open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dante Alighieri

**Dante Alighieri** (føddur mai/juni 1265 í Firenze, deyður 14. september 1321 í Ravenna) var ein italienskur rithøvundur og skald, best kendur fyri at hava skrivað *Tann gudgivna skemtileikin* (*La Divina Commedia*), sum er eitt av hæddarpunktunum í heimsbókmentunum. 

## Lívssøga
Dante Alighieri varð føddur í býarpartinum San Pier Maggiore í Firenze í 1265. Føðingardagurin er rættiliga óvissur, men hann fortelur sjálvur í skaldskapi sínum, at hann varð føddur í stjórnutekninum Tvillingunum. Hann varð doyptur Durante eftir abba sínum á móðursíðuni, Durante degli Abati, Dante var eitt kallinavn, ið hann sjálvur valdi at nýta. Mamma hansara, Berta ella Bella degli Abati, doyði tá hann var knapt tíggju ára gamal. Pápi hansara, Alighiero di Bellincione Alighieri, giftist uppaftur og fekk fýra børn við nýggju konuni, sum nevndist Lapa Cialuffi. 

Tá Dante var níggju ára gamal møtti hann musu sínari, tí átta ára gomlu Bice Portinari, sum hann nevndi ”Beatrice”, tann saliga. Tá hann var umleið átjan ára gamal møttist hann ofta við henni, og hon gjørdist hansara ímynd av kærleikanum. Tey blivu tó ikki gift. Tá hann einaferð vísti áhuga fyri einari aðrari kvinnu gjørdist hon firtin og ignoreraði hann. Tá lovaði hann, at hann skuldi yrkja til hennara heiður soleiðis sum ongin annar hevði yrkt fyrr. Beatrice giftist einum bankamanni sum nevndist Simone dei Bardi, og hon doyði í 1290. Í 1293 uppfylti hann sítt lyfti og skrivaði *[[Vita Nuova]]*, sum ofta verður nevnt hansara ungdomsverk. 

Tólv-ára gamal bleiv Dante trúðlovaður Gemma Donati, sum hann seinni giftist við. Tey fingu eftir øllum at døma trýggjar synir og tvær døtur. Tveir synir, Jacopo og Pietro, gjørdist seinni kendir fyri at viðmerkja verk hjá pápanum. Dante fekk í hvussu so er eina dóttir, Antoniu, sum gjørdist nonna í Ravenna og sum tá fekk sær navnið systir Beatrice.

## Keldur


Bólkur:Italskir rithøvundar
Bólkur:Føðingar í 13. øld
Bólkur:Andlát í 14. øld
Kyros II

**Kyros II** (føddur umleið 576 f.Kr., deyður í juli 529 f.Kr.) eisini nevndur **Kyros hin Stóri**. Kyros 2. stovnaði Persia og Persararíkið (Akamenide dynastiið) í 557 f.Kr. 

Navnið "Kyros" (ein beinleiðis týðing til tað latínska stavraðið úr grikskum *Κύρος*) er ein griksk versjón av tí persiska *Koroush* ella *Khorvash*, sum merkir "Prestiga". Á persiskum merkir *khour* "sól", meðan *vash* er eitt ískoyti, sum merkir líkheit. Kyros verður í Gamla Testamenti umrøddur sum ein messias. Eingin veit, um hann og Zarathustra livdu samstundis, men hann verður mettur at vera tann fyrsti zoroastriski valdsharrin.

Kyros stýrdi fyrst sum mediskur lydkongur í "Parsua", men síðan legði hann Mediea undir seg í 557 f.Kr. og kallaði sítt nýggja ríki fyri "Persiea".

Bólkur:Regentar
Bólkur:Fornøldin
Bólkur:Persarar
Shahname

**Shahname** (Persiskt: شاهنامه, *"Kongabókin"*) er eitt sera langt poetiskt epos, sum persiska skaldið Ferdowsi hevur skrivað um 1000-talið. Eposið er tjóðarkvæði hjá Iran og øllum tí persisktalandi heiminum. Ferdowsi skrivaði verkið í 40 ár síðst í 900-talinum og fyrst í 1000-talinum, og hevur tað umleið 60 000 vers. Eposið er skrivað á persiskum uttan útlendsk lániorð og hevur spælt ein stóran leiklut í endurvækjanini av tí persiska málinum eftir islamsku erobringina av Persia, og seinni hevur tað havt ávirkan á tað arabiska málið.

Tað rúgvismikla verkið, sum av persiskt talandi fólkum verður mett at vera eitt meistaraverk, reflekterar yvir tað persisku søguna, mentanina og fornu trúgv, (zoroastrianism). Tað zoroastrianistiska innihaldið ger verið týdningarmikið fyri tey umeið 200 000 zoroastrianistarnir, ið enn búgva í Iran, eftirsum verkið vísir søguna hjá trúgv teirra frá byrjan til enda.

Verkið byrjar í einari mytiskari frumtíð, og fortelur um skapanina av heiminum, um teir fyrstu fornu kongarnir, um tey akemenidisku, seleukidisku, parthisku og sassanidisku ríkini heilt fram til tíðina áðrenn tað arabisku innvasjónina (*hojum-e tâziyân*) í 600-talinum. 

Høvuðshetjan í eposinum er Rustam, sonur Zal og Rudabeh. Shahname er ein kelda til iranskt tjóðskaparsinni.

## Keldur


Bólkur:Persia
Bólkur:Bókmentir
Bólkur:Iran
Bólkur:Søga
Stjórnin hjá Edmundi Joensen II

**Onnur stjórnin hjá Edmundi Joensens** var Føroya landsstýri frá 11. juni 1996 til 15. mai 1998, undir leiðslu av Edmund Joensen úr Sambandsflokkinum (SB). Aðrir flokkar í samgongusamstarvinum vóru Fólkaflokkurin (FF), Verkamannafylkingin (VMF) og Sjálvstýrisflokkurin (SF). Einasti munurin millum tað fyrru stjórnina hjá Edmundi Joensen og hesa seinnu var sostatt, at Fólkaflokkurin kom í staðin fyri Javnaðarflokkin. Sjálvstýrisflokkurin, við Sámal Petur í Grund sum landsstýrismanni, tók seg úr samgonguni tann 1. desember 1997.

## Keldur


Edmund Joensen II
Bólkur:Føroyskur politikkur
Bólkur:Listar yvir føroyskir politikarar
Umhvørvismálaráðharrar í Føroyum

**Umhvørvismálaráðharrin** ella *landsstýrismaðurin í umhvørvismálum* (ella landsstýriskvinnan) var frá 1985 til 2004 ein ráðharrasessur í Føroya landsstýri, men ongantíð við egnum aðalráð. Frá 2004 og til ráðið varð niðurlagt í 2013, hava umhvørismál hoyrt undir Innlendismálaráðharrar.

## Keldur


Bólkur:Listar yvir føroyskir politikarar
Bólkur:Listar yvir landsstýrisfólk í Føroyum
Annika á Lofti

**Annika á Lofti** (fødd í 1983, uppvaksin í Sandavági) er ein føroysk listakvinna og filmsleikstjóri. Hon hevur havt fleiri listaframsýningar bæði í Føroyum og í Danmark. Hon er útbúgvin á Fatamorgana listaskúlanum í Keypmannahavn, 2006, og fór at lesa á Iceland Academy of the Arts í 2007. Hon hevur eisini gingið á filmslistaskúla í Berlin. Annika hevur eisini roynt seg innan filmslist, og í desember 2012 vann filmur hennara *Mist* fyrstu Áskoðaravirðislønina á Geyta films-gallaveitsluni í Norðurlandahúsinum. Tað er Tórshavnar kommuna ið letur virðislønina, og áskoðararnir ið velja hvønn film ið teimum dáma best, og í 2012 fall valið á filmin hjá Anniku. Áskoðaravirðislønin var á 15.000 krónur.

