open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Médiateur de la République Benɛɛtò tɔn

thumb|right
**Médiateur de la République Benɛɛtò tɔn** ɔ nyi mɛ ée do gan bo n'acɛ, nu é na do xo kan bo bà wlinwlɛn bo do gbɔ tagba alɔkpa alɔkpa é acɛkpikpa kpodo tovi lɛ kpo tɛntin. Xwe 2009 tɔn mɛ wɛ, é ɖo wa ɖé.

## Tan tɔn ɖò Benɛɛtò mɛ
Acɛkpikpa togan Mathieu Kérékou tɔn wɛ do wa, bɔ acɛkpikpa Yayi Boni tɔn wa do zogbe ji. E nɔ d'alɔ axɔsu ɖo sin mɔ nu tagba e nɔ wà tiin ɖo axɔsu kpo tovi lɛ kpan tɛntin e linu.

## Ye mɛ e ko nɔ finɛ lɛ e
#Albert Tévoédjrè sin 21 avuvosun 2009 yi jɛ 	7 aboswisun 2013
#Joseph Gnonlonfoun sin	azan 7ɔ abɔxwisun xwe 2013 yi jɛ liyasun xwe 2021
#Pascal Essou, sin azan	12ɔ liyasin 2021

Akpaxwé:Toxoɖiɖɔ ɖo Benɛɛto mɛ
Bob Marley

**Robert Nesta Marley**‚ b'ɛ é ylɛ ɖɔ **Bob Marley**, nyi hansinɔ‚ hankpatɔ ɖaxó *[[reggae]]* tɔn.
Ɖo gbɛxwénu tɔ̀n‚ é sɔ gbɛtǎ ratafari kpodó nuxixó *reggae* tɔn kpó yi jì ɖo gbɛ ɔ bì mɛ gbɔn hǎnjìji tɔn ɖo glɛnsigbé mɛ jì (Nintendo DS).

## Gbɛzǎn tɔn
Robert Nesta Marley jɔ ɖo azan ayizin gɔ (06) zofìnkplɔsùn xwé 1945 tɔn mɛ ɖo Jamaïquetò mɛ bó kǔ ɖo dotoxwé Etats-Unis tɔn sìn azan weɖokpo gɔ (11) nunxwasùn xwé 1981 tɔn mɛ. 

## Han tɔn lɛ̀
Bob Marley jì han gégé tawun. Hǎn tɔn wɛnɛn (14) ɖé taji lɛ ɖié : Jamming‚ Could You Be Loved‚ Is This Love‚ I Shot the Sheriff‚ Get Up Stand Up‚ Buffalo Soldier ‚ Redemption Song‚ Iron Lion Zion (7" mix)‚ No Woman No Cry‚ Three Little Birds‚ One Love‚  Stir It Up‚ Exodus kpoɖó
Punky Reggae Party kpó. 

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Hànsinɔ Akpaxwé:Hànkpatɔ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1945 tɔn mɛ
Flintɛn Zomaci tɔn

thumb|right|<center>Flintɛn Zomaci tɔn</center>
**Flintɛn Zomaci tɔn** ɔ nyi ɖiɖe awinyanɔ ɖe bɔ e blo ba ɖɔ nɔ flin nu e jɛ wa yi e nu e na nɔ vɛ nu mɛ. E ɖò Glexwé toxo ɔ mɛ ɖò Benɛɛtò sin afɔligbe.

## Tan tɔn
E nɔ lɛ́ ylɔ́ ɖɔ "goxɔ hwɛdogbɔ tɔn". 

É blo Zomachi ba ɖɔ flin kannumɔ sin ajɔ e tiin ɖo mɛxó lɛ hwenu e.

## Nyikɔ sin tinmɛ
*Zomaci* gosin xokwin  *zo*  kpo  *ma ci* kpo mɛ, bɔ tinmɛ tɔn nyi  *zo e ma nɔ ci gbeɖe a e*.

## Fi e ɖe e
Flintɛn Zomachi ɔ ɖo Glexwe ɖo Benɛɛtò afɔligbe ɖo xu to.

Akpaxwé:Flintɛn lɛ
Pipi Wobaho

**Comlan Simplice Béhanzin****‚** b'ɛ é ylɔ ɛ ɖɔ Pipi Wobaho‚ nyi manahɛnvlɛtɔ‚ hansinɔ‚ hankpatɔ ɖokpo ɖo Benɛɛtò mɛ. E yɛ kpodo Éléphant Mouillé kpó dó manahɛngbɛta "*Semako Wobaho"* tɔn bó blo yɛkpɔnɖodowu kpodó manahɛn kpǎn. 

 Pipi Wobaho sɔ alɔ bó yi ɖɛmɛnu lɛ sín sɔmi sɔmi gbɔn toxóɖɔgbeta "Moele Bénin" mɛ ɖo xwé 2023 tɔn mɛ. Ló ɔ̀ toxódɔtɔgbeta  énɛ̀ kpodó é yɛ kpó din ǎ. 

## Gbɛzǎn tɔn

## Manenhɛn Semako Wobaho tɔn
• 2007-2008: Si c'était toi

• 2008 : Papa vicieux

• 2008 : Tentation de la foi

• 2008 : Clin d'œil noir

• 2009 : La Femme adultère

• 2009 : Débat glossomodo

• 2009 : Baba chaud

• 2009 : La Loi coffret

• 2009 : Impolitesse

• 2009 : Émotion du dingue

• 2010 : La Colère du pêcheur

• 2010 : Scandale au foyer 1re, 2e partie, 3e partie et 4e partie, saison 1

• 2010 : Visiteur encombrant

• 2011 : Ah les hommes 2 !

• 2011 : Scandale au foyer 1re partie, saison 2

• 2011 : Pépé JP

• 2012 : Apprenti capricieux

## Agbanwɛ tɔn
Pipi Wobaho ɖé agbanhwɛ tɔn tɔ̀n ɖo xwé 2011 bó ylɔ ɖɔ "Akonhou jogbé". 
Hǎn é ɖé mɛ lɛ ɖié :  Noussin dowè‚ Yonnu kékédékéssou‚ Vérité‚ Enado kplé. 

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Malànhwlɛ̀nvlɛ́tɔ́ Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1970 tɔn mɛ
Atozunmɛ Drabo tɔn

**Atozunmɛ Drabo Gbo tɔn** nyi zun blo ɖó nǔ nɔntɛn ato lɛ tɔn bó ɖo glékɔxwé Drabo Gbo ɖo Agbomɛ Kanɖofi sìn xwé 1995 tɔn mɛ. Mɛdaxó Peter Neuenschwander‚ é xwé azaa nǔ azɔxwé "IITA" kpacɛ naa sìn xwé 2007 tɔn.

## Dodo tɔn
Tanxwé Akaba Idena

thumb|right|<center>Nukɔn tanxwé ɔ tɔn</center>
**Tanxwé Akaba Idena** ɔ ɖokpo ɖo  wǎ-tomɛ-b'a-nyɔ-nǔ-i-tɛ̀n Benɛɛtò tɔn lɛ mɛ.  E ɖò toxo Kétu tɔn mɛ.

## Tan tɔn

## Lee e gba gbɔ e

Akpaxwé:Tanxwé lɛ Akpaxwé:Wǎ tomɛ b'a nyɔ nǔ i tɛ̀n
Tanxwé Da-Silva

thumb|right|<center>Nɔtɛn tanxwé ɔ tɔn</center>
**Tanxwé Da-Silva** ɔ, é hun ɖo xwe 1998 mɛ ɖò aguda hɛnnu ɖe sin xwegbe ɖo Xɔgbonu ɖo tɔ kpɛvi ɔ kpo sinsɛnxɔ ɖaxo Igleja Katolika tɔn tɛntin. Cobo nu e na byɔ xwe ɔ gbe ɔ, é nɔ mɔ ɖiɖe ɖe lɛ ɖo ɖo ɔ wu bɔ ye ɖo kannumɔ sin ajɔ sin tan kpi wɛ. E nɔ lɛ́ sun nyi ɖiɖe nɛ lɛ ɖɔ « e ɖo dandan mɛ bɔ é ɖò na flin kannumɔ sin ajɔ e vɔvɔ lɛ wa e».

## Lee e gba xwe nɛ ɔ gbɔn e
Tanxwɛ ɔ ɖo agudasin xɔgbigba  ɖé mɛ ɖò Xogbonu . Xwe nɛ e gba ɖo xwè 1890 mɛ ɔ , nyí dɔkunnɔ hɛnnu aguda ɖokpo tɔn. Xɔ gege mɛ ci hwexonu tɔn ɖɔhun, bɔ é nɔ mɔ fɔto xoxo lɛ ɖo dowu.

## Nu e ɖo titɛ ɖo fi nɛ lɛ e
Nǔ e è nɔ mɔ ɖò fí e è nɔ sɔ́ nǔ lɛ dó bló nǔ lɛ́ɛ ɖó é nyí nǔ e è nɔ mɔ ɖò fí e è nɔ sɔ́ nǔ lɛ dó bló nǔ lɛ dó bló nǔ lɛ ɖó é tɔn ǎ. Akpá ɖokpo ɖokpo ɖò xɔ ɔ́ mɛ ɔ́, è nɔ sɔ́ ɖó te nú nǔɖexlɛ́mɛ ɖé lɛ́ɛ, ɖi fí e è nɔ ɖe nǔɖexlɛ́mɛ e nɔ ɖɔ xó dó tofɔligbé Afríka tɔn wu é; è nɔ lɛ́ sɔ́ ɖó te nú nǔɖexlɛ́mɛ e nɔ ɖɔ xó dó tofɔligbé Grɛki tɔn kpo Hlɔ̌manu tɔn kpo wu é; è nɔ lɛ́ sɔ́ ɖó te nú nǔɖexlɛ́mɛ e nɔ ɖɔ xó dó gbɛtɔ́ wiwi e è nɔ ylɔ́ ɖɔ mɛ nukúnɖéjí lɛ́ɛ wu é, nyɔnu lɛ́ɛ, nǔɖexlɛ́mɛ e nɔ ɖɔ xó dó nǔɖexlɛ́mɛ è nɔ ylɔ́ ɖɔ mɛ wiwi lɛ́ɛ sín nǔɖokan lɛ́ɛ wu é.

Akpaxwé:Tanxwé lɛ
Porte du non retour

**Porte du non retour‚** kanumɔnɔnli yi yovogbéjì xoxó Danxomɛ tɔn‚ nyi alɔgbanǔ xwénǔxŏ tɔn ɖo Glexwé ɖo Benɛɛtò mɛ. Azɔxwé gbɛ ɔ bì tɔn UNESCO ɖalɔ bɔ é gbǎ ɖo ahoyɔ kinjì ɖo xwé 1995 tɔn mɛ.
Alɔgbanǔ énɛn ɖo finɛn nǔ xwénuxǒ mɛwi kanǔmɔnnɔn  ɖeɖéé yovo lɛ bɛ gbɔn Glexwé sìn ahɔyɔ kinjì sɔyi yovogbéji lɛ̀ é.

## Tǎn tɔn

## Dodo tɔn
Prytanée militaire Bɛmbɛrɛkɛ tɔn

**Prytanée militaire Bɛmbɛrɛkɛ tɔn** ɔ Prytanée militaire Bɛmbɛrɛkɛ tɔn (PMB) nyi azɔmɛxwe. ahwankpamɛ tɔn e nɔ kplɔn nu dɔnkpɛvi e w'azɔ ganji lɛ e.

## Tan tɔn

=
Tanxwé Danri Nikki tɔn

thumb|<center>Tanxwé ɔ</center>
**Tanxwé Danri Nikki tɔn** ɔ ɖo Danrikɔmɛ ɖo Benɛɛtò mɛ. E sɔ ɖo te b'a ɖo kpi baatɔnbu ɔ sin tan.

## Tan tɔn
E ɖo afɔligbe nu hɔnmɛ Nikki tɔn ɖò Danrikɔmɛ ɖo Benɛ tomɛ.  É nyí tanxwé to tɔn bɔ  finɛ ɔ è nɔ́ kpi Baatonbu lɛ sin tan.

## Nu e nɔ blo ɖo finɛ e
E nɔ kplɔn nu jɔunjɔja do hɛn ɖo Nikkivi lɛ tɔn wu.

## Nu e fɔ tɛ ɖo finɛ e
* Nǔ ée kan axɔ́súɖuto Nikki tɔn lɛ gbɔn axɔ́sú tɔn lɛ kpódó akɔxátɔ́ lɛ́ɛ kpó sín yɔdo lɛ́ɛ kpó jí
* Hwɛndomɛnu Nikki tɔn lɛ
* Sounon Sero Mare nɔtɛn lo lɛ tɔn
* Wéɖuɖu kpodo sɔ nuwiwa lɛ kpo

Akpaxwé:Tanxwé lɛ
Léhady Soglo

**Léhady Vinagnon Mitoun Soglo** nyi toxòɖɔtɔ Benɛɛtò tɔn ɖokpo bó lɛvɔ ɖaŏɖu nǔ togan xoxó Nicéphore Soglo. E ɖu tokpɔnlagan Kutɔnu tɔn sìn xwé 2015 jɛ avuvɔsùn 2017 bó hɔ̀n yi Fransétò mɛ. 

