open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tofɔligbe Afrikatò

**Tofɔligbe Aflikatò**‚ é yovo flansé ylɔ ɖɔ **Afrique du Sud** nyi tò ɖé ɖo tofɔligbe Aflika tɔn. Pretoria wɛ nyi axɔsu-toxó e e acɛkpikpa ɖee. É ɖó dogbó xa Namibia ɖò hwéyixɔtɛn-tofɔligbé- hwéfɔngbaji, Botswanatò ɖò totaligbe kpo totaligbe-tofɔligbé-hwéfɔngbaji kpo, Zimbabwe ɖò totaligbe-hwéfɔngbaji, kpo Mozambique kpo Eswatini kpo ɖò hwéfɔngbaji -tofɔligbé-hwéfɔngbaji.

## Ayǐnúkúnmɛ  tɔn
Gblógbló Tofɔligbe Aflikatò tɔn, é lɛ́n do kilomɛ́tlu gblogá zɛɛn jlɛ mɛ ɔ, ná yí 1 219 090 km2 mɔ́,.

É ɖó dogbó xa Namibia ɖò hwéyixɔtɛn-tofɔligbé- hwéfɔngbaji, Botswanatò ɖò totaligbe kpo totaligbe-tofɔligbé-hwéfɔngbaji kpo, Zimbabwe ɖò totaligbe-hwéfɔngbaji, kpo Mozambique kpo Eswatini kpo ɖò hwéfɔngbaji -tofɔligbé-hwéfɔngbaji.

## Dodo
Ciara

**Ciara Princess Harris**, e ji ɖo azan 25ɔ kɔnyasun xwe 1985 tɔn mɛ ɖo Texas do Etats-Unis, nyi hansinɔ, nuxotɔ, nuɖetɔ amelikavi benɛɛvi.

## Gbɛzan tɔn
Tɔ́ tɔn Jackie Harris (e è jì ɖò Smith mɛ é) kpo nɔ tɔn Carlton Harris kpo bǐ wɛ gosin Aflika.

. Nyikɔ tɔn nukɔntɔn ɔ gosin Irlande bɔ tinmɛ tɔn nyi "mɛ wiwi. Hwenu e Ciara ɖò winnyawinnya mɛ é ɔ, é ɖò gbɛ̌ta ɖé mɛ xá xɔ́ntɔn tɔn wè bɔ è nɔ ylɔ ye ɖɔ Hearsays.

Ciara ɖe agbanxwɛ tɔn nukɔntɔn ɔ Goodies tɔn, ɖo 28ɔ zosun 2004 ɖo États-Unis.

## Dodo

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1985 tɔn mɛ
Akpaxwé:Hànkpatɔ Akpaxwé:Hanjítɔ
Retselisitsoe Matlanyane

**Adelaide** **Retselisitsoe Matlanyane** nyi akwɛ nyɔzanzɔwatɔ́, gǎnhɔnyitɔ́ nukɔntɔn ɖo Lesothoto tɔn.

## Gbɛzan tɔn
É yi kplɔnjinalavɔ ɖo Lesotho bo wa ɖò kundéxwema kplɔnjinalavɔ tɔn (master ) ɖo Bostwana . É kplɔnnu ɖo kplɔnjinalavɔ ɖo Lesotho.  

Đò lidosùn xwe 2006, é yi wegɔ́ tokpɔngán tɛnmɛ tɛnmɛ ɖo akwɛ́xwé ɖaxó ɔ́ Lesothon tɔn bo wa yi tokpɔngán sín afɔsɔ́ɖótetɔ́ ɖò lidosùn xwe 2007. Ðò xwe 2009 kpo 2011, Cécile yi  akwɛxwésinsɜnwatɔ́ ɖò FMI. 

Sín 2008 jɛ 2020, é yi mɛ ɖò titɔmɛ tuto ɖò Consortium pour la recherche économique en Afrique (CREA) bo wa yi gǎn ɖaxó ɔ ɖò woosùn 2021.

É ɖò nyɔnu  afrika tɔn 100 e ɖó hlɔnhlɔn hugǎn lɛ é mɛ .

## Dodo
Luísa Rogério

**Maria Luísa Rogério** xojlazɔwatɔ Angolato tɔn wɛ e nyi. É lɛ́ nyí gǎn nú wěɖegbɛ́ e nɔ kpé nukún dó mɛɖedogesi wema  kpo azɔ̌wiwa  ɖo sisi mɛ kpo wu ɖò tò ɔ mɛ é, bo lɛ́ nyí hagbɛ̌ wěɖegbɛ́ e nɔ kpé nukún dó xójlazɔwatɔ́ lɛ wu ɖò tò e ɖo gbɛ ɔ lɛ bǐ mɛ é tɔn sín 2019.

## Azɔ wiwa tɔn
Rogerio jɛ xójlazɔ wa jí ɖò xwè 1980 lɛ sín vivɔnu. Ðò xwè 1999 kpo 2000 kpo mɛ ɔ, é nyí gǎn nú AMUJA, ee nyí xójlazɔwatɔ́ nyɔnu lɛ sín gbɛ̌ta tɔn ɖò Angolato mɛ é. Ðò xwè 2004 kpo 2015 kpo vlamɛ ɔ, Rogerio nyí wěgbójínɔtɔ́ ɖaxó nú xójlazɔwatɔ́ Angolato tɔn sín hunjɛdomɛji gbɛ̌ta ɔ. Ðò xwè 2013 mɛ ɔ, è sɔ́ ɛ b’ɛ́ nyí gǎn bɔdo gan wu nú xójlazɔwatɔ́ Afrika tɔn sín gbɛ̌ta. Ðò xwè 2019 mɛ ɔ, è sɔ́ ɛ gǎn nú (Comissão da Carteira e Ética Profissional) gbɛta e é nɔ sɛ xojlazɔwatɔ lɛ d'azɔgbe bo ma ka ɖo axɔsu sin acɛ mɛ a lɛ e é ɖo Angolato mɛ, é nɔ kpe nukun nukɔnyiyi ɖo azɔwiwa xojlazɔwatɔ lɛ tɔn kpo gbɛzinzan yetɔn e ma sɔgbe xa sɛn e kpo wu.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Xojlazɔwàtɔ
Nayma Mingas

**Nayma Mingas** e è nɔ ylɔ ɖɔ Cláudia Carina Branco Lima Rodrigues Mingas, è ji ɖò azǎn 25ɔ alunsun 1974 tɔn gbè  ɖò Lisbonn ɔ,  nyí nyɔnu Angolato Portugais gbe dotɔ awutitɔ do bo jlatɔ kpodo gbɛtɔ nukunɖeji gbavi-nukpɛnnɔ'gɔnu to ɔ tɔn kpan.

## Gbɛtan tɔn
È jì Cláudia Carina Branco Lima Rodrigues Mingas ɖò xwè 1974 mɛ ɖò Lisbonne tomɛ. É nyí vǐ nyɔnu hansinɔ Ruy Mingas, e wlan han Angolato ɔ tɔn bo lɛ́ nyí afɔsɔ́ɖótetɔ́ xóxó ɖò Portugal tɔn é, kpo asì tɔn Julieta Cristina da Silva Branco Lima kpo tɔn. E bɛ awutitɔ do bo jla azɔ ɖo Portugal tomɛ bɔ sin hwenɛnu ɔ, e nɔ yi awututɔ do bo jla ajɔ na tɛn gege mɛ ɖo Espagne to, Bresil to, Flanse to, Janmato kpodo Autriche to kpo mɛ. Ðò xwè 2004 tɔn mɛ ɔ, é ɖè wema tɔn nukɔntɔn, Nayma - A Arte de um rosto perfeito ɖo wema-ɖe-tɔn-xwe Dom Quixote.gues tɔn ɔ tɔ́n. Nayma Mingas e è nɔ ylɔ ɖɔ Cláudia Carina Branco Lima Rodrigues Mingas ɔ,  nyí nyɔnu Angolato Portugais gbe dotɔ awutitɔ do bo jlatɔ kpodo gbɛtɔ nukunɖeji gbavi-nukpɛnnɔ'gɔnu to ɔ tɔn kpan.

## Ajɔ è e do e lɛ

* 2010 - Divas Angola tɔn (Angolato)
* 2008 - Ajɔ̀ ɖaxó (Angolato / Portugal to)
* 2006 - Central FM tɔn, “Kpɔ́ndéwú xwè ɔ tɔn” (Portugal to)
* 2005 - Awututɔ jlajla tɔn Procópio tɔn (Portugal to) 
* 2004 – Acɔ gbavi nukpɛnnɔ gɔnu tɔn, “Awututɔ do bo jla ajɔ na e nyɔ hu bi è tɔn”
* 2003 - "Mɛ dɔn gbɔn nusisɔ sin ajɔjlajla gblamɛ" tɔn ɖo Campanha chocolat jubileu (Angleterre to mɛ)
* 2002 - “Kpɔ́ndéwú yozogbeji tɔn xwè ɔ Tɔn” (Angolato)
* 1999 - Acɔ Montemor tɔn, “Kpɔndewu xwe ɔ tɔn” (Portugal to)
* 1997 - NG, “Kpɔ́ndéwú xwè ɔ tɔn” (Portugal to)
* 1996 - NG, “Kpɔ́ndéwú xwè ɔ tɔn” (Portugal to)
* 1996 - Aiwé, “Ajɔ ɖaxó / Kpɔ́ndéwú xwè ɔ tɔn” (Kplékplémɛ PALOP tɔn ɖò Elɔpu)
* 1993 - O Lisboa!, “Mɛ 10 nukɔntɔn lɛ / Kpɔ́ndéwú” (Portugal to)

## Dodo tɔn
Adjany Costa

**Adjany da Silva Freitas Costa** è ji ɖò xwè 1989  tɔn ɔ, Angolato mɛ nu ɖé wɛ bo nyi  nǔdógbɛ tɛnmɛ tɛnmɛ e ɖò gbɛ̀ kpodo nukunkpedo nu e lɛlɛ do mi lɛɛ é wu kpan tɔ, bo gosin Huambo toxo mɛ bo nyí gǎnhɔnyitɔ́ watomɛ ba nyɔnwi  kpodo ayikungban sin nu lɛ kpan tɔn Angolato tɔn e, bɛsín ayidosun yijɛ kɔnyasun 2020 tɔn mɛ.

## Azɔwiwa gbɛ tɔn

### Nukunkpedo nu e lɛlɛ do mi lɛ wu kpodo xɛ nya ɖo ye ji kpan
Costa ɖó kunnuɖewema nǔdógbɛ tɛnmɛ tɛnmɛ e ɖò gbɛ̀ kpodo nukunkpedo nu e lɛlɛ do mi lɛɛ é wu kpan tɔn mɛ ɖò kplɔnyiji'alavɔ Oxford tɔn.

Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ lɛ
Nthomeng Majara

**[[w:Nthomeng_Majara|Nthomeng Majara]]** ɔ, nyikɔ tɔn tawun ɔ Nthomeng Justina Majara wɛ. E ji ɖo azan 8ɔ ayidosun xwe 1963 tɔn, e nyi hwɛɖɔtɔ kpodo toxóɖɔtɔ Mosotho tɔn kpo, bo nyi ganhɔnyitɔ bɔdo togan wu nukɔntɔn Lesothoto tɔn sin xwe 2022. E lɛ nyi gan hwɛɖɔtɔ Lesothoto tɔn sin 2014 wayi 2018, bo nyinyɔnu nukɔntɔn ɖo tɛn we enɛ lɛ mɛ.

## Gbɛtan tɔn
È ji Nthomeng Justina Majara ɖò azǎn 8ɔ ayidosun xwe 1963 tɔn gbè ɖò dotóoxwé Axɔsi Elizabɛti wegɔɔ tɔn ɖò Lesotho. E yi kplɔnyiji'alavɔ Lesothoto ɔ tɔn ɖò xwè 1992 mɛ, bo yí kunnuɖewema kplɔnyiji'alavɔ sin xɔ ɛnɛ gɔɔ tɔn ɖo sɛnzɔ linu ɖo wemaxɔmɛ ɖaxó King’s College London tɔn ɖò xwè 1997 mɛ.