## Framsýningar - í úrvali
*Ólavsøkuframsýningin 2002
*Ólavsøkuframsýningin 2003
*Copenhagen City Hall 2006
*Politikkens udstillings lokale Pressen 2006
*Ny Carlsberg Glyptotek 2006 
*Ólavsøkuframsýningin 2007
*Leopold Museum 2008
*Summarframsýningin 2008

## Heiður
* 2012 - Vann Áskoðaralønina á fyrsta Geyta gallaveitsluni í Norðurlandahúsinum

## Keldur


Bólkur:Føðingar í 1983
Bólkur:Føroysk listafólk
Bólkur:Filmsleikstjórar úr Føroyum
Orkumálaráðharrar í Føroyum

**Orkumálaráðharrin** ella *landsstýrismaðurin í orkumálum* var frá 1981 til 2004 ein ráðharrasessur í Føroya landsstýri. Orkumál lógu undir Orku og umhvørvismálaráðnum frá 1998 til 2004, tá hesi mál vóru flutt til Innlendismálaráðið. Hetta varð tó niðurlagt í 2013. Tá vóru náttúru- og umhvøvismál flutt til Fiskimálaráðið.

## Keldur


Bólkur:Listar yvir føroyskir politikarar
Bólkur:Listar yvir landsstýrisfólk í Føroyum
Landbúnaðarmálaráðharrar í Føroyum

**Landbúnaðarmálaráðharrin** ella *landsstýrismaðurin í landbúnaðarmálum* var ein ráðharrasessur í Føroya landsstýri frá 1959 til 1998, men aldri við egnum aðalráði. Síðan 1998 hava landbúnaðarmál hoyrt undir fiskimálaráðharran. Áðrenn hetta vóru landbúnaðarmál ofta savnaði saman við fiskivunnu- ella ídnaðarmálum.

## Keldur


Bólkur:Listar yvir føroyskir politikarar
Bólkur:Listar yvir landsstýrisfólk í Føroyum
Bjørt Samuelsen

**Bjørt Samuelsen** (fødd 2. mars 1965 í Tórshavn) er ein føroyskur journalistur og politikari (Tjóðveldi). Hon hevur sitið í Løgtinginum síðan 2008, og var vinnumálaráðharri frá 4. februar til 15. september 2008.

Hon vaks upp í Havn, og fluttið til París sum 19-ára gomul. Seinni flutti hon til Keypmannahavn fyri at lesa bromatologi, og er útbúgvin cand. brom. Síðan flutti hon til Oslo, har hon gekk á *Norsk Journalisthøgskole*. Hon starvaðist sum blaðkvinna/journalistur á Aftenposten, Forbruker-rapporten, og á Forbrukerinspektørene hjá NRK. Hon var stýrislimur í Fagpressens Journalistforum frá 1998 til 2000, og skrivari og kassameistari í Norsk-færøysk lag frá 1994 til 2000. Eftir at hon flutti heimaftur til Føroya á heysti 2000, hevur hon starvast í Kringvarpi Føroya og sum sjálvstøðug vinnurekandi sum samskiftisráðgevi. Hon hevur eisini undirvíst á Fróðskaparsetri Føroya.

Á løgtingsvalinum 2008 varð hon vald inn á Løgtingið fyri Tjóðveldi. Sama dag, hin 4. februar, varð hon útnevnd til vinnumálaráðharra í aðru stjórnini hjá Jóannes Eidesgaard. Heidi Petersen møtti á løgtinginum í staðin. Samgongusamstarvið helt uppat í september sama árið, og Samuelsen gjørdist aftur løgtingslimur.

## Løgtingslimur
*2008-2011 Løgtingslimur
*2011- Løgtingslimur

## Landsstýriskvinna
*4. februar 2008 - september 2008, varð hon útnevnd til vinnumálaráðharra í seinnu stjórnini hjá Jóannes Eidesgaard. Heidi Petersen møtti á løgtinginum í staðin. 

## Løgtingsnevndir
*2008–2011 limur í Vinnunevndini
*2008–2011 limur í Løgmálanevndini
*2011 - næstforkvinna í Vinnunevndini
*2011 - limur í Trivnaðarnevndini
*2011 - varalimur í Uttanlandsnevndini
*2011 - limur í Norðurlandaráðnum

## Onnur álitisstørv
*Nevndarlimur í nevndini fyri Útvarp Føroya frá 2002 til 2003
*Kassameistari í Føroya Blaðmannafelag frá 2001 til 2004
*Stýrislimur í Føroysku Málnevndini frá 2004 til 2005
*Kassameistari í URD frá 2006 til 2008
*Stýrislimur í kveik.fo og Hansen International síðan 2007
*Limur í umsjónarráðnum hjá Landsbankanum frá 2007-2012

## Keldur


Bólkur:Løgtingslimir
Bólkur:Føroyskar kvinnur í politikki
Bólkur:Vinnumálaráðharrar í Føroyum
Bólkur:Føðingar í 1965
1651

**1651** (MDCLI) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum sunnudegi, og sambært julianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum mikudegi. 

## Hendingar
*

## Føðingar
*6. august - Carl Gustaf Rehnskiöld, svenskur greivi og hermaður

## Andlát
*

Bólkur:1650-árini
1650

**1650** (MDCL) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum leygardegi, og sambært julianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum týsdegi. 

## Hendingar
*

## Føðingar
* 14. november - Vilhelm III, kongur av Onglandi, Skotlandi og Írlandi frá 1689-1702 (d. 1702)
*

## Andlát
*11. februar - René Descartes, franskur heimspekingur og støddfrøðingur (f. 1596)

Bólkur:1650-árini
1655

Øldir: 16. øld - **[[17. øld]]** - 18. øld

Áratíggju: 1600-árini 1610-árini 1620-árini 1630-árini 1640-árini - 1650-árini - 1660-árini 1670-árini 1680-árini 1690-árini 1700-árini 

Árstal: 1650 1651 1652 1653 1654 - 1655 - 1656 1657 1658 1659 1660

----
## Hendingar
* 10. mai - Jameika gerst enskt hjáland.

### Ókend dagfesting

* Christoffer Gabel fær handilsloyvi í Føroyum, og sonevnda "gablatíðin" byrjar.

*

## Føðingar
*

## Andlát
*

Bólkur:1650-árini
1590-árini

Øldir: 15. øld - **[[16. øld]]** - 17. øld

Áratíggju: 1540-árini 1550-árini 1560-árini 1570-árini 1580-árini - 1590-árini - 1600-árini 1610-árini 1620-árini 1630-árini 1640-árini 

Ár: 1590 1591 1592 1593 1594 1595 1596 1597 1598 1599

----
## Hendingar
*

## Slóðir úteftir

Bólkur:16. øld
Bólkur:1590-árini
1580-árini

Øldir: 15. øld - **[[16. øld]]** - 17. øld

Áratíggju: 1530-árini 1540-árini 1550-árini 1560-árini 1570-árini - 1580-árini - 1590-árini 1600-árini 1610-árini 1620-árini 1630-árini 

Ár: 1580 1581 1582 1583 1584 1585 1586 1587 1588 1589

----
## Hendingar
*

## Slóðir úteftir

Bólkur:16. øld
Bólkur:1580-árini
1570-árini

Øldir: 15. øld - **[[16. øld]]** - 17. øld

Áratíggju: 1520-árini 1530-árini 1540-árini 1550-árini 1560-árini - 1570-árini - 1580-árini 1590-árini 1600-árini 1610-árini 1620-árini

Ár: 1570 1571 1572 1573 1574 1575 1576 1577 1578 1579

----
## Hendingar
*

## Slóðir úteftir

Bólkur:16. øld
Bólkur:1570-árini
1560-árini

Øldir: 15. øld - **[[16. øld]]** - 17. øld

Áratíggju: 1510-árini 1520-árini 1530-árini 1540-árini 1550-árini - 1560-árini - 1570-árini 1580-árini 1590-árini 1600-árini 1610-árini 

Ár: 1560 1561 1562 1563 1564 1565 1566 1567 1568 1569

----
## Hendingar
*

## Slóðir úteftir

Bólkur:16. øld
Bólkur:1560-árini
1653

**1653** (MDCLIII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum mikudegi, og sambært julianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum leygardegi. 

