open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gambia

**Tjóðveldið Gambia** (enskt Republic of the Gambia) er eitt lítið land í Vesturafrika. Eitt av teimum minstu. Banjul er høvuðsstaðurin, og størsti býurin er Serrekunda. Gambia hevur mark við bara Senegal. Málið er enskt, mandinka, wolof og fula. Landið liggur á vesturstrondini í Afrika og er (við sínum uml. 1,7 mió. íbúgvum) millum heimsins fátækastu lond. BTÚ pr. innbúgva er 290 USD, og landið hoyrir harvið til tey menningarlond, ið hava minstu menning, minstu inntøku og støðugt mattrot. Meginparturin av fólkinum er muslimar.

## Búskapur

### Landbúnaður

Flestu fólk liva av landbúnaði; týdningarmesta grøðin eru jarðnøtir. Konufólk hava týðandi leiklut í landbúnaðinum, tí teirra arbeiði er at dyrka rís. Men nú er nógv ríslendi tætt við strondina vorðið oyðilagt, tí at ov nógv salt er í jørðini. Nógv konufólk eru tí nú farin at dyrka grønmeti, sum tey selja á torginum í bygdini. 

### Ferðavinna

Ferðavinna er tann vinna í Gambia, sum veksur skjótast. Hóast landið er lítið dregur tað nógv ferðandi á hvørjum ári. Hetta kemst helst av, at veðurlagið í Gambia er serstakliga lokkandi, har eru strendur so langt eygað røkkur. Alt fleiri norðurevropearar fara køldu vetrarmánaðirnar suður á vøkru, lýggju strendurnar at ferðast, men mong fara eisini inn í landið at síggja t.d. krokodillur, apur og fuglameingið í Gambiaá. Flestu ferðafólkini eru úr Bretlandi, tí at Gambia er gamalt bretskt hjáland, og mangir gambiar duga enskt. Men summi kvíða fyri, at tekur ferðavinnan yvirhond, fer hon at beina fyri eyðkenda, sorgleysa lívshugburðinum hjá fólkinum í Gambia. 

## Landafrøði

Lítla strandalandið Gambia er smalur geiri ella smalur kíli langt inn í Senegal. Har landið er breiðast, er tað ikki meiri enn 80 km. norður og suður. 

## Mentan

### Átrúnaður

Sum í Senegal búgva mong fólkasløg her, og islam er størsti átrúnaður. Tað eru umleið 9 prosent kristin í Gambia.

## Sí eisini

* Afrika

Bólkur:Gambia
Bólkur:Afrika
Letidýr

Eitt **letidýr** (frøðiheiti - *Folivora*) er eitt súgdjór av Bradypodidae-ættini sum livur í Suðuramerika og hongur í trøum. Tey hava sterkan, bugað an nagl á tónum og fingrunum; tí kunnu tey hvørki standa ella ganga. Tey flyta seg ógvuliga seint í trøunum; eina ferð um vikuna fara tey niður úr trøunum at hjálpa sær sjálvum: umleið ein tíma hava tey um ferðina. Haraftrat vaksa algur á feldinum, so hann tykist grønur. Letidýrini eru tey súgdýrini, sum sova mest. Tey durva einar 15-18 tímar hvønn dag.

## Sí eisini
* Regnskógur
* Íkornaapur
* Gorillur
* Orangutangur

Bólkur:Jagldýr
Sámisk mál

**Sámiskt** (sámiskt: *Sámegielat*) er ein málætt, ið tosaði í Sámalandi. Sámisku málini verður vanliga býtt í tey máløki: eystursámiskt og vestursámiskt. Sámisku málini er í ætt við ungarskt, finskt og estiskt. 

Norðursámiskt er tað vanligasta av teimum níggju staðbundnu málunum. Eini 85–90 % av øllum, ið tala sámiskt, tala norðursámiskt. Norðursámiskt er ein partur av miðsámiskum. Staðbundnu málini og onnur mentanareyðkenni eru íkomin eftir ferðingarleiðunum hjá reindjórunum heldur enn av landamørkum.

Av heimsins 60.000 sámar duga umleið 20-30.000 sámar eitt av sámisku málunum. 

## Flokking
### Vestursámiskt
* Útsynningssámiskt
** Suðursámiskt (600)
*** åselemálføri
*** jamtlandmálføri
**Umesámiskt (20)
* Útnyrðingssámiskt
** Veruligt útnyrðingssámiskt
***Pitesámiskt (20)
***Lulesámiskt (2000)
**Norðursámiskt (20,700)
***tornesámiskt
***finnmørksámiskt
***sjósámiskt

### Eystursámiskt
*Meginlandsámiskt
**Inarisámiskt (300)
**Kemisámiskt (útdeytt)
**Skoltsámiskt (420)
**Akkalasámiskt (útdeytt)
*Nessámiskt
**Kildinsámiskt (500)
**Tersámiskt (2) -10)

*GG: Omanfyrinevdnu tøl eru metingar.*

## Sí eisini

* Sámar
* Sápmi
* Suðursámiskt
* Umesámiskt

## Tilsipingar


*
Bólkur:Mál í Evropa
George W. Bush

**George Walker Bush** (føddur í New Haven, Connecticut í USA 6. juli 1946) var 43. forseti í Sambandríki Amerika. Hann umboðar republikanararnar. Bush bleiv forseti í 2001, eftir at hava vunnið á Al Gore, forsetavalevninum hjá demokratunum, í tí sonevnda javnasta valinum í amerikanskari søgu. Bush bleiv afturvaldur í 2004, eftir at hava vunnið á John Kerry hjá demokratunum, hesa ferð so dyggiliga. Bush var forseti í USA til 2009, tá Barack Obama kom til valdið. 

Áðrenn Bush gjørdist forseti var hann guvernørur í Texas. Hann er sonur ein annan fyrrverandi forseta, George H. W. Bush, sum sat í Hvítu Húsunum frá 1989 til 1993. George W. Bush er annar amerikanski forseti, sum er sonur ein annan forseta. 

## Lívssøga

Bush bleiv føddur í Connecticut, men vaks upp í Texas. Sum ungur gekk hann á privata kostskúlanum Phillips Academy í Andover í Massachusetts, sama skúla, sum pápin í sínari tíð las við. Í 1968 tók Bush bachelorútbúgving í søgu á Yale University. Aftaná leitaði hann sær til Texas Air National Guard. Har bleiv hann militeroffiserur, og í 1970 varð hann góðkendur jekaraflogfarspilotur. Hann fleyg tá Convair F-102 Delta Daggaran. Í 1972 bleiv hann koyrdur, av tí at hann ikki møtti upp til heilsukanning, og árið eftir fór hann úr flogverjuni. Militera karrieran hjá Bush varð havd á lofti í valdystunum í 2000 og 2004. Aftaná militerið tók Bush MBA á Harvard University. Hann bleiv liðugur í 1975 og flutti aftur til Texas, har hann fekk starv innan olju. Í 1977 giftist hann við Lauru Bush, sum var bókavørður og lærari. 

## Sí eisini

* Listi yvir forsetarnar í USA

## Keldur

Bólkur:Amerikanskir politikarar
Bólkur:Forsetar í USA
Bólkur:Føðingar í 1946
Tsjudar

**Ein** *tsjudi* er ein russi ella annað fremmandafólk, sum er eftir sámum og vil teimum ilt.

Bólkur:Fólk
Gorillur

**Gorillur** (frøðiheiti - *Gorilla gorilla*) verður um 2 m høgar og eru tær størstu mannapurnar. Tær eru seinførar og - fáa tær frið - vinaligir skapningar, og tær gera lítið annað enn hvíla seg og eta bløð, leggir og sprotar. Gorillur liva í smáum flokkum, ið fara spakuliga gjøgnum skógin, meðan tær eta ein part, men ikki alla føðina, ið er har um leiðir, og so leita tær eftir nýggjum matkova. Gorillur liva í ættbólkum og eru saman um at verja lendi sítt og ungar sínar. Apur og gorillur eru tey djór, ið líkjast okkum mest. 

