open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sjimpansa

**Sjimpansur** halda fyri tað mesta til í trøum. Sjimpansur halda til í afrikonskum frumskógum, í skógum og graslendum. Tær kunnu flyta seg skjótt gjøgnum frumskógin við at sveiggja frá grein til grein. Sjimpansur eta mest plantur og frukt, men teimum dámar eisini væl kjøt, egg og skordjór. Um náttina sova tær uppi í trætoppunum í bólum, sum tær gera úr bløðum og greinum. Sjimpansur kunnu verða 1,7 metrar høgar og viga upp í 60 kilo. Hóast tær vanliga ganga á øllum fýra, eisini nevnt knúgva-gongd, so duga tær eisini at standa og ganga upprættar. Sjimpansur eru súgdjór og hoyra til mannapurnar, eins og vit menniskju.

Sjimpansur eru eitt av fáum djórum, sum duga at brúka amboð. Tær brúka til dømis ein pinn fyri at fáa fatur á skordjórum, sum halda til í rivum í viðarbulum, og brúka steinar at bróta nøtir við.

Bólkur:Súgdjór
Svartur pantari

**Svarti pantarin** er eitt av størstu ránsdjórunum í frumskóginum. Tað er trupult at fáa eyga á pantaran, tí hann er myrkur í liti. Hann sæst tí ikki, tá ið hann lúrir eftir fongi í myrka skóginum. Svarti leopardurin heldur til í Ásia og Afrika. Svartir jaguarar halda til í Suðuramerika. Svarti pantarin etur kjøt og veiðir fisk, fugl, súgdjór og skriðdjór. Pantarar eru súgdjór.

Bólkur:Súgdjór
Kvalaraslanga

**Kvalaraslangan** er ein stór slanga, sum tekur sín fong við kjaftinum. Hon sveipar seg um fongin og kroystir hann, til hann kvalist. Kjálkabeinini kunnu gapa so nógv, at fongurin verður etin í einum. Eftir hetta er kvalaraslangan mett í fleiri mánaðir. Kvalaraslangur halda til í tropiska partinum av Mið- og Suður-Amerika. Kvalaraslangur kunnu gerast 4 metrar langar og viga meiri enn 45 kilo. Kvalaraslangur eru skriðdjór og hoyra til slangufamiljuna. Størsta kvalaraslangan, sum higartil er mátað, var 5,5 metrar long.

Kvalaraslangan etur alt, sum hon fatur á, bæði apur, fugl, hjørtir og villsvín. Kvenndjórið kann leggja heilt upp í 60 ungar. Nýføddu ungarnir eru bara 60 sentimentrar langir, men halda fram at vaksa øll 25-30 árini, teir liva.

Bólkur:Skriðdjór
Buffy Sainte-Marie

**Buffy Sainte-Marie** (kanska fødd 20. februar 1941 í *Piapot 75* Cree-reservatinum nærhendis Craven í Saskatchewan í Kanada) er myndlistakvinna, singer-songwriter, framleiðslustjóri, filantropur, pedagogur, sosial-aktivistur og slóðbrótari fyri rættindini hjá amerikanska upprunafólkinum. 

Hon hevur skrivað sangir við sosialum harmi og bersøgnum, politiskum boðskapi. Hon hevur skrivað sangir við so dyggari kommersiellari slagkraft, at so ymisk listafólk sum Janis Joplin, Barbra Streisand, Elvis Presley, Neil Diamond og Joe Cocker hava gjørt teir heimskendar. Indianska listakvinnan er líka so brennandi ágrýtin enn, sum tá ið hon í 1960unum vann fram á tí amerikanska vísupallinum, ið fevndi um nøvn sum Joan Baez, Bob Dylan, Leonard Cohen og Joni Mitchell. Sainte-Marie varð skjótt gitin sum ein gávaður sangskrivari, og tað veruliga frambrotið var við sanginum "Soldier Blue" úr hennara fyrstu LP-plátu í 1964, tá ið hon var 23 ár. Hon fekk samstundis virðislønina hjá Billboard sum besta nýggja listafólk í USA. 

Í 1970unum hvarv Buffy Sainte-Marie lutvíst av pallinum. Sjálv hevur hon sagt, at fyrst var tað Lyndon B. Johnson, forseti, og seinni Richard Nixon, ið lýstu hana óynskta fyri sítt stríð fyri rættindunum hjá indianarum. Men tíðliga í 1980unum var hon aftur av álvara við eitt nú tittulsanginum "Up Where We Belong" úr filminum *Officer and Gentleman*, ein sangur, sum varð ein ómetaligur viðburður hjá Joe Cocker og fekk ein Oscar í 1982. Og tað er bara ein av teimum mongu virðislønunum, sum tann indianska listakvinnan hevur fingið gjøgnum eitt langt og virkið lív, listini og borgararættindunum til gangs.

Tað verður hildið, at hon varð fødd í 1941 í Piapot Cree-reservatinum í Qu-Apelledalinum í Saskatchewan í Kanada. Hon varð faðir- og móðurleys og seinni ættleidd av Albert og Winifred Saint-Marie úr Nýonglandi. Hon vaks upp í Maine og Massachusetts og fór á universitetið, University of Massachusetts Amherst, har hon var millum tíggju tey bestu í sínum flokki. Hon fekk embætisprógv sum lærari í eysturlendskari heimsspeki. Í 1964 var hon og vitjaði ættfólk sítt í Piapot Cree-reservatinum í Saskatchewan. Har var ein powwow-mentanarstevna hildin. Yngsti songur høvdingin, Piapot, Imu Piapot og kona hansara ríkaðu hana við síni upprunamentan. Hon fekk innlit í mentanina hjá forfedrum sínum.

## Ávísingar úteftir
*Heimasíða: buffysainte-marie.com
*''Buffy Sainte-Marie'', thecanadianencyclopedia.ca
*''Sainte-Marie, Buffy (Beverly) (1941–)'', uregina.ca

## Keldutilfar

Bólkur:Føðingar í 1941
Bólkur:Kanadiskir sangarar
Bólkur:Uppruna amerikanarar
Apache

**Apache** er ein bólkur av seks mentanarliga skyldum indianaraættum í USA, ið eru úr athabascan-málættini. Ættbólkarnir eru: kiowa-apacharar, ið búðu millum norðara New Mexico-markið og Platte River, lipan-apacharar úr eystara New Mexico og vestara Texas, jicarilla-apacharar úr sunnara New Mexico, mescalero-apacharar miðskeiðis í New Mexico, chiricahua-apacharar úr Chiricahua Mountains í suðurvestara Arisona og vestur-apacharar miðskeiðis í Arisona. Apache-indianarar eru altso ikki til sum tjóð, tí teir eru úr nógvum ættbólkum. Orðið "apache" merkir krígsmaður. Ein tann víðagitnasti leiðarin hjá einum apache-fólki var Geronimo, ið var høvdingur hjá chiricahua-fólkinum.

Tað var ikki fyrr enn 1900, at apache-kríggini vóru av. Kortini hava apacharar klárað seg toluliga væl í pueblo-landi. Summir eru millum bestu neytahaldarar í Arisona og New Mexico. Teir halda m.a. dygdarneyt til kjøtframleiðslu.

Bólkur:Uppruna amerikanarar
Irokesarar

**Irokesarar**, ho-dé-no-sau-nee, langhúsfólkið, vóru amerikanskir indianarar á leiðini sunnan- og eystan fyri Ontariovatn.

## Søga
Fyri 1600-talið skipaðu fimm av teimum irokesisku fólkunum - mohawk, oneida, onondaga, cayuga og seneca - Irokesarasambandið sum eftir at tuscarora-indianararnir fóru uppi í 1722, eisini varð rópt Tær Seks Tjóðirnar. 

Aðrir ættarbólkar hjá irokesarunum - St. Lawrence-irokesarar, wyandot (huron), erie og susquehannock - vóru tó fíggindar hjá Irokesarasambandinum.
 
