open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wɔtaklɛ

**Wɔtaklɛ** ɔ kanlin wɛ bo ɖo kanlin e nɔ ɖu lan lɛ sin hɛnnu mɛ wɛ. É ylɔ ɖo *"Mangouste"* ɖo yovogbè mɛ.

## Lee e ci e
É ɖó nukúnti kpó agbaza kpó, tó kpɛví lɛ́ɛ, afɔ kpɛví lɛ́ɛ kpo, bɔ do tɔn nɔ́ lín. A na mɔ ɖɔ nǔ e è nɔ mɔ lɛ́ɛ ko ɖó xɛ lɛ́ɛ, alǒ nǔ e nɔ cí xɛ lɛ́ɛ é; hweɖelɛnu ɔ́, è nɔ mɔ lɛ́ɛ bɔ avɔ yětɔn nɔ cí xɛ lɛ́ɛ ɖɔhun. Akpá yetɔn lɛ nɔ́ nyí nǔ e è nɔ sú dó é ǎ, bɔ nǔ e è nɔ zán dó ɖò ayikúngban ɔ jí é wɛ nyí ɖɔ è nɔ dó kun do.

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Ahoxɛ

thumb|right|<center>Ahoxɛ</center>

**Ahoxɛ** nyi xɛ wiwi ɖe wɛ bo ɖo xɛhɛnnu *"turdidés"* tɔn mɛ.

## Nunɔmɛ tɔn
Ahoxɛ ɔ, xɛ wiwi ɖe wɛ bo ɖo xɛhɛnnu *"turdidés"* tɔn mɛ. To e mɛ ye ɖe tawun e wɛ nyi *"Pays-Bas"* ɖo Elɔpu gbeji, Asie gbeji kpodo Afrika gbeji kpan. E nɔ mɔ mɔ́ ɖo Australie kpodo Nouvelle-Zélande kpan. Ahoxɛ ɔ tɛnmɛ tɛnmɛ wɛ ɖe. É hɛn ɔ é na nɔ tɛndo ɖokpo mɛ alo é na gbɔn tomɛ tomɛ. Ě ɖo Europe gbeji ɔ wiwi cucu ɔ wɛ bo ɖo bɛ koklojonɔ kpodo xwi robototo koklojonɔ kpodo ɖo nukun flo tɔn lɛ.

## Nuɖuɖu tɔn

Akpaxwé:Kanlin lɛ Akpaxwé:Xɛ lɛ
Gɛ̌n

thumb|right|<center>Gɛ̌n</center>
** Gɛ̌n** ɔ, xɛ̀ ɖe wɛ nyí bó ɖò nǔwlǐɖuxɛ lɛ sín ahwanmɛ. E nyí xɛ ɖe bó d'agbà dín ǎ. Nǔ é è nɔ́do tun in na ɖò xɛ̀ lɛ bǐ sin ahwanmɛ é wɛ nyi ɖɔ̀: àsì ɔ nɔ́ d'agba hú àsú ɔ́.

Akpaxwé:Xɛ lɛ
Tɛkɛ

**Tɛkɛ** ɔ weɖuɖu Benɛɛtò mɛ tɔn wɛ. Xwèhwenu sin we wɛ ɖò Batɔnu lɛ tomɛ. È nɔ ylɔ́ weɖuɖu enɛ ɖɔ weɖuɖu kpo tɔn. È nɔ ɖu we ɖò nǔwiwa to ɔ mɛ tɔn lɛ mɛ bɔ nɔ awǎjijɛ ye ɖó nú yeɖée ɖò hwenu e ye ko nɔ vo é gudo é. Tèkè ɔ è nɔ lɛ́ ɖú hwenu e è nɔ sɔ́ axɔ́sú ɖé ɖó axɔ́súzinkpo jí é alǒ hwenu e è nɔ ɖu Gaani sín xwè é. Ahwangán lɛ lɔ nɔ ɖu we enɛ hwenu e ye ɖu ɖo ahwan ji é.

## Lee e nɔ ɖu we ɔ gbɔn e
Tɛkɛ ɔ́ weɖúɖú ɖé wɛ bɔ è nɔ ɖù ɖò tokpɔn Borgou kpo Alibori kpo mɛ ɖò Benɛ́ tomɛ . Mɛ winnyawinnya Bariba lɛ wɛ nɔ ɖu hwenu e è nɔ sɔ́ axɔ́sú ɖé dó zinkpo jí é alǒ hwenu e è nɔ ɖu Gaani sín xwe é.
Nu ye ɖo we ɔ na ɖu wɛ ɔ, weɖutɔ lɛ nɔ xwe gbakun, ye nɔ́ ɖo cokotoasaga gaga, ye nɔ́ hɛn sukpɔnyanu e sɔ gbɔsike ɖo blo na e ɖo alɔ ɖokpo mɛ. Ɖo alɔ wegɔ mɛ ɔ ye nɔ hɛn kpo. Ee ye  ɖò wɛ ɖu wɛ ɔ, mɛ winnyawinnya lɛ nɔ blo alɔ kpo afɔ kpo. Hwenɛnu ɔ, ye nɔ ca kpo yetɔn lɛ dó yeɖée tɛntin.

Akpaxwé:Weɖúɖú lɛ ɖo Benɛɛto mɛ Akpaxwé:Nǔxixo lɛ
Akpavi

thumb|right|<center>Akpavi</center>

**Akpavi** ɔ hwévi ɖé wɛ,  bɔ ɖo flansegbemɛ ɔ é nɔ ylɔ ɖɔ *"Carpe"*. Hwévi hɛnnu ě mɛ é jɔ ɖé ɔ nyi *"Cyprinidae"*. Hwévi akpavi ɔ é nɔ mɔ vɔvɔ tɔn, fɛsinnɔ tɔn kpodo hwɛkan ɖevo lɛ kpan.

## Nɛ wɛ hwévi é nɛ nɔ cí?

## Nɛ wɛ é nɔ nyí gbɔn?

## Nɛ wɛ é nɔ wli gbɔn ?

Akpaxwé:Hwèví lɛ
Masɛ Gohún

**Masɛ Gohún** ɔ weɖúɖú tò mitɔn tɔ́n ɖé wɛ bɔ Avlankunulɛ wɛ dò wa ɖo tokpɔn Wemɛ tɔn mɛ ɖo Benɛɛtò mɛ.

## Tàn tɔ́n
Masɛ Gohún ɔ nyi ala ɖokpo nú masɛ bɔ Yédénou Adjahoui wɛ dó wa. Masɛ Gohún weɖúɖú ɔ gosin  Avlanku bo nɔ xlɛ nǔ ě ɖo jijɛ wɛ ehɔnmɛ lɛ bɔ mɛ́ gégé yí wan na alɔkpa vo. Masɛ Gohún ɔ nuxónu tɔn lɛ wɛ nyi hǔn, alɛ̀klɛ́, gankwékwe,...

## Dodo tɔ́n
 
Akpaxwé:Weɖúɖú lɛ ɖo Benɛɛto mɛ Akpaxwé:Nǔxixo lɛ
Cɛnkunmɛ

**Cɛnkunmɛ** ɔ‚ nuxixo ɖe wɛ nyi bo lɛ nyi weɖuɖu ɖo tokpɔnla Savalu ɖo tokpɔn Sokanmɛ ɖo Benɛɛtò ɔ mɛ.

## Nɛ wɛ e nɔ ɖu cɛnkunmɛ gbɔn?
Gbɛvi lɛ nɔ jijannyi bo nɔ to do azikpo lɛ ji bo nɔ blo robototo ɖokpo lɛdo hansinɔ ɔ. Nyɔnu lɛ nɔ jijɔn akpaxwe ɖokpo ‚ mɔ kɛɖɛ sunnu lɛ nɔ jijɔn akpaxwe wegɔɔ. Hansinɔ  nɔ ni do nuxotɔ lɛ ǎ. Hweenu e hansinnɔ ɔ ɖo hangbe do wɛ ɔ‚ gbɛvi lɛ nɔ cite webɔ webɔ bo nɔ wa ɖu we‚ ɖo taji ɔ‚ sunnu ɖokpo‚ nyɔnu ɖokpo bɔ abɔta ɔ bǐ kpo alɔ̌ ɔ kpo( alɔ̌ ɔ nɔ hun yɛɛ le) nɔ ɖo we ɔ ɖu wɛ.

## Fitɛ Cɛnkunmɛ ka wunkun sin?
E gosin Savalu ɖo tokpɔn Sokanmɛ tɔn mɛ. E já xo Cɛnkunmɛ ɔ‚ e nɔ ze ka ɖaxo ɖokpo do sin kpɛvi ɖe mɛ bo nɔ xo kpo afafa kpo; mɔ ɖokpo ɔ‚ e nɔ ze gota ɖesu bo nɔ xo gɔna.

E nyi we titeungbe ɖokpo ɖe bɔ e nɔ ɖu ɖo Benɛɛ to mɛ ɖo Savalu sin tokpɔnla mɛ. E wa gbakpe bo wa byɔ gbɛ yɔyɔ ɔ mɛ ɖo xwe 60-70 lɛ ‚ bɔ mɛɖaxo Anatole HOUNDEFO bɔ ɖɛkpɛ nyikɔ tɔn nɔ yi Alɔkpɔn b’ɛ nyi Savalounu vi jiji. E nɔ ji han nɛ lɛ hwɛhwɛ ɖo nuwiwa lɛ houenou: cyɔ nuwiwa lɛ‚ alɔwliwli hwenu lɛ kabi yɛwesin lilɛ hwenu lɛ.

## Tan tɔn
Tan ɔ ɖɔ: kannumɔlɔn xoxo ɖokpo wɛ nɔ nyinyi Adisso ɖo agbomɛ ɖo acikpikpa axɔsu Kpɛngla tɔn mɛ (1774-1789). Axɔsu swɛ do jlokokomɛ bɔ e wa yi tò tɔn mɛ ɖo Savalu. 

Hweenu e ka ɖo kannumɔlɔn gbeji ɖo Agbomɛ ɔ ‚ e tun Zɛnli e e nɔ xo ɖo agbomɛ kpo hun e nɔ ylɔ ɖɔ "Kpezɛn" ɖo dɔn e kpo. Xwe wiwa tɔn ɔ‚ e ze Kpezɛn ɔ huzu Gota na. Gota nɛ ɔ nyi azɔwanu ɖokpo b'ɛ ye blo kpo "ka ɖaxo" kpo. Ye wa ze gankwekwe  we (2) gɔna‚ bo ze asan we(2) kpoɖo "ka" we(2) ɖevo kpo bɔ ye lilɛ ta tɔn ɖo gannu e mɛ sin ɖee‚ bɔ nuwanu enɛ ɔ nɔ nyi "Tohun".

Cɛnkunmɛ nyi weɖuɖu ɖaxo ɖe ɖo Maxinu lɛ gɔn bɔ e nɔ xò ɖo cyɔ nu wiwa hwenu lɛ kɛɖɛ nu xwe mɔkpan. Amɔ̌‚ azan ɖo azan ji jɛ wɛ ɔ‚ ye wa ɖo xixo wɛ ɖo hɔnmɛ Savalu tɔn‚ kpoɖo nuwiwa ɖevoɖevo lɛ kpo‚ e nɔ xo  hwebinu ɖo nuwiwa lɛ bi mɛ.

Ɖo xwe 1970‚ hansinɔ Alokpon wa sɔ azɔwanu "Kpete" alǒ "Xwɛ"gɔnu hun lɛɛ. Mɛ nukɔn tɔn e xo Cɛnkunmɛ lɛ ɖie: Gbetcheou‚ Gbèzé‚ Alevi‚ Zokpon‚ Gbevi‚ Selomin. Cɛnkunmɛ sin we nyi weɖuɖu ɖe bo nɔ xlɛ gansise ɖo abɔta.
Akpaxwé:Weɖúɖú lɛ ɖo Benɛɛto mɛ
Kaka

**Kaka** ɔ, nyí nǔxixò bo lɛ nyí nǔxonú ɖo Aja tadovi lɛ sín hwɛndò mɛ ɖò Benɛɛtò mɛ. E nɔ mɔ nǔxixo nɛ nɛ ɔ tawun ɖò wemɛ kànmɛ, ɖo tajiɔ, xɔgbonu kpo Sɛmɛ-Kpoji kpo.

## Fi e é wú kùn sín e
Ɖ'ayǐ xóxó ɔ, kaka nyíhwɛndomɛ nǔxónú ɖe bɔ e nɔ zé kpò dó xò dawe sìn kpò alǒ bade sín kpò ná. Gbè e nǔxixo nɛɔ nɔ do ɔ wɛ è kpɔ́n  bó dó sùnnyǐ i ɖɔ kaka. Bonú nǔxixo nɛ ɔ ná dó ɖó zìnzìnɔ,e nɔ xo nǔ nɛ ɔ hweɖe lɛ nu kpodo asɔgwe kpo.E hɛn ɔ, è nɔ xò nǔxixo nɛ ɔ ɖò awajíjɛ hwenu alǒ hwɛndò mɛ sín yɛsu fifɔ lɛ hwenu. Mɔ wú wɛ zàngbetɔ́ núxixo lɛ hwenu ɔ, Kaka nyí hǐn enɔ xò ɖò taji e.

## Kaka hún xotɔ lɛ
Hànsinɔ Sagbohan Danialou wɛ nyí kaka hun xótɔ ɖaxo e mɛ bi túùn ɖò Benɛɛ tomɛ e. E wɛ nyí mɛ e ɖe nuxixo nɛ ɔ xlɛ tawùn bó sɔ ɖ'ajo e. Zɛ e yɛ wu ɔ,hànsinɔ jɔwunjɔjà ɖevo lɛ tiin bɔ yělɔɔ nɔ xò kaka hún.

