open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vɛ̌

**Vɛ̌** ɔ,kanlin ɖe wɛ bó cí alɔtɔ ɖɔhùn bó kà nɔ̀nɔ̀ fí é zùnkàn dó ɖe é. E nɔ̀ mɔ̀ vɛ̌ ɖò Aflika gbeji, Aziya kpo Oséani gbéji kpó. Enɔ̀ lɛ mɔ̀ wùn mɛ̀ tɔ̀n ɖevo ɖò Amɛlika gbejí bɛ kpé fí bǐ. Wùnmɛ tɔ̀n e tíìn bɔ̀ e túùn lɛ ná yì  80 mɔ̌.

## Nìnɔmɛ tɔ̀n
Vɛ̌ ɔ, alɔtɔ ɖɔhùn wɛ e cí bó ká kló hú ì tawùn. Ɖò kànlìn e ɖó ninɔmɛ alɔtɔ ɖɔhùn lɛ bǐ mɛ ɔ, e yɛ ɖó sí gàga, ta tɔ̀n nɔ kló lobo kà nɔ wá hwè kaka yì fí e nù tɔ̀n ɖe e. Ɖɛ̌vinu tɔ̀n nɔ vlɔ́ ɖó we lě e dàn tɔ̀n nɔ cí e ɖɔhùn. Vɛ̌ alɔkpà alɔkpà e tíìn lɛ bǐ wɛ nɔ ɖù làn, lo ɔ, ɖokpó lɛ ɖò yě mɛ bo nɔ ɖù atínsínsɛ́n. Aglàn yetɔ̀n nɔ̀ syɛ́n bɔ afɔ̀ k̵pó alɔ yetɔ̀n lɛ kpó nɔ ɖó fɛ̀n ɖíɖá. Vɛ̌ lɛ nɔ̀ ɖó azìn, tò yetɔ̀n ɔ e nɔ mɔ̀ ǎ, ye ká sixú nɔ asiké mɛvo ǎ.

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Théodore Béhanzin

**Théodore Béhanzin** b'ɛ é ylɔ ɛ ɖɔ Cossi  nyi manahɛnvlɛtɔ. É kú ɖo azǎn afɔtɔn nukun ɛnɛ gɔ (19) ayidosun xwè 2004 tɔn mɛ ɖo Kutɔnu.

## Gbɛzǎn tɔn

## Manahɛn  tɔn

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Malànhwlɛ̀nvlɛ́tɔ́ Akpaxwé:Kú ɖò xwè 2004 tɔn mɛ
Dah Badou

**Dah Badou** nyikɔ tɔn ɖesù nyí **Ange- Marie Hugues Badou**  nyi manahɛnvlɛtɔ. É kú ɖo azán 03 ɔ kɔnyasun 2008 tɔn mɛ ɖo Kutonou.

## Gbɛzǎn tɔn

## Manahɛn Semako Wobaho tɔn

## Agbanwɛ tɔn

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Malànhwlɛ̀nvlɛ́tɔ́ Akpaxwé:Kú ɖò xwè 2024 tɔn mɛ
Da Yovo

**Da Yovo,** bɔ nyikɔ tɔn ɖesù nyí **Olga Vigouroux Nobre,** nyi  nyɔ̌nu manahɛnvlɛtɔ‚ hansinɔ‚ hankpatɔ, yɛwunkɔnyinǔwublótɔ ɖaxó ɖokpo ɖò Benɛɛ tó mɛ. 

## Azizanǔ tajì é mɛ é tɔn ɖé lɛ

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ Akpaxwé:Malànhwlɛ̀nvlɛ́tɔ́
Prince Yadjo

**Prince Yadjo,** bɔ nyikɔ́ tɔn ɖesù nyí **Iréné Tometin,**  nyi  sunnu manahɛnvlɛtɔ, yɛwunkɔnyinǔwublótɔ ɖaxó ɖokpo Benɛɛ. 

## Azizanǔ tajì é mɛ é tɔn ɖé lɛ

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ
Oncle Bazar

**Oncle Bazar** b'ɛ é ylɔ ɛ ɖɔ **Jean Paul Amoussou**  nyi manahɛnvlɛtɔ.E jǐ ɖo xwè 1970 mɛ ɖò Kodivwatò mɛ 

## Gbɛzǎn tɔn

## Manahɛn  tɔn

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Malànhwlɛ̀nvlɛ́tɔ́
Domɛdan

**Domɛdan** ɔ, dan ɖé wɛ bo hwè é kló ǎ é ka ɖiga din a bo nɔ̀ nɔ́ do mɛ. É ɖu mɛ ɔ kú jɛn é nɔ ku ɖo nukunxwíxwè kpɛɖé.

## Nɛ domɛdan nɔ ci
Dan ě ɖo dan hɛnnu *"Typhlopidae"* tɔn  kpodo *"Leptotyphlopidae"* tɔn kpan é wɛ é nɔ ylɔ ɖɔ domɛdan .É nɔ wì bo nɔ ɖiga din à.

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Yɔ̀

**Yɔ̀** lɛ nyi bibi bo ɖo tito «Siphonaptera» tɔn mɛ ɖo xoxo hwenu. Ye nyi bibi ɖokpo bɔ ye nɔ tun yé gbɔn nù yetɔn gblamɛ. Azɔwanu yetɔn lɛ nɔ zɔn bɔ e nɔ ylɔ yě ɖɔ bibi nukantɔ-nugbɔntɔ. Ye nɔ do azɔ̀n tɛnmɛtɛnmɛ lɛ mɛ‚ ɖo taji ɔ‚ gbɛtɔ lɛɛ kpodo xɛ ɖe lɛɛ kpo. Nuɖuɖu yetɔn wɛ nyi kanjɔ.

Kaka wa azan egbe tɔn ji ɔ‚ gbɛtɔ dobanunutɔ́ lɛ xa yɔ̀ tɛnmɛtɛnmɛ 2500‚ bɔ ye mà ɖo titò 239 ji ‚bo lɛ mɔ hɛnnu 15 alǒ 16 kpodo hɛnnu ɖaxo 5 kpo.
Agbokou Aga

**Agbokou Aga** nyi slaà ɖokpo nǔ tokpɔnlavi we gɔ (2e)  nú tokpɔnla Xɔgbonu ɖo tokpɔn Wemɛ tɔn mɛ.

## Tàn tɔn

Agbokou Aga lɛ́zun slàa do sɛ̀nxwĭ jí ɖo azan ayizin (6) xwejisùn léxwé 2015 tɔn mɛ. 
 
## Tovi tɔn lɛ

Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad) e nɔ̀ kpé nunkún tovixixa wǔ é lɛ̀n xɔta 2100 nǔ  8 864
ɖo Agbokou Aga do léxwé 2013.

## Dodo

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Zokɛn

**Zokɛn** ɔ hwévi hɛnnu ɖé wɛ bɔ hwévi alɔkpa alɔkpa ɖé mɛ bo nɔ klo.

## Nɛ Zokɛn nɔ ci ?

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Hwèví lɛ
Akpaxwé:Kanlin lɛ
Asyansyan

**Asyansyan** ɔ, azinzɛn ɖaxo wiwi ɔ wɛ.

## Nunɔmɛ tɔn
E wɛ klo hú azinzɛn lɛ bǐ bɔ e sin enɛ wú bɔ̀ e nɔ yawu mɔ̀.

## Nuwiwa tɔn

## Nuɖuɖu tɔn

## Fi e nɔ mɔ ɛ ɖe lɛ e

Akpaxwé:Azinzɛn lɛ
Gběgluzà

**Gbegluza** ɔ, agluzà gběmɛ tɔ̀n wɛ, e nɔ jì vǐ lobo nɔ ɖù nǔ bǐ. E nyí kànlìn ɖe bó sɛ tawùn bɔ gběnyàtɔ lɛ nɔ yáwu kpéwǔ tɔ̀n hwèbinu ǎ.
Gboli

**Gboli** ɔ xɛ́ ɖé wɛ bɔ é nɔ lɛ ylɔ ɖɔ asli. Hɛnnu tɔn nyi "Passeridae" bɔ é má ɖo wunmɛ gěgé wunmɛ ě tiin tawun wɛ nyi gboli xwegbè tɔn.

## Gboli alɔkpa alɔkpa lɛ

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Zansukpɛ̀

Zansukpɛ ɔ nuvinuvi ɖe wɛ bo nɔ ɖu mɛ

## Fi e  e nɔ nɔ e
E nɔ mɔ zansukpɛ sukpɔ ɖò mɛwigbeji

## Nu e e nɔ wa e
Zansukpɛ nɔ do azɔn mɛ. Azɔn enɛ nɔ wa nya ɖesu nu mɛ , nu vikpɛvi lɛ kpo nyɔnu xoxonɔ lɛ kpo ɖo taji. E nyi azɔn e nɔ yawu hu mɛ e.

## Nɛ wɛ e nɔ fùn ahwan xá zansukpɛ gbɔ̀n?
Atòké

**Atoké** ɔ, nǔ xɛ ɖɔ̀hùn ɖe  wɛ bó nɔ nɔ atín jí alo atín wú ɖ'agà. E nɔ ɖù atínsínsɛ̀n lɛ bɔ̀ mǐ tɔ̀n nɔ bɔ kɔ́mɛ,  bó nɔ hwán jinùkún. E nɔ ná anɔ̌ vǐ è é jì lɛ e.

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Afɔkpakpa

thumb|<center>Afɔkpákpá</center>

**Afɔkpákpá** ɔ, xumɛhwevi ɖe wɛ.

## Ninɔmɛ tɔn
Enyi hwevi ɖe bo nɔ cí kplaba. Xu tɔn nɔ syɛn ǎ bɔ e nɔ vivi tawun.

Akpaxwé:Hwèví lɛ
Ahlinhɛ̌n

thumb|Ahlinhlɛn

**Ahlinhlɛn** ɔ, b'ɛ ylɔ ɖɔ *Libellule* ɖo yovogbè mɛ ɔ, nuvinuvi ɖe wɛ bo nɔ ɖó awa flɛflɛ.

## Fitɛ wɛ e nɔ mɔ ahlinhɛn ɖe?

## Etɛ wɛ ahlinhɛn nɔ wa?

Akpaxwé:Nuviɖogbɛ
Wɔ̀n

Wɔn  alo aboli ɔ, tɔhwevi wɛ. E nɔ wi bo nɔ ɖiɖi. E nɔ lɛ ylɔ ɛ ɖɔ̀ asɔ̀n.

## Alɔkpa tɔn e ɖe lɛ e.
Seblise

**Seblise** ɔ nyi kanlin ɖé bo nɔ ɖó logozokpa.Logozokpa e nɛ ɔ nɔ nya xɛ ɖo ji tɔn. Ɖo tito lɛ mɛ ɔ‚ ye gosin hɛnnu «testudinidés» lɛ tɔn mɛ. Seblise lɛ alɔkpa wewe (12) wɛ ɖe bɔ ye nɔ mɔ gege yetɔn  ɖo fi e yozo nɔ sukpɔ ɖee. Amɔ̌ seblise alɔkpa tɛnwe (7) wɛ nyi ɖaxo.

Gaɖiɖi yetɔn yi nujlɛkpo kanweko 130 bɔ logozokpa tɔn lɛ nɔ ɖo wuntun afi nɔ. Ye nu ɖu atin ɖè sin ama vun ganji lɛ̌‚ bo nɔ ɖu ama tɛnmɛtɛnmɛ lɛ.
Amakpwɛ (amanɔnu jakpata)

**Amakpwɛ** ɔ, jakpata ɖe wɛ bo nɔ ɖo zo ɖo ta tɔn.

## Nunɔmɛ tɔn
Jakpata zo nɔ nɛ ɔ, ta tɔn nɔ xwiɖi ɖo nukɔn bo nɔ vlɔn sin nu wayi vɛgo mɛ, bɔ kɔ tɔn hwegli. É nɔ nɔ̀ gbɛ nu xwè 10.

## Fi é nɔ nɔ̀ è
Jakpata nɛ ɔ, è nɔ mɔ ɖo Mauritanie, Maroc, Algérie, Mali, Niger, Bénin, Tunisie, Libye, Égypte, Palestine, Israel, Jordanie, Soudan, Arabie Saoudite kpodo Oman. E hɛn ɔ e na mɔ ɖo Tchad tomɛ.

## Fi é nɔ sáxwé nyì è
Amakpwɛ ɔ, nɔ sáxwé axéko ji alo sókan mɛ.

## Nuɖuɖu tɔn
É nɔ ɖu alɔtlɔ, bo nɔ ɖo azin do xomɛ bɔ vǐ lɛ nɔ tɔn gbɔn wu tɔn. Zà e ɖo wu tɔn lɛ nɔ sité ɖo ta tɔn ji bo nɔ ci zo ɖɔhun.

## Dodo tɔn
Amidan

**Amidan** ɔ, dan (ayimɛnu) ɖe wɛ bo ɖo wunmɛ gěgé bo gbɔnvo nu jakpata.

## Ninɔmɛ tɔn
Amidan ɔ, e nɔ mɔnyɛ ɖo hɛnnu kplekple "Colubridae, Dipsadidae, Natricidae" kpodo "Lamprophiidae" tɔn kpo mɛ bɔ è xokple do hɛnnu"Colubridae" tɔn mɛ.