Irokesarar búðu í óheftum bygdarsamfeløgum við tretivu til hálvtannað hundrað langhúsum, har húski, sum vóru í ætt í kvinnugreinini, búðu. Tey vóru skipað í ættflokkar. Tær gomlu ráðandi kvinnurnar í familjuni, ættmøðurnar, tilnevndu menn av síni ætt umboð bæði í bygdarráðunum og sambandsráðnum. Hesir menn vórðu róptir "sachems", tað er friðarhøvdingar. Aðrir menn fingu politiskt vald við orðasnildi ella sum krígsleiðarar. Kvinnurnar dyrkaðu høvuðsgrønðina mais og grasker, og menninir tóku sær av kríggi, veiðu, handli og øðrum politiskum sambandi við umheimin. Hóast kvinnurnar høvdu stóra ávirkan bæði búskaparliga í landbúnaðinum, sum ættmøður og við at skipa átrúnaðarligan halgisið, var ikki talan um kvinnustýri, tí teir mannligu høvdingarnir høvdu tað formliga og útinnandi valdið.

Nú á døgum eiga irokesararnir, ið telja umleið hálvtrýss túsund, fleiri smá reservat í statunum New York og Wisconsin í USA og í Ontario í Kanada. 

## Irokesiska málættin
Tann irokesiska málættin er fjart skyld við tvær aðrar norður-amerikanskar málættir, sioux- og caddomál. Millum tey sjey irokesisku málini, ið enn verða talað, eru tey størstu mohawk, sum eini 3000 tala í New York, Wisconsin, Quebec og Ontario, og cherokee, sum eini ellivu túsund tala í Oklahoma og Norðurcarolina.

## Ávísingar úteftir
*Almenn Heimasíða, haudenosauneeconfederacy.com (á enskum)
*Listasavn, iroquoismuseum.org  (á enskum)

## Keldur

Bólkur:Uppruna amerikanarar
Sukur

**Sukur** fæst úr nógvum ymiskum plantum, men meginparturtin verður vunnin úr sukurrørum (75%) og sukurrótum (25%). Sukurrør er eitt grasslag og líkist eitt sindur bambus at síggja til. Meðalhitin skal liggja millum 21 °C og 30 °C í nógvar mánaðir og avfallið 200 cm um árið. Er avfallið ov lítið, hjálpist eisini við at veita vatn á. Tá ið rørini verða tikin, verða tey skotin av, so bert ein lítil stubbi stendur eftir. Rótin stendur eftir, tí úr somu rótini kunnu vaksa tveir ella tríggir nýggir leggir. Tá ið leggurin er skorin, verða bløðini tikin av. Summastaðni verður markin brend av, áðrenn heystað verður. Tað skalar ikki leggirnar, og eldurin rekur rottur og onnur skaðadýr burtur, men afturfyri verður einki fóður til húsdýr.

Leggirnir verða so fluttir til sukurverksmiðjurnar. Har verða leggirnir skornir sundur og flaktir út og kroystir í maskinum, so sevjan verður kroyst úr teimum. Sevjan verður reinsað og kókað, til bert sukur er eftir. Hetta sukurið verður vanliga flutt út, sum tað er, og verður so reinsað í keyparalandinum. Niðurkókaða tilfarið verður nevnt melassa og verður m.a. nýtt at gera romm burturúr.

Sukurrør vaksa serliga í fýra høvuðsøkjum: Oyggjunum í Karibiahavi, Latínamerika (serstakliga Meksiko og Brasil), í Fjareystri og Avstralia.

Bólkur:Matur og drekka
Bólkur:Plantur
Schengen økið

**Schengen-økið** umfatar 29 evropeisk lond – millum annað Ísland, Danmark, Noreg, Svøríki, Spania, Týskland, Frakland og Italia – og hevur til endamáls at avtaka passeftirlit inni í Schengen-økinum. Føroyar eru eisini partur av Schengen-samstarvinum. Tá ið ferðast verður út av ella inn í Schengen-økið er serstakt passeftirlit. Tað vil siga, at verður ferðast til eitt nú Bretlands ella USA, skal passið kannast bæði á veg út og á veg inn. 

Føroyar eru partur av Schengen-samstarvinum, men yvirtaka vit útlendingamál og marknaeftirlit, uttan at hava fingið eina sjálvstøðuga avtalu við Schengen. Schengen-sáttmálin snýr seg í høvuðsheitum um at taka burtur persónseftirlitið (passeftirlit, visum o.a.) á marknaliðunum hjá limalondunum. Eftirlitið verður hinvegin hert við tey ytru mørkini í Schengen-økinum mótvegis borgarum úr londum, ið ikki eru limir í Schengensamstarvinum. Limalondini binda seg samstundis til tætt løgreglusamstarv og til at skráseta óynsktar og revsaðar persónar í eini felags skipan, nevnd ISS. Løgreglan fær eisini møguleika at kanna bilar og persónar inni í londunum, til tess at staðfesta um tey hava lógligt uppihaldsloyvi. Schengen-skipanin byrjaði í 1985 við eini avtalu millum Týskland, Frakland, Holland, Belgia og Luksemborg, og í 1990 varð Schengen-sáttmálin gjørdur. Síðani hava Belgia, Frakland, Grikkaland, Holland, Italia, Luksemborg, Portugal, Spania, Týskland, Eysturríki, Finnland, Svøríki og Danmark undirskrivað sáttmálan. Hartil hava Ísland og Noreg knýtt seg uppí við eini sonevndari associeringsavtalu. 

Bólkur:ES
Bólkur:Millumlanda felagsskapir
Bólkur:Altjóða politikkur
Gurani (mál)

**Gurani** (gurani: *Avañe'ẽ*) ella **Guarani** (spanskt: *Guaraní*) mál hjá Paraguay og Bolivia.

Bólkur:Mál í Amerika
Aymará (mál)

**Aymará** (aymará: *aymar aru*, spanskt: Aimara) tey Bolivia og Peru eisini  Chile.

## Stavraðið
A a, Ä ä, Ch ch, Chh chh, Ch' ch', I i, Ï ï, J j, K k, Kh kh, K' k', L l, Ll ll, M m, N n, Ñ ñ, P p, Ph ph, P' p', Q q, Qh qh, Q' q', R r, S s, T t, Th th, T' t', U u, Ü ü, W w, X x, Y y, Nh nh.

Bólkur:Mál í Amerika
John Ford

**John Ford** (f. 1. februar 1894 – 31. august 1973) var amerikanskur filmleikstjóri og víðagitin fyri westernfilmar sum t.d. *Stageoach* (1939) og *Jagstrarin* (upprunatittul: "The Searchers") og fyri at filma klassiskar amerikanskar skaldsøgur frá 20. øld, t.d. *Vreiðinnar drúvur* (upprunatittul: "The Grapes of Wrath"). Hann fekk fýra Oscars sum besti leikstjóri. Hansara filmsstílur hevur havt stóra ávirkan á aðrar leikstjórar, og eitt nú Ingmar Bergman og Orson Welles hava rópt hann mætasta leikstjóra nakrantíð. Tá ið Orson Welles varð spurdur, hvussu hann hevði lært at gera film, segði hann: "av teimum gomlu meistarunum, og við hesum meini eg John Ford, John Ford og John Ford." Ford hevur hevur eisini ávirkað so ólikar leikstjórar sum Akira Kurosawa, Steven Spielberg, Martin Scorsese, Sam Peckinpah, Sergio Leone og Jean-Luc Godard. Við *Cheyenne Autumn* (Warner Bros., 1964) bað John Ford vestri farvæl, og hesin filmurin segði hann alment var eitt harmaljóð um indianararnar í USA.

Bólkur:Filmsleikstjórar úr USA
Bólkur:Leikstjórar
Bólkur:Amerikanskir leikstjórar
Bólkur:Amerikanarar
Bólkur:Oscar fyri besta filmsleikstjóra
Bólkur:Føðingar í 1894
Eiturpílafroskur

**Eiturpílafroskar** halda til í mið- og suðuramerikansku skógunum. Hesir litføgru froskarnir eru sera eitrandi. Teir verða ofta róptir eiturfroskar, tí upprunafólk smurdu froskaeitur á oddin á blásipílum. Síðan vórðu pílarnir skotnir gjøgnum long blásirør eftir apum og øðrum djórum. Kláru litirnir á eiturpílafroskunum virka sum ávaring til ránsdjór. Eiturpílafroskar eta øll sløg av flogkykti. Flestu eiturpílafroskar eru smáir á vøkstri, minni enn 1,5 sentimetrar, tó at onkrir verða upp í 6 sentimetur. Vaksnu froskarnir verpa í vátlendi. Tá ið eggini eru klakt, ber froskurin ungarnar á bakinum í ein hyl. Eiturpílafroskar hava kalt blóð, og tað merkir, at teir kunnu liva bæði í vatni og á landi.

