La Voix du Dahomey ji.

## Toxoɖuɖɔ sin gbɛ
Ɖo 1961 ɔ, Justine Béhanzin ɔ, gbɛ ganhɔnyitɔ lanmɛnanɔganji tɔn sin tɛnmɛ e togan Hubert Maga sɔ n'î e. É ɖɔ : «Un gbɛ tɛn nɛ ɔ ɖo un do akpa ɖe nu nyiɖee : ma d'alɔ nyɔnu lɛ ɖo nunywɛ yiyi liji nu ye na kple bo do gbe ɖokpo ɔ. Nu nɛ ɔ un kpewu bo blo ǎ, ɖo gan ce ko xo a...» Ɖo azan 8ɔ kɔnyasun xwe 1963 ɔ gbe ɔ, togan ɔ ɖenyi i nu é na nɔ gbɛta e na xokan do ɖè sɛndodó to tɔn tɔn e mɛ. Ɖò 1964 ɔ, e gbɛ ganhɔnyitɔ tɛnmɛ e togan Justin Ahomaɖegbe jlo na na ɛ é, bo ɖɔ hwe ɔ nu kun ko sɔ n'î é o.

## Toxoɖuɖɔ kpodo nu e ma sɔgbe a sɔ d'agun bo gbɛ kpan sin gbɛ tɔn
Ée Justine Béhanzin hunjɛdonujitɔ lɛ sin kplekple tɛnmɛtɛnmɛ mɛ ɔ, é sɔ toxoɖɔgbɛ e nyi PRD e ɔ ɖ'ayi é kpodo Suuru Migan Apiti kpan ɖò 1946 mɔ. Toxoɖɔgbɛ nɛ ɔ na d'alɔ nyɔnu lɛ nu ye na ɖonu ɖo toxoɖuɖɔ mɛ.

## Kunnuɖiɖé
Justine Béhanzin ɔ mɛ gege ɖe kunnu n'î gbɔn yɛwunkɔnyi-nuji nuwiwa e nyi *le combat d'une femme pour l'independance du Dahomey* e è blo do ji tɔn gbavi nukpɛnnɔ gɔnu ORTB ji é gblamɛ. Gbɔn niwiwa nɛ ɔ ji ɔ : togan xoxo Hubert Maga ɖɔ «E na ɖɔɔ nyɔnu asuka wɛ n'î, cobo wa byɔ toxoɖiɖɔ mɛ. É wa azɔ xa mì bo lɛ wa azɔ xa toxoɖɔgbɛ gege ɖo é ɖo jlo nunayinukɔn tɔn tawun». Robert Dossou ɖɔ : «Kpɔnde wɛ n'î kpowun bɔ xo fo. Hwenu è mǐ ɖ'azɔmɛ yi wɛ do Victor Ballot ɖo 1950 ɔ Justine Béhanzin wɛ nyi kpɔndewu nu mǐ. Kpɔndewu wɛ n'î nu jɔwunjɔja lɛ gbɔn kan ɖo ɖ'azɔ wu tɔn gblamɛ. Nyɔnu ɖe wɛ bo sɔ azɔ ɖo ta bo ɖo tɛnmɛ na ɖo to ɔ mɛ». Isabelle Tevoedjrè ɖɔ : «Ahwanfuntɔ tawun wɛ n'î mɛ! É nɔ na nukunnu-mɔjɛnumɛ tɔn do xo wu. Un nɔ jlɛɛ do asi togan Soglo tɔn wu ehɔnmɛ. Justine Béhanzin ɔ, nyɔnu ɖe wɛ nyi bo nɔ ɖɔ  nukunnu-mɔjɛnumɛ tɔn do xo wu. Nukɔnnu wɛ n'î.

## Nyi e e ɖé e e
E yi hagaji ɖo gbeɖe do zɔn nu mɛ Bénɛɛ tɔn bo lɛ nyi ɖo azɔwa do d'alɔ tovi tɔn ɖo azan we (2) ɔ avivɔsun xwe 1970 gbɔn togan Sourou Migan Apithy ji, é ka gbɛ nyiɖemɛ nɛ lɛ bi. Bɔ 1977, ɖo togan Mathieu Kérékou hwenu wɛ é wa yi gbe bo yi nyiɖemɛ nɛ ɔ ɖo xwe tɔn kanwe afɔtɔn nukun ɖokpo (96) gɔ mɛ

Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Ajidonunɔnumɛtɔ lɛ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1911 tɔn mɛ
Akpaxwé:Kú ɖò xwè 2005 tɔn mɛ
Jérôme Nouhouaï

**Jérôme Nouhouaï**, ɔ é jii ɖo 1973 ɖo Agbomɛ ɖo Benɛto mɛ . É nɔ wlan wema. 

## Nuwlanwlan tɔn lɛ
Ɖo 2010 ɔ, é wlan *Le piment des plus beaux jours* (Atakin ayihunhɔn ɖagbe ɖagbe lɛ tɔn). Bo lɛ wlan *La mort du lendemain* (Sɔyi e na hɔn é sin ku).

Akpaxwé:Wemawlantɔ lɛ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1973 tɔn mɛ
Júgù

**Jugu** ɔ, tokpɔnla ɖokpo wɛ é nyi nú Benɛɛto  ɔ ɖo taligbe hweyixɔwaji bo ɖo tokpɔn Dɔnga tɔn mɛ. Kpodo tovi nabi é ɖo ɔ kpo ɔ Jugu wɛ nyi  toxo nukɔntɔn ɖo totaligbe.

## Tokpɔnlavi tɔn lɛ
Jugu ɖo tokplɔnlavi wéwè (12). Yě ɖie:
* Barɛ (Barei)
* Bariénu (Bariénou)
* Bugu
* Béléfungu
* Jugu I
* Jugu II
* Jugu III
* Kolokɔnɖe
* Onklu
* Patago
* Pélébina
* Séru

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛn ěe axɔxwe INSAE sɔ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi e ɔ, tokpɔnla Jugu tɔn ɔ ɖo tovi 267 812 .

Akpaxwé:Tokpɔnla Benɛɛ tɔn lɛ
Jɛ̀

thumb|right|Ɖiɖé jɛ tɔn
**Jɛ̀** ɔ ajɔxanu nǔɖuɖu lɛ tɔn wɛ. E mɛ vo ɔ, nuɖuɖu sixu ɖó tɔ́n ǎ.

## É tɛ jɛ̀ tavoji tɔ̀n nɔ wà?
Tavoji'jɛ, ěe nɔ do nùɖùɖù mɛ e ɖó ajɔ̀xanú gègě ɖò taji ɔ, *Chlorure de sodium*. E nɔ mɔ  e kolo kwín (jɛ̀kɛ́n), ee mɛ é.
Jɛ̀ nɔzɔ́n bɔ nùɖùɖù nɔ̀ nayǐ (nɔ yawu gble ǎ). Ɖò hwexonu ɔ, e wɛ e nɔ kɔ̀n do làn kpodó hweví mǔ kpán jí nú e ma gblé o. Ehɔnmɛ ɖesunɔ ɖò Afrika toxo ɖe lɛ mɛ ɔ, e nɔ lɛ mɔ walɔ mɔhun.
Ɖo adòxwɛ̀sa ɔ, jɛ̀ wɛ nɔ na vivi nùɖùɖù lɛ. Jɛ̀kɛ́n wɛ Itali tomɛ nu lɛ nɔ zán tawun, jɛ̀ mímɛ ɔ wɛ Belgique tomɛ nu lɛ nɔ zán.
Nùɖùɖù e mɛ e nɔ jɛ̀ ɖe e tawun e wɛ nyi làn lɛ kpodo amɔ̌ (fromages) lɛ kpan, mɔ̌ ɖokpo ɔ nǔ è vɛ ko ɖà ɖ'adoxwɛsa e bǐ  kpodo nuɖuɖu e sɔ mɔ do ɖa e kpan.
Jɛ̀ ɔ ɖo zìnzǎn gègě : e zɔn bɔ nuɖuɖu nɔ vɛ́sin, e nɔ do tɔ́n lanmɛ nu mɛ, bo nɔ lɛ zɔn bɔ nuɖuɖu e ma ɖo nà ɖawɛ tlǒ e nɔ gble ǎ. Wɔxuxu (pain, sacromi, bredi) ɔ jɛ̀ gege ɖe mɛ, lo ɔ jɛ̀ nɔ han wɔxuxu ɖiɖa'walɔ gege mɛ ǎ.

## Alɔkpa é tin lɛ é
Jɛ̌ tavoji tɔn ɔ hɛn ɔ e na nyi «iodé» ɖo *iode* ɖo taji vɛgo kan lɛ bo ka nɔ lɛ na tamɛ bubɔ. Hun to gege sɔ gbetakɛn bɔ jɛ̌ tavojitɔn e nɛ ɔ jɛn e ɖo sáa. Ajɔxanu ɖevo tǐin bo ɖo taji nu agbaza bɔ e ɖo na mɔ ɖo jɛ̌ mɛ ye wɛ nyi : *Chlorure kpodo Sodium kpan*. Ye nɔ zɔn bɔ kan e ɖo lanmɛ nu mǐ lɛ nɔ wazɔ ganji mɔ ɖokpo ɔ agbaza mǐtɔn nɔ hɛn sin ganji.
E ɖo mɔ co jɛ̌ ɖu dingan nɔ dɔn azɔnwa : hunyijihunyido, alo kloklo gbidǐ ; bo nɔ dɔn ku wa nu mɛ gege xwemɛ xwemɛ. Jɛ̌ ɖevo lɛ tǐin bɔ e nɔ yɔlɔɖɔ *Chlorure de Potassium*, b'ɛ nɔ mɔ ɖo jɛ̌ e mɛ tawun lɛ mɛ, bo nɔ lɛ d'azɔn mɛ e ko ɖo hunji'zɔn lɛ, azɔn e kunkpla sunnu xwe nyɔnu xwe lɛ, hun ma din ganji gbɔn kan mɛ kpan zɔn lɛ.

## Bloblo tɔn ɖo Benɛɛtò mɛ
Ɖo Benɛɛtò mɛ ɔ, toxo é nɔ ylɔ ɖo jɛgbaji ɔ mɛ wɛ é nɔ blo jɛ ɖé tawun.

Akpaxwé:Ɖadonu lɛ
Akpaxwé:Nuɖuɖu lɛ
Kanɖi

**Kanɖi** ɔ tokpɔnla ɖokpo wɛ é nyi nu Benɛɛto ɔ ɖo taligbe bo ɖo tokpɔn Aliboli tɔn mɛ.

## Tovi tokpɔnla ɔ tɔn lɛɛ
Ɖo kɛn ě e sɔ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi e ɔ, tokpɔnla ɔ ɖo gbɛtɔ 179 290 . 
Gbɛtɔ ě ɖo tokpɔnla mɛ lɛ wɛ nyi batɔnulɛ, pelulɛ dɛndinulɛ mɔkɔlenulɛ kpodo boonulɛ kpo sukpo.

Akpaxwé:Tokpɔnla_Benɛ_tɔn_lɛ
Karimama

**Karimama** nyi tokpɔnla ɖe bo ɖo totaligbé Benɛɛto tɔn ɖo tokpɔn Aliboli tɔn mɛ. E ɖó dógbo ɖokpo ɔ xa Nijɛ tò ɔ. Tokpɔnla Benɛɛ tɔn ě ɖò tòtàligbé hú tòkpɔ̀nla ɖe lɛ bǐ e wɛ.

## Ayi é ji é ɖé é
Nijɛ tɔɔ wɛ kɔn nyi tokpɔnla Karimama tɔn ɔ ji.

## Dogbo tɔn lɛ
Karimama ɔ ɖo dogbo xa Nijɛ tɔɔ, Banikoara, Kanɖi, Malanvilu kpodo Burkina-Faso to ɔ kpo.

## Tovi tokpɔnla ɔ tɔn lɛɛ
Ɖo kɛn ě e sɔ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi e ɔ, tokpɔnla nɛ ɔ ɖo gbɛtɔ 66 353 .