## Aɖivɛ tɔn
Aɖivɛ amidan tɔn ɔ nɔ wa nu ɖe nu gbɛtɔ a, loɔ aɖǔ ɖe lɛ b'ɛ ɖo aɖivɛ bɔ è syɛn sɔ ayimɛnu ɖe lɛ tɔn a. Aɖǔ nɛ lɛ nɔ nɔ̀ gbla tɔn mɛ ɖo aga.

## Nuɖuɖu tɔn
Amidan nɔ ɖu ajaka
Danlyɛnlyɛn

**Danlyɛnlyɛn** ɔ, ayimɛnu alɔtlɔ ɖɔhun ɖe wɛ bo ɖo hɛnnu "lacertidae" mɛ.

## Ninɔmɛ tɔn
Danlyɛnlyɛn asu lɛ ɖo nujlɛkpo ɛnɛ adaɖé ma ɖo kanweko (4,5) wayi nujlɛkpo atɔɔn adaɖé (5,8) bɔ asì lɛ ɖo nujlɛkpo ɛnɛ adaɖé ma ɖo kanweko (4,5) wayi nujlɛkpo atɔɔn adaɖé (6,5). Sike tɔn ɖiga hu éɖesu ɔ we bɔ ga tɔn bi nɔ blo nujlɛkpo ma do kanweko 19 yi 20 ɖo mɛxo lɛ gɔn. Vǐ yɛyɛ tɛn lɛ nɔ ɖo nujlɛkpo ma ɖo kanweko we bɔ atɔn lan ɖeji wa yi we bɔ tɛnwe lan ɖeji.

## Nuɖuɖu tɔn
É nɔ ɖu bibi lɛ, domɛwe alo zànsúkpɛ

## Dodo tɔn
Agɔnxwelé

**Agɔnxwelé** ɔ xɛ alɔkpa ɖé wɛ bɔ wùnmɛ tɔn sukpɔ́ ɖo taji ɔ ɖo yovogbeji. É nɔ mɔ ɖò zùngbó mɛ hú zunkàn mɛ kpo toxó mɛ kpo.

## Fie nyikɔ wukunsin é

## Nɔtɛn tɔn

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Jakpata

**Jakpata** ɔ, ayimɛnu ɖe wɛ bo ɖo hɛnnu "Viperidae" tɔn mɛ.

## Nunɔmɛ tɔn
Jakpata ɔ, ɖo aɖivɛ bo nɔ hu nu na. Aɖivɛ tɔn nɔ humɛ cúɖúɖú xwè 10.

## Fi é nɔ nɔ̀ è
Jakpata ɔ, è nɔ mɔ ɖo France, Italie, totaligbe Espagne tɔn, Mauritanie, Maroc, Algérie, Mali, Niger, Bénin, Tunisie, Libye, Égypte, Palestine, Israel, Jordanie, Soudan.

## Nuɖuɖu tɔn
É nɔ ɖu gbeja

## Dodo tɔn
Louho

**Louho** nyí slaà ɖokpo nú tokpɔnlavi atɔn gɔ (3e)  nú tokpɔnla Xɔgbonu ɖo tokpɔ̀n Wemɛ tɔn mɛ.

## Tàn tɔn
Louho lɛ́zun slàa ɖò sɛ́nxwí jí ɖo azǎn ayizɛ́n (6) xwejisùn léxwé 2015 tɔn mɛ.

## Tovi tɔn lɛ

Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad) e nɔ̀n kpé nunkún tovixixa wǔ é lɛ̀n xɔta 943 nǔ  4 658 ɖo Louho do léxwé 2013. 

## Dodo

[Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ]]
Kpakpa

**Kpakpa** ɔ, xɛ ɖé wɛ, bo nɔ nɔ tɔ̀ mɛ, bo lɛ nɔ nɔ ayikungban ji.

## Nɛ kpakpa nɔ cí ?
Kanlin ɖé wɛ, bo ɖo kɔ kpɛvi, bɔ bɛ̀ tɔn gblo bo tɛ. Afɔ̀ tɔn hwè, bɔ siké tɔn nyi gàgà bo xwiɖi. É ɖé xwégbe tɔn, bo lɛ ɖé zunkànmɛ tɔn.

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Xwágbi

Xwágbi ɔ nyi kanlin ma ɖo xu ɖe bo nɔ nɔ fi e fifa ɖe e. Yè ɖo go ɖo lɛngbe bɔ nu nɛ nɔ nya xɛ nu yě . Gege yetɔn nɔ ɖu ama lɛ.
Garu

**Garu** ɔ, tokpɔnlávì wɛ nyi ɖo tokpɔnla Malanville tɔn mɛ bo ɖo tokpɔn Aliboli tɔn mɛ ɖo  totaligbe Benɛ tɔn.

## Ayi è jì é ɖěè
Tokpɔnlávì Garu tɔn ɖo gletoxo kpo slata kpo wo (10). Yè  ɖie :

- Garu-Béri

- Garu-Téji

- Kanbuwo-Tunga

- Garu-Téji-Gorobani

- Garu-Wénu Kanɛ 

- Jɛndegabi-Tunga

- Tunga-Téji

- Wanda

- Mɔkasa 

- Gaabo

## Jɔhɔn è nɔ nyi do ji tɔn è

## Atín e ɖo ayi nɛ ɔ ji e

## Tàn tɔn
Libusu ɔ huzu tokpɔnlávì bƐ sin azan 27ɔ nuxwasun xwe 2013 tɔn 

## Gbɛtɔ e ɖemɛ e
Ɖo kɛnsusɔ xwe 2013ɔ e nyi ɛnɛ ɔ ɖo Benɛ ɔ tokpɔnla Kalalé tɔn ɔ ɖo gbɛtɔ 27638.

## Akwɛzikan tɔn

## Gbɛtɔ nukúnɖéjí tɔn lɛ
Mi na mɔ :
- 

## Yɛ è ɖò tokpɔnlavi ɔ mɛ lɛ e
Clôture_du_centre_de_santé_de_Garou_(V.E)

Plaque_de_commissariat_de_l'arrondissement_de_Garou_(droit)

## Dodo tɔn
https://fr.m.wikipedia.org/wiki/Garou_(B%C3%A9nin)
Lugu

**Lugu** ɔ, tokpɔnlavi ɖokpo wɛ nyi ɖo atɔɔn ě tokpɔnla Ségbana ɖo e mɛ bo ɖo tokpɔn Aliboli tɔn mɛ ɖo  totaligbe Benɛ tɔn. É nyi tokpɔnlávì bɛ sin azan 27 ɔ nuxwasun xwe 2013.

## Ayi è jì é ɖěè
Tokpɔnlávì Lugu tɔn è ma do slata nabíɖé. Yè ɖie :

- Bumusu 

- Gando-Dunkasa

- Gbase

- Gbɛnkakaru 

- Genelaga 

- Lugu

- Lugu-Nianbara

- Zɔnzi 

- Zinwan 

Toxo e lɛlɛ do e lɛ :

- Kanɖi 

- Lugu 

- Awɔ̀nlín to ɔ

## Jɔhɔn è nɔ nyi do ji tɔn è

## Atín e ɖo ayi nɛ ɔ ji e

## Tàn tɔn

## Gbɛtɔ e ɖemɛ e
Ɖo kɛnsusɔ xwe 2013ɔ e nyi ɛnɛ ɔ ɖo Benɛ ɔ tokpɔnlavi Lugu tɔn ɔ ɖo gbɛtɔ 13504 bɔ e mɔ xwe kanɖo 1702 ɖe mɛ.

## Akwɛzikan tɔn
Gbɛtɔ e ɖo tokpɔnlavi Lugu tɔn mɛ lɛ e nɔ wa glezɔ. Yè nɔ do agbadé, likun, kpo abɔkun kpo. Yè nɔ lɛ do aziin kpo avɔkanfun kpo.

## Gbɛtɔ nukúnɖéjí tɔn lɛ
Mi na mɔ : -

## Dodo tɔn
https://fr.m.wikipedia.org/wiki/Lougou_(B%C3%A9nin)
Sokotinji

**Sokotinji** ɔ, tokpɔnlávì ɖokpo wɛ nyi ɖo atɔɔn ě tokpɔnla Segbana ɖo e mɛ bo ɖo tokpɔn Aliboli tɔn mɛ ɖo  totaligbe Benɛ tɔn.

## Ayi è jì é ɖěè
Tokpɔnlavi Sokotinji ɔ slata e lɛlɛ do e lɛ e ɖie : 

- Libantɛ

- Lugu,

- Libusu.

É ɖo gletoxo tantɔn ɖo kanɖé e ɖo Segbana e nɛ. Gletoxo nɛ lɛ ɖíè: 

- Bɛdafu 

- Gbarana

- Mɔlu

- Poéla 

- Sɛrɛbani 

- Sɛrɛkibɛ 

- Sokotinji 

- Cakama

## Jɔhɔn è nɔ nyi do ji tɔn è

## Atín e ɖo ayi nɛ ɔ ji e

## Tàn tɔn

## Gbɛtɔ e ɖemɛ e
Ɖo kɛnsusɔ xwe 2013ɔ e nyi ɛnɛ ɔ ɖo Benɛ ɔ tokpɔnlavi Sokotinji tɔn ɔ ɖo gbɛtɔ 17332 bɔ e mɔ xwe kanɖo 1955 ɖe mɛ. Gbɛtɔ e ɖe mɛ lɛ e nyi Dɛndi, Yoruba, Zɛɛma, Fulfulde, kpo Bolo kpan

## Akwɛzikan tɔn
Gbɛtɔ e ɖo tokpɔnlávì Sokotinji tɔn mɛ lɛ e nɔ wa glezɔ. Yè nɔ do agbade, likun, kpo abɔkun kpo. Yè nɔ lɛ do aziin kpo avɔkanfun kpo. https://fr.m.wikipedia.org/wiki/Sokotindji

## Gbɛtɔ nukúnɖéjí tɔn lɛ
Mi na mɔ : - -
Kalalé

**Kalalé** ɔ, tokpɔnlá wɛ bo nyi toxo hun nukun ɖo totaligbe hwetɔnwaji Benɛ tɔn ɖo tokpɔn Bɔgu tɔn mɛ.

## Ayi è jì é ɖěè
Tokpɔnla Kalalé tɔn ɔ ɖo tokpɔnlávì ayizɛn (6). Yè wɛ nyi :

- Baso, 

- Buka, 

- Derasi, 

- Dunkasa, 

- Kalalé 

- Peɔnga 

## Jɔhɔn è nɔ nyi do ji tɔn è
Kalalé ɖo jɔhɔn è nɔ nyi ɖo fi e atin ma do zun ɖe din a e bɔ yozo e nɔ nyi do ji tɔn è yi 27,8° bɔ jí e ja do ji tɔn nujlɛkpo mado afatɔ́ɔ́n 904 bɔ tɛnnɛ (9) jɛ ji.

## Atín e ɖo ayi nɛ ɔ ji e
Ɖo ayikungban tokpɔnla nɛ ɔ tɔn mɛ ɔ, mǐ na mɔ zunza (Khaya senegalensis), ahwa (Parkia biglobosa), ...

## Tàn tɔn

## Gbɛtɔ e ɖemɛ e
Ɖo kɛnsusɔ xwe 2013ɔ e nyi ɛnɛ ɔ ɖo Benɛ ɔ tokpɔnla Kalalé tɔn ɔ ɖo gbɛtɔ 100026.

## Akwɛzikan tɔn

## Gbɛtɔ nukúnɖéjí tɔn lɛ
Mi na mɔ : - Biɔ Gera (Bio Guéra) 1856-1916 é nyi axɔvi ahwanfuntɔ́ wansangali tɔn è. E jǐ ɖo Gbaasi - Bouraima Seidou é nyi tokpɔnlagan tokpɔnlá tɔn ɖayi e
Tɔ̀vɛ́

**Tɔ̀vɛ́**ɔ,vɛ̌ tɔmɛ tɔ̀n wɛ. E nɔ̀ nɔ agěji,mɔ ɖokpó ɔ, é nɔ lɛ wa tɔ̀ nú gànjí.E sixú nɔ tɔ̀mɛ káká nú cɛ́jú gbàn mɔ̌.Ɖò ayǐxúxú jí ɔ yiyì tɔ̀n nɔ̀ lɛ́vɔ́ yá tawun.
Agluza