Bólkur:Djór
Pueblofólkið

**Pueblo-indiánararnir** vóru og eru fleiri fólkasløg í Suðurvestur-USA. Pueblo er spanskt og merkir millum annað *bygd*. Hesir indiánarar búðu í sínum bygdum í fjallalendi, og spaniólar róptu teir pueblo. Pueblo-indiánarar búgva har norðuri í New Mexico við ovaru Rio Grande-ánna og tvøráir, har einar tjúgu bygdir eru. Longri vestanfyri býr zunifólkið, og har norðuri í Arizona eru hopi-bygdirnar, og ein bólkur býr í El Paso í Texas. Hóast málsligur og vistfrøðiligur munur er á sosialu og politisku skipanini, líkist mentanin hjá pueblo-indiánarunum nógv, tí hon er miðsavnað um ein ríkan, stílfastan siðaarv, sum lutvíst verður útintur í rúmi undir jørð (kiva), hagar óviðkomandi kann verða sýtt atgongd.

Fyrr livdu pueblofólkini av landbúnaði, men í dag liva tey meira sum løntakarar og av listhandverki, serliga keramikki og silvursmíði. Pueblo-indiánararnir eru einir hálvtrýss túsund í tali (2010). Tann mentanarliga samvirkanin í landinum hjá pueblo-indiánarunum spratt fyri einum tvey túsund árum síðan. Eitt úrslit av hesum samvirki er eitt málsamband, sum nú á døgum fevnir um hopi, zuni, apache, keresanskt og tanoanskt. Tó at hesi amerikonsku mál umboða fimm ymiskar málættir og isolat, so hava tey fleiri málslig eyðkenni í felag. Tann málsliga granskingin er rættiliga ymisk, tí at tanoansk og keresansk mál eru lítið greinað, men hopi er eitt av teimum mest granskaðu málunum í USA.

## Myndir

Taos_Pueblo_2017-05-05.jpg|Taos Pueblo í 2017.
An-Indian-Pueblo-Laguna-New-Mexico-833x1155.jpg|Bygdin Laguna um 1908. (Málningur eftir Thomas Moran.) 
Laguna Pueblo Indians.jpg|Maður og kona av Laguna-fólkinum. (Mynd tikin av Ben Wittick.) 
Laguna_canteen_by_Michael_Kanteena_%2846320261324%29.jpg|Lummafløska úr bygdinum Laguna. 
Aerial_View_of_Acoma_Sky_City.jpg|Acoma Pueblo úr erva.
Acoma_Pueblo_Sky_City_2.jpg|Acoma Pueblo.
AcomaPueblo.jpg|Adobe-hús hjá Acoma-fólkinum.
Zuñi Pueblo church.jpg|Kirkjan í Zuni Pueblo.
WLA_brooklynmuseum_Pueblo_Zuni_Water_Jar.jpg|Zuni leirker frá 19. øld.

She-we-na (Zuni Pueblo) (Native American). Kachina Doll (Paiyatemu), late 19th century.jpg|Kachina dukka
Zuni_Salt_Lake.jpg|Zuni salt vatn.


## Ávísingar úteftir
* New Mexico Pueblos, wikivoyage.org (á enskum)
 
## Keldutilfar


Bólkur:Uppruna amerikanarar
Bólkur:Fólk úr USA eftir etniskum uppruna
Muammar Gaddafi

**Muammar Muhammad Abu Minyar al-Gaddafi** (føddur 7. juni 1942 í Yūḥannām, deyður 20. oktober 2011 í Sirte) var statsleiðari í Libya frá 1969 til 2011. Hann stýrdi sum einaræðisharri síðani 1979.

## Hygg eisini at
* Politikkur í Libya

## Ávísing úteftir
* The Gaddafi family tree, bbc.com, 20. oktober 2011
* The Muammar Gaddafi story, bbc.com, 21. oktober 2011

Bólkur:Hermenn
Bólkur:Politikarar
Bólkur:Statsleiðarar
Bólkur:Einræðisharrar
Bólkur:Libya
Bólkur:Føðingar í 1942
Bólkur:Andlát í 2011
Nicolás Maduro

**Nicolás Maduro Moros** (føddur 23. november 1962 í Caracas)  
er suðuramerikanskur politikari og núverandi forseti í Venesuela.
Hann tók yvir sum fyribils forseti í mars 2013, tá fyrrverandi forsetin, Hugo Chávez, doyði. 
Fyrr varð Maduro útnevndur til varaforseta av Chávez forseta í oktober 2012.

Nicolás Maduro varð valdur til forseta í Venesuela hin 14. apríl 2013. 

## Hygg eisini at
* Politikkur í Venesuela

## Ávísing úteftir
*Diplomatar útvístir eftir kvettroynd, kvf.fo, 24.01.2019 
*USA leggur trýst á Venesuela, kvf.fo, 29.01.2019 
*Maduro vil ikki lata seg trýsta, dagur.fo, 5. februar 2019
*Herurin stuðlar Maduro, dagur.fo, 20. februar 2019

## Keldur

Bólkur:Politikarar
Bólkur:Statsleiðarar
Bólkur:Venesuela
Bólkur:Føðingar í 1962
Alison Krauss

**Alison Maria Krauss** (fødd 23. juli 1971 í Decatur, Illinois) er ein amerikonsk songkvinna og violinleikari, 
sum er kend fyri at syngja og spæla bluegrass- og countrytónleik á hægsta stigi.
 
Alison varð fødd i Decatur, men vaks upp í Champaign, Illinois, saman við eldra beiggjanum Viktor.
Hon byrjaði sína yrkisleið sum tónleikari í áttatiárunum.
Í 1985 luttók hon í upptøkum til útgávuna *Different Strokes* hjá beiggja sínum, har hon eisini sang.

Alison Krauss var tilnevnd til eina Grammy-virðisløn fyri fyrstu ferð Í 1991.  
Hon gjørdist vinnari við sanginum "I've Got That Old Feeling" í bólkinum *Country - Best Bluegrass Recording*.
Síðani hevur hon verið tilnevnd til Grammy-virðisløn 42 ferðir og 27 ferðir hevur hon vunnið. 
Eingin kvinna hevur vunnið fleiri Grammy-virðislønir enn hon.

Millum hennara kendastu sangir eru "When You Say Nothing At All" frá 1995 og "The Scarlet Tide" úr filminum "Cold Mountain" frá 2003. 

## Útgávur

* 1985 *Different Strokes* 
* 1987 *Too Late to Cry* 
* 1989 *Two Highways* 
* 1990 *I've Got That Old Feeling* 
* 1992 *Every Time You Say Goodbye* 
* 1994 *I Know Who Holds Tomorrow (with The Cox Family)* 
* 1995 *Now That I've Found You: A Collection* 
* 1997 *So Long So Wrong* 
* 1999 *Forget About It* 
* 2001 *New Favorite* 
* 2002 *Live* 
* 2004 *Lonely Runs Both Ways* 
* 2007 *[[Raising Sand]]* (saman við Robert Plant)
* 2009 *Essential Alison Krauss* 
* 2011 *Paper Airplane* (saman við *Union Station*) 
* 2017 *Windy City*
* 2021 *Raise the Roof* (saman við Robert Plant)

## Slóðir úteftir
* alisonkrauss.com - Heimasíða hjá Alison Krauss
* Um sangarinnuna Alison Krauss - KvF Mono, við Petur Rouch 
* Alison Krauss, Biography by Stephen Thomas Erlewine 

## Keldur


Bólkur:Amerikanskir tónleikarar
Bólkur:Amerikanskar songkvinnur
Bólkur:Country sangarar
Bólkur:Country tónleikarar
Bólkur:Føðingar í 1971
Galloway (Texas)

**Galloway** ella *Gallaway* er ein lítil bygd ella býlingur í amerikanska statinum Texas.

Bygdarøkið liggur í landsynningshorninum av Panola County, nærhendis markinum við Louisiana.
Galloway hevur bara umleið 70 íbúgvar. 

Økið er sokallað 'unincorporated community', sum ikki er partur av nakrari kommunu. 
Tað eru hinvegin aðrar fyrisitingarligar eindir í statinum, sum hava ábyrgdina fyri økið. 