## Dodó tɔn lɛ

Akpaxwé:Weɖúɖú lɛ ɖo Benɛɛto mɛ Akpaxwé:Nǔxixo lɛ
Ajaka heto

**Ajaka heto** ɔ kanlin ɖe wɛ, e ɖe wunmɛ gege: ɖo xwegbe kpodo glemɛ kpan.
Ajaka ɔ jinukun wɛ e nɔ ɖu. Ajaka nɔ hɛn nu gble tawun nu gbɛtɔ. E nɔ ɖu avɔ mɛ tɔn bi, wema mɛtɔn bi. Ajaka nɔ jivi sukpɔ bɔ kun tɔn sɔ sixu sudo a.

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Cuku

thumb|right|<center>Cuku</center>

**Cuku** ɔ, kanlin ɖe wɛ, bo ɖe ɖo we ji: E ɖe xwegbe tɔn kpodo gbemɛ tɔn kpan.

## Xixa tɔn

## Cuku xwegbe tɔn
Cuku xwegbe tɔn ɔ, nɔ nɔ kpɔ xa gbɛtɔ. E nɔ ɖ'alɔ gbɛtɔ ɖo ali tɛnmɛ tɛnmɛ nu.
Cuku nɔ cɔ xwe nu gbɛtɔ bo nɔ xo nu bɔ ajotɔ nɔ hɔn.Gbɛtɔ kpla cuku do nya gbe do wli lan na.Cuku gbemɛ tɔn nɔ ɖu lan kɛɖɛ,loɔ xwegbe tɔn nɔ ɖu nu e gbɛtɔ ko sixu nɛɛ ɔ bi.

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Gúnúko

**Gúnúko** ɔ nyi hwɛndomɛnu ɖo afɔligbé Benɛɛto mɛ tɔn. É nyi vodun é nɔ cyɔn alɔ mɔnlikùn glé lɛ jí. Ɖo Benɛɛto mɛ kpàtàki ɖo Xɔgbonu ɔ, akɔ *Takpa* tɔn wɛ nɔ kpé nú kún éwú.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:VodunAkpaxwé:Hwɛdomɛnu ɖo Benɛɛto mɛ
Akɔ́n hún

'''Akɔ́nhún''' ɔ́‚ hǔnkpa ɖé wɛ bɔ ka lɛ́ nyí wefɔ huɛndomɛ tɔn ɖé bo égósín tofɔligbé Benɛ̆ tɔn. Hǔnkpa élɔ̌ e nɔ zé dó j’ayǎ nà wɛ.  

## Xixa tɔn

## Tímɛtɔn
Akɔ́n hún (Akɔ́n= akɔ́ntají ; Hún= hǔnkpa) ɔ́‚ tínmɛ tɔn wɛ nyí hǔnkpa akɔ́ntájí tɔn ɖo fɔngbe mɛ.

We élɔ́ɔ‚ súnúlɛ́ɛ wɛnɔ ɖúi. Yenɔn xo alɔ kpó akɔ́n kpó dó dúwetɔn ná. Akɔ́n hún ɔ́‚ Agbǒmɛ wɛ ěnɔ̌ xoɖe tawun. Nuwiwa awajijɛ tɔ éenɔ kpléto é lɛ́ɛ sín huenu wɛ enɔ xo hǔnkpa élɔ́ɔ ɖe : '''''Alɔwlíwlí hwɛndomɛ tɔn''''' lɛ́ɛ, ***Yɛhue sin lilɛ*** huntomɛn tɔn kabǐ '''''cíɔɖidi''''' nú wiwa kpó.
Tipɛntí

thumb|right|<center>Tipɛntí</center>
**Tipɛntí** ɔ, awajijɛ sín hun wɛ bɔ e nɔ xò ɖò totaligbe Benɛɛtò ɔ tɔn.

## Fitɛ wɛ e nɔ xo ɖè
Togùn *Otamari* tɔn kpodo *Bɛtamaribɛ*' tɔn kpán mɛ wɛ nɔ xò ɖé tawun tɔn.

## Mɛ lɛ wɛ nɔ xò?
Ɖò walɔ yetɔn mɛ ɔ, sunnu lɛ kɛɖɛ wɛ nɔ xò. Bɔ yemɛ e nyí glesi lɛ e wɛ nɔ xò.Amɔ egbe din ɔ, nyɔnu kpó sunnu kpó bǐ wɛ nɔ xò.

## Hwetɛnu wɛ e nɔ xò ?
E nɔ xò ɖò nukunyahwenu,mɔ ɖokpo ɔ ɖò hwenu e e ɖò nǔ xwa wɛ é bo na do dó wuyiya lanmɛ nú glesi lɛɛ.

## Nusisɔ e nɔ ɖú tipɛnti é

Akpaxwé:Weɖúɖú lɛ ɖo Benɛɛto mɛ
Kokoma

**Kokoma** ɔ nyi weɖuɖu Benɛɛtò mɛ tɔn. Totaligbé Benɛɛ tɔn sin gletoxo lɛ mɛ wɛ e nɔ ɖu we nɛ ɔ ɖe.

## Fi e we ɔ gosin e

## Lee e nɔ ɖu we ɔ gbɔn e
E nɔ lɛ́ ylɔ́ Kokoman ɖɔ **bal poussière**, ɖo hwenu e ɖo ɖuɖu wɛ ɔ, weɖutɔ lɛ sin afɔ nɔ blo afuntuntun tawun.

É nɔ́ xò weɖuɖu nɛ ɔ sin hun ɖo alowliwli, jɛɖuɖu yɔkpɔvu lɛ tɔn kpo mɛxo sin cyɔ ɖiɖi hwenu. 

## Nuxɔtɔ lɛ kpo weɖutɔ lɛ kpo

Akpaxwé:Weɖúɖú lɛ ɖo Benɛɛto mɛ
Ajalín

**Ajalín** ɔ nǔxonú kannɔ xóxó ɖokpo wɛ nyí ɖò Benɛɛtò mɛ. Flansé nyí kɔ́ tɔn nyí «cithare en radeau». E nɔ lɛ mɔ ɖò Bukina Fasotò mɛ. Fi nɛ ɔ, e nɔ ylɔ ɛ ɖɔ *tiahun*

Ni nɔ mɛ tɔ̀n cí kpàcaa lobɔ badé kpo wɛ e nɔ dó bló ná bo nɔ sin ɖě dó ɖě wǔ kpódó ɖɛkán.

## Ayihúndídà
Hwɛndòmɛnú xíxó Benɛɛ tɔ̀n lɛ gblamɛ wɛ e dǒ nǔxónú enɛ ɔ wá ɖe.E nɔ̀ zán ɖò tokplé bó xònǔ hwenú lɛ kpódó yɛ̀sù ɖe lɛ hwenu kpó. Nǔxónú nɛ ɔ, e hɛ̀n ɔ,e nà zán e ɖokponɔ dó xonǔ alǒ ena sɔ́ nǔxónu ɖevo lɛ kpé nî ɖò nǔxixò ɖokpó hwenu ɖi hǔn abǐ gànkwékwé ɖɔhùn.

Akpaxwé:Nǔxonú lɛ
Anagonou Vodjo

**Anagonou Vodjo** ɔ́ nyɔnu nuxɔtɔ-weɖutɔ-hanjitɔ Benɛɛtò tɔn wɛ, è ji ɖo xwe 1947 ɖo Agbomɛ bɔ é ku ɖo azan 14ɔ zosun xwe 2015 ɖo Komɛ (Comè).

## Gbɛzán tɔn
E jɔ ɖo Agbomɛ (Danxomɛ ) ɖo 1947. Anagonu Vɔjɔ nɔ xo Akɔnhun. E ɖɔ mɛ e ɖo gbɛkplekple "Association Nationale des Compositeurs Chanteurs Traditionnels du Bénin" wa lɛ mɛ. E nyí nukɔntɔ́ nu nyɔnu "Fédération des Associations des Musiciens Traditionnels du Bénin" tɔn.

## Agbanxwɛ tɔn lɛ
Vodjo ɖe agbanxwɛ 19 tɔn. Loɔ gudo tɔn ɔ tɔn gbeɖe a.

## Kunnu e ɖe ni lɛ
Ɖò azan 25ɔ octobre xwè 2015 ɔ , togan Boni Yayi ɖe kunnu n'i ɖɔ soɛ ɖo "ordre national du mérite Social" mɛ . 

## Ku tɔn
E yi Mawu mɛ ɖò azan 14ɔ zosun xwè 2015 gbe ɖo à Komɛ ɖo kpɔnla Mɔnɔ hwenu e ɖo xee 68 ɖo wɛ e.

Akpaxwé:NuxotɔAkpaxwé:Hanjítɔ
Kiaru

**Kiaru** ɔ́, mɛwihwɛndomɛ sin wè ɖúɖú lɛ ɖokkpo wɛ̀ ɖò totaligbe Benɛɛtò tɔn. È na ɖɔ ɔ́, wè ɖé wɛ nyi bɔ̀ axɔvi'sunnu wasangali lɛ tɔn nɔ́ ɖú hwɛ̀hwɛ̀ ɖò tokpɔn Bɔ̌gǔ tɔn mɛ̀. 

## Vògbigbɔn
Wè'nɛ ɔ́  nɔ́ ɖè awajijɛ kpo xomɛ̀ hunhun kpo xlɛ. Enɛ ɔ wu wɛ̀, é nɔ́ ɖú ɖò xwè ɖùɖù alǒ awajijɛ'nú wiwa ɖe hwenu: azinkpoji yiyi axɔsu tɔn ɖé, àsú alǒ àsì dida ɖé, vǐɖétɔn alǒ yɛhwèsin lilɛ ɖé hwenu wɛ̀ é nɔ ɖu wè nɛ̀ ɔ́ ɖò baliba lɛ sin hwɛndo mɛ̀.
Sin xwè 2020'ɔ ɖié ɔ, wè èé nɔ ylɔ ɖɔ̀ kiaru ɔ huzu tòdɔkun alɔ̀mahɛ̀n Benɛ tɔn lɛ ɖokpo.

Akpaxwé:Weɖúɖú lɛ ɖo Benɛɛto mɛ
Wuru

**Wuru** ɔ, tòtaligbe Benɛɛtò sin weɖuɖu hwɛndomɛ tɔn wɛ.

## Tan tɔn kléwun
Nuxixo ɔ Batɔnu lɛ tɔn wɛ ɖo tokpɔn Borgou tɔn mɛ.

Akpaxwé:Weɖúɖú lɛ ɖo Benɛɛto mɛ Akpaxwé:Nǔxixo lɛ
Sɛnsɛnnu

**Sɛnsɛnnu** ɔ, yɛsù fifɔn hun ɖe wɛ bɔ dɔnkpɛ ɖyɔvǐ baatɔnu e ɖo alɔwliwli xwe lɛ nɔ ɖu.  

## Weɖuɖu ɔ

Dɔnkpɛ ɖyɔvǐ baatɔnu lɛ nɔ xwe gbakun kpɛvi vɔvɔ bɔ Kan nɔ lɛlɛ do e. Ye nɔ lɛ sín avɔ kléwún ɖ'alinkan b'ɛ nɔ wa koligo ji kpɛde, bo nɔ do asan ɖ'afɔgbɛnnu. Ɖo bibɛmɛ ɔ, weɖutɔ lɛ nɔ kpɔn nú  ye do e ɖo so e nɔ kɔn nukpɛn ɖɔhun e mɛ. Sin hwenu e sɔ nukpɛn do weɖuɖu nɛ ɔ mɛ ɔ, ɖyɔvǐ ɖokpo nɔ hɛn alɔnu bo nɔ ɖo gudo yi wɛ ɖo mɛ e  weɖu wɛ e nukɔn. Sɛnsɛnnu ɔ, e nɔ ɖu ɖ'afɔvi nu, bo nɔ xa mɛɖe kpɛɖé. Hunvi ɖe nɔ ylɔ we ɔ, hun ɖaxo nɔ yi kɔ na bɔ kɛ gbe nɔ gɔna lyɛngbe lyɛngbe. Weɖutɔ lɛ nɔ zin afɔ ɖo kɔ mɛ kpo we'fɔ yetɔn lɛ kpo bɔ asan e ɖ'afɔgbɛnnu yetɔn ɔ nɔ ɖo nu ɖɔ wɛ. Ye nɔ ɖɔ "cɛn-cɛn". Fye nyìkɔ sɛnsɛnnu nu ɔ wukun sin e nɛ. 
## Nuxonu
Nuxonu taji ɔ wɛ nyi "guuru"

## Dodo tɔn
https://appelbenincom.wordpress.com/2022/06/21/cartographie-et-repertoriage-des-rythmes-traditionnels-du-benin/
Kuniya

**Kuniya** ɔ nyi wefɔ huɛndomɛ tɔn ɖé do Benɛɛtò mɛ lobɔ égósín otaligbé Benɛɛtò tɔn. Wefɔ ɔ  nyɔnu lɛ wɛ non dù do togun Waama tɔn mɛ. Ayà jijè hwenù wɛ yé ka nɔn ɖù wefɔ énɛ ɔ. 

## Dodo
Agbehún

**Agbehún** ɔ, hunxixo ɖe wɛ bɔ e nɔ d'ácà ɖ'emɛ̀ kpodo dawétín kpó.

## Nusisɔ e nɔ ɖú agbehún lɛ e

## Fi e agbehun gosin é
Ɔyɔ wɛ agbehun gosin ɖò awɔnlintomɛ bo yi ayɔnu lɛ sín hǔnxixo

## Fi ée nɔ ɖù agbehun ɖe lɛ é
E nɔ mɔ agbehun ɖò xɔgbonu, Glexwé, Alada, Savalú, Agbomɛ kpó Kutɔnu kpó.

Akpaxwé:Hunxixo lɛ Akpaxwé:Weɖúɖú lɛ ɖo Benɛɛto mɛ
Gbɔ̀n

**Gbɔ̀n** kabi ogbɔ̀n ɔ̀‚  nǔxixo-weɖúɖú nagɔnu kpodó ayɔnu lɛ tɔn kpǎn  ɖokpo wɛ bɔ mɛlɛ nɔ ɖǔ ɖo Klutɔ nuwiwa lɛ tɛnmɛ.