**Agluza** alo **Hàn** ɔ,xwékànlìn wɛ bó nɔ ɖì gběgluzà bɔ ye we lɛ hɛ̀n ɔ e nǎ kpé nǔ bó jì vǐ.
E nɔ ɖù làn tɔ̀n ɖò fí bǐ ɖò gbɛ ɔ mɛ.E ɖò mɔcó sìnsɛ̀n ɖé lɛ̀ nɔ gbɛ́ nú sìnsɛ̀nví yetɔ̀n lɛ ɖɔ ye ma ɖu cawún o ɖó sɛ́n yetɔ̀n gbɛ.Sìnsɛ̀n nɛ lɛ ɖě ɖi e: Judéu lɛ sín sìnsɛn (le judaïsme), Malɛ̀nu lɛ (l'islam) kpódó Klisùxwèdotɔ́ sín sìnsɛ̀n elɔ lɛ kpán:l'adventisme, l'Église orthodoxe éthiopienne kpodó l'Église kimbanguiste lɛ kpán.
Agluza nyìnyì sùkpɔ ɖò yòvó ayǔn  wèwě nɔ̀ lɛ gbéjì káká yì Hlwisi tò ɔ́ mɛ (l'Europe y compris la Russie).E nɔ̀ wànǔ tɔ̀n ɖò Amɛlikà tò talìgbé ɖò tàji ɔ, Canadatò ɔ mɛ.Tò nɛ ɔ nyí tò nùkún ɖéjì ɖòkpó ɖò tò è nɔ̀ nyì aglǔzà gànjí lɛ é mɛ.È na mɔ̀ Québectò ɔ kpódó kplékplé tò e e ylɔ̌ ɖɔ États-Unis lɛ e tɔ̀n ɖò kànlìn nɛ ɔ nyínyí xó mɛ.Mɔ̌ ɖòkpó ɔ,ɖò Azia (Asie) gbéjí ɔ,Chinetò ɔ wɛ̀ ɖù bàbà ɖó e ɖokponɔ nɔ̀ hù làn nɛ ná yì tɔ́nu lǐvi kànɖe ayìzɛ́n xwèwu xwèwu (46 millions de tonnes par an).Sɔ̀xà nɛ ná yì we vlɔ̌ ɖó mɔ̌ nú kplékplé mɛ agluzàlàn e è nɔ hù ɖò gbɛ ɔ mɛ bǐ e tɔ̀n.
Akpaxwé:Kanlin lɛ
Angaradebu

**Angaradebu** ɔ, tokpɔnlávì wɛ nyi ɖo tokpɔnla Kanɖi tɔn mɛ bo ɖo tokpɔn Aliboli tɔn mɛ ɖo  totaligbe Benɛ tɔn.

## Ayi è jì é ɖěè
Tokpɔnlávì Angaradebu tɔn nyi tokpɔnlávì ɖokpo ɖo wo ě ɖo tokpɔnla Kanɖi tɔn mɛ. Angaradebu tokpɔnlavi ɔ ɖò gletoxo wɛnɛ (14). Yè ɖie :

- Akoyicau 

- Alufakoara

- Angaradebu 

- Dogban

- Fafa

- Fuwe

- Kabagbɛdɛ

- Kpalolo

- Sékalé

- Sondo

- Sundu

- Coka

- Tuyi

- Tya

## Jɔhɔn è nɔ nyi do ji tɔn è

## Atín e ɖo ayi nɛ ɔ ji e

## Tan tɔn
Angaradebu ɔ huzu tokpɔnlávì bɛ sin azan 27ɔ nuxwasun xwe 2013 tɔn 

## Gbɛtɔ e ɖemɛ e
Ɖo kɛnsusɔ xwe 2013ɔ e nyi ɛnɛ ɔ ɖo Benɛ ɔ tokpɔnlavi Angaradebu ɔ ɖo gbɛtɔ 30117.

## Akwɛzikan tɔn

## Gbɛtɔ nukúnɖéjí tɔn lɛ
Mi na mɔ :
- 
## Dodo tɔn
https://fr.m.wikipedia.org/wiki/Angarad%C3%A9bou
Mɔsé

Mɔsè ɔ, tokpɔnlávì ɖokpo wɛ nyi ɖo atɔɔn ě tokpɔnla Karimama ɖo e mɛ bo ɖo tokpɔn Aliboli tɔn mɛ ɖo  totaligbe Benɛ tɔn.

## Ayi è jì é ɖěè
Tokpɔnlávì Mɔsé tɔn ɔ ɖo taligbe tokpɔnla Karimama tɔn. Ɖò taligbe kpo hweyixwɔwaji n'î ɔ mǐ na mɔ Burkina-Faso to ɔ, ɖo hwetɔnwaji ɔ mǐ na mɔ tɔ ɖaxo Niger tɔn, bɔ afɔgokɔ ɔ mǐ na mɔ tokpɔnlavi Kɔnpa tɔn. Ɖò gletoxo kpodo slata gban atɔɔn nunkun we è ɖo tokpɔnla Karimama tɔn mɛ ɔ, tokpɔnlavi Mɔsé tɔn ɖo tantɔn. Yè ɖie:

- Bako-Maka 

- Bɔnnyami 

- Fandu 

- Gunbicigura 

- Lunbu-Lunbu 

- Macanya-Marché 

- Mɔsé 

- Pécinga

## Jɔhɔn è nɔ nyi do ji tɔn è

## Atín e ɖo ayi nɛ ɔ ji e

## Tan tɔn
Mɔsé ɔ huzu tokpɔnlávì bƐ sin azan 27ɔ nuxwasun xwe 2013 tɔn

## Gbɛtɔ e ɖemɛ e
Ɖo kɛnsusɔ xwe 2013ɔ e nyi ɛnɛ ɔ ɖo Benɛ ɔ tokpɔnlavi Mɔsé tɔn ɔ ɖo gbɛtɔ 1799 bɔ e mɔ xwe kanɖo 13090 ɖe mɛ.

## Akwɛzikan tɔn
Gbɛtɔ e ɖo tokpɔnlávì Mɔsé tɔn mɛ lɛ e nɔ wa glezɔ. Yè nɔ do agbade, mɔlikun, likun, kpo abɔkun kpo. Yè nɔ lɛ do aziin kpo avɔkanfun kpo.

## Gbɛtɔ nukúnɖéjí tɔn lɛ
Mi na mɔ : -

## Dodo tɔn
https://fr.m.wikipedia.org/wiki/Monsey_(arrondissement)
Ajànǔ hla

**Ajànǔ hla,** b'e e ylɔ ɖɔ **hyène** (flansegbe) ɖò kanlin e nɔ ɖu lan ɖò ayikúngban jí lɛ é mɛ. É cí cuku ɖaxó ɖé ɖɔhun, bo nɔ dó xɛsi mɛ tawun, bo nɔ kɔ́n hwenu e é ɖò zunkan mɛ gbɔn wɛ é. Amɔ̌, é ɖò hɛ̌nnu kpɛví *Feliformias* tɔn mɛ. Nú é ma ɖó fɛ́nú yětɔn ǎ ɔ́, é nɔ́ yí nǔnywɛ yětɔn lɛ́ɛ ɖi gběnyatɔ́ e ma nɔ gɔ́ xomɛ ǎ é ɖɔhun,. 
vignette|Ajànǔ hla|175x175px

## Jlɛjlɛ yetɔn
vignette|Ajànǔ hla lɛ̌|180x180px
Ajànǔ hla lɛ̌ nɔ ɖu lan lɛ, bo ɖo Aflika. Ɛnɛ ji wɛ ɖe, bɔ ɖokpo ɖokpo ɖo akɔta tɔn:  e nɔ ɖo wuntun lɛ e (nɔ́ nyi *Crocuta crocuta)*, vɔvɔ ɔ (nɔ́ nyi *Parahyaena brunnea*), ɖevo nyi *(Proteles cristata*) kpodo e ɖo ɖiɖe lɛ e kpo (nɔ́ nyi *Hyaena hyaena*). 

## Nu ɖuɖu Ajànǔ hla tɔn
Hwɛ ɔ, è ko ɖɔ ɖɔ Ajànǔ hla lɛ nɔ ɖu nǔ e kanlin ɖevo lɛ nɔ ɖu lɛ é. Amɔ̌, linlin enɛ nɔ tuùn nǔwukpikpé yetɔn e ye nyí gběnyatɔ́ syɛnsyɛn lɛ é ǎ. Hɛvi lɛ nɔ ba nǔɖuɖu có, ye nɔ lɛ́ nya gbě kpo kanɖodonǔwu kpo, bo nɔ hɛn nǔ e ye ɖu é wá dò kpo nǔwukpikpé jiwǔ ɖé kpo, bo nɔ lɛ́ wà nǔ ganji. 

Ye nɔ ɖ’alɔ ɖò gbenyinya mɛ ɖò kpɔ́, bo nɔ zán nǔnywɛ yetɔn, wezun yetɔn kpo hlɔnhlɔn e ye ɖó bo nɔ ɖu nǔ é kpo dó xò kanlin ɖaxó ɖaxó lɛ zlɛ. Linlin yetɔn kpo didɛ yetɔn kpo nɔ zɔ́n bɔ ye nɔ nyí kanlin e nɔ ɖu nǔ lɛ é syɛnsyɛn, bo nɔ wà nǔ taji ɖé ɖò jlɛ̌jininɔ e ɖò nǔ e ɖò gbɛ̀ ɔ mɛ lɛ é mɛ é mɛ.  

## Nuwiwa ɖagbe yetɔn
È tuùn xɛví lɛ ɖó nǔwukpikpé e ye ɖó bo nɔ klɔ́ cyɔ e kanlin ɖevo lɛ jó dó lɛ é wu. Azɔ̌ enɛ ɖò taji bo na dó glɔ́n ali nú azɔn lɛ bo na lɛ́ hɛn lanmɛ na nɔ ganji nǔ e ɖò ayikúngban jí lɛ é tɔn bǐ ɖó te. Nǔ e nɔ hɛn xú yetɔn lɛ gblé ganji lɛ é lɔ nɔ d’alɔ bɔ nǔ lɛ nɔ xú.

## Dodo

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Gběvún

**Gběvún** ɔ, avǔn gběmɛ tɔn wɛ. E nyí gběkànlìn ɖe bɔ nɔ wà nǔ sɔgbè xá ayǐ e jí e ɖe ɔ.E nɔ mɔ kànlìn mɔ̌hun lɛ ɖò Aflika gbéjí, Azya,kpódó Eurɔpa (Europe) fí e sɛ yá xù lɛ é.
Akpaxwé:Kanlin lɛ
Dɔ̀n

**Dɔ̀n** ɔ́,kànlìn ɖe wɛ bó nɔ̀ wànǔ ajàkà ɖɔ̀hùn.E gàɖiɖi tɔ̀n hú ajakà tɔ̀n tawùn,bɔ asiké tɔ̀n cí fukɔɔ.Dɔ̀n ɔ́ wùnmɛ wùnmɛ wɛ ɖe:e nɔ mɔ kɔ́mɛ tɔ̀n cóbó nɔ lɛ mɔ e nɔ zɔ̀n gbɔ̀n atín jí atín jí lɛ e.

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Aglǔzàví

**Aglǔzàví** ɔ, vǐ e aglǔzà asì jì é wɛ. Hwènu e è jì ì trolo ɔ, e nɔ́ nɔ́ anɔ̌ ɖò nɔ̀ tɔ̀n sín akɔ́nmɛ. E wá jɛ̀ sùsù jí ɔ, e nɔ́ wá ɖù nǔbǐ mɛ tɔ̀n lɛ ɖɔ hùn.

## Ɖagbe e ɖò agluzalanɖuɖu mɛ e.
Agluzalan nɔ blo hunsi ɖó. E nɔ zɔ́n bɔ̀ lan nɔ jɔ.

Agluzalan nɔ zɔn bɔ̀ zɔn nɔ yawu ɖedo mɛ ǎ.

E nɔ lɛ  hu akpà

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Kusukwɛngu

**Kusukwɛngu** ɔ, tokpɔnlávì wɛ nyi ɖo tokpɔnla Bukunbe tɔn mɛ bo ɖo tokpɔn Atakora tɔn mɛ ɖo  totaligbe Benɛ tɔn.

## Ayi è jì é ɖěè
Tokpɔnlavi Kusukwɛngu tɔn nyi tokpɔnlavi ɖokpo ɖo tɛnwe ě ɖo tokpɔnla Bukunbe tɔn mɛ. É ɖò gletoxo wo (10). Yè ɖie:

- Didɔnpe

- Kukwankwangu

- Kusukwɛngu

- Kusunugu

- Kutayagu

- Kunyagu

- Kuwétakwangu

- Takwanta

- Capeta

- Tipaoti

## Jɔhɔn è nɔ nyi do ji tɔn è

## Atín e ɖo ayi nɛ ɔ ji e

## Tàn tɔn

## Gbɛtɔ e ɖemɛ e
Ɖo kɛnsusɔ xwe 2013ɔ e nyi ɛnɛ ɔ ɖo Benɛ ɔ tokpɔnlavi Kusukwɛngu tɔn ɔ ɖo gbɛtɔ 4388.

## Akwɛzikan tɔn

## Gbɛtɔ nukúnɖéjí tɔn lɛ
Mi na mɔ : -

## Dodo tɔn
https://fr.m.wikipedia.org/wiki/Kossoucoingou
Gangan

**Gangan** ɔ nyi xɛ ɖe bo gosin hɛnnu «accipitridés» tɔn mɛ bɔ agbaza tɔn xwe kɔsinnɔ nyi gbe. Xɛ nɛ ɔ nɔ wli nu lɛ bleble‚ nɔ kan hwezun titeungbe bo ɖo fɛn ɖaxo ɖaxo lɛɛ bo nɔ wli nù na. Nu bǐ wɛ e nɔ ɖu: azwi lɛ‚ awǐ gbèmɛ tɔn alǒ xwégbè tɔn lɛ‚ xɛ alokpa ɖevo lɛɛ kpoɖo dan lɛ kpo. Kanlin ɖaxoɖaxo lɛ bǐ wɛ nyi nuɖuɖu tɔn.