Gbè e é nɔ dó é wɛ nyí Sesothogbe. Ðò kɔnyasun xwe 2017 ɔ, Majara nɔ xwe ɖaxó Maseru tɔn e hwɛɖɔtɔ́ hwɛɖɔxɔsa ɖaxó, Teboho Moiloa xaya e mɛ, co acɛkpikpa ɔ sín akwɛgbéjékpɔ́ntɔ́ lɛ ka gbɛ́ tuto enɛ ɔ sun ayizɛ́n ɖayi sun ayizɛn wayi gudo.

## Azɔ e é wa e
Majara wɛ è sɔ́ hwɛɖɔtɔ́ ɖaxó Lesothoto tɔn ɖò zǒsun 2014 tɔn. É ɖyɔ hwɛɖɔtɔ́ Tšeliso Monaphathi, ee ko ɖò tɛnmɛ kpɔn nu hwɛɖɔtɔ́ ɖaxó sín azɔ̌ wà wɛ sín lidosun 2013 é. 

Ðò ayidosun xwè 2017 tɔn mɛ ɔ, Majara nyí mɛ ɖokpo ɖò mɛ 12 e è sɔmi sɔmi nuwiwa e blo bo na ɖenyi hwɛɖɔtɔ ayizɛ́n e na nɔ dó hwɛɖɔxɔsa ɖaxó e nɔ kpé nukún dó hwɛɖiɖɔ wu ɖò gbɛ ɔ bǐ mɛ é mɛ, bo na sɔ afɔ kplekplemɛ gbɛta hwɛɖɔtɔ Afrika to lɛ tɔn ɖo te e.

## Dodo tɔn
Akɔjijɛ gbɛta ayikungban Afrika tɔn

**Akɔjijɛ gbɛta ayikungban Afrika tɔn** ɔ, tuto ɖe wɛ bo nyi liva dollar ɛnɛ tɔn nu xwe 12, bɔ e na hɛnsɔ kpledokpɔ Afrika, akwɛsɛxwe tɛn ɖaxo gbɛ ɔ bi tɔn, kplekple to e ɖo gbɛ ɔ mɛ lɛ kpodo acɛkpikpa e ɖo tofɔligbe ayi xololo Sahara tɔn lɛ kpan bo na do liza xa gbexololo kpodo e ɖ'asa dlɛn wɛ è kpo ma wɔn ayikungban è ɖo gblegble wɛ ɖo Afrika gbeji e gbɔn bo wli nu ayikungban lɛ gblamɛ.

Tuto enɛ ɔ bɛ sin kɔnyasun 2005.

## Etɛ ka nyi tuto akɔjijɛ gbɛta ayikungban Afrika tɔn ?
Akɔjijɛ gbɛta ayikungban Afrika tɔn ɔ, azɔwiwa to e ɖo mɛwigbeji lɛ e tɔn wɛ bɔ e lin ɖɔ e na hɛn ayikungban sin nu ɖagbe wa. Tuto enɛ ɔ sín linlin wɛ nyí ɖɔ è ni bló bɔ acɛkpikpa Afrika tɔn e ɖò Sahara sín afɔligbé lɛ é, gbɛ̌ta nukɔnyiyi tɔn to lɛ bǐ tɔn, kpodo mɛ ɖevo e nɔ wà nǔ ɖò gbɛ̀ ɔ bǐ mɛ lɛ é kpo, kpodo to e ɖo mɛwigbeji lɛ e tɔn mɛ lɛ kpo na nɔ bǔ ganji. E jɛ azɔ wa ji ɖo xwe 2005 mɛ, bo nɔ nɔ gudo nu nu e lin wɛ e ɖe ɖo NEPAD sin azɔwiwa mɛ lɛ e.

## Etɛ ka ɖò jijɛ wɛ ɖò tuto ɔ mɛ?
Akɔjijɛ gbɛta ayikungban Afrika tɔn ɔ sín alɔdótɔ́ lɛ ɖò alɔ dó tò e ɖò Afrika sín afɔligbé Sahara tɔn lɛ é wɛ bonu ye na bló tuto akwɛzinzan tɔn e nɔ hɛn ayikúngban ɔ lidǒ é (CSIFs) yetɔn lɛ, kpo alɔdó Akɔjijɛ gbɛta ayikungban Afrika tɔn ɔ sín alɔdótɔ́ lɛ tɔn kpo.

## Nukɔnyiyi tɛ è ka ko mɔ kaka jɛ dìn?
To tɛnmɛ tɛnmɛ elɔ lɛ : Ouganda, Ghana, Niger, Ethiopie kpo Mauritanie kpo ko fó tuto akwɛzinzan tɔn yetɔn lɛ bo ɖò ye zán wɛ. Etiopi ko yì nukɔn tawun ɖò tuto enɛ zinzan mɛ. To ɖevo lɛ ɖi Mali, Sénégal, Niger, Kenya, kpodo Nigeria kpo ɖo akwɛzinzan yetɔn lɛ fó wɛ, bɔ to ɖevo lɛ ɖi Eritree, Burkina Faso, Malawi, Tanzanie, Zambie, kpodo Lesotho kpo ko jɛ azɔ ɔ ji.

## Dodo tɔn
Virgile Ahouansè

**Virgile Ahouansè**,  nyi xójlawémanɖɔtó  Benɛɛtò tɔn kpodo gǎn xójlawema hladio web Crystal News.

## Gbɛzan tɔn
Virgile dóhwɛ ɖe tɔn tɔ́n xó adingban do kponɔ republicain tɔn do Porto-Novo  . CRIET sɛ do gankpan mɛ do 22gɔ woosùn xwe 2022 bo wa djɜdo bo lɛ wa sɔ́ do hwɛɖɔxɔsa ylɔylɔ dji , . Hwɛɖiɖɔ tɔn do 13gɔ zofinkplorsoun 2023 .

## Dodo

Akpaxwé:Xojlazɔwàtɔ
Dawn Faith

**Dawn Faith Mackay Mlotshwa,**  jɔ ɖo azán 16gɔ Alunsùn xwe 1982,  nyi hansinɔ Tofɔligbe Afrikatò tɔn.

## Gbɛ tɔn
É gosin  KwaMashu ɖò  KwaZulu-Natal ɖò Tofɔligbe Afrikatò. É yi wǎn nú hanjiji sin kpevitɔn ɖo nɔgbó tɔn . Đo xwe 2009 tɔn, e gosin tò tɔn bo wa yi Australie bo na kpé nukún dó mɛɖéekannuninɔ dó mɛ winnyawinnya lɛ  .

## Dodo

Akpaxwé:Hanjítɔ
KS Bloom

**KS Bloom**, bɔ nyikɔ tɔn nyi Souleymane Kader Junior Kévin Koné, e ji i ɖo azan tantɔn (8) gɔ kɔnyasun xwe 1996 tɔn mɛ, ɖo Yopougon (Côte d'Ivoire), nyi hansinɔ wɛnɖagbe tɔn  Ivoire tɔn.
## Gbɛtɔn
Souleymane Koné è jì i ɖò azǎn tantɔngɔ́ ɔ Kɔnyásun 1996 tɔn gbè ɖò Abidjan toxo Yopougon tɔn mɛ.

É sù ɖò xwédo ɖé mɛ bɔ é mɔ sinsɛn Malɛnu lɛ tɔn kpo Klisanwun lɛ tɔn kpo, ɖó tɔ́ tɔn kpo nɔ tɔn kpo wutu.

Ðò 2017 ɔ, é huzu Klisanwun wɛnɖagbejijlatɔ́, bo nyí hagbɛ̌ Sinsɛn Vase of Honor tɔn tɔn. E ze nyikɔ KS Bloom bo sɔ rap wɛnɖagbe tɔn ɖo xwe 2018 mɛ.

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1996 tɔn mɛ
Akpaxwé:Hànkpatɔ Akpaxwé:Hanjítɔ
First King

**First King**, ee nyǐkɔ tɔn nyí **Josué Amadji**, bɔ e ji i ɖò azǎn atɔ́ɔ́n (5) gɔ́ ɔ abɔxwisun xwè 1998 tɔn gbè ɖò Sèmè Kraké, hansinɔ benɛɛvi. E  gosin “Adja tchi” (Fandji).

## Gbɛtɔn
E ɖo kunɖéwema BAC ɖo 2017 bó bɛ kplɔnyijinalavɔ Agbomɛ Kandofi tɔn.

## Han tɔn lɛ

* 2015 : Tu te prends pour qui ? ɖo Dreams Musik gɔn.
* 2016 : “Je veux te mougou” ɖo Nag béni gɔn.

E yɛ kɛɖɛ wazɔ bó ɖé Gbafônouyé tɔn ɖo Marshall Cyano kpódó Bizzy Brayne kpó gɔn.

* 2018: Agba nan bio houegbe
* 2021: Fi
* 2022: Kambió ɖo Nag B gɔn
* 2024: Akpa

E blo remix han tɔn Akpa tɔn xă Sessime bó  ɖé han Jago life tɔn xa Fanicko  .

## Dodo

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1998 tɔn mɛ
Adam Boni Tessi

**Adam Boni Tessi** ɔ, nyi toxoɖɔtɔ Beɛɛto tɔn ɖokpo. E nyi Ɖɛmɛnu xoxo to ɔ tɔn lobo nyi gǎn xoxo azɔxwe ě nɔ kpé nukun ɖo xoɖɔnǔwɛkɛtin kpo gbavinukpɔnɔ lɛ kpo ɖo Bɛnɛto mɛ e, b'ɛ ylɔ ɖɔ HAAC e.

## Gbɛ tɔn
Adam Boni nyi benɛɛvi nukunɖeji ɖokpo.

## Azɔ tɔn

## Toxoɖiɖɔ sín gbɛ e e zán é
E nyí ɖɛmɛnu ɖo ɖɛmɛnugbasa atɔɔngɔ ɔ mɛ. E lɛ wa sɔ ɛ gǎn ɖò agbasa ee nɔ kpenukun do xojlajlazɔ wu b'ɛ ylɔ ɖɔ̀ HAAC é.

## Nyi e e ɖe e é

Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ 
Akpaxwé:Gán Benɛɛto tɔn lɛ
Larissa semionovna latynina

Larissa Semyonovna Latynina (Russie-gbè mɛ: Лариса Семёновна Латынина, è jì i ɖò Diriy ɖò azǎn 27gɔ́ ɔ Kɔnyásun 1934 tɔn gbè ɖò Kherson ɖò République Soviétique Soviétique Ukraine tɔn mɛ.E nyí nyɔ̌nù lɔnyiji-fɔnkan-yihundatɔ́ Sovietiku tɔn ɖé, bɔ ɖò nyɔ̌nù lɛ sín akpáxwé ɔ, é nyí lɔnyiji-fɔnkan-yihundatɔ́ nukɔntɔn e ɖu ɖò Olympic sín agbahwlɛnhwlɛn lɛ jí azɔn ayizɛ́n é. E sɔ́ xwè 48 mɔ ɖó te , bó nyí lɔnyiji-fɔnkan-yihundatɔ́ e è ɖè nyǐ hugǎn nyɔ̌nu gege ɖò ayihun lɛ sín hwenuxó mɛ é . E ɖu ajɔ̀ 18 (siká 9, kpatagan 5 kpo ganvɔ 4 kpo).
## GBƐ TƆN
È jì i bɔ é nyí Larissa Semyonovna Diriy, bɔ ɖò bǐbɛ̌mɛ ɔ, é nɔ kplɔ́n ballet, amɔ̌, é huzu jɛ agbahwlɛnhwlɛn jí ɖó mɛ e nɔ kplɔ́n nǔ i é ko gosin toxo ɔ mɛ wutu. É fó wemaxɔmɛ linsinmɛ tɔn ɖò xwè1953 bo sɛ̀ tɛn yì Kiev bo na yì kplɔ́n nǔ ɖò Lenin Polytechnique Institut bo na lɛ́ kpó ɖò azɔ̌kplɔnmɛ tɔn kplɔ́n wɛ.
Johannie Spaan

**Johannie Maria Spaan** nyí nyɔnu nǔnywɛtɔ xwitixwitizɔ́watɔ́ Tofɔligbé Afrikato tɔn ɖé, bo yí wǎn nú nǔnywɛ xwitixwitizɔ́wiwae kan kanlin zunkan mɛ tɔn lɛ.

