Spøkilsisskipið í Vestmanna

**Spøkilsisskipið í Vestmanna** (fao: *Spøkilsisskipið í Vestmanna*, eisini nevnt ***Havgamli***, ***Hin Glógvandi Barkurin*** ella ***Seglmodern***) er eitt staðbundið føroyskt fólkasagn um eina ljósandi siluett av einum eldri seglskipi, ið sambært frásøgnum sýnist Vestmannasund við Vestmannahavn–serliga í skýmingini ella tá tjúkt mjørki liggur lágt yfir sundinum. Í fleiri enn eitt hundrað ár hava bæði bygdarfólk og útlendskir sjófararar greitt frá hesi dulføru sjón, sum hvørki ljóðar, lykist á radari ella letur seg fanga á myndatóli uttan at glata seg aftur í skýmingini.

## Í stuttum
* **Tíðarskeið**: Frásagnir røkka minst aftur á seinnu helvt av 19. øld.  
* **Útsjónd**: Kald-bláligt, næstan *fosforescerandi* ljós kring skrokk og reiða; ongir menn síggjast umborð.  
* **Vanlig sýniligheit**: Kvøld, atlat mjørki, skiftandi lot; sjónin varir 2–10 minuttir.  
* **Tulkingar**: 
** Fólkasøgulig: Sjóskaði hollendskur ella skotskur barkur frá 17./18. øld, ið sigldi villur og sakk.  
** Náttúruvísindalig: Fata Morgana–speglbroytur, ljósmirging og (möguliga) lívfísiligt ljós í sjógvi.  
** Samfelagslig: Søgusøgn, ið knýtir bygdina saman, trekkir ferðafólk og minnir á sjóváða fortíð.  



## Landafrøðiligur og mentanarligur samanhangur
Vestmanna er plágað av kvassum lotum og brádliga tjúkkum mjørka, tá kava-ella regnfyltar kaltluftarløgur renna norður gjøgnum Vestmannasund. Mjørkin — og yvirgangandi hitainversjónir yvir køldum sjógvi — skapar framúr góðar umstøður fyri yvirsjóvar speglbroyturum.  


Vestmanna hevur altíð livað av sjónum: útróður, fiskavirki og skipasmiðjur. Fólkasagnir, kvøldseta og føroyskur dansur eru enn virkin liður í bygdarlívinum.

## Fólkasøgnin: uppruni og variantar
### Eldstu skrivligu keldur
* **Í handskrivi frá 1897**: Sjónin nevnd “*ein glógvandi barkur við trimum mastrum, uttan menn, siglandi stillisliga aftur móti veðrinum*”.  
* **Dagbók hjá skiparanum Poul Joensen (1923)**: “…bara eitt ljósandi skemt; men onki á kompassinum.”  
* **Munnlig savning (1960)**: Halgibóndin Magnus við Áir greiddi frá seks útslitingum millum 1905 og 1912.

### Kjaftasøgumótiv

## Søguligir skipskaðar í nærumhvørvinum
Frá 1600 til 1900 eru skrásettir í minsta lagi 219 størri skipskaðar kring Føroyar. Serliga verða nevndar:  
* **Týsk-hollendska barkin ''Westerbeek*** (1742) — sakk eystan fyri Streymoy, men bjargaðist manningin og setti seg niður í [[Skálabotnur|Skálabotni]].  
* *'Ónevnt skotsk brigg** (ca. 1710) — sást seinast í ódn norðan fyri Vestmannabjørgini, hvar signet og kirkjuklokkur reku á land.  
Slík søgulig hending kann vera smeltað saman við sjónini í Vestmanna.

== Nýggjari sjónarvottalýsingar ==
=== 20. øld ===
* **1958** – Á íslendska trolarum ''Ásþór'' sæst “[[Lanterna (skip)|lanternuske lyst skip]]” í skýmingini; radar gav onga svaring.  
* **1983** – Myndatúrur úr Danmark eigur 35 mm film við glógvandi brigg-siluett; negativer glatað hóskandi.

=== 21. øld ===
* **2001-10-14** – Havnameistarin í Vestmanna móttekur VHF-kall frá donskum katamaran: “Fullriggað skuggaligt skip beint oman fyri bókina”.  
* **2019-08-03** – Snildfonvideo lagt á ”Føroyar-Mystikk” á Facebook, greitt frá [[Føroya veðurstova]] sum “trúligt speglbroytufyribrigdi”.  

== Náttúruvísindalig greining ==
=== Speglbroytur og ''Fata Morgana'' ===
Fróðskaparsetur Føroya og Danmarks [[DMI]] hava mátað ofta hitainversjónir omanfyri sundið. Ein [[Fata Morgana]] kann broyta fjar-/fjals-skip til flótandi, ljósandi “skip” høgt í luftini. 

=== Líffrøðiligt ljós ===
Vøknar meiníngar eru um stórar [[Noctiluca scintillans|Noctiluca]]-blómingar í Vestmannasundi seint á sumri. Undir stillum floti kann hesin fareskur gløða ljósareytt/bláligt og kast spegli uppá mjørkan.

== Mentanarligur og samfelagsligur týdningur ==
=== Kvøldseta og føroyskur dansur ===
Í “[[kvøldseta|kvøldsetunum]]” á vetrarkvøldum verður søgan um Spøkilsisskipið altíð borin inn í ringin–oftast sum inngangur til [[middelaldarlagir]] “Skipan Guttorms” og “Norna-kvæðið”.  

=== Myndlist og gøtulist ===
Í 2022 prýddu føroyskir og norskir listafólk eitt gamalt flakatólshús við 12 m langari siluett av skipinum við fosforescerandi málningu. Málningurin er nú mest tikni [[Instagram]]-bakgrund í bygdini.

=== Ferðavinna ===
Frá 2021 selja lokalir ferðaleiðarar serligar "Ghost-Ship Twilight Tours", har flogfilm, ljóðmyrking og søgusigling verða samansett til eina 2-tíma uppliving.

== Akademiskur áhugi ==
Eingi [[ritgransking|peer-review]]-rannsóknarverk eru avleidd úr einans hesi søgn. Tó eru 11 vísindagreinir (2005–2024) um loptfrøðilig fólkaligar lýsingar í útnorði, har Vestmanna nevnd í fótnotu sum serdømi um samspæl millum optisk fyribrigdi og staðbundna munnliga arvsøgn.

== Fjölmiðla- og popptónleikaframstilling ==
* ''Rás 2''-podvarpið ***Mjørka og Mýtlir*** (2024) brúkti VR-3D-ljóðeffektir fyri at “latin framkalla” hendingina.  
* Föroyska indie-spælið ***Skipsfari*** (2023) setti spæliplotin á dekkinum av ljósandi barkinum; spælið fekk 7/10 á ''Nordic Game''.  
* ** filmaði í 2025 eitt ferðabrot “Nordische Mythen” við dronum og mjørka-ljósi yvir Vestmannasundi.

## Samanberingar við aðrar “spøkilsisskip”

## Arvur og nútíðar týdningur
Søgnin livir sum felags minni um váða og óvissu á sjónum. Hon verður nýtt í nærumhvørvinum sum pedagogiskt dømi í forskúlum og sum branding hjá kommununi. Fleiri ung listafólk kalla hana “føroyskan cyber-mytus”, tí hon sameinar high-tech (laser-ljós, dronor) og gomul munnlig prát.

## Sí eisini
* Fata Morgana (speglbroytur)
* Føroyskur dansur
* Flying Dutchman
* Lista yvir føroysk fólkasagn

## Keldur