Gbeklan xa acɛkpikpa mɛklandovo tɔn Tofɔligbe Afrikato tɔn

vignette|Nelson Mandela dó zo tomɛyiyi tɔn ɖò xwè 1960 mɛ
**Gbeklan xa acɛkpikpa mɛklandovo tɔn Tofɔligbe Afrikato tɔn** é nɔ xlɛ́ akpáxwé vovo e ɖò togun Tofɔligbe Afrikato ɔ tɔn mɛ e bo nɔ klán gbè xá mɛklanklan sín sɛ́n lɛ é, ee è ɖó ayǐ sín 1948 bo e su nu do ɖò 1991 é. Sɛ́n alǒ sɛ́n ma yí gbè na ǎ é, mɛ gègě sín nǔwiwa, mɛ e nɔ gbɛ́ nǔ nú mɛ lɛ é, gǔfunfɔ́n e ma nɔ wà nǔ ɖebǔ ǎ é, wema lɛ, yɛ wun kɔnnyi do wu lɛ, lo ɔ, nǔ e nɔ hɛn nǔ gblé dó mɛ wu lɛ é kpo nǔ e nɔ hu mɛ lɛ é kpo. Kpɛɖé kpɛɖé ɔ, gbeklanxámɛ enɛ ɔ mɔ alɔdó ɖò gbeklanxámɛ to e ɖo gbɛ ɔ mɛ lɛ bǐ tɔn e nɔ klán gbè xá mɛklanklan é gɔ́n, bɔ è ɖè enɛ xlɛ́ tawun gbɔn mɛɖée zé jó nú toxóɖɔgbɛta lɛ kpo tódɔnnúmɛ akwɛzinzan tɔn e è ɖó nú Tofɔligbé Afrika tɔn é kpo gblamɛ.

## Gbɛtɔ nukunɖeji gbɛta ɔ tɔn lɛ
Mɛ e ma ɖo gbe ɖokpo ɔ do xa acɛkpikpa gbeklanxámɛ enɛ tɔn enɛ ɔ wɛ a lɛ é ɖi e : toxoɖɔtɔ tozɔwatɔ lɛ ɖi  Steve Biko, Nelson Mandela, Sailor Malan, Robert Sobukwe, Harry Schwarz, Helen Suzman, Joe Slovo) ; sinsɛnzɔ́watɔ́ lɛ ɖi Elizabeth Mafekeng ɖɔhun ; sinsɛngán lɛ ɖi Desmond Tutu ɖɔhun alǒ wemawlantɔ lɛ ɖi Nadine Gordimer ɖɔhun.

## Gbeklan xa acɛkpikpa ɖo ɖɛmɛnugungbasa

### Toxoɖɔgbɛ bununɔ tɔn
Ðò ɖɛmɛnugungbasa ɔ, toxoɖɔgbɛ bununɔ tɔn ɔ gbɛ́ mɛklanklan sɛn ɔ, bo ka ɖo gbesusɔ nú yovó n'i kpa acɛ nu e mi lɛ. Nǔ e gbé nya wɛ é ɖè é wɛ nyí ɖɔ é ni sɔmi sɔmi sin acɛ ni nyi mɛ e hun nukun lɛ tɔn kɛɖɛ ; ɖò ye na nɔ wanu yovo ɖɔhun. Amɔ̌, é gló, ɖó è ɖu ɖé jí ɖò sɔmi sɔmi 1953 tɔn ɔ mɛ a, bɔ enɛ zɔ́n bɔ mɛ ɖe lɛ gosin gbɛta enɛ ɔ mɛ bo do toxoɖɔgbɛ jlokoko tɔn wa.

### To wɛ nɔ ɖɔ toxo to wɛ nɔ wa tozɔ sin toxoɖɔgbɛ ɔ
Helen Suzman è e ji ɖo 1917 bɔ é ku ɖo 2009 wɛ è sɔ́ ɖɛmɛnu Houghton tɔn ɖò xwè 1953 ɖò acɛkpikpa bǔnɔ sín asya glɔ́. Ðò xwe 1959 tɔn mɛ ɔ, e wa nyi kpɔ nɔ xa mɛ bo do do toxoɖɔgbɛ nukɔnyiyi tɔn (PP) wa, bo nyi ɖɛmɛnu toxogbɛ enɛ tɔn sin xwe 1953 wayi 1989 ɖo mɛklanklan sin acɛkpikpa hwenu.

