open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jean Middleton

**Jean Middleton** e ji ɖo azan 30ɔ  avuvɔsun xwe 1928 tɔn bɔ é ku ɖo azan 14ɔ  woosun xwe 2010 tɔn ɔ, mɛɖe wɛ bo nɔ fun ahwan xá mɛɖedovo gbɛta apartheid tɔn ɖo Tofɔligbe Afrikato tɔn. È jì i ɖò Durban, bɔ é kplɔ́n mɛ̌sizɔ́.

## Gbɛ tɔn
Jean Middleton  e ji ɖo azan 30ɔ  avuvɔsun xwe 1928 tɔn bɔ é ku ɖo azan 14ɔ  woosun xwe 2010 tɔn ɔ, mɛɖe wɛ bo nɔ fun ahwan xá mɛɖedovo gbɛta apartheid tɔn ɖo Tofɔligbe Afrikato tɔn. È jì i ɖò Durban, bɔ é kplɔ́n mɛ̌sizɔ́. É da Harold Strachan. Middleton jɛ agban ɖó Johannesburg bo byɔ gbɛta  Kplékplémɛ to wɛ nɔ ɖɔ to xo to wɛ nɔ wa to zɔ tɔn mɛ, bo lɛ wa yi byɔ gbɛta kplékplé Kɔmunisi tɔn Tofɔligbé Afrikato tɔn mɛ. É d'alɔ Nelson Mandela gbɔn xwe tɔn ze ni gblamɛ. E wlíi dó gankpá mɛ, bo sɛ do zɔ ɖo gankpa mɛ, bo gbɛ́ ɖɔ é kun na w’azɔ̌ alǒ e kun na zun xɔ́ntɔn xá mɛ ɖevo lɛ ó. Middleton sɛ̀ tɛn yì Royaume-uni to mɛ bo kplɔ́n glɛnsigbe ɖò Londres. Ðò xwè 1991 mɛ ɔ, é lɛkɔ wá Tofɔligbé Afrikato tɔn fí e é nɔ kpé nukún dó Umsebenzi wu ɖè é. Ðò xwè 1998 mɛ ɔ, è ɖè wema tɔn è nɔ ylɔ ɖɔ Convictions: *a woman political prisoner remembers* *ɔ* tɔ́n. Ðò gbɛ tɔn sín vivɔnu ɔ, é jɛ azɔn e nɔ nyí emphysème é, bo lɛkɔ yi Grande-Bretagne.

## Dodo tɔn
Orou Maré Koto

**Orou Maré Koto,** nyi toxóɖɔtɔ́ Benɛɛtò kpodo tokpɔnla gǎn Péhunko tɔn ɖò tokpɔn Atacora tɔn, mɛmɛ sin toxoɖɔgbɛ Bloc Républicain tɔn.

## Gbɛzǎn tɔn
È sɔ́ ɛ tokpɔnla gan Péhunko ɖò toxo ɔ sín sɔmisɔmi xwe 2020 tɔn  sín wěma jí Bloc Républicain tɔn  .

## Toxoɖɔgbɛ tɔn
Toxóɖɔgbɛ́ Bloc Républicain (BR) tɔn sin asya glɔ wɛ é sɔ'ɛ ɖɛmɛnu ɖé.

## Dodo

Akpaxwé:Tokpɔnlagan lɛ
Charlemagne Yankoti

**Charlemagne Yankoti**, é ji ɖò azǎn 1gɔ Alunsùn xwe 1977 ɖò Akonaboe ɖò Xɔgbonu, é nyi toxóɖɔtɔ́ Benɛɛtò tɔn.

## Gbɛzǎn tɔn
È ji ɖò Xɔgbonu ɖò Benɛɛtò, é ɖò wè kundéwema baccalauréat tɔn : série D ɖò xwe 1998 kpodo série G2  ɖò xwe 2001.

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1977 tɔn mɛ
Nomalizo Leah Tutu

**Nomalizo Leah Tutu** e ji ɖo Shenxane ɖo azan 14ɔ kɔnyásun xwe 1933 tɔn mɛ ɔ, toxoɖɔtɔ Tofɔligbe Afrika tɔn wɛ bo nyi asúkúsi Desmond Tutu tɔn.

## Gbɛ tɔn
Nomalizo Leah Shenxane è jì i ɖò azǎn 14ɔ kɔnyásun xwe 1933 tɔn gbè ɖò Krugersdorp ɖò Tofɔligbé Afrikato tɔn. É da Desmond Tutu ɖò azǎn 2ɔ liyasun xwe 1955 tɔn gbè. Ye ɖó vǐ ɛnɛ : Trevor Thamsanqa, Theresa Thandeka, Naomi Nontombi kpo Mpho Andrea kpo, bɔ ye bi yi azɔmɛ ɖo  Waterford Kamhlaba ɖo Swaziland to mɛ. ye ɖo vǐvú tɛ́nmɛ : Palesa Tutu kpo Lizo Tutu kpo bɔ Trevor wɛ ji, Xabiso Gxashe bɔ Thandeka wɛ ji, Tebogo Joy Ngoma, Nompumelelo Ngomane kpo Mpilo Ngomane kpo bɔ Naomi wɛ ji, kpodo Nyaniso Burris kpo Onalena Burris kpo bɔ Mpho wɛ ji. Ye vɔ́ alɔwliwli sín akpá yetɔn lɛ dó ɖò 2015 ɖò Orlando toxo Soweto tɔn mɛ. È w’azɔ̌ n’i ɖ'alinmɛ ɖò 2016. 

## Azɔwiwa gbɛ tɔn
Leah Tutu nyí mɛ̌si bo lɛ́ nyí lanmɛnanɔganji'zɔwatɔ. Ðò xwè 1970 kpo 1972 kpo vlamɛ ɔ, é wà azɔ̌ ɖi alɔgɔnu wegbojinɔtɔ ɖaxó kplɔnyiji'alavɔ Botswanato tɔn, Lesothoto tɔn kpo Swazilandto tɔn kpo tɔn. É wɛ ɖó gbɛ̌ta mɛ e nɔ w’azɔ̌ xwégbe'zɔ ɖò Tofɔligbé Afrikato tɔn é ayǐ xa mɛɖevo. É nyí gǎn nú tuto e nɔ kpé nukún dó xwegbe'zɔwatɔ kpo azɔwatɔ azɔxwe Tofɔligbé Afrikato tɔn e nɔ wa azɔ nu gbɛtɔ wunmɛ ɖokpo lɛ tɔn sín 1976 wa yi jɛ 1984. É ɖó fífázɔ́watɛn Desmond Tutu tɔn ayǐ ɖò 1988 xa mɛɖevo. É nɔ xwlé xóɖiɖɔ mɛ ɖò yɛhwexɔ gègě kpo gbɛ̌ta nyɔnu lɛ tɔn lɛ kpo mɛ.

## Susu e xɔ nii e
Ðò 2000 ɔ, kplɔnyiji'alavɔ to tɔn Louis tɔn ɔ na ɛ kpo asú tɔn kpo nukplɔnmɛtɔ ɖaxó susunɔ wema tɔn. Ðò 2009 ɔ, é kpo asú tɔn kpo yí Mattie J.T. Stepanek fífázɔ́watɔ́ sín ajɔ ɔ ɖo tuto sɔɖ'ayi 'We Are Family' si.

## Dodo tɔn
Jenny Schreiner

**Jenny Schreiner** e è nɔ lɛ ylɔ ɖɔ Jennifer Ann Schreiner ɔ, è ji ɖò xwè 1956 tɔn ɔ nyí toxóɖɔtɔ́, axɔsuzɔwatɔ ɖò Tofɔligbe Afrika tɔn mɛ bo ko yì gbɔjɛ, bo nyi ɖɛmɛnu nú Akɔjijɛ Afrika tɔn to tɔn (ANC) sín 1994 wa yi jɛ 1997. E nyi wegbojinɔtɔ nu toxoɖɔ gbɛ̌ta kɔminisu ɔ sin xwe 1991 tɔn.

## Gbɛ tɔn
È jì Schreiner ɖò 1956 ɖò Johannesburg, ɖò Transvaal xóxó ɔ mɛ

## Jɔwunjɔjamɛ tɔn
È jì Schreiner ɖò 1956 ɖò Johannesburg, ɖò Transvaal xóxó ɔ mɛ. É wɛ nyí vǐ atɔngɔ́ ɔ ɖò vǐ ɛnɛ e Else kpo Deneys Schreiner kpo jì lɛ é mɛ. Tɔ́ tɔn, e wá nyí mɛ̌si nukplɔnmɛtɔ kplɔnyiji'alavɔ Natal tɔn é, nyi hɛnnu jlokoko mɛtɔn Schreiner yovo lɛ tɔn sin mɛ ɖ'ayi : tɔ́gbó tɔn wɛ nyí Oliver Schreiner, hwɛɖɔtɔ́ e nɔ ylɔ hwɛ mɛ lɛ, bɔ tɔ́gbó tɔ́gbó tɔn ɔ nyí William Schreiner, ee nyí gǎnhɔnyitɔ́ nukɔntɔn ɖ’ayǐ ɖò Cap bo lɛ́ nyí nɔví sunnu nú wemawlantɔ Olive Schreiner e. Nɔ tɔn wɛ nyi mɛ e ɖo gbɛta jlokokomɛ tɔn kpodo Black Sash kpo ayi e, bɔ ɖo xwe 1980 lɛ mɛ ɔ, e nyi gan to tɔn nu nyɔnu lɛ sin gbɛta. Schreiner sín nɔví nyɔnu kpɛví Barbara lɔmɔ̌ huzu tozɔwatɔ ɖò acɛkpikpa e jɛ gudo nú mɛɖedovo gbɛta apartheid é mɛ, bo lɛ́ nyí wěɖexámɛtɔ́ nú ganhɔnyitɔ Kader Asmal. 

## Zali xa mɛɖedovo gbɛta apartheid tɔn
Hwenu e Schreiner ɖò wemaxɔmɛ yi ɖo kplɔnyiji'alavɔ Natal tɔn ɔ, é nɔ gbɛta bunutɔn kplɔnyiji'alavɔvi lɛ tɔn Tofɔligbé Afrikato tɔn kpo agbasa e nɔ kpénukún ɖó axɔsu mɛ xo wu ɔ kpan mɛ, bo lɛ́ nɔ weɖexamɛ gbɛta kplɔnyiji'alavɔvi lɛ tɔn mɛ. Ðò Cap Town ɖò 1979 ɔ, è yi do kplekplemɛ gbɛ̌ta Afrika to ɔ tɔn (ANC) e nɔ wazɔ do nǔglɔ é mɛ, bɔ enɛ gudo ɔ, è gbɛ́ ni ɖɔ é kun na byɔ Tofɔligbé Afrikato ɔ tɔn mɛ ó. E wa byɔ gbɛ̌ta kɔmunisi tɔn Tofɔligbé Afrikato tɔn (SACP) kpo Umkhonto we Sizwe (MK) kpo mɛ, ee nyí ANC sín gbɛ̌ta ahwanfuntɔ́ lɛ tɔn é. É nyí mɛ e ɖó tutomɛ gbɛ nyɔnu lɛ sin bunu hweyixɔwaji tɔn Cap tɔn ayǐ e, ɖò xwè 1981 tɔn mɛ.

## Dodo tɔn
Nthabiseng Mokoena

**Nthabiseng Mokoena** e nɔ lɛ ylɔ ɖɔ Nthabiseng Mokoena-Mokhali e, nyí dobanúnǔtɔ́ dɔkun ɖo ayikungbanglɔ bo kan hwenuxo lɛ e tɔn, bo lɛ́ nyí mɛsi nukplɔnmɛtɔ ɖo kplɔnyiji'alavɔ. É nɔ kplɔ́n nǔ mɛ ɖò kplɔnyiji'alavɔ Lesothoto tɔn. Ðò 2021 ɔ, éɖokponɔ wɛ nyí nyɔnu e ɖò azɔ̌ enɛ wà wɛ ɖò Lesotho é. 

