open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Coffi Roger Anoumou

**Coffi Roger Anoumou** ɔ, b'ɛ jì i ɖò àzǎn 30 (gbàn) gɔ́ liyàsùn xwè 1972 tɔn mɛ ɖò Dògbó-Tɔ̀tà nyi yɛ̀hwenɔgán, nùkɔ̀ntɔ́ iglejà katolika tɔ̀n ɖò Benɛɛtò mɛ̀. È wà sɔ́ ɛ̀ yɛ̀hwènɔ̀gán ɖò Lokosá sín azǎn 4gɔ́ ɔ xwèjísùn xwe 2023 gɔ́ ɔ mɛ .

## Gbɛ̀ tɔ̀n
Kofi Roger Anoumou tò yì yɛ̀hwenɔ̀ gletà Jimɛ̀ tɔ̀n kpó Parakú tɔ̀n kpó hwɛ̌, cóbó wa yì kplɔ́n wemà ɖò yɛ̀hwenɔ̀ gletà Glèxwé tɔ̀n ɔ. 

E wà sɔ̀ ɛ̀ yɛhwenɔ̀ ɖò azǎn 27gɔ wǒsùn ɔ tɔ̀n ɖo xwe 2003 gɔ ɔ́ mɛ, ɖò kánɖó Lokosá tɔ́n mɛ̀.

E sɔ́ ɛ yɛhwenɔ gudó ɔ, e wá nyí mɛ̌si nùkplɔ́nmɛtɔ́ ɖò Parakú ɖ'àkpáxwé e nyí súnnuví lɛ̀ tɔ̀n e bó nɔ̀ kplɔ̀n mɛ glɛ̀síngbe kpódó, tàmɛ lìn dó gbɛtɔ́ sín nìnɔ̀mɛ kpo nǔwiwa tɔ̀n lɛ kpó wu é e ylɔ̌ ɖɔ̀ *philosophie*  e káká wá ɖóte ɖó xwe 2005 gɔ́ ɔ mɛ.

Ɖò xwe 2006 yijɛ̀ 2007 ɔ́,  e yì Gánà tomɛ̀ (Ghana) bó yì wa sìnsɛ̀nzɔ́ ɖò Nima, ɖò kánɖó Akra (Accra) tɔ̀n lɛ ɛ ɖòkpó mɛ. 

Ɖò 2007 yíjɛ̀ 2011 ɔ, é yí kplɔ́n wěma ɖò Hlɔ̌ma tòmɛ̀ bó ɖó kúnnúɖe wemà ɖò alì enɛ ɔ nù, ɖò kplɔ́nyìjǐalavɔ̀ Saléziɛn (Salésien) lɛɛ tɔ̀n. 

Eè é bló xwè ɖòkpó dó kplɔ́n nǔ mɛ ɖò yɛ̀hwenɔ̀glètà ɖò Jìmɛ̀, ɖ'akpáxwé sunnùví lɛɛ tɔ̀n gúdò ɔ, é lɛ́ lɛ́kɔ̀ yì Hlɔ̌mà, fínɛ̀ wɛ é ɖó kúnnùɖe wémà ɖàxó éè ylɔ̌ ɖɔ̀ Doctorat ɖè énɛ̀ ɖò nùkplɔ́nmɛ akpáxwè é kàn wàlɔ éè nɔ̀ dó kplɔn nǔ mɛ ná bɔ̀ e ylɔ̌ ɖɔ̀ *Psychopédagogie*, bɛ́ sín xwè 2012 yíjɛ̀ xwè 2015. Ɖò hwenù e ɖò Italii ɔ, é lɛ w'azɔ̌ ɖò yɛhwenɔ̀ kpáxwé ɖò kánɖó Cesena-Sarsina tɔ̀n mɛ̀ káká nú 2017. 

Ɖò xwè 2015 kpódó 2020 kpán gblámɛ ɔ, é nɔ̀ yì kplɔ́n wěma ɖò Hlɔ̌mà alǒ tò tɔ̀n mɛ̀. E ká lɛ wá yì Parii ( Paris)  bó gbɛ̀kàn dó nǔkplɔ́nkplɔ́n nù bó lɛ́ ɖó kúnnùɖe wémà ɖàxó doctorat tɔ̀n ɔ ɖò akpáxwé é è ylɔ̌ ɖɔ̀ *Psychologie appliquée* é. 

Ɖò xwè 2017 yíjɛ̀ 2021 ɔ́, e wà yɛhwenɔ̀gǎn (Curé) zɔ́ ɖò tò tɔ̀n mɛ̀.

Bɛ́sín 2021 ɔ, e nyí nùkɔ̀ntɔ́ ɖò yɛ̀hwenɔ̀gletà Jìmɛ tɔ̀n nù, bó lɛ̀ nyí yɛhwenɔ̀gǎn ɖò  alɔ̀nùzɔ́wíwá nǔkplɔ́n tɛ̀n gbɔ̀xikɔ̀n tɔ̀n.

Ɖò xwèjísùn ɔ̀, yɛhwènɔ̀xɔ́sú pápà François ɖè nyǐ i bɛ́ húzú  yɛhwenɔgán Lokosá tɔ̀n.

## Ɖiɖé tɔn ɖé lɛ



## Nuwlǎnwlǎn é ca kan xa élɔ é
* Victor Agbanou
* Gilbert Dagnon
* Robert Sastre

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Sinsɛngan lɛ
Akpaxwé:Yɛhwenɔgán Iglejá Katolika tɔn lɛ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1972 tɔn mɛ
Comlan Patrice Nobime Agbodranfo

**Comlan Patrice Nobime Agbodranfo** ɔ, nyi ɖɛmɛnu ɖo ɖɛmɛnugun tantɔngɔɔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ.
## Toxoɖɔgbɛ tɔn
Toxoɖɔgbɛ Union Progressiste (UP) tɔn sin asya glɔ wɛ é sɔ'ɛ ɖɛmɛnu ɖé.
 Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ
Cakì ɖokpo

**Caki ɖokpo** nyi akwɛ ɖé bɔ è nɔ̀ zán ɖo Benɛɛtò mɛ. Akwɛ wéma nɔ wɛ, bɔ sìnmɛ tɔn nyi vɔvɔ.

## Tinmɛ ɖiɖé é ɖé ji lɛ tɔn
Ɖo nukɔn nu caki ɖokpo ɔ é na mɔ hwévi *scie* sin ɖidé kpoɖo ɖidé akwɛxwé BCEAO tɔn kpo.

É na lɛ mɔ ɖiɖé ɖoto amasin blo tɔ lɛ tɔn kpoɖo akluzu ɖoto lɛ tɔn kpo. Mɔ ɖokpo ɔ, é na mɔ ɖiɖé wéma kpoɖo gbɛ ɔ tɔn kpo.

Ɖo guɖo tɔn ɔ, é na mɔ ɖidé kanlin sɔ'akponɔ wě tɔn.

## Gǎ ɖiɖi tɔn
Gǎɖiɖi caki ɖokpo tɔn blo milimɛtru 165 yi jɛ milimɛtru 66 ji.

Akpaxwé:Akwɛ
Cakì wè

**Caki wé** nyi akwɛ ɖé bɔ é nɔ zan ɖo Benɛɛto mɛ. Akwɛ wéma nɔ wɛ, bɔ sínmɛ tɔn nyi fɛsinnɔ.

## Tinmɛ ɖiɖé é ɖé ji lɛ tɔn
Ɖo nukɔn nu caki we ɔ, é na mɔ hwévi *si* sin ɖidé kpodo ɖiɖé akwɛxwé BCEAO tɔn kpo. Hwévi *si*  ɔ tinmɛ tɔn wɛ nyi nukɔn yiyi. É na lɛ mɔ mɔto ɖo yiyi  wɛ ɖo ană é ɖo tɔsisa ɖé ji. 

Mɔ ɖokpo ɔ, é na lɛ mɔ ɖiɖé pinpan, jɔmɛhun é ɖo sunsun wɛ é kpodo jɔmɛhunjayitɛn kpo. Ɖiɖé nɛ lɛ nyi tinmɛ ali é nɔ dɔn mɛ ca lɛ tɔn.

Ɖo guɖo tɔn ɔ, é na mɔ ɖiɖé xu tɔn kpoɖo Hwévi *Merou* tɔn kpo.

## Gaɖiɖi tɔn
Gǎɖiɖi caki wé tɔn blo milimɛtru 130 yi jɛ milimɛtru 66 ji.

Akpaxwé:Akwɛ
Cumi-Cumi

**Cumi-Cumi** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nu tokpɔnla Natitingu tɔn ɖo tokpɔn Atakola tɔn mɛ ɖo Benɛɛto mɛ.

## Gletoxo tɔn lɛɛ
Tokpɔnlavi Cumi-Cumi tɔn ɔ ɖo taligbe hweyixɔwaji nu Benɛ tò ɔ, bo ɖo gletoxo Atɔ́ɔ́n. Yě ɖie:
* Catido
* Mupemu
* Takɔnta
* Cumi-Cumi
* Wimu

## Tovi nabi è é ɖo é
Ɖo kɛn ěe axɔxwe INSAE sɔ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi e ɔ, tokpɔnlavi Cumi-Cumi tɔn ɔ ɖo tovi 5656.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Cyáyǒ

**Cyáyǒ** ɔ, mǎ ɖé wɛ̀ bɔ̀ amà tɔ̀n lɛ nɔ̀ nɔ̀ mǔ, e nɔ̀ zán dó ɖà nǔsúnnú tɛ̀nmɛ tɛnmɛ ná ɖò mɛ̀wìgbéji abǐ ɖò Aflika hwèyixɔ̀wají kpo Benɛɛtò mɛ kpó. E nɔ lɛ zán cyayǒ do gbɔ̀ azɔ̀n ɖe lɛ ná.

## Xixa tɔn

## Ɖagbe e ɖe mɛ lɛ

Akpaxwé:Cyáyǒ
Cyɔ nu wiwa

**Cyɔnuwiwa** alo ***mɛɖiɖi***  nyi lěè é nɔ kpé nukun do mɛ é ku é wu bo nɔ sɔ ɛ do tɛn tɔn gudo tɔn mɛ gbɔn é. 

## Cyɔ nu wiwa e tiin e
vignette|Cérémonie traditionnelle au Bénin neuvième jour après enterrement
Nu tɛnmɛ tɛnmɛ e na gɔ na e. Nu e ɖo na tunwun hwɛ co bo jɛ wezun nu nù cyɔ nu wiwa bɔ e ma na ɖo blɔ a lɛ e di e

## Fi e mɛkuku ɔ na gbɔjɛ ɖe e
Hɛnnumɔ mɛ e ku e tɔn lɛ wɛ̀ é kàn. Ye wɛ na yi tagbeyisɔ do nuwiwa ɔ wú bo na kpɔn lěè  akwɛ e ɖo yesi na kpe gbɔn e  bo nu mɛ e ku to na yi sinfifamɛ alo e na nɔ xwegbe ɔ ye na tunwun. 

Sinfifamɛ sin nɔtɛn ɔ azɔwe e nɔ kpe nukun do mɛ e ko ku lɛ sin agbaza wu bo nɔ wlibo na ganji e wɛ. E nɔ nyi axɔsu tɔn có bɔ mɛ kpaa tɔn lɛ ɖe. Fi e nɛ ɔ abwɛmɛnunɔ kpodo wibanumɛ kpan sin tɛnmɛ wɛ, bo nɔ d'alɔ hɛnnumɔ lɛ bɔ ye nɔ wa yi kpɔn mɛvivɛ yetɔn co bo nu cyɔɖiɖi zan na kpe. Azɔxwe nɛ ɔ nɔ w'azɔ hwe lɛ bi nu kpodo gan lɛ bi mɛ kpán. Bo na do tunwun akwɛ nabi e na su e ɔ e jɛxa ɖɔ e ni kpɔn fi gege tɔn hwɛ co bo sɔ fi ɖokpo, ɖo akwɛ lɛ bi nɔ nyi nu ɖokpo ɔ gbɔn fi bi a. 

E hɛn ɔ e na jo mɛ mɛ tɔn do xwe gbe bo na wlibo nu agbaza tɔn kaka yi jɛ gbe e gbe e na wa cyɔ nu tɔn bo ɖi i e. Xɔ e mɛ e na nɔ e na nɔ ná jɔhɔn ganji. Jɔhɔn ɖo na nyi do cyɔ ganji bɔ sukpɔ ka na jɛ wu tɔn a. E nɔ do atinkɛn (Formolle) n'î nu e ma gble o. 