Láglendis gorillan er eitt friðarligt súgdjór, og tað, sum ljóðar sum eitt ræðandi ýl, er í veruleikanum bara eitt fjáltrandi geisp. Verður ein gorilluflokkur hóttur, royna gorillurnar at sleppa undan vandanum, tær flýggja inn í tjúkka skógin. Hetta verður nevnt "tigandi afturtøka". Kalldýrið verjir bólkin. Verjutekini eru til dømis ýl og at sláa seg fyri bringuna. 

Gorillur eru plantuátarar og blíva normalt uml. 30 ára gamla. Gorillur liva í skógunum í Afrika: Londinum Gabon, Kongo, Ekvatorguinea, Kamerun, Nigeria, Miðafrikalýðveldið, Fólkaræðiliga Lýðveldið Kongo, Ruanda og Uganda. 

## Vert at vita

* Gorillur fara spakuliga um. Tær sova 13 tímar hvørja nátt, og tær sita og hvíla seg stóran part av degnum.
* Gorillur eru intelligentar dýr. Men ikki nakað nar so intelligentar sum menniskja. Sjalvt eitt 3 ára gamalt barn er meira intelligent.
* Gorillur eta frukt, plantuspírar og bløð og viðhvørt termittar og meyrur.
* Gorillur halda til í frumskóginum í Afrika.
* Gorillur eru súgdýr og hoyra til mannapurnar.
* Kalldjórið kann verða 1,6 metrar til hæddar og viga upp í 180 kilo.
* Gorillur liva í flokki. Hvør flokkur verður stýrdur av einum stórum kalldjóri, sum nevnist silvurbak vegna silvurlitta hárið, sum veksur á bakinum, frá tí at hann er 12 ára gamal.
* Flokkurin brúkar dagin til at hvíla, eta og flyta til nýggj øki, har matur er.

## Sí eisini

* Regnskógur
* Orangutang

Bólkur:Súgdjór
Orangutang

**Orangutang** (frøðiheiti - *Pongo pygmaeus*) er størsta dýr í heiminum, sum heldur til uppi í trøum. Orangutang - navnið stavar frá maleisiska orðinum fyri "Maðurin í skóginum". Orangutangungarnir eru ikki gamlir, tá ið teir læra at gera sær ból uppi í trøunum. Teir læra av foreldrunum, royna aftur og aftur, til tær duga at gera sær ból eftir lítlari løtu. Teir benda leyvklæddar greinar uppeftir, flætta tær og leggja seg væl til rættis fyri náttina. Orangutangir liva í Landsynningsásia. Indonesia og Maleisia. Orangutangin er hótt dýr, tí eru friðingarøki gjørd í regnskóginum, har tær kunnu liva í friði og náðum. Orangutangir eru plantuátarar og eta mest frukt. Orangutang etur mest frukt, men henni dámar eisini annan gróður, so sum børk. Hon etur eisini hunang, flogkykt og egg undan fugli.

Eins og gorillur og sjimpansur hoyra orangutangir til stóru apurnar. Um dagin eru tær uppi í trøunum og eta frukt. Smáu orangutang-apurnar eru saman við mammuni í tvey ár, áðrenn tær fara nakrastaðni einsamallar, og í byrjanini leiða tær ofta eina eldri orangutang. Vaksna kalldjórið kann gerast 1,85 metrar til hæddar og viga meiri enn 118 kilo. Navnið orangutang kemur av malaisiska og indonesiska orðinum "orang", sum merkir "persónur", og "hutan", sum merkir "skógur". Orangutang merkir sostatt "skógarpersónur".

## Sí eisini

* Regnskógur

Bólkur:Súgdjór
Eiturkoppur

**Eiturkoppur** (frøðiheiti: *Araneae*) er lítið áttaføtt kykt. Nógvir gera sær nót at veiða flugur. Eiturkoppur eru liðadýr; men ikki skordýr - teir hava átta bein og eru spunarar. Leivdir av dýrum, sum líkjast eiturkoppum, eru funnar úr devontíðini, tá ið fyrstu skordýrini krupu upp á land. Fyrstu veruligu eiturkopparnir eru úr koltíðini (300-290 m.á.s.), til dømis Grephorus. Eiturkopparnir eru lítið broyttir, síðan teir vórðu til. Sum eiturkoppasløgini nú á døgum hevði Grephorus spunavørtir, og úr teimum kemur silkievni, ið storknar til tráð. Av hesum tráði verður spunnið lokkanetið, sum flugur og onnur skordýr renna seg í. Næstan allir eiturkoppar eru etrandi. Kanska er tað tí, at so nógv ræðast teir. Av teimum 35 000 sløgunum, sum eru til, eru bert umleið 30 vandamikil fyri okkum – og tey sløgini eru ikki í Føroyum. Teir vandamiklastu eru brasiliansku fuglaeiturkopparnir. Teir sníkja seg ofta inn í hús og krógva seg í myrkum krókum. Kanska í einum skógvi ella í einum skápi. Teir eru skild í nógvum ólukkum á hvørjum ári. 

Purluthærda tarantellan er stór sum manshond.

Bólkur:Liðadýr
Rafflesiablómur

**Rafflesiablóman** (frøðiheiti: *Rafflesia arnoldii*) - ein metur í tvørmál og størsta blóma í heminum - letur seg upp mitt um náttina og livir bara átta dagar. Hon rýkur ræðuliga illa, sum rotið rað, og verður tí eyknevnd raðblóma. Rafflesiablóman er ein kjøtátari og etur skordýr. Rafflesiablóman hevur hvørki greinar ella leyv. Hon er sníkur og tekur alt føðsluevni, henni tørvar, úr vertsplantuni. Rafflesiablóman veksur djúpt inni í regnskógunum í Suðuramerika. Tann ovurstóra rafflesiablóman er skíkjaraplanta. Hon sýgur eisini føðslu úr ávísum trøum. Blóman er 1 m. í tvørmál. Ringur roykur gongur at henni, hon verður tí eisini nevnd "stinkandi kempan". 

Rafflesiablóman er kallað upp eftir Stamford Raffles, ið var bretskur landshøvdingur í økinum í 19. øld. 

## Sí eisini

* Kjøtetandi plantur

Bólkur:Plantur
Firvaldur

**Firvaldur** er eitt skordýr, ið livir í øllum heimspørtunum (uttan um Antarktis). Tað eru yvir 170 000 sløg av firvaldum í heiminum. Firvaldarnir eru skjótir og kvikir á flog - Lættir at síggja, men ringir at fanga. Firvaldar hava fýra stórar veingir, antennur og ein langan sevil, sum oftast er samanrullaður undir høvdið. Veingirnir eru lagdir við flusi - ikki hári sum hjá fleiri øðrum skordýrum. Tað er í hesum lagið at mynstrini í veingjunum vera teknaði. 

Flogið á firvaldinum, Alexandru Drotning *(Ornithoptera alexandrae)*, er 25 cm; hann er størsti firvaldur í heiminum. 

## ĺ Føroyum

Yvir 100 sløg av firvaldum eru skrásett í Føroyum. Hvørt ár verða fleiri nýggj sløg funnin. Nýggju sløgini, sum verða funnin, eru tílík sum koma til landið í hesum døgum umframt tey sum hoyra heima her. Si eisini "Nøvn til firvaldar (Lepidoptera) í Føroyum". 

## Lívsstig

Firvaldur hava fýra lívsstig:

# Egg
# Ormvera
# Reivvera
# Firvaldur

## Føði

Firvaldur eru plantuátari og etur hunang.

## Vert at vita

* Postmannafirvaldur *(Heliconius erato)* er eitt av teimum 2000 firvaldasløgunum, sum sædd eru í regnskógurin Amasonas í Brasil.

