open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Youssouf Sissoko

## Azɔ̌ tɔn
Youssouf Sissoko nyí wema-ɖetɔ́ (journaliste) Malitò tɔn ɖokpo, b'é nyí gán nú wema-xixa "L’Alternance". É nyí mɛɖaxó ɖokpo ee è tuùn ganji ɖò Mali sín wema-ɖetɔ́ lɛ tɛntin é. É nɔ ɖɔ xó mɛwigbeji tɔn dó toɖuɖu kpó ahwanzɔwatɔ́ sín acɛkpikpa (régimes militaires) lɛ kpó wu ɖò Sahel gbé jí. É nɔ sún dǒ mɛ dó acɛ e mɛɖé ɖó bo na ɖɔ xó lɔ é jí, bo nɔ mɔ xó ɖɔ dó acɛkpikpa ee nɔ hɛn mɛ gánnugánnu lɛ é wu. Azɔ̌ tɔn enɛ zɔn bɔ mɛ gégé tuùn i, amɔ̌, é lɛ́ dɔn hunnyahunnya ɖó é kpó acɛkpikpa ɔ kpó tɛntin.

## Hwɛ dídó mɛ
Azan 5ɔ zofinkplɔsun xwe 2026 tɔn gbe ɔ, è wli Youssouf Sissoko ɖò Bamako, ee é ɖé wema ɖokpo tɔ́n dó Abdourahamane Tiani (Nijɛtò sín togán) wu é gudo. Wema nɛ ɔ mɔ xó ɖɔ dó xó ee Nijɛtò sín togán ɖɔ dó ahwan e è fùn ɖò Niamey sín hɔnmɛ é wu, bo lɛ́ mɔ xó ɖɔ dó acɛkpikpa tɔn sín mɛjijɛ wu.

Azan 23ɔ xwe 2026 tɔn gbe ɔ, Hwɛɖitɛn (Tribunal) ee nɔ kpé nukún dó nǔnyanyawitɔ́ kanjigbé tɔn (cybercriminalité) wu é ɖó hwɛ n’i. É na nɔ ganmɛ nú xwe wè (2 ans de prison ferme) bo na sú akwɛ́ livi ɖokpo (1 000 000 FCFA). Hwɛ ee è dó è lɛ é wɛ nyí: "xosúsú dó togán tò ɖevo tɔn wu", "hɛnnyanya dó tò sín nyìkɔ wu" kpó "adíngban-fúnfún-kpé" (diffusion de fausses informations) kpó.

## Xó ee mɛ lɛ ɖɔ lɛ é
Hwɛ nɛ ɔ dídó mɛ zɔn bɔ mɛ gégé sín xomɛ sìn.

NGO kpó kplékplé wema-ɖetɔ́ lɛ tɔn kpó: "Reporters sans frontières" kpó kplékplé azɔ̌watɔ́ taji ɖevo lɛ kpó mɔ ɖɔ acɛ wema-ɖetɔ́ lɛ tɔn wɛ è jɛ jí, bo byɔ ɖɔ è ni ɖè e tɔ́n sín ganmɛ tlolo.

Tòví lɛ: Wema-ɖetɔ́ Malitò tɔn lɛ kpó tò ɖevo mɛ tɔn lɛ kpó mɔ ɖɔ xó elɔ ɖexlɛ́ ɖɔ acɛkpikpa ɔ ɖò wema-ɖetɔ́ lɛ hɛn gánnugánnu wɛ ɖò Mali.

Sahel gbé jí: Xó elɔ ɖexlɛ́ nǔ ee ɖò jijɛ wɛ ɖò kplékplé tò atɔ̀n (AES : Mali, Nijɛ, Burkina-Faso) lɛ tɛntin é. Ahwanzɔwatɔ́ sín acɛkpikpa lɛ ɖò tɛnkpɔn wɛ bo na tityɛ́ gbe ee ma jɛ kpo nú yě ǎ lɛ é.