E nɔ jɛhun ɖo nɔtɛn tɔn ji kaka yi nujlɛkpo 155 . Mɔ ɖokpo ɔ‚ asi ɖokpo jɛn wɛ e nɔ da bɔ yè nɔ xɔ xwe gege ɖo kpɔ́.
Gesu

**Gesu** nyi hwévi bo nɔ ɖo tà ɖaxo bɔ hwévi e nɛ ɔ ɖe alɔkpa alɔkpa. E nɔ mɔ yě ɖo xu lɛ mɛ bo nɔ lɛ mɔ yě ɖo tɔ̀ fifa lɛ mɛ. Yě nɔ ɖu nu ɖo keze lɛ ɖo taji ɔ‚ hwevi kpɛvikpɛvi lɛ‚ atin kuku lɛ alǒ nu e ko gble lɛ.

## Fitɛ e nɔ mɔ yě ɖe ?
Gesu lɛ nɔ nɔ tɔ lɛ mɛ ; ye nɔ ɖo xu lɛ mɛ bo nɔ ɖo saɖi wɛ kaka yi nujlɛkpo we mɔ. Mɔ ɖokpo ɔ‚ e nɔ mɔ yě ɖo tɔ̀ fifa lɛ mɛ .
Fɔ̂-Tansé

**Fɔ̂-Tansé** ɔ, tokpɔnlávì wɛ nyi ɖo tokpɔnla Kuanɖe tɔn mɛ bo ɖo tokpɔn Atakora tɔn mɛ ɖo  totaligbe Benɛ tɔn.

## Ayi è jì é ɖěè
Tokpɔnlávì Fɔ̂-Tansé ɔ tɔn nyi tokpɔnlávì ɖokpo ɖo ayizɛn (6) ě ɖo tokpɔnla Kuanɖe tɔn mɛ. Fɔ̂-Tansé tokpɔnlavi ɔ ɖò gletoxo atɔɔn (5). Yè ɖie :

- Danri

- Fɔ̂-Tancé

-  Kabaré

- Maka

- Tiku

## Jɔhɔn è nɔ nyi do ji tɔn è

## Atín e ɖo ayi nɛ ɔ ji e

## Tan tɔn

## Gbɛtɔ e ɖemɛ e
Ɖo kɛnsusɔ xwe 2013 ɔ e nyi ɛnɛ ɔ ɖo Benɛ ɔ tokpɔnlavi Fɔ̂-Tansé ɔ ɖo gbɛtɔ 9345.

## Akwɛzikan tɔn

## Gbɛtɔ nukúnɖéjí tɔn lɛ
Mi na mɔ : -

## Dodo tɔn
https://fr.m.wikipedia.org/wiki/F%C3%B4-Tanc%C3%A9#:~:text=L'arrondissement%20de%20F%C3%B4%2DTanc%C3%A9,%2C%20Kabare%2C%20Maka%20et%20Tikou
Barack Obama

**Barack Obama** nyí togán kanɖé ɛnɛ (44) gɔ́ Amɛlikató tɔn, bó lɛvɔ́ nyi mɛ wiwi nukɔntɔn e ɖó sinmɛ agbaza tɔn vovo bɔ è sɔ́ togan ɖo États-Unis é.

## Gbɛ tɔn
È ji Barack Obama ɖo xwe 1961 mɛ ɖo Hawaii fi e mɛjitɔ tɔn lɛ mɔ yeɖee ɖe ɔ. Tɔ́ tɔn nyí Kenyanu bɔ nɔ tɔn nyí Amɛlika nu. Xwè wè ɖò jiji tɔn gudo ɔ, mɛjitɔ́ tɔn lɛ klán. Tɔ́ tɔn, Barack Obama Senior, kpó ɖò wemaxɔmɛ yì wɛ ɖò Harvard, cobɔ é wá byɔ acɛkpikpa Kenya tɔn mɛ bo nyí akwɛzinzanzɔ́watɔ́.

## Dodo

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1961 tɔn mɛ
Akpaxwé:Togan
Akpaxwé:Togàn Amɛlikato tɔn
Zogbajɛ

**Zogbajè** alo **Agori-Zogbajè** nyi slaà ɖokpo nǔ tokpɔnlavi Agbomey Kandofi  nú tokpɔnla Agbomɛ Kanɖofi ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ.

## Tǎn tɔn
Agori- Zogbajè  lɛ́zun slàa do sɛ̀nxwĭ jí ɖo azan ayizin (6) xwejisùn léxwé 2015 tɔn mɛ. Zogbajè wɛ nyi fi xǎ ɖaxó wemaxɔmɛvi klponyiji nalavɔ lɛ̀ tɔn ɖo Benɛɛtò mɛ‚ ɖò e dɔ̀n sɛ́kpɔ̀ UAC.

## Tovi tɔn lɛ
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad) e nɔ̀n kpé nunkún tovixixa wǔ é lɛ̀n gbɛtɔ nǔ 62 586 ɖo Agori-Zogbajè do léxwé 2013.

## Dodo

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Joe Biden

**Joseph Robinette Biden**‚ Jr.‚ e è nɔ ylɔ́ ɖɔ **Joe Biden** é‚ nyí togan kanɖé ayizɛ́n gɔ́ (46) ɖò Etats-Unis sin xwe 2021 mɛ.

## Gbɛzán tɔn
E ji ɖò azan ko 20 gɔ́ abɔxwísùn xwe 1942 tɔn mɛ ɖò Pennsylvanie. Mɔtosatɔ Joseph R. Biden kpodo Catherine Finnegan kpo sin vi, e wɛ nyi mɛxo ɖo vi atɔɔn (5) mɛ. Xwè wo (10 ans) wɛ é ɖó hwenu e xwédo ɔ bǐ sɛ̀ tɛn yì tokpɔn kpɛví Delaware. É nɔ ɖɔ xó zɛ xwé wu ɖò vǔ, bɔ enɛ zɔ́n bɔ azɔ̌mɛvígbɛ́ tɔn lɛ nɔ ko ɛ. Nyaví kpɛví ɔ ɖu ɖò wuvɛ̌ enɛ jí gbɔn xógbe ɖiɖɔ ɖò nukúnnúmɔjɛnǔmɛ tɔn nukɔn gblamɛ. 

Hwenu e é ɖò winnyawinnya mɛ é ɔ, Joe Biden sɔ́ éɖée jó nú wemaxɔmɛ yiyi tɔn bo sɔ́ sɛ́nzɔ́wiwa ɖò wemaxɔmɛ ɖaxó *Syracuse* tɔn, bo yí kúnnuɖewema tɔn ɖò 1968.

## Dodo

Akpaxwé:Togàn Amɛlikato tɔn
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1942 tɔn mɛ
Koffi Danger

**Koffi Danger**, ɔ́ nyí malànhwlɛ̀nvlɛ́tɔ́ Benɛɛ tɔn ɖé wɛ bɔ è jì i ɖò 1969 ɖò Gbɔ̀xikɔn ɖo Benɛɛ. 

## Gbɛzán tɔn

## Ajɔ tɔn lɛ

## Dodo ton

Akpaxwé:Malànhwlɛ̀nvlɛ́tɔ́
Avlamɛ̀

Avlamɛ  ɔ, tokpɔnlávì wɛ nyi ɖo tokpɔnla .... tɔn mɛ bo ɖo tokpɔn Zu tɔn mɛ ɖo afɔgokɔ Benɛɛ tɔn.

## Ayi è jì é ɖe e
Avlamɛ ɖo totaligbé zogbodom tɔn
 Tokpɔnlávì ......  nyi tokpɔnlávì ɖokpo ɖo ....... (.....) ě ɖo tokpɔnla ..... tɔn mɛ ....... tokpɔnlavi ɔ ɖò gletoxo .... (...). Yè  ɖie :
-

## Jɔhɔn è nɔ nyi do ji tɔn è

## Gbehan e ɖo ayi nɛ ɔ ji e

## Tan tɔn
Avlamɛ nyi tokpɔnlavi zogbodomɛ tɔn ɖò azan 27 ɔ nuxwasùn xwè 2013 tɔn

## Gbɛtɔ e ɖ'emɛ lɛ e
Ɖo kɛnsusɔ xwe 2013 ɔ e nyi ɛnɛ ɔ ɖo Benɛɛ ɔ tokpɔnlavi avlamɛ tɔn  ɖo gbɛtɔ 1751(Afɔtantɔn kantɔn gban nukun ɖokpó) 

## Akwɛzinkan tɔn

## Gbɛtɔ nukúnɖéjí tɔn lɛ
Mi na mɔ : -

## Dodo tɔn
Aɖɔ̀

**Aɖɔ̀** ɔ xɛ alɔkpa ɖé wɛ bo ɖo hɛnnu "Ardeidae" tɔn mɛ.Aɖɔ̀ yi bla sunkundo ɖò yovogbeji ɖó é nɔ sɔ fún tɔn do b'acɔ́ na ɖo gbakun wu.

## Nɛ Aɖɔ̀ nɔ ci ?

## Mima tɔn lɛ

## Nɔtɛn yětɔn

## Ɖiɖé tɔn ɖé lɛ

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Donald Trump

**Donald Trump** nyí togan kanɖé atɔ́ɔ́n gɔ́ (45) ɖò Amɛlikatò sin xwe 2017 jɛ 2021 kpodó  togan kanɖé tɛnwé gɔ́ (47) kpó sin azan ayinzin gɔ́ (06) abɔxwisun xwe 2024.

E yi  sɔmi sɔmi wegɔ́ tɔn ɖò  xwe 2021 bɔ Amɛlikavi lɛ sɔ́ ɛ ǎ, bɔ é fó azɔ̌ tɔn kpo xógbe nyanya lɛ kpo. Gbe e é gbɛ ɖɔ emi kún na yí gbè ɖɔ è kún ɖu ɖò emi jí ó é zɔ́n bɔ è fɔ́n gǔ dó kpléɖókpɔ́ ɖò azǎn ayizɛ́ngɔ́ ɔ alunsun xwe 2021 tɔn gbè.  E xo Kamala Harris, nun sɔmi sɔmi  atɔn gɔ (3e) tɔn, bó yìn togan kanɖé tɛnwé gɔ́ (47e) Amɛlikatò tɔn, ɖò azan ayinzin gɔ (06) abɔxwisun xwe 2024,.

È lɛ vɔ ze ɛ ɖo togan Amelika to ɔ tɔn ji ɖo azan 20 janvier 2025 tɔn mɛ.

## Gbɛzán tɔn
Donald Trump nyí dɔkunnɔ Fred Trump sín vǐ , bɔ è jì i ɖò New York ɖò  è jì i ɖò wɛ́nɛgɔ́  ayidosun xwe 1946 tɔn mɛ ɖò New York.

Hwenu e é ɖó xwè wǒ-atɔn é ɔ — é na bo nyí ɖɔ, lee éɖesunɔ yí gbè gbɔn é ɔ, é nyí vi winnyawinnya nɔ — mɛjitɔ́ tɔn lɛ sɛ́ ɛ dó wemaxɔmɛ ahwanfuntɔ́ lɛ tɔn ɖò New York.

## Dodo

Akpaxwé:Togàn Amɛlikato tɔn
Kɛsɛ

**Kɛsɛ** ɔ xɛ hwan alɔkpa ɖé wɛ bo bɛ tɔn nɔ klo bo nɔ xá. Kɛsɛ ɔ  xɛ ɖé wɛ bo nɔ vɔ́ xó ě é ɖɔ̀ ɔ ɖɔ.

## Nɛ Kɛsɛ nɔ ci ?

## Nyikɔ tɔn lɛ

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Gunli

**Gunli** ɖò tokpɔnlávì  tantɔn e ɖò Kɔvɛ sín tokpɔnla mɛ ɖò tokpɔn Zu  ɖò Benɛ tomɛ.

## Ayi è jì é ɖěè
Gunlin ɖò tofɔligbé (afɔgokɔ) nú tokpɔnla Kɔvɛ  tɔn.  Ðò tokpɔnlávì  gban-nukún-ayizɛ́n (36) e ɖò  Kɔvɛ é mɛ ɔ, tokpɔnlávì Gounli tɔn kplé gletoxo ɛnɛ  (04).

## Hwenuxo tɔn
Gunlin ɖò acɛkpikpa Bɛnɛɛtò tɔn mɛ. Ðé acɛkpikpa wa dokɔ (flansegbe ɖɔ *décentralisation*) ɖò Bɛnɛɛtò mɛ é, é huzu Gunlin jɛ tokpɔnlavi  ɖò  Kɔvɛ  sin azǎn ko-nunkun-tɛnwe (27) gɔ́ nuxwasun 2013 tɔn gbè, hwenu e Ɖɛ̌mɛnugbasá lin tamɛ d’eji bo yí gbè na gudo é.

## Gbɛtɔ e ɖemɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad) e nɔ̀n kpé nunkún tovixixa wǔ é lɛ̀n xɔta 801 nǔ 3 652 ɖo Goulin do léxwé 2013.