Bólkur:Skordýr
Kjøtátar

**Kjøtátarar** eru dýr, ið eta onnur dýr, ella plantur, ið eta dýr.

## Sí eisini
* Plantuátar

Bólkur:Djórafrøði
Íkornaapur

**Íkornaapur** (frøðiheiti - *Saimiri sciureus*) er kát og spølin av lyndi og trívst best í flokki - einar 30 ella fleiri - saman við ætt síni og vinum. Íkornaapur er altátin. Tær eta frukt, fuglar, egg og fíra ikki fyri at gresja ein fittan, leskiligan eiturkopp. Íkornaapur líva í tropisku regnskógur í Mið- og Suðuramerika. Sum navnar sínir eru íkornaapur ógvuliga kvikar og fara sum fok ígjøgnum skógin. Íkornaapur blíva normalt uml. 20 ára gamla.

Bólkur:Súgdjór
Eitt dukkuheim

**Eitt dukkuheim** *([[Norskt mál|norskt]]: Et Dukkehjem)* - sjónleikur frá 1879 í trimum pørtum eftir rithøvundin Henrik Ibsen. Eitt dukkuheim er tann sjónleikurin hjá Ibsen, sum hevur mest borið navn hans út um øll heimsins lond. Meðan Ibsen var í Italia, skrivaði hann Eitt dukkuheim. Hann fór at skriva henda sjónleikin fyrst í mai 1879. Í juli, meðan hann skrivaði annan part, fór hann út á bygd. Í Amalfi, synnanfyri Napoli, búði hann í einum fyrrverandi kleystri, haðani hann sá bæði fjøll og sjógv, meðan hann skrivaði henda leikin at enda 3. august 1879. Sjónleikurin kom út 4. desember í 1879. 

Sjónleikurin snýr seg um rættin hjá menniskjum at liva sítt egna lív uttan at vera bundin av gomlum reglum og vanahugsanum. Nora og Thorvald hava eitt gott heim. Hon er hansarar lítli sangfuglur, sum er um hann, tá ið hann kemur heim. Thorvald fær betri starv og hægri løn, men so spyrst at Nora nøkur ár frammanundan hevur skrivað ein rangan veksil, so at maðurin skuldi fáa ráð at fara suðureftir at leita sær heilsubót. Nora heldur seg hava gjørt tað rætta, men Thorvald øtast, og heldur hana vera ein lógarbrótara, ið ikki kann uppala hansara børn. Nora sær veikleika hansara, og fer frá honum. Nora rýmir frá manninum, tá ið hon hevur funnið út av, at hann var ikki tann maður, hon helt hann vera. Hennara partur í hjúnalagnum var at vera dukka, og heimið var "eitt dukkuheim".

## Hesin kendi sjónleikurin finst í tveimum týðingum á føroyskum

* 1978 Zakarias Wang
* 1984 Jens Pauli Heinesen

Bólkur:Norskar bókmentir
Bólkur:Sjónleikir
Vatnsvín

**Vatnsvínið** (frøðiheiti - *Hydrochoerus hydrochaeris*) er størsta gnagdýr í heiminum - Tað er líka stórt sum svín. Vatnsvínið, ið er nær skylt við marsvínið, er óførur svimjari, tí at føturnir eru skapaðir sum fitjur; men tey eru ógvuliga seinfør uppi á landi. Tey liva í flokki eini 10-100 dýr saman. Vatnsvínið er plantuátari og etur plantuvøkstur á árbakkunum. Tey blíva vanliga uml. 4-8 ára gomul.
Vatnsvínið livir í Suðuramerika (Panama, Kolumbia, Venesuela, Brasil, Argentina, Franska Gujana, Uruguei, Peru og Paraguei).

Bólkur:Gnagdýr
Gibraltar

**Gibraltar** er bretskt hjáland á suðurendanum í Spania. Høvuðsstaður er Gibraltar (býur), londinum hevur umleið 29 400 íbúgvar og høvuðsmálið er enskt. Gibraltar er ein kálkklettur, sum bretar hava gjørt til skansa at verja innsiglingina til Miðjarðarhavið við í ófriðartíðum. 

Gibraltar hevur verið bretskt síðani 1713, men spaniumenn vilja hava økið aftur. At spanska kongshúsið eisini er misnøgt sást, tá Elisabeth drotning hátíðarhelt síni 60 ára trúnuni í 2012, tí tá var tað spanska kongshúsið tað einasta, sum ikki hevði sent umboð til London . Umleið 29 000 fólk búgva í Gibraltar, og á fólkaatkvøðu í 1967 og aftur í 2002 søgdu tey flestu, at tey vilja halda fram undir bretskum stýri. Í mong ár var markið stongt, men í 1985 varð tað latið uppaftur. 

Lítla bretska hjálandið Gibraltar er bert 6,5 km2 í vídd, og um 30 000 fólk búgva har. Flogvøllurin liggur út í sjógvin báðumegin og tvørturum hálvoynna inn móti Spania. Bilarnir koyra tvørtur um flogvøllurin til og frá Gibraltar.

## Søga

Bretar tóku Gibraltar í 1704 at vissa sær, at teir kundu fáa siglt inn í Miðjarðarhav. Tá Stóra Bretland var heimsveldi, og Evropa var heimsins harðasti stríðsvøllur, ráddi um at hava Gibraltar sum skansa og herflotastøð við innsiglingina til Miðjarðarhavið. Undir Øðrum heimsbardaga var Gibraltar lívsneyðug fyri teir sameindu ímóti Italia og týska herflotanum. Men serliga síðan Spania bleiv limur í ES og NATO saman við Stóra Bretlandi, og síðan Kalda kríggið endaði, er hermálsliga nyttan hjá Stóra Bretlandi í Gibraltar nógv minkað. 

Teir 25 000 íbúgvarnir á Gibraltar vilja fegin hoyra til Bretland í fólkaatkvøðu um tjóðarstøðu sína í 2002, hóast móðurlandið er 3.000 km burtur. 17 900 (98.97 %) valdu at halda fram sum bretskt hjáland . 

## Landafrøði

Suður úr Spania er hálvoyggin Gibraltar, sum hoyrir til bretska ríkið. Gibraltar er bert 6.5 ferkilometrar til ummáls og fyri tað mesta eitt 250 m. høgt kálksteinsfjall (Gibraltar Kletturin) landfast við Spania fyri norðan. 

### Gibraltarsund

Tronga sundið við Gibraltar er einasta farleið úr Miðjarðarhavi í Atlantshav. Í tronganum eru bara 13 km. úr Evropa í Afrika. Sólarhitin ger, at vatn í Miðjarðarhavi guvar skjótari burtur, so sjógvurin verður saltari enn í Atlantshavi. Sjógvur úr Atlantshavi rennur tí í vatnsskorpuni inn í Miðjarðarhav gjøgnum Gibraltarsund, meðan tyngri og saltari sjógvur rennur út eftir botninum hin vegin. 

## Sí eisini
* Stóra Bretland

## Ávisingar úteftir
* Gibraltar, wikivoyage.org
* Fólkaflokkurin - Aftur óvissa um Gibraltar. 

## Keldur


Bólkur:Evropa
Bólkur:Bretland
Bólkur:Hjálond
Bólkur:Hálvoyggjar
Tjörneshreppur

**Tjörneshreppur** er ein lítil kommuna (íslendskt: *hreppur*) í Íslandi sum liggur í Norðeysturvaldøminum í Íslandi, og hevur umleið 60 íbúgvar. Borgmeistari er Steinþór Heiðarsson. Frá 2006 til 2010 var Jón Heiðar Steinþórsson borgarstjóri. 

Bólkur:Kommunur í Íslandi
Varmakelda

**Varmakelda** hevur fleiri týdningar:

***Varmakelda** er ein kelda undir Ritafjalli/Leirvíksfjalli. Sí Varmakelda (kelda)
***Varmakelda** er ein bygdastevna í Fuglafirði. Sí Varmakelda (bygdastevna)
Barnagarður

Ein **barnagarður** er ein ansingarstovnur fyri børn frá 3 ár til skúlaaldur. Inntil 1990-árini vóru barnagarðar óvanligir á bygd í Føroyum. Tó høvdu í nógv ár verið barnagarðar í Havn og í Klaksvík. Nú eru barnagarðar í flestu føroysku bygdum, eisini teimum smáu. 