## Hendingar
* 16. desember - Oddamaðurin Oliver Cromwell, ein militantur puritanari, tekur ræðið í Onglandi. Hann fer at bera heitið „Lord Protector“.

## Føðingar
* 17. februar - Arcangelo Corelli, italskt tónaskald og violinleikari (d. 1713)
* 30. august - Johann Pachelbel, týskt tónaskald (d. 1706)
*

## Andlát
* 22. november - Francesco Maria Macchiavelli, italskur kardinalur (f. 1608)
* ókend dagseting - Artemisia Gentileschi, italsk listakvinna (f. 1593)
*

Bólkur:1650-árini
1550-árini

Øldir: 15. øld - **[[16. øld]]** - 17. øld

Áratíggju: 1500-árini 1510-árini 1520-árini 1530-árini 1540-árini - 1550-árini - 1560-árini 1570-árini 1580-árini 1590-árini 1600-árini 

Ár: 1550 1551 1552 1553 1554 1555 1556 1557 1558 1559

----
## Hendingar
*

## Slóðir úteftir

Bólkur:16. øld
Bólkur:1550-árini
1641

Øldir: 16. øld - **[[17. øld]]** - 18. øld

Áratíggju: 1590-árini 1600-árini 1610-árini 1620-árini 1630-árini - 1640-árini - 1650-árini 1660-árini 1670-árini 1680-árini 1690-árini 

Árstal: 1636 1637 1638 1639 1640 - 1641 - 1642 1643 1644 1645 1646 

----
## Hendingar
*

## Føðingar
*

## Andlát
*

Bólkur:1640-árini
1640

**1640** (MDCXL) var sambært gregorianska kalendaranum eitt skotár, ið byrjaði á einum sunnudegi, og sambært julianska kalendaranum eitt skotár, ið byrjaði á einum mikudegi. 

## Hendingar
*

## Føðingar
*

## Andlát
* 30. mai - Peter Paul Rubens, flamsk-týskur málari (f. 1577)
*

Bólkur:1640-árini
1630

Øldir: 16. øld - **[[17. øld]]** - 18. øld

Áratíggju: 1580-árini 1590-árini 1600-árini 1610-árini 1620-árini - 1630-árini - 1640-árini 1650-árini 1660-árini 1670-árini 1680-árini 

Árstal: 1625 1626 1627 1628 1629 - 1630 - 1631 1632 1633 1634 1635 

----
## Hendingar
* Tinganesskansin bygdur

## Føðingar
*

## Andlát
* 15. november - Johannes Kepler, týskur støddfrøðingur, stjørnufrøðingur og stjørnuspámaður (f. 1571)
*

Bólkur:1630-árini
1620

**1620** (MDCXX) var sambært gregorianska kalendaranum eitt skotár, ið byrjaði á einum mikudegi, og sambært julianska kalendaranum eitt skotár, ið byrjaði á einum leygardegi. 

## Hendingar
* Danmark ger eina handilstøð og fer at byggja ein skansa í Trankebar á eysturstrondini í India. 
* Føroya kirkja kemur undir Sælands biskup.
* Í september mánaði sigla um 100 pílagrímar við skipunum Mayflower úr Plymouth í Onglandi yvirum Atlantshavið til Massachusetts.

## Føðingar
* 16. februar - Frederik Vilhelm I av Brandenburg, týskur kurfúrsti (d. 1688)
* 20. oktober - Aelbert Cuyp, niðurlendskur listamálari  (d. 1691)
*

## Andlát
* 18. august - Wanli, kinverski keisarin frá 1572-1620 (f. 1563)

Bólkur:1620-árini
1610

**1610** (MDCX) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum 
fríggjadegi, og sambært julianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum 
mánadegi.

## Hendingar
*

## Føðingar
*

## Andlát
*

Bólkur:1610-árini
1600

**1600** (MDC) var sambært gregorianska kalendaranum eitt leypár, tí at árstalið kann býtast við 400.
Árið byrjaði á einum leygardegi. Sambært julianska kalendaranum var tað eitt leypár, ið byrjaði á einum týsdegi. 

## Hendingar
* 17. februar - Heimspekingurin Giordano Bruno verður brendur á báli í Róm.
*

## Føðingar
*19. november - Karl I av Onglandi, enskur kongur (d. 1649)
*

## Andlát
* 17. februar - Giordano Bruno, italskur heimspekingur, stjørnfrøðingur og prestur (f. 1548)
*

Bólkur:1600-árini
1560

**1560** (MDLX) var sambært julianska kalendaranum eitt leypár, ið byrjaði á einum mánadegi. 

## Hendingar
*

## Føðingar
*

## Andlát
*Gustav Vasa, kongur Svøríkis (f. 1496)

Bólkur:1560-árini
1550

Øldir: 15. øld - **[[16. øld]]** - 17. øld

Áratíggju: 1500-árini 1510-árini 1520-árini 1530-árini 1540-árini - 1550-árini - 1560-árini 1570-árini 1580-árini 1590-árini 1600-árini 

Árstal: 1545 1546 1547 1548 1549 - 1550 - 1551 1552 1553 1554 1555 

----
## Hendingar
*

## Føðingar
*

## Andlát
*

Bólkur:1550-árini
1580

**1580** (MDLXXX) var sambært julianska kalendaranum eitt leypár, ið byrjaði á einum fríggjadegi. 

## Hendingar
*Magnus Heinason setti á stovn Skansan í Havn

## Føðingar
*

## Andlát
*

Bólkur:1580-árini
1530-árini

Øldir: 15. øld - **[[16. øld]]** - 17. øld

Áratíggju: 1480-árini 1490-árini 1500-árini 1510-árini 1520-árini - 1530-árini - 1540-árini 1550-árini 1560-árini 1570-árini 1580-árini 

Ár: 1530 1531 1532 1533 1534 1535 1536 1537 1538 1539

----
## Hendingar
*

## Slóðir úteftir

Bólkur:16. øld
Bólkur:1530-árini
1540

Øldir: 15. øld - **[[16. øld]]** - 17. øld

Áratíggju: 1490-árini 1500-árini 1510-árini 1520-árini 1530-árini - 1540-árini - 1550-árini 1560-árini 1570-árini 1580-árini 1590-árini 

Árstal: 1535 1536 1537 1538 1539 - 1540 - 1541 1542 1543 1544 1545 

----
## Hendingar
*

## Føðingar
*

## Andlát
*

Bólkur:1540-árini
1570

Øldir: 15. øld - **[[16. øld]]** - 17. øld

Áratíggju: 1520-árini 1530-árini 1540-árini  1550-árini 1560-árini - 1570-árini - 1580-árini 1590-árini 1600-árini 1610-árini 1620-árini

Árstal: 1565 1566 1567 1568 1569 - 1570 - 1571 1572 1573 1574 1575 

----
## Hendingar
*

## Føðingar
*

## Andlát
*

Bólkur:1570-árini
1540-árini

Øldir: 15. øld - **[[16. øld]]** - 17. øld

Áratíggju: 1490-árini 1500-árini 1510-árini 1520-árini 1530-árini - 1540-árini - 1550-árini 1560-árini 1570-árini 1580-árini 1590-árini 

Ár: 1540 1541 1542 1543 1544 1545 1546 1547 1548 1549

----
## Hendingar
*

## Slóðir úteftir

Bólkur:16. øld
Bólkur:1540-árini
1530

Øldir: 15. øld - **[[16. øld]]** - 17. øld

Áratíggju: 1480-árini 1490-árini 1500-árini 1510-árini 1520-árini - 1530-árini - 1540-árini 1550-árini 1560-árini 1570-árini 1580-árini 

Árstal: 1525 1526 1527 1528 1529 - 1530 - 1531 1532 1533 1534 1535 

----
## Hendingar
* 25. juni - Augsburgska trúarjáttanin verður lisin á týskum máli fyri týsk-rómverska keisaranum Karl V. Keisarin fær tvey eintøk av trúarjáttanini, annað á týskum máli og hitt á latíni. 
*