Akpaxwé:Tokpɔnla_Benɛ_tɔn_lɛ
Klisáwùn

**Klisáwùn** ɔ mɛɖé wɛ é nyi bo ɖò sinsɛn é nɔ ɖɔ Jezu Nazalɛtinu xó ɔ mɛ, bo nɔ sè nukplɔnmɛ tɔn é. É hɛn ɔ é na yi nunywɛ dó nunywɛ ji ɖo igleja ɔ mɛ ɖò agunnukɔntɔ lɛ si.

## Tinmɛ tɔn
Klisáwùn ɔ tinmɛ tɔn wɛ nyi mɛ e ɖinu nu jezu é.

## Hwenuxó tɔn

Akpaxwé:Sinsɛn
Klé

thumb|<center>Klé</center>

**Klé** ɔ atínsínsɛ̀n ɖé wɛ nyi bo ɖé ɖó alɔkpa weji: ɖě nɔ vivi ɖě nɔ vɛsin.

Akpaxwé:Atinsinsɛ́n
Koffi Ernest Serge Medewanou

**Koffi Ernest Serge Medewanou** ɔ, nyi ɖɛmɛnu ɖo ɖɛmɛnugun tantɔngɔɔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ.
## Toxoɖɔgbɛ tɔn
Toxoɖɔgbɛ Union Progressiste (UP) tɔn sin asya glɔ wɛ é sɔ'ɛ ɖɛmɛnu ɖé.
 Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ
Koffi Sama

**Koffi Sama** nyí toxóɖɔtɔ́ Togo tɔn. È jì i ɖò xwè 1944 tɔn mɛ̀. È nyí gǎnhɔnyitɔ́gán Togo tɔn sín azǎn 29gɔ́ àyìdósùn xwè 2002 tɔn mɛ̀ yi jɛ azǎn 9gɔ́ àyìdósùn xwè 2005 tɔn mɛ̀. Togán Gnassingbé Eyadema sɔ́'ɛ gǎnhɔnyitɔ́gán Togo tɔn.

## Tan gbɛ tɔn tɔ́n

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Togo tɔn
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1944 tɔn mɛ
Kantaborifa

**Kantaborifa** ɔ, slaatá ɖokpo wɛ é nyi nu tokpɔnlavi Natitingu III gɔɔ. É ɖo topkɔnla Natitingu tɔn mɛ ɖo tokpɔn Atakola tɔn mɛ ɖo taligbe hweyixɔwaji nu Benɛɛto ɔ.

## Tovi nabi è é ɖo é
Ɖo kɛn ěe axɔxwe INSAE sɔ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi e ɔ, slaá Kantaborifa tɔn ɔ, ɖo tovi 6191.

Akpaxwé:Slaata Benɛɛto tɔn lɛ
Kaléta

thumb|right|Kaléta ɖo Benɛɛto mɛ
**Kaléta** ɔ ayihundida ɖe wɛ bo nyi ayiɖeɖ'ayi nu  bɔ e nɔ cyɔn nu do nukun mɛ ɖ'afɔligbé Benɛ tɔn. Nu nɛ ɔ, Aguda lɛ tomɛ dɔn wɛ tɔgbo mitɔn lɛ hɛn sin.

## Tan
Agùdà gbéjí wɛ nǔ wíwà kaletà tɔ̀n tíìn ɖe jɛ̀ nùkɔ̀n , bɔ̀ è wa hɛ̀n wá Benɛɛ yíkúngbàn ɔ jí ɖò xwe 1830 kpodó 1935 kpó . Mɛ̀ ɖebǔ jló ɔ , é nǎ bló kalétà, mɛ̀xó, jɔ̀wùnjɔ̀jà alǒ yɔ̀kpɔ́vú. Ɖò kàletà núwíwà ɖokpo domɛ ɔ, è nɔ mɔ̀ mɛ̀ e cyɔ́n nǔ ɔ lɛɛ e, hǔnxótɔ́, nǔ tɛnmɛ tɛnmɛ xòtɔ́ lɛɛ bɔ ye nɔ̀ zɔ̀n dó kpɔ́.

E nɔ̀ mɔ̀ kalétà ɖò núxíxò ɖò xwè hwenù lɛɛ kpódó agùn kple dó ɖe ayìɖ'ayǐ hwénù lɛɛ kpó. Nàtaagbe ɔ, vì lɛɛ nɔ̀ cyɔ́n kalétà bó nɔ̀ gbɔ̀n xwégbè xwégbe, lòbo nɔ̀ jì hàn é e kò nɔ̀ jì nú kalétà núwíwà lɛɛ e kpo nǔxíxò kpó.

Yě gbɔ̀n xwé lɛɛ gbè bó xònǔ bó ɖúwè ɔ, è nɔ̀ ná yěe akwɛ́ abǐ nùdánnú ɖé lɛɛ, bɔ̀ yě mɛ̀ è bló kalétà núxíxò lɛɛ bǐ nɔ̀ wá má ɖò yě ɖee tɛ́ntìn. 

Nú yě xònǔ kpé ɖò fí ɖé ɔ, yě nɔ̀ jì kúdídó hàn, bɔ̀ kàlétà ɔ́ nɔ̀ lɛ ɖúwe, dó ɖè xòmɛ̀hùnhùn yě mɛ̀ e xònǔ, bɔ̀ e nánǔ lɛɛ tɔ̀n xlɛ́.
## Ninɔ̀mɛ̀ tɔ̀n kpó mɛ̀ e wɛ̀ é kpó
Kàléta ɔ gbɛ̀tɔ́ wɛ, bó nɔ̀ dó awù e hɛn ɔ, é ná dó nǔkíkò nú mɛ e, lobò nɔ̀ sɔ́ ɖiɖe kaléta tɔ̀n cyɔ́n nùkún mɛ ɖò nǔxíxò kalétà lɛ tɔ̀n hwenu.

Súnnù wɛ nɔ̀ yáwǔ cyɔ́n kalétà, bó kà nyí mɛɖé bó nɔ̀ segàn.

Nyɔ̀nùví lɛɛ nɔ̀ xwèdó mɛ è nɔ̀ dó gùngùn nú nǔxíxò lɛɛ lobò nɔ̀ jìhàn. 

Yɔ̀kpɔ́vú lɛɛ kpó jɔ̀wunjɔ̀jà lɛɛ kpó wɛ e nɔ̀ mɔ̀ hwɛ̀hwɛ̀ bɔ̀ yě nɔ̀ cyɔ́n kaléta.

Bóná dó nɔ̀ kalétà gbɛ́tà ɖé mɛ ɔ, è ɖò ná nyɔ́ wèɖú lòbò túùn hànjì, ɖó wàlɔ̀ wɛ̀ kò nyí bɔ̀ mɛxó lɛɛ kò sɔ́ ɖótè sín hwèxónù.
## Mɛ tɛnmɛ tɛnmɛ è nɔ̀ mɔ̀ ɖò kalétà gbɛtà  mɛ lɛ
Bónú ayì ɖè ɖ'áyǐ núwíwà kaléta tɔ̀n ɔ ná dó sìxú víví ɔ, gbɛtɔ́ dònù ɛnɛ mɔ̌ wɛ̀ e nɔ̀ mɔ.Yě ɖie:

- Mɛ e cyɔ́n kàlétà ɔ, é nɔ́ dó ɖɛ̌kàn, alɔ̀góde kpódó avɔ̀ vúnvún kpo. E nɔ́ cyɔ́n ɖiɖe ɔ dó nùkúnmɛ bó kà nyí weɖútɔ́ tàjí e ɖò gbɛtà ɔ nu e.

- Hànjìtɔ́ lɛ, yě wɛ nɔ̀ dóhaǹ bó nɔ jì hàn lɛ ɖò nǔxíxò lɛ hwenù.

- Mɛ è kp'acɛ ɖò gbɛ̌tà ɔ nù e, e wɛ nyí mɛ nùkɔ̀ntɔ̀n e nɔ̀ yáwǔ dóhàn ɖò nùxíxò lɛ hwenu e.

- Nùxótɔ́ lɛ, yè wɛ̀ nɔ̀ xò hǔn, gànkwékwé, àsán kpánu kpó nǔ ɖevo ɖevo lɛ kpó.

- Nùxó

## Nùxíxò gɛnnyìgɛnnyì dó ɖù kaleta xwe
E nɔ̀ bló nùxíxò e nyí kaletà tɔ̀n bó lɛ nyí agùdà lɛ tɔ̀n e xwèwú xwewú ɖò glexwé, bóná dó hɛ̀n nǔnyɔ̀wà dòdó nɛ ɔ dó te  lobo kà ɖexwlɛ́ hwɛhwɛ nú ní mà wá bú o.

Lèxwelé 2017 wɛ è blǒ kaléta núxíxò 14(w'ɛnɛ) gɔ ɔ.

## Akwɛ́ sín alì
Akwɛ́ é Katéta nɔ cyán ɔ, é nɔ zan bo do nɔ du xwè na. É na tɔ avɔ lobo na tɔ kpodo akwɛ́ yétɔn kpo.

## Ɖiɖè Kaléta tɔn ɖé lɛ

Kaleta festival Ouidah Benin 2017 14.jpg|Kaléta nuxixo ɖo Gléxwé ɖo xwe 2017 tɔn mɛ.
Kaleta festival Ouidah Benin 2017 8.jpg|Kaléta nuxixo ɖo Gléxwé ɖo xwe 2017 tɔn mɛ.
Kaleta-Benin1.jpg|Kaléta ɖo aximɛ
Kaleta-Benin2.jpg|Nuxotɔ é nɔ xwèdo Kaléta lɛ é


Akpaxwé:Hwɛdomɛnu ɖo Benɛɛto mɛ Akpaxwé:Kaléta
Kokeyi (tokpɔnlavi)

**Kokeyi** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nú tokpɔnla Banikwala tɔn ɖò tokpɔn Aliboli tɔn mɛ. Tokpɔnlavi é nɛ ɔ ɖo taligbé nú Benɛɛto ɔ.

## Tan tokpɔnlavi ɔ tɔn
Ɖo azǎn 27 gɔɔ nuxwasùn xwe 2013 tɔn mɛ wɛ Kokeyi huzu tokpɔnlavi nú tokpɔnla Banikwala tɔn.

## Tovi lɛɛ
Kɛnsisɔ sin nuwiwa è azɔxwe « INSAE » tɔn blo ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ, tokpɔnlavi Kokeyi tɔn ɖo hwɛndo 2013 kpodo gbɛtɔ 18 596 kpan: nyɔ̌nu 9 339 kpo sǔnnu 9 257 kpo.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Kokibolu (tokpɔnlavi)

**Kokibolu** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nú tokpɔnla Banikwala tɔn ɖo tokpɔn Aliboli tɔn mɛ. Tokpɔnlavi é nɛ ɔ ɖo taligbé nu Benɛɛto ɔ.

## Tan tokpɔnlavi ɔ tɔn
Ɖo azǎn 27 gɔɔ nuxwasùn xwe 2013 tɔn mɛ wɛ Kokibolu huzu tokpɔnlavi nú tokpɔnla Banikwala tɔn.

## Tovi lɛɛ
Ɖo xwe 2013 tɔn mɛ ɔ kɛnsisɔ sin nuwiwa é azɔxwe « INSAE » tɔn blo e ɔ mɛ ɔ  tokpɔnlavi Kokibolu tɔn ɔ ɖo hwɛndo 1 036 kpodo gbɛtɔ 10 531 kpo: nyɔ̌nu 5 319 kpodo sǔnnu 5 212 kpan.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Koko (Benɛ)

**Koko** nyi tokpɔnlavi ɖokpo nú tokpɔnla  Bantɛ tɔn bo ɖo tokpɔn Sokan tɔn mɛ ɖo Benɛɛto mɛ.

## Gletoxo tɔn lɛ
Koko ɖo tokpɔn Sokan mɛ tɔn tɛntin, bo ɖo glexo 3 yě ɖie:
* Alpaka
* Cokobɔ
* Isalɛ

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛn ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi ɔ tokpɔnlavi Koko  tɔn ɖo tovi 7259

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Kokou Agbemadon

**Kokou Solété Agbemadon** nyí toxóɖɔtɔ́ Togo tɔn b'ɛ ɖo toxóɖɔgbɛ *Rassemblement du peuple togolais (RPT)* tɔn mɛ. È jì i ɖò azǎn 23gɔ́ nùxwasùn xwè 1951 tɔn mɛ̀ ɖò Lomé ɖò Togoto mɛ.