## Bloblo tɔn
Lokotin kpodó xunsikan kpó wɛ é nɔ́ bló xùn tɔ́n n. Xɛviosósi lɛ nɔ ɖu bó nɔ̀ wa hunhwɛnu nǎ.

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Nǔxixo lɛAkpaxwé:Weɖúɖú lɛ ɖo Benɛɛto mɛ
Gogbahun

**Gogbahun** nyi nuxixo Benɛɛtò mɛ tɔn b'ɛ nɔ xo ɖo Glexwé ɖo Afɔligbe Benɛtò tɔn ɖò Aflika sin hweyixɔ waji. Cyɔ̀ nuwiwa sin nǔxixo wɛ ɖokpó wɛ e nyí ɖò vodun mɛ. E nɔ ze gàn kwekwe, hǔn, gò kpo gankwɛ kpo dó xò na. Ehɔnmɛ ɔ, è nɔ́ lɛ xo ɖo nǔwiwa ɖevo lɛ domɛ.

Akpaxwé:Nǔxixo lɛ
Kpojigɛgɛ

thumb|right|<center>Kpojigɛgɛ</center>

**Kpojigɛgɛ** ɔ, kaléta wɛ bo nɔ xwe nu ɖo nukunmɛ. É gbɔnvo nu kaléta, ɖo é nɔ xa kpo we ji bo nɔ ɖizɔnlin, bo nɔ ɖuwe ɖo kpo we lɛ ji ɖo jɔhɔn mɛ.

## Tan tɔn

## Nǔxixo

## Nunɔmɛ tɔn

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Kaléta Akpaxwé:Hwɛdomɛnu ɖo Benɛɛto mɛ
Aské

**Aské** ɔ, awajijɛ hun ɖe wɛ bɔ nyɔnu lɛ wɛ xo ɖo totaligbe Benɛɛ tɔn ɖo tokpɔn Dɔnga tɔn mɛ. 

## Hwénu è nɔ xo e
Aské'hun ɔ alɔwlíwlí hwenu wɛ è nɔ xo, bo nɔ kpla nyɔnu alɔwlitɔ gbɔn alɔxixo kpo weɖuɖu kpo mɛ. 
## Nuxonu lɛ
Nuxonu taji tɔn lɛ wɛ nyi Gangan kpodo Bata kpo.

## Dodo tɔn
https://appelbenincom.wordpress.com/2022/06/21/cartographie-et-repertoriage-des-rythmes-traditionnels-du-benin/

Akpaxwé:Nǔxixo lɛ
Gunbe

**Gunbe** ɔ, hun ɖewɛ nyi ɖo Dasa kanmɛ b'ɛ nɔ xo hwebǐnu. Awajijɛ sín hun wɛ bɔ e nɔ xò ɖò Dasa ɖo Benɛɛtò mɛ.

## Fitɛ wɛ e nɔ xo ɖè
Togùn Daca tɔn wɛ nɔ xò ɖò tokpɔ̀n Sókan tɔn ɔ mɛ.‘’
Nu è na xo gunbe ɔ, è na mɔ hun ɖaxo eè nɔ ylɔ ɖɔ "gunbe" bɔ mɛ e ɖo xixo wɛ nɔ junjɔn ji bo nɔ nɔ́ lèe é na nɔ bo xo kp'alɔ kp'afɔgbɛnnu kpo e. Gbɛtɔ afɔtɔn mɔ ɛ è ɖo na mɔ bɔ alɔxixo na ɖigbe ganji. Nyɔnu lɛ ɔ, nu ye na ɖu we do hun nɛ ɔ mɛ ɔ, ye nɔ bɛ avɔ yetɔn sin to bo nɔ xa, bɔ afɔ yetɔn ɖokpo nɔ nɔ́ nukɔn nu ɖe ɔ. Yè nɔ ɖo jilɔnyiwɛ bo nɔ sɛtɛn. Nɛgbé yetɔn nɔ ɖo wundanwɛ, agbeza yetɔn bi wɛ nɔ ɖuwe kpowun. Sunnu lɛ lɔ nɔ xa bo nɔ ɖu we ɔ ɖinu ɖɔ kpakpa ɖo zɔnlin zun wɛ ɖɔhun bo nɔ yi adisi amyɔ

## Nuxonu
* Gan
* Gansu 
* Alɔxixo
* Nuxonu tɛnmɛ tɛnmɛ

## Hwetɛnu wɛ e nɔ xò ?
E nɔ xò ɖò nukunyahwenu,mɔ ɖokpo ɔ ɖò hwenu e e ɖò nǔ xwa wɛ é bo na do dó wuyiya lanmɛ nú glesi lɛɛ.

## Dodo tɔn
https://appelbenincom.wordpress.com/2022/06/21/cartographie-et-repertoriage-des-rythmes-traditionnels-du-benin/

Akpaxwé:Nǔxixo lɛ
Ajogbo

**Ajogbo** nyi nuxixo ɖo Benɛɛtò mɛ kpo Togotò mɛ kpo.

## Tan tɔn
Ajogbo jɔ ɖo Benɛɛtò mɛ ɖo kpɔnla Mɔnɔ tɔn mɛ. 

Ɖo bibɛmɛ ɔ, cyɔ nuwiwa sin nuxixo wɛ. Lo ɔ è ka nɔ lɛ́ xo ɖo ɖo awajijɛnuwiwa lɛ domɛ.

Akpaxwé:Nǔxixo lɛ
Cango

**Cango** ɔ nyi Vodún ɖé bɔ yé nɔ sɛn ɖo Benɛɛtò mɛ. Nyikɔ tɔn ɖésù nɔ nyi *Ejɛran*. Azà é ɖo tà tɔn ɔ wɛ nɔ nyi *Cango* ɔ. Do Benɛɛtò mɛ ɔ *Nago* lɛ gɔn wɛ yé nɔ mɔ cincɛɛn é nɛɛn ɔn dé. Ɖo hwɛndomɛnù *Ayɔnù* lɛ tɔn mɛ ɔ , é do asi àtɔn : *Oya*, *Oshun* kpo do Oba kpo.

## Dodo
Zɛnli Gbété

**Zɛnli Gbété** ɔ weɖúɖú mitɔn lɛ ɖokpo wɛ bɔ Saxwɛnúlɛ nɔ xó ɖo tokpɔn Mɔnɔ tɔn mɛ.

## Nɛ é nɔ ɖú gbɔn?
Zɛnli Gbété ɔ gosin Zɛnli mɛ amɔ é nɔ ɖo zingidi hú zɛnli ɖésu. Zɛnli gbété nɔ zán gota à bɔ nuxúxó tɔn nɔ ya bo nɔ hunhun mɛ. Weɖútɔ zɛnli gbété tɔn lɛ ɖo wé na ɖú wɛ ɔ nɔ dán abɔta kpo awa kpo bǐ ɖo zɛɛn do nukɔn.

Akpaxwé:Weɖúɖú lɛ ɖo Benɛɛto mɛ
Hwɛ

**Hwɛ** ɔ, xwizɛgbɔn wutú wɛ bo nyi akɔta alo hɛnnu émɛ etɔ́nsín é sin wuntun. É ɖé tɛnmɛ tɛnmɛ bo ɖo tinmɛ tɛnmɛ tɛnmɛ.

## Tan tɔn
Ɖo Aflika gbéjí ɔ́‚ hwɛ e énɔgbo lɛ́ɛ nɔ́ ɖe akɔta emɛ etɔ́nsín ɔ́ xlɛ́. Ɖo nǔwálɔ ca mɛnwi gbéjí tɔ́n lɛ́ɛ mɛɔ́, enɔ gbo hwɛ númɛ́ bónɔ́ dó xlɛ́ hɛ̌nnu, akɔta alǒ hunxwɛ enu wɛ mɛ ɔ nyí é xlɛ́.

Ɖo mɛwi gbéjí ɔ́‚ hwɛgbigbo nyí xwinzɛgbɔn wutúxó ɖé kpowun ǎ, loɔ́‚ wuntun e dó mɛ gesí alǒ ée xlé ɖɔ emɔ awoé wɛ.

## Aniwu wɛ e nɔ blo
Ehɛnɔ́‚ enán gbohwɛ ɖó agbazawú bó dó xlɛ́ akɔta emɛ egosín é, bódó bló bó yɔ́n ɖɛkpɛ nán alǒ bó dó fɔ yɛsu ɖéna.
## Wunmɛ tɔn lɛ
Alɔkpa hwɛkan tɔn we wɛ ɖe ɖo mɛwigbéjí :
* Hwɛ e nɔ nɔ agbaza wu hwíin ɖo Cameroun.
* Hwɛ e nɔ ɖó do gɔngɔn yi agbaza wúé ɖo Awɔnlintò, Senegaltò kpó Nijɛtò kpó.

Akpaxwé:Hwɛgbigbo
Ajijakuzɛn

**Ajijakuzɛn** ɔ kanlin ɖe wɛ bo ci tɔn ɖɔwun bɔ wutu nɔ ɖo wun. Ajijakuzɛn nɔ ɖu atinɖɔ kpodo atinsinsɛn kpan. Ajija ɔ zanmɛ wɛ eyɛ nɔ tɔn.

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Jean Adagbenon

**Jean Adagbenon Honfo** ɔ hanjitɔ Benɛɛtò mɛ tɔn wɛ. E jii ɖo xwe 1966 ɖo Azɔwlisɛ ɖo Ajowun.

## Azɔ tɔn
Jean Adagbenon nɔ xo jazz, rock kpo flamenco kpo. E do gbɛta Jaya (éclate toi) wa.

## Agbanxwɛ tɔn lɛ
* Bernardo sandoval palan't en 2006
* Négriluz en 2004
* Océanique compilation sortie par l'Institut français en 2001
* Les mélodies du Bénin sortie par RFI en 2003
* Yopo tché en 1998
* Ilé en 2000
* Zéïaga en 2004
* Cè bo en 2007
* Pour ta gloire Seigneur en 2011[2]

Akpaxwé:Hanjítɔ Akpaxwé:Hànkpatɔ
Xwékanlin lɛ́ɛ

**Xwékanlin lɛ́ɛ** wɛ nyi kanlin è gbɛɖotɔ blo bɔ yé na sixu nɔ xwégbe xa gbɛtɔ e. Yé ɖé alɔkpa alɔkpa.

## Xwékanlin ɖé lɛ
Xwékanlin lɛ́ɛ tɛnmɛ tɛnmɛ gégé wɛ ɖé. Mi na xa: Cuku, Trotro

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Xɛ lɛ́ɛ

**Xɛ lɛ́ɛ** wɛ nyi kanlin ée gbɛɖotɔ blo bɔ yé ɖo awa bo nɔ zɔn lɛ. Yé ɖé gbémɛ tɔn bo lɛ ɖé xwégbe tɔn.

## Xɛ xwégbe tɔn lɛ
Xɛ xwégbe tɔn lɛ nɔ nɔ xwégbé xa gbɛtɔ. Yé ɖé tɛnmɛ tɛnmɛ. Mi na xa: Ahannɛ

## Xɛ gbémɛ tɔn lɛ
Xɛ xwégbe tɔn lɛ nɔ nɔ gbé mɛ. Yé ɖé tɛnmɛ tɛnmɛ. Mi na xa: Asɔkle, Ahoxɛ, Titigweti.

Akpaxwé:Kanlin lɛ Akpaxwé:Xɛ lɛ
Nuviɖogbɛ lɛ

**Nuviɖogbɛ lɛ** wɛ nyi kanlin ee gbɛɖotɔ blo bɔ yé nɔ ɖo tà, awà bo nɔ zɔn, bo nɔ ɖo ala wé ɖo tà wu, bɔ adɔgo yétɔn nɔ ɖo mimamɛ lɛ.

Akpaxwé:Kanlin lɛ Akpaxwé:Azinzɛn lɛ
Hwevì lɛ́ɛ

**Hwevì lɛ́ɛ** wɛ nyi kanlin ée gbɛɖotɔ blo bɔ yé nɔ nɔ tɔ kpodo xu lɛ kpo mɛ. Gbɛtɔ nɔ lɛ nyi yé ɖo xwégbé.

Akpaxwé:Kanlin lɛ Akpaxwé:Hwèví lɛ
Atinsinsɛn lɛ

**Atinsinsɛn lɛ** wɛ nyi nǔnina atin lɛ tɔn. E ɖé bɔ gbɛtɔ sixu ɖu alo  é sixu ɖu a.

## Atinsinsɛn gbɛtɔ sixu ɖu lɛ
Atinsinsɛn gégé wɛ ɖé bɔ gbɛtɔ sixu ɖu. Mi na xa: Amaga, Yovozɛn, Azɔnbobwe.

## Atinsinsɛn ée gbɛtɔ ma sixu ɖu a lɛ
Atinsinsɛn gégé ɖé bɔ gbɛtɔ sixu ɖu a.

Akpaxwé:Atinsinsɛ́n
Xwlɛ̀kpatɔ́

**Xwlɛkpatɔ́** ɔ́ wɛ́ nyí mɛ e nɔ wa xwlɛ̀zɔ́ é. 

## Nu é nɔ blo lɛ é
Xwlɛ̀kpatɔ́ nɔ blo hɔn lɛ, flécé lɛ, gba tɛnmɛ tɛnmɛ kpodo xwlɛ̀ kpo.

Akpaxwé:Xwlɛ̀zɔwiwa
Han sin xwè

**Han sin xwè** ɔ wxe ɖé wɛ b'ɛ ɔ ɖu ɖo xwewuxwewu ɖo azan ko nukun ɖokpo gɔ, Ayidósùn tɔn mɛ.

Akpaxwé:Xwè lɛ
Gbɛ̌kanlin lɛ́ɛ

**Gbɛ̌kanlin lɛ́ɛ** wɛ nyí kanlin ée Gbɛɖotɔ́ dá bɔ yé nɔ́ nɔ gběmɛ lɛ́ɛ. Kanlin nɛ́ lɛ́ɛ nɔ́ nɔ kpɔ́ xá gbɛtɔ́ lɛ́ɛ ǎ.

## Gbɛ̌kanlin ɖé lɛ
Gbɛ̌kanlin tɛnmɛ tɛnmɛ gégé wɛ ɖé. Mi na xa: Tɛ́ agbanlín, Agbanlín zogbannɔ

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Dàngbé

thumb|right|<center>Dàngbé</center>

**Dàngbé** ɔ dàn ɖaxo ɖé wɛ bo nɔ ɖu gbɛtɔ a.

## Xixa tɔn

## Sinsɛn tɔn ɖo Benɛɛtò mɛ
Ɖo Benɛɛtò ɔ, dàngbé ɔ, nu sinsɛn wɛ do toxo Glexwé tɔn mɛ. Yé ɖo xɔ yétɔn bɔ mɛ nɔ wa tò mɛ bo nɔ kpɔn.