## Føðingar
*

## Andlát
*

Bólkur:1530-árini
1520-árini

Øldir: 15. øld - **[[16. øld]]** - 17. øld

Áratíggju: 1470-árini 1480-árini 1490-árini 1500-árini 1510-árini - 1520-árini - 1530-árini 1540-árini 1550-árini 1560-árini 1570-árini 

Ár: 1520 1521 1522 1523 1524 1525 1526 1527 1528 1529

----
## Hendingar
*

## Slóðir úteftir

Bólkur:16. øld
Bólkur:1520-árini
1520

Øldir: 15. øld - **[[16. øld]]** - 17. øld

Áratíggju: 1470-árini 1480-árini 1490-árini 1500-árini 1510-árini - 1520-árini - 1530-árini 1540-árini 1550-árini 1560-árini 1570-árini 

Árstal: 1515 1516 1517 1518 1519 - 1520 - 1521 1522 1523 1524 1525 

----
## Hendingar
* 10. desember - Martin Luther savnar nakrar studentar uttanfyri býin Wittenberg, har teir brenna pávabrævið saman við nøkrum lógbókum hjá pávanum. 
*

## Føðingar
*

## Andlát
*

Bólkur:1520-árini
1510-árini

Øldir: 15. øld - **[[16. øld]]** - 17. øld

Áratíggju: 1460-árini 1470-árini 1480-árini 1490-árini 1500-árini - 1510-árini - 1520-árini 1530-árini 1540-árini 1550-árini 1560-árini 

Ár: 1510 1511 1512 1513 1514 1515 1516 1517 1518 1519

----
## Hendingar
*

## Slóðir úteftir

Bólkur:16. øld
Bólkur:1510-árini
1611

**1611** (MDCXI) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum 
leygardegi, og sambært julianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum 
týsdegi.

## Hendingar
*

## Føðingar
*

## Andlát
*

Bólkur:1610-árini
Vatn

**Vatn** er ein kemisk sambinding, ið er flótandi við stovuhita og undir standarstýsti. Vatn hevur evnafrøðiliga formilin H2O, ið merkir, at eitt vatnmýl er samansett av tveimum brintatomum og einum ilt-atomi. Vatn er at finna næstan allastaðni á Jørðini og er neyðugt fyri øll kend sløg av lívi. Umleið 70% av fløtuni á Jørðini er dekkað av vatni (hav, vøtn og áir). Í einari frágreiðing í 2014 skrivar ST, at 768 milliónir fólk hava ikki atgongd til reint drekkivatn . Har stendur eisini, at 2,6 milliardir fólk hava ikki umstøður til neyðugt reinføri orsakað av vatntroti, og at 1,3 milliard fólk hava einki elektrisitet. "Eftirspurningurin eftir feskvatni og orku fer at veksa tey næstu árini, tí vit verða fleiri ítali, búskapurin fer at menna seg, og fólk fara at broyta lívsstíl og nýtslu. Alt hetta fer at fleirfalda trýstið á tað frasmmanundan avmarkaða náttúrutilfeingið og vistfrøðina", skrivar ST. Heimsfelagsskapurin sigur, at eftirspurningurin eftir vatni fer at veksa eini 55 prosent hetta til 2050, og at tá fara meiri enn 40 prosent av heimsins íbúgvum at búleikast í økjum við vatntroti.

## Keldur


Bólkur:Vatn
Bólkur:Náttúra
1631

Øldir: 16. øld - **[[17. øld]]** - 18. øld

Áratíggju: 1580-árini 1590-árini 1600-árini 1610-árini 1620-árini - 1630-árini - 1640-árini 1650-árini 1660-árini 1670-árini 1680-árini 

Árstal: 1626 1627 1628 1629 1630 - 1631 - 1632 1633 1634 1635 1636

----
## Hendingar
*

## Føðingar
*

## Andlát
*

Bólkur:1630-árini
Glas

**Glas** er eitt tilfar, ið vanliga er gjøgnumskygt og ikki serliga reaktivt, og orsakað av hesum verður tað nýtt til nógv ymisk endamál. Glas verður eitt nú brúkt í vindeygum, til at drekka úr, til goymslu og varveitan av veskum og matvørum, og í evnafrøði. Fólk hava altíð hildið glas vera vakurt tilfar, og tí hevur tað verið nógv brúkt innan brúkslist og list, t.d. brúkar føroyski listamaðurin Tróndur Patursson ofta glas tá hann prýðir bygningar, trappur o.a. Tað at framleiða glas er elligamalt, tað varð gjørt longu í bronsuøldini í Mesopotamia fyri nærum fimm túsund árum síðan, men tá var tað mest framleitt sum litaðar glasperlur. for snart fem tusen år siden, men da mest som fargede glassperler. Rómverjar høvdu eina rættiliga stóra framleiðslu av glasi, serliga av drekkisteypum og prýðislutum, tó brúktu teir ikki glas til vísund, brillur ella teleskop. 

Vanliga er glas gjørt av kiseloksid (SiO2) sum eisini uppbyggir kvarts og sand. Kiseloksidið smeltar við 2.000 gradir Celsius. Vanliga skilja vit ímillum føst og flótandi evni, men glas er faktisk bæði og. Vanlig vindeygagløs verða gjørd av sandi, soda og kálk sum smeltast saman við umleið 1500 gradir Celsius. Eftir at tann flótandi glasmassin er køldur niður, storknar hann, men mótsatt fleiri øðrum sløgum av tilfari, so hendir hetta uttan at mýlini í glasinum verða læst først í einum krystalmynstri. Vit kunnu tí gott síggja glas sum eina vestu ið er undiravkøld. Men tað er ein sera støðug veska, tí sjálvt um mýlini liggja hultur til bultur, so broytist struktururin í glasinum so at siga ikki.

## Keldur


Bólkur:Tilfar
Bólkur:Evnafrøði
1601

**1601** (MDCI) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum 
mánadegi, og sambært julianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum hósdegi. 

----
## Hendingar
*

## Føðingar
* 12. januar - Pierre de Fermat, franskur støddfrøðingur (d. 1665)

## Andlát
* 24. oktober - Tycho Brahe, danskur stjørnufrøðingur og vísindamaður (f. 1546)

Bólkur:1600-árini
Dávur Djurhuus

**Dávur Djurhuus** er ein føroyskur filmsleikstjóri. Hann hevur nomið sær filmslistarliga útbúgving á Met Film School í London í 2013. Hann vann Geytan fyri filmin *Terminal*. Filmurin *Terminal* varð eisini sýndur á London Short Film Festival 19. januar 2014. Hin 11. desember 2013 vann hann føroysku filmsvirðislønina Geytan fyri filmin Terminal, sum hann hevur leikstjórnað, framleitt og skrivað leikhandrit til. Hann er nevndarlimur í Føroysk Filmsfólk.

## Filmar

### Leikstjóri
*Terminal, 2013
*The Predictable Life of Sebastian, 2013
*Gakk tú tryggur, 2015

### Leikrithøvundur
*Terminal, 2013
*The Predictable Life of Sebastian, 2013

### Framleiðari
*Dog, 2012
*Terminal, 2013
*The Predictable Life of Sebastian, 2013

## Heiður
*2013 - Vann føroysku filmsvirðislønina Geytan fyri filmin *Terminal*
*2015 - Tilnevndur Geytan fyri filmin *Gakk tú tryggur*

## Keldur


## Slóðir úteftir
*Dávur Djurhuus á Imdb.com

Bólkur:Filmsleikstjórar úr Føroyum
1510

Øldir: 15. øld - **[[16. øld]]** - 17. øld

Áratíggju:  1460-árini 1470-árini 1480-árini 1490-árini 1500-árini - 1510-árini - 1520-árini 1530-árini 1540-árini 1550-árini 1560-árini

Árstal: 1505 1506 1507 1508 1509 - 1510 - 1511 1512 1513 1514 1515 

----
## Hendingar
*

## Føðingar
*

## Andlát
*

Bólkur:1510-árini
1500

**1500** (MD) var sambært julianska kalendaranum eitt leypár, ið byrjaði á einum mikudegi.

----
## Hendingar
*

## Føðingar
*

## Andlát
*

Bólkur:1500-árini
Karl Marx

**Karl Heinrich Marx** (føddur 5. mai 1818 í Trier, deyður 14. mars 1883 í London) var ein prusslendskur samfelagsfrøðingur, politiskur búskaparfrøðingur og politiskur heimspekingur. 

