open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
PLM Aledjo

**PLM Aledjo** ɔ, wɛ nyi fǐ e blo kple ɖaxo zoflinplɔsun xwe 1990 tɔn, b'ɛ ylɔ ɖɔ "Conférence nationale" ɔ ɖé .

## Tinmɛ tɔn
PLM Aledjo ɔ ɖó tinmɛ ɖaxo nu Benɛɛtovì lɛ ɖó fǐ nɛ wɛ to ɔ byɔ tovì-bi-ɖo-jlokokomɛ sin hwenu ɖé.

## Vivɔgba tɔn
Ɖo Abɔxwisùn xwè 2023 tɔn mɛ ɔ, acɛkpikpa Benɛɛto tɔn sɔ gbétakɛn, b'ɛ na gba xɔ hotelu tɔn nɛ lɛ ɖo PLM Aledjo ɔn sin tɛnmɛ.

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Toxoɖiɖɔ_ɖo_Benɛɛto_mɛ
Sisɛn ɖo Benɛɛto mɛ

thumb|<center>Katolika lɛ ɖo amisa</center>
thumb|<center>Masalasí ɖo Paraku</center>
thumb|<center>Vodun</center>

Ɖo Benɛɛto ɔ mɛ sinsɛn gégé wɛ ɖé, bɔ yě bǐ ɖo kɔnɖokpɔ mɛ. Sinsɛn Klisáwùn lɛ tɔn wɛ nyi sinsɛn e ɖo nukɔn ɖo Benɛɛ e. 

## Sinsɛn klisánwùn lɛ tɔn
Sisɛn Klisáwùn lɛ tɔn wɛ nyi sisɛn mɛ e nɔ ɖinu nu Klisu Jezu e lɛ tɔn. Ɖo gbɛtɔ kanwé ko jí ɔ, gbɛtɔ kandé atɔn mɔ (43%) wɛ nyi sisɛn nɛ ɔ nu ɖo Benɛɛto mɛ. Katolika lɛ, gbigbɔwiwé lɛ, wɛnɖagbéjlatɔ lɛ ɖo klisáwùn  lɛ mɛ.

## Sinsɛn ayɔnu lɛ tɔn
Sisɛn ayɔnu lɛ tɔn, wɛ nyi sisɛn mɛ e nɔ ɖinu nu Allah lɛ tɔn. Ɖo gbɛtɔ kanwé ko jí ɔ, gbɛtɔ ko atɔɔn (25%) mɔ wɛ nyi sisɛn nɛ ɔ nu ɖo Benɛɛto mɛ.

## Sisɛn hwɛndomɛ tɔn lɛ
Vodun wɛ nyi sisɛn hwɛndomɛ tɔn é ɖo tají ɖo Benɛɛto mɛ e. Ɖo gbɛtɔ kanwé ko jí ɔ, gbɛtɔ afɔtɔn (15%) jɛjí wɛ nyi sisɛn nɛ ɔ nu ɖo Benɛɛto mɛ. Benɛɛvì gégé na bo nyi klisawun ɔ, lɛ nyi sisɛn hwɛndomɛ tɔn nu. 

Xwéwu xwéwu ɔ, ɖo azǎn wo gɔ alunsùn tɔn mɛ ɔ, e nɔ ɖu sisɛn hwɛndomɛ tɔn lɛ sin xwè ɖo Benɛɛto mɛ. Xwè nɛ ɔ wɛ e nɔ ylɔ ɖɔ Vodunxwè.

## Nuwlánwlán e ca kan xa elɔ lɛ e
* Vodunxwè
* Benɛɛto

Akpaxwé:Sinsɛn
Pawu

**Pawu** ɔ, tokpɔnlavi  ɖokpo wɛ é nyi nu tokpɔnla Glexwé tɔn bo ɖo tokpɔn Atlantique tɔn mɛ.É ɖo afɔligbe Benɛɛto ɔ tɔn.

## Tàn kleun
Ɖo azǎn 27 gɔ ɔ nuxwasùn xwè 2013 tɔn mɛ wɛ Pawu huzu tokpɔnlavi nu tokpɔnla Glexwé tɔn.

## Slaá tɔn lɛ
Tokpɔnlavi Hwakpɛ- tɔn ɔ ɖo gletoxo 09.Yě ɖie:
- Akajamɛ
- Ajra-Adɔvie
- Ajra- Hunvɛ
- Awyankɔji
- Axɔzɔn
- Hunjava
- Hunhanmɛɖe
- Kpovie
- Pawu (centre)

## Tovi tɔn lɛ
Kɛnsisɔ sin nuwiwa è azɔxwe «INSAE» tɔn blo ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ tokpɔnlavi Pawu tɔn ɖo hwɛndo 16 879 bɔ gbɛtɔ  78 474 ɖ'emɛ.

Akpaxwé:Tokpɔnlavi Benɛ tɔn lɛ
Cap Vert tò

**Cap-Vert-tò** nyí tò ɖé ɖo hwéyixɔtɛn mɛwigbéjí tɔn. To é lɛlɛ do é lɛ wɛ nyí Sinegatò kpo Moritaniàto kpan.

## Ayǐnúkúnmɛ Cap-Vert to tɔn
Gblógbló tò tɔn, è lɛ̌n do kilomɛ́tlu gblogá zɛɛn jlɛ mɛ ɔ, ná yí 4000 km2 mɔ́.

Ée xa mɛ ɖo xwè 2020 tɔn mɛ ɔ, gbɛtɔ	583 255  mɔ́ wɛ é xà ɖò Cap-Vert-tò ɔ mɛ.

Akpaxwé:Tò lɛ

## Gbè é è nɔ dó ɖo Cap-Vert tò mɛ lɛ
Gbè alɔkpa alɔkpa wɛ è nɔ̀ dó ɖò Cap-Vert tò mɛ. Agudagbé(Portugais) wɛ nyí gbé é ji axɔsu ɖó kɛn bɔ mɛ bǐ ná do ɖo to ɔ mɛ é. Lo ɔ è ka nɔ do capvertgbé  lɛ lɔɔ mɔ, sin totáligbé yi tofɔligbé.

## Dɔkun nukunɖéji tò ɔ tɔn
Dɔķun nukɔntɔn tò ɔ tɔn wɛ nyi hwehuhu. Enɛ gudo ɔ, glezɔ bɔ de u. E nɔ lɛ kafeglé; kuekuéglé; leké kpo gbadoglé kpo.
Victor Topanou

**Prudent Victor Topanou**, b'ɛ̀ ji ì ɖò Liyàsùn xwè 1963 tɔ̀n mɛ ɖò Kutɔnu, nyí kplɔnyiji alavɔzɔwatɔ bo lɛ nyí ɖɛ̌mɛnu ɖò ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn. É nyi gǎ̌nhɔnyitɔ́ xóxó ɖokpo  ɖò gǎnhɔnyitɔgbasá ě nɔ kpenukún do hwɛjijɔ wu é.

## Gbɛ̀ tɔ̀n
È jì Prudent Victor Topanou ɖò liyasun 1963 Ɖò Kútɔ́nu (Cotonou). Mɛsi nukplɔ́nmɛtɔ́gán ɖaxó wɛ ni ɖò wěmaxɔmɛ kplɔ́nyiji-alavɔ xwé lɛ.

## Tòxóɖiɖɔ̀

## Wěmàwlánwlán tɔ̀n lɛ

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ 
Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ
Agɔngwɛnto

**Agɔngwɛnto** ɔ, tokpɔnlavi ɖokpo  wɛ é nyi ɖo tokpɔnlavi wǒ (10) tokpɔnla Gbɔ̀xikɔn tɔn lɛ mɛ bo ɖo tokpɔn Zu tɔn mɛ, ɖo totɛntin Benɛɛto tɔn.

## Tovi tɔn lɛ
Ɖo kɛ́n é è sɔ ɖo xwè 2013 tɔn mɛ e ɔ, tokpɔnlavi Agɔngwɛnto tɔn ɔ ɖo hwɛndo 2033 bo ɖo tovi 8982.

## Gletoxo tɔn lɛ
Tokpɔnlavi Agɔngwɛnto tɔn ɔ ɖo gletoxo ɛnɛ (04). 

## Nuwlǎnwlǎn é ca kan xa élɔ é
* Wǎ tomɛ b'a nyɔ nǔ i tɛ̀n Agɔngwɛnto tɔn

Akpaxwé:Tokpɔnlavi_Benɛ_tɔn_lɛ
Sinatou Saka

**Sinatou Saka** b'ɛ ji i ɖo azǎn ko nukun ɛnɛ (24) gɔ ɔ avivɔsùn xwè 1991 tɔn mɛ ɖò Xɔgbonu ɔ, nyí nyɔnu xojlázɔwàtɔ Benɛɛvì ɖokpo.

Xojlazɔwàtɛn France 24 kpódó RFI tɔn kpó wɛ̀ e nɔ w'azɔ ɖé bo nɔ b'adonú nǔ é kan mɔ̌ yaɖé-yaɖé lɛ ɖo Aflika é.

## Azɔ̌ tɔ̀n
Xojlazɔwàtɛn Benɛɛ tɔn ORTB wɛ̀ Sinatou Saka bɛ́ azɔ̌ tɔn ɖè cobó wa yì kplékplémɛ xojlazɔwàtɛn Benɛɛ tɔn lɛ, é è ylɔ̌ ɖɔ *Benin Presse* e bo xwé azà nú nǔ e kàn dobanu nuxwitixwiti kpodo mɔ̌ yaɖé-yaɖé lɛ kpó ɖò Aflikagbéji e.

Ɖò xwè 2014 tɔn mɛ ɔ, Sinatou Saka húzú gǎn xojlawéma *Afrikarchi* tɔn é ɖò France-tò mɛ e. Xwè 2015 tɔn mɛ wɛ, e j'azɔ̌wají ɖò RFI ɖè.

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Xojlazɔwàtɔ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1991 tɔn mɛ
Bàbǎ Yǎbɔ̀

**Bàbǎ Yǎbɔ** é è, nǔkɔ́tɔn ɖésú ɔ nɔ́ nyí **Dehoumon Adjagnon** ɔ, è jì ì ɖò azǎn 13 gɔ xwèjísùn xwè 1925 ɖò xɔ̀gbónù bɔ̀ é kú ɖò azǎn nùkɔ̀tɔ̀n zòfínkplɔ́sùn xwè 1985 tɔ̀n. E nyí màlànhwlɛ̀n vlɛ́tɔ́, é wɛ lɛ́ nyí Frédéric Aïvo sín tɔ́.

## Gbɛ̀ tɔ̀n
Bàbǎ Yǎbɔ̀ nyí malànhɛ̀n vlɛ́tɔ́, é  wɛ̀ zɔ́n bɔ̀ zěd'agùn nú è wǎ kpɔ́n  nǔwíwà húzú dó ɖàgbejí ɖò Benɛɛtò mɛ ɖò xwè 1980, é kpó hǎgbɛ̌ tɔ̀n Mister Okéké kpó ɖò xɔ̀gbónù. Hǔnkúntɔ́ wɛ Bàbǎ Yǎbɔ̀ nyí ɖò gǎnhɔ̀nyìtɔ́ xwé é nɔ̀ kpénùkún dó akwɛ́ zìnkàn Benɛɛ tò ɔ tɔ̀n wú é. E lɛ́ w'àzɔ̌ ɖòkpó nɛ́ ɔ́ ɖò nǔkplɔ́n tɛ̀n é è ylɔ̌ ɖɔ̀ lycée Toffa 1er ɖò xɔ̀gbónù é.
## Màlànhɛ̀nvlɛ́tɔ́ nyínyí tɔ̀n
Sín wǐnnyàwínnyá tɔ̀n mɛ̀ ɖòkpóo wɛ̀ é kó nɔ̀ sɛ́kpɔ́ kàntátà blóbló dódó nǔkíkò núwíwà lɛɛ bó wá dó gbɛ̌tà Tòwákònǔ tɔ̀n wá. Gbɛ̌tà nɛ́ ɔ́, éɖésúnɔ̀ kpódó xɔ̀ntɔ̀n tɔ̀n Mamoudou Eyissè e è nɔ̀ ylɔ́ ɖɔ̀ Mister Okéké ɔ kpódó Antoine Sokenou kpán wɛ̀ ɖémɛ.
## Sùsùxɔ̀nú mɛ̀
Bóná dó xɔ̀sùsù n'î ɔ, e blǒ ɖìɖè tɔ̀n kpó awìnnyà kpó bɔ̀ gàɖìɖì tɔ̀n ná yì mɛ̌tlù we (2) mɔ̌ dó xɔ̀gbónu. Gbɛ̌tà tòkplékònǔ tɔ̀n ɔ, ɖò bǔ xá gǎnhɔ̀nnyìtɔ́ e ɖɔ̀ nǔ dǒ nǔnywɛ̀dòdó wú ɖò tò mitɔ̀n mɛ̀ é wá hùn nǔ sín ɖiɖè ɔ nù ɖò xwè 2017.
## Kàntátà ɖe e bló lɛɛ
## Gbɛ̀tɔ́ nùkún kpòdó e kpàn ɖó kàncícá é
Evnyí mɛ̀jìtɔ́ nú tòxóɖɔ́tɔ́ Bènɛɛ tɔ̀n,Joel Aïvo.