## Søguligt yvirlit

* Drotning Ingridar barnagarður í Havn læt upp í 1950.

Bólkur:Børn
Inuit

**Inuk**, í fleirtali **inuit**, er tað heiti, ið grønlendingar og aðrar inuit-tjóðir nýta um seg sjálvar. Orðið merkir "menniskja". Av fólki uttaneftir hava grønlendingar yvirhøvur verið nevndir eskimoar, men her í Føroyum man heitið "skrælingar" vera væl kent. 

Bólkur:Grønland
Eskimo

Orðið verður hildið at stava frá indianska málinum, sum nú verður talað í landslutinum Quebec í Kanada. Teir fyrstu, ið nýttu heitið, vóru jesuittatrúboð arar í 17. øld. Ein tulkingin av orðinum er *"tey ið eta rátt kjøt"*, og hon er tann trúligasta. Ein onnur heldur margháttlig tulking setur orðið í samband við orðið "ekskommunikerað ur" (t.e. burturvístur frá katólsku kirkjuni).

Bólkur:Uppruna amerikanarar
Grønlendskt mál

**Grønlendska málið** *([[Grønlendskt]]: kalaallit oqaasii ella kalaallisut)*. Umleið 50.000 fólk tala málið; teirra millum eru eisini tvímælingar, ið hava danskt sum hitt málið. Kalaallisut er í ætt við fleiri onnur eskimoisk mál og er partur av eskaleutisku málættini, har eskimoiskt og aleutisk eru høvuðsgreinarnar. 

Sum í øllum øðrum málum verður skilt ímillum talumálið *kalaallisut* við fleiri høvuðsmálførum, sum tó eru sínámillum fatilig, og skriftmálið *kalaallisut*. Grønlendska skriftmálið, ið allir grønlendingar nýta, virkar sum øll onnur standardmál og verður brúkt í útbúgvingarverkinum, í yrkis- og fagurbókmentum, í prentaðum miðlum og til teksting í sjónvarpi. 

Upprunaliga varð skriftmálið ment við støði í málførunum í Miðvesturgrønlandi, har ið Nuuk liggur, og har var og er eisini týdningarmesti lærustovnurin í Grønlandi, læraraskúlin Ilinniarfissuaq. Haðani kom eisini fyrsta íkastið í grønlendska bókmentaheimin í 1860. 

Allir grønlendingar skilja tað núverandi skriftmálið, tí at orð- feingið er ment við íkasti úr málførunum fyri sunnan og fyri norðan og frá Avenersuaq (Thule) og Tunu (Eysturgrønlandi). Í Eysturgrønlandi eru tey bæði ráðandi málføraøkini Ammasalikleiðin og Illoqqortoormiutleiðin (Scoresbysund). 

Í Grønlandi eru trý høvuðsmálføri: Í Aversuaq (Norðurgrønlandi), Tunu (Eysturgrønlandi) og Kitaa (Vesturgrønlandi).

Bólkur:Mál
Bólkur:Mál í Grønlandi
Bólkur:Mál í Danmark
Bý

**Býur**, ella **hunangsbýur** (*skeivt nevnt* 'býflugur' (*Apidae*) liva ikki vilt í Føroyum, men bæði í 19. og í 20. øld hava menn hildið býur. 

Katólski presturin Georg Bauer, sum búði í Rættará í Havn í húsunum, sum í dag nevnast Christines Minde, var kendur fyri sín framúrskarandi vakra urtagarð, har hann millum annað hevði súreplatrø og býbýli. Bauer kom til Føroya í 1857, og má hetta tí hava verið í seinnu helvt av 1800-talinum.

Aftan á seinna heimsbardaga hevði Poul Skade (Schade?), sum var amtsfuldmægtig í Føroyum, saman við ríkisumboðsmanninum hunangsbýur í garði sínum undir Varða í Havn. Tá Skade doyði í 1951, vórðu býurnar sleptar leysar.

Tær størru humlurnar livdu hinvegin vilt í Føroyum í víkingatíðini, og í 2011 varð aftur staðfest  , at humlur ynglaðu í Føroyum.

## Keldur

* Michelsen, Anna Cathrine: Katolikkarnir í Havn. Í: Varðin 10, 1930

Bólkur:Skordýr
Jón Heiðar Steinþórsson

**Jón Heiðar Steinþórsson** var borgarstjóri (*oddviti*) í íslendsku kommununi Tjörneshreppur frá 2006 til 2010. Hann er bóndi og býr í Ytri-Tungu.  Í 2011 var fólkatalið í kommununi 57. Kommunan liggur á Norðurlandinum. Núverandi borgarstjórin eitur Steinþór Heiðarsson.

## Keldur


Bólkur:Íslendskir politikarar
Vestanstevna

**Vestanstevna** er stevna, sum verður hildin í størru bygdunum í Vágum. Til ár 2000 var Vestanstevnan eisini hildin í Vestmanna. Bygdirnar í Vágum sum skiftast um at vera vertir eru: Sandavágur, Miðvágur og Sandavágur. Vestanstevnan er sostatt triðja hvørt ár í hvørjari av hesum bygdum. Í 2012 verður stevnan hildin í Sandavági 14. juli. Í 2011 var stevnan í Miðvági 9. juli, í 2010 var stevnan hildin í Sørvági og í 2009 var Vestanstevnan hildin í Sandavági.

Fyrsta Vágastevnan var í Sandavági í 1945. Eisini tá var kappróðurin eitt av hæddarpunktunum.

## Myndir

Mynd:Boat Houses in Midvagur Faroe Islands Vestanstevna 2011.JPG|Vestanstevna 2011
Mynd:Skugvur 6-mannafar SIF-Rodrardeild.jpg|Skúgvur, ein av kappróðrarbátunum hjá Sandavágs Ítróttarfelag, róðrardeild
Mynd:Midvingur 8-mannafar Midvags Rodrarfelag.jpg|Miðvingur, 8-mannafar, ein av kappróðrarbátunum hjá Miðvágs Róðrarfelag
Mynd:Royndin Fríða dreingir gull Vestanstevna 2011.JPG|Royndin Fríða hjá Vágs Kappróðrarfelag vann gull á Vestanstevnu 2011 í Miðvági, 5-mannafør dreingir. Myndin er tikin tætt við bátahylin, har ið steypahandanin fór fram.


## Keldur



## Ávísing úteftir
*RSF.fo, Róðrarsamband Føroya

Bólkur:Føroyskar stevnur
Bólkur:Vágar
Bólkur:Streymoy
Filipsoyggjaørn

Henda sjáldsama **filipsoyggjaørnin** (frøðiheiti - *Pithecophaga jefferyi*) úr Filipsoyggjum er av størstu ørnum í heiminum, hon hevur breiðar, kubbutar veingir, so at hon væl fær sveimað og rent seg niður ímillum trægreinarnar og tikið gáloysnar apur.

Filipsoyggjaørnin verður 1 m høg og vigar upp í 8 kg.

Bólkur:Fuglar
Bólkur:Falconiformes
Bólkur:Filipsoyggjar
Eiffeltornið

**Eiffeltornið** er 324 m høgt og varð bygt til heimsframsýningina í 1889. Pallurin ovast rúmar 800 fólkum.
At sleppa upp á annan pallin mega fólk ganga upp høgar trappur - 700 trappustig – ella fara í lyftu.
360 trappustig eru upp á fyrsta pallin – lyfta er eisini.

Bólkur:Bygningar
Bólkur:París‎
Keypstaður

**Keypstaður** er eitt annað orð fyri bygd ella bý. Á íslendskum eitur tað *kaupstaður*. Danska orðið fyri keypstað er *købstad*. Eftir danskari lóg hevði ein bygd ella býur sum var ein keypsstðaur serlig rættindi, til dømis rætt til egnan dómstól. Hetta var áðrenn kommunalreformin í 1970. Svøríki hevði eisini nakað líknandi, har nevndist tað *Stad*. Eins og í Danmark hevði ein *stad* í Svøríki framíhjárættindi líka til svenska kommunalreformin í 1971.

