open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Norðoyatunnilin

**Norðoyatunnilin** er undirsjóvartunnil, ið gongur undir Leirvíksfjørð og bindur saman Eysturoy og Borðoy. Norðoyatunnilin er við sínum 6.300 metrum longsti tunnil í Føroyum. Hann er annar undirsjóvartunnil í Føroyum eftir Vágatunnilin. Norðoyatunnilin læt alment upp 29. apríl 2006.

## Bygging av Norðoyatunlinum
Ítøkiligu ætlanirnar at gera fast samband millum Borðoy og Eysturoy við tunli undir Leirvíksfirði eru rættiliga gamlar. Longu í 1988 gjørdi Landsverkfrøðingurin seismiskar kanningar í Leirvíksfirði í sambandi við hesa farleið. Árið fyri hevði verkfrøðingurin á Landverkfrøðinginum, Heini Olsen, gjørt eina leystliga heildarætlan um, hvar undirsjóvartunlar kundu vera gjørdir.

At royndir vórðu tiknar í Leirvíksfirði longu í 1988 staðfestir, at hildið hevur verið, at tað mundi fara at loysa seg at fremja júst hesa ætlanina. Fimtan ár eftir fyrstu ítøkiligu kanningarnar er farið undir at gera nýggju farleiðini, ið knýtir saman Norðuroyggjar og Eysturoy.

Í septembur í 2003 fór NCC undir at gera atkomuvegin eysturoyarmegin. Í Leirvík verður borurin settur í í 18. desembur 2003. Borðoyarmegin var farið at borað 20. apríl 2004.

Sprongdir vóru 410.000 kubikkmetrar til tunnil o.a. Brúkt vóru 1.100 tons av spreingievni. 1.800 tons av betongi vóru brúkt í tunlinum til at tetta lekar.

Tilsamans var tunnilsarbeiðið mett at kosta 355 milliónir kr. Endaligi kostnaðurin endaði við at vera 395 mio. kr. Landsstýrið rindaði 235 milliónir við partapeningi, ið varð goldin við 30 mió. kr. í 2001, 32,5 mió. kr. í 2002, 32,5 mió. kr árliga árini 2005-2008, og síðanini 42,5 mió. kr. Í 2009. Munurin verður fíggjaður við nýtslugjaldi. Pf. Norðyatunnilin eigur og rekur tunnilin, til hann er goldin. Tá fellur hann til landið.

## Tekniskar dátur
Tunnilin er 6,3 kilometrar til longdar. Djúpasta punktið er 150 metrar undir havyvirflatanum. Dýpdin í sjónum er í mesta lagi 103 metrar. Mesta hall er umleið 6%.

Tvær mótkoyrandi breytir eru í tunlinum, ið er 10 metur breiður og 4,6 metur høgur.

Mest loyvdi lekin í einum undirsjóvartunli av hesum slag er 300 litrar um minuttin fyri hvønn kilometur. Lekin í Norðoyatunlinum er 195 l/min/km. Pumpur leiða vatnið burtur so hvørt. Ein brunnur er gjørdur á lægsta staðnum, sum í neyðstøðu skal kunna taka vatni,  um pumpurnar ganga fyri.

## Ferðsla

Ferðslan í Norðoyatunnilinum síðani hann opnaði hevur verið hendan:

Legg til merkis, at ferðslan í 2006 vóru bara fyri tann partin av árinum, sum tunnilin var opin. 

Til samanberingar, so vóru flutt nakað omanfyri 100.000 akfør um Leirvíksfjørð í 2005.

## Sí eisini
* Tunlar í Føroyum
* Vágatunnilin

## Keldur


## Uttanhýsis slóðir
* Tunnil.fo - heimasíðan hjá tunnilsfeløgunum
* Ársfrágreiðingar hjá Norðoyatunnilin pf

Bólkur:Tunlar í Føroyum
Bólkur:Eysturoy
Bólkur:Borðoy
Leypa í borg

At **leypa í borg** er einasti leikur í talvi, har tvey talvfólk í sama liti verða leikt í senn. Við í leikinum eru bara kongurin og annar rókurin. Leikurin verður gjørdur soleiðis, at kongurin fyrst verður leiktur tveir puntar yvir ímóti øðrum rókinum, síðan verður hesin rókurin leiktur beint yvir um kongin.

Tað er loyvt at leika bæði kong og rók í senn við báðum hondunum. Men verður bara ein hond brúkt, skal kongurin verða leiktur fyrst og so rókurin. Leikar tú rókin fyrst, hevur tú ikki loyvi at leika kongin yvir um rókin aftaná.

Ikki er loyvt at leypa í borg um:

a) kongurin ella rókurin, sum ætlanin er at leypa í borg við, hava verið leikt áður

b) kongurin stendur í skáki

c) fólk hjá mótpartinum hóttir puntin, sum kongurin leypir yvirum

d) annað fólk stendur ímillum kongin og rókin, sum ætlanin er at leypa í borg við

Skilt verður í millum *stuttu borg* og *longu borg*. Í stuttu borg er rókurin á h-linjuni við í leikinum, og tá er borgin styttri enn hin langa, har rókurin á a-linjuni er við.

Bólkur:Talv
Patt

Svartur stendur patt.

Støðan er **patt** í talvi, um kongurin stendur mát, men ikki í skáki, og telvarin, ið eigur kongin, ongan lógligan leik hevur at leika. Tá er talvið javnt, og hvør telvari fær 1/2 stig í part.



Bólkur:Talv
Talv í Føroyum

**[[Talv|Telvað]]** hevur verið í Føroyum í øldir. Føroyskir telvarar luttaka í kappingum uttanlands, eitt nú til Norðurlandameistarakapping og til Talv-OL. FM í talvi verður fyriskipað í Føroyum.

## Føroyskir telvarar
*Helgi Dam Ziska
*Torkil Nielsen
*Rógvi Egilstoft Nielsen
*Høgni Egilstoft Nielsen
*Suni Merkistein
*John Arni Nilssen
*Eyðun Nolsøe
*Rani Nolsøe
*Steintór Rasmussen
*John Rødgaard
*Poul Niclasen

## Talvfeløg
* Talvsamband Føroya
* Havnar Telvingarfelag
* Klaksvíkar Talvfelag
* Vestmanna Talvfelag
* Kollafjarðar Talvfelag
* Tofta Talvfelag
* Gøtu Talvfelag
* Talvfelagið Streymur
* Rókur
* Sandavágs Talvfelag
* Miðvágs Talvfelag
* Kongshavnar Talvfelag

## Føroysk luttøka á Talv-OL

## Ávísing úteftir
* Talvsamband Føroya
* Talvfelagið Føroyar 

Bólkur:Talv í Føroyum
Talvsamband Føroya

**Talvsamband Føroya** er sambandið hjá talvfeløgum í Føroyum. *TSF*, sum tað verður stytt, var stovnað í Tórshavn 14. februar 1970.

Til stovnandi aðalfundin vóru umboð úr talvfeløgunum úr Sandavági, Miðvági, Sørvági, Eiði, Gøtu, Klaksvík, Kollafirði, Vestmanna og Tórshavn.

Í fyrstu nevndina vóru valdir *Jákup Thomsen* úr Tórshavn sum formaður, *Samson Højgaard* úr Vestmanna sum varaformaður, *Hanus Joensen* úr Kollafirði sum kassameistari, *Hans Petersen* úr Vestmanna sum skrivari og *Sjúrður Lómstein* úr Gøtu.

Longu sama ár gjørdist TSF sjálvstøðugur limur í Altjóða Talvsambandinum FIDE. Og í september mánaða sama ár telvdi føroysk lið á fyrsta sinni á talvolympiaduni, sum var í Siegen í Týsklandi.

## Keldur
* Føroysk Telving í 20. Øld, *Suni Merkistein*

## Ávísing úteftir
* Talvsamband Føroya

Bólkur:Talv í Føroyum
Havnar Telvingarfelag

**Havnar Telvingarfelag** er fyrsta talvfelag í Føroyum, og var tað stovnað 18. apríl 1923.

Fyrsta nevndin í *HT*, sum tað verður stytt, var J. P. Henriksen, M. A. Jacobsen, Johannes O. Joensen, J. P. Michelsen og Poul Niclasen.