## Cyɔgba
alt=Cyogba|vignette|Cyogba 
alt=Fabrication cercueil au Bénin|vignette|Cyɔgba bloblo ɖo Benɛɛtò mɛ

Mɛɖiɖi nu wiwa ɔ agbaza mɛ e ku e tɔn sɔ dó dò wɛ, bo nyi mɛsɛxwe'walɔ ɖagbe ɖe bɔ gbɛ ɔ mɛ bi kpǎa ɔ mɛbi nɔ blo. E hɛn e nɔ yi kuxwe axɔsitɔn alo e hɛn ɔ e na ɖi ɖo xwe gbe alo kuxwe hɛnnu ɔ tɔn. 

Mɛze dodo ɔ ɖe alɔkpa we: 
* E nɔ kun dó ɔ kpowun ma tlɛmɛ bo nɔ sɔ cyɔgba ɔ de mɛ bo nɔ kɔn kɔ kɔnnyiji kaka bɔ dó ɔ nɔ gɔ. 
* E nɔ kun dó ɔ bo nɔ tlɛmɛ bi bo nɔ sɔ cyɔgba ɔ demɛ bo nɔ kɔn kɔ kɔnnyiji. Alo e nɔ wun kɔ kpɛɖe kɔnnyiji bo nɔ sɔ dalu dò dó ɔ nu bo nɔ tlɛ bi.

## Akwɛzinzan
Cyɔ nuwiwa ɖo Benɛtomɛ sɔ nyi ayihun nu a, lo ɔ akwɛ gege zinzan xo wɛ. Nu mɛ mɛtɔn zin alɔ do afin mɛ ɔ, avi we wɛ e nɔ ya: mɛ e ku e sin avi kpo akwɛ sin avi kpó. E nɔ zan livi mɔkpan do ɖi mɛ. Mɛ gege nɔ yi nya akwɛ, mɛɖe lɛ nɔ sa gle ba do ɖi mɛ. Nu nɛ ka sɔgbe ɖebu ǎ.

Akpaxwé:Cyɔnuwiwa
Cyɔgba

alt=Norderhov kirke krypt|vignette|'''Norderhov kirke krypt'''
**Cíyɔ́gbá** ɔ gbǎ ɖé wɛ̀ bɔ̀ è nɔ̀ bló nú mɛkúkú bó ná dó sɔ́ ɛ yì ɖó tɛn tɔn gudó tɔn ɔ mɛ.

## Bìblǒ tɔ̀n
Xwlɛ̀kpatɔ́ wɛ nɔ blo gbǎ nɛ ɔ. É nɔ ɖó nùsú bɔ é nɔ̀ hùn lobo nɔ̀ sú. É lɛ nɔ ɖo awa énɛ mɔ bɔ é nɔ hɛn na. 
Gaɖiɖi tɔn sɔ hu mɛtlukpo we a gblò gbló tɔn na yi mɛtlu ɖokpo vlɔɖo we. E nɔ b'acɔ na mɛtɔnmɛtɔn.

Akpaxwé:Cyɔnuwiwa
Cyɔ̀

Cyɔ̀

Xó jɛ́n wɛ

A nɔ cyɔ mɛ
A nɔ fyan mɛ

A nɔ dó ya mɛ

Hwi wú wɛ̀ un zan akwɛ́ ce bì dó

Hwi wɛ do ya mí bɔ ɖe wa gbɔn hán

Vǐ ɖo azɔn jɛ wɛ̀
Asi ɖo azɔn jɛ wɛ̀
Nɛ na wa gbɔn 

Fitɛ un na bà akwɛ́ sín

Bo na xɔ nuwanu lɛ́ kpo amasin lɛ kpo

Wema xɔ nu yɔkpɔvu lɛ

Awu tɔ do kɔ nu ví lɛ

Nǔ na ɖu ɖo xɔsa ɔ bi ɖie wa zun tagba lo e

Ya kpa azinkpo bo gbɛ te ci

Kooyi! cyɔ a vɔ mi bi sésé

A ɖu akwɛ ce bi bo lɛ do axɔ kɔ nu mi

Mɛ na kú nú mɛ bɔ̀ nuwamɛ na sukpɔ sɔ̀ lě à

Ahan kpo nuɖuɖu kpo agɔngbidi kpo lutuvɔ tɛnmɛtɛnmɛ lɛ ɖe ma ka nɔ fɔ́n mɛ e yi kú é nɛ

Nǔ wa ma ɖu le ɔ gbɔ bo jodo ma ka nyɔ hú a cé?.

Akpaxwé:Cyɔnuwiwa
Ahwan Zanzibar tɔn

right|thumb

**Ahwan Zanzibar tɔn**  alo **Cɛju gban atɔɔn nukun atɔn sin Ahwan** ɔ, nyi ahwan ee tin ii ɖo Yovoto Royaume-Uni tɔn kpodo Zanzibartò ɔ kpan tɛntin ɖo azan 27ɔ avuvɔsun 1896 sin gan tɛnnɛ din cɛju we wayi cɛju kanɖe. 

## Tan tɔn klewun
Ma xa ganji ma gbɔ a tɔn mɛ wɛ Khalid Ibn Bargach su hɔn do eɖee do hɔn tɔn mɛ do yi gbe nu ahwan e na tɔn ɛ wɛ e ɖe ɖo gan tɛnnɛ mɛ kpɛkpɛ e. Cɛju kanɖe gudo ɔ nubi ko fo bɔ axɔsu ɔ hɔnyi.

Akpaxwé:Ahwan
Dada Gbɛhɛn-Azin mlamla

**Dada Gbɛhɛn-Azin mlamla** wɛ nyi susu ée nn o xɔ nu axɔsu Gbɛhɛn-Azin gbɔn xogbe gblamɛ e.

## Mlamla ɔ
Axɔsu Kowundo

Gbɛhɛn-Azin b'ayijlɛ

Akɛtu akɛfɔ

Akɛfɔ laye laye maku

O nu kpluté kpluté má góxò n'alé mɔ̌

E mɔ́ nɔ̀ xɔ avɔ̌ ɖ'axímɛ̌ bo nɔ́ byɔ̌ xunà

E xɔ̀ hún e gbo cadako

Waci Komɛ gbatɔ

Aglazunmɛ gbatɔ

Soɖegbe'xɔsu dɛ̌gán hutɔ

Axɔsu un to dě un to dě un to cɛncɛn

O Danxomɛ'xɔsu un to dě un to dě un to cɛncɛn

Alada'xɔsu un to dě un to dě un to cɛncɛn

O Jimɛ'xɔsu un to dě un to dě un to cɛncɛn

Axɔsu Zoɖixomɛ

Danxomɛ'xɔsu Zoɖixomɛ

Alada'xɔsu Zoɖixomɛ

Jimɛ'xɔsu Zoɖixomɛ

Zoɖixomɛ ji Gezo un gbɛ tawun

Gezo'xomɛ ji Glɛlɛ hunsyɛn kpankɔn

Glɛlɛ'xomɛ ji Gbɛ́hɛn-Azǐn aklàsú bɛtɛ̌

Aklàsú bɛtɛ̌ bɛ̌ ɖó nyǎ

Axì é jɛ̀ ɖo lalɛ'xɔsu kɔxo é

Axì é ɖò nà jɛ wɛ́ ě 

Axɛ̌ é na ɖò jɛ wɛ̀ é 

Woya woya é ɖò jɛ wɛ̀ é

E mɔ́ nɔ́ kplě hún bo nɔ̀ kplě lɛgba démɛ̀

O kusi jawunkpà

O ti o di

Kwɛgbɛ gbe mà ɖi lǒ

Dɔnlin adán afɔ́ ma kpò zɔ́n

Axɔsu tatalata

Danxomɛ'xɔsu tatalata

Alada'xɔsu tatalata

O Jimɛ'xɔsu tatalata

O tatalata ma le mɛgan ɖ'asěmɛ̀

Ale mɛgan bo hɛn Dumɛ kpata o kpata o sewun

A ɖɔ́ e sɛ̌n d'asa

A ɖɔ́ e sɛ̌n d'awa

A ɖɔ́ e jodo nyì mɔ̌ zɔntɔntɔnglingɔn

Axɔsu mɛɖelɔkpa nɔ́ jlɛ hɛn

Xa ɖokpo yi hu asɔfǐin b'ɛ ɖɔ hɛnhɛn

Hɛnhɛnvi mɔjɛmɛ ma wa gbɛnu ɖ'akpo

A zlɛ zǔn bo yi ɖo zɛngbin ɖo Wumakɔ

Bɔ Wumakɔ'xɔsu ɔ lɔ cimɛ

A ɖo mlɛ nu hwenɔ b'ɛ tɔ cinɔ

E ɖ'abuke un gowungbelu

E mɔ nɔ̀ dǒ to gban bo nɔ yi ɖiɖa kpotɔnɔ

Abuke un gowungbelu

Waci Komɛ gbatɔ

Aglazunmɛ gbatɔ

Soɖegbe'xɔsu dɛgan hutɔ

Axɔsu tantanlyan'xɔsu

Axɔsu nya ma gbɛ nu gɔ

Nya ma gbɛ nu gɔ bo ze asi tɔn'nɔ́ bo yi ny'akwɛ ɖo Xɛtin

Bo ɖɔ nya ce nya ce 

Mǐ ɖo mɔ nugbo

Mǐ vɛ̌ nugbo

Lee mǐ nɔ dɛ̌ɛ e nɛ̀

Awozi aditi boɖo boɖo

Ajanuhla wɛ yi ji bo yi junjɔn ayibɔbɔ ji

Bo ɖɔ ahwanfunfun din tɔn nyɔ kɛɖɛ

Mɛhuhu din tɔn nyɔ kɛɖɛ

I na jo diri ɔ sa yi na yi yɛ o giri yɛyɛ

Akɛtu akɛfɔ

Akɛfɔ laye laye maku

Zomlɛhɛn awe xwɛ ɖo Xweɖa

Zo wɛ kpɔn atin kpo kan kpo bo ɖɔ nǔ e nɛ lɛ bi zun afǐin

Ajawungluglu yovo lɛ tɔn

Un xomla we jɛ'xɔsǔ

Akpaxwé:Axɔsu mlamla
Dakpè Sossou

**Dakpè Sossou** ɔ, nyi ɖɛmɛnu ɖo ɖɛmɛnugun tantɔngɔɔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ.
## Toxoɖɔgbɛ tɔn
Toxoɖɔgbɛ Union Progressiste (UP) tɔn sin asya glɔ wɛ é sɔ'ɛ ɖɛmɛnu ɖé.
 Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ
Damadi

**Damadi** ɔ toxo Benɛɛto tɔn lɛ ɖokpo wɛ bo ɖo tokpɔnla Kanɖi tɔn mɛ ɖo tokpɔn Aliboli tɔn mɛ. 

Gbɛtɔ na yi 4987 mɔ wɛ ɖo toxo nɛ ɔ mɛ. Damadi ɖo xixa 11°10'16* ɖo totaligbe kpodo 2°55'39* kpan ɖo hwetɔnwaji.

## Dogbo tɔn lɛ
Damadi nyi toxo ɖokpo ɖo gletakɔxo kanwe we tokpɔnla Kanɖi tɔn mɛ bo ɖo gletakɔxo watɔn e ɖo tokpɔlavi Dɔnwari tɔn ɔ mɛ lɛ e ɖo kpɔ xa Dinɛ, Dinɛ-Peulh, Dɔnwari, Dɔnwari-Peulh, Ganbanɛ, Ganbanɛ-Peulh, Kpesaru, Mɔgo, Mɔgo-Peulh, Sideru, Tisaru-Peulh, Tisaru kpodo Tuko kpan.

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo Damadi toxo ɔ mɛ e na mɔ sunnu 2463 kpodo nyɔnu 2524 kpan mɔ ɖo kɛnsusɔ 4ɔ 2013 tɔn.

 
Akpaxwé:Toxo Benɛɛto tɔn lɛ
Dangbo

**Dangbo** ɔ, tokpɔnla ɖokpo wɛ ɖo tokpɔn wemɛ tɔn mɛ bo ɖo afɔgokɔ Benɛɛto tɔn.

Mɛɖaxo Maoudo Djossou wɛ nyi tokpɔnlagan tɔn.

## Ayǐ é jí é ɖé é
Tɔsisa ɖaxó wemɛ tɔn gbɔn tokpɔnla Dangbo tɔn ɔ mɛ.

## Tokpɔnlavi tɔn lɛ
Tokpɔnlavi tɛnwé wɛ ɖo tokpɔnla Dangbo tɔn mɛ. Yě ɖyé: 
* Dangbo
* Dɛkɛn
* Gbékɔ, 
* Hwedomɛ
* Xɔzin
* Késunu
* Zungɛ

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛ́n ě e azɔxwé INSAE  tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnla Dangbo tɔn ɔ ɖo tovi 47281.

