open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eysturtimor

**Eysturtimor** ella **Timor-Leste** er eitt land í Asia, ið fevnir um eystara partin av oynni Timor. Landið liggur millum Indonesia og Avstralia. Eftir 400 ár sum portugisisk hjáland, 25 ára indonesiska hertøku og eftir at vera stýrt av ST í 30 mánaðir, gjøridst Eysturtimor eitt sjálvstøðugt land hin 20. mai 2002. Landið fevnir um eitt øki á 15.007 km². Fólkatalið er umleið 1.340.513 (2021). Eysturtimor er eitt av teimum fátækastu londunum í Asia. 

## Søga

### Fornsøga
Hildið verður, at oyggin varð fólkað millum 20.000 og 40.000 ár f.Kr. av Velo-Avstralskum fólkaslag, eins og á Sri Lanka. Eitt annað ástøði sigur, at fólk komu frá Melanesiu umleið ár 3000 f.Kr., og at tað seinni komu fólk úr syðra parti av Kina og av norðara parti Indokina umleið ár 2500 f.Kr.

### Hjáland
Portugal fór í 1520 á land við Oecussi og fór í holt við at gera økið til portugiskt hjáland, og eystari parturin av oynni fekk navnið Portugisisk Timor. Vestari partur av oynni var, eins og tær flestu av oyggjunum í økinum, gjørd til hjáland Hollands. Dili gjørdist høvuðsstaður í 1596. Útflutningur av viði av sandiltræi, ið nú nærum er útruddað, varð avloyst av útflutningi av kaffi, sukurrørum og bumull í 1815. 

Í 1941 var oyggin eitt stutt tíðarskeið undir niðurlendskum og avstralskum stýri, áðrenn japanskar herdeildir hersettu oynna í februar 1942. Portugal tók oynna aftur í september 1945, eftir at yvir 50.000 íbúgvunum av Timor lótu lív í stríðnum móti Japan.

Bólkur:Asia
Yvirgangsálopið 9/11

**Yvirgangsálopið 9/11** var eitt yvirgangsálop í New York City, USA í 2001. 2.995 fólk úr meira enn 70 londum doyðu. Islamski yvirgangsbólkurin, Al-Qaeda, stóð aftan fyri yvirgangin . Líka síðan hevur verið leitað eftir Osama bin Laden, fyrrverandi leiðari í bólkinum. Í eini beinleiðis røðu í Hvítu Húsunum greiddi Barack Obama forseti frá hvussu Osama bin Laden 2. mai 2011 varð dripin í Abbottabad, sum liggur norðanfyri Islamabad í Pakistan. Amerikanska fregnartænastan hevði arbeitt við upplýsingum, teir fingu í august, og gav Barack Obama boðini, at eitt lítið amerikanskt herlið skuldi leypa á ein bygning, har Osama bin Laden helt til. 

Í 2011 eru tað 10 ár síðan World Trade Center tvíburatornini raplaðu niður í New York í 2001, aftaná at tvey flogfør høvdu rent inn í tornini. Bæði tornini duttu niður upp á minni enn 2 tímar. Tað vóru fýra flogfør, sum vóru rænd tann dagin. Tvey rendu inn í tvíburatornið, tað triðja flogfarið rendi inn í Pentagonbygningin, sum liggur í Virginia, og tað fjórða datt niður á eina mark í Pennsylvania. Enn er mann ikki sikkur í, hvar tað fjórða skuldi renna á, men talan er um, at málið var Hvíta Húsið í Washington DC, har amerikanski forsetin býr. 

Yvirgangsatsóknin 11. september í 2001 var byrjanin til eina nýggja tíð. Amerikanar grundaðu Kríggið móti yvirgangi eftir hetta. USA vóru fast avgjørdur um at fara í herna móti yvirgangi og móti teimum, sum vardu yvirgang. Kríggið í Afghanistan og Irak var grundað á hevnd yvir álopini í USA. 

Ein familja, nær World Trade Center, filmaði alt yvirgangsálopið, 11. septembur í 2001. Ikki fyrrenn fimm ár seinni (í 2006) almannakunngjørdu tey filmin. Filmurin er sera persónligur, tí viðmerkingar og grátur frá familjuni hoyrist týðiliga. Tað var ein ring avgerð at taka at leysgeva filmin. Men filmurin er søga og sýnir, uttan sensur, hvussu hendingin veruliga fór fram, siga Bob og Bri, sum filmaðu ræðuligu hendingina, frá byrjan til bygningarnir rapaðu .

## Keldur


Bólkur:Søga
Bólkur:USA
Bólkur:Yvirgangsatsóknir
Bólkur:2011
Bólkur:Hópdráp
Yellowstone National Park

**Yellowstone National Park** er tann fyrsta tjóðarlundin í USA og eisini tann fyrsta tjóðarlundin í øllum heiminum. Størsti parturin av tjóðarlundini liggur í Wyoming, men hon røkkur eisini heilt inn í Idaho og Montana. Hon varð grundað í mars 1872 . Náttúruvakra friðaða økið er fult við djóralívi; har liva bæði bisonoksar, úlvar, krúnhjørtar, bjarnir, elgar og nógv onnur. 

Undir stóru og flottu Yellowstone National Park er Yellowstone Caldera. "Caldera" merkir *kókandi pottur*. Ja, við heimsins størstu tjóðarlund liggur eisini heimsins størsta eldgos, ið brádliga er byrjað at prutla aftur. Vísindamenn hava spátt, at eldgosið í væl umtóktu tjóðarlundini fer at goysa aftur í nærmastu framtíð. Eldgosið hevur goyst tríggjar ferðir tey seinastu tvær milliónir árini, og skjótt verður kanska fjórðu ferð. Um tað hendir, fer ikki at bera til at búgva á tveimum triðingum av landinum í Norðuramerika. Um tað fer at goysa, verður lava sprænd langt upp í luftina, og eitt tjúkt lag av eitrandi øsku fer at leggja seg allastaðni. Um Yellowstone Caldera fer at goysa aftur, fer tað at ávirka allan heimin. 

## Sí eisini

* Djóralívið í USA

## Kelda


Bólkur:Landafrøði hjá USA
Bólkur:Wyoming
Star Wars Episode I: Hulduhóttanin

**Star Wars Episode I: Hulduhóttanin** (upprunaheiti: ***Star Wars Episode I: The Phantom Menace ***, amerikanskur filmur av George Lucas frá 1999. *The Phantom Menace* var tann fjórði *Star Wars*-filmurin ið varð gjørdur, sum tann fyrsti prequel (undansøgu) parturin í ''Star Wars''-søguni, við frumsýning 22 ár eftir fyrsta Star Wars filmin Star Wars Episode IV: Ein nýggj vón ið kom út í 1977.

## Søgan
Filmurin fylgir Jediriddaranum Qui-Gon Jinn og hjálpara hansara Obi-Wan Kenobi ið fylgja og verja Drotning Amidalu á ferðini frá planetini Naboo til planetina Coruscant í vónini um at fáa ein friðaligan enda á eini víðfevnandi interplanetariskari handils-ósemju. Filmurin sýnir eisini ein ungan Anakin Skywalker áðrenn hann gjørdist Jedi-riddari, her framvístur sum ein ungur trælur ið tykist serstakliga sterkur og sýnir eina spírandi megi frá Forsuni, og sum noyðist at stríðast við tí gátuføru afturkomu Sithanna. 

Bólkur:Star Wars
Cherokesiskt mál

**Cherokesiskt** (á cherokesiskum **ᎦᏬᏂᎯᏍᏗ**) er eitt av irokesisku indianaramálunum í USA. Cherokesiskt verður fyrst og fremst tosað í Oklahoma og North Carolina. Í nógv ár varð Cherokesiska málið hótt, men doyði ikki út. Í Oklahoma tosa nú 18 871 fólk cherokesiskt og í Qualla í North Carolina umleið 8 092, so samlaða talið av fólkum, ið duga cherokesiskt liggur um 22-27.000.