## Gbɛ tɔn
Mokoena-Mokhali sín azɔ̌ bɛ́ hwenu e é ɖò nudobiba'zɔ ɖe wà wɛ ɖò Lesotho ɖò tuto nukúnkpe dó nǔɖokan lɛ wu tɔn ɖò Metolong é mɛ é. Amɔ̌, é nɔ jló nǔ e ko jɛ wá yì lɛ é sín hwenu e é ɖò yɔkpɔvu mɛ é ɖokpo wɛ e ko nɔ ɖɔ nunywɛn wɛ nyi ɖɔ e tun nu e ɖo hwenuxo mɛtɔn mɛ e.

## Wema e ɖe tɔn e
Mokoena, Ntabisɛng (2017). “Agun ɔ sín alɔɖiɖó kpo nǔɖokan lɛ jijlaɖó kpo ɖò gletoxo Tofɔligbé Afrikato tɔn mɛ.” Xójlawema dobanúnǔ dokunkun tɔn kpo gǔ kpo tɔn. 4 (3): 189-202. doi: 10.1080/20518196.2017.1357233.  ISSN :  2051-8196 . S2CID :  158193599.

## Dodo tɔn
Zackie Achmat

**Zackie Achmat** e è nɔ ylɔɖɔ Abdurrazack "Zackie" Achmat ɔ è jii ɖò azǎn 21ɔ xwijisun 1962 tɔn gbè ɔ nyí toxoɖɔtɔ yɛwunkɔnnyidowu'zɔ watɔ Tofɔligbé Afrikato tɔn. E nyi mɛ ɖokpo ɖo mɛ e ɖo gbɛta 'Treatment Action Campaign' ayǐ lɛ e mɛ bo nyi mɛ e è tuwun gbɔn gbɛ ɔ bi mɛ bɔ e nɔ wazɔ jlɔ mɛ e ɖo VIH SIDA lɛ e ɖo Tofɔligbe Afrikato tɔn lɛ wu. É nyí gbɛvi kplékplé weɖexamɛtɔn kpodo gan e xwe aza do gbɛta Ndifuna Ukwazi (dogan bo tun) tɔn e xa mɛɖevo, tutomɛ e nɔ jló na do nu wa bo na d'alɔ tuto tɛnmɛ tɛnmɛ è ɖɔnu do hwɛxo wu e kpodo nukɔnnɔtɔ hwɛxo tɔn lɛ kpan, bo lɛ́ nyí gǎn nú 'Equal Education'.

## Gbɛ tɔn
Achmat ɔ, e ji i ɖo Johannesburg sin toxo kpɛvi Vrededorp tɔn mɛ ɖo malɛnu hɛnnu tokpɔn Cap tɔn ɖokpo mɛ bɔ é su ɖo togun mɛ e nɔ nyi malɛnu awun wewenɔ Cap tɔn mɛ, ɖo Salt River ɖo mɛɖedovo gbɛta apartheid tɔn hwenu. Nɔ tɔn kpodo nɔ tɔn nɔvi kpo wɛ kplɔn ɛ bɔ ye mɛ we lɛ bi wɛ nyi hunjɛdo awutɔtɔ lɛ jitɔ tɔn sin gbɛta.

## Toxoɖuɖɔ
Achmat do wemaxɔmɛ tɔn zo ɖo Salt River bo na do nɔ gudo nu kplɔnyiji'alavɔvi gufɔntɔ lɛ sin gbeta 1976 tɔn lɛ bɔ e wli i do gankpa mɛ azɔn gege ɖo winnyawinnyan tɔn mɛ ɖo toxóɖiɖɔ sin azɔwiwa tɔn lɛ wu. E byɔ bununɔ gbɛta ANC mɛ ɖo xwe 1980 hwenu e e kpo ɖo gankpa mɛ ɔ. Ðò xwè 1985 kpo 1990 kpo vlamɛ ɔ, é nyí mɛɖé ɖò ANC sín azɔ̌watɔ́ lɛ sín linlin Marxiste tɔn mɛ, gbɛ̌ta Trotskyiste tɔn e godsin ANC mɛ é ɖé, bo lɛ́ nyí mɛ e jɛ nukɔn nú gbɛ̌ta Socialiste jlokoko mɛ tɔn é.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1962 tɔn mɛ
Diana Taurasi

Diana Taurasi nyí anyumlimlixotɔ Amɛlikatomɛ tɔn

## Gbɛ tɔn
E ji i ɖò azan 11 ɔ alidosun xwè 1982 tɔn gbe ɖò Cinutomɛ

## Azɔ tɔn
E nyí

## Nyi e  e ɖe e é
Larissa Latynina

Larissa Latynina nyí acadotɔ ɖò dɛnjɛɖagbazamɛ nuwiwa linu

## Gbɛ tɔn
E ji i ɖò azan azǎn ɖò azǎn ko atɔɔngɔ nukun wegɔ ɔ woowsùn xwè 1934 tɔn gbè

Ga tɔn yì nujlɛkpò ɖokpo adaɖé jɛji(163cm

## Azɔ tɔn
acadotɔ ɖò dɛnjɛɖagbazamɛ nuwiwa linu

## Nyi e  e ɖe e é
E ɖó nyiɖemɛgan tɛnmɛtɛnmɛ.

Mi hɛn ɔ mi na xà
Katie Ledecky

Katie Ledecky nyí sinlintɔ bo nyí Amɛlikatomɛvi

## Gbɛ tɔn
E ji i ɖò azǎn 17 ɔ nuxwasùn xwè 1997 tɔn gbè

## Azɔ tɔn
Tolintɔ wɛ n'î bɔ tɔlinlin nu hwenu sukpɔ́ má alɔ n'î

## Nyi e  e ɖe e é
E ɖó jiɖuwuntun sukpɔ́ 

E si wɛ jiɖunyí ɖaxo mɛ e nɔ lintɔ ɖò tɔɖaxomɛ lɛ e ɖè sín xwè 2012.
Kwame Nkrumah

**Kwame Nkrumah**, e ji ɖo azǎn 21 zǒsùn xwè 1909 ɖo Nkroful, hwenɛnu ɔ, Gold Coast (Acɛkpikpa Angleterre tɔn) bɔ din ɔ, Gana bo ku ɖo azan 27 lidósùn xwè 1972 ɖo Bucarest  Roumanitò mɛ, nyi Ghananu bo nyí hùn jɛ̀dó aflika jítɔ́ ɖòkpó. Gǎnhɔnyitɔ́ nukɔntɔn sín xwè 1957 jɛ 1960, enɛ gudo ɔ, é nyí togán sín xwè 1960 jɛ 1966.

## Gbɛ tɔn
Kwame Nkrumah ɔ,e ji i ɖo xwe 1909 mɛ ɖo "Côte d'Or" mɛ, nyikɔ e acɛkpikpa Angleterre tɔn na Ghana ɔ nɛ. Kwame Nkrumah nyí mɛɖé bɔ mɛ̀tɔn lɛ ɖó akwɛ ǎ có, é ɖu lè wemaxɔmɛ yiyi e è nɔ sú akwɛ na é tɔn, bɔ wemaxɔmɛ enɛ ɔ, è sɔ́ ɖó te nú vǐ mɛ nukúnɖeji e ɖò aca mɛ lɛ é tɔn tawun. È bló mɔ̌ bonu acɛkpikpa e ɖò acɛ kpa wɛ ɖò Grande-Bretagne é na ganjɛ toví e ɖó wǔjɔmɛ ɖaxó lɛ é ɖé wu, bɔ mɛsɛ́dó tɔn e ɖò xá ɔ mɛ lɛ é na gosin ye mɛ. 

Ee Nkrumah fó wemaxɔmɛ xwè nukɔntɔn e é kplɔ́n ɖò Jezuit lɛ gɔ́n lɛ é gudo é ɔ, é huzu mɛ e nɔ kpé nukún dó wemaxɔmɛví lɛ wu é ɖé hwenu e é ɖó xwè 17 é, bɔ mɛ e nɔ gbéjé nǔ kpɔ́n é ɖé ɖó ayi wu, bo sɛ́ ɛ dó bonu é na kpó ɖò wemaxɔmɛ kplɔ́n wɛ ɖò Accra sín gletoxo lɛ mɛ, ɖò Wemaxɔmɛ Achimota tɔn e ɖó nyikɔ ɖaxó é. 

Ðò 1935, ee é gosin wemaxɔmɛ ɖaxó ɔ gudo é ɔ, é byɔ tɔjihun mɛ bo ɖido États-Unis bo na yì nukɔn ɖò wemaxɔmɛ ɖaxó Lincoln tɔn. Ee é wa azɔ̌ tɛnmɛ tɛnmɛ ɖé lɛ ɖò wemaxɔmɛ yiyi tɔn kpá gudo é ɔ (é ɖɔ gbɛ tɔn ɖò États-Unis ɔ nyí "xwè wuvɛ̌sexámɛ tɔn"), é yí kúnnuɖewema ɖò akwɛzinzan kpo gbɛtɔ́ lɛ kpo linu ɖò 1939.

. 

Hwenu e é ɖò wemaxɔmɛ ɖaxó Lincoln tɔn kplɔ́n nǔ dó sinsɛn-núkplɔnmɛ wu wɛ é ɔ, é wlan nyikɔ dó wema mɛ bo na yí kúnnuɖewema ɖaxó ɖé ɖò Wemaxɔmɛ Ðaxó Pennsylvanie tɔn, bɔ é yí kúnnuɖewema ɖaxó ɖé ɖò tamɛ-núkplɔnmɛ linu ɖò 1943.

## Dodo


Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1909 tɔn mɛ
Joseph Kasa-Vubu

**Joseph Kasa-Vubu**, e ji ɖo xwe 1917 mɔ bo e ku ɖo  24gɔ xwejisun xwe 1969 mɛ, nyi, togan  Kɔngo-Kinchasa nukɔntɔn  sin xwe 1960 jɛ xwe 1965 mɛ. E kú ɖò azǎn 24gɔ́ ɔ abɔxwisun 1969 tɔn gbè ɖò Boma (Bas-Congo).

## Gbɛ tɔn
E ji Joseph Kasa-Vubu ɖo xwe 1917 mɔ Dizi sɛkpɔ Tshela  ɖò Mayombe (Bas-Congo), Bas-Fleuve ɖò Congo Belgique bo kú ɖò azǎn 24gɔ́ ɔ abɔxwisun 1969 tɔn gbè ɖò Boma (Bas-Congo). 

## Dodo
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1917 tɔn mɛ
Akpaxwé:Kú ɖò xwè 1969 tɔn mɛ
Thomas Sankara

**Thomas Sankara**, e ji ɖo azan 21ɔ woosùn  xwè 1949 tɔn mɛ ɖo Yako (Haute-Volta) bɔ e hù i ɖo azan 15ɔ kɔnyasùn xwe 1987 tɔn mɛ ɖo Ouagadougou (Burkina Faso), ahwanzɔwatɔ wɛ̀ bo nyí toxoɖɔtɔ Haute-Volta tɔn ee wa nyí Burkina-Faso egbe eVoltaic wɛ e nyi, hwenɛnu ɔ, Burkinabe sɔja bo nyi togan, togan to ɔ sin Volta ɖaxo tɔn1. Xwè 1987 mɛ.

## Gbɛ tɔ̀n
Thomas Isidore Noël Sankara sín tɔ́ nyí Silmi-Mossi sin akɔta nu, bo gosin gletoxo Sitoèga tɔn mɛ ɖò tokpɔn Bokin ɖò tota Passoré bɔ tɔn mɛ, bɔ nɔ tɔn nyi Mossi nu bo gosin Ziniaré sin toxo mɛ. É sù ɖò klisuxwedotɔ lɛ sín walɔ kpó ahwawalɔ kpó mɛ̀. Tɔ́ tɔn nyí ahwanfuntɔ́ xóxó ɖé ɖò ahwankpá Flanseto tɔn mɛ, bo lɛ́ nyí gantɔ́ ɖò Wɛkɛhwan wegɔ ɔ hwenu. 