## Dodo

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Aɖɔwé

**Aɖɔwé** ɔ xɛ hwan alɔkpa ɖé wɛ bo ɖo hɛnnu "Ardéidés" tɔn mɛ. Xɛ hwan ɖé wɛ bɔ yě nɔ ɖiga din a bɔ kɔ̀ yětɔn ɖiga bo nɔ xá ɖi wekwin "S" ɖɔhun.

## Fie nyikɔ̀ Aɖɔwé wukunsin é

## Nyikɔ alɔkpa alɔkpa lɛ

## Nuɖuɖu yětɔn

## Nɔtɛn yětɔn

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Xlibo

**Xlibo** ɔ dan wunmɛ ɖé wɛ bo ɖo aɖivɛ bo ɖo dan hɛnnu "Elapidae".Xlibo ɔ dan alɔkpa ɖé wɛ bɔ é ɖo mɛ ná ɖú wɛ ɔ é nɔ jlɔ   kɔ̀ tɔn do nukun. É nɔ dan wunmɛ é nɛ ɖó Asya kpo Aflika to mɛ kpo. É ɖo mɛ ná ɖù wɛ ɔ é nɔ tún aɖivɛ do mɛ ɔ.

## Fitɛ nyikɔ̀ é nɛ wúkunsin?

## Nɛ wɛ xlibo nɔ cí?

## Xlibo wunmɛ wunmɛ lɛ

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Kanlin lɛ Akpaxwé:Dàn lɛ
Marie-Josée Ta Lou

**Marie-Josée Ta Lou**, e e jì i ɖò Bouaflé ɖò azǎn afɔtɔn nukun tɔn gɔ́ ɔ abɔxwisun xwè 1988, nyi nyɔnu wezunkantɔ kodivwavi dokpo.  

## Tan tɔn kléun

## Ajɔ atɔn lɛ
2012: e wɛ nyí nyɔnnu  wegɔ e ɖu ganvɔjɔ ɖò mɛtlu 200 kpo mɛtlu 4 × 100 kpo mɛ  nú wezun sín agbahwlɛnhwlɛn ɖo Xɔgbɔnu

2015:  é nyi nyɔnu atɔn gɔ e ɖu ganvɔjɔ nú wezun sín agbahwlɛnhwlɛn ɖo  Kongo

## Dodo

Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1988 tɔn mɛ
Akpaxwé:Wezunkantɔ́
Akpaxwé:Nyɔnu
Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ
Azɔnxɛ

**Azɔnxɛ** ɔ nyi xɛ ɖaxo ɖokpo ɖo hɛnnu «hirundininae» tɔn mɛ. Ye nyi xɛ ɖe bo nɔ zlɔn sin tolpɔnla ɖe mɛ yi ɖevo mɛ.

Akpaxwé:Xɛ lɛ
Agidi

**Agidi** ɔ, tokpɔnlávì wɛ nyi ɖo tokpɔnla Sakete tɔn mɛ bo ɖo tokpɔn Plateau tɔn mɛ ɖo hwetɔnwaji Benɛɛ tɔn.

## Ayi è jì é ɖe e
Tokpɔnlávì  Agidi nyi tokpɔnlávì ɖokpo ɖo atɔɔn (5) ě ɖo tokpɔnla Sakete tɔn mɛ. Agidi sin  tokpɔnlavi ɔ ɖò gletoxo tɛnnɛ (9). Yè  ɖie : Agada-Hunme, Iloro-Agidi, Akpeci, Asa Idi Oce, Ijigboro, Ikpejile, Ilako Idi Oro, Kobejo kpodo Modogan kpo.

## Gbɛtɔ e ɖ'emɛ lɛ e
Ɖo kɛnsusɔ xwe 2013 ɔ e nyi ɛnɛ ɔ ɖo Benɛɛ ɔ, gbɛtɔ 18625 wɛ ɖo tokpɔnlavi agidi  tɔn mɛ.

## Jɔhɔn è nɔ nyi do ji tɔn è

## Gbehan e ɖo ayi nɛ ɔ ji e

## Tan tɔn

## Akwɛzinkan tɔn

## Gbɛtɔ nukúnɖéjí tɔn lɛ

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Takɔn

**Takɔn** ɔ, tokpɔnlávì wɛ nyi ɖo tokpɔnla   Sakete tɔn mɛ bo ɖo tokpɔn Plateau tɔn mɛ ɖo hwetɔnwaji Benɛɛ tɔn.

## Ayi è jì é ɖe e
Tokpɔnlávì  Takɔn nyi tokpɔnlávì ɖokpo ɖo ....... (.....) ě ɖo tokpɔnla Sakete tɔn mɛ Takɔn sin  tokpɔnlavi ɔ ɖò gletoxo .... (...). Yè  ɖie :

## Jɔhɔn è nɔ nyi do ji tɔn è
Jɔhɔn takɔn tɔn nyi jɔhɔn ɖe bo nɔ na jinukun tɛnmɛtɛɔnmɛ ɖo. hwetɔnnu

## Gbehan e ɖo ayi nɛ ɔ ji e
gbehan .

## Tan tɔn

## Gbɛtɔ e ɖ'emɛ lɛ e
Ɖo kɛnsusɔ xwè 2013 ɔ e nyi ɛnɛ ɔ ɖo Benɛɛ ɔ tokpɔnlavi Takɔn tɔn ɖo gbɛtɔ 17817

## Akwɛzinkan tɔn

## Gbɛtɔ nukúnɖéjí tɔn lɛ
Mi na mɔ : - Mɛɖaxo

## Dodo tɔn

Akpaxwé: Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Wansugogo

** Wansugogo** ɔ, nǔɖogbɛ ɖe wɛ bo ɖé alɔkpa gěgè sinmɛ gěgè bo nɔ nɔ́ zunkanmɛ.É ɖo aɖivɛ amɔ aɖivɛ tɔn nɔ ɖù mɛ à é nɔ mɛ́ mɛ.

## Nunɔmɛ tɔn
Wansugogo "Mille pattes" ɔ, lé nyìkɔ ko ɖexlɛ gbɔn ɖo flansegbe mɛ ɔ nǔɖogbɛ ɖé wɛ bo ɖo afɔ gěgè.

## Dodo tɔn
Xɔmɛsi

** Xɔmɛsi** ɔ kanlin alɔkpa ɖé wɛ bo ɖo kanlin ě nɔ zunzɔnlin gbɔn aɖɔgoji lɛ hwanmɛ. É ci vɛ kpɛvi ɖɔhun bo nɔ́ nɔ̀ xɔmɛ. Xɔmɛsi ɔ ɖé wunmɛ wunmɛ bo ɖo hwɛkan alɔkpa alɔkpa.

## Nɛ wɛ Xomɛsi nɔ cí?

## Nɔtɛn tɔn

## Dodo

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Edouard Loko

**Edouard Loko** ɔ, gan tɛnwe gɔ e xwè aza do tutomɛ xojlajla gɔnu lɛ bi nu ɖò Benɛ tomɛ e. Xojlazɔwatɔ toxoɖuɖɔtɔ wɛ.

## Gbɛ tɔn
Edouard Loko ɔ wa xojlazɔ yi hagaji ɖo Benɛ tomɛ. É wɛ nyi gan bɔ do gan wu e xwe aza do mɛmɔgbɔnwɛkɛgɔnu Eden tɔn, bo lɛ nyi mɛ e do xójlawema "Le Progrès". 

## Nukɔnyiyi tɔn ɖo toxoɖuɖɔ-tozɔwiwa mɛ
Edouard Loko nyi mɛ ɖokpó ɖo tutomɛ é  kpenukun do xojlajla zɔwiwa wu ɖo sɔmi sɔmi togan tɔn xwe 2016 tɔn ɖo Benɛ tomɛ nu  Patrice Talon e. 
É wa nyí nukun kpédó xojlajla è kan nu tɛnmɛ tɛnmɛ e togan ɔ gbasa nɔ wa e wu. É lɛ xwe aza do xojlajla è nɔ ylɔ ɖɔ "médiale" e tíìn ɖo aza 17 ɔ xwe 2016. Edouard Loko ko nyi gan bɔ do gan wu ɖo tutomɛ  xojlajla gɔnu lɛ bi nu ɖò Benɛ tomɛ e sin xwe 2009 tɔn wayi 2014 ɛnɛ gɔ e, bo wa nyí gan e xwe aza do tutomɛ nɛ ɔ nu din e bɛ sin Azangagbe azan 3 ɔ liyasun xwe 2024 tɔn.

## Nu e é wlan lɛ è
- Patrice Talon, president du Bénin : Un deconfinement "de l'homme en toute transgression" Broché - Grand livre, aux éditions L'Harmattan (23 septembre 2020)
- Abdoulaye Issa : trop tôt à Setto... : éssai biographique aux éditions Sinaï, Cotonou, 2011
- Boni Yayi : "l'intrus qui connaissait la maison aux éditions Tunde, Cotonou, Bénin en 2007.

## Nyiɖemɛ
- E ɖenyii nukúnɖéjí Benɛ tɔn ɖo 2021.
- E ɖenyii azɔ mɛtɔ Benɛ tɔn ɖo 2010

## Dodo tɔn
https://fr.m.wikipedia.org/wiki/Edouard_Loko

Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ 
Akpaxwé:Gán Benɛɛto tɔn lɛ
Agbò

**Agbò**‚ gbɔ̌ bǔ nɔ ɖé wɛ bó nɔ nyí *buffle* ɖò flanségbè mɛ.

## Tínmɛ tɔn
Xókwín “agbò” ɔ gosín Italie gbè mɛ bó nɔ nyí bufalo, bɔ élɔ gosín glɛki gbè mɛ bo nɔ nyí “lèwé”, “nyibú gběmɛ tɔn”.
Kplékplé agbo e tiìn lɛ é bǐ sín kún wɛ gosín Asie gbé jí bó nyí ɖokpó ɔ. Xwè kanwè-kò mɔkpán hwenu wɛ vogbigbɔn lɛ wá jɛ tíntíin jí káká jɛ égbè bó wá zὲ vɛ ɖέ: agbò Asie gbé jí tɔn lɛ kpó agbò Aflika gbé jí tɔn lɛ kpó, bó nyí wunmɛ vòvò Bubalus (Hamilton Smith, 1827) kpó Syncerus (Hodgson, 1847) kpó.

Ɖibla yì agbò lǐvi ɖokpó mɔ wɛ tíin ɖò Aflika gbé jí, bɔ atɔn ɖò ɛnɛ jí ɖò yě mɛ ɖò ayǐ e jí è cyɔn alɔ dó ɖò tofɔligbè Sahara  tɔn mɛ káká jɛ dogbó afɔgokɔ Afrika (Afrique Australe)tɔn jí.

Agbò asú e ko sù lɛ nɔ dà nǔdagàn 700 jὲ 900, lò ɔ asì lɛ nɔ dà nǔdagàn 500 mɔ ɖò bǎ mɛ. Ényí è jlɛ sín abɔflo tɔn tà ɔ, asú lɛ nɔ ɖì gà yì 1,70 mɛtlu ɖò 3,50 mɛtlu nú gà tɔn bǐ. Agbò asì lɛ, sín abɔflo yětɔn tà nɔ ɖì gà bo nɔ yì 1,40 mɛtlu ɖò 2,50 nú gà yětɔn tɔn bǐ.
Kpɔ wɛ nyí nǔwlíkanlin e nɔ y’à gbà agbò wú ɖò Asie gbé jí é, bɔ kínnikínni nɔ nyà gbě tɔn ɖò Aflika gbé jí; nûwlíkanlin énɛ lɛ ɔ, agbò e ɖò vǔ lɛ é kpódó ée ko wà ɖaxó tawun lɛ é kpó ée ɖò azɔn jɛ wɛ lɛ é kpó kέɖέ wú jέnn yě nɔ kpé. Agbò e sávɔ, bó ɖó agbɔn bɔ hlɔnhlɔn ɖò wǔtú yětɔn lɛ é ɔ, asú lɛ nɔ hɔn wezùn nú 30 km/h, bɔ asì lɛ nɔ hɔn wezùn nú 55 km/h, ɖó yědɛ lɛ fúɖá hú asú lɛ wútu. Yě hwè tè gè wú ɖò wezùn nu ɖò amaɖùgbɔ gègé kpá có, yě ɖó agbɔn ɖò gbɛmɛ bó nɔ dó jɛ hùn dó yěɖée lɛ jí kpódó zò yětɔn agbɔnnɔ lɛ kpó. Agbò Aflika tɔn lɛ nɔ nɔ kpɔ ɖò gbɛtà mɛ, nɔ lín fɔn gǔ ǎ bó nylá hùn nǔ jɔ nǔ tɔn, bó nɔ kpéwu bó nɔ hù kínnikínní kpó gbětɔ kpó bǐ.

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Gbannamɛ

**Gbannamɛ**  nyi tokpɔnlavi ɖokpo ɖo tokpɔnlavi ayizɛn lɛ mɛ ɖo tokpɔn Zǔ tɔn mɛ.

## Jɔhɔn e nɔ nyi ɖo ji tɔn e
Jɔhɔn e nɔ nyi ɖo Gbannamɛ e ɔ‚ ci jɔhɔn e nɔ mɔ ɖo zungbo ee ma do ǎ e ɖɔhun. Ɖo xwé ɖokpo mɛ ɔ‚ jǐ e nɔ ja lɛ  ɔ yi 1003‚4 nujlɛkpo ma do afatɔɔn.