Sequoyah uppfann eitt skriftmál, sum cherokesara-fólkið brúkar tann dag í dag.

## Stavrað

## Myndir

Mynd:Cwy_no_parking.jpg|Tvímælt skelti á cherokesiskum og enskum við Tahlequah í Oklahoma.
Mynd:Cherokee syllabary Sequoyah's original order.png
Mynd:Sequoyah.jpg|Sequoyah.
Mynd:Cherokee_USC2000_PHS_NCandOK.svg|Útbreiðsla.


## Sí eisini

* Cherokee-indiánarnir

## Keldur


Bólkur:Mál í USA
Star Wars Episode II: Álop klónanna

**Star Wars Episode I: Álop klónanna** (upprunaheiti: ***Star Wars Episode II: Attack of the Clones ***, amerikanskur filmur av George Lucas frá 2002. *Attack of the Clones* var tann fimti *Star Wars*-filmurin ið varð gjørdur, sum tann næsti prequel (undansøgu) parturin í ''Star Wars''-søguni.

Bólkur:Star Wars
Star Wars Episode III: Hevnd Sithanna

**Star Wars Episode III: Hevnd Sithanna** (upprunaheiti: ***Star Wars Episode II: Revenge of the Sith ***, amerikanskur filmur eftir George Lucas frá 2005. *Revenge of the Sith* var tann sætti og seinasti *Star Wars*-filmurin ið varð gjørdur, sum tann triði prequel (undansøgu) parturin í ''Star Wars''-søguni.

Bólkur:Star Wars
Star Wars: Klónukríggini

**Star Wars: Klónukríggini** (upprunaheiti: ***Star Wars: The Clone Wars***) er ein CGI-animeraður science fiction-filmur frá 2008, ið gongur fyri seg í Star Wars-rúminum. Søguliga sæð er hann settur ímillum Álopi klónanna og Hevnd Sithanna. Filmurin hevði premieru tann 10. august 2008 á Grauman's Egyptian Theatre og varð leysgivin til biografarnar tann 14. august 2008 í Avstralia, og tann 15. august í USA, Kanada og Stórabretlandi ígjøgnum Warner Bros.. 

The Clone Wars er ætlaður sum ein inngangur til sjónvarpsrøðina av sama navni, ið byrjaði 3. oktober 2008. 

Bólkur:Star Wars
Prequel

Ein **prequel** – (á føroyskum *undansøga*) er eitt verk, ið lýsir hendingar og persónar úr einum áður gjørdum verki, men sum tíðarmessiga gongur fyri seg áðrenn høvuðsverkið. Orðið stavar frá tíðliga í 1970unum. Orðið varð fyrst brúkt í samband við fjølmiðlaumtaluna av The Godfather Part II, har tað verður brúkt til at lýsa teir partar av filminum, ið ganga fyri seg áðrenn hendingarnar í The Godfather. Leikstjórin Francis Ford Coppola sigur, at George Lucas fann uppá orðið, og Lucas og Steven Spielberg brúktu tað seinni til at lýsa teirra felags film Indiana Jones og banning tempulsins, ein prequel (undannfilmur) til Indiana Jones. Orðið gjørdist vælumtókt av Lucasar Star Wars prequel-trilogi. Orðið kemur av enska orðinum við mótsettum týdningi *sequel* (eftirfylgjari ella kanska eftirsøga).

Bólkur:Filmur
Upprunaamerikanarar

**Upprunaamerikanarar** (enskt: *Native Americans*) eru nú færri enn 3 mió. Hetta fólkaslagið fór um alt USA og var eyðkent. Slætt, svart hár og reyðbrúnan húðarlit. Tey vórðu kallað **indiánar**, tí Kolumbus helt, at hann var komin til India. Helst hava forsøgulig fólk verið í USA frá um 10.000 f.Kr. . 

Til um 1500 e.Kr. búðu bara indiánar í USA. Eftir ættunum var landið býtt í 6 øki. Niðursetufólkini trokaðu so við og við indiánarnar vestureftir og í ein útsynning, so at teir í 1890 búðu í nøkrum fáum, spjaddum friðingarøkjum. Indiánarnir, ið kunnu lesa søgu sína aftur til indiánsk fólkasløg, sum búðu í USA, áðrenn niðursetufólkini úr Evropa komu hagar, eru nú bara 1,37 % av fólkinum . Tað er umleið 2,47 mió. fólk. Nú á døgum eru indiánarnir í minniluta allastaðni í USA. Tey flestu búgva í Oklahoma, New Mexico og Washington . 

Nógvar ymiskar indiánaættir vóru í USA. Í landsynningspartinum í USA eru 554 indiánabólkar . Flestu teirra veiddu, veltu og fiskaðu. Ein teirra er Cherokee-indiánarnir. Teir eru nú 316,049. Hesin indianara bólkurin hevur í øldir búleikast í skóginum í Appalachia og livað av tí, sum skógurin gav.  Móðurmálið er Cherokesiskt. 

Hvør ættarbólkur hevði egið sjálvstýri, men í serligum felagsmálum, og tá ið trupulleikar tóku seg upp við aðrar ættarbólkar, varð prátað saman til trupulleikarnir vóru loystir. Indiánararnir kríggjaðust eisini javnan sínámillum - ikki um lendi, men at sýna dirvi. Kendar ættir eru til dømis comanche, cheyenne og sioux, sum búðu á grasfløtunum. Apache, pueblo og navajo búðu í Útsynningsamerika. Irokese, cherokee og huron búðu eystanfyri. 

Í 1890 vórðu teir indiánar, ið eftir vóru, fluttir í smá friðingarøki, har teir noyddist at vera. Nakrir gjørdist bøndur, men mangir gingu fyri einki. Fleiri enn millión indiánar liva enn í friðgarøkjunum í USA. Síðan 1970 hava myndugleikarnir roynt at fingið upprunafólkið upp í aftur amerikanska samfelagið, men mong teirra hava heldur viljað hildið fast við sína egnu mentan og siðvenju. Á okkara døgum hava teir skipað fyri mótmælisgongum og kravt myndugleikarnar í Amerika eftir landaøki, ið teir eiga, og teir hava eisini roynt at líva uppaftur gamlan sið. 

## Keldur


Bólkur:Uppruna amerikanarar
Bólkur:Fólk úr USA eftir etniskum uppruna
Afroamerikanarar

**Afroamerikanarar** eru ættaðir frá afrikonsku trælunum, sum við valdi vórðu fluttir til USA frá 1619 til 1808 at arbeiða í lundunum. Trælahaldið varð ikki avtikið fyrr enn í 1865. Afroamerikanarar, sum tey svørtu verða nevnd, fáa størri og størri ávirkan í amerikanska samfelagnum. Miðskeiðis í 19. øld veltu suðurríkini 80 % av allari bummull í heiminum. Bummullin varð dyrkað í ovurstórum lundum, og tað vóru trælir úr Afrika, sum hentaðu hana við hond. Bummull er enn týdningarmikil grøði, men nú gera maskinur alt tað tunga arbeiðið í USA.

Flestu teirra búgva í Mississippi, Louisiana og Georgia. Umleið ein triðingur (37.1 % í 2008) av fólkinum í Mississippi eru eftirkomarar av svørtum trælum. Næstan allir afroamerikanar eru kristnir (nevniliga 95 %). Meginparturin eru baptistar.

Lesarir av amerikanska blaðnum Essence hava kosið Queen Latifah, Will Smith og Tyler Perry at vera teir afroamerikanarar, sum hava mest ávirkan. Will Smith hevur á listanum heitið sum *biografkempa*, sum vísir á, at hann hevur havt stóra eydnu við filmum sínum í ár. Hann varð tann fyrsti, sum kundi vísa fram sjey filmar á rað, ið hava givið yvir 100 milliónir dollarar. Frá tónleikarheiminum kárar blaðið hiphopstjørnuna Kanye West, will.i.am og Wyclef Jean. Maðurin á fyrsta plássinum stavar tó hvørki frá film- ella tónleikarheiminum. Hann er nevniliga – og tað er kanska ikki at verða bilsin um – forsetin í USA, Barack Obama.