## Gbɛzǎn tɔn

Léhady Vinagnon Mitoun Soglo nyi Nicéphore Soglo  kpodó Rosine Soglo kpó sìn nunkɔn vì. 
Yé jì ɖo azan fɔtɔn nunkǔn atɔn gɔ (18) woosùn xwé 1960 tɔn mɛ ɖo yovo Fransétò mɛ. 

E yi klponyiji na lavɔ ɖo yovo Amérikagbéji bó yi kunɖéwema ɖo akwɛsɔwaliji ɖo xwé 1988 tɔn mɛ kpodó toxoɖidɔlijì kpǎn ɖo xwe 1989 tɔn mɛ. 

E nɔn nɔntɔn Rosine Vieyra Soglo sìn toxoɖɔgbéta  “Renaissance du Bénin" bó nyi gǎn nǔ xwé tɛnwé (7 ans) hwɛ cŏ yé flì sin ɖo xwé 2017 tɔn mɛ. 

Léhady Soglo yi sɔmi sɔmi togan tɔn ɖo xwé 2006 tɔn bó ja yì xwɛ cŏ ɖalɔ Thomas Boni Yayi ɖo agba xwlin xwlin wé gɔ. E ɖu ɖɛmɛnu azɔn wé (2007-2011) lo boo nɔn jodó. 

Mɛɖaxó ɔ nɔn yi wazɔ xǎ tɔtɔn Nicéphore Soglo ɖo tokpɔnlaxwé Kutɔnu tɔn kakǎ bó wa ɖu tokpɔnlagan ɖo finɛn sìn ayidosùn xwé 2015 tɔn wa avuvɔsùn xwé 2017 tɔn mɛ. 

Ganhonyitɔ lɛ̀ kplé ɖo xwé énɛ̀n nǔ bó flì sìn tokpɔnlagan Kutɔnu tɔn jì bó tìnmɛ ɖɔ é wlu nu wa.  Ló ɔ‚  é ɖɔ léé nunvǔ wɛ‚ dɔ acɛkpikpa Patrice Talon tɔn wɛ jɛ gŏmɛ̀ nǔ é mì ɖé mì ɖalɔ mɛɖaxó Lionel Zinsou ɖo sɔmi sɔmi 2016 tɔn xwénǔ é wutǔ. É hɔn sìn Benɛɛtò mɛ bó yi cì to tɔn wɛ gɔ Fransétò mɛ sìn xwénɛnǔ ɖokpo.   

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ 
Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Gán Benɛɛto tɔn lɛ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1960 tɔn mɛ
Akpaxwé:Ganhɔnyitɔ Benɛɛ tɔn lɛ
Tanxwé Don-Francisco-Felix-de-Souza-Chacha

**Tanxwé Dɔn-Francisco-Félix-de-Souza-Chacha** ɔ ɖo Dokɔmɛ ɖo toxo Glexwé tɔn mɛ ɖo Benɛɛtò mɛ. É nyí hwenuxo sin nɔtɛn do kannumɔ sin ajɔ e tiin ɖo xoxohwenu e ji.

## Tan tɔn
E ɖo Dokɔmɛ ɖo Glexwe. E hun ɖo xwe 1990 lɛ mɛ. Vivu kannumɔsatɔ ɖaxo aguda Francisco Félix de Souza tɔn lɛ wɛ hun. Tanxwé mɛkpaa tɔn wɛ bɔ é sɔ́ ɖo te nu nudobatɔ lɛ kɛɖɛ hwɛ.

## Nu e è nɔ bló ɖo fi nɛ lɛ e
Azɔ̌ tobutóbú tɔn lɛ́ɛ nɔ́ lɛ́ kɔ́n dó nǔɖezɔnmɛ lɛ́ɛ kpo fí è è nɔ bló tuto nǔɖezɔnmɛ lɛ́ɛ tɔn lɛ́ɛ kpo jí.

## Nu e ɖo titɛ ɖo finɛ lɛ e
Nufɔtɛ  lɛ nɔ ɖɔ xó dó kancica kannumɔgbénu kpo nǔ e Francisco Félix de Souza (1821-1849) tɔn lɛ kpo wu.

Akpaxwé:Tanxwé lɛ
Tanxwé Hɔnmɛ

thumb|right|<center>Nukɔn tanxwé ɔ tɔn<:center>
**Tanxwé Hɔnmɛ** ɔ è sɔ́ junjɔn dada lɛ sin hɔnmɛ ɖo Xɔgbonu, ɖo Avasa sin kɔmɛ ɖo Benɛɛtò mɛ. *Hɔnmɛ sin tinmɛ* wɛ nyí « Hɔn sin xomɛ ». Bɔ mɔ wɛ e nɔ ylɔ́ fǐ ee dada lɛ nɔ nɔ é ɖɔ.

## Lee e gba gbɔn e

## Tan tɔn
È sɔ́ awǐnnya nukɔn nukɔntɔn ɔ́ ɖó fí e è nɔ bló nǔ lɛ́ɛ ɖè é jí ɖò 11 Novembre 1969 bɔ è bɛ́ azɔ̌ lɛ́ɛ jí ɖò 6 Sɛtɛ́ntɛ́mbɛ 1972 bɔ è ɖó fí e è nɔ ɖó nǔ lɛ́ɛ bǐ ɖó 55 ha, è dó tɔ́n tɔ́n, bɔ è gbá tatas atɔn ɖò 1974 (tínmɛ̀ xwé e è nɔ zán ɖò totaligbé Benin tɔn lɛ́ɛ). Amɔ̌, è sú azɔ̌ lɛ dó ɖò Mars 1974 ɖó akwɛ́ e è nɔ zán é wu, bɔ tetas lɛ wá gblé ɖò xwè 1990 lɛ mɛ. 

Ðò 1999 ɔ, acɛkpikpa ɔ lɛ́ vɔ́ azɔ̌ ɔ jí, bo lɛ́ vɔ́ ayi ɖó nǔ e è nɔ ylɔ ɖɔ nǔ é kan dobanu nu ɖo xɔgbigba kpodo nu é ɖo ayi é jí mi ɖé glɔ lɛ kpo lixo. É hun hɔn tɔn lɛ nú mɛ lɛ ɖò azan 28 Ayidósùnxwè 2004 tɔn mɛ.

## Ɖiɖé tɔn ɖélɛ

Musée Honmè-Eté 1999 (1).jpg
Musée Honmè-Eté 1999 (4).jpg
Musée Honmè-Eté 1999 (2).jpg
Musée Honmè-Eté 1999 (3).jpg
Musée Honmè-Eté 1999 (5).jpg


Akpaxwé:Tanxwé lɛ
Tanxwé kpɛvi Dada lɛ sin makpo tɔn

thumb|right
**Tanxwé kpɛvi Dada lɛ sin makpo tɔn** ɔ, e hun nu sin nu ɖo azan 1ɔ woosun xwe 2015 gbe. E ɖo Agbomɛ Kanɖofi ɖo afɔligbe Benɛɛtò tɔn. Tanxwé e sɔ ɖo te nu makpo, acɛkpikpa Dada lɛ tɔn sin wutun ɖo Benɛɛtò mɛ e.

## Tan tɔn

## Nufɔtɛ lɛ

Akpaxwé:Tanxwé lɛ
Ignace Yechenou

**Ignace Yechenou**,b'ɛ̀ jì ɖò azǎn 31 liyasun xwè 1962 ɖò Benɛɛ ɔ,nǔwlan nú e kpɔ́n d'ewu dó bló kàntátà ná tɔ́,yɛ̀wúnkɔnnyì dǒwu blótɔ́, alɔdómɛ̀ nú e blǒ yɛwunkɔ̀nnyi dǒwutɔ́ ɖo Benɛɛtò mɛ.
E nyí gǎn bɔ̀dó gǎn wǔ ɖò fi é nɔ kpe nukún yɛwún kɔ̀nnyi dǒwu ɖò Benɛɛ yíkúngbànjí bɔ e ylɔ̌ ɖɔ **centre national du cinéma et de l'image animée du Bénin (Cncia-Bénin) ** é.

Akpaxwé:Yɛwúnkɔ̀nnyidǒwu blótɔ́

## Gbɛ̀ tɔ̀n

## Yɛwún kɔ̀nnyì dǒwu tɔ̀n lɛɛ

*

*

*

## Dòdó tɔ̀n

#
#
#
#
#
#

## Nǔwláwlán e ɖó kàn cícá xá elɔ lɛ e
Riss Cool

**Riss Cool** bɔ nùkɔ́ tɔ̀n ɖesu ɔ nyí Ulysse Aymar Atindoda Tchèkpo ɔ,nyí hànsinɔ, xóɖɔdó jìhàntɔ́ bó lɛ nyí nǔxótɔ ɖòkpó ɖò Benɛɛtò mɛ. È jì i ɖò azǎn 23 kɔ́nyásun xwè 1980 ɖò Agbomɛ bɔ é kú ɖò azǎngagbè azǎn 20 gɔ xwèjísùn xwè 2013 ɖò dotooxwé e nyí**Centre national hospitalier Hubert Koutoukou Maga** (CNHU) ɖò kutɔnu e.

## Tàn gbɛ̀ tɔ̀n tɔn
## Nǔ alɔkpà e é nɔ̀ xò é
## Ajɔ̀ e e do e lɛɛ é
## Lě e kú gbɔ̀n é
## Flín è flín i e
## Hɛnnù mɛ gbɛ̀ tɔ̀n
## Agbǎn ɖé tɔ́n
## Dòdó tɔ̀n lɛɛ

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1980 tɔn mɛ
Akpaxwé:Kú ɖò xwè 2013 tɔn mɛ
Janvier Denagan Honfo

**Janvier Dénagan** bɔ nukɔ tɔ̀n ɖesu ɔ nyí **Janvier Dénagan Honfo** ɔ, è jì i ɖò azǎ̌n 12 xwèjísùn xwè 1967 ɖò Xɔgbonu ɖò Benɛɛtò bɔ̀ e kú ɖò azǎn 22 gɔ abɔxwísùn xwè 2021 ɖò Janmàtò mɛ (Allemagne). E nyí hansinɔ,gitá xòtɔ́, weɖutɔ ɖò Jǎnmatò mɛ bo nyí Benɛɛví.

## Agbǎn ɖé tɔ́n
Ɖò xwè 2011ɔ,é jì Zaakin,
Ɖò xwè 1995ɔ,é jì Zaakin,
*Ɖò xwè 1995ɔ Aziza sorti 
* Bolo Mimi sorti en 1997
* Kebele, babalola percussions sorti en 1998, un album dans lequel il explore la percussion dans toute sa splendeur
* Kiki Kana sorti en 2003

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Hànsinɔ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1967 tɔn mɛ
Akpaxwé:Kú ɖò xwè 2021 tɔn mɛ
Zùnzɔnmɛ

**Zùnzɔnmɛ** ɔ, tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nu tokpɔnla Agbomɛ tɔn ɔ bo ɖo tokpɔn Zu tɔn mɛ ɖo Benɛɛto ɔ tɛntin

## Fi e é ɖěè
Zùnzúnmɛ ɔ ɖo afɔligbe  nu Tokpɔnla Agbomɛ tɔn .

## Tutomɛ tɔn
Ɖo slata kpodo gletoxo kanɖé lisa e ɖo tokpɔnla Agbomɛ tɔn ɔ mɛ lɛ ɔ, atɔ́ɔ́n wɛ ɖo tokpɔnlavi Zúnzúnmɛ tɔn ɔ mɛ.

## Tàn tɔ̀n
Tokpɔnlavi Zùnzúnmɛ tɔn ɔ ɖo Benɛɛtò ɔ sin mima mɛ lɛ mɛ. Ɖo acɛkpikpa sɛ afɔ wa dokɔ Benɛɛto tɔn ɔ mɛ ɔ, é huzu tokpɔnlavi ɖo tokpɔnla Agbomɛ tɔn ɔ mɛ, ɖo azan 27ɔ lidosun xwe 2013, ɖo sinkɔn kple ɖɛmɛnù Benɛɛ tɔn lɛ tɔn tɛnmɛ. Kple nɛ ɔ, azǎn 15ɔ zofinkplɔsun xwe 2013 tɔn ɖo sɛn e ɖɔnu do acɛkpikpa sɛ afɔ wa dokɔ dowa, bo to, bo ɖenyi, bo sɔ mɛ ɖ'énu bo ɖɔxo do nuwiwa tɔn wu ɖo Benɛto mɛ, bɔ xixa tɔn nyi 2013-05 azan 15ɔ zofinkplɔsun xwe 2013.