## Nùdobiba
E nyi jɔnwunjɔja ɖokpo ɖo ye mɛ afɔtɔn nuxwitixwitizɔwatɔ e titomɛ gbɛ ɔ tɔn UNESCO do ajɔ e nɔ ylɔɖɔ L'Oréal nyɔnu lɛ ɖo nunywɛ xwitixwitizɔwiea linu bo na dó mɔ akwɛ è ye na do gbɛkan do nudobiba yětɔn wu lɛ.

Ee é kplɔ́nnǔ do kanlin lɛ kpo nukunkpedo nu e ɖo ayikungban ji kpan ji ɖo kplɔnyiji'alavɔ nuxwitixwiti tɔn Tshwane tɔn gudo ɔ, nudobiba tɔn nukɔntɔn lɛ jlɔ nunɔmɛ dɔn toxo Cap lɛ ji. Sin hwenɛnú ɔ é lɛ ba do nu nu dó agbo zunkanmɛ tɔn lɛ, ɖo taji ɔ le e na hwlɛn ye gan ɖo xomɛ dan e nɔ zɔn bɔ azɔn nɔ ɖe do ye ɖi kpɔnde'zɔn ɖɔhun ɔ si e.

We Johannie Spaan blo kplɔnyiji'alavɔ Pretoria tɔn gudo ɔ, e yi do dotoo e nɔ kpenukun do kanlin lɛ wu e ɖo kplɔnyiji'alavɔ to tɔn Oregon tɔn kpo Géorgie tɔn ɖo Amerika tomɛ bo yi kunnuɖewema dɔktora tɔn.

## Dodo tɔn
Maixent Djeigo

Maixent Djeigo nyí benɛɛvi teungbeju ɖokpó bo nɔ xokan tawun ɖò ali gege nu

 Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ
Diogo Maixent

Maixent Djeigo nyí benɛɛvi teungbeju ɖokpó bo nɔ xokan tawun ɖò ali gege nu

## Gbɛ tɔn
.

E 

E nyí 

## Azɔ tɔn
Mɛɖaxo ɔ w'azɔ̌ ɖò azɔxwe e nɔ b'azɔ nu mɛ e bo xokan ɖesú nu azɔmimɔ jɔwunjɔja lɛ tɔn

## Mɛɖaxo Maixent Djeigo nɔ gantɛnmɛ sukpɔ́ ɖò benɛɛtomɛ sín gbɛ e e zán é

## Toxoɖiɖɔ gbɛ e e zan é
E ɖù tokpɔ́nlavigan ɖò Savi ɖò glexwé sín toxomɛ.

E wa nyí ɖɛmɛnu ɖò ɖɛmɛnugun tɛnnɛgɔ ɔ mɛ

## Nyi e  e ɖe e é
Rihanna

**Robyn Rihanna Fenty**, e nɔ ylɔ ɖɔ Rihanna, nyi hansinɔ, hanwlantɔ, ayihunmlimlixotɔ, ajɔwatɔ Barbadeto tɔn. E ji i ɖo azan kogɔ sun zofinkplɔsun xwe 1988 tɔn mɛ ɖo Saint Michael. 

## Gbɛtɔn
E ji i ɖo Saint Michael ɖo Barbadeto mɛn. Lee Association de l’industrie de l’enregistrement d’Amérique (RIAA) ɖɔ gbɔn ɔn, Rihanna wɛ nyí hansinɔ e ɖó kúnnuɖewema hantɔn sukpɔ tɔn hugǎn min bì é.

## Agbanxwɛ tɔn lɛ

* 2005 : Music of gbe sun
* 2006 : A Girl Like Me
* 2007 : Good Girl Tobe Bad
* 2009 : Retad E
* 2010 : Loud 
* 2011 : Talk that talk
* 2012 : Unapologetic
* 2016 : Anti
Bibiane Soglo

Bibiane Soglo Adamazè ɔ, toxóɖɔtɔ́ Benin tɔn wɛ, é nyí gǎn xóxó nú Loterie tò Benin tɔn ɖò 2009, bo lɛ́ nyí gǎn ɖò Toffo sín tokpɔngán sín toxóɖɔgbɛta 2020 tɔn hwenu, ɖò toxóɖɔgbɛta Bloc Républicain tɔn sín wěma mɛ.

## Gbɛzán tɔn sín tan

### Toxóɖiɖɔ sín azɔ̌
Acɛkpikpa Boni Yayi tɔn wɛ sɔ́ ɛ gănhɔnyitɔ́ ɖaxó nú loterie to ɔ tɔn Benin tɔn ɖò 2009, bɔ è sɔ́ ɛ gănhɔnyitɔ́ nukɔntɔn ɖò tokpɔn Toffo tɔn mɛ, ɖò tokpɔngán sín toxóɖɔgbɛ́ 2015 tɔn hwenu. Mɛ e ɖó gbɛ̌ta Bloc Républicain tɔn ayǐ é wɛ, bo nyí mɛ e nɔ kpé nukún dó akwɛzinzan wu é, bo huzu tokpɔngán Toffo tɔn ɖò tokpɔngán sín toxóɖɔgbɛ́ 2020 tɔn hwenu.

## Mɛɖée zízé jó nú gbɛ̌ta
Bo na do hɛn mɛ winnyawinnya lɛ sin ayixa ɔ, sin xwe 2003 ɔ, e jɛ ayihun ɖagbe ɖagbe ɖee nɔ blo xwewu xwewu ɖo Toffo sin toxo mɛ

## Dodo

Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Ganhɔnyitɔ Benɛɛ tɔn lɛ
Inoussa Chabi Zimé

**Inoussa Chabi Zimé** é ji ɖò 26gɔ Kɔnyasun xwe 1971 ɖo Parakou,  ɖo  Benɛɛtò tɔn mɛ. É nyi toxóɖɔtɔ́  Benɛɛtò kpodo  tokpɔnla gǎn Parakou tɔn, é jɛ gudo  Aboubakar Yaya. É sɔ́ ɛ ɖò 13gɔ Avuvɔsùn xwe 2013 ɖò tokpɔnla gǎn lɛ sisɔ xwe 2020 ɖò toxóɖɔgbɛta Bloc Républicain tɔn.

## Gbɛzǎn tɔn
Inoussa blo nùkplɔnkplɔn ɖò  Lycée Mathieu Bouké de Parakou, Université d'Abomey-Calavi kpodo Université de Parakou tɔn. É nyi mɛsi wemaxɔmɛ linsinmɛ tɔn, mɛsi kundéwema é. Sín 1997 jɛ 1999, é kplɔ́n nǔ ɖò wemaxɔmɛ kpɛví Wodokourou tɔn  bo wa kplɔ́n   nǔnywɛ xwitixwiti é kan gbɛmɛnou lɛ é ɖò kplɔnyiji alavɔ Guèma tɔn. To kpɔnla gǎn cité des Kobourous tɔn nyi xojlawema wlantɔ ɖò Station de radio Deeman FM  .

## Toxoɖɔgbɛ tɔn
Toxóɖɔgbɛ́ Bloc Républicain (BR) tɔn sin asya glɔ wɛ é sɔ'ɛ ɖɛmɛnu ɖé .

## Dodo
Nicolas Sarkozy

**Nicolas Sarközy de Nagy-Bocsa**, è nɔ ylɔ́ ɛ ɖɔ Nicolas Sarkozy ɔ, è jì i ɖò azan 28ɔ alunsun 1955 ɖò Paris 17ɔ ɖo toxo Seine tɔn mɛ, nyí toxoɖɔtɔ Flanseto tɔn. É nyí togan Flanséto tɔn sín azan 16ɔ nuxwasun xwe 2007 tɔn waji jɛ nuxwasun  xwe 2012 tɔn.

## Gbɛ tɔn
Nicolas Sarkozy ɔ è jii ɖo azan 28ɔ alunsun xwe 1955 tɔn ɖo tokpɔnla Paris 17ɔ tɔn mɛ. É nyi vǐ sunnu Pal Sarközy de Nagy-Bocsa  bɔ e jii ɖo xwe 1928 bɔ é u ɖo xwe 2023 tɔn mɛ e, kpo Andrée Mallah bɔ e jii ɖo xwe 1925 bɔ e ku ɖo xwe 2017 tɔn mɛ e kpo.

Nicolas Sarkozy ɖo nɔvi sunnu we. Fofo tɔn nyi Guillaume bɔ è ji ɖo xwe 1951 bɔ mɛ nɔvi tɔn sunnu kpɛvi nɔ nyi François bɔ e jii ɖo xwe 1959.

Azɔn atɔn wɛ Nicolas Sarkozy ko asi bo ji vi ɛnɛ : Pierre (1985), Jean (1986) kpodo Marie-Dominique Culioli e nyi nɔvivi tokpɔnlagan  Neuilly tɔn e é e wli alɔ xa ɖo xwe 1982 tɔn bo wa gbɛɛ ɖo xwe 1996 tɔn e ; Louis (1997) kpo alɔ e wli xa Cécilia Ciganer-Albéniz ɖo 1996 bo gbɛɛ ɖo xwe 2007 ; Giulia (2007) kpodo Carla Bruni-Tedeschi e é wli alɔ xa ɖo azan 2ɔ zofinkplɔsun xwe 2008 tɔn mɛ kpo.

E yi azɔmɛ ɖo azɔmɛxwe lisinmɛ tɔn chaptal ɖo tokpɔnlavi 8ɔ Paris tɔn fi e é j'ayi ɖe ɖo xɔ nukɔntɔn ɔ mɛ e bo yi azɔmɛxwe Saint-Louis Monceau tɔn ɖo alizɛɖemɛ 17ɔ Monceau tɔn ɖo slata ɖokpo ɔ mɛ. E wa ɖo kunnuɖewema BAC tɔn ɖo xwe 1973 tɔn mɛ bo yi bɛ sɛnkplɔnzɔ ɖo kplɔnyiji'alavɔ Paris 10ɔ tɔn ɖo toxo Nanterre tɔn mɛ.
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1955 tɔn mɛ
Sawao kato

Sawao Kato ɔ, e ji i ɖo azan 11 ɔ Kɔnyásun xwe 1946 tɔn mɛ ɖo Gosen, e nyi agbahwlɛnhwlɛntɔ Japon tɔn. Ðò ayihun Olympic tɔn atɔn mɛ ɔ, é ɖu ajɔ̀ wěwe, bɔ siká tantɔn ɖò ye mɛ.
Richard Boni Ouorou

**Richard Boni Ouoro,** è ji ɖò azan kɔ́núkuwé gɔ́ gbɛ̀, koyansú xé afɔtɔn kanɖé afɔtɔn gɔ́ ɖó N'Dali, ɖo Bénɛɛtó me wɛ nyí toxóɖiɖɔtɔ́ kpódó wèmátɔ́ kpó ɖò Bénɛɛ. .

## Gbɛtɔn
Toxó ɖyi ɖó zɔ́ wató, Richard Boni Ouorou é ɖɔ́ kunuɖéwema ɖɔ́ dŏ nùnywɛ xwitixwiti ajŏnú ɖó Abiján, kpó ɖó ɖé vókpó ɖó toxóɖiɖɔ  ɖó kplonyiji bó alavó ɖó Montréal tɔn ɖó ɖo xwe we afɔtɔn nukun atɔn .É wɛ nyí gǎn-tɔ́ ɔ́, bó nyí mɛ e ɖó "Les Terriens-Terriennes Foundation" é, bó lɛ́ nyí gǎn-tɔ́ ɔ́  "Mouvement Libéral"

## Dodo
Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ 
Akpaxwé:Gán Benɛɛto tɔn lɛ
Franklin Roosevelt

Franklin Delano Roosevelt ɔ, e ji i  ɖò azǎn 30gɔ́ ɔ Kɔnyásun 1882 tɔn gbè ɖò Hyde Park (New York Tokpɔn) bo kú ɖò azǎn 12gɔ́ ɔ Kɔnyásun 1945 tɔn gbè ɖò Warm Springs (Tokpɔn Georgia tɔn), é nyí toxóɖɔtɔ́ Amɛlika tɔn, é nyí togán 32gɔ́ Amɛlika tɔn, bo ɖò acɛkpikpa ɔ nu sín 1933 kaka jɛ kú tɔn hwenu.
Zenobia Jacobs

**Zenobia Jacobs** nyí dobanúnǔtɔ́ ayikungban glɔ dokunkun tɔn, bo lɛ́ nyí dobanúnǔtɔ́ ayikúngban so lɛ tɔn ɖé ɖò Tofɔligbé Afrikato tɔn, bo tuùn nǔ dó hwenu tɛnmɛ e nyi ayikúngban ɔ tɔn e. Mɛ̌si nukplɔnmɛtɔ kplɔnyiji'alavɔ Wollongong tɔn wɛ n'i ɖò Australie.