Jazz-, hip hop-, gospel- (t.d. Negro Spirituals), og bluestónleikur eru sprottnir úr arbeiðarasangum og andaligum sangum hjá afroamerikanska fólkinum í USA.

## Hygg eisini at
* Søga teirra svørtu í USA.

## Keldur



Bólkur:Amerikanarar
Bólkur:Fólk úr USA eftir etniskum uppruna
Trilogi

**Triologi** er eitt heiti ið er samansett av grikskum **tri-** (*trý*) og **-logos** (*orð, orðatak*) ið upprunaliga varð brúkt um teir forngriksku harmleikirnar. Orðið lýsir eitt verk (t.d. film, bók ella tónleik) sum er í trimum pørtum. 

Bólkur:Filmur
Jón Sigurðsson

**Jón Sigurðsson** (17. juni 1811 – 7. desember 1879), íslendskur politikari, sjálvstýrismaður og málfrøðingur.

Hjálpti V.U. Hammershaimb við at gera tað føroyska skriftmálið.

Bólkur:Íslendskir politikarar
Bólkur:Málfrøðingar
George Lucas

**George Walton Lucas Jr.** (* 14. mai 1944 í Kalifornia) er ein amerikanskur leikrithøvundur, leikstjóri og filmprodjúsari. George Lucas er best kendur fyri sítt leikrit um *[[Star Wars]] søguna*, ið sá dagsins ljós í 1977. Tann somuleiðis vælkenda røðin við *[[Indiana Jones]]* er eisini produserað av George Lucas. Áðrenn gjøgnumbrotið við Star Wars gjørdi hann m.a. ungdómsfilmin *[[American Graffiti]]* og science fiction-filmin *[[THX-1138]]*.

Bólkur:Amerikanskir leikstjórar
Bólkur:Filmsleikstjórar úr USA
Bólkur:Føðingar í 1944
Science fiction

**Science fiction** (eisini *vísindaskaldsøga* ella *framtíðar(skald)søga* á føroyskum) er ein bókmentasjangra, ið upprunaliga umfataði skaldsøgur og stuttsøgur (novellur), ið snúðu seg um eitt ímyndað framtíðarumhvørvi, har vísindin, og tá serliga tøknin er nógv meiri framkomin við markantari ávirkan á samfelagið og einstaklingar. Broytingarnar, og tær uppfinningar og uppdagingar og samfelagsviðurskifti sum mynda bakgrundina, kunnu vera umfatandi og eisini rein fantasi (ímyndan). 

Sjangran hevur so við og við spjatt seg til aðrar miðlar, t.d. film, útvarp, sjónvarp og teknirøðir.

Bólkur:Bókmentir
Frankar

**Frankarnir** (latín: *Franci* ella *gens Francorum*) var ein samgonga av fleiri vesturgermanskum ættbólkum. Teir koma fyrst í ljósmála í triðu øld, har teir verða sagdir at halda til fyri eystan Rínánna. Tey næstu túsund árini víðkaðu frankarnir landaøki sítt, serliga undir teim merovingsku og karolingsku kongsættunum, til at umfata stórar partar av Europa. 

Tann víðagitnasti karolingski kongurin var Karlamagnus.

Heitið "frankar" er upphavið til landanavnið Frankaríki, og týddi 'fríur' á frankiskum. Orðið livir víðari í mansnavninum Frank, og í enskum er orðið sýnonymt við orðini 'líkafram' og 'erligt'. Orðið hevur sostatt fleriri týdningar. Tað núlivandi tungumálið ið ætlandi er nærmast í slekt við frankiskst er hálendskt.

Bólkur:Frakland
Bólkur:Týskland
Bólkur:Italia
Bólkur:Søga
Bólkur:Frankar
Ættbólkur

Ein **ættbólkur** ella **stamma**, er antin søguliga sæð ein sosialur bólkur ið var áðrenn menningina til nýmótans samfelagið, t.d. ein av teim germansku stammunum; ella menningarliga sæð ein sosialur bólkur ið livir uttanfyri nýmótans samfelagið, t.d.  upprunafólk í Avstralia og Amerika.

Bólkur:Uppruna amerikanarar
Frankur

**Frankur** (franskt: *Franc*) var fyrrverandi heitið á gjaldoyranum í Frankaríki, Belgia og Luksemburg. Í dag verður evran nýtt sum gjaldoyra í hesum londum. Í Sveis og Liktinstein verður frankur framvegis nýttur – her eisini kallaður *sveisarfrankur*. 1 frankur í teim franskmæltu londunum svaraði til 100 *centimar*. Í Sveis svarar ein frankur til 100 *Rappen* (á týskum), *Centimes* (á fronskum) ella *Centesimi* (á italskum).

Fjúrtan lond í fronskum Vestur-Afrika og fronskum Ekvatorialafrika brúka gjaldoyrað CFA-franc, meðan trý landaøki í Kyrrahavinum brúka gjaldoyrað CFP franc.

Bólkur:Gjaldoyra
Bruno Mars

**Peter Gene Hernandez** (f. 8. oktober 1985 í Honolulu, Hawaii), eisini nevndur **Bruno Mars**, ið er listafólkanavn hansara. Bruno Mars er víðagitin sangari og sangskrivari. Til dømis hevur hann yrkt sangirnar "Billionaire" og "Nothin' on you". Harafturat hevur hann eisini verið við til at yrkt sangir sum til dømis "Fuck you" eftir Cee Lo Green og M.A Kesha og K'naan. Allarkendastu sangir hansara eru "Just the way you are" og "The Lazy song".

1. apríl 2012 segði Bruno Mars í einari samrøðu við eitt lokalt útvarp at hann var samkyndur, tí hann ætlaði at senda apríl til sínar fjepparar. Aftan á fekk hann góðar afturmeldingar, og síðani viðgekk hann, at tað ikki var til stuttleika.

## Keldur


Bólkur:Amerikanskir tónleikarar
Bólkur:Amerikanskir sangarar
Bólkur:Føðingar í 1985
Jizerafjøll

**Jizerafjøll** (kekkiskt: *Jizerské hory*, pólskt: *Góry Izerskie*, týskt: *Isergebirge*) eru ein fjallagarður í Kekkia. Partur av fjøllunum liggur eisini í Póllandi. Hægsta fjall í kekkiskum partum er Smrk (1.124 m) og hægsta fjall í pólskum partum er Wysoka Kopa (1.126 m).

## Hægstu fjøllini

## Slóðir

* Jizerskehory.cz - kunning um Jizerafjøllini (*kekkiskt*)
* Jizerky.eu - kunning um Jizerafjøllini (*kekkiskt*)
* České hory - Jizerské hory (*kekkiskt*)

Bólkur:Fjøll í Kekkia
Bólkur:Pólland
Can Tho Floghavn

**Can Tho Floghavn** (vjetnamesiskt: *Sân bay Quốc tế Cần Thơ*) er ein flogvøllur í Can Tho, Vjetnam. Flogvøllurin varð upprunaliga bygdur í undir Vjetnamkrígnum í 1965 av Unitet States Air Force. Eftir at kríggið var av í 1975, bleiv floghavnin ikki brúkt í nøkur ár, men seinni var hon aftur tikin í nýtslu. Floghavnin hevur verði undir stórum útbyggingum, har vøllurin er blivin longdur til 3000 metrar, hetta varð gjørt frá 2006 til 2008. Seinni hevur verið arbeitt við at byggja ein nýggjan terminal.

Bólkur:Flogvøllir í Vjetnam
Pocahontas

**Pocahontas** (fødd 1595, deyð 21. mars 1617) var ung indiánagenta úr Virginia, sum bjargaði John Smith kapteyni (f. januar 1580 – d. 21. juni 1631) úr hondunum á ættbólki sínum. Hann var oddamaður fyri Jamestown-bygdini í Eysturvirginia. Í 1612 hildu onglendingar gentuni sum gísla fyri at fáa pápa hennara at leggja vápnini. Árið eftir gifti hon seg við John Rolfe (1585 – 1622), sum eisini var niðursetumaður, og fór til Stóra Bretlands við honum. Hon fekk eina syrgiliga lagnu, tí hon fekk pokur og doyði árið eftir, í 1617.