Akpaxwé:Dàn lɛ
Ɔdinatɛ̆ (Ordinateur)

**Ɔdinatɛ̆** (**Ordinateur**) nyi mɔ yaɖeyaɖe.

## Wunmɛ nabi é ɖé e

## Tan tɔn
Enyi è ma ɖó tinmɛ titewungbe ɖé ǎ ɔ, è sixu mɔ nǔ e wá huzu alokan nukɔntɔn ɔ é ǎ, amɔ̌, è ɖó na tuùn nǔ taji ɖěɖee jɛ sín hwenu e Charles Babbage w'azɔ̌ nú è na zán alokan e è sixu bló é ɖò xwè 1837 é jí jɛ hwenu e è w'azɔ̌ nú è na zán alokan ɖó ɔ ɖò xwè kanweko ɖé gudo é.
Takwɛ

**Takwɛ** nyi akwɛ bɔ acɛkpikpa nɔ yi ɖo tovi lɛ si ɖo e ɖo na su dandan. Takwɛ wunmɛ gege wɛ ɖe. Akwɛ nɛ e axɔsu nu yi ɖo tovi lɛ si e wɛ e nɔ zan ɖo wa tozɔ na nu ɖagbe to ɔ kpo tovi lɛ kpo tɔn.

Sín hwexónu wa din ɔ́, takwɛ nyí nǔ taji e nɔ ɖó to lɛ́ɛ sín gbɛzán mɛ, acɛkpikpa yetɔn kpo hlɔnhlɔn yetɔn kpo mɛ.

## Takwɛ sin tan

## Takwɛ ɖo Benɛɛtò mɛ

Akpaxwé:Takwɛ lɛ
Hoovi kwékwè

**Hoovi kwékwè** ɔ atinsinsɛn wɛ. Nyikɔ tɔn ɖò nunywɛ mɛ wɛ nyí **Uvaria chamade**.

Akpaxwé:Atinsinsɛ́n
Lokotín

**Lokotín** tɛnmɛ tɛnmɛ wɛ ɖe. Nuwlanwlan elɔ na kɛnu do **lokotin [[Aflika]] gbeji tɔn** wu.

## Fi e nyíkɔ ɔ gosin e
Ɖo flansegbe mɛ ɔ, e nɔ ylɔ́ atín nɛ ɔ ɖɔ **Baobab** . Nyikɔ nɛ ɔ wukun sn Arabu mɛ: "abu hibab", bɔ tinmɛ tɔn nyi "atínsinsɛn e ɖó kwin gěgé é" . Nugbo ɔ  sínsɛ́n dokkp ɖokpo cí gǒjíblánú ɖɔhun bo nɔ hɛn atínkwín kanweko mɔkpan.

## Wujɔnu tɔn lɛ

Adansonia digitata 0003.jpg|Wutu tɔn
Starr 080305-3303 Adansonia digitata.jpg|Ama tɔn
Adansonia digitata1SCZO.jpg|Flowa tɔn
Baobab fruit, mature - Adansonia Digitata.jpg|Atinsinsɛn tɔn
Baobab seeds.jpg|Aɖɔ tɔn


## Zinzan tɔn
Atín ɖaxó e è nɔ ylɔ ɖɔ lokotin é xlɛ́ ɖɔ tɔ e ɖò fí ɔ́ kún gɔ́ngɔ́n ó, bɔ è hɛn ɔ, è na kun tɔjɔtɛn ɖò fínɛ́. Ðò hwexónu ɔ, gletoxo lɛ nɔ jɔ ɖò atín ɖaxó enɛ lɛ kpá. E nɔ zan atin nɛ ɔ sin wujɔnu lɛ ɖo ali wɔbuwɔbu nu.

## Nǔɖuɖulixo
;Atínsinsɛn tɔn
Lokotin sin sinsɛn ɔ nuɖuɖu wɛ.
É ɖó vitamine B1 kpo vitamine C kpo tawun, bɔ kalisiyɔ́mu e ɖe mɛ e hungan ee ɖo anɔsin mɛ e azɔn we.
É nɔ́ lɛ́ sɔ́ atínsinsɛn nɛ ɔ do blo bya kpo ahan gege ɖevo lɛ kpo na.

;Atinkwin tɔn
Ðò Kayes (Mali) ɔ, yɔkpɔvu lɛ nɔ zán atínkwin ɔ lɛ́ɛ dó bló bɔnbɔn ná, ɖó è nɔ wli ɖɛ lo bo nɔ vivi. 
Ɖo Tanzanie ɔ́ e ze blo  nùɖuɖu e è nɔ ylɔ́ ɖɔ  mbuyu  é.

Baobábu sín atínkwin lɛ́ɛ ɔ́, è nɔ lɛ́ mɛ bo nɔ ɖu ye. É nɔ́ wà ɖagbe nu agbaza rawun.

È nɔ lɛ́ zán dó ɖyɔ́ kafe alǒ dó ɖè ami e è nɔ ɖu é.

;Ɖɔ tɔn 
Atín yɔkpɔ́vú lɛ sin ɖɔ nɔ cí Kalɔtu ɖɔhun bɔ e nɔ ɖu.

;Ama tɔn

Baobábu sín ama e nɔ ɖó nùtínnúmɛ bo nɔ ɖó calcium, fer, potassium, magnésium, manganese, phosphore kpo zinc kpo tawun. E nɔ ɖa bo nɔ nu.

Ðò Senegaltò mɛ ɔ, lalo ɔ wɛ nyí lokotínma xuxu bɔ è nɔ dó nuɖuɖu kpo nusunnu lɛ́ɛ mɛ, ɖo taji ɔ hwenu e è nɔ bló couscous ɔ.

## Lanmɛsnyɛ Linu

Baobábu ɔ è nɔ ylɔ́ ɖɔ "atín gbɛ̀ tɔn" alǒ "atín azɔngblétɔ́ tɔn" ɖó ɖagbe wɔbuwɔbu e nɔ wà ɖo lanmɛnanɔganji Linu e.

;Atínsinsɛn ɔ 

È nɔ ɖa atínsinsɛn bo nɔ nu sin tɔn ɖò gbɔ xomɛsla kpo zansukpɛzɔ́n kpo na. 

Ama ɔ kpo akpa ɔ kpo

E nɔ zan ɖo gbɔ zansukpɛzɔ́n kpo azɔn gege ɖevo lɛ.

## Zinzan ɖ'ali ɖevo nu

Akpaxwé:Atin lɛ
Dètin

**Dĕtin** nyi atin ɖokpo ɖo atin lɛ mɛ.  

## Tinmɛ tɔn
Nyikɔ nɛ wukun sin nyi ɖevo we mɛ:**Dĕ**(noix de palme), **Atín** (arbre). **Dĕtin** ɖo flansegbe mɛ nyi **palmier à huile**. Bɔ nyikɔ è gbɛ bi tuun n'ǐ ɔ wɛ nyí ***Elaeis guineensis.***

Dětín ɔ nɔ sù kaka bo nɔ yì mɛtlu 20 yi 25 mɔ, loɔ̌ ɖo děgbo lɛ mɛ ɔ atín lɛ nɔ yì jǐ hú mɛtlu 15 hwɛhwɛ ǎ. Wutu tɔn nɔ ci kacakaca bɔ gaɖiɖi tɔn mɛ ɔ é nɔ wa ɖiɖi kpɛɖe. 

Ama tɔn lɛ nɔ ɖiga yi mɛtlu 5 yi 7 mɔ, bo nɔ ɖo hwǐn syɛnsyɛn bo nɔ vlɔn tauun bɔ wǔn nɔ gbo dwě mɛ nu yé. Ɖò dětin ɔ ta nu ɔ, ama lɛ lɛlɛ do é bo ci gbakún ɖɔhun é nɔ cyɔn alɔ kún tɔn yɔyɔ lɛ ji.

## Nu tɛnmɛ é nɔ na lɛɛ
Dětin nɔ na nǔ gégé. Mǐ na mɔ : dě, děkin, dělinnya, děsɔnlin, děkpa, akiza, atan, ami-vɔvɔ, còcò, soɖabi, děkinkan, kpɛlɛbɛ... 

## Ɖiɖé tɔn ɖé lɛ

Récolte de graines de palme 1.jpg
Le transport à Pobé, Bénin 16.jpg
Elaeis guineensis MS 4765.JPG
Elaeis guineensis idolatrica MHNT.BOT.2024.31.23.jpg|*Elaeis guineensis idolatrica* - Museum specimen - seeds
 

Akpaxwé:Atin lɛ
Magatin

**Magatin** alo **Amagatin** nyí atín ɖé ɖò atínhɛnnu *Anacardiaceae* tɔn mɛ. Atín enɛ ɔ gosin Azíi tofɔligbé, bɔ è nɔ  ylɔ́ sinsɛn tɔn ɖɔ Amaga.

## Flowa tɔn kpo ama tɔn kpo

Inflorescences du Mangifera indica.jpg|Flowa tɔn


## Sinsɛn tɔn

MANGO249.JPG|thumb|maga e ma ko zin a e
Alphonso mango.jpg|thumb|maga zinzin e mya e


## Fi e jɔ ɖe e kpo lɛ́ɛ e gba kpe gbɔn e
Magatín ɔ́, atín ɖé wɛ bɔ è nɔ mɔ ɖò Ɛndíi sin zǎnzǎnhwe jí kpódó Birmanie kpo. É ko nɔ sín xwè 4000 jɛji wɛ è ko nɔ sun ɛ ɖò Inde. Amɔ̌, ɖò xwè kanweko 16gɔ́ ɔ mɛ ɔ, Aàrabunu lɛ w'azɔ̌ dó Aflika, bɔ Pɔtugalinu lɛ w'azɔ̌ dó Brazil.

Sín xwè kanweko 17gɔ́ ɔ mɛ ɔ, è nɔ bɛ́ atín sín atín lɛ́ɛ ɖò tò e ɖò gbɛmɛ fí lɛ é bǐ mɛ, ɖò tò enɛ lɛ mɛ ɔ, è nɔ bɛ́ atín lɛ́ɛ ɖò Afrika, Réunion, Seychelles, Antilles, Brazil, kpo Mauritius kpo.

Akpaxwé:Atin lɛ
Logozo

**Logozo** ɔ, kanlin ɖe wɛ, bo ɖo akpán bo nɔ yi gbɔn kɔmɛ. Alɔkpa gege wɛ ɖe. Ageji tɔn ɖe, bɔ tɔmɛ tɔn lɛ lɔ mɔ ɖe. 

## Nuɖuɖu yetɔn
Ye sixu nɔ ɖu lan alǒ atinsinsɛn lɛ ɖò alɔkpa eé nyí é mɛ.

## Lee ye nɔ ji gbɔn e
Logozo lɛ́ɛ nɔ́ ɖó azin sun wǒ alǒ sun wěwe lɛ bi. Kpɛvilɛ nɔ sù tlolo, bɔ enɛ gudo ɔ, susu yetɔn nɔ ɖo te.

## Gbɛtɔ kpo logozo kpo
Logozo ɖo ali gege nu nu gbɛ tɔ lɛ, ɖo taji ɔ nuɖuɖu lixo. Ye nɔ ɖu azin tɔn kpo lan tɔn kpo.

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Ɖɛgbo

**Ɖɛgbo** alo **Aklákú**, ɔ kanlin anyutlitlinɔ ɖé bo nɔ tɔ lɛ mɛ kpodo agé ji kpo. E do we ji. Ɖokpo ɖo azɔ ɖa anyùtì jí b'ɛ é ylɔ ɖɔ "rhinocéros" ɖo flanségbé mɛ. Wé gɔ tɔ̀n ma  ɖŏ azɔ ɖo anyùtí jĭ a nɔn nyi "hippopotame" ɖo flanségbé mɛ.  

## Lee e ci e
e nyí Aflikagbeji sin kanlin bo nɔ nɔ tomɛ kpo ageji kpo.  Mɛxo asu tɔn lɛ nɔ da kg 1 500, bɔ asi tɔn lɛ nɔ da kg 1 300, bɔ mɛɖé lɛ́ɛ nɔ trɛ da kaka yi  yi tɔnu 2.7.  Enɛ nɔ zɔ́n bɔ è nɔ lɛ̆n ɛ do kanlin e d'agba hu kanlin lɛ bi dó ayikúngban jí lɛ́ɛ mɛ. Jiyiyi tɔn yi mɛ̌tlu 1,5, bɔ gaɖiɖi nɔ yi mɛ̌tlu 3,5.