## Dodo tɔ̀n
Modibo Kéïta

Modibo Keïta jɔ ɖò azaǎn 31ɔ liyasùn xwè 1942 tɔn gbè ɖò Koulikoro bo ku ɖò azaň 2ɔ alunsùn tɔn gbè ɖò Mali.
Félix Houphouët-Boigny

**Félix Houphouët-Boigny** ɔ, toxóɖɔtɔ́ Flansé tɔn wɛ bɔ enɛ gudo ɔ, é nyí toxóɖɔtɔ́ Ivoirien tɔn, bɔ è jì i ɖò Dia Houphouët ɖò azǎn 18gɔ́ ɔ Kɔnyásun 1905 tɔn gbè ɖò N’Gokro (gletoxo e jɛ nukɔn nú Yamoussoukro é) sɔgbe xá gbɛzán sín tan acɛkpikpa ɔ tɔn bo kú ɖò azǎn 7gɔ́ ɔ woosun 1993 tɔn gbè.

Gǎn akɔta tɔn, dotóo, nǔkún-yiyatɔ́ kpodo sinsɛnzɔ́watɔ́ lɛ sín gǎn kpo, é nyí deputé Flansé tɔn (1945-1959), hagbɛ̌ acɛkpikpa Flansé tɔn lɛ tɔn (1956-1961), gǎn nú kpléɖókpɔ́ ɖaxó Cote d'Ivoire tɔn (1953-1959), gǎnhɔnyitɔ́ Abidjan tɔn (1956-1960), gǎnhɔnyitɔ́ Cote d'Ivoire tɔn (1956-1960) kpo. Tokpɔn Cote d'Ivoire tɔn (1960-1993). "Tɔ́" to tɔn sín mɛɖesúsínínɔ tɔn, e nɔ ylɔ ɛ hwɛhwɛ ɖɔ "Nùnywɛtɔ́" alǒ "Mɛxó" (ɖò xógbe ɔ sín tinmɛ Aflika tɔn mɛ), é ɖu ɖò toxóɖiɖɔ Côte d'Ivoire tɔn jí kaka jɛ gbɛzán tɔn sín vivɔnu bo lɛ́ ɖ’alɔ ɖò mɛɖesúsínínɔ sín azɔ̌ mɛ ɖò Aflika sín acɛkpikpa mɛ.

## Yɔkpɔvu mɛ kpo wemaxɔmɛ yiyi kpo

### Fí e é gosin é kpo wemaxɔmɛ yiyi tɔn kpo
Ði lee é ɖɔ gbɔn ɖò gbɛzán tɔn sín tan mɛ é ɔ, è jì Félix Houphouët-Boigny ɖò azǎn 18gɔ́ ɔ Kɔnyásun 1905 tɔn gbè, ɖò N’Gokro. Amɔ̌, nǔxokpɔ́n ɖé lɛ tíìn dó azǎn enɛ sín nǔjɔnǔ wu; è ko wlan nyikɔ dó wema mɛ ɖò Baoulé lɛ tɛntin hwenɛnu ǎ, enɛ wu ɔ, é sixu ko nyí ɖɔ è jì i jɛ nukɔn nú 1905.

E gosin axɔsuɖuto Akouè kpɛvi e mɛ vodun gege ɖe ɔ, e nyi nyavi e nɔ nyi Houphouët  bɔ e na ɛ nyikɔ nukɔntɔn Dia, bɔ tinmɛ tɔn sixu nyi ɖo gbe tɔn mɛ ɔ, "gbeyiɖɔ" alo "majikiblotɔ". Tɔ́ tɔn sín nyǐkɔ gosín Baoulé ufuɛ mɛ. Nyikɔ hwɛsɔkɛmɛ tɔn enɛ ɔ, è nɔ na vǐ e è jì ɖò gletoxo ɖé sín kɔ́xota lɛ é alǒ ɖò xwédo e mɛ vǐ gègě kú ɖò kpɔ́ cobɔ è jì i é.

### “Dotóo Aflika tɔn” e sɔ́ éɖée jó é
Ðò azǎn 26gɔ́ ɔ Kɔnyásun 1925 tɔn gbè[9] ɔ, Houphouët bɛ́ azɔ̌ tɔn ɖi dotóo alɔdómɛtɔ́ ɖò dotóoxwé Abidjan tɔn fí e é ɖó “Amicale” ɖé ayǐ bo nɔ kplé dotóoxwéví tò ɔ tɔn lɛ ɖó kpɔ́ é.

### Kantɔn Gǎn kpodo Kplékplé Gǎn kpo
Houphouët huzu gǎn, bo huzu kantɔn Akouè tɔn sín gǎn, bo nɔte nú gletoxo gban-nukún-atɔn. É lɛ́ yí gle xwédo tɔn e nyí ɖokpo ɖò gle ɖaxó hugǎn e ɖò tò ɔ mɛ lɛ é mɛ hwenɛnu é, bo kpéwú bo bló bɔ é yì nukɔn gbɔn nǔkún-yiya tɛnmɛ tɛnmɛ ɖi kɔ́fu, cacao kpo kafé kpo gblamɛ; mɔ̌ mɛ ɔ, é huzu ɖokpo ɖò nǔkún-yatɔ́ Aflika tɔn e jɛ dɔkun hugǎn lɛ é mɛ.

## Dodo
Hamani Diori

**Hamani Diori**, é ji ɖò azǎn 6ɔ ayidosùn xwe 1916 ɖò Soudouré ɖò Niger. É kú ɖò 23ɔ lidosùn xwe 1989 ɖò Rabat ɖò Maroc. É nyi mɛsi kpodo toxóɖɔtɔ́ Niger tɔn. È nyi  mɛnukundeji to jɛ edesi tɔn bo nyi togan nukɔntɔn ɔ  ɖò xwe 1960 tɔn mɛ kpodo  mɛnukundeji tutò francophonie tɔn.

## Gbɛzán tɔn
Mɛmɛ akɔta Djerma tɔn, é ji ɖò Soudouré, gletoxo  ɖee ɖo kilomɛtlu 12 sin toxo Niamey  ɔ mɛ ɖò. Tɔ́ tɔn nyí lanmɛ na nɔ ganji sín azɔ̌watɔ́ ɖé ɖò azɔ̌gbasa France tɔn.

## Nùkplɔnkplɔn lɛ
É blo École normale William-Ponty (*École normale fédérale de l'AOF*) ɖò Dakar ɖò Sénégal bo wa wazɔ̌ sin xwe 1936 jɛ 1938 mɛsi wemaxɔmɛ tɔ́ tɔn bo wa nyi Zarma kpodo Haoussa nukplɔnmɛtɔ ɖò École nationale de la France d'outre-mer ɖò Paris . Đò 9ɔ nuxwasùn xwe 1945, é da Aïssa Amadou e è nɔ ylɔ ɖɔ Aichatou é.

## Toxóɖiɖɔ sín azɔ̌
Đò xwe 1945, é ɖò mɛ e ɖó ayǐ lɛ é mɛ Parti progressiste nigérien (PPN) bo ɖò xwe ɖokpo ɔ mɛ e nyi deputé afɔsɔ́ɖótetɔ́ Niger tɔn ɖò Assemblée nationale française tɔn. Đò 1951 sín toxóɖɔgbɛ́ ɔ hwenu, Djibou Bakry ɖu ɖò toxóɖiɖɔ sín kɛntɔ́ tɔn Hamani jí .

## Dodo
Nnamdi Azikiwe

**Benjamin Nnamdi Azikiwe** (16 Abɔxwísùn 1904‚ 11 Lidosun 1996)‚ togan Nigéria tɔn wɛ.

E wɛ nyi togan nukɔntɔn Nigeria tɔn. E nɔ ylɔ ɛ ɖɔ "Zik" alo "Axɔsu Aflika tɔn."

## Gbɛzán tɔn sín tan
Azikiwé gosin Ibo mɛ (akɔta e nɔ kpacɛ ɖo Nigeria sin zanzanhweji ɔ), e ji ɖo Zungeru, bo wa Amelika ɖo xwe 1925. Enɛ ɔ gudo ɔ, e kplɔn wema ɖo Lincoln University ɖo Pennsylvanie, fi e e mɔ doctorat ɖo gbɛtɔ sin xo mɛ ɖo xwe 1929. E lɛkɔ wa Aflika ɖo xwe 1935.

Ðò bǐbɛ́mɛ ɔ, é nyí xójlawema wlantɔ́ ɖò Accra ɖò Gold Coast, bo lɛ́kɔ wá Nigeria ɖò xwè 1937 mɛ fí e é ɖó xójlawema ɖé ayǐ bɔ West African Pilot ɖ’emɛ é, bɔ mɛ gègě nɔ xà ɖò Aflika Zǎnzǎnhweji tɔn ɔ bǐ mɛ.

Ðò xwè 1943 mɛ ɔ, é bɛ́ ahwan nukɔntɔn e é fun bo na dó ɖu ɖò Nigeria jí é, bɔ ɖò xwè 1944 mɛ ɔ, é ɖ’alɔ ɖò kplékplé to ɔ tɔn e è ɖó ayǐ ɖò Nigeria kpo Cameroun kpo sín kplékplé mɛ é mɛ (NCNC, ee wá huzu kplékplé toví Nigeria tɔn lɛ tɔn é), bɔ é huzu gǎn tɔn. Ðò xwè 1947 mɛ ɔ, é nyí mɛɖé ɖò sɛ́nzɔ́watɔ́ Nigeria tɔn mɛ, bɔ ɖò xwè 1951 mɛ ɔ, é byɔ kpléɖókpɔ́ "Western Nigeria tɔn" mɛ, bɔ é kp'acɛ ɖ'é jí ɖi tokpɔngán nukɔntɔn ɖò xwè e bɔ d'ewu é mɛ.

## Dodo
Luis Severino Cabral

**Luís** **Severino de Almeida Cabral**, yé dji ɖó 10 liɖósún 1931 ɖó Guinéé tó mɛ bó kú ɖó 30 núhwasún 2009 ɖó Torres Vedras tó mɛ,bó ka lɛ nyigbɛtó núkúdédji tŏ tɔn, é wɛ nyi tógan nukɔn nukɔn tɔn Guinée-Bissau tɔn é sín 1973 waïdjɛ 1980. Bó lɛ yin tóvi nú Amilcar Cabral é e nyi gbɛtó núkúdédji mindésí djidjɛ tɔn é.

## Gbɛ tɔn
En 1956, aux côtés de son frère Amílcar, il est l’un des fondateurs du Parti africain pour l'indépendance de la Guinée et du Cap-Vert. Après l'assassinat d’Amílcar Cabral, à Conakry, le 20 janvier 1973, la direction du parti est confiée à Luíz Cabral et Aristides Pereira (plus tard président de la République du Cap-Vert).

Ðó 1965, ɖó nonvitɔn  Amilcar syi akpa, é nyi mɛ ɖó kpó ɖó mɛéɖó tóxóɖɔ gbɛta é yé ylɔɖɔ " Parti africain pour l'indépendance " Guinée-Bissau tɔn kpó Cap-Vert kpan. É yé hú Amilcar Cabral gúɖó ɖó Konakry ɔ, ɖó 20 alunsun 1973, yé zé Luíz Cabral ɖó azinkan gbɛtaɔ tɔn nú kpó Aristide Pereira kpan gbɔn tó
## Dodo tɔn
Nelson Mandela

**Nelson Rolihlahla Mandela** é bɔ é nyi akɔta "Madiba" tɔn sìn vǐ ɔ, e jǐ ɖo18ɔ liyasun xwe 1918 tɔn mɛ ɖo Mvezo tokpɔn Cap tɔn bo ku ɖo azan 5ɔ wǒsun xwe 2013 tɔn mɛ ɖo Johannesburg ɖò toxò Gauteng tɔ̀n mɛ gbɛtɔ nukunɖéjí to tɔ̀n ɖò Tofɔligbè Afrikato tɔ̀n. É nyi gbɛtɔ nukunɖeji ɖo hwenuxó ahwanfun xa toxoɖuɖɔ gbɛta mɛklandovo tɔn apartheid lɛ mɛ cobo wa nyi togan nu Tofɔligbe Afrikato tɔn sin xwè 1994 wayi jɛ xwè 1999 tɔ̀n mɛ, ɖo sɔmisɔmi nukɔntɔn e mɛ mɛklánklán ma ɖe ǎ lɛ tɔ̀n gudo ɖo to ɔ sin hwenuxó mɛ.