Tað er søgan um hana, ið Walt Disney nýtir í søgu síni "Pocahontas" (1995).

Bólkur:Uppruna amerikanarar
Bólkur:Føðingar í 1590-árunum
Bólkur:Andlát í 17. øld
Eritrea

**Staturin Eritrea** (alment heiti) er eitt lítið land í Eysturafrika. Eftir frælsiskríggj í 20 ár loysti fjallalandið Eritrea frá Etiopia í mai 1991. Eritreiski frælsisherurin (EPLF) rak seinastu etiopisku herdeildirnar av landinum og fór so at gera landinum eina stjórnarskipan. 

Fólkið í Eritrea roynir nú at fáa á føtur aftur búskapin og alt annað, sum varð oyðilagt í krígnum. 

## Søga

### Loysing

Eritra hevði staðið undir Etiopia síðan 4. øld. Sum hjáland var tað limað inn í Etiopia í 1962. Næstan beinanvegin fóru Frælsisfylking Eritrea (stytt EPLF), og aðrar rørslur at berjast fyri frælsi. Í 1991 eydnaðist EPLF umsíðir eftir frælsisbardagar í næstan 30 ár at reka etiopiska herin úr landinum. Á fólkaatkvøðu í 1993 var eisini stórur meiriluti fyri loysing. 

Bráðfeingisstjórn varð skipað, og í mai 1993 var Eritrea lýst at vera frælst ríki. Limir í EPLF, við Isaias Afewerki (føddur 2. februar 1946 í Asmara, Eritrea) á odda skipaðu tjóðarting, bóðu Vesturheimin um stuðul og hjálp og settu fólkaræði í gildi. Eritrea varð fyrsta land í Afrika at broyta landamørkini, sum evropeiska hjálandaveldið hevði sett. 

Bólkur:Eritrea
Bólkur:Afrika
Hamars Ness

**Hamars Ness** (norrønt *Hamarsnes*) er eitt lítið nes á útnyrðingshorninum á oynni Fetlar í Hetlandi. Norðanvert á nesinum er ein ferjuterminalur við ferjusambandi til Gutcher á Yell til Belmont á Unst. 

Bólkur:Hetland
Toft (Hetland)

**Toft** er ein ferjuahavn umleið eina míl norðanfyri Mossbank á Mainland í Hetlandi. Hiðani siglur ein bilferja til Ulsta á oynni Yell. Toft er partur av Delting sóknini. 

Bólkur:Hetland
Koreakríggið

**Koreakríggið** vardi frá 25. juni 1950 til 27. juli 1953. Í 1945 varð Korea býtt sundur og Sovjetsamveldið hersetti Norðurkorea, og USA hersetti Suðurkorea. Síðan 1948 hava stjórnirar í báðum londum hildið uppá, at tær eru einasti lógligi myndugleiki í øllum Korea. Tá ið hersetingardeildirnar tóku seg aftur í 1949, kyknaði marknastríð ímillum ríkispartarnar, og 25. juni 1950 brast kríggj á. Har varð í 1950 opið kríggj mill um kommunistiska Norðurkorea og kapitalistiska Suðurkorea. Kina stuðlaði Norðurkorea. Í trygdarráðnum í ST varð Norðurkorea mett at vera tað landið, sum leyp á, og
ST sendi herdeildir fyri at reka norðurkoreanar út og endurskapa frið í landinum. ST sendi herdeildir at hjálpa Suðurkorea, og túsundtals kinverskir hermenn bardust við Norðurkorea. Herovastin fyri ST-herdeildunum, Douglas MacArthur (1880-1964), vildi sleppa at herja á Kina, men ST-umboðsfólkini vóru ikki sinnað at lata kríggið breiða seg og tóku upp friðarsamráðingar. Bardagarnir vardu harafturímóti sína tíð, og eitt skifti bóru fólk ótta fyri, at okkurt av londunum fór at brúka atomvápn fyri at fáa eina avgerð. 27. juli í 1953 samdust partarnir um at binda frið, eftir at tríggjar milliónir fólk høvdu latið lív ella vórðu vorðin heimleys. Ikki fyrr enn í 1953 vórðu partarnir samdir um eina friðarlinju við 38. breiddarstig, men Korea er enn býtt sundur í tvey, og Norðurkorea er enn eitt avbyrgt, kommunistiskt einræði.

## Sí eisini

* Kalda kríggið

Bólkur:Bardagar
Amerikanska Frælsisyvirlýsingin

Hin 4. juli 1776 góðtók Kongressin **Frælsisyvirlýsingina** (á enskum: *United States Declaration of Independence*), sum umboðsmenn fyri øll 13 hjálondini høvdu skrivað undir. Hon segði, at sameindu hjálondini vórðu og skuldu verða fræls og óheft ríki. Her kom hugsanin um menniskjarættindini í 18. øld fyrstu ferð á prent í einum ríkisrættarligum skrivi. Thomas Jefferson úr Virginia orðaði yvirlýsingina, sum í stóran mun er grundað á tey politisku ástøðini hjá bretska heimspekinginum John Locke. Frælsisyvirlýsingin varð samtykt 4. juli 1776 í Philadelphia í Pennsylvania. Amerikanska Kollveltingin var byrjað. 

Tey, sum gjørdu amerikonsku stýrisskipanarlógina, gloymdu ikki, hvussu misnøgd tey høvdu verið, meðan tey stóðu undir bretska konginum. Tí vildu tey vissa sær, at hvørki einstøk bólkar ella fólk fingu ov mikið vald. Stýrisskipanin varð lagað soleiðis, at tað var samveldisstýri, har ið valdið var býtt ímillum eina samveldisstjórn og stjórnirnar í einstøku ríkjunum. Samveldisstjórnin var veik. Stýrisskipanin lutaði eisini valdi sundur ímillum lóggevandi, útinnandi og dømandi valdið. Tær kundu so royna avgerðirnar til hvør hjá aðrari. Nakrir tingmenn hildu, at miðsavnað stýri fór at taka rættindi frá borgarunum. Teir fingu lyfti um, at grundlógarískoyti í tíggju brotum skuldi verða lagt afturat stýrisskipanini. Henda lóg vissaði amerikanarum grundleggjandi rættindi sum trúarfrælsi, skrivi- og talifrælsi. Hon vissaði teimum eisini rættarviðgerð við nevningatingi og vardi teir ímóti píning. 

## Brot úr Amerikonsku Frælsisyvirlýsingini

"Vit halda tað vera rímiligt og sjálvsagt, at øll verða javnsett, og at vit hava fingið ávís ómissandi rættindi frá skaparanum - rættin til lívið, frælsið og stremban eftir eydnuni. Tey, ið ráða, eru vald at tryggja okkum hesi rættindi. Tá ið ein stýrisskipan verður avlagað, so at hesi rættindi verða sett í vága, hevur fólkið rætt at seta hana frá og velja nýggja, sum er grundað á meginreglur, sum tryggja fólkinum lukku og vælferð. Hjálondini hava í tolni góðtikið nógv, men nú er neyðugt at broyta gamla stýrið. Bretakongur hevur ferð eftir ferð vanvirt hugsanir okkara, og vit hava verið fyri ágangi, sum bara hevur havt fyri eyga at skipa fullkomið harðræði í hjálondunum. At prógva hetta, leggja vit sannleikan fram fyri ein uttanveltaðan heim".

Bólkur:Søga
Bólkur:Amerikonsk søga
Bólkur:Yvirlýsingar
Bressay

**Bressay** (norrønt *Breiðey* ella *Brús(a)ey*), er ein oyggj ið liggur eystanfyri Lerwick í Hetlandi. Hon myndar Bressay Sound við sínum tveimum innsiglingum til havnina í Lerwick, *Da North Mooth* (Norðurmunnin) og *Da Sooth Mooth* (Suðurmunnin). Oyggin hevur við uml. 400 íbúgvar.
Hægsta fjallið á oynni kallast *Ward of Bressay* og er 226 m høgt, har er ein antennuskipan ið sendir Sjónvarp og Útvarp til alt Hetland.