É nyí kanlin e nɔ́ hu mɛ tawun bɔ è ma nɔ mɔ nǔ jɛ wǔ tɔn ǎ é, bɔ è nɔ mɔ ɖɔ é nyí kanlin baɖabaɖa hugǎn ɖò Aflika é ɖokpo.

## Ninɔmɛ tɔn ɖé lɛ

Disney-Animal-Kingdom-Hippo-7940.jpg|thumb|É ɖò tɔ lɛ wɛ
Hippo mouth opening.jpg|thumb|E kɛ nu tɔn


Akpaxwé:Kanlin lɛ
Azwi

**Azwi** ɔ, nyi kanlin ɖé, bo ci asé ɖɔwun, bɔ e nɔ nyí ɖo xwegbé. Ɖo yovogbemɛ ɔ, e nɔ́ nyi *le lapin*. Gbémɛ tɔn lɔ mɔ ɖé, bo nɔ nyi *le lièvre*.

## Xixa tɔn

## Kanlin alɔkpa e wɛ e
Azwi e è nɔ hɛn dó xwé é nɔ́ vɛwǔ bo nɔ́ nɔ gbɛ̀ nú xwè 5 jɛ 8 ɖò ayizoko e è nɔ hɛn dó gle mɛ lɛ́ɛ mɛ, bɔ azwi e è nɔ hɛn dó xwé é nɔ́ nɔ gbɛ̀ nú xwè 10 jɛ 12 jɛ 15 ɖò ayizoko mɛ. É ɖò có é nɔ́ nyí mɛtí ǎ, bó nɔ́ ɖó tò tɔn tawun, é nɔ́ nyɔ́ vǐ tawun, bɔ è nɔ jì vǐ gègě ɖò táan klewun ɖé mɛ, ɖò taji ɔ, ɖò fí e è nɔ sɔ́ ɛ dó jla ajɔ̌ ɖè lɛ é. E nɔ sɔ́ ɛ dó ba lan kpo avɔ kpo ɖò taji, amɔ̌, è nɔ lɛ́ sɔ́ ɛ dó ba ɖa lɛ́ɛ ɖó kokló angora lɛ jí. É nɔ́ dó gǎn, é tlɛ nɔ́ yí wǎn nú gbɛtɔ́ lɛ́ɛ, có é nɔ́ dó gbɛ̀ xá ye ɖò yɔkpɔ́vú hwenu, è nɔ lɛ́ zán ɛ dó mɔ kanlin e è nɔ dó wǔzɔnǔ nú nǔ lɛ é, bɔ égbé ɔ́, é nyí kanlin e è nɔ yí wǎn na tawun é ɖé, ɖò taji ɔ́, é nyí avǔví kpɛví lɛ́ɛ, bɔ è nɔ bló akɔjijɛ lɛ́ɛ.

## Wutu tɔn

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Ayo

thumb|right|<center>Ayo</center>
**Ayo** nyi ɖokpo ɖo ɖadonu lɛ mɛ. E nɔ gla tawun ɖo awɔntinnu kpo numɛ kpo. Atín ɔ́ nɔ́ ɖó atínkwín kpɛví kpɛví ɖé lɛ́ɛ. È nɔ ɖu atinsinsinsɛn ɔ́ sín flɔ́flɔ́ lɔ.
## Xixa tɔn

## Tan tɔn
E nɔ gosin Azíi tɛntin é ɔ, è nɔ ɖɔ ɖɔ è ko zán é ɖò Mediterane tò ɔ mɛ, ɖò Ejípu tawun, nú xwè 5 000 ɖíe. É ɖò mɔ̌ có, è ka nɔ yí wǎn nú atín ɔ tawun ɖò fí gègě, ɖó nùɖuɖu tɔn kpo walɔ tɔn lɛ kpo wu.

## Atin tɔn kpo flowa tɔn kpo

Allium sativum garden.jpg|Ayo tín
Flowers - garlic.jpg|Ayo sin flowa


## Ajɔxanu tawun tawun e ɖe mɛ lɛ e
* Ami titéwungbé lɛ
* Vitamines A, B, C, E kpodo nu ɖagbé alɔkpa alɔkpa ee  sin hudo gbɛtɔ ɖo bo na do nɔ ganji e kpan.

Akpaxwé:Ɖadonu lɛ
Azìínmi

thumb|right|<center>Azìínmi</center>
**Azìínmi** nyi ami e nɔ sɔ Azǐin do blo na é.

## Aziin kpo aziinmi kpo

Peanuts (Arachis hypogaea) - in shell, shell cracked open, shelled, peeled.jpg|Azǐin
4 gallons of peanut oil.jpg|thumb|Azìínmi


## Zinzan tɔn
É nɔ zan azìínmi ɖo ɖa nu na. E ɔ sɔ do blo nusunu na, do sɔ hwevì na alo do blo nu tɛnmɛ tɛnmɛ ɖévo na.

## Nu ɖagbe ee ɖe mɛ lɛ e

Akpaxwé:Ami lɛ
Mɛsi kplɔnyiji-alavɔ tɔn

**Mɛsi kplɔnyiji-alavɔ tɔn** ɔ, mesi nukplɔmɛtɔ alo nudobatɔ ɖo Kplɔnyiji alavɔtɛn wɛ.

Akpaxwé:Kplɔnyiji-alavɔzɔwatɔ
Kɔ́súkɔ́sú agbotlà

**Kɔ́súkɔ́sú agbotlà** ɔ‚ ye nyi nuviɖogbɛ gbɛ ɔ mɛ tɔn ɖi azinzɛn lɛ ɖɔhun. Ye nɔ kple do filɛ filɛ bɔ kplekple yetɔn nɔ yi nuviɖogbɛ livi gege. Azɔ̌ wiwa lɛ junjɔn hlɔnhlɔn nuviɖogbɛ ɖokpoɖokpo tɔn ji.

## Nuviɖogbɛ tɛ wɛ nɔ nyi agbotra?
Agbotra lɛ ɔ ‚ nuviɖogbɛ ɖe wɛ ye nyi bɔ e nɔ lɛ sunyi ye ɖɔ azinzɛn wewe. Ye nyi tenɔtɔ tito blatotɛɛ lɛ tɔn. Xoxo hwenu ɖa yi ɔ‚ e nɔ lɛn ye do tito isoputɛɛ lɛ tɔn mɛ  b’ɛ ɖo agbotra tɛnmɛtɛnmɛ 600 bɔ ye ma ɖo klanklan 281 ji. Nuviɖogbɛ nɛ lɛ ko ɖe sin Jirasiki hwenu.

Ye nyi nuviɖogbɛ ɖe bo gbɔn gbɛ ɔ bi ji‚ bo ɖo tito teungbeju ɖo xwe yetɔn lɛ gbe. 

## Fitɛ wɛ e ka nɔ mɔ agbotra lɛ ɖe?
Ye nɔ mɔ agbotra lɛ traala ɖo to e mɛ hwesivɔ sukpɔ ɖe‚ bɔ gege yetɔn nɔ gba xɔ kpo kɔ kpo ɖo taji kɔ vɔvɔ lɛ.

Akpaxwé:Nuviɖogbɛ
Kplɔnyiji alavɔtɛn

**Kplɔnyiji alavɔtɛn** ɔ, wémaxɔmɛ ɖaxo bǐ, ee nɔ ba nudo bo nɔ kplɔn nu tɛnmɛ-tɛnmɛ ɖé kpo wɛ.

## Kplɔnyiji alavɔtɛn ɖo Benɛɛtò mɛ
Ɖo Benɛɛtò mɛ ɔ, kplɔnyiji alavɔtɛn gégé wɛ ɖé. É ɖé axɔsu tɔn bo lɛ ɖé mɛ kpaa tɔn. Kplɔnyiji alavɔtɛn Agbomɛ kanɖofi tɔn wɛ nyí Kplɔnyiji alavɔtɛn ɖaxo bi, bo lɛ nyi nukɔntɔn ɖo Benɛɛtò mɛ, bɔ Kplɔnyiji alavɔtɛn Parakou tɔn wa xokpo ɖo na.

## Kunnuɖewema kplɔnyijialavɔ̀tɛn tɔn lɛ
1- Kunnuɖewema *Licence* tɔn: xwe atɔn

2- Kunnuɖewema *Master* tɔn: xwe atɔɔn

3- Kunnuɖewema *Doctorat* tɔn:xwe tantɔn jɛji 

Akpaxwé:Kplɔnyiji alavɔtɛn lɛ
Kpɔvɛ̀

**Kpɔvɛ̀** ɔ adankanlin lɛ ɖokpo wɛ. Ɖo yovogbè mɛ ɔ è nɔ́ nyí *"Léopard"*.

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Hla

**Hlà** ɔ gbemɛkanlin wɛ. Ɖo yovogbè mɛ ɔ è nɔ́ nyí *"loup"*. É ɖé wéwé tɔn, afinnɔ tɔn kpodo wiwi kpo.

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Kinikini

thumb|right|<center>Kinikini</center>

**Kinikini** ɔ, nyi adankanlin dé wɛ, b'ɛ é nɔ sun nyǐ ɖɔ kanlin lɛ sin axɔsu. Ɖo yovogbè mɛ ɔ è nɔ́ nyí  *"Lion"*.

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Sɔ́ kɛtɛkɛtɛ

**Sɔ́ kɛtɛkɛtɛ** b'ɛ lɛ ylɔ ɖɔ **Tocí** ɔ kanlin wɛ. Ɖo yovogbè mɛ ɔ e nɔ́ nyí *"Âne"*.

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Majatlɛ́

thumb|right|<center>Majatlɛ́</center>
**Majatlɛ́** ɔ hwevi ɖaxo lɛ́ɛ ɖokpo wɛ, b'ɛ nɔ nɔ tɔ ɖaxo xu lɛ tɔn mɛ. Ɖo yovogbè mɛ ɔ e nɔ́ nyí *"Baleine"*.

Akpaxwé:Hwèví lɛ
Axɔ́

**Axɔ́** nyi mɛɖevo sin nu e ɖo mɛsi bɔ e ɖo na lɛ kɔ na nu mɛ ɔ hwenu e do akpa bo na lɛ́kɔ na do e. Axɔ́ tɛnmɛ tɛnmɛ wɛ ɖe.

## Xixa tɔn

## Axɔ́ alɔkpa e ɖe lɛ
Ɖo akwɛlinu ɔ axɔ tɛnmɛ tɛnmɛ wɛ tiin:

# Axɔ́ ɖo gbɛtɔ́ we tɛntin hwenu e mɛ ɖe nɔ nya akwɛ ɖo mɛ ɖe ɔ si, kpo hwenu e è nɔ w'azɔ nu mɛɖe bɔ e ma nɔ su axɔ tɔn a e
# Axɔ ɖo tò wɛ tɛntin
# Axɔ́ e tovi nɔ ɖu ɖo tò ɔ́ e, ɖo taji ɔ takwɛ masu lixo.
# Axɔ́ e tò nɔ ɖu ɖo tovi hwenu e tò ɔ nya akwɛ ɖo tovi lɛ si kpodo hwenu e è nɔ kpe wu bo nɔ su sunzanfosinakwɛ axɔsuzɔwatɔ lɛ a e, kpo nu ɖevo lɛ kpo.

## Akpaxwe ɖagbe kpo nyanya kpo e ɖo axɔɖuɖu mɛ e

Akpaxwé:Axɔ́
Kpɔ̀

**Kpɔ̀** ɔ,  adankanlin gbémɛ tɔn wɛ. Ɖo yovogbè mɛ ɔ è nɔ́ nyí *"panthère noire"* alo *"jaguar"*.

## Ɖiɖé tɔn ɖélɛ

Black panther India.jpg
Jaguar.jpg
Black leopard.JPG
Melanism in Panthera Onca.jpg


Akpaxwé:Kanlin lɛ
Sɔ́

**Sɔ́** ɔ kanlin ɖokpo wɛ. Ɖo yovogbè mɛ ɔ e nɔ́ nyí *"Cheval"*.

## Nyikɔ tɔn tɛnmɛ tɛnmɛ lɛ

Puerto rican-Paso-Fino-Horse-chestnut.jpg|thumb|Sɔ́ asu (Étalon ɖo yovogbè mɛ)
Finnhorse mare with foal.jpg|thumb|Sɔ́ asì (Jument ɖo yovogbè mɛ)
PoulainQuarterHorse.jpg|thumb|Sɔ́ vu, Sɔ́ví (Poulain ɖo yovogbè mɛ)


## Sɔ́ kpo gbɛtɔ kpo

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Lakunmi

thumb|<center>Lakunmi / Sɔ́ kpotɔnɔ</center>
**Lakunmi** kabi **Sɔ́ kpotɔnɔ** ɔ kanlin ɖokpo wɛ. Ɖo yovogbè mɛ ɔ e nɔ nyi *"Chameau"* alo *"Dromadaire"*.

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Lɛngbɔ

thumb|right|<center>Lɛngbɔ lɛ</center>
**Lɛngbɔ** ɔ xwékanlin lɛ́ɛ ɖé wɛ, bɔ ɖo yovogbè mɛ ɔ, é ylɔ ɖɔ ''"mouton"'

## Nuɖuɖu yétɔn
Lɛngbɔ lɛ nɔ ɖu ama tawun. 

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Lɛngbɔvi

Lɛngbɔvi

Lɛngbɔvi ɔ lɛngbɔ kpɛvi  é ma ko ɖo xwe ɖokpo a é wɛ. Ɖo yovogbè mɛ ɔ e nɔ nyi "Agneau". Lɛngbɔ lɛ ɖɔhun ɔ, ama wɛ lɛngbɔvi lɛ nɔ ɖu tawun.