Akpaxwé:Malànhwlɛ̀nvlɛ́tɔ́
Akpaxwé:Hwènùxódótɔ́
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1925 tɔn mɛ
Akpaxwé:Kú ɖò xwè 1985 tɔn mɛ
Sabbat Nazaire

**Sabbat Nazaire** é lɛ́ jɛ̀ nyǐ bó húzú Etunflá Sabbat ɔ,  sín nǔkɔ́ ɖésú ɔ́ nyí Nazaire Akpovi. Ɖàkplé dó tà tɔ́ é è nɔ̀ ylɔ́ ɖɔ rasta ɔ́ wɛ́ nî bó nyí hànsinɔ̀ bɔ̀ e jì ì ɖò Dasa-Zùnmɛ.

## Gbɛ̀ tɔ̀n
E jì Sabbat Nazaire ɖò Dasa-Zùmɛ, tòkpɔ̀nlàví è ɖò tɛ́ntìn nú Benɛɛtò ɔ é. 
Sín kpɛ̀ví tɔ̀n mɛ̀ ɖòkpoo wɛ̀ é kó ɖì hànjì wɛ. Ɖò xwè 1974 ɔ, é nyí wèmǎxɔ̀mɛ̀ví cóbó ká nɔ̀ lɛ̀ jìhàn dódó gùngùn nú xwè fífó sín xwè e wèmàxɔmɛví lɛ́ nɔ̀ ɖù ɖò wěmaxɔmɛ e. 
E e hwènù kpɛɖé wá yì dó ɔ, e wá yì sáxwé nyì Júgù fìnɛ ɔ,  e byɔ́ nǔxógbɛ́tà é è nɔ̀ ylɔ́ ɖɔ̀ Yayé é kpódó Kaba Dya kpán mɛ̀ bɛ́sín xwè 1976 yìjɛ̀ 1978. Bɛ́sín xwè 1980 ɔ, é wà yì kútɔ́nù lobo wànǔ ɖókpɔ́ xá gbětà gěgě: Poly-Rytmo gbɛ́ta ɔ, Volcans gbɛtà, les casseurs,  gbɛ̌tà kpònɔ lɛ tɔ̀n kpódó kplɔ́yìjǐalavɔ̀ núxògbɛtà ɔ kpán. Ɖò xwè ɖòkpó nɛ lɛ  mɛ̀ ɔ, é ɖó kúnnúɖèwémà kplɔ́nyijǐalàvɔ̀ tɔ̀n ɖò akwɛ́zìnkàn linù ɖò 1987. Ɖò 1989 ɔ́, e yì Kodivwatò, fínɛ̀ ɔ, é nɔ̀ hànjigbɛ́tà sìnsɛ̀n gbàgbɔ́nɔ̀ lɛ tɔ̀n nù nú xwè we. Ɖò xwè 1991 ɔ, e ɖè mɛ̀ɖòkpónɔ̀ hàn tɔ̀n nùkɔ̀ntɔ̀n ɔ́ tɔ́n bó sùn nyǐ ì ɖɔ̀ gbɛ̀ nì nɔ̀ ɔ́, nú ní ná Mǎwu tɔ̀n wɛ̀ bɔ̀ é nyí nǔ vívɛ́ ɖé : * La vie est un précieux cardeau*. Hàn nɛ́ ɔ́ wɛ́ hùn nǔ sín hànsinɔ̀nyínyízɔ́ tɔ̀n nù. Hwènù é ɖò agbǎn tɔ̀n wàtɔ̀n gɔ́ ɔ ɖetɔ̀n wɛ bó ɖò xwléxwlé mɛ e nɔ̀ ɖótó hàn tɔ̀n lɛ ɔ wɛ e jɛ nyǐ Etúnflá Sabbat. 

## Nǔ alɔ̀kpà e é nɔ̀ xò é
Sabbat Nazaire nɔ̀ xò reggae. E túùn ì dó túùn yě mɛ è  nyí dòdó reggae tɔ̀n ɖò Benɛɛ lɛ é ɖokpó. Mɛ̀ nùkún ɖejì ɖevo ɖò nǔxíxò nɛ́ ɔ mɛ lɛ wɛ nyí Yaya Yaovi kpó Bach Alex kpó. E nɔ̀ jì hàn ɔ́ dó flànsegbè kpódó gbè ɖevo ɖevo é è nɔ̀ dó ɖò Benɛɛ lɛ é mɛ: fɔ̀ngbè, dassagbè, dɛ̀ndi kpó gɛ̀ngbè kpó. E nɔ̀ lɛ dó gbè ɖevo e mà nyí Benɛɛ tɔ̀n ǎ lɛ dó jìhàn: géré kpó Dioula kpó kpódó Kodivwatò sín gbè lɛ kpán.

## Nyǐ ɖè mɛ̀
## Gbɛ̀ zínzàn tɔ̀n
## Abǎn ɖé tɔ́n
Sabbat Nazaire ɖè agbǎn gěgě tɔ́n. 
## Agbǎn lɛ sín nùkɔ́
Ɖò xwè 1991 ɔ, e ɖè * La vie est un précieux cadeau* tɔ́n
Ɖò 1992 ɔ, kaï ka Aza
Ɖò 1993 ɔ, Votez oui, votez non
Ɖò 1994 ɔ, Je suis pas beau
Ɖò 2006 ɔ, Gbɛ̀sùn
Ɖò 2010 ɔ, é jì Odayé xá hànjì gbɛ́tà Dàsà-Zùmɛ̀ tɔ̀n ɖòkpó
Ɖò 2011 ɔ, é jì * Un wɔ́ yɛ̀ towe *
Ɖò 2011 ɔ,  Dobodoe
Ɖò 2012 ɔ, Un kpòɖò gbɛ
Ɖò 2014 ɔ, Jamais deux Dieux
Ɖò 2018 ɔ,  Devient le bon Berger

## Fí e è nà mɔ̀ Sabbat Nazaire sín tàn xà ɖè lɛɛ

Akpaxwé:Hànsinɔ
Madagascartò

**Madagascartò** b'ɛ ylɔ̌ ɖɔ̀ **République de Madagascar** ɖò yovo flànsé gbè mɛ ɔ (*Madagasikara ɖɔ  malgache gbémè*)  nyí tò ɖé ɖò Aflika.

## Gbè ee nɔ dó ɖò Madagascartò mɛ lɛ
Glɛnsingbè wɛ nyi gbè ee nɔ do to tájí ɖo . Malgachegbè wɛ nyi anɔ̌nugbè ee ɖò tají ɖò

Akpaxwé:Tò lɛ
Vodún

thumb|right
[vignette|Rite vaudou à [Glexwé|Ouidah (Benɛɛtò).]]

**Vodún** ɔ, nyi sisɛn hwɛndomɛ tɔn ɖo Benɛɛto mɛ. Xwewu xwewu ɔ, é nɔ ɖu xwè tɔn ɖo Benɛɛtò mɛ, b'ɛ nɔ ylɔ ɖɔ vodúnxwè.
## Tàn tɔ̀n
Vodún sín tínmɛ wɛ̀ nyí nǔbudò,  nǔ e wú e mà sixú mɔ̀ nùkún jɛ̀ ǎ e. Hlɔ̌nhlɔ̌n e kpénǔbǐ wú e. Hlɔ̀nhlɔ̌n nɛ́ ɔ wɛ̀ è túùn nú nǔ mɛ̀sɛ̀n Mǎwu kpó Sɛ́gbó lissà kpó. Yě mɛ̀ e nyí asú kpó asì kpó é. Tàn ɖɔ̀ yě gblàmɛ̀ wɛ̀ vǐ wɛ̌nɛ tɔ́n ɖè lòbò ɖó acɛ̀ bɛ́ jíwǔ. Vǐvú yètɔ̀n lɛ wɛ̀ nyí càngǒ, xɛ̀viosò, Nana Bulukú, axɔ́sì ayǐkúngbàn tɔ̀n, zǎn tɔ̀n kpódó nǔjíwǔ e yě hɛ̀n lɛ kpó. Sakpàtá, mawǔ e nɔ̀ dá hwɛ̀jìjɔ̀ e kpodó é nɔ̀ dó mɛ̀ * Kɔ́mɛ̀ nú é*kpodó nǔmɛ̀sɛ̀n tɛ̀nmɛ tɛ̀nmɛ̀ ɖěvò lɛ kpó. Ɖò Benɛɛ ɔ́, hàn é è nɔ̀ jì nú vodún é ɖò tɛ̀nmɛ̀ tɛ̀nmɛ̀ bòdó màxà sín hwè tɔ́n wà jí yì hwèyìxɔ̀ wà jí, kpódó tòtàlìgbé yì tòfɔ̀lìgbé. Ɖě e nǔwìwà lɛ byɔ́ gbɔ̀n ɔ́, e sixú xò hǔn, bó ɖúwè, bó jìhàn, xwédó tìtòmɛ hànjìjì yàɖe yaɖe lɛ tɔ̀n lě e sìnsɛ̀n ɖě lɛ nɔ̀ bló gbɔ̀n é abǐ lě e hwɛ̀ndò mɛnú lɛ zɔ́n gbɔ̀n é. Nǔwìwà nɛ́ lɛ bǐ nɔ́ zɔ́n bɔ̀ yě nɔ̀ mɔ̀ acɛ̀ yí ɖò wɛ̀kɛ́ ɔ́ sí, gbɔ̀n súsù kpà nî gblàmɛ̀ kpó awǎjíjɛ kpó, e nɔ̀ lɛ nyí mɔ̌ hwènù yě ɖò alwɛ̀ mɛ é abǐ hwènù yě ylɔ̌ mɛ̀ è kò kú é sín sɛ́ bó ɖò xóɖɔ xɛ ɛ wɛ é, ayǐɖèɖ'áyǐ gbɔ̀n kàntátà alǒ wèɖúɖú, gbòblíblí alǒ hwènù e agbàzà ɖò wǔdán wɛ é.

## Vodún sínsɛ̀n nú wíwà
È kpòɖò vodún sɛ̀n wɛ̀ ɖò Benɛɛ káká jɛ̀ dìn. Ɖò tòfɔ̀ligbe ɔ́, mɛ̀ gègě kpóɖò vodún sɛ̀n wɛ tɔ̀n fí ɖò Benɛɛ. Ɖò tò ɔ́ fɔ̀ligbé ɔ, vodùn sínsɛ̀n kpoɖò gbètɔ̀n dó wɛ̀. Yɛ̀hwènɔ vodún tɔ̀n lɛ ɖó tìtòmɛ yětɔ̀n bɔ̀ sísí ɖ'enù. Yě wǔ wɛ bokɔ̀nɔ lɛ bɔ̀dó, yědɛ lɛ nɔ̀ zìnfádɛ́ abǐ yě nɔ̀ mɔ̀ nǔ nú mɛ̀. Dàn ɔ, vodún é  nɔ̀ dó dɔ̀kùn titeungbè nú mɛ̀ bó nɔ̀ ná nyɔ̌nǎ mɛ̀ é wɛ̀. E kà nɔ̀ lɛ́ hɛ̀n nyɔ̀nǎ mɛ̀tɔ̀n bǐ gblě, nú è mà túùn sùn tɔ̀n nyì nî ǎ.

## Vodun tɛnmɛ tɛnmɛ lɛ
Ɖò Benɛɛtòmɛ ɔ, vodún tɛnmɛ tɛnmɛ wɛ ɖè.

;Lɛgba
Vodún Lɛgba b'ɛ nɔ mɔ ɖo alikplétɛn lɛ. É nɔ ɖɔ déwu ɖɔ, é nɔ cyɔn alɔ mɛ jí bo nɔ na mɛ ayìjayì.

;Xɛvioso
Vodún Xɛvioso wuntún tɔn nyi asyɔví. É nɔ ɖɔ déwu ɖɔ, é nɔ do hwɛ nu ajotɔ kpodo alannuwatɔ lɛ kpo.

;Sakpata
Vodún Sakpata nyi vodún ayikungban tɔ̀n.

;Dàn
Vodún Dàn ɔ wuntún tɔn wɛ nyi ayiɖohwɛɖo. É nɔ ɖɔ déwu ɖɔ, é nɔ na mɛ dɔkun.