## Azɔmɛ yiyi kpo azɔwiwa tɔn kpan
Jacobs fo kplɔnyiji'alavɔ Stellenbosch tɔn ɖò Tofɔligbé Afrikato tɔn ɖò xwe 1998 tɔn, bo kplɔ́nnǔ dó dobanúnǔtɔ́ ayikungban glɔ dokunkun tɔn wu, bo kunnuɖewema dɔktora tɔn ɖo kplɔnyiji'alavɔ Aberystwyth tɔn, ɖò Pays de Galles, ɖò 2004.

## Nu è é wlan lɛ
E wlan nu xa : 

- Zhang, Dongju ; Xia, Huan ; Chen, Fahu; Li, Bo ; Slon, Viviane ; Cheng, Ting ; Yang, Ruowei ; Jacobs, Zénobie ; Dai, Qingyan ; Massilani, Diyendo; Shen kpo Xuke bo ɖetɔn ɖo azan 30ɔ kɔnyasun xwe 2020 mɛ.

- Douka, Katerina ; Slon, Viviane ; Jacobs, Zenobia ; Ramsey, Christopher Bronk ; Shunkov, Michael V. ; Derevianko, Anatoly P. ; Mafessoni, Fabrizio ; Kozlikin, Maxim B. ; Li, Bo ; Grün, Rainer ; Comeskey kpo Daniel bo ɖe tɔn ɖo xwe 2019 mɛ.

## Dodo
Franklin Delano Roosevelt

**Franklin Delano Roosevelt,** è jì i ɖò azǎn 30 ɔ aluunsùn xwè1882 bɛ́ kú ɖò azǎn 12ɔ lidósùn xwè 1945ɔ mɛ, togan Amelika tɔn wɛ bo nyi togan 32gɔ ɔ ɖo Amelika to ɔ mɛ.
Roger Federer

**Roger Federer** , é ji ɖó woosun azάn tantɔn gɔ 1981 ɖó Bâle tó mɛ, é nyi tennis xótɔ ɖahó Suisse tó tɔn, sin 1998 wai djɛ 2022. Kpoɖó, Rafael Nadal kpó Novak Djokovic, yé gnin égnon xó tɔɖóɖó gbɛ ɔ tɔn hwébi hwénu.
Rufino d’Almeida

**Rufino d'Almeida** nyi toxóɖɔtɔ́ Benɛɛtò kpodo tokpɔnlagan Gbɔ̀xikɔn tɔn  toxóɖɔgbɛta Bloc Républicain tɔn ji.

## Gbɛzǎn tɔn
É yi  azɔmɛ ɖò Gbɔ̀xikɔn fi é ji é, bo wa nyi hwɛɖɔtɔ́ ajɔ̌wiwa ɖò barreau de Paris tɔn. É nyi tokpɔnlagan ɖò tokpɔnla Gbɔ̀xikɔn  tokpɔnlagan lɛ sisɔ xwe 2020  .

## Dodo

Akpaxwé:Sinsɛn
Akpaxwé:Tokpɔnla Benɛɛ tɔn lɛ
Zinatou Saka Osseni Alazi

**Zinatou Saka Osseni Alazi** ɔ, toxóɖɔtɔ́ Bɛnin tɔn wɛ bo lɛ́ nyí gǎn ɖò tokpɔn Kandi tɔn mɛ ɖò Bɛnin. E wɛ nyi togan tɛnwegɔ ɔ ɖo decentralisation sin acɛkpikpa ɛnɛ mɛ ɖo Benin bo nyi togan nyɔnu nukɔntɔn e ɖo toxo ɔ mɛ ɖo toxo ɔ sin toxoxo 2020 tɔn gudo e.

## Gbɛzán tɔn sín tan

### Enfance, Éducation, Début
Zinatou Saka Osseni Alazi, ee ɖó xwè 54 é nyí avɔkantɔ́ ɖé. É wɛ nyí nyɔnu ɖokpo géé e nyí tokpɔngán ɖò toxóɖɔgbɛta Benin tɔn mɛ é, é wɛ nyí Force Cauris pour un Bénin Érgent. E nɔ bló tuto nú sunnu kpo nyɔnu kpo sín acɛkpikpa ɖò toxo tɔn mɛ kpodo toxo ɖevo lɛ mɛ kpo.

## '''Carrière'''
Zinatou Saka Osseni Alazi wɛ nyi mɛgan ɖo toxo ɔ sin toxo ɔ sin toxoxo 2020 tɔn mɛ azan ɖe jɛ gudo e bɔ e sɔ ɛ ɖo nyɔnuzangbe azǎn 28 ɔ nuxwasun tɔn gbe, togan toxo Kandi tɔn mɛ kpodo vo 21 kpo bɔ mɛ 8 ma yi gbe na ǎ. Cobonu sɔmisɔmi elɔ na jɛ ɔ, e wɛ nyi deputé nukɔntɔn nu togan Abibou Orou Gani Bachabi e ɖo yiyi wɛ ɔ.

## Dodo
.
Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Mphu Ramatlapeng

**Mphu Ramatlapeng**, è ji ɖò xwè 1953 mɔ̌ mɛ, nyí nyɔnu toxóɖɔtɔ́ ajɔtɔ, bo lɛ́ nyí gǎn nú tuto e ma nɔ ba lè ǎ é Lesothoto tɔn.

## Gbɛ tɔn
È ji Mphu Ramatlapeng ɖò xwè 1953 mɛ ɖò Lesothoto mɛ. É yí kunnuɖewema dɔktora tɔn ɖo lanmɛnanɔganji linu ɖo kplɔyiji'alavɔ to tɔn Kharkiv tɔn bo lɛ yi kunnuɖewema do lanmɛnanɔganji tovi bi tɔn tɔn ɖo kplɔnyiji'alavɔ Johns Hopkins tɔn.

## Azɔwiwa tɔn
Ramatlapeng nyí gǎnhɔnyitɔ́ lanmɛnanɔganji kpodo mɛ lɛ ji nyaxɛɖe tɔn kpan tɔn Lesothoto sín xwè 2007 wayi jɛ xwe 2012 tɔn mɛ.

Ramatlapeng nyí gǎn bɔ do gan wu nu tutomɛ gbɛ ɔ bi tɔn akwɛ sɔ ɖote do liza xa Sida'zɔn, kpɛnwe'zɔn kpo hwesivɔ'zɔn tɔn kpo kaka yi jɛ xwe 2013 tɔn mɛ. É nyí gǎn bɔ do gan wu nu tutomɛ akwɛzinzan sɔ ɖote do kpenukun lanmɛnanɔganji tɔn Clinton Foundation tɔn.

Ramatlapeng nyí gǎn nu Anglo Américain plc.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1953 tɔn mɛ
Eminem

Eminem (è nɔ ylɔ hwɛhwɛ ɖɔ EMINƎM), nyikɔ tɔn tawun ɔ Marshall Bruce Mathers III (è ji i ɖò azǎn 17gɔ́ ɔ Kɔnyásun 1972 tɔn gbè do Amelikato mɛn.é nyí rap-xotɔ́, hanwlantɔ́, nǔɖetɔ́ kpo nǔjlɛdonǔwutɔ́ kpo ɖé ɖò Amérique. E nɔ ɖɔ ɖɔ e wɛ zɔn bɔ hip-hop gbakpé mɛ e ɖò tɛntin lɛ kpodo mɛ e ɖò aga lɛ é kpo tɛntin ɖò États-Unis bɔ mɛ lɛ nɔ kpa susu n’i ɖɔ é nyí ɖokpo ɖò rap-xotɔ́ ɖaxó hugǎn lɛ mɛ.

## Gbɛ tɔn
E ji i ɖò toho Saint Joseph tɔnmɛn (Missourito) Enyí rap-xotɔ́, hanwlantɔ́, nǔɖetɔ́ kpo nǔjlɛdonǔwutɔ́ kpo ɖé ɖò Amérique. E nɔ ɖɔ ɖɔ e wɛ zɔn bɔ hip-hop gbakpé mɛ e ɖò tɛntin lɛ kpodo mɛ e ɖò aga lɛ é kpo tɛntin ɖò États-Unis bɔ mɛ lɛ nɔ kpa susu n’i ɖɔ é nyí ɖokpo ɖò rap-xotɔ́ ɖaxó hugǎn lɛ mɛ.

Ɖo gbɛta tɔn ɖokpo ɔ mɛ ɔ, e lɛ nyi mɛ ɖokpo ɖo gbɛta D12 mɛ ɖ'ayi, bɔ e wɛ nyi mɛ e ɖo gbɛta ɔ mɛ ɔ, bo nɔ hɛn gbɛta Bad Meets Evil kpodo Royce da 5'9 kpo"

## Agbanhwɛ tɔn lɛ

* 1996 : Ifinitie
* 1997 : The Slim Shady EP
* 1999 : The Slim Shady LP
* 2002 : The Eminem Show
* 2004 : Encore 
* 2009 : Relapse
* 2010 : Recovery
Littérature béninoise

Wema Benin tɔn lɛ wɛ nyí wema Aflika tɔn e è nɔ ɖetɔ́n ɖò Benin alǒ mɛ e ɖò tò ɔ mɛ lɛ é. To ɔ mɛ ɔ, gbɛtɔ 12 000 000 wɛ nɔ nɔ finɛ ɖo xwe 2022 mɛ, bɔ Axɔsuɖuto Dahomey tɔn ka ɖó gbɛtɔ 1 000 000 jɛji ɖo xwe 1900 mε.

Ðò taji ɔ, wema Flanségbe tɔn ɖé wɛ, amɔ̌, wema ɖé lɛ tíìn ɖò Benin-gbè mɛ, bɔ è tuùn ye sɔmɔ̌ ǎ, bɔ hwɛhwɛ ɔ, è nɔ lɛ́ ɖè ye tɔ́n ǎ.

Paul Hazoumé, mɛ e wlan tan Aflika tɔn nukɔntɔn ɔ (Doguicimi, 1938), kpodo Olympe Bhêly-Quenumkpo wɛ e nɔ mɔ ɖɔ ye nyi "wema wlantɔ ɖaxo[" gbɛ e mɛ e nɔ do Flansegbe ɔ ɖe lɛ tɔn.

## Dodo
Akpaxwé:Wema Benin tɔn lɛ
Cathérine Constantinides

**Catherine Constantinides**, è ji ɖò azǎn 27ɔ avuvɔsun xwe 1982 tɔn gbè, nyí xoɖɔdonuwutɔ ɖò Tofɔligbé Afrikato tɔn, bo lɛ nyi nukúnkpedo nu e ɖo ayikungbanji lɛ wu tɔ gbɔn jɔhɔn e nɔ nyi lɛ sin huzu huzu gbla mɛ, bo nɔ lɛ kpénukún do ayijayi ɖo nǔɖuɖu kpodo sin nunu kpo zunkɔ jlado kpan linu.

## Azɔwiwa tɔn
Constantinides do eɖesunnɔ'zɔ 'SA Fusion' tɔn wa ɖo xwe tɔn 16ɔ mɛ. E ɖonu ɖo agbahwlɛnhwlɛn nyɔnu nyɔɖɛkpɛ bo jla ayikungban ɖo tɔn sin linlin ɔ dowa mɛ ɖo Tofɔligbe Afrikato tɔn mɛ, bɔ e sɔ ɛ bɛ nyi nyɔnu nyɔɖɛkpɛ bo jla ayikungbanɖo tɔn Tofɔligbe Afrikato tɔn nukɔntɔn ɔ ɖo xwe 2003 mɛ. É wɛ nyí gǎn nú nyɔnu nyɔɖɛkpɛ bo jla ayikungban ɖo tɔn Tofɔligbe Afrikato tɔn dìn.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1982 tɔn mɛ
Culture du Bénin

Akɔta Benin tɔn, toxo Aflika tɔn zǎnzǎnhweji tɔn ɖé wɛ, nɔ dɔn akɔta walɔ Benin tɔn 12 864 634 tɔn lɛ kplé (ɖò 2020 mɛ).