Akpaxwé:Tokpɔnla Benɛɛ tɔn lɛ
Danxomɛ̀ xɔsuɖuto

**Danxomɛ** ɔ axɔsuɖuto ɖaxo wɛ bo tiin sin lexwele 1600 wa yi jɛ lexwele 1894. Benɛɛtò hɛn nyikɔ nɛ ɔ kaka yi jɛ xwè 1975 ɔ.

## Danxomɛ̀ to ɔ 1600-1894
Asya e Dada Gezo zan hwenu e wɔ to lexwele 1818 ɔ e nɔ yɔlɔ ɖɔ blason.

Axɔsu Ganyexɛsu wɛ xɔto jɛ nukun ɖo 1600.

Akpaxwé:Axɔsuɖuto lɛ
Dasa-Zunmɛ

**Dasa-Zunmɛ** ě e nɔ lɛ ylɔ ɖɔ Iɖaasha ɔ nyi tokpɔnla bo lɛ nyi toxo ɖokpo ɖo Benɛɛto ɔ tɛntin ɖo tokpɔn Sokan  tɔn mɛ.

## Tàn tɔn

thumb|Sinsɛn nuwiwa Igleja katolika tɔn ɖo akluzu  kɔn

## Tokpɔnlavi tɔn lɛ
Tokpɔnla Dasa-Zunmɛ tɔn ɔ ɖo tokpɔnlavi 10 yě ɖie:
* Dasa I
* Dasa II
* Akɔ̀fojulé
* Gbàfo
* Kɛ̀ré
* Ikpɛ̀nyɛ
* Ilɛ́ma
* Kpanwinya
* Soklogbo
* Tré

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛń ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnla Dassa-Zunmɛ tɔn ɔ ɖo tovi 112122.

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Tokpɔnla_Benɛ_tɔn_lɛ
Daso

**Daso** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nú tokpɔnla Wɛnxi ɖo tokpɔn Zu tɔn mɛ ɖo Benɛɛto mɛ.

## Gletoxo tɔn lɛ
Tokpɔnlavi Daso tɔn ɖo gletoxo 11 yě ɖie:

* Agɔnkɔn
* Bosa Kpota
* Bosa tɔgudo
* Gbokpago
* Nyali
* Hwanvɛ
* Wasa
* Tannu
* Tozungo
* Yaago
* Zungɛ

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛn ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnlavi Daso  tɔn ɔ ɖo tovi 15408

## Dɔkun tɔn lɛ
Nǔ ě e nɔ dɔn akwɛ wa nú tovi lɛ wɛ nyi glezɔ. Ye nɔ do gbade fɛnnyɛ̌ dokwin kpodo mɔlikun kpan.

 Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Dakodonou

**Axɔsu Dako Donú**, b'ɛ jíjɔ́n axɔsu zinkpò jí sín xwè 1620 tɔn mɛ wa yì xwè 1645 tɔn mɛ é.

## Hwènùxó
Hwènùxó ɔ ɖɔ̀ e wɛ nyí axɔsu wegɔ ɔ Agbomɛ Danxomɛ tɔn. E ɖu axɔsu nú xwè ko atɔɔn (25) mɔ̌. 

Ɖò tàn ɔ mɛ ɔ́, Dako Donú ɔ, mɛ ɖe wɛ nyí bó nɔ wanǔ kpodo zingidi kpó hunnylánylá kpo. E yí axɔsuɖuɖu sín mɛɖaxó tɔn Gangnihessou si hwenu e ma ɖó Agbomɛ ǎ le.  

## Axɔsuwuntun tɔn

Ahozɛn kpodo myɔ̀tánú kpó wɛ nyí axɔsuwuntùn tɔn bo do dó gesi fi e nyikɔ́ tɔn wukùn sín e. Tagba ɖe wɛ tǐin ɖo e Dako ɔ kpo nyà zɛ̌nsatɔ́ ɖe bo nɔ nyi Donú kpan tɛntin. Dako yi súbɔ́ nya nɛ ɔ, bo hwǐ bo blí kúkú tɔn nyì ahǒzɛn ɖokpo mɛ bo nɔ bli zɛ̌n ɔ do d'ayihún.

Akpaxwé:Axɔsu Benɛɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Axɔsu Agbomɛ tɔn lɛ
Daté Atavito Barnabe-Akayi

**Daté Atavito Barnabe-Akayi** ɔ nuklpɔnmɛtɔ, wemawlantɔ Benɛɛ tɔn ɖokpo wɛ é nyi bɔ é jǐ ɖo azǎn 24 gɔɔ Zǒsun xwe 1978 tɔn mɛ. Ɖo taji ɔ é nɔ lɛ vlɛmanahɛn bo nɔ lɛ jihan.

## Tàngbɛtɔn tɔn
Date Atavito ɔ zán yɔkpɔvugbɛ tɔn ɖo Togo ɖo toxo Kpalimɛ tɔn mɛ. É nyi vǐ ɖokponɔ nú nɔ̀ tɔn amɔ é ka ɖo tɔvi bɔ sin kpɛvimɛtɔn wɛ é ko ɖo akpakpa nuxixa tɔn alɔkpaɖe. Kpodo alɔgɔ  nylɔ tɔn, nagan tɔn kpodo mɛɖevo lɛ tɔn kpo gɔn ě é nɔ lɛ tɔn kpo ɔ é kplɔn nǔ ganji bo din bo ɖo kunnuɖewema BAc tɔn. É do nyikɔ wema mɛ ɖo kplɔnyiji-alavɔ Agbomɛ Kanɖofi tɔn ɖo kanɖo "Lettres Modernes" tɔn.

## Wema ě é wlan lɛ

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Wemawlantɔ lɛ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1978 tɔn mɛ
Dave Wilson

**Dave Wilson** ɔ, Benɛɛvi wɛ̀ bo nyí nùwlantɔ xojlazɔwatɔ. È ji i ɖò 1950 ɖo Kɔngo, toxo Pointe-Noire tɔn mɛ bɔ é ku ɖo azan atɔn (3) gɔ ɔ xwejisun xwè 2012 tɔn gbè ɖò flanséto Lille tɔn mɛ.

## Gbɛ zinzan tɔn
Dave Wilson ɔ, eé e kplɔn wema kpé ɖo *Centre d'études des sciences et techniques de l'information (Cesti)* ɖò Kplɔnyiji-alavɔ Dakar tɔn é ɔ, é bɛ xojlazɔwiwa ɖo ORTB. Ɖo 1981 ɔ, é bɛ azɔ ɖo RFI. É wlan wema gege, manahɛnvlɛvlɛ, xolomilomi, nuwlan do wɛn... 

## Nyi è e ɖe e e
2003 : Agbahwlɛnhwlɛn wɛn wlan ɖagbe tɔn dó Flansegbemɛ, manahɛnvlɛvlɛ kpodo ajɔ̀ ɖaxo nuwlanwlan tɔn kpan.

## Nu e é wlan lɛ é
* 2018 : Xwlɛkpatɔ Kanɖofi tɔn, é ɖetɔn ɖo Paris bɔ Afridic xwé wɛ ɖe tɔn.
* 2011 : Wɛn gudo-gudo tɔn lɛ nyɔ ǎ, zankinkɔn, Ruisseaux d'Afrique wɛ ɖetɔn n'î

Akpaxwé:Wemawlantɔ lɛ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1950 tɔn mɛ
Akpaxwé:Kú ɖò xwè 2012 tɔn mɛ
David Camille Gbossè Biokou

**David Camille Gbossè Biokou** ɔ, nyi ɖɛmɛnu ɖo ɖɛmɛnugun tantɔngɔɔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ.
## Toxoɖɔgbɛ tɔn
Toxoɖɔgbɛ Union Progressiste (UP) tɔn sin asya glɔ wɛ é sɔ'ɛ ɖɛmɛnu ɖé.
 Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ
Degɔn

thumb|right
**Degɔn** ɔ, xumɛhwevi wɛ bɔ nyikɔ kpǎa nyi *crustacés*. Degɔn hunmɛ e ɖe lɛ e sukpɔ bo hwe xwɛ a bo ɖ'axiji, bɔ e nɔ yɔlɔ ɖɔ degɔn. E sɔ ɖo gbɛ ɔ mɛ bi ɔ degɔn sisa yiji tawun ɖo lexwele 2000 tɔn. Degɔn e gbɛtɔ nyi bo na sa d'axiji e sukpɔ hu ě gbɛtɔ ma nyi ǎ e.

Akpaxwé:Xumɛhwevi lɛ
Djimon Hounsou

**Djimon Hounsou** ɔ, nyí yɛ̀wúnkɔ́n-nyì-nǔji bló tɔ Benɛɛvi wɛ bo ka ɖo Amɛlikatò mɛ.

## Tàn tɔ̀n
Xwè watɔn jɛ́n ɖò tà tɔ̀n hwenɛ nu. E yi tòxò Lyon tɔn mɛ ɖo nɔvi tɔn lɛ tɛntin. Azɔmɛ yiyi tɔn sɔ wa ɖo bɛ̌nu ɖé ǎ bɔ e gbɔ bo jɛ *mannequinat* zɔ́ wa ji. Ɖo nǔxwasùn xwè 1987 tɔn ɔ́, e wa yi Paris, bo na yi ba éɖée sɔ. Gbɔ̀n wuvɛ kpodo ya kpo mɛ nu aklunɔ'zán gbla gègě ɖo ali kpa dudɔ mɛ ɔ, nya ɖokpo tǐin bo nɔ wa azɔ̌ nu dawe ɖe bɔ e nɔ yɔlɔ ɛ ɖɔ Thierry MUGLER, wa yi mɔ ɛ gbe ɖokpo bɛ ɖò wulɛ wɛ *Fontaine* e kpan nukɔn Beaubourg e. Nyà nɛ ɔ wɛ e wa yi wa azɔ̌ xá bo wa huzu *mannequin nu Thierry MUGLER ɖo nututɔ'wu dudo linu.  E lɛ blo yɛ wunkɔn nyìdǒwǔ atɔn (03) xa David Fincher : 1) Roll With It (Steve Winwood wɛ wlan) 2) Express Yourself (Madonna wɛ wlan)  kpodo 3) Straight Up (Paula Abdul wɛ wlan). E lɛ́ wà azɔ̌ xá Foto Herbert Ritts Men and women tɔn bo ka lɛ bló yɛ̀wúnkɔ́nnyìdǒwǔ xá Janet Jackson, gbɔ̀n hàn tɔn *Love Will Never Do Without You.

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Yɛwúnkɔ̀nnyidǒwu blótɔ́
Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ
Dogbo

**Dogbo** (Dogbo-Tota) ɔ tokpɔnla ɖokpo wɛ é nyi ɖo tokpɔn Kufo tɔn mɛ ɖo Benɛɛto mɛ. Dogbo ɔ ɖo ali ɖaxo ě gosin Lokosa wayi Aplaxwé ɔ to.

## Tokpɔnlavi tɔn lɛ
Tokpɔnla Dogbo tɔn ɔ ɖo tokpɔnlavi 7 yě ɖie: 

* Ayomi
* Ɖɛ́vi
* Hɔntɔn
* Lokogoxwe* Majrɛ
* Tɔta
* Tocanyi

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛn ee azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnla Dogbo tɔn ɔ ɖo tovi 103057

Akpaxwé:Tokpɔnla Benɛɛ tɔn lɛ
Dokɔ́

**Dokɔ́** ɔ́, nǔɖuɖu è e blǒ kpó linfin kpó é wɛ̀. Yovo dokɔ ɖè bɔ̀ ayikún sín dokɔ ɖè. Ayikun sín dokɔ ɖó nuɖuɖu tawun biblo tɔn ɔ́ ka vɛwu kpɛɖe.

## Xixa tɔn
 

## Ɖiɖa tɔn
*E na lì linfín ɔ b'ɛ na mɛ́.
*E na wá tà.
*E na lì ayomà, ayò, bɔ̀ e nɔ sukpɔ́ kpɛɖé.
*E nɔ kpɔ́n sìn bo nɔ kɔn dó nǔhwɛ́nkún ɔ jí lobo nɔ kɔn dó linfín ɔ ji bo nɔ jɛ̀ xixo jí. Xixo ɔ́ wɛ nɔ ɖù ganmɛ̀ kaka yì ganxixo ɖokpó mɔ.
Ɖò bibɛmɛ ɔ́ e nɔ syɛn e ka wa ɖò xixo wɛ ɔ́ e nɔ mɔ ɖɔ̀ e ɖò wɛɖɛwɛɖɛ wɛ bo nɔ wa cí wutu. E jɛ finɛ hǔn e nyɔ nɛ. E nɔ zé ami ɖ'adojí bo nɔ jɛ̀ sisɔ jí.

thumb|left|ayikún sín dokɔ

Akpaxwé:Nuɖuɖu lɛ Akpaxwé:Nuɖuɖu Benɛɛ tɔn lɛ
Dieudonné Gnammankou

`
**Dieudonné Gnammankou** ɔ, Benɛɛvi jiji wɛ bo nyi hwenuxokplɔnmɛtɔ Benɛɛ tɔn. 