;Mamiwátá
Vodún Mamiwátá ɔ wuntún wɛ nyi nyɔnu e nyi adaɖé gbɛtɔ adaɖé xwévì e. É nɔ ɖɔ déwu ɖɔ, é nɔ nɔ xu mɛ. 

;Gǔ
Vodún Gǔ ɔ, vodún ayatɔ lɛ tɔn wɛ bɔ wuntún tɔn nyi gàn. É nɔ ɖɔ déwu ɖɔ, é nn o cyɔn alɔ mɛ jí bo ka nɔ lɛ do sɛnbà mɛ.

Akpaxwé:Sinsɛn Akpaxwé:Vodun Akpaxwé:Hwɛdomɛnu ɖo Benɛɛto mɛ
Zangbétɔ

thumb|right|<center>Zangbétɔ</center>

**Zangbétɔ** ɔ nyi hwɛndomɛnu ɖo afɔligbé Benɛɛto mɛ tɔn. É nyi vodun é nɔ cyɔn alɔ tovi lɛ jí ɖo zanmɛ é.

## Tinmɛ tɔn
*Zan* kpodo *Gbétɔ* kpo wɛ e xo do kpɔ b'ɛ na zangbétɔ, gbétɔ zanmɛ tɔn.

## Tán tɔn klewun
Ɖo hwenuxomɛ ɔ, hwenu ee axɔsu Lansuhutɔ kú gudo e wɛ, vì tɔn atɔn lɛ Tɛ-Agbanlin, Mɛji kpodo Aho Houegbadja kpo jɛ hunxojí bo na do jɛ tɛn tɔn mɛ ɖo axɔsuzinkpo ɔ jí. Ee ahwankpa dévo lɛ lɛlɛ do yé ɔ, Tɛ-Agbanlin kpodo ahwan tɔn lɛ kpo ba wlɛnwin ɖé bo na do tɔn sin alɔ yétɔn mɛ.

## Tito tɔn
## Ɖiɖé tɔn ɖé lɛ

DEGAN Gabin ( the Zangbéto).jpg
Zangpetos landing.jpg
DEGAN Gabin ( the Zangbéto a).jpg
Danse du vodoun Zangbéto à guinzin au Bénin lors de la fête du 10 Janvier 2020.jpg


Akpaxwé:Hwɛdomɛnu ɖo Benɛɛto mɛ Akpaxwé:Vodun
Robinson Sipa

**Robinson Sipa **ɔ, nyí hànsinɔ̀, hànkpàtɔ́ Benɛɛ tɔ̀n ɖòkpó wɛ. È kpódó nɔ̀ví tɔ̀n hooxo ɔ́ kpó xɔ́ntɔ̀n tɔ̀n lɛ kpán wɛ̀ nɔ̀bǔ bó dó gbɛ̌tà  tɔ̀n wá. Nɔ̌ví tɔ̀n ɔ́ wá kú kú vawùn. È dɔ̀n sóyòyó sín wè ɔ́ wá.
## Gbɛ̀ tɔ̀n
Robinson Sipa kpódó nɔ̀ví tɔ̀n hooxo ɔ́ kpó xɔ́ntɔ̀n tɔ̀n lɛ kpán wɛ̀ nɔ̀bǔ bó dó gbɛ̌tà * La Panthère Noire * tɔ̀n wá.È ɖésú wɛ́ lìn tàmɛ̀ bó dɔ̀n sóyòyó sín wè ɔ́ wá.

## Hàn tɔ̀n lɛɛ
Ɖò hàn tɔ̀n lɛɛ mɛ ɔ, Robinson Sipa nɔ sɔ́ ayì mɛ̀tɔ̀n dó nǔ e nɔ̀ jɛ̀ ɖò gbɛ̀mɛ̀ lɛ jí lobò nɔ̀ kplɔ́n nǔ mɛ. Hàn è é jì lɛɛ ɖě sín nǔkɔ́ ɖi è: Kikimoko, Un beau jour, Sandro,  Baounbaloki, Sourou, Djoédo. 
## Sùsùxɔ̀nú mɛ̀
Azǎn 4 gɔ Alúùnsùn xwè 2019 tɔ̀n, ɖò tò kplétɛ̀n * Hall des arts * kútɔ́nù tɔ̀n ɔ́, gǎnhɔ̀nyitɔ́ lɔ̌nyìjǐ lɔ̌nfɔ̀nkàn tɔ̀n Oswald Homeky xɔ̀ sùsù nî lobò nɛ ɛ agbǎn sikánɔ é è ylɔ̌ ɖɔ̀ * disque d'or * é.

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Hànsinɔ
Gnonnas Pedro

**Gnonnas Pedro** bɔ nyikɔ́ tɔn ɖesù nyí Gnonnan Sossou Pierre Kouassivi ɔ, nyi hansinɔ nukundéjí ɖokpo ɖo Benɛɛto mɛ. È jì i ɖo azǎn wǒ gɔɔ Alunsùn xwè 1943 ɖò Kutɔnu bɔ é kù azǎn wǒwè Avivɔsùn xwè 2004 tɔn jì ɖò Kutɔnu.

## Tàn tɔn
È tùun Gnonnan Sossou Pierre Kouassivi ée hansinɔ nyikɔ́ tɔn nɔ nyí Gnonnas Pedro é ɖɔ é nyì hankpatɔ́, handjitɔ́, hanblodotɔ̀, bɔ é nyí Lokossa nu. É kú ɖò nyɔ̌nùzangbè azǎn wǒwè gɔɔ Avuvɔsùn xwè 2004 tɔn mɛ ɖò dotooxwé daxó Hubert koutoukou Maga ɖò xwè tɔn 61(kanɖé ko nukún ɖokpo)gbɔ́ ɔ́ mɛ, ɖó kansɛɛzɔn ɖé wù. 

È tùun i ɖɔ é nyí hansinɔ nukún ɖéjì gbɛta Africando tɔn ɖò vlamɛ 1995 kpodo kú hwénu tɔn kpó ɖò 2004. È tùun i kpó nyikɔ́ Pedro kpo ɖò nǔxixo gbɛta Sus Panchos mɛ, có bɔ é wásɔ́ nyikɔ́ Gnonnas Pedro ɖo gbɛtà Dadjes mɛ có bó wa byɔ nǔxixo gbɛta Poly-Rythmo mɛ ɖò Kútɔnù.

Akpaxwé:Hànsinɔ
Yédénou Adjahoui

**Yédénou Adjahoui,** e nyikɔ tɔn tawun ɔ nyi **Gbehonnon**  **Medje Kougblenou Akodogbo Yédénou,** nyi hansinɔ nukunɖeji ɖokpo ɖo Benɛɛto mɛ. Jijizangbe nyikɔ tɔn nɔ nyi Gbehonnon Medje Kougblenou Akodogbo Yédénou‚ bɔ è ji ɖo xwé afɔtɛnnɛ kantɔn wo gbla mɛ ɖo Avranku sin toxo ɔ mɛ. Azɔ e ɖo taji bɔ e nɔ blo ɔ wɛ nyi hanjiji‚ hankpikpa‚ nuxixo( gbɔn hun tɛnmɛ tɛnmɛ lɛ gblamɛ) kpoɖo alɔnuzɔ wa kpo

## Hangbé ee sɔ nyikɔ tɔn su e
Hangbe ee sɔ Ajaxwi sin nyikɔ su wɛ nyi: vodungbo asiswɛ‚ tégbesu‚ tereza kpodo gbɛmaxwefiɖe. Han e nɛ ɔ wɛ zɔn bɔ ye tun in ɖo togoudo bɔ e wa nyi nukɔntɔ ɖo hanjitɔ   hwɛndo tɔn lɛ mɛ

## Azɔwiwa tɔn lɛ
Ɖo hansinɔ tɔn nyinyi gudo ɔ‚ Ajaxwi nɔ wa alɔnu zɔ. E nɔ blo azinkpo lɛ alɔkpa alɔkpa kpodo kan detin tɔn kpo bɔ azinkpo nɛ lɛɛ‚ e sun nyi yě ɖɔ«avɔsɛzinkpo» Hansinɔ Ajaxwi  nɔ lɛ kpa atan ɖo detin ɔ mɛ bɔ e nɔ ylɔ atan ɔ dɔ: «odetan». Ajaxwi wɛ nyi mɛ e hɛn Fa wa nukɔntɔn ɔ bo hun amisa tɔn b'ɛ kpo ɖo te kaka jɛ egbe

## Hɛnnu gbɛ tɔn
Hansinɔ Ajaxwi  nyi asu nu nyɔnu afɔtɔn nukun ɖokpo bɔ ye mɛ bǐ ɖokpɔ ji vǐ kanɖe ayizɛn.

Akpaxwé:Hànsinɔ
Akpaxwé:Hànkpatɔ
Honoré Avolonto

**Honoré Avolontɔ** ɔ hansinɔ Benɛɛ tɔn wɛ. E jii ɖo azan 16ɔ xwe 1944 tɔn ɖo Agbǒmɛ. E ku ɖo azan 6ɔ zosun xwe 2017 ɖo xwe tɔn 73 ɖo Kutɔnu. Benɛvi jiji wɛ.

## Gbɛ tɔn
Honoré Avɔlɔntɔ ɔ jii ɖo azan 16ɔ nuxwasun xwe 1944 tɔn ɖo Agbomɛ ɖo Zu tokpɔn ɔ mɛ bɔ é ku ɖo azan 6ɔ zosun xwe 2017 ɖo xwe tɔn 73ɔ mɛ ɖo dotoxwe ɖaxo Kutɔnu tɔn ɖo azɔn ɖaxo ɖemɛ. 
Hansinɔ-Asanhunxotɔ-Hankpatɔ Benɛ tɔn wɛ bo nɔ xo asanhun ě e nɔ ylɔɖɔ "Afro-funk".
Honoré Avɔlɔntɔ ɔ bɛ hanjiji'zɔ tɔn sin asan kpodo gan kpan xixo ji bƐ sin xwe 1969. Bɛ sin xwe 1979 tɔn è mɔ ɛ kpodo hanjigbɛta "Black Santiago" tɔn kpan ɖo agbanxwɛ tɔn "Honoré Avolonto et l'orchestre Black Santiago". É lɛ byɔ hanjigbɛta"Poly-Rythmo" tɔn mɛ.

## Agbanxwɛ tɔn lɛ
Honoré Avɔlɔntɔ ɖe agbanxwɛ gěgé tɔn, bɔ ě e mǐ ka tuun lɛ ɖyé
#Tɛnlɛnnɔ ɖo xwe 1983 kpodo hansinɔ ɖěvo ɖěvo lɛ kpan, ɖo taji ɔ "Vicky", "Eskill", "Miguel" kpodo "Guenshi-Ever" kpan.
#"La mort n'a pas de date" ɖo xwe 1981 #"L'International Avolonto de Cotonou"
#Honoré Avolonto et l'orchestre Black Santiago" ɖo xwe 1979

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Hànsinɔ
Akpaxwé:Hànkpatɔ
Toxóɖɔgbɛ́ Bloc Populaire Africain

**Bloc Populaire Africain** ɔ toxóɖɔgbɛ́ Benɛɛ tɔn ɖokpo wɛ.

## Toxoɖɔgbɛ́ ɔ ɖexlɛ
Toxóɖɔgbɛ́ "Bloc Populaire Africain" ɔ toxóɖɔgbɛ́ ɖewɛ bo tɔn sin toxóɖɔgbɛ́ "UPD" mɛ bɔ togan xoxo Justin Ahomadegbé wɛ do wa ɖo azan 7ɔ woosun xwe 1946. Toxoɖɔgbɛ́ nɛ ɔ bunyi ɖo liyasun xwe 1955 tɔn ɖo kpɔ é jɛxa toxoɖɔgbɛ́ "UDD" ɔ wu. Azinkan tɔn ɖo Xɔgbonu. Emile Poisson kpodo Justin Ahomadegbé kpan wɛ nɔ kpɔ bo dowa ɖo Dahomey é wa huzu Benɛ e.