Karl Marx er (saman við Friedrich Engels) stovnarin av tí, ið hann sjálvur nevndi vísindalig sosialisma. Henda sosialisma tók hugsjónarliga støði í sonevndu utopisku sosialismuni, sum til dømis varð kend við hugsanum/hugskotum hjá  Charles Fourier. 

Karl Marx útgav í 1848 *Hitt kommunistiska manifestið* saman við Engels og *Das Kapital* (1867–1894) umframt fleiri aðrar bøkur.

Hann varð føddur inn í eina múgvandi miðstættarfamilju í Trier í Rinlandinum, tætt við markið til Frankaríki. Hann las á hægri lærustovnunum í Bonn og í Berlin, hiðani áhugin fyri hugsunarháttinum hjá Unghegelianarunum spratt. Eftir loknan lesnað ynskti hann at halda fram á akademisku leiðini, men hesum varð hann sýttur av prusslendsku stjórnini, sum burturbeindi allar umsóknir frá klassiskt liberalistum og unghegelianarum. Í staðin fór hann frá 1842 at skriva fyri víðgongda tíðarritið *Rheinische Zeitung* í Køln. Prusslendska stjórnin bannaði blaðið eftir áheitan frá russiska sarinum *Nikolaj 1*. Í 1843 flutti Karl Marx til París, har hann fór at arbeiða sum blaðfólk í víðgongda vinstrahalla blaðnum *Deutsch-Französische Jahrbücher*. Í París hitti hann hittinorðaða mannin Friedrich Engels, sum var ein múgvandi verksmiðjuánara úr ríka Rinlandinum. Teir gjørdist vinir, og Engels veitti fígging, so Karl Marx kundi halda fram við síni skriving.

## Keldur


Bólkur:Týskir heimspekingar
Bólkur:Føðingar í 1818
Bólkur:Andlát í 1883
Bólkur:Týskir búskaparfrøðingar
1501

Øldir: 15. øld - **[[16. øld]]** - 17. øld

Áratíggju:  1460-árini 1470-árini 1480-árini 1490-árini - 1500-árini - 1510-árini 1520-árini 1530-árini 1540-árini 1550-árini 1560-árini

Árstal: 1496 1497 1498 1499 1500 - 1501 - 1502 1503 1504 1505 1506

----
## Hendingar
*

## Føðingar
*

## Andlát
*

Bólkur:1500-árini
1500-árini

Øldir: 15. øld - **[[16. øld]]** - 17. øld

Áratíggju: 1460-árini 1470-árini 1480-árini 1490-árini - 1500-árini - 1510-árini 1520-árini 1530-árini 1540-árini 1550-árini 1560-árini 

Ár: 1500 1501 1502 1503 1504 1505 1506 1507 1508 1509

----
## Hendingar
*

## Slóðir úteftir

Bólkur:16. øld
Bólkur:1500-árini
Mie Østergaard Nielsen

**Mie Østergaard Nielsen** (fødd 25. september 1996 í Aalborg)  er ein danskur svimjari. Bæði foreldur hennera eru fyrrverandi svimjarar, pápin er Benny Nielsen, sum vann silvur í 200 m firvald á Summar-OL 1988 og Lone Jensen, sum m.a. luttók á HM í svimjing í 1978. Mie eigur fleiri donsk met í ryggsvimjing. Hon vann sítt fyrsta altjóða heiðursmerki á EM á stuttgeil í 2011 í Szczecin í Póllandi, har hon vann fýra heiðursmerki og varð nevnd sum *newcomer of the championship*. Hon vann tvey junior EM gull heiðursmerki í 2011 í 50 og 100 m rygg, og tvey ár seinni vann hon sítt fyrsta EM gull heiðursmerki fyri vaksin í individuellari kapping í Herning í desember 2013, bert 17-ára gomul. Hon vann við tíðini 0:55.99, sum var nýtt evropeiskt seniormet.

## Keldur


Bólkur:Føðingar í 1996
Bólkur:Danskir svimjarar
Bólkur:Svimjarar á Summar-OL 2012
Michelle Obama

**Michelle LaVaughn Robinson Obama** (fødd 17. januar 1964 í Chicago, IL) er fyrrverandi forsetafrúa í USA.  Í 2008 eydnaðist tað Barack Obama at blíva forseti í USA; Michelle bleiv sostatt forsetafrúa í USA. Michelle Obama giftist við Barack Obama í 1992; fimm ár áðrenn hann varð valdur í senatinum fyrstu ferð. Hon er útbúgvin løgfrøðingur (Ph.d.) frá Harvard University  og gjørdist advokatur í 1988. Í februar 2010 fór nationala átakið "Let's Move" av bakkastokki við Michelle Obama á odda . Tankin er at lokalir skúlalærarir, læknar, sjúkrasystrar og foreldur í felag skulu lyfta uppgávuna at steðga rákinum at børnini gerast feitari og feitari. Og við hesum sannlíkindi fyri at gerast sjúkari. Herfyri stóð Michelle andlit til andlits við matvøruídnaðinum á ráðstevnu. Tað vóru teir kendu multinationalu matvørurisarnar Kraft Foods, Coca-Cola og onnur, hon hevði heitt á. Hon biðir matídnaðin m.a. lata minni av salti, sukri og feitti í matin og harafturat upplýsa betur um vøruna. Hon heitti inniliga á teimum um at skapa heilt nýggjar matvørur. At skera óneyðuga fyllu burtur og framleiða heilsubetri mat . 

Í 2012 bergtók Michelle Demokratiska flokkin í USA og restina av USA við eini talu; hetta gjørdi hon við demokratiska konventið í Norðurcarolina. Hon læt millum annað ongan iva vera um, at maður hennara trýr upp á, at kvinnur sjálvar kunnu taka ábyrgd av egnum kroppi. 

## Kelduávisingar

Bólkur:Amerikanarar
Bólkur:Afroamerikanarar
Bólkur:Løgfrøðingar
Bólkur:Føðingar í 1964
Romafólkið

**Sigoynarar** (ella **rómanar** ) eru eitt fólk, sum í nógvum førum verður sætt niður á í Evropa. Sigoynarar hava lívliga mentan, og teimum dámar væl dans og tónleik. Tey koma upprunaliga úr India, og fram til 19. øld vóru tey meir ella minni trælir fyri aðalstættina og kleystrini í Evropa . Tá demokratiið tók dik á seg, sluppu tey leys. Men tey áttu onga jørð og einki land, høvdu onga útbúgving og myrkan húðarlit, so framtíðarútlitini vóru einki serlig. Mannarættindafólk siga, at romakvinnur ofta verða sendar til serligar føðideildir at eiga. Og tá børnini hjá teimum fara í skúla, enda tey ofta í flokki saman við menningartarnaðum børnum. Ein fólkateljing í Rumenia í 2013 vísti, at har búðu 500 000 romafólk. Men summi siga, at rætta talið er nærri tveimum milliónum. Tey, sum sleppa burtur úr fátækradøminum, viðganga sjáldan sínar røtur, og tað ger tað eisini truplari hjá romafólkinum at stríðast móti tí mismuni, teimum er fyri. Í árunum, tá Rumenia samráddist við ES um limaskap, gav rumenska stjórnin lyfti um at gera ætlanir, sum skuldu samansjóða ella integrera romafólkið við restina av rumenska samfelagnum. Í Rumenia eru mong ymisk fólkasløg; fjølmentastir eru rumenar, men har eru eisini sigoynarar, ungarar og týskarar, og við strondina við Svartahav, har ið nú eru mangir frítíðarstaðir, hava turkar og ukreinar búsett seg. Fyrr búði mesta fólkið á bygd og livdi av landbúnaði, men so hvørt ídnaðurin hevur ment seg, eru alt fleiri og fleiri fólk flutt til býirnar at búgva. Nógv fólk í Rumenia liva undir sera vánaligum umstøðum. Rumenia er tað landið í Evropa, sum hevur tað størsta fátækradømi. 