## Mɛ nabi é ɖemɛ è
Kɛnsisɔ nuwiwa xwe 2013 tɔn è e azɔxwe kɛnsisɔ tɔn "INSAE" e huzu "INSAD" e blo ɔ, asu kp'asi kpo hɛnnu 1 711 kpodo gbɛtɔ 8 031  kpan wɛ ɖo Zùnzúnmɛ tokpɔnlavi ɔ mɛ.
Ɖo tokpɔnlavi ɔ mɛ ɔ, 
Asu kpo asi kpo hɛnnu 1 711: Sunnu 3 759 Nyɔnu 4 272

Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Do hwenuxo tɔn

thumb|right|<center>Do hwenuxo tɔn ɖo Kutɔnu</center>
**Do hwenuxo tɔn** ɔ nyi do ɖe bɔ e ɖe yɛ tɛnmɛ tɛnmɛ lɛ d'eji. Do ɔ ɖo Kutɔnu sin toxo ɔ mɛ ɖò tòfɔligbé Benɛɛtò tɔn ɖo Atlantique sin kpɔnla mɛ̀.

## Fi e ɖe e
Do nɛ ɔ ɖo Zɔngo sin kɔmɛ ɖo Tokpɔnlavi atɔɔngɔ ɔ Kutɔnu tɔn mɛ.

## Tan tɔn

## Gbigba tɔn

Akpaxwé:Do Hwenuxo tɔn
Tanxwé Banque Culturelle Tanéka

**Tanxwé Banque Culturelle Tanéka** ɔ nyi tanxwé e sɔ ɖo te b'a ɖo hɛn Tanéka sin hwenuxo kpo nunyɔwalɔ ɖo te. E ɖo Kopago sin toxo ɔ mɛ ɖò kpɔnla Dɔnga tɔn mɛ ɖò Benɛɛtò mɛ. É wɛ nyí tanxwé mɔwukɔ ɖokpo gee e tiin ɖo tò ɔ mɛ e.

Akpaxwé:Tanxwé lɛ
Tanxwé Art contemporain tɔn ɖò Glexwe

**Tanxwe Art contemporain tɔn ɖò Glexwe** ɔ nyi tanxwé ɖe bɔ e hun ɖo Glexwé ɖo kpɔnla Atlantique tɔn mɛ ɖò Benɛɛtò mɛ ɖo azan 11ɔ abɔxwisun xwè 2013. Gbɛta axɔsu tuwun bo ma ka ɖo alɔ ɖ'émɛ Fondation Zinsou wɛ do wa bɔ nɔtɛn ɖo villa Ajavon mɛ.

## Fi e ɖe e
Tanxwɛ ɔ ɖo sinsɛnxɔ Baziliki Glexwe tɔn gudo ɖo tanxwé "Musée du Soleil" sin akpa. 

## Tan tɔn

Akpaxwé:Tanxwé lɛ

.
Tanxwé wɛkɛ ɔ tɔn Avimadjessi ɖo Ahɔzɔn

**Tanxwé wɛkɛ ɔ tɔn Avimadjessi ɖo Ahɔzɔn** ɔ nyi tanxwé Benɛɛtò tɔn ɖò Glexwé sin toxo ɔ mɛ. E hun hɔn tɔn lɛ ɖo zosun xwè 2012 tɔn mɛ.

Akpaxwé:Tanxwé lɛ
Blaaz

**Nabil Franck Lawal Assani**, b'ɛ é ylɛ ɖɔ **Blaaz**‚ nyi hansinɔn‚ hankpatɔ‚ ajɔwatɔ Benɛɛtò tɔn ɖokpo. E jì ɖo azan kó nunkún tɛnwe gɔ (27) alúnsún xwé 1988 tɔn mɛ ɖa Awɔnlintò mɛ.

## Gbɛzǎn tɔn
Blaaz biɔ hǎn ɖo xwé 2006 tɔn mɛ bó wǎ nɔn gbɛta "CCC" ɖo xwé 2007 tɔn mɛ. E jɛ to jì bɛsìn xwé 2008 tɔn kpodó hǎn " Où est ma monnaie" (akwɛ cé ló ?) ɖo  "CCC" mɛ.

Hǎn tɔn lɛ wǎ gɔn na bó gbakpé gbɔn Benɛɛtò mɛ sɔyi aflikatò gégé mɛ.

Ɖo woosùn xwé 2021 tɔn mɛ ɔ̀‚ é bló  hanunwiwǎ gɛnyigɛnyi tɔn ɖokpo ɖo Kutɔnu bɔ ganhonyitɔ Oswald Homeky  kpodó Patrice Talon sìn vì  Lionel Talon kpó yi tɛntɔn mɛ.

É ɖŏ hanxwé tɔn "Self-Made-Men" sìn xwé 2012 tɔn mɛ bó lɛvɔ kpa cɛ nǔ ajɔxwé "Groupe Alure" ɖé é bɛsìn Benɛɛtò mɛ yì ɖo Etats-Unis ɔ̀.

## Hǎn tɔn lɛ̀

* 2014 : *Oh My God* (feat. Kardio et Niyi Kosiberu)
* 2014 : *Même Pas Honte* (feat. Fanicko)
* 2014 : *Jvvtt (remix)* (feat. Lepac)
* 2014 : *Frais depuis toujours* (feat. Double Face)
* 2014 : *Baby  Tomato* (feat. Lace)
* 2015 : *Ella* (feat. Fanicko)
* 2015 : *Qu'est ce qu'on a jamais vu*
* 2015 : *Oh my God* (feat. Oroskop)
* 2015 : *You and i* (feat. Rasby)
* 2015 : *On a tout* (feat. B-Syd)
* 2015 : *Kif ta life* (feat. Fanicko)
* 2015 : *Joyeux anniversaire Noe*
* 2015 : *La vérité* (feat. Tyaf)
* 2015 : *CCLT (Remix from Gabon)* (feat. Bak Attak, Maxim, Rodik X et Le Flow Du Sud)
* 2015 : *Iyabo* (feat Rayan)
* 2015 : *Cette fille là* (feat. All Witch Game et Molar)
* 2015 : *Thank God for glory* (feat. Hugo Boss Twist)
* 2016 : *Satan Sort De Ce Corps*
* 2016 : *Bouge Seulement* (feat. Iba One)
* 2016 : *Adigoue Gboun Gboun Remix* (feat. Vano Baby)
* 2017 : *Aye*
* 2017 : *C'koi ta maladie* (feat. Shado Chris)
* 2019 : *Tu vas me faire quoi ?*
* 2019 : *Messe d'enterrement*
* 2020 : *Moi aussi je me cherche*
* 2020 : *Pas le temps* (feat. Amir x Bsyd x Nasty Nesta)
* 2020: *RAP (Rien à prouver)* (feat. Mya Songs)
* 2021: *Immature* (feat Togbè Yeton)
* 2021: *Kpatchayé* (feat. Wilf Enighma)
* 2021: *Bitcoin (C'est ma vie)*
* 2022 : Jamais cesser de t'aimer (ft Zeynab)
* 2023 : Piment (ft Vano Baby)
* 2023 : Qui a dit ça (ft El Miliaro)

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1988 tɔn mɛ
Akpaxwé:Hànsinɔ
Tanxwé Hwenuxo tɔn ɖò Glexwe

thumb|right|<center>Fort Ouidah Benin.JPG</center>
**Tanxwé Hwenuxo tɔn ɖò Glexwe**  ɔ nyi tanxwé ɖé ɖo Benɛɛtò tɔn mε bo ɖo toxo Glexwé tɔn mε, ɖo Atlantique tɔn mε. É ɖò ahoho xoxo é ylɔ ɖɔ Fort portugais São-Jão-Batista-de-Ajuda e è gbá ɖò 1721.

É ɖó nǔ e è nɔ mɔ sín nǔ e è nɔ mɔ ɖò gletoxo lɛ mɛ lɛ é 700, nǔ e è nɔ mɔ sín nǔ e è nɔ mɔ ɖò gletoxo lɛ mɛ lɛ é, nǔ e è nɔ mɔ sín nǔ lɛ mɛ lɛ é kpo nǔ e è nɔ mɔ sín nǔ lɛ mɛ lɛ é kpo.

## Tan tɔn
;Daxwi e mɛ e ɖò e'''
Ðò gbɛtɔ́ Aflika tɔn miliyɔn 15 e è sà dó kannumɔ jí lɛ é mɛ ɔ, mɛ miliyɔn 2 jɛji wɛ gosin Benin bɔ mɛ 60% yetɔn lɛ gosin Lagos ɖò Nigéria kpo Ouidah ɖò Benin kpo.

Ðò axɔsuɖuto enɛ e ɖò agaja d'Agbomi (1708-1740) sín acɛkpikpa glɔ é mɛ ɔ, axɔsu Kpengla (1774-1789) wɛ wá ɖó acɛ bǐ dó kannumɔgbá wu. Akpɔ́n e ɖò axɔ́súɖuto ɔ́ mɛ lɛ́ɛ nɔ́ hɛn akwɛ́ wá nú akɔta Fon tɔn lɛ.

Tɛn e è nɔ ylɔ ɖɔ Ouidah é nɔ zɔ́n bɔ axɔsuɖuto ɔ bǐ nɔ wà éɖesunɔ tɔn, bɔ gǎn e nɔ nyí Yovoghan ɔ nɔ wà azɔ̌ dó mɛ e nɔ jla kannumɔ ɖò Erɔpu lɛ é kpo axɔsuɖuto Danxomé tɔn (e Erɔpu lɛ nɔ ylɔ ɖɔ Dahomey é kpo tɛntin).

È nɔ dó gan gantɔ́ e è na sa lɛ́ɛ, bɔ è nɔ dó gan nú yě bɔ ye nɔ zɔn kilomɛtlu mɔkpan sín fí e è sa yě ɖè é yì fí e è wlí yě ɖè é. Énɛ́ ɔ́ gúdo ɔ́, ye nɔ byɔ tɔjíhún kpɛví kpɛví ɖé lɛ mɛ bo nɔ yì tɔjíhún e nɔ hɛn kannumɔ lɛ́ɛ gbɔn Atlántiki tɔ ɔ́ jí é mɛ.

Nǔ taji ɖokpo e ɖò fí e mǐ ɖè ɖò xuta Aflika tɔn é wɛ nyí Pɔtugalinu lɛ sín toxo ɖaxó Ouidah tɔn. Ðò tɛn kpɛví ɖé lɛ mɛ ɖò Ghana ɔ, è mɔ xɔ kpɛví ɖé lɛ ɖò finɛ.

;Xɔ ɔ
Ahoho xoxo é ylɔ ɖɔ Fort portugais Glexwe tɔn tɔn  é è gbá ɖò 1721. É nyí fí è nɔ sɔ́ akwɛ́ dó xɔ nǔ lɛ́ɛ é ɖé káká jɛ xwè 1816 jí bɔ enɛ gudo ɔ́, é wá nyí fí e è nɔ sɔ́ akwɛ́ dó xɔ nǔ lɛ́ɛ é ɖé káká jɛ xwè 1893. É wá nyí tɛn e mɛ Portugal tò tɔn nɔ nɔ é. Ðò 1961 ɔ, acɛkpikpa Dahomey tɔn yí to ɔ sín acɛ mɛ nú Pɔtugal tɔn dó ɖu vivǐ mɛɖesúsínínɔ tɔn tɔn. Cóbónú ye na yì ɔ́, mɛ e ɖò xɔ ɔ́ mɛ lɛ́ɛ bɛ́ xɔ ɔ́ dó zo.

Ðò November 13, 1964 ɔ, è wlan hɔnkpó ɔ dó nǔ e nɔ nyí toxóɖiɖɔ tɔn é mɛ. É wɛ è fɔ́n sín azɔ̌ jí gbɔn alɔdo akwɛ́ tɔn France tɔn kpo USA tɔn kpo kpodo wěɖexámɛ tɔn kpo kpo, kpódó dɔkun tɔn lɛ́ɛ kpo sín Portugal tɔn Calouste-Gulbenkian Foundation. È sɔ́ nǔɖókpɔ́ ɖé ɖó fínɛ́, bó ɖɔ xó dó hwenuxó Ouidah tɔn jí, bɔ è hun hɔn tɔn ɖò 6 Sɛtɛ́ntɔ́mbɛ 1967.

Akpaxwé:Tanxwé lɛ
Tanxwé Olímpíki Benɛɛtò tɔn

**Tanxwé Olímpíki Benɛɛtò tɔn** ɔ ɖo Kutɔnu toxo mɛ b'ɛ sɔ ɖo te b'a do nɔ kpin ayihundida kpodo agbahwlɛnhwlɛn é ylɔ ɖɔ *Jeux olympiques* lɛ é sin tan na.

## Tan tɔn
E bɛ azɔ ɖo azan 12ɔ xwejisun xwe 1988.

## Nu e na mɔ kpɔn ɖo finɛ e
Nukpinkpɔn e ɖo finɛ lɛ e gégé.

Akpaxwé:Tanxwé lɛ
Stéphane Sessègnon

**Stéphane Sessègnon**‚ b'ɛ é ji ɖo Za-Kpota ɖo azan nunkɔntɔn (1er) ayidosùn xwé 1984 tɔn mɛ‚ nyi bɔluxotɔ ɖaxó Benɛɛtó tɔn ɖokpo.