## Tɔ̀ alɔkpa tɛ wɛ ka ɖo tokpɔnlavi e nɛ ɔ mɛ?
Tɔ̀ e ɖo Tokpɔnlavi e nɛ ɔ  mɛ ɔ wɛ nyi tɔ̀ sisa Samyɔ tɔn kpoɖo tokpɔn Zǔ tɔn kpan; bɔ sin ɔ bǐ xwii nɔ ɖe ali ɖo  disixwe nu tɔ̀ e yi tokpɔn Wémɛ tɔn mɛ e.

## Dodo tɔn

Akpaxwé: Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
N'- Tan

**N'-Tan** ɔ‚ tokpɔnlavi ɖokpo wɛ nyi ɖo tokpɔn Zǔ tɔn ɖo Benɛɛ to mɛ.

## Fi e é ɖěe
## Jɔhɔn è nɔ nyì do ji tɔn è
## Atin è ɖ'ayi nɛ ɔ ji e
## Tàn tɔn
## Tutomɛ tɔn
## Gbɛtɔ é ɖ'emɛ è
## Akwɛzinkan tɔn

Akpaxwé: Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Nathalie Honvou Yèkpè

**Nathalie Hounvo Yekpe** : E nyi agbasunɔtɔ, bo wɛ gbɔn agbasun, bɔ wɛ ɖò we tɔn lɛ ɖɔ, ɖò Bɛnin

## Gbɛ tɔn
Yɔkpɔvumɛ tɔn kpo nunywɛ́ɛ̀yiyi tɔn kpo 

## Azɔ e é nɔ wa e
Manenhɛn Yɛwunkɔ́nyinùwù 

## Manahɛnvlɛtɔzɔ

## Yɛhunkɔnyinujizcwatɔ
Agɔnji

**Agɔnji** ɔ, tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nu tokpɔnla Jija tɔn ɔ bo ɖo tokpɔn Zu tɔn mɛ ɖo 
Benɛɛto ɔ tɛntin.

## Fi e é ɖěè
Agɔnji ɔ ɖo afɔligbe hwetɔnwaji nu tokpɔnla Jija tɔn.

## Jɔhɔn è nɔ nyì do ji tɔn è

## Atin è ɖ'ayi nɛ ɔ ji e

## Tan tɔn
Tokpɔnlavi Agɔnji tɔn ɔ ɖo Benɛɛto ɔ sin mima mɛ lɛ mɛ. Ɖo acɛkpikpa sɛ afɔ wa dokɔ Benɛto tɔn ɔ mɛ ɔ, é huzu tokpɔnlavi ɖo tokpɔnla Jija tɔn ɔ mɛ, ɖo azan 27ɔ lidosun xwe 2013, ɖo sinkɔn kple ɖɛmɛnu Benɛ tɔn lɛ tɔn tɛnmɛ. Kple nɛ ɔ, azan 15ɔ zofinkplɔsun xwe 2013 tɔn ɖo sɛn e ɖɔnu do acɛkpikpa sɛ afɔ wa dokɔ dowa, bo to, bo ɖenyi,bo sɔ mɛ ɖ'énu bo ɖɔxo do nuwiwa tɔn wu ɖo Benɛto mɛ, bɔ xixa tɔn nyi 2013-05 azan 15ɔ zofinkplɔsun xwe 2013.

## Tutomɛ tɔn
Tokpɔnlavi Agɔnji tɔn ɔ  ɖo gletxo 6. Yě ɖie:
* Agblokpa
* Avɔkanzun
* Joxo
* Fɔnkpamɛ
* Gucɔn
* Savakɔn

## Gbɛtɔ é ɖ'emɛ è
Kɛnsisɔ nuwiwa xwe 2013 tɔn è e azɔxwe kɛnsisɔ tɔn "INSAE" e huzu "INSAD" e blo ɔ, asu kp'asi kpo hɛnnu 2021 kpodo gbɛtɔ 8 546 kpan wɛ ɖo Viɖolè tokpɔnlavi ɔ mɛ.
Ɖo tokpɔnlavi ɔ mɛ ɔ, 
- Asu kp'asi kpo hɛnnu 2021
- Sunnu 4019
- Nyɔnu 4527

## Akwɛzinkan tɔn

## Gbɛtɔ nukúnɖeji tɔn lɛ

## Dodo tɔn

Akpaxwé: Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Yvonne Kijo

**Yvonne Kidjo** : È sɔmɔ̀ dò sɔ́ gbè tɔn dó ɖò tɔ́hwe agbasun tɔn ɖò Bɛnin, bɔ é wɛ sɔ́ ɖò bǐn gbè ɖɔ fɛ́ ɖɔ nyɔnu lɛ ni wá ɖò agbasun ɖò Bɛnin. Vǐ tɔn Angélique Kidjo nyí hagbɛ́ sín tɔ́gbɔ ɖò gbɛ̀ ɔ mɛ . 

## Gbɛ tɔn
Yɔkpɔvumɛ tɔn kpo nunywɛ́ɛ̀ yiyi tɔn kpo 

È ɖo gbɛ̀ ɔ mɛ ɖò 30 lɔmɔ̀ sín akpɔ̀ sín 1927, bɔ é ɖò gbɛ̀ ɔ mɛ kaka jɛ 26 lɔmɔ̀ sín akpɔ̀ sín 2021   

## Azɔ e é nɔ  wa e
Manenhɛn yewunkɔ́nyinùwù 

## Manahɛnvlɛtɔzɔ

## Yɛhunkɔnyinujizɔwatɔ
Kpéɖékpɔ

**Kpéɖékpɔ** ɔ nyi tokpɔnlavi ɖokpo ɖo tokpɔnla Zǔ tɔn ɖo Benɛɛ tomɛ.

## Ayi e ji e ɖee
**Kpéɖekpɔ** nyi mima mɛ ɖokpo ɖo tokpɔnla Zangnannado tɔn mɛ.

## Ɖodo tɔn

Akpaxwé: Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Lɛ̌ngbɔ́sú

**Lɛ̌ngbɔ́sú** (bélier ɖò flanségbè mɛ) nyí gbɔ̌ asú e è ma sá ǎ é. 

## Tínmɛ tɔn
È nɔ ɖè è ɖó vò ɖó nǔwúkpíkpé vǐjíji tɔn wútu (lɛ̌ngbɔ́ví lɛ jíji). È nɔ ylɔ́ asú ɔ kpódó asì ɔ́ kpó bǐ, ma klán ɖě ɖó vò ɖò ɖě mɛ, ɖò kpàa mɛ ɖɔ gbɔ. Gbɛtà gbɔ lɛ tɔn gosín kplékplé kànlìn gbɔ ɖɔhun e nɔ zɔn afɔ ɛnɛ jí bó nɔ vɔ nǔ e yě kó ɖù b’έ kó byɔ adɔgo yětɔn mɛ lέ é ɖù é tɔn mɛ.

## Tàmɛnúkplɔnmɛ
Ɖò wàlɔ gègé gbɛtɔ é nɔ gbὲ ɖò hwexónu bó lέ zán lɛngbɔsú ɖò hwè yetɔn nu lɛ tɔn mɛ ɔ, è nɔ zé nukún nǔ dó gesí nǔ jɔ nǔ tɔn dó kpɔn kanlìn énɛ ɔ ná. Nǔ e é nɔ dó gesí é nɔ gbɔn vò sín xὲxónúkplɔnmɛ ɖě jɛ xὲxónúkplɔnmɛ ɖěvo kɔn có, ɖěbǔ e è ɖɔ gbɔn ɔ, ɖě nɔ ɖì ɖě, ɖì kpɔndéwu ɔ hlɔnhlɔn vǐvɔ jɔ jɔwá mɔ tɔn. É sixú kpácá mɛ ɖɔ è nɔ sɔ tɛnmɛ mɔhun nú amaɖùgbɔ ɖé kpowun, amɔ é sixú nyí vò gbigbɔn e tíin ɖò walɔ fífa kpódó adǎn agaɖawun tɔn e é nɔ wá fɔn syέnsyέn tɔn é kpó tέntin wɛ na ko nɔ jí wǔ nú gbɛtɔ lɛ. Zò tɔn lɛ kwété, bɔ yě lɔ nyí wuntun agbɔnnɔ ɖé bɔ è nɔ mɔ ɖò alɔcyɔn mɛ jí gbákún kɛkɛ tɔn wú, alyánnú e è nɔ sɔ dó gbà dǒ ná é, tɔjíhún ɖé sín nukɔn kpódó ɖò xɔgbígbá li nǔ, bó nɔ dó dó gesí lɛngbɔsú sín tà ɖé.

## Dodó tɔn
Adakplamɛ

**Adakplamɛ** ɔ, tokpɔnlávì wɛ nyi ɖo tokpɔnla  Ketu tɔn mɛ bo ɖo tokpɔn Plateau tɔn mɛ ɖo hwetɔnwaji Benɛɛ tɔn.

## Ayi è jì é ɖe e

## Jɔhɔn è nɔ nyi do ji tɔn è

## Gbehan e ɖo ayi nɛ ɔ ji e

## Tan tɔn

## Gbɛtɔ e ɖ'emɛ lɛ e
Ɖo kɛnsusɔ xwe 2013 ɔ e nyi ɛnɛ ɔ ɖo Benɛ ɔ tokpɔnlavi Adakplamɛ tɔn ɖo gbɛtɔ 20 218

## Akwɛzinkan tɔn

## Gbɛtɔ nukúnɖéjí tɔn lɛ
Mi na mɔ : -

## Dodo tɔn

Akpaxwé: Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Carole Lokossou

**Carole Lokossou,** ɔ́ nyikɔ́ tɔn ɖesù nyí **Akpé Carole Lokossou** nyi manahɛnvlɛtɔ‚ yɛwunkɔnyinǔwublótɔ ɖaxó ɖokpo Benɛɛtò mɛ. 

## Gbɛ tɔn
Yɔkpɔvumɛ tɔn kpo nunywɛ́ɛ̀ yiyi tɔn kpo 

## Azɔ e é nɔ wa e

## Manahɛnvlɛtɔzɔ

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Malànhwlɛ̀nvlɛ́tɔ́  Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ
Florisse Adjanohoun

**Florisse Ajanɔhun** ɔ, nu blo bo wa ɖo nu è kan we, manahɛn nu e watɔ wɛ. É nɔ wlan wema

## Gbɛ tɔn
E jǐ ɖo xwe 1971 tɔn ɖo Kutɔnu 

É bɛ manahɛnvlɛtɔzɔ tɔn ɖo xwe 1984 tɔn. É ka to gbɔn hanjiji kpodo yɛkunnyidowu liji hwɛ.
E jì han bo vlɛ manahɛn gbɔn fi gěgé.
É wlan hwenuxo è e hɛn ɔ e na sɔ do vlɛ manahɛn na e b'ɛ nɔ ylɔ ɖɔ "Atakun" kpodo "rescapée". Wema we nɛ lɛ ɔ è vlɛ manahɛn yè tɔn ɖo Benɛ kpo togudo kpan azɔn mɔkpan. 
É wazɔ xa manahɛn gbɛta "wasangari". 
Atakun ɔ xwe 1998 tɔn wɛ é ɖetɔn bo ɖe "rescapée" ɔ tɔn ɖo xwe 2000 tɔn mɛ.
É do manahɛn gbɛta eɖesunɔ tɔn wa b'ɛ nɔ ylɔ ɖɔ"Parole en scène". É wazɔ xa Nathalie Hɔnvu Yɛkpɛ ɖo Abijan kpodo Benɛ kpan

## Wema è é ɖetɔn lɛ
- Atakun ɖo 1998

- Rescapée ɖo 2000

## Ajɔ e è do e lɛ
- Ajɔ wema ɖagbe e wlan kpodo hwenuxo kpan Atakun tɔn ɖo kéze manahɛn vlɛ tɔn ɖo Kartage Tunisie tomɛ ɖo xwe 1999 tɔn

- Ajɔ manahɛn vlɛ tɔn e nyɔ hu bi e tɔn kpodo wema Atakun tɔn kpan ɖo "Bénin Golden Awards" tɔn ɖo 1999

- Ajɔ ɖaxo e ɖe kɛn tɔn ɖo vo Patrice Talon tɔn ɖo nyɔnu lɛ manahɛnvlɛtɔ sin akpáxwé ɖo kple yɛhunkɔnyinujizɔtɔ tɔn e è blo ɖo Kutɔnu e ɖo 2019
- È na susu manahɛn zɔwiwa tɔn ɖo Tunisie tomɛ ɖo 2021
Tɔxwɛ

**Tɔxwɛ** alǒ ** Tohoué** ɔ, tokpɔnlávì ɖokpó wɛ nyi ɖo tokpɔnla wɛnxi (Ouinhi) tɔn mɛ bo ɖo tokpɔn Zu tɔn mɛ ɖo afɔgokɔ Benɛ tɔn.