## Gbɛ tɔn
E ji i ɖò xwè 1963 tɔn mɛ ɖo Benɛ b'ɛ yi gbɛkan do wema kplɔnkplɔnnu ɖo Russie bo yi kunnuɖewema  kplɔnyiji alavɔ to nɛ ɔ tɔn e e nɔ ylɔ ɖɔ * Université de l'Amitié des peuples* Moscou tɔn é.

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1963 tɔn mɛ
Dominique Zinkpè

**Dominique Zinkpè** taglomɛ kpɔn do ɖe nu tɔn tɔ wɛ bɔ é jii ɖo 1969 b'ɛ nɔ Benɛɛto. É nɔ ɖe yɛ do nuji kpodo sɛn kpo, bo nɔ sɔ atin do blo nu tɛnmɛ tɛnmɛ na. E nɔ hweɖelɛ nu ɖɔ «Basquiat africain». 
É nɔ ɖe nubloblo tɔn lɛ sin walɔ Benɛɛ tɔn lɛ mɛ ɖo taji ɔ vodun nu wiwa lɛ kpodo ayi e ji mǐ ɖée ɖo Aflika gbeji e kpan.

## Gbɛ zinzan tɔn

## Nu taji é blo lɛ
* 2018 : Avɔɖesinukunmɛ nu  ayikungban kplekple mɛ atɔɔn lɛ ɛnɛ gɔɔ (Les démasqués des cinq continents)
* 2014 : Avɔɖesinukunmɛ nu  ayikungban kplekple mɛ atɔɔn lɛ atɔn gɔɔ (Les démasqués des cinq continents)
* ? : Avɔɖesinukunmɛ nu  ayikungban kplekple mɛ atɔɔn lɛ we gɔɔ (Les démasqués des cinq continents)
* ? : Avɔɖesinukunmɛ nu  ayikungban kplekple mɛ atɔɔn lɛ nukɔntɔn ɔ (Les démasqués des cinq continents)

## Nyi e eɖée
* 2002 : Ajɔ UEMOA;

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Yɛɖedonujitɔ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1969 tɔn mɛ
Don Métok

**Don Métok** ɔ, hansinɔ, hankpatɔ Benɛɛtò tɔn wɛ. Nyikɔ tɔn ɖesu ɔ nyi Sourou Ignace Mètokin b'ɛ ji i ɖo Alada ɖo tokpɔn Xulɛnu tɔn mɛ ɖo azan gban nukun ɖokpo (31) gɔɔ lyasun xwe 1974 tɔn mɛ ɖo Benɛɛto mɛ.

## Gbɛ̀ tɔ̀n
Mɛɖaxo Don Métok ɔ Savalu ví jìjì wɛ̀, b'ɛ jì ì ɖò azan 31ɔ liyasùn xwè 1974 ɖ'Alada. Ee e yì azɔmɛ dokɔ tɔn gudo ɔ, e wa yì bɛ́ linsinmɛ ɖò Gběgamɛ bó ɖó kunnuɖewema BAC tɔn. Don Métok wa ɖo kunnuɖema BTS tɔn ɖò *Informatique industrielle kpó maintenance kpó* linu ɖo kplɔnyijǐ alavɔtɛn *Institut Superieur de Technologie* tɔn bó wà nukwitikwitizɔ. 

E wa bɛ́ hanjiji ɖò 1993 gbɔn agbahwlɛ́nhwlɛ́n éè e nɔ yɔlɔ ɖɔ *Vedette en herbe* e gblamɛ bɔ ORTB xwé ɔ nɔ blo ɖ'ayi e gblàmɛ. E yí ajɔ atɔngɔ ɔ bo lɛ yí ajɔ nukɔntɔ̀n xwè e bɔdewu ɔ. Bɛ́sín xwè 1998 tɔn ɔ mɛ ɔ, e w'azɔ ɖò xojlazɔwatɛn *La Gazette du Golfe* tɔn. E wlán hàn elɔ *Peace And Love* ɖo xwè 2001 tɔn mɛ dó Benɛɛto ɔ kanta. Ɖò xwè 2002 tɔn mɛ ɔ, e ɖè hàn ɖetɔn b'ɛ huzu hàn nukunɖeji bɔ̌lù xògbɛ́tà Ecureuils lɛ tɔn.

## Hàn tɔ̀n lɛ
Mɛɖaxo Métok kpá lobo jìhan tɛnmɛtɛnmɛ. É na xá:
* *Justice est corrompue* ɖo xwè 1996 tɔn mɛ
* *Allez les Ecureuils*, ɖo xwè 2004 tɔn mɛ
* *La Vie*, ɖo xwè 2007
* *Hongan*, ɖo xwè 2013 tɔn mɛ
* E lɛ wa blo allez les ecureuils ɔ ɖó ɖò 2023 hwenu è e ɖyɔ nyikɔ nú exureuils lɛ ɖɔ̀ Guépard é.

## Toxoɖuɖɔ
Don Mètok wɔ ganbɔdoganwu toxoɖɔgbɛ *Parti du Pouvoir au Peuple* (PPP) bo ɖo toxoɖɔgbɛta FCBE tɔn mɛ.

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Hànsinɔ
Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛtò tɔn lɛ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1974 tɔn mɛ
Dipoli

**Dipoli** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi ɖo tokpɔnlavi tɛnwe tokpɔnla Bukunbé tɔn mɛ bo ɖo tokpɔn Atakola tɔn mɛ ɖo Benɛɛto mɛ. Tokpɔnlavi é nɛ ɔ ɖo taligbe hweyixɔwaji nu Benɛɛto ɔ.

## Gletoxo tɔn lɛɛ
Tokpɔnlavi Dipoli tɔn ɔ ɖo gletoxo ayizɛn (6). Yě ɖie:
* Dikunmini
* Dimasuri
* Dipoli
* Disapoli
* Macari
* Otanɔgu

## Tovi nabi ě ɖo é
Ɖo kɛn ěe axɔxwe INSAE sɔ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi e ɔ, tokpɔnlavi Dipoli tɔn ɔ ɖo tovi 9393.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Dona Léon Adéniyi Aden Houessou

**Dona Léon Adéniyi Aden Houessou** nyi ɖɛmɛnu ɖo ɖɛmɛnugun tantɔngɔɔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ.
## Toxoɖɔgbɛ tɔn
Toxoɖɔgbɛ Union Progressiste (UP) tɔn sin asya glɔ wɛ é sɔ'ɛ ɖɛmɛnu ɖé.
 Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ
Dotoxwé Hubert Koutoukou Maga Kutɔnu tɔn

**Dotooxwé Hubert Koutoukou Maga Kutɔnu tɔn** ɔ, wɛ nyi dotooxwé ɖaxo nukɔn tɔn Benɛɛto ɔ tɔn. Azǎn gbán gɔ ɔ (30) Kɔnyansun xwé 1962 tɔn mɛ wɛ, è sɔ dotooxwé ɔ d'ayǐ ɖè ɖò toxo Kutɔnu tɔn mɛ .

## Tàn tɔ̀n
Xwè 1962 tɔn mɛ wɛ, è ɖo dotooxwé ɔ ayǐ, bɔ nyikɔ tɔn hwenɛnu tɔn ɔ nyí «Dotooxwé "350 lits" tɔn», ɖó é sixu kpé nukún ɖo lanmɛ gbɛtɔ 350 wú ɖò fínɛ. Ɖò azǎn wǒ gɔ ɔ (10) Alunsùn xwè 1973 tɔn mɛ ɔ, è ɖyɔ nyikɔ tɔn, b'ɛ húzú «Dotooxwé ɖaxo Kutɔnu tɔn» bɔ kowún tɔn nyi CNHU-C. Eé togán Hubert Maga wa nyi matííntɔ ɔ́ wɛ, è sɔ́ nyikɔ tɔn bo na dotooxwé ɔ, b'ɛ huzu Dotooxwé Hubert Koutoukou Maga tɔn sín hwenɛnu.

## Nukunkpémɛwutɛn ě ɖo lɛ é
Ɖo xixá é blo ɖo xwè 2018 tɔn mɛ ɔ, é mɔ ɖɔ, dotoxwé nɛ ɔ hɛn ɔ, é na kpé nukun azizɔnnɔ 642 wù ɖo dotoxwé Hubert Koutoukou Maga Kutɔnu tɔn ɔ, b'ɛ ɖo nukunkpémɛwutɛn gégé. É na xá:
* Fǐ é, é nɔ gbéjé azizɔnnɔ é wu é ɖo na yawu kpé nukun ɖo lɛ wu é
* Fǐ é nɔ blo bɔ gbigbɔ nɔ lɛ jɛ azɔ wa jí ɖé é
* Fǐ é nɔ zɛ́ bo nɔ tɔ azizɔnnɔ lɛ ɖé é
* Alɔgɔnumɛtɛn ɖokpo
* Fifaxɔ é mɛ é nɔ sɔ mɛkuku lɛ ɖo é
* Amasinsatɛn ɖaxo ɖokpo

É nɔ kplɔn dotozɔ mɛ ɖo dotoxwé Hubert Koutoukou Maga Kutɔnu tɔn. 

Ɖo xwè 2018 tɔn mɛ ɔ, mɔ̌ é nɔ wli yɛ é yɔyɔ wɛ acɛpkipka Benɛɛto tɔn xɔ́ lobo sɔ ɖo dotoxwé ɔ.

## Nuwlǎnwlǎn é ca kan xa élɔ é
* Dotoxwé ví kpo nɔ kpo lagune tɔn

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Dotoxwé ɖo Benɛɛtò mɛ
Dotoxwé ví kpo nɔ kpo lagune tɔn

**Dotoxwé ví kpo nɔ kpo lagune tɔn**, bɔ kowún tɔn nyi CHU-mel ɔ, nyi ɖotoxwé ɖaxo ɖo toxo Kutɔnu tɔn mɛ ɖo Benɛɛto mɛ. Dotoxwé nɛ ɔ mɛ wɛ, é nɔ kpé nukun ɖo lanmɛ vì lɛ kpodo nɔ yétɔn kpo tɔn ɖé .

## Tan tɔn kléwun
Dotoxwé ví kpo nɔ kpo tɔn, bɔ kowún tɔn nyi HOMEL, wɛ nyi nyikɔ xoxo dotoxwé ɔ tɔn, hwɛco bɔ é wa ɖyɔ'ɛ b'ɛ huzu dotoxwé vì kpo nɔ kpo lagune tɔn lobɔ kowún tɔn nyi CHU-mel. Azán ko atɔ́ɔ́n gɔ (25) avivɔsun xwé 2014 tɔn mɛ wɛ, acɛkipkpa Benɛɛto tɔn sɔ gbétakɛn 2014-528 gɔ é dó dotoxwé ɔ ayǐ é.

Ɖo Benɛɛto mɛ, dotoxwé nɛ ɔ, nyi dotoxwé nukun d'éjí tawún b'ɛ lɛ nyi fǐ é nɔ kplɔn dotozɔ mɛ ɖé ě.

## Fǐ é ɖé e
Dotoxwé ví kpo nɔ kpo lagune tɔn ɔ ɖo alí Dako Donou (Dako Donu)tɔn jí ɖo toxo Kutɔnu tɔn mɛ.

## Nuwlǎnwlǎn é ca kan xa élɔ é
* Dotoxwé Hubert Koutoukou Maga Kutɔnu tɔn

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Dotoxwé ɖo Benɛɛtò mɛ
Dotɛ

**Dotɛ́** ɔ nùhwɛ́nkún ɖé wɛ nyí bo nɔ vɛ atakín.

## Zizan tɔn

E nɔ zán do ɖà nǔ bo lɛ dó gbɔ̀ azɔn ná.Inde tòmɛ wɛ̀ e nɔ zán ɖè tawùn.