Bólkur:Tjóðardeildir
Bólkur:Samfelag
Loretta Lynn

**Loretta Lynn** (14. apríl 1932 &dash; 4. oktober 2022) var ein amerikanskur country-sangari, sangskrivari og rithøvundur úr Butcher Hollow, Kentucky, USA. Hon seldi yvir 45 milliónir eintøk á teimum 42 útgávunum, ið hon útgav. 
Millum hennara kendastu sangir eru "Don't Come Home A' Drinkin'", "One's On The Way", "Fist City", "Coal Miner's Daughter" og "You Ain't Woman Enough To Take My Man".

Hon var dóttir Melvin "Ted" Webb (1906–1959) og Clara Marie (Ramey) Webb (1912–1981). Mamma hennara var av skotskum/írskum og cherokesiskum uppruna. Pápin arbeiddi í kolanámi. Loretta bleiv gift longu sum 15-ára gomul við Oliver Vanetta Lynn, Jr. (1926–1996), vanliga nevndu "Doo". 
Bert 18 ára gomul átti hon sítt triðja barn. Tá Loretta fylti 21 ár, gav maðurin henni ein Harmony guitar, sum kostaði $17.00 í føðingardagsgávu. 

Hon lærdi seg sjálva at spæla guitar, og tá hon var 24 ára gomul eggjaði maður hennara henni til at gera nakað meira við tónleikin og gerast sangari. Hon byrjaði so at syngja á Delta Grange Hall í Washington State saman við orkestrinum hjá the Pen Brothers og hjá The Westerners, og tá ein tíð var fráliðin innspældi hon sína fyrstu plátu í februar 1960. Hon gjørdist partur av country-tónleikapallinum í Nashville í 1960-árunum, og í 1967 kom hennara fyrsta av 16 løgum sum nummar eitt á hittlistum. Hon skrivaði ein best-seljara ævisøgu, sum bleiv filmatiserað til Academy Award (Oscar) vinnandi filmin, *Coal Miner's Daughter*, við Sissy Spacek og Tommy Lee Jones í 1980. 

Hon stuðlaði George W. Bush (R) í 2000.

Amerikanska sangarinnan Crystal Gayle er lítlasystir hjá Lorettu Lynn.

## Útgávur

## Keldur


## Ávísing úteftir
* LorettaLynn.com - Heimasíða hjá Loretta Lynn

Bólkur:Amerikanskir tónleikarar
Bólkur:Uppruna amerikanarar
Bólkur:Amerikanskar songkvinnur
Bólkur:Føðingar í 1932
Bólkur:Andlát í 2022
Bólkur:Country sangarar
Conway Twitty

**Conway Twitty** (1. september 1933 - 5. juni 1993) var ein amerikanskur country-sangari úr Friars Point, Mississippi, USA.

## Ávísingar úteftir
* ConwayTwitty.com - Heimasíða hjá Conway Twitty

Bólkur:Amerikanskir tónleikarar
Bólkur:Country sangarar
1887

**1887** (MDCCCLXXXVII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byjaði á einum leygardegi.

## Hendingar
### Ítróttur
#### Fótbóltur

## Føðingar
* 1. januar - Wilhelm Canaris, týskur herflotaovasti (d. 1945)
* 3. januar - August Macke, týskur listamálari (d. 1914)
* 28. januar - Arthur Rubinstein, amerikanskur klaverleikari (d. 1982)
* 5. mars - Heitor Villa-Lobos, brasilskt tónaskald (d. 1959)
* 20. juni - Kurt Schwitters, týskur høvundur og listamaður (dadaisma) (d. 1948)
* 7. juli - Marc Chagall, russiskur listamaður (d. 1985)
* 18. juli - Vidkun Quisling, norskur politikari (d. 1945)
* 22. juli - Gustav Ludwig Hertz, týskur náttúrufrøðingur (d. 1975)
* 28. juli - Marcel Duchamp, franskur listamaður (d. 1968)
* 12. august - Erwin Schrödinger, eysturríkskur náttúrufrøðingur (d. 1961)
* 17. august - Karl I, seinasti keisarin í keisaraveldinum Eysturríki-Ungarn (1916-1918) (d. 1922)
* 21. september - Hans Marius Ejdesgaard, rithøvundur  (d. 1966)
* 6. oktober - Le Corbusier, sveisiskur arkitektur (d. 1965)
* 17. november - Bernard Montgomery, bretskur yvirherovasti (d. 1976)

## Andlát
* 19. februar - Multatuli, niðurlendskur rithøvundur (f. 1820)
* 27. februar - Aleksander Borodin, russiskt tónaskald (f. 1833)
* 17. oktober - Gustav Kirchhoff, týskur náttúrufrøðingur (f. 1824)

*
Walcheren (skip)

**Walcheren** var flutningsskip hjá hollendska eysturindiska felagnum.

Skipið fór á land norðan fyri Kvívík í 1667, og ein partur sakk undir Mykinesi. Tvær kanónir, ið manningin umborð á Tjaldrinum fann í 1979, verða hildnar at stava frá Walcheren.

## Keldur

* Ravnsfjall, Jógvan: 1667 - tað minniliga árið. Í: Mondul nr. 2, 1979.

Bólkur:Skip
Bólkur:Søga
Bólkur:Søgan hjá Niðurlondum‎
Bólkur:Vanlukkur á sjónum
Gummiskógvar

**Gummiskógvar** verða av føroyingum roknaðir sum serføroyskt skógvaslag.

Undir seinna heimsbardaga róku stundum ballur av rágummi á land í Føroyum. Dávid í Hesti (Hans David Poulsen) keypti hesar ballur frá fólki og virkaði skógvar burturúr teimum.

Nú á døgum eru gummiskógvarnir, ið fáast til keyps, gjørdir á verksmiðju.

## Keldur

* Sverri (Dahl?): Gummiskógvar. Í: Mondul nr. 2, 1978.

Bólkur:Tøknifrøði
Jón Tyril

**Jón Tyril** varð føddur 23. desember 1973. Hann er sonur Sunnvu og Flóvin Tyril. Hann er uppvaksin í Norðragøtu. 

Jón Tyril hevur staðið fyri G! Festivalinum líka síðani hesi byrjaði í 2002. Tá var festivalurin eitt eindagstiltak, men hevur síðani ment seg til eitt stórt tónleika- og mentanartiltak, sum varðar tríggar dagar. G! Festivalurin verður hildin á hvörjum ári, vikuskiftið áðrenn Ólavsøku. G! Music, sum skipaði fyri G! Festivalinum, fór eftir festivalin í 2007 á húsagang. Jón var formaður í tí felagnum.

Jón Tyril var ein av stovnarunum av bólkinum Clickhaze, sum var slóðbrótandi innan føroyskan tónleik. Jón spældi gittar í Clickhaze.

Í 1998 var Jón Tyril við til at stovna tónleikasamtakið Grót, sum hevði til endamáls at skipa fyri konsertum og at betra um umstøður hjá tónleiki og tónleikarum. Grót og Losjan í Gøtu hava líkasíðani havt eitt tætt samstarv, og flestu konsertirnar, sum Grót skipar fyri, verða hildnar í Losjuni. Hetta hevur ført við sær at Losjan er vorðin eitt vælumtókt stað at hoyra nýggjan og spennandi tónleik.
Tó vera Grót konsertir nú vanliga í gamla tøting bygninginum í Syrðugøtu.

Í 2002 stillaði Jón upp til løgtingsval fyri Tjóðveldisflokkin, men hevur síðani meldað seg úr flokkinum.