Amerikanski sangarin Jim Reeves varð borin í heim í Galloway í 1923.
## Ávísing úteftir
*Galloway á kortinum

Bólkur:Býir og bygdir í USA
Bólkur:Texas
Champaign

**Champaign** er universitetsbýur í Illinois i USA. 
Býurin, sum liggur 217 km sunnanfyri Chicago, hevur meira enn 85.000 íbúgvar (2017).
Lærdi háskúlin "University of Illinois" við umleið 50.000 lesandi, er størsti arbeiðsgevari í býinum.

## Myndir

West Side Park.jpg|West Side Park
Green_Street_(Champaign,_Illinois).jpg|Green Street
Art_Theater_Champaign.jpg|Art Theater


## Kend fólk
* Megyn Kelly, amerikonsk blaðkvinna
* Alison Krauss, amerikonsk songkvinna

## Ávísing úteftir
* Heimasíða: ci.champaign.il.us

## Keldur


Bólkur:Illinois
Bólkur:Býir í Illinois
ა

**ა** (ani) er tann fyrsti bókstavurin í georgiska stavraðnum (alfabetinum).

Bólkur:Bókstavir
Bólkur:Georgiska stavraðið
Philipsburg

**Philipsburg** er høvuðsstaðurin í Sint Maarten. 
Búsetingin, sum varð stovnað í 1763, hevur umleið 1330 íbúgvar.

## Ávísingar úteftir
*Philipsburg á kortinum, osm

Bólkur:Sint Maarten
Allan Norðberg

**Allan Norðberg** (føddur 25. mars 1994) er ein føroyskur hondbóltsleikari, ið spælir við íslendska felagnum Valur Reykjavík og fyri føroyska hondbóltslandsliðið. Hann var á gallaveitsluni hjá HSF valdur sum besti høgrivongur í Føroyum 2017/18. Allan er strandingur og hevur fyrr spælt við StÍF.

## Keldur

## Slóðir
* Відбір на Євро-2020: хто гратиме за Фарери у матчі проти збірної України // Федерація гандболу України. (ukr.)

Bólkur:Føroyskir hondbóltsleikarar
Bólkur:Føðingar í 1994
Nina Persson

**Nina Elisabet Persson** (fødd 6. september 1974 í Örebro) er svensk songkvinna og tónaskald, sum serliga er kend fyri at vera forsangarinna í svenska tónleikabólkinum The Cardigans.

## Ávísingar úteftir
*Nina Persson, imdb.com

Bólkur:Svenskir tónleikarar
Bólkur:Svenskar songkvinnur
Bólkur:Føðingar í 1974
Anni-Frid Lyngstad

**Anni-Frid Lyngstad** (fødd 15. november 1945 í Bjørkåsen, Ballangen í Norra) er norsk-svensk songkvinna. Hon er serliga kend fyri at hava verið limur í svenska tónleikabólkinum ABBA undir navninum "Frida" frá 1972 til 1982.

Anni-Frid Lyngstad var gift við ABBA-liminum Benny Andersson frá 1978 til 1981. 
Í 1992 gifti hon seg við týska landslagsarkitektinum Heinrich Ruzzo Prinz Reuss von Plauen, 
og tí eitur hon síðan prinsessa *Anni-Frid Reuss von Plauen*. Maðurin doyði tó í 1999. 

Í løtuni býr hon í Zermatt í Sveis, saman við bretska vinnulívsmanninum  Henry Smith.

## Ávísingar úteftir
*Anni-Frid Lyngstad, imdb.com

Bólkur:Svenskir tónleikarar
Bólkur:Svenskar songkvinnur
Bólkur:Føðingar í 1945
Kigali

**Kigali** er høvuðsstaðurin og størsti býur í Rwanda. 

Býurin liggur mitt í landinum, í eini hædd millum 1433 og 1645 metrar yvir havinum. 
Fólkatalið er umleið 860.000, við forstøðum er tað meira enn 1,32 milliónir.
Áin Nyabarongo rennur tætt fram við býinum.
Flogvøllurin *Kigali International Airport* liggur í forstaðinum *Kanombe*, 5 km eystanfyri miðbýin.
Økið kring býin, sum er ein av teimum 5 landslutum í Rwanda, kallast *Umujyi wa Kigali* á kinyarwanda, ella *Kigali Province* á enskum.  

## Søga
Kigali varð grundlagdur í 1907. Stigtakarin var týski læknin Richard Kandt. Hann leitaði eftir upprunakeldum Niláar í Rwanda. Býurin er høvuðsstaður síðan 1962; árið, tá ið Rwanda gjørdist sjálvstøðug tjóð.

Í 1994 byrjaði fólkadrápið í Rwanda í høvuðsstaðinum Kigali tann 7. april. 
Umleið 100.000 íbúgvar av høvuðsstaðinum mistu lívið, meðan millum 800.000 og 1.000.000 fólk doyðu kring alt landið.

Síðan 2019 er Parfait Busabizwa fyribils borgarstjóri í Kigali.

## Myndasavn

Mynd:Downtown_Kigali_2010.JPG|Kigali í 2010.
Mynd:2013-06-05 05-37-38 Rwanda Kigali - Kacyiru.JPG|Gøta í Kigali í 2013. 

Mynd:RwandaParliament.jpg|Tinghúsið 
Mynd:KigaliAirport.jpg|Flogvøllurin 
Mynd:Nyabarongo.jpg|Áin Nyabarongo tætt við Kigali.
Mynd:Nyabarongo_river_rwanda.jpg|Áin Nyabarongo (Akagera-Nilá) rennur tætt fram við býinum.
Mynd:Kandt_House_Kigali_%28back_view%29.jpg|Náttúrufrøðiliga savnið í gomlu húsunum hjá Kandt.


## Sí eisini
* Afrika

## Ávísingar úteftir
*Almenna heimasíða, kigalicity.gov.rw

## Keldur

Bólkur:Høvuðsstaðir í Afrika
Bólkur:Ruanda
Leipzig

**Leipzig** (, Saksiskt: *Leibzsch*) 
er stórbýur í eystara parti av Týsklandi. Her búgva næstan 585.000 fólk og hetta fólkatalið ger Leipzig til tann størsta býin í Sakslandi og tann 10. størsta býin í Týsklandi.  Áin *Weiße Elster* rennur gjøgnum býin.
 
## Myndasavn

Mynd:Nikolaikirche Leipzig 2009.jpg|Nikolaikirkjan
Mynd:Leipzig_Thomaskirche_BW_2012-09-10_18-40-38.jpg|Thomaskirkjan
Mynd:Leipzig_03.jpg|Gamla Ráðhúsið
Mynd:Neues Rathaus Leipzig 2010.jpg|Nýggja Ráðhúsið
Mynd:LE Hauptbahnhof-4.jpg|Høvuðstokstøðin 
Mynd:Museum der Bildenden Künste.JPG|Listasavnið
Mynd:Neues Gewandhaus Leipzig 2011 Alupus.jpg|Konserthúsið *"Gewandhaus"*


## Sí eisini
* Listi yvir størstu býir í Týsklandi
* Eysturtýskland

## Ávísingar úteftir
*Heimasíða: leipzig.de 

*Býurin á kortinum: osm

## Keldur

Bólkur:Týskland
Bólkur:Býir í Týsklandi
Ingrid Bergman

**Ingrid Bergman** 
(fødd 29. august 1915 í Stokkhólmi, deyð 29. august 1982 í London) var ein svensk sjónleikarinna.
Hon er serliga kend fyri sín leiklut sum *Ilsa Lund* í filminum *[[Casablanca]]* frá 1942.

## Ávísingar úteftir
*Ingrid Bergman, ibdb.com

Bólkur:Svenskir sjónleikarar
Bólkur:Føðingar í 1915
Bólkur:Andlát í 1982
Bibi Andersson

**Berit Elisabeth Andersson** (fødd 11. november 1935 í Stokkhólmi, deyð 14. apríl 2019 í Stokkhólmi) var ein svensk sjónleikarinna.
Hon er serliga kend fyri sínar leiklutir í filmunum hjá Ingmar Bergman.
 
## Ávísingar úteftir
*Bibi Andersson, imdb.com

Bólkur:Svenskir sjónleikarar
Bólkur:Føðingar í 1935
Bólkur:Andlát í 2019
Georg Friedrich Händel

**Georg Friedrich Händel** (enskt: **George Frideric Handel**) (føddur 23. februar 1685 í Halle an der Saale, deyður 14. apríl 1759 í London) var ein týskur, seinni bretskur, tónasmiður. 