## Keldur

* Havnar Telvingarfelag - 25 ára minnisrit. 1948, *[[Valdemar Poulsen]]*
* Føroysk telving í 20. øld. 1997, *[[Suni Merkistein]]*, ISBN 99918-3-028-6.

Bólkur:Talv í Føroyum
Skák og mát

**Skák og mát** (eisini rópt **mát**) er ein støða í talvi, har kongurin ikki sleppur úr skáki.




Svartur stendur skák og mát.

Svartur stendur **skák og mát**, tí svarti kongurin á ongan hátt sleppur úr skáki. Talvið er nú liðugt, og hvítur hevur vunnið. 

Stendur kongurin bara í mát og ikki skáki, og eingin lógligur leikur er, er støðan patt.

Bólkur:Talv
Pól í Búð í Nólsoy

**Pól í Búð í Nólsoy** (1791 - 1857) hevur skorið og evnað til talvfólk, ið sæst á frímerkjum, sum Postverk Føroya gav út í 1983.

Bólkur:Føroyingar
Bólkur:Føðingar í 1790-árunum
Bólkur:Andlát í 1857
FIDE

**FIDE** (*Fédération Internationale des Échecs*) er *Altjóða Talvsambandið*. Talvsambond í flestu londum eru limir í FIDE, tað er Talvsamband Føroya eisini.

FIDE varð stovnað í París í Fraklandi 20. juli 1924 og slagorðið er *Gens una Sumus* (latínskt fyri  *Vit eru ein familja*).

Umframt at skipa fyri HM í teirra ymisku modalitetum, aldursbólkum og kyni, roknar sambandið ELO-metingina hjá leikarunum út og gevur Grand Master og International Master prógv.  Skriva og kanna, um spælireglurnar verða hildnar.

Í 1999 varð FIDE viðurkent sum limur í **altjóða olympisku nevndini** (IOC] og tvey ár seinni innførdi sínar antidopingreglur í skáki.

## FIDE forsetar

* Alexander Rueb  (1924-1939)-{1946-1949)
* Augusto de Muro  (1939-1946)
* Folke Rogard  (1949-1970)
* Max Euwe  (1970-1978)
* Fridick Olafsson  (1978-1982)
* Florencio Campomanes  (1982-1995)
* Kirzan Ilyumzhnov  (1995-2018)
* Arkady Dvorkovich  (2018-2026)

## FIDE heimsmeistari

## FIDE heimsmeistari kvinnur

## FIDE skák-olympiada (absolut)

## Skák-olympiada kvinnur

## keldur

## Sí eisini
* Talv

## Ávisingar úteftir
* Heimasíðan hjá FIDE

Bólkur:Talv
Talvolympiadan

**Talvolympiadan** ella **Talv OL** er altjóða talvkapping fyri landslið, sum FIDE alment hevur skipað fyri síðan 1927. Kappingin verður hildin annaðhvørt ár, og hevur Talvsamband Føroya havt talvlandslið við næstan hvørja ferð síðan 1970.

## Føroysk luttøka á Talv-OL

## Olympisku talvleikir fyri menn

## Sí eisini
* Talv
* Talv í Føroyum

## Keldur


Bólkur:Talvolympiadan
Skák

**Skák** er støða í talvi, tá ið talvfólk hjá mótpartinum hóttir at drepa kongin hjá einum.




Svartur kongur stendur í skáki.

Svarti kongurin stendur nú í **skáki**, tí hvíti rókurin á c3 hóttir kongin. Nú skal svartur gera eitt av trimum, fyri at fáa kongin úr skáki:

1) Hann kann leika kongin úr skáki, við at leika hann yvir á b-linjuna

2) Hann kann leika fólk ímillum; í hesum førinum rókin av h7 yvir á c7

3) Hann kann drepa fólkið, sum skákar; í hesum førinum kann bispurin á f6 drepa rókin á c3



## Sí eisini
* Skák og mát

Bólkur:Talv
Algebraisk uppskriving

**Algebraisk uppskriving** er ein uppskrivingarháttur at endurgeva talv við, og sum verður nýttur í kappingum, bókum og bløðum.

## Lýsing
Hvørt talvfólk er merkt við byrjanarstavi, sum lýsir fólkið, og byrjar tað við einum stórum stavi, til dømis: K = Kongur, F = Frúgv, R = Rókur, B = Bispur og Ri = Riddari. Finnan hevur ongan byrjanarstav. Leikir við finnuni verða einans skrivaðir við navninum á puntinum.

Við hesum skriviháttinum eru tveir møguleikar, sum eru hin stutti - sum er hin mest vanligi - og hin langi skrivihátturin. Við stutta skriviháttinum skrivar ein bara, hvar ávísa fólkið verður leikt til, t.d. Ra4. Og við langa skriviháttinum verður eisini skrivað, hvaðani fólkið kemur, t.d. Ra1-a4. Tó at stutti hátturin verður nýttur, er onkuntíð neyðugt eisini at skriva, hvaðani fólkið kemur, um ivi er um, hvat fólk talan er um.

#### Dømir um uppskriving

Bólkur:Talv
Borðspøl

Eitt **borðspæl** er eitt hvørt spæl sum verður leikt á einum borði við prikkum sum verða fluttir á borðinum. Nøkur dømir uppá borðspøl eru talv, damm, go, othello og trivial pursuit. Nøkur føroysk dømir eru landastrok og kánus. Fyri 4.000 árum síðan funnu fólk uppá at leika á borði. Talv og damm t.d. sýndu í fyrstuni vígvøll, har leikarar tóku hermenn hjá fíggindanum fangar. Í spælinum backgammon verður fólkið flutt ígjøgnum fíggindaland. Í summum nýmótans spølum stendur tó ikki um lív, eitt nú í matador, har tú keypir og selur fastogn. 

*
Spæl

Eitt **spæl** er eitt ítrív, har tey luttakandi sjálvboðin geva seg undir eina reglugerð, sum tey leika eftir.

## Sløg av spølum
* Ævintýr
* Bóltspæl
* Borðspæl
** Fýrtalv
** Go
** Damm
** Kánus
** Othello
** Risk
** Talv
* Telduspæl
* Kasinospæl
* Kortspæl
** Bridge
** Grevjass
** Kanasta
** Poker
** Sjavsur
** Stýrivolt
** Vist
** Kabál
*** 4-kabálin
*** 7-kabálin
*** 8-kabálin
* Kúluspæl
* Putlispæl
* Skotspæl
* Strategispæl

## Ávísing úteftir

*
Heimsins lond

## A
* Abkasia
* Afganistan
* Albania
* Algeria
* Amerikonsku Jómfrúoyggjar
* Amerikanska Sámoa
* Andorra
* Angola
* Antigua og Barbuda
* Argentina
* Armenia
* Aserbadjan
* Avstralia

## Á
* Áland

## B
* Bahamasoyggjar
* Bangladesj
* Barbados
* Barein
* Belgia
* Belis
* Benin
* Bolivia
* Bosnia-Hersegovina
* Botsvana
* Bouvetoy
* Brasil
* Bretland
* Brunei
* Bulgaria
* Burkina Faso
* Burma
* Burundi
* Butan

## D
* Danmark
* Djibuti
* Dominika
* Dominikanalýðveldið

## E
* Egyptaland
* Ekvador
* Ekvatorguinea
* El Salvador
* Eritrea
* Estland
* Etiopia
* Evropasamveldið
* Eysturríki
* Eysturtimor

## F
* Falklandsoyggjar
* Fiji
* Filipsoyggjar
* Finnland
* Fílabeinsstrondin
* Fólkalýðveldið Kina
* Fólkaræðiliga Lýðveldið Kongo
* Frakland
* Føroyar

## G
* Gabon
* Gambia
* Gana
* Georgia
* Gibraltar
* Grenada
* Grikkaland
* Grønhøvdaoyggjarnar
* Grønland
* Guam
* Guatemala
* Guinea
* Guinea-Bissau
* Gujana

## H
* Haiti
* Hetland
* Hitt Sameinada Kongsríki Bretlands og Norðurírlands
* Háland
* Honduras
* Hongkong
* Hvítarussland

## I
* India
* Indonesia
* Irak
* Iran
* Italia

## Í
* Írland
* Ísland
* Ísrael

## J
* Jamaika
* Japan
* Jemen
* Jordan

## K
* Kambodja
* Kamerun
* Kanada
* Kasakstan
* Katar
* Kekenia
* Kekkia
* Kenja
* Kina
* Kirgisistan
* Kiribati
* Kíli
* Kjad
* Kolombia
* Komoroyggjar
* Kongo
* Kosovo
* Kosta Rika
* Kroatia
* Kuba
* Kuveit
* Kýpros