## Gbɛ tɔ̀n
È ji Nelson Rolihlala Mandela ɖò azǎn 18ɔ liyasun 1918 tɔn mɛ‚ ɖò gletoxo Mvezo tɔn mɛ‚ ɖò Mbashe Tɔsisa kpɛvi ɔ tó‚ ɖo kilomɛtlu kanɖé mɔ̌ dó toxo Mthatha tɔn mɛ‚ Transkei sín toxo ɖaxó ɔ‚ ɖò tokpɔn Cap sin hwétɔnwaji din tɔn e ɖò Tofɔligbé Afrika tɔn. Nyikɔ tɔ̀n Rolihlahla sin tinmɛ tɔn wɛ nyi "e nɔ ɖe ala sin atin ɖe wu" alo, e nyɔ hu ɔ, "tagba mɛ dɔn mɛtɔ."

## Ahwanfun xa toxoɖɔ gbɛ mɛkladovo tɔ̀n apartheid tɔ̀n
Nelson Mandela byɔ kplekple gbɛta to tɔ̀n Afrika tɔn mɛ ɖo xwe 1943 mɛ. Enɛ gudo ɔ, ANC mɔ hlɔnhlɔn yɔyɔ hwenu e è sɔ̀ Alfred Xuma denu ɔ. Xwe ɖokpo ɔ mɛ wɛ Mandela da Evelyn Ntoko Mase (1922–2004). Ðò xwè 1945 mɛ ɔ, Xuma byɔ ɖɔ mɛ bǐ ni ɖó acɛ bo na blo sɔmisɔmi  ma klan mɛɖe ɖovo nu mɛ ɖé gbɔn gufɔn do byɔ nu walɔ mɛ.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1918 tɔn mɛ
Akpaxwé:Kú ɖò xwè 2013 tɔn mɛ
Léopold Sédar Senghor

Léopold Sédar Senghor, è jì i ɖò azǎn 9ɔ kɔnyásun xwe 1906 tɔn gbè ɖò Joal ɖo Sénégal tomɛ, bo kú ɖò azǎn 20ɔ woosun xwe 2001 tɔn gbè ɖò Verson Flanséto mɛ e, é nyí gbɛtɔ toxóɖɔtɔ́ nukunɖeji Flanséto tɔn, bo lɛ nyí Sénégal to tɔn, xólomilomi kpo wema wlantɔ kpo bo lɛ togán nukɔntɔn Sénégal to tɔn. É nyí ganhɔnyitɔ ɖò France cobɔ Sénégal to ɔ jɛ éɖěsi, bo nyí Afrikavi nukɔntɔn e jinjɔn wemasetɔgɔ́nú flanségbé tɔn mɛ è.

## Gbɛ tɔ̀n

### Nyɔkpɔvu kpo jɔwunjɔja mɛtɔn kpo
È ji Léopold Sédar Senghor ɖò azǎn 9ɔ kɔnyásun xwe 1906 tɔn gbè ɖò Joal, toxo kpɛví e ɖò xuto Mbour tɔn sín tofɔligbé ɖò Sénégal to mɛ é. Tɔ́ tɔn nɔ nyí Basile Diogoye Senghor bo nyi ajɔ̌tɔ́ Katolika. Djilor wɛ e gosin, nɔ tɔn Gnilane Ndiémé Bakhoum ɔ ku ɖo xwe 1948 tɔn mɛ, bɔ Senghor nɔ ylɔ ɛ ɖo *Élégies* mɛ ɖɔ "Nyilane mɛfifa ɔ", e nyi akɔta Sérère tɔn mɛ kpodo Tabor sin kúnkan mɛ kpo. É wɛ nyí asi atɔngɔ́ Basile Diogoye Senghor tɔn, bɔ é jì vǐ nyɔnu ɛnɛ kpo vǐ sunnu wè kpo xá ɛ. Nyikɔ Sérère tɔn Sédar sín tinmɛ wɛ nyí "mɛ e è ma sixu ɖekpo ǎ é. "Nyikɔ Katolika tɔn "Léopold" ɔ, tɔ́ tɔn wɛ na ɛ bo na dó flín Léopold Angrand, ajɔ̌tɔ́ dɔkunnɔ è mɛwi kpo yovo kpo jí è, bo lɛ́ nyí mɛyid'azɔmɛtɔ nu hwénu klewun ɖè tɔne.

Cobonu é na lɛ yɛhwésin ɔ, Sédar Gnilane (é ko nyí aca hwenɛnu ɖɔ vǐ sunnu ɔ sín nyikɔ nukɔntɔn ɔ ni nɔ xwedó nɔ tɔn sín nyikɔ), Léopold ɔ xwè nukɔntɔn gbɛ tɔ̀n tɔn lɛ ɔ nɔ tɔn sin hɛnnu Bakhoums mɛ wɛ é zan ɖè. Enɛ gudo ɔ, é lɛkɔ wá tɔ́ tɔn gɔ́n, bɔ dɔnkpɛvu Léopold wá yì katolika xwé ɖò Joal (ɖo yɛhwenɔ Dubois gɔn) fí e é kplɔ́n Máwúxó kpo Flanségbe sín nǔ nukɔntɔn lɛ kpo ɖè é. Senghor jɛ wemaxɔmɛ yi jí ɖò Sénégal, jɛ nukɔn ɖò yɛhwenɔ Yɛsinsɛn tɔn lɛ gɔ́n ɖò Ngazobil nú xwè ayizɛ́n, enɛ gudo ɔ, é yì Dakar ɖò François Libermann sín yɛhwenɔgleta sin wemaxɔmɛ, bo lɛ́ yì azɔmɛxwe linsinmɛ tɔn e ɖò rue Vincens jí é, bɔ è na wá ylɔ ɛ ɖɔ wemaxɔmɛ linsinmɛ tɔn Van-Vollenhoven tɔn, bɔ égbé ɔ, wemaxɔmɛ linsinmɛ tɔn Lamine-Guèye tɔn. É ko yí wǎn nú wema flanségbe tɔn lɛ tawun. Azɔ̌mɛví ɖagbe ɖé wɛ é nyí, bo yi kunuɖewema baccalauréat tɔn, ɖò taji ɔ, ɖó Flanségbe kpo Latɛ́ɛngbe kpo wutu. Gǎn e ɖò wemaxɔmɛ linsinmɛ tɔn tɔn nu é kpo mɛ̌si tɔn lɛ kpo ɖɔ ɖɔ è ni sɛ́ Senghor dó bonu é na yi gbɛkan do wema kplɔnkplɔn tɔn wu ɖò Flanséto mɛ. E mɔ akwɛ akpáxwé ɖokpo ɖò acɛkpikpa yovo lɛ ɖu gan tɔn si bo gosin Senegal to mɛ azɔn nukɔntɔn ɔ hwenu e é ɖó xwè 22 é. É ɖò azɔmɛví ma sukpɔ e è sɔ́ ɖ’ayǐ ɖɔ ye na nyí mɛwi nukúnɖeji to yètɔn tɔn lɛ é mɛ.

### Kplɔnyiji'alavɔ wemaxɔmɛ yiyi tɔ̀n
Senghor wa Paris ɖo xwe 1928. Enɛ ɔ wɛ nyi bibɛmɛ "xwe 16 fluflu tɔn lɛ n'ĩ" lée é ɖɔ bɔ è se gbɔn e. E bɛ wemawlanwlan lɛ kplɔnkplɔn ɖo wemaxɔmɛ linsinmɛ tɔn Louis-le-Grand (kpo alɔdo ɖɛmɛnu Sénégal tɔn Blaise Diagne tɔn kpo) bo lɛ kplɔn wema ɖo kplɔnyiji'alavɔ Paris tɔn. Ðò Louis-le-Grand ɔ, é nɔkpɔ xa Paul Guth, Henri Queffélec, Robert Verdier kpo Georges Pompidou kpo, bo huzu xɔ́ntɔn yetɔn. É lɛ́ mɔ Aimé Césaire ɖò finɛ azɔn nukɔntɔn ɔ. E yi kunuɖewema 'licence' tɔn ɖo wekwin tuntun kpaxwe ɖo xwe 1931.

## Dodo tɔn
Olusegun Obasanjo

**Olusegun Obasanjo**, é ji ɖò azǎn 5ɔ nuxwasùn xwe 1937 ɖò Abeokuta ɖò Awɔnlintò mɛ. É nyi toxóɖɔtɔ́ bo nyí togán nú tò ɔ sin xwe 1999 jɛ 2007.

## Gbɛzán tɔn
Mɛmɛ akɔta Yoruba tɔn, é ji ɖò Abeokuta. É yi azɔmɛ ɖò  Baptist Boys' High School.

## Azɔ̀ ahwankpá
É nyi jlǒɖotɔ́ ɖò ahwangɔnu ahwankpá  Nigeria tɔn ɖò xwe 1958 bo yi azɔmɛ ahwangán lɛ tɔn ɖò Aldershot tɔn ɖò Royaume-Uni.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Togán lɛ
Jomo Kenyatta

**Jomo Kenyatta** è e nɔ nyi Kamau wa Ngengi, bɔ é lɛ yɛhwesin bo huzu John Peter Kamau cobɔ è wá ylɔ ɛ ɖɔ Johnstone Kamau bo tuùn i sín 1938 ɖɔ Jomo Kenyatta ɔ, è jì i ɖò azǎn 20ɔ kɔnyásun xwe 1894 tɔn gbè ɖò Gatundu bo kú ɖò azǎn 22ɔ avuvɔsun xwe 1978 tɔn gbè ɖò Mombasa, é nyí toxóɖɔtɔ́ Kenya tɔn ɖé bo gosin Kikuyu.

To na jɛ éɖesi sín ahwanfuntɔ́ ɖé wɛ, bɔ è wlí i dó gankpá mɛ sín xwè 1952 yi jɛ 1961. É wa huzu ganhɔnyitɔ nukɔntɔn sín xwè 1963 yi jɛ 1964 lo cobo wá nyi togán sín xwè 1964 jɛ 1978.

## Gbɛ tɔ̀n
È jì Kamau wa Ngengi ɖò azǎn 20ɔ kɔnyásun xwe 1894 tɔn gbè ɖò hɛnnu Kikuyu tɔn ɖé mɛ ɖò gletoxo Ngenda tɔn mɛ ɖò Gatundu, ɖò Kenya sín acɛkpikpa Angleterre tɔn e ɖò hwetɔnwaji Afrika tɔn é mɛ. Ee mɛjitɔ́ tɔn lɛ kú gudo é ɔ, nylɔ tɔn kpo tɔ́gbó tɔn kpo wɛ hɛn ɛ, bɔ mɛsɛ́dó klisanwun lɛ tɔn Ecosse tɔn mɛ lɛ é lɛ yɛhwesin n'ĩ, bɔ ye huzu klisanwun ɖò 1914 bo sun nyǐ i ɖɔ John Peter Kamau, bɔ é wá ɖyɔ nyikɔ enɛ dó Johnstone Kamau.