## Nuɖuɖu yétɔn
Lɛngbɔ lɛ ɖɔhun ɔ, ama wɛ lɛngbɔvi lɛ nɔ ɖu tawun.

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Ɖadonu

thumb|right|<center>Ɖadonu ɖé lɛ</center>
**Ɖadonu** wɛ nyi ajɔxanu tɛnmɛ tɛnmɛ ée nɔ do ɖa nu é.

## Ɖadonu ɖé lɛ
Ɖadonu gégé wɛ ɖé. Mi na xa:
* Lɛnlɛnkun
* Ayo
* Ayomà
* Dotɛ

Akpaxwé:Ɖadonu lɛ
Yovogbè

**Yovogbè** alo **Flanségbè** ɔ, wɛ nyi yovo flansétòmɛnu lɛ sin gbè bɔ yé hɛn sɔ yi tò gégé mɛ hwenu é ɖo Mawuxo jla wɛ é. É nyi gbé nukɔntɔn ɖo tò gégé mɛ ɖo Aflikagbéji. Tò ko atɔɔn nukun atɔn (28) mɛ wɛ, é  nɔ do gbé nɛ ɔ dé ɖo gbɛ ɔ mɛ.

## Tò Aflika tɔn é mɛ é ɔ do dé lɛ é
Tò gégé wɛ nɔ do yovogbè ɔ ɖo Aflika. É na xa:
* Benɛɛtò
* Togotò
* Bukinatò
* Kodivwatò
* Ginetò
* Malitò
* Gabɔnto

Akpaxwé:Gbe lɛ
Toxoɖɔtɔ

**Toxoɖɔtɔ** ɔ wɛ nyi mɛ é nɔ wa tòzɔ bo nɔ xo kan nu tò na nyi nukɔn é. É sihu nyi ɖɛmɛnu, togan, ganhɔnyitɔ alo tòzɔ ɖévo ɖévo lɛ.

## Toxoɖiɖɔ ɖo Benɛɛtò mɛ

Akpaxwé:Toxoɖiɖɔ ɖo Benɛɛto mɛ
Lèwĕ

**Lèwĕ** kabi **Tɛ́** kabi **Tɛklí** ɔ  kanlin wɛ. É nɔ ylɔ ɛ ɖo *"Gazelle"* ɖo yovogbè mɛ.

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Lă

**Lă** ɔ kanlin ɖokpo wɛ. Ɖo yovogbè mɛ ɔ e nɔ́ nyí *"Girafe"*. E nyí kànlìn ɖe bó ɖó kɔ̀ gàgà, mɔ̌ jɛ́n wɛ̀ afɔ̀ tɔ̀n lɛ ɖigà sɔ̀ é nɛ.

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Tlò

**Tlò** ɔ kanlin ɖe wɛ bɔ é nɔ lɛ́ ylɔ́ ɖɔ **Lă**. Ɖo yovogbè mɛ ɔ e nɔ́ nyí *"Cobe"*.
Akpaxwé:Kanlin lɛ
Asé

**Asé** alo **Awǐì** ɔ nuwlikanlin ɖé wɛ bo nyi xwékanlin. É ɖé hɛnnu tɛnmɛ tɛnmɛ tɔn. Ɖo yovogbè mɛ ɔ e nɔ́ nyí *"Chat"*.

## Hɛnnu alɔkpa é ɖé lɛ

Chat mi-long.jpg|Asé éé hwɛkan tɔn kɔn nyi vɔvɔ mɛ bɔ fun tɔn lɛ ɖiga ɖin ǎ
Chat tigré à poils mi-longs.jpg|Asé éé hwɛkan tɔn ci kpɔ ɖɔhun bɔ fun tɔn lɛ ɖiga ɖin ǎ
Chat roux à pelage court..jpg|Asé éé hwɛkan tɔn kɔn nyi vɔvɔ mɛ bɔ fun tɔn nyi kléwun
Deux chats domestiques.jpg|Asé éé hwɛkan tɔn kɔn nyi vɔvɔ
Photo Chat Noir et blanc.jpg|Asé éé hwɛkan tɔn nyi wiwi kpodo wéwé kpo
Chat marchant sur l'herbe.jpg|Asé éé hwɛkan tɔn nyi afinnɔ bo ci kpɔ ɖɔhun


## Xo sɔ d'agun
* Atutwi / tutwi : Awii kpɛvi
* Awiisi: Awii asi
* Awiivi: Awii sin vi
* Gbewii: Awii gbémɛ tɔn

## Gbɛtɔ kpo awii kpo

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Wututu hwɛkan ɖokponɔ

thumb|right|<center>Wututu hwɛkan ɖokponɔ</center>
thumb|right|<center>Azìn tɔn</center>
**Wututu hwɛkan ɖokponɔ** ɔ, xɛvi hwɛkan ɖokpo nɔ wɛ bo ɖo xɛhɛnnu *"Sturnidae"* tɔn mɛ. É nɔ wi. E nɔ mɔ ɛ ɖo fye lɛlɛ do Mediterrané sin xu lɛ e.

## Nunɔmɛ tɔn
Wututu hwɛkan ɖokponɔ ɔ, ɖo fun wiwi. Asi lɛ ɖo ga na yi centimɛtlu 22 yi 23 mɔ, bo ɖo nudagan 70 yi 100 mɔ, bɔ asu lɛ ɖo nudagan 80 yi 115. Ye ci koboo, bo ɖo bɛ gaga kpodo sike kpɛvi kpan. Fun yetɔn ci wiwi bo nɔ kɔn demɛ. È nɔ mɔ nu wewe tawun-tewun ɖo fun lɛ sin nu ɖo nɛgbé, ta kpodo akɔngonu kpan. Nukunzin yetɔn ɔ kɔsinnɔ wɛ.
Fun asu lɛ tɔn nɔ kɔn hun asi lɛ tɔn. Ɖo azin fifɛ hwenu ɔ, bɛ asu ɔ tɔn nɔ ci koklojonɔ bo ka nyi vɔvɔ ɖo asi ɔ gɔn, bɔ nukunzin tɔn nɔ ɖo xlɛ xlɛ.

Wututu hwɛkan ɖokponɔ ɔ sin vi lɛ nɔ ɖo fun kɔsinnɔ.

## Gbe tɔn
Wututu hwɛkan ɖokponɔ ɔ gbe tɔn ci wututu kpaa sin gbe ɖɔhun bo ka ɖiɖɛ hu kpaa tɔn. É nɔ ɖɔ pi-iiiu pi-iiiu. É nɔ lɛ ɖɔ klakakaka.

## Nuɖuɖu tɔn
Nu bi wɛ é nɔ ɖu, ɖo taji ɔ atinsinsɛn gbemɛ tɔn alo e e do e : "cerises, prunes, olives ; nukun lɛ ɖo taji jinukun lɛ. Mɔ ɖokpoɔ é nɔ lɛ cyán nuvinuvi lɛ kpodo bese kpodo alɔtɔ kpan.

## Vi jiji tɔn
Azin ɖiɖo hwenu bɛsin lidosun wayi liyasun sin vlɔdowe. Adɔ ɖokpoɔ mɛ wɛ ye nɔ nɔ́, bo nɔ ɖo asi ɖokpo. Asu ɔ kp'asi ɔ kpo nɔ nɔ́ kpɔ bo gba adɔ ɔ kpodo zunkan xuxu kpodo atinɖɔ kpodo ama kpodo xɛfun kpan. Ye nɔ gba aɖɔ ɖo donumɛ alo atin ji, mɔ ɖokpoɔ ɖo xo è gbɛtɔ ko gba ye mɛ. Wututu hwɛkan ɖokponɔ asi ɔ nɔ ɖo azin atɔn yi atɔɔn mɔ. Bo ka nɔ ɖo azɔn we ɖo xwe ɖokpo mɛ. Vi tɔn lɛ nɔ jɛ jlokokomɛ aklúnɔzángbla atɔn mɔ gudo.

## Fye ye nɔ nɔ́ lɛ
È nɔ mɔ e ɖo Espagne, Portigal, Corse, Sardaigne, kpodo Sicile kpan gbeji wa yi Aflika sin totaligbé(Maroc, Algérie, Tunisie, Libye). Wututu hwɛkan ɖokponɔ ɔ e nɔ lɛ mɔ ɛ ɖo Grece kpodo Malte kpan. É nɔ nɔ́ fye zunkan wlɛwlɛ lɛ ɖěe gle lɛ kpodo toxo e lɛlɛ dowe toxo hun nukun lɛ e kpan. É nɔ ɖo adɔ tɔn nyi jiyiyi mɛtlu 2500 mɔ.

## Dodotɔn

Akpaxwé:Xɛ lɛ
Tɔkoklo

thumb|right|<center>'''Tɔkoklo'''</center>
**Tɔkoklo** ɔ, xɛ ɖe wɛ bo ɖo ga klewun, é mɔ lanmɛ bo klo, bɔ fun tɔn bi ɖibla nyi wiwi. Fí ee tɔ ɖěè wɛ é nɔ nɔ̀. É nɔ ba nuɖuɖu tɔn gbɔn atin tɔmɛ tɔn lɛ ji bo nɔ lìntɔ. Ɖo yovogbè mɛ ɔ, é nɔ nyi *"Poule d'eau"*.

## Nunɔmɛ tɔn
Tɔkoklo ɔ, xɛ ɖe wɛ bo *"Gruiformes"* sin ahwanmɛ bo ka ɖo xɛhɛnnu *"Rallidae"* tɔn mɛ. Ɖi xɛ e nɛ lɛ ɖɔhun ɔ, é nɔ zɔn. È nɔ mɔ ɛ ɖo tɔgbado kpodo tɔsisa lɛ kpan mɛ ; fye atin sukpɔ ɖe tawun e.

## Nu e é nɔ ɖu e
Tɔkoklo ɔ, nubi wɛ e nɔ ɖu. É nɔ ɖu nǔvínúví kpodo kanlin kpɛvi kpɛvi tɔn mɛ tɔn lɛ. É nɔ ɖu zunkan, nukun kpodo nuɖuɖu é vɛko mɔ ɖo fye é bi kpan.  É yi tɔ ɔ sin do bo nɔ banu ɖu a, loɔ xókpɔn ɖebu co nɔ yi ba nuɖuɖu tɔn ɖ'ageji a.

## Vi jiji tɔn
Tɔkoklo ɔ nɔ blo adɔ tɔn sinnugannú ɖɔhun kpodo kpo winniwinni atin tɔmɛ tɔn lɛ kpan ama tɔmɛ tɔn lɛ kpan ɖo tɔ to bo ka nɔ hanwu tawun do jɛhun do fye é sɔ tɛnmɛ tɔn ɖo e ji tawun, ɖo taji ɔ hwenu è vǐjiji wa e. Asu ɔ kp'asi ɔ kpo nɔ nɔ́ gbeji nu yeɖé kaka yi ku mɛ ɖokpo tɔn ɖo yemɛ. Asi lɛ nɔ ɖ'azin ɖo adɔ mɛɖevo tɔn mɛ bɔ mɛxo lɛ hɛn ɔ yè na yi vi mɛɖevo tɔn bo wli bo na b'ɛ na su. Tɔkoklovi lɛ mɛjitɔ we lɛ wɛ nɔ hɛn è. Tɔkoklo'hɛn ɔ é hɛn é ɖ'azin azɔn ɛnɛ xwe ɖokpo mɛ sin nuxwasun wayi zosun ɔ mɛ. Tɔkoklovi e e ji jɛnukɔn lɛ  nɔ d'alɔ tɔ yetɔn kpodo nɔ bo nɔ kpenukun do vi è ji do gudo yetɔn lɛ è wu. Koklovi lɛ nɔ lanti vɔvɔ ɖo ta, bɔ tɔ kpo nɔ kpo wɛ nɔ do nuɖuɖu nu ye kaka yi jɛ hwenu ye ɖesunɔ hɛn ɔ yè na jɛ nuɖu ji ye ɖesunɔ ɖo azan afɔtɔn mɛ e.

## Fye ye nɔ nɔ́ e
Tɔkoklo ɔ, è nɔ mɔ ye ɖo tɔgbado gletoxo kpodo toxo hun nukun lɛ tɔn kpan mɛ. È nɔ mɔ ɛ ɖo Europe gbeji, Asie gbeji kpo Afrika gbeji kpan. Ye han ɖo Madagasca to ɔ kp'ayixuxu Pacifique xu ɔ tɔn kpan mɛ a.

## Ɖiɖé tɔn ɖélɛ

Gallinula chloropus vue à Le Plessis-Robinson, Île-de-France (France).jpg
20170619 4046 Naivasha Gallinule poule-d'eau.jpg
Gallinula chloropus MHNT.ZOO.2010.11.67.1.jpg
Juvenile Common Moorhen 2023-10-13.jpg


## Dodo tɔn

Akpaxwé:Xɛ lɛ
Xɔ̀ yovogbeji tɔn

**Xɔ̀ yovogbeji tɔn** ɔ kanlin wɛ. Ɖo yovogbè mɛ ɔ e nɔ́ nyí *"Ragondin"*.

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Xumɛ́kanlin lɛ

**Xumɛkanlin lɛ́ɛ** wɛ nyí kanlin ée nɔ́ nɔ xu mɛ lɛ́ɛ é. Yě ɖe tɛnmɛ tɛnmɛ.

## Xumɛkanlin ɖélɛ́ɛ
* Tɔ̀yu

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Hăgbáká

**Hǎgbáká** alɔ **Hăgbonɔ** ɔ kanlin wɛ. Ɖo yovogbè mɛ ɔ e nɔ́ nyí *"Gorille"*.

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Glanlàn

**Glanlàn** ɔ adankanlin gbɛmɛ tɔn wɛ. Ɖo yovogbè mɛ ɔ e nɔ́ nyí *"Guépard"*.

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Tɔ̀n

**Tɔ̀n** alɔ **tɔ̀nsuflĕ** ɔ kanlin awanɔ ɖe wɛ. Ɖo yovogbè mɛ ɔ e nɔ́ nyí *"musaraigne"* alɔ *"Rat musqué"*.

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Yɛhwè

**[[Yɛhwè Pɔlu|Yɛhwè]] lɛ** alɔ **Mɛ mímɛ́ lɛ́ɛ** ɔ́, mɛ e sinsɛn vovo lɛ́ɛ nɔ sɔ́ dó ɖó mɛ mímɛ́ tawun é wɛ, bɔ è nɔ ylɔ́ ɖɔ mɛ mímɛ́ lɛ́ɛ ɖó jijɔ ɖagbe e ye ɖó lɛ́ɛ wú. Mɛ e è nɔ ylɔ ɖɔ mɛ mímɛ́ enɛ lɛ́ɛ ɖě ɔ́, è nɔ ylɔ́ yě ɖɔ mɛ kú dó nùɖiɖi yětɔn tamɛ.