## Nǔ ee é ɖó te lɛ é
Youssouf Sissoko sín hwɛ elɔ lɛ́ fɔ́n xó dó wema-ɖetɔ́ lɛ sín hihɔ́ wu ɖò toɖuɖu ee ma ɖò te ganji ǎ lɛ é mɛ. É sixu huzu wuntun ɖokpo nú hwanjijɛ dó acɛ mɛɖé tɔn jí ɖò Mali kpó Sahel bǐ kpó. É ɖexlɛ́ ɖɔ azɔ̌ wema-ɖetɔ́ tɔn nɔ vɛ́ wà ɖò ahwanzɔwatɔ́ lɛ glɔ, bo nɔ fɔ́n nǔkanbyɔ dó sɔgudo wema-ɖeɖe ee ma nɔ kpa mɛ ǎ é wu.
Fatima Djibo Sidikou

Fatima Djibo Sidikou nyí wemasetɔ́ ɖò nu e kan to we e sin alinu

## Mɛ alɔkpa e wɛ e
Fatima Djibo Sidikou,nyi ganhɔnyitɔ nu e kan to mɛtɔn kpo to ɖevo kpo e tɔn nukɔntɔn ɖò xwè 1983 mɛ̀
Kountori

‎Kountori nyi gletoxo ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Kountori tɔn mɛ ɖò tokpɔnla Cobly tɔn mɛ ɖo tokpɔn Atacora tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè
Kountori ɖo tokpɔnlavi Kountori tɔn mɛ ɖo Atacora. E lɛ́ nyi gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizin (6) xwejisùn lé xwélé 2015 tɔn mɛ é[1],[2].

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀ kpénukún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 625 gbɛtɔ  3451 (sunnu 1740  kpodo nyɔnu  1711  kpan) ɖò Kountori lé xwéle 2013[3].
Namoutchaga

**Namoutchaga**  nyi tokpɔnlavi ɖokpo ɖo tokpɔ

nla Cobly tɔn mɛ ɖo tokpɔn Atacora tɔn mɛ ɖo Benɛ.

## Ayi e jì é ɖěè:
Namoutchaga nyi gletoxo do sɛ̀nxwĭ jí sin azan ayizin (6) xwejisùn léxwé 2015 tɔn mɛ é,.

## Gbɛtɔ e ɖěè mɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad), e nɔ̀ kpénukún tovixixa wǔ é, lɛn xɔta 413  nǔ gbɛtɔ 2 713  ɖo Namoutchaga tɔn mɛ do léxwé 2013.

## Dodo tɔn
Ali soumana

Ali Soumana nyí wema-ɖetɔ́ (journaliste) Nijɛtò tɔn nukúnɖeji ɖokpo. É wɛ d’ayǐ wema-xixa "Le Courrier" tɔn ɖò Niamey. É nyí mɛ ɖokpo ee nɔ sún dǒ mɛ bo nɔ ɖɔ xó dó toɖuɖu kpó sɛ́n sín nǔ lɛ kpó wu ganjí é.

## Azɔ̌ tɔn
Wema-ɖeɖe: É ɖó azɔ̌xwé "Le Courrier" tɔn ayǐ bo nɔ kpé nukún dó xó ee kan Nijɛtò sín toví lɛ é wu. Azɔ̌ tɔn zɔn bɔ é huzu mɛ taji ɖokpo ɖò wema-ɖetɔ́ Nijɛtò tɔn lɛ mɛ.

Hwanjijɛ dó acɛ jí: É nyí mɛɖaxó ɖokpo ee nɔ mɔ xó ɖɔ dó acɛkpikpa lɛ sín nuyiwa wu, taji ɔ ɖò nǔ ee kan akwɛ́zínzán tò tɔn kpó ahwanwunwun kpó mɛ é.