## Tan gbɛ tɔn tɔ́n
Agbemadon w'azɔ̌ dó azɔ̌xwè, hlɔnhlɔn kpo sin kpo tɔn sín azǎn 20gɔ́ àyìdósùn xwè 2005 tɔn mɛ hwɛ cobɔ é sɔ acɛkpikpa yɔyɔ ɖo té ɖo azǎn 20gɔ́ zǒsùn xwè 2006 tɔn mɛ.

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Togo tɔn
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1951 tɔn mɛ
Kokoxwé

**Kokoxwé** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nú tokpɔnla Jakotomɛ tɔn bo ɖo tokpɔn Kufo tɔn mɛ ɖo Benɛɛto mɛ.

## Gletoxo tɔn lɛ
É ɖo gletoxo 6.

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛn ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnlavi Kokoxwé tɔn ɔ ɖo tovi 10270

Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Komɛ

**Komɛ** ɔ, toxo ɖokpo wɛ bo lɛ nyí tokpɔnla ɖokpo ɖo afɔligbe hweyixɔwaji nú Benɛɛto ɔ ɖo tokpɔn Mɔnɔ tɔn mɛ. Komɛ ɔ ɖo kilomɛtru 60 do Kutɔnu toxo ɔ.

## Tokpɔnlavi tɔn lɛ
Komɛ ɔ ɖo tokpɔnlavi atɔ́ɔ́n yě ɖie: 
*Agatogbo 
*Akɔɖéxa
*Komɛ 
*Wumako
*Wɛɖɛmɛ-Péda

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛń ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnla Komɛ tɔn ɔ ɖo tovi 79989. Gbè gěgè wɛ tovi lɛ nɔ do, ɖo taji ɔ Waci gbe

Akpaxwé:Tokpɔnla Benɛ tɔn lɛ
Koniémé Domitien N’Ouemou

**Koniémé Domitien N’Ouemou** ɔ, nyi ɖɛmɛnu ɖo ɖɛmɛnugun tantɔngɔɔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ.
## Toxoɖɔgbɛ tɔn
Toxoɖɔgbɛ Union Progressiste (UP) tɔn sin asya glɔ wɛ é sɔ'ɛ ɖɛmɛnu ɖé.
 Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ
Kopago (Copargo)

**Copargo** ɔ, tokpɔnla ɖokpo wɛ é nyi nú Benɛɛto  ɔ ɖo taligbe hweyixɔwaji bo ɖo tokpɔn Dɔnga tɔn mɛ. É lín dó dogbo Togotò ɔ tɔn kpodo Benɛɛto ɔ tɔ̀n kpo  ǎ.

## Dogbo tɔn lɛ
É ɖo dogbo ɖo taligbe tɔn xá tokpɔnla Natitingou tɔn kpodo Kouande tɔn kpan bo ɖó ɖo afɔligbe xá tokpɔnla Waké tɔn kpo Jugu tɔn kpan bo lɛ ɖo xá Togoto ɔ ɖo  hweyixɔwaji.

## Tokpɔnlavi tɔn lɛ
"Copargo" ɖo tokplɔnlavi ɛnɛ (04). Yě ɖie:
* Anadana
* Kopago (tokpɔnlavi)
* Pabegu
* Singré

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛn ěe azɔxwe INSAE sɔ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi e ɔ, tokpɔnla "Copargo" tɔn ɔ ɖo tovi 70 938.

Akpaxwé:Tokpɔnla_Benɛ_tɔn_lɛ
Kotapunga

**Kotapunga** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nu tokpɔnla Natitingu tɔn ɖo tokpɔn Atakola tɔn mɛ ɖo Benɛɛto mɛ.

## Gletoxo tɔn lɛɛ
Tokpɔnlavi Kotapunga tɔn ɔ ɖo taligbe hweyixɔwaji nu Benɛ tò ɔ, bo ɖo gletoxo w'ɛnɛ yě ɖie:
* Bagre-Tamu
* Dokɔnde
* Fayure
* Kanpuya
* Kota-Mɔnɔgu
* Kotopunga
* Wɔnsikoto
* Puya
* Suruku
* Tanpedɛma
* Cantangu
* Wɛtipunga
* Yakpangu-Tɛngu
* Yariku

## Tovi nabi è é ɖo é
Ɖo kɛn ěe axɔxwe INSAE sɔ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi e ɔ, tokpɔnlavi Kotapunga tɔn ɔ ɖo tovi 17420.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Kotchikpa Jean-Eudes Okounde

**Kotchikpa Jean-Eudes Okounde** ɔ, nyi ɖɛ̌mɛnu ɖo ɖɛmɛnugùn tantɔngɔɔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ.
## Toxoɖɔgbɛ tɔn
Toxoɖɔgbɛ Bloc Républicain (BR) tɔn sín asya glɔ wɛ è sɔ'ɛ ɖɛ̌mɛnu ɖè.
 Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ
Koubourath Oséni

**Koubourath Oséni** ɔ,  xwè 1947 gɔ́ ɔ mɛ wɛ e ji ì  ɖe, ɖo Benɛɛto mɛ b'ɛ nyí dotoo, nyɔ̌nu toxoɖɔtɔ, bo nyi nyǐɖemɛtɔ-towuntun ɖaxo ɖo Bɛnɛɛ. É lɛ nyí ɖɛ̌mɛnu kpó gǎnhɔnyìtɔ́ kpó ɖò togán Nicephore  Soglo hwenu.

## Gbɛ tɔn
Koubourath Oséni ɔ, azan 23 ɔ lidosun xwe 1947 tɔn mɛ wɛ é ji i ɖo Xɔgbonu. Nyikɔ tɔn ɖesu nɔ nyi Kadidjat Koubourath Anjorin. Asu tɔn wɛ nyí Osseni.

## Azɔmɛ li e gbɔn é
Koubourath Osséni ɔ, bɛ azɔxwe dokɔ tɔn ɖo Bamako Mali tomɛ, bo lɛ yi ɖo Tahoua Niger tomɛ, mɔ ɖo Kayes kpo Sikasso kpo ɖo Mali bo wa din yi xɔ nukɔn tɔn linsinmɛ tɔn ɖo 1960. É gbɛ kan do wema kplɔnkplɔn nu ɖo azɔmɛ xwe linsinmɛ tɔn nyɔnuvi lɛ tɔn Markala tɔn ɖo Mali bo ɖo BEPC tɔn ɖo 1964 bo wayi azɔmɛ xwe linsinmɛ tɔn nyɔnuvi lɛ tɔn John F. Kennedy tɔn ɖo Dakar Sénégal tomɛ bo lɛ kɔ wa Benɛɛ ɖo 1968 bo ɖo Bac D. Énɛ ɔ gudo ɔ é yi kplɔnyiji-alavɔ Benɛɛ tɔn kaka yi jɛ̰  1975. Ɖo zosun xwe 1975 kpodo ayidosun xwe 1977 tɔn kpan tɛntin ɔ, é blo azɔwa-bo-yi-nunywɛ-do-nunywɛ ji tɔn ɖo doto'zɔ'linu. É wa yi Kplɔnyiji-alavɔ Lomɛ tɔn bo ɖo nunywɛ yi do nunywɛ ji wɛ ɖo dotoxwe Lomɛ-Tokwin tɔn bo yi kunnuɖe wema *Doctorat* tɔn ɖo doto'zɔ mɛ, 

É lɛkɔ wa Benɛɛ bo nyi gan é xwe aza do dotoxwe Avlanku tɔn ɔ nu é sin 1977 wayi jɛ 1978. É nɛ ɔ gudo ɔ,e wa nyí dotoo yɛyɛ lɛ kpodo yɔkpɔvu lɛ kpan wu kpenukun do tɔ ɖo CNHU ɖo Kutɔnu sin 1979 wayi jɛ 1981.

## Toxoɖuɖɔ sin ali tɔn lɛ
É nɔ nyiɖemɛ-towuntun ɖo mɛ ɖaxo sin xwe ɔ nu ɖo Bénɛ, nu xwe wowe (12). É wayi ɖɛmɛnu ɖo ɖɛmɛnugbasa nukɔn nukɔn tɔn Bénɛ tɔn ɖo 1991. Ɖo 1993 ɔ é jo tɛn tɔnmɛ do ɖo ɖɛmɛnugbasa bo wa nyi ganhɔnyitɔ e nɔ kpenukun azɔwiwa, azɔmimɔ kpodo tovi sin nunɔmɛ kpan wu ɖo togan Nicephore Soglo hwenu. Ɖo 1997 ɔ,  e sɛ do Mali. Sin 1999 wayijɛ 2004 ɔ e wayi nɔ *Conseil Économique et Social*. Xwe 2009 tɔn ɔ, Koubourath Anjorin Oseni wa yi nyiɖemɛ-towuntun ɖo mɛ ɖaxo Bénɛ tɔn, bo nɔ dɔn kaka yijɛ 2021 bo wa jo tɛnmɛ do nu Mariam Cabi Talata ɖo azan nukɔn tɔn ayidosun xwe 2021 tɔn (1er juin 2021).

## Azɔ ɖevo e nɔ wa lɛ
É ɖu gǎn azɔn we ɖo kplekple nyɔnu lɛ  sin gbɛ̌ta e ɖo Bénɛɛ lɛ é bi tɔn (Fnafb) ɖo 1992 kpodo 1994 kpan, bo lɛ ɖu ɖo Renap nu ɖo Genève ɖo Suisse. Bo lɛ nyi gǎn ɖò gbɛ̌ta *Soroptimist international* tɔn nu sin 2008 wayi 2010.

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1947 tɔn mɛ
Kpanrun

**Kpanrun** ɔ, tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nú tokpɔnla Agbomɛ Kanɖofi ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ.

## Tovi tokpɔnlavi ɔ tɔn lɛɛ
Kɛnsisɔ sin nuwiwa è azɔxwe « INSAE »  tɔn blo ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ Kpanrun ɖo hwɛndo 2105 kpodo gbɛtɔ 9679 kpan: nyɔ̌nu 4954 kpo sǔnnu 4725 kpo.

## Tàn kleun
Ɖo azǎn 27 gɔ ɔ nuxwasùn xwè 2013 tɔn mɛ wɛ Kpanrun huzu tokpɔnlavi nu tokpɔnla Agbomɛ Kanɖofi tɔn.
 
## Gletoxo tɔn lɛ
Tokpɔnlavi nɛ ɔ ɖo gletoxo tantɔn (8) yě ɖie: Anagbo, Avagbe, Wanyizun, Jigbo, Avɔnyikɔ, Kpanrun sin wè vlɔ ɖo, Kpavieja, kpo Zungbo kpo.
 

Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Kpasɛ zunmɛ

**Kpasɛ zùn** ɔ, zungbó kleun ɖe wɛ bó ɖò glexwé . Vodún nú wa tɛn kplidigi ɖokpo wɛ bó ɖò benɛ tò fɔ̀ligbé. E nɔ mɔ̀ ɖìɖe  vodún gegě tɔn ɖò finɛ , bɔ mɛ lɛ nɔ̀ wá hwɛ̀hwɛ̀ bó nɔ̀ wá fɔ̀ yɛsu ɖaxó ɖàxó lɛ ɖò finɛ Zungbo nɛ ɔ lɛ nyí saɖi wá kpɔ́n ayǐ tɛn ɖokpo nú jonɔ̀ lɛ.