## Tǎn tɔn
Stéphane Sessègnon sìn tɔ nyi Kodivwatò nu bɔ nɔ tɔn nyi Benɛɛvi.

Ɖé é jì ɖo Benɛɛtò mɛ ɔ̀ é wa yì Abijan bó yi kplon bɔlu xwɛ có lɛkɔ wa xó ɖo bɔluxogbɛta *Requins de l'Atlantique* ɖo xwé 2000 tɔn mɛ.

É bɛ sìn finɛ̀ bó lɛvɔ yì gbɔn bɔlugbɛta  gégé mɛ ɖo yovotomɛ sin xwe 2003 jɛ din.

* 2003-2004	 Requins Atlantique
* 2004-2006	 US Créteil-Lusitanos
* 2006-2008	 Le Mans UC
* 2008-2011	 Paris Saint-Germain
* 2011-2013	 Sunderland AFC	97
* 2013-2016	 West Bromwich Albion	92
* 2016-2018	 Montpellier HSC
* 2018-2020	 Gençlerbirliği SK
* 2022	 Göçmenköy İdman Yurdu
* 2022-	 Sirens FC

E xó bɔlu nǔ Benɛɛtò ɖesu sìn xwé 2004 nǔ azɔn kanwé ɛnɛn (84) bó dó dɔ ko nunkún ɛnɛn (24). E wa jó bɔluxixó nǔ Benɛɛ do ɖo azan woo gɔ (10) zofìnkplɔsùn xwé 2024 tɔn mɛ.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Balɔnxotɔ
Tanxwé nu ciɔn ɖo nukunmɛ lɛ tɔn ɖò Ajara

thumb|right
**Tanxwé nu ciɔn ɖo nukunmɛ lɛ tɔn ɖò Ajara** ɔ ɖo wemɛ sin kpɔnla, ɖo Adjarra sin Toxo mɛ ɖo Benɛɛtò mɛ. É bɛ azɔ ɖo azan 11ɔ nuxwasun xwe 2011. E nɔ na zinzin nunyɔwalɔ hwɛndo mɛ tɔn Ajara tɔn lɛ kpodo alɔnuzɔwanu finɛ tɔn lɛ kpan. 

## Tan tɔn
Masikpletɔ Noël Agossou wɛ do tanxwé ɔ wá ɖo xwe 2011 ɖo azan e nyí tanxwé lɛ tɔn ɖò wɛkɛ ɔ mɛ e gbe

## Nu e nɔ mɔ ɖo finɛ e
Nu gbɛto wɔbuwɔbu nɔ wa finɛ lɛ ɔ, tanxwé ɔ nɔ blo nuwiwa gege ba ɖɔ ɖe hwɛndomɛ dɔkun ayijɛ tɔn lɛ xlɛ.

Akpaxwé:Tanxwé lɛ
Tanxwé nunywɛ do nuɖogbɛlɛ ji Kutɔnu tɔn

**Tanxwé nunywɛ do nuɖogbɛlɛ ji Kutɔnu tɔn** ɔ  ɖo Yagbé Akpakpa, ɖo ali ɖaxo Kutɔnu - Xɔgbonu tɔn kpa. Xwewu xwewu ɔ gbɛtɔ 15 000 wɛ nɔ wa finɛ. Finɛ ɔ è nɔ́ mɔ kanlin kpo atin tɛnmɛ tɛnmɛ lɛ kpo.

## Tan tɔn
Tanxwe mɛkpaa tɔn wɛ musée privé. Kanlinzɔ́watɔ-kpo-atin-kpo sin azɔwatɔ Joséa Dossou-Bodjrenou wɛ ɖo wa ɖo azan 26ɔ zosun 1994

## Azɔ lɛ
Nǔjlɛdonǔwu ɔ, e ɖò toxo Cotonou tɔn mɛ é nɔ yí jonɔ 15,000 ɖò xwe ɖokpo mɛ[3] bo nɔ sɔ́ azɔ̌ lɛ́ɛ ɖ'acɛ: yí jonɔ lɛ dó azɔ̌ e è nɔ xlɛ́ ali lɛ é jí, yí azɔ̌mɛvi lɛ dó azɔ̌ e è nɔ wa ɖò nǔjlɛdonǔwu lɛ kpo nǔjlɛdonǔwu nùjlɛdonǔwu tɔn lɛ kpo mɛ é jí, kplɔ́n nǔ mɛ winnyawinnya lɛ dó nǔjlɛdonǔwu nùjlɛdonǔwu tɔn lɛ sín azɔ̌ jí, cyɔn alɔ nùjlɛdonǔwu e ɖò adǎn mɛ lɛ é jí, ɖi ɖɔ è na hwlɛn nǔjlɛdonǔwu e ɖò adǎn mɛ lɛ é jí, ɖi ɖɔ è na hwlɛn nǔjlɛdonǔwu tɔ́n tɔn lɛ, cetacé lɛ, kpo atínkinkɛntɔ́n Afríka tɔn lɛ kpo jí, bló kplé lɛ, ɖekúnnuɖókpɔ́ lɛ kpo kplɔ́nkplɔ́nmɛ lɛ kpo, bló tuto nùjlɛdonǔwu tɔn lɛ, nǔjlɛdonǔwu lɛ kpo nǔjlɛ̌n.

Akpaxwé:Tanxwé lɛ
Anani Kassa Gazard

É nyi gǎ̌nhɔnyitɔ́ xóxó ɖokpo  ɖò gǎnhɔnyitɔgbasá ě nɔ kpe nukún do hwɛxo wu é.

## Tòxóɖiɖɔ̀

## Wěmàwlánwlán tɔ̀n lɛ

Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ
Issa Salifou

**Issa Salifou**, Benɛɛvi jiji wɛ bo nyi nukúnɖéjí ɖokpo ɖo toxóɖɔtɔ Benɛ tɔn lɛ mɛ. E jǐ ɖo xwe 1963 ɖo Benɛ. É lɛ nyi akwɛ batɔ blidayi ɖokpo, bo ka nyi Ɖɛmɛnù nyi ɖɛmɛnu ɖo ɖɛmɛnugun tantɔngɔɔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ.

## Gbɛ tɔn
Issa Salifou ɔ e jǐ ɖo xwe 1963 tɔn mɛ ɖo Benɛɛ tomɛ.

## Toxoɖuɖɔ-tozɔwiwa gbɛ tɔn
Issa Salifou nyìkɔ e mɛ bi tunwun n'î ɔ wɛ nyi  Sale. É byɔ toxoɖuɖɔ-tozɔwiwa mɛ ɖo xwe 1990 tɔn bo nyi weɖexamɛtɔ tokpɔnlagan Malanvilu tɔn ɖo totaligbe Benɛ tɔn. Ɖo xwe 2003 tɔn mɛ ɔ, e byɔ togan ɔ sin gbɛvi lɛ mɛ cóbó wa yi gbevo do xa acɛkpikpa tɔn ɖo é jlo nu è huzu ada nu sɛn dodo Benɛ tɔn ɔ a wutu. E sɔ ɖɛmɛnù azɔn mɔkpan bo é do toxoɖɔgbɛ "Union pour le Bénin du Futur-Relève de qualité (UBF)" wa ɖo 2005. Toxoɖɔgbɛ tɔn mi azinkpo wo ɖokpo ɖo sɔmi-sɔmi ɖɛmɛnù lɛ tɔn xwe 2007 tɔn. Ɖo xwe 2016 tɔn ɔ é sɔ alɔ bo na ɖu togan bɔ ɖo fifonu sɔmi-sɔmi nɛ ɔ tɔn ɔ togan Patrice Talon wɛ ɖo ɖuɖedji.

## Akwɛbatɔ blidayi
Isa Salifu ɔ  akwɛbatɔ blidayi ɖokpo wɛ bo ɖo nukɔn nu xojlazɔwagbɛ è nɔ ylɔɖɔ *[[Fraternité]]* ɔ. Gbɛta nɛ ɔ mɛ wɛ gbavinukpɛnnɔ gɔnu mɛ kpaa tɔn *Canal 3* ɖe. E wɛ do alokan gɔnu *Bbcom* é ko su hɔn tɔn lɛ ɖo Benɛ e.

Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ
Steeve Mounié

**Steeve Mounié**‚ b'ɛ é jì do azan gban éxwé ɖokpo gɔ (29) zosùn xwé 1994 tɔn mɛ ɖo Parakou‚ nyi bɔluxotɔ ɖɔdotɔ̀ Benɛɛtó tɔn ɖokpo. E yɛ wɛ nyi bɔluxotɔ Benɛɛtò tɔn ɖé é vɛkwɛ tawun ɔ.

## Tǎn tɔn
Steeve Mounié xo bɔlu do yovo Flansétò mɛ kpodó Glɛnsitò mɛ kpǎn. É xó ɖo bɔlugbɛta é lɔ̀ lɛ mɛ:

* 2012-2015	 Montpellier HSC B
* 2014-2017	 Montpellier HSC
* 2015-2016  Nîmes Olympique
* 2017-2020	 Huddersfield Town
* 2020-	 Stade brestois 29

E bɛ bɔlu xixo nǔ Benɛɛtò sìn azan waatɔn gɔ (13) kɔnyasún xwé 2015 tɔn mɛ jɛ é gbé.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Balɔnxotɔ
Mickaël Poté

**Mickaël Poté** nyi afɔsɔxo-bɔlutɔ Benɛɛtò tɔn ɖo ɖokpo. E é jì ɖo azan ko nunkún ɛnɛ (24) gɔ zosùn xwé 1984 tɔn mɛ ɖo Flansétò mɛ.

## Gbɛzǎn tɔn
Mickaël Poté sìn tɔ̀ nyi Kodivwatòmɛnǔ bɔ nɔ tɔn nyi benɛɛvi.  E kplɔn afɔsɔxo-bɔlu ɖo Lyon (Flansétò mɛ) ɖo *Ménival Football Club* nu xwé wɛnɛ (14 ans) hwɛcŏ bo yi bɔlugbɛta  Grenoble toxo tɔn mɛ nǔ ɖo 2003- 2004.

Bɔlugbɛta éé mɛ é gbɔ́n lɛ̀ ɖié:

* 2003-2004	 Grenoble Foot
* 2004-2007	 AS Cannes
* 2007-2009	 Clermont Foot
* 2009-2011	 OGC Nice
* 2011 	 Le Mans FC
* 2011-2014	 Dynamo Dresde
* 2014-2015	 Omonia Nicosie
* 2015-2017	 Adana Demirspor
* 2017-2018	 APOEL Nicosie
* 2018-2019	 Adana Demirspor
* 2019-2020	 BB Erzurumspor
* 2020-2021	 Bandirmaspor
* 2021	 Menemenspor
* 2022-2023	 Mağusa Türk Güçü
* 2023-	 Karsıyaka Anamur

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Balɔnxotɔ
Razak Omotoyossi

**Razak Omotoyossi** (1985-2025) nyi bɔluxotɔ Benɛɛtó tɔn ɖokpo. E jì ɖo Awɔnlintò mɛ b'ɛ é xo bɔlu ɖo mɛwi kpodó yovogbéji kpǎn.

## Gbɛzǎn tɔn
Razak Omotoyossi sǔ ɖa Awɔnlin xwɛ cǒ bɛ bɔluxixo ɖo Benɛɛtò mɛ. E xo bɔlu nǔ Benɛɛtò ɔ bŏ nyi ɖɔdǒtɔ wegɔ (2ème) ɖo xwénuxŏ mɛ kakǎ jɛ éhɔnmɛ kpodó dɔ ko nunkún ɖokpo kpó (21 buts).

E nɔ bɔlugbɛta mɛ ɖo yovotomɛ‚ mɛwitomɛ̀ hwɛcŏ wa byɔ̀ afɔsɔxobɔlugbɛta Benɛɛtò ɖé lɛ mɛ gbɔn gudo.

Bɔlugbɛta é mɛ é gbɔ̀n lɛ̀ ɖié :

* 2005-2007	 FC Sheriff Tiraspol
* 2007-2008	 Helsingborgs IF
* 2008	 Al Nasr	9 (4)
* 2009-2010	 FC Metz
* 2011 GAIS
* 2011	 Syrianska FC
* 2011-2014	 Zamalek SC
* 2013   Syrianska FC
* 2014	 Kahramanmaraşspor
* 2014	 KAC Kenitra
* 2015	 OC Safi	1 (0)
* 2015-2016	 Al-Nahda
* 2016-2017	 Hearts of Oak
* 2019	 US Kraké	1 (0)
* 2019-	 JA Plateau

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Balɔnxotɔ
Azan nyɔnu lɛ tɔn ɖò wɛkɛ ɔ mɛ

thumb|right|<center>Azan nyɔnu lɛ tɔn ɖò Kamerountò mɛ</center>
**Azan nyɔnu lɛ tɔn ɖò wɛkɛ ɔ mɛ** nɔ tiin ɖo azan 8ɔ nuxwasun tɔn gbe.  Azǎn gbɛ̀ ɔ tɔn ɖé wɛ bɔ è nɔ dó wusyɛn lanmɛ nú nyɔnu lɛ bǐ ɖɔ ye ni fun ahwan bo na dó ba acɛ yetɔn lɛ tɔn, ɖò taji ɔ, bo na dó ba bo na dó sú kún dó nú nùwalɔ mɛ e è nɔ ɖó xá sunnu lɛ é.