## Azɔn e dòtɛ́ nɔ gbɔ̀ lɛ é ɖě
Ɖò tò gègě mɛ ɔ, mɛ lɛ ɖu ɖotɛ bo do nɔ gbɔ azɔn gègě ná.

Akpaxwé:Nuhwɛnkun_lɛ
Akpaxwé:Atinsinsɛ́n
Akpaxwé:Ɖadonu lɛ
Dowimɛ

**Dowimɛ** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nú tokpɔnla Jija tɔn ɖo tokpɔn Zu tɔn mɛ ɖo Benɛɛto mɛ.

## Gletoxo tɔn lɛ
Tokpɔnlavi Dowimɛ tɔn ɔ ɖo gletoxo 06.

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛn ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ tokpɔnlavi Dowimɛ  tɔn ɔ ɖo tovi 3416.

 Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Déɖomɛ

**Dédomɛ** ɔ  tokpɔnlavi ɖokpo  wɛ é nyi ɖo tokpɔnlavi 09 tokpɔnla Kpɔmasɛ tɔn lɛ mɛ bo ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ ɖo Benɛɛto mɛ.

## Dogbo tɔn lɛ
Dédomɛ ɔ ɖò taligbe nú tokpɔnla Kpɔmasɛ tɔn. É ɖó dogbo xá tokpɔnla Bopa ɖo taligbe bo ɖo xá tokpɔnla Tɔri-Bosito ɖo hwetɔnwaji bo lɛ ɖó xá Dékanmɛ  ɖo hweyixɔwaji bo ɖó xá Sɛgbɛya ɖo afɔligbe.

## Gletoxo tɔn lɛ
Tokpɔnlavi é nɛ ɔ, ɖo gletoxo villages) 06 yě ɖie :
* Kufonu
* Dédomɛ-Aklɔmɛ
* Dédomɛ-Kpoji
* Hɛnmaɖu
* Kpɛnjakanmɛ
* Telokoe-Awuya

## Tàn kleun
Ɖo azǎn 27 nuxwasùn xwè 2013 tɔn mɛ wɛ Dédomɛ  é nɛ ɔ huzu tokpɔnlavi nu tokpɔnla Kpomasɛ tɔn. 

## Tovi nabi é do e
Ɖo kɛ́n é è sɔ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ, tokpɔnlavi nɛ ɔ ɖo hwɛndo 2230 bo ɖo gbɛtɔ́ 9977.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Dékanmɛ

**Dékanmɛ** ɔ, tokpɔnlavi wɛ é nyi ɖo tokpɔnlavi tɛnwe (7) tokpɔnla Só-Ava  tɔn mɛ, bo ɖo tokpɔn Atlantique ɖo Benɛ tò mɛ.

## Dogbo tɔn lɛ
Tokpɔnlavi é nɛ ɔ, ɖo dogbo xá tokpɔnla Dangbo tɔn ɖo taligbe, bo ɖo xá Vɛki ɖo afɔligbé, bo lɛ ɖo xá tokpɔnla Agege tɔn ɖo zǎnzǎnhwe jí, bo ɖo xá Hwɛ̀do-Agékɔn ɖo gbadahwe jí.

## Gletoxo tɔn lɛ
Dékanmɛ ɔ, ɖo gletoxo atɔ́ɔ́n (05) yě ɖie: Anaviékɔmɛ, Jɛkpé, Kpafɛ,Kpoviékɔmɛ, kpo 
Sakɔmɛ kpo.

## Tovi nabi é ɖo e
Ɖo azǎn 27 gɔ ɔ xwè 2013 tɔn mɛ wɛ Dékanmɛ huzu tokpɔnlavi nu tokpɔnla Só-Ava tɔn. Kɛnsisɔ sin nuwiwa è azɔxwe « INSAE » tɔn blo ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ, Dékanmɛ ɖo hwɛndo 1276 kpodo gbɛtɔ 6617 kpan: nyɔ̌nu 3333 kpo sǔnnu 3284 kpo. 

## Gbè ěe tovi lɛ nɔ do é
Ɖo Dékanmɛ ɔ gbè gěge sukpo amɔ̌ fɔngbe do tɔ lɛ sukpo tawun. 

## Azɔ̌ tovi lɛ tɔn

Azɔ̌ e tovi lɛɛ nɔ wa lɛ̌ ɖie: glezɔ, kanlinnyinyi, gbenyinya,, yě nɔ lɛ wa alɔnǔzɔ; gege yetɔn nyi hwewlitɔ bɔ yě ɖo wlɛnwin gěge bo nɔ wli hwevi lɛɛ na. Ɖo glezɔ yětɔn wiwa mɛ ɔ nǔ e yě nɔ do tawun wɛ nyi : mǎ, timati, gbade, fɛnnyɛ̌, atakin, fevi, aziǐn, kpodo dokwin kpan.

 
Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Délonix Djiméco Kogblevi

**Délonix Djiméco Kogblevi** ɔ, nyí ɖɛ̌mɛnu ɖò ɖɛ̌mɛnugùn tantɔngɔɔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ.
## Toxoɖɔgbɛ tɔn
Toxoɖɔgbɛ Union Progressiste (UP) tɔ̀n sìn asya glɔ wɛ è sɔ'ɛ ɖɛ̌mɛnu ɖè.
 Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ
Dɔnga (Donga)

thumb|right

**Dɔnga** ɔ, tokpɔn ɖé wɛ bo ɖo totaligbe Benɛɛto tɔn ɖo hweyixɔwaji. 

= Dògbó tokpɔn ɔ tɔn lɛɛ =
E ɖó dogbo xá Togo to ɔ ɖo hweyixɔwaji, Bukina-Faso tò ɔ ɖo taligbe, mɔ̌ ɖokpo ɔ, tokpɔn Aliboli tɔn, Bɔgu tɔn kpodo Dɔnga tɔn kpan. Afɔgokɔ tɔn e nyi Tokpɔn Dɔnga tɔn e klán sín wǔ tɔn ɖo lěxwele 1999 tɔn bo wá húzú Dɔnga.

=Tokpɔnla tɔn lɛ=
Tokpɔn Dɔnga tɔn ɔ ɖo tokpɔnla ɛnɛ (04) yě ɖie:
* Basila
* Kopago
* Jugu
* Waké

Akpaxwé:Tokpɔn_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Elena Miro K

**Elena Miro K** ɔ, nuwlantɔ Benɛɛto tɔn wɛ n'î, b'ɛ ji i ɖò xwè 1988 tɔn mɛ.

## Gbɛ tɔn
Elena Miro K ɔ, é ji i ɖo azan ko nukun ɖokpogɔ ɔ abɔxwisun xwe 1988 tɔn gbe ɖo Kutɔnu ɖo Bénɛɛtomɛ. Nyikɔ tɔn ɖesu ɖesu nɔ nyi Myrlène Mɔɖukpɛ E. Kuwakanu. É nɔ wlan nu, bo nɔ wa xojladotozɔ ɖo gbavi nukpɛn nukpɛn gɔnu, bo lɛ nyi azɔdowatɔ ɖo xojlajla linu (Entrepreneur). Azɔxwe tɔn nɔ nyi EM Com. É lɛ nyi ɖagbewatɔ. Kunnuɖewema Bac D tɔn wɛ é ɖo e é yi azɔ mɛ kpe ɖo azɔmɛxwe lisinmɛ tɔn Sɛgbɛya Kutɔnu tɔn gudo e. É wayi kplɔnyiji-alavɔ ɖo azɔmɛxwe e nɔ ylɔɖɔ *Ecole Supérieure Multinationale des Télecommunications (ESMT)* e ɖo Dakar Sénégal tomɛ bo ɖo kunnuɖewema *Master* tɔn ɖo Linlin é na do nu wa sin zinzan linu.

## Azɔwiwa gbɛ tɔn
Ɖo 2011, Elena Miro K do xojlajla'zɔxwe ɖokpo wa b'ɛ nɔ nyi *EM Com. É xlɛ xojlajla nuwiwa gege ɖo ORTB sin gbavi nukpɛnnɔ gɔnu ɔ ji. Yé ɖe wɛ nyi TIC Time, Secret de prospérité, Bénin Evolution ɖo 2012.* Ɖo 2013 ɔ, é jɛ nu wlan ji. Wema tɔn nukɔn tɔn ɔ wɛ nyi Somɛli sin nu (Le Bout du Tunnel). Nuwlanwlan nɛ ɖe jlo na do sɔ nuwlanwlan do mɛbiha xlɛ.

## Nu é wlan lɛ e
- 2013 : Somɛli sin nu (Le Bout du Tunnel) bɔ Elena Miro Bénin - 2016 : Miel Sacré (Wiin huntomɛ tɔn) bɔ Tamarin Bénin wɛ ɖetɔn n'î. - 2016: Wɛn e se gbɔn gudo do nyɔnu nuwlantɔ Bénɛ tɔn lɛ wu é (Dernières Nouvelles des Écrivaines Du Bénin) bɔ Savane Bénin wɛ ɖetɔn n'î. - 2018 : Le Miroir (Wekpɛn) bɔ Savane Bénin wɛ ɖetɔn n'î. bɔ é wlan do Flansé gbe mɛ kpodo Glɛnzin gbe mɛ kpan. - 2018 : Hɛnnuxo (Histoires de Famille) bɔ Impliqués France tɔn wɛ ɖetɔn n'î - 2018 : Nyɔnu nuwlantɔ Bénɛ tɔn wo (Dix femmes écrivaines du Bénin) ɖo Paris bɔ Impliqués France tɔn wɛ ɖetɔn n'î

## Nunamɛ (alɔdomɛ) gbɛ tɔn
Lée nyɔnu lɛ kpo ɖyɔvi lɛ kpo e ɖo Afrika gbeji e sin gbɛ ci e nɔ blo nuɖe n'î,  ɖo é mɔ ɖɔ e kun nɔ tunwun nuwukpikpe yetɔn nu ye o. E nɛ wu ɔ, 2019 ɔ, é do alɔdoxwe ɖokpo wa b'ɛ nɔ nyi Women's Empowerment ɖo glɛnzin gbe mɛ bo na vankan nu akwɛzinkan nyɔnu lɛ kpodo ɖyɔvi lɛ tɔn kpan na lido. E é ko do tɔ kpɔn e ɔ, Elena Miro mɔ nujɛwu ɖɔ nu ninɔmɛ nyɔnu lɛ tɔn ɔ ɖo mɔ ehɔnmɛ ɔ, makpewu bo «hɛn wɔxuxu wa tavo ji» wɛ zɔn. Énɛ ɔ wɔ alɔdoxwe tɔn ɔ zin alɔd'akɔn bo na d'alɔ ɖyɔvi kpo nyɔnu é ɖo jlo bɔ akwɛzinkan yetɔn na lido lɛ e gbɔn nunywɛ na ye gblamɛ nu ye na yeɖee si. Nu nɛ ɔ é na kpɔn kaka yi jɛ 2030 ɖɔ mi na do azɔ livi ɖokpo waa  ɖo taji ɔ nu nyɔnu lɛ.

## É xlɛ xojlajla nuwiwa gbavi nukpɛnnɔ gɔnu tɔn  ji lɛ
- 2012 : Viva la Moda, ɖo *Canal 3 Monde* - 2012 : Tic Time,  ɖo ORTB ji - 2013-2014 : Secret de prospérité ɖo ORTB ji - 2015 : Bénin évolution ɖo ORTB ji - 2016 : Rencontre d'un leader ɖo Business 24 Africa ji ɖo Kodivwatò - 2017 : MTN B2B ɖo kplekple gbɛta MTN Business Bénin.

Akpaxwé:Wemawlantɔ lɛ
Eniola Awaou Bissirou

**Eniola Awaou Bissirou** nyi ɖɛmɛnu ɖo ɖɛmɛnugun tantɔngɔɔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ.
## Toxoɖɔgbɛ tɔn
Toxoɖɔgbɛ Bloc Républicain (BR) tɔn sin asya glɔ wɛ é sɔ'ɛ ɖɛmɛnu ɖé.
 Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ
Eric Soviguidi

**Eric Soviguidi** nyi yɛhwenɔgan nukunmɔnu yɛhwenɔxɔsu papa tɔn ɖo UNESCO.

## Yɛhwenɔgan nyi nyi tɔn
Yɛhwenɔxɔsu Papa François  ɖenyi yɛhwenɔ b'ɛ ko ɖo azɔ wa xa ɛ wɛ ɖayi ɖo wegbohinhɛnlinu ɖò UNESCO e,  nu é na nyi Yɛhwenɔgan Nukunmɔnu Papa François tɔn. 