## Heiður
*2014 - Ársins átak á Faroese Music Awards 2013 fyri tónleikaátakið HOYMA
*2005 - Fekk Mentanarvirðisløn M. A. Jacobsens í bólkinum *Annað mentanarligt avrik*

Bólkur:Føroyskir tónleikarar
Bólkur:Gøtufólk
Bólkur:Føðingar í 1973
Framburðsflokkurin (FrP)

**Framstigsflokkurin** ella Framburðsflokkurin (norskt bókmál *Fremskrittspartiet*, nýnorskt *Framstegspartiet*) (stytt **FrP**) er ein politiskur flokkur í Norra. FrP var næststørsti flokkur á stórtingsvalinum í 2009 við 22,9 % av atkvøðunum. FrP er liberalistiskur og vil lækka skattin og at tað almenna blandar seg uppí. FrP vil eisini brúka meira av oljupengunum hjá normonnum, og eisini samstarva meira við USA. Flokkurin vil tálma innflytarastreyminum úr eysturheiminum og stuðlar einari strangari integrasjón av tilflytarum. Flokkurin gongur eisini serliga inn fyri strangari herðing av lógum landsins, eitt nú harðari fongsulsdómar, at løgreglan fær vápn, og møguleika fyri at døma lívlangt fongsul. Flokkurin er vanliga í parti við Ísrael tá talan er um ósemjur í Miðeystri. Á heysti 2005 varð Siv Jensen valdur leiðari og á landsfundi í 2006 forkvinna. Annars hevði Carl I. Hagen sitið sum formaður í 28 ár. Næstformaður eru bæði Per Sandberg og Ketil Solvik-Olsen. Ungdómsflokkurin hjá FrPs eitur Framstigsungdómur. Flokkurin varð stovnaður í 1976 . 

18 ráðharrar manna Solberg-stjórnina í Noregi: 11 umboða Høgraflokkin og sjey Framburðsflokkin. Stjórnarumboðini hjá Framburðsflokkinum eru Siv Jensen, sum er fíggjarmálaráðharri, Solveig Horne, sum er barnamálaráðharri, Ketil Solvik-Olsen samferðsluráðharri, Robert Eriksson arbeiðsmálaráðharri, Tord Lien olju- og orkumálaráðharri, Anders Anundsen løgmálaráðharri, og Sylvi Listhaug, sum er landbúnaðarráðharri. 

## Floksleiðslan

### Formenn
* Anders Lange  (1973–1974)
* Eivind Eckbo  (1974–1975) 
* Arve Lønnum  (1975–1978)
* Carl I. Hagen (1978–2006)
* Siv Jensen  (2006–)

### Leiðarar fyri stórtingsbólkin hjá Framburðsflokkinum
* Anders Lange  (1973–1974)
* Erik Gjems-Onstad  (1974–1976)
* Harald Bjarne Slettebø  (1976–1977)
* Carl I. Hagen (1981–2005)
* Siv Jensen  (2005–2013)
* Harald T. Nesvik  (2013–)

## Hygg eisini at

* Politiskir flokkar í Norra

## Keldur


Bólkur:Norskir flokkar
Republikanski Flokkurin

**Republikanski Flokkurin** (enskt: *Republican Party*, *Grand Old Party* ella *GOP*) er ein konservativur, liberalur og kapitalistiskur flokkur, annar av báðum størstu flokkunum í USA (hin eitur Demokratiski Flokkurin). Limirnir verða nevndir republikanarar. Hann roynir nú at linka vápnalógirnar, stuðla Irakskrígnum, tala fyri deyðarevsing, tálma almennari uppílegging, lágan skatt og at USA skal verða sterkt í heiminum. Republikanski Flokkurin er eisini fyri at skerja tær almennu útreiðslurnar. Flokkurin hevur í nógv ár havt sum sjónarmið at mannaættin ikki er orsøk til at heimurin gerst heitari. Flokkurin hevur millum annað mett at óneyðugt er at avmarka oljunýtsluna. 

Summi vilja vera við, at flokkurin skal gerast meira konservativur, meðan onnur siga sum so, at fyri at fáa fleiri amerikanarar við, noyðist flokkurin at sleppa konservativu virðunum, og til dømis stuðla samkyndum. Ein av teimum, sum leingið hevur gjørt fólki greitt, at Republikanski Flokkurin skal finna nýggj nýmótans virði og taka ímóti ungóminum, er Cindy McCain. Hon hevur javnan skeldast við konservativa politikarar og fjølmiðlafólk, og er serstakliga væl dámd á Twitter. Summi vilja enntá vera við, at hon er ein av teimum komandi stórpolitikarunum í Republikanska Flokkinum. 

Kend nøvn hava verið forsetarnir Abraham Lincoln, George W. Bush, Theodore Roosevelt, Dwight D. Eisenhower, Richard Nixon og Ronald Reagan. Reince Priebus er floksleiðari fyri GOP. 

## Úrslit av valum

### Úrslit av forsetavalum

Henda talvan vísir úrslitið hjá Republikanska Flokkinum á forsetavalum síðan 1856.

## Sí eisini

* Sambandsríki Amerika

Bólkur:Politiskir flokkar í USA
Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson

**Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson** var borgarstjóri í íslenskum høvudstaði Reykjavíkur.  Hann er í Sjálfstæðisflokkurinn Íslands.

Bólkur:Íslendskir politikarar
Nationalisma

**Nationalisma** er ein ideologi, sum sær tjóðina sum tann primera samleikaskapandi faktorurin fyri bólkar av fólkum. Nationalisman er oftast tengd at uppfatanini um eitt "heimland", har tjóðin við teimum serstøku eyðkennunum sum t.d. mál, livimáta, mentan og felags uppruna, hevur sína kjarnu. 

Nationalisman er eitt slag av kenslum av, at eins egna land, fólk og mentunarligu virðir eru serstøk og sum slík hava uppiborið at verða vard móti hóttanum uttanífrá. Nationalistar stríðast fyri, tað ið tey meta vera áhugamálini hjá teirra tjóð, ella møguliga reagera tey uppá kolonisalismu.

Bólkur:Politisk hugsjón
Jarðskjálvti

**Jarðskjálvti**; brádligar rørslur í jarðarskorpuni, sum elva til harðligar ristingar. Ein jarðskjálvti kemur av, at tvær plátur glíða hvør móti aðrari. Rivan, sum tær glíða framvið, verður kallað umskaring. Tá ið tær flyta seg, elva tær til ristingar í jørðini. Jarðskjálvtar kunnu vera so harðir, at teir fáa heilar bygningar at rapa. Harðastu jarðskjálvtarnir eru í Japan. Í 1923 doyðu 143 000 fólk í einum jarðskjálvta. Føroyar eru langt frá einum plátumóti, har harðir jarðskjálvtar kunnu vera. Tó kunnu veikir jarðskjálvtar vera her. Í 1967 var ein veikur jarðskjálvti í Suðuroy, sum fólk í oynni merktu. Á markinum millum jarðarplátur, eitt nú í Turkalandi, Japan ella í Kalifornia við amerikonsku vesturstrondina, kann ein jarðskjálvti fáa jørðina at skelva so harðliga, at hús rapa og vegir brotna. Tá støkka ofta gassleiðingar sundur og elva til nógvan eld. Ofta doyggja fleiri fólk av eldi enn av rapaðum húsum. Í londum og býum, har jarðskjálvtar ofta eru, royna tey at verja seg so væl sum gjørligt. Til dømis royna tey at byggja soleiðis, at bygningarnir tola harðan skjálvta. Tó verða neyvan allir bygningar bygdir soleiðis, sum teir eiga. Ein jarðskjálvti kann koma uttan nakra ávaring. Tó eru ofta smáir skjálvtar undan einum stórum skjálvta.

Ristingar, elvdar av jarðskjálvta, verða máldar við einum tóli, sum nevnist seismografur. Fyri at kunna ávara fólk so skjótt sum gjørligt, máta vísindafólk neyvt allar ristingar í jarðarskorpuni. Tey brúka seismograf, eitt málitól, sum er fest í føstu helluna. Seismografurin er sera viðkvæmur og mátar allar ristingar, sjálvt hinumegin á jørðini.