## L
* Laos
* Lesoto
* Lettland
* Libanon
* Liberia
* Libya
* Liktinstein
* Litava
* Luksemburg
* Lýðveldið Kina

## M
* Madagaskar
* Makao
* Makedónia
* Mann
* Malavi
* Maleisia
* Maldivoyggjar
* Mali
* Malta
* Marokko
* Marshalloyggjar
* Maudland
* Meksiko
* Miðafrikalýðveldið
* Mikronesiasamveldið
* Moldova
* Monako
* Mongolia
* Montenegro
* Mosambik
* Móritania
* Móritsius
* Myanmar

## N
* Namibia
* Nauru
* Niðurlond
* Nepal
* Nikaragua
* Niger
* Nigeria
* Norðurírland
* Norðurkorea
* Norðurmarianoyggjar
* Noreg
* Nýsæland

## O
* Oman
* Ongland
* Orknoyggjar

## P
* Pakistan
* Palau
* Palestina
* Panama
* Papua Ný Guinea
* Paraguei
* Perú
* Peteroy
* Portugal
* Pólland
* Puerto Riko

## R
* Rumenia
* Russland
* Ruanda

## S
* Sankta Kristoffur og Nevis
* Sankta Lusia
* Sankta Vinsent og Grenadinoyggjar
* Salomonoyggjar
* Sambandsríki Amerika
* Sambia
* Sameindu Emirríkini
* Sámoa
* San Marino
* Sao Tomi og Prinsipi
* Saudi-Arabia
* Senegal
* Serbia
* Seyskelloyggjar
* Sierra Leona
* Simbabvi
* Singapor
* Skotland
* Slovakia
* Slovenia
* Somalia
* Spania
* Sri Lanka
* Stóra Bretland
* Sudan
* Suðurafrika
* Suðurkorea
* Suðurossetia
* Suðursudan
* Surinam
* Svasiland
* Sveis
* Svøríki
* Sýria

## T
* Tadsjikistan
* Tansania
* Teiland
* Teivan
* Tibet
* Togo
* Tonga
* Trinidad og Tobago
* Tunesia
* Turkaland
* Turkmenistan
* Tuvalu
* Týskland

## U
* Uganda
* Ukraina
* Ungarn
* Uruguei
* Usbekistan

## V
* Vanuatu
* Vatikanið
* Venesuela
* Vestursahara
* Vjetnam

## W
* Wales

Bólkur:Evropa
Bólkur:Asia
Bólkur:Afrika
Bólkur:Norðuramerika
Bólkur:Miðamerika
Bólkur:Suðuramerika
Bólkur:Avstralia
Bólkur:Antarktis
Bólkur:Listar
Fjøðurtari

**Fjøðurtari** (frøðiheiti - *Ptilota plumosa*) er tari har leyvið er eins og fjøður. Fjøðurgreinarnar eru andstaddar og uppaftur greindar. Liturin er fagurt korkareyður, støddin 5-30 cm. Á smágreinarendunum sita nøringargøgnini. Fjøðurtari veksur, har djúpt er, serliga uppi á tonglatara. Er sera vanligur at finna upprikin í fjøruni.

## Ávísing úteftir
* stamps.fo

Bólkur:Tari
Tari

**Tari** er planta sum veksur í vøtnum og í sjónum. Tey vanligu tarasløgini verða býtt upp í tríggjar bólkar: 

# Grøntari, veksur bæði á turrum, í áum, vøtnum og sjónum. Tari, sum veksur í vøtnum, er oftast lítil og einkynjaður, tarin í fjøruni og sjónum er aloftast størri. Grøntari veksur ovast í sjónum. Har sjógvurin er lítið saltur, finna vit so at siga bara grøntara.
# Brúntari. Allur brúntari er fleirkynjaður. Í hesum bólki finna vit okkara størsta taraslag, tonglatara. Heimsins størsti tari - Macrocystis - er eisini brúntari. Hann verður umleið 60 m langur og veksur við eysturstrond Norðuramerika. At kalla allur brúntari veksur í sjónum, og flestu sløgini krevja saltan sjógv.
# Reyðtari. Flestu reyðtarasløg vaksa djúpt í sjónum, so langt ljósið røkkur niður (í Føroyum einar 40 m), og kunnu bert vaksa í sjógvi.

## Sí eisini
* Bólatari
* Fjøðurtari
* Snúgvin skúvtari
* Tonglatari

*
Tonglatari

**Tonglatari** (frøðiheiti - *Laminaria hyperborea*) er ein av okkara størstu og ramligastu tarum, hann hevur sterkar, greindar rótfestur. Leggurin er stívur og óslættur - gamal tari er ikki sørt trækendur. Liturin er mestsum kastanjubrúnur. Tonglatari er 1-3 m langur fullvaksin, í Norður-Noregi er funnin 5 m langur tonglatari. Leggurin hevur nógvar slímræsur og rennur klár væta, tá skorið verður í hann. Blaðið er umleið 1 m langt, ofta við hjartavaksnari grund og við nógvum lepum í ovara enda. Tonglatari veksur, har djúpt er og helst nógv brim.

## Ávísing úteftir
* stamps.fo

Bólkur:Tari
Snúgvin skúvtari

**Snúgvin skúvtari** (frøðiheiti - *Fucus spiralis*) líkist bløðrutara, men hevur ongar luftbløðrur. Ofta eru greinarnar snaraðar. Liturin er myrkt gulbrúnur, støddin 15-70 cm. Hesin tari er tvíkynjaður, bæði egg- og sáðkyknur verða til á sama stað á greinarendunum. Hann er vanligur í fjøruni, og tolir betur brim enn bløðrutarin.

## Ávísing úteftir
* stamps.fo

Bólkur:Tari
Vakshattar

**Vakshattarnir** (frøðiheiti - *Hygrocybe*) eru soppar ið vaksa á graslendi. Flestu vakshattarnir eru gulir, appilsingulir ella reyðir, men einstakir eru, sum eru ljóst viólubláir á liti, grønir, brúnir, gráir ella hvítir. Vakshattar vaksa á lendi, har ið teir verða mettir at liva av at niðurbróta deyðar plantulutir. Teir eru hattsoppar við flíggi undir hattinum. Vanliga er hatturin úr 1 og upp í 10 cm breiður. Tú sært mun á sløgunum, hyggur tú at liti og skapi teirra, men tú kanst eisini hyggja at, um teir eru turrir ella fitikendir, hálir, flusutir ella trevsutir.

Vakshattarnir eru uppi í teimum hattsoppasløgunum her í Føroyum, sum flest sløg eru av. Vit vita um 29 sløg, tað er um leið helvtin av teimum sløgunum, sum vit vita um í Evropa. Tey sløgini, ið resta í her á landi, eru júst sovorðin, sum eru tengd at skógarumhvørvi ella sum dáma betur kálkalendi ella líggjari kringumstøður.

Vakshattar seta stór krøv til vakstrarstaðið. Flestu sløgini eru næstan bara at finna á heldur turrum, óveltum graslendi, har ið eingi handilstøð verða nýtt og har ið trø ella runnar ikki fáa breitt seg, tí etið verður av lendinum. Nógva staðni í Evropa minkar hetta slagið av náttúruøkjum, sostatt gongur eisini aftur á hondina við vakshattum. Avleiðingin av hesum er hon, at ikki so fáir vakshattar eru at finna á teimum sonevndu reyðu listunum, t.e. á yvirlitunum, sum londini hvørt sær gera yvir teir soppar, tey óttast fyri kanska fara at verða týndir.

Í Føroyum eru stak góðir møguleikar hjá vakshattum at standa seg. Næstan alla staðni etur seyður av haganum, ikki eggja tær brøttu líðirnar heldur nøkrum til at velta upp úr nýggjum ella til at trároyna tær á annan hátt. Sostatt kunnu Føroyar metast sum eitt friðskjól hjá vakshattum, yvirhøvur eisini hjá soppum, plantum og flogkyktum, sum trívast á sovorðnum støðum.