## GBE LƐ
Gbè xá ɔ mɛ tɔn kanɖé jɛji wɛ è nɔ dó ɖò Bénin, bɔ Flanségbe lɔ ɖò ye mɛ. Ye wɛ nyí: 

* aja-gbe, anii, anufo, ayizo-gbe, bariba, boko, byali, Kotafon

* dendi, ditammari, fon-gbe, foodo, gen, gulmancema, gungbe, Hausa

* lama, Languages ​​ ede, lokpa, mbèlimè, miyobé, moré, naténi, peul, tem, tofin-gbe

* waama, waci, xwela, yom, yoruba

## Nǔjlɛdonǔwu lɛ

* Benin sín wuntun
* Benin sín asya
* New Dawn, han tò tɔn sín 1960
* Xógbe tò tɔn: Nɔví nɔví - Hwɛjijɔ - Azɔ̌
* Nǔ e è ɖè ɖó vo lɛ é: Sunví Wiwi ɔ sín tuto kaka jɛ 1963, bɔ, sín 1960 ɔ, tuto tò ɔ tɔn Bénin tɔn .

## Xóxó lɛ kpo Xógbe lɛ kpo

* Anansi
* Kokou, Zangbéto
* Sankofa, Akuaba, Adze...

## Dodo
Akpaxwé:Akɔta Bɛnin tɔn
Agriculture au Bénin

Glelilɛ nyi nutaji daxo dokpo nu nukɔnyiyi to  Benɛɛtò tɔn jɛ azɔwiwa kpaa lɛ. É nɔ na 32,7% ɖò PIB e, 70% ɖò azɔ̌ e, 75% ɖò akwɛ e tɔn sin agban kunwa to mɛ mɛ e, 15% ɖò akwɛ e to ɔ mɔ e.

## Kplididé
Đò xwe 2018, Benɛɛtò ɖe : 

* tɔnu livi 3,8 fingni tɔn  (17e producteur mondial);
* tɔnu livi 2,7 tevi tɔn (4e producteur mondial derrière le Nigeria, le Ghana et la Côte d'Ivoire);
* 1,5 tɔnu livi 1,5  agbadé tɔn;
Tourisme au Bénin

Tomɛyiyi ɖò Benin ɖó nǔwukpikpé jɔwamɔ tɔn kpo aca tɔn kpo ɖaxó ɖaxó lɛ, bɔ enɛ zɔ́n bɔ é nyí tɛn wegɔ e mɛ è nɔ mɔ akwɛ ɖè ɖò tò ɖevo lɛ mɛ é, bo lɛ́ nyí azɔ̌xwé atɔngɔ́ e nɔ na mɛ azɔ̌ ɖò tò ɔ mɛ é, ɖò glelilɛ kpo ajɔ̌wiwa kpo gudo. Amɔ̌, nǔɖokan lɛ ma sukpɔ́ ǎ wutu ɔ, é ko ɖó dogbó nú nukɔnyiyi tɔn sín hwenu línlín ɖíe. Sín 2015 ɔ, ɖó alɔdó e Banque Mondiale kpo acɛkpikpa ɔ kpo na mɛ é wutu ɔ, Sinsɛnzɔ́ akɔta ɔ tɔn, alɔnuzɔ́ lɛ tɔn kpo Tomɛyiyi kpo wɛ ɖò azɔ̌ ɔ jla wɛ ganji, bo lɛ́ ɖò nukún kpé dó wǔ tɔn wɛ.

## Tan kpo Akwɛzinzan kpo
Ðò Dahomey xóxó ɔ mɛ ɔ, acɛkpikpa mɛɖesunɔ tɔn lɛ ko ɖó ayi fí ɖé lɛ wu bo lɛ́ jlaɖó ɖò klewun mɛ, ɖi Grand-Popo, Bouche du Roy (Tɔdo Mono tɔn sín nu), kpo Ganvié kpo. Ee è yí mɛɖéekannuninɔ ɖò 1960 gudo é ɔ, toxóɖiɖɔ sín nǔ lɛ ɖò jijɛ wɛ có, è mɔ ɖɔ tomɛyitɔ́ lɛ ɖò jijɛji wɛ hwɛhwɛ. Ðò hwenu e è nɔ ylɔ́ ɖɔ "révolutionnaire" (1972-1989) ɖò gǎn Kérékou sín acɛ glɔ́ é ɔ, é nɔ hu mɛ 40 000 kpɛɖé ɖò xwè ɖokpó mɛ. Sín xwè 1974 ɔ, nukúnkpédómɛwu ɔ, acɛkpikpa ɔ wɛ nɔ kpé nukún d’ewu, gbɔn Azɔ̌xɔsa To ɔ Tɔn E Nɔ Kpé Nukún Dó Tomɛyiyi Kpo Mɛyiyi Kpo Wu É (ONATHO) gblamɛ. È ɖó Sinsɛnzɔ́ Tomɛyiyi ɔ tɔn ayǐ ɖò 1980. Ee togán Nicéphore Soglo wá acɛkpikpa jí ɖò 1991 é ɔ, è bɛ́ tuto tomɛyiyi tɔn ɖé. Mɛ e wá lɛ é hu 100 000 ɖò 1991, bɔ enɛ gudo ɔ, ye hugǎn 165 000 ɖò 2001. Xwè 1990 lɛ mɛ ɔ, nǔwiwa wè wɛ è jla tawun ɖò tò lɛ bǐ mɛ, Ouidah 92 sín xwè ɔ ɖò 1993 kpo kpléɖókpɔ́ ɖaxó Flanségbe tɔn ɖò 1995 kpo.

## Dodo
Akpaxwé:Tomɛyiyi ɖò Benin
Lawrence Anthony

Lawrence Anthony è e jii ɖo azan 17ɔ zosun xwe 1950 tɔn bɔ e ku ɖo azan 2ɔ xwejisun xwe 2012 tɔn ɔ, mɛ e nɔ nyaxɛ ɖo nu e lɛlɛ do mi lɛ ji e wɛ n'i bo ka lɛ nyi nu è lɛlɛ do mi lɛ ji sin zɔwatɔ, dobanunutɔ, bo lɛ nyi nuwlantɔ Tofɔligbe Afrikato ɔ tɔn. É nɔ nukɔn nú xɛ nya do zungbo ɖe do vo Thula Thula  Zululand tɔn ji ɖo Tofɔligbe Afrikato ɔ tɔn nu xwe gege bo ka lɛ do tuto ayikungban tɔn e nyi tuto bo gbɔn gbɛ ɔ bimɛ e tɔn bo nɔ nyaxɛ do nu è lɛlɛ do mi lɛ ji é tɔn wa.

## Gbɛ tɔn
È jì Anthony ɖò Johannesburg ɖò Tofɔligbé Afrikato tɔn. Daagbó tɔn e nyí sikákuntɔ́ ɖò Berwick-upon-Tweed ɖò Angleterre é sɛ̀ tɛn wá toxo Johannesburg tɔn mɛ ɖò xwè 1920 lɛ mɛ bo na w’azɔ̌ ɖò sikákuntɔɛn lɛ. Tɔ́ tɔn e ɖó akwɛsɛɖ'ayi bo do wa alɔgɔ nu mɛɖee sín azɔ̌xwé ɖé é ɖó azɔ̌xɔsa yɔyɔ̌ lɛ ayǐ ɖò Tofɔligbé Afrikato tɔn bǐ mɛ. Anthony sù ɖò gletoxo Rhodesie tɔn é nɔ nyi Zimbabwe dìn e mɛ, gbɔn Zambie kpo Malawi kpo, cobo wá jɛ agban ɖó Zululand ɖò Tofɔligbé Afrikato tɔn. 

## Nu é wlan lɛ
Wema è é wlan lɛ è tinmɛ ɖo gbe ɖevo lɛ mɛ. Asi tɔn nɔvi sunnu Graham Spence wlan wema atɔn xa ɛ.

Wema nukɔntɔn Anthony tɔn wɛ nyi, "Babylon's Ark" bɔ wemaɖetɔnxwe Thomas Dunne Books tɔn wɛ ɖetɔn. Wema ɔ ɖɔ hwenuxo nugbo e hwlɛn zungbo kanlin tɔn Bagdad tɔn gan ahwan hwenu e. 

Wema wegɔ Anthony tɔn, nɔ nyi "The Elephant Whisperer", bɔ wemaɖetɔnxwe Pan Macmillan ɖe tɔn ɔ, bɔ e ɖɔ hwenuxo do fi tɛnmɛ tɛnmɛ é gbɔn lɛ kpo nu e dɔn é kpo kplekplemɛ ajinaku Afrika tɔn ɖe lɛ kpo ca bɔ e hlɛn ye gan e kpo e.

Wema atɔngɔ Anthony tɔne nyikɔ tɔn nyi, The Last Rhinos, bɔ wemaɖetɔnxwe Sidgwick kpo Jackson tɔn kpo ɖetɔn ɔ, ɖɔ hwenuxo nugbo e dɔn Anthony bɔ e hwlɛn ɖɛgbo wewe totaligbe Congo e jɛ éɖesunɔ si tɔn wu e.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1950 tɔn mɛ
Akpaxwé:Kú ɖò xwè 2012 tɔn mɛ
Brian Huntley

**Brian John Huntley** è jì ɖò xwe 1944 tɔn mɛ ɔ, nyí mɛ̌si nukplɔnmɛtɔ nunywɛtɔ Tofɔligbé Afrikato tɔn bo ko yì gbɔjɛ, bo lɛ́ nyí nǔnywɛ xwitixwitizɔ́watɔ́ bo ɖonu ɖo nukúnkpedo dó zungbo to tɔn Afrika tɔn sin nukɔnyiyi wu lɛ e mɛ. É d’alɔ bɔ è gbló ada nú azɔ̌xɔsa é nɔ Kpénukún dó atín lɛ wu bɔ è nɔ ylɔɖɔ SANBI é bɔ é huzu nukunɖeji nu xɛnya do atin lɛ kpo kanlin kpo jí tɔn ɖo Tofɔligbe Afrikato ɔ tɔn mɛ.

## Gbɛ tɔn
È jì Huntley ɖò Durban ɖò Tofɔligbé Afrika tɔn ɖò 1944. Mɛjitɔ́ tɔn lɛ kpo tɔ́gbó tɔn lɛ kpo dó wusyɛn lanmɛ nú nyaví ɔ ɖɔ é ni ɖó jlǒ bo na kplɔ́n nǔ dó nǔ e jɛ ɖò jɔwamɔ linu lɛ é wu. Vlafo ɔ hun tɔn mɛ wɛ é ɖe ; ɖò xwe 1850 tɔn mɛ ɔ, tɔ́gbó tɔn sín tɔ́gbó xlɛ́ azɔ̌ e kúnkplá atínkwín lɛ kpo nǔkún-yiya kpo é mɛ e ɖò Tofɔligbé Afrikato tɔn lɛ é, bo lɛ́ na atín nukɔntɔn lɛ azɔ̌watɔ́ e ɖò sikázɔ́watɛn Transvaal tɔn lɛ é gbɔn nyibukɛkɛ́ví lɛ sɛ́dó totaligbé sín Pietermaritzburg. Hwenu e Huntley ɖò winnyawinnya mɛ é ɔ, é tɔn jɛ xókwín nu e lɛlɛ do mi lɛ tɔn ji bo zán dó tinmɛ azɔ̌ e é na wà é tɔn. É yí wǎn nú ayi è è jii ɖee kpinkpɔn, bɔ ɖò nukɔnmɛ ɔ, e kpɔnnu do Ian Garland, Roddy Ward kpo mɛ ɖevo lɛ kpo wu bo bado nu nu ɖo sísɛ́ ɛ bɔ é yì ba Ngoye, Mkuzi, Sainte-Lucie kpodo fi ɖevo lɛ kpan ɖo Zululand hweenu é ɖo azɔmɛ yi wɛ ɔ.

## Azɔwiwa tɔn
Ee Huntley fó wemaxɔmɛ gudo é ɔ, azɔ̌ nukɔntɔn e é wà é wɛ nyi xɛ nya do nu e lɛlɛ do ye ɖò Transvaal lɛ e ji bo d'alɔ ɛ bɔ é byɔ Waterberg sín zunkan kpo Soutpansberg kpo sín sókan mɛ.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1944 tɔn mɛ
Fat B

**Fatima Bakary**, e nɔ ylɔ ɖɔ **Fat B**, e ji ɖo azan ayizɛn (06)gɔ avivɔsun xwe 1998 tɔn gbe  ɖo Kutɔnu, nyi hansinɔ-hanwlantɔ kpodo rap-xotɔ benɛɛvi nyɔnnu.