## Fi ee ɖé e

## Tan tɔn klewun

## Ɖiɖé tɔn ɖé lɛ

Divinité du tonnerre femelle (Hêvièsso) de la forêt sacré de KPASSE OUIDAH au Bénin.jpg
Entrée du couvant de La Forêt Sacrée de Kpassè.jpg
Chapelet d'un roi de Kpassè.jpg
Entrée féminine du couvant de La Forêt Sacrée de Kpassè.jpg
Case pour rituels de La Forêt Sacrée de Kpassè.jpg
La jarre trouée en bas de l'iroko à la Forêt Sacrée de Kpassè.jpg


Akpaxwé:Zungbo lɛ
Kpasɛzùn

**Kpasɛzùn** ɔ, zùngbó ɖòkpó bo ɖò Glexwé, bó nyí vodúntɛn ɖaxo ɖo afɔgokɔ Benɛɛto tɔn ɖo tokpɔn Xulɛnu tɔn mɛ.

## Akpa étɛ xwe wɛ Kpasɛzun ɔ ka ɖe
Kpasɛzùn ɔ tokpɔnlavi Tɔvɛ we (2) gɔ ɔ tɔn mɛ wɛ é ɖe, ɖo tokpɔnla Gléxwe tant mɛ. Ɛta ɛnɛ (4) ji wɛ é vlɔn é ɖe do ɖo slata Tɔvɛ tɔn mɛ.

## Vodunsinsɛntɛn
Akpaxwé:Zùn_ɖo_Benɛɛto_mɛ
Kpikpomɛ

**Kpikpomɛ** ɔ́, ninɔmɛ̀ gbɛtɔ tɔn wɛ̀ hwenu é xwè mɛtɔn wa yi nukɔn é.

Akpaxwé:Kpikpomɛ
Kple ɖaxo è blo ɖo Benɛɛto mɛ ɖo zoflinplɔsun xwe 1990 tɔn mɛ e

**Kple ɖaxo è blo ɖo Benɛɛto mɛ ɖo zoflinplɔsun xwe 1990 tɔn mɛ** ɔ, nyi kple nukɔntɔn e blo ɖo to e nɔ do flansegbe ɖo Aflikagbeji e lɛ mɛ, lo bɔ yé gege sɔ afɔ do afɔdo tɔn mɛ.

## Doyidosrɔ kple nɛ ɔ tɔn
Benɛɛto jɛ eɖesu si sin xwe ko-atɔɔn-nukun-ɛnɛ gɔɔ gudo ɔ, to ɔ wa ɖo wuwɛ gege xozrɛ wɛ b'ɛ zɔn b'ɛ yi gudo bi. Tovilɛ bi ɖo ale na wɛ ɖo acɛkpikpa mɛɖaxo ahwangan sunvinɔ Mathieu Kérékou tɔn ɔ sɔ kpewu bo ɖo kwɛ su azɔwatɔ lɛ wɛ a. Mɔ ɖokpo ɔ tovi lɛ fɔngu do acɛkpikpa gannu gannu togan ɔ tɔn ji. Hwenɛnu loɔ, togan ɔ wa mɔ ɖɔ émi ɖo na d'alɔ ami mɛ lobo vɔda nu acɛkpikpa emitɔn. Ɖo azan ɛnɛ gɔɔ wǒsun xwe 1989 tɔn ɔ, xoɖɔ-do-mɛɖee-gbemɛ bɛ ɖo togan ɔ kpo ɖɛmɛnu azɔwatɔ lɛ tɔn kpodo me e ko hɔn sin to ɔ mɛ lɛ e kpan.

Akpaxwé:Toxoɖiɖɔ_ɖo_Benɛɛto_mɛ
Kplɔnyiji alavɔtɛn Agbomɛ kanɖofi tɔn

**Kplɔnyiji alavɔtɛn Agbomɛ kanɖofi tɔn**, b'ɛ lɛ ylɔ ɖɔ UAC ɔ, nyi wemaxɔmɛ alavɔtɛn axɔsu tɔn é ɖo tokpɔnla Agbomɛ kanɖofi tɔn mɛ ɖo tofɔ̀ligbé Benɛɛto tɔn.

## Tan tɔn
Xwe 1970 tɔn mɛ wɛ é sɔ kplɔnyiji alavɔtɛn ɔ ɖo té ɖé bɔ nyikɔ tɔn hwenɛnu tɔn nyi «kplɔnyiji alavɔtɛn Ɖanxomɛ tɔn». 

Xwè atɔɔn gudo, ɖo xwè 1975 tɔn mɛ wɛ é ɖyɔ nyikɔ tɔn, b'ɛ huzu «kplɔnyiji alavɔtɛn Benɛɛ tɔn» co bo wa huzu «kplɔnyiji alavɔtɛn Agbomɛ kanɖofi tɔn» ɖo xwé 2011 tɔn mɛ.

## Titomɛ tɔn
Mɛɖaxo Brice Sinsin kpodo mɛɖaxo Maxime Da Cruz é xó kpoɖo n'i é kpo wɛ xwè aza do kplɔnyiji alavɔtɛn Agbomɛ kanɖofi tɔn ɔ nu, nǔ xwé ayizɛn.

Sín xwé 2011 tɔn mɛ ɔ, acɛkpikpa Benɛɛ tɔn wɛ sɔ gan é na kpé nukun ɖo kplɔnyiji alavɔtɛn ɔ wu é.

Mɛɖaxo Félicien Avlessi wɛ xwé aza do kplɔnyiji alavɔtɛn Agbomɛ kanɖofi tɔn ɔ nu ɖo ehɔnmɛ.

## Gan tɔn lɛ
* Félicien Avlessi ( Sin azán w'atɔngɔ ɔ  kɔnyasun xwé 2021 tɔn)
* Maxime da Cruz (2017-2021)
* Brice Sinsin ( 2011 - 2017)
* Norbert Cossi Awanou (2006 - 2011)
* Salifou Alidou (2003 - 2006)
* Issifou Takpara	(2002 - 2003)
* Kémoko Osséni Bagnan	(1996 - 2001)
* Jean Gratien Zanouvi	(1994 - 1996)
* Lucien Gb. A. Chede	(1992 - 1994)
* Jean-Pierre Ezin	(1990 - 1992)
* Souleymane K. Bassabi	(1985 - 1990)
* Karim L. Dramane	(1983 - 1985)
* Jean Pliya	(1981 - 1983)
* Nathanaël Mensah	(1977 - 1981)
* Vincent Dan	(1975 - 1977)
* Édouard Adjanohoun	(1970 - 1975)
* Édouard Adjanohoun	(1970 - 1975)

## Ɖiɖé tɔn ɖé lɛ

File:Faseg.jpg
File:Vue de face du rectorat de université abomey calavi.jpg
File:Zone master.jpg
File:Bus de l'Université d'Abomey-Calavi.jpg
File:Dortoire des étudiants.jpg


Akpaxwé:Kplɔnyiji alavɔtɛn lɛ
Kplɔnyiji alavɔtɛn Parakou tɔn

**Kplɔnyiji alavɔtɛn Parakou tɔn**, b'ɛ lɛ ylɔ ɖɔ UP ɔ, nyi wemaxɔmɛ alavɔtɛn axɔsu tɔn wégɔ ɔ é ɖo Benɛɛto mɛ é. É ɖo totaligbé to ɔ tɔn ɖo tokpɔnla Parakou tɔn mɛ.

## Tán tɔn
Azǎn afɔtɔn nukun atɔngɔ ɔ (18) zosun xwè 2001 tɔn mɛ wɛ é sɔ gbétakɛn é do kplɔnyiji alavɔtɛn Parakou tɔn ɔ dó ɖé b'ɛ hɛn ɔ é na kplɔn dobanunú , hwɛndomɛnu kpodo mɔ yɔyɔ lɛ kpo.

## Titomɛ tɔn
Wémaxɔmɛhwé tɛnmɛtɛnmɛ woɖokpo (11) wɛ ɖo kplɔnyiji alavɔtɛn Parakou tɔn mɛ. 

## Gán tɔn lɛ
Gán tɛnmɛtɛnmɛ wɛ xwè aza do kplɔyiji alavɔtɛn ɔ nu sin dodonu tɔn. Yě ɖié:
* Michel Boko	(2001-2002)
* D. Gilbert Avode	(2002-2003)
* Alexis Hountondji	(2003-2006)
* A. Simon Akpona	(2006-2012)
* Barthélémy Biao	(2012-2014)
* Prosper Gandaho	(2014-2020)
* Bertrand Sogbossi Bocco	(Sin xwè 2021 tɔn mɛ)

Akpaxwé:Kplɔnyiji alavɔtɛn lɛ
Kpoba

**Kpoba** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nú tokpɔnla Jakotomɛ tɔn bo ɖo tokpɔn Kufo tɔn mɛ ɖo Benɛɛto mɛ.

## Gletoxo tɔn lɛ
É ɖo gletoxo 5

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛn ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnlavi Kpoba tɔn ɔ ɖo tovi 9603: nyɔ̌nu 5064 kpo súnnu 4539 kpan.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Kpɔjitɔ̀ Danxomɛ tɔn lɛ

**Kpɔjitɔ̀ Danxomɛ tɔn lɛ** wɛ nyi najinɔ ee ji axɔsu Ɖanxomɛ tɔn lɛ. 

## Tan kléwun
Danxomɛ ɔ axɔ́ɖútò ayìjɛ́tɔ̀n ɖe wɛ bo ɖo Benɛtò ɔ sin afɔgokɔ-xweyixɔ waji Mɛwigbeji tɔn. Sin léxwle xwe kanwe-ko kanwe-ko donu afɔtɔn nukun we(XVIIè) wa yi jɛ xwe kanwe-ko kanwe-ko donu afɔtɔn nukun ɛnɛ (XIXè) gɔji wɛ axɔ́súɖúto nɛ ɔ vlɔnkan yi jɛ. E vlɔn kan ɖò xágbájɛ́  Agbomɛ tɔn ɔ ji b'ɛ sin léxwle 1600 bo wa huzu axɔ́ɖútò syɛn-syɛn nuɖe má lyǎ ɖó kan e mɛ éɖě ɖo léxwle xwe kanwe-ko kanwe-ko donu afɔtɔn nukun atɔn(XVIII) gɔ mɛ, ɖ'ahan e e fún do yi tòxo è lɛlɛ do e lɛ e kaka yijɛ̀ Xulɛnu, taji ɔ Glexwe tòxo ɔ. 

Axɔ́su gégé wɛ xɔ tò ɖò Axɔ́ɖútò nɛ ɔ mɛ̀. Ɖò Axɔ́su nɛ lɛ mɛ ɔ́ e mɛ̌ gégé fun ahwan xa tonuklájɛ́tɔ́ lɛ. Loɔ mɛ̀ mɛ́ e ka nyí nyɔnù « kpɔ́jitɔ̀ » nɛ lɛ̌ ě yíxɔ̀ bo ji axɔ́su to xɔ́ tɔ̀ nɛ lɛ̌ e. 

## Kpɔ́jitɔ̀ lɛ
* Nayé Savá e ji axɔ́su Gangnihessou kpodo Dakodonou kpan. E wɛ nyi kpɔ́jitɔ̀ nukɔntɔ́n. 
* Nayé Adrú e ji axɔ́su Aho Houegbadja
* Nayé Adonɔ wɛ nyi kpɔjitɔ̀ nùnyɔ̀nánɔ̀ e ji axɔ́su Akaba kpodo Tasi Hangbè kpodoAgadja kpan
* Nayé Hwanjile e ji axɔ́su Tegbessou 
* Nayé Cayi e ji axɔ́su Kpengla
* Nayé Sɛnumɛ e ji axɔ́su Agonglo
* Nayé Kpɔsihwɛn e ji axɔ́su Adandozan
* Nayé Agɔntinmɛ e ji axɔ́su Ghézo
* Nayé Zoyiɖi e ji axɔ́su Glèlè 
* Nayé Zevotin e ji axɔ́su Behanzin 
* Nayé Kanayi e ji axɔ́su Agoli-Agbo

Akpaxwé:Tan Danxomɛ tɔn
Kpɔmasɛ

**Kpɔmasɛ** ɔ nyi tokpɔnla bo lɛ nyi toxo ɖokpo ɖo afɔligbe hweyixɔwaji nú Benɛɛto ɔ ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ.