## Sí eisini

* Gulur vakshattur
* Leyk-vakshattur
* Moyggjar-vakshattur
* Pappageyka-vakshattur

## Kelda

* stamps.fo

Bólkur:Soppar
Leyk-vakshattur

**Leyk-vakshattur** (frøðiheiti - *Hygrocybe helobia*) er vanligur í Føroyum. Hatturin er úr 1 upp í 3 cm breiður, og soppurin er fagurreyður, allur sum hann er. Bæði hattur og leggur eru turrir omaná, og hatturin er flusutur, serliga inni á miðjuni. Leggur tú soppin niður í eskju, beint tá ið hann er hentaður, kennir tú hvíttleyksroyk, tí ið tú nakrar minuttir seinni letur eskjuna uppaftur.

## Sí eisini
* Gulur vakshattur
* Moyggjar-vakshattur
* Pappageyka-vakshattur

## Kelda
* stamps.fo

Bólkur:Soppar
Soppar

**Soppar** er ein storur lívveru bólkur, sum hoyrur til biota, sum er tættari í ætt við djór enn plantur. Torført er at staðfesta, um teir eru plantur ella djór. Soppar vaksa væl í myrkja, slavna skógarbotninum. Luftin er tung av leyvi, ið liggur og rotnar. Soppasløgini eru fleiri enn 100 000. Í soppafylkinum eru til dømis bjølgasoppar, hýggjsoppar og hattasoppar. Soppar eru leyvgróplantur, felagsheitið á øllum einføldum plantum. Flestu soppar eru rotplantur, sum súgva rotin evni úr jørðini og eru soleiðis í lívskringinum í náttúruni. Summir soppar liva sum snultarar á dýrum og plantum. Nógv soppasløg vaksa í slavnum skógum og fruktagóðari jørð, serliga um heystið. Summir soppar eru etandi, aðrir eru sera eitrandi. Vit nevna nógvar soppar hundaland; hetta eru hattasopparnir. Ovasti parturin er hatturin, miðparturin er leggurin, og í moldini er leyvið, ið sýgur føðsluevni upp. Millum rukkurnar uppi undir hattinum eru grókornini, sum lætt spjaðast við vindi og spíra árið eftir. Nógvir soppar elva sjúkur hjá fólki, dýrum og plantum. Men nógvir soppar verða brúktir til brygging og baking. Gersoppar fáa t.d. breyð at ganga. 

Mong soppasløg eru etandi og verða nevnd átusoppar. Summir soppar ikki bara smakka væl, men eru heilsugóður matur. Champignon verður dyrkaður í slavnum, myrkum húsum í mógvi og rossatøðum. Soppasavnarar leita hvørt ár eftir villum átusoppum. Men fólk, ið taka soppar úti, eiga at vera varin og duga á at skyna, tí nógvir átusoppum. Hvørt ár doyggja fólk av soppaeitran. Tann friði, reyði flugusoppurin er eitrandi. Hvíti flugusoppurin er so eitrandi, bara tú smakkar á hann, kanst tú doyggja. Tí er umráðandi ikki at taka hann. Hann líkist nógv champignon. 

## Føroyskir soppar

Í Føroyum vita vit um meiri enn 600 ymisk soppasløg, nærum helvtin av teimum eru hattsoppar, t.e. soppar við hatti og leggi. Hattsopparnir í Føroyum kunnu skiftast sundur í tríggjar nærum eins stórar bólkar alt eftir, hvar ið teir vaksa.

# Um leið 100 sløg av hattsoppum eri úr viðarlundum, har ið teir mest sum allir onkursvegna hava samband við trøini. Hetta eru somu soppar, sum vaksa í skógum aðrastaðni í Norðurevropa, men talið á sløgum er væl minni í teimum føroysku viðarlundunum, helst tí allar viðarlundirnar her eru úr hesi øldini. Skulu soppar flyta um so stórar víddir, tekur tað tíð, og harumframt krevja nógvir viðarlundasoppar at vøksturin hevur ávísan aldur, so ríviligt av deyðum bløðum og nálum er lagst um botnin. Tí kunnu vit vænta, at nýggj sløg framyvir fara at stinga seg upp í okkara viðarlundum.
# Okkurt um 100 sløg av hattsoppum eru á fjøllunum, og fleri teirra vaksa nær tengdir at lágu pílarunnunum, sum er her. Fyri tað mesta eru hetta somu sløg sum vaksa á samsvarandi støðum á Alpunum, í Noregi og Íslandi. Enn eru hesir soppar ikki nóg væl granskaðir hvørki í Føroyum ella úti í heimi.
# Endiliga vaksa okkurt um 100 sløg av hattsoppum á graslendi - á grønu líðunum á láglendi. Av soppunum á graslendi eru vakshattarnir teir litfagrastu. Her verður eitt lítið úrval lagt fram.

## Sí eisini

* Vakshattar
** Gulur vakshattur
** Leyk-vakshattur
** Moyggjar-vakshattur
** Pappageyka-vakshattur

## Kelda

* stamps.fo

*
Gulur vakshattur

**Gulur vakshattur** (frøðiheiti - *Hygrocybe chlorophana*) er vanligasti vakshatturin í Føroyum. Hatturin er úr 2 upp í 7 cm breiður, og soppurin er gulur, allur sum hann er. Bæði hattur og leggur eru turrir og slættir uttan. Eins og næstan allir hinir vakshattarnir heldur hann serliga til niðan fyri 400 metra hædd. Uppi millum fjalla er í hansara stað bleikgulur vakshattur (latín *Hygrocype citrinopallida*), sum er minni og breiðkúputur við djúpt niðurrendum flíggi.

## Sí eisini
* Leyk-vakshattur
* Moyggjar-vakshattur
* Pappageyka-vakshattur

## Kelda
* stamps.fo

Bólkur:Soppar
Pappageyka-vakshattur

**Pappageyka-vakshattur** (frøðiheiti - *Hygrocybe psittacina*) veksur burtur úr øllum øðrum vakshattum. Tá ið soppurin er fullvaksin ella sólin hevur sæð á hann, bliknar hann og verður gulligur, men ovast á legginum varðveitir hann næstan altíð grøna litin. Bæði hattur og leggur eru kleimutir ella sliputir, so ilt er at fáa rættiliga um hann, ætlar tú at henta hann.

## Sí eisini
* Gulur vakshattur
* Leyk-vakshattur
* Moyggjar-vakshattur

## Kelda
* stamps.fo

Bólkur:Soppar
Bólatari

**Bólatari** (frøðiheiti - *Ascophyllum nodosum*) er taraslag ið ofta nógv greindur. Hann hevur flatar kvíslargreindar greinar uttan miðstrong. Á greinunum sita avlangar luftbløðrur, ið eru breiðari enn greinarnar. Nýggjar luftbløðrur gerast á greinarendunum hvønn vetur. Hetta ger tað møguligt at meta um aldurin og vøksturin tey einstøku árini. Umframt kvíslagreiningarnar eru nógvar síðugreinir.
Liturin er gulbrúnur ella grønbrúnur, støddin ½ til 1½ m. Bólatari er tvíbýlisplanta, t.e. til eru bæði kallplantur og kvennplantur. Teir gróbaru lutirnir sita á smáum síðugreinum, sum bólgna upp í endunum. Bólatari er vanligur niðast í fjøruni, hann tolir ikki nógv brim.

## Ávísing úteftir
* stamps.fo

Bólkur:Tari
Sigert O. Patursson

**Sigert O. Patursson** (15. oktober 1869 í Kirkjubø - 17. september 1931) var ævintýrari.

Í 1889 fór Sigert sum 20 ára gamal undir sína fyrstu longu ferð í norðaru og syðru pørtunum av Vestursibiriu og Karahav. Um seks ára ferðina var bókin *Á ferð í Sibiriu* skrivað, sum er um mentanarsøgu og hendingar á ferðini.