## Hwenuxo tɔn
Toxóɖɔgbɛ́ "Bloc Populaire Africain" azan 7ɔ woosun xwe 1946 wɛ é jɔ bɔ linlin Justin Ahomadegbé kpodo Émile Poisson kpan wɛ dowa hwenu ye gosin "Union Progressiste Dahoméenne (UPD)" mɛ ɖo linlin toxoɖuɖɔ-tozɔwiwa ma nyi ɖokpoɔ wu.
Bo na do jla linlin toxoɖuɖɔ-tozɔwiwa tɔn tɔn d'agun ɔ, toxóɖɔgbɛ́ "Bloc Populaire Africain" ɖe xójlawema toxoɖuɖɔ-tozɔwiwa tɔn. E na ɖɔ ɔ alunsun xwe 1947 tɔn wɛ é ɖe xójlawema "L'Avenir du Dahomedo zogboé ji bɔ togan xoxo Émile Poisson wɛ nyi xójlawema ɔ sin gan, bɔ ɖo nuxwasun xwe 1948 tɔn ɔ é ɖe xójlawema "Le Bloc" tɔn.
Ɖo sɔmi-sɔmi 1946 kpodo 1947 tɔn kpan kpo mɛjinunɔ fɔnnu lɛ kpo ɔ toxóɖɔgbɛ́ ɔ nyi mɛ wegɔ ě tɔn ta bo jɛ toxóɖɔgbɛ́ "UPD" gudo tlóló bo mɔ azinkpo ayizɛn ɖo gban ji ɖo sɛwamaɖɔgbɛ ɖaxo ɔ mɛ. Ɖo Kplekplemɛ nukɔntɔn ɔ, Émile Poisson kpewu mɔ kɛn gege a loɔ Justin Ahomadegbé ɔ din. Toxoɖɔgbɛ́ ɔ sɔ ɖo zinzin ɖebu a bo bu nyí. É ba azinkpo kpo ɖo sɔmi-sɔmi ɖɛmɛnù lɛ tɔn 1951 kpodo 1952.
Ɖo ayidosun xwe 1955 tɔn ɔ toxóɖɔgbɛ́ ɔ jɛ kpɔ xa "UPD" bo do "Union Démocratique Dahoméenne (UDD) wa.

## Dodo tɔn
L'avenir du Dahomey [archive] est un bimensuel tiré à 3000 exemplaires

Akpaxwé:Toxóɖɔgbɛ́ lɛ
Toxóɖɔgbɛ́ Parti Communiste du Bénin

**Toxóɖɔgbɛ́ Parti Communiste du Bénin**, (PCB) ɔ toxóɖɔgbɛ́ nukúnɖéjí ɖokpo wɛ é nyi bo jɔ ɖò Benɛɛtò mɛ ɖo 1977. Azinkan tɔn ɖo Xɔgbonu. Nuwaɖokpɔ wɛ nyi nu è ji é junjɔn e .

## Hwènuxó tɔn
Toxóɖɔgbɛ́ Parti Communiste du Bénin ɔ, è sɔ junjɔn ayi ɖo azan 31ɔ woosun xwe 1977 tɔn hwenu Benɛ ɖo Danxomɛ nyi wɛ e, bɔ azinkan tɔn ɖo Xɔgbonu ɖò Benɛɛtò mɛ, bo junjɔn nǔwaɖokpɔ ji. Wegbojinɔtɔ tɔn nukɔntɔn ɔ Pascal Fantɔji (Fantodji) wɛ. E nɔ nuglɔ ma do nyìkɔ tɔn wema mɛ kaka yi jɛ azan 17ɔ zosùn xwe 1993 tɔn bo nɔ wanu dó do afɔgblagbla azɔ wiwa acɛkpikpa togán xóxó Mathieu Kérékou tɔn mɛ.

Toxóɖɔgbɛ́ nɛ ɔ ɖo xójlawema bɔ e nɔ ylɔ ɖɔ "La Flamme".
PCB ɔ nyi gbɛvi Kplekplemɛ gbɛta gbɛ ɔ bi tɔn é nyi toxóɖɔgbɛ́ "marxites-léninistes" tɔn e.
Toxóɖɔgbɛ́ nɛ ɔ zùn nǔvɛmɛwu'zɔnlin ɖo Benɛɛ ɖo azǎn 3ɔ xwejisùn xwe 2019 tɔn hwenu è to ɔ jɛ flumɛ ɖo toxoɖuɖɔ-tozɔwiwa linu è. Ɖo xwè 1974 ɔ Kplekplemɛ gbɛta ehuzu hwenu tɔn jɔwunjɔja lɛ tɔn gěgé e ma ɖo gbe ɖokpoɔ do xa acɛkpikpa togan xoxo Mathieu Kérékou tɔn a lɛ bi huzu toxóɖɔgbɛ́ e jɛ sɛn gudo lɛ e. Buninɔ gbɛ nuwaɖokpɔ tɔn Danxomɛ tɔn ɔ tɔnkun ɖo 1976, bɔ ɖo azan 31ɔ woosun xwe 1977 é huzu toxóɖɔgbɛ́ "Parti Communiste du Dahomey" bo wa huzu nyìkɔ bo nyi toxóɖɔgbɛ́ "Parti Communiste du Bénin" ɖo 1975. Toxóɖɔgbɛ́ nɛ ɔ wanu bɔ acɛkpikpa togan xoxo Mathieu Kérékou tɔn j'ayi ɖo 1989, bo wa gbɛ ɖɔ é mi kun na nɔ kple gɛnnyigɛnnyi PLM Aledjo tɔn ɔ e blo ɖo xwè 1990 tɛnmɛ ɔ bo huzu nyìkɔ hwenu sɛn ɔ tun yi e bo nyi toxóɖɔgbɛ́"Parti Communiste du Bénin" ɖo azan 17ɔ zosun xwe 1993 tɔn.
Ɖo sɔmi-sɔmi ɖɛmɛnù 1995 tɔn ɔ é mɔ zinkpo ɖokpo bɔ Mɛɖaxó Noël Koumba Koussey wɛ yi sɔ afɔ tɔn ɖote ɖo ɖɛmɛnù gungbasa Benɛ tɔn.
Ɖo  1996 ɔ, Pascal Fantɔji yi sɔmi-sɔmi togan lɛ tɔn bo mɔ kɛn ɖokpo yɔɛyɔɛ ɖe.
Ɖo 1998 ɔ, toxóɖɔgbɛ́ ɔ nya Magloire Nyasunnu(Gnansounou) bɔ xwe e jɛ finnɛ ɔ éyɛ yi do toxóɖɔgbɛ́ "Parti Communiste Marxite-léniniste du Bénin" wa.

## Dòdó tɔn


Akpaxwé:Toxóɖɔgbɛ́ lɛ
Toxóɖɔgbɛ́ Réso Atao

**Toxóɖɔgbɛ́ Réso Atao** ɔ toxóɖɔgbɛ́ ɖokpo wɛ nyi ɖo Benɛɛ bɔ mɛɖaxó Atao Hinnouho wɛ nyi gǎn e xwè aza denu e.

## Hwènuxó tɔ̀n
Toxóɖɔgbɛ́ "Réso Atao" ɔ jɔ ɖo azǎn tɛnnɛ (9) gɔ zofinkplɔsùn xwè 2013 ɔ tɔn.
Toxóɖɔgbɛ́ Réso Atao ɔ, mɛɖaxó Mohamed Atao Hinnouho wɛ dówa bo ka lɛ aza denu hwenu é nyí ɖɛ̌mɛnù ɖo toxóɖɔgbɛ́ Toxóɖɔgbɛ́ Union fait la Nation tɔn mɛ ɖo xwè 2011 bo ka nyi toxóɖɔgbɛ́ Toxóɖɔgbɛ́ Parti du Renouveau Democratique(PRD) sin gbɛvi.
E na ɖɔ "Réso Atao" ɔ tutomɛ ɖe wɛ bo nɔ d'alɔ nyɔ̌nu e e ɖo yado ná wɛ lɛ kpoɖo vi yětɔn lɛ kpan cobo wa húzú toxóɖɔgbɛ́ ɖo kple ɖaxó e ye sɔ do kpletɛn "Palais des Sports" Kutɔnu tɔn.

## Dòdó tɔ̀n


Akpaxwé:Toxóɖɔgbɛ́ lɛ
Toxóɖɔgbɛ́ Union fait la Nation

**Toxóɖɔgbɛ́ Union fait la Nation** ɔ toxóɖɔgbɛ́ Benɛɛ tɔn ɖokpo wɛ e nyi ɖáyí. Mɛɖaxó Adrien Houngbédji wɛ do wa bɔ mɛɖaxó Bruno Amoussou nyi gǎn e xwe aza ɖenu e. 
Toxóɖɔgbɛ́ nɛ ɔ toxóɖɔgbɛ́ gěgé wɛ byɔ mɛ ɖo 2011. Kancica vlɔn kan na "Alliance pour un Dynamique Démocratique" e ko tíìn sín xwe 2003 tɔn wayi jɛ 2011 tɔn è.

## Hwènùxó tɔ̀n
Toxóɖɔgbɛ́ Union fait la Nation ɔ kple toxóɖɔgbɛ́ é ɖó lìnlìn na ɖe togan xóxó Thomas Boni Yayi sín togán zinkpo ji lɛ é. Kplekplemɛ Toxóɖɔgbɛ́ tɔn nɛ ɔ mɛɖaxó Bruno Amoussou kpodo Nicéphore Soglo èe ma ɖo gbe ɖokpoɔ do xa acɛkpikpa togán xoxo Yayi Boni tɔn wɛ e, wɛ xwe aza denu. Ye ɖo gbekpɔ bo na nɔ Adrien Houngbedji e ze alɔ dojǐ ɖɔ mi na ɖu togán ɖò sɔmi-sɔmi togán tɔn xwe 2011 tɔn e. Linlin nɛ ɔ yita ǎ, ɖo togán xoxo Yayi Boni lɛ ɖu togan ɖo sɔmi-sɔmi ɔ sín akpa nukɔntɔn ɔ.

## Toxóɖɔgbɛ́ e ɖemɛ lɛ é
Toxóɖɔgbɛ́ ee ɖo Kplekplemɛ ɔ mɛ lɛ e ye ɖye :
# Toxóɖɔgbɛ́ "Parti du Renouveau Démocratique" (PRD)
# Toxóɖɔgbɛ́ "Mouvement Africain pour le Développement et le Progrès" (MADEP).
# Toxóɖɔgbɛ́ "Parti Social Démocrate" (PSD)
# Toxóɖɔgbɛ́ "Renaissance du Bénin" (RB)
# Toxóɖɔgbɛ́ "Forces Clé" (FC)
# Toxóɖɔgbɛ́ "Mouvement pour le Développement et la Solidarité" (MSD)
# Toxóɖɔgbɛ́ "Union Nationale pour la Démocratie et le Progrès" (UNDP)
# Toxóɖɔgbɛ́ "Parti pour la Démocratie et le Progrès Social" (PDPS)
# Toxóɖɔgbɛ́ "Rassemblement des Démocrates Libéraux pour la Reconstruction Nationale" (RDLRN)

## Gbeɖiɖo agbahwlɛ́nhwlɛ́n lɛ tɔn
# Sɔmi-sɔmi togan lɛ tɔn 2011 tɔn ɔ Adrien Houngbedji mɔ gbɛtɔ 1059396 bo nyi mɛ wegɔ e tɔn ta e. Nu e sɔ ɖo kanweko ji ɔ é mɔ 35 jɛjí.
# Sɔmi-sɔmi ɖɛmɛnù lɛ tɔn:
- xwe 2011 tɔn ɔ toxóɖɔgbɛ́ ɔ mɔ azinkpo gban (30) ɖo kanwe atɔn (83)
- xwe 2015 tɔn ɔ toxóɖɔgbɛ́ ɔ mɔ azinkpo wo atɔn (13) ɖo kanwe atɔn (83)
- xwe 2019 tɔn é kpewu a.

## Dòdó tɔ̀n

Akpaxwé:Toxóɖɔgbɛ́ lɛ
Toxóɖɔgbɛ́ Union Democratique pour un Bénin Nouveau

**Toxóɖɔgbɛ́ Union Democratique pour un Bénin Nouveau** ɔ, toxóɖɔgbɛ́ nukúnɖéjí ɖokpo wɛ bo ɖo Benɛ tomɛ. Nɔyé Claudine Prudencio wɛ do wa, bo sɔ azinkan do Ɖɛkungbe ɖo Agbomɛ-Kanɖofi sin tokpɔnla ɔ mɛ .

## Toxóɖɔgbɛ́ ɔ sɔ xlɛ
Nɔyé Claudine Prudencio wɛ xwe aza do toxóɖɔgbɛ́ "UDBN" ɔ nu, bɔ mɛɖaxó Cyril Djikui xo kpoɖo n'î. Azan atɔn gɔ kɔnyasun xwe 2010 tɔn wɛ é jɔ, bo ka nɔ do gbe ɖokpoɔ xa acɛkpikpa togan ɔ tɔn. Unflagbɛji mɔ tɔn ɔ wɛ nyi https://web.archive.org/web/20220117215920/https://udbn.org/.