## Sɛ́n sín xó
Ali Soumana ko mɔ hwinnyahwinnya gégé ɖò sɛ́n glɔ́ ɖò Nijɛtò.

**2024 - 2026**: É mɔ nǔ wɛn gégé ɖò acɛkpikpa CNSP (ahwanzɔwatɔ́) tɔn glɔ́. È wli i azɔn gégé dó xó ee é ɖɔ dó ahwanzɔwatɔ́ lɛ sín nuyiwa wu é wu. È dó hwɛ i ɖɔ é "ɖò xó adíngban tɔn fúnfún kpé wɛ" bo na dó hɛn hunnyahunnya wá tò mɛ.

Hwɛɖiɖɔ: Hwɛɖitɛn lɛ nɔ mɔ ɖɔ wema ee é nɔ ɖetɔ́n lɛ é nɔ hɛn nyìkɔ acɛkpikpa ɔ tɔn gblé, bɔ enɛ nɔ zɔn bɔ é nɔ nɔ ganmɛ azɔn mɔkpan.

## Nǔ ee mɛ lɛ ɖɔ lɛ é
Wema-ɖetɔ́ lɛ : Kplékplé wema-ɖetɔ́ Nijɛtò tɔn lɛ (ONIMED) nɔ ɖɔ ɖɔ acɛkpikpa ɔ ɖò xomɛ sìn dó Ali Soumana wu, bɔ enɛ nyí nǔ nyanya nú wema-ɖeɖe sín acɛ.

Tò ɖevo mɛ : Reporters sans frontières (RSF) nɔ byɔ acɛkpikpa Nijɛtò tɔn ɖɔ é ni ɖó nǔ mɔhun wiwa te, bo ɖè Ali Soumana tɔ́n sín ganmɛ.
Kannumɔgbenu ɖò Nijer

È ko gbɛ́ kannumɔgbenu sín Xwè ɖokpó-nyɛnɛ-nyɛnɛ-nyɛnɛ, bo lɛ́ sɔ́ dó ɖó hwɛhuhu sín  Xwè afatɔ́n-afatɔ́n nǔkún àtɔn ɖò Nijer có, mɛxomɔ kpo yɔkpɔvu kpo afatɔ́n mɔkpan kpó ɖò mɛ ɖokpo alǒ xwédo ɖokpo sín acɛ mɛ (kannumɔ tántɔ̀n-ya-ya mɔ̌ wɛ ɖò Nijer ɖò Xwè afatɔ́n-afatɔ́n nǔkún wǒ-àtɔ́ɔ́n ).

## Gbɛ̌ta kpo akɔta kpo sín tuto
Ðò Arabu lɛ, Fulani lɛ, Toubou lɛ kpo Tuareg lɛ kpo tɛntin ɔ, gǎn lɛ kpó ɖò kannumɔ lɛ, azɔ̌ yetɔn lɛ, vǐ yetɔn lɛ kpo nǔɖokan yetɔn lɛ kpo hɛn gblé wɛ lee ye mɔ ɖɔ é jɛxa gbɔn é.

## Xota
Sín Xwè ɖokpó-nyɛnɛ-ya-atɔn jɛ Xwè ɖokpó-nyɛnɛ-ya-atɔ́ɔ́n  ɔ, è ba dò nú kannumɔgbenu, bɔ é bú sín xóɖɔɖókpɔ́ mɛ lɛ tɔn mɛ, amɔ̌, é kpó ɖò xóɖɔɖókpɔ́ sín xóta ɖé nyí wɛ. Ɖo Xwè ɖokpó-nyɛnɛ-ya-ɖokpó mɛ wɛ gbeɖiɖe Ponty tɔn ɔ gbɛ ɖɔ kannumɔ lɛ ni ma hɛn mɛ e hɔn sín acɛkpikpa France tɔn glɔ lɛ é ó. To ɔ sín mɛɖesúsínínɔ ɖyɔ ninɔmɛ ɔ ǎ .