## Ayi è jì é ɖěè
 Tokpɔnlávì ...... ɔ tɔn nyi tokpɔnlávì ɖokpo ɖo ....... (.....) ě ɖo tokpɔnla ..... tɔn mɛ ....... tokpɔnlavi ɔ ɖò gletoxo .... (...). Yè  ɖie :
- 

## Jɔhɔn è nɔ nyi do ji tɔn è

## Atín e ɖo ayi nɛ ɔ ji e

## Hwenuxo tɔn

## Gbɛtɔ e ɖemɛ e
Ɖo kɛnsusɔ xwe 2013 ɔ e nyi ɛnɛ ɔ ɖo Benɛ ɔ tokpɔnlavi ...... ɔ ɖo gbɛtɔ 17754.

## Akwɛzikan tɔn

## Gbɛtɔ nukúnɖéjí tɔn lɛ
Mi na mɔ :
- 
## Dodo tɔn

Akpaxwé: Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Grace Dotu-Aboh

**Grace Aboh** :   E nyi nyɔnu Bɛnin tɔn ɖò mɛ ɖò gbɛ̀ ɔ mɛ ɖo nǔ nyinyi ɖò fí e è nɔ sɔ́ mɛ ɖò gankplɔ mɛ lɛ é sín sɔgodo wɛ. Gbè ɔ mɛ ɔ, è nɔ tunwun i ɖò gbɛ̀ ɔ mɛ bǐ. È nɔ sɔ́ ɛ dó kplɔ mɛ lɛ ɖò agunmɛ ɖò Aflika tɔ̀ gbe ɔ bǐ mɛ, bɔ é yi ɖò Kongo, Tchad, kpò Cameroun ɔ lɛ ɖò wà nǔ ɖokpɔ.  

## Gbɛ tɔn
Yɔkpɔvumɛ tɔn kpo nunywɛ́ɛ̀ yiyi tɔn kpo 

## Azc e é nɔ wa e

## Manahɛnvlɛtɔzɔ

## Yɛhunkɔnyinujizɔwatɔ
Nadjibath Ibrahim

**Nadjibath Ibrahim** : Agbasunɔtɔ nyɔnu ɖò Bɛnin  

## Gbɛ tɔn
Yɔkpvumɛ tɔn kpo nunyɛ́ɛ̀ yiyi tɔn kpo 

## Azɔ e é nɔ wa e
É nɔ wà azɔ̌ ɖò flibé tɔn mɛ, amɔ̌, un nɔ wà azɔ̌ ɖò agbasun tɔn mɛ, ɖò agbasunxɔ̀ kpò sinimɛ tɔn mɛ".

## Manahɛnvlɛtɔzɔ

## Yɛhunkɔnyinujizɔwatɔ
Carmelita Siwa

**Carmelita Siwa** : ɔ,É nyí weɖutɔ,bo nɔ lɛ kplɔn mɛ ɖò Benɛ to mɛ 

## Gbɛ tɔn

## Azɔ e é nɔ wa e

## Manahɛnvlɛtɔzɔ

## Yɛhunkɔnyinjizɔwatɔ
Agunna

**Agunna** ɔ, tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nu tokpɔnla Jija tɔn ɔ bo ɖo tokpɔn Zu tɔn mɛ ɖo 
Benɛɛto ɔ tɛntin.

## Fi e é ɖěe
## Jɔhɔn è nɔ nyì do ji tɔn è
## Atin è ɖ'ayi nɛ ɔ ji e
## Tàn tɔn
## Tutomɛ tɔn
## Gbɛtɔ é ɖ'emɛ è
## Akwɛzinkan tɔn

Akpaxwé: Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Agbè

thumb|<center>Agbè</center>

**Agbè** wɛ è nɔ ylɔ́ ɖɔ *"écureuil de terre"* ɖò flanségbè mɛ.

## Ninɔmɛ tɔn
Agbè e nɔ nɔ lɛ é nɔ ɖó ninɔmɛ vòvò ɖò mɛ yětɔn li nu, asú lɛ nɔ kpὲn hú así lɛ ɖò 8 – 12%. Asì lɛ nɔ ɖì gà ɖò 444 jɛ 600g mɔ vlamɛ, bɔ asú lɛ nɔ ɖì gà ɖò 423 jɛ 649g mɔ vlamɛ.

## Nǔwalɔ yětɔn
Agbè lɛ nyí kalìn aɖǔnɔ lɛ bó nɔ zán hwenu yětɔn ɖò kéze ɖokpó blěbǔ mɛ ɖò ayikúngban wɛnjɛ e jí akú ɖó ɖè lɛ e jí.

Asú lɛ kpódó asì lɛ kpó nɔ nɔ gbɛtà vòvò lɛ mɛ. Asì lɛ nɔ nɔ gbɛtà e mɛ asì ɖěvo yì ɖokpó jɛ ɛnɛ mɔ ɖè bó ɖó vǐ lɛ é kpó vǐ yětɔn lɛ kpó. Asú lɛ nɔ nɔ gbɛtà e mɛ yě sixú yì káká 19 mɔ lɛ é mɛ. Tìtò e jí yě nɔ nɔ é nɔ zɔn dó xwè yětɔn lɛ wú. Agbè, asú kpó asì kpó lɛ nɔ wà nɔtὲn yětɔn lɛ nyì dò glɔ, bó sixú má yě xá kanlìn ɖěvo lɛ ɖì wɔ lɛ ɖɔhun.

Bó ná dó sixú gán ɖò akú sí ɔ, agbè lɛ ɖó nǔwúkpíkpé ɔ bó nɔ jlá zòzò agbaza yětɔn mɛ tɔn ɖó. Ényí ninɔmɛ ayǐ mɛ tɔn  zὲ 40°C wú ɔ, yě nɔ dó gǔdo hwesivɔ bó nɔ dlέn sí yětɔn gbɔn nɛgbé yětɔn jí. Énɛ ɔ nɔ zɔn bɔ yě nɔ kpéwu bó nɔ ɖè hlɔnhlɔn zòzò tɔn e ɖò tà nú yě é kpò b’έ nɔ flέ kέn 5°C mɔ sín mɛ.

## Nǔɖúɖu
Nǔ gǒ nɔ e nɔ wú ɖò atín wú ɖò dò glɔ lɛ é, atínsínsέn lɛ, ama lɛ, nǔvínúví lɛ kpó jìnukún lɛ kpó wɛ yě nɔ ɖù.

## Vǐ jíji
Agbè lɛ nɔ jì vǐ ɖò hwè lɛ bǐ nu ɖò xwè ɖokpó mɛ, bɔ fífá hwnu tɔnn nnɔ lɛ sukpɔ tawun. Asú lɛ kpódó asì kpó bǐ sixú kpé xá asì abǐ asú ɖěvo lɛ. Yě sixú dó ava ɖò dò glɔ alǒ ɖò kɔxò jí. Asì lɛ nɔ hɛn xò nú azǎn 48 mɔ. Vǐ e é nɔ jì lɛ é sixú nyí ɖokpó jɛ atɔn, bɔ yě nɔ nɔ fún  ma ɖó bó nɔ lɛ mɔ nǔ ǎ. Fún e vǐ lɛ nɔ wú lέ nɔ jɛ wě jέ jí ɖò azǎn 7 gúdo bó nɔ kpé wǔtu yětɔn bǐ ɖò azǎn 14 gúdo.

Akpaxwé:Kanlin lɛ
Agbokpa

**Agbokpa** ɔ, tokpɔnlávì wɛ nyi ɖo tokpɔnla Agbomɛ tɔn mɛ bo ɖo tokpɔn Zu tɔn mɛ ɖo afɔgokɔ Benɛ tɔn.

## Ayi è jì é ɖěè
Tokpɔnlavi Agbokpa tɔn ɔ nyi tokpɔnlavi ɖokpo ɖo tɛnwe (7) ě ɖo tokpɔnla Agbomɛ tɔn mɛ. Agbokpa tokpɔnlavi ɔ ɖò gletoxo atɔɔn (5). Yè ɖie

- Dokɔn

- Nyasata

- Wemɛ

- Sɔnu Akuta 

- Sɔnu-Fyɛ

## Jɔhɔn è nɔ nyi do ji tɔn è

## Atín e ɖo ayi nɛ ɔ ji e

## Hwenuxo tɔn
Agbokpa tɔn ɔ huzu tokpɔnlavi ɖo azan 27ɔ nuxwasun xwe 2013 tɔn

## Gbɛtɔ e ɖemɛ e
Ɖo kɛnsusɔ xwe 2013 ɔ e nyi ɛnɛ ɔ ɖo Benɛ ɔ tokpɔnlavi Agbokpa tɔn ɔ ɖo gbɛtɔ 7237.

## Akwɛzikan tɔn

## Gbɛtɔ nukúnɖéjí tɔn lɛ
Mi na mɔ : -

## Dodo tɔn

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Sofúnsofún

vignette|Sofúnsofún
**Sofúnsofún** nyí xɛ̀ ɖé bɔ bɛ̌ tɔn syɛ́n tawun‚ bɔ è nɔ ylɔ ɛ ɖɔ *pic* ɖò flanségbè mɛ.

## Sofúnsofún
Nyikɔ tɔn cá kàn xá xókxín pico ɖò espagnol gbè mɛ, abǐ piccone ɖò italien gbè mɛ. Xókwín ɖé wɛ sofúnsofún nyí bó gosín Gaule gbé jí bó vlέ breton gbè pik, pig; bɔyá ɖó lě dò xὲ énɛ ɔ nnɔ zánn bɛ sɔ é wútu.
Lɛ̌gbaxɛ̀

**Lɛgbaxɛ** nyí xὲ vǔ ɖé bó ɖò gɔnu xὲ kpɛví kpɛví lɛ tɔn mɛ bó nɔ nyí *colibri* ɖò flanségbè mɛ.

## '''Ninɔmɛ'''
e è nɔ dó tùun Lɛgbaxɛ lɛ ná é ɖokp bó nɔ nyí colibri ɖò flanségbè mɛó wɛ nyí lě dò yě cí kpɛví sɔ é, bó ɖò gbɛtà vòvò jí.
Dahé

**Dahé** ɖò tokpɔnlávì  ayizɛ́n e ɖò Houéyogbé sín tokpɔnla mɛ ɖò tokpɔn Mɔnɔ]  ɖò Benɛ.

## Ayi è jì é ɖěè
Dahé ɖò tofɔligbé-zǎnzǎnhweji Benɛɛtò ɔ tɔn.  Tokpɔnlávì Dahé  kplé gletoxo  wo (10): Aguehon, Dahe-aklo, Dahe-kpodji, Danhoue, Djetoe, Djibio, Gnanmako, Houankpa, Kpassakanme kpodoTohoin.

## Gbɛtɔ e ɖemɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad) e nɔ̀n kpé nunkún tovixixa wǔ é gbɛtɔ̀ 19 536 ɖo Dahé do léxwé 2013.

## Dodo
Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Dotou

**Dotou** ɖò tokpɔnlávì  ayizɛ́n e ɖò Houéyogbé sín tokpɔnla mɛ ɖò tokpɔn Mɔnɔ  ɖò Benɛ.

## Ayi è jì é ɖěè
Dotou ɖò tofɔligbé tofɔligbé-zǎnzǎnhweji Benɛɛtò.  Tokpɔnlávì Datou  kplé gletoxo  fɔtɔn nunkun we (17): Adjame, Adrome Gbeto, Adrome Kpovidji, Doutou Agongo, Ahouloume, Didongbodo, Dodji, Doutou, Gahoue, Gbagbonou, Gboho, Gogohondji, Hlassigoume, Hounvi Atchago, Kowenou, Maiboui kpodo Tokpa..

## Gbɛtɔ e ɖemɛ e
Axɔsuxwe‚ INSAE (Instad) e nɔ̀n kpé nunkún tovixixa wǔ é gbɛtɔ̀ 37 597 ɖo Dahé do léxwé 2013.

## Dodo

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Sɛ (Mɔnɔ)

**Sè** nyi tokpɔnlavi ɖo tofɔligbe Benɛ tɔn bo ɖo kilomɛtlu kande gban (90) mɔ do Kutɔnu. E sin ali e dɔn Komɛ kpodo Lokossa kpo ɔ ɖo we. E ɖo toxo Houéyogbé tɔn mɛ Mɔnɔ kanmɛ.

## Hwenuxo tɔn
E nan  nyikɔ Sɛ ɖó zɛ̌nmɛ e nɔn blo do fi nɛ̌n lɛ wu: agbán lɛ, nǔɖanú lɛ, zɛ̌n lɛ, flowa lɛ kpo nǔ ɖevo e è sɔ́ kɔ́ e è dó myɔ na é dó bló na lɛ é kpo, bɔ nyɔnu lɛ kɛɖɛ wɛ nɔ bló,. 
centré|vignette|233x233px|Nǔɖanú tɔn lɛ

## Dodo  tɔn
Usain Bolt

**Usain Bolt,** è jì ɖò azǎn ko nukun ɖokpò gɔ́ (21) ɔ avuvɔsun 1986 tɔn gbè, , é nyí wezunkantɔ́ Jamaïktò tɔn. E nɔ kpɔ́n ɛ dó mɔ wezunkantɔ́-gǎn-ɖaxó hwebǐnu tɔn gbɔn gbɛ ɔ́ bi mɛ.