## To na jɛ éɖěsi kanxotɔ
Ðò xwè 1924 mɛ ɔ, Johnstone Kamau bɛ́ toxóɖiɖɔzɔ́ ɖé gbɔn Kikuyu sín gbɛ̌ta ɖaxó (KCA) mɛ byɔbyɔ gblamɛ, bɔ ɖò xwè 1928 mɛ ɔ, é bɛ́ azɔ̌ tɔn ɖo xójlawema Muigwithania e nɔ tɔ́n ayihɔngbe ayihɔngbe é mɛ. Ðò 1929 ɔ, KCA sɛ́ ɛ dó Londres bonu é na jɛhun dó Kikuyu lɛ sín ayikúngban jí. Gbɛ̌ta buninɔ kplɔnyiji'alavɔ hweyixɔwaji Afrika tɔn lɛ yi i, bɔ gbɛ̌ta enɛ ɔ Marcus Garvey wɛ dowa. Ě yí jonɔ tɔn. Isher Dass, mɛ e nɔ fun ahwan xá acɛkpikpa yovo tɔn bo gosin Indeto mɛ é ɖé wɛ xwedó è, bɔ é bló bɔ é ɖó kancica xá kplekplemɛ gbɛ ahwanfun xá yovo ganɖunumɛ kpo kplekplemɛ gbɛ 'Communiste' Grande-Bretagne tɔn kpo. È ɖè nu è é wlan ɖò xójlawema communiste tɔn Sunday Worker mɛ do gufunfɔn mɛwi lɛ tɔn ji lɛ tɔ́n.
Ahmed Sékou Touré

**Ahmed Sékou Touré**, è ji i ɖò azǎn 9gɔ́ ɔ Kɔnyásun xwe 1922 tɔn mɛ ɖò Faranah ɖo Ginétò mɛ bo kú ɖò azǎn 26gɔ́ ɔ Kɔnyásun xwè 1984 tɔn ɖò Cleveland (États-Unis), é nyí toxóɖɔtɔ́ hùnjɛdó aflika jítɔ́ kpodo Guinétò ɔ tɔn kpo.

## Gbɛ tɔn
E ji i ɖò azǎn 9gɔ́ ɔ Kɔnyásun xwe1922 tɔn mɛ ɖò Faranah Guinétò mɛ.

## Dodo
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1922 tɔn mɛ
Akpaxwé:Kú ɖò xwè 1984 tɔn mɛ
Yakubu Gowon

Yakubu Gowon, é ji ɖò azǎn 19ɔ kɔnyasùn xwe 1934 ɖò Nigeria. É nyi  toxóɖɔtɔ́ Nigeria tɔn kpodo ahwankpá nɔ. É nyí togán nú tò ɔ sin xwe 1966 jɛ 1975.

## Gbɛzán tɔn
Gosin ɖò tofɔligbé sín xá Nigeria tɔn, é nyí mɛsɛ́dó Protestant ɖé sín vǐ sin akɔta kpɛví Anga tɔn mɛ. É blo nùkplɔnkplɔn ahwan tɔn lɛ ɖò Theshié bo wa blo ɖò Royaume-Uni ɖò Eton kpodo Sandhusrt. Đo gǔfínfɔ́n gudo ɔ ɖò 22ɔ liyasùn xwe 1966, é nyi togan yɔkpɔvu bi ɖo Aflika tɔn. Gǎn sin Conseil éxécutif fédéral, é yí gbè nú tuto  nú tɛnnɛ dé .

## Dodo
.

é
Akɔmɛ

Akɔmɛ nyí gletoxo ɖokpo ɖò tokpɔnlavi Tɔviklɛn tɔn mɛ ɖò tokpɔn kufo tɔn mɛ

## Hwɛndo nabi e ɖ'emɛ é
Hwɛndo kanwe gban nukun wè(112) wɛ ɖò gletoxo Akɔmɛ tɔn mɛ̀

## Gbɛtɔ nabi e ɖ'emɛ e
Gbɛtɔ Nuwɔntɔn kanɖe gban nukun we ( 772) wɛ ɖ'emɛ̀

## Sunnu nabi e ɖ'emɛ é
Sunnu afɔɖe kantɔn ko atɔɔn nukun ɖokpo wɛ ɖ'emɛ

## Nyɔnu nabi e ɖ'emɛ é
Nyɔnu afɔwe ko atɔɔn nukun ɖokpo wɛ ɖò gletoxo ɔ mɛ̀
Davi

Davi nyí gletoxo ɖokpo ɖò tokpɔnlavi Tɔviklɛn tɔn mɛ ɖò tokpɔn kufo tɔn mɛ

## Hwɛndo nabi e ɖ'emɛ é

Hwɛndo afɔɖe wǒ (210) wɛ ɖò Davi

## Gbɛtɔ nabi e ɖ'emɛ e
Gbɛtɔ ɖokpo ɖokpo af'ayizɛ́n kanɖe afɔtɔn nukun ɖokpo wɛ ɖò Gletoxo Davi tɔn mɛ

## Sunnu nabi e ɖ'emɛ é
Sunnu afɔwe kantɔn gban atɔɔn wɛ ɖo Davi

## Nyɔnu nabi e ɖ'emɛ é
Nyɔnu Nnuwɔntɔn kanwe ko nukun ɖokpo wɛ ɖ'emɛ
Dɔkɔ Acanvigemɛ̀

**Dɔkɔ̀ Acanvigemɛ** yí gletoxo ɖokpo ɖò tokpɔnlavi Tɔviklɛn tɔn mɛ ɖò tokpɔn kufo tɔn mɛ

## Hwɛndo nabi e ɖ'emɛ é
Hwɛndo kɛnnɛ nukun atɔn wɛ ɖò Dɔkɔ Acanvigemɛ(163)

## Gbɛtɔ nabi e ɖ'emɛ e
Gbɛtɔ af'atɔɔn kɛnnɛ ko atɔɔn nukun ɖokpó(1186) wɛ ɖò to ɔ mɛ

## Sunnu nabi e ɖ'emɛ é
Sunnu ɖokpo ɖokpo....

## Nyɔnu nabi e ɖ'emɛ é
Nyɔnu ...

Akpaxwé:Gletoxo_Benɛ_tɔn_lɛ
Ahmadou Ahidjo

**Ahmadou Ahidjo**, bɔ nyikɔ tɔn bĭ nyí Ahmadou Babatoura Ahidjo, è ji i ɖò azǎn 24ɔ avuvɔsun xwe 1924 tɔn gbè ɖò Nassarao, ɖò Garoua Camerounto Flansegbe tɔn, bɔ é kú ɖò azǎn 30ɔ abɔwisun xwe 1989 tɔn gbè ɖò Dakar (Sénégal) ɔ, toxóɖɔtɔ́ Camerounto tɔn wɛ.

E wɛ nyi togan nukɔntɔn Camerounto tɔn, bo nɔ acɛkpikpa ɔ ji sin xwe 1960 wayi 1982. E kpaca mɛ bi ɖɔ e jo togan sin acɛkpikpa ɔ do xwe 22 gudo, bɔ ganhɔnyiotɔ tɔn nukɔntɔn Paul Biya wa jɛ tɛn tɔn mɛ kaka tɔn egbé.

## Gbɛ tɔn
Ahmadou Babatoura Ahidjo, è ji i ɖò azǎn 24ɔ avuvɔsun xwe 1924 tɔn gbè ɖò Nassarao, ɖò Garoua Camerounto Flansegbe tɔn ɔ, fulani sín gǎn ɖé sín vǐ wɛ, bo nyí malɛnu. É yì wemaxɔmɛ kpɛví ɖò Garoua bo lɛ́ yì wemaxɔmɛ ɖaxó Yaoundé tɔn (ee nɔ nɔ kplɔnnu mɛ nu xwe atɔn bo na sɛ mɛ d'azɔgbe é). Félix Sabbal-Lecco e nyi ganhɔnyitɔ ɖo acɛkpikpa tɔn mɛ ɔ ; Abel Moumé Etia, ee nyí nǔnywɛ xwitixwitizɔ́watɔ́ nukɔntɔn e nɔ kpé nukún dó jɔhɔn kpo ji kpo sin nuwiwa wu ɖò Camerounto mɛ é, acɛkpikpazɔ́watɔ́ ɖaxó ɖé kpo wema wlantɔ́ ɖé kpo ; kpo Jean-Faustin Betayéné, ee nyí gǎnhɔnyitɔ xo è kan Camerounto ɔ kpo to ɖevo lɛ kpan e kpo é kpo wɛ yi azɔ nɛ ɔ mɛ.

Ðò xwè 1942 kpo 1946 kpo vlamɛ ɔ, é w’azɔ̌ nú acɛkpikpa Flanséto tɔn ɖi wɛn do gbɔn kan nu tɔ, bɔ enɛ gudo ɔ, é wà azɔ̌ ɖò hladio.

## Dodo tɔ̀n

Akpaxwé:Togán lɛ
Barthélemy Boganda

**Barthélemy Boganda**, e ji ɖo azan 4ɔ lidosun xwe 1910 tɔn mɛ ɖo Bobangui bɔ é ku azan 29ɔ xwejisun xwe 1959 tɔn mɛ ɔ, toxóɖɔtɔ́ Totɛntin Afrikato tɔn kpodo Flanséto tɔn kpo wɛ, bɔ e nyi mɛ e è tuwun i ɖo linlin tɔn e kan Afrika sin nukɔnyiyi e. Ðò Totɛntin Afrikato tɔn mɛ ɔ, è sɔ́ Boganda ɖó "tɔ́ e ɖó tò ɔ ayǐ é" ɖò to jɛ éɖesunɔsi hwenu ɖò 1960, bɔ é ɖ'alɔ ɖ'é mɛ ɖi togán nukɔntɔn e nɔ gbɛ̀ nú hwenu klewun ɖé é (1958-1959).

## Gbɛ tɔ̀n
Ði lee é ɖɔ gbɔn ɖò gbɛ tɔn sín tan mɛ é ɔ, è jì Barthélemy Boganda ɖò azǎn 4ɔ lidosun xwe 1910 tɔn gbè ɖò Bobangui, gletoxo Lobaye tɔn mɛ, ɖò Congo Tɛntin tɔn mɛ. Vǐ nyikɔ do wema mɛ tin i ɖò Mbaka e sin akɔta mɛ é jɔ ɖée e ǎ wutu ɔ, é cí ɖɔ è sɔ́ azǎn 4ɔ nɛ ɛ hwenu è é bɛ wemaxɔmɛ yiyi e  cobɔ é wa ɖenyi tawun ɖo hwɛgun ɖò 1950 bɔ é ɖo jijiwema. Nugbo ɔ, e cí ɖɔ Boganda ɔ e ji ɖo xwe 1912 mɛ. Xwe e è sɔ́ é, ɖó wuntun taji ɖé, ɖò 4ɔ abɔxwisun xwe 1911 tɔn gbè ɔ, è sɔ́ Lobaye jó nú acɛkpikpa Allemagne tɔn ɖò Agadir sín tagba ɔ gudo. Toxo nɛ ɔ nɔ Allemagne sin acɛkpikpa glɔ kaka jɛ hwenu e yovo Flansé lɛ lɛ vɔ wayi to ɔ e, ɖo avivɔsun xwe 1914 tɔn.
Kpevé

Kpevé nyí gletoxo ɖokpo ɖò tokpɔnlavi Tɔviklɛn tɔn mɛ ɖò tokpɔn kufo tɔn mɛ

## To e mɛ e ɖe e
Kpeve ɖò Benɛɛtomɛ

## Tokpɔn e mɛ e ɖe e
Kpeve ɖò Tokpɔn Kufo tɔn mɛ 

## Tokpɔnla e mɛ e ɖe e
Kpeve ɖò Tokpɔnla Tɔviklɛn tɔn mɛ 

## Tokpɔnlavi e mɛ e ɖe e
Kpeve ɖo tokpɔnlavi tɔnviklɛn tɔn mɛ

## Hwɛndo nabi e ɖ'emɛ é
Hwɛndo 392

## Gbɛtɔ nabi e ɖ'emɛ e
Gbɛtɔ 1912 wɛ ɖò Kpeve

## Sunnu nabi e ɖ'emɛ é
Sunnu ɖokpo ɖokpo 886

## Nyɔnu nabi e ɖ'emɛ é
Nyɔnu 1026 wɛ ɖò kpeve
Kpɔwujú

Kpɔwujú nyí gletoxo ɖokpo ɖò tokpɔnlavi Tɔviklɛn tɔn mɛ ɖò tokpɔn kufo tɔn mɛ

## Hwɛndo nabi e ɖ'emɛ é
Hwɛndo afɔɖe kanɖe(240) wɛ ɖò Kpɔwuju

## Gbɛtɔ nabi e ɖ'emɛ e
Gbɛtɔ afɔtantɔn kanɖe ko atɔɔn(1665) wɛ ɖò Kpɔwujú

## Sunnu nabi e ɖ'emɛ é
Sunnu ɖokpo ɖokpo nuwɔntɔn kantɔn gban atɔɔn nukun atɔn wɛ ɖò Kpɔwujú

## Nyɔnu nabi e ɖ'emɛ é
Nyɔnu ...
Samora Machel

**Samora Moisés Machel**, e ji ɖo azan 29 zosun xwe 1933 ɖo Madragoa (é nyi Chilembene din) ɖo Mozambiqueto mɛ, bɔ é ku ɖo azan 19 kɔnyásun 1986 ɖo Mbuzini ɖo Tofɔligbe Afrikato tɔn, toxóɖɔtɔ Mozambique tɔn wɛ, bo nyi Frelimo sin gbɛvǐ. Togan nukɔntɔn e ɖo togun Mozambique è jɛ éɖesusi; ɖo xwe 1975 kpo 1986 kpo tɛntin e tɔn wɛ.