## Gbɛ tɔn
Mɛjitɔ tɔn lɛ nyi xɔgbɔnutɔ, boo ji i ɖo azǎn  6gɔ avivɔsun 1998 tɔn mɛ ɖo Kutɔnu ɖo Gbegamɛ. 

Tɔ tɔn nɔn nyi Bakary Yessirou, agbanhɛnkpotɔ (yovo ɖo Transitaire), bɔ nɔ tɔn Colette Agbon nyi ɖablatɔ wɛ.

## Dodo

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1998 tɔn mɛ
Tony Pooley

**Tony Charles (Mashesha) Pooley** e jii ɖo xwe1938 tɔn mɛ bɔ e ku ɖo xwe 2004 tɔn mɛ ɔ nyí nǔnywɛ xwitixwitizɔ́watɔ́ nu e lɛlɛ do mi lɛ e tɔn bo nɔ jɛhundejitɔ ɖò Tofɔligbé Afrikato tɔn, bo lɛ́ nyí mɛ e nɔ kpé nukún dó nǔɖiɖó lɛ wu tɔ é ɖé, bo lɛ́ nyí mɛ ɖokpo ɖò mɛ e nyi nukúnɖeji gbɛ̀ ɔ e nɔ nyaxɛ dó lǒ e ɖo Nilu tɔsisa ɖaxo ɔ mɛ lɛ wu é.

## Gbɛ tɔn
Pooley nɔ Isipingo ɖò KwaZulu-Natal ɖò xwè nukɔntɔn tɔn lɛ mɛ, bo nɔ zán hwenu gègě ɖò fí e è nɔ mɔ tɔ̀ ɖè lɛ é kpo xulɛnu ɔ jí kpo, bo nɔ xò dàn lɛ kplé, lobo huzu xɛkpɔntɔ́ ɖaxó ɖé sín winnyawinnya tɔn mɛ. É jɛ nunywɛ yi do kplɔ́n jí ɖi ayihunmlimlixotɔ́ nú Hwɛɖɔxɔsa Natal Parks tɔn (hwenɛnu ɔ) ɖò Maputaland (KwaZulu-Natal sín totaligbe dìn, bɔ è nɔ ylɔ ɛ ɖɔ Tongaland ɖ’ayǐ) ɖò 1957, bo yí azɔ̌kplɔnmɛ tɔn gègě ɖò ayihunmlimlixotɔ́ Zulu kpo Thonga kpo tɔn lɛ gɔ́n.

Pooley passa ses premières années à Isipingo , dans le KwaZulu-Natal , où il passa beaucoup de temps dans les zones humides et sur le littoral, collecta des serpents et devint un ornithologue passionné dès sa jeunesse. Il commença sa formation de garde-chasse pour le Natal Parks Board (alors) au Maputaland (aujourd'hui le nord du KwaZulu-Natal, autrefois connu sous le nom de Tongaland ) en 1957, recevant une grande partie de sa formation de naturaliste auprès de gardes-chasse zoulous et thongas .

## Ku tɔn
Pooley kú ɖò xwè 2004 tɔn sin fifonu. É jó asì tɔn Elsa kpo vǐ sunnu tɔn atɔn : Simon (é lɛ́ ɖ’alɔ ɖò lǒ lɛ hwlɛnhwlɛn mɛ ; ɖò taji ɔ, ɖò hlunhlun è gbɛtɔ́ lɛ kpo kanlin lɛ kpo sin kpɔnunɔ nɔ dɔn lɛ tɔn mɛ), Justin (xɛ nya do ayi è ji mi ɖe è wu e), kpo Thomas kpo (hanjijizɔ́watɔ́: hanjiji e kan gbe lɛ e kpo nǔnywɛ tɔn lɛ kpo).

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1938 tɔn mɛ
Akpaxwé:Kú ɖò xwè 2004 tɔn mɛ
Musée des masques d'adjarra

Adjarra Masque Musée, e è hun ɖò azǎn 18gɔ́ ɔ nuxwasún 2011 tɔn gbè é ɖò kɔmpiuta Adjarra tɔn mɛ, ɖò Ouémé sín akpáxwé. É nɔ xlɛ́ nǔ e ɖò xá ɔ mɛ lɛ é gbɔn alɔnuzɔ́ lɛ gblamɛ, bo nɔ lɛ́ na jonɔ lɛ tomɛyiyi ɖé bonu ye na dó tuùn xá ɔ. Nǔ e é nɔ xlɛ́ mɛ lɛ é nɔ zɔ́n bɔ è nɔ mɔ nukúnnú jɛ dɔkun e ɖò aca Aflika tɔn lɛ mɛ é wu ganji, ɖò taji ɔ, gbɔn vogbingbɔn e ɖò Zangbéto kpo Guèlèdè kpo sín nukúnmɛ lɛ é kpo tò ɖevo lɛ tɔn lɛ kpo gblamɛ.

## Hwenuxó
Noël Agossou, mɛ e nɔ xò nǔ kpɔ́n é kpo mɛ e nɔ kpé nukún dó nǔ lɛ wu é kpo sín linlin wɛ zɔ́n bɔ è ɖó nǔ e ɖò xɔ ɔ mɛ lɛ é ayǐ. É hun hɔn tɔn lɛ ɖò 2011 sín azǎn e è nɔ ylɔ ɖɔ Musée International é hwenu.

## Nǔxlɛ́mɛ alǒ nǔwiwa alɔkpa lɛ
Ɖo tomɛyitɔ lɛ sin yiyi kpodo akɔta vovo lɛ kpo wutu ɔ, Adajarra Mask Museum nɔ bló nuwiwa gege, ɖi akɔta sin nuwiwa lɛ ɖi weɖuɖu kpodo nuxixo sin xwe lɛ kpo kpodo assannya, kpodo gangan kpo. Gɔ́ nú nǔxlɛ́mɛ vovo lɛ.

## Dodo
.

.
Akpaxwé:Akɔta Bɛnin tɔn
Liste du patrimoine mondial au Bénin

Gbɛ̀ ɔ sín nǔɖokan UNESCO tɔn lɛ nyí fí e è nɔ mɔ nǔ jɛ nǔɖokan lɛ wu ɖè é, lee è tinmɛ gbɔn ɖò UNESCO sín akɔjijɛ gbɛ̀ ɔ tɔn mɛ é, ee è ɖó ayǐ ɖò xwè 1972 mɛ é. Benin ɖó tɛnmɛ atɔn e nyí Gbɛ̀ ɔ sín Nǔɖokan lɛ é kpo tɛnmɛ atɔ́ɔ́n ɖevo lɛ kpo ɖò Nǔxlɛ́mɛ sín wěma mɛ. Fí nukɔntɔn ɔ wɛ è sɔ́ dó wěma ɔ mɛ ɖò 1985. É wɛ nyí Axɔsuxɔsa Abomey tɔn lɛ, bɔ è sɔ́ ye ɖó tɛn e mɛ ye ɖò axɔ́ nu ɖè tlolo é mɛ, ɖó jɔhɔn ɖaxó ɖé hɛn nǔ lɛ gblé ɖò 1984 wutu.

## Nǔjlɛdonǔwu
Benin yi gbe nu akɔjijɛ e nɔ cyɔn alɔ akɔta kpodo nu ɖagbe ɖagbe lɛ kpo ji e ɖo azan afɔtɔn nukun ɛnɛgɔ ɔ sun ayizɛn ɔ xwe 1982 tɔn mɛ. È wlan tɛnmɛ nukɔntɔn e è cyɔn alɔ jí é dó wema mɛ ɖò 1985.

## Dodo
Akpaxwé:Akɔta Bɛnin tɔn
Mata Sy Diallo

**Mata Sy Diallo**, é ji ɖò xwe 1945 ɖò Kaffrine. È nɔ ylɔ́ ɖò Kinikini Ndoucoumane tɔn. É nyi toxóɖɔtɔ́ Sénégal tɔn.

## Gbɛzán tɔn
É  nyi mɛsi nulínlɛn  tɔn  .É nyi mɛ ɖò Parti socialiste (Ps) bo wa byɔ Alliance des forces de progrès (AFP) Moustapha Niasse tɔn ɖò xwe 1990  .

## Dodo

Akpaxwé:Toxóɖɔtɔ́ Sénégal
Basse vallée de l'Ouémé, lagune de Porto-Novo, lac Nokoué

Tɔdo Ouémé tɔn e ɖò dò é, tɔsisa Porto-Novo tɔn kpo tɔsisa Nokoué tɔn kpo kplé bo bló tɔsisa ɖaxó ɖé, bo nyí tɔsisa ɖaxó hugǎn ɖò Benin. Akɔjijɛ Ramsar tɔn wɛ cyɔn alɔ jǐ tɔn.

## Ayikungban jijlɛ
É ɖò Ouémé sín ayǐkúngban jí, ɖò Benin sín tofɔligbé. Tɔsisa Ouémé Tɔn e ɖò dò é nɔ zɔ́n bɔ sin nɔ gbà nǔ. Enɛ gudo ɔ, tɔsisa ɔ wá xò Nokoué Tɔdo ɔ kplé, bo wá sà yì Atlantique Xù ɔ jí gbɔn Tɔsisa Porto-Novo tɔn mɛ.

## Kanlin lɛ kpo atín lɛ kpo
Tɔdo Ouémé tɔn ɔ, akɔta ɖé wɛ bɔ nǔɖogbɛ vovo lɛ kpo nǔɖogbɛ lɛ kpo sukpɔ́ ɖè, bɔ tɔsisa ɔ sín sìn e nɔ sà xwewu xwewu é wɛ nɔ bló bɔ ayikúngban ɔ nɔ nyɔ́ ɖɛkpɛ, bo nɔ lɛ́ hɛn kanlin lɛ kpo atín lɛ kpo ɖó te. Kanlin kpo atín tɛnmɛ tɛnmɛ kpo ɖi ahwanfuntɔ adɔgo vɔvɔ, manatee aflika tɔn, lǒ, gɔ́ nú atín tɛnmɛ tɛnmɛ ɖi Khaya senegalensis kpodo mangrove kpo wɛ nɔ nɔ finɛ.

## Dodo

.

.
Akpaxwé:Tomɛyiyi ɖò Benin
Master KG

**Kgaogelo Moagi**, e è nɔ ylɔ ɖɔ **Master KG**, nyi hanjitɔ́, abanxwwɛɖetɔ́ kpo wɛ, bɔ è ji i ɖò azǎn 30gɔ́ ɔ alunsun 1996 tɔn gbè ɖò gletoxo Calais tɔn mɛ ɖò Tofɔligbe Afrikatò mɛ. Ðò kɔ́nyasun 2019 ɔ, e ɖè agbanxwwɛ tɔn Jerusalema tɔ́n, gɔ́ nú han ɖokpo e ɖó nyikɔ ɖokpo ɔ é. 

## Gbɛ tɔn
E ji i ɖò azǎn 30gɔ́ ɔ alunsun 1996 tɔn gbè ɖò gletoxo Calais tɔn mɛ ɖò tokpɔn Limpopo tɔn mɛ ɖò Tofɔligbe Afrikatò mɛ.

## Han tɔn lɛ
Ðò kɔ́nyasun 2019 ɔ, e ɖè agbanxwwɛ tɔn Jerusalema tɔ́n, gɔ́ nú han ɖokpo e ɖó nyikɔ ɖokpo ɔ é. 

## Dodo

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1996 tɔn mɛ
Jonathan Deal

**Jonathan Deal**, e è ji ɖo xwe 1958 alo 1959 ɖo Tofɔligbe Afrikato tɔn ɔ, nyí mɛ e nɔ kpé nukún dó nǔ e lɛlɛ̌ dó mǐ lɛ é wu é ɖò Tofɔligbé Afrikato tɔn. È na ɛ ajɔ 'Goldman Environmental' tɔn ɖò 2013

, ɖó gǎn e é dó bo na cyɔn alɔ Karoo sín xá ɔ jí é wu, fí e é kp’acɛ nú gbɛ̌ta nunywɛtɔ lɛ tɔn e è sɔ́ azɔ̌ d’así na bɔ ye na kɔ́n wěziza dó nǔ e na nyi nunyanya bo na jɛ nu e kun gaz schiste tɔn ɖo toxo ɔ mɛ ɔ.