## Tan tɔn
Amelika sin toxoɖɔgbɛ ɖe wɛ zɔn bɔ e jɛ nyɔnu lɛ sín xwè ɖu jí na do ná acɛ gansisɔ tɔn nyɔnu lɛɛ.

## Xota lɛ

## Ɖuɖu tɔn ɖò gbɛ ɔ mɛ
Azan tantɔn gɔ ɔ xwejusun xwe ɖokpo ɖokpo tɔn gbe wɛ̀ e nɔ ɖù nyɔnu lɛ sín xwè.

## Ɖuɖu tɔn ɖò Bénɛ tomɛ
Ɖò Benɛɛtò mɛ ɔ, nyɔnu lɛ nɔ ɖu xwè nɛ ɔ ganji tɔn. Ye nɔ ze avɔ bo nɔ tɔ bo nɔ xwe tabla d'eji. Ye nɔ kple bo nɔ lin tamɛ ɖo nyɔnu Bɛnɛvi lɛ sin ninɔmɛ wu, bo nu nyɔnu lɛ ɖesu na sixu ɖo nukun yiyi ɖokpo ɔ xa sunnu lɛ.

Akpaxwé:Azan nyɔnu lɛ tɔn Akpaxwé:Acɛ nyɔnu lɛ tɔn Akpaxwé:Xwé nyɔnu lɛ tɔn
Tɔ́ lɛ sin xwe

**Tɔ́ lɛ sin xwè** alo **Azǎn tɔ́ lɛ́ɛ tɔn** ɔ́, xwè e è nɔ ɖu dó wlí yɛ̌yi nú tɔ́ lɛ́ɛ ɖò tò gègě mɛ é wɛ. Hwenu e vǐ lɛ nɔ bló tuto nú xwè ɔ, ye nɔ hɛn nùnina ɖé lɛ wá nú tɔ́ yetɔn lɛ: ye nɔ bló nǔwukpikpé, folówa, alǒ nǔ e yeɖesunɔ bló ɖò xwégbe alǒ ɖò azɔ̌mɛ é ɖé lɛ. Mɛxo lɛ lɔ nɔ ɖu xwè enɛ dó wlí yɛ̌yi nú tɔ́ yetɔn lɛ.

Azǎn e jí è nɔ ɖu Tɔ́ lɛ sin xwè é nɔ gbɔn vo ɖò tò vovo lɛ́ɛ mɛ, amɔ̌, mɛ gègě nɔ bló xwè ɔ ɖò ayidosun ɔ mɛ .

## Tan tɔn

## Tínmɛ tɔn nu klisanwun lɛ
Ðò tò Katolíki tɔn lɛ mɛ ɔ, è nɔ ɖu tɔ́ lɛ sín xwe ɖò azan 19ɔ xwejisun, azǎn e è nɔ ylɔ́ ɖɔ Mɛ mímɛ́ Jozɛ́fu tɔn é jí, ɖó è nɔ lin ɖɔ Jozɛ́fu wɛ nyí tɔ́ nú Jezu.

Akpaxwé:Tɔ́ lɛ sin xwe Akpaxwé:Xwè lɛ
Azɔwatɔ lɛ sin xwezan

**Azɔwatɔ lɛ sin xwezan** alo **Azǎn** **1ɔ Nuxwasun tɔn** ɔ nyi azan e gbe e nɔ ɖɔ wusyɛn lanmɛ nu azɔwatɔ lɛ́ɛ e ɖo gbɛ ɔ bi mɛ e . E nɔ flin lee ye fun ahwan gbɔn bo mɔ acɛ e nyí yetɔn lɛ yi ɖo wɛkɛ ɔ mɛ gbɔn e. Ye nɔ́ lɛ lin tamɛ do le na wa nu gbɔn bo azɔwatɔ lɛ sin ya mɛ gbɔn e. 

E nɔ ɖu xwè ɖò tò gègě mɛ ɖò ayikúngban ɔ jí ɖo azǎn 1ɔ Nuxwasun tɔn, bɔ hwɛhwɛ ɔ è nɔ sɔ́ azǎn enɛ dó ɖó gbɔjɛzan.

## Tan tɔn

## Azɔwatɔ lɛ sin azan kpo azɔ sin xwè kpo
Akpaxwé:Azɔwatɔ lɛ sin xwezan Akpaxwé:Xwè lɛ
Azan atindudo tɔn

**Azan atindudo tɔn** alo **Azǎn atín  tɔn**  wɛ nyí nyikɔ e è nɔ dó nú xwè e mɛ è nɔ byɔ mɛ lɛ ɖɔ ye ni dó atín alǒ ye ni kpé nukún dó atín lɛ wu é.

Aklunɔzán gblamɛ ɖokpo wɛ è nɔ ɖu xwè enɛ ɖò tò gègě mɛ. É nɔ lɛ́ nyí alì ɖé bɔ acɛkpikpa lɛ nɔ dó d'alɔ mɛ lɛ bɔ ye nɔ dó wusyɛn lanmɛ nú mɛ lɛ bo nɔ dó wusyɛn lanmɛ nú ye ɖɔ ye ni dó atín bo na dó sú kún dó nú gbětótló jijɛ.

Azǎn nɛ gbe ɔ, e nɔ̀ ɖɔ xó dó atín lɛ́ɛ jí, bó nɔ́ ɖɔ xó dó gbětótló lɛ́ɛ jí; ɖó acɛkpikpa lɛ́ɛ wɛ nɔ́ ɖɔ xó dó nǔ énɛ́ jí, bó nɔ́ byɔ́ acɛkpikpa lɛ́ɛ ɖɔ yě ní bló bɔ akɔta lɛ́ɛ bǐ ná dó atín lɛ́ɛ jí. Nǔ E È Ma Ko Mɔ ǎ É Ðé Ðé D'eji

## Hwenu e to ɖokpo ɖokpo nɔ ɖu xwè nɛ e
* Benɛɛtò: azan 1ɔ ayidosun sin xwe1985 
* Bresiltò : azan 12ɔ zosun
* Chinetò : azan 12ɔ xwejisun  
* États-Unis : axɔsuzangbe gudo tɔn ɖò lidosun ɔ mɛ

Akpaxwé:Azan atindudo tɔn
Azan sin tɔn ɖò gbɛ ɔ mɛ

**Azǎn sin tɔn ɖò gbɛ̀ ɔ́ mɛ** ɔ́ e nɔ ɖu ɖo azan 22ɔ xwejisun tɔn gbe.  Xwewu xwewu ɔ è nɔ́ so xɔta ɖokpo do gbeje lee sinxo ɖe gbɔn do gbɛ ɔ mɛ e. Kplékplémɛ ɖaxo tò lɛ tɔn ONU wɛ ɖo xwe ɔ wa.

## Tan tɔn

## Nu e wu e ɖo azan nɛ wa e

Akpaxwé:Azan sin tɔn
Azan Xomɛhunhun tɔn ɖò gbɛ ɔ mɛ

thumb|right|<center>Yɔkpɔvu lɛ ɖo xomɛhunhun mɛ</center>
**Azan Xomɛhunhun tɔn ɖò gbɛ ɔ mɛ** ɔ è nɔ́ ɖu ɖo azan 20ɔ xwejísun ɔ tɔn gbe. Kplekplemɛ ɖaxo tò lɛ tɔn ée yɔ ɖɔ ONU é kple ɖo azan 12ɔ liyasun xwe 2012 tɔn gbe ɔ wɛ ɖo zogbe ji.

Akpaxwé:Azan Xomɛhunhun tɔn
Azan acɛ yɔkpɔvu lɛ tɔn

**Azan acɛ yɔkpɔvu lɛ tɔn** ɔ nyi azan kpataki ɖe nu yɔkpɔvu lɛ ɖo gbɛ ɔ mɛ. Azan gege ji wɛ e nɔ ɖu ɖé ɖo gbɛ ɔ mɛ. 

## Azan e ji é nɔ ɖu ɖe e
Azan taji wɛ lɛ́ wɛ nyí :
* Azan 20ɔ Abɔxwisùn, bɔ é nɔ ylɔ́ ɖɔ Kezezan Yɔkpɔvu lɛ tɔn ɖò wɛkɛ ɔ mɛ bɔ Kplekple Tɔ lɛ tɔn ɖò zogbe ji sin azan 20ɔ xwe 1989 gbe. 
* Azan 1ɔ lidosun ɔ tɔn, bɔ e nɔ ylɔ́ ɖɔ Kezezan yɔkpɔvu lɛ tɔn ɖò wɛkɛ ɔ mɛ. Tɔ Union soviétique xoxo ɔ tɔn lɛ wɛ sɔ aza' enɛ ɔ

## Nu e wu e ɖo azan nɛ wa e

Akpaxwé:Acɛ yɔkpɔvu lɛ tɔn
Nɔ lɛ́ sin xwe

**Nɔ lɛ́ sin xwè**  alɔ **Azǎn nɔ lɛ́ɛ tɔn** wɛ nyí xwè e è nɔ ɖu dó wlí yɛ̌yi nú nɔ lɛ́ɛ ɖò tò gègě mɛ é. Ðò xwè enɛ ɔ mɛ ɔ, vǐ lɛ nɔ na nùnina nɔ yetɔn lɛ, ye nɔ na ɛ flowa. Mɛxomɔ lɛ nɔ ɖu xwe enɛ bo nɔ wlí yɛ̌yi nú nɔ yetɔn lɛ.

Azǎn e è nɔ ɖu azǎn mɛjinɔ lɛ́ɛ tɔn dó é nɔ gbɔn vo ɖò tò vovo lɛ́ɛ mɛ, amɔ̌ mɛ gègě nɔ sɔ́ azǎn énɛ́ ɔ dó bló xwè tɔn ɖò xwejisun ɔ mɛ.

## Tan tɔn
Nǔ nukɔntɔn e è ko bló dó wlí yɛ̌yi nú nɔ lɛ é ɔ, è mɔ ɖò Glɛ̌si xóxó ɔ mɛ hwenu e è nɔ bló sinsɛnzɔ́ e è nɔ dó wlí yɛ̌yi nú Rhéa (Cybèle), nɔ vodún lɛ tɔn é é, bɔ è nɔ lɛ́ wlí yɛ̌yi nú Zewu. È nɔ bló sinsɛn enɛ ɖò Azíi kpɛví ɔ bǐ mɛ ɖò Ides de Mars hwenu. Aklunɔzánmɛ sinsɛn tɔn Rɔmu tɔn lɛ nɔ ɖu Matronalia ( ⁇  Matronales  ⁇ ) ɖò 1 Mars, bɔ Cybele nɔ ɖu Hilaria. Nǔwiwa enɛ lɛ́ɛ bǐ wɛ è nɔ bló ɖò sɔxwásun hwenu, hwenu è nɔ ɖó vǐví é[3].

É sixu nyí ɖɔ klisanwun nukɔntɔn lɛ nɔ sɔ́ Nyɔvǐ Mɛxwíwá ɔ dó ylɔ́ sinsɛn nǔmɛsɛn tobutóbú énɛ́ lɛ tɔn, amɔ̌, é nɔ vɛwǔ nú ye ɖɔ ye ni ɖó dó xwè enɛ lɛ jí, ɖó nùkanbyɔ sinsɛn-biblo tɔn e kúnkplá nyɔvǐ mɛxomɔ lɛ é wu.

Ðò xwè kanweko 15gɔ́ ɔ mɛ ɔ, Angletɛ́ɛn lɛ nɔ ɖu Aklunɔzángbe e è nɔ ylɔ ɖɔ "Mothering Sunday" é, jɛ nukɔn ɔ́, è nɔ bló ɖò Azǎnzángbe e è nɔ ylɔ ɖɔ "Lent" é sín nukɔnmɛ, bɔ enɛ gudo ɔ́, è nɔ bló ɖò Azǎnzángbe atɔngɔ́ e è nɔ ylɔ ɖɔ "Lent" é. Ðò 1908, United States d'Amɛlika ɔ bɛ́ azǎn mɛ nɔ lɛ é sín xwè ɖó alɔkpa e è nɔ ɖu gbɔn égbé é jí, bo sɔ́ azǎn mɛ nɔ lɛ tɔn ɖó ayǐ, bo na dó flín mɛ̌si Anna Jarvis sín nɔ. É ɖò mɔ̌ có, ɖò 1914 ɔ, Grande-Bretagne yí gbè nú xwè ɔ, bɔ ɖò 1923 ɔ, Allemagne yí gbè nú xwè ɔ. To ɖevo lɛ ɖi Bɛljik, Denmark, Finland, Italy, Turkey kpo Australia kpo xwedó.