## Útgivið
* 1901 *Sibirien i vore dage*
* 1994 *Á ferð í Sibiriu*

Bólkur:Føroyskir rithøvundar
Bólkur:Sjófarar
Bólkur:Føðingar í 1869
Bólkur:Andlát í 1931
Patursson

**Patursson** er eitt føroyskt eftirnavn og hevur fleiri týdningar á Wikipediu:

* Jóannes Patursson (1866 - 1946), bóndi, politikari og rithøvundur
* Erlendur Patursson (1913 - 1986), politikari og rithøvundur
* Rói Patursson (1947), rithøvundur
* Sigert O. Patursson (1869 - 1931), ævintýrari
* Súsanna Helena Patursson (1864 - 1916), rithøvundur
* Sverre Patursson (1871 - 1960), rithøvundur
* Tróndur Patursson (1944), listamaður og ævintýrari

Bólkur:Eftirnøvn
Fýrtalv

**Fýrtalv** er talv, har fýra telva ísenn. Sum í vanligum talvi hevur hvør telvari 16 talvfólk, men nú eru 4 litir. Telvararnir, sum sita yvirav hvørjum øðrum, eru í parti.

Talvborðið er størri, enn í vanligum talvi. Uppí hvønn kant eru 3 røðir afturat við 8 puntum, og uttast stendur talvfólkið.

Fýrtalv, sum mest varð telvað fyrr, kundi verða drúgvt.

Bólkur:Talv
Jógvan á Lakjuni

**Jógvan á Lakjuni** (13. november 1952 í Fuglafirði) er føroyskur politikari og tónasmiður. Hann er útbúgvin lærari og hevur verið lærari í Fuglafjarðar Skúla og á Føroya Handilsskúla á Kambsdali. Jógvan er giftur við Odvør, og eiga tey 5 børn.

## Politiska lívsleiðin
Í politiska lívi sínum er Jógvan fólkafloksmaður, hann var landsstýrismaður í mentamálum 2004-2008 og løgtingsformaður frá november 2011.

* 1994 - 1996 Limur í Landsskúlaráðnum, 1½ ár sum formaður.
* 1998 - 2002 Limur í Mentunar- og Vinnunevndini.
* 1998 - Løgtingsmaður.
* 2002 - Limur í Uttanlandsnevndini, Rættarnevndini og Útnorðurráðnum.
* 2002 - Formaður í Útnorðurráðnum.
* 2002 - Varalimur í Mentanarnevndini og Norðurlandaráðnum.
* 2003 - Limur í grundlógarnevndini.
* 2004 - 2008 - Mentamálaráðharri
* 2011 - Løgtingsformaður

## Listarligt virksemi
Jógvan á Lakjuni er dugnaligur tónleikari og hevur skrivað løg til nógvar sangir, m.a. til tekstir hjá Hans A. Djurhuus og Ismari Joensen. Eisini hevur hann havt barnakór í Fuglafjarðar Skúla og saman við Frits Johannesen stjórnað og spælt undir hjá Fuglafjarðar Gentukóri. Jógvan hevur eisini sungið vid í fleiri kórum, m.a.  Berøa-kórinum, sum Jóannes S. Hansen og Alfred Hansen høvdu síðst í 60-árunum, í Ebenezer-kórinum undir leiðslu av Jens Guttesen frá 1972 til1977 - og ikki minst í Siloa-kórinum, sum beiggi hansara, Eyðun á Lakjuni hevur stjórnað síðan 1988. Eisini hevur Jógvan tey seinastu nógvu árini sungið við í mans-dupulkvartettini Vega í Fuglafirði. Jógvan hevur eisini verið vid á fleiri plátu-, band- og fløguútgávum. Í lestrarárunum í Havn í 70-árunum sang hann vid Nicodemussangbólkinum, har hann var við á trimum plátuútgávum. Í 1984 skipaði hann saman við Frits fyri útgávu av bandi av Fuglafjarðar Gentukóri, og í 1986 var Jógvan primus motor aftan fyri bandið Heima við bólkinum Bros, har hann eisini sang við á summum av løgunum. Jógvan eigur sjálvur eini 8 ella 9 av teimum 14 løgunum á bandinum. Í november 2012 góvu Jógvan og sonur hansara Bárður út fløguna "Gakk tú tryggur". Heitið hevur hon eftir barnarímuni hjá Hans. A. Djurhuus, sum er vorðin fólkaogn og eisini komin við í kirkjusálmabókina, síðan Jógvan gjørdi sítt vakra lag til hana í 1980. Jógvan hevur gjørt sjey av løgunum á fløguni, og Bárður fimm, m.a. tann sera vakra sangin "Sólstrálan". Hans Andreas Djurhuus eigur annars helmingin av yrkingunum á fløguni. Tónleikarar á fløguni eru m.a.: Magnus Johannessen, Mikael Blak, Jan Rúni Poulsen, Niclas Johannesen, Finnur Hansen og Rúni Hentze. Niclas Johannesen hevur produsera.

### Tónleikaútgávur
*2012 - Gakk tú tryggur - Saman við soninum Bárður á Lakjuni

## Keldur


## Slóðir úteftir
* Landsstýrið og landsstýrismenn
* Sangtekstir.com

Bólkur:Føroyskir politikarar
Bólkur:Føroyskir tónleikarar
Bólkur:Føðingar í 1952
Bólkur:Mentamálaráðharrar í Føroyum
Bólkur:Løgtingsformenn í Føroyum
Bólkur:Løgtingslimir
Bólkur:Føroysk tónaskøld
Bólkur:Føroyskir mannligir sangarar
Bólkur:Politikarar úr Fólkaflokkinum
Bólkur:Fuglfirðingar
Bólkur:Kórleiðarar
Heimspeki

**Heimspeki** er ein læra innan almennir og grundleggjandi trupulleikar viðvíkjandi ymisk rák, sum vísindi, estetikki, sannkenningarfrøði, etikki, logikki, mál og metafysikk. Heimspeki er ein øðrvísi máti at loysa trupulleikar við skilagóðum framferðarhátti í rákum, til dømis, at fólk spyrja spurningar so sum, um Guð er til, um vitan er møgulig, og hvat ger eina gerð rætta ella skeiva. Heimspeki er týtt frá tí forngrikska orðinum φιλοσοφία (*filosofia*, sum bókstaviliga merkir "kærleiki til vísdóm". Á føroyskum nýta vit heitið heimspeki, tó er heitið **hugspeki** eisini at hoyra.

## Týdningarmikil fólk
* Heraklit
* Parmenides
* Sokrates
* Platon
* Aristoteles
* Aurelius Augustin
* Thomas Aquinas
* René Descartes
* Roger Bacon
* Francis Bacon
* Immanuel Kant
* William James
* Georg Wilhelm Friedrich Hegel
* Arthur Schopenhauer
* Søren Kierkegaard
* Friedrich Nietzsche
* Ludwig Wittgenstein
* Bertrand Russell
* Edmund Husserl
* Jean-Paul Sartre
* Albert Camus

## Keldur

## Slóðir úteftir

*
Brennivín

**Brennivín** er rúsdrekka, sum hevur meir enn enn umleið 21 rúmprosent av  alkoholi. Í brennivíni er nógv meiri alkohol enn í víni og øli. Rúsnøgdin í brennivíni er viðgjørd á serstakan hátt, hon er dropadrivin, eisini nevnt destillerað. Smakkurin er tengdur at, hvussu løgurin er dropadrivin, hvør frukt er nýtt til framleiðsluna, og hvussu brennivínið verður goymt eftir destillering. Tað hevur eisini týdning, hvussu leingi tað verður goymt, og hvørjum træi tað verður goymt í, áðrenn tað verður tappað. 

Brennivín er til dømis vodka, akvavit og whisky. Í Føroyum er ikki loyvt at selja brennivín og annað alkohol í vanligum handlum. Brennivín verður selt í Rúsuni (Rúsdrekkasøla Landsins), sum hevur deildir í Tórshavn á Streymoynni, Klaksvík á Borðoynni, Skálavík á Sandoynni, á Drelnesi í Suðuroynni, Saltangará í Eysturoynni og í Miðvági á Vágoynni. Eitt føroyskt felag framleiðir alkohol. Tey fyrstu árini noyddist felagið at framleiða brennivíni í Danmark og Íslandi, men í 2011 samtykti Føroya Løgting, at nú er loyvt at bryggja sterkt í Føroyum.

Markið hjá tollvaldinum millum heitvín og brennivín er 22 %.