## Ninɔmɛ din tɔn
Kannumɔgbenu xóxó ɔ sín hlɔnhlɔn ɖiɖó ɖò Nijer ɔ, hwɛhwɛ ɔ, nǔnywɛtɔ́ Nijer tɔn ɖé lɛ nɔ cí abwɛ, bɔ ye nɔ gosin gǎn xóxó ɔ mɛ jɛ nukɔn . Mɛxomɔ kpo yɔkpɔvu kpo afatɔ́n mɔkpan kpó ɖò mɛ ɖokpo alǒ xwédo ɖé sín nǔ nyí wɛ. ONG lɛ ɖo na ɖí xwi xá akɔta lɛ kpodo sɛ́n lɛ kpo sín agban.

È ɖɔ ɖɔ kannumɔ afatɔ́n kanɖé nǔkún àtɔn jɛ tántɔ̀n-ya-ya wɛ ɖò Nijer ɖò Tuareg kpo Arabu kpo sín agun e nɔ nɔ Saharatò sín tofɔligbé lɛ é mɛ.

Lee Ali Bouzou, ee nyí wěgbójínɔtɔ́ ɖaxó nú tutoblonunu e nɔ xò nǔ kpɔ́n dó kannumɔgbenu é ɖé é ɖɔ gbɔn é ɔ, Nijer ɖó Kannumɔ afatɔ́n-afatɔ́n mɔ̌xwé-ɛnɛ nǔkún kanwè-ko nǔkún kanwè ɛnɛ nǔkún ayizɛ́n-nùkún-atɔn. ɖò Xwè afatɔ́n-afatɔ́n nǔkún wǒ-àtɔ́ɔ́n. Ali Bouzou ɖɔ xó dó nǔwiwa asì atɔ́ɔ́ngɔ́ ɔ tɔn jí tawun, é wɛ nyí wahaya . Ðyɔvǐ e è nɔ yí ɖò mɛjitɔ́ yetɔn lɛ gɔ́n bo nɔ sà bo nɔ da asú hweɖelɛnu lɛ é wɛ nyí ɖyɔvǐ enɛ lɛ; enɛ gudo ɔ, è nɔ zán ye, bɔ ɖò ninɔmɛ ɖé lɛ mɛ ɔ, è nɔ ɖóxó xá ye.
Rahmatou Keïta

**Rahmatou Keïta** ɔ, xojlawema wlantɔ kpodo sinemablotɔ kpo Nijɛtò tɔn wɛ. 

## Gbɛzán tɔn sín tan

È ji i ɖo Nijer ɖo Sahel, e gosin Fulani, Songhai kpodo Mandinka kpo sin kúnkan mɛ . Tɔ́ tɔn sín nɔví nyɔnu wɛ nyí Sultana Zinder tɔn, ɖó é da Sultana Zinder tɔn.

É klán xá xójlawema wlantɔ́ Antoine Silber, bo nyí nɔ nú nyɔnu ɖaxó ɖé, bɔ è jì i ɖò Paristò ɔ mɛn ɖò xwè Afatɔ́n nǔkún kanwè mɔ̌xwé ɛnɛ nǔkún kanɖé-ko nǔkún ayizɛ́n mɛ .

## Azɔ̀
Ee é kplɔ́n tamɛ linlin kpodo gbè kplɔnkplɔn kpo ɖò Paristò gudo é ɔ, é jɛ agban ɖó finɛ bo jɛ xojlawema wlantɔ́ sín azɔ̌ jí ɖò wema lɛ kpodo hladio lɛ kpo mɛ, ɖò Francetò mɛn ɖò Inter jí ɖò Daniel Mermet sín tutomɛ e è nɔ ylɔ ɖɔ " Enyi é jɛ mɔ̌ ɔ, ɖò piano-xɔsa ɔ . Cobo jɛ azɔ̌ wà jí ɖò televiziɔn jí .