Serfrøðingar siga, at romafólkið hevur havt fleiri bakkast seinastu tíðina av ymsum orsøkum. Vinnuvegir, sum fólkið fyrr livdi av, eitt nú at stoypa messinggrýtur og skógva ross, eru ikki eftirspurdir longur. Og nýggjar evropeiskar reglur um sølu av livandi kríatúri, sum romafólkið fyrr gjørdi nógv av, hava gjørt tað truplari hjá teimum at fylgja við, tí tey megna ikki at taka sær av øllum pappírsarbeiðnum, sum nú fylgir við hesi vinnuni. Og sjálv sigoynaramentanin hevur heldur ikki gagnað romafólkinum, siga serfrøðingar . Hetta er eitt klikut, sera *patriarkalskt* samfelag, har fólk verða noydd til at gifta seg á ungum aldri, og virðingin fyri útbúgving hevur ongantíð verið stór. Romafólkini, sum í flestu førum ikki hava útbúgving og bert fáar arbeiðsroyndir, hava fyri tað mesta fingið eina vánaliga móttøku í Vesturevropa. Summi hava funnið okkurt fyrifallandi arbeiði, eitt nú at savna gamalt jarn ella mála hús. Men onnur hava skrivað seg upp til almannaveitingar ella bidda á gøtuni og stjala úr handlum. Tey hava sett kósina vestur eftir til tey ríkaru ES-londini, og nú hava tey eisini íbirt eitt kjak í Evropa um, hvussu opin tey ”opnu ES-landamørkini” í veruleikanum eru. 

## Keldur


Bólkur:Fólk
Tíðarsonur

**Tíðarsonurnar** vórðu gjørdar út frá nulllongdarlinjuni. Hendan tíðarsonan eitur Greenwich Mean Time, vanliga stytt GMT. Fyri at gera tað lættari at máta tíðina, er jørðin býtt upp í 24 tíðarsonur. Sonurnar ganga norður og suður. Í hvørjari sonu er sama tíð galdandi. Tað hevur við sær, at vit í Føroyum hava somu tíð sum til dømis Vesturafrika. Ein tími er vanliga millum sonurnar. Fert tú eystureftir til eina nýggja tíðarsonu, mást tú flyta klokkuna ein tíma fram. Fert tú harafturímóti vestureftir, mást tú flyta klokkuna ein tíma aftur. Hetta er so, tí at sólin rísur í eystri og setur í vestri, og tað hevur við sær, at dagurin byrjar eystanfyri. Tíðarsonurnar fylgja ikki heilt longdarlinjunum, tí tíðarsonurnar eru ofta lagaðar til landamørkini hjá einstøku londunum av praktiskum ávum. Tó hava stór lond fleiri tíðarsonur. Í USA eru til dømis fýra tímar á muni millum eysturstrondina og vesturstrondina. Lítla landið Nepal hevur valt eina tíð, sum er 15 minuttir frá indiskari tíð, fyri at vísa sjálvræði sítt mótvegis stóra landinum sunnanfyri.

Bólkur:Mátieindir
Bólkur:Tíð
Sporbreidd

Sporbreiddin er fráleikin millum báðar skinnarar av sporinum. Flestu tjóðir brúka eitt vanligt sporbreidd av 1435 mm. Smalari breiddirnar eita *sporsmalur*: tær eru brúktar á fjallmiklum lendi, av tí at smærri spor eru ódýrari.

Bólkur:Samferðsla og flutningur
Topografisk kort

**Topografisk kort** vísa hæddarmunin, sum er í náttúruni. Ymsir hættir eru at vísa hæddarmun. Oftast brúka vit hæddarstrikur, har hvør strika merkir eina ávísa hædd. Hæddin vísir metratal yvir havið. Viðhvørt verður brattlendi víst við myrkari liti. Hæddin á høvdum og fjøllum verður merkt við tølum. Á topografiskum kortum av Føroyum síggja vit, hvar mýrar, hamrar, gjáir, áir og vøtn eru. Hesi kort hava lutfallið 1:20.000 og 1:100.000 og verða nógv brúkt í sambandi við uttandura arbeiði og frítíðarlív.

Bólkur:Landafrøði
Surtsey

**Surtsey** er ein oyggj í Íslandi. Hon varð til í ein­um eldgosi, sum helt á frá 1963 til 1967. Innan úr jørðini goystu súlur av gassi og øsku upp úr hav­botn­inum. Súlan var við­hvørt næstan 15.000 metrar høg. Gosbræðing floymdi út á havbotnin og eftir stuttari tíð varð ein oyggj bygd upp nakrar desi­metrar yvir vatnskorpuni. Enn størri nøgdir av gosbræðingum fossaðu út og myndaðu at enda eina oyggj nakrar fer­kilometrar til støddar. Virksemið í gosfjallinum minkaði sum frá leið, og nakað seinni kundu tey fyrstu vísindafólkini fara á lítlu nýggju oynna. Longu tvey ár seinni var vøkstur á Surtsey. 

Í 2013 vóru 50 ár síðani oyggin Surtsey sunnanfyri Vestmannaoyggjarnar kom undan kavi í einum ógvisligum eldgosi í 1963. Oyggin hevur ligið mestum oyðin síðani, men nú heldur borgarstjórin í Vestmannaoyggjunum, Elliði Vignisson, at stundin er komin til, at onnur enn jarðfrøðingar sleppa út á oynna at vitja.  Nógvar rannsóknir eru gjørdar á oynni hesa hálvu øldina, og jarðfrøðingar mæla framvegis frá, at onnur enn vísindafólk fáa atgongd til hana.

Bólkur:Ísland
Bólkur:Oyggjar
Monsunar

**Monsunar** eru vindar, sum broyta ætt, alt eftir hvør árstíðin er. Monsun­ vindar eru um alt Suðurásia og eru orsøk til heilt serlig veðurfyri­brigdi. Um summarið verður landið inni í landinum í Ásia skjótari hitað enn havið. Luftin yvir landøkið verður hitað og fer uppeftir. Tá taka lágtrýst seg upp yvir land, sum súgva slavna luft frá havinum til sín. Frá mai til september streymar summarmonsunurin frá Indiahavi inn yvir Ásia. Tá ið tann slavna luftin uttan av havinum kemur inn yvir land, verður hon noydd upp eftir. Hon verður køld, og tað fer at regna. Glopraregn, *monsunregn*, kann koma við summarmonsuninum. Í vetrarhálvuni skiftir vindurin ætt. Tá taka hátrýst seg upp yvir kalda landið, sum kólnar skjótari enn havið. Tann kalda og turra luftin í hátrýstinum streymar út ímóti havinum, har trýstið er lægri. Talan er um vetrarmonsunin. Í tíðini millum vetur og summar kann veðrið vera ógvuliga umskiftandi. Tá kunnu til dømis harðar ódnir raka strandaøkini í Bangladesj. Monsunregn elvir ofta til vatnflóð.

Bólkur:Vindur
Bólkur:Veðurfrøði
Golfstreymurin

**Golfstreymurin**, sum er heitur havstreymur, fer fram við Føroyum og Noregi. Heiti sjógvurin stavar frá eysturstrondini í Norðuramerika, og fer um Atlantshav, áðrenn hann kemur til Noregs. Golfstreyminum fyri at takka hava vit temprað veðurlag í Norðurevropa, hóast vit eru langt norðuri á jørðini. 