## Alhohol

Alkohol í brennivíni

* Vanligt brennivín: 20-40 %
* Sterkt brennivín: 40-60 %
* Fínsprit: Um 95 %

## Sløg

* Akvavitt
** Aalborg Akvavit (danskt akvavitt)
** Lívsins Vatn (føroyskt akvavitt)
** Havið (føroyskt akvavitt)
* Ginn
** Baraldur (føroyskt ginn)
* Romm
* Konjak
* Tequila
* Vodka
** Absolut Vodka
** Eldvatn (føroyskt vodka)
** Drakkar Vodka (føroyskt vodka)
* Whisky
** Skotskt whisky
** Írskt whiskey
** Kanadiskt whisky
** Japanskt whisky
** Amerikanskt whisky
** Bourbon whiskey

## Keldur


Bólkur:Matur og drekka
Bólkur:Rúsdrekka
Matur

**Matur** er nakað, sum kann etast. Matur er høvuðskeldan til orku og føðsluevni fyri djór, og kemur vanliga frá djóri ella plantu. Øllum djórum og menniskjum tørvar mat. Í matinum eru lívsneyðug evni, ið veita kroppinum bæði orku og hita, og evni, sum eru lívsneyðug fyri trivnað og vøkstur. 

Kosturin er ymiskur um allan heim og lagar seg eftir, hvør matur er tøkur. Menniskan kann sodna sera ymiskan mat av gróðri og djóri, men summi fólk eru urtaátarar, *vegetarar*, burturav. Tey eta ikki kjøt, tí trúgv teirra loyvir tí ikki, ella tey halda tað vera ringt fyri heilsuna. Er kosturin ikki nóg heilsugóður, ella mattrot er, kann sjúka standast av tí. Hjarta- og æðrasjúkur og aðrar vælferðarsjúkur kunnu vit fáa, um vit oveta okkum av mati, sum er ringur fyri heilsuna. 

Nóg mikið av mati er til øll menniskju á jørðini, men hann er ikki javnt býttur. Í 2015 setti ST fram 17 heimsmál, sum ætlanin er at náa til 2030. Heimsmál nr. 2 er “matur til øll”. Seinastu 20 árini er búskapurin batnaður í flestu londum. Tað er eitt framstig, menn enn er langt á mál til, at matur er til øll. Tey mest hungursraktu økini eru Suður- og Eysturásia við 520 milliónum, Afrika við 243 milliónum og Millum- og Suðuramerika við 42 milliónum. Tað eru nógvir hjálparfelagsskapir, sum býta mat út í økjum, har hungursneyð er. 

## Matur
### Frá plantum

* Fræ
* Grønmeti
* Frukt

### Frá djórum

* Mjólkavørur
* Egg
* Skordýr
* Kjøt: Hara, Seyður, Kúgv, Grísur, Fuglur
* Snigil
* Fuglur
* Sjódjór

### Frá hvørki djóri ella plantu

* Salt
* Ger
* Soppar
* Tari
* Vatn

## Sløg av framleiddum mati

* Drekka: Djús, Saft
* Rúsdrekka: Øl, Vín, Brennivín
* Breyð
* Kaka
* Ostur
* Kips
* Súltutoy
* Pasta
* Terta
* Pitsa
* Tvíflís
* Salat
* Sós
* Pylsa

## Ávisingar úteftir

* ST greining av mati

Bólkur:Matur og drekka
Moyggjar-vakshattur

**Moyggjar-vakshattur** (frøðiheiti - *Hygrocybe virginea*) veksur her og har í Føroyum. Vanliga er hatturin úr 1 upp í 4 cm breiður, og soppurin er hvítur ella litkaður allur sum hann er. Bæði hattur og leggur eru sliputir, og omaná er hatturin nakað fitikendur. Moyggja-vakshattur hoyrir upp í tann bólk av vakshattum, sum er næstan kelvirundur og hvørs flíggi eru mjátt samvaksin legginum.

## Sí eisini
* Gulur vakshattur
* Leyk-vakshattur
* Pappageyka-vakshattur

## Kelda
* stamps.fo

Bólkur:Soppar
Alkohol

Eitt **alkohol** er, í evnafrøðiligum høpi, eitt lívrunnið mýl við einum ella fleiri hydroxybólkum (-OH). Rúsandi løgurin vit vanliga nevna alkohol eitur í evnafrøði ethanol (sí mynd). Alkoholir verða nevnd við endingini *-ol* ella, um aðrir hægri raðfestir bólkar eru í mýlinum, við *hydroxy-*. Eitt mýl við einum hydroxybólki bundnum til ein benzenring kallast ein phenol og verður ikki roknað sum eitt alkohol.

Alkoholir verða deild í tríggjar bólkar:
* Primer alkoholir, hydroxybólkurin er bundin til eitt carbonatom, ið hevur hægst eitt annað carbonatom sum nábúgva.
* Sekunder alkoholir, hydroxybólkurin er bundin til eitt carbonatom, ið hevur tvey onnur carbonatom sum nábúgvar.
* Tertier alkoholir, hydroxybólkurin er bundin til eitt carbonatom, ið hevur trý onnur carbonatom sum nábúgvar.

Dømi um nøkur alkohol:

## Framleiðsla

Framleiðsla av alkoholum kann gerast á nógvar ymiskar mátar. Niðanfyri er ein listi yvir teir mest nýttu.
* Reduktión av aldehyd ella keton
* Reduktión av carboxylsýru ella ester
* Hydratión av alken

## Reaktiónir

Alkoholir kunnu reagera á óteljandi mátar. Niðanfyri er ein listi yvir nakrar av teimum mestu vanligu reaktiónunum.
* Oxidatión av einum primerum alkoholi gevur eitt aldehyd ella eina carboxylsýru
* Oxidatión av einum sekunderum alkoholi gevur eina keton
* Dehydratión gevur eina alken
* Nukleofil substitutión av einum halogenidið gevur ein ether

## Sí eisini
* Lívrunnin evnafrøði

Bólkur:Lívrunnin evnafrøði
Amin

Ein **amin** er felagsheiti fyri ein funktionellan bólk og eitt lívrunnið mýl ið hevur hendan bólkin í sær. Aminir eru uppbygtar sum eitt ammoniakmýl við einum ella fleiri av teimum trimum hydrogen atomunum skiftum út við aðrar bólkar. Aminir verða nevndar við endingini *-amin* um talan er um einfald, smá mýl. Aminbólkurin kann eisini nevnast í heitinum við *amino-*.

Aminir verða deildar í tríggjar bólkar:
* Primer amin: Nitrogenatomið hevur tvey hydrogenatomir til nábúgvar.
* Sekunder amin: Nitrogenatomið hevur eitt hydrogenatom til nábúgva.
* Tertier amin: Nitrogenatomið hevur onki hydrogen til nábúgva.

Dømi um nakrar aminir:

## Nýtsla
Aminir eru sera útbreiddar. Dømi um nøkur evni ið innihalda aminbólkar:
* Í kroppinum: Dopamin, serotonin, adrenalin
* Heilivágur: Morfin, kodein, chlorpromazin
* Rúsevni: Kokain, amfetamin, heroin
* Í natúruni: Nikotin

## Framleiðsla
Aminir kunnu framleiðast soleiðis:
* Reduktión av nitril gevur eina primera amin
* Reduktión av amid gevur eina primera, sekundera ella tertiera amin
* Reduktiv amination av aldehyd ella keton gevur eina primera, sekundera ella tertiera amin
* Reduktion av nitrobólki gevur eina primera amin
* Reduktion av imin gevur eina primera ella sekundera amin
* Reduktion av azid gevur eina primera amin

## Reaktiónir

Tvey tey týdningarmiklastu sløgini av reaktiónum aminir luttaka í eru:
* Nukleofil substitutión av sýruhalogenidið ella sýruanhydridið gevur eina amid
* Nukleofil substitutión av halogenidið gevur ein útbygta amin

Bólkur:Lívrunnin evnafrøði
Tindhólmur

**Tindhólmur** er ein hólmur í Vágum. Kemur ella fer ein við flogfari umvegis Vága Floghavn, er tað ofta, at ein flýgur fram við Tindhólmi. Tindhólmur er størsti hólmur í Føroyum, og er hann 65 hektar til støddar. Hólmurin er tvær merkur og hevur nógvan fugl. Í hólminum er ofta grind deyð, men seinastu ferð um leið 1970.

Tann sermerkti hólmurin, sum sæst úr bygdini Bø, hevur fingið navn eftir sínum høgu tindum. Tindarnir eru fimm í tali, og eita teir Ytstitindur, Arnatindur, Lítlitindur, Breiðitindur og Boygditindur. Í skúlanum hevur verið vanligt, at børnini lærdu tindarnar við hesi ramsuni *Ytsti, Arni, Lítli, Breiði, Bogni*, og er ramsan eisini nýtt sum niðurlag í einum populerum sangi. 