## Fi é wa zɔ ɖé lɛ é
Yɛhwenɔgan Eric Sovigidi ɔ Agbomɛvijiji wɛ bɛ ji i ɖò azan 21 gɔ ɔ nuxwasun xwè 1971 tɔn ɖo Agbomɛ ɖo Zu Tokpɔn ɔ mɛ. Yɛhwenɔgan ee ma sɔ ɖo mǐ mɛ a e Isidore de Souza wɛ sɔ ɛ Yɛhwenɔ ɖo azan 10 gɔ ɔ kɔnyasun xwè 1998 tɔn do Igleja kanɖo Kutɔnu tɔn kanta. E nyi nunywɛtɔ ɖo sɛn e ɖɔ nu do Igleja nu lɛ e linu bo ɖo kunnuɖewema tɔn. Yɛhwenɔgan Sovigidi ɔ bɛ azɔ wiwa ɖo Hlɔma sin azan nukɔn tɔn Liyasun xwe 2005 tɔn,  bo yi wa azɔ ɖo Ayiti, Gana, Tanzanii kpodo Guatemala to mɛ kpan bo ka lɛ wa azɔ ɖo wegbohɛntɛn to lɛ bi tɔn ɖo Hlɔma. E nɔ do bo nɔ wlan Flansegbe, Italiigbe, Glɛnsigbe kpodo Espagnol gbe kpan.

## Nuwlǎnwlǎn é ca kan xa élɔ é
* Isidore de Souza
* Bernadin Gantin

Akpaxwé:Sinsɛngan lɛ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1971 tɔn mɛ
Etienne Tognigban

**Etienne Tognigban** nyí ɖɛ̌mɛnu ɖò ɖɛ̌mɛnugùn tantɔngɔɔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ.
## Toxoɖɔgbɛ tɔ̀n
Toxoɖɔgbɛ Union Progressiste (UP) tɔn sín asya glɔ wɛ è sɔ'ɛ ɖɛmɛnu ɖè.
 Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ
Eustache Akpovi

**Eustache Akpovi** ɔ, nyi ɖɛ̌mɛnu ɖò ɖɛ̌mɛnugùn tantɔngɔɔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ.

## Toxoɖɔgbɛ tɔ̀n
Toxoɖɔgbɛ Bloc Républicain (BR) tɔn sín asya glɔ wɛ è sɔ'ɛ ɖɛ̌mɛnu ɖè.
 Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ
Eustache Prudencio

**Eustache Prudencio** ɔ, wemàwlántɔ ɖo kpo wɛ e nyí bo nyí Benɛvi jiji.

## Gbɛzán tɔn
Akpaxwé:Wemawlantɔ lɛ
Fabroni Bill Yoclounon

**Fabroni Bill Yoclounon** nyi nuwlántɔ, bɔ é lɛ nyi xojlazɔ́watɔ bo ka nyí sɛ́nzɔ̀watɔ Benɛɛtò tɔn, bɔ e jì ì ɖò 1995.

## Gbɛ̀ tɔ̀n
Fabroni Bill Yoclounon ɔ, e jì ì ɖo azǎn w'ɛnɛgɔ ɔ (14) avuvɔsùn  xwè 1995 ɖò Bénɛɛ.
Akasato nu wɛ n'î. Atɛ nuwlantɛ́ éɖesunɔ tɔn wɛ iamyourclounon.bj
Ɖò 2022 ɔ, é nɔ kplekple mɛ e é nɔ ylɔ ɖɔ «30 under 30 Afrique» é nyí xojlawema Forbes Afrique tɔn é nu. 
Ɖo 2021 ɔ, é nyi «TEDx Speaker» bó ɖe éɖe kpodo nu tɛnmɛtɛnmɛ é nɔ wa é kpan xlɛ.

## Nǔ tají e wlán lɛ é
* 2021 : Nyɔ̌nuví nɛ lɛ e e ma nɔ wɔn gbeɖe ǎ lɛ e (Ces filles qu'on n'oublie jamais);
* 2017 : Xuɖuví nǔnyànyà tɔn lɛ (Les héritiers du mal)
* 2016 : E bɔkùn nú è nyi yɛhwenɔ ǎ

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Wemawlantɔ lɛ
Florent Couao-Zotti

**Florent kwawo-Zoti** ɔ benɛtovi wěmawlántɔ wɛ, bo wlán wěma gege, manahɛnvlɛvlɛ tɛnmɛ tɛnmɛ bɔ e ji i ɖo Pobɛ ɖò azǎn 18 ayidósùn xwe 1964 tɔn mɛ. E nɔ́ nɔ Kutɔnu bo nɔ w'azɔ̌ ɖo fi nɛ.

## Gbɛ zinzan tɔn
Ee e jì ì ɖò xwè 1964 gudo ɔ, nɔ tɔn nɔ wa nyɔ̌nu ajidonu nɔ nú mɛtɔ zɔ́ ɖò dotooxwe Pobɛ tɔn

## Nuwlánwlán tɔn lɛ
Mɛɖaxo Florent kwawo-Zoti ɔ wlán wema gègé. È na xà:
* *Ce soleil où j’ai toujours soif*, 1996, ISBN: 978-2738427342.
* *Notre pain de chaque jour*, Paris, Le Serpent à plumes, 1998, ISBN: 978-2842610425.
* *L'Homme dit fou et la Mauvaise Foi des hommes*, Le Serpent à plumes, Paris, 2000, ISBN: 978-2842612047.
* *Notre pain de chaque nuit*, Paris, J'ai lu, 2000, ISBN: 978-2290302422.
* *Charly en guerre*, Dapper, 2001, ISBN: 978-2906067691.
* *La Diseuse de mal-espérance*, 2001, ISBN: 978-2747505789.
* *La Sirène qui embrassait les étoiles*, Paris, L'œil, 2003, ISBN: 978-2912415639.
* *Le Collectionneur de vierges*, Ndzé, 2004, ISBN: 978-2911464201.
* *Le Cantique des cannibales*, Paris, Le Serpent à plumes, 2004, ISBN: 978-2842614850.
* *Retour de tombe*, Joca Seria, 2004, ISBN:978-2848090252.
* *Les Fantômes du Brésil*, UBU éditions, 2006, ISBN: 978-2351970027.
* *Poulet-bicyclette et Cie*, Gallimard, 2008, ISBN: 978-2070120918.
* *Si la cour du mouton est sale, ce n'est pas au cochon de le dire*, Le Serpent à plumes, 2010, ISBN: 978-2-268-06890-9.
* *La Traque de la Musaraigne*, Marseille, Jigal, 2014.
* *Western tchoukoutou*, Gallimard, 2018, ISBN: 978-2-07-278006-6
* *Comment tuer dix fois un criminel…*, Lomé (Togo), Continents, 2024, 122 p.

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1964 tɔn mɛ
Akpaxwé:Wemawlantɔ lɛ
Francis Laloupo

**Francis Laloupo** ɔ, xojlazɔwatɔ Benɛɛ tɔn wɛ. E ji i ɖò Benɛɛto ɖò xwè 1955 tɔn mɛ.

## Gbɛ̀ tɔ̀n
Francis Laloupo ɔ, xojlázɔwatɔ wɛ ɖó xɔɖɔnuwɛkɛtɛnxwe bo ɖo eɖesu kannu. É wa mɛsizɔ, bo nɔ ɖe han tɔn. É wa azɔ nu : - Afrika Radio ɖo 2010 - France Inter sín xwè 2002 wayi 2008 - TV5 Monde ɖò 2000. É wazɔ̌ ɖò xojlawemaxwé ɖò xwè 1980 sín bibɛmɛ. É wɛ do xojlawema Taxi Ville tɔn wá ɖò xwè 1982. É wɛ nyi nǔwlan do wemaxwɛ ji gan nu xojlawema Nouvelle Afrique Asie sín xwè 1996 wayi 2005. É lɛ wa nyi gan é xwe aza do xojlawema Continental nu é sín xwè 2006 wayi 2010. É wa xoɖɔdoxowuzɔ ɖo France Inter sin 2002 wayi 2008 mɔ ɖokpo ɔ ɖo RFI, France Ô kpo TV5 kpan sin 2000.

## Nu e é ɖetɔn lɛ
* 2013 : France-Afrique : kanwinwɛn tlotlo din? Acoria xwe wɛ ɖetɔn n'î 
* 2022 : Acɛkpikpa jɛ mɛ si fɛsinnɔ (Blues démocratique). Karthala xwe wɛ ɖetɔn n'î.

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Xojlazɔwàtɔ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1955 tɔn mɛ
Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ
François Sourou Okio

**François Sourou Okio** ɔ, 1950 wɛ e ji i ɖo Benɛɛto, nyi yɛwunkɔndonujíbloɖo. E nɔ d'alɔ manahɛnvlɛtɔ lɛ.

## Gbɛ tɔn
François Suru Okio ɔ, 1950 wɛ é ji i ɖò Léma ɖo tokpɔnla Dasa-Zunmɛ tɔn mɛ. 

É yi nunywɛ do nunywɛ ji do yɛwunkɔnnyidowu ji ɖo Prague toxo mɛ ɖo to Tchèque tɔn mɛ. 

É nyi mɛbubu ɖe ɖo yɛwunkɔnnyidowu liji a. 

Ɖo 1973 ɔ é do kplekple gbɛta nunywɛ, xoɖuɖɔ kpo nukɔnyiyi kpan tɔn wa. 

É nɔ d'alɔ manahɛnvlɛtɔ lɛ, bo lɛ nyi yɛwunkɔnnyidowu zɔ watɔ Bénɛɛ tɔn ɖokpo. Yɛwunkɔnnyidowu e blo é hwe a. É blo avɔkɔn sin nu ji yɛ na yi kanwe ko j'ɛji. 

É nɔ lɛ wlan bo ka lɛ nyi xolomilomi ɖɔtɔ.

## Yɛwunkɔnnyidowu e é blo lɛ
Yɛwunkɔnnyidowu gege wɛ é blo.

### Yɛwunkɔnnyidowu gaga lɛ
* 2006 : Abɛni (manahɛn wɛ)

* 2006 : Agbako (manahɛn wɛ)

* 2000 : Idaca to ɔ (yɛwunkɔnnyidowu wɛ)

* 1991 : Kanlɔntɔ lɛ (Les tresseurs de corde), yɛwunkɔnnyidowu wɛ

* 1985 : Ironu (yɛwunkɔnnyidowu)

* 1983 : Vi lɛ... (yɛwunkɔnnyidowu)

### Yɛwunkɔnnyidowu klewun lɛ
* 2006 : Taka kloklo lɛ... nuflo nyanya lɛ  (Crânes épais... lèvres fausses) yɛwunkɔnnyidowu wɛ. 

* 1996 : Tutomɛ CEDEAO tɔn, xwe ko koɖié din (yɛwunkɔnnyidowu wɛ)

### Yɛwunkɔnnyidowu kpɛvi lɛ

* 1983 : Ogu (Yɛwunkɔnnyidowu wɛ)

* 1982 : Tɔsisa wɔ bɛ nu bi yi (Yɛwunkɔnnyidowuwɛ)

* 1980 : So kpɛvi kpɛvi nɛ lɛ nɔ ci xwi a (Yɛwunkɔnnyidowu wɛ).

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1950 tɔn mɛ
Founougo

**Funugo** ɔ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nú tokpɔnla Banikwala tɔn ɖo tokpɔn Aliboli tɔn mɛ.Tokpɔnlavi é nɛ ɔ ɖo taligbé nu Benɛɛto ɔ.

= Tan tokpɔnlavi ɔ tɔn =
Ɖo azǎn 27 gɔɔ nuxwasùn xwe 2013 tɔn mɛ wɛ Funugo huzu tokpɔnlavi nú tokpɔnla Banikwala tɔn.

= Tovi lɛɛ =
Ɖo zofinkplɔsùn xwe 2016 tɔn mɛ ɔ azɔxwe « INSAE » tɔn wlan ɖɔ tokpɔnlavi Funugo tɔn ɔ ɖo gbɛtɔ 47 026: nyɔ̌nu 23 888 kpodo sǔnnu 23 138 kpan bo ɖo hwɛndo 4 414.

 
Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Félicien Avlessi

**Félicien Avlessi** nyi mɛsi nukplɔnmɛtɔ, nudobatɔ bo nyi gán kplɔnyiji alavɔtɛn Agbomɛ kanɖofi tɔn ɖo Benɛɛto mɛ.

## Gán tɛ wɛ e ka sɔ'ɛ
Gán e tagbeyisɔ ganhɔnyitɔ Benɛ tɔn kpodo togan ɔ kpan blo ɖo azan 13 tɔn kɔnyasun 2021 tɔn ɖenyi do kplɔnyiji alavɔtɛn Agbomɛ Kandofi tɔn ɔ din e. Mɛ e jo tɛnmɛ nǐ e wɛ nyi mɛɖaxo Maxime Da Cruz.