## Tokpɔnlavi tɔn lɛ
Tokpɔnla Kpɔmasɛ tɔn ɖo tokpɔnlavi 09 yě ɖie: 
* Aganmalɔmɛ 
* Agbanto 
* Agɔnkanmɛ 
* Dédomɛ 
* Dékanmɛ Kpɔmasɛ tɔn 
* Kpɔmasɛ (centre) 
* Sɛgbɛya
* Sɛgbohwɛ 
* Tɔkpa-Domɛ

## Tovi nabi é ɖo e
Kɛnsisɔ sin nuwiwa è azɔxwe «INSAE» tɔn blo ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ tokpɔnla Kpɔmasɛ tɔn ɖo  gbɛtɔ  67648.

 Akpaxwé:Tokpɔnla_Benɛ_tɔn_lɛ
Kpɔmasɛ (centre)

**Kpɔmasɛ sin tɛ́ntinmɛ** ɖo yovogbé mɛ (Kpomasè centre) ɔ,  tokpɔnlavi ɖokpo  wɛ é nyi ɖo tokpɔnlavi 09 tokpɔnla Kpɔmasɛ tɔn lɛ mɛ bo ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo Benɛɛto mɛ.

## Dogbo tɔn lɛ
Tokpɔnlavi nɛ ɔ, ɖo afɔligbe nu tokpɔnla Kpɔmasɛ tɔn. É ɖo dogbo xá Agɔnkanmɛ ɖo afɔligbe bo xá tokpɔnla Glexwe tɔn ɖo hwetɔnwaji bo lɛ ɖo xá Sɛgbohwɛ tɔn ɖo hweyixɔwaji.

## Gletoxo tɔn lɛ
Tokpɔnlavi é nɛ ɔ, ɖo gletoxo wo ɖokpo (11 villages) yě ɖie : 
* Ayijɛdo
* Kokwɛnji
* Lokosa
* Doga
* Fifaji
* Ganganhuli
* Gbɛjɛwɛn Ajibamɛ 
* Nɔvinyɔ
* Hwégan
* Misɛbɔ
* Misite. 

## Tàn kleun
Ɖo azǎn 27 nuxwasùn xwè 2013 tɔn mɛ wɛ Kpɔmasɛ sin tɛ́ntinmɛ é nɛ ɔ huzu tokpɔnlavi nu tokpɔnla Kpɔmasɛ tɔn. 

## Tovi nabi é do e
Ɖo kɛ́n é è sɔ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ, tokpɔnlavi nɛ ɔ ɖo hwɛndo 2301 bo ɖo gbɛtɔ́ 10527. 

## Azɔ̌ tovi lɛ tɔn
Azɔ̌ e tovi lɛɛ nɔ wa wɛ nyi Glezɔ. Jinukun e yě nɔ do lɛɛ e ɖie: gbade, Azǐin, fɛnnyɛ̌, Atakín, Timati, kpodo atinsinsɛn maga [yovozɛn....kpo. Yě nɔ lɛ blo [Galí bo nɔ lɛ ɖa ami vɔvɔ kpo azǐinmi kpo.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Kudo

**Kudo** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nu tokpɔnla Lokosa tɔn ɖo tokpɔn Mɔnɔ tɔn mɛ ɖo Benɛɛto mɛ .

## Gletoxo tɔn lɛ
Wɛɖɛmɛ ɔ ɖo afɔligbe hweyixɔwaji nu Benɛ to  ɔ bo ɖo gletoxo 06 yě ɖie: 

* Adlɔji
* Anyito
* Kudo
* Kplogodomɛ
* Tinu
* Tozumɛ

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛń ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnlavi Kudo tɔn ɔ ɖo tovi 16506

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Kufo

thumb|right

**Kufo** sin tokpɔn ɔ, tɔsisa ɖaxo Kufo ěe ɖo Afɔgokɔ Benɛɛto tɔn ɖo hweyixɔwaji e sin nyikɔ wɛ e nɛ̌ɛ.

## Dogbo tokpɔn ɔ tɔn lɛɛ
Kufo  tokpɔn ɔ ɖo dogbo xa Togo to ɔ ɖo hweyixɔwaji, tokpɔn Mɔnɔ tɔn, Zù tɔn ɔ kpodo Atlantique tɔn ɔ kpan. E ɖenyǐi ɖo 1999 hwěnu e kan ɛ sin tokpɔn xoxo Mɔnɔ tɔn ɔ wu e. Sin 2008 ɔ Akplaxwe wɛ nyi toxotɔndeji nǐi

## Tokpɔnla tɔn lɛ
Tokpɔn Kufo tɔn ɖo tokpɔnla 06 yě ɖie:
*Aplaxwé
*Jakotomɛ
*Dogbo
*Kwlekanmɛ
*Lalo
*Tɔviklɛn

Akpaxwé:Tokpɔn_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Kutɔnu

**Kutɔnu** nyí toxo ɖaxo bǐ ɖo Benɛto ɔ mɛ. Ěe xa mɛ ɖo xwe 2013 ɔ, gbɛtɔ 760 000 wɛ sá xwé ɖo kutɔnu. 

Axɔxuwxé gége wɛ ɖo fi nɛ. Ɖantɔkpáxì wɛ nyi axi ɖaxo bǐ ě ɖo hwéyixɔwaji mɛwigbéjí ɔ tɔn bi é. Nɔ̀xwe kpodo xú kpo ě kpé ɖo toxo ɔ mɛ wɛ zɔn bɔ é ylɔ ɛ ɖɔ Kutɔnu.

zohunglitɛn kpodo Jɔmɛhunjayitɛn Benɛɛto ɔ tɔn lɛ ɖésu kpan ɖo kutɔnu.

É nɔ ylɔ mɛ é nɔ nɔ́ Kutɔnu lɛ ɖɔ Kutɔnutɔ.

## Tan Kutɔnu toxo tɔn
Ɖo xwe kanweko ɖobu ko é hwé ɖokpo gɔ tɔn sín bibɛmɛ ɔ, hwevíwlǐtɔ́ lɛ kɛ́ɖɛ́ wɛ́ sáxwé nyi kutɔnu. Hwénú é axɔ́sú Glɛlɛ ɖo gánjí è wɛ yovotomɛnu núkɔ́ntɔ́n lɛ wá sá xwé ɖo finɛ.
Ɖo azǎn 19 ɔ nùxwasùn xwe 1958 tɔn mɛ wɛ axɔ́sú Glɛlɛ d'alɔ wémá mɛ bo jo kutɔnu toxo ɔ do nú flánsé lɛ.

## Tokpɔnlavi tɔn lɛ
Toxo Kutɔnu tɔn ɔ ɖo tokpɔnlavi w'atɔn.Yě ɖie:
*Tokpɔnlavi nukɔntɔn
*Tokpɔnlavi wegɔ ɔ
*Tokpɔnlavi atɔngɔ ɔ
*Tokpɔnlavi ɛnɛgɔ ɔ
*Tokpɔnlavi atɔɔngɔ ɔ
*Tokpɔnlavi ayizɛngɔ ɔ
*Tokpɔnlavi tɛnwe gɔ ɔ
*Tokpɔnlavi tántɔ̀n gɔ ɔ
*Tokpɔnlavi tɛnnɛgɔ ɔ
*Tokpɔnlavi wogɔ ɔ
*Tokpɔnlavi wogɔ ɔ
*Tokpɔnlavi wo-ɖokpogɔ ɔ
*Tokpɔnlavi wéwegɔ ɔ
*Tokpɔnlavi w'atɔn gɔ ɔ

## Toxogán kutɔnu tɔn lɛ

## Axi Kutɔnu tɔn lɛ
Axi Kutɔnu tɔn lɛ ɖié 
*Dantɔkpáxì
* Pk3 xì,
* Tokplégbé xì,
* Ayijɛdo xì,
* Gbégamɛ xì,
* Mɛnɔtɛn xì, Yɛhwè Micɛ́li sin axi ɔ sɔ́ lin dó tokpɔnlazɔwatɛn tɛnwegɔ́ ɔ kutɔnu tɔn ǎ
* Wɔlɔgɛdɛ xì,
* Kajɛwun xì,
* Midɔnbɔ xì
* "SainteTrinité" xì.

## Gbɛtɔ nukunɖeji Benɛɛto ɔ tɔn é jɔ ɖo Kutɔnu sin tokpɔnla ɔ mɛ lɛ e

## Kɔnɖokpɔ́ xǎ toxo ɖévo lɛ
Toxo kutɔnu tɔn d'alɔ wémá mɛ bo ɖo Kɔnɖokpɔ́ xǎ toxo ɖévo lɛ ɖo gbɛ́ ɔ mɛ́. É ná xá:

* Toxo Créteil tɔn ɖo flánsétomɛ, sin xwe 1986 tɔn
* Toxo Salvador tɔn ɖo Bresil to mɛ, sí xwe 1987 tɔn
* Toxo Rosny-sous-Bois tɔn ɖo flánsétomɛ, sín xwe 2006 tɔn


Place de l'étoile rouge à Cotonou - Bénin 25.jpg
Vue sur xwlacodji, Cotonou depuis un immeuble 2.jpg
Place du souvenir 01.JPG


## Dodo tɔn

Akpaxwé:Toxo Benɛɛto tɔn lɛ

Akpaxwé:Tokpɔnla_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Kwaba

**Kwaba** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nu tokpɔnla Natitingu tɔn ɖo tokpɔn Atakola tɔn mɛ ɖo Benɛɛto mɛ.

## Dogbo tɔn lɛ
Tokpɔnlavi é nɛ ɔ ɖo taligbe hweyixɔwaji nu Benɛ tò ɔ bo ɖo dogbo Togo tɔn ɔ kpa. Só kanmɛ wɛ tokpɔnlavi é nɛ ɔ ɖe bɔ só ɔ sin jiyiyí yì nujlɛkpo 508 mɔ.

## Gletoxo tɔn lɛɛ
Tokpɔnlavi Kwaba tɔn ɔ ɖo gletoxo wo-ɖokpo. Yě ɖie:
* Dikwan
* Katangɛnka
* Kwaba
* Kukuabirgu
* Kunicangu
* Kutanɔgu
* Kuwanwangu
* Musansamu
* Tagahɛ
* Tedɔnte
* Tipeti

## Tovi nabi è é ɖo é
Ɖo kɛn ěe axɔxwe INSAE sɔ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi e ɔ, tokpɔnlavi  Kwaba tɔn ɔ ɖo tovi 7245.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Kpɛngla

vignette|Hɔnmɛ axɔsu Kpɛngla tɔn

**Axɔsu Kpɛngla** ɔ, nú é jǒ axɔsi Hangbé dó ɔ́, é wɛ nyi axɔsú  tɛnwegɔ ɔ Agbomɛ tɔn.Bɔ é jì ì ɖò xwè 1735 tɔ̀n mɛ dɔ̌n.

## Axɔ́suɖúɖù tɔ̀n
Axɔsúɖutò Danxomɛ tɔn ɔ dán ɖò ahwànlinu ɖo axɔsu Kpɛnla hwenu ɖo axɔsu Oyɔ tɔ́n ɔ tɔ́n ahwàn ɛ bɔ e gbɔ bo j'akɔ x'ɛ.

## Gǎnwuntun

Akpaxwé:Axɔsu Benɛɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Axɔsu Agbomɛ tɔn lɛ
Kpɛɖɛ

**Kpɛɖɛ** ɔ toxo ɖe wɛ bo ɖo tokpɔnla Kanɖi tɔn mɛ ɖo tokpɔn Aliboli tɔn ɖo Benɛɛto mɛ.
Gbɛtɔ 5032 mɔ wɛ e xa ɖo kɛnsusɔ xwe 2013 gɔ tɔn. 
E sɔ to dogesi wema(carte) toxo nɛ ɔ ɖo xixa 11°11'17* ɖo totaligbe, 2°57'21* ɖo hwetɔnwaji

## Hwenuxo Kpɛdɛ tɔn
Kpɛɖɛ ɔ nyi toxo ɖe ɖo gletatoxo 82 ěe Ɖɛmɛgbasa ɔ ɖe nyi ɖo azan 27ɔ xwejisun 2013 tɔn lɛ mɛ ɖo Tokpɔnla Kanɖi tɔn mɛ. 