## Søgnin um ørnina í Tindhólmi
Hóast eingin býr har, hevur tað ikki altíð verið so. Søgn er, at hann skal hava verið bygdur í gomlum døgum. Søgan sigur, at ein familja (maður, kona og barn) búði har einaferð, men meðan maðurin var og fiskaði, kom ein ørn og tók smábarnið, og fleyg tað upp á ein av tindunum. Og hóast mamman megnaði at fara eftir barninum, var ov seint. Eftir hetta flutti familjan av oynni, og síðan tá hevur eingin búsett seg har.

## Sí eisini
Hólmar í Føroyum

## Kelda

## Keldur til søgnina um ørnina í Tindhólmi
*Weihe, A.: Tjóðminni (1938), s. 14
*Tømmeraas, Per J.: Ørnen (1997), s. 120-121
*Kletti, Pól á: Ørnin - ein barnarænari. Grein í Dimmalætting (íleggið Skái) 26. januar 2002

Bólkur:Vágar
Bólkur:Hólmar og sker í Føroyum
Vodka

**Vodka** er rúsdrekka, sum er sterkari enn 37,5% alkohol. Vodka er upprunaliga ein eysturevropeiskur drykkur, ið verður framleiddur úr øllum rávørum, sum kunnu gerast um til alkohol, men sum oftast verður korn ella epli nýtt. Tá ið tað er dropadrivið, verður sprittið sílað, so at øll lukt- og smakkfrumevni verða tikin burtur. Munurin á teimum ymsu sløgunum liggur í dygdini á rávørunum og í vatninum. Vodka verður mest nýtt til at blanda ymiskar drykkir. Vodka inniheldur vatn og alkohol. Tað fæst harumframt eisini við einum ótali av ymsum tilsettum smakkum. Alkoholprosentið spennir millum 35 % og 50 %. Navnið Vodka er eitt vart navn í ES, og reglurnar eru greiðar. Vodka skal verða destillerað til minst 95 % og síðani blandað til í minsta lagið 37 %. Um hesar reglur ikki verða fylgdar, kann tað ikki eita Vodka, men má seljast undir øðrum navni. 

## Sløg

* Absolut Vodka
* Absolwent Vodka
* Bols Vodka
* Chopin Vodka
* Explorer Vodka
* Finlandia Vodka
* Fjodor Vodka
* Ikon True Russian Vodka 
* Kalashnikov Vodka
* Komitroff Vodka
* Konings Rossia Vodka
* Koskenkorva Vodka
* Moskovskaya Vodka
* Palace Vodka
* Rasputin Vodka
* Smirnoff Vodka
* Stolichnaya Vodka
* Zaranoff Vodka
* Znaps Vodka

Bólkur:Matur og drekka
Vodka
Absolut Vodka

**Absolut Vodka** er eitt svenskt slag av vodka úr bygdini Åhus í Skåne län. Absolut Vodka varð stovnað í  1879 av Lars Olsson Smith. Síðan juli 2008 hevur eitt franskt felag, Pernod Ricard, átt Absolut Vodka. Absolut er triðstørsta slagið av brennivíni í heiminum næst eftir Bacardi og Smirnoff. Absolut verður selt í 126 londum. 

## Keldur


## Leinkjur

* Heimasíða

Bólkur:Matur og drekka
Bólkur:Rúsdrekka
Bólkur:Vodka
Katowice

**Katowice** (**Kattowitz**) er ein býur í Selesia í suður Póllandi. Býurin varð grundaður í 16. øld. Fólkatalið í býnum er umleið 300.000. Í stórbýarøkinum búgva góðar tvær milliónir íbúgvar. Katowice er høvuðsstaður í voivodskapinum Slesia (pólskt: *województwo śląskie*, danskt: *Voivodskabet Schlesien*).

## Slóðir úteftir
* The Municipal Council of Katowice 
* The Commercial Website of Katowice
* Katowice, Silesia 
* A webcam view of Katowice 
* Hotel in Katowice 
* Tram in Katowice

Bólkur:Býir og bygdir í Póllandi
Adam Smith

**Adam Smith**, (doyptur 5. juni 1723, deyður 17. juli 1790) var moralheimsspekingur og grundleggjari av samfelagsbúskapi sum vísind.

Adam Smith varð føddur í Kirkcaldy í Eysturskotlandi. Føðingardagur hansara er ókendur.

Høvuðsverk hansara "An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations" varð útgivið í 1776 og gjørdist grundarlagið fyri liberalismuni sum búskaparrák.

Tað var Adam Smith sum introduseraði hugtakið "The Invisible Hand", ella "Ósjónligu hondina". Við hugtakinum vil hann millum annað vísa á, at um marknaðarkreftirnar sleppa at ráða uttan uppíblanding frá t.d. tí almenna við studningi ella øðrum.

## Keldur

* Filosofiske studier - "Den usynlige hånd" hos Adam Smith

## Slóðir úteftir
* Filosofiske studier - "Den usynlige hånd" hos Adam Smith

Smith, Adam
Göran Persson

**Göran Persson** (20. januar 1949 í Vingåker) var forsætisráðharri Svøríkis árini 1996 til 2006 fyri Socialdemokraterna, og formaður fyri Socialdemokraterna til 2007.

## Ávísingar úteftir

* Regeringen.se - Göran Persson
* Riksdagen.se - Göran Persson

Bólkur:Svenskir politikarar
Persson, Göran
Bólkur:Svenskir statsleiðarar
Persson, Göran
Lena Anderssen

**Lena Anderssen** (fødd 26. september 1974 i Tórshavn) er ein føroysk-kanadisk songkvinna.

Lena hevur valt at útliva dreymin um eitt lív sum yrkistónleikari. Saman við manninum Niclas Johannesen hevur hon síðani seinnu helvt av nítiárunum roynt seg bæði uttanlands og í Føroyum. Í 2005 hava tey satsað miðvíst upp á danska marknaðin. Har hava tey spælt nógvar konsertir, givið út fløgu *Can't Erase It*, luttikið í nógvum útvarpsendingum, fingið fleiri frálík ummæli og hava verið á konsertferð saman við amerikonsku songkvinnuni Beth Hart.

Lagið *Step On The Gas*, av nýggju endurljóðblandaðu útgávuni av fløguni *Can’t Erase It*, hevur verið nógv at hoyrt í útvarpinum í Danmark. Í løtuni (juni 2006) byrjar *Can’t Erase It* at verða spælt í donskum útvarpi. 

Lena er nógv ment sum songkvinna, tekstskrivari og tónasmiður. Hennara inniliga rødd nemur við hjartað hjá mongum, tá hon syngur sínar søgur.

## Útgávur
* *Long Distance* (1998)
* *Can't Erase It* (2005)
* *Let Your Scars Dance* (2008)
* *Letters From The Faroes*  (2011)

## Heiður
*2017 - Vann FMA virðisløn í popp/rokk bólkinum - Ársins songkvinna.
*2017 - Vann FMA virðisløn í popp/rokk bólkinum - Ársins útgáva.
*Planet Awards 2011 - Ársins songkvinna
*Planet Awards 2011 - Ársins einstaklingur
*Planet Awards 2011 - Ársins útgáva
*Planet Awards 2008 - Ársins songkvinna
*Planet Awards 2007 - Besta útgáva: Let Your Scars Dance

## Keldur


## Slóðir
*LenaMusic.com (enskt)
*MySpace.com - Lena Anderssen (enskt)
*Sangtekstir.com 

Bólkur:Føroyskir tónleikarar
Bólkur:Føroyskir guitarleikarar
Bólkur:Føðingar í 1974
Bólkur:Føroyskar songkvinnur
Bólkur:Kanadiskar songkvinnur
Bólkur:Planet Awards vinnari
Bólkur:Sangskrivarar
Bólkur:Føroyskir sangskrivarar
Bólkur:Havnafólk
Ingi Joensen

**Ingi Joensen** (f. 1953) er avlærdur fotografur og arbeiðir sum listamaður við ljósmyndum. Hann leggur dent á grafiska skapið og huglagið í myndunum. Vanligi arbeiðsháttur 
hansara er at viðgera sínar svørt­hvítu myndir og geva teimum tónar í ymiskum litum. Útbúgving frá Danmarks Designskole 1973-77. 