## Gbɛtɔn

È jì Usain Bolt ɖò azǎn ko nukun ɖokpò gɔ́ (21) avuvɔsun  xwè 1986 tɔn gbè ɖò Jamaïk. É zán vǔ tɔn ɖò finɛ xá mɛjitɔ́ tɔn lɛ, Jennifer kpo Wellesley Bolt kpo, bɔ ye nyí gǎn nú axi e mɛ è nɔ sà nǔ ɖè ɖò xá ɔ mɛ é. É bɛ wezunkikan sin wemaxɔmɛ dokɔ tɔn .

### Wezunkikan-tɛnmɛ
É ɖò ɖuɖeji hugǎn  wezunkantɔ́  lɛ bi  ɖò ayihun *Olympik* (Jeux Olympique ɖo flansegbe mɛ) sín hwenuxó mɛ ɖò wezun kínkán li ji. E  ɖu sikágankwɛ (médaille  d'or) tantɔn (08), bo lɛ́ nyí  ɖuɖejitɔ-gǎn-ɖaxó  ɖò gbɛ̀ ɔ sín agbahwlɛnhwlɛn lɛ mɛ sín hwenuxó mɛ,  kpodo ɖuɖeji wǒ-ɖokpo kpo (11). Nu ayihun Olympic xwe tɔn 2008 kpodo  xwè 2016 tɔn kpo ɔ, e ɖu agbahwlɛnhwlɛn ko e xwé ɖokpo (19). 

Ðò Beijing ɖò xwè 2008 tɔn mɛ ɔ, é huzu wezunkantɔ́ ɖaxo sunnu nukɔntɔn e ɖu   ɖu agbahwlɛnhwlɛn wezun tɔn lɛ bi jí ɖò ayihun Olympic é, sín Carl Lewis hwenu ɖò  xwè 1984 gbè. E yi tɛn tɔn mɛ ɖò ayihun Olympic tɔn mɛ ɖò London ɖò xwè 2012 kpo Rio kpo ɖò 2016. Enɛ wu ɔ, é wɛ nyí lwezunkantɔ́ nukɔntɔn e ɖu ɖò mɛtlu 100, mɛtlu 200, kpo mɛtlu 4 × 100 kpo xwɛ̌ é. Nyikɔ tɔn kpo lee é nɔ kán wezun gbɔn é kpo zɔ́n bɔ è nɔ ylɔ ɛ ɖɔ “Lightning Bolt”. 

## Dodo
Akpro-Misérété (tokpɔnlavi)

**Akpro-Misérété** ɔ, tokpɔnlavi ɖokpo wɛ é nyi nu tokpɔnla Akpro-Misérété tɔn ɔ bo ɖo tokpɔn Wemɛ tɔn mɛ ɖo 
Benɛɛto.

## Fi e é ɖěe
Tokpɔnlavi Akpro-Misérété tɔn ɔ ɖo afɔligbe hwetɔnwaji nu Benɛɛto ɔ.

## Jɔhɔn è nɔ nyì do ji tɔn è

## Atin è ɖ'ayi nɛ ɔ ji e

## Tàn tɔn

## Tutomɛ tɔn

## Gbɛtɔ é ɖ'emɛ è

## Akwɛzinkan tɔn

## Dodo tɔn

Akpaxwé: Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Clarisse Agbegnenou

**Clarisse Agbegnenou**, è ji i ɖò azǎn ko nukun atɔ́ɔ́n gɔ́ (25) kɔnyásun xwè 1992 tɔn gbè ɖò toxo Rennes tɔn mɛ ɖò Flanslétò mɛ, nyí nyɔnu judo-xotɔ́ Togo-nu kpo Flansé kpo.

## Gbɛtɔn

### Judu sin ajɔ tɔn
E ɖo ɖuɖejitɔ́ ɖaxo judo-xotɔ́ nyɔnnu Flanséto tɔn lɛ mɛ kpodo togudo kpo. E ɖu kpatagan (ɖo xwè 2016) kpodo siká gankwɛ ɖo  ayihun Olympik xwenu,  bo ɖo ɖuɖeji gbɛ ɔ tɔn ayizɛn (2014, 2017, 2018, 2019, 2021 kpodo 2022 kpo), kpatagan gbɛ̀ ɔ tɔn we (2013 kpo 2015 kpo) kpo Elɔpu sín ajɔ atɔ́ɔ́n kpo (2013, 2014, 2018, 2019 kpo 2020 kpo).

## Dodo
Xweɖé

**Xweɖé** ɔ nyi nyikɔ kpaa bɔ e sɔ nu xɛ ɖée ɖó wuntun gege ɖo kpɔ ( wuntun atɔn mɔɔ) ɖo hɛnnu «Colɔnbidé» tɔn mɛ e.

Akpaxwé:Xɛ lɛ
Azexɛ

**Azexɛ** ɔ‚ b'ɛ é ylɔ ɖɔ *Hibou* ɖo yovogbè mɛ ɔ, xɛ ɖe wɛ nyi bo nɔ tɔ́n ɖo zanmɛ bɔ e nɔ mwɛ ɖo mɛwigbeji bo nɔ lɛ mɔ gege tɔn ɖo yovogbeji‚ ɖo taji ɔ Azii kpo Erɔpu kpo.

## Zinzan tɔn lɛ

Akpaxwé:Xɛ lɛ
Tɔ

Tɔ ɔ súnnu é do hɛnnu wa e wɛ. 

## Tinmɛ tɔn
Tɔ ɔ mɛ Máwú sɔ do hɛnnu ɖe nu nú é na kpenukun wu bo wanu nú nukɔnyiyi tɔn e. Ɖò hɛnnu ɖokpo mɛ ɔ è nɔ tɔ kpo nɔ (nae) kpo.
Naye

Naye ɔ, nyɔnu e yigbe bo da asu alǒ e yigbe bo na hɛn xwe wɛ.

## Tinmɛ tɔn
Naye ɔ, nɔ wɛ é nyi nu hɛnnu ɖé bo nɔ wanu nú nukɔnyiyi tɔn, bo nɔ na kplɔn vǐ e Máwú na nɛ lɛ.
Nɔví

**Nɔvi** ɔ, vǐ súnnu alo vǐ nyɔ̌nù è tɔ mɛtɔn kpò nɔ mɛtɔn kpò jǐ e wɛ.

## Tinmɛ tɔn
Nɔvi ɔ, vǐ súnnu kpodo vǐ nyɔ̌nù è mɛjitɔ́ mɛtɔn lɛ jì e alo hɛnnumɔ (tanti, atavi, atagan, nyɔlɔn, nagan) ji e wɛ.

Akpaxwé:Hɛnnu
Jɔmɔ

**Jɔmɔ** ɔ, tokpɔnlávì wɛ nyi ɖo tokpɔnla Avlanku tɔn mɛ bo ɖo tokpɔn Wemɛ tɔn mɛ ɖo afɔgokɔ Benɛ tɔn.

## Ayi è jì é ɖěè
Tokpɔnlavi Jɔmɔ tɔn ɔ nyi tokpɔnlavi ɖokpo ɖo tɛnwe (7) ě ɖo tokpɔnla Avlanku tɔn mɛ. Jɔmɔ tokpɔnlavi ɔ ɖò gletoxo wowe (12). Yè  ɖie :

- Afanji-Tanmɛ

- Ahovɔ 

- Danmɛ-Kpɔsu 

- Jɔmɔ 

- Gbecu 

- Gboji 

- Gbokuso 

- Hweli 

- Hungo 

- Lotin Gbɛjɛwɛn 

- Sɛjɛ-Ahovɔ 

- Sekanmɛ

## Jɔhɔn è nɔ nyi do ji tɔn è

## Atín e ɖo ayi nɛ ɔ ji e

## Hwenuxo tɔn
Jɔmɔ tɔn ɔ huzu tokpɔnlavi ɖo azan 27ɔ nuxwasun xwe 2013 tɔn

## Gbɛtɔ e ɖemɛ e
Ɖo kɛnsusɔ xwe 2013 ɔ e nyi ɛnɛ ɔ ɖo Benɛ ɔ tokpɔnlavi Jɔmɔ tɔn ɔ ɖo gbɛtɔ 21920.

## Akwɛzikan tɔn

## Gbɛtɔ nukúnɖéjí tɔn lɛ
Mi na mɔ : -

## Dodo tɔn
Epiphane Kuasi Kasa

**Epiphane Kuasi Kasa** ɔ, azɔmɛvi lisinmɛ tɔ wɛ bo nyi nukɔntɔ ɖo tɛnkpon BAC xwe 2024 tɔn ɖo Benɛ tomɛ.

## Gbɛ tɔn
Epiphane Kuasi Kasa ɔ, e jǐ ɖo azan 8ɔ alunsun xwe 2008 tɔn ɖo Godomɛ. Nukɔngbéví wɛ nyi ɖo vǐ ɛnɛ è Kasa Kɔjo Jean kpo Akɔtɛnu Jɔba Blandine kpo jǐ lɛ e. É wɛ mɛ e ɖo nukɔn tɔntɔnnɔgbɔn ɖo tɔnkpɔn BAC 2024 tɔn e kpo kɛn afɔtɔn-nukun-ɛnɛ bɔ kpɛɖé lan ɖedji (19,04). Nu mǐkpɔn tan BAC yiyi tɔn mɛ ɖo Benɛ tomɛ ɔ nukɔn-nukɔn tɔn nɛ kɛn mɔhunkɔ tɔn nɛ. BAC C wɛ e ɖò.

## Kɛn tɛnmɛ tɛnmɛ è mɔ ɖo nu wlanwlan hwenu e
E yi: 

- Histoire-Géographie 18 ɖò 20 ji 

- Philosophie 16 ɖò ji

- Anglais 20 ɖò 20 ji 

- Mathématiques 20 ɖò 20 ji

- SVT 19 ɖò 20 ji 

- PCT 20 ɖò 20 ji

- Français 16 ɖò 20 ji 

## Dodo tɔn
https://media.eduactions.bj/1er-du-benin-au-bac-c-avec-1904-en-2024-le-brillant-parcours-de-epiphane-kouassi-kassa-qui-force-ladmiration/
Tanti

Tanti ɔ, tɔ mɛtɔn sin nɔvi wɛ.

## Tinmɛ tɔn
Tanti ɔ, tɔ (dɛɛ) mɛtɔn sin nɔvi nyɔnu wɛ. É hɛn ɔ e na wa ɖaxo dɛɛ mɛtɔn alo é na nyi yɔkpɔvu tɔn.
Nyɔlɔn

**Nyɔlɔn** ɔ nɔ mɛtɔn sin nɔvi súnnu wɛ. 

## Tinmɛ tɔn
Nyɔlɔn ɔ, nɔ (naye) mɛtɔn sin nɔvi sunnu wɛ. É hɛn ɔ é na wa ɖaxo naye mɛtɔn alo é nyi yɔkpɔvu tɔn.

## Dodo tɔn
Akpaxwé:Hɛnnu
Nagan

Nagan ɔ nɔ mɛtɔn nɔvi wɛ.

## Tinmɛ tɔn
Nagan ɔ, nɔ (naye) mɛtɔn sin nɔvi nyɔnu wɛ. Vǐ tɔn lɛ na ylɔ naye mɛtɔn ɖɔ nafi
Vǐsi

Vǐsi ɔ vǐ mɛtɔn sin asì wɛ 

## Tinmɛ tɔn
Vǐsi ɔ, vǐ mɛtɔn sunnu sin asì e é da e wɛ. E nɔ ylɔɛ ɖɔ (belle-fille alo bru) ɖò Flansé gbemɛ
Vǐsu

Vǐsu ɔ, vǐ mɛtɔn sin asu wɛ.

## Tinmɛ tɔn
Vǐsu ɔ, vǐ tɔn nyɔnu sin asu. Yovo flanségbé mɛ ɔ e nɔ yɔlɔɛ ɖɔ (gendre).
Atavi

**Atavi** ɔ, mɛ ɖokpo wɛ nyi ɖo hɛnnumɔ mɛtɔn lɛ mɛ.

## Tinmɛ tɔn
Atavi mɛ e tɔ (dɛɛ) mɛtɔn wa ɖaxo e wɛ. E nyi nɔvi sunnu kpɛvi nu dɛɛ mɛtɔn. Vǐ tɔn lɛ na ylɔ dɛɛ mɛtɔn ɖɔ atagan.

Akpaxwé:Hɛnnu
Dagbo

**Dagbo** ɔ mɛjitɔ́ mɛtɔn lɛ sin tɔ wɛ.

## Tinmɛ tɔn
Dagbo ɔ, tɔ (dɛɛ) alo nɔ (naye) mɛtɔn sin tɔ wɛ. E nɔ lɛ yɔlɔɛ ɖɔ (Grand Papa alo Pépé) ɖo yovo flanségbé mɛ.

Akpaxwé:Hɛnnu
Sambiéni

**Sambiéni,** ɔ́ nyikɔ́ tɔn ɖesù nyí **Fatima Alley,** nyi manahɛnvlɛtɔ‚ yɛwunkɔnyinǔwublótɔ ɖaxó ɖokpo Benɛɛtó mɛ. 

## Azizanǔ tajì é mɛ é tɔn ɖé lɛ

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ
Akpaxwé:Malànhwlɛ̀nvlɛ́tɔ́