Akpaxwé:Nɔ lɛ́ sin xwe Akpaxwé:Xwè lɛ
Saint-Valentin sin xwè

**Saint-Valentin sin xwè**  ɔ azǎn ɖe wɛ bɔ é sɔ́ ɖo te nu wanyiyi ɖò 14 ɔ́ Zofínkplɔ́sùn ɔ mɛ. Gbe nɛ gbe ɔ, asú kpo asì kpo lɛ nɔ zán hwenu enɛ bo nɔ ɖɔ xó víví nú yeɖée, bo nɔ na nǔ e nɔ dó wusyɛn lanmɛ nú yeɖée lɛ é yeɖée: atín vɔvɔ e nɔ nyí wuntun wanyiyi tɔn lɛ é kpo nu ɖevo lɛ kpo.

## Tan tɔn
Akpaxwé:Saint-ValentinAkpaxwé:Xwè lɛ
Valentin Djènontin-Agossou

**Valentin Djènontin-Agossou**, b'ɛ̀ ji ì ɖò 14 Zofinkplɔsùn 1965 ɖò Kɔvɛ ɖò Benɛɛtò mɛ.  É nyi gǎ̌nhɔnyitɔ́ xóxó ɖokpo ɖò

## Gbɛ tɔn

## Wèmáxɔ́mɛ̀ yiyi tɔn

## Azɔwiwa tɔn

## Nyi e ɖè e e

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1965 tɔn mɛ
Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ 
Akpaxwé:Gán Benɛɛto tɔn lɛ
Akpaxwé:Ganhɔnyitɔ Benɛɛ tɔn lɛ
Émile Poisson

**Émile Poisson** jɔ ɖò azan 25ɔ nuxwasùn xwe 1905 ɖo Glexwé .É nyi gǎ̌nhɔnyitɔ́ xóxó ɖokpo ɖò gǎnhɔnyitɔgbasá ě nɔ kpenukún do hwɛjijɔ wu é

## Gbɛ tɔn sin tan

## Wuntun ě ɖo é lɛ e

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1905 tɔn mɛ
Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ 
Akpaxwé:Gán Benɛɛto tɔn lɛ
Louis Ignacio-Pinto

**Louis Ignacio-Pinto**, E ji ɖo azǎn ɖo 21 Ayidosùn 1903 ɖo Xɔgbonu. É nyi gǎ̌nhɔnyitɔ́ xóxó ɖokpo ɖò gǎnhɔnyitɔgbasá ě nɔ kpenukún do hwɛjijɔ wu é.

Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ 
Akpaxwé:Gán Benɛɛto tɔn lɛ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1903 tɔn mɛ
Junior Olaitan

**Junior Ishola Olaitan**, b'ɛ é jì ɖo Xɔgbonu ɖo azan tɛnwé gɔ (09) nunxwasùn xwé 2002 tɔn mɛ‚ nyi bɔluxotɔ Benɛɛtò tɔn ɖokpo. E lɛvɔ ɖo bɔlugbɛtǎ mɛ ɖo yovotomɛ

## Gbɛzǎn tɔn
Junior Olaitan sìn tɔ̀ nyi awɔnlinu bɔ nɔ̀n tɔn nyi Benɛɛvi jiji. E kplɔn bɔlu ɖo bɔlugbɛta benɛɛ tɔn "Ayéma FC" bó do ɖɔ wé dokpo (11) ɖo xwé 2020-2021 tɔn mɛ ɖo finɛ̀.

Olaitan wa biɔ̀ bɔluxogbɛ Flansétò tɔn "Chamois niortais" mɛ ɖo xwé 2022 tɔn mɛ  xɛ cŏ wa yi 	 "ES Troyes AC" sìn azan nunkɔntɔn (1er) zosùn xwé 2023 tɔn.

E bɛ bɔlu xo nǔ Benɛɛtò sìn  azan we gɔ (02) zosùn xwé 2021 tɔn mɛ jɛ é gbé.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Balɔnxotɔ
ONIP

thumb|right|<center>Nɔtɛn ONIP tɔn</center>

**ONIP** ɔ sin tinmɛ ɖo flansegbe mɛ nyi **Office national d’imprimerie et de presse.** Wemabloxwe axɔsu tɔn wɛ. E wɛ nɔ ɖe xojlawema ayihɔngbe ayihɔngbe tɔn *La Nation* tɔn ɖò Benɛɛtò mɛ. E nɔ lɛ́ ɖe wema ɖevo lɛ́ɛ tɔn.

## Fi e ɖe e
E ɖo fie xojlawema *La Nation ɖe e*, ma lin do Igleja-kanɖo-ɖaxo Kutɔnu tɔn ɖò Kajɛwun.

## Azɔ tɔn
Azɔ tɔn wɛ nyí ɖɔ è na wa wendido kpo wemaɖetɔn sin azɔ nu axosuzɔwagɔnu lɛ kpodo tozɔwatɔ lɛ kpo.

Akpaxwé:Wemabloxwe Benɛɛ tɔn lɛ
Akloglitɛn hweviwlitɔ lɛ tɔn ɖò Kutɔnu

**Akloglitɛn hweviwlitɔ lɛ tɔn ɖò Kutɔnu** nyi hweviwlikpoaklokpotɔ lɛ sin tɛnmɛ dokpo ɖo Kutɔnu toxo ɔ mɛ. 

## Nu e wu e blo e
E blo  ɖo xwe 1972 ɖo Kutɔnu bo na d'alɔ hweviwlikpoaklokpotɔ lɛ ɖo azɔ yetɔn mɛ. E nɛ ɔ ye na nɔ yi tɔji, lo bo nu ye lɛkɔ wa sin tɔji ɔ, ye na nɔ glin aklo yetɔn lɛ wuvɛ mɛvo.. Gblogblo tɔn yi 14.800 m2.

## Fi e ɖe e

Akpaxwé:Akloglitɛn hweviwlitɔ lɛ tɔn lɛ Akpaxwé:Hweviwlitɛn lɛ
Honorat Aguessy

**Honorat Aguessy** nukplɔnmɛtɔ kplɔnyiji'alavɔ Benɛɛtò tɔn wɛ n'i. É kú ɖo azán 15ɔ Zosun xwè 2022 ɖo Kutɔnu

## Gbɛ tɔn sín tan
Béatrice Akpé AHYI wɛ nyí así tɔn .

## Kú tɔn
É kú ɖo azán 15ɔ Zosun xwè 2022 ɖo Kutɔnu .
Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ 
Akpaxwé:Gán Benɛɛto tɔn lɛ
Akpaxwé:Kú ɖò xwè 2022 tɔn mɛ

## Dodo tɔn
Mɔtodagan kpo alijikwɛsutɛn Kpeɖekpɔ tɔn

**Mɔtodagan kpo alijikwɛsutɛn Kpeɖekpɔ tɔn** ɔ nyi fǐ ee mɔkuntɔ lɛ nɔ su alikwɛ ɖé é b'ɛ na do kpé nukun ali lɛ wu na é ɖo Benɛɛtò mɛ.

## Tan tɔn
E bɛ azɔ ɖo azan 1ɔ ayidosun xwe 2007 ɖo togan  Boni Yayi hwenu. 

## Nu e wu e blo e
E blo mɔtodagan kpo alijikwɛsutɛn nɛ ɔ nu axɔsu na sixu lɛ mɔ akwɛ e do blo ali lɛ na e sín akpaxwe ɖe yi ɖo tovi lɛ si, bo nu azowaxwe *Fond Routier* sin akwɛzinzan na sixu jɛji.

Akpaxwé:Alijikwɛsutɛn lɛ
Norberka

**Norberka** bɔ nukɔ tɔn ɖe su nyí Norberte Abla Kpanou, b'ɛ ji ì ɖo xwe 1976 ɖo Houéyogbé ɖo Benɛɛ ɔ,nyí nyɔ̌nu hansinɔ, hànkpa bo jitɔ́, bo lɛ nyí hanvɔjitɔ́interprète benɛɛvi bo nɔ xò zɛnli-gbété.

## Gbɛ̀ tɔn
## Nuxixo tɔn lɛɛ
## Gbɛzàn ɖo bu xa mɛ tɔn
## Ajɔ e e do e lɛ e
## Dodo tɔn
Houéyogbé

**Houéyogbé**ɔ nyí tokpɔnlavi Benɛɛ tɔn bó lɛ nyí toxo ɖokpó ɖo tofɔligbe hwexɔwaji tɔn ɖo Benɛɛtò mɛ,e wɛ nyí toxo nukunɖeji tòkpɔnlà Mɔnɔ tɔ̀n. 

## Jlɛjlɛ tɔn
## Tovi tɔn lɛɛ
## Tàn tɔ̀n
## Akwɛzínkàn
## Dodo tɔn
Gbowle

**Gbowle** ɔ tɔmɛ hwevi ɖaxo lɛ́ɛ ɖokpo wɛ. Ɖo flansegbe mɛ ɔ è nɔ́ nyí *requin*.
Akpaxwé:Hwèví lɛ
Cɛnkɛn

thumb|right|<center>Cɛnkɛn</center>
**Cɛnkɛn** ɔ hwevi ɖe wɛ bɔ nɔ nyi *silure blanc* do flansɛgbe mɛ.

Akpaxwé:Hwèví lɛ

## Xixa tɔn
Danhwevi

**Danhwevi** nyi hwɛvi ɖe bɔ ɖi ga dan ɖɔhun. Ɖo flansegbe mɛ ɔ, è nɔ nyi *anguille*.

Akpaxwé:Hwèví lɛ

## Xixa tɔn
Kanlin lɛ̀ɛ

**Kanlin lɛ̀ɛ** ɖò nǔɖogbɛ ée gbɛɖótɔ́ ɔ blo lɛ mɛ. Yě ɖé alɔkpa alɔkpa. Mi ná mɔ̀ gbɛ̌kanlin lɛ́ɛ tɛnmɛ tɛnmɛ ɖé lɛ́ɛ‚ xwékanlin lɛ́ɛ‚ xɛ lɛ́ɛ, azinzɛn lɛ́ɛ, hwevì lɛ́ɛ nǔvúnúwí lɛ́ɛ‚ kanlin e nɔ sá gbɔn kɔ́ mɛ kpó tɔ́ mɛ lɛ́ɛ kpán.

## Kanlin bèsé lɛ́ɛ
Kanlin é lɔ lɛ nɔ́ gbɔjɛ́ gbɔ̌n anyǔ yětɔn mɛ : Besé ("grenouille" ɖo flanségbé mɛ)‚ Dudubele(salamandre)‚ Abolí(silure)‚ Dodan(cécilie)...

## Hwèvi‚ xwá‚ asɔ́n‚ degɔ̀n
Hwèví lɛ nyi kanlin kpataki tɔ̀ mɛ tɔn ɖo gbɛ ɔ bǐ sésé mɛ. Yé dɛ gudo ɔ‚ e nɔ mɔ Degɔn kpodó asɔ̀n lɛ kpó.

## Kanlin e nɔ̀ sà lɛ́ɛ

## Xɛ lɛ́ɛ

## Kanlin e nɔ̀ n'anɔsìn lɛ́ɛ

## Nùvíɖogbɛ̀ lɛ́ɛ

## Dodo

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Besé

**Besé** alǒ **Aglǒbese** abi **Agǒbesé** ɔ,nyí kànlìn xúɖò lànmɛ nánɔ,bó nyí tɔmɛ kànlìn.E nɔ mɔ besé ɖò fíbǐ ɖò gbɛ ɔ mɛ ɖo fí e fifa ɖe lɛ e.È nɔ mɔ ɖò yovogbejí bo nɔ lɛ mɔ ɖò mɛwigbéjí.E nyí kànlìn bó nɔ ɖizɔ̀nlìn ɖ'afɔ tɔn we lɛ jí lobo kanɔ lɛ lɔ́n.Agǒ besé tɛnmɛ tɛnmɛ wɛ ɖe: agobesé amamu,agǒbesé gběmɛ tɔ̀n.
Agǒbesé e tíìn e bǐ ná yì 3800 mɔ̌.

## Xixa tɔ̀n

## Gbɛ wiwá tɔ̀n kpó le e nɔ sù gbɔn e kpo

## Nǔ e è nɔ sɔ́ dó wà é
Ɖe lɛ ɖe bɔ e nɔ nyì bó nɔ ɖu, ɖevo lɛ lɛ ɖe bɔ e nɔ dó bà dò nú nǔ nǎ ɖo lànmɛ ná nɔ gànjí línu è kà nɔ lɛ sɔ́ bló nǔ ɖevo lɛ ná. 