## Hwenuxo tɔn
Toxóɖɔgbɛ́ nɛ ɔ jɔ ɖo xwe 2010 bo ka yi ɖɛmɛnù gun gbasa ɖo xwe 2011 ɔ.
Ɖo xwe 2015ɔ ɔ mɛ ɔ, toxóɖɔgbɛ́ nɔ kancica mɛ xa toxóɖɔgbɛ́ "Union fait la Nation" ɖo sɔmi-sɔmi ɖɛmɛnù lɛ tɔn kpodo tokpɔnlagan tɔn ɖo xwe 2015ɔ mɛ ɖokpɔ xa toxóɖɔgbɛ́ ɖěvo lɛ ɖi "Alternative Citoyenne" kpodo "Restaurer l'Espoir" kpan. Xo taji è ye do blo sɔmi-sɔmi jlǎ jlá na ɔ wɛ nyi "Mǐ na gbo kpo nyi aliji nu adahuhu sɛndodo to ɔ tɔn". Ɖɛmɛnù ɖokpo géé wɛ ye mɔ ɖo sɔmi-sɔmi ɖɛmɛnù gungbasa tɛnwe gɔɔ tɔn hwe nɛ nu é e wɛ nyi Claudine Prudencio.
Ɖo Kple yetɔn gbemabyɔ ɛnɛ gɔ ɔ, "UDBN (Union pour le Developpement d'un Bénin Nouveau" ɔ, lɛ vɔ ada hu nu toxóɖɔgbɛ́ ɔ bo ɖyɔ nyìkɔ bo huzu toxóɖɔgbɛ́ "Union Democratique pour un Bénin Nouveau"bo na do wa hwenu xwedo nuzɔnmɛ sɛn e ɖɔnu do toxóɖɔgbɛ́ lɛ wu ɖo Benɛ e bo nyi toxóɖɔgbɛ́ nukɔntɔn e xwedo to'sɛn nɛ ɔ e "loi 2018-23 du 17 septembre 2018".

## Alixwedo do wa nu

## Wuntun tɔn lɛ

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Toxóɖɔgbɛ́ lɛ
Sùnzán lɛ sín nyikɔ

**[[Azan lɛ kpo Sun lɛ kpo|Sùnzán]] lɛ sín nyikɔ** dó fɔngbemɛ nɔ xwedó nǔwiwa ɖò glelilɛ sín aliji bó lɛ́ xwédó nùkúnmɛ̀ e gbɛ̀ ɔ́ nɔ́ húzú ɖò hwèɖé lɛ́ nù é.

## Sùnzán lɛ yé ɖi é
* Alunsùn
* Zofínkplɔsùn
* Xwejísùn
* Lidósùn
* Nùxwasùn
* Ayìdósùn
* Liyàsùn
* Avìvɔ̀sùn
* Zǒsùn
* kɔ́nyásùn
* Abɔ̀xwísùn
* Woosùn
Akpaxwé:Sùn lɛ

## Nuwlanwlan ɖevo ɖo daxwi ɖokpo ɔ mɛ
https://fon.m.wikipedia.org/wiki/Azan_l%C9%9B_kpo_Sun_l%C9%9B_kpo
Bruno Amoussou

**Bruno Amoussou**, ɔ́ è ji i ɖò azǎn wegɔ ɔ (2) liyasùn xwè 1939 ɖò  Jakotomɛ do Benɛɛtò mɛ, b'ɛ́ nyí toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn ɖòkpó. É nyi gǎ̌n nú toxoɖɔgbɛ ''Parti Social Démocrate''

## Tàn tɔn ɖò toxóɖíɖɔ̀linù
Amoussou Bruno nyí nùkɔ̀ntɔ́ tòxóɖɔ́gbɛtà Parti Social Démocrate (PSD) tɔ̀n, bó wá nyí nùkɔ̀ntɔ́ nú toxóɖɔgbɛ́ Union Progressiste pour le Renouveau tɔ̀n, e lɛ́ wá nyí nùkɔ̀ntɔ́ ɖɛ̌mɛ̀nùgbasá Benɛɛtò ɔ́ tɔ̀n ɖò xwè 1995 yíjɛ̀ 1999.E lɛ́ wá nyí gǎnhɔ̀nyìtɔ́ e nɔ̀ ɖɔ̀ nǔdó wěɖiɖe kpódó nùkɔ̀nyìyì tò tɔ̀n kpán wú e ɖò xwè1999 wa 2005. Kplékple toxóɖɔ́gbɛta e ɖò Benɛɛ lɛ tɔn ɔ sùn nyǐ ì ɖɔ amasɛ́ Djakotòney tɔn ( Renard de Djakotomey).

## Wuntun é do é lɛ é

## Nuwláwlán tɔn lɛ
Ɖo nuwlánwlán tɔn lɛ mɛ ɔ, é na xá:

## Dodo tɔn

 
Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1939 tɔn mɛ
Somalitò

**[[Somalitò]]** b'ɛ ylɔ ɖɔ **Répubique de la Somalie** ɖo yovo flansé gbè mɛ ɔ, nyí tò ɖé ɖo Aflika.

## Tò é lɛlɛ do é lɛ
Jibutitò ɔ ɖo hwétɔnwají, Etyopitò kpo Kenyàtò kpo ɖo tàligbé n'î.

## Gbè ee nɔ dó ɖo Somali lɛ
Somaligbè kpodo Alabugbè kpo wɛ nyi gbè ee nɔ do ɖò tájí ɖo Somalitò mɛ lɛ é.

Akpaxwé:Tò lɛ
Toxóɖɔgbɛ́ Les Verts du Bénin

**Toxóɖɔgbɛ́ Les Verts du Bénin** ɔ toxóɖɔgbɛ́ Benɛ tɔn ɖokpo wɛ bo nyi toxóɖɔgbɛ́ ɖokpo ɖo Kplekplemɛ gbɛ "Fédération des Verts Africains (FEVA)" tɔn mɛ.

## Toxóɖɔgbɛ́ ɔ ɖexlɛ
toxóɖɔgbɛ́ "Fédération des Verts Africains (FEVA)" tɔn ɔ ɖo kpɔ kpodo toxóɖɔgbɛ́ ɖěvo lɛ bo nɔ ɖɔxo do jlokokomɛnunɔ kpodo towɛnɔɖɔtoxo-towɛnɔwatozɔ, buninɔ kpodo azɔwiwa alɔɖ'alɔ mɛ kpan. Ɖo sɔmi-sɔmi ɖɛmɛnù lɛ tɔn 2003 tɔn ɔ, Kplekplemɛ gbɛta nɛ ɔ mɔ azinkpo atɔn ɖo kanwe atɔn ji, bɔ ɖo sɔmi-sɔmi togan lɛ 2001 tɔn ɔ afɔsɔɖotetɔ tɔn Sacca Lafia ɔ ɖo kanweko ji ɔ mɔ kɛn ɖokpo yɔɛyɔɛ ɖe. Mɛ e kpa acɛ do toxóɖɔgbɛ́ nɛ ɔ nu e wɛ nyi Toussaint Hinvi (Hɛnvi). Gbɛtɔ afɔwe kanweko wɛ ɖo gbɛta nɛ ɔ mɛ.

## Dodo tɔn
Bernado Houenoussi, « Les Verts béninois face à l’indifférence du pouvoir [archive] », Ouvertures, le temps du citoyen, 8 mai 2011

Akpaxwé:Toxóɖɔgbɛ́ lɛ
Rwandatò

**Rwandatò** é ylɔ ɖɔ to sókan afatɔ́ɔ́n tɔn (**Pays des milles collines** ɖo yovo flànsé gbè mɛ) ɔ, nyí tò ɖé ɖò hwétɔnwají Afrika tɔn. 
̀Toxó ɖaxo tɔn nɔ nyi Kigali.

## Tàn tɔ̀n kléwun
Azǎn nukɔntɔn (1er) liyasùn xwè 1962 tɔn mɛ wɛ Rwandató ɔ jɛ éɖésunɔ si ɖé. Bó gòsín yovo belges lɛ sin kànnu. Tovì líví Wátɔn jɛjí wɛ ɖò tò ɔ mɛ b'ɛ nɔ ylɔ́ yě ɖɔ Rwandais. Mɛɖaxó sisi jɛxá Paul Kagamé wɛ kpacɛ do tò ɔ nu.

## Tò é lɛlɛ do é lɛ
Wugandatò ɔ ɖo taligbé tɔn, Burunditò ɔ ɖo afɔgokɔ n'î, Kɔngotò ɖo hwéyixɔwaji bɔTanzanitò  ɔ hwétɔnwaji n'î.

## Gbè ee nɔ dó ɖò Rwandatò mɛ lɛ e
Kinyarwandagbé, Swayiligbé, Flanségbè kpodo Glɛnsígbè

Akpaxwé:Tò lɛ
Sakété

**Sakété** nyi tokpɔnla ɖokpo ɖo afɔligbe hwetɔnwadji ɖo Plato ɖo Benɛɛtò mɛ. E ka lindo Awɔnlintò ɔ ǎ. Hwɛndomɛ xɔsu ɖé ɖo Sakété sín xwè 2016 ɔ nɔ nyi : Oba Adé Kpadawalé. 

Nagogbè kpodo ayɔnugbè kpo wɛ ɖo tadji ɖo Sakété.

## Hwènùxó
Hwènùxó ɔ ɖɔ, Sakété vi lɛ jɛ̀mà dó ajɛkpikpa yovo flansé lɛ tɔn ji ɖò xwè 1905 kaka bɔ yovogan wé gɔ é nɔ nyi Cait tɔn kú ɖé mɛ.

## Hwɛ̀ndomɛnú Sakété tɔn
Ɖò Sakété ɔ‚ vodún ɖe ɖò taji lɛ dié : Oro‚ Egungun, Gɛlɛɖɛ̌, Akpala kpodo  Batta kpo. 

## Gbɛ̀tɔ nùkúnɖéjì Sakété tɔn lɛ
Benɛɛtoví nukúnɖéji ɖé gosín Sakété kúnkànmɛ lɛ ɖě ɖi e : 
* Zeynab (Hansìnon)
* Rafiatou Karimou (gǎnhɔnyitɔ́ xóxó)‚
* Salimane  Karimou (gǎnhɔ̀nyitɔ́)‚
* Souradjou Kamala
* François Abiola (gǎnhɔnyitɔ́ xóxó)
* Bastien kpodo Ibrahim Salami kpo (Mɛsi sɛ́n tɔ̀n ɖò kplɔ́nyijǐ alavɔ̀ ɖo Agbomɛ̀ kanɖofi)

Akpaxwé:Tokpɔnla_Benɛɛ_tɔn_lɛ
Atao Hinnouho

**Atao Hinnouho** bɔ nyikɔ tɔ̀n ɖésu nyí **Mohamed Atao Hinnouho** ɔ, nyí tòxóɖɔtɔ, ɖɛ̌mɛnu xóxó ɖo Benɛɛtò mɛ. É wɛ do toxóɖɔgbɛ́ Réso Atao ɔ do.

## Toxóɖiɖɔ'zɔ́ tɔn
Toxóɖɔgbɛ́ Parti du Renouveau Democratique, mɛɖaxo Adrien Houngbédji tɔn mɛ wɛ Atao bɛ toxoɖiɖɔ'zɔ tɔn ɖé. Zǒsùn xwè 2011 tɔn ɔ, é gosin toxóɖɔgbɛ́ nɛ ɔ mɛ bo sɔ Toxóɖɔgbɛ́ Résa Atao ɔ ɖo tè  ɖò xwè 2015. Ɖo bibɛmɛ ɔ, Réso Atao, nɔ d'alɔ mɛ é nu hudo tɛnmɛ tɛnmɛ lɛ ɖo Kutɔnu.

Ɖò xwè 2011 ɔ, é wɛ nyí ɖɛ̌mɛnu jɔwunjɔja nukɔntɔn è sɔ ɖo Benɛɛtò mɛ é bo lɛ nyí jɔwunjɔja nukɔn tɔn é yi sɔmisɔmi togán lɛ tɔn ɖò 2016 é.

## Ɖò hwɛ̀ lì jí
Hwɛɖɔgbasá ɖaxo Kutɔnu ɖò xwɛ nî b'ɛ sɛn gàn nu xwè ayizɛn mɔ̌ ɖo nǔ é kan amasin gblégblé sisa é lixo.

## Nuwlǎnwlǎn é ca kan xa élɔ é
* Ɖɛ̌mɛnugbasá Benɛɛtò tɔ̀n
* Toxóɖɔgbɛ́ Réso Atao

## Dòdó tɔ̀n


Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Paulin J. Hountondji

**Paulin J. Hountondji**  bɔ̀ è jì ì ɖò azǎn 11 gɔ́ lidosùn xwè 1942 ɖò Alijaan kodivwatomɛ,bɔ̀ e kú ɖò azǎn 2 ɔ lidósùn xwè 2024 ɔ nyí Benɛɛví súnnù,tòxóɖɔ̀tɔ́,nǔnywɛ̀tɔ ɖò filozofii kpáxwé.