Bólkur:Oyggjar í Hetlandi
Tyrlur

**Tyrlan** er fjølbroyttasta maskinan, ið er á flogi. Hon flýgur frameftir, aftureftir ella eftir lið. Hon kann eisini fara beint oppeftir og niðureftir ella bara hanga í sama stað. Tyrlan kann fara uppfrá ella seta seg og henni nýtist onga flogbreyt. Tí er hon hent, har ið illa er atkomandi og á sjónum. Eisini kann hon seta seg ovast á háhúsum. Tyrlur eru í nógvum støddum. Tann minsta er ætlað eittans fólki, og tann størsta kann sum einki lyfta ein lastbil. 

Tyrlan hevur ein ella tveir tyrlar, sum fáa hana uppfrá, og sum seta ferð á frameftir. Úr tyrlisbløðunum kemur megin, sum fær tyrluna á flog. Tyrlisbløðini eru úr sterkum plasti. Ukreinski amerikamaðurin, Igor Sikorsky, bygdi *VS 300* í Connecticut í 1939. Hetta var fyrsta tyrlan við einum tyrli, og síðan hava tyrlur líktst henni.

Bólkur:Før
Korea

**Korea** er nes í norðara parti í Kina og gongur út í havið ímóti Japan. Kríggj var millum Suðurkorea og Norðurkorea (1950 til 1953). Síðan kríggið var av, hevur støðan verið hættislig millum londini bæði. Suðurkorea hevur havt stóran búskaparligan vøkstur, væl stuðlað av USA. Bygging er allastaðni. Bygdur verða skrivstovur og nýggj virki til tann vaksandi ídnaðin í landinum. Norðurkorea er enn kommunistiskt og fátæksligt land. Veðurlagið er tað rætta at velta rís, heitt um summarið, bítandi kalt um veturin.

## Búskapur
Suður- og Norðurkorea byrjaðu á búskaparliga sama lága støði í 1970, bæði tá enn í sori heili 17 ár eftir Koreakríggið, ið endaði við vápnahvíld í 1953. Norðurkorea hevði marxistiskan hernaðarbúskap við Kim Il Sung á odda fyri einaveldinum. Hann var fyrsti limur av trimum í dynastinum, ið hevur rátt síðan. Búskaparliga hava stígur, kúging og hungursneyð plágað Norðurkorea. Suðurkorea hevði fyrst kommandobúskap, men legði um til marknarbúskap. Síðan hevur Suðurkorea við marknaðbúskapi ment sítt kapitalistiska fólkastýri. Fólkatalið sunnanfyri er tvífaldað úr 25 mió. í 1960 upp í 51 mió. fólk í 2021. Fólkatalið í sosialistiska Norðurkorea øktist úr 15 mió. í 1960 upp í 26 mió. í 2021. Munurin á londunum er í dag ovurstórur:
* Norðkorea hevur bert havt 3 einaræðisharrar, Suðurkorea 12 fólkavaldar leiðarar.
* Norðkorea hevur bert 3,2 mió. fartelefonir (flokslimir). Suðurkorea hevur 59 mió fartelefonir. 
* Illa kollføddir norðkoreanar eru miðal 5 cm lægri á vøkstri enn suðurkoreanar.
* Norðurkorea er 120,540 km2 við bert 25.000 km av koyriveg (97% grúsvegir). Suðurkorea er 100,363 km2 við 99.000 km av koyrivegi (92% asfalterað).
* Høvuðsútflytningsvøran úr Norðkorea er kol fyri $1 mia. Høvuðsútflutningur úr Suðurkorea er printplátur til teldur/telefonir fyri $64 mia. 
* Frá 1953 til 1974 fylgdust Norð- og Suðurkorea í BTÚ. Í 1974 stóð miðal ársinntøkan í báðum londunum á jøvnum við uml. $3000. Í 1974 setti Suðurkorea á flog búskaparliga, og tí dag hevur landið $30,000 miðal p.c. Í 1974 steðgaði Norðkoreanski búskapurin. Í 1990-unum tødnaði hann. Miðal ársinntøkan pr íbúgva er $1000 í 2018. 
* Miðal livialdurin í Norðkorea er 67 ár. Í Suðurkorea liva fólk 82 ár í miðal.

Bólkur:Hálvoyggjar
Bólkur:Asia
FV Athena

**FV Athena** er eitt føroyskt fiskiskip, trolari, sum reiðaríðið Thor úr Hósvík eigur. Athena varð bygt í 1992. Í 2010 var hon umvæld sera nógv, eftir at ógvusligur eldur var í skipinum. Athena hevur verið sera óheppin. Tað hevur verið eldur í Athenu 3 ferðir. Einaferð í 2007, einaferð í 2010 og síðan einaferð í 2011. Skipið lá við kai í Runavík, tá eldur kom í á triðja sinni. Ógvusligur roykur var, og løgreglan metti, at roykurin var eitrandi, og tí var best at flyta fólk burtur, sum búðu tætt við og tey sum búðu hinumegin Skálafjørðin. Fólk av Skála og av Glyvrum vóru vakt á miðjari nátt hin 9. mai 2011 og flutt til bygdahúsið á Strondum.

## Keldur


Bólkur:Skip
Bólkur:Føroya søga
Bólkur:Føroysk fiskiskip
Latínamerikanarar

**Latínoamerikanarar** (á enskum *Hispanic* ella *Latino Americans*) eru eitt fólkaslag sum býr í USA. Teir verða eisini nevndir **hispanics** og tala spansk, tí at forfedrar teirra komu úr Spania. Mangir halda enn fast við gamlan sið og egna mentan.   

Tann spanskttalandi parturin av íbúgvum er í stórum vøkstri bæði í nøgd og búskapi. Í 2000 var talið 35 mió. (12,5 %), í 2010 var tað vaksið til 50.5 mió. (16,3 %) . Latínoamerikanskur matur og tónleikur er væl dámdur. Flestu tilflytararnir, sum búgva í vesturríkjunum, eru úr Meksiko. Tey fjølgast skjótt, og somuleiðis afroamerikanarar og ásiatar. Fyri 2042 verða hesi fólk stív helvtin av fólkatalinum í USA . Tey flestu hava amerikanskan ríkisborgararætt. Útlendingar í USA kunnu søkja um amerikanskan ríkisborgararætt eftir 5 árum við ikki-tíðarbundnum uppihaldsloyvi . 

Til 1492, tá ið Kristoffur Kolumbus kom til Amerika, búðu bara indiánar í hesum parti í heiminum. Men eftir tað fóru fólk úr Spania at búseta seg har í stórum tali. Øldirnar eftir at Kolumbus varð komin til Amerika, ráddu spaniamenn nógvastaðni í meginlandinum. Í USA fingu sponsk mentan og spanskt mál stóra ávirkan og hava tað enn. Flestu teirra búgva í Kalifornia, Texas og Florida. Yvir 950 000 latínoamerikanarar búgva eisini í New Mexico og eru í stórum meirluta. Flestu latínoamerikanarnir, sum búgva í Florida, eru úr Kuba. Amerikanarar av kubanskum uppruna sleppa nú til Kuba at ferðast, hava teir hug til tess, og samstundis fáa teir loyvi til at hjálpa skyldfólki í Kuba við eitt nú pengum. Tað ber til, nú Barack Obama, forseti, hevur ógildað tiltøk, sum USA setti í verk ímóti Kuba, tá kommunistarnir tóku valdið har fyri 50 árum síðani . 

Meginparturin av fólkinum er katolikkar (70 %), og eini 20 % eru protestantar . Hóast latínoamerikanarnir eru ein lítil minniluti í USA, so síggjast kirkjur teirra allastaðni. 