## Verk
* 50 bearbejdede fotografier i bogen: Reflektión, 1992.
* Model af havbunden omkring Færøerne 1982.
* Udsmykninger i Tórshavn: Hotel Føroyar (1983); 
*Føroya Handilsskúli (1983); 
*Strandferðslupakkhúsið (1984); 
*Son-et-lumiere (4 diasproj.: Bjørg, 1986, 
*Havlandið, 1993, 
*Bláur bóltur, 1993, 
*Mikladalur, 1994. 
*Stuttfilmur: Taxi 2002. 
*Barnabók: Trølli hjá pápaleysa 2005. 
*9 sjónvarpssendingar: Gellur kring knøttin 2005.

## Ávísing úteftir
* Listasavn Føroya

Joensen, Ingi
Joensen, Ingi
Kári Sverrisson

**Kári Sverrisson** er ein føroyskur tónleikari, sangari, sangskrivari og tónasmiður.
Eru vit til, spurdi **Kári Sverrisson** í sanginum, á Amnesty International fløguni fyri sløkum 15 árum síðani. Tað var tað fyrsta, sum føroyingar veruliga hoyrdu til sangskrivaran og sangaran Kára Sverrisson. Kári var sentralur limur í tónleikabólkinum Enekk, sum var ein tann mest nýskapandi bólkurin í føroyskari tónleikasøgu. Sum einstaklingur hevur Kári javnan framførslur við tónleiki hjá sær sjálvum og øðrum. Hann er ein gávaður og nýskapandi sangskrivari, sum telist millum teir størstu vísusangararnar, sum Føroyar hava átt. Røddin er sera egin og hann var millum uppskotini til besta sangara á Planet Awards. Á Asfalt hevur Kári fingið Føroya besta botn við sær. Føroya besti trummuleikari sambært AME Rógvi á Rógvu og Føroya besti bassleikari somuleiðis sambært AME Arnold Ludvig vóru við til at gera framførsluna til eina bólkaframførslu.

## Útgávur

### Egnar útgávur
* 1999 *Teir sjey svanirnir og onnur føroysk ævintýr* CD 2002.
* 2003 *Við heimsins dyr*.
* 2003 *A taka* v/ Valeri Dimchev og Desislava Dimcheva.
* 2013 *Nøkur fá fet afturat*, Kári Sverrisson hevur lagt lag til yrkingar eftir Jóanes Nielsen

### Umframt
* 1996 *Øll hava veingir*.
* 1996 *Meg minnist eina mynd* (skering 15)
* 1997 *Flúgvandi biðil* (skering 24)
* 1998 *Green Gate* Green Gate.
* 2003 *Sóljudansir* ymisk.
* 2005 *Koma* Petur Pólson.
* 2007 *Livandi Oyða* ORKA.

### Við Bendum spónum
* 2013 *Hvussu bendir mann spónir?*

## Heiður
*2014 - Vann heiðurin sum Ársins tekstur á Faroese Music Awards, Jóanes Nielsen hevði skrivað tekstin til sangin *Lívið er júst sum tað er*, sum Kári Sverrisson hevur gjørt lag til og syngur
*2014 - Tilnevndur sum Ársins sangari ella einleikari á Faroese Music Awards í Rock/Málm, Jazz, Blues og Folk bólkinum (vann ikki)
*2014 - Kári Sverrisson & Bendar Spónir tilnevd sum Ársins bólkur ella einstaklingur (vann ikki)
*2014 - Kári Sverrisson & Bendar Spónir tilnevd sum Ársins fløga í bólkinum Rock/Málm, Jazz, Blues og Folk fyri Nøkur fá fet aftrat (vann ikki)
*2014 - Kári Sverrisson & Bendar Spónir tilnevd sum Ársins sangur í bólkinum Rock/Málm, Jazz, Blues og Folk fyri *Stóra lívmóðurin* (vann ikki)
*2014 - Kári Sverrisson & Bendar Spónir tilnevd sum Ársins einleikari ella bólkur í Opna bólkinum (vann ikki)
*2014 - Kári Sverrisson & Bendar Spónir tilnevd sum Ársins lag/verk í Opna bólkinum (vann ikki)

## Sí eisini
* Enekk

Bólkur:Føroyskir tónleikarar
Bólkur:Føðingar í 1970-árunum
Bólkur:Føroyskir mannligir sangarar
Bólkur:Føroysk tónaskøld
Nepal

**Nepal** er eitt lýðveldi í Asia. Høvuðsstaður er Kathmandu. Fólkatalið er umleið 26,5 milliónir. Nepal liggur millum Kina í norði og India í suðri. Tíggju av sekstan av heimsins hægstu fjøllum liggja har norðuri í Nepal, av teimum er eisini Mount Everest, ið er heimsins hægsta fjall og liggur á markinum millum Nepal og Kina. Lítla landið Nepal er ógvuliga avbyrgt land í syðra parti í Himaleiafjøllum. Flestu fólk eru hinduar, men hjá mongum fólkum er átrúnaðurin blandingur av hinduismu og buddismu. Til 1991 var kongur einaveldugur, men eftir harðan politiskan ófrið, varð skipanin broytt til parlamentariskt kongsveldi, og fólkið slapp at velja stýrið sítt, og nú styrir fólkavald stjórn landinum. Í 2006 varð kongurin koyrdur frá, og landið varð stovnað sum lýðveldi. Hægstu fjøll í heiminum - harímillum Mount Everest - eru í Nepal, og tí er landið væl umtókt ferðamál hjá fjallaklívarum og fólki, sum dámar at ganga í fjøllunum.

Kathmandu er høvuðsstaður í Nepal og størsti býur. Í gamla býarpartinum eru nógvar trongar gøtur og mong torg við gomlum templum og minnisvarðum. Í einum templi býr livandi gudinnan Kumari Devi, ein smágenta, sum kosin er at umboða hindugudinnuna Parvati. Gentan er í templinum, til hon kemur í kynsbúningaraldurin, tá verður ein onnur vald. Í Nepal eru mong fólkasløg. Sherparnir í eystara parti í hálendinum eru óføra djarvir fjallaklívarar. Gurkharnir miðskeiðis í landinum eru heimsgitnir fyri dirvi og evni síni sum hermenn og manna serdeildir bæði í indiska og bretska herinum. Newrarnir í Kathmandudali eru kendir fyri træskurðarlist sína, sum prýðir mong tempul og hús í Nepal. Meiri enn helvtin av fólkinum í Nepal er nepalar, ið eru ættaðir úr India. Um 90 % av fólkinum í Nepal arbeiðir í landbúnaðinum. Mong dyrka rís og aðra grøði í vælgjørdu bríkunum, sum eru laðaðar langt niðan í brøttu líðirnar. Soleiðis ber til at velta í lendi, sum annars hevði verið óhugsandi sum dyrkilendi. Sum aðrastaðni her um leiðir hevur monsunregnið alt at siga fyri gróðurin.


Kathmandu-Maju Dega-01-gje.jpg|Kathmandu
Pashupatinath-Mrigasthali-32-Fenster-2013-gje.jpg|Pashupatinath
Bhaktapur-Bhairava Mandir am Taumadhi Tole-24-2015-gje.jpg|Bhaktapur
Changu Narayan-Skulptur-28-Kultfigur-2013-gje.jpg|Changu Narayan
Patan-Palastplatz-06-Palast-2007-gje.jpg|Patan
Dzongla to Lobuche-47-Edelweiss-2007-gje.jpg|Himalaya
Dzongla to Lobuche-74-Wanderer-2007-gje.jpg|Himalaya
Mustang-Lo Gekar-42-Lhatos-2015-gje.jpg|Mustang
Mustang-Ghami to Lo Gekar-63-Mui La-2015-gje.jpg|Mustang


*
Bólkur:Asia
Geir H. Haarde

**Geir Hilmar Haarde** (f. 8. apríl 1951 í Reykjavík) var forsætisráðharri Íslands frá 2006 til 2009 og formaður fyri Sjálfstæðisflokkin frá 2005 til 2009. 

## Ávísing úteftir

* Alþingi.is - Geir H. Haarde

Bólkur:Íslendskir politikarar
Bólkur:Stjórnarleiðarar
Bólkur:Føðingar í 1951