Händel var borin í heim í Halle í Týsklandi, men flutti til Bretlands í oktober 1712. Fimtan ár seinni, í 1727, gjørdist hann bretskur ríkisborgari. Hann skrivaði tónleik til enska hovið, og gjørdi eisini fleiri kend kórverk, m.a. *Messias*, sum varð frumframført tann 13. apríl 1742 í Dublin í Írlandi. 

Eitt av viðgitnastu verkum Händels varð skrivað til kongliga skreyteldin í 1749.

Händel var, líkasum Johann Sebastian Bach, ein av teimum mest týðandi tónasmiðunum av barokk-tíðarskeiðinum.

## Ávísingar úteftir
*HWV - G. F. Handel's Compositions, gfhandel.org
* Messias - Tónleikur, sum ger okkum til betri menniskjur, kor.fo

## Keldur

Bólkur:Týsk tónaskøld
Bólkur:Bretsk tónaskøld
Bólkur:Føðingar í 1685
Bólkur:Andlát í 1759
Köln

**Köln** (, kølniskt: *Kölle*; enskt: *Cologne*) er stórbýur í vestara parti av Týsklandi. 
Býurin, sum hevur yvir 1 millión íbúgvar, liggur við Rínánna. 
Hann er tann størsti býur í stakríkinum Nordrhein-Westfalen og fjórðstørsti býur í Týsklandi.

## Søga

Býurin varð stovnaður undir navninum *Colonia Claudia Ara Agrippinensium* (stytt *Colonia* ella *CCAA*)
tann 8. juli 50 av Agrippinu. Hon var rómversk keisarinna, konan hjá Klaudius keisara 
og hon varð fødd í *Oppidum Ubiorum*, sum er gamla navnið á býnum við Rínánna.

Köln hevur verið tann størsti býurin í Evropa í fleiri ár gjøgnum miðøldina.

Víða gitin er stásiliga dómkirkjan tætt við Rínánna, men nógvar aðrar gamlar kirkjur eru at síggja í Köln.

## Myndasavn

Mynd:Kölner Dom und Hohenzollernbrücke Abenddämmerung (9706 7 8).jpg|Dómkirkjan 
Mynd:Stadtbild Köln (50MP).jpg|Dómkirkjan saman við Hohenzollern-brúgvin, ið gongur tvørtur um Rínánna. 
Mynd:Kölner Dom - Westfassade 2022 ohne Gerüst-0968.jpg|Tey 157 metrar høgu tornini av dómkirkjuni. 
Mynd:Koelner_Dom_Innenraum.jpg|Inni í dómkirkjuni.
Mynd:Römisch-Germanisches_Museum_Köln_(2514-16).jpg|Fornminnissavnið "Römisch-Germanisches Museum"
Mynd:Dionysosmosaik.JPG|Dionysosmosaik í fornminnissavninum
Mynd:Museum_Ludwig_002.jpg|Listasavnið Museum Ludwig 
Mynd:Koelner_Hauptbahnhof_001.jpg|Høvuðstokstøðin 
Mynd:Köln_gürzenich.jpg|Gamla konserthúsið Gürzenich
Mynd:Overstolzenhaus Koeln.jpg|Overstolzen-hús
Mynd:CologneTownHallEntrance.jpg|Gamla Ráðhúsið
Mynd:St._Aposteln_Köln_-_Ostseite_(4539).jpg|Apostelkirkjan
Mynd:St_Kunibert_Koeln.jpg|Kunibertkirkjan
Mynd:Groß-St.-Martin-Köln.JPG|Stóra Martinskirkjan
Mynd:Köln_Pantaleon_von_W3.jpg|Pantaleonskirkjan
Mynd:Koeln stadtmauer hansaring01.jpg|Múrurin frá miðøldini.
Mynd:Koeln 1945.jpg|Býurin eftir kríggið í 1945.


## Sí eisini
* Listi yvir størstu býir í Týsklandi
* Vesturtýskland

## Ávísingar úteftir
*stadt-koeln.de, Heimasíðan hjá býnum

## Keldur

Bólkur:Nordrhein-Westfalen
Bólkur:Týskland
Bólkur:Býir í Týsklandi
Listi yvir stakríki í Týsklandi

**Stakríki í Týsklandi** 

Hetta er ein listi yvir tey 16 stakríkini í Samveldislýðveldinum Týsklandi, soleiðis sum tey eru skipað síðan 3. oktober 1990 tá Vesturtýskland og Eysturtýskland vórðu sameind.

## Slóðir úteftir
* Daten und Fakten, statistikportal.de
* ''Statistisches Bundesamt'', destatis.de

Bólkur:Týskland
Bólkur:Listar
Nordrhein-Westfalen

**Nordrhein-Westfalen** (týskt: *Bundesland Nordrhein-Westfalen*, stytt: *NRW*) er eitt stakríki í Samveldislýðveldinum Týsklandi.

Stakríkið er meiri enn 34.000 km² til støddar og hevði næstan 18 mió íbúgvar við árslok 2017..
Lutstaturin er størsti í Týsklandi eftir fólkatali og tann fjórðstørsti eftir vídd.
Høvuðsstaðurin eitur Düsseldorf og størsti býur er Köln.

## Sí eisini
* Listi yvir stakríki í Týsklandi

## Ávísingar úteftir
*land.nrw, Heimasíðan hjá NRW

## Keldur

Bólkur:Nordrhein-Westfalen
Bólkur:Týskland
Max Planck

**Max Karl Ernst Ludwig Planck** (føddur 23. apríl 1858 í Kiel, deyður 4. oktober 1947 í Göttingen), 
var týskur alisfrøðingur. 

Hann fekk Nobelvirðislønina í alisfrøði í 1918.

## Slóðir úteftir
* Ævisøga: Max Planck, nobel-winners.com (enskt)

## Keldur


Planck, Max
Planck, Max
Bólkur:Føðingar í 1858
Bólkur:Andlát í 1947
Indiana University Bloomington

**Indiana University Bloomington** (stytt: *IU Bloomington*)
er eitt stórt alment universitet og granskingardepil í amerikanska býnum Bloomington í stakríkinum Indiana. 
Lærdi háskúlin, sum er í dag partur av Indiana University skipanini, varð settur á stovn í 1820.

Í 2018 hevði universitetið fleiri enn 42.000 lesandi.

## Kend fyrrverandi lesandi
* James D. Watson
* Robert Gates
* Michael D. Higgins
* Suzanne Collins
* Kevin Kline
* Jimmy Wales

## Kendir frøðingar
* Elinor Ostrom
* Douglas R. Hofstadter
* Salvador Edward Luria
* Hermann Joseph Muller
* Alfred Kinsey
* B. F. Skinner
* Sven-David Sandström

## Ávísingar úteftir
*Heimasíða hjá universitetinum, iub.edu
*IU Bloomington á kortinum, osm

## Keldur


Bólkur:Lærdir háskúlar í USA
Bólkur:Indiana
Bloomington

**Bloomington** er ein amerikanskur býur, ið liggur um 80 km í ein útsynning úr Indianapolis í syðra parti av stakríkinum Indiana. 
Býurin hevði meira enn 83.000 íbúgvar í 2017.

Bloomington er ein universitetsbýur, har lærdi háskúlin Indiana University Bloomington varð stovnaður í 1820. Í dag hevur háskúlin fleiri enn 42.000 lesandi. 

## Ávísingar úteftir
*Heimasíða: bloomington.in.gov 

## Keldur


Bólkur:Indiana
Bólkur:Býir í Indiana
Vladivostok

**Vladivostok** () er ein russiskur býur, ið liggur við japanshav í ásiatiska partinum av landinum, tætt við markið til Kina og Norðurkorea. 
Býurin, sum varð stovnaður tann 2. juli 1860, er í dag størsti russiski havnarbýur við Kyrrahavið. 
Vladivostok hevði í 2018 umleið 600.000 íbúgvar. 

Transsibiriajarnbreytin endar her. Ferðin við tokinum frá Moskva til Vladivostok varir átta dagar. 

## Ávísingar úteftir
*Heimasíða: vlc.ru  
*Vladivostok, wikivoyage.org  (á enskum)

## Keldur

Bólkur:Russland
Bólkur:Býir í Russlandi
Bólkur:1860
Ulysses S. Grant

**Ulysses S. Grant** (f. 27. apríl 1822 - d. 23. juli 1885), føddur við navninum **Hiram Ulysses Grant** í Ohio í USA, 
var amerikanskur hermaður, politikari og statsleiðari. Hann var hermaður og generalur (síðan 1864) í samveldisherinum hjá norðurstatunum í amerikanska Borgarakrígnum frá 1861 til 1865 og hann virkaði sum 16. forsetin í USA frá 1869 til 1877.