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ 
Akpaxwé:Gán Benɛɛto tɔn lɛ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1942 tɔn mɛ
Jibutitò

**[[Jibutitò]]** b'ɛ ylɔ ɖɔ **Répubique de Djibouti** ɖo yovo flansé gbè mɛ ɔ, nyí tò ɖé ɖo Aflika.

## Tò é lɛlɛ do é lɛ
Somalitò ɔ, Etyopitò ɔ, Kenyatò ɔ kpodo Éritretò ɔ kpo wɛ nyi to e lɛlɛ do e lɛ e

## Gbè ee nɔ dó ɖò Jibuti lɛ
Flanségbè kpodo Alabugbè kpo wɛ nyi gbè ee nɔ do ɖò tájí ɖo Somalitò mɛ lɛ é. Afalgbè kpo somaligbè kpan ká nyí anɔ̌nugbè ee ɖò tají e.
Akpaxwé:Tò lɛ
Joël Aïvo

**Frédéric Joël Aivo** ɔ́‚ é ji i ɖò azǎn afɔtɔn núkún atɔn gɔ (18)
Liyasùn xwè 1973 tɔn mɛ ɖò Hɔ̀gbonu, Benɛɛtò mɛ. E nyi Mɛsi sɛ́n kpà tɔn ɖo kplɔ́nyijǐ ná lavɔ lɛ (Professeur titulaire de droit public) kpataki núkún kpetɔ sɛn dodó tɔn (spécialiste de droit constitutionnel) bo ka lɛ nyi toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn ɖòkpó.

Ɖo le xwé 2021 ɔ, é zé alɔ bó ná yi sɔmisɔmi Tògan tɔ̀n xá Patrice Talon bɔ azɔ̌xwé sɔmsɔmi lɛ tɔn(CENA) lɔn ǎ ɖo é kpéwu bo kplé wema lɛbi xwi i ǎ. Sín lé xwé 2021 ɔ, hwɛ̀ɖɔtɔ CRIET  tɔn lɛ sú ì ɖo daavìgànxwé nú xwè(10) wǒ. Yé ɖɔ é d'aji dó wɛ bó ná flí Tógan zinkpó dɛ́.  

## Tàn tɔn
Frédéric Joël Aïvo jɔ bó sù ɖo Hogbonou‚ daagbó tɔn sín tò mɛ. Tɔ́ tɔ̀n Déhoumon Houessou Aïvo wɛ nyi aziza «Baba Yabo». 

Ɖé é dín yi klpɔ́nyijǐ ná lavɔ ɖo xwè 1995 ɔ́‚ é bɛ́ sɛ́n kplɔ́nkplɔ́n ɖo Benɛɛtò mɛ  bo yi fo kpé bi ɖo yovo Flanseto mɛ ɖò xwè 2006. 

Frédéric Joël Aïvo wli alɔ bo ji vǐ wè. 

«  

Frédéric Joël Aïvo jɔ bó su ɖo.  

Hɔgbonu‚ daagbó tɔn sin tómɛ.

Tɔ́ ton Déhoumon Houessou Aïvo wɛ nyi aziza « Baba Yabo». 

Ɖé é din yi klpɔn yi ji na lavɔ ɖo 1995 ɔ̀‚ é bɛ sín kplɔnkplɔn ɖo Benɛɛtó mɛ bo yi fo kpé bi ɖo yovo Flansétó mɛ ɖo xwé 2006. 

Frédéric Joël Aïvo wli alɔ bo ji vǐ wè. 

## Núwìnwlan tɔn lɛ
*
* *Le Juge constitutionnel et l’État de droit en Afrique. L’exemple du modèle béninois*, Paris, L’Harmattan, 2006, 225 p., préface de Pascal Chaigneau et avant-propos de Jean du Bois de Gaudusson
* *Le Président de la République en Afrique noire : genèse, mutations et avenir de la fonction*, thèse de droit public, Paris, L’Harmattan, 2007, 642 p., préface de Théodore Holo et postface de Pascal Chaigneau
* *La Constitution béninoise du 11 Décembre 1990. Un modèle pour l’Afrique ? Mélanges en l’honneur du Professeur Maurice Ahanhanzo-Glèlè*, (direction), Paris, L’Harmattan, 2014, 800 p.
* *Démocratie en question. Mélanges en l’honneur du Professeur Théodore Holo*, (codirection), Toulouse, Presses de l’Université de Toulouse 1 Capitole, 2017, 612 p.
* *La Constitution de la République du Bénin. La Constitution de tous les records en Afrique*, Cotonou, Les Éditions universitaires, 2018, 202 p.
* *Jurisprudence électorale commentée. Les présidentielles de 2016 devant la Cour constitutionnelle du Bénin* (direction), Cotonou, Les Éditions Universitaires, 2018, 202 p.
* *Enjeux économiques et environnementaux des maîtrises foncières en Afrique*, (codirection), Bruxelles, éd. Anthémis, 2019, 245 p.
* *L’Amphithéâtre et le Prétoire. Au service des droits de l’homme et de la démocratie. Mélanges en l’honneur du Président Robert Dossou*, (codirection), Paris, L’Harmattan, 2020, 1 097 p.

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ 
Akpaxwé:Gán Benɛɛto tɔn lɛ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1971 tɔn mɛ
Sabi Mohamed Djamilatou

**Sabi Mohamed Djamilatou** ɔ, nyí ɖɛ̌mɛnu ɖò ɖɛ̌mɛnugùn tantɔn gɔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ.

## Tòxóɖɔgbɛ́ tɔn
Toxoɖɔgbɛ Union Progressiste (UP) (UPR)  tɔ̀n sín asyá glɔ wɛ è sɔ mɛɖaxo ɔ ɖɛ̌mɛnu ɖè.

Akpaxwé:Ɖɛmɛnu Benɛɛto tɔn lɛ
Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Nyɔnu toxóɖɔtɔ
Chabi Goro Baké

** Chabi Goro Baké** ɔ, nyi ɖɛmɛnu ɖo ɖɛmɛnugun tantɔn gɔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ.

## Toxoɖɔgbɛ tɔn
Toxoɖɔgbɛ Union Progressiste (UP) (UPR)  tɔn sin asya glɔ wɛ é sɔ mɛɖaxo ɔ ɖɛmɛnu ɖé.

Akpaxwé:Ɖɛmɛnu Benɛɛto tɔn lɛ
Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Nyɔnu toxóɖɔtɔ
Tchanati Fieto Jeanne

**Tchanati Fieto Jeanne** ɔ, nyi ɖɛmɛnu ɖo ɖɛmɛnugun tantɔngɔɔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ.
## Toxoɖɔgbɛ tɔn
Toxoɖɔgbɛ Bloc Républicain (BR) tɔn sin asya glɔ wɛ é sɔ'ɛ ɖɛmɛnu ɖé.

Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ
Akpaxwé:Nyɔnu toxóɖɔtɔ
Kenyàtò

**[[Kenyàtò]]** b'ɛ ylɔ ɖɔ **Répubique du Kenya** ɖò yovo flànsé gbè mɛ ɔ, nyí tò ɖé ɖò Aflika.
## Tò é lɛlɛ dó è lɛ
Sudàntò,Etyopitò kpodo Somalitò,Ugandatò kpodó Tànzànitò kpán.

## Gbè ee nɔ dó ɖò Kenya lɛ
Glɛ̌síngbe (anglais) kpo swahili gbè kpó wɛ̀ è nɔ̀ dó ɖò Kenyàtò mɛ.Glɛ̌singbe ɔ wɛ kà ɖo tàjí bɔ Swahili ɔ wà bɔ d'ewu.E lɛvɔ́ kpò gbè ná yì gbàn atɔɔ  nùkún ɖokpó mɔ̌ bɔ e nɔ dó ɖò tò ɔ mɛ,kpɛɖe ɖi e: Kikuyu, Luyia,Luo, Kamba kpó ɖevo ɖevo lɛ kpó.

Akpaxwé:Tò lɛ
Ugandatò

**[[Ugandatò]]** b'ɛ ylɔ ɖɔ **république de l'Ouganda** ɖo yovogbè mɛ ɔ, nyí tò ɖé ɖo hwéyixɔwají Aflika tɔn.

## Tò é lɛlɛ dó è lɛ
kongotò,kenyàtò,Rwandatò,Sudan du Sudtò kpodó Tànzànitò kpán.
## Gbè é è nɔ dó ɖò Ugandatò mɛ lɛ
Glɛnsingbè wɛ nyí gbè tájí é è nɔ̀ dó ɖò Ugandatòmɛ e.Swahili kà nyí gbè tájí e bɔ̀ d'ewu e.

Akpaxwé:Tò lɛ
Titilayo Adjai

**Titilayo Adjai ɔ, **nyi ɖɛ̌mɛnu ɖò ɖɛ̌mɛnugùn tantɔngɔɔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ.
## Toxoɖɔgbɛ tɔ̀n
Toxoɖɔgbɛ Bloc Républicain (BR) tɔn sín asya glɔ wɛ è sɔ'ɛ ɖɛ̌mɛnu ɖè.

Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛAkpaxwé:Nyɔnu toxóɖɔtɔ
Eugenie Akouavi Kouana

**Eugenie Akouavi Kouana** nyi ɖɛ̌mɛnu ɖò ɖɛ̌mɛnugùn tantɔngɔɔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ.
## Tòxóɖɔgbɛ tɔn
Toxoɖɔgbɛ Union Progressiste (UP) tɔn sin asyá glɔ wɛ é sɔ'ɛ ɖɛmɛnu ɖé.
 Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn Akpaxwé:Nyɔnu toxóɖɔtɔ
Rosine Vieyra Soglo

**Rosine Vieyra Soglo**, b'ɛ è ji i ɖò azǎ̌n 7ɔ  xwejísùn xwè 1934 tɔn mɛ ɖo Glexwé ɔ, nyí toxoɖɔtɔ, Benɛɛ tɔn ɖòkpó bo nyi togán xoxo Nicéphore Soglo sin asì bo lɛ nyi ɖɛ̌mɛnu ɖo Ɖɛmɛnugbasá Benɛɛtò tɔn sín xwe 1999 wayi jɛ xwe 2019. É nyi gǎn nú Toxóɖɔgbɛ́ Renaissance du Bénin (RB) tɔn. 

É nyi matíìntɔ́ ɖo azǎn ko atɔɔn gɔ́ liyasùn xwè 2021 tɔn mɛ ɖo Kutɔnu.

## Wuntun è ɖo è lɛ é

## Nǔwláwlán tɔn lɛ

## Dòdó tɔn

Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn 
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1934 tɔn mɛ
Akpaxwé:Kú ɖò xwè 2021 tɔn mɛ
Akpaxwé:Nyɔnu nukɔndéji Benɛɛto tɔn lɛ
François Adébayo Abiola

**François Adebayo Abiola** ɔ̀‚  é jɔ ɖo hwɛndo Nago Sakété lɛ tɔn mɛ ɖo azán 27 Abɔxwisùn 1950 ɖo Benɛɛntó mɛ b'ɛ́ nyi toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn ɖòkpó. É nyi ganhɔnyitɔ xoxó wégɔ (2015) bo lɛ nyi ganhɔnyitɔ nú kplɔnyi jí alavɔ  (2013) ɖo atchɛkpikpa Thomas Boni Yayi tɔn glwɛ. Sìn 2020 ɔ́‚ é nyi gan ɖo toxòdɔgbɛta Bloc républicain‚ b'ɛ sɔ'ɛ ɖo Conseil Electoral (CENA) mɛ sìn Zǒsùn 2021 nǔ xwé atɔ́ɔn.

## Tàn tɔn
Kanlìn na non gandji wɛ mɛɖaxo ɔ kplɔn bo yí kunnuɖéwéma tɔn ɖo xwè 1967 tɔn mɛ ɖo toxo Dakar ɖo nuxwasùn xwé 1979 tɔn mɛn bo lɛ vɔ yi ɖo Paris-Jussieu ɖo 1986 kpodo Lyon kpo ɖo 1988. 
É nin gùdo ɔ‚ é din nùkon tontrongbon nù dizamɛn Messi kplonyidji lavɔ lɛ ton (CAMES) ɖo Kanlin na non gandji kpaxwé. 

E nyi Messi ɖahó klponyidji na lavɔ sìɔ 1992, bó nyi nùkontɔ Mɛssi lɛ ton kpoo gàn azɔminhwé “Ecole inter-Etats des Sciences et Médecine Vétérinaires (EISMV)” Dakar ton sìn ayidosùn 1994 wǎ zosùn 2005. 