## Gbeklan xa acɛkpikpa kpaa

### ANC sin toxoɖɔgbɛ ɔ
Kplekplemɛ jɔwunjɔja lɛ tɔn ANC toxoɖɔgbɛ ɔ tɔn kánɖeji bo na fun ahwan xá acɛkpa nu mɛ yovo lɛ tɔn kpo mɛklanklan sɛn ɔ kpo. Ee é ɖè Alfred Xuma, e è nɔ mɔ ɖɔ é ɖò jlɛ̌ jí dín é síìn, bo sɔ́ James Moroka ɖó acɛ jí gudo é ɔ, Kplekplemɛ jɔwunjɔja lɛ tɔn ANC toxoɖɔgbɛ ɔ tɔn bló tuto nú nǔwiwa ɖaxó ɖé bo na dó xo gbejinɔ nu sɛn mɛklanklan tɔn ɔ nyi kɛn, bɔ nǔwiwa enɛ lɛ wá vivɔnu ɖò azǎn 6ɔ lidosun 1952 tɔn gbè, ɖò xwè 300 Cap sin jujɔ tɔn kpodo azɔn nukɔn tɔn e yovo wa Tofɔligbe Afrikato ɔ tɔn mɛ é sín xwè gbe. Ðò gbɛtɔ degba we afɔwǒ e ɖò gufɔn do acɛkpikpa ɔ ji wɛ lɛz mɛ ɔ, gbɛtɔ́ degba we afɔwe kanweko wɛ e wli do gan, bɔ Nelson Mandela lɔ ɖ’emɛ.

### Kplekplemɛ toxoɖɔgbɛ Afrika gbeji ɔ bi tɔn
Bɛ sin xwe 1952 wayi jɛ xwe 1959 ɔ, ɖo toxo lɛ mɛ ɔ, "Afrikanu lɛ" hɛn ANC sin nuwiwa lɛ gble bo byɔ ɖɔ e ni blo nu syɛnsyɛn ɖe lɛ do acɛkpikpa ɔ sin tutomɛ lɛ wu. Ðò alɔ tɔn xwe ɔ, toxoɖɔgbɛ ANC jɛ akɔj xá toxóɖɔgbɛta kpɛví kpɛví yovo lɛ tɔn ɖi 'Communiste Party', Colored kpodo Indian lɛ kpo ɖɔhun bo na dó tɛ́n kpɔ́n bo na cí toxoɖɔgbɛ e kplemɛ ɖò bǔ hú gbɛtya Afrikanu lɛ é ɖɔ.

### Gbeklan xa mɛ yovo lɛ tɔn
Sin 1951 yijɛ 1956 ɔ, acɛkpikpa Malan tɔn kpodo Strijdom tɔn kpan fun ahwan do sɛn dodo ɔ tɔn bo do nya mɛ e ɖo yovo gbaza lɛ e sin sɔmi sɔmi wema lɛ mɛ bo ɖo kplekple mɛsusɔ tɔn yetɔn vovo. Ðò toxoɖuɖɔ linu ɔ, sɛn ɔ ɖe toxoɖɔgbɛ bununɔ tɔn kpodo azɔwiwa tɔn kpan sin alɔ nukunɖeji sin vlɔ do we gansusɔ 'gɔnu 55 mɔ mɛ ɖo Cap. Ðò  1951 ɔ, e sɔ sɛn nukɔntɔn bɔ yovo gbaza kpo ye mɛ e yovo kpo mɛwi kple bo ji lɛ kpo Cap tɔn kpodo Natal tɔn kpan ɖɔ ye mɛ e ne lɛ hɛn ye na ɖo mɛɖesɛdo ɖo ɖɛmɛnugungbasa gbɔn yovo ɛnɛ gblamɛ nu xwe atɔɔn ɖo wema vovo ji. Gbeklan xa mɛ gbɛta ɖɛmɛnugun gbasa ɔ tɔn ɔ fɔngu do sɛn enɛ ɔ ji.