É ko w’azɔ̌ nú televiziɔn Flansé tɔn kpo togudo tɔn kpo, xójlawema akɔta tɔn Antenne 2, glɛnsigbé sì Lán fífá tɛnmɛ-tɛnmɛ sín gannu.

Ðò xwè afatɔ́n-afatɔ́n nǔkún nyɛnɛ mɛ ɔ, é nyí gǎn ɖaxó nú Flǐn Afriki-ví lɛ́ bǐ sín ɖókpɔ́-mɛ-ninɔ tɔn .

Ðò xwè afatɔ́n-afatɔ́n nǔkún wǒ mɛ ɔ, Al’lèèssi, ɖiɖe tɔn e é sɔ́ ɖó sinema Aflika tɔn sín nukɔntɔ́ lɛ jí é tɔ́n ɖò sinema Flansé tɔn lɛ mɛ, ee é xlɛ́ ɖò Cannes ɖò xwè Xwè afatɔ́n-afatɔ́n nǔkún àtɔ́ɔ́n mɛ gudo é  .

Ɖo xwè afatɔ́n-afatɔ́n nǔkún wǒ-we mɛ ɔ, ɖo RFI ji ɔ, e xlɛ ɛ ɖi xojlawema wlantɔ nukɔntɔn ɔ sin " mɛ kpɛví e è nɔ mɔ é » .

## Nǔɖɔɖ'ayǐ
Ðò xwè Xwè afatɔ́n-afatɔ́n nǔkún wǒ-tántɔ́n-nùkún-we mɛ ɔ, xó e é ɖɔ dó xójlawema wlantɔ́ Pierre Haski wu ɖò xóɖɔɖókpɔ́ ɖé hwenu ɖò Yɛwúnkɔnyí-dòwǔ TV5Monde tɔn jí é dɔn xó ɖé wá .
Mariama Keïta

**Mariama Keïta**, è jì i ɖò xwè 1946 tɔn mɛ ɖò Niamey, ɖò Nijer, bɔ e kú ɖò azǎn ko atɔɔn nǔkún ɛnɛ gɔ́ kɔnyasùn xwè 2018 tɔn mɛ ɖò Istanbultò mɛn, ɖò Turquietò mɛ. é wɛ nyí xójlawema wlantɔ́ nyɔnu nukɔntɔn e gosin Nijer é kpo mɛ e nɔ xò nǔ kpɔ́n dó nyɔnu lɛ wu é kpo  .

## Gbɛzán tɔn sín tan
Mariama Keïta ɖó wema ɖaxó ɖé ɖò Glɛnsigbe mɛ, bo nɔ lɛ́ dó gbè 5 ɖevo lɛ bɔ Flanségbe kpo Hausagbe kpo ɖ’emɛ, bo jɛ nǔ wlan jí bo lɛ́ nyí xójlawema jlatɔ́ ɖò Voix du Sahel, xójlajlazɔ́watɛn tò ɔ tɔn. Ɖo xwe Afatɔ́n nǔkún kanwè mɔ̌xwé ɛnɛ nǔkún kanɖé-ko nǔkún wǒ-atɔn mɛ ɔ, e ɖ'alɔ ɖo Niger sin sɛn ɖaxo ɔ sin ɖiɖɔ mɛ, e na gbe bɔ e na bló to ɔ sin sɔmisɔmi nukɔntɔn lɛ .

Sín xwè we-ya-ya-atɔn jɛ xwè we-ya-ya-ayizɛ́n , Mariama Keïta nyí gǎn nú hwɛɖɔxɔsa Ðaxó e nɔ kpé nukún dó xóɖɔɖókpɔ́ Wu É (CSC), ee nyí gbɛ̌ta e nɔ kpé nukún dó xójlajlazɔ́watɔ́ tò ɔ tɔn lɛ wu é. Ðò xwè gudogudo tɔn e é wà azɔ̌ tɔn lɛ é mɛ ɔ, è sɔ́ ɛ gǎn nú La Voix du Sahel . E kpo ɖo nyɔnu Niger tɔn nukɔntɔn e ɖu xojlawema wlantɔ sin azɔmɛ ɖo hwenu e sunnu lɛ kɛɖɛ wɛ nɔ wa azɔ enɛ ɔ .