Bólkur:Veðurfrøði
Viktoriavatn

**Viktoriuvatn** (eisini rópt *Nnalubaale*, *Nam Lolwe* ella *Nyanza*; enskt: *Lake Victoria*) er størsta vatnið í Afrika. 
Vatnið liggur millum londini Uganda, Kenja og Tansania, uml. 1134 metrar yvir havfløtuni. 
Tað er í mesta lagi 359 km langt, 337 km breitt og vatnið er 59,947 ferkilometrar til víddar.
Dýpið er í miðal um 40 metrar, men fer niður á 81 metra dýpi har tað er djúpast. 

Størsti partur av norðara helmingini liggur í Uganda, meðan ein smáur partur við landnyrðingsstrondina er undir Kenja. 
Sunnari helmingurin av vatni liggur yvirhøvur í Tansania. 

Frárenslið er í norðara enda og eitur Hvíta Nílá ella Viktoria Nilá. Vatnið haðani rennur gjøgnum Nilá út í Miðjarðarhav. Nógvur fisk­ur er í Viktoriuvatni. Tað hevur eisini stóran týdning sum farleið millum londini Kenja, Uganda og Tansania. 

Fyri at fáa meira burtur úr fiskivinnuni varð eitt nýtt fiskaslag slept út í Viktoriuvatn í 1950-árunum. Tað var nil-áburran, sum ikki hevði verið í vatninum áður. Nil-áburran treivst væl, og nógv meira varð nú fiskað. Men seinni vísti tað seg, at nógv onnur fiskasløg minkaðu í staðin. Hetta vóru fiskasløg, sum fiskimenninir, ið búðu fram við vatninum, fiskaðu við smáum útróðrarbátum. Í staðin komu stór fiskiskip langvegis frá at fiska nil-áburruna. 

Í Viktoriuvatni trívist ein vatnplanta, ein hýasint, sum helst er komin úr einum urtagarðshyli. Hesin vøksturin flýtur omaná og fjalir stórar partar av vatninum. Tað ger, at bátar illa fáa siglt. Men nú er eitt skordýraslag sett út, sum etur hesa vatnplantuna, og tí er ikki so nógvur ampi av henni longur.

## Myndir

Lake_Victoria_composite_satellite_photo.jpg|Viktoriuvatn úr erva.
Kaart_Victoriameer.png|Viktoriuvatn
Lake Victoria 1968.jpg|Kort yvir vatnið (frá 1968).
Rift_en.svg|Stóri rivudalur og Viktoriuvatn
White_and_Blue_Nile-en.svg|Frárenslið er í norðara enda.
Lake_Vic_Bathy.jpg|Størsta dýpið í vatninum er 81 metrar.
Africa_Lake_Victoria_10_006.jpg|Norðurstrondin av vatni nærindis ugandiska høvuðsstaðnum Kampala.
Kenya Kisumu Harbour Hyacinths 1997ke09b21.jpg|Viktoriuvatn í Kisumu í Kenja. Vatnplantan hýasint sæst  týðiliga.
NdereIsland3.jpg|Viktoriuvatn nær við Ndereoyggj í Kenja. Vatnplantan hýasint flýtur omaná og fjalir størsta partin av vatni.
Lates_niloticus_2.jpg|Nil-áburran (*Lates niloticus*) er størsti áarfiskur í Afrika.


## Ávísingar úteftir
*Lake Victoria Fisheries Organization, lvfo.org (á enskum)

## Keldur

Bólkur:Vøtn
GPS

**GPS** (stytting fyr **Global Positioning System**) er ein skipan, sum kann staðseta støð á jørðini við fylgisveinum. Yvir tredivu fylgisveinar eru í ringrás kring jørðina. Ein GPS-móttakari er eitt tól, sum kann rokna frástøðuna til fylgi­sveinar. Um GPS-móttakarin fær frástøðuna til 3 fylgisveinar, kann hann rokna positiónina á jararyvirflatanum. Um móttakarin fær frástøðuna frá 4 fylgisveinum, kann hann eisini rokna hæddina. Mest vanligu nýtsluøkini fyri GPS’arar er í skipum, bátum og bilum. GPS-móttakarin hevur ymisk kort, soleiðis at tú altíð sært, hvar tú ert. Í nøkrum GPS-móttakarum til bilar kanst tú eisini hoyra eina rødd, sum sigur tær, hvussu tú skalt koyra fyri at koma til tað staðið, sum tú hevur sligið inn á tólið.

Bólkur:Navigatión
Bajkalvatn

**Bajkalvatn**, nevnt **Bláa eygað í Siberia** er í Landsynningssiberia og er 31.468 km2 í vídd og 1940 metrar djúpt. Tað er djúpasta vatn í heiminum og størsta vatn, har vatnið er púra fekst; her eru 27.000 km3 av vatni, sum eru 20 % av øllum feskum vatni í heiminum. Størsta dýpið er 1940 metrar. Av tí, at vatnið er so djúpt, er ómetaliga nógv feskt vatn har. Bajkalvatn verður eisini hildið at vera heimsins elsta vatn; aldurin á tí verður mettur til 70 milliónir ár. Har liva nógv ymisk dýrasløg, sum ikki eru at finna nakra aðrastaðni á jørðini, m.a. tann eyðkendi bajkalkópurin. Hetta kemur av, at vatnið er so gamalt og liggur soleiðis í lendinum, sum tað ger. Bajkalvatn er á listanum hjá ST yvir støð, sum eiga at verða varðveitt, men bæði vatnið og umhvørvið rundanum eru hótt. Har er m.a. nógvur timbur ídnaður, sum dálkar vatnið illa við sínum útláti. Seinastu árini hava skógarídnaður og evnafrøðiídnaður dálkað vatnið illa; hetta hevur fingið fólk at gera eitt stórt átak at sleppa hesi sjáldsomu náttúru undan at verða týnd.

Bólkur:Russland
Bólkur:Vøtn
Veðurlagsráðið hjá ST

**Veðurlagsráðið hjá ST**, sum varð stovnað í 1988, eitur **IPCC**. Hetta er stytting fyri **Intergovernmental Panel for Climate Change**. IPCC samskipar og kunnar um veðurlagsgransking kring allan heimin. Hetta verður gjørt við eitt nú at geva út frágreiðingar. Umboð fyri á leið 190 lond sita í ráðnum. Úr Norðurlondum lut­taka granskarar frá lærdum háskúlum, veðurstovnum og øðrum myndug­ leikum. Fram til 2012 hevur veðurlagsráðið kunngjørt fýra stórar metingar um veðurlagsbroytingar. Í tí fyrstu var einki um, hví hitin á jørðini hækkar. Men í frágreiðingini frá 2007 skrivar ráðið, at orsøkin til, at tað gerst heitari, óivað er økt útlát av vakstrarhúsgassi. IPCC heldur tí, at okkum tørvar ymsar hættir at minka um útlátið av vakstrarhúsgassi. Sjálvt um veðurlagsfrágreiðingarnar hjá ST byggja á gransking, so eru granskarar ikki á einum máli, um vit hava størri vakstrarhúsárin ella ikki. Tey eru heldur ikki samd um avleiðingarnar. Men um vakstrar­ húsárinini verða ávirkað ella ikki, so halda tey flestu kortini, at tað er neyðugt at avmarka útlátið av koltvísúrevni (CO2) og øðrum vakstrar­húsgassi. 

Bólkur:ST
Steppuveðurlag

**Steppuveðurlag** er bæði í heitum og køldum økjum. Turkurin og ikki hitin er avgerandi fyri veðurlagið og vøksturin. Vakstrarøkið í hesum veðurlagnum verður nevnt steppur. Her veksur ymiskt gras, leykir og fleiri runnar, men her er alt ov turt hjá høgum trøum, ið krevja nógv vatn fyri at vaksa. Hóast veðurlagið er turt, eru mong av heimsins týdningarmestu landbúnaðar­økjum og beitilendum í økjum, sum hava steppuveðurlag. Orsøk­in er, at vatn kann verða leitt út á turra, men fruktagóða lendið. Tilfarið í steppujørð er vanliga leyst jørðildi, sum vit nevna løssjørð, og sum er evnað úr fokdusti, og sortujørð, sum hevur svartan lit. Í USA og Kanada eita grassteppurnar *preriur*, og í Argentina eita tær *pampas*. Á leið 10 % av heimsins fólkum liva í økjum, sum einaferð vóru steppur.