## Gbɛ tɔn
E ji Jonathan Deal ɖo xwe 1958 alo 1959 ɖo Tofɔligbe Afrikato tɔn.

## Azɔwiwa tɔn
Jonathan Deal e nɔ kpé nukún dó nǔ e lɛlɛ̌ dó mǐ lɛ é wu ɖò Tofɔligbé Afrikato tɔn é. Azɔ̌ e é wà bo nɔ jɛhun dó Karoo sín xá ɔ jí é, bo lɛ́ kplé gbɛ̌ta nunywɛtɔ lɛ tɔn ɖé bo na dó xlɛ́ azɔ̌ e è sixu wà bo nu gaz schile tɔn ma wa ɖo nunyanya ɖe do xa e mɛ e ɖe ɔ ji o e tɔn bo yi ajɔ Goldman tɔn ɖò 2013.

## Dodo tan
Marie Curie

**Marie Curie** (alǒ **Marie Skłodowska-Curie**), ee jì i ɖò azǎn tɛnwegɔ́ (7) abɔxwisun 1867 tɔn gbè ɖò Varsovie (Axɔsuɖuto Pologne tɔn, ɖò acɛkpikpa Russie tɔn glɔ́) bo kú ɖò azǎn ɛnɛgɔ́ ɔ liyásun 1934 tɔn gbè ɖò Passy (Haute-Savoie), ɖò dotóoxwé Sancellemoz tɔn mɛ.  

## Gbɛ tɔn
Maria Salomea Skłodowska jɔ ɖo azǎn tɛnwegɔ́ (7) abɔxwisun 1867 tɔn gbè ɖò Varsovie (Axɔsuɖuto Pologne tɔn, ɖò acɛkpikpa Russie tɔn glɔ́).

## Dodo tɔn
Ana de Santana

**Ana Paula de Jesus Faria Santana**, è nɔ ylɔ́ ɛ ɖɔ Ana de Santana abǐ Ana Koluki ɔ, è e jii ɖò azǎn 20ɔ Kɔnyásun 1960 tɔn gbè ɔ, nyí wemawlantɔ Angolato tɔn.

## Gbɛ tɔn
È jì Santana ɖò Gabela ɖò tokpɔn Kwanza Sul tɔn mɛ‚ amɔ̌ Luanda wɛ é sù ɖe ɖò Angolato tomɛ. E yi kunnuɖewema ɖo akwɛnyɔzan ɖo ajɔ wiwa linu ɖo kplɔnyiji'alavɔ Westminster tɔn mɛ, bo lɛ ɖo kunnuɖewema ɖevo ɖo hwenuxo akwɛnyɔzan  kpo nukɔnyiyi akwɛnyɔzan kpo tɔn ɖo kplɔnyiji'alavɔ  London School of Economics and Political Science tɔn. Ðò xwè 1986  tɔn mɛ ɔ, é ɖè xolomilomi e è nɔ ylɔ́ ɖɔ Sabores, Odores e Sonho é tɔ́n (Nuvivi ɖo ɖɛta, wanɖagbe kpo dlɔkuku nu kpan).  É xò gǔ Angolato tɔn kpo Afrika kpo tɔn lɛ kplé, ayijijɛ ɖo toxoɖiɖɔ linu kpo toxóɖiɖɔ sín gǔfínfɔ́n lɛ kpo bɔ azɔ̌ tɔn tinmɛ lee gbɛzán ayihɔngbe ayihɔngbe tɔn nɔ klán gbɔn é.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1960 tɔn mɛ
Vic Finkelstein

**Victor Berel Finkelstein** e jii ɖo azan 25ɔ alunsun xw 1938 ko bu ɖo  30 abɔxwisun 2011 tɔn ɔ, mɛ e nɔ jɛhun do acɛ mɛ e ɖó blɔ̌ lɛ é tɔn bo lɛ́ nyí wemawlantɔ. È jì Finkelstein ɖò Johannesburg ɖò Tofɔligbé Afrikato tɔn mɛ, bɔ ɖò nukɔnmɛ ɔ, é wá jɛ agban ɖó Grande-Bretagne.

## Gbɛ tɔn
Vic Finkelstein sù ɖò Durban ɖò Tofɔligbé Afrikato tɔn. E kplɔn wema ɖo kplɔnyiji'alavɔ Natal tɔn, ɖo Durban kpodo Pietermaritzburg kpo, cobɔ e wa yi kplɔnyij'alavɔ Witwaterstrand tɔn ɖo Johannesburg. Hwenɛnu wɛ é jɛ alɔ ɖó ɖò ahwan e ye fun xa mɛɖeɖovo nuwiwa apatheid tɔn. Ðò xwè 1960 lɛ mɛ ɔ, è wlí Finkelstein dó gankpá mɛ ahwan e ye fun xa mɛɖeɖovo nuwiwa apatheid tɔn é wu. Ee é w’azɔ̌ syɛnsyɛn nú xwe nu hwenu ɖe wɔ, è nyɛ sin to tɔn mɛ nu xwe atɔnɖé gudo é ɔ, è nya ɛ sín tò ɔ mɛ nú xwè atɔ́ɔ́n bɛ sin 1967wayi jɛ 1972 ɖò sɛ́n e ɖɔ xó dó 'Communisme' sin toxoɖɔ gbɛ wu bo gbɛ  jí é glɔ́. Finkelstein wá yi Grande-Bretagne ɖò 1968 ɖi mɛ e hɔn sín tò tɔn mɛ é ɖé, bo byɔ gbɛ̌ta mɛ e ɖo blɔ̌ lɛ é tɔn e ɖò tíntɔ́n wɛ ɖò Grande-Bretagne é mɛ.

## Dodo

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1938 tɔn mɛ
Akpaxwé:Kú ɖò xwè 2011 tɔn mɛ
Anta Sarr

**Anta Sarr Diacko**, é ji ɖò azǎn 13gɔ Avuvɔsùn xwe 1963 ɖò  Usine Bène Tally ɖò Dakar. É nyi nyɔnu toxóɖɔtɔ́ Sénégal tɔn.

## Gbɛzán tɔn
Đò xwe 1983, é ɖò Bac tɔn ɖò lycée John F. Kennedy . Đò 1991, é ɖò kúnnuɖewema ɖò Université Cheikh Anta Diop bo wa yi wema to ɔ tɔn ɖò  Chirugie dentaire mɛ .

Đò 2012, é byɔ xwé Alliance pour la République bo wa nyi gǎn. Đò acɛkpikpa Aminata Touré tɔn, è nyi sinsɛnzɔ́watɔ nyɔnu lɛ kpodo hɛ̌nnu kpodo yɔkpɔvu mɛ sin 2013 jɛ 2019  .

## Dodo

Akpaxwé:Toxóɖɔtɔ́
Sinsɛn ɖò Benɛɛ

Benin ɔ, sinsɛn tɛnmɛ tɛnmɛ wɛ e ɖe, bɔ sinsɛn Klisanwun tɔn wɛ nyi sinsɛn e mɛ gege nɔ sɛn e (e ɖibla yi 52% mɛ lɛ tɔn), bɔ sinsɛn Islam tɔn (e ɖibla yi 25%) kpodo sinsɛn akɔta tɔn lɛ alo voodoo lɛ kpo xwedo e (e ɖibla yi 18%).

Voodoo, sinsɛn tò ɔ tɔn e gosin Axɔsuɖuto Dahomey tɔn mɛ é kpó ɖò aca ɖaxó ɖé ɖó wɛ, ɖò taji ɔ, ɖò tofɔligbé tò ɔ tɔn e mɛ è kpó ɖò sinsɛn enɛ wà wɛ ɖè é.

## Xwè lɛ kpo Akɔta lɛ kpo
Xwè Voodoo tɔn tò ɔ tɔn e è nɔ ɖu ɖò azǎn 10gɔ́ ɔ alunsun tɔn gbè ɖò Ouidah kpo tò ɔ bǐ mɛ kpo é nyí nǔwiwa ɖaxó ɖé bɔ è nɔ xò nǔwiwa lɛ, weɖuɖu lɛ, hanjiji lɛ kpo ɖɛxixo lɛ kpo kplé bo nɔ sɔ́ Voodoo sín aca lɛ sù.

Gɔ́ na ɔ, aca mímɛ́ lɛ ɖi sinsɛn mangrove tɔn e ɖò Togbin, bɔ vodun voodoo tɔn lɛ nɔ cyɔn alɔ jí é xlɛ́ kancica syɛnsyɛn e ɖò gbigbɔ kpo nǔ e lɛlɛ̌ dó mǐ lɛ é kpo tɛntin é, bɔ nǔ e è nɔ wà dó cyɔn alɔ nǔ lɛ jí ɖò xá ɔ mɛ lɛ é nɔ gudo nú ye.

## Dodo
.

Akpaxwé:Sinsɛn ɖò Benin
Cassim Saloojee

**Ebrahim "Cassim" Saloojee** è jii ɖo azan 7ɔ nuxwasun xwe 1935 tɔn bɔ e ku ɖo azan 1ɔ zofinkplɔsun xwe 2009 tɔn mɛ ɔ, toxóɖɔtɔ́ Tofɔligbé Afrikato tɔn wɛ bo lɛ́ nyí mɛ e nɔ fun ahwan xá mɛɖeɖovo gbɛ apartheid ɖ'ayǐ é. Ðò mɛɖeɖovo gbɛ nɛ hwenu ɔ, é nyí akwɛgbajinɔtɔ́ nú toxoɖɔgbɛ 'Front Démocratique Uni', bo nyí mɛ e è ɖó hwɛ na ɖò Pietermaritzburg sín hwɛɖiɖɔ mɛ é, bɔ wa nyi gǎn nú kplékplémɛ gbɛta Inde tɔn Transvaal tɔn. E yi sɔ afɔ kplékplémɛ gbɛta to tɔn e nyi Afrika ɔ bi tɔn ɔ tɔn ɖote ɖo kple ɖaxo to ɔ tɔn sin xwe 1994 kaka jɛ hwenu e e kú ɖo xwe 2009 mɛ e.

## Dɔnkpɛmɛ nunɔ tɔn kpo azɔwiwa tɔn kpan
È ji Saloojee ɖò Krugersdorp, ɖò Transvaal xóxó ɔ mɛ, ɖò azǎn 7ɔ nuxwásun xwe 1935 tɔn gbè. Hɛnnu tɔn wá sɛ̀tɛn yì Roodepoort, bo lɛ wayi Bloemhof. É bɛ́ wemaxɔmɛ ɖò Sophiatown ɖò 1954 ɖò Johannesburg, fí e é sɛ̀ tɛn yì jɛ winnyawinnya mɛ e bo na yì kplɔ́n nǔ ɖè é. Yusuf Dadoo, e gosin toxo Krugersdorp tɔn mɛ é, nyí mɛ taji ɖé ɖò Saloojee sin gbɛ mɛ, bɔ é byɔ mɛ winnyawinnya lɛ sín kplekplremɛ gbɛ̌ta mɛ ɖò Transvaal hwenu e é ɖò Johannesburg é.

Ee é ɖo kunnuɖewema BAC tɔn gudo é ɔ, é jɛ dotóozɔ kplɔ́n jí ɖò Bombay ɖò Indeto mɛ, cobo lɛkɔ wá Tofɔligbé Afrika tɔn bo na kplɔ́n mɛ̌s'zɔ ɖò 'Transvaal College of Education'. Amɔ̌, é wá gbɛwǎn nú nǔkplɔnmɛ, ɖo è xwedo sɛ́n bantoue lɛ tɔn mɛɖeɖovo gbɛta apartheid hwenu tɔn, bɔ bɛ sín 1967 ɔ, é huzu gǎn nú azɔ̌waxwe Indeto tɔn e nɔ kpénukún dó mɛ wu ɖò Johannesburg toxo mɛ e tɔn. É lɛ́ nyí gǎn nú gbɛ̌ta manahɛn vlɛvlɛ tɔn ɖevo e nɔ nyí Phoenix Players é, bo lɛ́ nyí mɛ ɖokpo ɖò mɛ e dó gbɛta manahɛnvlɛgbɛta 'Market Theatre' Johannesburg tɔn wa lɛ é mɛ.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Kú ɖò xwè 2009 tɔn mɛ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1938 tɔn mɛ
Lina la chinoise

###### Lina la chinoise nyi nyɔnuvi hansinɔ ɖokpo , b' ɛ e ji ɖo ayidosun xwe 2022 ɖo Xɔgbonu. E nyi hansinɔ bɔ e tun i ɖo gbɛ ɔ bi mɛ gbɔn mɔ̌ ee nɔ ylɔ ɖɔ TikTok ji e.
Jean Do Santos

**Jean Do Santos** nyi hunhotɔ Benɛɛto tɔn ɖò MMA mɛ. E yi ajɔ ɖaxó ɖo MMA mɛ ɖo xwe 2024 mɛ kpodo  Aflika tɔn kpo ɖò avuvɔsun xwè 2025.