Nyɔnu lɛ sín hwɛɖɔtɔ́ ɖé bo lɛ́ nyí mɛ nukúnɖeji ɖé ɖò togun ɔ mɛ, Mariama Keïta nyí mɛ nukɔntɔn e nɔ jɛhun dó nyɔnu lɛ sín acɛ jí ɖò Niger é. Ðò azɔ̌ gègě e é nɔ wà lɛ é kpá ɔ, é nɔ nyí titoblonunutɔ́ nú tutoblonunu e ma nyí acɛkpikpa tɔn ǎ lɛ é kpo gbɛ̌ta nyɔnu lɛ tɔn kpo ɖò Nigéria, gbɛ̌ta e mɛ gbɛ̌ta kanɖé wǒ mɔ̌ ɖè é . E lɛ nyi Ɖɔxotɔ nu gbɛta ONG nukɔntɔn lɛ ɖokpo ɖo to ɔ mɛ, Gbɛ̌tá e nɔ jɛ hǔn dó Tòjɔ́lɔ́, Mɛɖésúsí-jijɛ kpó Tòdídó kpó jí é.

Mariama Keïta kú ɖò Azǎn ko-nǔkún-we gɔ́ ɔ gbè. Azǎn ko-nǔkún-nyɛnɛ gɔ́ Kɔnyasùn xwè afatɔ́n-afatɔ́n nǔkún wǒ-tántɔ̀n tɔn , hwenu e é ɖó xwè kanɖé-ko nǔkún wǒ-we é, ɖò azɔn gaga ɖé gudo ɖò Istanbul ɖò Turquietò mɛn .

## Mɛɖokponɔ
Mariama Keïta nyí nɔ nú vǐ wè bo ko wlí alɔ azɔn atɔ́ɔ́n.

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1946 tɔn mɛ
Kɛkɛví

thumb|right
**Kɛkɛví** ɔ, b'ɛ é ylɔ ɖɔ *pousse-pousse* ɖo yovogbè mɛ ɔ, nyi kɛkɛ kléwun ɖé bɔ e nɔ sɔ do bɛ agban na tawun ɖo Benɛɛtòmɛ alo bo do nɔ bɛ mɛ lɛ na.

## Zizan tɔn
Axi lɛ mɛ wɛ, e nɔ yawu zan Kɛkɛví ɔ ɖe bo do nɔ bɛ agban lɛ na. E nɔ bɛ na sin nusaxɔtɛn yi jɛ mɔtodotɛn alo sin nusaxɔtɛn yi jɛ ɖévo kɔn. 

## Kɛkɛvinɔ
Kɛkɛvinɔ lɛ wɛ nyi mɛ e nɔ kun kɛkɛvi ɔ. E nɔ su akwɛ nu azɔ tɔn. Ye nɔ do "*Agooo*" bo nu mɛ na sixu na ye tɛnmɛ nu ye na din.

## Ɖiɖe tɔn delɛ

Enfants jouant Sékou (Bénin) en se transportant à l'aide d'une charrette à deux roues appelé Pousse-pousse au Bénin.jpg
Collectionneurs de fers usés communément appelé ‘’gankpo gblégblé’’ en langue locale FON faisant le tour des ménages au Bénin en vue d’acheter de la ferraille au Bénin.jpg
Pousse-pousse Madagascar.jpg
Pousse-pousse-tamatave-madagascar-2006.jpg


Akpaxwé:Yiɖé yiɖé ɖo Benɛɛtò mɛ