## Ávísingar úteftir
*Ævisøga: Ulysses S. Grant, nps.gov (enskt)
*Ulysses S. Grant, nps.gov (enskt)
*Ulysses S. Grant Presidential Library 2019 , usgrantlibrary.org (enskt)

## Keldur


Bólkur:Føðingar í 1822
Bólkur:Andlát í 1885
Bólkur:Amerikanskir politikarar
Bólkur:Forsetar í USA
Bólkur:Hermenn
Jack Klugman

**Jack Klugman** (f. 27. apríl 1922 – d. 24. desember 2012) var ein amerikanskur sjónleikari. 
Hann var kendur millum annað fyri sín leiklut sum *Oscar Madison* í sjónvarpsrøðini *The Odd Couple* (1970-75).

## Keldur


Bólkur:Amerikanskir sjónleikarar
Bólkur:Føðingar í 1922
Bólkur:Andlát í 2012
Leonard Cohen

**Leonard Norman Cohen** (føddur 21. september 1934 í Westmount (Montreal), deyður 7. november 2016 í Los Angeles)
var ein kanadiskur rithøvundur, skald, sangskrivari og sangari.

## Slóðir úteftir
*leonardcohen.com

## Keldur


Bólkur:Kanadiskir sangarar
Bólkur:Kanadiskir rithøvundar
Bólkur:Kanadiskir tónleikarar
Bólkur:Føðingar í 1934
Bólkur:Andlát í 2016
Paavo Lipponen

**Paavo Lipponen** (føddur 23. apríl 1941) er ein finskur, sosialdemokratiskur politikari, sum var forsætisráðharri í Finnlandi frá 1995 til 2003.

## Slóðir úteftir
* Ævisøga: Paavo Lipponen, blf.fi (svenskt)

Lipponen, Paavo
Bólkur:Finskir politikarar
Bólkur:Føðingar í 1941
Áki Egilsnes

**Áki Egilsnes** (føddur 18. juli 1996) er ein føroyskur hondbóltsleikari, ið spælir við íslendska felagnum KA og fyri føroyska hondbóltslandsliðið.

## Slóðir
* Відбір на Євро-2020: хто гратиме за Фарери у матчі проти збірної України // Федерація гандболу України. (ukr.)

Bólkur:Føroyskir hondbóltsleikarar
Bólkur:Føðingar í 1996
Larry Hagman

**Larry Hagman** (f. 21. september 1931 - d. 23. november 2012) var ein amerikanskur sjónleikari. 
Hann var best kendur fyri sín leiklut sum *J.R. Ewing* í sjónvarpsrøðini *Dallas* (1978-91).

## Keldur


Bólkur:Amerikanskir sjónleikarar
Bólkur:Føðingar í 1931
Bólkur:Andlát í 2012
Thor Heyerdahl

**Thor Heyerdahl** (føddur 6. oktober 1914 í Larvik, Noreg - deyður 18. apríl 2002 í Colla Micheri, Italia) 
var ein norskur royndarfornfrøðingur, rithøvundur og ævintýrari. 

## Kon-Tiki
Thor Heyerdahl er best kendur fyri at prógva, at mannasøgnin um eina ferð á flaka tvørtur um Kyrrahavið hjá einum manni, sum æt Kon Tiki, kundi vera sonn. Søgnin sigur, at Kon-Tiki og hansara fólk sigldu á flakum úr Suðuramerika tvørtur um Kyrrahavið, fleiri túsund kilometrar móti vestri til Polynesia, har tey búsettast á nøkrum oyggjum.

Fyri at prógva, at slík vandamikil ferð yvir Kyrrahavið veruliga kundi gerast við einum flaka, gjørdi hann sær flaka av balsaviði, líkan teimum flakum, sum upprunafólkið í Perú nýtti. Flakan kallaði hann Kon-Tiki. Tann 28. apríl í 1947 legði hann út av Perú og setti kósina vestur í hav. Tann 7. august sama ár var hann komin 8000 kilometrar vestur úr Suðuramerika. Tá strandaði hann á Raroia-rivinum og slapp upp á Taumotuoyggjar. Soleiðis hevði hann prógvað, at tað ber til at koma á flakum úr Suðuramerika í Kyrrahavsoyggjarnar.

## Ávísingar úteftir
*Thor Heyerdahl, kon-tiki.no (norskt)
*Thor Heyerdahl, imdb.com (enskt)

## Keldur


Bólkur:Sjófarar
Bólkur:Ævintýrarar
Bólkur:Norðmenn
Bólkur:Føðingar í 1914
Bólkur:Andlát í 2002
University of Manchester

**University of Manchester** er ein lærdur háskúli í Manchester í Stóra Bretlandi.

Universitetið varð sett á stovn í 2004 við einari samanlegging av *Victoria University of Manchester* (stovnað í 1851) og *University of Manchester Institute of Science and Technology* (ofta stytt til *UMIST*, stovnað í 1824). 

Lærdi háskúlin hevði umleið 40.000 lesandi í 2018. 

## Ávísingar úteftir
*Heimasíða: manchester.ac.uk

## Keldur


Bólkur:Lærdir háskúlar í Stóra Bretlandi
McGill University

**McGill University** er ein enskttalandi lærdur háskúli í Montreal, í landslutinum Quebec í Kanada. 
Háskúlin, ið varð settur á stovn í 1821, hevði umleið 40.000 lesandi Í 2018.

## Fyrrverandi lesandi
* Burt Bacharach
* William Shatner
* Leonard Cohen
* Arnold Ludvig
* Justin Trudeau

## Ávísingar úteftir
* Heimasíða: mcgill.ca
* Háskúlin á kortinum: osm

## Keldur


Bólkur:Lærdir háskúlar í Kanada
Michelle Pfeiffer

**Michelle Marie Pfeiffer** (fødd 29. apríl 1958 í Santa Ana, Kalifornia) 
er ein amerikonsk sjónleikarinna og framleiðari.

## Ávísingar úteftir
* Michelle Pfeiffer, imdb 
* Michelle Pfeiffer, Sensuous to Sensible, nytimes.com, 6. august 1995

## Keldur


Bólkur:Amerikanskir sjónleikarar
Bólkur:Føðingar í 1958
Kirsten Dunst

**Kirsten Dunst** (fødd 30. apríl 1982 í Point Pleasant, New Jersey) er ein amerikonsk sjónleikarinna.

## Ávísingar úteftir
* Kirsten Dunst, imdb 

## Keldur


Bólkur:Amerikanskir sjónleikarar
Bólkur:Føðingar í 1982
Carl Friedrich Gauss

**Johann Carl Friedrich Gauss** (týskt: *Gauß*, føddur 30. apríl 1777 í Braunschweig, deyður 23. februar 1855 í Göttingen), 
var týskur støddfrøðingur og alisfrøðingur. 

## Slóðir úteftir
* Ævisøga: Carl Friedrich Gauss (1777-1855) , corrosion-doctors.org (enskt)

## Keldur


G
G
G
Bólkur:Føðingar í 1777
Bólkur:Andlát í 1855
Thimphu

**Thimphu** er høvuðsstaðurin í ásiatiska kongsríki Butan.

Býurin liggur í vestara parti av landinum, í eini hædd millum 2247 og 2648 metrar yvir havinum. 
Fólkatalið er umleið 115.000 og so er Thimphu eisini tann størsti býur í landinum.

Ríkisstjórnin hevur sæti í Tashichödzong-kleystri, sum liggur í norðara parti av býnum.

## Myndir

Mynd:Thimphu from Buddha point.jpg|Thimphu
Mynd:Thimphu-Footbridge.JPG|Áin Raidāk rennur gjøgnum Thimphu
Mynd:Tashichödzong Thimphu-2008-01-23.jpg|Tashichödzong-kleystur á vetri.
Mynd:Memorial_Chorten,_Thimphu.jpg|Thimphu Chorten


## Ávísingar úteftir
* Thimphu, bhutan.travel (enskt)
* Thimphu á kortinum: osm

## Keldur


Bólkur:Butan
Bólkur:Høvuðsstaðir í Asia
Judy Collins

**Judy Marjorie Collins** (fødd 1. mai 1939 í Seattle, Washington) er ein amerikonsk songkvinna, sangskrivari og tónleikari.