Í USA hava tey bæði eina spennandi fortíð og eina upplívgandi nútíð, sum boðar frá eini ljósari framtíð.

## Hagtøl

### Upprunalond

Latínoamerikanarar eru komnir í stórum tali til USA, helst úr Meksiko (65 %). Hispanics eru eisini fluttir hagar úr Puerto Riko, El Salvador og Kuba. 


### Lutsøkir

Talvan niðanfyri vísir broytingar í fólkatalinum í 2000-2010, býtt á økir. Hagtølini vísa, at talið er vaksið mest í statunum South Carolina, Alabama, Tennessee, Kentucky, North Carolina og Arkansas. 

## Keldur


Bólkur:Amerikanarar
Bólkur:Fólk úr USA eftir etniskum uppruna
Vjetnamkríggið

**Vjetnamkríggið** vardi frá 1. november 1955 til 30. apríl 1975. Amerikanska stjórnin kvíddi fyri, at kommunisman skuldi breiða seg um alt Landsynningsasia, og í 1955 fóru teir at veita Suðurvjetnam hernaðarhjálp, so at teir kundu basa kommunistisku Viet Cong-deildunum, sum fingu stuðul úr Norðurvjetnam. 

Fyrstu amerikonsku hermenninir komu til Suðurvjetnam í 1964, og seint í 1968 vóru 550 000 avstralskir, teivanskir, amerikanskir og nýsælendskir hermenn við í krígnum. Sama ár gjørdi Viet Cong stórálop, Tet-álopið, í Suðurvjetnam. Álopið miseydnaðist, men tað sannførdi fólkið í USA, at USA megnaði ikki at vinna Vjetnamkríggið. Árið eftir fóru amerikanarar at taka seg aftur úr Suðurvjetnam, og vápnahvíld varð fingin í lag í 1973. Í 1975 savnaði Norðurvjetnam alt landið undir sítt ræði. 

## Eftir kríggið

Tá ið kríggið í Vjetnam endaði í apríl 1975, fór landið í holtur við at endurreisa og menna illa farna búskapin, men illa gekst, tí at útlendskar fyritøkur gjørdi ikki íløgur í landinum. Túsundtals fólk flýddu undan fátækradømi og harðræði og sigldu um Suðurkinahav í søkkladnum bátum at søkja sær eydnuna aðrastaðni. Tey, ið slitu upp land, vórðu send til lond víða um allan heim. Mangir suðurvjetnamesar flýddu til Hongkong, ið var bretskt hjáland á suðurstrond Kina. Tey vórðu gird inni í trongum legum, har tey liðu hungur og hall, og kolera og aðrar ringar sjúkur gingu javnan í legunum. Í 1989 vórðu tey fyrstu 44 000 flóttafólkini noydd aftur til Vjetnam. 

Bólkur:Bardagar
Bólkur:Vjetnam
Asiatiskur fílur

**Asiatiskur fílur** ella **asiatiskur elefantur** (latín: *Elephas maximus*) er eitt súgdjór, ið eisini ofta verður rópt **indiskur fílur**.

### Útsjónd
Asiatiskur fílur er nakað minni enn Afrikanskur fílur, vigar upp til 5 tons, og er eyðkendur við at hava væl smærri oyru enn Afrikanski fílurin. Tað eru bert kallfílarnir ið hava stórar høggtenn (vígtenn) men hjá summum vanta tær. Kvennfílarnir hava so smáar høggtenn at tær valla síggjast.

### Útbreiðsla

Einaferð strekti útbreiðsluøkið seg so langt vestur sum til Irak og Sýria og heilt eystur til Ta gulu ánna í Kina. Í dag er útbreiðslan avmarkað til 13 lond frá India í vestri til Borneo í eystri: Bangladesj, India, Sri Lanka, Indo-Kina, partar av Nepal og Indonesia (serliga Borneo), Vjetnam, Teiland, Kambodia, Laos, Burma, Kina, Butan og Sumatra.

### Árin av mannaávum
Samlaði stovnurin verður mettur til millum 35 000 og 50 000 kríatúr. Eldri metingar vísa, at stovnurin fyrst í 20. øld taldi uml. 100 000 villini fílar. 
Asiatiski fílurin er í dag hart kroystur av fólkavøkstri ið hevur við sær økt krav um landbúnaðarjørð. Ferðavinnan elvir eisini til trýst á fílastovnin. Í Tailandi roknar man við at uml. 100 fílakálvar verða tiknir ólógliga um árið, við tí endamáli at vísa teir fram fyri ferðafólki ið sleppa at fóðra teir. Hetta verður gjørd móti einum stovni ið einans telur uml. 5 000 fílar. Ofta verður mamman, og stundum alt fílafylgið sum tað er, dripið undir rakstrinum eftir hesum eina fílakálvi. 

### Undirsløg
Fýra undirsløg finnast:

(*Elephas maximus indicus* Cuvier, 1798)
(*E. m. maximus* Linnaeus, 1758)
(*E. m. sumatranus* Temminck, 1847)
(*E. m. borneensis* Deraniyagala, 1950)

## Leinki úteftir
* Nevni

Bólkur:Fílar
Afrikanskur runnafílur

**Afrikanskur runnafílur** (latín: *Loxodonta africana*) er tann størri av tveimum sløgum av Afrikanskum fíli. Bæði hesin og hin Afrikanski skógarfílurin hava vanliga verið bólkaðir sum eitt slag, undir samheitinum "Afrikanskur fílur". Summir frøðingar halda framvegis at ov lítil prógv eru fyri at bólka Afrikanska fílin sum tvey ymisk sløg.

Bólkur:Fílar
Niagarafossur

**Niagarafossur** (á enskum *Niagara Falls*) er felagheiti fyri tríggir fossar ið liggja á markinum millum USA og Kanada. Í Niagaraá, sum rennur úr Erievatni í Ontariovatn, eru hinir viðgitnu Niagarafossar. 

Nógv ferðafólk koma at hyggja at stórbæra fossinum. Niagarafossur er veldigur fossur, sum máar 1 m. av klettinum um árið. Niðari kletturin er bleytur, og vatnið máar hann burtur. At enda brotnar kletturin í erva, tá ið støðið er máað undan honum. 

## Sí eisini
* Iguazufossur
* Niagara Falls (New York)

## Ávísingar úteftir
*Niagara, snl.no
* The Day the Niagara Falls Froze Over , scribol.com

Bólkur:Landafrøði hjá USA
Bólkur:New York
Bólkur:Kanada
Herman Cain

**Herman Cain** (føddur 13. desember 1945 í Memphis, Tennessee; d. 30. juli 2020) var ein amerikanskur politikari. Hann býr í løtuni í Georgia. Cain hevur í fleiri ár verið formaður í Godfather's Pizza. Cain fekk stuðul frá nógvum republikonskum veljarum fyrr í 2010, men síðani fjølmiðlarnir fóru at skriva um hansara kynslív, hava nógvir veljarar vent honum bakið. Í oktober 2010 kom fram, at Cain hevði gjørt seg inn á tvær kvinnur, tá hann var stjóri í áhugafelagnum hjá amerikonsku matstovuvinnuni. Tað kom eisini fram, at kvinnurnar fingu pengar frá felagnum, tá tær fóru úr størvunum , men Cain helt kortini uppá, at hann hevði ikki gjørt nakað skeivt. Politiskir eygleiðarar í USA siga, at Herman Cain hevði mist so nógv av sínari undirtøku, at tað var ógjørligt at venda gongdini. Hann hevði tí ikki annað í at velja enn at taka seg aftur, siga teir. Hann hevur ikki verið á tí politiska pallinum fyrr, men er nevndarformaður í fyritøkuni Godfather´s Pizza. 