E lɛ kɔwa Benɛɛto ton mɛ ɖo 2005‚bó ɖu dɛmɛnu ɖo 2007. Togàn Boni Yayi zé ganhonyitɔ kplonyidji na lavɔ ton ɖo 2008. Ɖo atchɛkpikpa ton glwɛ‚ mɛnɖaho nyi ganhonyitɔ núkun ɖedji (Ministre d'Etat) ɖo 2014 bo lɛvɔ nyi ganhonyitɔ ɖahó wégɔ (vice-premier ministre) ɖo 2015.  É biɔ́ toxóɖɔgbɛta Bloc républicain mɛn ɖo 2020‚ b'ɛ yé zé ɖo gan sɔmi sɔmi zɔwatɔ lɛ ton mɛn (Membre du Conseil Electoral) ɖo zosùn 2021. 

## Ajɔ́ tɔn lɛ̌
* Oscar Africain de l’excellence 94 – Dakar – Xwedjisùn 1995 (Ministère de l’Intégration Economique Africaine du Sénégal) ;
* Chevalier de l’ordre du mérite agricole de la République Française ; Arrêté azǎn 29 Alunsùn 1996 du Ministre français de l’Agriculture, de la Pêche et des Forêts ;
* Officier de l’ordre national du Sénégal (Décret n° 96-219 11 Xwédjsùn 1996) ;
* Chevalier de l’ordre national du Tchad (Décret n° 352 19 Kɔnyasùn 1999) ;
* Chevalier de l’ordre de la valeur du Cameroun (Décret n° 2000-328 17 abɔxwisùn 2000) ;
* Officier de l’Ordre National du Bénin (Décret n° 2002-0141 03 lìdósùn 2002) ;
* Officier de l’Ordre International des Palmes académiques du CAMES (résolution n° OIPA/CAMES/CO/2003-2 15 lìdósùn 2003) ;
* Officier dans l’Ordre de la médaille de la Reconnaissance centrafricaine (Décret n° 06. 355 30 abɔxwisùn 2006) ;
* Grand Officier de l’Ordre national du Bénin (Décret n°2010-159 07 nuxwasùn 2010).

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ 
Akpaxwé:Gán Benɛɛto tɔn lɛ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1950 tɔn mɛ
Zeynab Habib

**Zeynab Habib** jɔ ɖo azán kǒ atɔɔn gɔ Zosùn léxwé 1975 ɖo Abidjan. É nyi hansinɔ téwungbéju‚ malɛnu‚
é djɔ sin Sakété kúkǎn mɛ.

É wa Benɛɛto tɔn mɛ‚ ɖaagbo tɔn lɛ sín ayijí‚ ɖo 1993 bó yi bɛ azɔmɛ lisìmɛ ɖo CEG Allada hwɛ có jodo nú hán.

E nyì gbéyiɖɔ Unicef tɔn ɖo Benɛɛ. Ɖo “Kora Awards” 2005 ɔ‚ yé zé nyɔnu hansinɔ tatɔ ɖo hwéyihɔwadji Aflika tɔn.

## Gbɛ tɔn
Ɖo bibɛmɛ tɔ́n‚ é ji han ɖo azɔmɛ nùwatin ɖé ɖo CEG Segbeya (Kutonu) ɖo léxwé 1995‚ b'ɔ gbɛta "Super Quartz" bló é hansinon ton.  Énɛ̌nwutú ɔ‚ é djɛ han kpa nù hansinon é lɔ lɛ dji : Fifi Rafiatou, Awilo Logomba, Jacky Rapon, Jimmy Hope, Nel Oliver (fespam, Congo), Back Médio, Kiri Kanta, Madou Isbath... Bó djɛ akɔ djɛ hà hansinon daho daho Sagbohan Danialou dɔhun lɛ kpé dji hwɛ tchó dé album  nukun ton "Intori" tón  ɖo azan konukún-wé gɔ (22) zofìnkplɔsún 2002. Sín hwénɛn nú ɔ‚ é djo han do kakà djɛ é gbé ǎ.

## Ajɔ tɔn lɛ
2002 : Nomination aux Koras Music en Afrique du Sud : Meilleur espoir Féminin

2005 : Nyɔnu hansinɔ nùkun ɖéji tatɔ Aflika tɔn ɖo Black Music Awards ɖo Kutónu (Benɛɛ)

2005 : Nyɔnu hansinɔ daxó hwéyihɔwadji Aflika tɔn ɖo Kora Music Award ɖo Durban (Afrique du Sud)  

2016 : Hansinɔ tatɔ hwɛndomɛ nǔ lɛ tɔn ɖo Aflika Awards ɖo Lagos (Nigériato)

## Han tɔn lɛ
2003 : ITourné, Ovi, Dokounon wamamonon, Mensonge, Infime espoir, Le monde est beau, Nanou

2004 : Crazy, Move Your Body, Enfant, Interlude 2, Inan ran, Bolodjo

2006 : Mal de toi (feat Kaysee)

2007 : Siyin (feat Ardiess), Baba mi

2008 : Sauvons la vie de nos enfants, Combien de temps (feat Ardiess)

2009 : Iri Aye (feat Mouf King), Ewonu JO, Bébé yiga, Dotomi, Ayé lé

2010 : Pour son amour, Chacun à sa chance, Femme battue, Want u mine (feat Promzy), Si j’étais riche, Ma belle-sœur, Emotions nouvelles, Les médisants (feat Billy Billy), Wake up (feat Koba), Forever (feat Ramou)

2011 : Mon pays, Je vous remercie, Mogba ara da, Time has come remix (feat Ardiess)

2013 : Oremiwan

2014 : Sweet Combine, Imagine every child counts, Tanyi Adoho (feat Vi-Phint), Tes je t'aime, Ewa ka sè iré (feat Double S)

2015 : Chéri (Feat Jim West), I no go die

2018 : OWO, Abdulaye

2019 : Amen

2020 : Waa(feat Santrinos Raphaël)

2021 : On force pas l'amour(feat Fanicko)

2022: Jamais cesser de t'aimer (feat Blaaz)

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Hànsinɔ
Akpaxwé:Hànkpatɔ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1975 tɔn mɛ
Sébastien Ajavon

**Sébastien Ajavon** nyi ajɔwatɔ ɖaxó nukúnɖéji ɖokpo bo lɛ nyi toxoɖɔtɔ ɖo Benɛɛto mɛ.

## Tàn tɔn kléwun
Mɛɖaxo jɛ dɔkùn ɖo ajɔ kanlín lan tɔn mɛ‚ bɛ yé nɔ ylɔ'ɛ ɖɔ «Roi du poulet» ɖo Benɛɛtò mɛ. É ɖo xójlaɖɔxwé Sikka TV kpo Soleil FM kpo‚ bó nyi gǎn nú adjɔwatɔdaxógbɛ “Conseil National du Patronat” sín 2012 wǎ yi 2020. Mɛdaxó ɔ nyi ɖɔkunnɔ wé gɔ Benɛɛ tɔn ɖo léxwe 2015‚ bó jayi ɖo agba hwlɛ́nhwlɛ́n nunkɔntɔn ɖo sɔmisɔmi 2016 xwɛ jo xokpo nǔ Patrice Talon nǔ agba hwlɛnhwlɛn wé gɔ b'ɛ yé mɔ tɛn bo xo Lionel Zinsou.

## Ɖo hwɛlìjí
É sĭsí jɛxa Patrice Talon nyi togan guɖo ɔ‚ gbɛ yé mɛ wé lɛ tɔn jɛ gblégblé ji kǎkǎ bɔ yé ɖɔn mɛdaxo Sébastien Ajavon sɔ yi hwɛnŭ‚  ɖó sɛnzɔwatɔ lɛ ɖɔ é mɔ azɔgblégbé (cocaïne) ɖo agban tɔn ɖé é zɔn wa zohunglitɛn é mɛ. A mɔ̌ hwɛ djó é nukɔntɔn bɔ é fli kpanta togan Patrice Talon. E ɖo toxódɔgbɛ “Union Sociale Libérale” bo gbɔ hɔn yì yovo flanséto mɛ.

Ɖo 18 kɔnyasún 2018‚ hwɛɖɔtɔxwé yɔyɔ CRIET sǎ hwɛgan hwé kó (20 ans) dé ɖo gudo tɔn nù azɔgblégblé xó ɖokpo ɔ‚ bó lɛvɔ sǎ hwɛgan atɔ́ɔn (5ans) ɖévó nǔ takwɛ sìn ahizì ɖó 2022. Hwɛɖɔtɔ lɛ na gbé takwɛ hwé lɛ bɔ yé yi dɔkun tɔn kpo nù ɖé é ɖó é bi hwĭ ɖo Benɛɛ. Bɔ yé jɛ dɔkun nú tɔn lɛ bì yi ji sìn xwéjisún 2022.

## Ɖo ajɔlìjí
Ajɔwatɔ daxó‚ toxódɔtɔ Sébastien Ajavon  jɔ ɖo azan kǒ é hwé dokpo gɔ (19) alunsún  léxwé 1965 tɔn mɛ ɖo Kutonu (Benɛɛ). Sín 1991 ɔ‚ é bɛ hwévijɔ ɖo mɛjítɔ tɔn lɛ kpa co bo ɖo ajɔxwé Cajaf-Comon.

Ɖo léxwé 2012 ɔ‚  mɛlɛ bi sé ɖɔ Cajaf-Comon tɔn ɖu liva gbàn ayizin jɛji (36 milliards) nǔ takwɛ do Benɛɛ bɔ  yé ɖŏ ajɔxwé ɔ té hwɛ co kpɔn bó ɖɔ hwɛ̌.

Sébastien Ajavon lɛ vɔ ɖo xójlahwé Sikka TV kpo radio Soleil FM dé yé wa gbɛ azɔ na ɖo Benɛɛ é.

Nubaɖoxwé Forbes zé ɖokunnɔ daxó mɛ yi gbéji tɔn mɛ bó dɔ é lɛ nyi akwɛnɔ daxó wé gɔ Benɛɛ tɔn ɖo Patrice Talon gudo. É yɛ wɛ nɔ lɛ vɔ sŭ takwè hŭ Benɛɛvi bi hwí

É tunwun alɔgɔnúmɛxwé « Ajavon Sébastien Germain » (ASG), do té sìn 2010 bo nɔ gba azɔmɛxwé‚ dotoxwé nǔ tokpɔn yé jɛ do tɔn tawun lɛ é.

E lɛ vɔ tun balɔn klpɔntɛn ɖo Sɛmɛ-Kpoji  ɖo kɔnyasún léxwé 2006.

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ 
Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Gán Benɛɛto tɔn lɛ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1965 tɔn mɛ
Lionel Zinsou

**Lionel Alain Louis Zinsou** éé nyi Benɛɛvi bo lɛ nyi yovo flansévi‚ nyi akɔwé téwungbéju ɖokpo ɖo gbɛ ɔ mɛ. E w'azɔ gbɔn akwɛ sín kǎnxixo nú  nunkɔnyiyi tò gégé tɔn ɖo Aflika kpo yovogbéji kpo.  Tógan sísí jɛxá Thomas Boni Yayi sɔ'ɛ gán nú ganhɔnyitɔ́ lɛ ɖo Benɛɛ sín ayidosún 2015 yi jɛ lidósún 2016.

## Tàn tɔn kléwun
É ji i Lionel Zinsou ɖo azán kǒ nukun atɔn gɔ kɔnyasún 1954 tɔn mɛ ɖo Paris toxo mɛ (Flansétó mɛ). Tɔ́ tɔn nyi Benɛɛvi bɔ nɔ́ tɔn nyi Flanséví. Atavi tɔn, Emile Derlin Zinsou wɛ nyi togǎn xoxó Benɛɛto tɔn.

Mɛɖaxo ɔ yi kplɔn  akwɛ kpo ɖɔkun kpo sín wema ɖo Flansétó mɛ‚ Glɛnsitó mɛ (Angleterre) kaka bó yi kununɖéwema tɔn.

Ɖo Flansétó mɛ ɔ́‚  Lionel Zinsou w'azɔ xà gǎn xoxó ganhɔnyitɔ lɛ tɔn Laurent Fabius azɔn mɔ kpan co bó wa kpa'cɛ nú azɔxwé  PAI Partners ɖo  xwè 2009 tɔn mɛ.

Flansétó nɔn ɖé ɖo azɔwatɔ daxó lɛ mɛn nŭ tó nounkɔn yi yi sín azɔ xá Aflica tó lɛ.

Tógan Yayi Boni zé ganhonyitɔ gǎn ɖo ayidosún léxwé 2015‚ bɔ é toun yovo sìn zógbin “lampadaire solaire” gbɔn tokponla  guégué mɛn.