## Gbɛ tɔn
E yi ajɔ ɖaxó ɖo MMA mɛ ɖo xwe 2024 mɛ bo lɛ́ Aflika tɔn ɖò avuvɔsun xwè 2025 xa Jibrin Inuwa Baba,.

## Dodo
Cristiano Ronaldo

**Cristiano Ronaldo dos Santos Aveiro**, bɔ mɛ bi nɔ ylɔ ɛ ɖɔ **Cristiano Ronaldo** alo **Ronaldo** kabi **CR7**, e ji i ɖo 5gɔ zofinkplɔsun xwe 1985 tɔn mɛ ɖo Funchal (Pɔtugaltò), nyi bɔluxotɔ to lɛ bi tɔn bo nɔ xo bɔluxotɔ ɖaxo ɖo Al-Nassr FC mɛ.

## Gbɛ tɔn
E ji Cristiano Ronaldo dos Santos Aveiro ɖo 5gɔ zofinkplɔsun xwe 1985 tɔn mɛ ɖo Funchal (Pɔtugaltò). 

## Dodo

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1985 tɔn mɛ
Linda Mbeki

**Linda Thokozile Mbeki** è jii ɖo xwe 1941 tɔn bɔ é ku ɖo azan 17ɔ xwejisun xwe 2003 tɔn ɔ, toxóɖɔtɔ́ Tofɔligbé Afrikato tɔn wɛ bo jɔ ɖo hɛnnu hun nukun Mbeki tɔn ɔ mɛ. E nyi vi nyɔnu mɛxo Govan Mbeki kpodo Epainette Mbeki kpo tɔn, mɛ nukunɖeji we ye nyi ɖo zali xa mɛɖevo gbɛta apartheid tɔn. É lɛ́ nyí nɔví nyɔnu nu togan xoxo Tofɔligbe Afrikato ɔ tɔn Thabo Mbeki.

## Jɔwunjɔjamɛ nunɔ tɔn kpo azɔwiwa gbɛ tɔn kpo
È jì Linda Mbeki ɖò xwè 1941 mɛ ɖò gletoxo Mbewuleni tɔn mɛ, ɖò hwetɔnwaji tokpɔn Cap tɔn mɛ. É wɛ nyí vǐ mɛxomɔ ɖò hɛnnu e liza xa toxóɖiɖɔ e nɔ klanmɛ do vo lɛ. Tɔ́ tɔn Govan ɔ mɛ nukúnɖeji ɖédovo wɛ é nyi ɖò toxoɖogbɛ Akɔjijɛ to tɔn Afrikato tɔn (ANC) kpodo Akɔjijɛ gbɛta Tofɔligbé Afrikato tɔn kpo mɛ, bɔ è wlí i dó gankpá mɛ ɖò Robben Island ɖò hwɛɖiɖɔ Rivonia tɔn gudo. Nɔ tɔn Epainette nyí toxoɖɔtɔ è nɔ wazɔ xa tovi lɛ e, bo ka nyi mɛɖokpo ɖo mɛ è mɛ e nɔ wazɔ xa tovi lɛ e mɛ ɖò Tofɔligbé Afrika tɔn lɛ é mɛ. 

Ðò 1974 ɔ, Standard Bank sin akwɛsɛxwetɛn ɔ yí Linda dó azɔ̌mɛ, bɔ é huzu nyɔnu mɛwi nukɔntɔn e w’azɔ̌ ɖò finɛ é. E sin nunywɛ é ɖo ɖo finɛ ɔ wu bɔ é yawu gosin akwɛsɛxwe tɛn ɔ.

## Ku tɔn
Nɔè Mbeki kú  ɖo azan 17ɔ xwejisun xwe 2003 tɔn. Toxóɖɔtɔ́ nukúnɖeji lɛ ɖi Mosiuoa Lekota, Manto Tshabalala-Msimang, Mluleki George, kpo Raymond Mhlaba kpo wá cyɔɖiɖi tɔn tɛnmɛ. Yè ɖekunnu ni bo kpa mɛɖéesɔ́hwe tɔn, mɛɖée zé jó nú ahwan ɔ, kpo alɔdidó xwédo tɔn ɖò wuvɛ toxóɖiɖɔ tɔn hwenu lɛ mɛ kpo wu. Nɔví tɔn kpɛví Moeletsi Mbeki ɖɔ lee nɔví nyɔnu tɔn nɔ hun alɔ dó na nǔ mɛ gbɔn é nú mɛ e ɖò finɛ lɛ é.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1941 tɔn mɛ
Toho

vignette|Promenade en bateau sur le lac Toho
**Toho** ɔ, tɔ kpevi tofɔligbé-zǎnzǎnhwejinyi  Benɛɛto tɔn. É ɖò sɛkpo xá lɛ Houin, Kpinnou kpodo Kpénou tɔn .  Đò sin e nɔ sà gbɔn kpɛvi bi tɔn, gadidi tɔn nɔ blo 9,6 km2, bo sin ɖaxó hwenu, gadidi tɔn nɔ blo 15km2 .

## Dodo

Akpaxwé:Tɔsisa Benɛɛto tɔn lɛ
Togan tɛnmɛ tɛnmɛ Benɛɛto tɔn

Togan tɛnmɛ tɛnmɛ Benɛɛto tɔn nyi tɛnmɛ wegɔ toxóɖiɖɔ  ɖò găn to ɔ tɔn gudo . É wɛ dò gbɔn Sɛ́n dodo Benɛɛto tɔn ɖò jlaɖó xwe 2019 mɛ. È  nɔ sɔ́ togan tɛnmɛ tɛnmɛ hwe ɖokpo ɔ nu kpodo togan to ɔ tɔn kpo ɖò togán sín akɔta lɛ sín acɛkpikpa hwenu .

## Togan tɛnmɛ tɛnmɛ Danxomɛ tɔn

* Sourou Migan Apithy 
* Justin Ahomadégbé-Tomêtin

## Dodo
Olga Meshoe Washington

**Olga Meshoe Washington** e ji ɖo azan 14ɔ zosun xwe 1981 tɔn bɔ é ku ɖo azan 6ɔ alunsun xwe 2025 ɔ, hwɛɖɔtɔ́ Tofɔligbé Afrika tɔn wɛ bɔ è tuùn i ɖó azɔ̌ e é nɔ wà ɖò sinsɛn lɛ tɛntin é kpodo Izlayɛli sín hwɛɖiɖɔ kpo wu. Olga lɛ́ nyí kplékplémɛ mɛ nukunɖeji ɖokpo ɖo gbɛta IBSI mɛ, bo nɔ kpé nukún dó xoɖɔxamɛtɔ lɛ sin gbɛta wu.

## Gbɛ tɔn
Meshoe Washington wɛ nyi vi nyɔnu mɛxo ɔ nu mawuxoɖɔtɔ Kenneth Meshoe, toxóɖɔtɔ Tofɔligbé Afrlikato tɔn bo nyi ɖɛmɛnugun sin nukɔntɔ nu toxoɖɔ gbɛta Klisanwun lɛ tɔn Afrika tɔn mɛ e. É yí kunnuɖewema sɛ́nzɔ́ wiwa tɔn ɖò kplɔnyiji'alavɔ Pretoria tɔn.

Asú tɔn Joshua Washington nyí Dumisani Washington sín vǐ, é wɛ nyí mɛ e ɖó azɔxwe e nɔ kpénukún dó mɛwi lɛ wu é ayǐ bo lɛ́ nyí gǎn na  é kpo Izlayɛli tɔn kpan. 

Meshoe Washington kú ɖò azǎn 6ɔ alunsun xwe 2025 tɔn gbè, sun ɖokpo gudo e è mɔ ɖɔ é ɖó lupus é. É ɖó xwè 43, hjwenu e ku e bo jo asu tɔn kpo vi sunnu tɔn we lɛ kpo do.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1981 tɔn mɛ
Lebogang Motsumi

**Lebogang Motsumi**, é nɔ lɛ ylɔɖɔ Lebogang Brenda Motsumi**,** è ji ɖò xwè 1989 mɔ̌ mɛ, nyí mɛ bo nɔ xokan nu zali xa sida zɔn bo nyi wema wlantɔ Tofɔligbé Afrikato tɔn. Gbɛta bununɔ Afrika tɔn ɔ sɔ ɛ mɛwinnyawinnya lɛ sin ɖuɖejitɔ, bo nyi mɛ ɖokpo ɖo gbɛta gbɛ ɔ tɔn  UNFPA kpodo gbɛta mɛwinnyawinnya lɛ tɔn bununɔ Afrika tɔn ɔ mɛ.

## Jɔwunjɔja gbɛ tɔn kpo azɔwiwa gbɛ tɔn kpo
È jì Lebogang Motsumi ɖò Parktown, gletoxo Johannesburg tɔn mɛ ɖò Tofɔligbé Afrikato tɔn. Azǎn 15ɔ avuvɔsun xwe 2009 tɔn gbè ɔ, é sè ɖɔ nya e nyí mɛxo nú emi nú xwè 10 é, bo nyí hanjitɔ́ nukúnɖeji ɖé bo wá kú ɖé wɛ do sida zɔn èmi. Ee é bɛ azɔn ɔ gudo é ɔ, é jɛ alɔ ɖó ɖò azɔ̌ e kúnkplá azɔn VIH/SIDA é mɛ ji. É jɛ gbɛ tɔn sín tan má jí ɖò kpléɖókpɔ́ ɖaxó ko nukun ɖokpo gɔ e è bló dó SIDA wu é jí ɖò 2016, bo tɛɖɛ̌ nǔ e é ɖɔ ɖɔ é nyí mɛxo bo nɔ nyi agbo jɛ nyɔnuvi kpɛví lɛ kpo nyɔnu lɛ kpo mɛ bo ba ye bo do sida zɔn ye lɛ wu.

E nɔ wazɔ ɖi xoɖɔtɔ kpodo nukplɔnmɛtɔ kpo ɖo Tofɔligbe Afrikato bo nɔ d'alɔ jɔwunjɔja nyɔnu ɖevo to tɔn tɔn lɛ, bɔ ye na nɔ ganji ɖo lanmɛ, bo na yi nukɔn ɖo wemaxɔmɛ yiyi yetɔn mɛ. É nɔ kpénukún dó gbɛ̌ta alɔdómɛ tɔn ɖé wu ɖò dotóoxwé ɖé, bo nɔ dó wusyɛn lanmɛ nú ɖyɔvǐ lɛ kpo dɔnkpɛvu lɛ kpo ɖɔ ye ni liza xá kɔgbidinúmɛ hagbɛ̌ yetɔn lɛ tɔn, bo lɛ́ nyì alɔ nú mɛkannuninɔ alɔkpa ɖebǔ. É nɔ lɛ́ jɛhun dó xóɖóxámɛ jí bo nɔ lɛ́ xwlé xóɖiɖɔ mɛwinnyawinnya ɖevo lɛ dó azɔn ɔ wu. Azɔ̌ e é wà é zɔ́n bɔ Bǔninɔ Afrika tɔn sɔ́ ɛ sù kpodo tɛnmɛ-nyikɔ mɛwinnyawinnya lɛ tɔn kpo bɔ é nyí mɛ nukunɖeji ɖo tutomɛ gbɛ ɔ tɔn UNFPA kpodo buninɔ Afrika ɔ mɛwinnyawinnya lɛ tɔn kpo tɔn. É lɛ́ nyí afɔsɔ́ɖótetɔ́ nú Zazi, é nyi xoɖɔ do do wusyɛnn lanmɛ nu nyɔvi lɛ kpo nyɔnu lɛ kpan.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1989 tɔn mɛ