Nǔ e mɛɖeɖóvo ɖé lɛ nɔ wà é nɔ zɛ sinsɛn e mɛ é ɖè é wu, ɖó walɔ ɖagbe e é nɔ zán é nɔ nyí nǔ e è nɔ mɔ ɖò gbɛ̀ ɔ bǐ mɛ é.

## Ɖò Klisanwun lɛ gɔn
Kúnnuɖetɔ́ klisanwun tɔn lɛ ɖó xwe e è nɔ ɖu ɖò sinsɛn sín xwè lɛ jí é.

Akpá e è nɔ zán dó ylɔ mɛ e nyí mɛ mímɛ́, mɛ e è nɔ ylɔ ɖɔ mɛ nyɔna é kpo mɛ e è nɔ ylɔ ɖɔ mɛ e è nɔ ɖó sísí na é kpo lɛ́ɛ wɛ nyí nǔ e è nɔ bló ɖò sinsɛn katolika tɔn ɔ mɛ é.

## Ɖò Jwifu lɛ gɔn
Mawu ɖokpo géé wɛ nyí mɛ mímɛ́ alo yɛhwe ɖò Jwifu lɛ sín sinsɛn mɛ. Mɛ e nɔ́ ylɔ ɖɔ mímɛ́ ɖo sinsɛn ɖevo lɛ mɛ ɔ́ wɛ yedɛ̆ nɔ ylɔ́ ɖɔ *hwɛjijɔnɔ*.

## Ɖò Malɛ̀ mɛ
Ðò Islam mɛ ɔ, wali ɔ,  mɛ e sɛkpɔ́ Allah é, xɔ́ntɔn Allah tɔn ɔ è sixu ɖɔ é cí mɛ mímɛ́ Klisanwun tɔn ɔ ɖɔhun. É nɔ ɖó jijɔ ɖagbe e nɔ zɔ́n bɔ è nɔ ɖó sísí nú Mawu lɛ é, é nɔ jó nǔ e é ɖó lɛ́ɛ bǐ dó, é nɔ ɖó sísí nú Mawu.

Akpaxwé:Yɛhwe lɛ
Yɛhwè Pɔlu

**[[Yɛhwè]] Pɔlu/Pɔlu Tasi tɔn/Pɔlu Tasinu** ɔ Igleja Katolika sin mɛ mímɛ́ lɛ ɖokpo wɛ.

## Tan tɔn
È nɔ ylɔ́ ɛ ɖɔ Pɔlu Tasi tɔn, bɔ Kátólíìkì lɛ́ɛ kpódó Ortodokí lɛ́ɛ kpó nɔ ylɔ́ ɛ ɖɔ Mɛ mímɛ́ Pɔlu, bɔ è nɔ lɛ́ ylɔ́ ɛ ɖɔ Sólu ɖo Jwifu lɛ́ɛ sín nyǐkɔ mɛ. Judéenu e nyí Hlɔ̌manu toví ɔ́ wɛ è ji, bɔ é nɔ dó ya nú Jezu Nazalɛ́tinu ɔ́ sín ahwanvú lɛ́ɛ, có bɔ é ɖesu ka wa huzu mɛsɛ́dó Jezu tɔn.

Pɔlu Tasinu ɔ wá nyí mɛ nukúnɖeji ɖokpo ɖò Klisanwun jijla mɛ, ɖò Jwifu lɛ kpo Jwifugán-Klisanwun lɛ kpo tɛntin, ɖò Klisanwun jijla nukɔntɔn e ɖò Azíi kpɛví ɔ, Glɛ̌sinu lɛ kpo Hlɔ̌manu lɛ kpo tɛntin é mɛ. Nǔ e è nɔ ylɔ́ ɖɔ mɛsɛ́dó klísusɛntɔ́ lɛ́ɛ tɔn ɔ́ wɛ nyí ɖɔ mɛsɛ́dó mɛ e ma nyí Jwifu ǎ lɛ́ɛ tɔn.

É wlan wema lɛ sɛ́ dó agun enɛ lɛ. Wěma e è nɔ ylɔ ɖɔ wema Pɔlu tɔn lɛ é wɛ jɛ nukɔn nú Wɛn Ɖagbe lɛ, bɔ ye wɛ nyí wema klisanwun tɔn xóxó lɛ bǐ. É ɖò klisanwun lɛ sín nùkplɔnmɛ lɛ sín do, ɖò tají ɔ, è nɔ ylɔ ɖɔ klisanwun lɛ sín nùkplɔnmɛ lɛ. É lɛ́ ɖò tají ɖɔ è ni ɖɔ xó dó lee klisanwun lɛ sín gbɛzán bɛ́ gbɔn é wu.

## Wema Pɔlu tɔn lɛ
Ɖo akɔjijɛ yɔyɔ́ ɔ́ mɛ ɔ́, wema wǒ-atɔn wɛ è ɖɔ Pɔ́lu wɛ wlán:

1-Wema e è wlan nú Hlɔmanu lɛ é
2-Wema nukɔntɔn e è wlan nú Kɔlɛntinu lɛ é (1 Kɔl.
3-Wema wegɔ ɔ e è wlan nú Kɔlɛntinu lɛ é (2 Kɔl.) 
4-Wema e è wlan nú Galati lɛ é;
5-Wema e é wlan nu Efɛzinu lɛ
6-Wema e è wlan nú Filipunu lɛ é
7-Wema e wlan sɛ́dó Kɔlɔsinu lɛ
8-Wema nukɔntɔn e è wlan nú Tɛsaloniki lɛ é
9-Wema wegɔ́ e è wlan nú Tɛsaloniki lɛ é
10-Wema nukɔntɔn e è wlan nú Timɔtée é
11-Wema wegɔ́ e è wlan nú Timɔtée é
12-Wěma e è Wlan Sɛ́ dó Títu é
13-Wěma e è wlan sɛdo Filimɔ́ɔn é.
Yɛhwè Piyɛ́ɛ

**Piyɛ́ɛ** (**[[Yɛhwè|Yɛhwe]] Piyɛ́ɛ** nú Kàtólíki lɛ́ɛ kpódó Ortɔdɔ́ksi lɛ́ɛ kpó), è nɔ ylɔ́ ɛ ɖɔ **Sefási** (**Awinya**) alǒ **Simɔ-Piyɛ́ɛ**

 

## Tan tɔn

Judéenu Galilée tɔn wɛ bɔ è nyi ahwanvu Jezu Nazalɛ́ti tɔn.É ɖò mɛsɛ́dó lɛ mɛ, bɔ é cí ɖɔ é ɖó tɛn nukúnɖéjí ɖé ɖò mɛsɛ́dó lɛ mɛ. É kú ɖò xwè 64 jɛ 68 ɖò Hlɔma.

Igleja Katolika sín hwɛndo ɔ́ sɔ́ ɛ dó ɖó  gǎn mɛsɛ́dó lɛ́ɛ tɔn, é wɛ nyí yɛhwenɔgan nukɔntɔn Hlɔma tɔn, bɔ Catholique sinsɛngán ɔ́ nɔ́ ɖɔ ɖɔ é wɛ nyí mɛ e nɔ́ ɖ'acɛ nú mɛsɛ́dó lɛ́ɛ é, bó nɔ́ ɖɔ ɖɔ é wɛ nyí mɛ e nɔ́ ɖu gǎn dó acɛkpikpa lɛ́ɛ jí é.

## Nyikɔ ɔ́ sin tan
Piyɛ́ɛ sín nyikɔ nukɔntɔn ɔ́ wɛ nyí Sinmɔ́ɔ. Jezu ylɔ ɛ ɖɔ Sinmɔ́ɔ Sefási. Sefási sin tinmɛ ɖo flansegbe mɛ nyi **Pierre**, ɖo fɔngbe mɛ ɔ**awinya**. Jezu ylɔ ɛ ɖɔ awinya ɖo e jlo na sɔ  igleja tɔn ɖò alɔmɛ nii.
Yɛhwè Jozɛ́fu

**[[Yɛhwè]] Jozɛ́fu** mɛ e Kátólíìkì lɛ́ɛ kpo Ortodoksí lɛ́ɛ kpo nɔ ylɔ́ ɖɔ Mɛ mímɛ́ Jozɛ́fu é wɛ nyí mɛ bɔ e ɖɔ xó  dó wǔ tɔn ɖò alɛnuwema yɔyɔ ɔ mɛ é.

## Tan tɔn
Jozɛ́fu ka nyí kúnkan Ablaxámu tɔn mɛ víví nú axɔ́sú Davídi, bɔ é nyí Judáa ví. É kó kplá Mali, bɔ é mɔ ɖɔ é mɔ xo gbɔn Yɛsinsɛn sín nǔwiwa gbla mɛ. É wá da Mali, bɔ vǐ e é ji ɔ́ wá nyí Jezu sín tɔ́ dó nú é, bɔ é wá nyí Davídi kúnkan ví. Wɛn Ɖagbe e è wlǎn dó Biblu mɛ lɛ́ɛ ɖɔ xó dó Jezu wú, ɖó ye nɔ ɖɔ ɖɔ Jezu wɛ nyí "Klísu Davídi ví". È ɖɔ Jozɛ́fu nyí "mɛjlɔ́jlɔ́watɔ́ ɖé" bɔ é yí gbè bo yí Mali kpo vǐ tɔn kpo dó xwé tɔn gbe, ɖó wɛnsagun Aklúnɔ tɔn ɖɔ n'i ɖɔ é ní bló mɔ̌.

Matie 13:55 ɖɔ Jozɛ́fu nyí  ⁇  atínkpatɔ́  ⁇ , amɔ̌, è tuùn ǎ ɖɔ è ɖó na yí xó ɔ dó nùjlɛ́jlɛ́ alǒ dó nùjlɛ́jlɛ́ nùnywɛtɔ́  ⁇  mɛ. Hwenu e Jezu ɖó xwè wěwe é ɔ, è ɖɔ Jozɛfu sín xó azɔn gudo tɔn ɖò hwenu e xwédo ɔ yì sinsɛnzɔ́ ɖò Jeluzalɛmu é. Kúnnuɖetɔ́ e nɔ nɔ nukɔn nú sinsɛn klisanwun tɔn lɛ é kpo mɛ e nɔ ɖɔ xó dó hwenuxó wu lɛ́ɛ kpo wá gbeta ɔ kɔn ɖɔ é kú cóbɔ Jezu wá gbɛ̀.

## Yɛhwe Jozɛ́fu, Ɖɛmɛnu azɔwatɔ lɛ tɔn
Yɛhwè Jăan Yɛhwesinlɛnumetɔ́

**Yɛhwè Jăan Yehwesinlɛnumɛtɔ́** ɔ nyí mɛ nukúnɖeji ɖé ɖò Klisanwun lɛ mɛ. É nyí gbeyíɖɔ Mawu tɔn ɖò hwenuxó mɛ, bɔ é ɖe kúnnu ɖɔ é tíin. É nyí Judéenu e nɔ jla wɛnɖagbe Mawu tɔn lɛ é ɖé, bɔ é kpó Jezu Nazalɛ́tinu ɔ́ kpó ka nɔ gbɛ. É ɖo nyǐ Yɛhwè Igléja Katolika tɔn.

## Tan tɔn

## Azɔ tɔn

## Ku tɔn

Akpaxwé:Yɛhwe lɛ
Yɛhwè Andlé

**[[Yɛhwè]] Andlé** ɔ Galilénu wɛ , bó nyí nɔví Piyɛ́ɛ tɔn. 

## Tan tɔn
E nyí mɛ nukɔntɔn e mɔ Jezu Klísu, ɖo yɛhwesin e é lɛ ɖo Judɛ́ɛn tɔ ɔ́ nu é mɛ ɔ́. É ɖò mɔ̌ có, hwenu e Jezu wá mɔ Piyɛ́ɛ kpo nɔví tɔn Sinmɔ́ɔ (e nyí mɛsɛ́dó Piyɛ́ɛ ɔ́) kpo ɖò ɖɔ yětɔn lɛ́ɛ nyi wɛ ɖò Tibɛliadi tɔ ɔ́ jí é wɛ è ylɔ̌ Piyɛ́ɛ dó nǔjɔnǔ mɛ. É nɛ́ wú wɛ yɛhwenɔ lɛ́ɛ nɔ́ ylɔ́ ɛ ɖɔ: *Gbɛtɔ́ nukɔn tɔn e Mawu ylɔ́ é*. Wǔ e nɔví nɔví Piyɛ́ɛ kpo Andlé kpo nɔ kí ɔ́ wá nyí wuntun ɖé nú ali e è gbɔn bo na yì bǔninɔ ɖò sinsɛn e ɖò zǎnzǎnhwe jí é kpo ée ɖò gbadahwe jí é kpo tɛntin é.