## Gbɛ tɔ̀n
Samora Machel nyì sinsɛn gbagbɔvǐ tɔn, bo nyi hɛnnu shangaane tɔn sin vǐ ɖo tokpɔn Gaza tɔn mɛ. 

É bɛ azɔmɛ ɖò katolika wemaxɔmɛ è ya do xwè tɔ̀n gbè e, loɔ è sin nɔvi tɔn sin kú é ku ɖò sika do ɖé mɛ ɖò Tofɔligbé Afrikato tɔn gudo ɔ wu bɔ Samora Machel ɖó na ɖó wemaxɔmɛ yiyi te ɖó akwɛ e é ma ɖó ǎ é wu. É ɖò mɔ̌ có, é kpéwú bo bɛ́ dotóozɔ kplɔnkplɔn bɔ è yí i dó dotóoxwé Lourenço-Marquès tɔn. É wá huzu dotóo ɖo nyɔnu dotóo nukunɖeji Portugalto tɔn ɖé gɔ́n. Ðò xwè 1961 mɛ ɔ, Machel mɔ Eduardo Mondlane, nǔnywɛtɔ́ Mozambiqueto tɔn e ɖò ahwan fun xá acɛkpikpa yovo Portugalto tɔn è ɖo acɛkpikpa wɛ ɖò Mozambiqueto mɛ wɛ é.

## Dodo tɔ̀n
Juluis Nyerere

**Julius Nyerere** è e nɔ lɛ ylɔ ɖɔ Julius Kambarage Nyerere e ɔ, è ji'i ɖò azǎn 13ɔ lidosun 1922 tɔn gbè ɖò Butiama bɔ é kú ɖò azǎn 14ɔ kɔnyásun 1999 tɔn gbè ɖò Lambeth, Londres toxo mɛ. É nyí toxóɖɔtɔ́ Tanzanieto tɔn ɖé bo gosin Zanaki sín akɔta mɛ.

## Gbɛ tɔ̀n
È jì Julius Nyerere ɖò 1922 ɖò gletoxo Butiama tɔn mɛ ɖò totaligbé Tanzanieto tɔn mɛ, ɖò Victoria tɔdo ɔ kpá. Tɔ́ tɔn Burito Nyerere nyí Zanaki lɛ sin gǎn ɖokpo, akɔta ɖé wɛ, bo nɔ dó Janmagbè, ɖó Tanzanie sín ayǐkúngban ɖaxó ɔ ko ɖò hwetɔnwaji Afrika Allemagnto e tɔn mɛ cobɔ 1919 wa. Tɔ́ tɔn ɖó asì gègě. Julius sín nɔ, Mugaya, nyí asì ɖokpo ɖò asì 22 lɛ mɛ.

## Dodo tɔ̀n
Kamuza Banda

**Kamuza Banda** e nɔ lɛ ylɔ ɖɔ Hastings Kamuzu Banda è ji ɖo xwe 1898 bɔ é ku ɖo azan 25ɔ abɔxwisun xwe 1997 tɔn ɔ, toxóɖɔtɔ́ Malawito tɔn ɖé wɛ bo nyi togan ɖò Malawi sín xwè 1964 yi jɛ xwe 1994 tɔn mɛ. Ðò xwè 1966 mɛ ɔ, axɔsuɖuto ɔ wa huzu to bɔ é nyi togan nukɔntɔn ɔ, bo kp'acɛ kaka yi jɛ hwenu e è ɖu ɖò jǐ tɔn ɖò xwè 1994 mɛ é.

## Gbɛ tɔ̀n
Kamuzu Banda ɔ, è jì i ɖò Kasungu kpá ɖò Malawi (totɛntin Afrika tɔn èe yovo glɛnsi lɛ kp'acɛ na è tɔn hwenɛnu), bɔ Mphonongo Banda kpo Akupingamnyama Phiri kpo wɛ jì i. È tuùn azǎn e gbè è jì i é ǎ, ɖó é jɛ dò hwenu e è ma wlan jijiwema ɖě dó ǎ é mɛ, amɔ̌, Banda ɖesu nɔ ɖɔ azǎn 14gɔ́ ɔ nuxwasun 1906 tɔn hwɛhwɛ ɖɔ é nyí azǎn e gbè è jì é mi è. Nukɔnmɛ ɔ, hwenu e xɔntɔn tɔn Nunywɛtɔ Donal Brody xlɛ ɛ kúnnuɖenú akɔta ɔ tɔn ɖé lɛ tɔn ɔ, Banda ɖɔ, "Mɛɖebǔ tuùn ganxixo, azǎn, sun, alǒ xwè e mɛ è jì mì ɖè é ǎ, é ɖò mɔ̌ có, un yí gbè nú kúnnuɖenú e a na mì lɛ é dìn: xwejisun alǒ lidosun xwe 1898.

## Dodo tɔ̀n
Vicentia Boco

**Vicentia Boco**, ee ji ɖò  22gɔ aluunsùn xwè 1949 tɔn gbè ɖo Natitɛɛngu, nyi mɛ̌si dobanunǔtɔ́ benɛɛvi ɖò Kplɔnyiji alavɔtɛn Agbomɛ kanɖofi tɔn bo nyi nyɔnu toxoɖɔtɔ. E ɖu ganhɔnyitɔ lanmɛnanɔganji tɔn ɖò xwè 2007.

## Gbɛ tɔn
E ji ɖò azan 22 ɔ aluunsùn xwè 1949 rɔn gbè, ɖo Natitɛɛngu ɖò Benɛɛtomɛ

E ɖó kunnuɖewema BAC ɖò 1968 ɖo Benɛɛ.

E bɛ kplɔnyiji alavo ɖò Benɛɛ bo wa drɛndenu ɖò Flanseto mɛ.

### Azɔ tɔn
Nu e ɖò mɛlanmɛ z kpɔ̀n gbɔ̀n yɛmɛ zɔwatɔ wɛ nyí ( imagerie mediacale) bo nyi nukplɔnmɛtɔ kplɔnyiji alavɔ tɔn ɖò 1998

### Toxoɖiɖɔzɔ e z wa e

E nyi ganhɔnyitɔ kplɔnyiji alavɔ tɔn ɖò 2007 ɖò acɛkpikpa Togan Boni Yayi tɔn mɛ

## Nyi e e ɖe e lɛ e
E ɖenyi i ɖo Benɛɛ bo lɛ ɖenyi i ɖò Flansetomɛ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1949 tɔn mɛ
Francis Mensah

**Francis Mensah** nyí dobanunǔtɔ́, nulinlɛn kpó nuxwitixwiti kplɔn mɛtɔ benɛɛtovi tɔn ɖò Amɛlikatò mɛ. E yi ajɔ nukplɔnmɛtɔ ɖagbe  kplɔnyi alavɔ Virginia tɔn.

## Gbɛ tɔn
E yi ajɔ nukplɔnmɛtɔ ɖagbe  kplɔnyi alavɔ Virginia tɔn.  Francis Mensah ɖò nǔ kplɔ́n mɛ wɛ ɖò wemaxɔmɛ Virginie tɔn sín 2013. Cobonu é na yì Virginie ɔ, é ko kplɔ́n nǔ mɛ ɖò Howard. É ba dò nú nǔ ɖò finɛ, bo nukun  nulinlɛn kpó nuxwitixwiti fíziki kpo sunví lɛ kpo  u.

## Dodo
Patrice Lumumba

**Patrice Lumumba**, e nyìkɔ ɖèsú nɔ nyí Elias Okit'Asombo ɔ, e jǐ ɖò azan 2ɔ liyasun xwè 1925 tɔn ɖò Onalua Congoto è e ɖò yovo Belgiqueto tɔn lɔ mɛ e. È hu i ɖo azan 17ɔ alunsun xwe 1961 tɔn toxo Elisabethville ɔ mɛ ɖò Katanga. Gbɛtɔ nukúnɖéjí Congoto tɔn wɛ bo nyi gǎnhɔnnyitɔ̀ nukɔntɔn Congoto ɔ tɔn sin ayidosun mɛ wayi jɛ zosun xwe 1960 tɔn. To jɛ eɖeesi'hwanfuntɔ wɛ e nyi xa Joseph Kasa-Vubu. È sɔ ɛ nukúnɖéjí ahwanfuntɔ́ glagla Congoto jɛ eɖesunɔ si tɔn.

## Gbɛ tɔ̀n
Patrice Lumumba jɔ ɖò hɛnnu e ɖo akɔta Tétéla tɔn mɛ e ɖokpo mɛ ɖo Onalua, toxo Katako-Kombe tɔn mɛ ɖo Sankuru Congoto è e yovo Belgiqueto tɔn lɛ kp'acɛ na e. É yi azɔmɛ ɖo azɔmɛxwe katolika tɔn bo wazɔ tawun, co bo wayi gbagbɔnɔ lɛ tɔn Suèdeto mɛ tɔn. Kaka yi jɛ xwe 1954, hwenu è do wèmáxɔ́mɛ̀ yiyi mɛ kpaa tɔn kpo kplɔnyiji'alavɔ tɔn kpo wa ɔ tɔn ɔ, acɛkpikpa yovo tɔn Belgiqueto tɔn ɔ wanu ɖè ɖo wemakplɔnkplɔn linu a, ɖò é jo bǐ do nú Máwúxoɖɔtɔ lɛ. Mɛ yi wèmáxɔ́mɛ̀ hwenɛnú ɔ, azɔwatɔ sukpɔ tawun hu Máwúxoɖɔtɔ lɛ, co Lumumba kpan wema hwenuxo tɔn lɛ. É wazɔ ɖò tokpɔn tofɔligbé Kivu tɔn ɖo 1945, cobo wa nyi xojlazɔwatɔ ɖò Léopoldville é nyi Kinshasa èhɔnmɛ din e kpodo Stanleyville é nyi Kisangani èhɔnmɛ e bo nyi azɔwatɔ tɛn wegɔ mɛtɔn ɖo wemazɔwaxwe, bo nɔ wlan xójlawema hwenɛnú. Ɖò 1954 ɔ, é nyi mɛɖedogesi nulɛnkwin wema tɔn, ě Belgiqueto ɔ sɔ ɖòte nu azɔwatɔ nukúnɖéjí to ɔ tɔn ɖé lɛ e. Yè mɛ 217 wɛ yi ɖo xwe 1958 ɖo tovi livi 13 tɔn ji. É wayi mɔ sikadokuntɛn ɖokpó bo wazɔ xa, bo tɔn jɛ lěè do e dɔkun ayikungban ji kpo ayikungban glɔ tɔn kpo nyi nu taji ɖo akwɛzikanto tɔn mɛ, cobɔ azɔwaxwe to ɖevo tɔn lɛ nɔ kɔtɔ Congotovi ɖe mɛ e. É xokan nu buninɔ Congoto ɔ tɔn. To jɛ eɖeesi sin ahwanfunfun tɔn byɔ ɖɔ Congoto ni jɛ eɖesunɔ si azɔn ɖopko ɔ a, ɖo é kpɔn nu do to e yovo tɛnmɛ tɛnmɛ lɛ si e sin nuwalɔ lɛ. Ɖò 1955 ɔ, é do toxóɖɔgbɛ́ APIC wa, è nɛ ɔ wɛ zɔn b'ɛ mɔ tɛnmɛ bo ɖɔxo xa axɔsu Baudouin Belgiqueto tɔn hwěnu é wa Congoto mɛ e do nu e ɖo gbigbo tovi lɛ wɛ e wu. Lumumba wa byɔ toxóɖɔgbɛ́ jlokokɔnunɔ tɔn ɔ mɛ bo dɔn nukúnɖéjí to ɔ tɔn gěgé. Ɖo 1956 ɔ, é wlan wema sɛdo kplekplemɛ gbɛ nukɔnyitɔ lɛ tɔn e ɖo Stanleyville bɔ éɖesunɔ xwe aza denu lɛ ɔ bo ɖɔ, (Belgiquetovǐ é yi wannu nukɔnyiyi Congoto tɔn lɛ ɔ mǐ na ɖɔ adanmacio nu ye... Mǐ ɖò acɛ e na hɛn azɔ e wa wɛ ye ɖè bo ɖo afɔ sɔ do afɔdo Léopold wègɔ tɔn mɛ e gble a). Enɛ ɔ gudo ɔ, é wa yi Belgiqueto mɛ kpo nukúnɖéjí to ɔ tɔn gěgé kpo gbɔn alɔgɔ gǎnhɔnnyitɔ̀ nukɔntɔn ɔ tɔn gblamɛ.