Cain kunngjørdi í desember 2010, at hann gevst við royndini at gerast forsetavalevni hjá tí republikanska flokkinum í 2012 . Fyri nøkrum fáum vikum síðani lá Herman Cain væl fyri í meiningakanningunum, men skuldsetingar um ótrúskap hava gjørt, at teir flestu veljararnir hava vent honum bakið. Tað seinasta av álitinum fór, tá ein kvinna boðaði frá, at hon hevur verið elskarinna hansara í 13 ár. Sjálvur sigur Cain, at hann kennir kvinnuna, men at hann hevur ikki havt nakað kynsligt samband við hana. Eygleiðarar meta, at politiska yrkisleiðin hjá Cain, sum er fyrrverandi stórhandilsmaður og pizzaeigari, liggur í skeljasori, og at hann hevur ongar møguleikar at venda rákinum aftur. 

## Keldur
 

Bólkur:Amerikanskir politikarar
Bólkur:Afroamerikanarar
Afrikanskur skógarfílur

**Afrikanskur skógarfílur** (latín: *Loxodonta cyclotis*) er ein Afrikanskur fílur ið heldur til í skógunum í Kongolægdini. Hesin fílur var fyrr mettur at vera eitt undirslag av Afrikanska Runnafílinum (*Loxodonta africana*), men ein vísindalig kanning í 2010 staðfesti at talan er um tvey ymisk sløg. Hin umstríddi Dvørgafílurin (Pygmy Elephant) í Kongolægdini, ið ofta hevur verið mettur at vera eitt egið slag (*Loxodonta pumilio*) av kryptozoologum, er helst bara vanligur Skógarfílur ið er lágvaksin og/ella tíðliga búgvin vegna umhvørvisligar umstøður.

Bólkur:Fílar
Frælsisgudinnan

**Frælsisgudinnan** (enskt: *Statue of Liberty*) er ein standmynd á Liberty Island í New York City. Tað fyrsta, innflytarar fingu eyga á, tá ið teir sjóvegis komu til USA, var Frælsisgudinnuna við tí lýsandi kyndlinum. Hon er 46 m. høg. Standmyndin verður eisini brúkt til vita. Fraklendingar høvdu latið amerikumonnum hesa standmynd í 1886, og hon gjørdist tekin um frælsi.

Bólkur:Bygningar og bygningsverk í USA
Bólkur:Frakland
Bólkur:List
Geronimo

**Goyaałé** (á Chiricahua-málinum; merkingin er "*tann, ið geispar*"), betur kendur sum **Geronimo** (føddur 16. juni 1829 í *No-doyohn Canyon*, nærindis Gila Cliff Dwellings í Nýmeksiko, deyður 17. februar 1909 í Fort Sill, Oklahoma) var Chiricahua Apacheindiáni. Hann vaks upp hjá Bedonkohe ættflokkinum, ið livdi í økinum, har ain Gila River springur upp, í eystara parti av Nýmeksiko. Seinni gjørdist hann ein av oddamonnunum í Chiricahua ættarbólkinum. 

Geronimo var ein av teimum seinastu upprunaamerikanarunum, ið stóð á odda í uppreistrinum ímóti 
niðursetufólkunum úr Evropa. Hann stílaði fyri álopum inn í útsynningslondini í USA. Seinni varð hann tikin og settur fast í Florida. At enda varð hann burturfluttur til Fort Sill, Oklahoma, har hann varð settur í varðhaldið. Hann doyði í Fort Sill sum tjóðarhetja í 1909. 

## Slóðir úteftir
*Geronimo, his own story, rug.nl (á enskum)
*Geronimo, his own story -  Early Life, rug.nl (á enskum)
*Chief Geronimo - Apache, geronimochief.blogspot.com
*Geronimo Biography, thefamouspeople.com
* Remembering Geronimo on the 100th Anniversary of His Death , blogs.britannica.com

## Keldutilfar

Bólkur:Uppruna amerikanarar
Kongolægdin

**Kongolægdin** er áløgulægdin ið virkar sum veiting frá Kongoánni vestarliga í ekvatorafrika. Veðurlagið er tropiskt og veitingin frá ánni skapar stór vátlendi, og her finnast nakrir av heimsins størstu, órørdu tropisku regnskógum.

Bólkur:Afrika
Á Skørinum

**Á Skørinum** er staðarnavn í Hvalba, har m.a. fótbóltsvøllurin hjá Royn og Roynhøllin eru. Staðið er mitt í bygdini, beint við sandstrondina í Hvalba. Bóltfelagið Royn varð stovnað 23. oktober 1923. Roynhøllin varð bygd í 1973. Á Skørinum er heimavøllur hjá Royn, men í 2011 er vøllurin eisini heimavøllur hjá TB, tí vøllurin á Sevmýri ikki longur lýkur krøvini og tí ikki kann brúkast. Nýggjur vøllur verður gjørdur í Trongisvági.

## Keldur


## Ávísing úteftir
* Royn.org 

Bólkur:Fótbóltsvøllir í Føroyum
Bólkur:Hvalba
Leopardur

**Leopardurin** (frøðiheiti *Panthera pardus*) vigar eini 60 kg og er um 1,5 metrar langur. Leopardar fáa lagað seg til ymiskar umstøður, kunnu vera í heitum, slavnum skógum eins og í køldum fjallalíðum. Eisini halda teir til tætt við býir og bygdir, t.d. í Afrika. Leopardurin klívur ofta í trøum. Mangan liggur hann uppi á greinum og svevur, hvílir seg ella lúrir eftir fongi. Leopardur dregur stundum dýraleivdir upp í trøini, so ræátarar ikki taka tær.

Bólkur:Súgdjór
Klettafjøll

**Klettafjøll** (enskt *Rocky Mountains*) eru ein fjallarøð í Vestur-Norðuramerika sum røkkur frá Kanada til Nýmeksiko í USA. Í miklu fjallarøðini eru lívsumstøður til sera mong ymisk djór, og har eru eisini mangar ólíkar plantur. Hægsta fjallið er Mount Elbert í Kolorado, 4 401 metrar høgt. 

Um 1370 m uppi broytist grasslætta-vøksturin til barald og mólsurt, og 2000 m uppi veksur furu- og grannviður. Omanfyri 3200 m veksa bara fjallagras og fjallablómur stutta summarið. 

Fjøllini eru illgongd og eru tí friðskjól hjá summum djórum, til dømis jervi, bjørn, villum seyði og snjógeit, sum geypan veiðir. 

Klettafjøll vórðu til, tá ið tvær plátur stoyttu saman.

Bólkur:Landafrøði hjá USA
Bólkur:Landafrøði hjá Kanada
Bólkur:Fjøll
Olympiskir leikir

Fjórða hvørt ár senda flestar tjóðir síni bestu ítróttafólk til **Olympisku leikirnar** (**OL**) at kappast. Fleiri enn 7.000 ítróttafolk eru við í umleið 25 ítróttagreinum. Nýggjar koma til og aðrar detta burtur. Fólk í millióntali sita við hús og fylgja við á sjónvarpsskríggja. 

Tað vóru forngriksku Olympisku leikirnir fyri 2.000 árum síðan, sum birtu upp undir nútíðar leikir. Nútíðar Olympiskir leikir vóru á fyrstu sinni í Athen í Grikkalandi í 1896. Einstaklingar ella lið kappast, ikki tjóðir. Ongari tjóð ber til at vinna Olympisku leikirnar, og Altjóða Olympiska Nevndin (IOC) velur altíð ein bý at vera vertur og ikki eitt land. Ítastu kappingarfólkini vinna sær heiðursmerki í bronsu, silvuri ella gulli, men ikki pening. 

Fornu Olympisku leikirnir vóru í fyrstuni havdir Zeusi til heiðurs. Teir vóru í Olympia frá 776 f.Kr. til 393 e.Kr. Í fyrstu leikunum var einans kapprenning, men seinni varð kappast í longdarlopi, diskoskasti, nevaleiki, fimmdysti, renning og kapping við rossi og stríðsvogni. Bara menn sluppu at royna seg ella at hyggja at. Kvinnurnar høvdu aðrar leikir at heiðra gudinnuna Heru. 