## Gbɛ tɔn
Kplɔnyiji alavɔ yovotomɛ tɔn Saint-Petersbourg wɛ̀ é bló.

Akpaxwé:Nukplɔnmɛtɔ Akpaxwé:Nudobatɔ
Félicienne Sophie Guinikoukou

**Félicienne Sophie Guinikoukou** ɔ, nyɔ̌nu toxoɖɔtɔ Benɛɛto tɔn wɛ bo ko nyi gǎnhɔnyitɔ kpɔn ɖo tògan xoxo Nicéphore Dieudonné Soglo hwenu.

## Gbɛ̀ tɔ̀n
Ee ji i e ɔ, é nɔ nyi Félicienne Sophie Padonu

## Toxoɖuɖɔ gbɛ zinzan tɔn
É nyi takwɛ'zɔwatɔ ɖaxo bo lɛ nyi ganhɔnyitɔ é nɔ kpe nukun nunywɛ dodo lɛ kpodo ɖɔ nu e se xo  kpó wu sín liyasun xwe 1995 wa yi jɛ 1996 tɔn ɖo togan xoxo Soglo hwenu. Toxóɖɔgbɛ́ Renaissance du Bénin mɛ wɛ éɖé.

## Alɔdomɛ gbɛ zinzan tɔn
Nú e ɖe azɔ̌ tɔn sin mɛ ɔ, nɔyé ɔ nɔ alɔdomɛ-gbɛta tɛnmɛ tɛnmɛ nu. E nyi gǎn é xwe aza dó hùnjɛdó-azɔwatɔ takwɛ-yitɔ lɛ tɔn nu e, é nyi gbɛvi gbɛta nyɔ̌nu tɔn é nɔ xo nukɔnyiyi-Bénɛ tɔn sin kan é nu  lɛ e tɔn, gan é xwe aza do sɛwamaɖɔ gbɛta  é nɔ kpenukun do akwɛ nya nu nyɔnu lɛ kpo akwɛ jujɔ kpo wu e. E lɛ nyi akwɛgbajinɔtɔ nu kplekplemɛ nyɔnu ganhɔnyitɔ kpodo ɖɛmɛnu Afrika tɔn lɛ kpan e nɔ ylɔ ɖɔ *REFAMP-Bénin* e.

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ 
Akpaxwé:Gán Benɛɛto tɔn lɛ
Félix Couchoro

**Félix Couchoro** ɔ é jǐ ɖo azǎn 30 gɔɔ alǔnsùn xwè 1900 tɔn mɛ ɖo Glexwé ɖo Benɛɛtò mɛ, bɔ é ku ɖo azǎn 05 gɔɔ lidósùn xwè 1968 tɔn mɛ ɖo Togotò mɛ. Wemawlantɔ Togo kpo Benɛ tɔn ɖokpo kpo wɛ n'î.

## Tàngbɛtɔ̀n tɔ̀n
Félix Couchoro ɔ kplɔ́n wema ɖò wěmàxɔmɛ̀ katolika tɔn ɖokpo bó lɛ húzú mɛ̌si nǔkplɔnmɛtɔ́ ɖokpo ɖo azɔmɛxwe katolika tɔn ɖokpo .

## Wěma é e wlán lɛ
Ɖò wěma é è mɛɖaxo Felix  Couchoro wlán lɛ mɛ ɔ, è na xá:
* *L'Esclave*, ɖò xwè 1929 tɔn mɛ
* *Amour de féticheuse*, ɖò xwè 1941 tɔ̀n mɛ
* *Drama d'amour à Anecho*, ɖò xwè 1950 tɔ̀n mɛ
* *L'Héritage, cette peste*, ɖò xwè 1963 tɔ̀n mɛ

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Wemawlantɔ lɛ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1900 tɔn mɛ
Akpaxwé:Kú ɖò xwè 1968 tɔn mɛ
Fèvi

**Fèvi** ɔ, dɛ̀nú sín nùsùnnú ɖokpo wɛ é nyí bó tiin ɖò Aflika hweyixɔwaji ɖò taji ɔ, Benɛɛtòmɛnu lɛ yíwǎn ná kaka. Hwebinu wɛ é hɛn ɔ é na ɖu fèvi.

## Etɛ lɛ wɛ̀ nɔ́ ɖa févii ɔ tawun?
E ɖo févi ɔ ná ɖa wɛ ɔ e na mɔ: 
* févi
* akanmu abi "bircarbonate"
* afintín abi lanhwinhwɛn
* atakín
* nuhwɛnkun
* jɛ̀
* ami vɔvɔ
* sin

## Nɛ wɛ è nɔ ɖà gbɔ̀n?
E ɖò fèvi na ɖà wɛ ɔ, è nɔ klɔ́ févi ɔ ganji bo na sɛ́n winniwinni. E nɛ ɔ gudo ɔ, e na wǔn sìn kpɛɖe d'eji kpo akanmú kpɛɖe kpo bo sɔ ɖ'adoji. E na bló nukunxwixwe atɔ́ɔ́n mɔ ɔ, è nɔ sɔ nùsúnnu dannu bo xò fèvi ɔ kaka bɔ e nɔ cí xisixisi. Enɛ gudo ɔ, e na dǒ afintín, atakín, jɛ̀, nuhwɛ̌nkún kpodo ami vɔvɔ kpan mɛ̀ alo asɔ́n abi agasa kpodo kpanma kpan mɛ̀.

## Etɛ́ wɛ̀ è nɔ ɖù ná?
Fèvi ɔ e nɔ̀ ɖù kpo gbade wɔ́, télibɔ wɔ́ kpo wɔ̌koli kpan.

## Ɖiɖé tɔ̀n ɖé lɛ

Wékpo:Gombo.jpg|Fèvi sinsɛ́n
Wékpo:Plan de gombos.jpg|Fèvitin


Akpaxwé:Nǔɖúɖu_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Fɔtɛtɛ

**Fɔ́tɛ̀tɛ̀** nyi má ɖokpo ɖo má lɛ́ mɛ bɔ gbɛtɔ́ kpo kanlin lɛ bǐ kpo nɔ ɖu.

## Ɖiɖo tɔn
Fɔtɛtɛ ɔ, e nɔ dó ɖó xwé lɛ gbe alo ɖo glé lɛ mɛ. E nɔ byɔ ɖɔ é ni wu sin na tawun.

## Ɖiɖa tɔn
Bo na do ɖa fɔtɛtɛ ɔ é na fyɛ sin na wɛ bo na sɔ ɖaɖonu tɛnmɛ-tɛnmɛ sɔ ɖé mɛ. É hɛn ɔ e na sɔ ɖo nusunu mɛ.

Akpaxwé:Mǎ lɛ
Fɔn

**Fɔ̀ngbè** ɔ gbè ɖé wɛ bó ɖo kplékplé gbè *Kwa* tɔn mɛ. È nɔ́ ɖɔ ɛ ɖó Benɛɛtò, Awɔnlin kpódó Togotò kpó mɛ. É kpɔ́n mɛ ganji ɔ́, Fɔ̀ngbè gbè ɖé wɛ bó nɔ́ ɖɔ ɖó Benɛɛtò bí mɛ, titewungbe ɖó Agbǒmɛ, Gbɔ̀xikɔn, Glexwé, Agbomɛ Kanɖofi kpódó Kutɔnu kpó.

Gbɛtɔ́ lɛ sín kanɖé wé nyi livi 2,3 ɖó xwé 2021 mɛ.

Gbè ɔ sín kplékplé wɛ:
* Gbè nigéro-congolaise lɛ
* Gbè atlantico-congolaise lɛ
* Gbè voltaïco-congolaise lɛ
* Gbè voltaïco-nigérienne lɛ
* Gbè kwa lɛ
* Fɔ̀ngbè

Akpaxwé:Gbe lɛ
G. G. Vikey

**Gustave Gbenu Vikey** ě e hanjinyikɔ tɔn nyi **G. G. Vikey** ɔ, nyi hankpatɔ,  hanjitɔ benɛtovi ɖokpo bɔ é ji i ɖo xwe 1944 tɔn mɛ ɖo Atiémɛ ɖo Benɛɛto mɛ bɔ é wa ku ɖo azǎn 15 gɔɔ nuxwasùn xwe 2013 tɔn mɛ ɖo Kutɔnu (Benɛɛto).

## Tangbɛtɔ̀n tɔ́n
Bɛsin xwe 1960 tɔn mɛ dɔn wɛ G. G. Vikey jɛ eɖee sɔ xlɛji ɖo Benɛ to mɛ bonu mɛbi na tuun i gbɔn han tɔn ě e ɖe tɔn bo nyi "Vive les mariés" ɔ gblamɛ. Han ɔ wɛ zɔn bɔ  é yi ajɔ e nyi "Kunde d'or" e ɖo togan xoxo Bukinatò tɔn Blaise Compaoré sin asi'lɔmɛ.
É ku ɖo azan 15ɔ nuxwasun xwe 2013 tɔn ɖo Agbomɛ-Kanɖofi ɖo kpukpo'zɔnmɛ bɔ e ɖìi  azan 28ɔ ayidosun xwe 2013ɔ ɖo xwe tɔn gbe.

## Kangbɛ do kan nu
Mɛ gěgé nɔ kpɔn nú do wu wanu ɖo hanjiji'linu ɖo Afrika gbeji kpodo Benɛ kpan ɔ.

## Han tɔn lɛ

Akpaxwé:Hànsinɔ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1944 tɔn mɛ
Akpaxwé:Kú ɖò xwè 2013 tɔn mɛ
Gaani xwe

**Gaani xwe** nyí hwɛnɖo mɛ xwe ɖé b'ɛ nɔ́ ɖu ɖo xwewúxwewú ɖo toxo Niki tɔn mɛ ɖo Benɛɛto, Awɔnlinto (Nigeria) kpodo Togotò mɛ kpo.

## Tan Gaani xwe tɔn
Azǎn wewe gɔ sùn atɔn gɔ ɔ sunmɛ Baliba lɛ tɔn. 

## Xwe ɔ ɖúɖú tɔn

Akpaxwé:Xwè lɛ Akpaxwé:Hwɛndomɛ xwè lɛ
Galí

**Galí** nyí nùɖúɖù ɖé bɔ é nɔ ɖu ɖò Benɛɛtò mɛ b'ɛ nyí fɛ̀nnyɛ́ linfín.

Ayihɔngbè ayihɔngbè nuɖuɖu wɛ é nyi ɖo to gègě mɛ ɖo gbadahwejí Aflika tɔn. Togotò, Ganatò, 
Awɔlintò nyi to é mɛ é 'nɔ ɖu ɖé tawun tɔn ɖé é.

## Ɖiɖa tɔ̀n
Bóna dó bló Galí ɔ, è nɔ kùn fɛ̀nnyɛ́ bo nɔ ɖè flo tɔ̀n sín wu lobo nɔ li i ɖò mɔ̀ mɛ̀. É nɛ gudo ɔ, è nɔ do é ava nú azǎn atɔn mɔ̌ b'ɛ na do vɛsin. E lɛ jlo mɛ ɔ́, e nɔ sɔ ɛ ɖò gbe ɖokpo ɔ. 

Ɖò azǎn atɔn lɛ gudo ɔ, è nɔ jan ɛ bó nɔ sɔ ɛ  ɖò kozɛ́n alǒ gànzɛ́n mɛ̀. Myɔ e nɔ nɔ glɔ tɔn e ɔ́ nɔ zɔ̀n dɛdɛ b'ɛ nɔ bí lobo nɔ húzú galí.


Gari production 1.jpg
Des productrices de la pates de manioc à Gati 06.jpg
Garri maker.jpg
Bénin-Vente de sacs de gari (1).jpg


## Galí tɛnmɛ tɛnmɛ é tíìnn lɛ é
Ɖò Benɛɛtò mɛ ɔ, e nɔ mɔ̀ gali fifa alǒ gali sɔxwí é è nɔ lɛ́ ylɔ ɖɔ̀ *galí axayoe*' é. Galí hɛn ɔ e na vɛ́sìn, enɛ wɛ nɔ nyɔ́ sinmɛ dó. Ee ma vɛsìn ǎ ɔ, e nɔ ɖù abɔbɔ alŏ e nɔ t'ɛbà. Galí nɔ mɛsin alŏ nɔ lɛ hànnyá.

## Ɖuɖu tɔn
Alɔkpa tɛnmɛtɛnmɛ wɛ é nɔ ɖu gali na. Ɖo Benɛɛto mɛ ɔ, é nɔ nylɔ dó sinmɛ bo nɔ nu kpodo aziin, kwlikwli alǒ kpo suklé kpó. É lɛ nɔ ɖà ɛba na bo nɔ ɖu kpo nusunnu kpó. Mɔ̌ ɖokpo ɔ, E nɔ lɛ ɖu kpodo abɔbɔ kpo. É hɛn ɔ, é nɔ flu kpodo ami, timati, takin kpodo azìn kpó: enɛ ɔ wɛ e nɔ ylɔ ɖɔ̀ *galinyinya*.