Bólkur:Jarðfrøði
Bólkur:Náttúruvanlukkur
Politiskir flokkar í Norra

## Sí eisini
*Framstigsflokkurin (FrP) (*Fremskrittspartiet*)
*Høgri (*Høyre*)
*Arbeiðaraflokkurin (*Arbeiderpartiet*)
*Röd (*Rødt*)
Skatval

**Skatval** er ein býur í Stjørdal kommunu í Noregi, og hevur umleið 2 000 íbúgvar (um leið 800 búgva inni í miðbýnum).

Ólavur Engelbrektssonur, aðalsmaður og erkabiskupur í Trondheimi, læt byggja eina borg á Steinvikholminum 1525–1532.

Skatval var sjálvstøðug kommuna 1902–1962, men í dag er býurin partur av Stjørdal kommunu.

Bólkur:Býir í Noregi
1853

**1853** (MDCCCLIII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum 
leygardegi.

## Hendingar
* Krimkríggið byrjar.
* Geglið í Horsens (nú Horsens Statsfængsel) verður bygt.
* 21. apríl‎ - A.S. Ørsted danskur ríkisleiðari.

## Borin í heim
* 30. mars - Vincent van Gogh
*22. apríl - Fríðrikur Petersen, próstur, yrkjari og fyrsti formaður Sambandsfloksins.

*
Horsens

**Horsens** er ein býur í Horsens kommunu í Eysturjútlandi. Fólkatalið var 55 884 í (2014), tað er 8. størsti býur í Danmark. Horsens kommuna er í Región Miðjútlandi.
Horsens Statsfængsel er eitt av stóru fongslunum í Danmark.

Bólkur:Býir í Danmark
Bólkur:Býir í Región Miðjútlandi
Fjallavatn

**Fjallavatn** er næststørsta vatn í Føroyum og ligur í Vágum. Vatnið er 1 km² til víddar. 

## Sí eisini
* Vøtn í Føroyum

Bólkur:Vøtn í Føroyum
Bólkur:Vágar
Hjarta

**Hjarta** (latín: *cor,* genitiv *cordis*) er gagn, ið pumpar blóð runt í kroppinum á menniskjum og djórum. Hjarta er ein vøddi, men hevur eisini streymleiðandi vevnað og hjartaklaffar. Uppbygnaðurin á hjartanum sæst á myndini til høgru.

Hjarta á menniskjanum, súgdjóri og fugli er býtt sundur í fýra kømur, sum eru skild sundur við fýra klaffum, hjá skriðdjóri og paddu eru trý kømur og hjá fiski eru tvey kømur. Hjarta á einum menniskja er nøkulunda líka stórt sum ein knýttur nevi og er mitt í bróstkassanum (*thorax*) eitt sindur til vinstru fyri miðlinjuna á kroppinum.  Í hvílu slær hjarta umleið 60-100 sløg um minutti. Iltað blóð verður pumpað út í ringrásina gjøgnum høvuðspulsæðrina (*[[aorta]]*) og ófiltrað blóð gjøgnum lungnaarteriuna út í lungnaringrásina. 

## Bygnaður
Menniskjahjartað vigar umleið 300 gramm og er umleið 12x9x6 cm til støddar. Hjarta er í bringukassanum beint uppi yvir diagphragma

## Kanningar av hjartanum
* Klinisk kanning
* EKG
* Ekkokardiografi
* Myokardiescintigrafi
* Hjartakateterisasjón 

## Hjartasjúkur
### Iskemiskar hjartasjúkur
* Akutt myokardieinfarkt (AMI)
* Akutt koronar syndrom (AKS)
* Angina pectoris

### Arytmi/rútmuórógv
* Greinblok 
* AV-blok 
* Atrie-flimren
* Eykasystoli
* Takykardi
* Adams-Stokes syndrom
* Hjartaklappfeilur

### Bruni í hjartanum
* Endokardit
* Perikardit

### Aðrar kardiologiskar sjúkur
* Hjartastopp
* Hjartaflimran
* Hjartainsuffisiens
* Kardiogent sjokk

Bólkur:Gøgn
Leguhús

**Leguhús** eru hús, ið verða nýtt til styttri ella longri legur serliga hjá børnum og ungum. Kendastu leguhúsini í Føroyum eru: 
* Zarepta í Vatnsoyrum, sum er leguhúsið hjá Brøðrasamkomuni. 
* Leguhúsið í Nesvík, sum er leguhúsið hjá føroysku heimamissiónini. 
* Skótadepilin á Selatrað, sum er leguøki hjá føroysku skótarørsluni.
* Leguhúsið á Kambsdali, sum er leguøki hjá føroysku skótunum.

Bólkur:Bygningar
Húsa kirkja

**Húsa kirkja** varð vígd 11. juli 1920, og tað var Jákup Dahl, próstur, ið vígdi kirkjuna.

## Ávísingar úteftir
*Kalsoy, jenskjeld.info

## Keldur


Bólkur:Kirkjur í Føroyum
Bólkur:Føroyska Fólkakirkjan
Bólkur:Kalsoy
Anna Mattsson

**Anna Mattsson** er svenskur rithøvundur, fødd 1966. Anna Mattsson hevur givið út 6 yrkingasøvn: *Återvändo* (1988), *Till dagarna* (1990), *Spådom* (1991), *Ännu* (1997), *Det snöar i Kambodja* (2005) og * Gränsglaset* (2009). Best er hon tó kend fyri skaldsøguna *Alexandras rum* (1994), ið Tóroddur Poulsen hevur týtt til føroyskt við heitinum Rúm Alexandru, og framhaldið *De ensammas hus* (2004). Anna Mattsson hevur eisini  týtt føroyskar bókmentir til svenskt, m.a. yrkingar eftir Tórodd Poulsen. 

Bólkur:Svenskir rithøvundar
Bólkur:Føðingar í 1966
Bólkur:Kvinnuligir rithøvundar
Horsens Statsfængsel

**Horsens Statsfængsel** er eitt av stóru fongslunum í Danmark.

## Ávísingar úteftir
* Heimasíða

Bólkur:Bygningar og bygningsverk í Danmark
Kapitalisma

**Kapitalisma** (eisini nevnd **eyðvald**) er ein búskaparskipan grundað á privata ognarrættin av vinnutólunum og vinningi. Sermerkt fyri kapitalistisku búskaparskipanina er privati ognarrætturin, samsýning fyri arbeiði (t.d løn), sjálvboði býti av vørum og tænastum og ein kappingarførur, prísásetandi marknaður. Í sínum einfaldasta sniði er kapitalisma sostætt rætturin at býta um veitingar (t.d keyp og søla) uttan avmarkingar.    

Búskapurin í einum kapitalistiskum samfelag kallast marknaðarbúskapur, og er eyðkend við, at prísstøði í samfelagnum verður stýrt av útboði og eftirspurningi. Hetta merkir at virði (prísurin) á eini vøru ella tænastu sum útgangsstøði ikki er hægri enn tað, sum keyparin er áhugaður í at rinda, men heldur ikki lægri enn tað, sum seljarin er áhugaður í at selja fyri. Er stórur umsetningur av viðkomandi vøru ella tænastu, verður prísurin roknaður sum tann miðalprísur, ið flestu keyparar á marknaðinum eru áhugaðir í at rinda, sammett við tann prís, ið flestu seljarar eru áhugaðir í at selja fyri. Yvir tíð fer prísurin á marknaðinum sostætt at leggja seg í eina príslegu, ið keypari og seljari eru samdir um.   

Til tess at fremja kapitalistisku búskaparskipanina bera fortalarar fyri búskaparskipanini javnan fram, at neyðugt er við einum lágum skattatrýsti á einstaklingum og fyritøkum, og at valdi hjá landinum skal vera avmarkað.    

Politisku hugsjónirnar sosialisma, anarkisma og kommunisma høvdu sín uppruna sum eitt mótspæl til kapitalistisku búskaparskipaninar í Evropa í 18. og 19. øld. Størsti parturin av londinum í heiminum nýta tó marknaðarbúskap, herímillum í USA og øll lond í Evropa.     