## Zalili nu to ni jɛ eɖeesi
Ɖò xwe 1956 mɛ ɔ, è ɖo hwɛ n'î ɖɔ é lɛjɔ nu akwɛ ɖò wemazɔwaxwe Stanleyville tɔn bo do e gan nu xwè ɖokpo. È yawu ɖěè tɔn, bɔ é lɛ bɛ toxoɖiɖɔ zɔ tɔn bo wa yi wazɔ ɖo ahanɖaxwe bo nyi gǎn e xwe aza do nusisa nu ɔ. Xwè enɛ ɔ xwè wɛ Belgiqueto ɔ ɖ'alɔ sin toxoɖiɖɔ ji nu mɛ bi kpaa nu ye na ze alɔ bo na yi sɔmi sɔmi tokpɔnla tɔn lɛ. Toxoɖɔgbɛ Congoto tɔn lɛ mɔ alɔgɔ toxoɖɔgbɛ Belgiqueto tɔn lɛ.

## To jɛ eɖeesi sin xo sɔ d'agun Lumumba tɔn

## Toxoɖiɖɔ hwenu klewun tɔn

## Acɛkpikpa nukɔntɔn Congoto tɔn

## È hu i

## Nu e é jo nyi ayi lɛ e

## Hɛnnu tɔn

## Nyi e è ɖě lɛ è

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1925 tɔn mɛ
Kenneth Kaunda

**Kenneth Kaunda**‚ è ji i ɖò azǎn 28ɔ ayidosun xwe 1924 tɔn mɛ ɖò Lubwa (Chinsali ɖò Totaligbè Rhodésie tɔ̀n èé nyi Zambieto din e), é kú ɖò 17ɔ ayidosùn xwe 2021 ɖò Lusaka‚ Zambieto mɛ‚ gbɛ nukunɖéji toxóɖɔtɔ́ Zambie tɔn wɛ.

É wɛ nyí Ttogan nukɔntɔn hwenu è Zambieto jɛ éɖesunɔsi è tɔn, bo nɔ azinkpo ɔ jí sín azǎn 24ɔ kɔnyasun xwe 1964 tɔn gbè kaka jɛ azǎn 2ɔ abɔxwisun xwe 1991 tɔn gbè. Hwenu e é kú é ɔ, é wɛ nyí togán gudogudo tɔn e kpó ɖò gbɛ̀ ɖò togan nukɔntɔn to è jɛ yeɖesi ɖò xwe 1960 tɔn lɛ ɖò Afrika é.

## Gbɛ tɔ̀n
Kenneth Kaunda‚ è ji i ɖò azǎn 28ɔ ayidosun xwe 1924 tɔn mɛ ɖò Lubwa (Chinsali ɖò Totaligbè Rhodésie tɔ̀n èé nyi Zambieto din e), é kú ɖò 17ɔ ayidosùn xwe 2021 ɖò Lusaka‚ Zambieto mɛ‚ gbɛ nukunɖéji toxóɖɔtɔ́ Zambie tɔn wɛ.

Kaunda nyí yɛhwexoɖɔtɔ e sɛ̀tɛn sín Malawi é ɖé sín vǐ sunnu. Ðó é nyí yɛhwexoɖɔtɔ ɖé sín vǐ wutu ɔ, é lɛ́ nyí ɖokpo ɖò mɛwi e yi kplɔ́n wemaxɔmɛ tɔn lɛ é mɛ, ɖó mɛsɛ́dó lɛ wɛ nɔ kpénukún dó wemaxɔmɛ lɛ bǐ wu hwenɛnu, ɖó acɛkpikpa yovo tɔn ɔ jló na gbló ada nú wemaxɔmɛ togun tɔn ǎ.

Ðò Totaligbé Rhodésieto tɔn e nyí yovo glɛnsigbe tɔn é ɔ, Kaunda yawu mɔ mɛɖéekannuninɔ ɖò akɔta lɛ tɛntin, bɔ è nya ɛ azɔn mɔkpan sín fí e yovó awun wewenɔ lɛ kɛɖɛ nɔ nɔ é, kaka jɛ wemaxatɛn ɖé jí.

E huzu mɛsi nukplɔnmɛtɔ bo wazɔ enɛ ɔ kaka jɛ xwe 1947. Enɛ ɔ gudo ɔ, e yi gojiblanu aflelegan tɔn", enɛ ɔ gudo ɔ, e yi Tofɔligbe Rhodesieto tɔn, fi e e wa azɔ tɛnmɛ tɛnmɛ ɖe lɛ ɖe e.

## Xwe gudo tɔ̀n kaka yi ku tɔ̀n hwenu
Ðò 1997 ɔ, è yí toví Zambie tɔn sín acɛ e Kenneth Kaunda ɖó é sín asi tɔn, ɖó é tɛ́n kpɔ́n bo na yí acɛkpikpa ɔ gannu gannu wutu. Amɔ̌, é kpéwú bo bló bɔ è ɖyɔ hwɛ e è ɖɔ é ɖò xwè atɔn gudo. Ðò xwè 2010 lɛ mɛ ɔ, togán Michael Sata sɔ́ azɔ̌ toxóɖiɖɔ to ɔ tɔn lɛ è kan to ɔ kpo to ɖevo lɛ kpo ɔ d’así n’ii.

Ee é yì gbɔjɛ gudo é ɔ, é jɛ alɔ ɖó ɖò gbɛta alɔhundonanǔmɛ tɔn lɛ mɛ jí. Nǔ e é wà bɔ è tuùn bɔ hugǎn é wɛ nyí kanɖodonǔwu e é ɖó ɖò ahwan e é fun xá sidazɔn sín gbigbakpé é mɛ é. Kaunda sín vǐ ɖokpo jɛ sidazɔn ɖò xwè 1980 tɔn lɛ mɛ.

E glɔn ɛ ɖo Lusaka sin dotooxwe sɔja lɛ tɔn, bo ku ɖo azan 17 ayidosun xwe 2021 tɔn mɛ.

## Dodo tɔ̀n
Alex Ifeanyichukwu Ekwueme

**Alexender Ifeanyichukwu Ekwueme,** é ji ɖò azǎn 21ɔ kɔnyasùn xwe 1932 ɖò Oko ɖò Nigeria. É kù ɖò 19ɔ abɔxwisùn xwe 2017 ɖò Royaume-Uni. É nyi gǎn tɛnmɛ tɛnmɛ nukɔntɔn ɔ Nigeria tɔn sin xwe 1979 jɛ 1983 ɖò togán ɔ glɔ́ Shehu Shagari. É nyi hwɛɖɔtɔ́ kpodo xɔgbátɔ́.

## Gbɛzán tɔn
Bofounou-Peulh

**Bofounou-Peulh** nyi gletoxo ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Founougo tɔn ɖò tokpɔnla Banikoara tɔn mɛ ɖo tokpɔn Alibori tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Bofounou-Peulh ɖo tokpɔnlavi Bofounou tɔn mɛ ɖo Alibori. E lɛ́ nyi gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizin (6) xwejisùn léxwé 2015 tɔn mɛ é,.

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀ kpé nunkún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 128 nǔ gbɛtɔ 1381 ɖo Bofounou-Peulh tɔn mɛ do léxwé 2013.

## Dodo tɔn
Agassa godomey

**Agassa Godomey** nyi slata ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Akasato nú tokpɔnla Agbomɛ-Kandofi ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Agassa Godomey  ɖo tokpɔnlavi Akasato tɔn mɛ ɖo Atlantique. E lɛ́zun gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizin (6) xwejisùn léxwé 2015 tɔn mɛ é   .

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀n kpé nunkún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 726 nǔ gbɛtɔ 3904 ɖo Agassa Godomey tɔn mɛ do léxwé 2013

## Dodo tɔn

 Akpaxwé:Slata
Guy Mitokpè

**Guy Mitopkè** nyi nǔnywɛtɔ́ ayikungban tɔn kpodo nu é ɖéji lɛ kpan kpodo toxóɖɔtɔ Benɛɛtò tɔn kpo. E nyi ɖɛmɛnu sin 2016 wa jɛ 2019.

## Gbɛ tɔn
E nyi nǔnywɛtɔ́ ayikungban tɔn kpodo  nu é ɖéji lɛ kpan ɖo azan 23gɔ kɔnyasun xwè 2023 gbè . E nyi ɖɛmɛnu ɖo 2016 waa jɛ 2019.

## Dodo
Tannu Aveji

**Tannu Aveji** ɔ Gletoxo tɔviklɛn tɔn ɖokpo wɛ̀
## Hɛnnu nabi e ɖ'emɛ e
Hɛnnu afɔɖe kanɖe ayizɛn (246) wɛ ɖoù tannu Aveji
## Gbɛtɔ nabi e ɖ'emɛ e
Gbɛtɔ af'ayizɛn kantɔn wo ɖokpó 1731 wɛ ɖo gletoxo tannu Aveji tɔn mɛ
## Sunnu nabi e ɖ'emɛ e
Sunnu 791 wɛ ɖo Tannu Aveji
## Nyɔnu nabi e ɖ'emɛ e
Nyɔnu 940 wɛ ɖo Tannu Aveji
Tchicomey

**Tchicomey** nyi gletoxo ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Adohoun nú tokpɔnla Athiémé ɖo tokpɔn Mono tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Tchicomɛ ɖo tokpɔnlavi Adohoun tɔn mɛ ɖoMono. E lɛ́nyi gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizin (6) xwejisùn léxwé 2015 tɔn mɛ é,.

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀n kpé nunkún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 458 nǔ gbɛtɔ 2 332 ɖo Tchicomɛ tɔn mɛ do léxwé 2013.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Gletoxo Benɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Gletoxo
Dandji

**Dandji** ɔ, slata ɖe wɛ ɖo tokpɔnlavi nukontɔn mɛ, kutonu toxo mɛ, bo ɖo tokpɔn Littoral tɔn mɛ do Benɛɛ. 

## Ayi e jì é ɖěè
Dandji ɔ, slata ɖe wɛ ɖo tokpɔnlavi nukɔntɔn mɛ, kutonu toxo mɛ, bo ɖo tokpɔn Litoral tɔn mɛ.  Slata ɖevo lɛ lɛ́ lɛ̌ dó è ɖi Donatɛn, Finagnon, Tchanhounkpamè, Tokplegbe, Avotrou, Suru-Léré, Tanto kpo Yagbé .

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Ði lee INSAE ɖɔ gbɔn é ɔ, ɖò 2013 sín mɛxixa kpo xwé lɛ kpo sín kɛ́n (RGPH-4) mɛ ɔ, Dandji ɖó xwédo 1 749 bɔ gbɛtɔ́ 7 242 wɛ ɖò ye mɛ, bɔ sunnu 3 547 kpo nyɔnu 3 695 kpo ɖ’emɛ.