## Agbahwlɛnhwlɛn
Xwè wú xwè wu ɔ́, ɖo kplɔnyiji alavɔtɛn Agbomɛ kanɖofi tɔn ɖo Benɛɛto mɛ ɔ, é nɔ hwlɛ́n agbà galinunu tɔn. E nɔ dó ajɔ̀ mɛ é na yáwu ɖu gali towunglo wé jɛnukɔn nu mɛɖélɛ bi é.

Akpaxwé:Nuɖuɖu Benɛɛ tɔn lɛ
Gangnihessou

**Gannyixɛsu**, b'ɛ jijɔ́n axɔsu zinkpo jí sin xwè 1600 tɔn mɛ wa yi xwè 1620 tɔn mɛ é, nyi axɔsuɖuto e wa nyi Danxomɛ e tɔna do wa tɔ. 

Gannyixɛsu (Ganyé Xɛsu) wɛ nyi axɔsu Agbomɛ tɔn nukɔntɔn ɔ. E ɖu axɔsu nu xwè ko (20) ɖo Danxomɛ Gedevi to ɔ nu.

## Hwènuxo
Hwenuxo ɔ ɖéxlɛ ɖɔ̀ e kun nyí Axɔsu yikpe o. Ɖó e na ɖɔ ɔ, Mɛnugan ɖe kpoun wɛ e nyi ɖo axɔsuɖuto ɔ nu bo ka nyi mɛ bɔ weɖexamɛ tɔn nɔ nyɔ nɔvi tɔn vu Dakodonú(ée mɛbǐ mɔ do mɔ axɔsu gbɛ hwenu mɛɖaxo tɔn tɔn e) ɔ nukun mɛ. 

## Gǎnwuntun tɔ̀n
Xɛvi kpodo hǔn kpo Gadanu wɛ nyi gǎnwuntun tɔn lɛ.

Akpaxwé:Axɔsu Benɛɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Axɔsu Agbomɛ tɔn lɛ
Gansoso

**Gansoso** ɔ toxo Benɛɛto tɔn lɛ ɖokpo wɛ bo ɖo Kanɖi sin tokpɔnla ɔ mɛ ɖo tokpɔn Aliboli tɔn mɛ. 

## Gbɛtɔ é ɖé mɛ lɛ é
E na xa gbɛtɔ na yi 5149 mɔ ɖe mɛ. Gansoso ɖo xixa 11°07'56* ɖo totaligbe kpodo 2°55'36* kpan ɖo hwetɔnwaji ɖo Benɛ sin ɖiɖe ji. 

## Slata
Gansoso ɖo slata we (Gansoso-Gbiga kpodo Gansoso-Yisuré kpan) ɖo gletakɔxo kanwe we Kanɖi tɔn mɛ. 
Gansoso ɖo gletakɔxo Kanɖi 1 tɔn mɛ, ɖo Damadi, Gando-Kosikana, Dodopanɛ, Keferi-Sɛnté, Keferi-Hɛnkatɛ, Pɛɖɛ kpodo Kajɛrɛ kpan. 
Sunnu 2440 mɔ kpodo 2709 kpan mɔ e xa ɖo kɛnsusɔ 4ɔ 2013 tɔn

Akpaxwé:Toxo Benɛɛto tɔn lɛ
Ganvié I

**Ganvié I** ɔ, tokpɔnlavi wɛ é nyi ɖo tokpɔnlavi tɛnwe (7) tokpɔnla Só-Ava tɔn mɛ, bo ɖo tokpɔn Atlantique ɖo Benɛɛto mɛ.

## Dogbo tɔn lɛ
Tokpɔnlavi é nɛ ɔ, ɖo dogbo xá tokpɔnla Dangbo tɔn ɖo taligbe, bo ɖo xá Vɛki ɖo afɔligbé, bo lɛ ɖo xá tokpɔnla Agege tɔn ɖo zǎnzǎnhwe jí, bo ɖo xá Hwɛ̀do-Agékɔn ɖo gbadahwe jí. 

## Gletoxo tɔn lɛ
Ganvié I ɔ, ɖo gletoxo wǒ (10) yě ɖie: Agɔnmɛkɔmɛ, Agundankɔmɛ, Gansugbamɛ, Gbamɛ-Cɛ̀wa, Gunceji, Hɛndagao, Kpasikɔmɛ, Sokɔmɛ, Tɔwokɔmɛ, Yokagao. 

## Tàn kleun
Ɖo azǎn 27 gɔ ɔ xwè 2013 tɔn mɛ wɛ Ganvié I huzu tokpɔnlavi nu tokpɔnla Só-Ava tɔn. 

## Tovi tɔn lɛ
Kɛnsisɔ sin nuwiwa è azɔxwe « INSAE » tɔn blo ɖo xwè 2013 tɔn ɔ, Ganvié I ɖo hwɛndo 3361 kpodo gbɛtɔ 19155 kpan: nyɔ̌nu 9229 kpo sǔnnu 9926 kpo. 

## Gbè ěe tovi lɛ nɔ do e
Ɖo Ganvié I ɔ mɛ ɔ gbè gěge sukpo amɔ fɔngbe do tɔ lɛ sukpo tawun. 

## Azɔ̌ tovi lɛ tɔn
Azɔ̌ e tovi lɛɛ nɔ wa lɛ̌ ɖie: glezɔ, kanlinnyinyi, gbenyinya, yě nɔ lɛ wa alɔnǔzɔ; gege yetɔn nyi hwewlitɔ. 

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Gběgamɛ

**Gběgamɛ** ɔ, slátà Benɛɛtò tɔn lɛ ɖokpo wɛ bo ɖo tokpɔnlavi wo-ɖokpogɔ ɔ Kutɔnu tɔn mɛ ɖo tokpɔn Xulɛnu tɔn mɛ.

## Tàn tɔ̀n kléwun
Gběgamɛ ɔ gbà ɖaxo ɖe wɛ nyi ɖayi bɔ zunkan ɖaxo gɔ kpodo atin gaga ɖe lɛ kpodo degbo kpan. Tinmɛ Gběgamɛ tɔn ɔ ɖo fɔngbe mɛ ɔ wɛ nyi «Gbe gaga mɛ̀». Mɛ nukɔn nukɔn tɔn e nɔ finɛ lɛ wɛ nyi Tɔfinnulɛ kpodo hɛnnu e gosin Kajɛwun ɖo lexwele 1954 dɔn lɛ e kpan. Ye mɛ e nɛ lɛ saxwe nyi malimali do PTT xwe e ɖo Gběgamɛ e. Hɛnnu nɛ lɛ wɛ nyi hɛnnu Tamadaho tɔn, Yɛkpɛ tɔn,  Azanyaji tɔn, Ayisɔ tɔn, Zoxokɔn tɔn kpodo Zohun tɔn ɔ kpan. E yi nukɔn kpɛɖe jlɔɔ *bourse du travail* ɔ, mǐ na mɔ hɛnnu Nyawi tɔn, Ahomaɖegbe-Tomɛtin tɔn, Ajovi  tɔn, Mɛɖegan tɔn, Inusa tɔn, Doge tɔn... 

Tamadaho Sévérin e nyi *chef canton* ɖo yovo lɛ hwenu ɔ nyi mɛ ɖo mɛ nukɔntɔn e ɖu gan ɖo Gběgamɛ lɛ e mɛ. Ee wɛ nyi mɛ e na ayikungban e ji axi ɔ ɖe ɔ slatavi  Gběgamɛ tɔn. Axi nɛ ɔ sin dudo wa ɔ nyi alɔdo ɖaxo ɖokpo nu nyɔnu e ko nɔ yi lɛ axi lɛ e. . . . . .

## Slátaavi tɔn lɛ
Gběgamɛ ɔ ɖo glétoxo tɛnwé (07). Yě ɖié: Gběgamɛ-Ahito, Gbegamɛ-Ayiji-dodo, Gběgamɛ-Centre, Gběgamɛ-Gbagudo, Gbégamey-Gbɛɖiga Saint Jean, Gběgamɛ-Gbɛdiga 2 kpodo Gbegamɛ-Mifɔngu.

## Tovi tɔn lɛ
Kɛnsisɔ sin nuwiwa è azɔxwe « INSAE » tɔn blo ɖo xwè 2013 tɔn ɔ, Gběgamɛ ɖo gbɛtɔ 18833.

## Ɖiɖé Gběgamɛ tɔ̀n ɖé lɛ

File:Marché des chaussures a Gbégamey 02.jpg|Afɔkpasatɛn Gběgamɛ tɔn
File:Marché des chaussures a Gbégamey 03.jpg|alt=Kplékplétɛn Bulgarie tɔn ɖo Gběgamɛ |Kplékplétɛn Bulgarie tɔn ɖo Gběgamɛ
File:La poste de Gbegamey à Cotonou au Bénin 02.jpg|alt=Wémasɔsɛdotomɛtɛn Gběgamɛ tɔn|Wémasɔsɛdotomɛtɛn Gběgamɛ tɔn
File:Vue de profil du collège Cours Secondaire Notre Dame des Apôtres à Gbegamey cotonou-Bénin.jpg|Wémaxɔmɛ linsinmɛ tɔ̀n Notre Dame des Apôtres tɔn ɖò Gběgamɛ


Akpaxwé:Toxo Benɛɛtò tɔn lɛ
Gblogbloji sunvi vɔvɔ tɔn ɖò Benɛɛ

thumb|<center>Gblogbloji sunvi vɔvɔ tɔn</center>

**Gblogbloji sunvi vɔvɔ tɔn** ɔ, nyí tɛnmɛ ɖé ɖò Benɛɛto sín nuflinwuntun lɛ lɛ̀.

## Tan tɔ̀n
Ɖò xwè 1974 wɛ ahwangán sunvinɔ Mathieu Kérékou yí zìnkpò gannugannu bo ɖù togan.E sɔ́ tɛnmɛ ɖe lɛ ɖ'ayǐ bɔ ɖò yemɛ ɔ, e na mɔ̀ tɛnmɛ gblogblo sunvi vɔvɔ tɔn.

Akpaxwé:Gblogbloji ɖo Benɛɛto mɛ
Gbɔ̀xikɔn

**Gbɔxikɔn** ɔ, tokpɔnla Benɛɛto tɔn wɛ bo ɖo tokpɔn Zu tɔn mɛ, ɖo afɔligbé Benɛɛto tɔn

= Tán tɔn klewun =
Hwénuxɔ ɔ ɖɔ, Gbɔxikɔn ɔ nyi ayǐ é ji ɖaɖa Tegbesu nɔ yi gbɔjɛ ɖé é b'ɛ lɛ nyi axi é mɛ é nɔ sa gbɔ kpodo kanlin tɛnmɛ-tɛnmɛ lɛ kpo ɖé é.

= Tokpɔnlavi tɔn lɛ =
Tokpɔnla Gbɔxikɔn tɔn ɔ ɖo tokpɔnlavi 10. Yě ɖie:
* Gbɔxikɔn 1 
* Gbɔxikɔn 2 
* Agɔngwɛnto 
* Avɔgbanna 
* Nyijazun 
* Lisɛzun 
* Hwawe-Wasaxo
* Pasagɔn 
* Saklo 
* Soɖoxomɛ

= Tovi tɔn lɛ =
Do kɛń ě e azɔxwé INSAE tɔn sɔ́ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ wayi é ɔ  Gbɔxikɔn ɖo tovi 171 781.

Akpaxwé:Tokpɔnla_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Behanzin

**Gbɛ̀hanzin** tínmɛ tɔn lɛ nyi Gbɛ̀ hɛn azin bɔ ayijlɛ Axɔsu Gbowele bɔ é jì ì ɖo xwè afɔtɛnnɛ kanɖé atɔ́ɔ́n (1845) gɔɔ tɔn mɛ bɔ é yi alada ɖo xwè afɔtɛnnɛ kanwè ko atɔ́ɔ́n nukún ɖokpo (1906) gɔɔ tɔn. Axɔsu ɖaxo Agbomɛ tɔn lɛ ɖokpo wɛ é nyi bo ka nyi vǐ sunnu Dáda Glɛlɛ KiniKini tɔn.

Armes de Behanzin.svg|Armes de Behanzin.
File:©DEGAN( Palais privé et Mausolée du roi GBEHANZIN, 08 septembre 2019 ) (12).jpg|Palais privé et Mausolée du roi GBEHANZIN


Akpaxwé:Axɔsu Benɛɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Axɔsu Agbomɛ tɔn lɛ