Hon byrjaði at syngja alment sum 20 ára gomul í 1959. Millum hennara kendastu sangir eru "Both Sides, Now" frá 1967, sum Joni Mitchell hevur skrivað, 
og so "Send In the Clowns" frá 1975, sum Stephen Sondheim hevur skrivað. 

Judy Collins hevur verið í uppskoti til Grammy-virðisløn seks ferðir og hevur vunnið eina Grammy-virðisløn í 1969 fyri sangin "Both Sides, Now".

## Slóðir úteftir
* Heimasíða: judycollins.com (enskt)
* Ævisøga: Judy Collins (enskt)

## Keldur


Bólkur:Amerikanskir sangarar
Bólkur:Føðingar í 1939
Oliver Bierhoff

**Oliver Bierhoff** (føddur 1. mai 1968 í Karlsruhe) er ein fyrrverandi týskur fótbóltsleikari og landsliðsleikari.

Hann spældi sum álopsleikari fyri fleiri feløg, millum annað Hamburger SV, Borussia Mönchengladbach, SV Austria Salzburg, Inter Milan, AC Milan og AS Monaco.
Sum landsliðsleikari í tíðarskeiðnum 1996-2002 hevur hann spælt 70 A-landsdystir og skorað 37 mál fyri Týsklandi.

## Ávísingar úteftir
* Oliver Bierhoff, history-of-soccer.org (enskt)

## Keldur

Bólkur:Týskir fótbóltsleikarar
Bólkur:Føðingar í 1968
Pete Seeger

**Pete Seeger** (føddur 3. mai 1919 í Manhattan, deyður 27. januar 2014 í New York) 
var ein amerikanskur tónleikari, sangskrivari og sangari.

Hann var ein av undangongumonnunum í tónleikasjangruni folk. Ein av kendastu sangum, sum hann hevur sungið, er "We Shall Overcome". 
Eisini hevur hann skrivað fleiri kendar sangir, so sum "Where Have All the Flowers Gone?", "If I Had a Hammer" og "Turn! Turn! Turn!".

## Slóðir úteftir
* Ævisøga: Pete Seeger, imdb (enskt)

## Keldur


Bólkur:Amerikanskir tónleikarar
Bólkur:Amerikanskir sangarar
Bólkur:Føðingar í 1919
Bólkur:Andlát í 2014
Uma Thurman

**Uma Karuna Thurman** (fødd 29. apríl 1970 í Boston, Massachusetts) er ein amerikonsk sjónleikarinna.

## Ávísingar úteftir
* Uma Thurman, imdb 

## Keldur


Bólkur:Amerikanskir sjónleikarar
Bólkur:Føðingar í 1970
Ginger Rogers

**Virginia Katherine McMath**, betur kend sum **Ginger Rogers** (fødd 16. juli 1911, deyð 25. apríl 1995) 
var ein amerikonsk sjónleikarinna, dansarinna og sangarinna.

## Ávísingar úteftir
* Ginger Rogers, imdb 

## Keldur


Bólkur:Amerikanskir sjónleikarar
Bólkur:Amerikanskir sangarar
Bólkur:Føðingar í 1911
Bólkur:Andlát í 1995
James Brown

**James Joe Brown jr.** (føddur 3. mai 1933 í Barnwell, South Carolina, deyður 25. desember 2006 í Atlanta, Georgia) 
var ein amerikanskur dansari, tónleikari, sangskrivari og sangari.

Hann var ein av undangongumonnunum innan amerikanskan tónleik í 20. øld í fleiri tónleikasjangrum, serliga í *rhythm & blues*, *soul* og *funk*.

## Slóðir úteftir
* Ævisøga: James Brown, imdb (enskt)

## Keldur


Bólkur:Amerikanskir tónleikarar
Bólkur:Amerikanskir sangarar
Bólkur:Føðingar í 1933
Bólkur:Andlát í 2006
Matti Nykänen

**Matti Ensio Nykänen** (føddur 17. juli 1963 í Jyväskylä, Finland, deyður 4. februar 2019 i Joutseno, 
var ein finskur skíðleypari, ið vann fýra gull-heiðursmerkir og eitt OL-silvur á Vetrar-OL í Sarajevo í 1984 og í Calgary í 1988. 
Skíðleyparin var valdur til ársins ítróttanavn í Finnlandi tvær ferðir, í 1985 og 1988.

## Keldur

Bólkur:ítróttafólk úr Finnlandi
Bólkur:Føðingar í 1963
Bólkur:Andlát í 2019
Persepolis F.C.

**Persepolis Futbol Club**, eisini kent sum Persepolis og sum Perspolis er eitt iranskt fótbóltsfelag úr Tehran, Iran. Eftir at felagið varð stovnað í 1963 av einum bólki av sveisiskum. Persepolis FC spælir sínar heimadystir á Azadi vøllinum, sum hevur pláss til nærum 80.000 áskoðarum.

## Slóðir úteftir
* Heimasíða: fc-perspolis.com 

## Keldur

Bólkur:Fótbóltsfeløg
Johnny Nash

**Johnny Lester Nash jr.** (føddur 19. august 1940 í Houston, Texas; deyður 6. oktober 2020 í Houston, Texas) 
var ein amerikanskur sangari og sangskrivari.

Líkasum Bob Marley var Johnny Nash ein av undangongumonnunum í *reggae* sjangruni. Kendastu sangir eru "Hold Me Tight" (1968), "I Can See Clearly Now" (1972), "Stir It Up" (1972) og "Tears on My Pillow" frá 1975.

## Slóðir úteftir
* Ævisøga: Johnny Nash, classicbands.com (enskt)
* Johnny Nash, imdb (enskt)

## Keldur

Bólkur:Amerikanskir tónleikarar
Bólkur:Amerikanskir sangarar
Bólkur:Føðingar í 1940
Bólkur:Andlát í 2020
Ludwig Erhard

**Ludwig Wilhelm Erhard** (føddur 4. februar 1897 í Fürth, deyður 5. mai 1977 í Bonn) 
var ein týskur búskaparfrøðingur og politikari frá borgarliga flokkinum CDU.

Hann hevur verið vinnumálaráðharri frá 1949 til 1963, varasamveldiskanslari frá 1957 til 1963, samveldiskanslari frá 1963 til 1966 og formaður í CDU frá 1966 til 1967.

## Slóðir úteftir
* Ævisøga: Ludwig Erhard, munzinger.de (týskt)
* Ludwig Erhard, imdb.com (enskt)

## Keldur


Erhard, Ludwig
Erhard, Ludwig
Bólkur:Føðingar í 1897
Bólkur:Andlát í 1977
Niklas Simonsen

**Niklas Simonsen** (føddur 4. juli 1996) er ein føroyskur hondbóltsleikari, ið spælir við danska felagnum TM Tønder og fyri føroyska hondbóltslandsliðið.

## Slóðir
* Відбір на Євро-2020: хто гратиме за Фарери у матчі проти збірної України // Федерація гандболу України. (ukr.)

Bólkur:Føroyskir hondbóltsleikarar
Bólkur:Føðingar í 1996
Gary Cooper

**Frank James Cooper**, betur kendur sum **Gary Cooper** (føddur 7. mai 1901 í Helena, Montana, deyður 13. mai 1961 í Beverly Hills, Los Angeles, California) 
var amerikanskur sjónleikari. 

Hann er best kendur fyri nógvar stórar leiklutir í filmum úr Hollywood, t.d. *High Noon* frá 1952.
Hann hevur verið tilnevndur til Oskar-virðislønina fimm ferðir og vunnið tvær Oskar. 
Harafturat fekk hann Oskar-heiðursvirðisløn fyri langa filmsvirksemi sítt í apríl 1961.

## Slóðir úteftir
*Ævisøga: Gary Cooper, imdb.com (enskt)

## Keldur


Bólkur:Amerikanskir sjónleikarar
Bólkur:Føðingar í 1901
Bólkur:Andlát í 1961
Harry S. Truman

**Harry S. Truman** (føddur 8. mai 1884, deyður 26. desember 1972) var amerikanskur bóndi, vinnulívsmaður, politikari og statsleiðari. 

Truman var limur í Demokratiska flokkinum og gjørdist amerikanski varaforsetin í januar 1945. Táverandi forsetin Franklin D. Roosevelt var álvarsliga sjúkur um hetta mundið. Hann doyði bara 3 mánaðir seinni. 12. apríl 1945 varð Harry S. Truman svorin í eið sum 33. forsetin í USA. 