Bólkur:Landafrøði
Miðjarðarhavsveðurlag

**Miðjarðarhavsveðurlag** er ikki einans í økinum kring Miðjarðarhavið. Líknandi veðurlag og vøkstur er eisini aðrastaðni, eitt nú í Kalifornia og landslutum í Avstralia, Suðurafrika og Kili. Har er heitt og turt um summarið og lýtt og slavið um veturin. Fyri fleiri túsund árum síðan vóru stórir leyvskógir her. Skógirnir vórðu feldir og eru mest sum horvnir nú. Víð øki eru nú í staðin beitilendi hjá seyði og geit. Bitið elvdi til, at vøksturin broyttist. Kjarr og vøkstir, sum dýr ikki kundu eta, breiddu seg. Á henda hátt kom tann vøksturin, sum vit nevna *miðjarðarhavskjarr*. Meginparturin av økjunum við miðjarðarhavskjarr eru í dag olivin­ lundir, sitruslundir og vínakrar. Leyvtrø, sum trívast í miðjarðar­havs­ veðurlagi eru lavrberjatrø, myrta, eik, bók og kastanjutrø.

Bólkur:Landafrøði
Duel in the Pool

**Duel in the Pool** er ein svimjistevna, sum byrjaði í 2003. Tey fyrstu árini var kappingin millum teir bestu svimararnir úr USA og Avstralia, men síðan 2009 hava tað verið svimjarar úr USA og Evropa, sum dystast hvør móti øðrum. Kappingin verður hildin annað hvørt ár. Føroyski Pál Joensen luttók í 2011 og 2013. Í 2011 vann hann gull í 800 metrum frí við tíðini 7:36.24, sum var nýtt føroyskt met. Í 2013 vann hann silvur við tíðini 7:39:69.

## Keldur


Bólkur:Svimjikappingar
Bólkur:Evropa
Bólkur:USA
Vinstrahallur politikkur

**Vinstrahallur politikkur** er eitt uppbýti av politikki, har nakrir politiskir flokkar, ið hava ávís felags eykenni, sum sosisalismu ella kommunismu, vera bólkaðir. Í Føroyum vera Javnaðarflokkurin og Tjóðveldi av núverandi politiskum flokkum í Føroyum vanliga sagdir at vera vinstrahallir. Av fyrrverandi vinstrasinnaðum politskum flokkum í Føroyum kunnu nevnast Verkamannafylkingin, Oyggjaframi, Føroyskir Sosialistar, Kommunistiski Flokkur Føroya og Sosialistiski Loysingarflokkurin.

Í Noregi verða flokkarnir Rødt, NKP, Sosialistisk Venstreparti og Arbeiderpartiet roknaðir fyri at vera vinstrahallir. Í Danmark eru tað flokkarnir Socialdemokraterne, SF - Socialistisk Folkeparti og Eindarlistin roknaðir fyri at vera vinstrahallir flokkar. Heitini vinstahallur og høgrahallur politikkur koma úr fronsku kollveltingini, har ið teir radikalu og kollveltingarsinnaðu sótu vinstrumegin formannin í tí provisoriska tjóðartinginum, meðan teir konservativu og moderatu sótu høgrumegin. Í politikki verður eisini tosað um flokkar sum bæði eru til vinstru og til høgru og hvørki kunnu flokkast til vinstu ella til høgru, og tí verða kallaðir miðflokkar ella flokkar sum eru á miðjuni í politikki.

Flokkarnir ið eru vinstrasinnaðir hava tað til felags, at teir stríðast fyri javnrættindum, at tað ikki skulu vera klassamunur á fólki, fyri rættvísum býti innanlendis og altjóða og at hetta skal henda við at hava eina sterka tjóð sum veitir nógvar vælferðartænastur og spælir aktivan leiklut í vinnulívinum. Tað er stórur munur á teimum ymisku vinstrahallu flokkunum í Norðurlondum, um hvussu stóran aktivan leiklut ið tjóðin veruliga skal hava, men tó eru hesir flokkar í høvuðsheitum samdir í at infrakervið umframt grundleggjandi vælferðartænastur sum útbúgving og heilsa eiga at vera ábyrgdin hjá tí almenna. Teir víðgongdu vinstrahallur flokkarnir fara uppaftur longur og ynskja at avtaka tann privata ognarrættin fullkomiliga. Eitt annað felagsheiti fyri vinstrahallan politikk er ein skepsis móti teimum fríu marknaðarkreftunum og kapitalismuni, tí at hesi føra klassamun við sær.

## Keldur


Bólkur:Politikkur
Høgrahallur politikkur

**Høgrahallur politikkur** ella **Høgrasinnaður politikkur** er eitt savnigarheiti fyri politiskir flokkar og ideologiir, sum mynda teir borgarligu, tað vil siga ikki-sosialistisku, konservativu og liberalu politisku flokkarnir. Í siðbundnum partapolitikki verður eisini tosað um flokkar sum eru í miðjuni og um flokkar sum eru vinstrahallir. Í Føroyum eru teir høgrasinnaðu flokkarnir Fólkaflokkurin, Sambandsflokkurin og Framsókn.

Heitini høgrahallur og vinstahallur politikkur koma úr fronsku kollveltingini, har ið teir radikalu og kollveltingarsinnaðu sótu vinstrumegin formannin í tí provisoriska tjóðartinginum, meðan teir konservativu og afturhaldsinnaðu sótu høgrumegin. Har vóru teir mest radikalu ein bólkur ið til dømis vildi innføra almennan atkvøðurætt fyri menn, settir til vinstru fyri talarastólin og teir meira konservativu, sum ynsktu at støðga tí kollveltingarligu gongdini, vóru settir høgrumegin talarastólin. Henda plaseringin var orsøkin til, at hugtøkini høgrasinnaður og vinstrasinnaður vóru brúkt fyri at skilja ímillum tær ymisku áskoðanirnar. Eftir at hetta býti millum høgra og vinsta var gjørt í evropeiskum politikki, so kom tann heldur ógreiða *miðjan* í politikki eisini.

## Sí eisini
*Konservatisma
*Liberalisma
*Vinstrahallur politikkur

## Keldur


Bólkur:Politikkur
1591

**1591** (MDXCI) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum 
týsdegi, og sambært julianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum 
fríggjadegi. 

----
## Hendingar
*

## Føðingar
*

## Andlát
*

Bólkur:1590-árini
1551

Øldir: 15. øld - **[[16. øld]]** - 17. øld

Áratíggju: 1500-árini 1510-árini 1520-árini 1530-árini 1540-árini - 1550-árini - 1560-árini 1570-árini 1580-árini 1590-árini 1600-árini 

Árstal: 1546 1547 1548 1549 1550 - 1551 - 1552 1553 1554 1555 1556

----
## Hendingar
*

## Føðingar
*

## Andlát
*

Bólkur:1550-árini
1571

## Hendingar
*

## Føðingar
* 27. desember - Johannes Kepler, týskur støddfrøðingur, stjørnufrøðingur og stjørnuspámaður (d. 1630)

## Andlát
*

Bólkur:1570-árini
A Night at the Opera

**A Night at the Opera** er tann áttanda LP plátan hjá bretsku rock tónleikabólkinum Queen. Tað var plátufelagið Parlophone sum útgav plátunu hin 1. Januar 1976.

**Síða A:**
# "Death on Two Legs (Dedicated to...)" – 3:43
# "Lazing on a Sunday Afternoon" – 1:07
# "Lazing on a Sunday Afternoon" – 3:04
# "You're My Best Friend" – 2:52
# "39" – 3:30
# "Sweet Lady" – 4:03
# "Seaside Rendezvous" – 2:14

**Síða B:**
# "The Prophet's Song" – 8:20
# "Love of My Life" – 3:38
# "Good Company" – 3:23
# "Bohemian Rhapsody" – 5:54
# "God Save the Queen" – 1:13

Bólkur:Tónleikaútgávur