## Ɖudu tɔn
Agǒ besé lɛ bǐ wɛ e nɔ ɖu ǎ, ɖe lɛ tɛ ɖe bɔ, e ɖu ɔ, è nɔ kú. Ɖevo lɛ ɖe bɔ kún yetɔ́n ɖò súsú dó wɛ, e nɛ ɔ wú wɛ enɔ cyɔ́n alɔ yě jǐ bó nɔ wlí bonú yě.

## Zìnzǎn dó ba do nú nǔ
E nɔ zán ɖo nǔkplɔ́nmɛ ɖe lɛ hwenu dó túùn lěe wǔjɔnu lɛ sixú w'azɔ̌ ɖo lànmɛ nánɔ gánji linu.

## Dodo tɔn

Akpaxwé: Kanlin lɛ
Bɔkle

thumb|Bɔkle
**Bɔkle** nyi nuviɖogbɛ bo gosin hɛnnu *Akridide* tɔn mɛ‚ hɛnnuvi *Sitrakantakridini* tɔn mɛ.
## Nuviɖogbɛ ɔ
Bɔkle nyi kanlin nyanya ɖe ɖo bibi lɛ mɛ ɖo e ɖo hlɔnhlɔn bo nɔ zɔn bleble yi fi linlin lɛ. Ye zɔn mɔ ɔ‚ ye nɔ byɔ gle lɛ mɛ bo nɔ hɛn jinukun lɛ bi gble . Nu nyanya wɛ ye nɔ wa ɖo afrika gbe ji alo Azii sin tomɛ.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Nuviɖogbɛ
Aganma

thumb|<center>Aganma</center>

**Aganma** ɔ, kanlin ɖe wɛ bo nɔ nɔ zunkanmɛ. Sinmɛ tɔn dodo ɔ wɛ nyí amamú.

## Xixa tɔn

## Etɛwu wɛ e nɔ ɖyɔ hwɛkàn?
Aganma nɔ ɖyɔ hwɛkan bo nɔ dó nɔ do wɛn ná. Hwe ɖe lɛ nu ɔ,e nɔ ze hwɛkan fi e e ɖe ɔ tɔn nú e ma mɔ ɛ o. Ɖò  akpaɖevoxwé ɔ, asu lɛ nɔ zán hwɛkan dó nɔ lú asì lɛ ná. Bɔ asi lɛ ɔ, yedɛ lɛ nɔ zán hwɛkan e dowì e bo nɔ xlɛ ɖɔ̀ yě ko ɖò xò nú asú ɖevo.E nɔ zɔn  bɔ asú enɛ lɛ nɔ bɔ afɔ̀ nyì caɖamɛ̰. Ye nɔ zan hwɛkàn do ba yozò alǒ jɔhɔn ná ɖò hwetɔnnu

## Aganma alɔkpa nabi wɛ ɖè?
Aganma tɛntmɛtɛnmɛ 

## Hlɔnhlɔn tɔn

## E nɔ wà nyanya nu gbɛtɔ wɛ à ?

## Fitɛ wɛ e nɔ  nɔ

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Trotro

**Trotro** ɔ kanlin ɖé wɛ nyi bo ɖo xɛ̀ ɖaho lɛ sin ahwanmɛ. E ɖe xwegbe tɔn bo lɛ ɖe zunmɛ tɔn.

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Gbejà

**Gbejà**‚ **adwɛ̌n** kabi afìn‚ b'ɛ é ylɔ ɖɔ *rat* ɖo flanségbé mɛ‚ do kanlin e nɔ̀ n'anɔsin vì yětɔn lɛ́ɛ mɛ.

E nɔ̀ nɔ gbémɛ bó nɔ ɖu jinǔkǔn lɛ̀ kpoɖo atìnsìsɛ̀n lɛ kpǎn. Siké tɔn‚ tó tɔn‚ kpodó afɔ tɔn lɛ kpǎn ɖi gaa xǔ ajaka tɔn. 

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Dovɔ́n

**Dovɔ́n** ɔ ayǐkànlìn ɖé wɛ bó nɔ nɔ fi e fá e. Hɛnnu tɛnmɛ tɛnmɛ afɔtɔn nùkún ɖokpó mɔ̌ wɛ ɖe bó ka ɖó kanlìn ná yi 7 000 mɔ̌, bɔ e nɔ mɔ ɖo gbɛ ɔ bǐ mɛ bɛ nɔ nɔ fí e fá e, ɖo dò gulɛ.

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Ahwɛ́

**Ahwɛ́** ɔ hwévi ɖé wɛ bo ɖo hɛnnu *"Alosidae"* tɔn mɛ. Ɖo flansegbemɛ ɔ é nɔ ylɔ ɖɔ *"sardine"*. Nyikɔ tɔn nɔ dyɔ ɖo tò é mɛ é ɖé e:  *"Célan"*, *"Célerin"*, *"Pichard"*, *"royan"*, *"sarda"*... Grɛkinulɛ mɔ ɖɔ hwévi ě nyi ahwɛ́ ɔ nɔ sukpɔ ɖo xulɛnu lɛ.

Akpaxwé:Hwèví lɛ
Acú

thumb|<center>Acú‚ àcú glɛ̀nzĭn</center>

**Acú** alo **àcù glɛ̀nzĭn**‚ b'ɛ é ylɔ ɖó flanségbé mɛ ɖɔ *"rat géant"*‚ nyi kanlin ɖé bó nɔ du nǔ tɛnmɛ tɛnmɛ ɖi maa lɛ̀ kpodó nuviɖogbɛ atìnsinsɛn tɔn kpǎn. 

E nɔ ɖɔn nuɖuɖǔ ɖo xaglan kabi aglan tɔn mɛ sɔyi nɔtɛn tɔn.

## Xixa tɔn

## Jlɛjlɛ tɔn

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Adukandukan

**Adukandukan** nyi azinzɛn wiwi ɖe bo nɔ nɔ atinmɛ. Ga tɔn bɛ sin 6 yi 13 (nujlɛkpo kpɛvi bi ɔ tɔn) nu  azinzɛn alɔkpa  dé lɛ. 

Azinzɛn wiwi atinmɛ tɔn ɔ nɔ wazɔ temanɔ bo nɔ ɖo dò kun wɛ ɖó atin lɛ mɛ kaka bo nɔ gba xɔ. E ɖo mɔ ɔ‚ atin lɛ nɔ gble bǐ bo na jɛ kɛn. Hwenɛ nu ɔ‚ xɔ e gba e ɔ nɔ jɛ mumu ji.

Akpaxwé:Kanlin lɛ Akpaxwé:Azinzɛn lɛ
Titigweti

**Titigweti** ɔ xɛ̀ kpɛvi ɖe wɛ̀ bɔ̀ bɛ̌ tɔn wini tawun bo xwiɖi ɖesu. Fún é ɖò awa tɔn lɛ wu ɔ nɔ nyi wiwi bɔ wewe nɔ  gbɔn mɛ. Bɔ fún eɖo kɔ̀ ni lɛ nyi koklojo kpo amamu sin kpo. Afɔ̀ tɔn lɛ nɔ kɔn.

Akpaxwé:Xɛ lɛ
Ageló

**Ageló** ɔ, kanlin ɖe wɛ nyi bo nɔ sá. Ta tɔn ɖigà bo kpaɖá bɔ̀ nukun tɔn, to tɔn kpodo awɔntin tɔn kpó wa ɖò ta ɔ nu. Asike tɔn ɖesu cí zigɛ̀.

## Fi e e nɔ nɔ e
Ɖi lěè nyikɔ tɔn ko ɖɔ gbɔn e ɔ,fi e hunzo kpɛɖe ɔ wɛ e nɔ nɔ̀ amɔ e nɔ lɛ mɔ ɛ ɖò tɔ mɛ ɖò hwe ɖe lɛ nu.

## Nǔ e nɔ ɖù e
E nɔ ɖù xɛ, kpó hwevi kpó alǒ kanlin anɔnɔ lɛɛ. E nɔ lɛ ɖù kanlin e nɔ ɖù lan lɛ e.

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Alɔtɔ adlokpo

thumb|<center>Alɔtɔ adlokpo</center>

**Alɔtɔ adlokpo** ɔ, alɔtɔ asú wɛ̀. E nɔ ɖó flo ɖò agbazà bɔ só ɖe lɛ nɔ nɔ así tɔn wu. E nyí kanlin ɖé bo nɔ gbɔ̀n kɔmɛ. Zanmɛ ɔ, e nɔ dɔ atinmɛ alo kɔtamɛ̀.

## Xixa tɔn

 

## Nuɖuɖu tɔ̀n
Nuɖuɖu tɔn tawun ɔ wɛ nyí nuviɖogbɛ lɛɛ. Amɔ̌ nú e mɔ atinsinsɛ́n alǒ wɔxuxu ɖe ɔ́, e nɔ cánɖù

## Jidɔ tɔ̀n
Alɔtɔ adlokpo nɔ nɔ̀ gbɛ nú xwè wǒ mɔ̌

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Dudubele

thumb|right|<center>Dudubele</center>
**Dudubele** alǒ hùnnu hùnnù ɔ kànlìn ɖe wɛ 

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Xɔ̀

**Xɔ̀** nyi kanlin ɖe bɔ ɖo flansɛgbè mɛ ɔ é nɔ nyi *"Agouti"* kabi *"Aulacode"*.

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Agevɛ

**Agevɛ** ɔ, kanlin ɖe wɛ nyí bo cí alɔtɔ adlokpo ɖaxo ɖɔhun.

## Fi e e nɔ nɔ e
E nɔ mɔ ɛ ɖò mɛwigbeji. Ageji wɛ̀ e nɔ mɔ ɛ ɖè.

## Nǔ e e nɔ ɖu e
Nǔ e e nɔ ɖù ɖò taji lɛ e wɛ nyí nuviɖogbɛ lɛ kpó kanlin e ma ɖó xú a lɛ e kpó. E nɔ lɛ ɖù kanlin xunɔ lɛ ɖì hwenu,xɛvi kpo kanlin kpɛvi kpɛvi ɖe lɛ kpo.

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Afluflwì

thumb|<center>''Afluflwì''</center>

**Afluflwì**‚ b'ɛ é ylɔ ɖo *"chauve-souris"* do flanségbé mɛ‚ nyi kanlin é nɔ tɔn zanmɛ é ɖokpo. E nɔ́ ɖu nuviɖogbɛ lɛ bó nɔ́ nɔ xɔ mɛ kabi atin jì. Atoké klŏ hwĭ. 

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Hɔnklekle

**Hɔnklekle** ɔ, nuviɖogbɛ kpɛvi ɖe vɛ bɔ asike tɔn ɖó nǔ ɖì nyɛvi ɖò nu bo xá ɖ'emɛ̀ bo ɖó aɖǐ

## Fi e nɔ mɔ ɖe e

## Nǔ e nɔ ɖù e

## Jidɔ tɔ̀n

Akpaxwé:Kanlin lɛ Akpaxwé:Nuviɖogbɛ
Agbanlín zogbannɔ

vignette|<center>Agbànlín zǒgbànnɔ</center>

**Agbanlín zogbannɔ** ɔ‚ kanlin ɖaxó zunmɛ tɔn bo nyi zungbɔ́ nukúɖédji ée enɔ kpé ɖo yovó gbédjí kpó totaligbé mɛwigbéjí sín zungbó lɛ́ɛ mɛé ɖéwɛ.

Assi ɔ‚ *biche* wɛ enɔ ylɔɛ ɖɔ ɖò zojagé gbemɛ, bɔ vǐtɔn lɛ́ɛ nɔ nyi « faon » Nu asúvíɔ ɖó sín sun ayizɛ́n kàkà yi xwe ɖokpó ɔ‚  enɔ ylɛ ɖɔ « hɛ̌ », asiví kawɛɔ́‚ enɔ ylɛ ɖɔ « faon ». Sín xwe ɖokpó yi xwe weɔ, asúvíɔ nɔ nyi  « daguet » bókakonɔ ɖó azo ɖaxó we bɔ assiviɔ nɔ nyi « bichette ». Agbànlín zǒgbannɔ asi lɛ́ɛ nɔ́ ɖó azo ã.

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Akplɔ

thumb|right|<center>Akplɔ ayidohwɛdo</center>

**Akplɔ** ɔ nyikɔ hwévi ě e ɖo hwévi hɛnnu *salmonidés* tɔn mɛ lɛ é wɛ bɔ gbɛtɔ lɛ ba tawun do ɖá nǔ na. É nɔ vivi tawun.

Akpaxwé:Hwèví lɛ
Tɛ́ agbanlín

vignette|<center>Tɛ́ agbanlin do zunmɛ</center>

**Tɛ́ agbanlìn** alo **agbànlín**‚ b'ɛ é ylɔ ɖɔ *"Grand koudou"* ɖo flanségbé mɛ‚ nyi gbé kanlin daxó ɖokpo bó nɔ́ ɖu amaan lɛ̀.

Kinikini‚ kpɔ‚ ajǎnuhla kpodó kpɔvɛ̀ lɛ kpǎn nɔ̀ xǔ yé ɖo fikpaa tɔsisatɛn bó nɔ̀ ɖu. Gbɛtɔ lɛ lɔ̀lɔ nɔ̀ xǔ yé do lan kabi azó yetɔn ǔ.