Kpɛɖɛ ɔ ɖo gletakɔ tɛnnɛ tokpɔnlavi Kanɖi tɔn nukɔn tɔn ɔ mɛ kpodo gletakɔxo Damadi tɔn, Gando-Kosikana tɔn, Dodopanɛ tɔn, Kefeli-Sɛnté tɔn, Kefeli-Hɛnkatɛ tɔn, Gansoso-Gbiga tɔn, Gansoso-Nyisure tɔn kpodo Kajɛrɛ tɔn kpan. 
Ɖo kɛnsusɔ ɛnɛ lexwele 2013 tɔn e sɔ gbɛtɔ 50̂32 (sunnu 2525 kpodo nyɔnu 2507) ɖo toxo nɛ ɔ mɛ.

Akpaxwé:Toxo Benɛɛto tɔn lɛ
Kwanɖé

**Kwanɖé** ɔ tokpɔnla ɖokpo wɛ é nyi nú Benɛɛto ɔ ɖo taligbe hweyixɔwaji. É ɖo tokpɔn Atakola tɔn mɛ.

## Dogbo tokpɔnla ɔ  tɔn

## Tokpɔnlavi tɔn lɛɛ

## Tovi tokpɔnla ɔ tɔn lɛɛ
Ɖo kɛn ěe axɔxwe INSAE sɔ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi e ɔ, tokpɔnla Kwanɖé tɔn ɔ ɖo tovi 111540.

Akpaxwé:Tokpɔnla Benɛ tɔn lɛ
Kéru

**Kéru** ɔ toxo wɛ é nyi ɖò taligbe Benɛɛto tɔn bó lɛ nyí tokpɔnla ɖokpo ɖò tokpɔn Atakola tɔ̀n mɛ.

## Dogbo tokpɔnla ɔ  tɔn
Tokpɔnla ɔ ɖo dogbo xa Tangiéta, Kwanɖé, Péhunko, Sinenɖé, Banikuara kpodo Gɔgunu kpo.

## Tokpɔnlavi tɔn lɛɛ
Tokpɔnlavi atɔn wɛ ɖo tokpɔnla Kéru tɔn mɛ. Yé ɖyé:
* Briyamaro
* Kaobagu
* Firu

## Tovi tokpɔnla ɔ tɔn lɛɛ
Ɖo kɛn ěe axɔxwe INSAE sɔ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi e ɔ, tokpɔnla Kéru tɔn ɔ ɖo tovi 100197.

Akpaxwé:Tokpɔnla_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Kétu

thumb|Axɔsu Oyingin Kétu tɔn

**Kétu** ɔ, toxo ɖokpo wɛ bo ɖo afɔligbe hwetɔn waji nù Benɛɛto ɔ. E ɖo taligbe nù tokpɔn Plato tɔn bo ka lindo  dogbó Awɔnlin tɔn ǎ. Tokpɔnla Kétu tɔn hunnukun ɖebu ǎ.

Akpaxwé:Tokpɔnla Benɛ tɔn lɛ
Kwlekanmɛ

**Kwlekanmɛ** ɔ tokpɔnla ɖokpo wɛ é nyi ɖo tokpɔn Kufo tɔn mɛ bo ɖo afɔligbe hweyixɔwaji nú Benɛɛto ɔ.

## Tokpɔnlavi tɔn lɛ
Tokpɔnla Kwlekanmɛ tɔn ɔ ɖo tokpɔnlavi 8 yě ɖie: 

* Ajahɔnmɛ
* Ahogbeya
* Ayahohwe
* Joto
* Hɔnjɛn
* Klwekanmɛ
* Lanta
* Cikpe

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛn ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnla Kwlekanmɛ tɔn ɔ ɖo tovi 128597

Akpaxwé:Tokpɔnla_Benɛ_tɔn_lɛ
Kwlikwli

**Kwlikwli**  ɔ nùdánnú ɖé wɛ é nyi ɖo fɔngbe mɛ ɖo Benɛɛto mɛ bɔ é nɔ ɖa kpo aziǐn gɔ́dɔ́ kpo.

## Xixa tɔn

## Nɛ wɛ é nɔ ɖa gbɔn?

## Etɛ é nɔ ɖu na?

 Akpaxwé:Nuɖuɖu_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Kɔnyasun

**Kɔnyasun** ɔ wɛ nyi sun wǒ gɔ é ɖo xwé ɔ mɛ é. E wɛ jɛ gudo nu Zǒsùn.

## Tinmɛ tɔn
Kɔnyasun ɔ tinmɛ tɔn wɛ nyi sun é mɛ *é nɔ yan kɔ ɖé bo na do gba xɔ* ɖé é.

## Xixa tɔn
Wékpo:LL-Q33291 (fon)-Mah3110-Kɔ́nyasùn.wav

 Akpaxwé:Sun_lɛ
Kɔvɛ

**Kɔ́vɛ** ɔ̀ tòxo ɖokpo wɛ bo lɛ́ nyi tokpɔnla Benɛɛto tɔn ɖokpo ɖo tokpɔn Zu tɔn mɛ bo ɖó kilomɛti 40 dò Agbomɛ tòxo ɔ́.

## Tokpɔnlavi tɔn lɛɛ
Kɔ́vɛ ɔ̀ ɖó topkpɔnlavi tántɔn (8). Yé ɖyé:
* Adogbé
* Gounli
* Hweko
* Hwɛn-Hunso
* Laïta-kogbé
* Naogɔn
* Soli 
* Zogba

## Tan kleun
Ɖo xwè 1991 tɔn mɛ wɛ Kɔ́vɛ huzu kpɔnlà. 

## Tovi tɔn lɛ
Ɖò kɛnsisɔ ě e blo ɖò xwè 2013 tɔn mɛ ɔ̀ Kɔ́vɛ ɖo gbɛtɔ 51247.

Akpaxwé:Tokpɔnla_Benɛ_tɔn_lɛ
Kɔwegbo

**Kɔwegbo** ɔ, slata ɖe wɛ ɖo tokpɔnlavi wegɔ mɛ, kutonu toxo mɛ, bo ɖo tokpɔn Littoral tɔn mɛ do Benɛɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Kɔwegbo ɔ, slata ɖe wɛ ɖo tokpɔnlavi wegɔ mɛ, kutonu toxo mɛ, bo ɖo tokpɔn Litoral tɔn mɛ. Slata ɖevo lɛ lɛ́ lɛ̌ dó è ɖi Irédé, Ahouassa, Lom-Nava kpo.

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Ði lee INSAE ɖɔ gbɔn é ɔ, ɖò 2013 sín mɛxixa kpo xwé lɛ kpo sín kɛ́n (RGPH-4) mɛ ɔ, Kɔwegbo ɖó xwédo 1 662 bɔ gbɛtɔ́ 7 375 wɛ ɖò ye mɛ, bɔ sunnu 3 536 kpo nyɔnu 3 839 kpo ɖ’emɛ.

## Dodo
Akpaxwé:Slaata Benɛɛto tɔn lɛ
Kɛnkɛnxwé

**Kɛnkɛnxwé** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nú tokpɔnla Jakotomɛ tɔn bo ɖo tokpɔn Kufo tɔn mɛ ɖo Benɛɛto mɛ.

## Gletoxo tɔn lɛ
É ɖo gletoxo ayizɛn (6).

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛn ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnlavi Kɛnkɛnxwé tɔn ɔ ɖo tovi 8459

Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Bouche du Roy

thumb|right

**Bouche du Roy** ɔ, Sɛna Benɛɛto mǐtɔn lɛ e ɖokpo wɛ bo nyi fi nukunɖeji nyaxɛɖeji to ɔ tɔn lɛ kpan. 

## Tan tɔn kléwun
Ɖo bibɛmɛ ɔ, Bouche du Roy ɔ ɖenyi kpikpletɛn e ɖo Tɔsisa ɖaxo Mɔnɔ kpo Xu Atlantiki tɔn kpan e wɛ. Nyikɔ ɔ Yovo Pɔtugɛɛ lɛ sin gbe mɛ wɛ eɖee ɖ'ayi bɔ  ee huzu adana wa Flanse gbe mɛ

Akpaxwé:Fi nukunɖeji nyaxɛɖeji Benɛɛto tɔn lɛ
Kɔbli

**Kɔbli** ɔ, toxo ɖokpo wɛ é nyi bo ɖo hweyixɔwaji nu Benɛɛto ɔ. Kɔbli toxo é nɛ ɔ lɛ nyi tokpɔnla ɖokpo nú Benɛ tò ɔ ɖo tokpɔn Atakola tɔn mɛ. Tokpɔnla é nɛ ɔ lindo dogbo Tò Togo kpodo Bukina tò ɔ kpo ǎ.

## Dogbo tokpɔnla ɔ  tɔn
Tokpɔnla Kɔbli tɔn ɖo dogbo xa Bukumbé ɖo totaligbé kpodo Matéri kpo ɖo tofɔligbé.

## Tokpɔnlavi tɔn lɛɛ
Tokpɔnlavi ɛnɛ wɛ ɖo tokpɔnla Kɔbli tɔn mɛ. Yé ɖyé: 
* Kountori
* Tapoga
* Kɔbli
* Datori

## Tovi tokpɔnla ɔ tɔn lɛɛ
Ɖo kɛn ěe axɔxwe INSAE sɔ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi e ɔ, tokpɔnla Kɔbli tɔn ɔ ɖo tovi 67603.

Akpaxwé:Tokpɔnla_Benɛ_tɔn_lɛ
Kɔnkádà

thumb|Konkada
**Kɔnkádà** nùmɛ̀víví nu ɖé wɛ bó lɛ nyí nùdánnu bɔ e nɔ mɔ ɖò Benɛɛto mɛ kpodó tógó tó mɛ kpó. Azíìn mìmɛ̀ wɛ̀ e nɔ sɔ́ dó bló ná lobo nɔ̀ wá sɔ́ súklè dó adòjí bɛ́ nɔ̀ sínsín bɔ̀ è nɔ̀ kɔ̀n d'emɛ lobo nɔ̀ dán d'ewù. 

Nǔkɔ́ e è nɔ̀ dó ylɔ́ ɛ̀ ɔ́ gbɔ̀nvò ɖò tò ɖòkpó ɖokpó mɛ; ɖò tàji ɔ́, ɖò Gabɔɔ́n (Gabon) tòmɛ kpódó Awɔnlìn (Nigéria) kpó. E nɔ̀ lɛ́ mɔ̀ kɔ̀nkadà ɖò Mayɔti ( Mayotte) kpodó Guadeloupe kpo. Nùdánnú ɖé wɛ̀ e nyí bókó tíìn xóxó bɔ́ mɛ̀bì nɔ́ yí wàn ná. 

E nɔ̀ sɔ́ kɔ̀nkádà dó xwí galí ná alǒ e nɔ̀ dó galí sìn mɛ dó ɖù ná.