Í Føroyum og Danmark er ognarrætturin vardur í grein 73 í grundlógini og í Evropeiska Mannarættindasáttmálanum. Grein 73 í grundlógini ásetur, at ognartøka einans kann fara fram sambært lóg, við almannagangligum virksemi sum endamál, móti fullum endurgjaldi av marknaðarvirðinum av tí ognartikna lutinum.          

Bólkur:Politisk hugsjón
Sosialisma

**Sosialisma**, eisini nevndir **javnaðarstevna**, er ein politisk hugsjón, sum kann sigast at hava søguligar røtur langt aftur í tíðina. Men teir fyrstu sosialistnir í modernaðari tíð vóru Henri Saint Simon og Charles Fourier í Fraklandi og Robert Owen í Onglandi. Seinni kom Karl Marx og Friedrich Engels á pallin. Teir grunnløgdu tað vísindaligu sosialismuna í mótsetning til sosialismuna hjá Saint Simon og Owen sum teir kallaðu utopiska. Marx finst at kapitalistiska marknaðarbúskapinum og harvið privata ognarættinum til framleiðslutólini. Hansara atfinnagar eru grundaðar á kanningar av kapitalistiska búskapinum. Í sínum høvuðsverki Kapitalurin vísur hann at fríi marknaðurin skapar permanent afturvendandi kreppur og er ein forðing fyri búskaparligum vøkstri og tøkniligum framburði. Afturat tí skapar kapitalisman fátækradømi fyri serliga arbeiðarastættina. Hansara alternativ til marknaðarbúskapin er ætlanarbúskapurin, har staturin eigur meginpartin av framleiðslutólinum. Staturin skal stýra marknaðarkreftinum. Á tann meinar Marx at tað kann sleppast undan afturvendandi kreppinum.

Máli hjá sosialsmuni er at avskaffa fátækradømi, samfelagsstættirnar og statin. Marx meinti at sosialisma bara kundi koma ígjøgnum við eini kollvelting. Marx greiddi frá at sosialismu fyrsta stigi á leiðini til kommunismu. Ein tílík kollvelting bleiv veruleiki í 1917 við Vladimir Lenin á odda. Seinni er kommunisma ofta sett í samband við stýri í Sovjet.

Arðir sosialistar sum sosial-demokratarnir meina ikki at tað er neyðugt at við kollvelting fyri at innføra sosialsmu. Greiðastu mótsetningar til sosialismu eru kapitalisma og liberalisma.

Bólkur:Politisk hugsjón
Bólkur:Stýrisskipanir
Kommunisma

**Kommunisma** (eisini nevnd **samognarstevna**) er ein er politisk hugsjón, ið byggir á hugsjónina um, at ognarrætturin yvir framleiðslutólunum og vinningi skal vera á almennum hondum, og at privati ognarrætturin skal vera forboðin. 

Orðið "kommunisma" hevur sín uppruna í bókini *Projet de communauté philosophe* eftir franska heimsspekingin Victor d'Hupay frá 1777. Heiti kemur av franska orðinum *commune*, ið merkir kommuna.   

Kendasta nútímans útleggingin av politisku hugsjónini hevur sín uppruna í smáritinum *Manifest der Kommunistischen Partei* (kommunistiska stevnuskráin), eftir týsku heimsspekingunum Karl Marx og Friedrich Engels frá 1848. Hugsjónin hjá Karl Marx kallast *marxisma* ella *klassisk kommunisma.*   

Flestu útleggingarnar av kommunistisku samfelagshugsjónini skoða semfelagið sum eitt stríð millum tvær høvuðsstættir: borgarastættin (*bourgeoisie*), og verkamannastættin (*proletariati*). Borgarastættin eigur vinnutólini og rávørurnar, og ræður sostætt yvir kapitalinum í samfelagnum. Við hesum kapitali kann borgarastættin keypa arbeiðsmegi frá verkamannastættini, ið virðisøkir rávøruna, sum síðani kann seljast víðari við vinningi. Klassiska kommunisman heldur uppá, at hendan virðisøking (vinningurin) ikki kemur verkamannastættini til góðar, eftirsum hon einans móttekur eina fasta samsýning (løn) fyri arbeiði sítt. Kommunistiska loysnin uppá trupulleikan er, at felagsskapurin skal ognartaka vinnutólini, soleiðis at allir landsins borgarar kunnu fáa lut í virðisøkingini. Fyri at røkka hesum máli er neyðugt at avtaka privata ognarrættin, og at stovna ein sterkan felagsskap, ið gjøgnum sín fullkomna ognarrætt tryggjar javnrætt í samfelagnum. 

Aðrar stættir innan klassisku kommunismuna er smáborgarastættin (*petite bourgeoisie*), ið eigur vinnutól, men ikki keypur arbeiðsmegi frá verkamannastættini, og fátækrafólkið (*lumpenproletariat*). 

## Kommunisma í heiminum í dag
Meginparturin av heiminum í dag, nýtur marknaðarbúskap ella blandaðan búskap. Undir hesi skipan hava bæði tað privata og tað almenna ein virknan leiklut í búskapinum; Privatar fyritøkur skapa kapital í samfelagnum við framleiðslu og sølu av vørum og tænastum, og rinda skatt og avgjøld av vinningi sínum. Tað almenna nýtur síðani hesar inntøkur til at seta á stovn almannagagnligt virksemi (t.d skúlar og sjúkrahús), ella til at keypa vørur og tænastur frá tí privata. Soleiðis er eisini í londum sum Kina, hvørs stjórnarskipan formliga lýsur landi at vera kommunistiskt.   

Aðrir statir, hvørs stjórnarskipanir formliga hava lýst londini at vera kommunistisk, eru til dømis Kuba, Norðurkorea og Sovjetsamveldið.   

= Síð eisini =

* Marxisma
* Kapitalisma
* Búskaparfrøði

Bólkur:Politisk hugsjón
Bólkur:Kommunisma
Anarkisma

**Anarkisma** er heimspekilig og politisk hugsjón, sum vil avtaka alla almenna stýring. Ofta er funnist at anarkismu fyri at bera dám av lógloysi og kaosi. Anarkisma merkir "Uttan vald" og høvuðstankin aftanfyri hana er, at øll skulu gera sum tey vilja. har eru rættiliga fá dømir um anarkistisk samfeløg, eitt dømi er, Frístaðurin Christiania í Keypmannahavn, Danmark. annars er eisini onkur sum metir at jøda samelags hátturin nevnd ein Kibbutz, kemur undir anarkismu.
Tað er týdningarmikið at anarkisma hevur tvær høvðus tulkingar, eina høgravenda og eina vinstravenda, hvørgan hugsjónin tekur hina í álvara og tí er oftani nógv stríð í kjakinum harímillum.

Vinstravend anarkisma´ er onkuntí nevnd Komunisitsk anarksima, ella anarko-kommunisma, har man væntar at fólk uttan mótstríð frá einum settum (ella mett órættvísum) valdi yvir teimun koma at liva saman, og arbeiða saman náttúrligt, tí tey meta at hettar er hvat menniskja ger fyri seg sjálvt.

Har eru tvær tulkingar av høgravendari anarkismu, ein er kalla Kristilig anarkisma, ella anarko-kristni, oh ein er kalla Kapitalistisk anarkisma, ella anarko-kapitalisma. Kristilig anarkisma byggir uppá metingina at um eitt samfelag er kristiligt, er ein statur ikki neyðugur tí kristindómurin byggir ein moralskan botn fyri fólki at leggja sær eftir. Meðan Anarko-kapitalisma metir at tað eru bara politisk vald sum er mett at vera órættvíst, og tí er búskaparligt vald ikki ein innrás ímóti tí anarkistiska, teir meta at uttan statin klára fyritøkur og privatir persónar at klára seg sjálvan, og tí er óneyðugt at hava ein almennan geira yvirhøvur.

Einki dømi er til um hesi bæði, av tí at ongin nakrantíð hevur roynt tey. Tó er religión eisini ein partur av einari Kibbutz, tó er hettar ikki kristindómur.
Bólkur:Politisk hugsjón
Bólkur:Stýrisskipanir