Hin 12. mars 1947 helt Harry S. Truman røðu í kongressini í USA. Vanliga verður sagt, at Kalda kríggið byrjar við hesi røðu. Henda røða saman við Marshallætlanini um búskaparligu endurreisnina av Evropa gjørdist m.a. grundarlagið undir hernaðarsamgonguni NATO, ið varð stovnað í 1949. 

Truman virkaði sum forseti frá 1945 til 1953.
Eftirmaður varð Dwight D. Eisenhower.

## Myndir

Mynd:Potsdam_conference_1945-3.jpg|Truman saman við Stalin (v.) og Churchill (h.) á samráðingarfundinum í Potsdam í 1945.
Mynd:L_to_R,_British_Prime_Minister_Winston_Churchill,_President_Harry_S._Truman,_and_Soviet_leader_Josef_Stalin_in_the..._-_NARA_-_198958.jpg|Churchill, Truman og Stalin í Potsdam í 1945.
Mynd:Clement Attlee, Harry S. Truman, Joseph Stalin and their principal advisors - Potsdam Conference 1945.jpg|Cl. Attlee, Truman og Stalin í juli/august 1945. 
Mynd:Truman initiating Korean involvement.jpg|Í desember 1950 skrivaði Truman undir skjalið, sum lýsti landið í undantaksstøðu í sambandi við Koreakríggið.


## Ávísingar úteftir
*Ævisøga: Harry S. Truman, nps.gov (enskt)
*Harry S. Truman Presidential Library & Museum , trumanlibrary.org (enskt)

## Keldur


Bólkur:Føðingar í 1884
Bólkur:Andlát í 1972
Bólkur:Amerikanskir politikarar
Bólkur:Forsetar í USA
Candice Bergen

**Candice Patricia Bergen** (fødd 9. mai 1946 í Beverly Hills, Kalifornia) er ein amerikonsk sjónleikarinna.

## Ávísingar úteftir
* Ævisøga: Candice Bergen, imdb (enskt)

## Keldur


Bólkur:Amerikanskir sjónleikarar
Bólkur:Føðingar í 1946
Tara Buckman

**Tara Buckman** (fødd 1. oktober 1956) er amerikanskur sjónleikari.

## Keldur


## Slóðir úteftir
* Tara Buckman á Internet Movie Database

Bólkur:Føðingar í 1956
Bólkur:Amerikanskir sjónleikarar
Tammy Wynette

**Virginia Wynette Pugh**, betur kend sum **Tammy Wynette** (fødd 5. mai 1942 í Tremont, Mississippi, deyð 6. apríl 1998 í Nashville, Tennessee) 
var ein amerikonsk songkvinna, sangskrivari og tónleikari.

Tammy Wynette telist millum kendastu nøvn innan country-tónleikaheimin. 
Hon byrjaði sína lívsleið sum sangarinna í 1966. Millum hennara kendastu sangir eru "Apartment No. 9" frá 1966, "Your Good Girl's Gonna Go Bad" (1967), "My Elusive Dreams" (1967), "I Don't Wanna Play House" (1967), "Take Me to Your World" (1968), "D-I-V-O-R-C-E" (1968), "Stand by Your Man" (1968), "We're Gonna Hold On" (1973, saman við George Jones) og so "Til I Can Make It on My Own" frá 1976. 
 
Tammy Wynette hevur verið gift fleiri ferðir, millum annað við country-sangaranum George Jones frá 1969 til 1975.

Hon hevur verið í uppskoti til Grammy-virðisløn fleiri ferðir og hevur vunnið 2 Grammy-virðislønir í 1967 og 1969 fyri sangirnar  "I Don't Wanna Play House" og "Stand by Your Man".

## Slóðir úteftir
* tammywynette.com (enskt)
* Ævisøga: 
**Tammy Wynette, imdb.com (enskt)
**Tammy Wynette, countrymusichalloffame.com (enskt)

## Keldur


Bólkur:Amerikanskir sangarar
Bólkur:Føðingar í 1942
Bólkur:Andlát í 1998
Giulio Andreotti

**Giulio Andreotti** (føddur 14. januar 1919 í Róm, deyður 6. mai 2013 í Róm) var ein italskur politikari (*Democrazia Cristiana*, DC). 

Hann var forsætisráðharri í Italia frá 1972 til 1973 og frá 1976 til 1979, uttanríkisráðharri frá 1983 til 1989, og aftur forsætisráðharri frá 1989 til 1992.

## Ávísingar úteftir
*Giulio Andreotti, degasperi.net (italskt)
*Giulio Andreotti: Ex-Italian prime minister dies, bbc.com, 6. mai 2013 (enskt)
*Nekrolog Ministerpræsidenten der blev mistænkt for at kindkysse med mafiaboss, politiken.dk (danskt)

## Keldur


Bólkur:Italskir politikarar
Bólkur:Føðingar í 1919
Bólkur:Andlát í 2013
Joan Crawford

**Lucille Fay LeSueur**, betur kend sum **Joan Crawford** (fødd 23. mars 1904, deyð 10. mai 1977) 
var ein amerikonsk sjónleikarinna og dansarinna.

## Ávísingar úteftir
* Joan Crawford, imdb 

## Keldur


Bólkur:Amerikanskir sjónleikarar
Bólkur:Føðingar í 1904
Bólkur:Andlát í 1977
Fred Astaire

**Frederick Austerlitz**, betur kendur sum **Fred Astaire** (føddur 10. mai 1899 í Omaha, Nebraska, deyður 22. juni 1987 í Los Angeles, Kalifornia) 
var amerikanskur dansari, sangari og sjónleikari. 

Hann er best kendur fyri nógvar leiklutir sum dansari í filmum úr Hollywood, m.a. saman við Ginger Rogers.

## Slóðir úteftir
*Ævisøga: Fred Astaire, imdb.com (enskt)
*Fred Astaire, ibdb.com (enskt)

## Keldur


Bólkur:Amerikanskir sjónleikarar
Bólkur:Føðingar í 1899
Bólkur:Andlát í 1987
Richard Feynman

**Richard Phillips Feynman** (føddur 11. mai 1918 í New York, deyður 15. februar 1988 í Los Angeles, Kalifornia), 
var amerikanskur alisfrøðingur. 

Hann fekk Nobelvirðislønina í alisfrøði í 1965, saman við Julian Schwinger og Sin-Itiro Tomonaga.

## Slóðir úteftir
* Richard Feynman, nobel-winners.com (enskt)

## Keldur


Bólkur:Amerikanarar
F
Bólkur:Føðingar í 1918
Bólkur:Andlát í 1988
Burt Bacharach

**Burt Freeman Bacharach** (føddur 12. mai 1928 í Kansas City í Missouri; deyður 8. februar 2023 í Los Angeles í Kalifornia) var amerikanskur klaverleikari, sangari, sangskrivari og dirigentur.

Hann er kendur fyri "easy listening"-tónleik, serliga í 1960-árunum og 1970-árunum. 

## Slóðir úteftir
* Burt Bacharach, bacharachonline.com 
*Ævisøga: Burt Bacharach, imdb.com (enskt)

## Keldur


Bólkur:Amerikanskir tónleikarar
Bólkur:Amerikanskir sangarar
Bólkur:Føðingar í 1928
Perry Como

**Pierino Ronald Como**, betur kendur sum **Perry Como** (føddur 18. mai 1912 í Canonsburg, Pennsylvania, deyður 12. mai 2001 í Jupiter Inlet Colony, Florida) 
var amerikanskur sangari og sjónleikari. 

## Slóðir úteftir
*Ævisøga: Perry Como, imdb.com (enskt)

## Keldur


Bólkur:Amerikanskir sangarar
Bólkur:Amerikanskir sjónleikarar
Bólkur:Føðingar í 1912
Bólkur:Andlát í 2001
Max Frisch

**Max Rudolf Frisch** (føddur 15. mai 1911 í Zürich, deyður 4. apríl 1991 í Zürich) 
var ein sveisiskur arkitektur og rithøvundur.  

## Slóðir úteftir
*Ævisøga: 
** Max Frisch, hls-dhs-dss.ch (týskt)
**Max Frisch, imdb.com (enskt)

## Keldur


Bólkur:Sveisiskir rithøvundar
Bólkur:Føðingar í 1911
Bólkur:Andlát í 1991