=Nɛ wɛ é nɔ ɖa gbɔn? =
E nɔ tò sɔ́ sukle ɔ dó adojí bó nɔ̀ nɛ ɛ sìn ná yì  ɛnɛ vlɔ́ ɖó jlɛ̌ suklè e è wùn dó adojí e tɔn. E nɔ̀ wá kɔ̀n klé sìn dó nù e ɖ'adòjí ɔ́ mɛ bó ná dó ná wǎn ɖagbe kɔnkadà ɔ. Hwenu e sukle ɔ́ ná sínsín bó nà kpɛ̀n ɔ, e nà wá kɔ̀n azíìn ɔ d'emɛ.  Enɛ ɔ gudo ɔ́,  e nà jódó nú cɛ́jú atɔ́ɔn mɔ̌ bɛ́ ná bí. E kà ná ɖò dìndǎn wɛ. Nú hwenu e nǎ bɔ e ná nɔ adojí ná ɔ vɔ̀ ɔ, e nà húzú dó nù jǐ. E kà ná kó bló nù ejí e nà kɔ́n do ɔ ɖó te lobo sá amì dó. E huzú nú e jɛ syɛ́nsyɛ́n jí kpɛ̀ɖe kpɛɖe ɔ, e nà jɛ̀ mlì mlí jí.
 Akpaxwé:Nuɖuɖu_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Lambert Agongbonon

Benin_politic_personality_icon.svg

**Lambert Agongbonon** ɔ, nyi ɖɛmɛnu ɖo ɖɛmɛnugun tantɔngɔɔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ.

## Toxoɖɔgbɛ tɔn
Toxoɖɔgbɛ Bloc Républicain (BR) tɔn sin asya glɔ wɛ é sɔ mɛɖaxo ɔ ɖɛmɛnu ɖé.

 Akpaxwé:Ɖɛmɛnu Benɛɛto tɔn lɛ 
Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Lazare Sehoueto

**Lazare Sehoueto** ɔ nyi toxoɖɔtɔ ɖokpo ɖo Benɛɛto mɛ bɔ é ji i ɖo azǎn 18 gɔ ɔ lidosùn xwe 1968 tɔn mɛ ɖo Zogbodomɛ.

## Tàn tɔ̀n
Lazare Sehoueto nyí tɔ́ nú vi atnɔ̀.

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1963 tɔn mɛ
Akpaxwé:Ganhɔnyitɔ Benɛɛ tɔn lɛ
Leïla Adjovi

**Leïla Adjovi** ɔ, xojlazɔwàtɔ Benɛ tɔn wɛ bó lɛ nyi yɛ-wunkɔnnyi-wema kpodo atɛ jitɔ kpan tɔ.

## Gbɛ tɔn
É e ji ɔ nyikɔ tɔn nɔ nyi Leïla Adjovi. Leïla Adjovi ɔ xojlazɔtɔ Bénɛ tɔn kpo Flanséto ɔ tɔn kpo wɛ bo lɛ nyi yɛ-wunkɔnnyi-wema kpodo atɛ jitɔ kpan tɔ. Yɛ̀ tɛnmɛ tɛnmɛ e wunkɔn nyi wema kpo atɛ kpo ji ɔ, é blo fɔwatɛ yetɔn ɖo to gégé mɛ. É ɖo ɖuɖeji bo yi ajɔ é nyi fɔwatɛ nuwiwa 13 ɔ tɔn e ɖo Dakar toxo mɛ ɖo Senegal.  E lɛ ɖonu ɖo fɔwatɛ é e ylɔɖɔ «Art du Bénin : de la restitution à la révélation» ̀gbɔn alɔnu wiwa tɔn atɔn gblamɛ.

## Yɔkpɔvumɛ tɔn kpó nǔ è é kplɔn lɛ kpo
Leïla Adjovi ɔ Gabon kpo Afrique du Sud kpo wɛ é su ɖe. É wa yi Flabsé to mɛ, fié é kplɔn toxoɖuɖɔ-tozɔwiwa kpo xojlazɔwiwa kpo ɖé e. E gɔn Inde kpo Nouvelle-Calédonie kpo to mɛ lɔ mɔ ǎ.

## Azɔwiwa gbɛ tɔn
Ɖo 2010 ɔ,  Leïla Adjovi lɛkɔ wa Dakar tòxò mɛ ɖo Senegal to mɛ bo w'azɔ̌ nu Hladio xwe gbɛ ɔ tɔn BBC. Xojlazɔtɔ wɛ n'î loɔ é lɛ yi nunywɛ ɖo yɛ-wunkɔnnyi-wema  linu ɖo toxo New Delhi ɖo Inde to mɛ. E nɛ gudo ɔ é huzu yɛ-wunkɔnnyi-wema kpodo atɛ jitɔ kpan tɔ. Azɔ Leïla Adjovi tɔn ɔ ɖo yɛ-wunkɔnnyi-wema kpodo atɛ ji kpan lixo ɔ nɔ kunkpla gbɛzinzan gbɛtɔ tɔn kpodo to dɔkun dodo mǐtɔn Afrika tɔn lɛ kpan. Ɖo fɔwatɛ tɔn lɛ mɛ ɔ é nɔ xo yɛ e é wunkɔnnyi wema kpo atɛ kpo e e é ɖe kp'alɔ kpan é kple. To gégé mɛ wɛ gbɔn ɖo mɛwigbeji kpo yovogbeji kpan do blo fɔwatɛ. Ɖe wɛ nyi Sénégal, Éthiopie, Maroc, Bénin kpodo Afrique du Sud kpan. Ɖo fɔwatɛ nu wiwa é e ylɔɖɔ «Art du Bénin : de la restitution à la révélation» tɔn é ɖe nyɔwa tɔn xlɛ gbɔn nyiɖe alɔnu wiwa tɔn Malaïka Dotu Sankofa sisɔ azɔn atɔn gblamɛ bo ɖu ajɔ ɖaxo é e nɔ ylɔɖɔ «Le Grand Prix Léopold Sédar Senghor» é ɖo Dakar...

Akpaxwé:Xojlazɔwàtɔ
Lidósùn

**Lidósùn** ɔ wɛ nyi sun ɛnɛ gɔ é ɖo xwé ɔ mɛ é. É wɛ jɛ Xwejísun gudo.

## Tínmɛ tɔ̀n
Lidósùn ɔ tínmɛ̀ tɔ̀n wɛ nyí sùn é mɛ é nɔ dó lì ɖé é.

## Xìxà tɔ̀n
Wékpo:LL-Q33291 (fon)-Mah3110-Liɖósùn.wav

Akpaxwé:Sun_lɛ
Lyo

**Lyo** ɔ nuɖuɖu ɖagbe ɖewɛ nyi bɔ e nɔ ɖa ɖo agbotoxomɛ, bɔ e jlo mɛ ɔ e nɔ ze Afintín ; Ma ; kpodo nusunnu ɖevo lɛɛ kpan do ɖuna. Agbadé wɛ e nɔ sɔ do ɖa lyo na. E ɖa gudo ɔ, e nɔ bla do fɛnyɛma mɛ.

 Akpaxwé:Nuɖuɖu_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Liyasùn

**Liyasùn** ɔ wɛ nyí sùn tɛnwé gɔ é ɖo xwé ɔ mɛ é.

## Tínmɛ̀ tɔ̀n
Liyasùn ɔ tínmɛ̀ tɔ̀n wɛ̀ nyí sùn é mɛ é nɔ *yá li* ɖé é.

## Xìxà tɔ̀n
Wékpo:LL-Q33291 (fon)-Mah3110-Liyasùn.wav

 Akpaxwé:Sun_lɛ
Lodido

**Lo** alo **Lodido** ɔ, xoglo ɖé wɛ bɔ é ɖɔ bo nɔ na nunyɛ ɖé mɛ.

## Kpɔnɖéwu lo tɔn
*E si nuɖe nukunmɛ ɔ, e ɖo na lɛ si gudomɛ tɔn*. Tinmɛ tɔn: E kpe bo nu a na si mɛ ɖe ɖo nukun tɔn mɛ kɛɖɛ a. Hwenu e mɛ ɔ ma ɖo finnɛ a e wɛ a ɖo na ɖexlɛ ɖɔ a sǐi nugbo. Mɔ ɖokpo ɔ, nu a nɔ ɖɔ mɛ ɖe sin xoɖagbe ɖo nukun tɔn mɛ ɔ, a do na lɛ ɖɔ ɖagbe tɔn ɖo gudo tɔn. E ma nɔ wanu gbɔn mɔ a hun, yɛmɛnuwatɔ wɛ a nyi.

Akpaxwé:Lo lɛ
Lokosa

**Lokosa** ɔ tokpɔnla ɖokpo wɛ é nyí ɖo taligbe hweyixɔwaji nú Benɛɛto ɔ ɖo tokpɔn Mɔnɔ tɔn mɛ. E ka lindo dògbó Togo tɔn ǎ. Lokosa sín tinmɛ wɛ nyi "Lokotin ɔ sa".

## Tokpɔnlavi tɔn lɛ
Lokosa ɔ ɖo tokpɔnlavi atɔ́ɔ́n yě ɖie: 
* Agamɛ
* Hwin
* Kudo
* Lokosa
* Wɛɖɛmɛ

## Tovi tɔn lɛ
Do kɛń ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ  Lokosa ɖo tovi 104961.

Akpaxwé:Tokpɔnla Benɛ tɔn lɛ
Lolo Andoche

**Charlemagne Andoche Amusu**, ěe nɔ ylɔ ɖɔ **Lolo Andoche** e ɔ, taglomɛkpɔn do ɖe nu tɔn ɖo nutitɔ linu tɔ Benɛɛto tɔn wɛ. Awudido tɛnmɛ tɛnmɛ dowatɔ wɛ n'ǐi bo jɛ nyi bo nyí «Lolo Andoche». Avɔ nukunmɛ ɖokpo ɔ kpodo kanvɔ kpan wɛ bi zinzan ɖ'alɔ tɔn nu. 

E wɛ do kplekple gbɛta taglomɛ kpɔn do ɖe nu tɔn ɖo awititɔ linu wa bo ka ko nyi gan ɖenu kpɔn. E yi nuwiwa tɛnmɛ tɛnmɛ avɔ sɔ d'ajo tɔn mɛ ɖo Benɛ kpodo to e sɛkpɔ Benɛ lɛ kpan mɛ. 

## Gbɛ tɔn
Lexwele 1989 tɔn ɔ, hwenu e*Année blanche* xo wa e wɛ e mɛlɛn nutitɔxɔsa'li. Ali nɛ ɔ ko nyinu bo nɔ jlo e ɖ'ayi. Xwe atɔn wɛ e kplɔn na.

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ
Louis Vlavonou

**Louis Vlavonou**, b'ɛ jii ɖo xwe 1953 tɔn mɛ ɖo Ko-Kumolu (Ifangni), nyi ɖɛmɛnugán ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto ɔ tɔn. É nyi gbɛtɔ nukun ɖ'éji atɔngɔ to ɔ tɔn.

## Gbɛ tɔn
Mɛɖaxo Louis Vlavonou ɔ, é sɔ'ɛ ɖɛmɛnun ɖo xwé 2003 tɔn mɛ b'ɛ wa sɔ ɛ ɖɛmɛnu gan ɖo xwé 2019 tɔn mɛ. 

Ɖo ɖɛmɛnu kanwé ko nukun ɖokpo (81) é ɖo agba ɔ sa lɛ mɛ ɔ, yé mɛ Kanɖé gban atɔɔn nukun atɔn (78) wɛ sɔ kɛn nu mɛɖaxo ɔ.

## Toxo ɖiɖɔ
Mɛɖaxo ɖo mɛn é ɖo ɖoɖonu nu toxoɖɔgbɛ ''Union progressiste (UP)'' tɔn. Mɔn ɖokpo ɔ, é lɛ ɖo ɖoɖonu nu toxoɖɔgbɛ ''Union fait la Nation'' kpoɖo toxoɖɔgbɛ *Mouvement Africain pour la Démocratie et le Progrès (MADEP)* tɔn.

## Nuwlánwlán tɔn lɛ
Ɖo nuwlánwlán tɔn lɛ mɛ ɔ, é na xá:
* La douane face au développement du commerce informel au Bénin
* Les techniques Bancaires-Assurance-Douanes (TBAD) 
* Le contentieux douanier à l’usage des préposés des Douanes
* Le contentieux douanier à l’usage des agents de constatation des Douanes
* Guide Fiscal des Douaniers 
* Le contentieux douanier à l’usage des agents de la catégorie A (Contrôleurs et Inspecteurs des Douanes)
* L'Eglise, la Politique et moi
* Le contentieux des infractions douanières en République du Benin

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ 
Akpaxwé:Gán Benɛɛto tɔn lɛ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1953 tɔn mɛ
Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ
Luc Atrokpo

**Luc Atrokpo** ě e nyikɔ tɔn tawun nyi **Luc Sètondji Atrokpo** ɔ súnnu toxóɖɔtɔ Benɛɛtovi wɛ é nyi bɔ é ji i ɖo Gbɔxikɔn ɖo Benɛɛto mɛ̀. Azɔnmɔkpan wɛ é sɔ ɛ dɛ́mɛ̀nú ɖo dɛmɛnugbasa bo lɛ sɔ ɛ azɔnmɔkpan mɔ̀ tokpɔnlagan ɖo tokpɔnla Gbɔ̀xikɔn tɔn mɛ. Gbɔngudo din ɔ é wa sɔ ɛ tokpɔnlagan nú tokpɔnla Kutɔnu tɔn ɖò sɔmisɔmi ě e blo wayi ɖò xwe 2020 tɔn mɛ é ɖo toxóɖɔgbɛ́ UP tɔn tanu.