## Azɔ tɔn

Akpaxwé:Yɛhwe lɛ
Jăan Mɛsɛdo ɔ

**Jăan Mɛsɛdo ɔ** alo **mɛsɛ́dó Jaan** ɔ, Jwifu wɛ é nyí bɔ é huzu ahwanvu Jezu tɔn bo nyi yɛhwè. 

## Tan tɔn

## Azɔ tɔn

Akpaxwé:Ahwanvu wewe lɛ Akpaxwé:Yɛhwe lɛ
Yɛhwè Baatelemii

**Baatelemíi**, alǒ **Baatolomɛ́i**  Judéenu ɖé wɛ bɔ é nyí ɖokpo ɖò mɛsɛ́dó Jezu Nazalɛ́ti tɔn wěwe lɛ mɛ bɔ nyi yɛhwè. 

È nɔ ylɔ ɛ ɖɔ **Natanayɛ́li**, bɔ é nyí ahwanvu e xó è ɖɔ dó Wɛn Ɖagbe Jǎan tɔn mɛ é kpo mɛ ɖěɖee è ylɔ ɖɔ Klisanwun lɛ é kpo.

## Tan tɔn

## Azɔ tɔn
É jla wɛnɖagbe nú Arabia, Persia, kpódó gbadahweji-Indii tɔn kpó ɖó kpɔ́ xá mɛsɛ́dó Thomas.
Lixwí

thumb|<center>Lixwí</center>
**Lixwí** ɔ kanlin wɛ. Ɖo yovogbè mɛ ɔ e nɔ́ nyí *"Pangolin"*. É nɔ ɖo flo ɖo wutú.

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Yɛhwè Tɔmáa

**[[Yɛhwè]] Tɔmáa** nyi ɖokpo ɖo Jezu sín ahwanvu lɛ mɛ.

## Tan tɔn
Tɔmáa nyí Judéenu Galilée tɔn bo nyí ɖokpo ɖò mɛsɛ́dó Jezu tɔn wěwe lɛ mɛ. È wlan nyikɔ tɔn ɖò mɛsɛ́dó lɛ sín nùwlanwlan mɛ ɖò wɛnɖagbe wema atɔn e è wlan dó Biblu jí lɛ é kpo wema Mɛsɛ́dó lɛ tɔn kpo mɛ. Wɛn Ɖagbe e Jǎan Wlǎn ɔ ɖɔ xó dó Jezu wu tawun. É ɖò ɖiɖe dó Jezu Klísu sín fínfɔ́n sín kú wu wɛ, bɔ enɛ wu ɔ é nyí xlɛ́ ɖé nú mɛ e ma ɖi nǔ nú sinsɛn ǎ lɛ́ɛ é.  È nɔ mɔ mɛsɛ́dó Tɔmáa ɖò wema klisanwun tɔn xóxó lɛ mɛ, bɔ è nɔ lɛ́ ylɔ wema apokrifu wè ɖɔ tɔn: wema e è nɔ ylɔ ɖɔ Wɛn Ɖagbe Tɔmáa tɔn é kpo wema e è nɔ ylɔ ɖɔ Mɛwiwa Tɔmáa tɔn é kpo.

É sín nyikɔ e è ma ko tuùn ǎ jɛ nukɔn nú e é ɔ, tínmɛ tɔn wɛ nyí  ⁇  wè  ⁇  ɖò Aramaic mɛ (תְּאוֹמָא,Tʾōmā), è lilɛ dó Glɛ̌sigbe mɛ ɖɔ Didymos[1]. É nɛ́ wú wɛ è nɔ ylɔ́ ɛ ɖɔ Tɔmáa e nyí mɛ wegɔ́ ɔ́ ɖo Wɛn Ɖagbe Jǎan tɔn mɛ, è nɔ lɛ́ ylɔ́ ɛ ɖɔ Judási Tɔ́ma ɖo Silisíi sín hwɛndo mɛ, bó nɔ́ lɛ́ ylɔ́ ɛ ɖɔ Eusèbe Cezare tɔn ɖo Tɔ́ agun tɔn lɛ́ɛ mɛ. É ɖò mɔ̌ có, è nɔ ylɔ ɖɔ Judási Tɔ́mási e è nɔ ylɔ ɖɔ Judási hǒxo ɔ dó Wɛn Ɖagbe Toma tɔn ɔ mɛ. É cí ɖɔ è kún sɔ́ ylɔ Tomasi dó nyikɔ mɛ cóbɔ xwè kanweko wegɔ́ ɔ wá yì ó ɖɔhun, enɛ wu ɔ, é sixu nyí ɖɔ nyikɔ e è nɔ ylɔ ɖɔ Tomasi é gosin mɛ e nyí Klisanwun nukɔntɔn lɛ é jí.

## Azɔ tɔn kpo ku tɔn kpo
Hweɖevonu vovo lɛ nɔ ɖɔ ɖɔ e nyí mɛsɛ́dó (apostolos) ɖò Adiabene ɖò Nisibe, bɔ enɛ gudo ɔ, é nyí mɛsɛ́dó ɖò Axɔsuɖuto Indo-Parthe tɔn Taxila tɔn mɛ. È nɔ ɖɔ ɖɔ é wɛ hɛn wɛnɖagbe ɔ yi Inde tofɔligbé tɔn mɛ, bɔ è nɔ mɔ ɛ dó mɔ mɛ e jɛ sinsɛn ɔ jí é. É wá Inde ɖò xwè 52 H.M., bɔ è ɖɔ ɖɔ é kú ɖò xwè 70 H.M. tɔn lɛ́ɛ mɛ ɖò só e è nɔ ylɔ́ ɖɔ Sanktu Tomasi só é jí, ɖò Mylapore kpá. E ɖɔ ɖɔ è nɔ ɖi i ɖo St. Thomas's Basilica ɖo Chennai.
Yɛhwè Matíe

**[[Yɛhwè]] Matie**  nyí Jwifu ɖé bɔ è nɔ ylɔ́ ɛ ɖɔ **Levíi**. Jezu ylɔ ɛ dó ɖó mɛsɛ́dó tɔn wěwe lɛ́ɛ mɛ.

## Tan tɔn
Wɛnɖagbe wema lɛ kɛɖɛ wɛ ɖɔ xó dó mɛ e nyí mɛsɛ́dó Jezu tɔn bɔ è nɔ ylɔ́ ɖɔ Matíe é wu. (Mat. 10:3; Mak. 3:18; Luki 6:15) Matíe sín nyǐkɔ wɛ è nɔ ylɔ ɛ gbɔn ɖò fí e è wlan ɛ dó lɛ é. (Mat. 9:9; [2]; Mak. 2:13-14; Luki 5:27-28) É ɖò mɔ̌ có, mɛ e è nɔ ylɔ ɖɔ takwɛ́yítɔ́ lɛ é ɔ, è nɔ ylɔ́ ɖɔ mɛ e nɔ kpé nukún dó akwɛ́yítɔ́ lɛ wu é. Wema e mɛ è ɖɔ xó dó nyikɔ enɛ wu azɔn gudo tɔn é wɛ nyí Mɛsɛ́dó lɛ 1:13.

Mɛsɛ́dó Matíe ɔ, è nɔ ylɔ ɛ ɖɔ Levíi Alufée ví ɔ, ɖó é ɖò wɛn ɖɔ mɛ ɖokpó ɔ wɛ è nɔ ylɔ ɖɔ Matíe ɖò Wɛn Ɖagbe Matíe tɔn kpo Levíi tɔn kpo mɛ. Matie nyí tokwɛ́yítɔ́ ɖò Kafaanawúmu, bɔ é cí ɖɔ tokwɛ́yítɔ́ ɔ wɛ nɔ kpé nukún dó tokwɛ́yítɔ́ Elódu tɔn wu ɖɔhun. É ɖò wɛn ɖɔ é kplɔ́n nǔ mɛ hú Piyɛ́ɛ kpódó Andlé kpó e nɔ lɛ hweví ɖo Tibɛliadi tɔ ɔ́ tó é, é lɛ́ hú Jaki kpódó Jǎan kpó e nyí Zebeɖée ví lɛ́ɛ é. É ɖò mɔ̌ có, azɔ̌ e é nɔ wa é zɔ́n bɔ Jwifu gbɛ̌ tɔn lɛ nɔ mɔ ɛ dó mɔ mɛ nyanya. È nɔ mɔ tokwɛ́yítɔ́ lɛ dó mɔ mɛ e ma nyí mɛdídá ǎ é, é nyɔ́ wa ɔ, è nɔ mɔ yě dó mɔ mɛ e nɔ wà azɔ̌ nú Hlɔ̌manu lɛ é.

## Azɔ tɔn
È nɔ ɖɔ Matie wɛ wlan Wɛn Ɖagbe e Matie wlan é, amɔ̌, akɔxotɔ́ lɛ nɔ ɖɔ ɖɔ mɛsɛ́dó Matie kún nyí mɛ e wlan Wɛn Ɖagbe Matie tɔn é ó. É cí ɖɔ xwè 1980 lɛ́ɛ tɔn mɛ wɛ è wlan wema ɔ, bɔ è wlan lee è wlan Wɛn Ɖagbe Maki tɔn gbɔn é, bɔ è lilɛ xó e Jezu ɖɔ lɛ́ɛ (logia) dó wema ɔ mɛ, bɔ nùnywɛ xwitixwiti lɛ nɔ ylɔ ɖɔ Source Q.
Maki

**Maki** nyí Judéenu ɖé bɔ è ɖɔ xó tɔn ɖò Mɛsɛ́dó lɛ sín wema mɛ kpo wema e è wlan dó mɛ lɛ é kpo mɛ, bɔ mɛ lɛ́ɛ ɖɔ é nyí kancica ɖé xá ahwanvu Piyɛ́ɛ kpo Pɔlu kpo.

## Tan tɔn
Mark ɔ è na ko ji ɖo tokpɔn Romu tɔn Cyrenaica tɔn mɛ, é sixu ko nyí ɖo toxo Cyrene tɔn mɛ, ɖò Libya tɔn égbé tɔn mɛ, xwè atɔn gudo hwenu e è jì Jezu é. Judéenu e è nɔ ylɔ́ ɖɔ Jaan é wɛ, ɖó Mark nyí nyikɔ tɔn alǒ nyikɔ e è nɔ ylɔ́ ɖɔ Hlɔmanu lɛ é kpowun, bɔ hwɛndo lɛ́ɛ nɔ ylɔ́ ɛ ɖɔ Jaan-Makúsi e è wlan dó Mɛsɛ́dó lɛ sín azɔ̌ lɛ mɛ é, bɔ è nɔ ylɔ nɔ tɔn ɖɔ Mali e nɔ Jeluzalɛmu é, kpódó Makúsi e è wlan dó Kolosinu lɛ sín wema mɛ é kpán, amɔ̌, nùnywɛtɔ́ égbé tɔn lɛ́ɛ nɔ mɔ ɖɔ è kún ko mɔ nǔ jɛ xó enɛ wú ó.

## Azɔ tɔn
È nɔ ylɔ ɛ ɖɔ Kúnnuɖetɔ́, ɖó wɛnɖagbe wema e è wlan dó sun tɔn mɛ, bɔ è nɔ ylɔ ɖɔ Kúnnuɖetɔ́ ɖò Akpá Yeye ɔ mɛ é wu, bɔ è lɛ́ ɖɔ xó dó gbɛzán tɔn jí. Wema Wɛn Ɖagbe tɔn e è wlan gbɔn Maki jí é wɛ nyí wema Wɛn Ɖagbe tɔn ɛnɛ lɛ bǐ tɔn e ɖò kútomɛ é, bɔ é cí ɖɔ wema e è wlan dó Matie kpo Luki kpo jí é wɛ nyí wema e è wlan dó é.

Mark wá nyí wuntun to ɔ tɔn tɔn tɔn ɖò Venise hwenu e é gbɔn lagoon ɔ mɛ é, bɔ wɛnsagun ɖé ɖɔ xó e wá nyí xókwin toxo ɔ tɔn é n'i  ⁇  Pax Tibi Marce Evangelista Meus. É byɔ́ ɖɔ è ni w'azɔ̌ nú mɛ. Hwi mɛ e nyí azɔ̌gbɛ́ ce ɖo Wɛn Ɖagbe jlájlá mɛ ɔ́, un dó gbe sɛ́ dó we. Fínɛ́ wɛ agbaza towe na nɔ.) É wá yá ɔ́, Venetian-tɔ́tɔ́ we ɖé lɛ wá zé nǔɖókpɔ́ tɔn lɛ wá Alɛsándli, ɖò Ejípu. E nɔ ɖu xwe tɔn ɖo 25ɔ́ Avrílu.

Akpaxwé:Mɛsɛ́dó lɛ Akpaxwé:Yɛhwe lɛ
Yɛhwè Luki

**Yɛhwè Luki** alɔ **Luki wɛnɖagbewlantɔ** ɔ nyí mɛ e è ma tuùn ganji ǎ, amɔ̌ é wlan akpáxwé ɖé ɖò Akɔjijɛ yɔyɔ́ ɔ mɛ é. 

## Tan tɔn

## Azɔ tɔn
È nɔ ylɔ ɛ ɖɔ Klisanwun sín mɛ e wlan wɛnɖagbe wema e è nɔ ylɔ dó nyikɔ tɔn mɛ é é kpo Mɛsɛ́dó lɛ tɔn kpo é. Nǔ e è ɖɔ dó nǔ e è wlan ɖò wema we énɛ́ lɛ mɛ é wu é sɔgbe xá nǔ e akɔxotɔ́ lɛ ɖɔ é, ɖó è ɖɔ ɖɔ è wlan ye ɖò xwè 80-85 tɔn mɛ.

Akpaxwé:Yɛhwe lɛ