## Dodo
Akpaxwé:Gletoxo Benɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Gletoxo
Adjogansa

**Adjogansa** nyi slata ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Zinvié nú tokpɔnla Agbomɛ-Kandofi ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Adjogansa ɖo tokpɔnlavi Zinvié tɔn mɛ ɖo Atlantique. E lɛ́ nyi gletoxo ɖo sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizɛn (6ɔ) xwejisùn léxwé lé 2015 tɔn mɛ é   .

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀n kpé nunkún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 252 nǔ gbɛtɔ 1422 ɖo Adjogansa tɔn mɛ do léxwé lé 2013

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Slata
Akonana

**Akonana** nyi gletoxo ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Athieme(tokpɔnlavi)|athieme]] nú tokpɔnla Mono ɖo tokpɔn Wemɛ tɔn mɛ ɖo Benɛ.
Bagou Peulh

**Bagou** **PeuIh** nyi gletoxo ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Banikoara ɖo tokpɔnla Gogounou tɔn mɛ ɖo tokpɔn Alibori tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Bagou PeuIh ɖo tokpɔnlavi Bagou tɔn mɛ ɖo Alibori. E lɛ́ nyi gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizin (6) xwejisùn lé xwélé 2015 tɔn mɛ é,.

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀ kpénukún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 123 nǔ gbɛtɔ 941 ɖò Bagou Peulh tɔn mɛ ɖo lé xwéle 2013.

## Dodo tɔn
Giorgio Armani

**Giorgio Armani**, e ji ɖo 11 liyasun 1934 ɖo Piacenza (Italie) bo ku ɖo Milan ɖo 4gɔ zoosun 2025, nyi acɔ́banúmɛtɔ́.

## Gbɛ tɔn
È jì i ɖò toxo Piacenza tɔn mɛ ɖò Italie ɖò xwédo ɖé mɛ bɔ é sù kpodò nɔví tɔn mɛxo Sergio, nɔví tɔn nyɔnu kpɛví Rosanna kpo mɛjitɔ́ tɔn lɛ Maria Raimondi kpo Ugo Armani kpo gɔ́n.

É bɛ dotóoxwéma kplɔ́n jí, bo jó dó bó bè yɛɖiɖé. E nyi acɔ́banú-agbantɔ́ nu *La Rinascente*. Ðò 1974 ɔ, kpo alɔdó azɔ̌gbɛ́ tɔn Sergio Galeotti tɔn kpo ɔ, é ɖó azɔ̌xwé avɔgbasá tɔn ɖé ayǐ. 

## Dodo

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1934 tɔn mɛ
Akpaxwé:Kú ɖò xwè 2025 tɔn mɛ
Gori

Gori nyi gletoxo ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Firou tɔn mɛ ɖò tokpɔnla Kerou tɔn mɛ ɖo tokpɔn Atacora tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Gori ɖo tokpɔnlavi Firou tɔn mɛ ɖo Atacora. E lɛ́ nyi gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizin (6) xwejisùn lé xwélé 2015 tɔn mɛ é[1],[2].

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀ kpénukún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 297 gbɛtɔ 2006 (sunnu 1039 kpodo nyɔnu 967 kpan) ɖò Gori lé xwéle 2013[3].

Dodo tɔn
Tɛn Kɔsu agbɔn tɔn ɖo Lokosa

**Kossou Agbon Place à Lokossa **est située dans la commune de Lokossa. Kossou Agbon sín ɖiɖe ɖé ɖò finɛ, bɔ toxo ɔ sín hwɛɖɔxɔsa ɔ sɔ́ ɖ’ayǐ bo na dó vɔ́ azɔ̌ e Kossou-Agbon wà ɖò toxo ɔ sín ayǐ ɖiɖó mɛ ɖò xwè kanweko 18gɔ́ ɔ mɛ é sín taji xlɛ́.
Agoundji

**Agoundji** nyi gletoxo ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Djigbe tɔn ɖo tokpɔnla ze tɔn mɛ ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Agoundji ɖo tokpɔnlavi Djigbe tɔn mɛ ɖo Atlantique. E lɛ́ nyi gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizin (6) xwejisùn léxwé 2015 tɔn mɛ é,.

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀ kpénukún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 196 ,nǔ gbɛtɔ 1076 ɖo Djigbe Gbodje tɔn mɛ do léxwé 2013.

## Dodo tɔn
Borodaru

**Borodaru** ɔ, gletoxo ɖe wɛ. Borodarou ɖò gletoxo Gourésoumanou tɔn kpá, bo lɛ́ ɖò Soudoua kpá.E ɖò  tokpɔnlavi Alibori tɔn mɛ ɖo Benɛ
Mɔgo

**Mɔgo** nyi gletoxo ɖokpo ɖo gletoxo watɔn  Dɔnwari nǔ tokpɔnla Kandi tɔn ɖo tokpɔn ɖo Benɛ.
Wawata

**Wawata** nyi slata ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Zinvié nú tokpɔnla Agbomɛ-Kandofi ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Wawata ɖo tokpɔnlavi Zinvié tɔn mɛ ɖo Atlantique. E lɛ́zun gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizin (6) xwejisùn léxwé 2015 tɔn mɛ é   .

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀n kpé nunkún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 392 nǔ gbɛtɔ 2036 ɖo Wawata tɔn mɛ do léxwé 2013

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Slata
Azonlinhoue

**Azonlinhoue** nyi slata ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Kpinou nú tokpɔnla Atiémɛ ɖo tokpɔn Mɔnɔ tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
[wlǎn nú | wla nú ɖoɖo ɔ]
Azonlinhoue ɖo tokpɔnlavi Kpinnou tɔn mɛ ɖo Mɔnɔ. E lɛ́ nyi gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizin (6) xwejisùn léxwé 2015 tɔn mɛ é,.

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
[wlǎn nú | wla nú ɖoɖo ɔ]
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀n kpé nunkún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 207 nǔ gbɛtɔ 884 ɖo Azonlinhoue tɔn mɛ do léxwé 2013.

## Dodo tɔn
[wlǎn nú | wla nú ɖoɖo ɔ]
Toviklɛn 2

**Toviklin** **2 (Toviklɛn 2)** nyi gletoxo ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Tɔviklin tɔn  ɖo tokpɔnla Tɔviklin tɔn mɛ ɖo tokpɔn Kufo tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Toviklin 2 ɖo tokpɔnlavi Toviklin tɔn mɛ ɖo Kufo. E lɛ́ nyi gletoxo ɖo sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizɛn (6ɔ) xwejisùn lé xwélé 2015 tɔn mɛ é,.

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀ kpénukún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 546 nǔ gbɛtɔ 2276 wɛ ɖo Gletoxo Toviklɛn  tɔn mɛ ɖo lé xwéle 2013.

## Dodo tɔn
Ouessene Peulh

**Ouessene** **Peulh** nyi gletoxo ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Sori ɖo tokpɔnla Gogounou tɔn mɛ ɖo tokpɔn Alibori tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Ouessene Peulh ɖo tokpɔnlavi Sori mɛ ɖo Alibori. E lɛ́ nyi gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizin (6) xwejisùn lé xwélé 2015 tɔn mɛ é,.

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀ kpénukún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 67 nǔ gbɛtɔ 1073 ɖò Ouessene Peulh tɔn mɛ ɖo lé xwéle 2013.

## Dodo tɔn
Tokplegbe

**Tokplegbe** ɔ, slata ɖe wɛ ɖo tokpɔnlavi nukontɔn mɛ, kutonu toxo mɛ, bo ɖo tokpɔn Littoral tɔn mɛ do Benɛɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Tokplegbe ɔ, slata ɖe wɛ ɖo tokpɔnlavi nukɔntɔn mɛ, kutonu toxo mɛ, bo ɖo tokpɔn Litoral tɔn mɛ. Slata ɖevo lɛ lɛ́ lɛ̌ dó è ɖi Donatɛn, Finagnon, Tchanhounkpamè, Dandji, Avotrou,  Suru-Léré, Tanto kpo Yagbé kpo.

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Ði lee INSAE ɖɔ gbɔn é ɔ, ɖò 2013 sín mɛxixa kpo xwé lɛ kpo sín kɛ́n (RGPH-4) mɛ ɔ, Tokplegbe ɖó xwédo 1 575 bɔ gbɛtɔ́ 6 531 wɛ ɖò ye mɛ, bɔ sunnu 3 255 kpo nyɔnu 3 276 kpo ɖ’emɛ.

## Dodo
Fuɛ

**Fuɛ** (fouet) nyi glekɔxwe ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Angaradebu tɔn nú tokpɔnla kanɖi tɔn ɖo tokpɔn Aliboli tɔn mɛ ɖo Benɛ.
Kabagbede

**Kabagbede** nyi gletoxo ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Angaradebu nú tokpɔnla kandi ɖo tokpɔn Wemɛ tɔn mɛ ɖo Benɛ.
Aclohoue

**Aclohoue** nyi gletoxo ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Agbanu nú tokpɔnla Alada ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Aclohoue ɖo tokpɔnlavi Agbanu tɔn mɛ ɖo Atlantique. E lɛ́ nyi gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizɛn (6ɔ) xwejisùn léxwé lé 2015 tɔn mɛ é   .

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀n kpé nunkún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 151 nǔ gbɛtɔ 522 ɖo Aclohoue tɔn mɛ ɖo léxwé lé 2013

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Slata
Edward Omane Boamah

**Edward Omane Boamah** (26 woosun 1974 - 6 avuvɔsun 2025), nyi toxóɖɔtɔ́ Gana tɔn, bo nyí gǎnhɔnyitɔ adanmafyanto tɔn sín sun zofinkplɔ́sun 2025 tɔn mɛ jɛ hwenu é kú ɔ́. E ko nyi gbéyiɖɔ nú togan Ghana ɖ’ayi, bo lɛ́ nyí gbɛvi ɖò Congrès National Démocratique mɛ.

## Gbɛ tɔn
Edward Omane Boamah yi wemaxɔmɛ ɖaxó Pope John tɔn kpodo yɛxwenɔnkplɔntɛn kpɛvi ɖokpo. É nyí kplɔn dotó zɔ́ ɖo kplɔnyi alavɔ<. 

Xwenu é nyí azɔmɛví ɖo klpɔnyiji-alavɔ ɔ, é nyí gǎn nú gbɛ̌ta wemaxɔmɛví Ghana tɔn lɛ tɔn (NUGS) bo lɛ́ nyí wěgbójínɔtɔ́ nú gbɛ̌ta wemaxɔmɛví dotó tɔn  (FGMSA). 

## Dodo
Sondo

**Kpalolo**nyi glekɔxwe ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Angaradebu tɔn nú tokpɔnla kanɖi tɔn ɖo tokpɔn Aliboli tɔn mɛ ɖo Benɛ.
Don Condji

**Don** **Condji** nyi slata ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Kpinnou nú tokpɔnla Athiémɛ ɖo tokpɔn Mɔnɔ tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Don Condji ɖo tokpɔnlavi Kpinnou tɔn mɛ ɖo Mɔnɔ. E lɛ́ nyi slata do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizin (6) xwejisùn léxwé 2015 tɔn mɛ é,.

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀n kpé nunkún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 141 nǔ gbɛtɔ 625 ɖo Don Condji tɔn mɛ do léxwé 2013.

## Dodo tɔn

# ↑ *Localisation 229*, *b'ɛ xá ɖo «ToutBenin» sin atɛ jí* *ɖo azǎn 2024 tɔn mɛ*
# ↑ *Loi N° 2013-05 du 27 mai 2013: portant création, organisation, attributions et fonctionnement des unités administratives locales en République du Bénin*, *b'ɛ xá ɖo «Secrétariat Général du Gouvernement» sin atɛ jí* *ɖo azǎn mai 2013 tɔn mɛ*
# ↑ *« Statistiques de la population active »*, *b'ɛ xá ɖo «Statistiques de l'OCDE sur l'emploi et le marché du travail» sin atɛ jí* *ɖo azǎn 22 kɔnyasun 2012 tɔn mɛ*