## Gbɛzán tɔn sín tan
È sɔ́ ɛ ɖó tiketi toxóɖɔgbɛta Progressive Union tɔn jí. Cobonu e na nyi togan ɖo toxo ɖaxo e mɛ gbɛtɔ sukpɔ ɖe ɖo Benin ɔ, e nyi togan Bohicon tɔn sin xwe 2008 wayi 2020. Luc S. Atrokpo nyí hwɛɖɔtɔ́ ɖé bo kplɔ́n azɔ̌. Toxóɖiɖɔzɔ́ tɔn bɛ́ nǔgbó nǔgbó hwenu e è sɔ́ ɛ ɖò 2003 bɔ é nyí gǎnhɔnyitɔ́ nukɔntɔn ɖò Bohicon é. Ee è sɔ́ Paulin Tomanaga, tokpɔngán Bohicon tɔn, dó ɖó toxóɖɔgbɛta ɖò sɛ́nzɔ́watɔ́ atɔ́ɔ́ngɔ́ Benin tɔn mɛ ɖò 2007 gudo é ɔ, Luc Setondji Atrokpo yí acɛ dó toxo ɔ jí bo huzu tokpɔngán e mɛ gègě yí wǎn na hugǎn ɖò Benin é kɛɖɛ ǎ, loɔ, é lɛ́ nyí mɛ e è tuùn hugǎn ɖò tokpɔn ɔ mɛ é ɖokpo.

Azɔ e é wa ɖo to tɔn mɛ gudo ɔ, Luc Setondji Atrokpo ɖɔ emi ɖo dlɔ ɖu wɛ ɖɔ emi na ɖyɔ toxo Cotonou tɔn ɔ ɖo tɛn tɔn mɛ. Enɛ wu ɔ, ɖò wěma mɛ e ɖò gbɛ̌ta Union Progressiste tɔn mɛ é ɔ, é ɖ’alɔ ɖò azǎn 17gɔ́ ɔ nuxwasun 2020 tɔn gbè ɖò toxóɖɔgbɛta Benin tɔn sín toxóɖɔgbɛta 2020 tɔn mɛ ɖò Cotonou sín tokpɔn 13gɔ́ ɔ mɛ. Ɖo xwe ɖokpo ɔ mɛ ɔ, Luc Setondji Atrokpo wɛ nyi găn nu toxo Cotonou tɔn. Ðò gbadanu e è sɔ́ mɛ é ɔ, é ɖɔ: “Tagba ɔ ɖò alɔ mǐtɔn mɛ (...) Mǐ jló na bló bɔ Cotonou na nyí ɖokpo ɖò toxo yɔyɔ̌ hugǎn lɛ mɛ ɖò tò ɔ mɛ ǎ, loɔ, ɖò taji ɔ, mǐ na nyí ɖokpo ɖò toxo e mɛ amasin ɖè hugǎn lɛ é mɛ.”

## Dodo
.
Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Lisɛ̀gazùn

**Lisɛ̀gazùn** ɔ, tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nú tokpɔnla Alada tɔn bo ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo afɔligbe Benɛɛto tɔn.

## Tàn kleun
Azǎn 27 gɔɔ nuxwasùn xwè 2013 tɔ̀n mɛ wɛ yě sɔ Lisɛ̀gazùn do huzu tokpɔnlavi nú tokpɔnla Alada tɔn na ɖo tokpɔn xulɛnu tɔn mɛ ɖo afɔligbé Bénɛ to tɔn.

É ɖo mɔ hùn elɔ́ ɖo tokpɔnlavi wèwé (12) Alada tɔn lɛ mɛ

## Gletoxo tɔn lɛ
Lisɛ̀gazùn ɖó glétoxò w'ɛ́nɛ̀ (14) ɖo kanwè gban nukún wè (112) ě tokpɔnla Alada tɔn ɖo é ji. 

## Tovi nabi é ɖo e
Kɛ́n tovi lɛ tɔn ě e sɔ ɖo xwè 2013, Lisɛ̀gazùn ɖo gbɛtɔ́ 14989. Fɔnnu lɛ kpo Ayizɔnu lɛ kpo wɛ ɖo tokpɔlavi énɛ mɛ tawun.


Arrondissement de Lissègazoun (Mur2).jpg|Tokpɔnlavitɛn Lisɛ̀gazùn tɔn.
Centre de sant de Lissègazoun.jpg| Ɖotoxwé Lisɛ̀gazùn tɔn


Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Litoral

right|thumb

**Litoral** ɔ, tokpɔn ɖe wɛ bo ɖo afɔgokɔ Benɛɛto ɔ tɔn.

## Tokpɔnla tɔn lɛɛ
Tokpɔn litoral tɔn ɔ ɖo tokpɔnla ɖokpo gee ; e nɛ nyi Kutɔnu toxo e nyi toxo tɔndeji akwɛzinkan Benɛto ɔ tɔn e. Tokpɔnla Kutɔnu tɔn ɔ tokpɔnlavi 13 wɛ ɖemɛ. Ye wɛ nyi : 

* Avɔtlu 
* Sɛnaɖe 
* Sɛgbɛya
* Sojatinmɛ
* Gbeɖokpɔ
* Dantɔkpa
* Saint-Micɛlu
* Sainte Rita
* Fifaji
* Kuhunú
* Gbegamɛ
* Kajɛwun
* Hwenusu

 Akpaxwé:Tokpɔn_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Lugba

**Lugba** ɔ nyi tokpɔnlavi ɖokpo nú tokpɔnla  Bantɛ tɔn bo ɖo tokpɔn Sokan tɔn mɛ ɖo Benɛɛto mɛ.

## Gletoxo tɔn lɛ
Lugba ɔ ɖo Benɛ to ɔ tɛntin bo ɖo glexo atɔn (3). Yě ɖie:
* Lugba Agɔnnyi
* Goca
* Lugba Kɔtakpa

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛn ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnlavi Lugba tɔn ɔ ɖo tovi 8380.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Léon Bokove

**Léon Bokove** ɔ, nyi ɖɛmɛnu ɖo ɖɛmɛnugun tantɔngɔɔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ.
## Toxoɖɔgbɛ tɔn
Toxoɖɔgbɛ Union Progressiste (UP) tɔn sin asya glɔ wɛ é sɔ'ɛ ɖɛmɛnu ɖé.
 Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ
Lěé yè mà lin gbɔ̀n mɔ̀ jɛ̀ ná nɔ̀

E nɔ ɖɔ́ lěé yé mà lin gbɔ̀n mɔ̀ jɛ̀ ná nɔ̀
Cɔcɔ̀ géé mɔ̀ jɛ̀n ná nɔ̀
O gbɛtɔ́ lɛ́  yé mà lin gbɔ̀n mɔ̀ jɛ̀ ná nɔ̀
Cɔcɔ̀ géé mɔ̀ jɛ̀n ná nɔ̀
Ahwan wɛ ná wà mɔ̌ ɖò gbɛ mɛ à   ? Okpo wè nà sɔ́ bó dó é à?é hala nɔ sɔ́ bo gbɔ̀ nà kpé wú ǎ
E kó nyi hun wɛ̀ é nyi ɔ́ mi alɛ tɔn gégé tiin
Aɖǔɖò finfɛn ɖòfi vɛ́ mɔ́ númɛ cob'ɛ sàvo númǐ
O nù è kò húga mɛ lé ga jɛn kó hú nyi tɔ́n lɔ́ guun wɛ̀ yè na sé ɖ'axéxé ɔ́ mɛɔcɔ̀ géé mɔ̀ jɛ̀n ná nɔ̀ O gbɛtɔ́ lɛ́  yé mà lin gbɔ̀n mɔ̀ jɛ̀ ná nɔ̀
Cɔcɔ̀ géé mɔ̀ jɛ̀n ná nɔ̀
Lɔnkli

**Lɔnkli** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nú tokpɔnla Aplaxwé ɖo tokpɔn Kufo tɔn mɛ.

## Gletoxo tɔn lɛ
É ɖo gletoxo ayizɛn (6). Yě ɖyé:
* Abolumɛ
* Agbanate
* Bajamɛ
* Eglimɛ
* Hoki
* Lɔnkli

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛn ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnlavi Lɔnkli tɔn ɔ ɖo tovi 14344

Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Mahougnon Kakpo

**Mahougnon Kakpo** ɔ wemawlantɔ, toxoɖɔtɔ ɖokpo wɛ é nyi bo nyi benɛtovi ɖokpo bɔ é ji i ɖo Bopa ɖo xwe 1965 tɔn mɛ.

= Tangbɛtɔn tɔ́n =
Mahougnon Kakpo ɔ yi azɔmɛ ɖo azɔmɛxwé lisinmɛ tɔn CEG Komɛ I cobo wa dlɛn nukplɔnkplɔn tɔn denu ɖo klpɔnyijialavɔ Benɛ tɔn kpodo France tɔn kpan bo wa ɖo "doctorat". Bɛsin 1998, Mahougnon Kakpo jɛ nukplɔnmɛ ji ɖo klɔnyijilavɔ Agbomɛ Kanɖofi tɔn ji cobo wa huzu nukplɔnmɛtɔ ɖaxo CAMES tɔn ɖo 2014. Sin 2017 wayi 2021 Mahougnon Kakpo nyi ganhwɛnyitɔ ě e ɖɔ nu do azɔmɛxwe linsinmɛ nu e.

= Wema ě e wlan lɛ =

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Wemawlantɔ lɛ
Malanville

**Malanvilu** ɔ, toxo ɖokpo wɛ  bo ɖo taligbe hwetɔnwaji nu Benɛɛto ɔ, bo ɖo Nigɛ tɔ́ ɔ to, bo ɖo dogbo xa Nijɛto ɔ. É lɛ nyi tokpɔnla ɖokpo nu Benɛ ɔ ɖo tokpɔn Aliboli tɔn ɔ mɛ.

## Tan Malanvilu tɔn
Kanlin nyitɔ lɛ sin Sláa é ylɔ ɖɔ *Wolo* ɔ mɛ wɛ Malanville tan ɔ bɛ sin. Hwénɛnu ɔ é nɔ ylɔ ɖɔ *tasi*.
Ɖo xwé 1940 tɔn mɛ ɔ, é gbá nɔtɛn sɔja ahwanfuntɔ lɛ tɔn Malanville toxo ɔ mɛ.

É wa sun nyi ɖɔ Malanville, b'ɛ hwɛnɖonyikɔ mɛɖaxo yovo flansé *Henry Malan* tɔn. Mɛɖaxo nɛ ɔ wɛ nyi tojikpɔntɔ yovo flansé lɛ tɔn nu Ɖanxomɛ to ɔ ɖo hwenɛnu.

## Tovi tɔn lɛɛ
Kɛn tovi lɛɛ ěe e sɔ́ ɖo xwè 2013 gɔ ɔ tɔn mɛ e ɔ, tokpɔnla Malanvilu tɔn ɖo gbɛtɔ 168641.

Gbé tɛnmɛ-tɛnmɛ wɛ é nɔ do ɖo Malanvilu. É na xa: Dendi, Peuls, Mokolé, Djerma, Haoussa, Nago, Yoruba, Bariba, Mina, Goun, Adja, Goun, Fon kpodo Kotokoli kpan.

## Tokpɔnlavi tɔn lɛɛ
Malanvilu toxo ɖo tokpɔnlavi ɛnɛ. Yé ɖyé: 
* Malanvilu
* Géné
* Garu
* Maɖékali
* Tumbutu

## Dɔkun tɔn lɛɛ
Avɔkanfunglé kpodo mɔlikunglé, ayomasa, ayi, lɛnlɛnkun kpo wɛ nyi dɔkun ɖaxo toxo Manville tɔn.

Akpaxwé:Tokpɔnla Benɛ tɔn lɛ