## Jlɛjlɛ yetɔn
Tɛ́ agbanlin asǔ lɛ̀ nɔ̀ ɖo zó bó nɔ̀ lɛvɔ ɖo atan ɖo gbakɔ.

Wékpo:Parc_zoologique_de_Vincennes_20060816_25.jpg| *Tɛ́ agbanlin asi*
Wékpo:Greater_Kudu_(Tragelaphus_strepsiceros)_(11802253775).jpg| *Tɛ́ agbanlin asǔ*


## Dodo tɔn

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Afyankù

vignette|''Afyankù lɛ̀''

**Afyankù** b'ɛ é ylɔ ɖo flanségbémɛ ɖɔ *antilope chaval* alo *antilope hippotrague* nyi zunmɛ kanlin bó ɖo tofɔligbé-hwefɔngbaji aflika tɔn.

Yé nɔ wǎ nǔ ɖo kplé kplé mɛ bó nɔ ɖu amaa. Kinikini  wɛ nyi afyankù sìn kantɔ̀ tawun tɔn.

## Jlɛjlɛ yetɔn
Afyankù lɛ̀ ɖo tofɔligbé-hwetnwajiɔ́ mɛwigbeji tɔn. Ye nɔ mɔ yě tawun ɖo Mozambiquetò‚ Tanzanitò‚ Zambitò‚ Namibitò‚ Botswanatò‚ Kɔngotò, Angolatò kpodò Afrique du sud kpan mɛ.
vignette|''To é mɛ afyankù ɖé lɛ̀''

## Ɖiɖé afyankù tɔn lɛ̀ɛ
Afyankù asǔ nɔ nyi wiwì bɔ asì nɔ cì kɔsìnnɔ. Asǔ lɛ̀ nɔ lɛvɔ do zŏ xìxǎ xǔ asi lɛ̀. 


Wékpo:Sable_(Hippotragus_niger)_female_crossing_the_road_..._(16635641913).jpg|*Afyankù asi*
Wékpo:Sable_antelope_(Hippotragus_niger)_adult_male.jpg|*Afyankù asǔ*


## Dodo tɔn lɛ̀

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Asɔkle

thumb|right|<center>Asɔkle</center>

**Asɔkle** ɔ, xɛ ɖé wɛ bo ɖo xɛ lɛ mɛ.

## Xixa tɔn

## tɛnmɛ tɛnmɛ é ɖé lɛ é
Asɔkle tɛnmɛ tɛnmɛ wɛ ɖè: 
* Asɔkle è dagba hù ahannɛ e (Geotrygon mystacea)
* Asɔkle ahannɛ (Geotrygon chrysia)
* Asɔkle Pérou to tɔn (Geotrygon saphirina)
* Asɔkle sinmɛ tɛnmɛ tɛnmɛ nɔ (Geotrygon versicolor)
* Asɔkle Tinamou (Nothoprocta perdicaria)
* Asɔkle sinmɛ kɔnɔ-klesinnɔ Geotrygon montana)

## Fí è e nɔ mɔ ɛ ɖe e
É ɖo Aflika gbejí, Europe gbeji kpodo Asie gbeji kpán

Akpaxwé:Kanlin lɛ Akpaxwé:Xɛ lɛ
Amaga

**Amaga** ɔ atinsinsɛn wɛ.

## Xixa

## Tan tɔn
Amagatin sín sínsɛ́n wɛ nyí amaga. Atín ɖaxó ɖé wɛ bɔ ɖo atin hɛnnu Anacardiaceae mɛ , bo jɔ ɖo zun Inde, Pakistan, kpo Birmanie kpo lɛ mɛ.

Atín e è nɔ ylɔ ɖɔ Mangifera indica é ɔ, ama tɔn lɛ nɔ sukpɔ tawun, bó nɔ́ cí amamu.

È wlan nyikɔ tɔn sín Tamuli gbè mɛ: மாங்காய், māṅgāy, bɔ è wlan dó Pɔlu gbè mɛ: maga.

## Yɛ tɔn ɖe lɛ
vignette|maga Kamerunnɛzi
vignette|maga yaya

## Lee e ci e
Amaga  nɔ́ dagan sín 300g jɛ 2kg.

Akpaxwé:Atinsinsɛ́n
Kpɛ̀n

**Kpɛ̀n** ɔ atinsinsɛn ɖokpo wɛ.

## Tan tɔn
Portugalinu lɛ kpo Ɛspaɲinu lɛ kpo yí wǎn nú atín enɛ ɖò Amerika do Towe ɔ, ɖó atín enɛ cí melon ɖɔhun nú ye, bɔ tlolo ɔ, ye wá ɖó atín enɛ ɖò Aflika kpo Ɛndi kpo. È ɖɔ xó dó papyrus jí ɖò Cape Verde ɖò xwè kanweko 16gɔ́ ɔ sín vlɔ̌xwé. Jan Huygen van Linschoten ee nɔ Goa ɖò xwè 1583-1588 mɛ é ɖɔ  ⁇  ɖɔ atín ɖé tíin bɔ è nɔ ylɔ ɖɔ papaio  ⁇ .

## Lee e ci ɖo xomɛ e
## Ɖiɖé tɔn ɖé lɛ

Brassicales - Carica papaya - 5.jpg|Kpɛ̀n e sɛn e
Carica papaya dsc07806.jpg


Akpaxwé:Atinsinsɛ́n
Kwekwe

**Kwekwe** ɔ atinsinsɛn ɖokpo wɛ.

## Atin tɔn

Kluay Tani26.JPG|Kwekwetin
Banana three in Réunion.jpg


Akpaxwé:Atinsinsɛ́n
Avoka

**Avoka** ɔ atinsinsɛn ɖokpo wɛ.

## Atin tɔn

Persea americana flowers 2.JPG|Avokatin
Persea americana fruits 2.jpg


## Ɖagbe e nɔ wa

Akpaxwé:Atinsinsɛ́n
Aklasú

thumb|right|<center>Aklasú</center>

**Aklasú** ɔ, xɛ ɖe wɛ, bo ɖo xɛ ɖaxo lɛ mɛ, bo ɖo xɛhɛnnu e e nɔ ylɔ ɖɔ "Accipitridae" ɔ mɛ.

## Xixa tɔn

## Nyìkɔ sun nyì
Aklasú ɔ wunmɛ wunmɛ wɛ ɖe:

# Aklasú abwɛ-abwɛ
# Aklasú aza ɖo gudo
# Aklasú lan vunɖutɔ
# Aklasú sinmɛ kɔnɔ

## Nɛ e ka ci

# Ta tɔn
Aklasú e nyi kpɛvi bi ɖo gbɛ ɔ mɛ ɔ ɖo centimɛtlu 70 bo ɖa kilo 2 wewe jɛjí. Ta tɔn ɖo fun a bo ɖo sinmɛ naci vɔvɔ ɖɔhun. É ɖesunɔ ɖo sinmɛ kɔnɔ bo ba nu na wi ɖemɛ. É ɖo awa gblogblo, e nɛ ɔ wɛ nɔ zɔn bɔ é nɔ zɔn gbɔn jɔhɔn mɛ bo ɖo sike kpɛvi kpan.

## Nuɖuɖu tɔn
Aklasú ɔ, nǔkúkú wɛ é nɔ ɖu e. É nɔ ba nǔkúkú lɛ bo zɔn gbɔn zungbo lɛ fi e gbɛtɔ ko gba xwe do lɛ e tanu. Mɔ ɖokpo ɔ, é nɔ gbɔn lanhutɛn lɛ bo nɔ ba nuɖuɖu tɔn gbɔn wujɔnu kanlin e e hu lɛ tɔn mɛ. Ye nɔ zɔn kpɔ bo ka nɔ lɛ sukpɔ tawun. É nɔ ɖi xɛsi nu gbƐtɔ ɖebu a. E nɔ ylɔ ɛ ɖɔ zunkɔcyan sin xwegbe tɔ. Ɖo akɔta ɖélɛ mɛ ɔ, è nɔ ɖu xɛ nɛ lɛɛ si lan a, sɛn wɛ jɛji.

## Vǐjiji tɔn
É nɔ ɖo adɔ b'ɛ nɔ ci xasun ɖɔhun ɖo atinla mɛ, bo nɔ ɖo azin ɖemɛ.

## Fi e ye nɔ gbɔn e
É gba kpe Afrika gbeji bi ji ɖo taji ɔ mɛwi gbeji Afrika tɔn. Fi e é jɛ agban ɖo e jɛn é nɔ nɔ́.

Akpaxwé:Kanlin lɛ Akpaxwé:Xɛ lɛ
Ahlinhan

thumb|right|<center>Ahlinhan</center>

**Ahlinhan** ɔ, xɛ ɖe wɛ bo ɖo xɛ ɖaxo lɛ mɛ bo ɖo xɛhɛnnu e e nɔ ylɔ ɖɔ *"gruidés" e mɛ.* Ɖo gbɛ ɔ mɛ bi ɔ e xa ye do 482000 ɖo xwe 2021 tɔn mɛ. Ye jigba tawun. Hun ye ɖo xɛ e wu e na kpenukun klewun do e mɛ.

## Nunɔmɛ tɔn
Ahlinhan ɔ, nujlɛkpo *"centimètres"*' 110 wa yi 230 bo da kilo 4 yi 7. É ɖo wunmɛ afinnɔ bɔ hwɛkan wewe gbɔn kɔ tɔn mɛ bɔ sike tɔn ɖo fun wiwi kuwɔɔ. Ɖo taka tɔn wu ɔ, é ɖo lanwun vɔvɔ.

## Nuɖuɖu tɔn

## Vǐjiji tɔn

## Fi e ye nɔ gbɔn e

## Azin tɔn

## Gbe tɔn

## Alɔcyɔn ji tɔn

## Kplekple yɛ tɔn ɖe lɛ tɔn

Akpaxwé:Kanlin lɛ Akpaxwé:Xɛ lɛ
Nukoɖonukpa

**Nukoɖonukpa** nyi nukunmɛ sin ninɔmɛ ɖe bɔ nɔ ɖe awajijɛ mɛtɔn xlɛ. E nɔ wà ɖagbe nu mɛ e konu ɖo na kpa e kpodo mɛ e é ko ɖo e. 

## Ɖagbe e é nɔ wa e
Nukodonukpa nu na awajijɛ, kpo lanmɛ synɛ husindagbe kpo mɛ. 

## Nu ɖagbe e wlan ɖ'ewu lɛ e
"Nukoɖonukpa nɔ ɖu akwɛ ɖebu a, lo ɔ è ka nɔ wa ɖagbe gege; e nɔ dɔ dɔkun nu mɛ e yi e ma ɖe nu ɖe kpo ɖo mɛ e na e wu"  

"Enyi hweɖelɛnu ɔ, a mɔ mɛɖé bɔ é ma nɔ́ ná ko nu e jɛ xá we é we ǎ hǔn, nɔ hun alɔ dó n'i, bo na ɛ towe."

Akpaxwé:Nukoɖonukpa
Awadakpɛkpɛ

thumb|right|<center>Awadakpɛkpɛ</center>
**Awadakpɛkpɛ** nyi nuviɖogbɛ ɖokpo ee nɔ ɖo huzuhuzu wɛ ɖo susu tɔn hwenu. E nyi nuviɖogbɛ ɖe bo gbɔn gbɛ ɔ bǐ mɛ. Xixa tɔn b'ɛ sin 155100 yi 174233‚ bɔ ɖo xixa nɛ mɛ ɔ‚ e na mɔ 7000 ɖo yovo lɛ gɔn ɖo taji ɔ 5000 ɖo tò ɖe lɛ mɛ dɔn. 

Nuviɖogbɛ awadakpɛkpɛ sin mima lɛ nyi  hɛnnu 136 ‚ bɔ hɛnnuvi tɔn lɛ nyi 43 mɔ ɔ. Awadakpɛkpɛ xoxo lɛ ku bo jo yɛ̌ yetɔn do ɖo atin lɛ wu alǒ do lɛ wu ‚ bɔ ye xlɛ ɖɔ ye ko ɖe ɖo gbɛ ɔ mɛ sin xwe livi 201 jɛ gudo nu nuviɖogbɛ nukɔn tɔn lɛ.

Akpaxwé:Nuviɖogbɛ
Agidigbanwun

**Agidigbanwun** ɔ kanlin ɖe wɛ lobo kolo hu ajaka kpɛɖe, e yɛ ka nɔ ɖo asike a. 

Agidigbanwun ɔ gbe mɛ kanlin wɛ bɔ gbɛtɔ dɔn wa xwegbe bo nɔ nyi.E nɔ ɖu lan ton,e nɔ nya ajaka gbɔn wan ton gblamɛ. Agidigbanwun ɔ ,e ɖe alɔkpa gege.

Akpaxwé:Kanlin lɛ