Hátíðardámur er, tá ið Olympisku leikirnir verða settir. Týdningarmesta løtan er, tá ið Olympiski eldurin verður kveiktur við kyndli. Rennarar hava skifts at borið kyndilin við eldi úr Olympia í Grikkalandi allan vegin hagar, ið leikirnir skulu vera. Soleiðis hevur verið síðan í 1928, tá ið Pierre de Coubertin barónur (f. 1. januar 1863 - d. 2. september 1937), sum endurstovnaði Olympisku leikirnir, heitti á ítróttafólk, at "halda lív í eldinum, ið umboðar endurfødda Olympiska andan". Olympiski eldurin brennur oman fyri Olympiska ítróttastaðin.  

Olympiskir vetrarleikir hava verið síðan í 1924. M.a. eru skirenning, íshockey, skílop og skoyturenning á skránni. Altíð eru nógvir áskoðarar til t.d. skilopskappingarnar í vetrar OL.

## Sí eisini
* Summar-OL
* Vetrar-OL

Bólkur:Olympiskir Leikir
Løgregla

**Løgreglufólk** hava ymsar uppgávur. Tey taka m.a. brotsmenn, steðga bilum, ið koyra ov skjótt, og eru á varhaldi úti á gøtuni. Summi arbeiða eisini á skrivstovu. Tey kanna brotsverk og royna at avdúka brotsmenn. Løgreglan handtekur fólk, sum tey illtenkja at hava brotið lógina, ákæra tey og draga tey fyri rættin. 

Ferðsluløgreglan hjálpir ferðsluni og ansar eftir, at fólk koyra, sum tey eiga. Ferðsluløgreglan steðgar bilum, sum koyra ov skjótt ella á annan hátt bróta ferðslureglurnar. Tey hava radara at máta, hvussu skjótt bilar og motorsúkklur koyra. Ferðslukanningar verða gjørdar ymsastaðni í Føroyum av og á, og tá steðgar løgreglan bilum og motorsúkklum. Løgreglan spyr eftir koyrikorti og kannar, um akfarið er í nóg góðum standi, og um bilstjórin møguliga hevur drukkið rúsdrekka. Tey kanna eisini, um súkklur og prutl eru í lagi. Við hvørt fara tey í skúlar at greiða frá, hvussu børn eiga at bera seg í ferðsluni. 

Reglur um handtøku standa í rættargangslógini. Lata fólk seg ikki taka við góðum, kann løgreglan taka tey við hørðum. Í hesum arbeiði verða brúkt handjørn, skotvápn, hundar ella lurkar. Summi løgreglufólk hava væl vandar og dugnaligar hundar, sum eru lærdir at finna fólk og horvnar lutir. Summir eru servandir at snodda seg fram á narkotika.

## Løgreglan í Føroyum

Føroyar eru eitt løgregludømi í danska ríkinum undir ríkisløgreglu-ovastanum og løgmálaráðnum í Danmark. Føroyskt-danska løgreglan er partur av altjóða løgreglusamstarvinum Interpol. Løgreglustøðir eru á hesum støðum: Tórshavn, Klaksvík, Runavík, Miðvági, Sandi og Tvøroyri . Støðarovasti ella sýslumaður hevur umsjón við løgregluni á ymsu plássunum. Ein kommiserur er fyri allar Føroyar, og hann hevur tilhald á løgreglustøðini í Tórshavn. Í politiøkinum verða somu uppgávur framdar sum í donskum politiøkjum. 

Tilsamans eru 109 løgreglufólk í starvi í Føroyum, 104 mannfólk og 5 konufólk . 54 starvast í Tórshavn. Politiið í Føroyum velir tey út, ið fara skulu undir politiútbúgvingina. Hesi fara síðani undir vanligu politiútbúgvingina, sum fer fram í Danmark. Eftir lokna útbúgving koma tey aftur til Føroya at starvast. Sostatt er størsti parturin av politifólkunum í Føroyum føroyingar.

## Keldur


Bólkur:Løgfrøði
Bólkur:Trygd
Hvítur nashyrningur

**Hvítur nashyrningur** ella **Breiðsnáðaður nashyrningur** (*Ceratotherium simum*) er eitt av heimsins størstu súgdjórum ið liva á landi, næst eftir fílum og áarrossum. Fullvaksna djórið kann er 170-183 cm til hæddar og 325-420 cm til longdar. Hannurin vigar 2-2,3 tons, meðan honin kann viga upp til 1,6 tons. Hvítur nashyrningur hevur tvey horn, tað fremra er 60 cm í miðal, men kan verða upp til 150 cm. Føðin er nærum bara gras.

Samlaði stovnurin av hvítum Nashyrningum telur bert 8500 djór. Tvey undirsløg finnast. Hjá tí syðri undirslagnum *Ceratotherium simum simum* er stovnurin nøkurlunda støðugur á uml. 8500 djór, meðan ta norðara undirslagið *Ceratotherium simum cottoni* er álvarsliga hótt við færri enn 30 eftirlivandi djórum.

Navnið "Hvítur nashyrningur" hevur onki við húðarlitin á djórinum at gera, men sigst stava frá breiðu snáðini, ið eins og hjá rossi er lagað til bit (grasbit). Á afrikaans málinum týðir orðið "weit" *breitt* (sama orð sum føroyskt *vítt*). Helst er orðið misskilt og skeivt navnborið í enskt sum "white" *hvítt*. Sum mótsetning til hetta, hevur svarti nashyrningurin fingið heitið *svart*.

Bólkur:Súgdjór
Føroyskt ross

**Føroyska rossið** ella **føroyski hesturin** er eitt lítið ross, sum helst er ein poni eins og hetlandsrossið.  Tað føroyska rossið er ættað undan teimum, landnámsmenn høvdu við sær. Tey vóru smá, og eru seinni blandað við m.a. norsk og íslendsk ross. Hesi vórðu størri og betri før fyri at draga vognar og plógv. 

### Útsjónd og eginleikar
Tey føroysku rossini er smá og kná, hæddin er 120-132 cm. Teir vanligastu litirnir eru brúnt og svartbrúnt, men eisini eru nøkur reyð, svørt og flekkut. Fyrr í tíðini høvdu tey fleiri litir, men av tí at stovnurin minkaði so nógv, hvurvu fleiri litir. Føroyska rossið er vant at ganga úti alt árið, og klárar seg í føroysku náttúruni uttan ískoytisfóður. Er kavi so skava tey seg fram til grasið við hóvnum. Orsakað av nógva føroyska regninum hevur rossið ein tættan fitiríkan feld ið verjur móti regninum. Summarfeldurin er stutter og blankur, vetrarfeldurin er langur við serliga longum broddum.

### Klyvjaross
Klyvjaross var heitið ið føroyingar nýttu um arbeiðsrossið teir brúktu til flutning o.a. arbeiði. Klyvjaross vórðu m.a. nýtt sum plógdjór, fólkaflutning og til torvflutning; tveir rossaleypar vórðu festir á rossið, ein á hvørji síðu, og síðan fyltir við torvi. 

### Hóttan og varðveitsla
Um ár 1800 vóru uml. 800 føroysk ross í Føroyum, men tíðliga í 20’du øld gjørdist rossið ein útflutningsvøra, bretar sum høvdu flutt ross í hópatali úr skotsku oyggjunum til arbeiðsross í kolanámunum, vendu sær nú til Føroya fyri at innflyta arbeiðsross. Hetta var ein av høvuðsorsøkunum, at rossatalið í Føroyum minkaði so skjótt.
Í 1960’unum var farið undir at finna fram til tey fáu føroysku rossini ið eftir vóru. 4 ryssur og 1 greðing funnu tey fram til og eru hesi forfedrar til øll tey núlivandi føroysku rossini, eini 60 í tali. Føroyska rossið varð lýst sum egið slag í 1978, og var hetta aftur staðfest við DNA-kanningum í 2003. Føroyska rossið er framvegis álvarsliga hótt, og talið skal upp á minst 200 áðrenn talan ikki er um álvarsliga hótt djór. 

## Slóðir úteftir
*Føroyska rossið 

Bólkur:Súgdjór í Føroyum
Bólkur:Súgdjór
Bólkur:Húsdjór