É yi Djougou‚  Gaani xwé woosún léxwé 2015 tɔn dougbé bɔ djɔmɛn houn kléoun (hélicoptère) tɔn djayi  bɔ gbɛtɔ ayizín (6) gblé yoǔ amon n'ti wɛ ǎ.

Medahó Lionel Zinsou ɔ‚ yi sɔmi sɔmi léxwé 2016 tɔn bɔ Patrice Talon hwé ɖó agba hwlin hwlin wé gɔ  ɖǔ Tógan.

É nin gouɖo ɔ‚ é lɛkɔ yi Flancétó mɛn bó wazɔ nǔ tógan François Hollande kpo do azɔmɛn hwé daxó‚ "Institut Montaigne".

Ɖo zosùn léxwé 2020 tɔn mɛ ɔ‚ é ɖɔ djílé togan Patrice Talon ylɔ é mi bó ba dɔ mini ɖu gǎn  adjɔ̀zɔ daxó (Organisation Mondiale du Commerce) tɔn. Ló ɔ mi dɔ ni dɔ ayonlivi  Ngozi Okonjo-Iweala yon nǎn hou é mí‚ bɔ toví Benɛɛ tɔn kpó Ayonli tɔn kpo lɛvɔ nyi  nonvi nonvi.

## Ɖo hwɛlijí
Hwɛɖɔxhwé daxó (Cour d'appel) Kutɔnu tɔn sǎ sɛn ɖo 2 avivɔsún 2019. Hwɛɖɔtɔ lɛ ɖɔ é zan kouè ɖín zè oǔ dɔ sɔmi sɔmi léxwé 2016. Yé gbɛ dɔ é sí sɔmi sɔmi à nǔ xwé  ɛnɛ (4 ans) bó nan lɛvɔ soǔ sɛn kouè lívi kanɖé wò (50 millions de FCFA).

## Dodo tɔn


Akpaxwé:Tovi nukun ɖ'éji Benɛɛto tɔn lɛ
Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Gán Benɛɛto tɔn lɛ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1954 tɔn mɛ
Annick Balley

**Annick Balley**, b'ɛ ji i ɖo xwè 1964 tɔn mɛ ɔ, nyi xojlazɔwàtɔ ɖo gbavinukpɔnɔxwé ORTB tɔn. 

É kú ɖo azán 14 ɔ, zofinkplɔsùn xwè 2024 tɔn mɛ ɖo yovo flansétò mɛ.

## Tàn tɔn kléun
Nɔé Annick Balley wɛ xwé aza ɖo tà nù nuwlanwlan gbɛta xojlazɔwàtɔ é ɖo ORTB lɛ é co bo wa gosin ɖo xwè 2010 tɔn mɛ. Hwenu ee lɛ lɛkɔ wa ɖo 2016 ɔ, é kpacɛ nu nǔ é kan tito gbavinukpɔnɔxwé ɔ tɔn lɛ.

Sin 2012 yi jɛ 2015 ɔ, é nyi gán nu gbavinukpɔnɔxwé Maisha TV ee ɖo Malitò mɛ ɖɔn é bo ka lɛ nyi afɔsɔɖotétɔ nu gán ORTB tɔn.

## Kú tɔn
Azǎn 14 ɔ, zofinkplɔsùn xwè 2024 tɔn gbe wɛ, nɔé ɔ, nyi matiintɔ ɖò toxo Paris tɔn mɛ, ɖò azɔ̀n kléun ɖé gudo.

Akpaxwé:Xojlazɔwàtɔ Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1964 tɔn mɛ Akpaxwé:Kú ɖò xwè 2024 tɔn mɛ
Rogatienne Agoï Aïkoele

**Rogatienne Agoï Aïkoele** ɔ, nyi ɖɛmɛnu ɖo ɖɛmɛnugun tantɔngɔɔ ɖɛmɛnugbasá Benɛɛto tɔn mɛ.
## Toxoɖɔgbɛ tɔn
Toxoɖɔgbɛ Union Progressiste (UP) tɔ̀n sin asyá glɔ wɛ è sɔ'ɛ ɖɛ̌mɛnu ɖè.
 Akpaxwé:Ɖɛmɛnu_Benɛɛto_tɔn_lɛ Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn Akpaxwé:Nyɔnu toxóɖɔtɔ
Kɔngotò

**Kɔngotò** bɔ yé ylɔ ɖɔ **République du Congo** ɖò yovo flànsé gbè mɛ ɔ, nyí tò ɖé bó ɖò tò e ɖò tɛ́ntìn nú Aflika lɛ mɛ. 
̀Toxó ɖaxo tɔn nɔ nyí Brazzaville.
## Tò é lɛlɛ do é lɛ
Gabɔnto, Kamerunutò, 
Centre afriquetò kpodo Angolatò  kpo.
Akpaxwé:Tò lɛ
Agojié lɛ

**Agojié lɛ** nyi ahwanfùntɔ téwungbeju Danxomɛ tɔn sín dada Agaja hwénù wá dada (axɔsu) téwungbéju Gbêhanzin hwènu. Yé fùn mɛ wì hwàn‚ yovo flansé hwàn,  bo nɔ̀ tɔjú Danxomɛtò.

Nyɔ̌nu asuka nɛ lɛ wɛ nyi «Amazones du Dahomey» ɖo flanségbè mɛ.

## Tàn tɔn kléwun
Sín Hwegbaja hwènu (1645-1685) wɛ ye bɛ ahwannú kplɔ́n kplɔ́n nyɔ̌nu "glégbénù" asuka lɛ. Ée dada Akaba yí alada ɔ (mɛɖé nɔ ɖɔ dada kú ǎ)‚ Nà Tasi Hangbé yi azínkpo‚ bó gɔ nu ɖé lɛ nú ahwannúsísɔ́ nyɔ̌nu asuka lɛ tɔn. É yɛ gudo ɔ‚ dada Agaja wa gɔ kpɛɖé ná kaká bɔ yé ɖù ɖò ahwan mɔkpán jí.

Agojié lɛ nɔ d'asu ɖébu kpɔn a. Yé nɔ nɔ gbéjí jɛ  hwénu ée dada xɔnmɛ tɔn nanwa bǎ minɖé ɖó é‚ alo yé na sɔ  mɛɖé nú sunnu asuka é wǎ nǔ ɖaxó ɖo tokpɔnla ɔ mɛ é. 

Ahwannukɔntɔ lɛ nɔ nyi "Gawu"‚ mɛ bɔ ɖé wu lɛ nɔ nyi "Ahwangan".

Yé nɔ mǎ gbɛta Agojié lɛ tɔn ɖo gégé jí. Aligosi lɛ nɔ kpé nukun ɖo hɔnmɛ (palais) kpo dada (roi) kpo wǔ bɔ ja ɖopko lɛ nɔ yàwu yi ahwan. 

Nawi‚ ée nyi Agojié guɖo tɔn‚ kǔ ɖo Kinta ɖo xwè tɔn kanwé kó gɔ mɛ (100 ans) ɖo 1979.

Yé bló kpajlɛ Agojié tɔn ɖokpo ɖo Kutɔnu bo na nɔ flín yé na.  Tògan Patrice Talon hun nǔ sín nú ɖo azan gban gɔ (30) liyasún léxwé 2022.

## Ahwan Agojié fun lɛ
Agojié lɛ ɖǔ ɖò ahwan ě e ye fun xa xweɖa lɛ e jí ɖo dada Agaja hwénu. Nyikɔ yé tɔn jɛ jǐ yi jí tawun ɖò dada Ghézo sín hwènu. Yé fun ahwàn égblémankǔ bó hwlɛn Danxomɛ sín takwɛ́ susu nú ayɔnu awɔnlinǔ Oyɔ tɔn lɛ sí ɖo xwè 1823. Yé fùn ahwan xá Abéokutanu lɛ ɖò xwè 1851 kpo 1864 kpo.

Ɖo dada Gbɛhanzin hwènu ɔ‚ agojié lɛ fun ahwan ɖaxó ɖaxó xá ahwanfuntɔ yovo Flansétò tɔn lɛ ɖo Kutɔnu‚ Acukpa kpo Danxomɛ kpo.  Lo ɔ‚ yovo Flansétó sín mɛ lɛ wa ɖù ɖo yé ji kpo tú kpo.

Ée dada Agoli-Agbo yí azinkpo bó jɛ akɔ xá yovo Flansé lɛ ɖo azǎn 17 gɔ abɔxwisùn léxwé 1894 ɔ‚ yé ɖè Agojié lɛ sín ahwan mɛ.

## Ɖiɖé Agojié lɛ tɔn ɖé lɛ

Dahomey amazon2.jpg
Dahomey amazon1.jpg
Amazones-Dahomey.jpg
Les survivantes des Amazones de Behanzin (Dahomey).jpg
COLLECTIE TROPENMUSEUM Groepsportret van de zogenaamde 'Amazones uit Dahomey' tijdens hun verblijf in Parijs TMnr 60038362.jpg


## Nuwlǎnwlǎn e cá kan xa élɔ lɛ
* Tobotoboji nyɔnu Agoojye lɛ tɔn

## Dòdó tɔ̀n


Akpaxwé:Agojié lɛ
Akpaxwé:Tàn Danxomɛ tɔn
Paul Hazounme

**Paul Hazounmé** ɔ, e jǐ azǎn afɔtɔn nukun dokpo gɔ̌ Lidosùn xwe 1890 ɖò Xɔgbonu bɔ e kù ɖo azǎn w'atɔn gɔ̌ Lidosùn xwe 1980 ɖò xwè tɔn kanwe wǒ gɔɔ mɛ ɖó Kutɔnu. 

## Gbɛ tɔn sin tan kléwun
Paul Hazounme ɔn , Benɛɛtovi ɖobanù nǔ tɔ́ , nǔwlantɔ̀, politiki blo tɔ́ wɛ e nyi. Eɖesú ɖò mɛ nukun ɖedji ɖéé tɛnkpɔn bɔ̀ nɔví mitɔn lɛɛ gosin kannumɔ  gbéjí ée. Wema ɖee e wlan lɛɛ mɛ ɔn, ɖee e tǔn nǐ tawun ɔ wɛ nyi: Doguicimi.

Akpaxwé:Wemawlantɔ lɛ
Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1890 tɔn mɛ‎
Akpaxwé:Kú ɖò xwè 1980 tɔn mɛ
Sèssimè

**Sèssimè**, nyikɔ́ tɔn ɖesù nyí Bidossessi Christelle Guédou. E jǐ ɖo azǎn ko gɔɔ zofínkplɔsùn xwè 1984 mɛ ɖò kɔvɛ. Bɛnɛɛtovi hansinɔ, hankpatɔ́, wɛ e nyi. E ɖè hansinɔ nyikɔ́ tɔn sɛsimɛ ɔ sín nyikɔ́ tɔn ɖesù Bidossessi ɔ́ mɛ.
       
## Gbɛ tɔn sìn tan
Sín xwenù ée e ɖó xwè w'atɔn e wɛ Sɛsimɛ jɛ wangnigni tɔn nú miziki ɔ déxlɛ́ jí. Ɖò jlo tɔn mɛ na donyí gbɛtɔ tǔn tǔn gbɔn tó gege mɛ ɖì Michael Jackson kpodó Angelique Kidjo kpó ɖɔ́hùn ɔ, é zè nǔ ɖéé enɔ ylɔ ɖɔ̀ style Afropop-rock kpó zukù kpo. E blo kɔnkǔ gege xwenù ée e nyi azomɛvi ɔ lobò dùdejí. Xwe 2007 ɔ, ée eblo télě - réalité Coca-cola Star Promo lobo ɖùdejì. Ɖùdejì e nɛ wɛ nyí bibɛmɛ handjìZɔ́ tɔn tɔn.

Akpaxwé:Hànsinɔ Akpaxwé:Hànkpatɔ
Christine Ouinsavi

**Christine Ouinsavi** ɔ, nyi ganhɔnyitɔ xoxo Benɛɛ tɔn é nɔ kpenukun do 

## Azɔ̀wiwa tɔ̀n

## Gbɛ̀ tɔ̀n
E ji ɖo azan 24 liyasun xwe  1975 ɖo Bétérou. nyí nùkɔ̀ntɔ́ tòxóɖɔ́gbɛtà Toxóɖɔ

## Toxoaɖiɖɔ'zɔ wiwa tɔ̀n

## Nyi è eɖée
Akpaxwé:Toxoɖɔtɔ Benɛɛ tɔn
Akpaxwé:Ganhɔnyitɔ Benɛɛ tɔn lɛ
Akpaxwé:Jì ɖò xwè 1975 tɔn mɛ